·TRIKTER
Anant Vianyak Patvarden, I. A.
Thc Aryabhushan Press, Budhwar Peth, Poona City.
LITHOTBIYT&R$
S. B. Sahasrabudho,
The l'uous Lillo Woshe, Sadeebiv Peth, Poona City.
TUBLISSIER:
Raghupath Damodar Karustkor, X. A., rls. D.
Becretars, Bhaudarkur Oriental Research Institute, Poona City.eu
OOPIES CAN BE DAD FROM THE INSTITUTE.

·CONTENTS. I- 10. ... ... XV XLX L LI-IVI 1-540 1-146 1-286 ... Introduction I. Genesis of the Present Edition II. MSS and Editions used III. Other critical material used IV. Arrangement of the Present Edition V. Principles on which the Text is based VI. Acknowledgments Note hy the Chief of Aundh on the Illustrations Text of the Virātaparvan with readings Notes Appondix of Additional verses not included in the Text Supplements :- I Extract from the Vidhura pandita jātaka II. Quotations of the Virālaparvan foand in the Javanese Virātaparvan IlI. Readings of the Virātaparsan from the commentary called Visamapadavivarana Concordance of this Text with the Bombay and the Kumbbakonum Editions Corrections and Additions ... ... 1- 24 ... ... 1 5 19 1- 28 . ...

·विषयानुक्रमः । ... विपयः पृष्ठानुक्रमः उपोद्घातः ... पाठान्तरसहितः विराटपर्वग्रन्थः १-५४० टिप्पण्यः ... १-१४६ प्रक्षिप्तश्लोकानां संग्रहः ... ... १-२८६ परिशिष्टानि ... प्रथमं परिशिष्टमू-विधुरपण्डितजातकम् द्वितीयं परिशिष्टम्-जावावीपे कविभाषारूपान्तरितविराटपर्वणः श्लोकाः तृतीयं परिशिष्टम्-विषमपदविवरणाभिधटीकोनृतविराटपर्वपाठाः प्रचलितमुम्बईपाठकुम्मकोणपाठगतश्लोकानामेतग्रन्थान्तर्गतपाट- श्लोकानां च समीकरणम् । २-२८ शुद्धिपत्राणि ... ... १ ... ...

·INTRODUCTION. (I) Before giving an account of the manuscript and other material on which this edition of the Virātaparvan which is being issued on behalf of the Bhandarkar Institute, is based, and before setting forth certain considerations, which naturally follow from the present work, it may be appropriate to give a brief resume of the earlier events and circumstances, which have led to the publication of this work, so that this edition may be set in its proper and correct perspective. It was towards the middle of the year 1918 that the pro- Ject of a critical and illustrated edition of the Mahābhārata was first formed in Poona. The circumstances connected therewith and the events that followed, including principally the Institute's taking up the scheme for accomplishment have been succinctly indicated by the Chief of Aundh in the beginning of his article on "The lines to be followed in drawing the pictures for the Mahābhārata edition," printed in the Annals of this Institute Vol III, p 1f. It was then decided that the Institute should start with the actual execution of the project, by publishing a sort of literary prospectus of this work I was commissioned with the work of drafting such a prospectus, and my draft with some slight alterations was approved for publication towards the end of the year 1918 This prospectus was pabhished on the 1st of April 1919 when the collation of Manuscripts was also formally inaugurated at the hands of Sir RG Bhandarkar Instead of beginning with tho boginning of tho Mbh, the collation work was started with the Sabhāparvan, mainly for the reason that it was comparatively a small pirran, and also because, thero prevails a certain orthodor prejudico against beginning any work on tho Mbh with tho Adiparı in The collation of the toxt of the Mbh has sinco that dato proceeded continuous.

·II INTRODUCTION ly and uninterruptedly—barring the holidays-and some twenty-eight thousand slokas of the diffoi ont paivans of the Mbh have upto now been collated from about eighty inde. pendent complete MSS of these parvans The exact details regarding this collation work as accomplished upto the 31st of March 1922 will be found in the Annual Roport of the Mahābhārata Editorial Committee, published in the fourth volume of the Annals of this Institute Towards the middle of 1920, the idea occurred that instead of working with a view to prepare any part of the contemplated edition itself in its final foim, to be produced after evidently a great preparation and lapse of time, it would be desirable for various reasons to publish some part of the Mahābhārata on lines, which though indeed not quite so elaborate as contemplated for the final edition, should approximate these as far as possible This was felt to be all the more necessary since no part of the epic had been published in a critical edition in any of its known iecensions, not to speak of an edition based on the comparison of the main recensions themselves The Chairman and members of the Editorial Committee readily took up the idea, and they sanctioned the publication of such an edition, it being understood that some member, or failing that, I, as the Secietary of the Mbh Editorial Committee should edit it With this end in view, Shrimant Balasaheb Pant Pratınıdhi, the Chief of Aundh, to whose inspiring generosity the whole work owes its inception and main continuance, and I, read certain papers before the Editorial Committee The Chief Saheb read a paper on the pictorial and artistic aspect of the edition, and I read some papers on the textual and other allied aspects of the work It was also decided that it should be the Virātaparvan which was to be thus published tentatively by way of a foretaste and a forecast, and experimentally to feel the ground and gain first hand acquaintance with the Mbh problems and also with a view to invite helpful suggestions and criticisms to be utilised in the preparation of the main edition The visit of Dr FW Thomas of the India Office Library imparted a very great and quite a welcome impetus ·INTRODUCTION. 111 to this project of the tentative edition of the Virālaparvan. It had been in the meanwhile decided in October 1920, that I should edit it as its responsibile editor, and by a subsequent resolution, the whole editorial responsibility of the edition was placed upon me A resolution dated 11th December 1920, reads thus "In regard to the tentative edition of the Virātaparvan, Mr Utgikar should be the sole responsible editor, the general lines of the editing of the text having been settled by the Editorial Committee, and that in the Preface to the tentative edition of the Virātaparvan, this fact should be noted' After seculling the transcripts and collation of certain Bengali and Southern MSS, the work of preparing the text was begun towards the middle of 1921, and the major portion of the press copy was handed over to the press in the October of the same year The printing began earnestly only in May of this year and it is in December 1922 that this volume of a little less than eleven hundred pages 18 nearly ready. It would thus be seen that this edition is to be regarded more by way of a sample and a feeler, than as a part of the final edition, iather than exhibiting, or embodying any final attempt, it aims to evoke criticism,--and this if possible, in no very harsh words When the turn of the Vrātaparavan in the whole edition would come, it would certainly be printed as such, and it would remain an interesting question for the future as to how far that edition will differ from the present one, barring the appaient and avoidable misprints and other imperfections. Be this as it may, I am to be regarded as solely responsible for the present worh, and would request all considerate readers not to attribute the imperfections and blemishes that they may discover in the present edition, to any other member of tho Mahābhāratı Editorial Committee, or in fact, to any other person whatsoever My own indebtedness to othors I have gladly and franhly acknowledged later in the course of this preface With this special aspect of the ·IV INTRODUCTION. present work emphasized, and the request made above about my individual editorial responsibility for this edition, repeated, I proceed to enumerate in details the material on which this edition is based, II. The present edition of the Virātaparvan is based on the following manuscripts, transcripts, and editions of the Virātaparvan. A: A MS in Nagarí characters with prsthamātrās ; No 115 of 1884-87 in tlie Government MSS Library at this Institute : 80 folios. Dated Samvat 14 Chaitra, the subsequent line being lost in the process of repairing the page by supporting it with a new page from below. It is a complete MS, though some of the folios have been replaced by later copyista. It contains very many marginal and subsequent additions designated in this edition as A or A' whenever necessary. Yellow pigment is used by the original as well as by the subsequent writer. The text has been much corrected and brought into line with more modern text. Thus, text 15. 26: what originally must have been finaalia FA is, by the application of yellow pigment and correction turned into 910 FEIA À (folio 17 obv.). Appendix p. 132: the verse xuntas fazi rarit: &c. which is found in Edns BCDEGKLN, is inserted on the margin of folio 33 obv. App.p. 45: Å qilm &c. is inserted on the margin of folio 9 obv. App. p. 68: gat 929 917 #it is on f. 11 ob. App. p. 100: Brilliancemű FARET TEAIUS: is added on the margin of f. 21 ob. Text 31, 351 what originally must have been se is changed without the help of pigment by a later hand to . The MS has a very old appearance, and the first two figures of the Samvat very probably refer to the original date of the writing of the MS. Measurements, 1034" 412". B: A complete but very modern looking MS. No. 473 of Vis. I of this Library. No date. Characters; Nāgarī; foļios 67. Measure. 14"x6"..

·INTRODUCTION. Y? C: A complete MS. No. 187 of 1891–93. Saka 1606 (=1683 A, D.) which may be the original date of the MS: characters modern Nāgarī. Measure. 1272" 6". D: A complete MS. but for the last folio (49th); No. 268 of Vis. II. Modern Nāgarī characters. The peculiarity of this MS is that its text in the first Adh. approximates the Southern Recension more than the Northern Recension in as much as it follows the Southern arrangement with regard to the last Adh. of the Vanaparvan (see Notes, p. 3); the interpolated Durgāstotra contained in this MS. is different from other Durgāstotras (see App. page 42f.) Measure. 18" x 61/2". E: No. 194 of Vis. II of our Library; old looking; complete; but last folio (52) and f, 8 lost. Modern Nāgarī characters. F: A very beautifully and very correctly written MS. No. 113 of 1884-87 Coll. of this Library. Complete. Folios 51; but folios 1, 28, 30, 31, 32, 34, 38 missing. Date Samvat 1493 = A.D. 1436. For the full colophon see Appendix, end. Every ten slokas are numbered; characters old Nāgarī with prşthamātrās; very few corrections and additions. Very little subjected to revision. The text of this, along with that of A and M has become the main basis of our text. The date is very probably that when the MS. itself was written. Meas. 11" x 5". G: No. 497 of Vis. I of this Library. Complete. Very modern looking: Modern Nāgarī characters: bears date Samvat 1670. Being copied on European paper, bearing watermarks, this date must refer to the original MS from which this was copied. Mea. 16"x712. H: No. 472 of Vis. I of this Library. Very modernº looking: 'no date; cannot be more than a century old ; very incorrect ; folios 119, some folios being written on one side only. Its first five Adhs. contain a text closely agreeing with the Southern Recension, except for the fact that the Vanaparvan Adh. does not occur at the beginning of the first .

·VI INTRODUCTION. Adh. Later also, it has characteristically Southern Readings. Measure 12" x 514". K: No. 114 of 1884-87. A Nāgarī completo MS with occasional prsthamātrās; bears Sanivat 1550 (or the last.figuro being changed, 1557). For tho full colophon seo Appendix, ond: profuse marginal notes, additions, omendations. Red powder used to indicato end of Adhs, and of each Sloka. Mea. 11 44" x 5". L: No. 59 of 1882-83. Folios 80. Complete ; Sanivat 1596. Nāgarī characters with occasional prşthamātrās. Folio 24 substituted later. Red powdor used to indicate end of Adh. and to indicate the prose sentences aziara Or 7! or Hi &c. 3919. Mea. 10 43" x 5". M: Our parvan out of a complete MS of the whole of the Mbh, in two parts marked 29B and 29C of A 1879-80. The whole MS is of a modern date, being written on European paper. At the end of the Svargārohanaparvan it bears the colophon शके १६५७ युवा नाम सवत्सरे मार्गशीर्ष रुष्ण ११ चन्द्रदिनम् । भगवान भट्टेन लिखितोऽयं पुस्तकम् । bears different dates to different parvans. Thus संवत् १८१२= शालिवाहन १६७४, at the end of महाप्रस्थान. शके १६८० at the end of शान्ति ( मोक्षधर्म ) प. शके १६७५= संवत १८९० at the end of graui. The whole MS seems to have been written by different persons over a comparatively long period and the different parvans then made into one whole. Some of the last Paryans contain the com, of Nila. Mea. 12" x 7". All these MSS. belong to the Government MSS. Library at the Bhandarkar Institute. In addition to these, the following have been used : N: A Manuscript in Bengālī characters belonging to the Asiatic Suciety of Bengal ; pages 122 ( double ;) the last two pages apper to be newly replaced. Paper and style of characters seem to be more than hundred years old. The MS. has very few corrections on the margin. The label on the wrapper reads in English, Bengāli and Nāgarī.-III G. 156, Mahābhārata Virátaparvan. The MS is entered on p. 140 of the A. S. B. Catalogue.

·INTRODUCTION VII 131 (do SG A MS in Grantha characters, palm leaves; pages 150 (double) The MS seems to be about 200 years old The characters of the last two chapters are of the old style and the rest appear to be of the new style The MS appears to be written by more than one writers A few sheets seem to be newly replaced The MS has very few corrections The writer's name is Tiruvenkatachārı, who seems to be a Rāmānuja Vaisnava The MS bears no date and is No 1933 in the Catalogue of the Madras Govt MSS Library, Vol IV, p 1313 ST A MS. in Telgu Characters, on palm leaves, pages The leaves and characters are very old The MS appears to be more than three hundred years old A few corrections seem to be newly made The witer seems to be a Vaisnava from the opening salutation and the last name 091797919 79 I &c Some of the leaves are broken, boing very old The wrappoi has noither No nor date and somo of the characters on it cannot be read Tho MS belongs to the Govt MSS Library, Madras, and along with the preceding was hindly lent by Professor S. Kuppuswāmi, Curator of that Library The MS 18 No 1931 in the Descriptive Catalogue of that Library, Vol IV, p. 1312 SA A transcript based on two palm-leaf minuscripts Nos 377 and 378 belonging to the Palace Library, Trivendrum Both of them havo an appearince of being more than 300 years old The 50th leaf is missing in SA', and SA' omits the 20th chapter of SA Some of tho beginning v of SA' are also not copied owing to tho particular lenf being torn The agreement of the two is denoted in the following by · SA whilo SA' and SA’ me in ono or tho other as the cisc miy be Chu icters Malayalım The following aio tho editions of the Viritaparsan, collated and used for this edition (1) Edn' The Virītapari in contained in the completo Calcutta edition of the Mbl published in 1839 by the Asiatic Society of Bengal, which is 15 well known, fins een tho 9 ·VIII INTRODUCTION. editio princeps of the Mbh. This Edition differs slightly both in its readings and in the number of verses from the next. (2) Edn*: The Virataparvan contained in the edition of the epic published in Saka 1785 (A. D. 1862) by Ganpat Krishṇāji at his press in Bombay.Edn' being long out of print, this has taken the place of a standard edition of the opic, The agreement in readings etc. of Edn' and Edna has been shown in the following pages by "Edns." For further particulars of these editions see Holtzmann, Das Mahābhārata, part III p. 2f; and Prospectus p. 9, 10. (3) SK: The edition of the Mbh. printed in Bombay at the Nirnayasāgar Press, but published at Kumbhakonam by T. R. Krishnachārya between 1906--10. T'his edition is styled as "mainly based on South Indian Texts ", but contains passages which are found only in the Northern Rocension of the Edns. as described above. Thus the long interpolated passage describing the love scene between Kīcaka and Draupadi in our Adh. 14 is found in this edition only, and not in any of the Southern MSS. consulted so far. It is not also found in the Grantha edn. of the Mbh. referred to in (6) below. For other passages absent from Southern MSS, but embodied in SK from the Northern Edition, see Appendix, passim. (4) SL: The text of Adhs. 1--13 corresponding to our Adhs. 1--11 contained in Luders' "Grantharecension des Mahābhārata (Koniglichen Gesell, Wissenschaften zu Gottingen, 1901.) Besides having this text as found in two Grantha MSS. of the Virātaparvan, it contains a masterly disquisition of the subject matter of those Adhyāyas, to which I have constantly referred, though on some points I have had to differ from his views; (thus regarding the exact position of the last Adhyāya of the Vanaparvan, and in the matter of readings, etc.) (5) The Gujrāthi Press Edition of the Viráțaparvan published at Bombay in 1915. The text in this differs only slightly from that in Edna. Great importance however ·INTRODUCTION IX attaches to this edition, because it contains eight different commentaries, including that of Nilakantha, which alone is contained in Edn. I havo very largely used this edition for the different commentaries it contains (6) There is also a completo edition of the Mbh published at Tanjore in Grantha characters This was kindly brought to my notice by Prof. S KrishnaswamAivangar of the Madras Univoisity, but unfortunately rather too late to be very much and consistently utilized for purposes of this Edition I have however referied to it as fai as it was possible It should have been stated above that the transcript SA referied to above, was secured through the hindness of Mahāmahopādhyāya T. Ganapatishastri of Trivendrum, another great Sanskritist of the South It would thus be seen that in addition to the three wellknown editions, viz Edn,' Edn, and SK, the present edition of the V1ātaparvan is based on the evidence of sixteen independent Manuscripts, written in five different scripts, viz 11 in Old and New Nāgaii, 1 in Bengāli, 1 in Grantha, 1 in Telagu and 2 in Malayālam characters These MSS have, for the present ot least, been divided into two main classes, viz the Northern and Southern Recensions, the first including the Nāgaii and Bengālı MSS, the latter, MSS in the Southern characters I do not propose on this occasion to exhibit by means of any genealogical tree, the pedigree of these MSS, and their very minute differences, but may content myself with indicating the broad groups into which they naturally fall According to a rough computation the Virātaparvan is known to exist in hundred MSS, and the different parvans of the Mahābhārata in at least 1200 MSS When the MSS material is so huge, and the number and nature of the interpolations is so very gieat and wide, when only a very small part of both has been subjected to examination, the construction of the pedigree of the MSS and an exhibition of the arcbtype may reasonably be held over for some time In fact the main ques- 2 Mbb Intra, ·X INTRODUCTION. tion sought to be brought before the scholars by the presont edition, with regard to the Mahābhārata text, is to test the authenticity of a certaiu group of MSS, to be mentioned immediately below; only after this has been done, some substantial and firm ground will have been secured for raising the superstructure of the other details of textual criticism. The twelve MSS of the Northern Recension fall into cortain groups to be sharply distinguished from each other. (1) D and H stand each of them separately. The text and the additional verses to be found in H mark it out as being unmistakably influenced by the Southern Recension. Compare before, p. 5; also the text of H in 2. 6, where it resembles the S. Cl. more than any MS of the N. Ci. In the first 4 Adhs, the App, will clearly show that H has followed the text of the Southern Recension D also is very probably contaminated by the Southern Recension, as its inclusion of the Vanaparvan.Adh. at the beginning of our Parvan shows. Compare also its reading aitaguar 1941: in 57.1 a, which is found in most of the S. Cl. texts. In most other respects, however, the text of these two MSS follows the N. Recension. D has also an Adh. (see App. p. 191) which in its style resembles the Southern class, though indeed this particular Adh. is wanting in the latter. (2) BE form a class by themselves, having their readings peculiar to themselves and agreeing even in their clerical mistakes. (3) The text of CG approaches most that of the present two Northern editions, viz Edn' and Edna. A glance over the pages of the Appendix and of the text is sufficient to prove this with regard to the additional i. e, interpolated verses, and with regard to the text itself. (4) This is also the case with N, the Bengālī MS, though in a smaller degree. Thus App.p. 207: N has only a few verses of the big interpolated passage, found in full in Editions and H only. A study of the text with the appendix would show that the MSS mentioned upto now fall in very often with the two Nagarī Editions, ·INTRODUCTION. (5) KL form another well-defined group; they stand in their text and in the number of interpolated verses midway between the editions and MSS. allied thereto, and the next group of AFM. Thus KL do not bave the additional verse found after 32.20a (App. p. 149); those after 49.20 (App. p. 203; K2 indicating that the verses are added subsequently on the margin); those after 51.2,18 (App. p. 217). In 28.27b, in reading #rapiraati KL agree more with other MSS. than with Editions CG. (6) AFM next form a group by themselves; very often together, or sometimes singly, they are the main basis of the text of the Virātaparvan contained here. The readings of these MSS. have been mostly adopted and in the course of the notes they are compared with, and justified in their relation to, other ones whenever necessary. These three MSS. viz. F, A, and M have, this being the order of preference, become, as I think, the key of the present Mahābhārata problem, and have been referred to at length, later in the course of this preface. (7) Lastly, little need be said about the MSS. of the Southern Recension utilised for our purpose, as only one MS in the Grantha, one in the Telagu and two in the Malayālam characters have been coliated. All of them generally bear out the text i.e. its length and the arrangement of the Adhyayās as is exhibited in the Kumbhakonam edition, barring of course, the additions received by the latter from the Northern editions. This point has already been alluded to (above, p.8). ST seems to have been compared, while being copied, with a MS of the Northern Recension. For this see the note on p. 233, Appendix. Without diverging in any way from the general arrangement, characteristic of the Southern Recension, its individual readings often agree with the Northern Recension. Compare Adhyāyas 50,52,56 where ST alone bas verses agreeing with our text, while other Southern MSS read quite a different text for Adh. 50, and altogether omit the first 14 yy, of Adh, 52, and verses 3-18 of Adh. 56.

·XII INTRODUCTION (III) I now proceed to indicate the other cutical inaterial utilised by me in the preparation of this edition (1) Of this, the commentaries take the first place. Reference has alieady been made to the edition of the Vnātapaivan issued by the Gujaiathi piess, Bombay in 1915, containing eight commentaries These have been constantly diawn upon both for the explanation, and for the leadings they contain, whether confirmatoiy of the one in the piesent text oi othei wise A refernce to the notes will make this quite evident The relative age of these commentatois is howevei not definitely ascertained, and the question does not seem to have advanced any further than where Holtzmann left it (Das Mahābhāiata, III p 66 ff, II, passım). That great importance attaches to the evidence of commentatois is a commonplace of textual criticism, though their evidence on many occasions is of a negative character only. In the case of the Virātapaivan at least, I do not see the necessity of conforming to the view of Jail Chai pentier (in his edition of the Uttarādhyayanasūtra, Upsala, 1921, Preface p 5f) that in the case of Sanskrit and Prakıt woihs, the editor s aim should be to restore the text of a work known to its commentatoi This position is all the more unnecessary when the commentatois aie later than some available untampered Manuscripts, and also where it can be pioved that the commentator proceeded to his work on an inferioi and interpolated text (as is the case with Nilakantha ) In the case of our present work, the compaiative evidence of the commentators is also very instiuctive Nilakartha, the latest and perhaps most widely known of the commentators of the Mahābhāiata, seems to have befoie him a text of the Mahābhārata as it stood after receiving all the acciations and the interpolations we find in it at piesent, and the best iepiesentative of which is the text presented in Edn' and Edna Refei ence has been made in the couse of the Notes fioquently to the evidence of Nilahantha and other cominentatois with regard to what must be called longei interpolations in the Vıātnparvan Thus Nilahantha knows the ·INTRODUCTION XIII long interpolated passage which was insei ted in our Adh 14, aftei veise 10, (App.'p 71) also the still longer passage formerly occuiring after Adh 50 2a (App page 207) The foi mei is wanting in AFHL, the latter in most of our MSS, but occurs in Editions and a few MSS Aijunamisra knows the former of these two passages, but not the latter The commentai y called Visamapadavivaiana knows neither of these passages (Notes, p 46 foi the foi mei of two passages in question, p. 127 for the latter) For this and for other internal reasons, the main of which is that the words of the Visamapada seem to be boiruwed in some cases by Arjunamisra, the author of the Visamapadavivarana is to be regarded as oldei than Al junamisra This last is in his tuin older than Nilakantha, who quotes Arjunamisra in his comment on III 291 70 (Holtzmann, III 67) The readings of our text as found in the commentary Visamapadavivaiana have been given in supplement III They have been taken from a MS of the commentary in question belonging to oui Library and compared with those of the commentary, piinted in the Gujarathi Press Edition of the Virātaparvan, so often referied to The differences between the two are indicated by the letter G being put to indicate the readings of the commentary printed in the Gujarathi Press Edition This last is based, as the Sanskrit Preface to that edition (p 6 f) shows, on a MS of Virātaparvan brought from Gujaiath dated Samvat 1478 which has on its margins the commentary in question (2) Equally important with the commentaries-one might indeed say in this particular case, of greater importanco than these commentaries is the evidence of the Javanese version of the Virātapaivan made in the year 996 A DI have already drawn the attention of Sanskritists to this version and to the conclusions to be drawn therefrom (ABI, Vol II, p 167f ) The conclusion there arrived at that the Javanese version was made from the Southern Recension of the Virātapaivan (ibid p 173 ) is in no way disturbed, if anything it is considerably stiengthened A list of all the Sloha quotations occuring in the Javaneso ·XVI INTRODUCTION. occurring in T along with some other MSS is not accepted in the text. In fact each individual reading is based on its own merits, though in the majority of cases, the agreement is more with FAM than with other texts; and each individual line or Sloka is admitted into the toxt or relegated to the Appendix, strictly in the light of the Manuscript evi. dence as modified by tho accepted principles of textual criticism, For purposes of this edition at least, I have postulated only two Recensions of the text, viz. the Northern and Southern Recensions, and the readings have been arranged accordingly, those above the line (and immediately below the text) being of the Northern and those below the line (and nearest to the bottom of the page) being of the Southern Recension. The N. Recension contains the readings of a Bengālī MS. designates N, and it will be found that instead of presenting a characteristically separate text, N approaches the text of the Editions generally, 'both in individual readings and in its interpolated verses. The Southern Recension contains the collation of MSS. represonting the main characters of the South, but the text has in that Recension, been inordinately inflated, as Lüders has already remarked (Grantharecension, passim,) very probably expurgated (compare Notes, p. 95,) though it must be admitted that it has preserved certain readings which seem older, and which are nowhere to be found in our MSS. of the N. Recension. These have been accepted by me in the present text. (1) Thus in 26.5b silahlenia: as against grå: is on the evidence of the S. Cl. (Notes ad, loc.). (2) The second line of 27.9 which scarcely yielded any sense as it stood in the N. Recension, has been restored on the evidence of Southern MSS, and it will be seen that this restoration gives the line much force and meaning (compare Notes ad. loc.). These general remarks will it is hoped make clear the procedure followed by me in fixing the present text. For the rest, I must leave the text to speak for itself.

·INTRODUCTION. XVII (2) After the Text come the Notes, which deal with the textual and critical problems presented in each Adhyāya. As in the case of the fixing of the text, so here too, the whole responsibility is mine; but I may be allowed to mention that the Notes more or less require to be regarded as a running commentary on the text of the present parvan. I have also tried at places to indicate how the text might have been interpolated before our. MSS tradition began; (thus compare notes on 2.25f. ; 8.20.; 27f.; 15.11f.; 27.10f.; 28.1; 35.4f. ; 35f.) (3) After the Notes, comes the Appendix which must ultimately be regarded as much an integral part of the work as the text itself. The Appendix which again is arranged according to the Northern and the Southern Recensions, contains all those verses of the Virāļaparvan, which are found in the Editions and MSS collated for the purposest of this edition, but which are not included in the text itself. It will easily be seen that they occupy 286 pages of small type. It was once intended to give the different roadings of each of the verses, relegated to the Appendix, In fact the press copy was prepared on this understanding, but it was soon found that they would take up much space and would extend over a number of pages at least equal to that of the present Appendix, and would also delay the appearance of the volume. I have therefore, omitted the differont readings of the additionai slokas contained in the Appendix, except in very raro cases. It will also be seen that the Southern Recension isi responsible for by far tho largest part of the Appendix, and that compared to this, tho additions of the Northern Reconsion dwindle to insignificant dimensions. This inflation in the South is one of the problems of tho Mahābhārata criti cism, demanding carly and satisfactory solution. This inflation has also adversely reacted on the text itself, i. c. tho temptation of adding to the text has led to tho original nucleus of the toxt being practically swept away in the S. Recension under the force of such interpolations. This point will be alluded to below, at some length. Here 3 Bith, Istro.

·XIV INTRODUCTION version, including pertinent words and phrases, has been made and printed as supplement II As the date of the Javanese version is definitely ascertained to be 996 A D (Junyboll's note 6 on p 97 of his edition of the Virātamiavan, 1912) the lowest limit for the existence of the Southern Recension in its entirety 1 e in the fullness of its interpola tions, cannot be brought down later than approximately 1000 ma D, and my contention has been (ibid p 175) that the problem of the Mahabhārata text as such, instead of being looked upon as suffering the usual, chronic nemesis of Indian antiquities, viz uncertain chronology, has in all probability, be seriously looked upon as a question carried back to about the beginning of the Christian Era. But moie of this immediately below With iegard to supplement II, it has to be mentioned that the serial number of the Adhyāyas printed there is given only to facilitate ieference, and that the original version contains no indication of the Adhyāya arrangement. It has been in the original divided into seven sections, the seventh and the last section commencing on p 55 of Junyboll's edition with the quotation द्युतिमन्तो मन्यासा (?) सब युद्धविशारदा । The text given in this supplement is as found in Junyboll's edition of the Javanese Virātaparvan The text of our present edition, whenever it differs from the Javanese version, is given below each quotation in smaller type The figure without any further addition refers to that of the text Quotations to be found in the Appendix are marked with the abbreviation App coming first against each Thus App 14 NRp 77 indicates that the quotation is to be found in the App of the Fourteenth Adhyāya Northern Recension, on page 77 (after y ) + These two pieces of testimonia viz the commentarios and the quotations of oui work in the Javanese version are what can be offered in the present state of our knowledge by way of indirect but corroborative evidence of our text But that their evidence is of a highly satisfactory and convincing character no one will deny The present work I ·INTRODUCTION. may bo mentioned, under hope of pardon, is the first definito resolute attempt to be put forward in the cause of tho Mnhābhārata text, and if it turns out that some items of the usual critical apparatus have been left unlieeded, the defi. ciency is sure to be made up in the final form of the work. (IV) It may be briefly indicated how the presont toxt of the Virātaparvan is made, and what tho guneral arrangement of the present volumo is. As already montioned in tho coursa of the enumeration of the Manuscript material (scction II, above) the text is mainly based on FAM. The roasons for this will be mentioned below. But it should be mado clear that whonevor it was necessary and justifiablo I have given tho preforence to other ovidence. I have not also hesitatod to emond__conjecturally at places the toxt, even against tho ovidonce of all the MSS. Such omondations by their vory nature, aro however very few in number. (1) In 19.90 tho reading this is a conjectural omendation of mine for the reading in the MSS. et art, 81721, अपृश च, संघटा प्र, तमेटामि, नापृथ्य च. The necessity of the emendation is discussed in the Notos ad. loc. to which reference is invitod. (2) Another such omondation is gära areata in 48.17 for gurua: Anita of all the MSS. and edns. for which see notes, ad. loc. Apart from such omondations also, I have not slavishly followed the text of FAM either by embodying into the text proper all the Slokas contained in these MSS or by accepting the evidently inferior and later readings to be found at places in FAM. Thus in 45.18b, as against the evidence of AFM and also of other MSS, the reading ai 77771 ana....is based on the evidence of K; the reason why this is so done and how this reading probably requires to be further emended is explained in the Notes, p. 118. The reading wafic in 15.5a is on the evidence of the com. Visama. (Notes, p. 51). As regards individual lines or Slokas the line hea etc., though found in AF, is not included in the text (App. 236). The verso 7515 CT etc. (App. p. 164) though ·XVI INTRODUCTION. occurring in F along with some other MSS is not accepted in the text. In fact each individual reading is based on its own merits, though in the majority of cases, the agreement is more with FAM than with other texts; and each individual line or Sloka is admitted into the text or relegated to the Appendix, strictly in the light of the Manuscript evidence as modified by the accepted principles of textual criticism. For purposes of this edition at least, I have postulated only two Recensions of the text, viz. the Northern and Southern Recensions, and the readings have been arranged accordingly, those above the line (and immediately below the text) being of the Northern and those below the line (and nearest to the bottom of the page) being of the Southern Recension. The N. Recension contains the readings of a Bengālī MS. designates N, and it will be found that instead of presenting a characteristically separate text, N approaches the text of the Editions generally, 'both in individual readings and in its interpolated verses. The Southern Recension contains the collation of MSS. representing the main characters of the South, but the text has in that Recension, been inordinately inflated, as Lüders has already remarked (Grantharecension, passim,) very probably expurgated (compare Notes, p. 95,) though it must be admitted that it has preserved certain readings which seem older, and which are nowhere to be found in our MSS. of the N. Recension. These have been accepted by me in the present text. (1) Thus in 26.50 FidaniStET: as against qů: is on the evidence of the S. Cl. (Notes ad. loc.). (2) The second line of 27.9 which scarcely yielded any sense as it stood in the N. Recension, has been restored on the evidence of Southern MSS, and it will be seen that this restoration gives the line much force and meaning (compare Notes ad. loc.). These gonoral remarks will it is hoped make clear tho procedure followed by me in fixing tho present text. For the rest, I must leave the toxt to speak for itself.

·INTRODUCTION. XVII. (2) After the Text come the Notes, which deal with the textual and critical problems presented in each Adhyāya. As in the case of the fixing of the text, so here too, the whole responsibility is mine; but I may be allowed to mention that the Notes more or less require to be regarded as a running commentary on the text of the present parvan. I have also tried at places to indicate how the text might have been interpolated before our. MSS tradition began; (thus compare notes on 2.25f. ; 8.20.; 27f.; 15.11f.; 27.10f.; 28.1; 35.4f.; 35f.) (3) After the Notes, comes the Appendix which must ultimately be regarded as much an integral part of the work as the text itself. Tho Appendix which again is arranged according to the Northern and the Southern Recensions, contains all those verses of the Virāțaparvan, which are found in the Editions and MSS collated for the purposes of this edition, but which are not included in the text itself. It will easily be seen that they occupy 286 pages of small type. It was once intended to give the different readings of each of the verses, relegated to the Appendix. In fact the press copy was prepared on this understanding, but it was soon found that they would take up much space and would extend over a number of pages at least equal to that of the present Appendix, and would also delay the appearance of the volume. I have therefore, omitted the different readings of the additionai slokas contained in the Appendix, except in very rare cases. It will also be seen that the Southern Recension is responsible for by far the largest part of tbe Appendix, and that compared to this, the additions of the Northern Recension dwindle to insignificant dimensions. This inflation in the South is one of the problems of the Mahābhārata criti cism, demanding early and satisfactory solution. This inflation has also adversely reacted on the text itself, i. e. the temptation of adding to the text has led to the original nucleus of the text being practically swept away in tho S. Recension under the force of such interpolations. This point will be alluded to below, at some length. Here, 3 Mbh. Intro, ·XVIII INTRODUCTION I must only add that in order to arrive at a satisfactory solution of the question of interpolations in the Mahābhārata, the present text and the Appendix must be read and judged together One without the other would very much detract from the peculiar significance of the present Mahābhārata text problem (4) A brief allusion may be sufficient with regard to the three Supplements at the end Supplement I. contains the text of a section of the Vidhurapandıtajātaka which has some resemblance in text and subject-matter to the fourth Adhyāya of the Virātaparvan For further particulars about *this supplement reference is invited to the note on 4 9f (page 14f) Supplement II contains the readings of the Virātaparvan found in a commentary on the same called Visamapadavivarana This commentary is very probably older than Arjunamisra and certainly so than Nilakantha, as already explained (p XII f, above) Supplement III contains the quotations from our text found in the Javaneso translation of the same Its significance also has already been alluded to (p XIIIf, above) (5) Lastly comes a Concordance, showing the relation of our text with the current Nāgarı Edition (Edn') and the Southern Kumbhakonam edition The concordance will show what verses of the present text are absent in the other two editions, as also indirectly what verses of the latter are not to be found in our edition The divergence between this and the other editions, is reflected in this Concordance has been referred to at length further on So much with regard to what the present volume contuins There are certain matters which could have with great advantage been included here, e g an Index to im- + I portant words and phrases, a grammatical synopsis, based on Whitney s Grammar, and similar to Michelson's grammatıcal analysis of the Rāmāyana, so often referred to in the course of the notes, a consideration and comparison of the tro mun metres to be found in this pirvan otc But the volume has already grown boyond the usual limit, and so ·INTRODUCTION. XIX these topics, subsidiary indeed, but no less important, may better be worked out separately hereafter. (V) It now remains to explain certain points which were held over before, and which now deserve to be treated at some length, The Srst point is to justify the selection of a particular group of our MSS, viz. FAM, as being the basis of this edition of the Virālaparan. To try to answer this, is, if I have understood matters correctly, to open up some fundamental quostions in the Mahābhārata text problem, as it presents itself to all earnest students of that Epic. Stated in its simplest form, the main object of a critical edition of the Mahābhārata is, in the first place, to have a text of the Mahābhārata, which contains no external interpolations, and secondly, to have also a text which in trinsically approximates to the spirit and characteristics of the period to which by tradition as corroborated by external evidence, the Epic is generally assigned. In other words, the primary aim of the Mahābhārata text study is to arrive at its correct and proper text, a text, which is also as ancient as possible, so far as other standards at our disposal enable us to judge. If these premises be granted,--and few will, I think dony either of these—the whole position will have beon simplified, all subsequent process being simply a matter of detail. For instance, it is just possible that an impression may provail in certain quarters, that granting as must le done, the existence of interpolations in the Mahābhārata, it is more our own reason and historical sense than Manuscript ovidnce which ought to be exercised in detecting these interpolations. This view, if it be seriously entertained, only requires to be stated in all its plainness to show how vety questionable such a process would be. The validity of such a process is circumscribed by go many evident limitations that ultimately it may turn out to be devoid of ally force whatsoover, except for the individual who upholds ·INTRODUCTION, it Apart from all such matters of detail, however, the Mahābhārata problem, if it is to lead to satisfactory results, requires to be bounded within the limits of these, and, if necessary, similar other fundamental postulates Granting the two premises, ieferied to above, it may now be stated that it is because the documentary evidencor furnished by these three manusciipts viz FAM, can be proved to be reliable from more than one point of view that they have been accepted as the basis of the present text That is, (1) their evidence throws gieat light upon, and even clears up the confusion caused by the interpolations in the Virātaparvan, and (2) at the same time, it helps us to arrive at what a careful and comparative perusal of the present text of Virātaparvan will disclose to be, an older, and possibly the old text of the Epic as prevailing at a considerably ancient period in the literary history of Sanskrit These two questions viz. (1) of interpolations and (2) of an ancient text of the Virātaparvan require to be formulated at some length And first we may take up the consideration of the interpolations When we speak of interpolations in a particular work (in the present case in the Virātaparvan) we of course imply that we have, oi at least can have, an idea of an authentic or unadulterated Vulātaparvan, as compared with which we may mark out the additions of lines or slokas or passages and even whole incidents, as interpolations I pass by that viow which is disposed to regard the whole of the Virataparvan itself as a big interpolation in the midst of the Mahabhārata Such an issue if at all it can be raised, can be raised only when wo are dealing with the growth and the formation of the Mahābhārata itself, and before it can be urg, ed, it will have to be satisfactorily established that the original nucleus of the Bhārata story contained no trace of any of the incidents described in this Parvan. This view was orignally started by Holtzmann (Das Mahābhārata, 1893, II 98) and amplified by Hopkins (Great Epic, 1902, p 382) Sinco thon it hige found sunnort from Luders (Würfelspiele, 1907, ·INTRODUCTION p 22 with foot note) and Winternitz (Geschichte I. 1909, p 392) Though this view is thus supprted by such eminent authors, it seems to lack any other solid basis than the apparent prejudice (I use the word with hesitation and under hope of pardon) against the "Thirteenth" year of exile, with which the Virālaparvan deals We know the prejudices with which Holtzmann worked his investigation of the Mahābhārata We also know that many of these prejudices have been exploded And even granting the formal systematisation of the Epic at some later date, it would be very difficult to prove, if not at all impossible, that in the original plan of tho Epic, the incidents of the Virātaparvan were altogether absent, and that the development of the Epic story was quite independent of events described here Apart from this, one / of tho other arguments advanced by Holtzmann, Hopkins and Witernitz, is the apparently exaggerated account of Arjuna's fight with the Kaurava heroes Lüders also refers to partly “different and evidently later customs and man- 2 ners" being depicted in this parvan than in the rest of the Epic He does not however exactly say which these customs and manners are, except they be those referred to by Holtzmann such as the court and harem life &c Hopkins also refers to the worship of Durgā, ie the Durgāstotra Adhyāya in the former editions, which however falls away from the text proper in the present edition, and is relegated to the Appendıx on the evidonce of many of our MSS But even supposing that tho Durgā incident was to remain in the text, it is hardly fair to argue, as Hopkins does-moro especially after tho strictly logical and almost nihilistic attıtudo adopted by him just beforo advancing this argumentthat from the existence of the Durgāstotri chapter, tho wholo of the Virālaparvan was an " intrusion was "lato". His other arguments are not also convincing But this point may bo loſu asıdc, moro especially as our immcdiate concern horo is not tho interpolation of the Virātaparvan in the Mahābhārata, but is simply to consider the interpolations in the Virühipri in itself, accepting generally, the Virālaparıan as a component part of the Mahābhārata. . or ·XXII INTRODUCTION Granting the existence of interpolations in the Viatapar van, as indeed in most of the other books of our epic, it was necessary to see what amount of interpolations was contained in the existing text of the Mahābhārata, further, it was still more necessary to postulate some definite, well ascertained standard, in reference to which alone, any mention of the existence of such interpolations in the Mahabharata could bo sustained Tlus was indeed the real crux of one aspect of the whole Mahābhārata problem, We have seen above how meiely subjective standards or ideas are not helpful in solving this question Supposing no such external and fixed standard for adjudging of interpolations was forthcoming, and if the interpolations were to be decided as such from subjective standards only, however fine they be, and however nicely they might be employed, any one could argue that a passage oi incident which was regarded as interpolated from one point of view, could from a different line of argument be regarded as not interpolated 1 e as original to take an obvious instance The Durgāstotra in the Vırātaparvan may plausibly be urged as belonging to the original epic, as Umā and Parvati (with whom Durga is later indentified) are referred to in the Taittiriya Aranyaka and Kena Upanisad (compare Macdonell, Vedic Myth p 74). But the quest assumes quite a different aspect if in addition to other reasons, it can be shown that in the majority, if not indeed in most of the MSS of the Virātaparvan accessible to us, it is not found included in the text A fixed, unchanging, and reliable standard of criticism free from any suspicion of subjective taint was thus necessary, before the mention of interpolations could be urged and sustained. This was, fortunately enough already existing, and was first emphasised, though in an implict mannor, by Jacobi in his Contents and Concordance of the Mahābhārata (1903) p 257, and then by C V Vaidya in his "Mahābhārata, A criticism" (1907) p 185 To show what this standard 19, I beg to quote my own words, spokon two years ago (on the occasion of wolcoming to the Institute, Dr F. W. l'homas of tho India Office Lib.

·INTRODUCTION XXIII ... rary printed in the Annals of the Bhandarkar Institute, Vol II p 160 ff ) "Tortunately for one aspect of the Mahābhārata text criticism" (1 e in arriving at a satisfactory conclusion about the correct extent of the epic) the Mahābhārata "has a detailed table of contents_added on to it ju the second Adhyāya of the Adiparvan, and the first Adhyāya of that book, which seems to be older of the two, is also of historically much importan e in retracing the earlier history of the text The statements in this second Adhyāya tell us what the number of Adhyayas and the total number of verses are, foi each of the eighteen books of the epic separately.. . But, "we find to our bewilderment that the statements of the poem itself as found in this table of contents mostly disagree with the text as printed We cannot now ignore the fact that these tables of contents also partake of the common distrust regarding the authenticity of Mahā. bhārata text in general Bearing this disqualification of theirs in mind, it must generally be admitted that this statement is a very valuable critical means, I would even say, a means of the highest importance and also of gieat antiquity, in settling the external form and extent of the poem in as satisfactory a manner as is possible under the circumstances With regard to the antiquity of the first two Adhyāyas of the Adipavan "It is of course well known to the Mahābhārata students that Buhler long ago succoeded in establishing the acquaintance of Kumārıla (circa 700 A.D) with the first and the second Adhyāyas of the Ādiparyan in his Contıibutions to the History of the Mahābhārata, 1892, p 9, and p 20 f" "Now the next factor in the Mbh text question is this -We have printed texts which diverge widely, and sometimes wildly too, from the statements of the Parvasamgrahaparvan After pointing out how matters stood with regard to the number of Adhyāyas and verses of the Sabhāparvan in the Parvasamgrahaparvan and in the printed texts, reference was made to the case of the Virātaparvan, with which we are here more intimately concerned "our presont Parvasangrahādhyāya text in Nāgarī and Southern Rocensions lays down 67 Adhyāyas and 2050 verses . 91 ·XXIV INTRODUCTION for the Vnätapaivan. As against this, oui Nagarī editions have 72 Adhyāyas and 2272 veises in G K (now called Edna) and 2376 verses in C (now called Ldn') and the Southern Kumbhakonum edition has 78_Adhyāyas_and_3494 verses We rightly stand aghast and are justifiably confused in the piesence of such a state of things. In the case of Viráta, the increase is of five Adhyāyas and 224 (01 226 ) verses in the Nāgarı, and eleven Adhyāyas and 1444 verses in the Southern editions 91 With these facts regarding one aspect of the Virātaparvan in our possession, we may now take up the question with which we have begun this part of the Intıoduction, the question namely, why our text is mainly based on FAM It is so, simply because these MSS, and more especially F, and next to it A, help us to ietiace as though by a simple and natural process, the original external form of the Virātaparvan, 1 e the number of verses and Adhyāyas as are lenumerated in the Parvasamgrahaparvan In doing this, these MSS do sometning equally, oi we may even say, moie impoi tant they enable us in the case of the Virātaparvan to have a text, which in comparison with the text of any available MS or edition of the Virataparvan, would generally be found to be older and therefore very probably more genuine The question of interpolations thus deserves to be considered closely, as its solution also leads directly to the rehabilitation of the trustworthiness of Parvasamgrahaparvan in its limited field, and also indirectly to the general Mahābharata text problem, if the right sort of manuscript material could be had The total number of veises i slokas, couplets, in the present text of the Virātaparvan is 2033 In Edn' it is 2272 In Parvasamgrahapaivan it is stated to be 2050 The slight discrepancy between the figure of the piesent edition and that of the Paivasamgraha enumeration will be explained below Now what are the slokas which were included in Edn* ( and also in Ldn'), but which the evidence of T AM, and more particularly that of FA enables us to stamp as internnlated ? e.

·INTRODUCTION XXV Confining our attention only to the longer interpolations, there was, to begin with, one whole Adhyāya of 35 slokas containing the Durgāstotra This is wanting in our FA, in L and N, (this last a Bengālı MS) from the N class, and in the S class of texts except SK, this last having borrowed it from the Nāgarı editions (compare the foot-note in SK at this Adhyāya, see also our App p 38 f, Notes p 22 f) Then secondly, there was a group of 34 verses which was together added at different places in our fourteenth Adhyāya (App p 71,73, Notes, p 44) These are wanting in AF and in HL from the Northern class, and,-what, strikingly proves their interpolated nature, -in the S class too, except SK It wall readily be conceded that slokas or passages which are to be found in one recension of the text only, and are not to be found either verbally or even in substance in the other recension or recensions, are very likely to be regarded as not Torming part of the original text This is all the more true when no motive for the absence of such lines or passages can be proved In the present case, supposing that the passage describing the love_scone between Draupadi and Kicaka was a genuine part of the original text, it becomes difficult to explain its absence from all the MSS of the Southern Recension On the other hand, wo here clearly see the same desire producing similar effects just as the interpolated passage fondly seeks in the N Recension to lengthen out the love scene, so the S MSS have also a passage in the same strain (App page 74, bottom), which of course hus no counterpart in the N Recension Passing overs maller interpolations, we have had in what is now our twentieth Adhyāya, a passage of Dino slokas (App p 108 ) which AFM from the N Recension and tho whole of the S Recension know naught of It would tahe too much space to detail here all the passages which our DISS, and primarily TA, ne enabled us to discover as interpolations, but attention may be drawn to two interpolatcd passages, one in the nuddle, and the other, towards the end, of our Pars in AFMI and BEDLN from the N Recension have not the possige which is included in the Edng after our 31 21 ( App p 141) This passage, but for one line, & bb Tatto ·f XXVI INTRODUCTION. is wanting in the S. class loxcept SK. Wo can now seo whether any of these passages under these circumstances could be urged as being genuino, or necessary to the context. Wo may lastly turn our attention to the very big interpolated passage after our present 50. 2a (App. p. 207). This interpolated passage is important as showing the relative value of the MSS on which the Editions were based, as also of the different commentators. (Compare, Notes p. 127; also p. XIIf., before). Here we have a group of 38 verses which ultimately turn out to be included, besides the Northern editions, in two MSS only. The Southern Recension, as in the love scene discussed above, has almost nothing to correspond with this Northern interpolation, but at the same time, it confronts us at this place with an interpolation of its own, this again being unknown to the Northern Recension. The evidence of FA and M (in this descending order) has thus enabled us to get at the present number of verses (viz. 2033) in place of the 2272 versos found in Edn', the Parvasamgraha enumeration being 2050, and thus it becomes clear that in the matter of the extent of the text, the evidence of these MSS is almost unimpeachable. The passages which are now discovered as interpolated on the evidence of these MSS are (1) mostly iepetitions or (2) meaningless additions; (3) by no line of cogent argument can they be regarded as necessary to the text; (4) these very interpolated passages are absent from the Southern Recension, and (5)' in some cases, from the Bengālī Manuscript used for this edition. In order to fully appreciate the extent of such interpolations I must invite a reference to the Notes, where most of the passages here referred to, with others, have been dealt with, and the evidence of the Commentators as bearing on these interpolations is also ſully discussed.—This then is one of the justifications for the preference here given to this group of Nāgarī MSS, namely those that are here designated FAM: They have been instrumental in enabling us to remove all such extraneously interpolated passages from the text of Parvan, and their relegation to the Interpolations part ·INTRODUCTION. XXVII of the volume, has been instrumental in affording us, as though as a matter of course, a text very nearly approaching the numerical strength mentioned in the Parvasamgrahādhyāya. As in the matter of the numerical strength of this Parvan, so also in the matter of the number of the Adhyāyas into which the text of this narvan is to be distributed, these particular MSS, viz. FAM (along with some others) have preserved an Adhyāya arrangement which exactly corresponds to the number of Adhyāyas laid down in the Parvasamgraha enumeration for the parvan under consideration. As to how this is done, i.. how the text has been given in sixty-seven Adhyāyas only, as the last-named authority states, and not in seventy-two Adhyāyas as the present Nāgarī editions do, has been already explained by me in my article referred to above (Annals of the Bhandarkar Institute, vol. II p. 17781.). We may here only stop to see how the arrangement of the previous editions and of the MSS allied to or represented by them was almost unnatural and arbitrary. What is now our Adhyāya thirty-one was made in the editions and one MS only, viz. C, into two Adhyāyas, the first ending with our verses 49, and the second beginning with vorso 50. But this arrangement is unnatural, because it abruptly divides into two pieces one main incident, viz. of Susarman's being captured and subsequently released at the instance of Yudhisthira. Sloka 49 gives the captured king freedom: floka 50 says that the king being abashed and down-cast, went away (being set at liberty). Then follows the mention of the Pandavas' being honoured by the Matsya king. The samo is the case with our Adhyāya 37, which in Edns and CGDN was cut into two at the end of our éloka nine, thus presenting tho dialogue between Arjuna and Uttara in tiro Adhyāyas.“We may take one more instance only: the present Adhyâya 40 was similarly split into two, the second Adhyaya beginning with our verse 26. This verse is howerrr spoken by the same person(i. e. buy the Prince) as the preceding cloka; and the subsequent passage is also a part of the dinloruc between Arjuna and the Prince, ·XXVIII INTRODUCTION. and completes the main incident of this Adhyāya, viz. Arjuna's putting courage into the terror-stricken heart of the young Prince The statements of the Parvasamgrahaparvan and the evidence disclosed by our MSS, the most trustworthy of which, so far as interpolations and the Adhyāyaarrangement are concerned, aro Landa, mutually supplement and stiengthen each other the Paivasamgraha statements are stiikingly borne out by these Manuscripts the evidence of these MSS enables us to get rid of interpolations in the text, and of the inflation of the Adhyāyas, and enables us to arrive, on its external and numerical side, at a text of the Virātapai van which is almost exactly the same as is laid down in the Parvasamgrahādhyāya, which from this point of view, may be regarded as a valuable piece of evidence for this part of the Mahābhārata criticism I hope this will not be regarded as moving in a circle, when, for this part of the Mahābhārata criticism, I point from the MSS to the Mahābharata statements as contained in the Parvasamgiahaparvan, and then from these latter, back to the Manuscripts once again But that this is not so, will be evident after a little consideration The Parvasamgraha Adhyāya dates from at least 500 A. D Hopkins dates it (“ introduction to the first book ") 200 to 400 AD (Great Epic, page 398) If for this aspect of our task, such an ancient piece of evidence is not to be relied upon, and if this evidence is not to be co-related with the evidence disclosed by the Manuscripts, then, I do not know what other position can be taken, in the present state of our knowledge, to arrive at a satisfactory conclusion in the matter of the Mahābharata text There is one objection that can possibly be raised against the reliability of those Manuscripts generally, which have been made the basis of the text offered here It is, that the passages and Slokas that are here spoken of as “interpolated", might have been, by a stroke of ingenuity, struck off consciously from the MSS concerned other words these MSS may be a consciously abridged 1 in ·INTRODUCTION. XXIX text, or a purposefully manufactured production. The objection can indeed be raised, but, to maintain it seriously would, it seems, be a difficult task. In the first place, the onus of proving this to be the case lies on those who would start such a supposition. Its implications also are many. It will have to be proved that a Paņdit or a body of Pandits once set about to expurgate from the text certain passages, and that they did so expurgate the text. But such a process is unheard of in the ancient literary history of India. And then, the necessity or motive for such a step will have to be established. Such a supposition also implies that the latest text (i. e. the text of Edn' and Edn”) is also the oldest text, or at least, that it is very old, since it is this text which must be held to have been subjected to abridgment. The Parvasamgraha statements also will have to be proved as being mere calculations made in the air, figures counted, noted and transmitted, all at random will. The remarkable coincidence will have also to be explained, viz. the fact, that the text contained in these MSS, which are thus held to be expurgated or abridged, is, in comparison with the text of the Edns, older and generally more antique. But the argument need not be probed much deeper. Leaving it for those who would maintain it to prove their case, it is sufficient for us to remember that the passages which are wanting in the MSS concerned, are exactly thuse which are wanting in the Southern Recension and that they contain mostly repetitions and amplifications. Two of the MSS aro very old, F being, dated Samvat 1493, and is thus nearly 500 years old. Ono need not be surprised if this MS turns out to be one of the few oldest paper Manuscripts which are left to us. The colophon at its end makes it very probable that the writer belonged to the Jain Community, and that he wrote the Manuscript for some member or members of that community. The second manuscript A is also probably equally old, and if such a purposeful curtailment of the text took place, we have every reason to expect that some allusion to the fact, howsoever indirect, would have survived, if not in the Brahmanical litorature, at least in the writings ·INTRODUCTION of the Jain community, which showed great literary activity about that time. Brahmanic Literature, especially of a religious and didactic nature, knows expansion and addition: curtailment of it, and more particularly of a work long regarded as Smrti, has yet to be proved. Before we leave this part of our subject, we may see how our present text of the Virătaparvan compares with the statements of the Parvasamgrahaparvan. These are contained in the following passage: अतःपरं नियोधेदं वेराटं पर्वविस्तरम् । विराटनगरे गत्वा श्मशाने विपुलो शमीम् ॥ २०६ ॥ दृष्ट्वा सन्निदधुरतत्र पाण्डया हायुधान्युत । यत्र प्रविश्य नगरं छद्मना न्यवसंस्तु ते ॥ २०७॥ पाञ्चाली प्रार्थयानस्य कामोपहतचेतसः। दुष्टात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात् ॥ २०८ पाण्डवान्वेषणाय च राज्ञो दुर्योधनस्य च । चाराः प्रस्थापिताश्यात्र निपुणाः सर्वतो दिशम् ॥२ न च प्रवृत्तिस्तैलब्धा पाण्डवानां महात्मनाम् । गोयहश्य विराटस्य त्रिगर्तेः प्रथम रुतः ॥ २१० ॥ यत्रास्य युद्धं समहत्तेरासील्लोमहर्षणम् । हियमाणश्च यत्रासो भीमसेनेन मोक्षितः ॥ २११ । गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः । अनन्तरं च कुरुमिस्तस्य गोग्रहणं रुतम् ॥ २१ ॥ समस्ता यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि । प्रत्याहृतं गोधनं च विक्रमेण किरीटिना ॥ २१३ ॥ विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः । अभिमन्यु समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम् ॥ २१॥ चतुर्थमेतद्विपुलं वेराट पर्व वर्णितम् । अत्रापि परिसंख्याता अध्यायाः परमर्षिणा । २१५ समष्टिरयो पर्णा (ः) श्लोकानामपि मे शृणु । लोकाना ट्रे सहस्रं तु श्लोकाः पञ्चाशुदेव तु ॥ २' उक्तानि वेदविदुषा पर्वण्यस्मिन्महर्षिणा । उद्योगपर्य विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम् ॥ १७ ॥ .

·INTRODUCTION. XXXI It is interesting to compare this detailed enumeration with a pertinent passage of a similar purport, contained in a former part of the sameAdhyāya of the Adiparvan:- आरणेयं ततः पर्व वराटं तदनन्तरम् । पाण्डवानां प्रवेशश्य समयस्य च पालनम् ।। ५७ ॥ कोचकाना वधः पर्व पर्व गोग्रहणं ततः। अभिमन्योश्य राट्याः पर्व दाहिक मृतम् ॥ ५० ॥ (I. 2.) That the second of the two passages quoted above, refers to a period before the present form of the Mbh. i.e. to a period anterior to the eighteen-parvan Mabābhārata as we have it to-day, is apparent from the explicit words with which this passage concludes :- एतत्यवंशतं पूर्ण (or पूर्वे!) व्यासेनोक्तं महात्मना ॥ ८ ॥ यथावत्सूतपुत्रेण लोमहर्षणिना ततः ॥ उक्तानि नेमिपारण्ये पाण्याष्टादशेव तु ॥ ४ ॥ समासो भारतस्यायमत्रोक्ता पर्वमंग्रहः॥ (I.2.) This makes it quite clear that the first of the two enumerations refers to the hundred-parvan Bhārata, and the second to the eighteen-parvan Mahābhārata.- With regard to the text of the first passage, it has been already mentioned that it had been verified from five independent MSS of the Adiparvan, and the text may thus be rogarded as well-fixed. (Compare, Annals of the Bhandarkar Institute, Vol. II. p. 162). Even in the Southern editions, where the extent of the Virātaparvan has been nearly doubled, the Parvasamgrahaparvan onumeration for this parvan is as in the present passage. This implies that though profuse additions have been made in the text of the parvan under consideration, the text of the Parvasarngraha has not been tampered with, but generally left as it was. This was so done, possibly because the historical or traditional significance of the Adhyāya, containing as it did, what was known and transmitted about the opic, was realized, and so no liberties were taken with it; probably also, because this Adhyāya was very little used and dilated upon in recitals &c. It contains very little that is interosting from the point of view of the Paurāņikas or ·XXXII INTRODUCTION. religious and moral expositors. Be this as it may, it is indeed a striking fact that even when sufficient reasons existed for a conscious tampering with or recasting of the text of the Parvasangraha, the Southern Recension, according to our present evidence, practically stays its hands from a possible tempting but sacrilegious action. We now see how the evidence of our basic MSS viz. F and A has enabled us to have the text of the Virātaparvan in sixty-seven Adhyāyas, the number known to the Parvasamgraha. · With regard to the entire number of verses or slokas, their total number as included in our present printed text, comes up to 2033, i. e, it is less than the number mentioned in our authority by seventeen slokas or verses. I should like to make it clear that the words sloka and verse are being here used as synonymous, in the sense of a complete stanza, a unit of metrical lines recognised by the Sanskrit Prosody. Thus the norm of an Anuştubh is four lines, each of eight syllables; of an Upajāti, four lines, each of eleven syllables ; but the unit of each class is regarded as a sloka or a verse.—The difference of 17 verses (understood in this sense) by which our present text is short of the Parvasamgraha enumeration now requires to be explained and removed. A close scrutiny of the lines, slokas and passages, relegated to the Appendix will show that the Appendix contains some lines and verses, which are found in all our present MSS and editions of the two Recensions. Strictly speaking, as such lines and couplets are found in all MSS and editions, both of the Northern as well as the Southern Recension, i. c. in fact, in the whole body of evidence at presont available to us, it was absolutely necessary that thoy should have been included in the toxt, and should not have beon relegated to the Appendix. But this was done with a purpose. This purpose was to show that, according to the evidence available to us so far, when the text was counted, and its extent fixed once for all in tho Parvasanigraha cnumeration, many of the slokas of the original text had even thon received interpolations, cach ·INTRODUCTION. extending mostly to a single line, the sloka being regarded as the unit of a metrical standard. Before explaining this point a little more fully, it is desirable to give here for ready reference all such lines, i.e., all those lines which are found in all the Manuscripts and editions, but which, instead of being included in the text, have been embodied in the Appendix:- वीर्योन्मत्ता यलोदया राज्ञा सममिपूजिताः I After 13.2. कूलस्थः कूलमुत्तरम् । ततुमिच्छति मन्दात्मा । After 14.1861, किकरोमि क गच्छामि कथं कार्य भवेन्मया। Before 16.47. दुःसेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी। After 16.48. सर्वश्तेर माहेयी वने जाता निहायनी । After 16.49a. सा लतेव महाशालं फुलं गोमतितीरजम् । After 16.49. अनित्याः किल मानामर्थसिद्धिर्जयाजयो । इति रुत्वा प्रतीक्षामि मर्तृणामदयं पुनः ॥ Before 19.3. इदं दुःसं तु कौन्तेय ममासयं नियोध तत् । Before 19.22. माधम कुरु सुश्रोणि कोपं जहि शुचिस्मित | After 20.7. पूर्वागतं गतस्तत्र भीममप्रतिमोजसम् । After 21.40a. स केरोपु परामृटो यलेन बलिना वरः। After 21.49a. ततः स व्यायतं रुत्वा वेषं विन्परिवर्त्य च | After 22.17a. इमां च नः मिया वीर वाचं भद्रवर्ती शृणु | After 24.18. मसत् दुर्लभा नित्यं सर्ता रामिमता सदा | After 27.3a. नी: श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् | After 27.30. भस्मान्युधि विनिर्जित्य परिमय सयान्धवान् । After 29.7. युधिष्ठिरसमादियो निजने पुरुषर्षम। After 31.25. स पचार गदापाणिोपि तरुणो यथा । After 31.32. ततस्तांनोदयामास सदश्वापाण्डुनन्दनः। After 35.2. यदनानन्नवोचं त्वा क्षन्तुमर्हसि तन्मम ! After 40.24. एकं बाहर निसिंशं जातरूपपरिष्कतम् । After 40.29a. मत्यादित्यं च नः सर्वे मृगा घोरमवादिनः । After 41.21. मलानं चैव वेदाश्च नेतदन्यत्र दृश्यते । After 46.9. प्रतियुष्येम समरे सर्वशनमृता दरम् | After 47.10. पमुपदा वासवतुल्यवीयाः । पराजिता वासवजेन सख्ये | After 42.151 तं पार्थः प्रतिमाह वायुवेगमिवाचलः | After 54.1a. 54. Int:o.

·XXXIV INTRODUCTION viferent arhri tig 41: 1 After 57.13. प्रियं तु ते चिकीर्वामि वर्ततो यदि मन्यसे । After 63.27. 89999 Traniaa: After 65.14. pagi argato STEHT fatte i After 66.23. FACETIRTIU 1971 479171 iepretati: 1 After 67.18a. HAIYITT41FT: FIFT ARTI 50 Ti After 67.21a. ant gaaral falragaù Arqud: 1 After 67.25. It would be seen that such additional lines are in all 35, shat is, 1722 ślokas. As they must, according to our present svidence be included in the body of the text, the entire text of this Parvan would be slokas 2033+ 17 i. o., almost exactly the same as is stated in the Parvasaņgraha. The question then recurs: why not include them in the text itself? Well, they "must be: of this theoretically, there can be no gainsaying. But their being thus separated may also serve to clear up certain moot points. In the first place, the existence of a manuscript tradition closely reflecting the Parvasangraha enumeration stands out prominently certain. It also follows that the fixing of the numerical strength of the text was accomplished in the North on the basis of the Northern Recension, and that the Southern Recension, generally speaking, is only a secondary Recension, at least so far as the present Parvan is concerned. The third point has already been alluded to: Granting that the Parvasamgraha enumeration is no mere idle computation, it appears that whenever the text might have come to be thus computed, it... the text), hai Untidig bragu takovoiy merch adiuterated with additions, and that the computation was made after taking account of and including these additions. If tho avidonce of land A as controlled by that of other MSS is to be given its full credit, and if it is to be oxtended to its logical conclusion, these propositions naturally follow. Though the lines given above are found in all MSS, still it is ovidont that thoy are adventitious to the original text of the Parvan, and are very probably to be regarded as being the product of the period that intervened between the original Mahābhārata, and the Mahābhārata as it became, when the Parvasamgraha enumeration was made and added on to the ·INTRODUCTION XXXV еріс Their interpolated nature can best be seen by looking to the contents of almost each of these lines This implies, of course, that in the uninterpolated Mahābhārata, the unit of the epic was a sloka, each single sloka being the vehicle of one idea complote in itself In the original foim of the Mahābhārata wo may very certainly hold with Hopkins that "a complete sentence seldom exceeds the limit of a stanza and when it goes further it may be set down as a mark of lateness" (Hopkins, Great Epic, p 198) This point has been alluded to and illustrated in our Notes (on 8 14, page 30 f, on 11 4, Page 36 f, on 16 44 ff, page 58 ſf) We may here briefly rofor to some other casos -The inclusion of the line sat 77 Fgal que 974 nani atu i makes the three couplets 24 19 ff, run into each other, and there is nothing essential to the text in that line Ono topic of the messengors' report is over with y 18, and the second begins with the nineteenth sloka This transition from one topic to another was very possibly folt to be abrupt and so the line under consideration cimo to bo added The samo is the case with the line 329 Ft Ara wat waat 121 I added after 27 3 Refer once has been mido in tho Notes ad. loc. that the wholo passage is probably much corrupted The latter half wat of the line quoted above is almost identical with ayatigain of 3a', and, of admit. tod into the text (as theoretically it ought to bo), vory much intorfoies with the general sloka arrangement The same would be found to be the case with almost each of the lines mentioned above without adding any new point to tho text they disturb the cloha context and the ono loha ar. rangement, which may be postulated almost with certuinty for the original form of the Epic It is to be hoped that tho point nt issuo becomes clear v12 that in the original text of the opic, the John unit was cry probably never crcocded, that is, thero should not have been originally in our Epic, awkwardlı distributed Tohat the two lines of which con tried tot illy unconnected ideas This would bo the case with regard to the greater part of the text, iſ the lines mentioned nbose be included in the text The presence of these me loweser, in the corpus of the Manuscripts vs luchi must ·XXXVI INTRODUCTION. have been relied upon, when the Parvasamgraha enumeration was made is easily explained. Such lines were added to the original text, possibly according to the pleasure of the reciters; and then they very probably came to be added on the margin of Manuscripts, from where they must have passed into the body of the text itself when the old MSS were copied to form now codices. All this is a very familiar phenomenon. Thus the whole text embodying such additions stood there before the body of the final redactors or counters of the Mahābhārata, i.e. before the author or authors of the Parvasangrahaparvan, and a conscientious regard for the text before them, and an easily oxplained conservatism must have probably induced them to count the text before them as it was, i. e. including such interpolated lines. This is how, in the present state of our knowledge, the discrepancy of thirty-four lines to be found between the total extent of the text as printed, and that mentioned in the Parvasamgrahaparvan is to be explained, consistently with the evidence afforded by F and A. The substance of this part of our argument therefore comes to be that (1) in the original text, a sloka is to be regarded as denoting a unit of metrical feet, as settled by the rules of Sanskrit Prosody ;-a sloka is thus a "stanza"; that (2) the three-line siokas which we meet at present in all the MSS of the known Recensions of the epic, are to be regarded as very probably made up by the addition of single lines to the original two-line sloka ; and that (3) the Parvasamsraha enumeration included such additional lines into its process of totalling up, and fixing the numerical strength of each Parvan.-lYith regard to the position here accepted about the throc-lined slokas, it is interesting to see what Lüders says (Grantharecension, 1901, p. 56) about them in a slightly different connection. Ho says "thy question of three-lined slokas requires a more thorough investigation. I will not deny that thoy might havo occasionally been existont from the beginning in tho Mahābhārata too, in as much as they occur in the pro-opic Gathā Poetry. It is howover scarcely an accident that it is exactly the third line which ·INTRODUCTION. XXXVII so very often is wanting in one or the other of the Recen sions." With regard to this it will be seen that Lüders re fers to the three-lined ślokas, one line of which is wanting in one or the other Recension. The three-lined ślokas that are being here discussed stand on a different basis, as al the lines are known to recur, according to our present evidonce in both the Recensions, and in fact in all the MSS of the work under consideration; and our point of view is that such third lines are to be looked upon as of subsequent growth only, and not as emanating from the original author or authors as third lines of a two-line stanza or sloka. As an instance of the kind of third lines spoken of by Lüders, we might refer to the line येनोगयेन सेरन्धी भनेन्मां गजगामिनी (App. p.80), added after 15. 2a. This line though present in the Northorn Recension is not to be found in the Southern Recension, and so naturally comes to be omitted from the text. There are other instances which may easily be found from the Appendix. No question however arises about these, because they are present in one Recension only, and aro evidently therefore interpolations. With regard to the evidence of tho Gāthā poetry alluded to by Luders, it may turn out that the contents of the third lino may prove that line also to be a subsequent addition, like the number of the third lines we have boon considering. And in any case, our present investigation refers to a period before the present Manuscript tradition began, where the interpolations must be judged from the contents of tho text only, and from the general style of writing observable in tho work itself. If howover, it be doomed too early yet to speak of going boyond tho prosont MSS tradition in such cases, the point may readily bo conccded, but it may be emphasised that our best MSS do thus givo a toxt, which numerically corresponds to the Parvasamgraha, and so causo almost an agreeable surpriso. This aspect of tho Mahābhārata problem, viz. tbo interpolations in the text, its extent and distribution into Adhyayas, tho general trustworthiness of the Parvasamgraha enumeration &c. may now bo loft here. Tho next question for us to sco is whether the text itself of the Virātaparvan as is ·XXXVIII INTRODUOTION. presented in this edition, (which, generally speaking, is the same thing as to say, the text of Fand A) has any claim to more antiquity than the text in the preceding editions, just as we have good reasons to hold that its present extent is almost the same as it was at the time of the Parvasangraha enumeration. With regard to this question, it will readily be perceived that it is difficult to demonstrate in a manner which may satisfactorily convince all, that the text of a particular edition is older than of others. The best way to satisfy oneself on this point is to peruso each single verso of the text and compare its former and present form. It may now be readily admitted that in the majority of cases, one need not be surprised if the difference be found to be so very small or almost nil. This however only means that generally speaking, the text has neither been much or everywhere tampered with. But in the remaining cases, it will be found that our text, i. e, mainly that of F and A, has an unmistakable ring of more genuineness and ancientness. This point has also been illustrated in the Notes, but some of the evidence may here be briefly referred to once more.-(1) The sago Dhaumya is advising the Pān vas as to how best to behave at a Royal court (Adhy. 4). The advice is practical to a degree, and is not at all pitchet to any high moral tone. We then come upon sloka 20 of that Adhyāya. “In all disputations ( FRUIT) one should recount to the king what is both to his good and pleasure." So far the MSS do not conflict: but the test is contained in the last part where our F only reads हितादपि प्रियं वदेत् । while the rest read पियादपि हितं वदेत् (भवेत) or यदेवाश्मै हितं भवेत् or मियादपि हित च यत् । That is, except in F, the preference is given to the king being told what may be ultimately to his good, (1674) rather than what may please him for the time. The question now is which reading is more genuine. To decide this, we must rocall to our mind whether the sage Dhaumya has been speaking from the moral or from the practical point of view. The answer after a perusal of the entire passage in question would be, that moral considerations are scarcely alluded to there. If this be so, the reading fargia itu aq preserved in F only turns out more ·xiix INTRODUCTION. genuine. This reading is discussed in full in the note, ad. loc. (p. 17 and 'also p. 18 bottom) to which reference is invited. (2) Attention may also be invited to another significant reading of F and M which also seems to preserve a trait of ancientness. In 4.53 the text on the evidence of these MSS reads A17 ( 1077) for the significance of which, reference may be made to the note ad. loc. (p. 18). (3) Adh. 12. 4 f. states how the Pandavas mutually helped each other in the Virāța town. In v. 6 it is said that Yudhiſthira won money and gave it to his brothers without being discovered by the Virāļa King (BFAET V. l. Från). În the next verse the doings of Bhimasena should be also अज्ञात (भीमसेनोऽपि मासानि... अज्ञातानि च मत्स्येन विक्रीणाति युधिष्ठिरे). This reading is preserved only in F and M, the rest of the MSS seeking to gloss over Bhimasena's reprehensible conduct implied in these words, (compare note, ad. loc.) (4) To prove the authenticity of FM on loxicographical grounds, reference may be made to 15. 3 where FM read al for sale of Edns, and other MSS. But the word 14 has a peculiar meaning, which is noted by Amara, and for which reference may be made to the notes, ad. loc. (5) I place side by side our 15. &a in its present form, mainly based on FAM, and that in which it was in the Edns :- Edns. Present Text. 278971m furrinagamafkazi आज शोकरमन्यच्च मल्याश्याचावचान्मृगान् कारयामास-- कारयामास- This is spokon with referonce to Kīcaka, who expected Draupadi to be sont to his residence. To my mind, there can bo no doubt that FAM preserve a statement moro in kcoping with oldor practioe, and therefore more genuine, and that the Edns and the allied MSS have substituted a revised or roformed, i.e. a secondary version. (6) Grammatically too; FAM scem to preserve an older text in 16.14a, for which see thó note ad. loc. (7) In 17.26, FM reflect an ancient state of things which is also possibly historical. Sco the note ad: loc. (8) Lastly, as a specimen of FM probably reflecting in some degroo of ancientness an older vice of the ·XL INTRODUOTION. nuptial relations betwoen Draupadi and hoi five husbands, reference may be made to 18 34-38, and the noto' on the passage (Notes, p 67.) In these and similar other cases it is almost certain that FM and A give a text, which a careful comparison will show to be older, and therefore more genuine, than what was contained in the earlier editions But as was indicated at the beginning of oui romarhs on this subject, it becomes difficult to prove this to the satisfaction of all, since, in the end, all such investigations are more or less coloured by one's personal though in the instances quoted or referred to above, there is very little that is open to such objections As for actual quotations from our work in early literature, those found in the Javanese version of the Virātaparvan unfortunately help us very little, and so far as our present investigation goes, no quotations from this Parvan are known to occur in any of our earlier classical writings. With regards to the Javanese version it has been already mentioned (p. XIII, before ) that it was made from the Southern Recension of the Virātaparvan, and as this Recension differs very much from the N Recension, and the text is nearly doubled over in that Recension, the value of the Javanese version for purposes of comparison of the text is very much reduced, whatever other value it may have There are, however, certain a priori considerations which also go to strengthen the reliabıly of the text of F, M and A Wo have seen above that being qute free from interpolations, F and A approach the number of verses mentioned in the Parvasamgraba, and that the number of Adhyāyas is also the same as stated there, and that all this is done in an easy and natural manner If therefore they become such'a very reliable evidence for the extent of the Parvan and its distribution into Adhyāyas, and thus generally reflect a state of the Virātaparvan as it was at the time of the Parvasamgraha, there is no reason why we may not conclude that the text preserved in these MSS belongs to the same period. In other words, being reliable in the externals of the text, these MSS require to be regarded as reliable for the internals of ·INTRODUCTION. XLI the text also, as generally speaking, the activity of the opic reciters or expositors is to be presumed as affecting more the former than the latter. And if this activity is shown to be absent from the one, it follows naturally that the text itself must have escaped the activities of the epic reciters, though, on the other hand, instances are not wanting where we can say with confidence that the "old order changeth, yielding place to new”. Of this we have already quoted instances which show that either because the older sentiment or grammar offended new modes of thought, or because the older traditions (as for instance, that of the very close connection between the Vrşņis and the Pāņdavas ) had lost their significance, it was very problably the older text (as is preserved in F, M and A) that was revised and brought into line with later, current ideas. --To conclude therefore; the reliability of F, M and A is, from the point of view of both the extent of the Parvan and its general distribution, and also from that of the text itself, very great, and at least as old as the date of the Paryasangrahaparvan, which dates from 500 A. D. and which may certainly be older by even two or three centurios (compare p. XXVI, before ).-Somo may regard it as hardly necessary for me to refer here to the condition of the text of other parts of the Mahābharata at about this period, but oven at the risk of inviting such a reflection, it is but fair, nay it is our duty, to remember other pieces of pertinont ovidence, belonging to the period we are speaking of. Hortel has convincingly shown (Vienna Oriental Journal, Vol. 25, 1911, p. 37 and subsequently, in his Pancatantra, 1914, p. 388 ) on the evidence of threo chapters of the Santiparvan preserved in a Syrian translation that the metrical Mahābhārata toxt as we have it to-day, does not generally speaking diffor much from what it was in 500 A. D. Possibilities have recently been indicated where the latest discoveries in Chineso Turkistan and researches into tho Chincso literature itsell, may carry the antiquity of the present Mahābhārata text to oven tho ginning of tho Christian cra, and my object in alluding to this was only to Mb). latra ·XLII INTRODUOTION. indicato that we may very reasonably hope to have a text of the epic of a period considerabiy earlier than is at present. concoded, and that the scepticism about the text of the Mahābhārata, as is for instanco expressed by Winternitz in ‘his Geschichte, Vol. I p.398, is hardly justified. This scepticism is justified only in so far as a critical text of the epic is yet to be had. But if it bo intended to express a distrust of the Mahābhārata toxt as such, or a hopelessness about anything boing gonuine about the Mahābhārata, ono may rightly demur.---Turning to the Virātaparvan finally, and relying on the antiquity and authenticity of the Parvasamgraha, as evidenced by Kumārila's acquaintance with it, we may say that, its text as is preserved in F, A and M, and as is given in this odition is, probably as old as the fourth century A. D. at lcast. Before leaving this part of our remarks hore for the consideration of Sanskrit scholars, it may only be added that the Virāțaparvan is not the only Parvan, whose study justifies great hopes about the Mahābhārata text question being satisfactorily solved. The results of a preliminary investigation of the Sabhāparvan were put before Sanskritists two years ago, ( Annals of the Bhandarkar Institute Vol. II, p. 184 ff.), and from what I have been observing of the text of the other parts of the epic, in the course of our daily work at the Institute, I can safely venture to hope that we are not far from possessing as satisfactory and as genuine a text af tbs epic as is possible for us to have. * It now remains to add a few other concluding remarks. The remarks in this part of the Introduction apply primarily to F, and then to A and M. The last is a recently executed copy (compare above, p. VI) and as such it contains the interpolated passages in our Adhyāyas 14, 49 etc. A is an independent copy of the same class of MSS from which F was copied; but that T and A were not copied from the same MS is proved by the lacuna in x of 12 slokas which occurs after 4.29. F however has no lacuna. Compare also the Appendix to Adhyāya 63, where it will be seen that A ·INTRODUCTION. XLIII has some additional verses which F has not. A is also subjected to much rerision and addition; compare p. IV before. But that FAM belong to the same group may be seen from the fact that they have the same arrangement and subject matter in our Adhyâya thirteen. (Compare the note at the beginning of that Adhyaya). FA therefore become the oldest representative of the text, and M corroborates them at places. The group of MSS next in importance is KL. The third group is tne one to which D and H belong, though they contain certain traces of the Southern Recension. The fourth group would be of CGN, and to the text of this group, the text of Edn and Edn* most approaches. This last group may perhaps be designated Nīlakantha-text. These four groups may be designated N?, Netc. in the descending order of the type of the text piesei ved in them (compare Annals, Vol. II, p. 174f.). It may not be a groundless supposition to hold that Nīlakantha's commentary has very probably perpetuated-at least on this side of India, the class of text, which he commented upon. This text, unfortunately, happens to be of a very inferior kind, as has been said above (p. XII). # We may now proceed to consider the relation of our text with that tho Southern Recension This is indeed a very difficult task, more especially as the number of the MSS of the Southein Reconsion on which to base our conclusions is small. Besides this, the Vrātapaivan is one of thoso parts of tho Mahabharata which has been so very much added to in tho Southern Recension, that the Parvan has the appearance of being very nearly transfoined in that Recension. Indeed the Sabhāparran is the onıy other part which is so very much inflated there. But the major addition in that Parsan is of ono whole incident, extending over twenty Adhyāyas, describing tho grcatneys and the various incarnations of Krna. This addition of twenty Adhyayas en bloc is wanting in the Northerrr Recension (compare for this, Sir R G. Bhandarkar, Vaingnvısmetc in Bühler's Grundriss, p. 36, footnote) sith the result that the text of the Sabhāparian as such is not gone.

·XLIV INTRODUCTION. rally speaking as much altered as that of the Virātaparvan. Here, we stumblo very often on additions made after almost evory alternate sloka. Thus, compare the additions made in the Southern Recension to the contents of our Adhyāya 63 (Appendix, p. 256ff.); adhyāya 67 ( Appendix, p. 279 ff.); Adhyāya 21 ( Appendix, p. 115 ff.); Adhyāya 24 ( Appendis, p. 128 ff.). One of thereasons of this persistent dallying with the toxt seems to be the extreme popularity of the Virāțaparvan. Its contents are diverse. Orthodox sentiment which demands a happy or auspicious ending for a work, is gratified at the marriage of the Virāța princess with Arjuna's son. The thirteen years' exile of the Pāndavas is terminated here. Our Parvan contains, besides narrative and epic matter, lovescene (between Draupadi and Kicaka), description of battles, of jousts etc.; and it is probably because of this, that it has suffered so much at the hands of epic reciters and expositors. The additions in he Southorn Recension are also evidently caused by the desire of lengthening out some much-liked or impressive scene. We may, as an example of the latter, take up the sixth Adliyāya. The Northern Recension finishes the narration of Yudhişųhira's entry into the Virāta Court in 17 élokas, but the Southern Rocension has lengthoned the scene to 50 ślokas, or excluding those which are omitted there, to 41 slokas. A study of the verses interpolated here in the Southern Recension would well bring to light the nature and motive of the interpolated verses (appendix p. 45 ff.). The first verse says that the brothers crossed the river Jānhavī. But in 5. 1, 2 they are already spoken of as having crossed the Yamunā, where however the Southern Recension has a slightly different version. Then it is said that Yudhişthira offered water etc. to his manes, to gods and to the Rşis (2). The next six slokas recapitulate in full the boon given to Yudhişthira by his father (Yama) and the circumstances under which it was given, thus alluding once more to the closing incidents of the Vanaparvan. Verse 9 says that he bocame a Brāhmaṇa, but in our text, the king concludes that Yudhisthira cannot be a Brāhmaṇa, but must be Lord of the earth or a Kşatriya. (79 Padise niqar adlar: 1 aſa: gleraar za मनोगतम् ॥).

·INTRODUCTION. XLV The next group of additional ślokas App. p. 47. before vərse 4, start describing the Viräta court as full of kings ontering with loads of presents etc., and the surroundings of the palace, as crowded with horses, elephants etc. The next group lengthens out into nine slokas the contents of our two slokas, viz. 6 and 7. And it is therefore no great wonder that these two slokas are marked, text for text, as wanting in the S. class, when, as a matter of fact, each line of these two blokas is worked over into one sloka. Thus:- Text, Southern Recension. न दृश्यतेऽस्यानुचरो न कुञ्जरः। न चोष्णरश्म्यावरणं समुच्छ्रितम् ॥ aga mat 7 TU 7 Fvzde न कुण्डलं नागदमस्य न सनः । fara@alg tungua: ............... I... समीपतो भाजति चायमिन्द्रयत्। अभ्यागतोऽस्माननरुतोऽपि सन् । विरोचते भानुरिवाविरोदितः॥ Verses 6 and 7ab lengthen out the idea of text 7ab. Slokas 7 ff. are interesting in as much they show, how lines and ideas occurring elsewhere are here worked into the description. Thus sloka 7cd on page 48 ( Appendix) reflects tranquilleh: of toxt 10.50. Appendix da on p. 48 reflects text 7.5d. Verses 10 to 16 (pp. 48, 49 of the Appendix ) add an ad interim description of how Yudhisthira approached and how his arrival affected the audience, of which thoro is not any referonce in tho corresponding N. text, boyond the simplo statement: वितयामास च तं नरर्पमः । युधिष्ठिोऽभ्येत्य विराटमयवान् । To tako ono moro instance only: what the text says in ono eloka (viz. in sloka 11 ) is lengthened over into thirteen élokas in the Southern Reconsion (slokas marked 17 and F. on page 49 f. of the Appondix. ). It would tako very much space and perhaps it may not bo necessary also, to discuss the naturo and object of all ·&lvi INTRODUCTION. these and other similar additional passages in the Southern Recension. But some of the instances given above would bear out the truth of what has been said above about "the original nucleus of the text having been practically swept away in the Southern Recension under the force of such interpolations ' (above, p. XVII, bottom.) It will readily be perceived that the lines, or slokas or passages of a text, which are to be found in one of its Recensions only, i. e., only in one group of documentary evidence of a particular type, cannot be regarded as being a part of the original text, but are very probably later additions, unless it can be shewn convincingly that the passages under discussion were omitted in the other Recension, from some definite motive or through clerical mistakes. The additional slokas in the Southern Recension generally stand in contrast with similar slokas in the Northern Recension, both as regards their number and contents. It has already been stated that the extent of the Virāțaparvan in the SK is 3494, and if we exclude from this number those slokas which are evidently included in SK from the Northern editions, and the number of which is 222 ( the Northern editions containing this much number over the present text) the Southern Recension may, roughly speaking, be said to have 3272 slokas for the Virātaparvan, i. e., 1222 over and above the present text and the Parvasangraha enumeration. All these slokas strictly speaking, are therefore later additions. We have now to consider the question of elokas or verses which are present in one recension only, i. e., without being textually found in the other recensions, from a different point of view. If the occurrence of a given sloka in all its recensions be necessary before the sloka can be held as genuine, then-so it may be argued-those slokas of our text which are found as wanting or omitted in the Southern Recension, have no right to be looked upon as genuine, that is, as forming part of the original text of the Mahābhārata. A reference to the Concordance printed at the end of the volume will show that the number of the lines of the text given in the present volume, which are thus wanting in the ·INTRODUCTION XLVIL Southern Recension is 642, 1, e approximately 321 ślokas. Compared with 2050(the number of our text and of the Parvasamgraha enumeration) the percentage of verses not found in the Southein Recension is just a little more than fifteen percent. The total figure given above includes three Adhyāyas which, from the point of view of their subject matter, are to be regarded as present in the Southern Recension, but being worded differently, are held as wanting in that Recension These Adhyāyas are the thirty-eighth, fiftieth, and fifty-first in our text (Compare the note on the fiftieth Adhyāya, Text, p 382, those on Adhyāyas 38 and 51, Notes, p 102 and 128 respectively) The total number of the Slokas of these thiee Adhyāyas in our text is 57 --This phenomenon of the text being difterent at the places concerned, the subject-matter, however being the same (eg the gathering of the gods to witness the combat) cannot unfortunately be explained satisfactorily in the present stage of our knowledge –To proceed with the enumeration of the slokas wanting in the Southern Recension, it has to be mentioned that the above figure includes also those lines or Slokas which we have reason to regard as recast or worked over in the Southern Recension, such as for instance we saw to be the case with the text of the sixth Adhyāya Thon again, thoro are found cortain passages which seem to havo been expurgated from the Southern Recension. Such passages aro primarily those dealing with the duel between Bhima and Jimūta ( Adhyâya 13), and the brutal treatment moted out to the Trigarta King, Suéarman by Bhima (Adhyāya 31), and the same hero'es fight with Kıcaha (Adhyāya 21 ) In all these cases, it seems evident that the Southern Reconsion has expurgated all traces of brutality which can be attributed to the Pandava hero-I'or such orpurgations, one may comparo what Gilbert Murray says about expurgations in Homer (Rise of the Greek Lpic,p 1171) Tho percentago of omissions therefore would thus bo slightly decreased, moro especially, if those lines which are likely to hase lcon wiped out in the process of adding up to the tort be taken irto consideration In any case, however, tho Jolas of tho present test which aro not to be found in tho ·XLVIII INTRODUCTION Southorn Rece ision, 1 c, which are not common to the two Recensions, aio not moio than fifteen por cent of the entro toxt of this Parvan The sequence of the toxt is gonerally speaking the same, except for that of the Adhyāyas dealing with the battle portion in the Parvan, and to a lesser degreo, the part describing the entiy of the Pāndavas in the Virata Court Reference has been made to these divergences in the sequence of the Adhyāyas in the course of our notes (p. 27 ff. and 124 ff ) Jacobi has in his standard work on the Rāmāyana (1893, p 3 ff) compared the Bengāli and the Bombay versions of the Rāmāyana, and, from a comparison of the text of a specific part of the Rāmāyana in these two recensions, has found that "approximately, one-thud of the veises in each recension are without any correspondence or resemblance in the other recension The percentage of the veises of our Northern Recension (which it need now hardly be added, seems the most genuine of all the available recensions of the Mahābhāiata) which have not any resemblance in the Southern Recension is, as ,we saw just now, not more than fifteen percent, and, if we understand the word resemblance in a wider sense, this percentage is likely to be lowered still. Jacobi has also offered certain valuable considerations on the origin of the different Recensions of the Rāmāyana. Relying mainly on the change in the sequence of the slokas, he holds it as probable that the Bengāli and the Bombay Recensions of that epic are the "written designs (products), independent of each other, of an essentially orally transmitted text " In the case of the Mahābhārata, the working over of the same theme in different language in the two Recensions may perhaps justify the assumption made by the present wiiter that “this divergence may possibly be connected with the Mahābhārata text as such being fixed in the two Recensions separately after the (Maha) Bhārata had extended to the South, and had been current both in the North and South, and was receiving inc.dents and descriptions in both places, or in each Recension, according to its peculiar development and style, with the result that these ·INTRODUCTION, XLIX : } } new incidents came to be worded differently in the two Recensions" ( Notes p. 103 ). So much then with regard to the relation of the present text with the Southern Recension. The Concordance will also reveal that in the present text, thore are included eleven lines in all which are not to be found in the current Nāgarī editions, and a few of them in the Southern Recension too. These lines are the following: 2.20 Ata : Agaisat i found in AFHLM and S. cl. 13.5b अथ सुनेन नं मल योधयामास मत्स्यराट् । found in AFM only. 13.6a कीचको पि यदा मर्नु न विशेषयते वलान् । 16.24a gadilana Tamaan 9797 i found in AEFGKM. 20 40 a TA1174 TEPAT 7471041 I found in AFM only. 59.49 ततः पाििमसकाशं ज्वलमानमिवोरगम् । found in AFM only. निचमान ललाराग्रे मीष्मस्य शरमुत्तमम् ।। 60.5 मन वाणन इनस्तरस्वी । दुर्योधनेनौतमन्युवेगः ॥ found in all except Edns; segueia fait apati, 1 fasara 19174317421: found in S. cl. 63.16b Rzar a viral sa: ngd gurit i found in all except Edns; found in S. cl. 64.146 2: yaz sarim: Erenfalda dife: I found in ABDEFHKLMN. Most of the lines are thus newly admitted into the text, because they occur in AFM, whose reliability has been demonstrated, and also in other MSS, and, as said above, some of these lines are already found in the Southern Recension also. In the case of a few of these lines it can be said that they were very possibly blurred away in other MSS, because they contained some very violent statements. This is strikingly the case with our 59.49. Here it can be said that this bloka was passed over in other MSS, because at says of Arjuna that he aimed an arrow against the forchcad of Bhisma -rather a startling statement. On the other hand, it would be difficult to prove that this bloka was inserted with any particular motive in these MSS. These considerations are further strengthened by the general reliability of these Manuscripts, as said just now, } 7 Abb. Latro.

·L INTRODUCTION. The relation of our present text to that of the Nāgari oditions has already been alluded to, and for some time at least, I must leave it to justify itself, trusting that any deficiencies in it, or those other points which I may not have made oxplicit enough either here or in the other parts of the volume, will be duly brought to the surface by othor scholars, who may be induced to bestow some of their sorious attention on the Virāțaparvan. Of this, one need not at all despair, looking to the inherent attraction which the Mahābhārata possesses for all. VI. There now remains the very pleasant work of acknowledging my indebtedness to others in the preparation of this volume. Foremost among such obligations is what I owe to those authors whose works I have constantly drawn upon. That monumental work, the Petrograd Wörterbuch has been my unfailing guide and constant companion. A reference to the Notes will show how much I have drawn upon that work, all those Notes which are marked with, or contain in their body" PW" being based on that great Lexicon. By its sido stands an equally important but older writer. Annarasimha, the recognised Prince of Indian lexicographers, Other works consulted by me are all duly acknowledged in the course of th otos. It is with the greatest pleasure that I put on record the loyal help rendered to me by the staff of the Mahābhārata Dopartment. When every member of the staff so willingly co-operated-and I am sure would ever so co-operate-it may look invidious to mention names; but I owe a special debt of service to Mr. S. N. Tadpatrikar, B. A., the Head Assistant in the Department, to Mr. Bhilavadikar Shastri, to Mr. Bhide and to Mr. Phadke: most of them considerably lightened my work of reading some of the proofs in the latter stages of the volume, and all rendered help in ways too nujnerous to mention. All of these and the rest, I know, have never spared themselves, and I take this opportunity of publicly acknowledging their ungrudging help and sincere co-oporation.

·INTRODUCTION. LI Prof. Bapat of the Feigusson College was kind enough to read a proof of supplement I, and Prof. VG Paranjpe of the same college similarly lead a proof of the Introduction. I am very much indebted to both of them for the friendly assistance they thus iendered. Gieat thanks are also due to Messis Patvardhan and Bal, the Managers of the Aryabhushan Press, and to the staff Along with others, they also recognise that at places, tho typographical and mechanical get-up of the volume is not as perfect as would be desired, but despite these blemishes, it redounds to the efficiency of the Press and its staff, that a volume of about eleven hundied pages should bo plinted in about six months The sight of the list of "corrections and additions given at the end of che volumo is as much painful to the authorities of the Piess as it is to me personally, and as, in fact, it would be to many others Of course, I share my blame for it, and the Press also has to bear the part that naturally falls to its lot Two or three things of much significance have occurred since I undertook to wiite this Introduction, one of them, unfortunately, being of an extremely grievous import this last is the death of Piof P. D Gune To me, personally, his loss is 11 uparable, and, as it appeais, no less neparable would be his loss to the Mahābhārata cause of the Institute Prof Winternitz of the Piague University has been in India, and what is more impoi tant, almost the first thing he did after hu landed, was to come ovoi to Poond to sco the Institute's work on the Mahābhārata Edition Piof Macdonell of O ford too had been in India, and it was a disappointment to leain that it was impossible for him to Visit tius part of the country It is to be hoped that tho combined effect of the personal knowledge acquired by Professors Thomas Lots and Wintei nitz about the Insti. tuto's work on the Mahābhāiata, will bo tosolve satisfactorily the question of tho combination of the two works on tho ·Lit INTRODUCTION. Mahābhārata edition, ono conducted in India by the Bhandarkar Institute, and, the other in Europe by the International Association of Academies. * My own efforts over this volume I respoctfully dedicato to Sir R. G. Bhandarkar and Shrimant Bhavanrao Shrinivasrao alias Balasaheb Pant Pratinidhi, B.A., Chief of Aundh the fountain heads of inspiration and generosity. Bhandarkar Oriontal Research Institute, Poona City, 12th January 1923. } N. B. UTGIKAR ·A NOTE ON THE ILLUSTRATIONS. BY BALASAHEB PANT PRATINIDHI, BA Chiof of Aundh In my article on "The Lines to be followed in drawing the pictures for the Mahābhārata Edition" read at the Bhandarkar Institute on the 23rd July 1921, and published in the Annals of the Institute, Vol III. p 1 ff, I have given detailed reasons, as to why I follow the sculpture in Sanchi and Bharhut for the dresses, ornaments etc of the males, females, houses, elephants and other animals, for my pictures for the new edition of the Mahābhārata As the oldest Aryan paintings available are only to be found in the Ajanta caves, I have decided to follow for the Mahābhārata pictures, the colours, mode of outline and shading etc of Ajanta, though correct anatomy and perspective will be drawn The paintings in the Ajanta caves seem to be the mother of almost all the old Schools of painting in India I have at present with me, several paintings of six or seven different schools in India (1) The Himalayan School several paintings depicting the story of Saptaçatı (Fall) by a Gadhaval artist (2) Best Moghul art from the brush of a well-known artist named Bhīmaro All these are master-pieces of the mixture of Indian and Persian art (3) Very old Jayapur paintings of several scenes in the eaily life of Sri Krsna (4) Medieval Jayapur Art The story of Saptacatı (Harrat) written and illustrated (5) Modern Jayapur paintings 36 Ragini pictures (6) Mahārāshtra Art Some puntings from the brush of the artist called Damu Chitari at the Dar bar of the Raja of Satara, some also by Bandoba Chitarı at the Dal bar of the Pant Pratinidhi (7) Bijapur Art Several portaits of Sadhus and other historical porsonages from Bijapur, Delhi and Mahārāshtra.

·LIV A NOTE ON THE ILLUSTRATIONS, If we look at all these different styles and schools very caroiully, we can very easily mark that all are derived from the same parents. Again if we compare them all to Ajanta pictures (I have seen Ajanta personally, and have coloured copiez in my possession), we can see that they are either improvements or otherwise on the Ajanta style. This shows how we have stuck to our own art through so many centuries and so many changes. There is a mixture as I have said above, of Persian art in the paintings of the best Moghul period; yet the brush, the outline and the general mode of work is the same. Therefore, I wish to work the Mahābhārata pictures, taking Ajanta to be the basis for the mode of manipulations. There is in the paintings of all these schools a thin outline first and slight shading, near the outline, of the colour made by mixing red and black, to show'roundness of the body. Generally this shading is given on both sides of the body, and no attempt is made to show the throw of light from one side, as is done in some modern pictures. In the faces in Ajanta much more shading is used. In the Mahābhārata pictures therefore, we shall follow the Ajanta style, and use as much light-shading, as we see in the best Moghul, Jayapur and Mahārāshtra art. However, sometimes when the effect of light from fire or the sun is to be shown, we shall have the shading on one side only. I wish to illustrate the Mahābhārata artistically; and at the same time, wish to catch the spirit of the poem. I do not share the idea of some new schools, which while prefering to catch the spirit of a poom or a mythological subject, purposely neglect the realistic representation, as regards anatomy and perspective. The heroes in the Mahabhārata were all men, and they acted like men. They had good qualities as well as many faults; and therefore, we must paint them as men, and as described in the text of the Mahābhārata, like figures as we see sculptured in Sanchi and other places, and as painted in Ajanta, or other Indian Schools, which, as I have shown abore, have boon faithfully following Ajanta, ·A NOTE ON THE ILLUSTRATIONS. LV The female dress in my Mahābhārata-pictures will consist of a lower garment with loose flowing folds; a covering for the upper body running from below the right arm-pit, across the breast and thrown on the back; the two ends of this garment (2017) let loose downwards across the arms; also a plentitude of ornaments, exactly as are depicted sculptured in Sanchi and Bharhut. The male figures, except when specially mentioned to be wearing an armour (797) or any other dress, will on almost all occasious, be mostly dressed in two garments; one lower and the othor upper (581514) as we wear at present. The ūşmīşa ( 2017 ) will be very often the head dress, unless particularly mentioned otherwise in the text, when we shall have the crown (mukuța IT). The male ornaments will be pictured as sculptured in Sanchi and Bharhut. Horses, chariots, elephants and other animals and figures will be painted according to this old art. The second basis, which we shall have for representing all things in our illustrations will be the description given in the text of the Mahābhārata. We shall try to follow this as exactly as possible; for instance, if the heroes are described to be ? वृषमप्रतिमस्कन्धो ध्यूढोरको महाबलो (whose deltoides were like those of bulls, whose, breast was expanded, and who were very powerful ) we shall paint them very big, muscular and powerful, and not thin, emaciated, and consumptive as is done by many modern artists, who give such latter class of figures, the names of Arjuna, Krşņa or Karna. We have been hunting the Mahābhārata for the description of all the chief personages, as regards their body, features, colour, modo and colour of dress, particular ornamonts, arms and missiles if any, their vehicles, chariots, horses, olophants etc so that our pictures, though imaginary, will ropresent overy person as he or she is described in the text itself. We shall try also to givo such expression and contour to a particular person, as it should be, according to his character described in the Mahābhārata. I shall givo only one instanco hero as to how wo want to follow the text in painting persons and their belongings.

·. LVI A NOTE ON THE ILLUSTRATIONS. Sri Krsna is described ( the references, except in the case of Virāța, are according to the Kumbhakonum edition) as follows:-- काकपक्षधरः श्रीमान् श्यामः पद्मनिभेक्षणः । .........पीताम्बरधरो युवा । (II. 53.2,3) जग्राह पीनोत्तमलया। पाहोरि ध्यायतनयाहुः ॥ (VI. 59.98) पीतकोशयसवीतो मणिश्यामो जनार्दनः । (V. 106.59,95.26.) कोस्तुभं मणिमानध्य श्रिया परमया ज्वलन् । Krşna therefore will be painted with blue colour for the body, with two hands only, and always having yellow garments and having the Flequall round his neck. His missiles are referred to V. 82. 12:- रथे आरोप्यता शंखश्यकं च गदया सह ॥ १२॥ His chariot is described in V. 94, 12 ff: वाजिभिः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः शेव्यस्तु शुकपत्राभः सुग्रीवः शुिकप्रभः मेघपुष्पो मेघवर्णः पाडुरस्तु बलाहक पृष्ठवाही रथस्यास्ता मेघपुष्पयलाहको दक्षिणं चावहत् शैब्यः सुग्रीवः सभ्यतो वहतू वननेयः स्थितस्तम्या प्रथाकरभिव स्पृशन् ॥१६॥ Compare also Virataparvan, 40. 43 ff. It had four horses which were yoked abreast; the yoke on the back of Meghapuspa and Balāhaka (the black and the white ), the blue on the right, and the red on the left of these. The mark of an eagle was on the bånner. Thus the text will be followed wherever possible for all details, the Sanchi sculpture, for the mode of dress and ornaments, and Ajanta for the manner of colouring. The three illustrations accompanying this tentative edition will show in what manner we shall work. I have to express my sincere and great thanks to S. B. Sahasrabuddhe, Esq. B. A., for having prepared with great labour the blocks of the Illustrations, and printed them at his Press, so successfulļy. AUNDH, B. S. PAN'T, 10th February 1923. Chief of Aundh. ।

·॥ अथ विराटपर्व ॥ ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ जनमेजय उवाच । कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः। अज्ञातवासमुपिता दुर्योधनभयार्दिताः॥१॥ वैशंपायन उवाच । यथा विराटनगरे तव पूर्वपितामहाः। अज्ञातवाममुपितास्तच्छृणुष्व नराधिप ॥ २ ॥ तथा तु स वरॉल्लब्ध्या धर्माद्धर्मभृतां वरः। गत्वाश्रमं ब्राह्मणेभ्य आचख्यौ सर्वमेव तत् ॥ ३॥ कथयित्वा तु तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः । अरणीसहितं मन्यं ब्राह्मणाय न्यवेदयत् ॥ ४ ॥ 1 at भवने for नगर । 11 वैरा । H पूर्व पितामहा । ॥ DIL वासमवसन् | H अलक्ष्यमाणमुपिता ! The first folio of F contain ing text corresponding to our vy 1-16 c of this Adh 18 missing and that of A is substituted (12) 200°भवने। II पर्व पिता°| DK ormit thrs verse added in M marginal ly by subsequent hand being originally omitted through Haplography ३a ran' CEMN स त IGI तत for तथा। Edn- HLM धर्मा for धमात् । 1 AP ARATOTT ST° D omits this v. 4 bf सहित । Tins A BCEGRL तस्मै, H सर्व । H निवेदयेत् । D omits thus V 26 Sh तापश्यामि पण IS MSS omit thrs verse wanting in SA 3a Sh, SG, SI, से तार for तु स IS cl धुमराजो याधाष्ठर" for धमादम । I SI,SL, SA, ह्याचग्यो । SK, SI, SG, SL, वृत्तमामन for सर्वमेवतत् । 4 a SK, SG, SL, 7 for at bSct,भाण्डम् for मया । . 2 to 6 ·विराटपर्व । [अ, १ श्लो. ५-५ ततो युधिष्ठिरो राजा धर्मपुत्रो महामनाः। संनिमन्त्र्यानुजान्सर्वान्मध्यमं वाक्यमब्रवीत् ॥ ५॥ द्वादशैतानि वणिःस्वराष्ट्रात्प्रोपिता वयम् । त्रयोदशोऽयं संपाप्तः कृच्छ्रः परमदुर्वसः॥६॥ तत्र कौन्तेय त्वरितो वासमर्जुन रोचय । संवत्सरमिमं यत्रं वसामोऽविदिताः परैः ॥ ७॥ . 5a A. महाबलः | A begins its fol 2a thus:-जीव धन्विना । नकुलःसह वासं समभिमंत्रये । तनो युधिष्ठिरो राजा मध्यमं वाक्यमत्रांत | and omituuy our-v. 6, goes on regularly with v. 7. brdns CKL सन्त्रिया GN सन्निकण्या' 1 सन्नियरया । H भ्रातून रुष्णां च संप्रेक्ष्य for संनिमन्त्र्य &c. ! All MSS and Edns (including A) इति .. होवाच भारत for मध्यम &c. i D omits this verse. 6 a das CDGHKLMN रोमानि | Edus C राज्याद्विमोपिताः । A2 °पिना। DGHKLá natanto i A omits this y. Urdns CG रुन्छ्रात् । D reads as: त्रयोदशमिमं वर्ष छन्नं तदहिचार्जुन । 'H reads as त्रयोदशमनुप्राप्त उच्छ्रोसो मम दुवंशः । 7a Edns BCDEGKLIIN स माधु कोतेय इनो | A ससाधु कोतेय इम.for तत्र कोन्तेय 1 H तस्मात् for नत्र । D येवर वद before कोतेय and omit स्वस्तिो। B Pins CL वसेमा GAIN बत्म्यामो 1 K वयं L स्वयं for परेः । BE यत्रेमा- वसतीः सर्वा । H I M नात for यत्र । D विहरामो निरामयाः | D interchanges a and b. . 5t SK, SG, ST, SL, कुन्नीपुत्रो दृहमनः । BS.el. ममाव्यानुनाद । S. cl: इनि होवार भारत । Ga S. ct. शेमानि : SK, ST', राज्याद्विभो1 SG ग़ज्ञावित्रो SL, SA गष्ट्रामौ । b SK STATISG, ST, SI, SA, omit l. TaSK म साधु कोनेय इनो.15, ST,SL, SA, omit a. B Omitted in sel.

·, अ. १ श्लो. ८-११] पाण्डवप्रवेशपर्व-बाससंमन्त्रणम् । अर्जुन उवाच । तस्येव वरदानेन.धर्मस्य मनुजाधिप । अज्ञाता विचरियामो जनानां भरतर्षभ ॥८॥ किंतु वासाय राष्ट्राणि कीर्तयिष्यामि कानिचित् । रमणीयानि गुप्तानि तेषां किंचित्स्म रोचय ॥१॥ सन्ति रम्या जनपदा वह्वन्नाः परतः कुरुन् । पाञ्चालाश्चेदिमत्स्याश्च शूरसेनाः पटञ्चराः ॥१०॥ दशार्णा नवराष्ट्रं च मल्लाः शाल्वा युगंधराः । कुन्तिराष्ट्रं च विस्तीण मुराष्ट्रावन्तयस्तथा ॥ ११ ॥ 8aKधर्मस्यद महात्मनः । VH अल-या for अज्ञाता | Edns BCEGHKIN नराणां for जनाना । Pans C नान सशयः for भरतर्षभ । D interchanges a and b. 9a Tan-CH BEH यानि for किंतु । BE व पु°H वासार्थ for वासाय । HD तेषु L for तेषां । L पिचित्स । 10a A पुण्या for रम्या | Edns BGLGHLAIN परितः । BH पांचाला | पचाला° H व for वेदि । H शान्चा वैदेहयान्दिकाः ॥ सर- मेनाः पञ्चराः। . 1la D दशाणांनां च [ दशाणे नव । Edns- CIGN नवराष्ट्राय । D सिंधुमत्स्याः स- कोशलाः । सिंधुभद्रा कोशलाः K शान्ताः पाका युगपराः । UC कुता । G राज्य | Ldns C पिपुलं । BELAIN मु.for च । L सौराष्ट्रा । Verse omitted in H. •86S.. नराणा for जनानाम् । 9as.ci यानि राष्ट्राणि वासाय । SA तानि च for कानिचित् । BSK, SL, किंचित्तु SG मिचिदि ST किंचन SA किचिमु । 10a SK, SG, रम्या जनपटाः सन्ति। SK,SG,SL,SA,पहवस्त्वभितःST यहवा परितः। USK, SG, SL, IT ST याप I SG माल्या | Sci. साल्व पदेह वाहिकाः । (SG साला SL सान्वा ।) 1l arb ST reads b only as:-अतिराष्ट्र मुदिरनीण सौराष्ट्रावतयस्तथा। SK,SG, $L, SA, omit this verse. ।

·विराटपर्व।. [अ. १ श्लो. १२-१५ एतेषां कतमो राजनिवासस्तव रोचते। :: यत्र वत्स्यामहे गूढाः संवत्सरमिमं वयम् ॥ १२ ॥ युधिष्ठिर उवाच । एवमेतन्महाबाहो-यथा स भगवान्प्रभुः। अब्रवीत्सर्वभूतेशस्तत्तथा न तदन्यथा ॥ १३ ॥ अवश्यमेव वासाथै रमणीयं शिवं सुखम् । संमन्य सहितः सर्वैर्वस्तव्यमकुतोभयम् ॥ १४ ॥ मत्स्यो..विराटो.बलवानभिरक्षेत्स पाण्डवान् । धर्मशीलो वदान्यश्च वृद्धश्च सुमहायशाः ॥ १५॥ 12 a Gk नेपां तु for एतेपी । DIक्तमे राष्ट्रे । N निवांसः । b Idns CD राजन् for गुढाः । BE पत्स्यामो तय राजेन्द्र GHIN यत्स्यामो यत्र राजेंद्र KL वसामो यत्र राजेंद्र । B च यत् for वयम् । 13 a Edns C श्रुत° for एव° BE धर्म for यथा । 14 a Edns AC अवश्यं त्वेष L °श्य चैव BE °श्य गुप्त° । D किंतु धम्य मुयन्नं । A सामर्थ for वासार्थ । सुसमिद्ध for रमणीयं । BE शुभं M पुरं for मुस । HL मुसं शिवं K शुभ शिव । V BE समंत्रा तन्मंत्र्य। HAM वास्तव्य । द्रष्टव्य°Ldns ABCDEG °कुताभयैः। .15a H मात्स्यो। Edns C भिरकोऽथ । H महाभोम इति श्रुतः । B BEKमहाधनः DLN महाबलःfor धर्म|Edns सतत प्रियः। H वृद्धसंसमु समतः। - 12 as.cl. कत (SG ) मस्मिानपदे महाराज निवत्स्यसि । Vomitted in SG,STSA; and SK,SL read :-माविपादे मनः कार्य (SL कुर्याः ) राज्यभ्रश इति कचित् । 13 SA एवमेव महाचाहो । USK, SG, ST, SA,SL,त्तवेतन्न । SA तथेट। 14 a SK, SA', अवश्य त्वेव SG अवश्य च निवासाथ SA °श्य चै। SG, ST,SL, मुखं शिवम् । USL सचिव. for सहितः। S.cl. द्रष्टव्य for °वस्तव्य । 15a s.cl. मात्स्यो। SK भिरकोऽथ SG, ST, सार्वभौमय विश्रुतः ।.SL महाभौम इति श्रुनः SA महाभीमश्च न श्रुतः । USG, SA दानशीलो SA-SL राजशीलो। SG, SA, वृद्धः सन्मुच संमतः। SKST वृद्धःसत्स्वपि समत: SL वृद्धश्च सत्सु समतः । .

·अ १ श्लो:१६-१८] पाण्डवप्रवेशपर्व-युधिष्ठिरकथनम् । विराटनगरे तात संवत्सरमिमं वयम् । कुर्वाणाम्त्वस्य कर्माणि विचरिप्याम भारत ॥ १६ ॥ यानि यानि च कर्माणि तस्य भक्ष्यामहे वयम् । कर्तुं यो यत्स तत्कर्म ब्रवीतु कुरुनन्दनाः ॥१७॥ पाण्डव उवाच । नरदेव कथं कर्म तस्य राष्ट्र करिष्यसि । विराटनृपतेः साधो रंस्यसे केन कर्मणा ।। १८॥ 2BC तन for तात । , Edns BCIGHKIN पुर्वतस्नस्य । गर्माणस्तम्य । Edns BEDEFGH LIN रिहरि र विहरिष्यामोय । 4 DG तानि for तभ्य | EdnsCDIGEN वस्यामहे, AFKL शिश्यामहे, M शिक्षामहे। U Ldns C आमाद्य मत्स्यम् B कर्तुं योग्य. स यत् D यो यस्य : योग्य च यत् G योग्या स्म यत् । यो यत्तु शक्नोति र योग्य भवेत् । पुर्वतस्तस्य कर्माणि 11 याउक्यते कम : Idns C अमृत BLA नुवंतु G नवीध र प्रवीत् । H पाहुनदना । 8 a tdns BCDEGHKLN 'अर्जुन उवाच A पांडया ऊचुः ! Idns BC तस्प राष्ट्रे कम N तात राष्ट्र मं D तस्य गेहे G कर्म राज्ये तभ्य K कर्म गृहे तस्य । H तस्य गट्रे त्व विचरि" | BrLAI करिष्यति । Urdns CD °नगरे for नृपते. N विगरे) BI नृपति सत्व । Lan' GN वेत्स्यसे K वेत्स्यते for रस्यसे । . - . . . . 16 & SK, SG, SI, मासान्द्वादश समिनान SA मामान्द्वादशसज्ञितान SL,SA2 मासा- न्द्वादशसश्रिना• for सस्त्सर &c ! hs cl कुतम्तम्य । SK दमामो यदि रोचने SG पमामनि निरोचये ST, SL, SA, यसामेताह रोचये (ते ST ) for विचरि° &c | 17 a SA यानाह for यानि च । SA नानि for तस्य । SG, ST, शिक्षामहे SA1 वल्यामहे । USG तत्रुत्य for तस्म ST यच तत्तर | Sr reads - मत्स्यराजांतिवन । विगानगरे तात। between कम and अयानु । SK, SG, ST, SA, नदन। SL नद्रन । 18 as c अजुन उवाच । SA' जनदेव । ST तस्य राज्ञः SA' मत्स्यराष्ट्रे । SA चरिष्यास । USA, SG, SL, मानुपेंद्र विगरस्य SK मनुजेट विराटस्य ST मानवंद्र विराम्य ।

·· विराटपर्व। [अ. १ श्लो. १९-२९ मृदुर्वदान्यो धीमांश्च धार्मिकः सत्यसंगरः। राजस्त्वमापदा किष्टः किं करिप्यसि भारत ॥१९॥ न दुःखमुचितं किंचिंद्राजन्वेद यथा जनः । स चेमामापदं प्राप्य कथं घोरां तरिष्यसि ॥२०॥ युधिष्ठिर उवाच । शृणुध्वं यत्करिष्यामि कहिं कुरुनन्दनाः। विराटं समनुप्राप्यं राजानं पुरुपर्पभम् ॥ २१ ॥ a AT add 317 317 before this v. Edns BCDEGHKLN 70 for धी? | Edns C विक्रमः for संगरः। B मन्न for सत्य।. , KL, मापदि° H° मापदं प्राप्य । Fans C रुट: BE क्लिनः for क्लिष्टः | Eins BCDEEGHR पांडव LN पांडवः for भारत 1.1 omits this verse. ardns CDEGLN राना F राज्ञो K राष्ट्रे for राजन् । H पापं मुनेपंधा for वेद &c. I | Edns BCDEGHKLN onit च । BE चरिष्यसि DFL° व्यति । " omits this verse. a Edns BCEGHKLN वे for अहं । । नंदन । B Edns ABCDEGKLN अनुसंमाप्य । Edns BCDELN प्रभाः । मनुन H मत्स्यनंदनं G मनुजर्षभाः । 9 a SK, SG, ST, SL, म्ही for धी° 1 SG धर्मवान् । S.c• विक्रमः for °संगरः। us. cl. reads:-स राजस्तपसा क्लिष्टः कथं तस्य करिष्यसि । (SA चरिष्यसि) 0a SK, ST, गजन्पापमतेर्यथा SA राजन्पापजनोयथा SL राजा पापजनो यथा । b S. cl. omits च । SAI SG राजानं मल्यनंदनम् | SA कथं वासं करिष्यसि । S.el. omits युधिष्ठिर उवाच । HaSK, ST, शृणु त्वं SA अहूं तु for शृणुध्य । SK, SL, कर्म वे ST सर्व वै । SA.तन्मे कर्म नियोधत ।'SK, ST, नंदन । . SK मात्स्यनंदनं, ST, SL, SA, मत्स्यनंदनं । SAT and SG omit this verse.

·७ andir अ.१ श्लो.२२-२५] पाण्डवप्रवेशपर्व-युधिष्ठिरकथनम् । सभास्तारो भविष्यामि तस्य राज्ञो महात्मनः को नाम द्विजो भूत्वा सताक्षः प्रियदेविनः ॥ २२ ॥ वैदूर्यान्काञ्चनान्दान्तान्फलैन्योतिरसैः सह । कृष्णाक्षॉल्लोहिताक्षांश्च निवप्स्यामि मनोरमान् ॥ २३ ॥ विराटराज रमयन्सामात्यं सह बान्धवैः।। न चापि वेत्स्यते कश्चित्तौपयिष्ये च तं नृपम् ॥ २४ ॥ आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा प्राणसमः ससा ॥ इति वक्ष्यामि नृपति यदि मामनुयोक्ष्यति ॥ २५ ॥ 22 H पिराग्भ्योति मे मति for तस्य गज्ञा महामन । bC मिय' for दिन । Ldns ABCDIGY पन 1 देविन LI[ वादिन. K देविता । मायु दवता। 23 a GHK बेड्या L येड्यमा । K मतान् for दान्नान् ! EdnsBCEGKL ज्योती । H स्फटिका राजनानपि । 6 BL रुष्णा रोहितवर्णाश्च । IAns, नियम्यामि 11 निवस्या BCHEN विधाम्पा° CDGH निर्वस्या र वनविय | मनोरथान् । 24 andns BCLIGKLIN नान्धर D सपुगोहर । ULdas BCDLGKLN माम् 11 म for पपि । तोत्रयिष्यामि । omitted in H 250 Ldns CH रानान । पने fon नृपनि । Lins LG मां मानुयोभ्यने । वयनि K समति पश्यते KD यदि त्यति मा म्वय L यो यते [ पृउने । 22 as विराटस्येति मे मति for तम्य &c Us cl वाणोऽद्ध for द्विनो मन्या । SM, SI, SL, SA, माधुदविता । SG मयाक्ष साधुदेदित । 232 4K, SG, ST, वैड्या 1 Sh, ST, SL, फारिकान् गननापि SG कारिकार मणीपि SA स्फारिकाश्रमणीग्नया । h SG कमात्र 16G, SAJ, निम्म्यामि ST विम्यामे SA निपल्यामि SL शिवम्यामि | SG ममोहगन् । 24 S. VISS omit this verse. 2565 d uml for नृपति 15K,SI,ST,SL,SA' पोभ्यत: SAN मरेपी ·विराटपर्व । [अ. १ श्लो.२६. अ. २.लो.१-१ इत्येतद्वः समाख्यातं विहरिप्याम्यहं यथा । वृकोदर विराटे त्वं रंस्यसे केनं कर्मणा ॥ २६ ॥ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि युधिष्ठिर कथनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ ॥ द्वितीयोऽध्यायः॥ भीमसेन उवाच.। पारोगयो त्रुवाणोऽहं बल्लयो नाम नामतः ।। उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति मे मतिः ॥१ सूपानस्य करिष्यामि कुशलोऽस्मि महानसे ॥ कृतपूर्वा नथैरस्य भविष्यन्ति सुशिक्षितैः ॥२॥ 26 a dns BCDEGRLJIN मया for समा° 1 प्रतिज्ञानं । H विचरि' GE विराटं । Edn' GN पत्म्यसे for म्यसे | Edns, O हेतुना • for H-reads as :-भीमसेन कथं कर्म राष्ट्र तस्य करिष्यसि ।। * . 1 - , 1 aAK सूदाध्यक्षो • for पोरोगयो | Edns भारन for नामतः । 2 a H स्पानस्मिन् L सूपान्तस्य । UK कर्माणि AT . °पूर्वाणि । Idns CLII यान्यस्य BEEN पेरस्य येवास्य AF यानस्य H तरुत्याहि. ये ह्यस्य 1 das BCEGK] व्यंजनानि for भविष्यति । H मुशिक्षिताः। D reads यूपानंस्य करिष्यामि !.... संजनयन्नहम्, । omitting the intervening portion (vide a below). 26 SK इत्येवं मे प्रतिज्ञातं ! SG,SL इत्येतन्मप्रतिज्ञान.. STSAइत्येवं मपलिज्ञान । SK, ST, SL, SA, विचरि । Southern MSS finish their And Adh.: after 26 a. 6S.cl. reads for वृकोदर ete a verse: वृकोदर विराटस्य बलीयान्दुर्घलीयसः। समापे नगरे तस्य वत्स्यसे केन कर्मणा ॥ (SG नगरं SA तान for तस्य । SG SL, SA रंस्यसे for वत्स्यसे) • . II. 1 as.cl. सूदोहं वललो नाम्ना सुपकारो नगधिप । (SG, ST, नामा, ST,::SA, सूपकारी, SA. नियोधकः। US.cl. रोचये for में मतिः। 2as.c.पांशापि। b SK यान्यस्य । !. omitted in S. MSS | SK व्यंजनानि for भविष्यति ।

·३ अ, २ श्लो. ३-६] पाण्डवप्रवेशपर्व-भीमसेननिर्णयः। तानप्यभिभविष्यामि प्रीति संजनयनहम् । आहरिप्यामि दारूणां महतो निचयानपि ॥३॥ तत्प्रेक्ष्य विपुलं कर्म राजाप्रीतो भविष्यति । अमानुपाणि कर्माणि कुर्वाणं तत्र भारत ॥ ४ ॥ राज्ञस्तस्यापरे प्रेण्या मंस्यन्ते मां यथा नृपम् । भक्ष्यानरसपाकानां भविष्यामि तथेश्वरः॥५॥ द्विपा वा पलिनो.राजन्नृपभाश्च महाबलाः । विनिमाया यदि मया निग्रहीप्यामि तानपि ॥६॥ 3a LanAHL तान्यपि BE तानस्य for नानप्य । VEdns CDIGKLN निचयान्महतोऽपि च H स्फुटिताना शन शनम् for महतो. निचयानपि। 4 Tins C यत् for तत् । II राजा कागि में दृष्टा for तन्प्रेक्ष्य &c. ins ACDIf गना सयोल्यते स माम् II न मा परिभविष्यति L संयोध्यनि महानसे for राना प्रतिो &c. Ldns CG कुणिः BIN कुर्वाण I. राजेंद्र for ऊमामि । Lins BCIGLY तानि कर्माणि भारत | तानि for तत्र | If omits h. Snan FK °स्य परे Lin BCIGN परि L पुरि. पर for अपरे। Fघेल्यः Lप्रेक्ष्या प्रेक्ष्याः N प्रेष्य for प्रेष्याः । I पश्यते for मस्यते । र तपा for यथा । नृप for नृपम् । 6 dns BCDEFGKLAIN पानानां for पाकानाम् | H omits v.5. Gca FM च for पा : Lans BCDEGIN युपमा: L महिषाः | Bins BCDE- GKLN for 1. BL परे: for मया | ADF निगृहोप्यामि । II renus पो वा महिपो वापि जो वा पठिहायनः । सिंहो च्याम्रो यदा यास्य पहीतभ्यो न संशयः । 3 a SG, SL, SA, omit this line. ST reads at elsen diere. . ( rile App.) SK तान्य । USK, SG, ST, SL, SP पाटिनाना शनं सन 1 स्फाटिताना धनं धनं for महतो नियानपि। tas.ct:-राना कमांणि मे दया न मा परिभविष्यति । (5.1 मा for माम् ) S.cl. omnits li 5 ( and I, omitted in S. cl. 6 scl. reade-पो वा महिलो वाल मागो या पाहिहापनः । सिंही म्पानो पानापो भविश्पनि न संशयः ॥ (Hi-L, पdि., S. पदापाय for महि. पनि IST for यदाहाय for पाप) मामांन्दुपान - विविमान । पादा यह यामि मायानाय परपना ।

·१० विराटपर्व। [अ. २ श्लो. ७-१ ये च केंचिनियोत्स्यन्ति समाजेपु नियोधकाः । तानहं निहनिष्यामि प्रीति तस्य विवर्धयन् ॥७॥ न त्वेतान्युध्यमानान्चै हनिप्यामि कथंचन। तथैव तान्पातयेय यथा यास्यन्ति न क्षितिम् ॥८॥ आरालिकः सूपकर्ता गोविकर्ता नियोधकः । आसं युधिष्टिरस्याथ इति वक्ष्यामि पृच्छतः ॥ ९ ॥ THADEIL नियोल्यंतिन योक्षते for नियोत्स्यति । BEN समाजे मां KL समाने च । नियोजकाः I line omitted in Il. in हि नियोत्स्यामि । Edns BCFGIIKILN रति for प्रीतिम् । BELI राज्ञः for तभ्य । प्रवर्धयन् for विवर्धयन् । 84 FAC यदि for न तु : DGIH च for TIC मह्यमानानां D युद्धमनसः । यद्- मानोहं । K च for वे। H दृक्षामि यमसादनं for प्रोति &c. I, Ldns अथ तान Edn- BCEFKLN तधेतान् II तानहं for तथैव तान् । Edus BCDEKLN पातयिष्यामि FGNI पातयिष्येहं H निहनिष्यामि for पान- येय । Rins BCEGKLN क्षयं for क्षितिम् । म जीविष्यंति पथातुराः for यथा यास्यनि &c. 9a Edns BCEGHKN गोविकर्ता सूपकर्ता ( H सपकारो) HEdns BCDEFGHKLIN अहं for अथ । H मानवान for पृच्छतः । Tas. cl. reads for a ये च तस्य महामलाः समरेष्वपराजिताः । (SL ये तस्य च) bST सर्वान् तान् । SK, SA रतिं राज्ञःमवर्तयन् SG रति राज्ञः महर्षयन् SL रति राज्ञः प्रवर्धयन् ST राज्ञः प्रवर्धयन् for तस्य विवर्धयन् । order of Tv.in S.cl.:-48, 7 (with intervening lines as per App.) 8, 9, 6, 5. 8as. cl. नचता IS cl. युध्यमानोह । S. cl. नयिष्ये यमसादनम् । US. cl. reads-तथा तान्निहनिष्यामि जीविष्यति यथाऽसुराः ( ST नतथानिहनि , SA' तथेता 1) 9 0 SK, SG, SL, SA interchange स्परता tor गोविकर्ता | ST गोधकर्ता । SA नियोधकः। US. cl. स्याह ! SK, SG, SA, SL मानवान ST राजनि for पृच्छतः । .

·अ.२ श्लो.१०-१३] पाण्डवप्रवेशपर्व-अर्जुननिर्णयः । ११ आत्मानमात्मना रक्षेश्वरिप्यामि विशांपते । इत्येतत्पतिजानामि विहरिप्याम्यहं यथा ॥ १०॥ युधिष्ठिर उवाच । यमग्निाह्मणोभूत्वा समागच्छन्नृणां वरम् । दिधिक्षुः खाण्डवं दावं दाशार्हसहितं पुरा ॥ ११ ॥ महाबलं महाबाहुमजितं कुरुनंदनम् । सोऽयं किं कर्म कौन्तेयः करिष्यति धनंजयः ॥ १२॥ योऽयमासाद्य तं दावं तर्पयामास पावकम् ॥ विजित्वैकरथेनेन्द्रं हत्वा पनगराक्षसान् ॥ १३ ॥ 10 D omits b. H omits a and reads for , इत्येव व. प्रतिज्ञात विह' । L finishes Adh. after this verse. 11 aH वरः। • Ldns BCDLGN दिधः । N दशाई | I M सहित । 12 a1 महाबाहुः । D महासत्व महामतिम् for अजित &c. I H omits a. UM सोय for सोयम् । H reads:-स भीमधन्वा श्वेताश्यः पांडवः किं करिष्यति । 13 aK योयमिंद्रमपारुत्य L योयमिद्रुमपारुत्य । H omits t. HIdns ACDIGHALIIN विजित्य | Idn' BCGII एव for इन्द्रम् । C यो हि र यदन् for हत्वा । BE राक्षसपन्नगान् । 10 « SG, ST, SA, SL, onits it. USK इत्येर च प्रतिज्ञान SI,SL, SA इत्येव मयतिज्ञान ST इत्येव का प्रनि ज्ञात | SK, SA विरिष्याम्यह । 11S. cl. reads for this v:-अमियालणरूपेण प्रच्छन्नोन्नमयाचन । महारान माग मा प्रमुचाउँन गाण्डवे ॥ (S.! उन for प्रच्छन्नः। S.' महानन । SA' हुनाशन।) 12.cl. omitsv.12. 13 « omitted in S. cl. USK FITOINT, ST, SI, S. omit/, ·विराटपर्व। [अ. २ श्लो. १४-१७ वासुकेः सर्पराजस्य स्वसारं हृतवांश्च यः। श्रेष्ठः प्रतियुधां नाम सोऽर्जुनः किं करिष्यति ॥ १४॥ सूर्यः प्रतपतां श्रेष्ठो द्विपदां ब्राह्मणो वरः। आशीविपश्च सर्पाणामग्निस्तेजस्विनां वरः॥१५॥ आयुधानां वरो वञः ककुधी च गवां वरः। हदानामुदधिः श्रेष्ठो नदीनां जान्हवी यथा ॥१६॥ धृतराष्ट्रश्च नागानां हस्तिप्रावणो यथा। पुत्रः प्रियाणामधिको भार्या च सुहृदां वरा ॥ १७ ॥ 14 U Ians CIG श्रेष्ठो य• BE श्रेष्ठश्च DK यः श्रेष्ठ | Ldns BODEG प्रतियोधाना । L प्रतियुधा लोके । । प्रतियुधों यापि । 15 aH reads तपतामिव चादित्या प्रजानां माह्मणो यथा। , यथा for वर । H KAM आशीविप । BE omit b. H_reads उच्चैश्रवास्तुरगाणाममिस्तेज स्विनामिद । 16 a dins CL पर पज्ज G तथा वन for वरो वज a. omitted in H | Ldns BCL.GLN पर्जन्यो वर्पता पर । H हदानामिव पाताल पर्न यो ददनामिव । 17 BI, पाराष्ट्र । L अथ for a | BN हसाना ! सण for नागानाम् । । ऐरा. वत | Idn BCDIGKLY घर for यथा । | ommts the whole v 17, \I omits a lot only. 11 « omitteil an S. exccpit Sal. Scl reads-म भीममता श्रेताय. पाडना किं कारणनि। 15u sh,NG, -1, - नानामिन पादित्य: CA मामिग गादियः। 5. cl. मनाना मानगो पथा for द्विपदामाल° &c. US cl.दीपि वाहानाम् । (SG अहाना दृष्टि विषय | SL यथाहाना हरि. पिर).ly for परा। 16. GATLISI.4 for TISK, SG, ST, SA Ta47 SL TO गय ।। पथा NR fir पर । hsc दम पातारम् पयो नदनामि । (5G, ST, SA ददना SL Ji-Tahr ki ra for YTHIS crorpt ." HimmatiTRIN...'m from ·अ.२ श्लो. १८-२२] पाण्डवप्रवेशपर्व-अर्जुननिर्णयः । १३ + .. यथैतानि विशिष्टानि जात्यां जात्यां वृकोदर । एवं युवा गुडाकेशः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ १८॥ सोऽयमिन्द्रादनवमो वासुदेवाञ्च भारत । गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वो बीभत्सुः किं करिष्यति ॥ १९ ॥ उपित्वा पञ्चवर्षाणि सहस्राक्षनिवेशने । ब्रह्मचर्यव्रते युक्तः सर्वापूयतोऽभवत् ॥ २० ॥ यं मन्ये द्वादशं रुद्रमादित्यानां त्रयोदशम् । वसूनां नवमं मन्ये ग्रहाणां दशमं तथा ॥ २१ ॥ यस्य वाह समो दीपों ज्याघातकठिनत्वची। दक्षिणे चैव सव्ये च गवामिव वहः कृतः ।। २० ॥ 18 a BLL तथा for यथा । FM जात्या जात्या, H स्वम्या जात्या, L जातो जातो । H reads tlus 1. after v. 16 c, and onnits li. UM एव हि सर्ववीराणाम् । 19 D य. for स. | Ldns BCDLIGN अनवर Aधवर for अनवम Ldns CG महाद्युति for च भारत । II वासुदेवसमो रोके यशसा विक्रमेण च । " Idns CGKL interchange बीम & श्वेताश्य.। II गाडीवधन्वा श्वेताच विरामी वानरध्वज । and interchanges a and th 20aldns CCHKN सहस्राक्षस्य वेश्मनि । 31: क्षम्य मदिरे D ले वृकोदर । Homitted in ldns BCDI.NY. H मपंशसभूनावर 11 ये चाग्वे उद्यतोभवा । 21 ), Lenal 77 771 Il omits the whole v. 21 A omits only 22& II दीपों समो माह ज्याघातेन विणीरुनो। HM सम्येन । B. योखाण्यम्यनि सगरे । L ग्मृत for रुन । I दायगर मध्यच याहारनहो यथा । 18 IN विशेषाणि foशिशानि। bs.cl. encept SA' यस्यां नास्पा, SA मरयां जाया। कोदन। 1965.cl. गाण्डीवधवा भताभ्यः विगरी पारधनः। 20af. महमाक्षरप वेश्मनि । bK, SG, SA ब्रह्मचार्ग°51, SL °चारि। 5. मागमता का । 2105 गिराणामटमः स्मृतः for यहागt kc.SIS omit this line :2ab. दीपा समा पाSG महापाI SI, ST, ST, SA ग्यपाना किगी. हलो, SL ज्यापातकशी। SH, SG दक्षिण मध्यभST,SL, SA दक्षिण पेष मायय:5h, SG पाइ आयो यथा (SG)51, 5 पाप हो यदा, 1. पा; प परिमा for the c!

·१४ विराटपर्व। [अ. २ श्लो. २३-२५ हिमवानिव शैलानां समुद्रः सरितामिव । . त्रिदशानां यथा शको वसूनामिव हव्यवाद ॥२३॥ मृगाणामिव शार्दूलो गरुत्मान्पततामिव । वरः सन्नह्यमानानामर्जुनः किं करिष्यति ॥ २४॥ अर्जुन उवाच । प्रतिज्ञा पण्ढकोऽस्मीति चरिष्यामि महीपत। ज्याघातौ हि महान्तौ मे संवर्तुं नृप दुष्करी ॥ २५ ॥ 23 H reads this v. as :- समुद्र इव सिंधूनां शैलानां हिमवानिव । महेन्द्र इव देवाना दैत्याना च बलियथा ॥ 24 a EdnsABCDEFGHKLI[ गरुडः। H reads these two.similies in two separate lines as :-- -कुयेर इव यक्षाणां मृगाणां केशरियथा । वेगे वायुरि- वासह्यो गरुडः पततामिव । U EdnsCKLN सोऽर्जुनः । H बीभत्सुर्भामधन्वायं कि करिष्यति चार्जुनः। 25 a BE प्ररुत्या for प्रतिज्ञा | Edns CEGALN करिष्यामि । B महीतले, L विशा- पते for महीपते । H आख्यातापण्डकोस्माति खोवेषसमलंरुतः for a. U BE ज्याघातौ किणवंतो मे K ज्याघातकिणवंतो मे [ ज्याघातेच महांतो में । K वरितु for सवतुं । G मम for नृप ! H व्यूहितुं नान्यथोत्सह for संवत् &c. 23 a S. cl. समुद्र इव सिन्धूना शैलानां हिमवानिव । ( om. in SA', SL गिरीणाम् ।) Us. cl. महेन्द्र इव देवाना दानवाना बलियंथा। 21. S. cl. कुधेर इय यक्षाणा मृगाणा केसरी यथा। (SG इव केसरी। ); and वायु- वेगमलोद्भुतो गम्डः पततामिर । (SG वायुर्वंगवतामेकः ।) US. cl. धीमत्मुर्भामधन्वा च किकरिष्यति चार्जुनः । (SG भीमकर्मा या, SI धन्वायम् ।) 25 aomitted in SK, SL, which read आम्ख्याता पडकामानि प्रतिज्ञात हि पातकं। in the words of युधिष्ठिर at the end of this Adu. (vide App.) -G, ST, SA have this line licre Jxefore &c. with TTT for पातरम्। US.cl. ज्याघानेन, om हि । SK, SG, S.2 गृहित नान्यथो सहे, ST, SL ग्रहीतुं नान्यथो महे, 'गान्यथा गोप्नुमुत्सहे lor संवत् &c. I ·१ २ श्लो. २६-२८] पाण्डवप्रवेशपर्व-अर्जुननिर्णयः । कर्णयोः प्रविमुच्याहं कुण्डले ज्वलनोपमे । वेणीकृतशिरा राजन्नाम्ना चैव बृहन्नला ॥ २६ ॥ पठन्नाख्यायिका नाम स्त्रीभावेन पुनः पुनः । ग्मयिप्ये महीपालं सर्वं चान्तःपुरे जनम् ॥ २७ ॥ गीतं नृत्यं विचित्रं च वादिन विविधं तथा । विराटान्तःपुरे राजन्रमयिष्याम्यहं स्त्रियः ॥ २८ ॥ 2G H क्यु for कुण्डले । Ldn-RCIGKIN प्रतिमुन्य । H प्रतिमुन्येय । I परिपादुके EdnsC ज्वलनमभे for ज्वलोपमे। • H नित्य for राजन् । I राज्ञ कन्या समारत for नानाc 27 aH आग्यान् for पठन् । BEL आग्यायिका प्रख्यायिक H आग्यायिको । Idns BCI चैव H विद्या for Trम । II नृत्यगीतविशारद for खा भावेन &c 1 H ग्मयिष्यामि रामान | LdnsBCI KILLY अन्यान [ बद for सबम । Idns BCIATIA जनान् L खिय fon जनम् । 28 II च चिन for विचित्र । BDE हि for च । Lनिविध for विविध । brdasBCLGHKLN शिक्षयिष्याम्यह for विरारान्त पुरे। Ldns C विराटस्य पुर° BIIN विरामवने D शिक्षयिष्याम्यह GKL विराटम्य पुरे H विराटनगरे for रमयिष्याम्यह। ACKL हनडा। . 26 & SA, SK, SG, SL उमो कम्बू प्रनामु य कण्डले परिपातुके ।(5A समाम य । SL, SA पादुके । ) ST क्णयो परिमच्याह कण्डले परिपाण्डुरे । for a USG, SA शिरो। CK, SG, ST, SA भूदा for राजन् | S cl. भविष्यामि for नाम्नाव। 27 u SK, SC,SL, S1 आग्यायि, ST आध्याया। Hd रमयिष्यामि रामानम् । Sh, SG, SI,S1 अन्यम, पा, ST माग्यम् for मवम् । as renims 1s -नृय गान वादिन दिग्य च धि तथा । शिक्षमिमाम्यह गनगिरायो सय ॥ (पाथ प for पादिः । for दिव्य । ) ·१६ विराटपर्व। [अ. २ श्लो २९-३१ प्रजानां समुदाचारं बहुरूपकृतं वदन् । छादयिष्याम्यहं राजन्माययात्मानमात्मना ॥ २९॥ युधिष्ठिरस्य गेहेऽस्ति द्रौपद्याः परिचारिका । उपितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टो राज्ञा च भारत ॥ ३०॥ एतेन विधिनाच्छन्नः कृतकेन यथा नलः । विहरिप्यामि राजेन्द्र विराटभवने सुखम् ॥ ३१ ॥ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशे अर्जुनमन्त्रणं नाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ 20 | Edus BCIEKLY कर्म for रूप । HEIn, BCIGKLN कौन्तेय for अह राजन् । 30 a omitted in H... अस्मि : Edns BCEGHKLY , DII अस्मिन् for अस्ति । BE द्रोपदी । LI °चारकाः । H BE पृटे KIM पृष्टा for पृष्टः । Ldns CGH पाडव for भारत। 31H छन्नाः उन्न । D पल अनिल: for अनलः । bL भुवने। BE शुभे for मुसम् । Adh. continued in H. । 29 to comes in S. cl after our v. 28 a. SK, ST बहुनर्म", SG, SL, SA बुद्रिकम for यहाए ! SE ममता चाह for समुदायार' IS.cl. राजेन्द्र for अह राजन् । 30 as.c. except S... अस्मिन् । S. NISS ट्रोपदी | SA परिचारिकाः । 15,SL, SA भविता for उपिता । G चाग्य्यामि for यस्यामि । S.cl. धर्मरानग्य समना for पृटो con 314.' एधेन रिविधान् । 'T उन्न IIT,SI, S.I, SL, पल for "नरः | SK परम्प पुरे!.. HSS Om for भने।

·१७ अ. ३ श्लो. १-३] पाण्डवप्रवेशपर्व-नकुलनिर्णयः । ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ युधिष्ठिर उवाच । किं त्वं नकुल कुर्वाणस्तत्र तात चरिष्यसि । कर्मतन्नः समाचक्ष्व राष्ट्रे तस्य महीपतेः ॥१॥ नकुल उवाच । अश्ववन्धो भविष्यामि विराटनृपतेरहम् । ग्रन्थिको नाम नाम्नाहं कर्मतत्सुप्रियं मम ॥२॥ कुशलोऽस्म्यश्वरक्षायां तथैवाश्वचिकित्सिते। प्रियाश्च सततं मेऽश्वाः कुरुराज यथा तव ॥३॥ 1 aL देशे for तत्र । H तावर for तात । B Edns BCDHIKLN कमनवं for कमतन्नः। CG राज्ये । महामना for महीपतेः । A महीपते । 2aH reads:-अभ्याध्यक्षो भविष्यामि विराटस्येति रोचय । UFAI असो for अहम् । H दामपंधीति नाम्नाहं भविष्यामीति मे मतिः । 3a BE for अस्मि | BCDEGHKLN अश्वशिक्षायो | Fdns CGH अब चिकित्सने । UB मे ते for मेवाः। 1asK, SL, SA नस्य for तत्र | SK omits युधिष्ठिर उवाच । VSK फर्मतत्वं । SK राज्ये for राष्ट्रेI SG,STomit this verse and SL, SA omitb. 2as.cl. अश्याध्यक्षो । SK, SG, SL, SA स्येति मे मतिः । ST नगरे मृप for नृपतेरहम् । " SK,ST,SL,SA दाममभीति SG दामिभीति for पंधिशे नाम IT नामाहम् । SG मुकर for मुश्यि । S.' महन् for मम । 30 SAAR for म्याप' 1S.. शिक्षायां for rक्षा 1 SK, SL पकिन्सने SGST मरे। USA मियाभा ·विराटपर्व । [अ ३ श्लो १.७ ये मां चामन्त्रयिष्यन्ति विराटनगरे जनाः । तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यहं यथा ॥४॥ युधिष्ठिर उवाच । सहदेव कथं तस्य समीपे विहरिष्यसि । किंवा त्वं तात कुर्वाणः प्रच्छन्नो विचरिष्यसि ॥५॥ सहदेव उवाच । गोसंख्याता भविष्यामि विराटस्य महीपतेः । प्रतिद्धा च दोग्धा च संख्याने कुशलो गवाम् ॥ ६॥ तन्तिपाल इति ख्यातो नाम्ना विदितमस्तु ते । निपुणं विचरिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः॥ ७ ॥ 4 a DEHN च मा for माम् । Ldns BCEGKL आमनाय° D सप्रवक्ष्यन्ति IIN मनयिष्यति for चामत्र IN भवने for नगरे । MH तेपा तथा for तेभ्य एव । G विवक्ष्यामि | ADKI यथा ह्यासमह पुरा for विहरिष्या &c K reads पाडवस्य महीभुज for विहरि । 5a BC तु चरिष्यसि । U Edns C कर्म Gतन for तात । K omits त्व and reads तात प्रकुवाण । Ldns CDGK विहरिष्यसि । L reads प्रच्छन्नस्य भविष्यति । H सहदेव क्य कर्म मत्स्यराष्ट्रे भविष्यति । माद्रीपन विरारस्य रस्यसे केन कर्मणा ॥ Homits युधिष्ठिर उवाच । 60 L गोवताह । [ भविष्यति । AD महीपते । H विरारस्योति रोचये । HH प्रतिमोक्ता for प्रतिपदा । Ta Idn TN तत्रिपाल | Idns अह विदितस्त्वथ CG अह विदितस्तथा for विदितमस्तु ते। VH निपण | Ldns CHIRAIN च चरिष्यामि GL तु चरिष्यामि for विचरिष्यामि । - 4 as cl द्रश्यति ये च मा केचित् (SG, ST प्रेक्षते SA प्रेक्षति SL प्रेक्ष्यति ST येपि।) basT सहदेव । Scl. कर्म for तस्य । SK तस्य राज्ञ Su, ST, SL, SA तस्य राष्ट्रे । SK, SG, SL करिष्यास SA चरिष्यसि ST करिष्यति । Scl omats युधिष्ठिर उवाच । Ga SK, SG, ST, SA rयेति रोचये SL, स्येति मे मनि । USK मातभोका SG, SA,SL °मोका ST °यता IST गोमा for दोग्धा । SK, SG, ST, SL, SAP सख्यानमुशल SA' सम्न्यातकुशल । Tus cl reads -नागणेति में नाम स्वय प्रो. भविष्यति । (SG नामेद।) "SG, SI,SL निपुग च SK निपुणत्व ST निपगम्व| Sci. मीतिरत्रप हि मे for प्यतु ने &c.

·अ. ३ श्लो.८-११] पाण्डवप्रवेशपर्व-द्रौपदीनिर्णयः । १९ अहं हि भवता गोषु सततं प्रकृतः पुरा । तत्सर्वं मे सुविदितमन्यच्चापि विशांपते ॥ ८॥ वृषभानपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान । येपां मूत्रमुपाघ्राय अपि वन्ध्या प्रमूयते ॥ ९ ॥ • सोऽहमेवं चरिष्यामि प्रीतिरत्र हि मे सदा । न च मां वेत्स्यति परस्तत्ते रोचतु पार्थिव ॥ १० ॥ युधिष्ठिर उवाच । इयं तु नः प्रिया भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । मातेव परिपाल्या च पूज्या ज्येष्ठेव च स्वसा ॥ ११ ॥ 8a EdnsC सततं E भवता FH भवनः । भविता for भवना । Idns भाता Hमारुतः for सतत | Edns EN प्रहित: B महितं G प्राहिनः H सतत M सरुतः for मरुतः। VE मुविहितं K अस्नि विदित for मुविदिनम् । dns BCILGHKLN महीपते । 9aDK राज for राजन् । UL पपि for अपि । 10 aH अK एव for एवम् I L प्रीति IN तस्य भविष्यति for अन &c. H अभवत् for सदा। U Dans BCEGL वेत्स्यते कश्चित् A वेत्सिते कथित् । H जनः for परः । Edns BCEG तोषयिध्ये च पार्थिवम् for तत्ते &c. D पार्थिव गेचना 1 1 नत्र गेचन पाडव K पार्थिव गेरते । [ पार्थिव ा त नृप for पार्थिव । 11 adns CGKN हि for तु । F मनः for तु नः । HD प्रनिपाल्या । Kt for | Edns पूज्य | L यथा fon इव च । H reade v. 11 and 12 a after v. 13 a. 8 aSG, SL भवतो SA भविता । SK प्रहितः सतत SA,SL रुतः मतत । USK, SG, ST सत्सर्वम् । SL, SA महीपते SG महामने cिr विशपिते । 9 a SA, SL ऋषभानपि for वृष । ST पग्निलक्षणान् । B ST प्रजायते। 10as.cl. पग हि मे for हि मे मदा। USA में योत्स्यति ISAR हिमा SL तत्तु रोचत पार्थिवः । 11 aSA' हि for तु I ST माणापि । UST पनिपान्या 1S.cl. ज्येमा म्यमेव च ।

·२० . विराटपर्व। [अ. ३ श्लो. १२-१५ केन सा द्रौपदी कृष्णा कर्मणा विचरिष्यति । न हि किंचिद्विजानाति कर्म कर्तुं यथा स्त्रियः ॥ १२॥ . सुकुमारा सुबाला च राजपुत्री यशस्विनी। पतिव्रता महाभागा कथं हि विचरिष्यति ॥ १३ ॥ माल्यान्गन्धानलंकारान्वस्त्राणि विविधानि च । एतान्येव हि जानाति यतो जाता हि भामिनी ॥१४॥ द्रौपद्युवाच । सैरन्योऽरक्षिता लोके भुजिष्याः सन्ति भूभृताम् । नेवमन्याः स्त्रियः सन्ति इति लोकस्य निश्चयः॥१५॥ 1240 Edns CN स्म BDE असौ K अत्र L इह for सा । BEHKLN interchange द्रोपदी and कर्मणा । म तत्र for रुष्णा । BH किंचन जानाति । D च जानाति Lन जानाति for विजानाति। K omittsb. 18 a Edns!BGHAIN मुकुमारी | Edns BGLAIN च for मु (पाला) H मुशीला । b Edns BCEN नु G तु L च for हि । L अनुचरिष्यति । K onits this v; H b only. 14 a Edns LDEKL माल्य° BEN माल्यं । H वखगंधमलंकारं । H मृदुनि शयनानि for वस्त्राणि विविधानि । K अपि for च । B Edns AEGKLN अभिजानाति । BEK साधु साध्वीव्रते स्थिता for यतो &c. H I for हि। - यशस्विनी for हि भामिनी । N भाविनी। 15a B लोक H खीणा for लोके | Edns BCEGHKLN भारत for भूभृताम् । BM एतं for एवम् । N नरेान्य° 1 for नेवमन्याः। D न भोग्यतां कचित् for नेवमन्याः खियः । Ldns AEGHKLN यान्ति for सन्ति । Aradd तु before इति ! M त° for इति । H adds after सन्ति-यथैताः प्रारुताः हिपः । एकपत्न्यः खियश्चैता-( इति लोकस्य निश्चयः।) 12 a SK, SG, ST केनात्र कर्मणा SL केन स्म कर्मणा SA केना(पि!) स्मि | S. cl. द्रोपदी for कर्मणा । UST किंचावजानाति SA किंचन जानामि । 13 a s.cl. मुकुमारी मुर्शाला । USK नु for हिIS. MSS omit b. The order of these verses ins.cl. is:-12, 14, 130, 11, 13 a. 14as.cl. except SA' माल्यो । BSc. excent SA' एतादन्येवा SA' न्येय वि° : SK यथा for यतो । s.cl. except SA I for हि। 15a SGलक्षिताःIS.cl.खीणां for लो ISA'सेरन्भीरक्षणा:IS.cl. भारत for भूभृताम् । US.cl. एकपल्यः पियोता | Romits तु | STT लोके विनिर्णयः ।

·. अ.३श्लो.१६-१९] पाण्डवप्रवेशपर्व-द्रौपदीनिर्णयः । २१ साहं ब्रुवाणा सैरन्ध्री कुराला केशकर्मणि । युधिष्ठिरस्य गेहेऽस्ति द्रौपद्याः परिचारिका ॥१६॥ उपितास्मीति वक्ष्यामि पृटा राज्ञा च भारत । आत्मगुप्ता चरिष्यामि यत्त्वं मामनुपृच्छसि ॥ १७ ॥ सुदेष्णां प्रत्युपस्थास्ये राजभायाँ यशस्विनीम् । सा रक्षिष्यति मां प्राप्तां मा ते भूदुःखमीदृशम् ॥१८॥ युधिष्ठिर उवाच । कल्याणं भापसे कृष्णे कुले जाता यथा वदेत् । अपापामभिजानामि साधु साध्वीवते स्थिताम् ॥११॥ 16aH कुशला केशकारिका । U Edns BCEGKLN वे DF अस्मिन् AM अस्मि । H omitst. 17 a omitted in H. U BDE भविष्यामि । Edns BCEGHKLN interchange it and लम् । A मा for माम् । Ldas AEGHALN परिपृन्छासे । 18aH किं त्व समभिमन्यसे for राज &c. • H पूनयिष्यति मा प्रीत्या for सा &c. Edns BCEGHKLN मा भूतं । H चित्तं भुवं for दुःसम् । 19 aM भद्रे for रुष्णे | Edns CDEK असि भामिनि H यशस्विनी N हि भाविनी for यथा वदेत् । HEdns EGHKLN न पापमभिजानासि | A अपि जानामि । BC न पापमभि- जानामि । Edns CL साध्वी साधुनते । Edng BCEGKLN धिना। H पनियने tor व्रते स्थिताम् । 160 SK वे गेहे ST गेहस्मिन् । SG, SL, SA omit b. 17 aST एषा रक्षा for पृरा राज्ञा । " ST एवं च दि° for आत्मगुप्ता । SK या त्व परि° । SG, SA, SL onit this verse. 18 aST मुदेस्मा। 19 asG, IT, SA मापने रुष्णा । SK, SG, SL, SA पधा कपी नमा । (SG कालेया) ST यथाकाल यशस्विनी । 6 SK परमभिनानामि SG, SA,SL न पापमनायोगी ST न वाममनपयोगी । SMSS. भाग्न चाम्हासिनी SK साचो माधयने धिना ।

·२२ विराटपर्व । [अ. ३ श्लो. २०. अ. ४ श्लो. १-३ यथा न दुईदः पापा भवन्ति सुखिनः पुनः । कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि लक्षयेयुर्न ते यथा ॥ २० ॥ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशे द्रौपदीवाक्यं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ - ॥ चतुर्थोऽध्यायः॥ युधिष्ठिर उवाच । कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि करिष्यथ । मम चापि यथावुद्धि रुचितानि विनिश्चये ॥१॥ पुरोहितोऽयस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु । सूतपौरोगवैः साई द्रुपदस्य निवेशने ॥ २ ॥ इन्द्रसेनमुखाश्चमे रथानादाय केवलान् । यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः ॥३॥ 20 a l तथा for यथा । H मुहृदः। B मुखिना H असुखि । b Edus तत् त्व हि for तथा त्वम् । FLAIN कुर्यात् । H यथा न ते । Bins Cतथा जनः जनाः for यथा । * * IV. 1 a Edns CGKL यानि for तानि । UD omits च । D रुचिता for यथा । KN बुध्या for बुद्रि । Edns 2G रुचिता विधिनिश्वयात् BKN रुचितानि विनिश्चयात् D यथास्त्विति विनिये H रुचिता हि विनिश्चिता I. रुचिता तो नियोधत AFAI रुचिताभि । Th Edo HK सूदपोरोगवेः । 3 a BEHN इंद्रसेनादयः । F इमान G एव H एते ॥ एतान् for हमे । VHKL द्वारावतीम् । 20 SK, ST नो for न । SK, ST 771: for TSK interchanges vv. 19 & 20, and SG, SL, SA omit v. 20 altogether. IV. 1 CSK, ST, SL, SA परिष्यथ 1 S1 शfor युधिरि । ASK, SG, ST हि विनिश्चयात् SA लयात् SL भुवि निभयात् । 2bSG, ST, SA दा: SL म्न : 15A' द्रोग्यम्य निवेशनम् । 3asu ST,SA for ri ISL गेलादप" ।

·२३ अ. ४ श्लो. ४.७] पाण्डवप्रवेशपर्व-धीम्योपदेशः। इमाश्च नार्यों द्रौपद्याः सर्वशः परिचारिकाः। पाञ्चालानेव गच्छन्तु मूतपौरोगवैः सह ॥४॥ सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्रज्ञायन्त पाण्डवाः। गताह्यस्मानपाकीर्य सर्वे द्वैतवनादिति ॥५॥ धौम्य उवाच । विहितं पाण्डवाः सर्व ब्राह्मणेपु सुहृत्सु च । याने प्रवहणे चैव तयैवाग्निप भारत ॥६॥ त्वया रक्षा विधातव्या कृष्णायाः फाल्गुनेन च । विदितं वा यथासर्व लोकवृत्तमिदं नृप ॥७॥ An H मवा. for इमा । Tins ABCEGLN माया म य for मवश परिरकाः। Van BIGN पचालान् । Ldn- CKH गूढपागे । 5 a Il finishes its Adh. 3 after v. 5 naming it as a tintura i Tans BCCIGHKLI प्राज्ञायत D महायत माज्ञायन्तु for मज्ञायत । BAIKगताम्मान G गताचाम्मान् IIL गतानम्मान for गना सम्मान | Idn' CII अपाहाय K अपारुय ।। ते अमार for द्वनवनार। Bहत र अपि for इति । 6 BIEN विदित II विहिता for पिहित । H पांडव । BCDIII सब H मर्दै for सवै । UC माने प्रमादने । Idns BDLGAN पहरणे I वाहनेच घ यानेषु for पाने पपदणे च ।। यथा for तथा । DN च for एव । H I for अप्रियु । A omits v. G 70 BI: या for य । L यथापूर्व यथान्याय for यथासर्व । Hोकतत्वं K रोवृत्त । AD इम for इदम् । Lins CG तय HLN नृn for र । A omits at । TSK in S. VISST SA' 1771 " SG, ST PE SA, SL यदा । Fash, SA'माझा'ISभारत । "s.cl. अराहाय। GuS.पिदिनेपादिपनथ्य । "S"यहर्न पायुधे । Sh, Su, SI,SL,SPome. G. i aonittel in SK, SG, SI, SL, Sistedi houltteel m SG,SI,SL,415 for al: SK गो।

·२२ विराटपर्व । [अ. ३ श्लो. २०. अ. ४ श्लो. १-३ यथा न दुहृदः पापा भवन्ति सुखिनः पुनः । कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि लक्षयेयुर्न ते यथा ॥२०॥ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशे द्रौपदीवाक्यं नाम तृतीयोऽध्यायः॥३॥ ॥ चतुर्थोऽध्यायः॥ युधिष्ठिर उवाच । कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि करिष्यथ । मम चापि यथावुद्धि रुचितानि विनिश्चये ॥१॥ पुरोहितोऽयस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु । सूतपौरोगवैः सार्द्ध द्रुपदस्य निवेशने ॥ २ ॥ इन्द्रसेनमुखाश्चमे रथानादाय केवलान् । यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति में वर्तते मतिः॥ ३ ॥ 20 aH तथा for यथा। H मुहृदः। B मुसिना H असुसि । b Edns तत् त्वं हि for तथा त्वम् । FLAN कुर्यात् । H यथा न ते | Lins Cतथाजनः जनाः for यथा । * * * IV. 1 a dns CGKL यानि for तानि । UD omits च । D रुचिता for यधा KN बुध्या for बुद्रि । Edns Eti रुचिता विधिनिश्चयात् BKN रुचितानि विनिश्चयात् D यथास्त्विनि विनिश्चये ॥ संचिता हि विनिन्यिता I रुचिता तां नियोधत ATM रुचिताभि । Bam AK सूदपारागयो। 3 a BEHN इंद्रसेनादयः । F इमान् G एव H एते । एतान for हमे । 6 HKL द्वारावतीम् । 20 SK, ST नो for न। b SK, ST जनाः for यथा । SK interchanges vv. 19 & 20, and SG, SL, SA omit v. 20 altogether. * IV. 1 0SK, ST, SL, SA चरित्यय । SAn for युधिरि" । ASK, SG, ST हिनिया SA अयात् SL मुवि निश्पात् । 20 SG, ST, SA' यदा: SL सुन : ASA'द्रौपचम्य निवेशनमा । 3a SG ST, S.1 एने for 11, गेगादग" ।

·अ. ४ श्लो..१२.१६ ] पाण्डवप्रवेशपर्व-धौम्योपदेशः २५ यो न यानं न पर्यईं न पीठं न गजं रथम् । आरोहेत्संमतोऽस्मीति स राजवसतिं वसेत् ॥ १२ ॥ अथ यत्रैनमासीनं शङ्करन्दुष्टचारिणः। न तत्रोपविशेयो वै स राजवसतिं वसेत् ॥१३॥ न चानुशिप्येद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन । तूष्णीं वेनमुपासीत काले समभिपूजयन् ॥ १४ ॥ असूयन्तीह राजानो जनाननृतवादिनः। तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृपा ॥ १५॥ नेपां दारेषु कुर्वीत मैत्री प्राज्ञः कथंचन । अन्तःपुरचरा ये च द्वेष्टि यानहिताश्च ये ॥ १६॥ 12 aH न सायुज्य for यो न यानं । FI1 नापीठं H नासनं for न पीठं IN हयं for रथं न च for न गज । 13 aEdn'G यत्र for अथ। VE यत्र for तत्र । DM उपवसेत् । D असो for ये । H जातु for यो पे। H यः for सःI CL. omit the whole veree. 14 a Edns BCDEFIN न चानुशिष्यात् G न जानु शिक्षेत् K न जातु शिष्यात् । UDin D चेनं FLIM त्वेवं for त्वेनं । Edns AGK समभिपूजयेत् । H omits the whole verse. 15a idns ABDEGKLN असूयति हि । K जनानामनुशासनात् । UD अनुमन्यते for अवमन्यन्ते। K एवं for एप। Homits the whole verse. 16aH प्राज्ञो मैत्री | Edns CDFKIN क्दाचन । UD QF न for ID द्वेश्व्या न कथंचन । K दृष्टिपात गताः Kaccording to text. L द्वेटारो न हितासाये । दुटपानहिताश्च ये। II omits t. 12 a s.cl. reads नास्य युग्यं न पयंक नामनं न रथ सपा । (SA नान्य) USG, SA सावितो. SA' सवितो for संमतो। S.cl. यो for स । 13 as.cl. यथेन पन च for अब यनम् । SK शयेन् । SK, SG, ST, SL, SAI चारिणम् । UST, SI वसेत् for विशेन । S.cl. जातु यो for यो पेम। 14aSK शिप्पान् । USK पूनयेन् । S. AISS onit the whole verse. 15 a SK R for FIS. JISS omit the hole rersc. 16 a SK, SG, SL, SA SIFT) Afi ST want to b S. d. omits b. 438 ·२७ अ. ४ श्लो. २१-२४] पाण्डवप्रवेशपर्व-धौम्योपदेशः । अनुकूलो भवेच्चास्य सर्वासु च कथासु च । अप्रिय च हितं यत्स्यात्तदस्मै नानुवर्णयेतूं ॥२१॥ नाहमस्य प्रियोऽस्मीति मत्वा सेवेत पण्डितः। अप्रमत्तश्च यत्तश्च हितं कुर्याप्रियं च यत् ॥ २२॥ नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितैः सह संविशेत् । स्वस्थानान्न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥२३॥ दक्षिणं वाय वाम वा पार्श्वमासीत पण्डितः । रक्षणा शत्रुशस्त्राणां स्थानं पश्चाविधीयते ॥२४॥ 21 C अनुक्लोद्भवे for अनुकूलो भवेत् | Edns BCDEGHKLAIN सर्वार्थेषु । 8 BEK वा for च | Edns BCDEGAN अहितं for हितं । GN अनुवर्तयेत् for अनुवर्णयेत् । H omits the whole verse. 226 Dans CG सततं A. शांत FAI दतिय र दक्ष for यत्त । FIf for यत् । DH omit the whole verses 23 a Edn- BCDEGL संवदेत् Pdn' FKN संवसेव for संविशेष | H rends न राज्ञः प्रतिफूलानि सेवमानः मुखीभवेत् । b E 7° for 71 H omits b. 24 a L चाय । DH अपि for अथ । H याहुमाश्रित्य for पार्थमासीन् । HEdns BCGHKLN रक्षिणा D ग्क्षणे E क्षिणा A रक्षण for रक्षणा। Edns BCDEFGHILAN gaul for TICTIOTT I H PARU17 L पार्श्वस्थानं A स्थान पार्थात् for स्थान पथ्यात् । - 21 omitted in S. cl. 22 omittel in S. cl. 23 Sel. reads:- गाः प्रतिकुलानि मेवामानः गुमीभवेत् (SA' गा निलंगा) bomtted in s.cl. 2la SG, ST, SL, SS वापि for वाथ । SK भागमाथिय S. ISS यादमाश्रिय for पाश्रमासीत। bSK, SG, SA, SL रक्षिगा ST दक्षिणा | S.cl. आत्त° for शत्रुS.. पभास्थानम्।

·२६ विराटपर्व । [अ. ४ श्लो. १७-२० विदितान्यस्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि । एवं विचरतो राज्ञि न क्षितिर्जायते क्वचित् ॥ १७ ॥ यत्नाञ्चोपचरेदेनमग्निवद्देववच्च है। अनृतेनोपचीर्णो हि हन्यादेनमसंशयम् ॥१८॥ यच राजानुयुभीत तदेवाभ्यनुवर्तयेत् । प्रमादमवहेलां च क्रोधं च परिवर्जयेत् ॥ १९ ॥ समर्थनासु सर्वासु हितं च प्रियमेव च । संवर्णयेत्तदेवास्य हितादपि प्रियं वदेत् ॥ २० ॥ 17a Edns BCDGRLN विदिते चास्य ः विहिते चास्य for विदितान्यस्य । BCE मुयहूनि for सुलनि । G interchanges कुति and कायाणि । IN विचारितः for विचरतः। AIN राज्ञः lor राशि | Jans CGKLNIN safa: BE zyra: Dstret for ferra: 1 H omits the whole verse. 18 aJI देवतश्च for देवयच । Plns BCGL विह D च हि for च ह । U BE अनृते चोपकीर्णः F अनृते चोपचीर्णः । अनृते चोपचीर्ण । BEKLN हिंस्यात् for हन्यात् । Lans BCEG एव । एपः for एनं । Edns BCEG न संशयः Mनसंशयं | H omits the whole verse. 19 a rdns CGK ययगा A यत्र राजा BELN यच भर्ता । Edns तत्तदेवानुवर्त- येत् AGK तदेवास्यानुवर्तयेत् C °अनुवर्तयन् L तदेवमुपवर्णयेत् ॥ तदेवाभ्यनुवर्ण- येत् ॥ तदेवाद्यनु । UE प्रसाद for प्रमाद । Edns CGN अवलेपं र परिवाद for अवहेलो | Edns BCEGLN Els for Fire D omits b and Homits the whole verse. 20 0 Edn ALAIN प्रियादपि हित वदेव Edn BCEG प्रियादपि हितं भवेत् D यदे. वास्मै हिनं भवेत् K प्रियादपि हितं च यत् । D omits a and Homits the whole verse. 17. SK विदिते चास्य । USE क्षतिः। S.MSS. omit the whole verse. 18 omitted in S.cl. 19 omitted in S. cl. 20 omitted en S. cl.

·अ.४ श्लो.२९-३२] पाण्डवप्रवेशपर्व-धौम्योपदेशः। यस्य कोपो महावाधः प्रसादः सुमहाफलः । कस्तस्य मनसापीच्छेदनथै प्राज्ञसंमतः ॥ २९ ॥ न चोष्ठी निर्भुजेज्जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत् । सदा वाचं च वातं च टीवनं चाचरेच्छनैः॥३०॥ हास्यवस्तुपु चाप्यस्य वर्तमानेषु केपुचित् । नातिगार्ड प्रहप्येत न चाप्युन्मत्तवद्धसेत् ॥ ३१ ॥ नातिधैर्य चरेत्तत्र गुरुतां हि तथा बजेत् । स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेदप्रमादजम् ॥ ३२ ॥ 29 a Edns ABCDEGHKLN च ॥ तु for नु । HD त्वस्य for तस्य । BE अनन् for अनर्थ । DF प्राप्य समत. L प्राज्ञ सत्तमः । प्राज्ञसन्मत. for पाइसमत. । 30 a F विभुनिव्हातु K विमजेन्नातु Edns BCDEGHN न भुजो जान् । B Edns DN वात च वाच च। KA वा for च । वाक्यं for वाचम् । FI चरेत् for आचरेत् । A omits the whole verse. H तथा क्षुत च वातश्य । 31 aH हर्ष for हास्य | Edn-C चान्यस्य G वान्यस्य H दाप्यन for चाप्यस्य । G कनचित् for केचित् । • H अतिगाढ. for अतिगाई। D प्रहत्येत । प्रहृष्ट म्यात् N महास्येत for मह- प्येत । H तान्येवास्यानुपूजयेत् । FLIf वदेत् for हसेन् । A omats the whole verse 32 a Edns CFGLYI न चातियण चरेन् BL न चातिद्वन्यमारेन D तथाहि धेर्येण चरेत् K न चापि धेर्यण चरेत् । । श्रुटि न समारनेत् । BCDEFGKI बजेत्तथा Edns बजेत्तत for तथा प्रजेत् । b HL च for तु ! Edn' CFGIR दर्शयेत H दर्शनाय for दर्शयेत् | Edn' CGH प्रसादन नित्यसादज for अप्रमादज । D स राजवसति वसेत् । । omits a and A omits the whole y, 29 omitted in Sd 30a SK, SG, SL, SA, ST न भुजो जानु । SA: पाटी for वाक्य । bS तथा सुत for सदा पाच | SK, SG, ST, SA निठादम् । 31 a SK, ST, SA हप° SG हाँ° SL पहष° for हास्य | SK, SG, ST, SA चाप्यन SL अप्यत्र। USG, ST, SA महष्ट. स्यात् । S cl. तान्येवास्यानुपूजयेत् for मचाप्य &c. 32 a omitted in Scl. USG, SA स्मृत for स्मित । SE, ST, SA दर्शयाम SG दशशान SL दर्शयेत S.प्रसाद ·२८ विराटपर्व। [अ. ४ श्लो. २५.२८ नित्यं विप्रतिपिद्धं हि पुरस्तादासनं महत् । न च संदर्शने किंचित्प्रवृद्धमपि संजपेत् ॥ २५ ॥ अपि ह्येतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम् । न मृपाभिहितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत् ॥ २६ ॥ शूरोऽस्मीति न दृप्तः स्याद्बुद्धिमानिति वा पुनः। प्रियमेवाचरन्प्राज्ञः प्रियो भवति भोगवान् ॥ २७॥ ऐश्वर्य प्राप्य दुष्पापं श्रियं प्राप्य च राजतः । अप्रमत्तो भवेद्राज्ञः प्रियेषु च हितेषु च ॥ २८ ॥ 25a Edns CFGM हि A च for वि° । Edns CDGKLII तु BEN च for हि। BE त्यजेत् for महत् I a ormitted in H. D सदर्शन L अस्य दर्शने for सदर्शने | Edns DG प्रवृत्त BCE अबद्ध KHL प्रयुद्ध for प्रवृद्ध । H राज्ञः for किंचित् । । अभि for अपि । Lan. GEG संजयेत् KAI सवदत् । सनयेत् for सजपेत् । 26 a H I for हि । D एत for एतत् । D नरेंद्राणां for दरिद्राणां | AF व्यीक स्थानम्। b Edns BCDELN tişt GK TIETT for Tişt: H omits 7. है । 27 a D पूज्यः for शुरः 1 G धृष्टः for दृप्तः । BK आचरेत् for आचरन् । Edns BCDEFGKIIN राज्ञः for माज्ञः। F प्रियं M प्रिया for प्रिय. । K गौरवात् for भोगवान् । Homits the whole verse. 28 a BEHN दुष्पाप्यं for दुष्पाप । N. cl. except A प्रिय for श्रिय । N भारत for राजतः। UN प्राज्ञःGराज° for राज्ञः। 25a SK तत् S. MSS तु for हि । S.cl मतम् for महत् । USK, SG राज्ञां ST, SG, SA राज्ञः for किचित् । SE, SG, SA, SL प्रम- न्धम् ST प्रबुद्ध for प्रवृद्धम् । SK, SG अभि° for अपि । 26as cl. च for हि। US. cd मिधो° for मृपा | ST भाषण SE, SG, SL, SA भाषितं for अभिहितम् । 27 omitted in S. cl 28 omitted in s cl ·अ. ४ श्लो. ३८-४१] पाण्डवप्रवेशपर्व-धौम्योपदेशः। श्रेयः सदात्मनो दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत् । विशेषयेच्च राजानं योग्यभूमिपु सर्वदा ॥ ३८ ॥ अम्लानो बलवांच्छूरच्छायेवानुगतः सदा । सत्यवादी मृदुन्तिः स राजवसतिं वसेत् ॥ ३९॥ अन्यस्मिन्प्रेक्ष्यमाणे तु पुरस्तायः समुत्पतेत् । अहं किं करवाणीति स राजवसतिं वसेत् ॥४०॥ अभारे चैव भारे च राज्ञा यश्चैव सर्वदा । देष्टो न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥४१॥ 38 aD प्रियः for श्रेयः । आत्मने for आत्मनः । BDEIN पर° for पर N राज्ञां। B Edn' BDELN न for च । BE योग्यो भूमिपु । LN योग्याभूमिषु । AH omit the whole verse. 39 a H reads the line as:--अभ्पेच्छु,तिमान् राजन् छायेवात्मपगच्छयः । (1) D अनपगः for अनुगतः। VL सदासन्निहिताश्रयः । H reads the line ast-ऋजुर्मूदुःसत्यवादी यः स राजसु सिध्यति । A omits the whole verse. 40 a H अन्येषु प्रेष्यमाणेषु पुरस्तादुत्पतेत्तुयः । Edns CGLN प्रेष्यमाणे D प्रेर्यमाणे । EM समुत्त्यजेत् for समुत्पतेत् । 6H करिष्याम्यहमित्येव यः स राजसु सिध्यति । A omits the whole verse. 41 a Edns CG आतरे K अभावे for अभारे । 2 आरभेतैद | Edns CG बाह्ये K भावे for भारे | Edn-CG अभ for एव । U Edns CG एy for वि° (कंपेत ) K विकल्पेत । K न विकम्पेत according to text. AHL omit the whole veree. . 38 omitted in s.cl. 39 a SK, SA अल्पेच्छो SG, ST, SL अल्पेछुः for अम्लानो। SK धृतिमानानन् SG, ST, SL धृतिमानरा: SA मतिमाट्रीमान् । SA °नपग: for "नुगतः । bS. cl. reads:-ऋजमुंदुः सत्यवादो यः स राजमु सिध्याति । S. MSS सत्य- वादी । (U omitted in SG) 40 a s. cl. अन्येषु प्रयमाणेषु पुरस्तात्वीर उत्पनेत् । (ST न च for धोर ।) Us.cl. करिष्याम्यहमित्येव यः स राजमु सिध्यति । (ST तरिष्यामि । ST, SAY एवम् । ST राजानु°1) 41 omitted in S. c.

·० विराटपर्व। [ अ. ४ श्लो. ३३-३७ लाभेन हर्पयेद्यस्तु न व्यथेयोऽवमानतः । असंमूढस्तु यो नित्यं स राजवसतिं वसेत् ॥ ३३॥ राजानं राजपुत्रं वा संवर्णयति यः सदा। अमात्यः पण्डितो भूत्वा स चिरं तिष्ठति श्रिया ॥३४॥ प्रगृहीतंश्च योऽमात्यो निगृहीतश्च कारणैः । न निर्वध्नाति राजानं लभते च श्रियं पुनः ॥३५॥ प्रत्यक्षं च परोक्षं च गुणवादी विचक्षणः। उपजीवी भवेद्राज्ञो विपये वापि यो वसेत् ॥ ३६॥ अमात्यो हि बलाद्भोक्तुं राजानं प्रार्थयेत्तु यः । न स तिष्ठेच्चिरं स्थाने गच्छेच्च प्राणसंशयम् ॥ ३७ ॥ 33 a D लोभेन for लाभेन । L दर्शयेत् for हर्पयेत् । D for यः| Edns CDF GKMN अवमानित: for अवमानतः । U Edns CDGKIN च for तु । L बजेत् for वसेत् । FM read v. 44 after this v. AH ormit the whole verse. 34 a D यो वर्धयितुमिच्छति | GK सवर्तयति M सवर्णयति for सवर्णयति । U Edns CDFG तिष्ठते for तिष्ठति | Edns BCEG प्रियः D प्रिये L श्रिय FIN श्रियः for श्रिया | A omits this v. 35a L नित्य for अमात्यः । Edn'G स्वकारणे: DKL कारणात् for कारणः। U Edns CDLK निर्वदति BLN निबध्नाति निदयति for निर्वघ्नाति । F omits न निर्बध्नाति राजान । लमेत for लभते | Edns CGKN सपद BEDLAI प्रग्रह for च श्रियं । AH omit the whole verse. 36 B FNM उपजीवे for उपजीवी । Edns योऽपि वा DKN चापि यो for वापि यो। Edns BCEG भवेर for वसेत् । AH omit the whole verse. 37 a BEL अपि for हि । Edn- CGRL मायेत N प्रार्थयेच for प्रार्थयेत्तु । UM सतिष्ठेत् । Idn BCEG स्थान । FI[ सगच्छेत् tor गच्छेच्च । K प्राण- सक्षय N प्राणसशयः I AH omit the whole verse. 33 as.cl. teads:-नेव लाभामियान्न व्यथेच्च यिमानितः। (ST, SL चावमानितः)) BS. cl. समः पूर्णतुलेवस्यात् ( SA1 पुणे ! ) S. cl. यो for स । 34 omitted in S. cl. 35 omitted in S. cl. 36 omitted in S. 37 omitted in S. cl.

·अ. ४ श्लो. १५:४८] पाण्डवप्रवेशपर्व-धीम्योपदेशः। यानं वसमलंकारं यच्चान्यत्संप्रयच्छति । तदेव धारयेन्नित्यमेवं राज्ञः प्रियो भवेत् ॥ ४५ ॥ संवत्सरमिमं तात तथाशीला बुभूपवः। अथ स्वविपयं प्राप्य यथाकामं चरिष्यथ ॥४६॥ युधिष्ठिर उवाच । अनुशिष्टाः स्म भद्रं ते नैतद्वक्तास्ति कश्चन । कुन्तीमृते मातरं च विदुरं च महामतिम् ॥४७॥ यदेवानन्तरं कार्यं तद्भवान्कर्तुमर्हति । तारणायास्य दुःखस्य प्रस्थानाय जयाय च ॥४८॥ 45a D अलंकारा N अलंकारः for अलंकारम् । BA धारयन् for धारयेत् | Edns ACFGKIN प्रियतम for राज्ञः प्रियः । H omits the whole yerse. 46 4G इदं for इमम् । H तावदेवं° for तात तथा 1 Idn ताताः I AL यथाशीला। Edn - CGH बभूपत A बभूवथ । 6H ततः for अथ । N इम for स्व° | Edn' G करिष्यथ C तरि° L चरिष्यत । 47 a H अनुज्ञातोसि for अनुशिष्टास्म । K एव for एतत् । 6 Edns CDGUKLN 7: for 71 Edns CDGHKLN 9 for (last). 48 a ABCDEHK वतुं for कर्तुं । FHL अर्हसि for अर्हनि । BD विनाशाय for तारणाय । Ga for च । 45 omitted in S. cl. 46 aSG, SA इदं for इम | S.cा. तावदेव" for तात तथा । SG, SL अभपत SA : SK : ST निवत्स्यथ । US.cl. ततः for अथ | SA तथा for यथा । ST निवत्स्यथा (S.cl. begins a separate Adh. from here.) 47 as.cl. "शिटोऽस्मि | SG न तत् । b SK, SG मातर नः । SAT, SK, SG पितर for विदुर । SK यशस्विनम् for महामतिम् । 48 a SK, ST, SA वक्तुम् for यम् । USK, SG तु SL, SA मु° for यस्य । SK, SL, ST भवाय SA, SG अभयाय for जयाय । 5Mt ·३२ विराटपर्व । [अ. ४ श्लो. १२-४४ यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्प्रियाणां नानुसंस्मरेत् । दुःखेन सुखमन्विच्छेत्स राजवसतिं वसेत् ॥ ४२ ॥ समवेपं न कुर्वीत नात्युच्चैः समितौ विशेत् । न मन्त्रं बहुधा कुर्यात्स राजवसतिं वसेत् ॥४३॥ न कर्मणि नियुक्तः सन्धनं किंचित्ततः स्पृशेत् । प्राप्नोति चाहरन्द्रव्यं बन्धनं वधमेव वा ॥ ४४ ॥ 42 a F हि for ये । D नेव fon नानु° ( सस्मरेत् ) । N प्रिय नेवानुसस्मरेत् । VA न चाभिमुस PK दुसेन दुस for दुसेन सुस । BE I A omits rt, and CHLA omit the whole veuse. 43 a BN सम वेप सम व । Idns CGKN नोचे सन्निहितो । BEL सन्निधो for समितो | Rani BERN हसेत् rdn' CG यसेत् L भवेत् for विशेत् । D omits a, l'\I read this v. after oui v 34. FM read b also after v 41. ast-न मन बहुधा कुर्यादेव राज्ञा रियो भवेत् । (F राज्ञः)। A omits the v b DRLN मत्र न । L विविध for बहुधा ! Edns BCDIGKLN एवं राज्ञः प्रियो भवेत् । (G प्राज्ञ ।) 44 a BEGL कमाणि for कर्मणि । D नियुक्तस्य for नियुक्त. सन् । K द्रव्य for धन | Edn- CGKLN अपि Edn BDE उप for तत । | Edns BCDEGRLN हि हरन् for चाहरन् । D शीघ्र for द्रव्य | Edng BCDEGKLN यदि वा वध A यदि वा धन M वधमेव च for वधमेव था । H omits the whole verse 42 a SG प्रपतेत् for प्रवसन् । SK, SG, ST क्रियमाणमनुस्मरन् SL क्रियमाणमनु स्मरेत् SA आत्मानमनुसस्मरन् SAP आत्मानमनुस। b S. cl. 4 for 1 4B omitted in S cl (which reds a as -राजवेष च विस्पष्ट सेवमानोन वर्धते।) 44 as.cl. नेपा क्मसु सयुतो धन किचिदुपस्पृशेत् । (SA सयत्तो। ST, SA अपि for उप°1) bs.cl प्राप्नुयात् । SK, ST आददानो वा SG, SA, SL आददानो हि । SK, ST, SL बन्ध वा SA1 दण्ड वा for बन्धन ।

·३५ .अं. ४ श्लो.५३.अ.५श्लो.१-२]पाण्डवप्रवेशपर्व-विराटराष्ट्रगमनम् । इन्द्रसेनादयश्वमान्यथोक्तान्प्राप्य यादवान् । स्थानश्वांश्च रक्षन्तः सुखमयुः मुसंवृताः ॥५३॥ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रयेश धीम्यानुगासनं आनुयात्रिक संपणं नाम चतुथोऽध्यायः॥४॥ ॥ पञ्चमोऽध्यायः॥ वैशम्पायन उवाच। ते वीरा बद्धनिनिशास्ततायुधकलापिनः । बद्धगोचालित्राणाः कालिन्दीमभितो ययुः ॥१॥ ततस्ते दक्षिणं तीरमन्वगच्छन्पदातयः। निवृत्ता वनवासाद स्वराष्ट्र प्रेप्सवस्तथा ॥२॥ 53 a Edns ACDGHIN एव BE अप L अपि for इमान् । Ldns BCEGH LN यधोका र यथोक्त for यपालान् । UL नु for च। * * V. la L item for a ára: 1 AFK age : Ean’ ACDFGHKJ 791 Emil for TETT | Edna ACGK 4T E TE1 26 Ean - CG निवृत्तवनवासा हि BEL निवृत्तवनयामारते। K विराट for म्वराष्ट्र । K प्रेक्षयः 1 ans BCDIGHKLN तदा। 53 a SK, ST इन्द्रमैनमुमार यथोक पाय निघृताः । UST मुसम्मनाः for मुसंवृनाः । whole v. omitted in SG, SA, SL. SK reads this y, as v. 14 of the next Adh. * V. 1as.cl. धनुपांग for ततायुध । US.cl. अगदमीमधन्वानः काम्यकायमुना नदीम् । (SG कामका I ST यमुना) 2as.cl. reads this l. after our r.4. SK, SG, SL ते नम्या ST, SA कालिंदी for नतम्ने | SG अनुगच्छन् । b omitted in S. cl.

·३४ विराटपर्व। [अ. ४ श्लो. ४९-५२ वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्ततो राज्ञा धौम्योऽथ द्विजसत्तमः । अकरोद्विधिवत्सवै प्रस्थाने यद्विधीयते ॥४९॥ तेषां समिध्य तानमीन्मन्त्रवच्च जुहाव सः। समृद्धिवृद्धिलाभाय पृथिवीविजयाय च ॥ ५० ॥ अमीन्प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च तपोधनान् । याज्ञसेनी पुरस्कृत्य पाण्डवास्ते प्रवबजुः॥ ५१ ॥ गतेषु तेषु वीरेषु धौम्योऽपि जपतां वरः। अमिहोत्राण्युपादाय पाञ्चालानभ्यगच्छत ॥ ५२ ॥ 49 a B राजा for राज्ञा । BEH स धोम्यः D धोम्योसो for धोम्योऽथ | L मुनिपुंगवः. for द्विजसत्तमः। 50a DK L स for च । D. घ for सः। H has-तेपो प्रतिष्ठमानानां मंत्रविद्- ग्राह्मणोजपत् । ततः पावकमुज्याल्य मत्रहष्यपुरस्कृतम् । 51 a DGHN अEि for अमीन | Edns BCDELN प्रदक्षिणीरुत्य । A माह्मणाः for माह्मणान् । D स्वस्तिवाच्य च for च तपोधनान् । VEdns BCEGHLL पडेवाध र पांडवाथ for पांडवास्ते । 52 a A धीरेषु G दूरेषु for वीरेषु । Edns CDGK अथ BE वि for अपि । BE KM जयतों H यजता for जपतां । B BE अमिहोत्रान् for अग्निहोत्राणि । Edns GLN पंचालान् B पांचालीन् for पांचालान् । . 49 omitted in S. cl. 50s.cl. reads for this v:-वैशम्पायन उवाच । तेषां प्रतिष्ठमानानां धोम्यो मंत्रा- नथा जपत् । ( ST मत्रं त्वाध° SA1 मत्रांस्तदा SA: मत्रांस्तथा ।) सर्वविघ्नप्रशमनानर्थसिद्धिकरांस्तथा । ततः पावकमुज्ज्याल्य मन्त्रहव्यपुरस्रुतम् । 51 as.cl. तेऽमिम् for अमौन । SG प्रदक्षिणीरुत्य SK, ST, SL, SA माह्मणं च । S. cl. पुरोहितम् । bS. cl. reads: याज्ञसेनी पुरस्कय सर्व एव महारथाः । प्राद्रवन सह धौम्येन बन्द शस्त्रा वनानम् । 52 omitted in S, cl, ·अ. ५ श्लो, ७-१०] पाण्डवप्रवेशपर्व-शस्त्रन्यासविचारणा । ३७ व्यक्तं पुरो विराटस्य राजधानी भविष्यति । वसामेहापरां रात्रि बलवान्मे परिश्रमः ॥ ७॥ युधिष्ठिर उवाच । धनंजय समुद्यम्य द्रौपदीं वह भारत । राजधान्यां निवत्स्यामो विमुक्ताश्च वनादितः॥८॥ वैशंपायन उवाच। तामादायार्जुनस्तुण द्रौपदी गजराडिव । संप्राप्य नगराभ्यासमवतारयदर्जुनः॥९॥ स राजधानी संप्राप्य कौन्तेयोऽर्जुनमब्रवीत् । क्वायुधानि समाधाय प्रविशामः पुरं वयम् ॥ १० ॥ 7a Edns BCDEFGHKLIN दूरे for पुरो। bD वसामोपय वे L वसामोद्यान ये for यतामेहापराम् । 8 a BE समुद्दिश्य । Fans BCEGHKLN पाश्चान्टीम् । CL राजधानी प्रवेश्यामो। BDEL म्म for च । H विषमुक्ताः for विमुकाध । 96CGH नगराभ्याश | DEFII अवताग्यत N अवातारयन् । 100 Edns ACDFGHKLIN समासज्य for समााय | Edns BCEGHAN प्रवेस्याम: F प्रविष्याम L प्रवेश्यामः । K वय पुर । .. Tus. cl. दूरे for पुरो। ST' नगर मानषभ for राजधानी भविष्यति । USA, SL परी for अपराम् । & a United in S.di. B SK अमुकमिव नो वन SG मुन्तमिर नो वन ST मुत्र्यगमित्र नो वन SA, SL मुमुन मिर नो वन for विमुमा &c. 9 a line omitted in SK. S. MSS 4: for 2017, SG, ST, SA FATTI BS. cl. except SA आनीय SA' आगम्य for मगाय । S. cl. "भ्याम् । SK, ISG अवानाग्या । SA अन्युनः for अनुनः । End of Adh. in S. cl. 10as.cl. पार्थिवः for दोन्नयः । bscl. reads for this नमानि पुरश्याघ्र भयुधानि परनर । कस्मिन्यायिनगानि गुप्रियन कप मग ।। (SATRA: ISTi for पम् ।)

·३६ ३ विराटपर्व । | अ. ५ श्लो. ३-६ वसन्तो गिरिदुर्गेपु वनदुर्गेपु धन्विनः । विध्यन्तो मृगजातानि महेवासा महानलाः ॥३॥ उत्तरेण दशार्णान्वै पाञ्चालान्दक्षिणेन च । अन्तरेण यकल्लोमान् शूरसेनांश्च पाण्डवाः॥४॥ लुब्धा बुवाणा मत्स्यस्य विपयं प्राविशन्वनात् । धन्विनो बद्धनिस्त्रिंशा विवर्णाः श्मश्रुधारिणः॥५॥ ततो जनपदं प्राप्य कृष्णा राजानमब्रवीत् । पश्यैकपद्यो दृश्यन्ते क्षेत्राणि विविधानि च ॥६॥ 3 a L interchanges वन° and गिरि । ा धन्धिन कवचाविता D बनेषु च महा 731 for 27° &c HAD जातीनि K यथानि for जातानि । D ययुस्तदा for महायला । 4 a FM irurf Idns ACDIGHKLM À BE a for a 1 Idns N 421 लान् LAI पाञ्चाला । A दक्षिणेव । KN तु for च । H M उत्तरेण । AI LAI बृहल्लो° DHN सरुलो र तु मत्स्याना for यरुल्लो । परचरान् for च पाण्डवा । 5a A लुब्धान् BDE ऋद्धि 1 ' गुणान् । लब्धु for लुब्धा । K प्रसाद for ब्रुवाणा । MIN विषयान् । म प्रविशन् । D तथा for वनात् । VEKL स्मश्र। comes 3a SK, SG ST, SA3 वसाना for वस तो। Scl वनदुर्गषु रमणीयेषु for गिरि° &ce b ST वाक्षत for विध्यत । Sh, SG, SA मृगजातानि ST, SL मृगजालानि । 4 as l दशार्णाना । तु for च । BSK, SG यरुलोन ST च साल्वाना SA, SL यरुल्लोम्नां । this v in Scl after v 1 Ba SK, ST लुब्धान् SG, SA, SL वेद for लुब्धा । SA अवाण । Sd सदा for वनात् । 6 ST faqut I line omitted in others GUST, SA, SL add द्रोपयुवाच before U SA वश्यकपल्य SA: वश्ये पय'। Sh क्षेत्रेगोष्ठ समाथि ST, SAT, SL क्षत्रगोष्ठसमाना SG क्षत्रागोष्ठसमावृत SA' अगोष्ठसमावृते for अनाणि &c ·१.५लो. १५-१८] पाण्डवप्रवेशपर्व-शस्त्रन्यासविचारणा । उत्पथे हि बने जाता मृगव्यालनिपेविते । समीपे हि श्मशानस्य गहनस्य विशेषतः ॥ १५॥ समासज्यायुधान्यस्यां गच्छामो नगरं प्रति । एवमत्र यथाजोपं विहरिप्याम भारत ॥ १६॥ वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा स राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । प्रचक्रमे निधानाय शस्त्राणां भरतर्षभ ॥ १७ ॥ येन देवान्मनुप्यांश्च सर्पानेकरथोऽजयत् । स्फीताञ्जनपदांश्चान्यानजयत्पाण्डुनन्दनः॥ १८॥ 150 Pdna CKLN I G वा H अब D तु for हि । BL समीपत: for विशेषतः । K दृश्यते महनी शमी for गहनस्य &c | 16 a Fans CG समाधायायुध शम्याम् । D ग डाम । वय for प्रति। bL यत्र for अPins CDGHNIN यथायोग ADEL यथामोग्य । BE पार्थिव for भारत । G दिहरिष्यामहे वयम् । 17 a BE A before एवमुक्त्वा । Ldns C धरानम् । BHL भरतर्षमः। 18 aall MSS except A add a after सपांन् । B Fans CGBK कुरुपुङ्गवः BELN कुरुनन्दन । 15as.cd reads this] after r 13 Scl. उत्पथे चापि नातेपम् I SK मनुष्यनिपेन्यने SG अमनु पनिवेविता ST, SL अमनु पनिषेविते SA निनने गहने बने। USE R ST अपि for हि । SK गृह नाम्य for गहनम्य । L. omitted in SG, SA, SL 16 a SK TSK T for 2: S. JISS omit this. Sá has a simuar line again after a few vs more (nde App), this line being found alo in S. USS..--***7ITHTHT4 983TR नगरं वयम् । (SAT म SL गच्छाम ।) homitted in SK, SG, ST सिगम यथामुरा S. विहोम, SL हिरामो &c. 17aSA,SL omit arts धननयः for युधिष्टिरम (SA' धननयं)। UST भानभः। 18abd adds between मनु पात्र and :-सिापोरगाहमान । निगम. करपारि पन्गेमार का करपात्र दुरान् 15 cा. मामाभो! SG omits sd पुग्नदन' for पलदन ।

·३८ विराटपर्व। अ. ५ श्लो.११-१४ सायुधाश्च वयं तात प्रवेक्ष्यामः पुरं यदि। समुद्वेगं जनस्यास्य करिष्यामो न संशयः॥ ११ ॥ ततो द्वादशवाणि वनवासो हि नः पुनः। एकस्मिन्नपि विज्ञाते प्रतिज्ञातं हि नस्तथा ॥ १२ ॥ अर्जुन उवाच । इयं कूटे मनुष्येन्द्र गहने महती शमी। भीमशाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपतः ॥ १३॥ न चापि विद्यते कश्चिन्मनुष्य इह पार्थिव । योऽस्मानिदधतो दृष्ट्वा हरेच्छस्त्राणि पाण्डव ॥ १४ ॥ 11 a Fdns BCEGKLN interchange वय तात and प्रवेक्ष्यामः । K प्रविक्ष्यामः L प्रवेश्यामः। B BEL पुरस्य for जनम्य । L सशयम् । 12 a Edns BCEGLN प्रेवष्टव्यं । प्रवेष्टव्यानि र वस्तव्यानि for वनवासो | Idns CGKN वन BEL वन DH पुनः for हि नः । UL परिज्ञातो M प्रतिज्ञाते । स च for हि । K तदा for तथा । line omitted in BE. 13 a Edns ABCDEGL गहना । L वर्तते for महती। bK वरारोहा । H स्मशान । 14 a H अत्र for अपि । Edns BEGHKLN इति मे मति: for इह पार्थिव IC इव for इह । B Edn' विदधतो | Edns BCEGHKN द्रष्टा for दृष्ट्वा । Fdns BCEGH KN भवेत् for हरेत् । BEL अखाणि । FI पार्थिव Idns CG पाण्डवाः। 11as.cl. हि for च । 12 a S. cl. interchanges a and 6. S. cl. azu: for Tadi S.c. except SA प्रविशेम पनं वयम् SA प्रविशेम वय पनम् for वनवासो &c. B SA' इव for अपि । SA' एतस्मिन् । SK, ST, SL समयं मो ध्यतीत्य च SG, SA समय न प्यतीत्य च for प्रतिज्ञातं &c 13 a SK, SG, SA omit अर्जुन उवाच । S. cl. पने for कूटे | SK, SG, SL, SA मतादृश्यतेशमी ST दृश्यते महतीशमी। BSA वरारोहा । 14 as.cl. न पास्यां चारयिष्यति मनुष्याः पार्थ केचन । (SG, SL संचरिष्यति SM' च चरिष्यनि।) his comes in s.cd after v. 16a. h omitted in Sc ·अ. ५श्लो.२४-२] पाण्डवप्रवेशपर्व-शस्त्रन्यासविचारणा। ४१ 4 अजयपश्चिमामाशां धनुपा येन पाण्डवः। माद्रीपुत्रो महावाहुस्ताम्रास्यो मितभापितः ॥ २४ ॥ तस्मान्मीमिपाकर्पच्छूरः संक्रन्दनो युधि । कुले नास्ति समो रूपे नकुलस्तेन स स्मृतः ॥ २५ ॥ दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाजयत्प्रभुः। अपज्यमकरोद्वीरः सहदेवस्तथायुधम् ॥ २६ ॥ खङ्गान्सुपीतांस्तीक्ष्णाग्रान्कलापांश्च महाधनान् । विपाठान्क्षुरधारांश्च धनुर्भिनिदधुः सह ॥ २७ ॥ 240 KM ताम्राक्षा | Edns ABDEGHL मितभापिना K मृदुभाषिता .IN मिन भाषणः। 25a rans BCEGHKLN तस्य for तस्मात् । न मूर्वी । मुर्गी। I अपाम:। अपाकापीम् । • Idns BCIGHKLN यस्येति नकुलः स्मृतः for नाल &c. DII H° for a 26 6 Edns BCDEFGHKN 1 for item 27 a Edns BCEGLN 7 for 1 II Ips in Katarinat fo: भुपीता &c. Ins CG दीप्तान for पीतान् | Edns ABCDEFGL. दीपाय for तीक्ष्णापान् । BA पिठान H दिपवान for रिपाठान् । ALक्षर° for शुर | G निदधेसह । 24 a SK adds शम्पायन उपाय before this. USK मितभापिता 1 SG, ST omit the whole rerse, & SA, bonly. 25 a SK ata for ATAT 1 b SK परयेति नकुलः स्मृता S. MSS. omit the whole r. 26asK, SA' दक्षिणाम् । USK तदा tor नथा! S.अमम्प for अपज्यम् । वं for तथा ! SA: reads this v.:-अनपर दक्षिगामा धनुग येन पांडपः । नम्र सपित्या उपापा निधातुं धनुराहरण । SG, ST omit this v. altogether. I'min v. 27 T. S.cl. presents a clifferent acount of the placing aring, for which see the apijamix. 27abs.cl:-दीमान् मगर गुदान मुनीश्नान् फरकमान । विविधान् सुग्नारापा निसिस रानपि । आमान पनि गा निःमई (a-SA adds पुधिधिर उपाप efore this. SG दीमा मान ST.S.L,S. दीपावसान। SG, ST, SAP, SL fofirat SA' fpt for Tårta i {-SA array for fritult IC-SG, ST, SA', SI TITU SA' stay पिगुटोग्नया for निc.)

·. ४० विराटपर्व ।। . अ..५ श्लो. १९-२३ . तदुदारं महाघोरं सपत्नगणसूदनम् । अपज्यमकरोत्पार्थः गाण्डीवमभयंकरम् ॥:१॥ येन वीर कुरुक्षेत्रमभ्यरक्षत्परंतपः। अमुञ्चद्धनुपस्तस्य ज्यामक्षय्यां युधिष्ठिरः ॥२०॥ पाञ्चालान्येन संग्रामे भीमसेनोऽजयत्प्रभुः । प्रत्यपेधद्बहनेकः सपत्नांश्चैव दिग्जये ॥ २१॥ निशम्य यस्य विस्फारमव्यथन्त रणे परे । पर्वतस्येव दीर्णस्य विस्फोटमशनेरिव ॥ २२ ॥ सैन्धवं येन राजानं पर्यामृपत चानघः । ज्यापाशं धनुपस्तस्य भीमसेनोऽवतारयत् ॥ २३॥ 19 a Edns CGH महाघोपम् । Edn- CG सपन्नवल° for सपत्नगण° 1 A जन° for गण। bN तत्र for पाय: Edns GN मुभय° ॥ सभय° 20 a F कुरुक्षेत्र H विनिर्जित्य for कुरुक्षेत्रम् । H परपक्षान for अभ्यरक्षत् UH अमुचन् I AD अक्षज्या । 21a FIN पश्चालान् । Baf वव्हनेकः । D सपत्नोधान्हि G सपनानेच । 22 a L निशाम्य | Edns ABOEGHA व्ययन्त F व्यद्रवन्ति KLN विद्रवन्ति for अव्यथत । Edns C रणात् । L परे रणे । 23 K for येन। Edn' CG "मृपितवानथ । 3 °वानथ for °चानघः । HM पयां- मृशत K पर्यमर्पत L परामृपत । DEFM अगघ L अनघम् । D विजिग्ये शतधा• नप for पूर्ण &e - - 19 ASA', SG तमुदयम् SK, ST, SL, SA' तदुदयम् । SG, SA' महापोषम् । VS. JISS असज्यम् for अपग्यम् । SK च भयकरम् ST धनुरुत्तमम् for अभयारम् । 200Sc. धनूरल महातेजा मुंमयामास पाण्डः । 21 a SK पुरा for प्रभुः। " SK, SA, ST, SL सपना-यापि SG संपन्नान् चापि for सपत्नाप । SA' दिग्गयी SL निजये। 22as.cl. विस्फार IS ( विठ्ठपनि for अस्पयत । 23 as.cl. नित्या पुनः परामशन (ST रानपर ) for mi &c.

·अ. ५श्लो. ३२-३५ ] पाण्डवप्रवेशपर्व-शस्त्रन्यासः । कुलधर्मोऽयमस्माकं पूर्वैराचरितोऽपि च । समासजाना वृक्षेस्मिन्निति वै व्याहरन्ति ते ॥ ३२ ॥ आगोपालाविपालेभ्य आचक्षेयुः परंतपाः । आजग्मुर्नगराभ्याशं पार्थाः शत्रुनिवर्हणाः ॥ ३३ ॥ जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्दलः। इति गुह्यानि नामानि तेषां चक्रे युधिष्ठिरः॥ ३४ ॥ ततो यथाप्रतिज्ञाभिनंगरं प्राविशन्महत्।। अज्ञातचर्या वत्स्यन्तो राष्ट्र वर्षे त्रयोदशम् ॥ ३५ ॥ इति विराटपर्वणि पाण्डयप्रवेशे आयुधनिक्षेपो नाम पश्चमोऽध्यायः॥५॥ 32 a Edns CGK aT for ti U Edas BCEGKLN समासज्या H समामृजाना for समासनाना । D समासज्यायुधानीत्थमन्योन्यं व्याहर 33 a Edns CHEN आपक्षाणाः BE आचम्यन्तः D आचक्षन्तः G आचक्षुस्ते L ह्याचक्षाणा: for आयक्षेयुः। Idn' परंतप H परं तथा । .U Idn DN नगराभ्यासम् । 34 PN नामानि गुमानि I all MSS except N चके नेपाम् | BDE read this and the following v, after the guita-vide App 35a BEN भतिज्ञातं | Jans BIGHKLY प्राविशन्नगरम् IN पनि for महत् । VG अज्ञातवाम । L प्रयोदशे। 32 a SG, SA आचरिनं । S.cl. पुरा for अपि च । b omitted in S. ci. 13 as. ci. reads this v.before v.31. SA श्रावयतः पुनः पुनः for आयलेया &c. SK. SG, ST कपकेभ्यः SL काकेभ्यश्च for आचक्षेयुः। SK परता। b SK दर्शयन्तः 1 SG, ST, SL श्रावयन्तः पुनः पुनः for पाघie&c. SA omits a' and And reads श्रावयन्तः &cafter विपालेभ्यः। 34as.cl. except ST जयशो for जयन्तो। bSK, SG, ST अनन्नानि SA, SL अथ एनानि for इनि गुणानि । S.d. घकारेगम for तेषां चके । Sci. interchanges a and b. *35S. d. reads this v. Ixforcv. 31.SK repeats it at the end of this Adhalko. s.d except S.!' समाधम S.' ममान for प्रनिगाभिः । 5K, SA, ST महर for नहा | SG माविशनगानगरं नधा | SL सदा forमान् । bs.el. पग्नि for पायो। Sd व गटे।

·४२ विराटपर्व। [अ. ५ श्लो. २८-३१ तामुपारुह्य नकुलो धनूंप्यभ्यादधत्स्वयम् । यानि तस्या वकाशानि दृश्यरूपाण्यमन्यत ॥२८॥ यत्र चापस्य तस्यैव तिरोवर्पति वासवः । तत्र,तानि ढैः पाशैः सुगाढं पर्यवन्धत ॥ २९॥ शरीरं मृतकस्यैकं समादाय न्यबन्धत । वर्जयिष्यन्ति हि नरा दूरादेव हि तां शमीम् ॥३०॥ आबद्धं शवमति गन्धमाघ्राय पूतिकम् । अशीतिशतवयं माता न इति वादिनः ॥ ३१ ॥ 28 Ldns CDKN निदधे BEHL अवदये G विदधत् for अभ्यादधत् । b D यस्य for तस्य । Ldns C दिव्य° BDEGHN दृढ K इष्ट° L दृष्ट' for दृश्य । 29 a D तत्र for यत्र । Edns ACFGIN चापश्यत स वे D चापश्यतः सर्वे H चोपश्यतः सर्वे (चापश्यत सर्वे L वा पश्यति स वे for च.पस्य तस्येव । Edns ABEGHKL तिरोवर्षाणि वर्षति C निरोवपाणि भारत PM शरोवर्षाणि वर्षति N तिरोवर्षेण वर्षति । UF माति° for तानि । DH पर्यचन्धयत् । H मुगाः। 30 a Edns ABDEGAN च मृतस्य C च मृत च for मृतकस्य । Tdns CDGH• N समवन्धन्त पाण्डवाः BE समबन्धन्त पाण्डवाः र समपन्धत पाण्डव: L समवन्धत बान्धवः । निबन्धयत् । v Edns BCDEGHKLMN विवर्जयिष्यन्ति नराः | Edns B and ada CD. EG and add HKLMN शमीमिमाम् । 31 a D आवद्धशखमन्वेति । 28 a, b omitted in S. cl. 29aSK चापश्यत स । SK वर्षति for वासवः । USK पर्ययन्धत IS.AISS omit this v. 30 a omitted in Sel US cl. रात्परिहरिप्यनि सशकेय शमी इति । ( SA परिभविष्यति ससत्वेयं । ST रावा | ST शमीति ये SG शमीनि हि SL समीति है।) 31 a omittel in Scl. 6 SA' Prº for paº 1 SA HEAFFAIRS SK, ST, SG, SL 3AF. मिहातिके tor न नि यादिनःSel reads this line after 1,33, ·४५ अ. ६श्लो. ५-६ ] पाण्डवप्रवेशपर्व-युधिष्ठिरदर्शनम् । तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य पाण्डवम् । विराटराडिन्दुमिवाभ्रसंवृतम् ॥ सभागतं पूर्णशशिप्रभाननम् । सहानुचाररचिरेण दृष्टवान ॥ ४ ॥ म च द्विजान्सूतमुखांस्तथा विशः। ये चानुगास्तत्परिपत्स ते स्थिताः॥ पप्रच्छ को वः प्रसभं समेयिवान् । नरो हि यो वै प्रसमीक्षते सभाम् ॥ ५ ॥ न च द्विजोऽयं भविता नरोत्तमः। पतिः पृथिव्या इति मे मनोगतम् ॥ न चास्य दासा न रथो न कुण्डले । समीपतो भ्राजति चायमिन्द्रवत् ॥६॥ 4C Idn ABCIGN समागत D सभाग्रतः ( सभागत: for सभागतं । प्रभा. नन:प्रभाव: for प्रभानन । ddus CGI महानुभाव for सहानुचारेः । Idns CGM न चिरेण for अचिरेण। 5a Edns CG मनिद्विनान D सत्वद्विजान BIHKLN स तु द्विजान् । Edns BEGHKLN विशस्तथा। Urans BCDEGHKLN ये चापि केचित् A ये चानुगास्न | Edus ABDL GHKLN परितः समासते C परतः । c Edns ABCDEGUIKN 3 for 4. L'dns ABCDELGHLJIN प्रथम for प्रसभ | Idns BLसायिवान् । d Edns CGN मृरोपमोयं A नरो हि योय BE इहागतोय D कुतोयमायाति FIL मरो हि येमा H दूरेण नायं K नृपापमो यः I rins BIGM समवेक्षते D पोस्यते समवेक्ष्यते L प्रसमीक्ष्यते । Gardns BCDEGHKLN तु FIf नु for च । द्विजोधम: for नरोत्तमः । C Rins BCLGL दासो KN पानी for दासा: I Ldas GKN पुनरः । पानं for पुरले। dG इधत् for इटवर । 4aSK, ST, SG, SA' ममायनन्त SA' समायगन्न । SK, ST, SG, SA omit b, c, d. 5 S, cl. omits this yerse. 6 S. dl. omits this verre.

·४ विराटपर्व । [अ. ६ श्लो. १-३ ॥ पप्ठोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । ततो विराटं प्रथमं युधिष्ठिरः। राजा सभायामुपविष्टमाबजत् ॥ वैडूर्यनद्धान्प्रतिमुच्य काञ्चनान् । अक्षान्स कक्षे परिगृह्य वाससा ॥ नराधिपो राष्ट्रपति यशस्विनम् । महायशाः कौरववंशवर्धनः॥ महानुभावो नरराजसत्कृतः । दुरासदस्तीक्ष्णविपो यथोरगः ॥२॥ परेण रूपेण नरर्पभो महान् । तथाश्विरूपेण यथामरस्तथा ॥ महाभ्रजालैरिव संवृतो रविः। यथानलो भस्मवृतश्च वीर्यवान् ॥ ३॥ 10 das BCEGHALN वैदूर्यरूपोन् । ADH प्रविमुच्य ! KN प्रतिगृह्य ।' dF कल्ये D परिधाय K परिरभ्य । BEF वासति AD वाससी। 2a D राष्ट्रपतिः | A प्रशस्विनम् । d AD उरुगः । महोरगः । Ba Idns BCEGHAIN बलेन D स तेन for परेण । D युवा for महान् । B AFRAI गन्धर्वरूपेण Edns CG अपूर्वरूपेण BE भरस्वरूपेण H असर्वरूपण K अथ स्वरूपेण L मनुष्यरूपेण । D उपावृतः कंयुकवान्यथोरगः for गन्धरूपेण &c. dH भरमयत: for भस्मवृतः । 10 Sct-दर्शदूरान्मुसमतेनस (ST स समय तेनस) S. cl. interchanges a, b and c, d. CSK निपवेसिताम्स SL, ST नियध्यदेडूयचितास SG निपचितान स SA' नियध्यवहूर्य सितास | SA' वेर्यचिमान्मुगुणान् मृगासितान् । d sh, ST, SG नृपत्तथा (SL, SS, SA'तदा) सान् 1 S. cl. परिपश्य पास सा (SU परिवैश्य । SK वाससः।) 2 S. cl. omits a b c. ds.ci. दुरासदं नारणसि पयोगम् । 3 SI, SK, SG ST, SA’ omit this verse. S.' अगेन for पण 'नो for महान् । U.दिनानि for गर्य. महोय. for अमास्तथा । - यथा नरः।

·४७ भ. ६ श्लो. १०-११] पाण्डवप्रवेशपर्व-युधिष्ठिरदर्शनम् । कामेन ताताभिवदाम्यहं त्वाम् । कस्यासि राज्ञो विपयादिहागतः ॥ गोत्रं च नामापि च शंस तत्वतः ।। किंचापि शिल्पं तव विद्यते कृतम् ॥ १०॥ युधिष्ठिर उवाच ।। युधिष्ठिरस्यासमहं सखा पुरा । वैयाघ्रपद्यः प्रवरोऽस्मि वाडवः॥ अक्षान्प्रवप्तुं कुशलोऽस्मि देवने । कङ्केति नाम्नास्मि विराट विश्रुतः ॥ ११ ॥ 10 a Ait for an 1 ADKL add ATP 3913 before this HEक्स्यास्य। C DL.नाम्ना सह for नामापि च । dCK वा for I DIL शल्य for शिल्प । Lक्क for युधिष्ठिर। lla D युधिष्ठिरस्यारिम ससा मतीतः । Tins BCLHKLN पुग ससा । U BE येयाघ्रपादः। Idns ABCDFGHKLIf पुनरस्मि for प्रवरोऽस्मि । Tans C विप्रः ABDEGIf माह्मणः H सत्रुतः K गोत्रगः L गोप्रतः N द्विजः for वाहवः। c Edns BCEGHLIN प्रयोj for प्रवप्तुं । Fdn' देविना । Fda' BCEF GKN देविता देव for देवने । diअथ for अस्मि । 10 Sed. omits a, reads b (alter विसृजामि ते पुरम् in app.) and for cd श्रुतं च शील च कुलं च शस मे गोत्र तथा नाम प देशमेव ते । (in app.) SG, ST, SL, SA च for ने SA' च ते for नया | SAगोत्र व देश प ममाप विम for गोत्रkc. ll a SL, SK, ST, SG अपि समाभा पुरा S.1 अस्मि सनामा पुग । UST पेयापद SA याप्रवयः। SL, SK, SI, ST अस्मि नोन्द्र गोत्रतः (क) SG अरम्यमरेन्द्र गोत्रत: for मरोमरिम पापः । CSK, SL, SA'विप्नु ST विधार्नु SG हि । S' अक्षामिवाप्नु ! SK, STलोम्यह सम SG कुशलए सदा । domittel in S d.

·विराटपर्व। [अ. ६ श्लो. ७-१ . शरीरलि.रुपसूचितोह्ययम् । मूर्धाभिपिक्तो मम चेतसि स्थितम् ॥. समीपमायाति च मे गतव्यथम् । यथा महीं तामरसी महागजः ।। ७ ॥ वितर्कयामास च तं नरर्षभः। युधिष्ठिरोऽभ्येत्य विराटमब्रवीत् ॥ सम्राड्विजानीहि हि जीवितार्थिनम् । विनष्टसर्वस्वमुपागतं द्विजम् ॥ ८॥ इहाहमिच्छामि तवानघान्तिके । . वस्तुं यथा कामचरस्तथा विभो ॥ तमब्रवीत्स्वागतमित्यनन्तरम् । राजा प्रहृष्टः प्रतिसंग्रहेण च ॥ ९॥ Ta D वपुस्वरूपेण च सूचितः। BE रिव सूचितः रपि सूचितः । b Edn* CG इति Edn HKN त्विति L यति for मम । BE मूभिषिकोय- मितीव मानसं Edns मे मनोगतं CGHKLN मेत्र मानसं for चेतसि स्थितम् । D स्थितः for स्थितम् । c Edns BCDEGHKLN गतव्यथः for गतव्यथम् । d Edns BCEGKHLN गजः AD महान् for महीम् । Edns BCEGHK LN मदोत्कट: for महागजः । 8 a Edns BCEGHKLN वितर्कयंत (D वितर्कयानं ) तु (BEL स) नरर्षभ स्तथा (K नरर्षभं N तथा नरर्षभं BCDEL स्तदा)। CD भवान् ॥ साम्रा for सम्राट् | Edns ABDEKLN विजानात्विह F विजानामिह H द्विजानाविह ॥ द्विजानामिह for विजानीहि हि । Eins GHLK IN जीवनार्थिन । 9aKतवानश्य for तवानपातिके | BE °अन्तिकं । BA नवामि भो for तथा विभो । D विभोः PM अभिते प्रभो for विभो । d H अपि हृष्टः for प्रहरः । Pdns ABCDFGHKMN प्रतिसंगृहाण प्रति. संपहाण । L प्रहररूपो नगृहे तथागतं I CG omit च । 7 S. cl. omits this verre. 8 S. d. omits this verse. . S.cl.omits this rerse.

·४९ 4 अ. ६ श्लो. १४-१५] पाण्डवप्रवेशपर्व-युधिष्ठिरप्रवेशः। विराट उवाच । हन्यामवध्यं यदि तेऽप्रियं चरेत् । विवासयेयं विषयाहिजांस्तथा ॥ शृण्वन्तु मे जानपदाः सभागताः। कको यथाहं विषये प्रभुस्तथा ॥ १४ ॥ समानजातोऽसि भवांश्च मे सखा । प्रभूतवस्त्रो बहुपानभोजनः ।। पश्येस्त्वमन्तश्च बहिश्च सर्वदा । रुतं मया द्वारमपावृतं यतः ॥१५॥ 14 aEdns BCIEG अवश्य for अवभ्यं 6 Edns BEGKLN प्रयाजयेयं वाजयेय H प्रवासयेयं for विवासयेयं । DK द्विज म द्विपः for द्विजान् । cdns BCEFGHKLAM समागताः AN समागता for सभागताः । H पोर. जनाः for जानपदा. : D न तेन कार्य तप योप्रियं चरेत् । d L नपा प्रभुः । D यथाहमेव विपये प्रभुभवान् । 15a Edns CG यानः for जातः । FII अस्मि for असि । Ldas BCEGHEL N भवितासि for असि भवांचा D परसप्रियः for भवात्र मे। UBE भोजन for भोजन । C CHL पश्ये D पश्य ! पश्य: for पश्यः । सपश्य मे for पश्येस्त्वम् । d Lans BGLGIKN च ते परे for मया सारुतं for अपावृतम् । Idns BCLGHKLN 9 D ad for qa: 1 । 14 abs.ci. ममान्तिके या नवानियचरेत्ववासमे नं परिचित्य मानवम् । (SG नवा. मियो पसेत् SL परतु for य | SG, SL, SI, SA परिचिन्त्य ) SA: प्रयासपेयम्। 15 S.d. omits this verse. 7 Mt ·विराटपर्व [अ. ६ श्लो. १२-१३ 4 विराट उवाच । ददामि ते हन्त वरं यमिच्छसि । प्रशाधि मत्स्यान्वशगोऽस्मि ते द्विज ॥ प्रिया हि धूर्ता मम देविनः सदा । भवांश्च देवोपमराज्यमर्हति ॥ १२ ॥ युधिष्ठिर उवाच । आप्तो विवादः परमो विशांपते । न विद्यते किंचन मत्स्य हीनतः ।। न मे जितः कश्चन धारयेद्धनम् । वरो ममैषोऽस्तु तव प्रसादजः ॥ १३ ॥ 12 a Edn'N ददानि । HK (अ)ह तु for हन्त । CN यत् for यम् । bL गम्यान् for मत्स्यान Edns CDCHALN पशगोयहं तव I AM द्विजः for द्विज । BE वशगोस्म्यहं तव । C Edns C a for हि । L पूर्तान् A[ द्यूता for धूर्ता । d F अर्हसि । 13 a Edns GHK L प्राप्तः for आप्तः । H विवादं L विराटः for विवादः | Edns ACDFGHKLIN प्रथम for परमः । B Edns CG कचन D किंतु न म किं नव for किंचन । C होनः for हीनतः । महानवर्ण इति पाठः। CALजितं for जिनः । aH अपि for एषः। BIHIN प्रसादनः । 12 a ST ददामि तेह वरमन्यदीप्सिSK, SA,SG,SL यदीप्सितं for यमिन्छति । bs.cl. यदि मन्यते (SG मन्यसे) भवान् for यशगोऽस्मि ते द्विज । CSA' पाहि । S. c. पाक्षकोविदा: for देविनस्सदा। d SK, SG, ST, SL, SANE चापि SA स्वं चापि for भवान। SK देवो म IS.cl.excent SA अभि । 13 c S.el. निन ! S.cl. किचन । SL, SK, SAT, SG, ST धारये SA' कारये for धारयेत् । b and d are omitted in Sct.

·अ ६श्लो. १४-१५] पाण्डवप्रवेशपर्व-युधिष्ठिरप्रवेशः । विराट उवाच हन्यामवध्यं यदि तेऽप्रियं चरेत् । विवासयेयं विपयाहिजांस्तथा ॥ शृण्वन्तु मे जानपदाः सभागताः। कको यथाहं विपये प्रभुस्तथा ॥१४॥ समानजातोऽसि भवांश्च मे सखा । प्रभूतवस्रो बहुपानभोजनः॥ पश्येस्त्वमन्तश्च पहिश्च सर्वदा । कृतं मया द्वारमपावृतं यतः ॥१५॥ 14a Edns BCEG अवश्य for अवध्यं । 6 Edns BEGKLN प्रव्राजयेयं C प्रयाजयेय H प्रवासयेयं for विवासयेयं । DK द्विनं । द्विपः for द्विजान् । cdns BCEFGHKLM समागताः AN समागता for सभागताः । H पोर. जनाः for जानपदा: 1 D न तेन कार्य नव योनिय चौत् । dL तथा प्रभुः । D यथाहमेवं पिपये अमुर्भवान् । 15 a Edas CG 971: for 77 FM stify for Fift Edas BCEGUKL N भवितासि for असि भवांश । D पिया for मवान मे। UBE भोजन for भोजन । C CHL पश्ये D पश्य [ पश्य: for पश्यः । सपश्य मे for पश्येस्त्वम् । didns BGIGHKN च ते 1.चरे for मया ।रुन for अरावृतम् । Lans BCIGARLN मया D नव for यतः। . 14abs.cl. ममान्तिके यश नपानियचरेलवासपे ने परिचिन्य मानवम् । (SG ना. रियो पसेर SL यस्तु for यw | SG, S, Sr, SA परिविश्य ) SA! पवासपेपम्। 15s.d. onits this verse. 70 ·विराटपर्व। [अ. ६ श्लो. १६-१७ ये त्वानुसंधेयुरवृत्तिकर्शिताः। ब्रूयाश्च तेषां वचनेन मे सदा ॥ दास्यामि सबै सततं न संशयः। न विद्यते ते मम सन्निधौ भयम् ॥१६॥ वैशंपायन उवाच । एवं तु लब्ध्वा स वरं समागमम् । विराटराजेन नरभिस्तदा।। उवास वीरः परमार्चितः सुखी। न चापि कश्चिञ्चरितं बुबोध तत् ।। १७ ।। इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशे युधिष्ठिरप्रवेशो नाम पष्ठोऽध्यायः॥६॥ 16 a Edns ये त्यानुवादेयुः A ये त्वानुबाधेयुः CDG ये त्वानुवादेः BEHN ये त्वानु। याचेयुः । ये त्यां च याचेयः । ये त्यानुधावेय: for ये त्यानुसधेयुः । Idn अवृत्ति- कार्पता: CDG पुरवृत्तिकर्पिताः for अवृत्तिकर्शिताः । BD दिशत्वमर्थ for वृयाम ते । D मम योरित कथन for बचनेन मे सदा । Edns GKN मा for मे । BE सर्वदा for मे सदा। c D मुसी शुगस्त: प्रियरुन्ममानिश for the whole line. dns BCEGHK LN तदह for सततं । d D वसत्वमस्मिन् भुवने यथा मुख for the whole line. Ddns ABCEGHK LN न ते भय for न विद्यते । Edns BEHLN यति AGK विद्यते for ते मम | Edns ABCEGHKLN मम for भयम् । 17 a Ldns BEFGKLIN एव सः for एवं तु 1 Pins BCDEGKLAIN तु for I GL पर for वर । D इत्येवमुक्तस्तु यधिष्ठिरस्तदा for this line. FHM समागमे for समागमम् । 6 DGN राज्ञा तु for राजेन । D युवा N तथा for तदा । CEdns N धीरः for वीरः । d D युयुधे पृथग्जनः for चरित युवोध तत् । 16 S. cl. omits this verse. 17a SK, ST, SL, SA स for तु । SK, ST नृपतिः SA, SL नृपरा SG मधर्म for स पर | S. cl. विराटराजेन for विराटराज्ञा नु I SG नपा for तदा । CSG उवाय for उदास । ds. d. 79777 for 7 SAT fifar for Fiat ST with for पुषोध ।

·अ.७ श्लो. १-२] पाण्डवप्रवेशपर्व-भीमसेनप्रवेशः । ॥ सप्तमोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । अथापरो भीमबलः श्रिया ज्वलन् । उपाययी सिंहविलासविक्रमः॥ खजां च दवी च करेण धारयन् । असिं च कालाङ्गमकोशमवणम् ॥ १॥ स सूदरूपः परमेण वर्चसा । रविर्यथालोकमिमं प्रकाशयन् ॥ सुकृष्णवासा गिरिराजमारवान् । स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान् ॥ २ ॥ 1af अथापरी र त्विषा श्रियो for श्रिया। HD मत्तगजेंद्रविक्रमः सिंहबलोरुविक्रमः। CALM खन D सर्वी T खड्ग H सर्व for सनाम् । d D कालायसमोशमवणां G कालाननकोश । 2 a L E for #1 C Dan- CFGHLAI स रुष्णवासा. BL स रुष्णवास । d Edns CFG त मत्स्यैराज N मत्स्यस्य राज । D समेत्य राजानमुपेत्य । 1a SA omits वैशपायन उवाच । S.cl. अथापरस्यां दिशि भीमदर्शनः । US. cl. वृदरोऽदृश्यत सिंहविक्रमः । E SK, SG interchange c and d. I SAT, SG सन SA' सग ST सार। d SK असिभके प्रतिमुस्य शोणिते SL, SG असि प्रसेवे प्रतिमुच्यशाणके ST अशि घ कालायसकोशमवणम् SA कालाशनिकाशमवणम् । 2 a SK, ST, SI, गभीररूप परमेण तेजसा SG गभीरता परमेण तेजसा SA गभीररूपः for स सूद &c. I B SG, ST, SL प्रभासयन् SA विभासयन् । CSK स रुग्णवासा । d SK, ST, SG, SL समत्स्यरान SA' ममात्रयराम for मण्यम्प राज । SAT समास्यरामानमुपेत्य for मत्स्यस्य रान समुपेत्य ।

·५२ विराटपर्व। [अ. ७ श्लो, ३-५ संप्रेक्ष्य राजावरजं घुपागतम् । ततोऽब्रवीज्जानपदान्समागतान् ॥ सिंहोन्नतांसोऽयमतीवरूपवान् । प्रदृश्यते को नु नरर्पभो युवा ॥३॥ अदृष्टपूर्वः पुरुषो रविर्यथा। वितर्कयन्नास्य लभामि संपदम् ।। तथास्य चित्रं ह्यपि संवितर्कयन् । नरपभस्याद्य न यामि तत्वतः ॥४॥ दृष्ट्वैव चैनं न विभावयाम्यहम् । गन्धर्वराजं यदि वा पुरन्दरम् ॥ जानीत कोऽयं मम दर्शने स्थितः । यदीप्सितं तल्लभतां च मा चिरम् ॥ ५॥ 3 a Edns BCDFGHKLAIN नं प्रेक्ष्य । Edn CFLAI रमयन्नुपागतं Ein' BE नमिवांतिकागतं D परितः सभासदान G सभयोंतिकागतं न भवनांतरागतं for घरज छुपागतं । A संप्रेक्ष्य राजा रमणीय भावा for a. bD उवाच सर्वान् परमप्रहृष्टः। c BE सिंहोन्नतांग: D अपूर्वरूपः । d D कोयं N कोत्र for कोनु । D मिहाप्रभास्करः for नरर्पभोयुवा। Idns वरर्पभः । 4 a H अदृश्यरूपः। H पुरुपोदधिर्यथा | Domits a. B CF लभाम H लभे L लभेऽय । Edne BCEGAN निश्वयं M संपदा । H अनिशं पदं for लभामि &c. D for b:-नयामि किंचित् परमं विनिश्चयम् । CC चित्तेत्यपि I IN बनिशं । र संमतर्कयन् MN वितर्कयन् । didns ABCEFIN अस्य for अद्य । Domits c and d. 5aK रूपं for चैन । Edn' ACDFGII तु for न | Edns ABCDEFGH KLM विचारयामि for विभावयामि । B Edns CGKN गधर्वराजो यदि या पुरंदरः । C D दर्शनस्थितः। d DK इच्छते for इप्सित | BE वलभता । N चिरात् for चिरम् । 3 S. cl. expresses this sense by:- अधामवीन्मास्यपतिः सभागतान् । भृशातुरोष्णं परिनिश्वसनिय ।। कोऽयं युवा याग्णगजसन्निभः । सभामभिमेति हि मामिकामिमाम् ।। ST, SL RATE: 1 SG FHITAT I SG # for $: SA 9: for $: 1 SA मामाभिमाश्यति मानिस सभाम् for सभामभिगति &c. SL पुरः for इमाम् । 4 S. d. omits this verse. 5 S. cl. omits this verse.

·अ.७ श्लो. ६-८] पाण्डवप्रवेशपर्व-भीमसेनप्रवेशः। ५३ : . विराटवाक्येन तु तेन नोदिताः। नरा विराटस्य तु शीघ्रगामिनः ॥. उपेत्य कौन्तेयमयात्रुवंस्तथा । यथैव राज्ञो वदनाच्च्युता गिरः ॥ ६॥ ततो विराटं समुपेत्य पाण्डवः। सुदीनरूपो वचनं महामनाः॥ उवाच सूदोऽस्मि नरेन्द्र बल्लवः । भजस्व मां व्यञ्जनकारमुत्तमम् ॥ ७ ॥ विराट उवाच । न सूदतां मानद श्रद्दधामि ते । सहस्रनेत्रप्रतिमो हि दृश्यसे ।। श्रिया च रूपेण च विक्रमेण च । प्रशासिता तात वरो नरेप्विह ॥ ८॥ 6a Dadds वशंपायन उवाच before this v. Edns CGK for तु I KN ते प्रचोदिता: for तेन नो° गोदिताः L देशिता: Edns BCEGN चोदिताः। D इत्येवमुकास्तु नरा रुताक्षणाः for a. HD तदा M जना: for नराः । F विराटराजस्य for नरा विराटस्य | Fans Bc HKLN मुशीघ्र°G समीपगामिनः। c FansBCDEFGKLM तदा । d Idn' BCDEFGRLM यथा स राना वदताच्युतानुनम् | Edn' N यथा स रानावदच्युतानुनम् । H वदते महामनः । 7acपाण्डवम् । UEdn BCEHK त्वदीन 10 IN शील° for मुदीनरूपः । L पदीन- रूपः। Gस भीमरूपः । [ महातपाः for °मनाः । C D देपु for सूदोऽम्मि । वल्लमः for यल्लवः । d BE मा for माम् । 80 Edn' CGK यल्लद H मानद for मानद । L श्रद्धयामि । FIf omit ने । DEdn: CGK विरानसे 1 हि दृश्यते । c Edna DEHGKL omit the last ! d rdns CGKN प्रभाससे त्वं नृदरो A प्रशासिता लेन दरो A प्रमासिता BE प्रभासि राजेव दरो H प्रभासितावन्नृवरो 11 प्रशासिमत्वं नृवरे | Pdns GH R for इह । D प्रभास तानाय यथा नृपो भदान् L भासि ताराधिपतिस्तदा भवान् for प्रशासिता &c. . S. cl. omits this Ferse, 6 S. cl. omits this verne. 8 S. cl. omits this yers.

·विराटपर्व । [अ. ७ श्लो. ९-११ भीम उवाच । नरेन्द्र सूदः परिचारकोऽस्मि ते । जानामि सूपान्प्रथमेन केवलान् ।। आस्वादिता ये नृपते पुराभवन् । युधिष्ठिरेणापि नृपेण सर्वशः॥९॥ बलेन तुल्यो न हि विद्यते मया। नियुद्धशीलश्च सदैव पार्थिव ॥ गजैश्च सिंहश्च समेयिवानहम् । सदा करिष्यामि च ते नृप प्रियम् ॥ १० ॥ विराट उवाच । ददामि ते हन्त वरं महानसे। तथा हि कुर्याः कुशलं हि भापसे ।। न चैव मन्ये तव कर्म तत्समम् । समुद्रनेमि पृथिवीं त्वमर्हसि ॥ ११ ॥ 9a FK omit ते । 1 Edns CDGHKN Teri M gierater for FÀTI Edn? CG add 7D तु Idn HN न हि berore केवलान् । CP नृपतेः ॥ भवान for अभयन् । d D c and d are interchanged. D सर्वथा for सर्वशः। 10a Edns ABCDEFGHLN च न for न हि । hN नियुशीलः । K तथा for सदा । DIf पार्थिवः । didns BOETHNL तवानघ प्रियम् । 11 andn' ददानि | Edns CG वरान् । 1 Edn? CFHKL 3 M 399 Find 341.1 for P 1 DEN 1 Edns C9 MP for हि[ भापते। CD अहंग for न घेद । Plus CG यत् for धन् । 9 S. cl. omits this verse. 10as.cl.तु-पान for नुन्योनहि । US.cl. शीलोरिम । S.cl. हि for एव । CS.ci. गजाश्च सिंहाचा as.cl. तवानप for प ने मृप । 11 S. cl. omits a and l.. • SKमोहं न SG,SI,SLR PST TAforन पेय। SA कुन्सिi for ममम् । ESG ममद्रनेत्र for समुद्रमिम् ।

·अ. ७ श्लो. १२-१३] पाण्डवप्रवेशपर्व-भीमसेनप्रवेशः। - यथा हि कामस्तव तत्तथा कृतम् । महानसे त्वं भव मे पुरस्कृतः॥ नराश्च ये तत्र ममोचिताः पुरा। भवांश्च तेपामधिपो मया कृतः ॥ १२ ॥ वैशंपायन उवाच । तथा हि भीमो विहितो महानसे । विराटराज्ञो दयितोऽभवदृढम् ॥ उवास राजन्न च तं पृथग्जनः । बुबोध तत्रानुचराश्च केचन ॥ १३ ॥ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशे भीमप्रवेशो नाम सप्तमोऽध्यायः॥७॥ 12 a FMN काम् | Edns CGH भवतः for तव तत् । च मया for भव मे । c Idns G समाहिताः BE समाचिता: C समागताः " ममार्पिता: L मयोदिता: M विमोचिताः | DN ते for ये। d DHL भवस्व K भवाय । DHK omit च । F omits c and d. 13 a Edns ABCDEGHKLAI सः for द्वि । N म तत्र for तथाहि । HN विदितः for विहितः। bD दयिता । D नृप for दृढम् । c Edn- CG राज्ये D युक्त्या K राष्ट्र for राजन् । dH राजा for नत्र ! BE अनुगम for चराः । 12as.cl. यथा तु काम: 1 SG A for नत् । USG : SK, SA मे ST, SL ये for ख | SA स्वपुरे पुरस्रुतं for भव मे पुरस्रुतः। cS. cl. मे for ये । SK, ST, SL मया सदाचिता SA मया समर्पिता SG मयासमार्चिता for ममोचिताः पुरा । d SK भवाय ST भवान् हि SA भवस्व SG भवापि for भवा । 13 वैशंपायन उवाच omitted in SK, SC, SA. SK, ST, SA, SL तथा स SG तदा स for Hथा हि । bs.cl. विराटरामस्य बभूव चै पियः for विराटराज्ञो &c. CSG तावन्न च for राजन्न च। ds.cl. तस्यामुचरा कश्शन for तत्रानुचराश्य कंचन ।

·५४ विराटपर्व। [अ, ७ श्लो. ९.११ भीम उवाच । नरेन्द्र सूदः परिचारकोऽस्मि ते । जानामि सूपान्प्रथमेन केवलान् । आस्वादिता ये नृपते पुराभवम् । युधिष्ठिरेणापि नृपेण सर्वशः ॥९॥ चलेन तुल्यो न हि विद्यते मया । नियुद्धशीलश्च सदैव पार्थिव ॥ गजैश्च सिंहच समेयिवानहम् । सदा करिष्यामि च ते नृप प्रियम् ॥१०॥ विराट उवाच । ददामि ते हन्त वरं महानसे। तथा हि कुर्याः कुशलं हि भापसे ॥ न चैव मन्ये तव कर्म तत्समम् । समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमर्हसि ॥ ११ ॥ 9a FK omit ते। Edns CDGHKN Teri Męſetter for SAT i lydn? CG add =D तु Edn HN न Kहि berore केवलान् । मृपतेः ॥ भवान् for अभवन् । d Dc and d are interchanged. D सर्वथा for सर्वशः । 10 a Fins ABCDEFGHLN च न for न हि । IN नियुशीलः । K तथा for सदा । DIf पार्थिवः । d rdns BCIAGIRIN तयानघ मियम् । 11 ardn' ददानि । Idns CG वरान् । 1 Edna CFIIKL = M :17 Buln' tft for PID FIT 1 Edns C IF I for हि भापते । C D अईन for न घेर । Eins CG यत् for धन् । 9 S. cl, omits this versc. 10as.cl. नुस्पान for सुन्योनहि। "S.cl. °शीलोरिम | S.d. हि for एव । cs.cl, गनां सिंहा। MS.d. तवानप for घने गए। 11 S.d. omits a and b. SKमोहं न SG,SI,SL.एR TST म न forन य। SA फुत्सिनं for समम ESG समय for समुद्रनेमिम् ।

·अ. ७ श्लो. १२-१३] पाण्डवप्रवेशपर्व-भीमसेनप्रवेशः । ५५ यथा हि कामस्तव तनया कृतम् । महानसे त्वं भव मे पुरस्कृतः॥ नराश्च ये तत्र ममोचिताः पुरा। भवांश्च तेपामधिपो मया कृतः ॥ १२॥ वशंपायन उवाच । तथा हि भीमो विहितो महानसे । विराटराज्ञो दयितोऽभवहढम् ।। उवास राजन्न च तं पृथग्जनः । बुवोध तत्रानुचराश्च केचन ॥ १३ ॥ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशे भीमप्रवेशो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ - 12 a FIN काम् | Edns CGH भवत. for ना तत् । Kच मया for भव मे C Edns G समाहिताः BE समाचिताः C समागताः H ममार्पिता. . मयोदिताः । विमोचिताः । DN ते for ये । d DHL भवस्व भवाय । DHK omat च । F omits c and d. 13 a Edns ABCDEGHKLM #. for f. i NH7 for TOT HN विदितः for विहितः। bD दयिता । D नृप for दृढम् । c Lin* CG राज्ये D युक्त्या K राष्ट्रे for राजन् । d H राना for नत्र BE अनुगम. for °चरा. । 12 a s. cl. यथा तु फाम: 1 SG for तत् । USG ते SK, SA मे ST, SL पे for I 5.1 स्थपुरे पुररुन for भव में पुरस्रुतः। • S. cl. मे for ये । SK, ST, SL मया सदायिता SA मया समर्पिता SG मयासमाचिता for ममोचिताः पुरा । dSK मवाय ST मवान् हि SA भवस्त्र SG मयाnि for भाल 13 a पेशंपायन उवाच omitted in SK, SG, SA. SK, ST, SA, SL मथा स SG नदास for या हि । bs.cl. विराटरामस्य यभव दे दियः for राष्ट्र CSG तापन्न प for राजन्न । ds d नम्यामुगाला कसा for नपानुभाग ·५६ विराटपर्व । [अ. ८ सौ. १-३ ॥ अष्टमोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । ततः केशान्समुत्क्षिप्य वेल्लिताग्राननिन्दितान् । जुगूह दक्षिणे पार्श्व मृदूनसितलोचना ॥१॥ वासश्च परिधायकं कृष्णं सुमलिनं महत् । कृत्वा सैरन्धिवेपं तु कृष्णा व्यचरदातवत् ॥ २॥ तां नराः परिधावन्ती स्त्रियश्च समुपाद्रवन् । अपृच्छंश्चैव तां दृष्ट्वा का त्वं किं च चिकीर्षसि ॥३॥ 100 रुष्णा for केशान् । BDELMN वल्लितानान् । चलिताग्रान् A ननन्दि° 1 BH निन्दिता। b BCE जगृहे Edn' जुगृहे H जग्राह for जुग्रह । D फेशान for मृदून् । 2aEdn' CDH रुष्णा LM रुष्णा A पृष्टा for रुणं । bA रुष्णा for रुत्वा | Edn BCEL वेषं च सैरंध्याः for सैरन्ध्रिवेषं तु IN हि for तु | Edn C ततः A रुत्वा N रुष्णं च BE रुष्णा च GK रुष्णा सा H रुष्णा तु for रुष्णा । M विचरत् । BEGHKN तदा for आर्तवत् । 3 aG पौराः K दूरात् for नराः । BEGHMN परिधावति K परिधावत्यः Edit परिधावंतः । D ना प्रजंती तदा तत्र सर्वतस्ते कुतूहलात् । 6 L किचित् for किंच । M चिकीर्षवत् । . 1 a SK, SG वेणीकेशान् । ST वेणी केशान्तमुक्षिप्य SA' वेणीकेशान्तमुत्सृज्य SA', SL वेणीकेशान्तमुक्षिप्य । SG समुक्षिप्य । SK, SL, SAJ, ST पनिवृत्तकुच शुभा SA' वलितामाननन्दितान SG पनिगतापाननिष्ठितान् । USA, ST omit this SK जुगृहे SA' नपाह । 2aSE रुष्णा। bS.. रुत्वा देप च सरन्याः। 3a SK परिधावन्तः SA गच्छमानां तु for परिधावन्ती । ST A तथा गच्छमाना । SL, SG नरा! संगरउमाना तो for a नराः परिधावन्तीम् | SG समुपदपन् । B SI, SA, SL, ST ते च for येरे। SG अपुरमरने for अपडोष ST किषि for किंध। . .

·५७ F ८ श्लो. ४.७ ] पाण्डवप्रवेशपर्व-द्रीपदीप्रवेशः। सा तानुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्यहमुपागतां । कर्म चेच्छामि वै कर्तु तस्य यो मां पुपुक्षति ॥ ४॥ तस्या, रूपेण वेपेण श्लक्ष्णया च गिरा तथा । न श्रद्दधत तां दासीमनहेतोरुपस्थिताम् ॥ ५ ॥ विराटस्य तु कैकेयी भार्या परमसंमता। विलोकयन्ती ददृशे प्रासादाद्रुपदात्मजाम् ॥ ६॥ सा समीक्ष्य तथारूपामनाथामेकवाससम् । समाहृयांबवीद्भद्रे का त्वं किं च चिकीर्षसि ।। ७ ।। 4 a Edn' सेरिध्री N सेर्रािष्ट्र | Edns ACDGN इहागता for उपागता । B DN अह for ये । H वे तुमिन्छामि for चेच्छामि वे कर्तुं । D मा for मां। Edns ययक्षति GH पुपूपति L बुभूपति D नरिप्यति पुपुस्यति । 5a BCE तस्य for तस्याः। H रम्येण for रूपेण । र वेपेण रूपेण for रूपेण येषेण । D वर्णन for वेषेणN लक्षया for लक्ष्णया 1 Idns BCDEGKLN तथा गिरा for गिरा नथा। HAKN ना for न I AFIf श्रद्दधुस्ते BEL श्रद्दधुश्य for थधत । H अन्य- हेतो: for अन्नहेतो । BD उपस्थिता F यतस्थिताfor उपस्थिताम् । 6a LN च for तु। Urdns GK आलोकयंती C अलोकयती H अवलोकयति N आलोफयतो for विलोक्यंती । D प्रासादाने स्थिता तदा । Ta D तान् G H for सा । D अवेश्च for समीत्य | FAIH अनघi for अनाया। C एकवाससाम् 1 एफवामसा for एक्वामसम् । UL किंचित् for श्चि । 1 किं विचिफीपसि for किं च चिकीपसि । 4 USK, SG तस्या या मां भरिष्यनि for तस्य यो मा पुपुत्यति । SA मुरक्षति ST मरिष्यति SL हरिष्यति । 5asT तथा गिरा | S.cl. adds पेशंपायन उवाच before this verse. b SK न श्रद्दधानाम्ता देवी ST न श्रद्दधाति ना कथित् । SL, SA न श्रद्दधाति । ST Fमहेतोः for अन्नहतोः । SL देसी for दासी। GSTकेया for क्यो। BSc. आलोक्यन्ती। TaSG, SA एक्याससम् । bS. el. expresses the sense of Uby the following three lines - भुदेष्णा पर्यपृच्छत्ता विस्मयोत्फुल्लोचना ।। का त्वं सर्वानदद्योगि कुनोसि त्वमिहागता। कस्य पाल विशालाक्षि किंवा ने करवाम्यहम् ।। SG विकचोत्पललोचना । SG for n the third line. 8Mt.

·५० विराटपर्व । [अ. ८ श्लो. ८-११ सा तामुवाच राजेन्द्र सैरन्यहमुपागता। कर्म चेच्छामि वै क? तस्य यो मां पुपुक्षति ॥८ सुदेष्णोवाच । नैवरूपा भवन्त्येव यथा वदसि भामिनि । प्रेपयन्ति तु वै दासीसांश्चैवंविधान्बहून ॥१॥ नोच्चगुल्फा संहतोरूस्त्रिगम्भीरा पडुनता। रक्ता पश्चसु रक्तेपु हंसगढ़दभापिणी ॥१०॥ सुकेशी सुस्तनी श्यामा पीनश्रोणिपयोधरा । तेन तेनैव रूपेण काश्मीरीव तुरङ्गमी ॥११॥ 8 a tdn सेरिध्रा N सौरद्रा for सैरभा । C राजद्रि for राजेंद्र । H इहागता for उपागता । D सेरधी मा विजानाहि भजिण्या गधकारिकाम् for a B Edns BCDEHKN अह for वै 1 Ldns BCEKI युयुक्षति GH पुपूषति D प्रपोपति L बुभूपति A बुभूपति I पपक्ष्यति । ADFAI add सेरधी उवाच before this v 9 a Dr एयरूपा for एवर पा | ABDEG IN एवम् for एव | Ednt BN भाविनि for भामिनि । b Ldns CGLN प्रपयता तु H प्रेपयिष्यति र प्रेपयिष्यासि M प्रेक्ष्यपति तु for प्रेषयति तु । Edns C इव G च fon तु । D चेवा यान् for वे दासा । 1 11 दासी for दासा Edns BCEGHN विविधान् for एव विधान । D एव रूपा नरान् for दासाश्चैवविधान् । N वधून for बन् । 10a KLN गूढगुल्फा H गदगुल्फा for नोचगुल्फा । वराराहा for सहनोरु । ABDE सहतोरू। HD हसा H भाषिणि N हसगद्गदगामिना । 11 a BE मुक्शा BL मुस्तना G पीनोन्नतपयोधरा । 6 Idns BIGHKLN सपन्ना for रूपेण । D काश्मारा | AK तुरगमा G वरा मना H तुरगिणी for तुरगमी । । 8 S clomits this verse 9 Scl omits tins verse 10 as cl गहगुल्फा समानोरू । " SR स्निग्धा for रका SL, ST दशेषु for रहेपु । 1lash शुकेश IS cl मुम्बरा for मुस्ननी । SK "श्रोणा । be c सपना for पण ! 5G विशाराय for कामागव! तुग्गमा। Sc rends b after 11a ·७९ अ.८ श्लो. १२-१५] पाण्डवप्रवेशपर्व-द्रौपदीदर्शनम् । मरालपक्ष्मनयना विम्बोष्ठी तनुमध्यमा कम्बुग्रीवा गूढशिरा पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ १२॥ का वं ब्रूहि यथा भट्टे नासि दासी कथंचन । यक्षी वा यदि वा देवी गन्धर्वी यदि वाप्सराः ॥१३॥ अलम्धुपा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ मालिनी। इन्द्राणी वारुणी वा त्वं त्वटुर्धातुः प्रजापतेः॥ १४ ॥ द्रौपद्युवाच । नास्मि देवी न गन्धर्वी नासरीन च राक्षसी । सैरन्ध्री तु भुजिप्यास्मि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १५॥ 12aEdns BEGHN अगलपरमनयना C आगलपयनयना D अपगल-मनयना FK मृणालपर मनयना )[ मगलपद्मनयना । D मुदती for विंयोटी! D यामना for तनुमन्यमा। b F गूदशग H गुढशिगः । 13 aAF मा for का। D मत्यं वृहि for कावं हि ।। नहि for नासि । H कदाचन । 6 D गयो H गांधर्वी 1 C वा यदि for यदि वा । ADFKN अप्मग for 'अप्सगः। 14 a ADHK अलयुसा । D मित्रकेशा । BE मानिनी D कामना for मालिनी | L पुंडरीकातिलोत्तमाः for पुगेकाध मालिनी । 6 L रुद्राणी for द्राणी । D काय L यावा for वा त्वम् । H या for त्वदुः । 15aNन यक्षी for नामुरी । ULनि for तु । D एव for एतत् । H ययीम for यामि । . 12 a SK, SG अरालपश्मनयना ST U SA स्वगन । USK, SG, SA गमिरा । 13 as.cl. omits a. (S. c. expresses the sense of t by the following lines:-7798 स्त्रिरी या व गंधी वनदेवता । अप्मरा यानि नागी वा नाग पालं विटामिनी । ST अपगया परीक्षा | SG, SA अपि for समि । 14 a S. cl. अलपुमा । S. cd expect SK पुर्णिमाक्ष 1 S. cl. reads 116 after a. liere, । S.cl. expres-es the sense by हामी लघण्टागी बधागस्यय दा रतिः । SL पाच for REE SH,SL,SG माहा for मया । ST नी । 13 a ST tft for with ! SK, SA, SL, SG 741 Fri ST, SA? ने यक्षी न पपन्नगा for नामुरीन प राक्षसी । S.d. मेरा नाम में जानियमनाना (SG नो) for b.

·६० विराटपर्व। [अ ८ श्लो. १६-१९ केशाानामि सत्कर्तु पिंपे साधु विलेपनम् । ग्रथयिष्यामि चित्राश्च स्रजः परमशोभनाः ॥१६॥ आराधयं सत्यभामां कृष्णस्य महिपी प्रियाम् । कृष्णां च भार्या पाण्डूनां कुरूणामेकसुंदरीम् ॥ १७ ॥ तत्र तत्र चराम्येवं लभमाना सुशोभनम् । वासांसि यावच्च लभे तावत्तावद्रमे तथा ॥१८॥ मालिनीत्येव मे नाम स्वयं देवी चकार सा। साहमभ्यागता देवि सुदेणे त्वन्निवेशनम् ॥ १९ ॥ 16 a Edns BCLIGHLAIN अह D स for सत् । । विलेचनम् for विलेपनम् । B Edns CAN अथयिष्ये BIG प्रथयिष्ये । Ldns BCIEV विचिना H चित्रान L चिनाणि for चिन्ना । तु for च L माल्यानि परमाणे च for स्रज परम शोभना । 17 a H आराधयन् । H शुभा for प्रियाम् । BD रुष्णा for रुष्णाम् | D भार्या fon भायाम् । एक्सुदरा । 18 aA यसामि । D चिरकाले TM चरिष्येह Edns ACGL मुभोजन for सुशोभनम् । B Edns C यावति for यावच्च । BD लभेत् । 19 a BE मानिनी for मालिनी । I च for एव | HK ह for सा । BLdns crGHEL अद्यागता for अभ्यागता । K त्वन्निवेशने । 16 a The sense is expressed by s cl -जानामि केशा पथितु विचित्रान्पर्थित मणान् । मल्लिकोत्पलपद्माना जानामि ग्रथितु सज । सिधुवारक्जानाना रचयाम्यवतस कान् । पत्र मृगांगमगरु पिपेच हरिचदनम् । SL, SA, SG जानामि for विचित्रान् | SA मृणालमगरु । SL मृगांकम् । SA पिक्षे | SG पेषे च । SL पिशे च ST पेक्षेय for पिये च । USL चिना, ग्रज, शोभनाम् । 17UST भाया च Is cl पाधानाम् for पाण्डुनो। S cl पारीणामुत्तमा या for कुरूणामेकमुन्दराम् । 18 Scl omits this rerse 19 as cl चेति for इत्येव । Scl for सा । os a expresses the sense by त्यामुपस्थातुमिच्छामि नतश्याहमिहागता ।

·अ.८ श्लो.२०-२३] पाण्डवप्रवेशपर्व-द्रौपदीसुदेष्णासंवादः। सुदेप्योवाच । मूर्ध्नि त्वां वासयेयं वै संशयो मे न विद्यते । नोचेदिह तु राजा त्वां गच्छेत्सर्वेण चेतसा ॥२०॥ स्त्रियो राजकुले पश्य याश्चेमा मम वेश्मनि । प्रसक्तास्त्वां निरीक्षन्ते पुमांसं कं न मोहयेः॥ २१ ॥ वृक्षांश्चावस्थितान्पश्य य इमे मम वेश्मनि । तेऽपि त्वां सन्नमन्तीव पुमांसं कं न मोहयेः ॥ २२ ॥ राजा विराटः सुश्रोणि दृष्ट्वा वपुरमानुपम् । विहाय मां वरारोहे त्वां गच्छेत्सर्वचेतसा ।। २३॥ 20 D मा त्य यस कल्याणि । I, वामयेनाहं for वासयेयं । H2 मनस्विनि for न वियते । । अत्र for न । Edns CGHLN न for नो । Edns CG इन्छति DH विहाय for इह तु । D गच्छेत्त्या सर्वचेतसा। 21 a Edns CGHN 91-7929 1 Dari al for par: BE 9 for TI BAIf निरीक्षति । DESI मोहये 1 मोहयेत् । a A वृक्षाः for वृक्षान् । BL त्यो च प्रसभमीक्षते for तेऽपि त्वां सन्नमन्तीव । N इह for इव । CM मोहये for मोहये। 236Ldns CGK गच्छेत्सर्वेण चेतसा N गच्छेत्त्वा सर्वचेतसा । 22 20 a SK, SG express the sense by न मरेपमह भद्रे संशयो मम वियते । US. cl. expresses the sense by राना त्वयं हि त्या दृष्ट्वा मनिं पापा कर- प्यति। ST l for alISK omits मुदेष्णावाच । 2las.cl. reads स्थिता राजकुले नार्यः for सियो रानाले पश्य । bS. cl. expresses the sense by वामेदेका ( SA, SL, SG, ST °वनाः) निरीक्षन्ते विस्मपाणिनि । 22 as.cl. उपस्थितान् for अपस्थितान् । USK दिनमन्ने हिस्सा दृष्ट्वा SA न मन्यन्ते हित्वा दश ST, SG, SL नम. न्त्येते हि त्या दृमा for ने पि त्या सन्नमन्ती । SL, SK, ST, SG मयः SA लोमपेत् for मोहपेः। 234s.c.ते परमं पy: for वपुरमानुषम् । SN HER for शिशाप मा।

·६२ विराटपर्व । [अ.८ श्लो. २४-२७ यं हि त्वमनवद्याङ्गि नरमायतलोचने। प्रसक्तमाभिवीक्षेथाः स कामवशगो भवेत् ॥२४॥ यश्च त्वां सततं पश्येत्पुरुपश्चारुहासिनि । एवं सर्वानवद्याङ्गि स चानवशो भवेत् ॥ २५॥ यथा कर्कटकी गर्भमाधत्ते मृत्युमात्मनः। तथाविधमहं मन्ये वासं तव शुचिस्मिते ॥ २६ ॥ द्रौपधुवाच। नास्मि लभ्या विराटेन न चान्येन कथंचन । गन्धर्वाः पतयो मह्यं युवानः पञ्च भामिनि ॥ २७ ॥ 24 a ये for यम् । Edns CG तरलायतलोचने । BL अभिवीक्ष्येधा: N अपिवास्येथाः । स सकामो° for सकाम | 25a.GL चारुहासिनी D चारुहासिनी । BE स कामवशगो भवेत् । 26 a dns CG च कर्कटो for कर्कटकी । BE मापत्ते N अदत्ते for आधते । Lतव वासं for वासं तव । 27a L सेरंधी उवा० । K न वा for न च । rans BCEGHN कदाचन K केनचित् for कथंचन । गंधर्व | EdnIN भाविनि L भांति वा for भामिनि । 24 BSc. सुप्रसन्ना for प्रसनं ! SK, SG हिचीक्षेथाः । 25 S.cl. omits v. 25. 26a ST कर्फटिका। 5 SL, SK तव मुधु समागमम् SG तय सुधू इहासनम् ST तव सुश्रु सहासनम् SA तव मुनु इहासनम् for वासं तव शुचिश्मिने । 27 as.cl. reads सैरन्ध्युवाच । SL, SK, SH, SA नाहं शक्या ST नेवं शक्या for नारिमलभ्या : SK, ST यहा SG, SA, SL नापि for न | S.cl. केन चित् for कथंचन । b S. c), expresses the sense by : गन्धर्वाः पालयन्ते मा मुकुलाः पच सुमनाः । ST, SA कामयन्ते for पालयन्ने । ST, SA' सुकल्या: SL सल्याः for मुगुला: I SA' omits this line.

·म. ८ श्लो. २८-३०] पाण्डवप्रवेशपर्व-द्रौपदीवासः। पुत्रा गन्धर्वराजस्य महासत्वस्य कस्यचित् । रक्षन्ति ते च मां नित्यं दुःखाचारा तथा न्वहम् ॥ २८॥ यो मे न दद्यादृच्छिष्टं न च पादी प्रधावयेत् । पीयेयुस्तेन वासेन गन्धर्वाः पतयो मम ।। २९ ॥ यो हि मां पुरुपो गृध्येद्ययान्याः प्राकृताः त्रियः। तामेव स ततो रात्रिं प्रविशेदपरां तनुम् ॥ ३० ॥ न चाप्यहं चालयितुं शक्या केनचिदने । दुःशीलास्ते हि गन्धर्वा पलवन्तश्च मे प्रियाः॥३१॥ सुदेणोवाच । एवं त्वां वासयिष्यामि यथा त्वं नन्दिनीच्छसि । न च पाटी न चोन्टिं स्प्रक्ष्यसि त्वं कथंचन ॥ ३०॥ 28 bD ममा येभ्यो for च मा नित्यम् । A दुसरा D E साचारार H दु साता वा । N दुराचागं for दुःसाचारा । L यथा for तथा I C ह्ययम् । 29 a H या। D दद्यान्नचोटि । दददुwि for दद्यादुरिट । • Edn' BEL मायेरन् CGN ग्रीगेरन् N पियेरन् K सातास्यु ! for पीयेयुः । 30 a ldns AN गृधेर B1. गृघेर H गृ यन् । N प्ररुतलिया । ULins BCIG निवसे 11 वमत H सहमा । सनतो N सनत for सनत । Idns BCL प्रविश्य र पर। 310 Edns ABCDLI GHAL दुसगाला । M न for हि Edns ACDFGH KL ते च म बलवपिया BL तेन म । तब म अवधिया। 32ap धारयिष्यामि for वासयिष्यामि । " नदनि । UB सस्मिन्नम् I ATAL मपमि GI प्रेयसि । स्पृथमि Edn'मस्यमि । 28 Sd omits this verse 29 aSG प्रसारया ST प्रधाग्य । b Sh, SL, ST प्रायन SA प्रायते for प्रायय । 30a SA अय प्रास्तलिय । Sh,SI मारुनर्षिय | SG अन्या मारुता सिप । bscl मा for नत । 311Scd दु गाग for दुशीगस्त 1 Sh for हिI SK न मे पनि SL, ST ने च मे पग्नि SG, SAD प म पल्या for परवन्नामे। SG नरा for दिया । 32 S c omits this serse ·६४ विराटपर्व । [अ. ८ श्लो. ३३. अ. ९ श्लो. १-४ वैशंपायन उवाच । एवं कृष्णा विराटस्य भार्यया परिसान्विता) न चैनां वेद तत्रान्यस्तत्त्वेन जनमेजय ॥३३ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशे द्रौपदीप्रवेशो नाम अष्टमोऽध्यायः॥ ८॥ ॥ नवमोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । सहदेवोऽपि गोपानां कृत्वा वेपमनुत्तमम् । भापां चैपां समास्थाय विराटमुपयादथ ॥ १ ॥ गोठमासाद्य तिष्ठन्तं भवनस्य समीपतः। राजाथ दृष्ट्वा पुरुषान्प्राहिणोजातविस्मयः॥२.॥ तमायान्तमभिप्रेक्ष्य भ्राजमानं नरर्पभम् । समुपस्थाय वै राजा पप्रच्छ कुरुनन्दनम् ॥३॥ कस्य वा त्वं कुतो वा त्वं किं वा तात चिकीर्षसि । न हि मे दृष्टपूर्वस्त्वं तथ्यं ब्रूहि नरर्पभ ॥४॥ 33aL परिरक्षिता for परिसान्विता । 6 K एताम् for एनाम् | LN तत्वेन तान्यो for तान्यस्तत्वेन । + * * * IX 1 aH omits देशपायन उवाच । भाषा नेपा । L एवं for एपा । HL उपारथाय । H समयात् K उपजम्भिवाद Lan' समुपाययो for उपयादध । 2bH for अथIL आति दृ° for अथ दृ । 3a F अभिप्रेत्य । BEL नरोतमम् for नरभम् । bdns समुपास्थाय । BEL राजा तु K राजा तं for वे राना। D सभापमागम्य नतः for समुपरथाय घे राजा । HIKL read fatit 3919 before v. 1. 4uEdn' पन्नु L इह for तान । BLमया for हि मे Iins CDGH नर IKL सत्य for तथ्यम् । 33 S. cl. omits this ieroe. . IX. 1-1 l'or the first I vertes (much transformeri in Scl) vide appender ·६५ अ. ९ श्लो. ५-७] पाण्डवप्रवेशपर्व-सहदेवप्रवेशः । वैशंपायन उवाच । संप्राप्य राजानमभित्रतापनः। ततोऽब्रवीन्मेघमहीघनिःस्वनः॥ वेश्योऽस्मि नाम्नाहमरिष्टनेमिः। गोसंख्य आसं कुरुपाण्डवानाम् ॥५ वस्तुं त्वयीच्छामि विशां वरिष्ठ । तानाजपुत्रान हि वेद्मि पार्थान् ॥ न शक्यते जीवितुमप्यकर्मणा। न च त्वदन्यो मम रोचते नृपः ।। ६॥ विराट उवाच। त्वं ब्राह्मणो वा यदि वासि क्षत्रियः। समुद्रनेमीश्वररूपवानसि ।।. आचक्ष्व मे तत्त्वममित्रकर्शन। न वैश्यकर्म त्वयि विद्यते समम् ॥ ७ ॥ IEL : H for सं| Edns ACKN तापनं GL °कर्शन: for तापनः। LG तथा for ततः । D मेघगभीरनिःस्वनः । HN read सहदेव उवाच after b, d DHKLN °पुंगवानाम् BE कुरुपुंगवस्य । 6a D युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम् । bLdns BCDEGHKLN राजसिंहानभिवोमि । BE वेद for वंधि। CBE अल्पकर्मणा। dH न ते पदान्यो for न च त्वदन्यो । KIf नृप । N सम for मम । TaD भूदेवरूपी यदि वा नराधिप । र क्षनियपुंगवो वा for यदि यासि &c. Idns ABOEGH यदि वा for वा यदि । b D reads 7 b after 8 d. c Edn' BDL FUTI d_B त्वधि for त्वयि । Edns BCEGHKLJI क्षमं for समम् । D न चापि येश्योसि महानुभावः for 7 d. 5ds.cl. कुरुपुंगवानाम् । Ga SA त्यमिच्छामि SG विहेच्छामि ST पतीच्यामि for त्वयाच्यामि । BSI, ST, SG, SL राजसिहान् SA राज्यसिंहान् ST च for हि । SA, ST पार्थिवान् for पार्थान् । cs.cl. न जीरितं शश्यमतोन्यकर्मणा। d SG, ST, SA नृप SK विभो for नृपः। 7a SG, ST, SA, SL भूमिपाल: SK पापि भूमिपः for पाप्रम क्षत्रियः । CSK नवं ior मेह। d SK, SG, ST पालकत्वं SA, SL वायत्वं for पश्पकम | SG पौर वियते ST परि लक्ष for वियने समम् । 9t ·६६ विराटपर्व। [अ. ९ श्लो. ८-१२ कस्यासिं राज्ञो विपयादिहागतः।' किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम् ॥ कथं त्वमस्मासु निवत्स्यसे सदा । ब्रवीहि किं चापि तवेह वेतनम् ॥८॥ सहदेव उवाच । पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो भ्राता युधिष्ठिरः। तस्याप्टशतसाहस्रा गवां वर्गाः शतं शतम् ॥९॥ अपरे दशसाहस्रा विस्तावन्तस्तथापरे । तेपां गोसंख्य आसं वै तन्तिपालेति मां विदुः॥१०॥ भूतं भव्यं भविष्यच्च यत्प्रसङ्गागतं क्वचित् । न मेऽस्त्यविदितं किंचित्समन्तादशयोजनम् ॥ ११ ॥ गुणाः सुविदिता ह्यासन्मम तस्य महात्मनः। आसीत्स च मया तुष्टः कुरुराजो युधिष्ठिरः॥ १२ ॥ 8 Edns ca ar for F T I BEF 1910 for 79 ! d Edns BCEGHALN वदस्व । वा for च । । अत्र for इह | D reads 7 b after 8 d here. 90H तस्यासन् for तस्याए । dABEFHKLIN शतशताः । 10 a Edn- CFGHLM शतसाहस्रा K शतसाहस्र । H यष्टावंत । द्वे for द्विः । bF गोसख्यया सेवम् ! BE ततिपात 1 ततपाल MN तत्रिपाल । 11 a das ABCDEGHN भविष्य च | Rdas GKIN यच संख्यागतं गवाम् । ADF यच H यच्चा for य° ! L यत्प्रसंगादिहागतम् । bN अस्य विदितं । D यथावत् for समंतात् । 12 a H च for सु । D गुणेः मुविदितोह्यासमह । B Edn' BCEGHKLN च स for स च | Edn BCE दृष्टः for तुष्टः । 86ST भशम् for रुतम् । ds.cl. वदस्व for ग्रहीहि । 9as.c. राजा for भ्राता। USK, SG, ST अशतसाहस्रम् । 10 aST शतसाहस्र SA दशसाहस्र । US. cl. तंत्रीपालोत मा विदुः । 11as.cl यचान्यद्गोगत for यमसगागतम् । 12aSG च for हि । SK, SG, ST, SL मया for मम । USG, SL अस्रुत्स: SK, ST, SA आसच्च स for आसीत्स | SA पृट: SA', SG, SL दृष्टा for तुरः । L ·:: ९ श्लो. १३-१५] पाण्डवप्रवेशपर्व-सहदेववासः । क्षिप्रं हि गावो बहुला भवन्ति । न गोपु रोगो भवतीह कश्चित् ।। तेस्तैरुपायविदितं ममैतत् । एतानि शिल्पानि मयि स्थितानि ॥ १३॥ वृषभानपि जानामि राजपूजितलक्षणान् । येप। मूत्रमुपाघ्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते ॥ १४॥ विराट उवाच । शतं सहस्राणि समाहितानि । वर्णस्य वर्णस्य च निश्चिता गुणैः ।। पशून्सपालान्भवते ददाम्यहम् । त्वदाश्रया मे पशवो भवन्विह ॥ १५॥ 13 a Edns ACGHK for हि। UEdn- ABCGKLN AIR H चामु D चायु for गोषु । c DK विहित for विदित : GH मयेतत् । 14 a Edus BCFG ऋषभान् । Ldns CGHN च before अपि । U BL यपि for अपि । 150 Edns CG सवर्णवर्णस्य B गत्य वर्गस्य N वर्गस्य वणस्य L वर्णस्य वर्ण | Ldas CG विमिश्रितान् A समाहिता H विनिश्चिता BDKN विनिश्चितानि for च निश्चिता गुणः। CH सपाशान् K श् गोपान मुपालान् । H सह ते . भवतो। d N तदाश्रया । B इति for इह । 13as.cl च for हि। SG न तासु for भवति । BSE, ST, SA, SL तासु for गोपु । SG रोगा भवन्तीह नरेन्द्र केचित् । c SK, ST, SG मया for मम । 14 a SK, SG, SA, SL कषभान् I SG, SA चैव for अपि । SK वध्या अपि SG यपिवध्या। 15 a S c omits facrt 39191 SA nat wanita a1 SK 171 je na SG, ST, SL गवां ममात्र fon समाहितानि । hSA पूर्णस्य पूर्णस्य । SK, SG, ST, SA, SL पृथागणानाम् SA' पृथग्जनानाम् for च निश्चिता &c c sd ददामि (SA ददानि) तेऽह वरमाप्सित च यम् (SG यदि ST मिय for यत) ds.cl. खदर्पणा for वदाश्रया । SK, SG, SA, SL इति ST अमी for ह ।

·६८ विराटपर्व । [अ. ९ श्लो. १६. अ. १० श्लो. १ वैशंपायन उवाच । तथा स राज्ञा विदितो विशांपते । उवास तत्रैव सुखी नरेश्वरः॥ न चैनमन्येऽत्र विदुः कथंचन । प्रादाच तस्मै भरणं यथेप्सितम् ॥ १६ ॥ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशे सहदेवप्रवेशो नाम नवमोऽध्यायः॥९॥ ॥ दशमोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । अथापरोऽदृश्यत रूपसंपदा । स्त्रीणामलंकारधरो बृहत्पुमान् ॥ स्थित्वा च वने प्रतिमुच्य कुण्डले । दीर्घ च कंबू परिहाटके शुभे ॥ १ ॥ 16 a GK तदा | Edns ABCHK राज्ञो । D अधिरुतो महात्मना for विदितो &c Edns CGHKM विशीपतेः । महात्मना for विशाम्पते । HEdas BCGHL सुख । Edns CGKN नरोत्तमः। 6 DF चैव GM चैन | Edns CGHK अपि for अत्र । BDL विविदुः । d D ददौ for प्रादात् । BD स for च । * * 3.10 बृहन्नडा for बृहत्पु । CLdns BGKLN माकारव CD प्रकारवने । प्राकारबन्धे । A अत्र for च । ADLTHNIL प्रवि। d D reads the lime as दोर्षीच वेणी विदधे महाबलः कण्ठोपरिहारके M कण्ठोप° FLM हारके। 16 Verse omitted in Scl. x.1 SA3, SL, ST omat वेशपायन उवाच । a SA,SL, SK, SG वणवान् युवा ST वर्णभार युवा for रूपसपदा । Us.c. खोवेषधारी तमलस्तो भृशम् for खीणाम् etc GS cl प्रवालचिने for स्थित्वा च वधे । SG, SA, SL प्रतिमुच्य ST परिमुच्य । ds. cl. उभे for दीर्घ SK परिपातुके ST, SG, SL, SA परिपादुके for परि- हाटके | Scl तथा for शुभे ।

·६ ९ अ.१० श्लो. २-३] पाण्डवप्रवेशपर्व-अर्जुनदर्शनम् । पहूंश्च दीपांश्च विकीर्य मूर्धजान् । महाभुजो वारणमतविक्रमः॥ गतेन भूमि ह्यभिकम्पयंस्तदा । विराटमासाद्य सभासमीपतः॥२॥ तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभास्थले । सत्रप्रतिच्छन्नमरिप्रमाथिनम् ॥ विभ्राजमानं परमेण वर्चसा। सुतं महेन्द्रस्य यथा धरागतम् ॥३॥ 2 a Ldns F याहू AK याहून for यहू । D स दीकेशः प्र° for यदृश्य दीर्घाश्च । Edns CFG दीर्थात् प्रfor दीपाश्च । UFans CDF पारणतुल्य विक्रमः K मत्तगजेन्द्र L कारणराज° 1 ATM add between a and b:-दीर्घा च वेणी विदधे महाबलः । स दीपकेशः प्रविकीर्य मूर्धनान् । C Edns CFG प्रति° BK सम° H त्वति° 1 अभि° N परि° for सभि । 3 aN. cl. सभातले for "स्थले । bldns 0 व्यानात् DM सत । स तु G वस्तु IN राय L यन for सन । c Ldns BCGHKLN विराजमान for विधान । d B नरेन्द्रस्य D मुरेन्द्रस्य for महे । Ians BCGHKLN गजेन्द्रविक्रम for यथा । 2 a SG omits a and h, USA, ST, SL, SK मत्तगजेन्द्र for वारणमत । CSK, SG, SL चोf for भूमि I S.cl परिकपयन् for पभिकपयन् । 3a SK, ST,SI,SL समानले SC सभागनः for सभागधरे । .. SG.ST SL. नत: SK ध्याना for सत्र | SA' अमिरयानिन SK अमिनमर्दन SG अमिप्रमापिन ST अस्विमदन for अग्निमाथिन । cs.cl. निराममान मुररानवयत । ds.cl. मुत मुरेन्द्रस्य गनेन्टपिरम ।

·७० विराटपर्व । [अ.१० श्लो. ४-६ नरानपृच्छत्स समोपचारिणः। कुतोऽयमायाति न मे पुरा श्रुतः॥ न चैनभूचुर्विदितं तदा नराः । सविस्मितो वाक्यमिदं जगाद ह ॥४॥ विराट उवाच । सर्वोपपन्नः पुरुपो मनोरमः। श्यामो युवा वारणयूयपोपमः॥ विमुच्य कम्बू परिहाटके शुभे । विमुच्य वेणीमपिनह्य कुण्डले ॥५॥ स्रग्वी मुकेशः परिधाय चान्यथा । शोभेत धन्वी कवची शरी यथा ॥ आरुह्य यानं परिधावतां भवान् । सुरैः समस्त्वं भविता मया समः ॥६॥ 4a Ldns BCGHKLIN सर्वान् for नगन् । Lans CGIRLM च for स । Ldnse समानुयारिण for समीप । U Ldns BCGHAN पुरा न मे for न मे पुरा । CL तत्रैo fol न च। d Lans CG सविस्मय for सविस्मितो । B शुचि° for सवि | Ldns BLGH KLN नृपोयवात् for जगाद ह । ATM omit ह । 5 Ldus BCDGHKLN omit fair 30191 n Ldns BCDGN सत्त्व पपन्न for सर्वोप" LansCGK अमरोपम.for मनोरम । CIdns CG आमुच्य for विमुच्य । DHKLM हारके for हारे । dILAM मप for म°िN समनच्य for अपिना । Ga DF मुसो GN शिखी for स्रग्वा । HLN मुकेशी ।। मुवेप for मुकेशः । hdns G शुशोभ DLN शोभस्व HK शोभत ACE शोमध । Tdn' ADHKLIN तथा for यथा । d Idns ABCGHKLN मुते for सरे । Ldns BCGHLN मे for rai Idns BCHLN मष for भविता । H समो मम for मया सम । स्यादर्थ वा for व भविता। 4as सवान् for नरान् । घ for स । C ST विदिता for मिदिन । S cl नराम्तदा तदा नराः । iscl मविस्मय for tमत IS cl नुयोऽमवार for जगाद ह । 5 SA, SK, SG, SI, omnit tlıc velse (ST सत्य for सप S. cl. omits this verse, but Sr his विमुच्य पंगा पग्निच्य फुटरे ममा सुशा परिधाय पाससी। विमुच्य का पापाढरेशुम शोमेन पायी की ति॥ for 5 c, d and Gal 6 ·अ. १० श्लो.७.८ ] पाण्डवप्रवेशपर्व-अर्जुनदर्शनम् । वृद्धो यह वै परिहतुकामः। सन्मित्स्यांस्तरसा पालय त्वम् ॥ नैवंविधाः क्लोवरूपा भवन्ति । कंथचनेति प्रतिभाति मे मतिः ॥ ७ ॥ अर्जुन उवाच । गायामि नृत्याम्यथ वादयामि । भद्रोऽस्मि नृत्ये कुशलोऽस्मि गीते ॥ त्वमुत्तराये परिदत्स्व मा स्वयम् । भवानि देव्यास्तव नर्तको त्यहम् ॥ ८॥ 7a L या for | Lin- CGHAN परिहार B प्रतिहार° Lin' परिहानु" for परिहनु । UL सा-या सर्वास्तु for सर्वान् । मर्यान् for मम्यान् | AN परिपालयस्व for तरसा पालय त्व | Edns BDGHAL °स्व for त्वम् । 'd Lans ACE GHKLN मनः for मति. I freads न निनितं प्रत्ययमेर यामि। 8 aL यादयामि ते for वाद । UK भट्टास्नि for मद्रोऽस्मि । BL गाने for नृत्ये। K कुशला for कुशलो । BL मृत्ये for गीते । cc for त्वम् । [ अन्तराये for उत्तराये । D परिदि° AFHIN परिधत्म्द Idns B प्रदिशव for परि° । d Edns CGKL भवामि दमा नरदेव नतंक: BGKL नरदेव नतकः म नरदेव नतंका N तव देव नतंकः for भवानि देश्यास्तव नर्तको ह्यहम् । 7 S. cl. substitutes different verses for this verse (vide app.) and omits अर्जुन उवाच । Sa SA, SK, SG, SL नृत्यामि (ST नामि ) गायामि च for गायामि न्या. भ्यथIS.cl. adds अह after वादयामि । US.cl. (SK मा ) पनतने नैगुणोशल मम for भटोऽम्मि etc ( SK कौशलनैपुण) cS.cl. नत् for लम् । उत्तरायाः for उत्तगये । SA, SK, ST, SL धिम्य SG प्रविधत्स्य for परिदत्य : SK, ST नर्गने SG, SA, SL नर्तक SA मनं for माराय। ids.cl. भवामि for भदान | SAP नेह for देय: SK, ST नादेय ननकी (SG,SL, नरः SA ननंना) for नर ननंशोहम् ।

·७२ विराटपर्व। [अ.१० श्लो. ९-१० इदं तु रूपं मम येनं किं तु तत् । प्रतयित्वा भृशशोकवर्धनम् ॥ बृहन्नलां वै नरदेव विद्धि माम् । समागतां वै पितृमातृवर्जिताम् ॥ ९॥ विराट उवाच । ददामि ते हन्तं वरं बृहन्नले । सुतां च मे नर्तय याश्च तादृशीः॥ इदं तु ते कर्म समं न मे मतम् । समुद्रनेमि पृथिवीं त्वमर्हसि ॥१०॥ 9 a KL समयेन for मम येन । Edns BC तव for "तु तत् । KL केनचित् for कितु म किन्नुयेन for किंतु । U Edns BCG प्रकीर्तयित्वा LN प्रकीर्तयिष्ये K प्रकीर्य राज्ञो for प्रतयित्वा । मम for भृश। c Edns BCGHKLN मा for वे । KL विद्वि व for विद्धि मा । Edns omit माम् । d Edns BCGHKLN सुतं सुता for समागता| Edns ABC HKLN for वे। F reads शुभाशुभेविहितान् for समागता वै। शुभैविहीन for समागता थे। 10 a हन्तु for हन्त । F omits परं । F writes वृहंदले । 6 B सताय for मुतां च । F omits च । B दर्शय for नर्तय । K या च for या IAF तादृशी DM नादशी for तादृशीः । C BG च for तु 1 FM स for मे । d F समुद्रनेमि for "मि । - 9 S. cl. omits this verse. 10a SA ददानि for ददामि । SK, ST, SL नं हि SA अह हि for हंत 1, S. cl. e for 7iSG : for 4: 1 ST, SA PETT: for megt: 1 cd SK, ST, SG, SA', SL onit this line. SA' तत् tor मे मनं ।

·अ, १० श्लो. ११-१२ ] पाण्डवप्रवेशपर्व-अर्जुनप्रवेशः । ७३ वैशंपायन उवाच । - बृहन्नलां तामभिवी.. कलासु नृत्येन च गीतवादने । अपुंस्त्वमप्यस्य निशम्य च स्थिरम् । ततः कुमारीपुरमुत्ससर्ज तम् ॥ ११ ॥ स शिक्षयामास च गीतवादनम् । सुतां विराटस्य धनंजयः प्रभुः ।। मखीश्च तस्याः परिचारकास्तथा । तथोचितान्यानपि तत्र पाण्डवः ॥ १२ ॥ 110 Ldns ACDGLA नृत्येपु BHK नृत्ये च । A अप° for "न च | Lons BCDGHKLN तथैव for च गी | Tans ABDGHLN पादिते for वादने। C FNI read च after यस्य | FM निश्चय and ormat च DH निशम्य for निशम्य । d H°धुर for पुरम् | ARI[ नत् Ldn BCHKLI at for तम् । 12 aH संशिक्ष° for स शिक्ष° Idns BCDGIIN यादित र वादितां for वादनं । c Edns ABCDFGHALN परिचारिकाः । N शुभा: for °स्तथा । d Rins BCDGHKLN प्रिय नामां स बभूव for नवोचितान्यानपि नन । 11 SK, ST, SG, SA, SL omt this versc. 12aSA, SL, SG यादिन for पाटन । ST F for स। म for या पादतः for वादन । CSA, SG गसी ST मुसा SL सरप for RTE SK, SI, परिचारिक: SG परिचारिक: ST परिचारिका S.1 परिचायः for परिचारसा d SL नदा for नया | S.cl. विप नरपः स यमा (SG, S. मपा) पडिया for sale 101 ·विराटपर्व । [अ.१० श्लो. १३ अ. ११ श्लो. १ तथा स सत्रेण धनंजयोऽवसत् । प्रियाणि कुर्वन्सह ताभिरात्मवान् ॥ तथा च तं तत्र न जज्ञिरे जनाः। बहिश्चरा वाप्यथवान्तरेचराः॥१३॥ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशे अर्जुनप्रवेशो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ ॥ एकादशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । अथापरोऽदृश्यत पाण्डवः प्रभुः। विराटराज्ञा विबुधोपमारुतिः॥ तमापतन्तं ददृशे पृथग्जनः । विमुक्तमभ्रादिव सूर्यमण्डलम् ॥ १॥ 13 aL च तत्रैव D स्वरूपेण for स सत्रेण । All except N पसन् । BH दुहिताभिः for सह ताभिः । र अर्जुन : for आत्मवान् । C KN यथा for तथा । म वसन् । चरन् for च त । dN तथा for अथ | B जनाs for चराः। * * XI. 1 CM अपश्यत । b Edns CG राज तरसा समेयिवान् BL राज्ञस्तुरगानिरीक्षयन् HN राजन्तुरगा. समीक्षयन K राजेश्वरमतिकागत: A2 राज्ञस्तुरगान्समीक्षितं for विराटराज्ञा वियुधोपमारुतिः । F विराटराज्ञो । c K ददृशुः पृथग्जनाः। 13 ST च for सIS.c. तोव for सनेण । USG तानि for तामिः । cs.cl. गत for चत। a SG 17T: 1 SK, SG, STO for optad 1S. cl. 77: for TTI * * XI. 1 SA omits 19797 3989 a SG au for 3741 S.cl. विराटराने । SK, SA, ST, SL तुरगान्समाक्षनि SG नुरगान्समीरने for वियुधोपमा &c. bs.cl.ददृशः पृथग्ननाः। as.cl. अमुक्तमधादिव पन्द्रमण्डलम् ।

·७५ अ. ११ श्लो. २-३] पाण्डवप्रवेशपर्व-नकुलप्रवेशः । सवै हयानीक्षत तानितस्ततः । समीक्षमाणं च ददर्श मत्स्यराट् ॥ ततोऽब्रवीचाननुगानामत्रहा । कुतोऽयमायाति नरो गतव्यथः ॥ २ ॥ अयं हयानीक्षति कामगान्दृढम् । ध्रुवं हयज्ञो भविता विचक्षणः॥ प्रवेश्यतामेप समीपमाशु मे। विभाति वीरो हि यथामरस्तथा ॥३॥ 2 a ldns BCGKLN नेक्षत FAI नेस्यत । H °न्वीक्षजना° for नाक्षत ना। Edns CGKIN तस्तितस्ततः BL ताश्य तत्वतः for तानितस्ततः । bIdns CG स for च D विमृश्य for ददर्श । C Edns C नरेश्वरः for °नमित्रहा । d Ldn'Cosमरोपमः Edn' GHK मरमभः BLN मरमभुः for गतम्या । 3 K पश्यति Ldns BCDGHKLमामकान् for कामगा I L अयम् for दृढम् । CHमवि। dH स for हि । D वि° मा। 2aSG न for स! I SG, ST, SA, SL निपतितान SK ऐक्षन नान् । USLस for al c&ds. d. reads:-क्षा नयन स खसम नतः पाउनान्सवसभागदरतदा । पोपा विजानाति पुरास्यदर्शन योऽय युपाभ्येतिहि मामिया सभाग। (SA टेष पनहि SG पुरुससमे c omit म। SK नम: for तन: 1 SG पा रिनानाति । SA प for हि।) Ba SK, SG, ST, SL पनि for iसति । SK, SG, ST, SL मामरामः: for पामगानाम् । SL omit the whole verse (3). c SG SPOTURI ST 3-freat for 1481 SK, SG, ST, SL a for hi ST AT for TUTI ·७६ विराटपर्व । [ अ. ११ श्लो. ४-७ अभ्येत्य राजानममित्रहाऽब्रवीत् । जयोऽस्तु ते पार्थिव भद्रमस्तु ते ॥ विराट उवाच । कुतोऽसि कस्यासि कथं त्वमागतः। प्रब्रूहि शिल्पं तव विद्यते च यत् ॥४॥ नकुल उवाच । पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो भ्राता युधिष्ठिरः। तेनाहमश्वेपु पुरा सत्कृतः शत्रुकर्शन ॥ ५ ॥ अश्वानां प्रकृति वद्मि विनयं चापि सर्वशः। दुष्टानां प्रतिपत्तिं च कृत्स्नं चैव चिकित्सितम् ॥६॥ न कातरं स्यान्मम जातु वाहनम् । न मेऽस्ति दुष्टा वडवा कुतो हयाः ॥ जनस्तु मामाह स चापि पाण्डवः युधिष्ठिरो ग्रन्थिक एव नामतः ॥ ७ ॥ 4aABDFM सोभ्येत्य L आभाष्य । 1 Edns BCDG 9: 1 DHL 7 for å ( last ) ronmits विराट उवाच । CCH समागतः for त्वमागतः । dD वीहि । DEKL शल्यं for शिल्पम् । रुतं FAI तत् for प्रत् । 56 B पुरा before तेनाह° | Edns CGHAIN नियुक्तः BL प्ररुता र प्रयुक: for सत्रुतः । BDGKAL °कर्षण ACFL कर्शनः । 6 aK सर्वतः for सर्वशः। प्रति पनि प्रसिपति च स for करना । 70H मेति for मेऽस्ति । drdns ACFGHKLMN ग्रंथिकम् । D नाम for एन । 4a&US.cl. omits the first half of this verse. ds.cl. मीहि for महि । SG हि for च । 5as.cl.गना for भ्राता। b SI, ST, SA प्रातः SG मयुक्तः SL नियुक for सरुतः । GUST रानाम् for दुष्टानाम् ! SA' प्रकृति for प्रतिपत्ति च | SAI RE for रुत्स्नम् । ST चिरिमितम् । 7 us.. पानि for जान । SKR: SG भयाः for हयाः। CS.cl. जानम्न for जनम्न् । us. cl. यधिकम् for पधिर ।

·अ, ११ को.८-१] पाण्डवप्रवेशपर्व-नकुलवासः । विराट उवाच । यदृस्ति किंचिन्मम वाजिबाहनम् । तदस्तु सर्व त्वदधीनमय वै।। ये चापि केचिन्मम वाजिवाहकाः । स्वदाश्रयाः सारथयश्च सन्तु मे ॥ ८॥ इदं तवेष्टं यदि वै सुरोपम । प्रब्रूहि यत्ते प्रसमीक्षितं वसु ।। न तेऽनुरूपं हयकर्म विद्यते । प्रभासि राजेव हि संमतो मम ॥ ९॥ 8 aC वाहनानिन I बाहनादिक L जानु वाहन II वाहन रुन for वाजिवाहनम् । UN मे for वे। c Tins BCGKLN TFT: for TEFT: 1 du KII तु for च । 96 A प्रमीहिनं for प्रमीक्षितम् । B मम for वसु । dG प्रशाधि for प्रभासि । G ममतम् । 8a ST यदम्न SL यद्यस्ति । G मयि for मम । UST तव for तन् । cs.cl. मम वाजियोधाः । d ST चपतृ for च मतु । SG स for सतु । SG, ST, SA, SL omit मे । 9as.cl. विहिन fon यदिवे । USL याहि । SG नत् for ने । SA यमर्माक्षिक ! S. cl. वर for वमु । c SA न for नु । S.. दृश्यने for विद्यते । ds.cl. विभामि । SG, SA R SK, SL न ST म for हि । SK, SA, SL कर्मचानिना ST मसंवाजिना for ममनी मम ।

·विराटपर्व । [ अ. ११ श्लो. १०-११ युधिष्ठिरस्येव हि दर्शनेन मे। समं तवेदं प्रियदर्श दर्शनम् ॥ कथं तु भृत्यैश्च विना धनेन च। वसत्यनिन्द्यो हि वने स पाण्डवः॥ १० वैशंपायन उवाच । तथा स गन्धर्ववरोपमो युवा। विराटराज्ञा मुदितेन पूजितः ॥ न चैनमन्ये विविदुः कथंचन । श्रियाभिरामं विचरन्तमन्तरा ॥ ११ ॥ 10aN स्यैव । BL वे for मे । B Edns CKN °मत्र for °दर्श । DHL दर्शन मम । G ACDEHNM स for तु । Edns BCGHKLMN स विनारुतोवने for 0 faa etc d Eins BCDGKL रमते च for हि वने स । Hत्यदृष्टो Nत्यरण्ये for .यनियो । 11 c Edns ACFGHKMN 319 for fi dall except N प्रिया for श्रिया' । K नकुल महाभुज for विचरंत &c. 10 a SK, SG, SA एवं for इव | ST oniits मे । cs. cl. नु for तु : SK, ST, SG, SL स SA मु for च । S. cl. रुनो यने for धनेन च। ds. cl. यगनि for यमति । SG, ST अनिढ़ः । S cl. रमते च for हिवने स । 11cSE, ST एप for एन । SK, SG, ST, SL अपि for वि। d SK, ST, SA,SL विषाभिराम -G मियाभिराम । SA, ST, SG, SL दा for अतरा।

·अ ११ श्लो १२ अ.१० श्लो १] पाण्डवप्रवेशपर्व-पर्वसमाप्तिः। एवं हि मत्स्ये निवसन्त पाण्डवाः। यथाप्रतिज्ञाभिरमोघदर्शनाः॥ अज्ञातचया चरितुं समाहिताः। समुद्रनेमीपतयोऽतिदुःखिताः ॥ १२ ॥ इति विराटपर्वणि पाण्डवप्रदेशे नकुलप्रवेशो नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ ॥ द्वादशोऽध्यायः॥ जनमेजय उवाच । एवं ते मत्स्यनगरे वमन्तस्तत्र पाण्डवाः। अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत वै द्विज ॥१॥ 12 Idn ABCrKN न्यवसत GH निवसति L ज्य यमति । clans BCGHKN ध्यचरन् DL सिग्नु for चरित । dB °योहि H योपि for 'यो नि । * * * AII. lar a for ते । DN एव मत्स्यस्यागरे म एव पिराग्नगरे । Eins Cम उन्ना पुरुनन्दना । H वसतस्तस्य सर्त । Idns BCIGKN महावाया for नरव्याघ्रा 1 ABDIK अकुर्वत । A दिन BE द्विजा । H पाण्डवा । verse us omitted in LI. 12 This verse comes in SA, ST, SG, SL at the end of their Adh 12 and in SK at the end of its Adh 13 with the following v. Is asc निरे for हि मन्ये । Sh, SG न्यदम , ST, SA न्यासन SL न्यय. मस्नु for निवमत। scl oरिस्मा for दशना । CSK, SG, ST 77 for 373117 I SK, ST, SA, SL 592 SG 741 नया for समागिता । dscl ममटनेमा । Sh, SG, SL अभिशाग्नं S अमियरन ST अभिपात for 47415a 1 SK, SG 3471 S1, SL ST for forti - * * * * VII La S.d for for à Argi SI 77 for 7 IS.d for सपनाया। 1 SG for F1 SG, ST, SI T61 (cr 3757 IS! 17571 for द्विग।

·८० विराटपर्व । [अ. १२ श्लो. २-६ वैशंपायन उवाच । एवं ते मत्स्यनगरे प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः। आराधयन्तो राजानं यदकुर्वत तच्छृणु ॥२॥ तृणविन्दुप्रसादेन धर्मस्य च महात्मनः। अज्ञातचर्यामेकत्र विराटनगरेऽवसन् ॥३॥ युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानामभवत्मियः। तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशांपते ॥४॥ स यक्षहृदयज्ञस्तान्क्रीडयामास पाण्डवः। अक्षवत्यां यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान् ॥ ५॥ अज्ञातस्य विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट् । भ्रातृभ्यः पुरुषव्याघ्र यथालब्धं प्रयच्छति ॥६॥ 2 a G न्यवसंस्तत्र for मत्म्य नगरे । Edns BCDH मत्स्यनगरे L स मत्स्यनगरे and omit तेच for ते । H वसंतस्तस्य पांडाः for प्रच्छन्ना &c. UM यदि for यत् । BCEF KN अकुर्वन M कुर्वत । L यद कुर्व ततः शृणु । 3a HL तृणचिंदोः । Edns BCEGHAL प्रसादाच । B Edns CGK अज्ञातवासमेवं तु BE अज्ञातवासिक ते तु H अज्ञातमेकवर्ष तु L अज्ञातवासमवसन् N अज्ञातवर्षमेकं तु । L तदा for अवसन् । 4a Edns ABCEGKN भस्यानां for सभ्यानां । 8 L पुत्रस्य च for सपुत्रस्य । N विशांपतेः। 5a Edn' सचाक्ष° H महाक्ष° G अक्षकुशलः । Eint BER तं for तान् । G तावै। तत्रयद्वान् । 6a Edns ADGHKLN अज्ञातं च ।। च स for वसु । Brdns BEHALAI यथार्ह सप्रयच्छति । C यथाह G संप्रयच्छसि । 2as.cl. न्यवसस्तत्र for मस्यनगरे । UST, SG, SA अकुर्वत for अध्यंत । 3 s.cl. omits this whole verse. 4aST सभास्तारा: for सभास्तारः । 50s.cl. अक्षपदान् for अक्षवत्यां। GasG, SA, SK अज्ञातं च ST अशातास for अज्ञानस्य । BSK, SG, ST यथेष्टं सं. SA यवे म्म for यथारब्धं ।

·.. अ. १२ श्लो. ७-१०] समयपालनपर्व-अन्योन्यक्रिया। भीमसेनोऽपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च । अज्ञातानि च मत्स्येन विकीणाति युधिष्ठिरे ॥७॥ वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेऽर्जुनः । विक्रीणाति च सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति॥८॥ नकुलोऽपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम् । तुष्टे तस्मिन्नरपती पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥९॥ सहदेवोऽपि गोपानां वेपमास्थाय पाण्डवः। दधिक्षीरघृतं चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥ १० ॥ 7a BE भस्यानि K भक्षाणि । म अपि for च । UEdns BCDEGHN अनिसृष्टानि A अनुज्ञातानि K अतिमृष्टानि L अति. शिष्टानि । M अज्ञातानि रयत्स्येन । L सवस्तु for मस्येन । Idns CGKN विक्रीणीते । BE युधिष्ठिरः। 8a Kलध्वा हि लब्धां च for लब्धानि । b Dans BDEH तिमीणानः A विकोणीत: C विक्रीणान्य: KLN विकीणन् । KL अथ L एव for च। 90 D कुरुपतो for नरपती । 1.9 omitted in L. 10a Edn' adds पेशं before this v. UEdn ACDGIIKLIN क्षीरं । These two verses are interchanged in Eins BCDEGHKN. 7aST भक्ष्यानि for भत्याणि । Us.cl. अतिसृष्टानि for अज्ञातानि च । SG, ST, SA मात्स्येन for मस्येन । SK, ST विक्रीणन्निव भ्रातृषु SG, SA फिीणन्नाम मातृयु for विकीगाति युधिष्ठिरे। 8a SG प महायात! for परिजीणानि । SG, ST सम्म्या हि for लब्धान | SG जनः for अनः। " SK विशणनिय SG, ST, SA विकीपनाम for विकीगाति प। 90 ST भागृभ्यः for पाउपेभ्यः । 10 SG, ST, SA read:-सहदेवो गा नित्य एते मालामगि । 8..सारं for सार । 11 lt.

·८२ विराटपर्व । [अ. १२ श्लो.११-१२ अ. १३ श्लो. १ कृष्णापि सर्वान्भर्तृस्तानिरीक्षन्ती तपस्विनी। यथा पुनरिवाज्ञाता तथा चरति भामिनी ॥ ११ ॥ एवं संपादयन्तस्ते अन्योन्यं च महारथाः। प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूपुश्छन्ना नराधिप ॥१२॥ इति विराटपर्वाणि समयपालने अन्योन्यसंविभागक्रियाचारो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ त्रयोदशोऽध्यायः। वैशंपायन उवाच । अथ मासे चतुर्थे तु ब्रह्मणः सुमहोत्सवः। आसीत्समृद्धो मत्स्येषु पुरुषाणां सुसंमतः॥१॥ 11 a Edns C तु KN च for अपि । GK सर्व । HL भर्तन सर्वान् । Edn' DN भ्रातॄन् D reads नान् before भ्रातॄन् । BE च for तान् । D निरीक्ष्यती K धीक्षमाणा । F यशस्विनी । B Edns BCEGK अविज्ञाता H न वा जाता L इवाजाता । N यथा न ज्ञायते कश्चित् । EdnN भाविनी | ver. 11 omitted in M. 12 a Edns BOEHLN तदान्योन्य GK तथान्योन्यं ॥ त्वन्योन्यं च । 6 D प्रेक्ष्यमाणाः । न तथा for तदा । K मुम° for ऊपुः । ARL नराधिपाः H नरर्षभाः। नराधिपः । * * XIIL 1 a Edns BCEGKLN omit rº i L for | KLM AFETT: 89° ! 6 D आयात् for आसीत् । L समततः for सुसंमतः । 11 a SG, ST भर्तृन् सर्वान् for सर्वान् भर्तृन् । SK तु for अपि । SK प्रातून for भर्तृन् । SG निरीक्ष्यंती। bs.cl. अविज्ञाता for इवाज्ञाता । 12 a SK ST F11747: SA siuria: SG viaggia: for firda: IST, SG, SA तधान्योन्य SK नदान्योन्यं for अन्योन्य य । ST नराधिप for महारधाः । B ST प्रेक्षमाणः isG नया SA सदा for तदा | SG, SA नराधिपाः ST महारथाः for नराधिप । * * * * XIII.1. a Sh, SG, ST, SA शंकरस्य SA' ग्रहणस्तु । USG, SA, ST मात्स्येषु ।

·८३ अं.१३ श्लो. २-५] समयपालनपर्व ई-मल्लयुद्धम् । तत्र मल्लाः समापेतुर्नानादिग्भ्यः समागताः। महाकाया महावीर्याः कालखा इवासुराः॥२॥ सिंहस्कन्धकटिग्रीवाः स्ववदाता मनस्विनः। असरल्लब्धलक्षास्ते रहे पार्थिवसन्निधौ ॥३॥ तेपामेको महानासीत्सर्वमल्लान्समाव्हयन् । वल्गमानं तु तं र) नोपतिष्ठेत कश्चन ॥ ४ ॥ यदा सर्वे विमनसस्ते मल्ला हतचेतसः । अथ सूतेन तं मल्लं योधयामास मत्स्यराद ॥५॥ 2 a all except FM दिग्भ्यो गजन् महस्रशः for नाना &c. bC कालसडाः । BEL यथा for इव । 3 a B करिग्रीवाः 1 A अवदाता: C स्वावदाताः H प्रवदानः । त्ववदाना: N स्वर- दाताः । L च मनापिण: for मनस्विनः । b. ते रते पार्थसन्निधो for &c I 4 a AFRI ययुन्समानाः संरब्धाः महान्योन्यं समाव्हयन् । for a. Dadds this line after a. Elns CGL अबाव्हयत् । UEdns CGRLY आवल्गमानं A आरलगमाना: D आवागमानान FM आहप- मानान् for वल्गमानं तु । AFJI तान् D ते for तम् । Edns CGHK उप. तिष्ठति BDEN उपनिष्टन्ति । BEN केचन । 5a L यथा for यदा ।। सर्व for मलाः । b omitted in Edns BCDEGHKLN. 2aSK दिभ्यो रानन्सहस्रशः SG, ST, SA दिग्भ्यो राजन्महायलाः । b SA महामाया: for महाकायाः 1S.. कालकेया: for कालगा। 3aSG स्वददात। UST 'लस्यारते। 4aSK महानथायन् । bS.. पापगमानो ददृशे गनितोट्रतिभिः स्थितः | SA गनितो गनि SG गनिनी गतभी: ST गनितगतिभिः । 5as.d. विग्रस्न मनमः मयं महारते हनपेनसः । b Omitted in S. cl. - ·८४ विराटपर्व। [ अ.१३ श्लो. ६-९ कीचकोऽपि यदा मल्लं न विशेपयते बलात् । तदा सूदेन तं मल्लं योधयामास मत्स्यराट् ॥ ६॥ नोद्यमानस्तदा भीमो दुःखेनैवाकरोन्मतिम् । न हि शक्तः स दाक्षिण्यात्प्रत्याख्यातुं नराधिपम् ॥ ७ ॥ ततः स पुरुपव्याघ्रः शार्दूलशिथिलं चरन् । प्रविवेश महारा विराटमभिपूजयन ॥८॥ वबन्ध कक्षा कौन्तेयस्ततः संहपयञ्जनम् । ततस्तं वृत्रसंकाशं भीमो मल्लमथाव्हयत् ॥ ९॥ 6 a omitted in Edins BCDLGHKLN. B All except FM अब for तदा । BEL मल्लेन for सूदेन 1 BE चूत L सूद for मल्लम् । 7 a Edn BN 7107117: 1 ABIKLAN 7TH: for at B Edns CGK शमोति विवृते H शक्नोमि विधृत BLN शक्रोति विवृत for शक्ती स दाक्षिण्यात् ! C प्रत्यास्थातु । G नराधिप । 8 a Edns ABCGHKN 05219 DEL Saten: L 175. Edas BCGHL N "शिथिलः । K °समविक्रमः for शिथिल चरन् । line omitted in FAI. 7 CN Kग 1 °गे 1 C अतिपूज° F अभिहर्ष । L विराटेनाभिपूजितः । D omits thus verse. 9 BE कक्ष H कक्षो । G सूदः for ततः। L अयम् N जनान् for जनम् । b Eins CG तु for तम् । A ततः FM सूते for भीमो | Edns CGHKEN समाव्हयत् BE समाव्हयन् । - 6 a omitted in S. d bS al. अथ for तदा । SG सूदोपि for सूदेन ! SA, ST पार्थिव. SG पार्थिव for मत्स्यराट्। 7a SG, ST, SA चोद्यमान 1 SK इव for एव । SG, SA पदम् for मतिम् । b SL, SG शक्नोम्यशक्तोपि SA शक्नोमि विवृत ST शक्नोम्यह शक for शक्की स दाक्षिण्यात् । 8 a sK, SA, ST च्याप्र. । USA महारगे । S.cl अभिहर्षयन् । 9a SG, ST, SA यवत्योऽथ for बबन्ध कक्षा 1 SG तान्हर्ष : SG, ST, SA जनान् । USG, ST, SA तब for ततः । SK तु for तम् | SG मल्ल. for भीम: 1 SL, ST, SA समाहयत् ।

·८५ अ १३ श्लो. १०-१४] समयपालनपर्व-मल्लयुद्धम् । तावुभौ सुमहोत्साहावुभौ तीवपराक्रमो। मत्ताविव महाकायौ वारणी संनिपेततुः ॥ १० ॥ वीरौ परमसंहप्टो बलेनातिनलावुभौ। अन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू परस्परजयैपिणी ॥ ११ ॥ ततस्ती नरशार्दूली वाहुयुद्धे समीयतुः। संरज्यते जनः सर्वो निनादोत्कृष्ट उत्थितः ॥ १२ ॥ ताद्वमभवदारं तयोस्तत्र महोत्सवे । बलिनोः संयुगे राजन्वृत्रवासवयोरिव ॥ १३ ॥ कृतप्रतिकृतश्चित्रैर्वाहुभिः परिघोपमैः। सन्निपातावधूतैश्च प्रमाथोन्मयनैस्तथा ॥ १४ ॥ 10 a Ldng CG उभो भाम D तीयवेग | BE उभो प्रग्यातविक्रमी । 6 ATTEOTTI Edns CGHKLN 779 71 for ID omits the ver 11 ardns BCIGHLN उभो for वारो। F बलिना for पलेन । L अन्योन्यजय eftfront for 71 &c for change in the order of vv see notes Uldns GN अतर B. अतरे। L अयोन्यना तर IN मेमु । BEL °वधे POTTI DKM omit this ver 12 a omitted in all except AI BI UIany BCEGHKL अरज्यत I सरथते M मरयत N अपयत for सरज्यते । ( सर्व ॥ सर्वा | Ldns BCLGHKLN सो कु-(BCIGNR) पनिनदाधित ( BE A )A निनारोक्लिष्टमुचित | line omitted in D 13 a ldns BCLGHALN अशस्त्र बाहुनेनसा for तयोरतत्र &c. BB बरि° Lघर for वृत। 14a Lins Cच मुसाने BEGRL च ससकरे H च सरको for परिपोरमे । UBL प्रमायो मधिते । L अपि for तथा । । 10a Sh उभी भाम° SG, ST SA उभो नुल्य° SK पष्टिदायनी । 1lash उभो for यारो। Sh अन्योपनयराभिणा for परेना &c. USK° स्यान्तर | SG, ST, SA omit this rer 12aSh. या युद्धम् । bSh भरम्यन for मरग्यने । Sh मोगरनिनदा ! SG, ST, SA omit die ver 13ash असत पाननमा for तपान &c I rer o.nttel in SG, ST,SA. 14 « ShaTi for ofiarti i ser omitted 10 SG, ST, SA. - ·८६ विराटपर्व । [अ. १३ सो, १५.९८ क्षेपणमुटिमिश्चैव क्ष्वहितात्रुटनिस्स्वनः। तलयंचनिपतिश्च प्रमृष्टाभिस्तथैव च ॥१५॥ शलाकानसघातश्च पादोद्धृतेश्च दारुणः । जानुभिवाश्मनिर्पोपः शिरोभिचावघट्टितः ॥१६॥ प्रकर्षणापकाभ्यामभ्याकविकर्षणः। आकर्पतामथान्योन्यं जानुभिश्वाभिजमतुः ॥१७॥ ततः शब्देन महता भर्सयन्ती परस्परम् । पाहुभिः समताड्येतामायसः परिपरिप ॥ १८॥ .. 15 a dns BEKN पराहोदून GII पराहोदन L पराहोदत for eोडि &c. HD प्रमाभिः . प्रगृताभिः N प्रगृष्टा हि for प्रमृराभिः । 16 a H करापान र अरनीकर° for शलाकानस । All except FI पातेः for पातः । Pin NIN पादो-युद्धेः पादोदातेः ॥ पादोदनः । BH अपमोहितः Edns G अपनः । 17 a Edns BCEGIK FIE POTT: ALN 77.COTMurat DRT फांभ्या आकर्षणाकर्षणा-पा। 1 आकर्षणयकाम्या 1 D अभ्यापकपणों FM मत्वारुत्यनिकर्षण H अत्यारुत्यविफपणः । ULdns CG आकर्षतु: AD अकर्पत। BE अवरुष्य N आफती । BEL तथा for अध । BEHL जानुभ्या for जानुभिश्च । Pdns G अपि ADFM अनु" अप° for अभि। 18 a BE भीपयंतो भीपयंता for भसंयंती। All except FN समसज्जेताम् for समताडयेताम् । 15 U SK वरहोद्भूत° for वेडितोत्रुष्ट | ver. omitted in SG, ST, SA. 16a SK पात: for °घाने: । SK पादोद्भूतेश्य । 6 SK STORET I yer, omitted in SG, ST, SA. 17asK प्रकर्षणाकर्षणयोः। B SK आकर्पतुः । SK अपि for अभि । 18 a omitted in SG, ST, SA. DSK समसजेताम् ।

·८७ अ. १३ श्लो. १९-२२ ] समयपालनपर्ध-मल्लयुद्धम् । व्यकपंदोभ्या॑मुत्पाद्य भीमो मल्लममित्रहा । विनर्दन्तमतिक्रोधाच्छार्दूल इव वारणम् ।। १९॥ तमुद्यम्य महाबाहुमियामास पाण्डवः । तत्र मल्लास्तु तत्प्रेक्ष्य विस्मयं चक्रिरे परम् ॥ २० ॥ भ्रामयित्वा शतगुणं गतसत्वमचेतनम् । प्रत्यपिपन्महावाहुर्मल्लं भुवि वृकोदरः ॥२१॥ तस्मिन्विनिहते मल्ले जीमूते लोकविश्रुते । विराटः परमं हर्षमगच्छद्दान्धवैः सह ॥ २२॥ 19 a All except N चर्ष दोभ्याम् । Idn' उपाय Edn' H उत्पात्य । b Idns CDEG निनदतम् BHKN विनदत L निर्मदत | Ldns CGN अभि- कोशन BE महाक्रोशम् H अतिकोशन र अतिकोशम् for अतिकोपात् । r शार्दूलमिव । 20a Edns CGBf समुयम्य । BED, महावीर्य for महाबाहु. 1 A श्रमयामास । Edna BCIGIKLN वीर्यवान् for पाण्डव । ULdns BCIGHKLN ततो for तन | Edns BCLGHKLN च for तु । Idns BCLIGKBIN मत्स्या- H मत्स्य A तत्मेश्य for तत्प्रेक्ष्य । 21 a BEHK अचेतसम् । U DEK प्रत्यपेष प्रत्यपिंच for प्रयपिंप° 11 omitted in M. 22 aA विनिहिते F दिने हते for विनिहते । DS CG पीरे for मले। D पमिणेद पुरा मले for जीमूते &c U BEAL अगमत् । ver omitted in M. । 19 as cl चकर्ष for व्य । SA, SG उत्पाग्य SK, ST उत्पात्य । BSG मिनदैतमविकोधात् ST विनदनमभिकोसन् SA विनदनममिक्रोधा SK विनदनमभिकोशन | SG, SA दारुणः for वारणम् । 20a ST समुयम्य । ST पातयामास । SK दीयवान् for पाण्डवः । US.d ततो for तन I SK, SA मस्याल SG, ST मास्याय for नरपेक्ष्य । SA निनाद for रिरमय । SG, ST yu for परम् । 2laSG महापर' for अपेतनम् । UST प्रत्यपेपन् SG प्रत्यक्ष SA मयनिक्षन् । 29a SKT for मले। SG, ST, SA पलेव महामने (SAपले STRE)। USG, ST, SA सहम धुभिः for पान्धर्व मह।

·विराटपर्व। [अ. १३ श्लो, २३-२६ स हपत्प्रिददौ वित्तं बहु राजा महाधनः । बल्लवाय महारने यथा वैश्रवणस्तथा ॥ २३॥ एवं स सुबहृन्मल्लान्पुरुपांश्च महाबलान् । विनिमन्मत्स्यराजस्य प्रीतिमाहरदुत्तमाम् ॥ २४ ॥ यदा तत्तुल्यपुरुपो न कश्चिद्धवि दृश्यते । तदा व्याप्रैश्च सिंहश्च द्विरदैः समयोधयत् ॥ २५ ॥ पुनरन्तःपुरे स्त्रीणां मध्यवर्ती वृकोदरः। योध्यते स्म विराटेन वृपैर्मल्लैर्महागजैः ॥ २६ ॥ a 23 a Edns CGN प्रहर्षात् । Edns BCEGHAN महामनाः L महात्मने for महा• धनः | ver. omitted in M. 24 a f प्रत्यपेधन्महायाहून for एवं स सुबहून्मल्लान् । L सुमहाबलान् । BM विनिधून् । B मत्सा° for मत्स्य° IC आहारदुत्त° 1 11 उत्तमम् । 25 Edns BCDEGHKLN अस्य for तत् 1 Edns BCDEGH तत्र र प्रति L नम°N प्रत्य° for भुवि | Edns BCEHL विद्यते G वर्तते । B Edns CGHKLIN ततः for तदा | Edns BCEGHALN चाप्ययोधयत् D समयोधयन् । 26 a Edns BCEGHKLN अन्तःपुरगतः for अन्तापुरे खोणा | Idns BCEG HIKLN स्त्रीणां मध्ये for मध्यवर्ती b Edns BEM युध्यते । Edns CGL सः for स्म । BEH विराटोक्तः । Edns CEGKLN सिंहमत्तैर्महाबलेः। for वृपैः &c. AM वर्गमलेर्महाबलेः । D मत्तैः for मल्लः। 23 a SK प्रहात SG, ST, SA हपादि for सहति । SG राजा वित्तं बहु । S. cl. महामनाः। bSK, SA, SG यललाय ST वललोयं for बल्लवाय । 24 aS. MSS. आवहत् for आहरत् । 25aSK, SA अस्य तुल्यः पुरुपो SG, ST अस्य पुरुपस्तुल्यः । SK, SA, SG तत्र for भुवि । SK विद्यते for दृश्यते । ST प्रत्यपद्यत for भुवि दृश्यते । Bs.cl. ततो for तदा।SK चाप्ययोधयम् S. MSS, चाप्ययुध्यत for सम &c. 26as. cl. "पुरं गत्वा खीणांमध्ये (SK, SG, SA °पुरगनः) । US. cl. read:- योध्यते स विराटस्य गजेः सिहेर्महाबलेः (S. MSS युध्यते स्म । SG गजसिंहमहाबलः । ST महाबलः ।

·अ. १३ श्लो. २७-३०] समयपालनपर्व-विराटसेवा । ८ ९ वीभत्सुरपि गीतेन मुनृत्येन च पाण्डवः। विराटं तोपयामास सर्वाश्चान्तःपुरे स्त्रियः ॥ २७ ॥ अश्वैविनीतैर्जवनस्तत्र तत्र समागतैः। तोपयामास राजानं नकुलो राजसत्तम ॥२८॥ तस्मै प्रदेयं प्रायच्छत्तीतो राजा धनं बहु । विनीतान्वृषभान्दृष्ट्वा सहदेवस्य वै प्रभो ॥ २९ ॥ एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः पुरुपर्पभाः। कमाणि तस्य कुर्वन्ति विराटनृपतेस्तदा ॥ ३०॥ इति विराटपर्वणि समयपालने मल्लविजयो नाम प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ 27 a L भीभामुः | Dans CGH स्वनृत्येन A सुनृतेन K सुवृत्तेन । U BCDEK सर्वाना Edns ACDFKI 'पुरसियः । 28 b Ans G नृपसत्तमम् ADEKLIL रानमत्तमः 8 °त्तम । 29 aN राजधनं ADAM यदुः। b BEL सहदेवाय 1 Edns CGNI पाभित: ADF पार्थिवः K चामि भोः BELL वा दिमो for वे प्रभो। 30 AM प्रभावपुरुषर्षभ । UC नस्या। Edns BCEGRLN कुर्वाणाः D कुर्वतो H कुर्वाणो for वन्ति । मृरते सदा । . 27 a SA OR for rपि 1 SG नृत्तेन गौतेनापि य । SK, SA, ST नृसेनानि च for मुनृत्येन। bS. c. पुरखियः। 28 ST समाहितः for समागतः । bS. ISS नकुरो for रानानम् । ST, SA रानान SG विराट for नगे। SK नृपसत्तमम् SA गनसमतः SG रानमत्तमम् । 20a S. ISS read:-तरम देय ददो राना प य शुभ मुसा (ST दृश्य for देष, भग्य for दृष्यं नदा for मुदा)। 6 SK 979: for i 71 S. JISS read दिनान गर्दा म महदेव प नुवान् (SG "तत्वारSA मादेने।) 30 a Salt opp for gori: 1 BSE मापांगा S. ISS नानि पंगा for नग्प कुम: STRराम्य द. SG in गाने महा। 1211 ·[अ. १४ श्लो. १५ विराटपर्व। ॥ चतुर्दशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । एवं वसत्सु पार्थपु मत्स्यस्य नगरे तदा । महारथेषु च्छन्नेषु मासा दश समभ्ययुः ॥१॥ याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुश्रूपन्ती विशांपते । अवसत्परिचाराहा सुदुःखं जनमेजय ॥२॥ तथा चरन्तीं पाञ्चाली सुदेष्णाया निवेशने । सेनापतिविराटस्य ददर्श जलजाननाम् ॥ ३॥ तां दृष्ट्वा देवगर्भाभां चरन्ती देवतामिव । कीचकः कामयामास कामवाणप्रपीडितः॥४॥ स तु कामाग्निसंतप्तः सुदेष्णामाभितो गतः। प्रहसन्निव सेनानीरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५॥ 1a Edns BCEGHLN वसमानेषु । D तथा for तदा । UEdns CGH समाययुः K तदा ययुः । 2 U Edns GH आवसत् I CFKL परिचर्याहा G परिचागर्थे । 3 a Edns BCEFGHLAIN चरन्ती पाञ्चाली। K वसन्ती । UEdns GK द्रुपदात्मजा for जलजाननाम् । 5a Edns BCEGHKL अभिगम्य पे for अभितो गतः। • 1as.cl. वसमानेषु for एव वसत्सु । SA, SG मात्स्यस्य । ST विराटनगरे । B SA, SG समत्ययुः SK समाययुः । ST मासाकादशात्ययुः । 2a SG, SA शुचिस्मिता for विशापते । BSK आवसत् । SG मुदुःसी। 3aSK चरन्ती पांचाली । b SK द्रुपदात्मजाम S. MMSS. जलजेक्षणाम् । 4aSG देवगर्भा च। DS. MSS. कामबाणेनपीडितः । 5 a SK stígay à for tfta Ta: y. omitted in SG, ST, SA; they read v. 10 for v. 5 here; v. 11 too comes beforer.6.

·अ. १५ श्लो. ६-७ ] कीचकवधपर्व-कीचकसुदेष्णासंवादः। नेयं पुरा जातु मयेह दृष्टा। राज्ञो विराटस्य निवेशने शुभा ॥ रूपेण चोन्मादयतीव मां भृशम् । गन्धेन जात्या मदिरेव भामिनी ॥६॥ का देवरुपा हृदयंगमा शुभा । आचक्ष्व मे का च कुतश्च भामिनी ॥ दृढं हि कामस्य करोति मां वशे । न चान्यदवीपधमय मे मतम् ॥७॥ 60 Edus BCEGHKLM नेयं मया जातु पुरेह दृश । CA उन्मयति । d Edns ABCDEGHKLN जाता for जात्या । F मदिरेण | Edn' BEG MN भाविनी। 7aEdn' CDGHK शुभे । FM हृदयंगमाभिमाम् । B Edns CKL add हि before आचस्व । Edns CGH कस्य कुतोऽत्र शोभने for का च &c. BEKMN कम्य for काच | KLN भोभना for भामिनी । c Edns BCEGHKLN frei for E 1 Edns BCEGHKLN fantay for कामस्य । HLI K वि for हि। d Fans CGKL अस्ति for अय । 6a S. cl. नेयं मया जातु पुरेह दृष्ट्ववा | SA, SG, ST न त्व for नेयं । USK राजी for राज्ञः । SA, SG, ST शुभे for शुभा । c SA, SG, ST रूपेण मे नन्दयसे मनस्त्वम् । मुगात्रि पश्यासि कुतोसि का वा। (SG कात्र वा!) dSKजाता for जात्या । TaSK शुभे। USK साचस्व मे वश्य कुतोऽत्र शोभने । CSK चित्तं हि निर्मभ्य for दृढ हि कामस्य । dSK अस्ति for अय । SG, ST, SA omitr. 7, but see App. ( Kicaka's speech.)

·२२ विराटपर्व । [स. १४ श्लो. ८-१० अहो नु मे स्यात्परिचारिका शुभा। प्रत्यग्ररूपा प्रतिभाति मामियम् ॥ अयुक्तरूपं तु करोति कर्म नः। प्रशास्तु मां यच्च ममास्ति किंचन ॥८॥ प्रभूतनागाश्वरथं महाधनम् । समृद्धियुक्तं बहुपानभोजनम् ॥ मनोहरं काञ्चनचित्रमुत्तमम् । गृहं महच्छोभयतामियं मम ॥ ९॥ गतः सुदेष्णामभिमन्त्र्य कीचकः। ततः समभ्येत्य नराधिपात्मजाम् ॥ उवाच कृष्णाममिसान्त्वयंस्तदा । मृगेन्द्रकन्यामिव जम्बुको वने ॥ १० ॥ 8 a Lons ABCDEGHKLIN तवेयं for नु मे स्यात् । F न for न । UF भामिनी for मामियम् । c Edns BCDEGHKLN le for a Edns ABCDEGHKN a for नः । Lomits न:। d प्रशासन प्रशाधि । 9a Edn-G महाजन Edn KLN सभाजनम् BCE महागजम् महारथं धनम् । c Edns BCEGHKLN °चित्रभूपणम् । 10 a Edns BCEGAN 31047254 अनुमान्य। b BEEN तथा for ततः । 8 aSK तदेयं for नु मे स्यात् । b SK हि for तु । SK ते for नः। SG, ST, SA omit this v. 8, but see App. ( Kicaka's speech.) 9aSK महाजनम् । c SE चित्रभूषणम् । SG, ST, SA omit this verse; but see Appendix ( Kicaka's speech.) 10 a SK तत: for गतः। SK अनुमंत्र्य ST परिमंत्र्य । SG, ST, SA rend:-- नदा तु दृष्ट्वा ज्वलती च कीचकः । (r. Is. SA तथा । SG स for तु 1) and read the whole of this verse after v. 4 as substitute for 5 ·अ. १४ श्लो. ११-१३ ] कीचकवधपर्व-कीचकद्रौपदीसंवादः । इदं च रूपं प्रथमं च ते वयः। निरर्थकं केवलमय भामिनि ॥ अधार्यमाणा स्रगिवोचमा यथा। न शोभते सुन्दरि शोभना सती ॥११॥ द्रौपधुवाच । त्वं प्रार्थनीयामिह मां सूतपुत्राभिमन्यसे । विहीनवर्णा सैरन्ध्री वीभत्सा केशकारिता ॥ १२॥ भर्तृदारास्मि भद्रं ते न युक्तं त्वयि सांप्रतम् । दायिताः प्राणिनां दारा धर्म समनुचिन्तय ॥१३॥ 1la Edns CG हि for च । BE रूपं रम्यं । इदं स्वरूपं for इदं च रूपम् । ran' तवानपे G Edn' नवं पयः for च ते वयः । UK भाति N भाविनी for भामिनि । CEdns CG शुभा for यथा । d Edns BCDEFGHKLIN शोभस for शोभते । 12 a GKN सेरं युवाच for द्रोपावाच | Edns ABCDEGHALII अमानी- पाम् । D मुभगां F मा त्वं वे for इह मा। U Edns AGHELN निहीनवर्णी BCDE न हीनवौँ । Edns ABCDEGH KL सेरंध्री 1 Idns ABCDGHKLN पीभत्सा | Edns CG केशकारिणीम् ABEHLN केशकारिका D केशकारिताम् । 13 andns ABCDEGKLN परदारा H परभार्या for भर्तृदारा | Edns C तव BE तात Dमयि for त्वयि IN संपति । Il a SA, SG, ST read this verse at the beginning of Kichaka's speech. ST शुभ for इदम् । SKE SA तु for I ISK तवानपे for | ते पयः। CSK शुभा for यथा । ds.c. शोभसे । S. class lias a separate Adh. from v, 12. 12 as.cl. अ° for h I SA, SG कामात: ST कामा for इह मा । b SK A617° SA, SG, ST T for fazia i SK, SA Oqvimo SK शारिणी, SA "कारिकाISG विहीना वेशधारिणी । ST विहीना for पीमत्मा। 13 asG, ST, SA read this line after r. 15. S.d. पर" for भz 1 SG, SAT ISK तव for पपि I SA, SG,ST नाई शफ्यावया सदा (SG समा)। BSA, SG, ST शिया हि for दपिताः । SA नग्मारवं धर्मवान् भR SG, ST नग्माल धर्ममाभव for धर्म &e ·विराटपर्व । [अ. १४ श्लो. १५-१६ परदारे न ते बुद्धिर्जातु कार्या कथंचन । विवर्जनं यकार्याणामेतत्सत्पुरुपवतम् ॥ १४ ॥ मिथ्याभिगृध्रो हि नरः पापात्मा लोभमास्थितः । अयशः प्रामुयादोरं तथैव सुमहद्भयम् ॥१५॥ मा सूतपुत्र हायस्व मा त्वं त्यक्ष्यासि जीवितम् । दुर्लभामभिमन्वानो मां वीरैरभिरक्षिताम् ॥ १६॥ 14 a LIf परदारेषु । LIf न तु for जातु । कुर्यो for कार्या । L कदाचन । B Edns BCEGKMN सुपुरुषयतम् BD सपुरुपयतम् । 15a F मिथ्यागर्द्धनः K मिथ्याभिगृदः । मिथ्याचार । M नरः पापः for हि नरः । Fans CK मोहं for लोभ । G मोहसस्थितः N पापमोहितः for लोममास्थितः । 6 Edns CGN महदा प्राप्नुयात् BHK भुमहदा प्राप्नुयात् D मुमहचाप्नुयात् L प्राप्नुयाच महत् for तथैव मुमहत् । 16 a Edns BCDEGKMN add सैरन्ध्रधुवाच before this v. Edns CG LN मुह्यस्व for हुण्यस्व । K सूतपुत्र प्रहृष्यस्त्व । EdnsCGRLN अय for त्वं । BE परि° for "पुत्र | Edni अत्याक्षीः स्व° Edn' त्यक्षस्व ADEGH LM त्यक्षसि । B Edns CGN जानीहि पचभिर्पोरेः ( CG वीरैः N नित्यं ) for दुर्लभा etc. H अलभ्यामिति मा मत्वा र लभ्यामपि मन्वानो। M दुर्लभामसि | Edas CG नित्यं मां H नृवीरैः for मा वारै: 1 D अभिकांक्षिता L रक्षितां सदा । N repeats this line as: अलभ्यामपि सर्वेश्च मा वोरैराभिरक्षिता । 14 a SG, ST, SA कार्या जातु । USA, SG, ST omit हि । SK सुपुरुष । 15a SA1 मिथ्यावृत्तिस्तु SAP मिथ्याधृतिस्तु SG मिथ्याभिलाषी ST मिथ्याभिभाषी । SA, SG, ST कामात्मा। S. c. मोहं for लोभ । USA अधर्ममयशो घोर । SK महद्वा प्रामुयाद्भयम् SA प्रामुयाच महद्भयम् । SG, ST अधर्ममयशश्चापि प्रामुयाच महद्भयम् । 16 a SK adds सेरन्युवाच before this v. SK मुझस्व for हृष्यस्य । SK माय त्यस्यस्व 1 SA, SG, ST omit this line. UST अतिमन्वानः | SK जानीहि पंचभिर्पोरेनित्य माममि 1 SG पर for पारे ।

·अ.१४ श्लो. १७-१९ ] कीचकवधपर्व-कीचकप्रत्याख्यानम् । न चाप्यहं त्वया शक्या गन्धर्वाः पतयो मम । ते त्वां निहन्युः कुपिताः साध्वलं मा व्यनीनशः ।। १७ ॥ असह्यरूपं यत्कर्म मा त्वं तत्कर्तुमिच्छमि। यथा निश्चेतनो बालस्तद्वत्त्वं कर्तुमिच्छसि ॥ १८॥ अन्तर्महीं वा यदि वोर्ध्वमुत्पतेः। समुद्रपारं यदि वा प्रधावसि ।। तथापि तेषां न विमोक्षमर्हसि । प्रमाथिनो देवसुता हि मे वराः ॥ १९ ॥ 17aEdns CDGHEN लभ्या for शक्या। U BE स्वाध्वल । K शूरास्त्व for साश्वल । KL सननिरा. I N तल मान्य' । 18 a D नेह for मा त्व । DL अहसि for इच्छमि Edns A BCIGHKLN read this line as-अशक्य ( अगम्य L ) प पुरुषरध्वान गन्तुमिच्छनि । b Edns CFGHKMN तथा for तद्वत् । K अहंसि for इच्छसि । 19 a D यदि चोल1 CEdn HLN तेभ्यः for तेषा। dC ममार्थिन. L. शूराश्यमे for प्रमाथिन. । Edns CG सेयरा. DN ते वरा: for मे वरा। SKलया for शक्या। 5G, Sr aur सटु दुटो बोसा कमावत' after शक्या। 6 ST, SA सानुमन्धममर्षिण. SG सानुपटुममर्षिण for साध्वल etc. 18as.cl. अशक्यप (SA अभन्य° SG, ST, SA' अमान्य' SA° पा) पुरुरवान गनुमिच्छास (ति SA)। B SK तथा for तद्वत् । SA, SG, ST यथापितुमिच्छेत नथैवत्तन्मनोगतम् (r. Is. SG स्पयितुमिच्छेत्तथैव स मनोरथम् । ST a for a ।) 19aS. MSS. read as पतन हि पातार मुसे महादधो क्षिति पविरो यदि चोमुत्रनेत् । c, d omitted in S. MSS. dSK सेचरा: for मे परा:।

·विराटपर्व । [अ. १४ श्लो. २०. अ. १५ श्लो. १ त्वं कालरात्रीमिव कश्चिदातुरः। बलादिव प्रार्थयसेऽद्य कीचक ॥ किं मातुरके शयितो यथा शिशुः। चन्द्रं जिघृक्षनिव मां जिघृक्षसि ॥ २० ॥ इति विराटपर्वणि कीचकवधे कोचकप्रतिषेधो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ पञ्चदशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच ॥ प्रत्याख्यातो राजपुत्र्या सुदेष्णां कीचकोऽब्रवीत् । अमर्यादेन कामेन धोरणाभिपरिप्लुतः॥१॥ 20aM अ° for ख। B Edns BCFGHELN किं मां दृढ for पलादिव । d Edrs CDFGHRAI जिपृक्षः। Idns BCEGHKLN मन्यसे हि माम् for मां जिघृक्षसि । * * * xV. 16 N कायेन for कामेन । L अपि परिप्लुतः । 20 6 SK Eि मा दृढ, ST कि मादृशा for यलादिव । a, b omitted in SA, SG. d SK जिघृक्षरिव मन्यसे हि माम् IS. MSS read das-व नारकाणामधि पभा शिगुनमा पलात्माप्स्यसि दुर्लभा सती । (v.s-SG मा पालपत्येप्यास दुर्लभा. सती । ST तपाहि मा मायसे य दुर्लभाम् ।) * * * * XV. la S. d. reads for this मन्याम्यानष पायाच्या पायका वाममोहितः (SAT for RISA महिना) BSA स्वपित्ते for पोरेण ।

·९७ अ. १५ श्लो. २-१] कीचकवधपर्व-सुदेष्णामन्त्रः। कीचक उवाच । यथा कैकेयि सैरन्धी समेयात्तद्विधीयताम् । सुदेणे तत्परीप्सस्व नाहं प्राणानहासिपम् ॥ २ ॥ वैशंपायन उवाच । तस्य तां बहुशः श्रुत्वा वाचं विलपतस्तदा । विराटमहिपी देवी क्रियां चक्रे मनस्विनी ॥३॥ स्वमर्थममिसंधाय तस्यार्थमभिचिन्त्य च । उद्वेगं चैव कृष्णायाः सुदेष्णा सूतमब्रवीत् ॥४॥ 4aC तथा for यथा । BDEHL सेरध्याः FM रध्या । BDE समेयां TM समयम् L समेय N मामियात् I विधीयते । Urdn'K त मुदेष्णे परीप्सत्व Idn BCEGHLN त मुदेष्णे परीप्सस्त्र I Tin'C मोहात्यागान् । BEL माह प्राणा° K अहमा N साहमा Tan' G प्राणान्मोहान् । Ldns BCDEGLN प्रहासिपम् जहामि मे M जहासिप | Edn' BCEG- HEL omit कीचक उवाच । ३a Edns CG सा tor ताम् । L तस्य वाचा for श्रुत्वा वाच । तथा for तदा। BL शुश्राव मत्स्यदेवी सा for विरामहिषी देवी । Edns BCDEGHKLN रुपा A मियाम् for क्रियाम् । D यशस्विनी for मनस्विना । 4aldns CGF स्वमन D स्वधर्मम् BE समर्थम् for स्वमर्थम् । DGK अनु for अभि । FM सख्याय for सधाय 1 D परार्थ for तस्पार्थ | Edns CDG KN अनुचिंत्य । BFans OGEL उद्योग for उद्वेग । वाक्यर kr सूतम् । 2a SK, ST omt कीचा उवाच । S. cl. मुद्देष्णे सेरभ्या । S. c. सगच्छेय सका. मया for समेयात &c. US.ch तथा शीघ्र कुरुवाय for मुद्देष्णे नत् &c. SA' अह SA' माह ST महान् for नाह । SE, ST, SA महासिषम् । 3&4 S.el. reads for vv. 3 & 4:~ तमुवाच परिष्वग्य मुद्देष्णा घातर प्रियम् ॥ भ्रातुन वितरक्षार्थ समापास्यासिनेक्षणा in hne धातु दिन &c omitted in SK, ST. 13 Mt.

·अ. १५ श्लो, ९-१३] कीचकवधपर्व-द्रौपदीप्रेपणम् । तस्मिन्कृते तदा देवी कीचकेनोपमन्त्रिता। सुदेष्णा प्रेपयामास सैरन्धी कीचकालयम् ॥ ९ ॥ सुदेष्णोवाच । उत्तिष्ठ गच्छ सरन्ध्रि कीचकस्य निवेशनम् । पानमाहर कल्याणि पिपासा मां प्रवाधते ॥ १० ॥ द्रौपद्युवाच । न गच्छेयमहं तस्य राजपुत्रि निकेतनम् । त्वमेव देवि जानासि यथा स निरपनपः॥११॥ न चाहमनवद्यानि तव वेश्मनि भामिनि । कामवृत्ता भविष्यामि पतीनां व्यभिचारिणी ॥ १२ ॥ त्वं चैव देवि जानासि यथा स समयः कृतः। प्रविशन्त्या मया पूर्व तव वेश्मनि भामिनि ॥ १३ ॥ 9 aD महा for तदा । M उपमत्रिणा । UK द्रोपदी प्रेषयामास | N कीचक प्रति for कीचकालयम् । 100dns BCEGBKLN आनय for आहर | H मे for माम् | A प्रथावते । AFIf omit मुदेष्णा उदाच । 11 a Ldns CGKN सेरन्धी उवाच । D राजपुननिवेशनम् | Edns ABCEGHK LN निवेशनम् for निकेतनम् । U Edns BCEGHKLN राशि for देवि । म मा for सः । 12 a Idn BN भाविनि । bK कामवृत्या । Comita b. 13 4G देवि चव for चर देवि । HKN मे for स: Iv omitted in C. S. cl. omits this verse. 10a SG, ST, SA गट सरधि मन्त्रीत्या SK गच्छ सरभि मात्रीत्ये for उति &c. US. cl. मुरामानय सुयोणि for पानमाहर &c. S. cl. नृपिनाह विलासिनि for पिपासा मां &c. SK, ST, SA omit सुदंष्णा उवाच । 11a SG नरामनिवेशनम् for रानगुनि &c. SK, ST, SA निरानम् । bs.cl. म for देदि । S.cl. omit द्रौपदी उवाच । 12 vomitted ins.cl. 13as.cl. समया रुतो भद्रे forts पर देवि जानासि | SG, ST लया प्रथममगमे SH, SA यथा प्रथममगमे for यथा म समय: &c b orbitted in S. cl. 9 ·विराटपर्व। [अ. १५ श्लो ५८ पर्वरीणं समुद्दिश्य सुरामन्नं च कारय । तत्रैनां प्रेपयिष्यामि सुराहारीं तवान्तिकम् ॥५॥ तत्र संप्रेपितामेनां विजने निरवग्रहे । परिसान्त यथाकामं सान्व्यमाना रमेद्यथा ॥६॥ पैशंपायन उवाच । कीचकस्तु विनिष्क्रम्य भगिन्या भवनात्तदा । मुरामाहारयामास राजाहाँ सुपरिष्कृताम् ॥७॥ आज शौकरमन्यच्च भक्ष्यांश्वोच्चावचान्मृगान् । कारयामास कुशलैरन्नपानं सुशोभनम् ॥८॥ 5 a BE पावणेंदु ATM पर्विणा व D पावाणे व । IM समुद्यम्य H समुद्देश्य : K 9774 for FITT ? LA ADI MN 2 each yearplay befo 5 a bL इमां for एनाम 1 D अतिके। Ga TM नत for तन I AM समेक्षिताम् । F\f त्वेना K एता for एनाम् । I व्यजने K विजाने for विजने। रनिरवग्रहम् । U Ldns BCDEGHKL सांत्वयेथा A सांत्वयेत्व Ldn- BEEGLN सांत्व- माना AH साध्यमाना | Edns BCDIGHLN यदि for यथा । K च रस्यते for रमेयथा । 7 a Edns CGIN इत्युक्त स for कीचकस्त । Edns CDGH वचनार for भवनात् । BM आमोचयामास । 8 a Eins BCEGHRL भक्षाश्य ( Idn भत्यांश्च ) विविधाकारान् N आजोरण च मुभृश for आज शोकरमन्पच । Edns ABCEGHKL बहून् for भल्यान् । Edns CG तदा BE अdि for मृगान् । B Edns BCDEGHALN अन्न पानम् | EHREN च शोभन G च भोजन for मुशोभनम् । 5a sK, ST, SG किचित्काय SA किंचि सत्य for पवरीण । US cl तामह for तनो । S c मध्वन्नार्थ for मुराहारीम् । Gas c तत for तम्र। SK, SG, SA निरवग्रहाम ST यदभाप्सितम् for निरषयहे । BS.dl. reads for 6 b सात्वयेधा यधा याय यदि साम सहिष्यति ।। (ST, SG यथा याय्य । SA सा स्म for साम ! ST सहिप्यते ।) Sd reads for thug verse परमाण. प्रचफ्राम स्वगृह राजवेश्मन 1 (ST, SA रानवेश्मत.) आगम्य च गृह रम्प सुरामन्न पकार ह॥ SaSK अनइक्म् SG अनावकम् SI अनालिसम् SA अनेलकम् ।scd च सुरुतम् for अ यय । SK या च SG, SI, SA यान् for भभ्यान । HiT मुरुना for कुश ।SK अन्नपाने | SK,SI,S.समरुतम् for मशोभनम् । - - ·अ. १५ लो ९-१३] कीचकवधपर्व-द्रौपदीप्रेषणम् । तस्मिन्छते तदा देवी कीचकेनोपमन्त्रिता। सुदेष्णा प्रेपयामास सैरन्ध्री कीचकालयम् ॥ ९॥ सुदेष्णोवाच । उतिष्ठ गच्छ सेरान्ध्रि कीचकस्य निवेशनम् । पानमाहर कल्याणि पिपासा मां प्रवाधते ॥ १०॥ द्रौपद्युवाच । न गच्छेयमहं तस्य राजपुत्रि निकेतनम् । त्वमेव देवि जानासि यथा स निरपत्रपः॥११॥ न चाहमनवद्याङ्गि तव वेश्मनि भामिनि । कामवृत्ता भविष्यामि पतीनां व्यभिचारिणी ॥ १२ ॥ त्वं चैव देवि जानासि यथा स समयः कृतः। प्रविशन्त्या मया पूर्वं तव वेश्मनि भामिनि ॥ १३ ॥ 9 aD महा for तदा । M उपमत्रिणा । UK द्रोपदी प्रेषयामास I N कीचक प्रति for कीचकालयम् । 10 Urdas BCEGHKLN आनय for आहर 1 H मे for माम् | A प्रधावते । AFM omit मुदेष्णा उवाच । 11 a Edns CGKN सैरन्धी उवाच । D राजपुत्रनिवेशनम् | rdns ABCIGHK LN निवेशनम for निकेतनम् । UEdns BCLGHKLN राज्ञि for देवि । म मा for सः | 12 a Edn' BN TRT 1 bK कामापा Comits b. 13 aG देवि चेव for चैव देवि । HEN मे for सः | N. omitted in c S. cl. omits this verse. 10a SG, ST, SA गग्र सैरधि मन्त्रीत्या SK गच्छ सेरवि माधीत्य for उशिष्ठ &c. US. cl. सुरामानय सुश्रोण for पानमाहर &c. S. cl. तृपिनाह विलासिनि for पिपासा मी &c. SK, ST, SA omit सुदेष्णा उवाच । 11 a SG नराधमनिवेशनम् for रानपुर &c. SK, ST, SA निवेशनम् । Us.ct. भद्रे for देवि । Sct. omit द्रोपदी उवाच । 12 Y. omitted in S. cl. 18as.el. समय तो भद्रे fornा देवि जानासि। SG, ST लया प्रथममगमे SK, SA 9251 FAATH for qu1 H 4149: (c b omitted in S. cl. 9 ·१०० विराटपर्व। [अ. १५ श्लो. १४-१५ कीचकश्च सुकेशान्ते मूढो मदनदर्पितः। सोऽवमंस्यति.मां. दृष्ट्वा. न. यास्ये.तत्र,शोभने....१४॥... सन्ति चान्यास्तव प्रेष्या राजपुत्रि वशानुगाः। अन्याः प्रेपय कैकेयि स हि मामवमस्यते ॥ १५॥ सुदेष्णोवाच । नैव त्वां जातु हिंस्यात्स इतः संप्रेपितां मया । इत्यस्याः प्रददौ कांस्यं सोपधानं हिरण्मयम् ॥ १६॥ सा शङ्कमाना रुदती देवं शरणमीयुपी । प्रातिष्ठत सुराहारी कीचकस्य निवेशनम् ॥ १७॥ 14 a Edns BCDEK तु for a I M कीचकस्य मुदेशान्ते । G मदनदापितः । BK दृष्ट्वाभिमस्यतेसो मा for सोव &c. 15a Edns BCDEGHKN बह्वधः for चान्या: । G तु ते for तव । Edns CDGHKN अन्यां FLM अन्यान् | all Mss and Edns भद्रते for कैकेयि। 16 a Edn' L एव for एव । Edns BCEGHK सप्रेषिता । L इतश्च प्रेषिता । UEdns CGL इत्युक्त्वा for इस्यस्याः । Edns ACG पात्रं for कास्यम् । Edne ACDHKLN सपिधान BE सप्रधान G सपरिधान for सोपधान । 17 a BE स शकमाना 1 Edns BCEGHKL देव | AK एयुपी । 14 a ST, SA तु for च । SK गर्पितः for दार्पतः । b S. cl. reads:-- स मामिह गतां दृष्ट्या व्यवस्यति निरामनिम् । (SK, SA आगा for गताम् | ST, SA निरारुतिः।) 15a Sr, SG, SA बयः सति तव प्रेव्याः। ST यहवः सति यः for सति चा &c. US. cl. अन्य for अन्याः ISK, SG सरस्याहमिह त्वया ST रक्षणीया वयाप्यहम् SA रक्षा ह्यहमिह त्वया for सहि मामवमस्यते । 16 as.el. reads हीदृशो मम धाता कि त्वं समभिशकसे 1 (SA' का for किं । SA' त for a I ST समभिशससे।) US. cl. भाननं पददो चास्ये 1 SK सपिधान SG, ST सापिधान SA पिधानं च for सोपधानम् | mr. 17 as.cl. reads:-सा शकमाना रुदती वेपती द्रुपदात्मना । देवतेभ्यो ममहत्या पर, रेभ्यस्तधामीम् । ( SA वेपनी । SA: SALG नद! | SG देनाभ्या) Aakanemiams ·१०२ विराटपर्व ।[अ. १५ श्लो. २१. अ. १६ श्लो. १-२ तां मृगीमिव संत्रस्तां दृष्ट्वा कृष्णां समीपगाम् । उदतिष्ठत्तदा सूतो नावं लब्ध्वेव पारगः ॥२१॥ इति विराटपर्वाण कीचकवधे द्रौपदीप्रेपणो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ पोडशोऽध्यायः। कीचक उवाच । स्वागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम । स्वामिनी त्वमनुप्राप्ता प्रकुरुष्व यथेप्ससि ॥ १ ॥ सुवर्णमालाकम्वृश्च कुण्डले परिहाटके । नानारत्नमये शुभ्रे मणिरत्नं च शोभनम् ॥२॥ 21 aC मृगी BE विनस्ता । D मुशोभना for समीपगाम् । UK उपातिष्ठन् ! Edns BCDEGHK-LN मुदा र महा for तदा । D लंध्येव for लम्वेव । L पारगाः। * * * * XVI. 1 a BE तेस्तु कल्याणि for ते सुकेशान्ते । UN कामिनी for स्वामिनी ! BE मम प्रामा L परिक्रम्य Af अनुमाप्य for अनुप्राप्ता । Edns BCDEGHIN मम प्रिय L सम प्रिय । यथेप्सितम् for यथेप्ससि । 2 a Edns GHN सुवर्णमाला BE सुवर्णमाल्य DKL सुवर्णमाला for सुवर्णमाला । D कम्युः KLN क्यू for क्युः। AFHK परिहारके । v Idns BCEFGKLIN नानापत्तनने D नानापत्तनज for नानारत्नमये IN सानुरत्न for मणिरत्न । BELN शोभने for शोभनं । 21 as. cl. विनस्ता 1 SA हरः for रुष्णा । S. cl. समागताम् । US.cl. उत्पपातासनात्तूर्णं । ST, SA सागरे for पारगः । * XVI. 16 ST सा मम SH, SA माधु मे for स्वामिनी । SG स° for 4°1S..चिरस्य भयनं शुभे for प्रकरुप्य ययेप्ससि । ST reads 2 a. before t. and 3 a. after 2 a. 2aST पादु for 'हाटरे । SG, SK, SA omit thiis line. 6S.. omitrat... ..

·अ.१६ श्लो.३-५] कीचकवधपर्व-द्रोपद्यनुनयः । १०३ अस्ति मे शयनं दिव्यं त्वदर्थमुपकल्पितम् । एहि तत्र मया साध पिवस्व मधुमाधवीम् ॥ ३॥ द्रौपद्युवाच । अप्रैपीद्राजपुत्री मां सुराहारी तवान्तिकम् । पानमाहर मे क्षिप्रं पिपासा मां प्रवाधते ॥४॥ कीचक उवाच । अन्या भद्रे नयिष्यन्ति राजपुत्र्याः सुरादिकम् । इति तां दक्षिणे पाणी सूतपुत्रः परामृशत् ॥५॥ 30 H मधुमाधवम् for मधुमावीम् । 4 a K अपेक्षीत् for अप्रैपी । D मा for मा । U BDEHLN आनय for आहर । र क्षिप्र for म ! H क्षिम K मे for क्षिप्र । Idn? BEGHKN À Edna afe L at for at | Edns BLGK FALTIEL A1 मे वशा प्रवीत् H सा वीत् L च सा बर्वात् for प्रयावते | Comits this verse. 5aC अन्ये for अन्या । भद्र for भद्रे । BL हरिष्यति । N राजपुच्य| for राजपु या । Edns BCIGH प्रतिश्रुत A मुराविक DKL परिश्रुत N परिश्रुता for मुरादिक । b Edns BODEGLN इत्येना TML इत्येता fon इति तो। दक्षिणो for दक्षिणे । BE हस्ते for पाणो | Ldn' परामृषत् fon परामृशत् । 3 as. cl reads 2 lines for this स्वास्तीर्णमस्ति शयन सितमोत्तरछदम् । (SA, SG, ST अस्मत् for अस्ति ।) प्रतिगृहीष्य मे भोगांस्त्वदर्यमुपकल्पितान् ॥ (ST भोगांव for मे भोगान् । SG, SA तव for यत् । SG अनु for उप ।) us cl अत्रारुह्य for एहि तन । पियेमा वर वारुणीम for पिवस्व मधुमाधवीम् । S cl. omits gingar 4 as cl. reads instead-अमेपीन्मा मुराहारी मुदेष्णा त्वन्निवेशनम् । (SG हारी for हारीम् ) US cl. reads the following 2 lines for this---तस्ये नयिष्ये मदिर, भगिनी तृषिता तव (SA हि ते for तव) । पिपासिता च कैकेयी तूर्ण मामादिशत्ततः ।। (ST केया) 5a SA, ST हरिष्यति for नयि यति । S cl. मुरां fol मुरा। SK, SG, SA इमाम, ST इमा for आदिकम् । Us.cl. उक्त tor नाम| S. adds ~वेशपायन उवाच before th.

·अं.१५ श्लो. १८-२०] कीचकवधपर्व-द्रौपद्याः सूर्यप्रार्थना । १०१ द्रौपद्युवाच । यथाहमन्यं पाण्डुभ्यो नाभिजानामि कंचन । तेन सत्येन मां प्राप्तां कीचको मा वशेऽकरोत् ॥१८॥ वैशंपायन उवाच । उपातिष्ठत सा सूर्य मुहूर्तमवला ततः। तत्तस्याश्चिन्तितं सूर्यस्तत्र सर्वं बुबोध ह ॥ १९॥ अन्तर्हितं ततस्तस्या रक्षो रक्षार्थमादिशत् । तथैनां नाजहात्तत्र सर्वावस्थमनिन्दिताम् ॥ २०॥ Fans CG सेरधी उवाच । 18a N यदा for यथा। H for अहम् । स पाण्डवेभ्यः । D यथाहं पांडवेभ्योन्यं । Edn BCEGLN भर्तृभ्यः for पाण्डुभ्यः L न जानामि कथचन । UEdns BCEGHKLN मा कुर्यात्कीचको वशे । AFM रुथाः for अक्गेत् । 19 a FGNI अचला N अवशा for अबला । । तदा for ततः । UEdns BCDEGHKLN म for तत् । Idns BCDEGHKLN तनु मध्यायाः सर्व सूर्योदयुद्भवान् for चिंतित &c. 20 a H हृदि हितः । L रक्षो | CM आदिशेत् । Urdns ABCDEGKN तच H यथा L तत्र for तथा । Idns BCDEGH KLN सविस्थामु AFM सविस्थाम् । 18 a SK, SA omit दोपयुवाच । S. cl. पार्वभ्य. IS cl. मानवम् for कचन । bs.c. दृष्ट्वा for प्रातli s .. वश नयेन् for पशे करोत् । 19 a ST अचला।s.cl. तदा for नतः। bs.cl. नद (ST, SA' दार) म्यारतनुमध्यायाः for नतस्या' &c. SK, SG, ST सर्व स्परपुवाम् SA सर्व सूर्यानुयुयान् । 20a ST आतिम् । 6 SK, SG नना. ST नप्रेना. SA सना । SAT नहो। SK, SG मर्ग परपामु ST, SA वस्याम् । 721 1 ·विराटपर्व । [अ. १५ श्लो. ६९ स तामभिप्रेक्ष्य विशालनेत्राम् । जिघृक्षमाणः परिभर्सयन्तीम् ॥ जग्राह तामुत्तरवस्वदेशे। स कीचकस्तां सहसा क्षिपन्तीम् ॥ ६॥ प्रगृह्यमाणा तु महाजवेन । मुहुर्विनिःश्वस्य च राजपुत्री ॥ तया समाक्षिप्ततनुः स पापः । पपात शाखीव निकत्तमूलः ॥ ७ ॥ सा गृहीता विधुन्वाना भूमावाक्षिप्य कीचकम् । मभां शरणमाधावयत्र राजा युधिष्ठिरः ॥८॥ तां कीचकः प्रधावन्ती केशपक्षे परामृशत् । अथैनां पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदाहनतू ॥९॥ Ga ABDET KLIN अनुप्रेस्य for अभिप्रेत्य । BE विलोलनेत्रा for विशालनेत्रा। Ldns add देशपायन उवाच before this v. CBDT for ता । dC मनसा L चचल for सहसा । L उक्षिपते for क्षिपन्तीम् । 7a A प्रगृह्यमाने F प्रगृह्यमाना for प्रगृह्यमाणा। UK निशयास for विनिःश्वरय । ERN तु for च । A राजपुन्या D राजपुत्री for राजपुत्री। c L समुक्षिप्ततनु. for समाक्षिप्ततनु । d BCDEHL निरुन्तमूलः । 8a N विधुन्नाना for विधुन्वाना । HEdns CDG आगच्छत् for आधावत् । 9d Edns AG केशपाशे L देशमध्ये N केशपक्षे for केशपक्षे । BE परामृशन् । 6 D एतां । D पादा for पदा | Edns CGHKLN अवधीत् for अहनत् । S cl. omits verses 6 & 7 8 as cl विधुन्वन्ती for विधुन्वाना ! नि for आ। भाजनम् for कीचकम् । 9aSA कीचकस्तां for तां कीचकः। USA पदावधीत् for पदाहनत् । SG, ST, SK read-पातयित्वा तु (SG ) तो भूमो सूतपुत्र. पदावधीत् । सभार्या पश्यतो राज्ञो विराटस्य महा ·अ. १६ श्लो. १०-१३] कीचकवधपर्व-कीचकपराभवः । १०५ युक्तो योऽसौ तदार्केण राक्षसः सन्नियोजितः । अदृश्यो वायुरूपेण अपावहत भारत ॥ १० ॥ स पपात तदा भूमौ रक्षोचलसमाहतः । विघूर्णमानो निश्चेष्टश्छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ११ ॥ तां चासीनी दहशतुर्भीमसेनयुधिष्ठिरी। अमृष्यमाणो कृप्णायाः कीचकेन पदा वधम् ॥ १२ ॥ तस्य भीमो वधं प्रेप्सुः कीचकस्य दुरात्मनः । दन्तैर्दन्तान्तरं स्पृष्ट्वा क्रोधाभृकुटिमानयत् ॥ १३ ॥ 10 a Ldns BCDEGHKLN तस्याः for युक्त । किल for तदा । U Edns BCDLGHK स कीचकमपोयाह L स कीचकमपोवाहन for अदृश्यो वाय रूपेण 1 Lans BCDEGKLN पातवेगेन । AILJI अपोवाहत for अपावहत । 11 a G तत: for तदा | AFHM रक्षोबलसमाहितः । b BEGN Arnar HL fatal for fine: 1 12a L तो for ता च । K सभासानो for तां चासीनो । bA अमृश्यमाणो AIN अमृष्यमाण.। L रुष्णायो 1 Tans CG पराभवम् HL पदाहत for पदावधम् । 13 6 Edns BCDEGN दन्तास्तदा रोपात HKL दन्तास्तथा रोपा BF दन्तान्तरान्- स्पृष्ट्वा for दन्तान्तरस्पृष्ट्वा । Ldns BODEGHALN निष्पिपेप for क्रोधाद- चर्ति | Ldns BCDIGHAN महामनाः L महायल for आनयत् । 10 as cl ततो दिवारणाशु for युक्तो योऽसौ तदार्केण । bs. cl. स कीचक्मपोवाह (SG अपोधयत् ) वातवेगेन ( ST, SA वायु- धेगेन) भारत । 11 a SA, SG, ST ततः for तदा । SK समीरितः for समाहतः । 12 a SK, SG, ST read for this line - तस्यामासन्हि ते पार्था सभायां धातरस्तथा (SG,SI तदा for तथा ) | SA युधिष्ठिरवृकोदरौ for मीम- सेनयुधिष्ठिरो। USK, SG, ST अमृध्यमाणा. for अमृध्यमाणो । SA' कीचकस्य for कीचकेन । SG वधि for वध । 13 a SA', SK, ST Rध for वध । S.cl दन्तेर्दन्तास्तदा रोपान्निप्पिपेप महामनाः । (SG महायशाः) 14 Mit ·१०६ विराटपर्व । [अ. १६ श्लो. १४-१६ अहुछेनावमृदात्तु अङ्गुष्ठं तस्य धर्मराट् । प्रबोधनभयाद्राजा भीमं स प्रत्यपेधयत् ॥ १४॥ सा सभाद्वारमागत्य रुदन्ती मत्स्यमब्रवीत् ॥ अवेक्षमाणा सुश्रोणी ती पती दीनमानसौ ॥ १५॥ आकारमभिरक्षन्ती प्रतिज्ञा धर्मसंहिताम् । दहमानेव रौद्रेण चक्षुपा द्रुपदात्मजा ॥ १६ ॥ 14 a Edns CG अधावमृद्रादंगुष्ठं BE अथांगुष्ठेन चागृहात् D अथांगुष्ठेन वा मृगाव K. अागुष्ठनावमृदन । अथांगुष्ठेनायगृण्हात् N अथांगुष्ठेनापमृगन F अंगुष्ठेनापि मृदात्तु H पादांगुष्ठेन व्यमृदत् for अगुष्ठेनायमृदात्त । Bins CG अगष्ठेन युधिष्ठिग: for अगुष्ठ सस्य धर्मराट् । VEdns BCDEGILN A for स I BE प्रत्यपेधयत् G प्रत्यषेधत् । 15aH omits सा IN स | Edns CDKN आसाय BEL आगम्य । उपागम्य for आगत्य | Edns BCDEGN रुदती। A F अपेक्ष्यमाणा H अन्वेक्षमाणा | Edns BCDEGHLN पतास्तान दीनचेतसः K पतीस्वान्दीनचेतसः for तो पती दीनमानसो । If a BDEL अभिवीक्षेती for अभिरक्षती । Edn' CH प्रतिज्ञाधर्मसहिता D धर्मज्ञा• धर्मसमता GK प्रतिज्ञाधर्मसयमात् N प्रतिज्ञाधर्मसंश्रयं for प्रतिज्ञा धर्मसंहिता । B Edns ACGHIN दह्यमानेव D दहमानेन K निहतीव L दहंतीवाति for दहमानेव । 14 a SK, ST, SA अथांगुष्ठेनावमृद्गात् for अंगुष्ठेनाथमृद्गात्तु | SG अथांगुष्ठेन चामृगाव SK, SG, ST, SA तत्र for तस्य । B SAT, SG राजन् SK राज्ञः for राजा । SK, ST भीम त SA, ST भीमस्य for भीम स। 15as.cl. सभाद्वारमुपागम्य for सा सभाद्वारमागत्य । ST, SG, SA रुदती for रुदन्नी । S.cl. वाक्यं for मत्स्य । 6 SK, ST, SG पतीस्तान् दोनमानसः SA पतीस्तान् दीनमानसा for तो पती दीन मानसो। 16as.cl. परिरक्षन्तो for अभिरक्षन्ती । SK, SA, ST धर्मसयुता for धर्मसहिनाम् । B SK, ST, SG, SA दागाने SA' ट्रामानेर ।

·। : अ. १६ श्लो. १५-२० ] कीचकवधपर्व-द्रौपदीविलापः। २०७० द्रौपावाच । येपामवध्यो नैवारिः पदा भूमिमुपस्पृशत् । तपां मां मानिनी भायौ सूतपुत्रः पदावधीत् ॥ १७॥ येपां दुन्दुभिनिर्घोपः श्रूयते हि अहर्निशम् । तेषां मां मानिनी भायी सूतपुत्रः पदावधीत् ॥ १८ ॥ ये लोकपूज्याः सततं बलवन्तोऽभिमानिनः। तेपां मां मानिनी भायौ सूतपुत्रः पदावधीत् ॥ १९ ॥ सर्वलोकमिमं हन्युर्धर्मपाशसितास्तु ये । तेपां मां मानिनीं भायी सूतपुत्रः पदावधीत् ॥ २० ॥ 17 a Edus RCDIGKLN वेग न स्वपिति H वेरि कदाचिन्न for अवध्यो नेवारिः । Edns CDGLN पठेपि विषये वसन् for पदाभूमि° etc | K मुसं for पदा। स्पृशेत् । UAI चूत पुत्रा for सूनपुन । FM omit द्रोपयुवाच । 18 a Edns ACDGHKN: ज्याघोपः श्रूयतेऽनिश F अप्याघोपः श्रूयतेनिश for श्रूयते हि अहर्निश । V. 18 omitted in LAI. 19 a Tdns BCEKN ये च तेजस्विनो दाताः D यज्यानो ये च दाताश्य GL येते नेजस्विनो दाता H एते तेजस्विनो दांताः for ये लोम्पूज्या. सतत । Edns BC DEGKL बरवतोति मनस्विन I अभिमानिता. for अभिमानिनः । v.19 onnitted in M. 20 a ldn' पाशासिता. A धमपाशहताच ये F धर्मपाशस्थिता ये H धर्मपाशश्रिता- ये। D च for तु। 200 omitted in B and E - 17 as.c न वैरी समिति for अवथ्यो नेवारिः। SG सदा for पदा। S.dd उप स्पृशन (SA उपस्पृशेत् )। 18 a SA तेष| for येपा । SK, SA, SG ज्यायोप. for निर्घोप. ! SA2 महान् । SA', SK, SG भृश for °निश । USK, SA, SG दयिता for मानिनीम् | line omitted in ST. 19 a line ormitted in ST, SK नेजस्विनस्तथा क्षान्ता, SA, SG तेजस्विनः सदा क्षान्ता for ये लोम्पूज्या सतत । SK, SG, च for अभि । 6 SĂ, SG great for avati i line omitted in Sr. 20a SK, SA सर्वलोकम् ST समलो म् ! SK, SG, SA यदि कुद्धा महामला: ST यदि कुद्धा महारथाः for धर्मपाशसितास्तु ये । bSK, SA दयितां for ·विराटपर्व। [अ. १६ श्लो. २१.२५ शरणं ये प्रपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम् । चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः क्व नु तेऽय महारथाः॥२१ ॥ कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम् । मर्पयन्ति यथा क्लीवा बलवन्तोऽमितौजसः ॥ २२ ॥ क नु तेपाममर्पश्च वीर्य तेजश्च वर्तते । न परीप्सन्ति ये भायर्यां वध्यमानां प्रियां सतीम् ॥२३॥ धर्मवैतंसिको नृनमधर्ममपि पूजयेत् । पश्यन्मां मर्पयति यो वध्यमानामनागसम् ॥ २४ न राजनराजवत्किंचित्समाचरसि कीचके । दस्यूनामिव ते धर्मो न हि संसदि शोभते ॥ २५ ॥ 21 a FM शरणाय for शरण ये । 22a K दुरात्मना for प्रियां सनी । BC भर्सयता for मपयति । L महौजसः for अमितौजस । 23ar बल for वीय | DK for च । 8 L ते for ये N वध्यमाना । Ldns BCDIGRL दुरा मना । दुरामभिः for मियां सतीम् । 24 a omitted in Edns BCDHLN ( K reads this line elsewhere ) BEdns BCDGL य पश्य मां मर्पयति H पश्यमा यो मषयति N य पश्यन्मा न मर्शयति M य पश्य मा मपयते for पश्यमा मर्पयति य । Comits या| D अनागो र दुरा मना for अनागस । 25a Edns ACL न राजा for न राजन् । H omits राजन् । rdns ACL समाचरति IN समाचरास for समाचरसि । Pdns BCDI GHKL धर्मस्ते for ते धमः । L यदि for न हि । F omits हि। BEH शोभसे 1 शस्यते for शोभते । 21bscl महाबला for महारथा । 22bscl अतितेजस for अमितौजस । 23 ST अमष च । SK तेपी for तेज IS cl तद्बल for वतते । bs' दुरामना for प्रियां सताम् । 24 a line omitted in Scl. bscl मा मषयीय पश्यन् for पश्यमा मषयति य I SA gruarat for वध्यमान! | ST, SA अनागताम् । 25@SA समाचरति । I SK, SG, SA न सा परिवर्तते ST न ससु परिकीत्यते for न हि ससदि शोभते।Scl leads this &vi 25 & 26 after y 11th of their pew Adh( vide App ) ·. अ.१६ श्लो. २६-२९ । कीचकवधपर्व-द्रौपदीविला। नाहमेतन युक्ता वै वस्तुं मत्स्य तवान्तिके। मभासदश्च पश्यन्तु कीचकस्य व्यतिक्रमम् ॥ २६॥ न कीचकः सधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन । सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते ॥ २७ ॥ एवंविधं विलपती वचोभिः कटुकाक्षरैः। उपालभत गजानं मत्स्यानां वरवर्णिनी ॥२८॥ विराट उवाच । परोक्ष नाभिजानामि विवादं युवयोरहम । कार्यस्यार्थमविजाय किं नु स्यात्कुशलं मम ॥ २९ ॥ 26 a ldns CI HLII या for युक्ता । Iday ABCDEGHKL हनु for यस्तु । UTins सभासदोन BLLN सभासढस्तु C ममामदोस्य H सभासदम for सभा सदा । पश्यत for पश्यतु । 27 a Ldns CG काचको न च धमज्ञ BH न फीचरस्तु धर्मज्ञ. D न कीचका धर्मज्ञा I न फीचकोन्तु धर्मज्ञ Kन कीयकर धमस्थ. L न पीचरस्वधर्मस्पो N न पीचाः मुधमज्ञ for न की समस्या IK मस्त्या for मस्यः । BE कदाचन L कदाचन for वचन । ULins BCL य एन GH य इम for य इम | All except DFN add पेशपायन उवाच । before v 27 2saldns BCDEGHKLN एवश्यियोमि सा for एवविध विलपती । A विल• पनी for लिपती ! Ldns BDELN ना रुष्णाथुलोचना CGHK नहा रुग्णा मुलोचना। Kउपारभत | Idn मास्याना । 29 a BLवा for kidns BCDLGHALN विग्रह for विवाट । H मिथ for अह । v Idns ABCDIGHKLN अथतत्व for कायस्यायें । BL अभिज्ञाय N अभिडेय for अविज्ञाय 1 BD तु for नु 1 Ldns BCDG कौशल N शोभन for कुशर। 28 26 as cl हनुम् । US cl. कीचक धमाधिनम् । 27 v omitted in S. cl. v omitted in Scl 29 a SA, SK विग्रह for विवाद ! SA अपि for अहम् । SK, SA अथतत्व for कायस्याय । SK, SA Eि स्यादकराल Suनि स्यादाकुर मन for किं नु स्यालक शलममा ·विराटपर्व। [अ. १६ श्लो. ३०-३२ ततः सभ्यास्तु विज्ञाय कृष्णावाक्यमपूजयन् । साधु साध्विति ते सर्वे कीचकं च व्यगईयन् ॥ ३० ॥ सभ्या ऊचुः। यस्येयं चारुस की भार्या स्यादायतेक्षणा । परो लाभोऽद्य तस्य स्थान स शोचेत्कथंचन ॥ ३१ ॥ एवं पूजयतस्तांस्तु कृष्णां प्रेक्ष्य सभासदः । युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे स्वेद आगतः ॥ ३२ ॥ 30 a Edns ABCDEGHKMN 7 7*41: fur FETET Edns ABCDEGHK LN रुष्णा भूयः स तूष्णीं भूयः for रुष्णावाक्य । Edns BCDEGKN अभ्य- पूजयन् HL अप्यपूजयन् for अपूजयन् । UC साध्वीति । Edns BCDEGHKLN चाप्याहुः for ते सर्वे । Edns BCDE GKN add वैशंपायन उवाच before v. 30. 31 a DG९पा for इय । b Edns CDL लाभस्तु BE लोक H हि लाभा for लाभोय । GKIN च for अद्य | Edns CGKLAM च for HI E rilee N siteq: for शोचेत् । BEHM कदाचन LN कदाचनः for कथचन । Edns ACDGHKLMN add वैशपायन उवाच before v. 32. 32 a Edns CDGKL सपूजयन्तस्ते BEH सपूजयस्तत्र N सपूजयन्ति स्म for पून यतस्तास्त । A प्रेक्ष for प्रेक्ष्य । D सभासदा: for सभासदः । UD कोपेन for कोपात्तु । N a for तु | Edns BCDEHKLN आगमत् । G repeats here last 5 verses 30 a SK, SA, ST, SG ते सर्वे for विज्ञाय । SK, SA, ST, SG भूया कृष्णा मपूजयन् for रुष्णावाक्यमपूजयन् । USK, SA, SG चाप्याहु. ST च माहुः for ते सर्वे । SK, SA, SG, ST चाप्य. गर्हयन for च व्यगर्हयन् । 31 aST पद्मायतेक्षणा for आयतेक्षणा। USA परः for परः । SK, SA, ST च, SG I for अय । ST तु for स ! ST, SA' शोच्या ! SK, SA, SG कदाचम for क्थन । 32 SH, SA इति रमापूजयस्तर SG, ST इतिरम पूजयंरतन for एवं पूजयतस्तास्तु । USG, ST अप्यमान for कोरातु । SG, ST पिन्दवः for °आगत: SA, MKआनरत् for आगतः ।

·अ. १६ श्लो. ३३-३६] कीचकवधपर्व-द्रीपदीसान्त्वनम् । अथाब्रवीद्राजपुत्री कौरव्यो महिपी प्रियाम् । गच्छ सैरन्ध्र मुक्तासि सुदेष्णाया निवेशनम् ॥ ३३ ॥ भर्तारमनुवर्तन्त्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः । शुश्रूपया क्लिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ॥ ३४ ॥ मन्ये न कालं क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव । येन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः॥३५॥ अकालज्ञासि सेरन्धि शैलूपीव प्रधावसि । विघ्नं करोपि मत्स्यानां दीव्यतां राजसंसदि ॥ ३६॥ 330 Edns BCDFGHKLN मात्ररथाः । मुमानि for मुक्तासि । 34 a Tans BCDI अनुरुध्यन्त्यः Edn- GHKLN अनरु पन्त्यः for अनुवर्तन्त्यः । Kयोषितः for पत्नयः । bL पत्युरर्थे for क्लिश्यमानाः । BDEKN पतिलोकान् L पत्युलॊक for पतिलोक । FM जति for जयति । 35aD काल: for काल। 6 Edns ABCDEGHKLN तेन for येन । H वा for त्वा । N नामधावति for नाभि पावति । 36 a M आमालज्ञा । । शिल्पी | Edn' BEGN विरोदिपि C च रोदिपि Edn' विरोदिसि for प्रधावसि । C मात्स्याना M राजसपदि for राजससदि । 33 a S. cl. अमवीदर्मपुत्रोऽथ for अधानाद्रानपुीं। सेरनी for कौरव्यः । US.cl. मामेत्स्वं for मुक्तासि । SG, ST, SA युधिष्ठिर उवाय before. this line. 34 a SK अनुन्धन्त्यः for अनुवन्त्यः। SA, SG, ST भतारस्तव पश्यन्ति for भारमनुवर्तन्यः । SG, ST, SA: क्लिश्शन्तो धीरचेतसः SA फिलश्यन्ती धीर घेतसः for क्लिश्यन्ते वारपत्नयः। B SAT SG परलोक ST सता लो for पतिलो । 35ascl.काल for कालः। bs.cl.तेन for येन । 36a SK, ST, SG तस्मात्त्वमपि मुश्रोणि SA तस्मात्त्व मन्यमे सर्वे: for अकालज्ञा सरभि । SK, SG, ST विभासि ना SA' अवभासि म SA' विभाति :. for प्रधावसि । b SG भद्र ते ST पिंगेदिष्यसि वे भद्रे SA दुःव रोदिपि दे मद्रे SAL दुस करोधिवे भद्रे for विघ्नं करोपि मरयाना । SK वे भद्रे for मत्स्याना । SAT AZ SA' Beant for a stare i S. d. interchanges a & b. दुत करोपि ·११२ विराटपर्व। [ अ. १६ श्लो. ३७.४० द्रौपद्युवाच । बहुदुःखान्विता येपामर्थेऽहं धर्मचारिणी । तस्य तस्येह ते वध्या येषां ज्येष्ठोऽक्षदेविता ॥ ३७॥ इत्युक्त्वा भाद्रवत्कृष्णा सुदेष्णाया निवेशनम् । केशान्मुक्त्वा तु सुश्रोणी संरम्भाल्लोहितेक्षणा ॥ ३८॥ शुशुभे वदनं तस्या रुदन्त्या साम्बकं तदा । मेघलेखादिनिर्मुक्तं दिवीव रविमण्डलम् ॥ ३९ ॥ सुदेष्णोवाच । समाश्वस वरारोहे कस्माद्रोदिपि भामिनि । कस्याय न सुखं भद्रे केन ते विप्रियं कृतम् ॥ ४० ॥ 37 a Edns BCDEGKLN सेरधी उ" for द्रोपावाच । Edns BCEGHKLN अतीव तेषां घृणिनां D अतीय घृणिनां तेषां for बहुदुःखान्विता येपा । D मन्ये for अर्थे । D धर्मचारिणी H धर्मचारिणि for धर्मचारिणी। 8 D कस्य कस्य न for तस्य तस्येह । Ldns BCDGH एव . हि वे for इह K तेषां साधु शुभ कि नु for तस्य तस्येह ते वध्याः । N राध्या for ते वयाः। 1 वध्य. for वष्याः। D ज्येष्ठाक्ष । 38aC निवेशने for निवेशन । UD प्रमुच्य for मुक्त्वा तु । Edns CG च L अथ for तु BE सैरधी for सरंभात् । 39 a tdns C रुदत्याः सुचिर A रुदत्यावनत B1, रुदितावनत DGAIN रुदितायाधिर H रुदितोवेदित र रुदितारुचिर L रुदिनो परम for रुदायाः सांत्रक । B Edns ACDGHKLN मेपलेसा M मेचलेशात् for मेपलेसात् । Idns BCD IGHKLN शशि° for रवि 40 a H omits मुद्देष्गोदाय ! Idns BDHKLN क्स्त्वावधीत् CLG परत्वामवधीन for समाश्यस I KN दुरारोहे for यगगेहे । ANI करमात्त्व for करमात् । Af शुभे । BCDIGHKIN शोभने for भामिनि । UHनस्य for कश्ययेन for येन । 37, 38 Verses omitted in S. cl, but sce append. 39, 40 Verses omitted in s.cl, but see appendis.

·अ. १६ श्लो. ४१-४३ ] कीचकवधपर्व-द्रौपदीनिवर्तनम् । ११३ द्रौपद्युवाच । कीचको मां वधीत्तत्र सुराहारींगतां तव । सभायां पश्यतो राज्ञो यथैव विजने तथा ॥४१ ॥ मुदेष्णोवाच । घातयामि सुकेशान्ते कीचकं यदि मन्यसे । गृहं गताया महाक्यायेन ते विप्रियं कृतम् ॥ ४२ ॥ द्रोपावाच । अन्येऽपितं हनिष्यन्ति येपामागः करोति सः॥ मन्ये चाचैव सुव्यक्तं परलोकं गमिप्यति ॥४३॥ 41 a L सेगी for द्रौपटा। Edns BCEFGKJI मावीर H मा वधि: D मामबार L मापवीत् । मा मावीर for मा दी। BIdns CGN बरे for तथा । 42 a F मन्यमे यदि for यदि मन्यसे । UIdns CGKN योतो वो कामसमतो BEH योसोला कामसनमः D योतो त्या कामसपन्न. L योतो त्या कामेष समत्तः for गृहं गताया महाक्यार | A गतायो for गतायाः | Ldns CDGLN दुटभामबम यते BEK दुर्लभामभिमन्यते H दुलंमामतिमन्यते for येन ते विधिय रुन । 43 andns BCDIGL सन्ध्रा for टोपटा। Edns BCL अन्य चैन BIH अयेत वे D अन्ये वेन C अन्ये चैव G अन्ये नस्य र अन्ये त वे N अन्ये चेव for अन्येऽपिताrdas CDGHEN वषिष्यति । UIans CG चाय H अनायेव for वाद्य | Idns C यमलोक for परलोक्म । Here ends the Adh in Edns ABCDLGKLN 41as.cl तोगना for गत तय । US. cl. यथा दै निर्जने वने for यथा विजने तथा । 42 as cl. मुदन्तोष्ठि for मुकेशान्ते । bs.cl. ready यस्त्वां (ST या ) कामाभिभूतामा दुमामवमायने ( SG, SA अभिमन्यते) for . 43 as cd अ for अयेऽपि । SA हनिष्यामि SG गमिष्यन्ति for हनिप्यन्ति । SA विस्तारमन्ययम् for येपामाग. गनि स. I SK, SG, ST रोहि for करोति। Us.cl. मन्ये म्हमय वा यो वा for मन्ये चावमुभ्या। 15Mt.

·११४ विराटपर्व। [अ. १६ श्लो. ४४-४७ वैशंपायन उवाच । सा हता सूतपुत्रेण राजपुत्री समज्वलत् । वधं कृष्णा परीप्सन्ती सेनावाहस्य भामिनी ॥४४॥ जगाम वासमेवं सा शोकादुद्विग्नमानसा । कृत्वा शौचं यथान्यायं कृष्णा वै तनुमध्यमा ॥ ४५ ॥ गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य सलिलेन सा। चिन्तयामास रुदती स्वस्य दुःखस्य निर्णयम् ॥ ४६ ॥ इत्येवं चिन्तयित्वा सा भीमं वै मनसागमत् । नान्यः कर्ता ऋते भीमान्ममाय मनसः प्रियम् ॥ ४७ ॥ 44 a Edns CG राजपली । Edns CDGKLN यशस्विनी AFAI सुदुःखिता for समज्वलत् । bG परीप्सती।N भाविनी for भामिनी । 45a Edns BCEFGHKLN आवासमेवाथ । K एवास्य । Edns सा तदा BE साचैव CDGHAN तदा सा L ततः सा for शोकात् । Edns BCDEHKLN दुपदात्मजा for उद्धि &c. VA शाके for शोचं । Edns CDFHKM सा for ये । 46a B प्रछाल्य for प्रक्षाल्य । FM वै L च for सा। B Edns BDEFGHKLAIN तस्य A वन° for स्वस्य । BE निश्चय for निर्णय । 47 BHK अस्ति वे N अस्तु ते for ऋते । N भिमं H प्रसाय for ममाय । - 44 a s. cl. सूतपुत्राभिहता । ST, SA यशस्विनी for मुदुःसिनी। SK, ST, SA begin a new Adh, here. bs.cl. सूतपुत्रस्प for सेनायाहस्य । 45 a SK, SG, ST, SA जगामावासमेवाथ । SA पासमेवाथ | SK, SA, SG मदा सा ST सा तदा for शोकात् । S.cl. द्रुपदात्मना for उद्विममानसा । B SG च्याप्यं । SA, ST अGि SK, SG सा for थे। 16 a SGST for FTTI USA' मस्य' SK, SG, ST, SA: तस्य for स्वस्य 1 ST निन्नयम् । 170S.cl.omits न IS.cl. विना for ऋते ।S. MSS भीम for भीमान् । S .. मज्य मनभेप्मितम् ।

·अ.१६श्लो. १८-५१] कीचकवधपर्व-द्रीपद्याः भीमगमनम् । तत उत्थाय रात्री सा विहाय शयनं स्वकम् । प्राद्रवन्नाथमिच्छन्ती कृष्णानायवती सती ॥४८॥ मा तं महानसे प्राप्य भीमसेनं शुचिस्मिता । उपातिष्ठत पाञ्चाली वासितेव महावृपम् ॥४९॥ पर्यप्वजत पाञ्चाली सा भीमं पाण्डुनन्दनम् । सिंह सुन वने दुर्ग मृगराजवधूरिव ॥ ५० ॥ भीमसेनं समाश्लिप्य हस्तिनीय महागजम् । अभ्यभापत पाश्चाली भीममेनमनिन्दिता ॥ ५१ ॥ . 48 4G तदुत्थाय च । L सा रानो । D शुभ ॥ म्यय for स्वकम् । line omitted in H. UA नाप्पवती for नायवती ! B ommts सती : line omitted in H. 49 a Ldns BCDEFGHAN वे for तम् | Edns BCDEIGHL महानस । Kाता । BCपचारीIdn CG वरभ BLEKL महपभ DN महागज Edn' नरपम for महावृषम् । 50 a Ldnt N परिष्वनति ld-CG परिवनत D परिप्वज । Ldns CDFGKIN मध्यम for सा भीमम् । line ormitted in BEL. U LAL °वधूमिव । 51 a Ldns उपालिष्यत् BDELN उपाश्लिष्य म भुजाश्लिष्य । UB समीपगा for अनिन्दिता । 48 as cl प्रादुभूते क्षणे रात्री । SA' शुभे SA' शुभ for स्वकम् । USK, SG, ST, SA तथा for रुष्णा । 49ascl for तम् । UScl उपासपत | SA वाशितेव ISc. महागजम् । 50a SK, SG, SA read अभिमसार्य बाटुभ्या पति मुप्त समाश्रिपत् I ST याम्या परिरभ्येन पायोधयदनिंदिता । USK, SG, SA सरमुप्त ST मुनमुप्त । SK तथा सिंह SA तदा स्थाने SG तथा स्थाने।scl readsb & then a 51 as cl omits thrs 1. USK कौरव पांडुनन्दनम् ST फोग्थ्य पडिनदनम् for भीमसेनमनिंदिता | omitted 1a SA, SG ·११६ विराटपर्व । [अ.१६ श्लो. ५२-५५ उत्तिोत्तिष्ठ किं शेष भीमसेन यथा मृतः । नामृतस्य हि पापीयान्भार्यामालभ्य जीवति ॥ ५२ ॥ तस्मिजीवति पापिष्टे मेनावाहे मम द्विपि । तत्कर्म कृतवत्यय कथं निद्रां निपेवसे ॥ ५३॥ स संग्रहाय शयनं राजपुच्या प्रबोधितः । उदतिष्ठत्तदा तूर्णं पर्यङ्के सोपसंग्रहे ॥ ५४ ॥ अथाब्रवीद्राजपुत्री कौरव्यो महिषी प्रियाम् । केनास्यर्थन संप्राप्ता त्वरितेव ममान्तिकम् ॥ ५५ ॥ 52 a C नानृत° | A ना मृतःस ह पापी । BE इह K अपि for हि । 53 a N जीवत्स । K सेनानाथे L सेनाध्यक्षे। H महा° LAI मह°N मन° for मम । b Edns G रुतवान् । 54 aHप्रबाधितः विघोधितः । Edns CDGHKLN उपातिष्ठत BE उपातिष्ठत् । Edns CG मेघाभ: BE अमोघाराः (!) L मोघाशः N सोऽभ्यासे for तदा पूर्ण । D पर्यकात् । 55 a DG राजपुत्री। Edn कौन्तेयः । बीभत्सुः for कोरव्यो । PLM अपि for असि । BE त्वरितव । L ममान्तिके । 52 a SK मृतो यथा for यथा मृतः । U SK, SG न मृतः स हि ST कामतः स हि for नामृतम्य हि । S. cl. आलंय for आलभ्य। 53USMSS.क्रियतामय for रुतवत्यय। 54 a SK, SG, SA स वे विहाय for स समहाय । S. cl. यस्मिन्सुप्तः for राजगाया। ST नदा विहाय for स संग्रहाय । US.cl. अमेयात्मा for तदा तूर्ण । S. cl. मोतरच्छदे for सोपसेपहे। 55as.! adds भीम उपार helore this rerve USKनान STनयन for गास्यपैन ।

·अ. १६ श्लो. ५६-५९ ] कीचकवधपर्व-भीमप्रबोधनम् । ११७ न ते प्रकृतिमान्वर्णः कृशा पाण्डुश्च लक्ष्यसे । आचक्ष्वापरिशेपेण सर्व विद्यामहे यथा ॥५॥ सुखं वा यदि वा दुःखं शुभं वा यदि वाशुभम् । यथावत्सर्वमाचक्ष्व श्रुत्वा ज्ञास्याम्यहं परम् ॥ ५७ ॥ अहमेव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्ववस्तुपु । अहमापत्सु चापि त्वां मोक्षयिप्याम्यसंशयम् ॥ ५० ॥ शीघ्रमुक्त्वा यथाकामं यत्ते कार्य विवक्षितम् । गच्छ स्वशयनायैव पुरा त्वन्योऽवबुध्यते ॥ ५९ ॥ इति विराटपर्वणि कीचकवधे भीमप्रयोधो नाम पोडशोऽध्यायः॥ १६ ॥ 66 a FJI नेन । नानि forनले । L रुग्णः शो for रुशा । H लक्षसे । UEdns & all IISS except A & I aपरि' | Idns BCDEGHN • यियामह A विद्यामहे K विद्यामह । 57a Idns CDGHKN द्वेष्य या यदि वाऽप्रियम् for शुभ etc. U DK घ्याम्याम | Edns CGK यक्षमम् BDEHN यत्परम् L तत्परम् । 18af रुति for ते रुग्णे। Idns BCDIGIKLN सर्वकम् । UK आरगनाच L आपद एवापि for आपत्नु चापि । CC दा for च । वा। Edns CDGHAN मोक्षयामि पुनः पुनः। BE मोक्ष्यामि च L मोचयामि । BEL पुनः पुनः for असशयम् । 59 aH तथाकाम JI यथाकार्य । - यज्ञे for यत्ते । । रिकॉर्पितम् for विवक्षितम् । UEdns BCDEGHKN FLLI स्व for | ILI शयन च for शयनाय DN यावत् for पुरा & omit त ! Idn' नान्यो । Idn BCLIGN न KL प for न | Tan अन्येन N अन्यो न and om. अव । G तुभ्यते L युध्यसे । युध्यतः for युध्यते । * * * 56a SK नमभि SA, SG, ST ल भी for पांड। US.cा. त्यमशेपेण for अपरिशेषण । SK, SI, ST पियामह SG वियाम्यहम् for विद्यामहे । 576S.cl.omits this line. 8a SG मुधु for eगे।s cl मरममु for मकवानुर । US.cl मोक्षपामि पुन पुनः for मक्षपियाम्यमशयम् । 19 SAकाम for यार्यम् । Us.c.a for RIST शपना for सपना 1...पादियों न पुष्यने for पान्योपमप्यते। * ·विराटपर्व। [ अ. १७ श्लो. १-३. ॥ सप्तदशोऽध्यायः॥ द्रौपधुवाच। अशोच्यं तु कुतस्तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः । जानन्सर्वाणि दुःखानि किं मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १ ॥ यन्मां दासीप्रवादेन प्रातिकामी तदानयत् । सभायां पार्षदो मध्ये तन्मां दहति भारत ॥२॥ पार्थिवस्य सुता नाम का तु जीवेत मादृशी । अनुभूय महढुःखमन्यत्र द्रौपदी प्रभो ॥३॥ XVII. I a Edns BCDEGHT अशोच्यत्व L जशोन्य वै N अशोचत्य । तु omitted in Lans BCDEGHK F राजा for भर्ता । UL वे सर्व° for सर्वाणि | BL मा for मां IN पृच्छति । 2 a H यन्मा । L दासी । BE प्रमादेन | A प्रीतिकामी प्रतिकामी । K पदा for तदा । BE °नयन D °चयत् K हनत् L नयेत् for "नयत् । U Edns CG सभापरिपदो BDEKN सभा परिपदो K सभायापर्षदो F सभायां परि- पदो। HL मध्य for मध्ये । I मे " मा for मां H मर्माणि रुन्तति for दहति भारत । 3 aC नाय for नाम । L कि for का | Ldns CDLT GKLIN नु for तु । rans BCEGAN जीवति [ जीवेह । U Tdns BCDEGK ईदृशम् L भृशम् fon महत् । D अन्यतु KN अत्यन्त for अन्यन । BL द्रोपदी । DAN मते for प्रभो । v. omitted in H. XVIL.1 a SG, SK अशोन्यता for अशोच्य तु I SA, ST for तु । USA मा for मI ST, SK, SA भीमानु° SG दुसानि° for व परि । 2aSA मा for मा । ST यन्मा दासीत्वमापन्न । ST प्रातिगामी for प्रातिकामी । US cl परिपत् for पापद । SK, SI, SG मे SA मा for मा । SK, ST, SG ममाणि रुतति for दहति भारत । 3 as cl नु for तु । SG नाच । USA अनुभूपे । S. भृश for मह! ! SA त्यत्र for अन्यत्र । SG विभी for iभो।

·अ. १७ श्लो. ४.७] कीचकवधपर्व-द्रोपद्याः परिदेवनम् । वनवासगतायाश्च सैन्धवेन दुरात्मना । परामर्श द्वितीयं तत्सोढमुत्सहते तु का ॥ ४ ॥ मत्स्यराज्ञः समक्षं तु तस्य धूर्तस्य पश्यतः । कीचकेन पदा स्पृष्टा का नु जीवेत मादृशी ॥५॥ एवं सुबहुभिः क्लिष्टां क्लिश्यमानां च भारत । न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे ॥६॥ योऽयं राज्ञो विराटस्य कीचको नाम नामतः। सेनानीः पुरुपव्याघ्रः श्यालः परमदुर्मतिः॥७॥ 4a BLL तु for च । L तर वासु° for वनवास । Urin' परामर्षा Tan CG परामर्शा B परामृश N परामपं । Edns CG द्वितीयो थे N द्वितीयम्य । BCDEL द्वितीय च | GL नु N for तु । BE क for का | H reads thrs l as –मयानुभूत द स च मेधवाचापि कपणम् । दुर्ग त्यापदि सीणा त्वयि जीवति पांडव ।। 5a BEH मध्यरानमीप for मस्य-क्ष | BDEE LIIN च for तु IN वृतस्य for धुतम्य । A पश्यत पृश्यत । 8 Ldns ABCDIETLIf परामृगा G पक्षामा । Lins CGL जीवति for जीवेत | v. omitted in K Gardns BODIGKLN यहुविधः ॥ यहुविध १ सय मि. | Ldns CDEGAN क्लेरो BL दुस. I रुगा for लिग LN °मान । 6 KATIL 19 @ maí for 7 at etc. 7ar गज्ञा | Idns BCDIGHKLN भारत for नामत । AFL 1 Edns BCDI GHKLV OM I DETTET I BE FT: 1शा। 1as.d दासगता पाइ for पनवासगताया। bscl पगम for परामर्श | Sd y for anis.cl.नु for | bast मस्यरान for मतपमाना। U SA' पगमश for पाश। GaS d. arfris ñ for yra S1 ST, SG 174711 S c पाय for भाग। SAntarगामनम ia. dit for an 11-ST": for 157 1. d! - ·१२० विराटपर्व । [अ. १७ श्लो. ८-११ स मां सैरन्ध्रिवेपेण चरन्ती राजवेश्मनि । नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या भव ममेति वै ॥८॥ तेनोपमन्व्यमाणाया वधाहेण सपत्नहन् । कालेनेच फलं पक्वं हृदयं मे विदीयते ॥९॥ भ्रातरं च विगर्ह स्वं ज्येष्ठं दुर्दूतदेविनम् । यस्यास्मि कर्मणा प्राप्ता दुःखमेतदनन्तकम् ॥ १० ॥ को हि राज्यं परित्यज्य सर्वस्वं चात्मना सह । प्रवज्यायैव दीव्येत विना दुतदेविनम् ॥ ११ ॥ 8a Edn' °वशेन | Edns ACGHLN वसन्ती D वसता for चरन्तीम् । UH एवाहि | Edns BCEGHAN मम भव । K च for वै। 9 a G तनोप° N केनोप। L मन्त्रमाणा" ! F वधायाhण H वधाहे । FAI सपनहा K सपत्नजित् । U BE च for इव | H विशीर्यते । 10 aH स भ्रातर and omits च । र ते L for च । Edns ABCEGHL N°स्व | DK विगर्हयेय for विगर्ह स्व । A दुइँति BE °वादित DH ° देदिनम् । U BE अस्य 11 अस्मिन् for अस्मि । L कारणात् for कर्मणा । र अनर्थकम् । 11 aH यो for को। for हि। B वात्मना। U D परिव्रज्याये । प्रत्याज्या K प्रवज्यामुपसेवेत L प्रमज्यायप्रदीध्येत । A °यूँति' वेदिन। 8a SK, ST, SA' वसती for चरन्ती । USK, ST, SG मम भवेति for भव ममेति । 9aSK, SG तेनेमुध्यमानाया: ST नेनैव चोयमानायाः SA तेनेव चोचमायाः for तेनोरमन्यमाणाया । SG पार्टण for यधाण । S. cl. अरिसदन for सपत्नहन् । USA, ST, SG कालेना। 10as.cl. विगहस्य for [वगर्ह स्व । S", ST अनन्नर for अनन्तरमा 1las.cl. मपुत्रपथपाधयम for सर्वस्व वात्मा सह । BSc. reads-मन महारण्यमनिनः परिवरितः । ( SA महारण्ये ! ST आन SG फिमेन: for अनिनः।)

·अ.१७ श्लो. १२-१४ ] कीचकवधपर्व-द्रौपद्या धर्मराजस्य गर्हणा। १२१ यदि निष्कसहस्रस्य यच्चान्यत्सारबद्धनम् । सायंप्रातरदेविष्यदमि संवत्सरान्बहून् ॥ १२ ॥ रुक्मं हिरण्यं वासांसि दासीदासमजाविकम् । अश्वाश्वतरसंघात न जातु क्षयमानयेत् ॥ १३ ॥ सोऽयं द्यूतप्रमादेन ऐश्वर्यादवरोपितः । तूप्णीमास्ते यथा मूढः स्वानि कर्माणि चिन्तयन् ॥१४॥ 12 a Edns BCDEGHN सहस्रेण । G यथा for यच्च | Ff बधनासारयेत् for यश्चान्यत्सारवत् IN अन्यं for अन्यत् । ADHL °वर्द्धनम् । UM सोय for सायं । K अदेव्यष्यत् । 13 aH रत्न for रुक्म । Dans BCDEGHLN यान K यान° for दासी । Edns BCEGHKN युग्य D युग्म for °दामम् । L युग्यसमापिकम् for दास etc. D गजाविकम् । U Edns BCDEG सपाय L सघाता M संधान N सोच ICDGKN आवहे । L क्षय ननु समाविशेत् for न जातु etc. 11 a Edns BCDEGIIKLN प्रवादेन | Edn' CDGHN श्रिया प्रत्यय° Edn' BEKL श्रियः प्रत्या' for ऐश्वर्यादव । 6Kकार्याणि for कर्माणि । 12aS. cl. निफसहस्राणि । SK, SG यहान्यत्मारवदनम् SA", ST यद्वान्यत्मारवर्धन for यचान्यत्सारवदनम् । Us.cl. सवत्सरायुतम् for सवत्मगन्यन् । 13 a SA, SG यानयुग्यमनाविषम SK, ST यान युग्यमनाविकम् for दार्मादास. मनाविरम् । USA अश्याभरपसार SG अपाश्वरथसग्न्या च ST अवांश्चरयसग्याच for अश्यापनरसपानं 1 SK समाश्य for °सपान | SE, ST, SG आयने for आनयेन् । 11a SK, SG, ST, SA' पूनमदादेन SA नमभाग for पुनपमादेन । SK, SG थिपवावगेनि: ST भिय: पवरोग्निः SA श्रिपा पर्यवरोनिः for ऐसयांदपरोपितः। 65.MS. कांग्यचिन्तयन् । 16 it.

·१२२ विराटपर्व। [अ. १७ श्लो. १५-१८ दशनागसहस्राणि पद्मिनां हेममालिनाम् । यं यान्तमनुयान्तीह सोऽयं द्यूतेन जीवति ॥ १५ ॥ तथा शतसहस्राणि नृणाममिततेजसाम् । उपासन्ते महाराजमिन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरम् ॥ १६॥ शतं दासीसहस्राणि यस्य विप्रानुपासते । पात्रीहस्ता दिवारात्री अतिथीभोजयन्त्युत ॥ १७ ॥ एप निष्कसहस्राणि प्रदाता ददतां वरः । द्यूतजेन हि अर्थेन महता समुपावृतः ॥१८॥ 15a L नागादश | Ldns CG हया| H चलिना L पनिनो for पद्मिना । । हेमशालिन । U BE स F य for य | H स्म for इह । 16 a Edns CG रथा HL यथा for तथा । Ldns CH नृपाणाममितौजसा ।। नृपा णामर्पितेजसा GL नृपाणामतितेजसाम् । AD नृणां N राज्ञा for नृणाम् । U Edns BCIG उपासत 5 उपासति L उपासत | line omitted in N 17 a Ldns CDGHA सहस्त्राणाम् । Lans BCDIGH यस्य नित्य महानसे , निय यस्य महानसे for यस्य विप्रा etc U Ldn' GK हस्त° H पात्रहस्ताम् । Ldns BCDEGHR T L शान। Idn HKN भोजयति । 111 उI for उत । v omitted in N 18 a L हेम fon एप 1 1 °सहसाणाम् । Ldns BCLI GHLN प्रदाय for प्रदाता । V ABCDCL GHATI अनथन । Idns CGL समुपाश्रित 1[ समुपारुत । v ormitted in M. 15 as cl पुरा दशसहस्राणि । - c दतिना for पनिनाम् । Sh वानिनामपि for हेममारिनाम् । Usal म for इह । 16 SA Unifo is a front for 2017 1 USK, SI, ST उपासते म्म HIT SG उपासो रस राना for उपासन्ने महारानम् । 1705cd महागाम् । यि महाम for मिनुपामने । Uscl पाग्रहाता । शिवाराणम् । 15am cd दम शाला दिदि etc Is अमा ·अ. १७ श्लो. १९-२२ ] कीचकवधपर्व-द्रोपद्याः परिदेवनम् । १२३ - एनं हि स्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः। सायंप्रातरुपातिष्ठन्सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥१९॥ सहस्रमृपयो यस्य नित्यमासन्सभासदः । वृत्तश्रुतोपसंपन्नाः सर्वकामैस्तु पूजिताः ॥ २० ॥ अन्धावृद्धांस्तथा चालान्सर्वराष्ट्रपु दुःखितान् । विभय॑विमना नित्यमानृशंस्यायुधिष्ठिरः॥ २१ ॥ :स एप निरयं प्राप्तो मत्स्यस्य परिचारकः । सभायां देविता राजा कई ब्रूते युधिष्ठिरम् ॥ २२ ॥ 19 a E यस्य FM एवं for एनं । L मु° for हि । 1 सूतमागतम् । 6H उपादिटन L उपातिष्ठत् । L मृष्टि । 20 D यस्मिन् for यम्य । B Edns BCDEGHKLY तपः ॥ वृत्तः for वृत्त | Ldns CDGH उप- धिता: N प्रपूजिताः for तु पूजिताः । BEK कामसुसोचिताः । H सर्वे । L सर्वे कामेस्पाश्रिताः। 21 a L वृद्धः° Edns ABCEGHK अनाथान D पंगून् L सर्व° for बालान् । Edns GL बालान् BCE सर्वान् for सर्व° 1 DIN स्वराष्ट्रे मर्वदुर्गता | Edns BCEF GHIM दुर्गतान् L निर्गतान् । U Ldns BCEGN विविधान् FH विमना for अविमना | Dins CGN राना for नित्यं । DK विविधाकारान् for अविमना नित्यम् । H आनृशंरयो । Pans APCDGIN ada betven bi and br:-धृतिमान्सत्यविकमः । संविभागमना- नित्यं । ( DN या संविभज्य विनयात् for सवि° etc.) 22a FM निलयम् । U Edns CGH राज्ञः । Edns CD फंकः। H करुभूतो L कंकव्यामो for कंकं यूते 1 Edns ACFHKLIM युधिष्ठिरः। 19 as.cl. मु for हि। US.. गुप्त for सायम् । 200 SK, SG, SA तपः for वृत्त 1ST सपन्नान् । SK उपास्थिता SA उपस्थिताः SG उपस्थितः ST उपस्थितान् for नु पृजिताः । 21 a SK auta for Jul 27,79 SA, SG 3771497 for Gr ST एष पन्धाश्च वृधि for अन्धावृद्वा etc. ST सवंगष्ट्रमुदामिनान् । bs.cl. विभत्यंन्नाधिनः for विभार्यविमना । 22 SA' एe for एy ST, SK निलयम् I SA मारयस्य । SG परिचारिकः । b SK, ST, SG विनन: SA विदित: for देविता। Scl. THE for राना । SK, ST, SG यो नाम युधिष्ठिर: SA नामा युपिटर: for $ मूने etc.

·१२४ विराटपर्व। [अ.१७ श्लो. २३-२६ .. इन्द्रप्रस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः । आसन्वलिभृतः सर्वे सोऽद्यान्यैर्भूतिमिच्छति ॥ २३॥ पार्थिवाः पृथिवीपाला यस्यासन्वशवर्तिनः। स वशे विवशो राजा परेपामद्य वर्तते ॥ २४॥ प्रताप्य पृथिवीं सौ रश्मिवानिव तेजसा । सोऽयं राजा विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरः ॥२५॥ यमुपासन्त राजानः सभायां वृष्णिभिः सह । तमुपासन्तमद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम् ॥ २६ ॥ 23 a BE इन्द्रप्रस्थं । M पार्थिवः । B K बलिकरा: L बलिपदाः । D सद्यः for सर्वे | D सोन्यस्मात् K सोय दे। Edns ABCDEHKLN भृति for भूतिम् । K जीविकः for मिच्छति । 24 a KL पृथिव्या for पार्थिवाः । L आशन् for आसन् । b BE राज्ञां for राजा । अनु° for अय। 25 aL मेदिनी for पृथिवीम् 1 C सर्वा । Edns N रश्मिमान् । 6 Edns BCDEFGHKLMN "işt: for 11711 26 a BE समुपा | All except FM मपिभिः for वृष्णिभिः । CH समु? | Eān BCDEFGLIN उपासीनं Rani A उपासतम् । BEE मयान्य LN अयान | H भारत भारत for पांडव etc. पांडव । 23asG निपसता I SA' पाण्डवा: for पार्थिवाः। vs. cl. बलिकराः । SK, ST, SG, SA सोन्येभ्यो भृति SAN सोन्येभ्यो भूमि for सोऽयान्य तिम् । 21USE, SG, ST राज्ञा SA राज़ for राना । 23as.c. संघाप्य for प्रताप्य । SK स्ना for सवाम् | SG, SA रश्मिमान् । o S. d. for 370 1 SK, SG, SA vx: for 7711 26 a SK, ST, SG उपासत SA उपासन्ति । S.cl. रानानं । S.cl. ऋपिसत्तमाः। es.cl. उपासीन for उपासन्तम् ।

·तं अ. १७ श्लो.२७-२९] कीचकवधपर्व-द्रोपद्याः परिदेवनम् । .१२५ अतदह महाभागं जीवितार्थ हि संवृतम् । दृष्ट्वा कस्य नो, दुःखं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ २७ ॥ उपास्ते स्म सभायां यं कृत्स्ना चीरवसुंधरा । तमुपासीनमन्यस्य पश्य भारत पाण्डवम् ॥ २८॥ एवं बहुविधैर्दुःखैः पीड्यमानामनाथवत् । शोकसागरमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि ॥२९॥ इति विराटपर्वणि कीचकवधे द्रौपदीविलापो नाम सप्तदशोऽध्यायः॥ १७ ॥ 27 a Edns अतदर्थ A हतमय BE अतह र तदनहूँ I अनदाईम् | Edns AB CDIGHAN महापाज्ञम् | BE जीविता?1 H तामित्र र तार्थी | H omits हिITans CG अभिसस्थितम् A ममाथितम् BEN अभिमश्रितम् D अनि- सथितम् K न सथितम् for हि संवृतम् । UEdns BCDEGHAN दृष्ट्वा कस्य न दुःस स्यात् । A2 omits तम् । . omitted in L. 28 aHच र य for स्म । K समस्तेयं for समायर्या य | B वीररुत्स्ना E वीररुस्न Edn'सत्रनवीर | BE वमुन्धराम् । UK उपासन्त M उपामीत°1 Idns CGH मप्यन्यम् BDEKLN मयान्यम् AFI मत्स्यम्य । H पाण्डव for भारत I Dins BDEGAN भारतं C भारत for पाण्डवम् । L जीवितापिनमागतम् for पश्य etc 29 A पीडयमानम् । L सनाधवत् । b II वेश° for शोक II परश्यति । . * * 97as.cl. अनययं for अतदहंम् । महागा for महाभागम् । नीविनाधन for जीवितायें हि। US.cl. दृष्ट्या कस्य न दास म्यार । धर्मराम for धमा-मानम् । 28 a S. cl. 3711 9 for prº US.cl. अधान्य for अन्यस्य । भारत for पाशवम् । . .

·१२६ विराटपर्व। [अ. १८ श्लो. १-३ ॥ अष्टादशोऽध्यायः॥. द्रौपयुवाच । इदं तु मे महदुःखं यत्प्रवक्ष्यामि भारत । न तेऽभ्यसूया कर्तव्या दुःखादेतद्रवीम्यहम् ॥ १ ॥ सूदकर्मणि हीने त्वमसमे भरतर्षभ । ब्रुवन्मे बल्लवो नाम तेन मे शुष्यते मनः॥२॥ यदा महानसे सिद्धं विराटमुपतिष्ठसे । त्रुवाणो बल्लवः सूदस्तदा सीदति मे मनः ॥३॥ न XVIII. 1 a Edns DGL a for मे । KN दुःखम् for मे महत् । KN कौंतेय for दु सम्। K मामसह्य नियोध तत् N ममासज्य निबोध तत् for यत्प्रवक्ष्यामि भारत । U Edns BCDEGHLMN मे for ते। K तेन for न ते। L यसूया N अभ्या- सूय । H दुस for दुखात् । H ते for अहम् । 26L सूदकर्मनिहीन for खूदकर्म° 1 BEGHKM भीम for हाने । BE आत्मा HL असम IL मातर्षभः । JA ते for मे| Edns BCDEGHKLN भुवन्यल्लवजातीयः कस्य शोक न वर्धयः। (H जातीय । L नामोति for जातीयः । H शोको न बाधते।) 3 a महानसे यदा । Edns ABCDIGHIN सिद्धे AM सिद्धि | Edn' CGHK LN तिष्ठसि M तिष्ठति । U D करालो for युवाणो। HK पल्लवम् [ बल्लव A बल्लयो । H सूद D नस्य for सूदः । v. omitted in F. KVIII 1 a s. cl दु सतर for महगु स । SK, ST यत्त्या पक्ष्यामि SG, SA यत्त्वा पक्ष्यामि । SG च्णु for भारत । Es.cl. for ते । SAT, SG सव्या । SA' एव for एतत् । 2aST यूपकमणि । अधीनस्तु समये for हो त्वमसमे । SK, SG, SA omit 2-3. UST मुवन्याहवमात्मान किंतु दासतर तत । saST तथा त्य स्परांसि परमं न सम तप । BST पायिग सपन्न ततो दुरातर नु रिम् ।

·अ. १८ श्लो ४-६] कीचकवधपर्व-भीमसेनस्थित्यन्तरवर्णनम् । १२७ स यदा हृष्टसाम्राज्यस्त्वां योधयति कुरैः । हसन्त्यन्तःपुरे नार्यों ममतूद्विजते मनः॥ ४ ॥ शार्दूलैमहिपैः सिंहैरगारे युध्यसे यदा । कैकेय्याः प्रेक्षमाणायास्तदा मे कश्मलो भवेत् ॥५॥ प्रेक्ष्य ते उत्थिता वापि कैकेयी ताः स्त्रियोऽवदत् । प्रेक्ष्य मामनवद्याकी कश्मलोपहतामिव ॥६॥ I a tdns CD यदा प्रहृष्टः सम्राट चाम् यदा महासम्राट सा for स यदा हृष्ट- साम्राज्यः । GKL यदा च हृष्टः for स यदा हृष्ट । H समरे K समाप्य GL सम्राट त्यो for साम्राज्य: 1 Edns CG सयोधति D योधयिष्यति Lनियोजयसि for त्वां योधयति । UF °पुरा for °पुरे । D चोद्विजते C रुद्विजते for द्विजते । v. omitted in BEM. 5 a Idns ABCLGHDIN 317 K 37971: for Edns BODE योध्यसे M युध्यते । DIf सदा for यदा । U B केकेय्यः । कैकेया। All except HN प्रेक्ष्यमाणायाः N मेक्षमाणाया। Edn ArKI श्मल Ldn' G अभवर for भवेत् । Ga Edns BCDEGHK प्याः समुत्थिता-यापि A प्रेक्ष्याः समुचिता पापि L प्रेक्ष्याः समस्थिताश्चापि N प्रेक्ष्याः समुत्थिताश्यापि for प्रेक्ष्य ते उ° । Idns CGHKL कैफेयीम् A किया। Ldns C अमुवन BENf वदेर ADGHL अवदन् । 6N प्रेक्ष । BL योगि। H कश्मल महदाशिव for कश्मरोहतामिव । ta ST पपा दृष्टस्तु सम्राट पन विधेयोसीह कु।। BST समाने यिह कोलेप विराटस्पेव पश्यतः । SK पेरी निरीक्ष्य प for महिनने मनः11. om. in SG,SA. sas.c. नाग: for सिंहः। पोरपसे । सदा for पहा । SA reads also भवान् for पदा। UST करप्पा क्षमागाया।s.cl. अभवन् । a omitted in s.cl. SK, SG, ST HTHIRI S. d. fat for at ·१६८ विराटपर्व। [अ. १८ श्लो. ७-१० स्नेहं संवासजं मन्ये सूदमेपा शुचिस्मिता । योध्यमानं महावीर्यमिमं समनुशोचते ॥ ७ ॥ कल्याणरूपा सैरन्धी वल्लवश्वातिसुन्दरः। स्त्रीणां च चित्तं विज्ञेयं युक्तरुपौ च मे मतौ ॥८॥ सैरन्ध्री प्रियसंवासा नित्यं करुणवेदिनी । अस्मिन्राजकुले चेमौ तुल्यकालनिवासिनौ ॥९॥ इति ब्रुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यमवेक्षति । क्रुध्यन्ती च ततः प्रेक्ष्य समाशङ्केऽति मामिति ॥ १० ॥ 7a Edns BCDEGHKLN स्नेहात् । Edns BCDEGHKLN सवासजात् । Edns G धर्मात् for मन्ये । D सूदस्य for सूदम् । L एन for एषा । UEdn' BCEGKLN °वीय: D °वीरैः । Edns BCEGKLN इय for इमम् । Ldns BCDEGHK शोचति L शोचित । N यदनुशोचति । 8ardns CLG अपि for अति । L °शोभन: for "सुदरः । UEdns ACR चित्त च D हि चित्त K. वृत्त हि G वृत्त M च वृत्त for च चित्त । Edns ABCDEGHKLM दुर्जेय I युक्तरूप । L हि for च । 9a zan N सैरिन्ध्री । Edns BDEG KM प्रियसवासात् L चिरसंवासा N मिय. सवादा । Edns CGHK करुणवादिनी D हि प्रियवादिनी । CM न for च । CG उभौ for इमो । 10 Q AL स for सा | Edns CG अतर्जयत् N अतेजयत् BDEHK अवेदयत् LM अवेश्यते A अनोदयत् F अवेक्षती । VA प्रत्यन्ती BCD कुष्यन्ती 1 K अपि Lans ABCDEFGHLAIN मा for च | Ldns ACDGHLN च सप्रेक्ष्य । BE मुसक्ष्य | Tans ABCDE GHKLN समशक्त | AH सा त्वयि C मे त्वयि D मा त्वयि र मामिय [ मा माति: Lans BEGIN मा त्यपि for मामिति। यी च मा &c. 7a S. c. स्नेहात् । SK, ST, SA सवासजादेव SA: सवादजादेव SG सपास. जातेप for सवासन मन्ये । SK, SG, ST तदा वे चारुहासिनी SA सदायै चार• हासिनी for सूदमेपा चिस्मिता। B.Sc. युध्यमान । SA' महावीर्ये SG अह पीयें। SA! भीम SG अहं for इम IS.cl. शोचति। 8a Sh, SG, SA बलर for पाठयः । S. cl अपि for अति । B SK, SG, STचित्त हि SA चित्त च for च चित्तIS.cl. दुज्ञेय। S.cl.o for च। PaSK, ST सवासात् SG संवादा ! SK वादिनी । USK, ST, SG एनो for हो । 10 a SG, SA' FH SA F177 for FI REIS d stiffnet for sin I "NG, ST अभ्याता। S.el. मा च सपेश्य for च ततः मेस्प । S. cl. पपंरात मा त्यपि।

·अ. १८ श्लो. ११-१५] कीचकवधपर्व-धनंजयस्थित्यन्तरम् । १२९ तस्यामेवं ब्रुवन्त्यां तु दुःख मे महदाविशत् । शोके यौधिष्ठिरे मन्ना नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ११ ॥ यः स देवान्मनुष्यांश्च सपश्चैिकरथोऽजयत् । सोऽयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा ॥ १२ ॥ योऽतर्पयदमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम् । सोऽन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः॥ १३ ॥ यस्माद्भयममित्राणां संदेव पुरुपर्पभात् । स लोकपरिभूतेन वेपणास्ते धनंजयः ॥ १४ ॥ यस्य ज्याक्षेपविहिती बाहू परिघसंमती । स शङ्खपरिपूर्णाभ्यां शोचन्नास्ते धनंजयः ॥१५॥ 11 a('यथा K तस्याः for तस्याम् | Idns BEGHKLN तथा C तथो D तस्य for एवम् । Edns BEGHAN वयो L पदत्याः for Qवन्याम् । N हि for नु दुःम L शो: for दुःसम् | Tans BCDEGKL मा for मे | BEL समुपाविशत् । UM शोक । F युधिष्ठिरे H युधिष्ठिरो । II मनो। A नानु for नाहम् । 12 a BELN च for सः | Edns DGHN सवान & omit C सः । HBEन्या नर्तयते । 13 a D अतर्पयेत् । AF पाण्डो । A हव्यवाहन for जातवेदसम् । BLdns D पाएं 1 C क्षयोमिः . गर्नेमिः । 14 a N सदेव । BE पुरुषर्षभ । पुरुषर्षभार । UN लोके" for लोक FM इव for आरते । 15ains ABCIGRIIN ज्याक्षेपकठिनो D ज्यापोपकटिनो र ज्यापोनितो । Tiny ABCIGHIKIN परिधमनिभा D स्तविणाभो । I reads 16a before r. 15, and K reads this s. after v. 18 11 a S. cl. 7271 for FT 1 ST ST : SA' for JI SK, SG, SA भीमो भीमपराम: for दुरा में मादाविशद । 12 a SK, ST परनु for यः स IS . सपनि for सरायक। bSG पल्पानसको SA कन्याननको। lasG पुषमः। 15 rer. omitted in s.d. 17th ·विराटपर्व। [अ. १८ श्लो.१६-१९ - यस्य ज्यातलनिर्घोपात्समकम्पन्त शत्रवः । तं स्त्रियो गीतवाद्याथै मुदिताः पर्युपासते ॥ १६ ॥ किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धनि शोभते । स वेणीकृतकेशान्तः शोचन्नास्ते धनंजयः ॥ १७ ॥ यस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि । सर्वसत्वाकरः श्रीमान्सर्वविद्यासु निश्चितः॥१८॥ यं स्म राजसहस्राणि पुरा व्यूढानि पाण्डवम् । समरे तानि वर्तन्ते वेलामिव महोदधेः॥१९॥ . 16 a D ज्याघात° N ज्याक्षेप for ज्यातल-1 K °घोषेण for "निर्घोषात् ABCDE FGL कंपन I 1. omitted in M. 8 Edns ABCDEFGHKIN खियो गीतस्वनं तस्य (G द्रष्टु for तस्य)। 17 a Edns CGLN अशोभत । U Edns ABOEGLN घेणीविरुतकेशांत: K तं वेणीरुतकेशांत Edns ABCEC HL सोयमय K अय पश्य | Kधनंजयं : line omitted in D. 18 B सहात्मनि । V Edns ABCDEGHKLN read:--आधारः सर्वविद्याना ( भूताना ) स धाग्यति कुंडले। 19 a ldn' स्पष्टुं for यरम। A यस्मिन् Edn' CDGHN यस्य । M राजा सहस्त्राणि । Edas ABCDEGHALN नेजसा for पुरा । Eins ABDLGKN अप्रति- मानि वै CHL अप्रतिमेन वे ॥ ध्यूढानि पांडव । O Vans BCDIGAN नाभ्यक्त्तन नापिवत्तन्ते H नोपवतत नातिमन्ते । A वेलानिव ! Edus ABCDEGHKON महार्णवः - महादधिः । 16 BS.cl. निरोगीनस्थना (SK स्वरा) तस्य । 17 a Sh, ST, SA अशोभत । USK, SG, SA वेणीविरुतकेशान्तः ST पेणीकनमुसः कान्तः। S.ed सोयमय for शोचन्नास्ते। 180S.cl. आधारः सर्व पियाना स (SK यो SG वि) धारयति कुण्डले। 19as.. ये for रम । तेजसामनिमं भुवि for पुराव्यानि पाण्यं । US.. नातियतन्ते for तानि । महामयः for महोदधेः।

·अ. १८ श्लो. २०-२२] कीचकवधपर्व-धनंजयस्थित्यन्तरम् । १३१ सोऽयं रानो विराटस्य किंकरः समुपस्थितः । आस्ते वेपपरिन्छन्नः पश्य दैवविपर्ययम् ॥ २० ॥ यस्य स्म रयघोपेण कम्पतीव वसुंधरा । सपर्वतवना भीम सहस्थावरजङ्गमा ॥ २१ ॥ यस्मिाते महाभागे कुन्त्याः गोको व्यनश्यत । स शोकयति मामय भीमसेन तवानुजः ॥ २२ ॥ 20 a I'dns ACDIGHWIN tal for ffft: 1 ldns ACDIGUMN नर्तको युवा for ममुरस्थितः । 1. om. in K. b Idns ABCDEGLN वेप (Edni N श) प्रति (BI वि)च्छन्नः। Idns BC DIEGLN न्याना ( BE मत्स्याना) परि (G पनि )चारकः । K सौतःकन्या- पुग्गत. किंकर. परिचारकः ॥ देवा for देव°11ne omitted in H. 21 aAKL 2 1 स्व । जय for स्म । घोपेन 1 °घोग्ण । Idns BCDEG HLN समक्प्पत मेदिनी । समकम्पत मेदिनी K समकम्पति मेदिनी for कमतीद वमुन्धरा। UEdn' भीमा । N सपवंतवनदीपा । DIL जगमा: FIf °जगम. । 22 &A प्यनश्यत K व्यनीनश विनश्यते । Uins BCDEPHKIN शोचयनि । पढवत्यजत्यत्र for शोक्यति मामय । H मां नित्य for मामय। 20 a SK, ST कन्याना नको युवा SA, SG कन्यानतंनको युवा for किंकाः समुपस्थित.. USK, SA, SG अनिच्छन । S. ct. कन्याना परिचारित for पश्य देवविश्यय। 2la SK, SG निमाम् for योदेण । Sd समरम्पत मेदिना for कम्पतीर पमुन्धरा। USK, G, ST, SA °वनाफाशा S... वनाकाfor ना भाम । S.1 जनमे । as.cd महारो for महाभागे । S cl. बानियत for शोको म्यनरयन । sh, SA ग म शोचति मग गोचति ST न शोम (प) पनि for म समयाना भामा for मामय ।

·१३२ १ विराटपर्व। [अ. १८ श्लो. २३-२६ भूपितं तमलंकारैः कुण्डलैरुपशोभितम् । वेत्रपाणिं समायान्तं दृष्ट्वा सीदति मे मनः॥ २३॥ तं वेणीकृत केशान्तं भीमधन्धानमर्जुनम् । कन्यापरिवृतं दृष्ट्वा भीम सीदति मे मनः ॥ २४ ॥ यस्य नास्ति समो वीर्ये कश्चिदुव्यां धनुर्धरः। सोऽद्य कन्यापरिवृतो गायनास्ते धनंजयः॥ २५ ॥ धर्म सत्ये च शौर्ये च जीवलोकस्य संमतः । तमद्य पण्ढकं दृष्ट्वा भीम सीदति मे मनः ॥२६॥ 23 a Edns CDGLN परिहाटक: ABEHK परिहार: for उपशोभितम् । b Edns ABCEGHKLN कंबुपाणिनम् M चित्रपाणीस° for वेत्रपाणि स° । 24 a D वेणीविरुतकेशान्त । BE वं for तम् | Edns CGN read this v. after v. 17. 25af वीरः for वीर्ये । N धनुधरः । UCL अय for अय। 26 a Idns BCDERGRII शौर्ये च सत्ये । N °लोके च for लोमस्य । Idlus BCEGHKL मंमत N सन्मत for समतः । b Edns ABCDEGHKLN खीवेष ( Edn' H श) विरु-( HN Y) तम् for तदय पण्डकम् । Edns ABCDEGHKLN पार्थे दृष्टा for दृष्ट्वा भीम । 28 a SK, SG विभूषितं for भूपित त । SR परिपातुकैः SG, SA परिपादुके ST परिपाण्डुरैः for उपशोभितम् । BS. cl. कम्युपाणिं for वेत्रपाणिं : SK अधायान्त SG नभायान्त ST अपायान्तं SA अयोपान्त । 21as.cl. वेणीविरुन for न येणीरुल । US.cl.शोक गच्छति for भीम सीदति । 25 ver. oinitted in S. c. Mer. omittell in S.cl.

·अ. १८ श्लो. २७-२९ ] कीचकवधपर्व-धनंजयस्थित्यन्तरम् । १३३ यदा पुनः परिवृतं कन्याभिर्देवरूपिणम् । स्तम्बरमं यथा मत्तं परिकीण करेणुभिः ॥ २७ ॥ मत्स्यमर्थपतिं पार्थ विराटं समुपस्थितम् । पश्यामि परिपन्मध्ये दृशो नश्यन्ति मे तदा ॥२८॥ नूनमार्यो न जानाति कृच्छ्रप्राप्तं धनंजयम् । अनवपप्रच्छन्नं भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ २९ ॥ 27 a K यथा for यदा | Tans ABCDEGHLN घनम् for पुनः । ( Lans ABCDLGHALN प्रभिन्नमिव मातगम् for स्तम्बग्म यथा मत्तम् । K प्रविकीण। 28aN अर्थमति । A पा | AD विराट। Urdns CGHLN तूर्य-BDE सूर्य-K तूर्ये-मध्यस्थम् for परिषन्मध्ये । Idns BCDEIGIN दिश .शि. for EN I A नश्यति । FKIN सदा for तदा। 29 « Ldns BCDLGHKLN 3141 A 4: I' 3914 M STIT for sri: D जानामि for जानाति । Edns BCDEN रुमाम । | Idns ABCCGKLN STATUTA D marra H walang for stato हवेष | Idns ABCDIGHKN कोरठय I. कोन्तय for प्रच्छनम् । Ilas CDLGHKN मन दुर्वतदेविनम् AB मम दुयूनरेदिनम् L मम दुयतसेवनम् for भस्माउन्नमिवानरम् । 27 a SA' यदि । SK, Sोन for पुन 1ST पश्य चैन for यदा पुन । Us cl. प्रच्छन (ST भिन्न) मिव मातग for रसम्बेरम पभा मत्तम् । SK, SA, SG परिपूर्णम् । 28 as.cd मास्य पाय य गायन्त for मत्स्यमयपनि पापम् | SG पपुंगस्थितम् । ॥ ६.cानु (SK नय ) मभ्यग्ध for परिप मध्ये । sh, G, SA for EN ISK, SG मुमति SA'मुपति for नश्यन्ति । SK मन: ST सदा SG अनि SAदिश for नदा । SA' तदा मुपान म मन for हो &c. 20 as cl. आप for आर्पा । 86,1,रा प्रारम् ST करमानम् for पत्रम्। 65 Ig गोल मम देवनदान । - ·१३४ विराटपर्व । -- [अ. १८ श्लो. ३०-३३ तथा दृष्ट्वा यवीयांसं सहदेवमुपस्थितम् । गोपु गोवृन्दमायान्तं स्थाणुभूतास्मि भारतं ॥ ३० ।' सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनः पुनः। न निद्रामभिगच्छामि भीमसेन कथंचन ॥ ३१ ॥ 'दूयामि भरतश्रेष्ठं दृष्ट्वा ते भ्रातरं प्रियम् । गोपु गोवृपसंकाशं मत्स्येनाभिनिवेशितम् ॥ ३२ ॥ संरब्धं रक्तनेपथ्यं गोपालानां पुरःसरम् । विराटमभिनन्दन्तं क्षिप्रं मे भवति व्यथा ॥ ३३ ॥ 30 a K कनीयांस | Edns DGKN गा पतिम् ABGEHL युधां पनि for उपस्थितम् । UK गोपालतुल्यं N गोपालवेपं for गोप गोवृन्दम् । Edn- CG गोवेषं Edn' गोवेशं BDEFHLAI गोविंदम् for गोवृन्दम् । Ldns ABCDIGKLN पाण्डुमता N पांडभूता for स्थाणुभृता । ० म for अस्मि । 81 8 BE अत्र CLN अधि° D उप° for अभि | All except TM कुतो रतिम 'for कथंचन । 32 a ABEK दूये च DL दूयेह N दूयेत for दूयामि। Edns BCDEGHKLIN श्रेष्ठ । A चापरं for भ्रातरम् । D तदा for प्रियम् । U BE गोष्ट for गोषु । K गोविंदसंकाशं AM गोवृपसंकाशः 1 D अनिनिवे° । 38 Idns ABCDEGHKLN पुरोगमम् for पुरःमरम् । 6 Edns BCDEGAN 374 A HIT Kau L 375 for 1991 A pa! Edns ABCDEGIIKLN ज्वरः for व्यथा । 30 al. The sense is expressed in S. cl. hy the following lines!-- नया दृष्ट्वा यपीयास सहदेव युधांपतिं । तं दृष्ट्वा गो गोसख्यं यत्सपर्मक्षितीशयम् । दुःसशोकपरीतागी पाण्डुभूतारिम पाण्डव ॥ [ SA गोष्ठ° for गोषु । SA: संग्व्ये । SANSG यत्सकर्म | SA, ST भारत ] Bla SAपुनः सदा । b omitted in S. cl. 32aSK, ST, SG भरतश्रेष्ठ । 3 SK मारत्येनापि निवेशिनं SG, SA मास्येनाभिमक्षितं ST मात्स्येनामिसमुक्षित। 33 aSK संस्थतरकाक्षं SG संरगतसाक्षं ST,S. संर-मनाकाक्ष for संरब्ध नेपथ्य । SK, SA, SG पुरोगम ST पुगेगनं for पुरस्मरं । SKÍ ST, SG, SA 14 ſur 123 S. d. 571: for 2016 ·अ.१८ श्लो. ३४-३६] कीचकवधपर्व-सहदेवावस्था । १३५ सहदेवं हि मे वीरं दृष्ट्वा कुन्ती युवाच माम् । त्वया सदेव रक्ष्योऽयं कृष्णे मद्वाक्यगौरवात् ॥ ३४ ॥ हीनिपेवो मधुरवाग्धार्मिकश्च प्रियश्च मे। सुप्तेनतेन बोद्धव्यं पाश्चालि विपमेप्वपि ॥ ३५ ॥ सुकुमारं च शूरं च राजानं चाप्यनुवतम् । ज्येष्ठानुयायिनमिमं स्वयं पाश्चालि भोजयेः ॥ ३६ ॥ 34 a K 7 for PT I A À for ID ait À for À ale i Elins ABCDEGH- KLN नित्यमार्या प्रशंसति for दृष्ट्वा &c. IF प्युवाच ! UEdns ABCEGHKLN महाभिननसंपन्नः शीलयान्वृत्तवानिति । ( संपन्न । BEL इति मे मतिः for वृत्तवानिति । स नृतवान् ( श्रुतवान् N यलवान् ।) 35a HKL निषेधः। FAI मु for the first च । • Pans ABCDEGLN स तेरण्येषु II स वरण्येषु for मुभेनेनेन । Bins BCDEGHKI.N वोदयः A बोदव्यः । dns ABCEGHKL याजसेनि DN याज्ञसेनी for पाञ्चालि । Edn ABCDEGHKLN क्षपाम Lin'सामु for विषमे । D च for अपि । 3Ga Eins ABCDEGHKN मुकुमारः-शूर:-अनुषतः । U Edns ACDGKL ज्येष्टा (Edn' ठो) पचा (CGK या) यिनम् । Ling CDGL वीरम् K नित्यं for इमम् 1 A पूजय D भाजये ॥ भोनय । H finish. es its Adlh. after this v. 34a S. ci. नित्य for वीरम् | S.cl. वीर (SAL) मायां प्रशंमनि for या &c. US.el. महाभिननमपन्नो नीतिमान्कुलवानपि (S. MSS शील° for कुल), 35a Sai for ki° ISG, SP निपेथो ST निथी 1 SK, ST, SA' पनवमी SG, SAI OTTÀI for HITTIT 1 ST y for the firsi TI "S.cl. स नेरऽन्येयु ( ST RS.14) पोट्ट्यः (SK योरम्पः) । SA पाचाटी । Sc. ग्ननी for विरमेषु | SG ने for अति। 3GaSK मुश्मार शूर ST कुमार: मुस: SK, ST अनुबनः । USK पापिन पार STOजि गई। ST मोनप. omitted in S.I,SG.

·१३६ विराटपर्व। [अ. १८ श्लो. ३७ ४० इत्युवाच च मां कुन्ती प्रस्थितां हस्तिनापुरात् । तमरण्ये परिचरं सर्वदाहं प्रयत्नतः॥ ३७ ॥ दृष्ट्वा तु वृतं गोपु वत्सकर्मक्रियापरम् । सहदेवं युधां श्रेष्ठं किं नु जीवामि पाण्डव ॥ ३८ ॥ यविभिनित्यसंपन्नो रूपेणास्त्रेण मेधया। सोऽश्वबन्धो विराटस्य पश्य कालविपर्ययम् ॥ ३९ ॥ अभिकीर्यन्ति वृन्दानि हयानां वातरंहसाम् । विनयन्तं जवेनाशु अश्वानां वेगमुत्तमम् ॥४०॥ 37 a Edns ACDGHKLN for FI MAI | Edns ABCDEGKN रुदती (A न्ती ) पुत्रगृदिनी for प्रस्थिना &c. b Edns ABCDEGARLN प्रवजंत महारण्यं त परिवज्य तिष्ठती। ( ABD- EHK बजत्सु N व्रजत | ABDEHN तदारण्यं । BE संपरि° 1 BCDE तिष्ठति।) 38 a Edns CGHKLN व्याप्तम् ABDE ब्यावृतम् for तु वृतम् : Edns ABC: DEGHKLN वतचर्मक्षपाशयम् (ARL लिपा 10 रुताशय । N रुतासनम् ।) UCII युधा । BGHM तु D न for नु। D जानामि for जीवामि । BE भारत । 39aK श्रिया रूपेण for रूपेणास्त्रेण । A मेधसा C वेधया for मेधया । line omitted in M. BL विराटश्य | Edns ACDGHTN कालस्य पर्ययम् । 40 a dns ACDGHL अभ्यकीर्यन्त BE अभ्यर्यित N अभ्याार्यन्त K अभि कार्याश्य° 1 Edns ABCDEGHKLN दामग्रन्धिमुदीय तम् ( ADDEH ) for 841977 &c. BH विनयत M विनयं त्वं । म जः for जवेन | Edns ABCDEGARLN अश्वान् for आशु | Edns ABCDLGHKLN महा ( HK मत्स्य ) राजस्य पश्यतः for अश्वानी &c. 37 a SK, ST हि for च ! SK, ST रुदती पुप्रदिनी for प्रस्थिता । B SE प्रमनन्तं महारण्य ST अजस्वरमान चारण्यं for तमरण्ये परिचरं । SK, STR परिष्वज्य तिती for सर्वदाहं etc. v. omitted in SG, SA. 38as.dl.reads त दृष्ट्वा गोधु गोपालवेपमारथाय सिरितम् | SA,SG, ST विष्ठिनम् । 39as.cl. यःखीभिःUSK कालस्य पर्ययम् । 10as.cl. अभ्यशीयंन्त । दामपन्धिमुदीक्षितुम् । os.cl. धर्मरानस्य पश्यतः for अपाना &c. !

·अ.-१८ श्लो. ४१-४४ ] कीचकवधपर्व-नकुलस्थित्यन्तरम् । प्रधावमानं श्रीमन्तं मत्स्यं भ्राजिष्णुमुत्तमम् । विराटमुपतिष्ठन्तं दर्शयन्तं च वाजिनः॥४१॥ किन मां मन्यसे पार्थ सुखितेति परंतप । एवं दुःखसमाविष्ट युधिष्ठिरनिमित्ततः॥४२॥ अतः प्रतिविशिष्टानि दुःखान्यन्यानि भारत । वर्तन्ते मयि कौन्तेय शृणु तानि विशेषतः ॥४३॥ युष्मास ध्रियमाणेपु दुःखानि विविधानि च । यञ्च दासी सुदेष्णायाः किं नु दुःखमतःपरम् ॥ ४४ ॥ इति विराटपर्वणि कीचकवधे द्रौपदीदुःखकीर्तनं नामाष्टादशोऽध्यायः॥ १८ ॥ 41a Edns CHKLN अपश्यमेनम् A अपश्यदेनं BE अवश्यमेव D अयेवमेनं G अपश्यमेवं for प्रधावमानम् । FM भीम त्वं for श्रीमन्तम् । L अहम् for मत्स्यम् । UD दमयन्त G दर्शय च for दर्शयन्तम् । G न for च । BEM वाजिन । 42 a BDE तु for नु । A पार्थे L पापा for पार्थ । dus CGHK सुखिनी । D परतपः । b Ldns AHKL दु.सशताविष्टा FM समाविष्टा G शताधिक्य BCDEN शताविष्ट 43 a AK अतस्तु प्रविशिष्टानि BE अतः प्रत्यवशिष्टानि । म प्रतिनिविष्टानि । M दुशनि for दुःखानि । UM वर्तत । BE यानि for मयि | Edns ABCDEGKN वक्ष्यामि शृण तान्यपि L शृणु वक्ष्यामि तान्यपि for शृणु &c. Line omitted in H. 44 a A प्रियमाणेषु । ACDG उत for च । line omitted in H. b Edns ABCDEGHALN शोपयंति शरीर मे for यच्च दासी मुदेष्णायाः । M तु for नु। 41 ver. omitted in S. cl. 42 a omitted in S. cl. USA समाविष्टा SK, SG, ST शताविष्टा । 48a S. cl. पुन: for अतः 1S. cl. अन्यानि for शृण । 6 SK वर्धन्ते । SK वक्ष्याम्यन्यानि तानि वे SA पक्ष्याम्यन्यानि तानि मे ST, SG दुःसान्यन्यानि तानि ते for शृणु etc. 44 a SG वक्ष्यामि for दु सानि । SK, SG, SA उत for च । bs.cी. शोषयन्ति शरीर में for यश दासी मुदेष्णायाः। S.cा. दुसतरं नतः for दु:ममतः परम् । 18 Mt..

·१३८ विराटपर्व। [अ. १९ श्लो. १-४ ॥ एकोनविंशोऽध्यायः॥ द्रौपद्युवाच । अहं सैरन्ध्रवेषेण चरन्ती राजवेश्मनि । शौचदास्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात् ॥ १ ॥ विकियां पश्य मे तीवां राजपुत्र्याः परंतप । आसे कालमुपासीना सर्व दुःखं किलावित् ॥२॥ चक्रवकिल मानामर्थाश्च व्यसनानि च । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तृणामुदयं पुनः॥३॥ दत्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे। पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम् ॥४॥ XIX.1 aD रूपेण for वेषेण । VA किकरी H किकरा BDELN वशगा M शोषदा for शौचदा । A इव for अस्मि IN तस्य for अक्ष । 2 a BEH नीया । DL1 परतपः। OF स्थास्य M आस्ते Ldns BCDEGN आत्म for आसे | Edns GK उदी क्षति C उदीक्षती D अपेक्षती BEAM उपासीगं | Edn' सर्वे BCDEHL सर्व । Lans BCDEGHAN अतात् L आर्तिवत् । v. omitted in A. 3 a Edns Canarit for i Hellara 1 Edns C 271271 UM परीक्षामि : lime omitted in AKL. Verse omitteed in H. 4 a FH अपर: for अपरे। BA याचकाचैव याच्यते L याययित्वा च याच्यते for पातयित्वा च पात्यते । A न N dि for मे । F शुभ for श्रुतम् । Ldns ABCDEGHLN interchange vy. 4 and 5. LX.1 a sK, ST, SA वसती SG वसती for चरती। bs.cा. शगारिम for शोचदास्मि | SG, SA पक्षधर्तस्य । 26 S. cl. सर्वदाससहा पुनः for सर्व दुस क्लिार्तवत् | SG, SA आस्ते for आसे । 3 aSK, SG, ST चवसरिवर्तते SA अनित्याः किल मत्यांनाम for पक्रपत् etc. SK, ST, SG एyांचा bSA मत्वा for रुन्या । 4ask ह्या इत्यत एव ते । B SA मानयित्वावमन्यन्ने 56, ST मानयिन्ता च मयन्त for पानपिना य पात्यने ।

·भ. १९ श्लो.५-८] कीचकवधपर्व-देवविलासः । य एव हेतुर्भवति पुरुपस्य जयावहः.। पराजयेऽपि हेतुः स इति वै प्रतिपालये ॥५॥ न देवस्याभिभारोऽस्ति न देवस्याभिवर्तनम् । इति चाप्यागमं भूयो देवस्य प्रतिपालये ।। ६ ।। स्थितं पूर्व जलं यत्र पुनस्तत्रैव तिष्ठति । इति पर्यायमिच्छन्ती प्रतीक्षे उदयं पुनः॥७॥ देवेन किल यस्यार्थः सुनीतोऽपि विपद्यते। देवस्यागमने यत्नः कर्तव्यो हि विजानता ॥८॥ 5 aF पुरुषश्च । N जयाय हि । UG पराजयाप H पराभवे च LN पराजये स Edas ABCDEK पराजये च। Edns CGHK हेतु- LN हेतुः स्यात् । Edns CGHK स इति ABDELN इति च for इति । 6a Edns ABCDEGHALN आत for आभि | Edns G न चैवास्यातिवर्त- नम् BEHL न चैदास्ति निवर्त्तनम् N न देवस्यान्निवर्तनम् Dन देवत्यनिवर्तनम् A' देवस्यावर्तनम् K न देवस्यातिवर्तनम् । A reads this v. on the margin & repeats it after v. 8 again where the v. 1. is न चेवास्ति निवर्तनम् । U BE भूमो for भूयः । D प्रपालये A देवस्य प्रतिपालयेत् । A मत्वा for चाया। 7a FHRM स्थित i Edns CDG गच्छति for तिष्ठति । UA रुत्वा प्रतीक्षामि for पर्यायमिच्छन्ती । BEFHL क्ष्यामि for ले । A भणाम for प्रतीक्षे। K reads this v. after v. 5. 8 a BEK न विद्यते for विषयते । Edn' ° for मु° । BA देवस्य । A आगमे BEK एवागमे D उपगमे Edns CG चागमे for आगमने। A कार्यस्तेन Edns BCDEGHKL सेन कार्यः for कर्तव्यो हि। Dदिजानतः। । 5a ST म एव for य एव । SA मुखावहः for जयावहः । S.cl. च for अपि । ST पगजयति for पराजये। S. cl. च for दे। Gas.cl. अति for अभि । SK न चैवास्यातिवर्तनम् SG न देवस्यातिवर्तनं ST सर्वस्याप्रतिवर्तते SA न देवस्यानुवर्तनम् । USA, SG, ST मत्वा for चापि । TaSK, SG, ST, SA' न पुनस्तत्र for पुनस्तद । SA' इव for एव । USK सदा देवागमे यल: SG देवस्येवागमो यत्नः SA देवस्यैवागमे यत्नः । S.cl, लेन कार्यों विजानता ।

·१४० वेराटपर्व। [ अ. १९ श्लो. ९-११ यत्तु मे कथितस्यास्य वचनस्य प्रयोजनम् । पश्य मां दुःखितां तच्च त्वमिष्टोऽसि ब्रवीमि ते ॥९॥ महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च । इमामवस्था संप्राप्ता का मदन्या जिजीविषेत् ॥ १० ॥ कुरूनभिभवन्सर्वान्पाञ्चालानपि भारत । पश्य त्वां समनुप्राप्तो मम क्लेशो हरिन्दम ॥ ११ ॥ 9 a L किम् for यत् । Edns ABCDEGHN वचनस्यास्य कधितस्य र वचन स्याथ कथितस्य। VEdns BCDEGH तत्त्वं AL एव N सत्वं for तच्च | Edns CG पृष्टा चात्र ABDEN अपृष्टा च HK अपृष्टापि L संपृष्टा प्र । F reads the line as पश्य मां पश्यतां तच्च तमेष्टामि प्रवीमि ते । (पश्य)तां corrected by the same writer to (sofa)al by writing the first two letters on the headof (पश्य) reads as corrected in F. All excpt FM पृन्छ for पश्य। 10a L राजपुत्राणाम् । HAFI संप्राप्ताम् | Edus CG मदन्या का K कथमय for का मदन्या । 11 a Edns G परिभवेत् ADHLN परिभवन् BE अभिभवत् K सर्वान्परिभवन् । FLM पंचालान् । VEdns ABCEGHLN पांडवेयांश्च संप्राप्त: DK पाडयांश्चैव संप्राप्तः for पश्य त्वम &c. FM पश्य त्वम् । 9 a SK, SG किं नु मे वचनस्याय SA, ST किं नु मे यचनस्यास्य । S. c. कथितस्य प्रयोजनम् । E SK, SG पृच्च मा दुःसितामेनाम् SA पृन्छ मा दुःसितामेव for पश्य etc. Sh: SA, SG, ST अष्टापि मचीमि ते ( SAT, SG, ST a for अपि) SA' नापृष्टा च। 10USK मदन्या का SA' को मदन्यो। ila SK, SG, ST परिहरन SA परिहमन् for अभिभयन् । SG भ्रातॄन् for पुरुच । S.cl. अपि for आभि । S. d. 47599137 tin: for $29 ctc. SK, SG, ST af. for U: I ·अ. १९ श्लो. १२-१४ ] कीचकवधपर्व-द्रौपद्याः परिदेवनम् । १४१ भ्रातृभिः श्वशुरैः पुत्रैर्बहुभिः परवीरहन् । एवं समुदिता नारी मदन्या दुःखिता भवेत् ॥ १२ ॥ नूनं हि वालया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम् । यस्य प्रसादात्सुमहदुःखं प्राप्तास्मि भारत ॥ १३॥ वर्णावकाशमप्येकं पश्य पाण्डव यादृशम् । यादृशेनैव तत्रासीहुःखे परमिके सति ॥ १४॥ 12 aA भर्तृभि: Edns ABCDECHKLN परिकारिता for परवीरहन् । UK मुविदिता for समुदिता । Edns ACFGHSIN का त्वन्या D का त्वम्या K का नु वे for मदन्या । PI read this v. after v. 20. 13 aA मलवतः for हिमालया । A अपि for वे 10 न प्रिय । I'll read a after v. 20. UAL यस्या तम्य for यस्य | Edns ABCDEGHLN दुर्भात K दुरित for मुमहदुःसम् 1 All except FDI 377774 for 19 I FJI read b after v.12. 14 a Edns ABCDEGKLN मे H मयि for एकम् । म च for अपि । KL तादृशम् । UEdns EG तादृशो मे न ABDEHKLN यादृशो मे न । A कस्य for तत्र । Dans ABCDIGKLN परमके तदा । परमिते । 12aSK पग्विाग्तिा SA' परवीरहा for परवीरहन् । • SK, SA: कान्वेव दु:सभागिनी SG, ST, SA' कात्वेवं दुःसमागिनी for पदन्या. दुःसिता भवेत् । 13as.. पालतया for हिपालया। USK, SA, SG तस्य प्रभावानि ST तस्य प्रसादानीतं । S.. नानारिम मरतपम । 1la SK, ST वर्ण विकारमपि में SA पावसामरिमे SG वादकाशमति में। USK, SAT, SG, ST सो मे न नमामी SARो में न तम्यामीम् । IS.d. दुःगे परमके पुरा!

·. १४२ विराटपर्व। [अ: १९ श्लो. १५-१८ त्वमेव भीम जानासि यन्मेः सुखमभूत्पुरा । साहं दीनत्वमापन्ना न शान्तिमवशा लभे ॥ १५ ॥ नादैविकमिदं मन्ये यत्र पार्थो धनंजयः । भीभधन्वा महाबाहुरास्ते शान्त इवानलः ॥ १६॥ अशक्या वेदितुं पार्थ प्राणिनां वै गतिर्नरैः। विनिपातमिमं मन्ये युष्माकं ह्यविचिन्तितम् ॥ १७ ॥ यस्या मम सुखं प्रेष्या यूयमिन्द्रसमाः सदा। सहामि दुःखमन्यासामवराणां वरा सती ॥१८॥ 15 a AL तावत् for भीम 1 Idos CGK जानी for जानासि 1 Edns ABCEG HKLN पार्थ D भीम for सुखं । Edns ABCDEGHKLN सुसं for अभूत् । K परं for पुरा । B Edns BCDEGHLN दासीत्वं AK दासत्वं for दीनत्वं । 16 a Edns C अहं for इदं। र तदेविकं for नादेविकं । B मन्येत् । N यत्तु for यत्र । UEdns CL च्छन्नः for शान्तः । 17 a GH अशक्यं । FHM विदितं for वेदितुं । D हि for वे । L विनिपातिं for विनिपातं । D अहं L इदं for इमं । 18 a ldn' AN मुखप्रेक्षा Idn' C सुखप्रेक्षा BDEGK मुसमेल्या सुस- प्रेक्ष्या L अनुप्रेक्ष्या for सुखं प्रेष्या। K आसन् L सुख for मम । K पुरा L युधि for सदा। B BCDEGHKL सा प्रेक्ष्ये Edns सा मेले N प्रेक्षे सा for सहामि | Edn' BCDEGHALA मुसं Edn' सुख for दुःसं ! HN अन्येषां for अन्यासा । 15a S. cl. जानीपे for नानासि । SK, SA, ST पार्थ मुखम् SG पा: मुसं for सुखमभूत् । BS.. दासीत्व for दीनत्वं । S. cl. मनसा for अवशा। 16 a SK, ST तविक SA न देविकम् SG नेतद्देवाटते for नादेविकमिदं । ST अहं for इदं os.cl. महारट्ने for महाबाहुः । चास्ते । 178 S. cl. पश्य for मन्ये । ST अम SA' इद for इम । SK, SG, ST अविचिंति. नम् for सपिचिन्तितम् । 18a SA मुसं प्रेक्ष्य SK, ST, SG मुसं प्रेक्षा for मुसं प्रेष्या। US, SA, सा प्रेक्षे ST सापेक्ष SE सा प्रेक्ष्य मुसं for सहामि दुःतं ।

·. अ. १९ श्लो. १९-२२] कीचकवधपर्व-द्रीपद्याःपरिदेवनम् । १४३ पश्य मे पाण्डवावस्थां यथा नार्हामि वै तथा । युप्मासु ध्रियमाणेषु पश्य कालविपर्ययम् ॥ १९ ॥ यस्याः सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी । आसीत्साद्य सुदेष्णायास्तिष्ठामि वशवर्तिनी ॥२०॥ यस्याः पुरःसरा यासन्दासाश्चैवाग्रतः स्थिताः । साहमस्मि सुदेष्णायाः पुरःपश्चाच्च गामिनी ॥ २१ ॥ या न जातु स्वयं पिप्ये गानोदर्तनमात्मनः । निमित्तं हि सुदेष्णायाः साद्य पिप्यामि चन्दनम् ॥ २२ ॥ 19 a Edns BCDEGHKLN पाण्डव मे। UM दुःखासु for युष्मासु ICD ध्रीयमाणेषु Edns ACDGHKLN कालस्य पर्यय BE कालेषु पर्ययं । 20 0 D साधु K साऽस्मि for साय | Edns ACDGHKLN भीताई FM भीतास्मि for तिष्ठामि । 21 a Edns CG आसन् BEN चासन् । चान्या for सासन् | Edus BCDEGH- KLN पृष्ठनश्य for दासाय | Idns C अनुगामिनः DHKL अनुयायिनः G अनुजीविनः N अभ्यनुयायिनः for एवाग्रतः स्थिताः । U Ldns BCDEGHKLN अय for अस्मि । FM सायपिध्यामि चन्द्रनम् for पुर:&c. 22 a Edns DGLN वि . पिंध्ये BE विपत् F पीध्ये र फुर्यात् for दिये। M आत्मजः। U Ldas BCDEGHKLN अन्यत्र कुन्या भद्रं ने for निमित्तं हि मुदेष्णायाः । Edns CGL सा पिनष्प्यय BE सापिनायेय D सायपिंपामि । सापीनय र सापि पिध्येय N सा पिनस्त्यन्य for साय रिष्यामि । 10a SK, SG, ST पाण्डव मेवस्थाम for मे पाणवावरपाम् । USA पाचालेषु च भारत SK,SG,ST पाशालेयुप मानद for पश्य कालविरपम् । 208 SK, SG, ST पपिाली for तिष्ठामि । laSA, SK परनभानुगामिना for दासागपतः स्थिताः । Us.cl. अय for अस्मि । SK SG, ST, SA पसायानि भपादिना for पुगसभाप गामिनी । 99 a SK FT SG, ST, S. r for fitosa, ST, SA Time BSK अस्य या भट्ट रे मा निम्पप पदनम् ।

·१४४ विराटपर्व। [अ. १९ श्लो. २३-२५ पश्य कौन्तेय मे पाणी नो दृष्टी भवतः पुरा । इत्यस्य दर्शयामास पाणी कृतकिणौ तदा ॥ २३ ॥ नाहं विभेमि कुन्त्या वै युष्माकं वा कथंचन । यथा नित्यं सुदेणाया भीता तिष्ठामि किंकरी ॥ २४ ॥ किं तु वक्ष्यत्यसौ राजा वर्णकः सुकृतो न वा। नान्यपिष्टं हि मत्स्यस्य चन्दनं किल रोचते ॥ २५॥, 23 a Edne BCDEGHKL पाणी मे। Fans CG नैवाभूता हि यो A न दृष्टो भवता BE नैवं भूतो तौ DK नैवं यो भवतः H नैवं मे भवतः L नैवं हि भवतः N यो नेवं भवतः for नो दृष्टो भवतः । • BE सा for अस्य । Edns BCDEN किणवतो करो GARL किणबदौ करो for पाणी रुतकिणो | Edns BCDEGHKLN उभो A तथा for तदा । 24 a Edns BCDEGHAN विभेमि कुन्त्याः for नाहं विभेमि । Ldas BCEC- HN यानाहं DK नेवाह for कुन्त्या वै। BE न HL च for वा । Edns BCD- EGHKN कदाचन L विशेषतः for कथंचन । b Edns CDGHKLN साय BE सा च for यथा । Edns BCDEGHKLN अयतो विराटस्य for नित्यं मुदेष्णाया। L तिष्ठति । 25 a Fans CEGEKLN किंनु । L वध्यति । Edns BCEGHN सम्राट for असो | Edns BCEGHN मां DK अद्य for राजा । A : H च for वा। UD इत्यपिष्टं for नान्यपिष्टं । D किन्न for किल । 2s a SA,SL, SG पाणी मे ST पाणी वे for मे पाणी । SG, ST, SK ने 4 SA नेवं मे for नो दृष्टौ । is.. इत्यस्मै for इत्यस्य । SK किणवंती करावुभो SA, SG किणयदो कगाभी ST-किणपदकरायुमो for पाणी रुतकिणी तदा । 24as.c. यिभेमि कन्या या नाहं । कदाचन for कथंचन । B S. cl. साध्यापतो विराटस्य for यथा नित्यं मुदेष्णाया । SG, ST, SA किंकरा। 25 a SK किंनु वक्ष्यति सम्राप्माम् SA' किनु पक्षस्यसम्राट्वे SG, SA ST किनु वक्ष्यति सम्राई for किंतु वस्यत्यसोराजा । SG, ST, SA मर्णतः for वर्णक: I SA,SG, ST मुरुते for गुरुतः। bs.cl. विरारस्य for हिमस्यश्य ।

·अं. १९ श्लो. २६-२९] कीचकवधपर्व-द्रौपदीसान्त्वनम् । १४५ वैशंपायन उवाच । सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी। रुरोद शनकैः कृष्णा भीमसेनमुदीक्षत ॥ २६ ॥ सा वाप्पकलया वाचा निःश्वसन्ती पुनः पुनः । हृदयं भीमसेनस्य घर्पयन्ती च भामिनी ॥ २७ ॥ नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्विषं पुरा । अभाग्या यत्र जीवामि मर्तव्ये सति पाण्डव ॥ २८ ॥ ततस्तस्याः करौ शून्यौ किणबद्धी वृकोदरः । मुखमानीय वेपन्त्या गरोद परवीरहा ॥ २९ ॥ 26 a D कीर्तयन्ति । D भामिनि । . भामिनी सातिमानिनी for भीमसेन etc. UEdns ABCEGRL उदीक्षती D उद्देश्यत H उपेस्यति N उदीस्पती । 27 a L बाष्पाकुलया बाला । FII स for सा । Bdr BCDEGHAN घट्टयन्ती Edn' घटयन्ती L पाठयन्ती A दाग्यन्ती for प्रपंयन्ती । Edns BCDEGHKLN इदमब्रवीत् for च भामिनी। 28 a N पुरा for गया। ADHKIN विधियं for सिन्धिप । L पुनः N मया for पुरा । U KN यत्तु for यत्र | Edns .AD कर्तव्ये 1 L इति for सति I AM पडियः । Edn adds द्रौपद्युवाच before v. 28. 29 a dna G सूक्ष्मो र रको N वंध्यो for शून्यो । BDEKN किणवन्तो । UD आदाय । Idns ACIGHIN वै पन्या: D पाश्चान्याः BL पन्यास्नु for पन्याः। Edny BCDEFGRN add वैशंपायन उवाच lefore v. 30. 26uST कामिनी for भामिनी । HS. c. भीमम्यारसमाश्रिता for भीममेनमुदीक्षत । 27 SK निश्चमली | ST चापकण्ठमा for यापकल्या। bS.cd, पटपन्तीदममवीर (SA, SG, ST पfor ) 28 a SG H for 119 SK या न ST, SG, SA यस for पर । as.cl. पाना for भन्यो। US..लमानी for भगमानाय । 1911 ·१ १४६ विराटपर्व । [अ.१९श्लो.३० अ.२० श्लो.१-२ तौ गृहीत्वा स कौन्तेयो बाष्पमुत्सृज्य वीर्यवान् । ततः परमदुःखात इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३०॥ इति विराटपर्वाण कीचकवधे द्रौपदीविलापो नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ विशोऽध्यायः । भीमसेन उवाच । धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फाल्गुनस्य च । यत्ते रक्ताविमौ भूत्वा पाणी कृतकिणावुभौ ॥ १ ॥ सभायां स्म विराटस्य करोमि कदनं महत् । अपश्यं त्वां यदा कृष्णे कीचकेन पदा हताम् ॥ २॥ 30 a Edns CGHALN च BDE तु for स । BE वायं for बाष्प | A वीरवान् । . * * xx. 1 aL धिक् for च । 8 Ldns BCDEFGHKIIN पुरा A करौ for इमो | Ldns GLII इमो for उभो। 2a Edus CDKLN तु G कि BF न A च for स्म । HD पश्यः त्वम् । H ना for त्वाम् । L अवश्य त्वाम् । 1, तदा for यदा। BED पदाहतम् । 30 a S. cl. 1 for ST at for at BSA दुःमानाम् for दुःमातः । * * X. 1 ts.cl. फल्गुन । HSG, ST, SA यो for पन् । SG EPIS.cl. परा for इमो | SG कमंका for रुतविलीम for उभो । 2 b omitted in S. l. e trept ST which has --39117 गिनिगा ·. अ २० श्लो. ३-६] कीचकवधपर्व-वृकोदरसंक्षोभः । १४७ तदेव कर्तुमिच्छामि मत्स्यानां कदनं महत् । नत्र कार्य मया किं तु कौन्तेयो यत्प्रतीक्षते ॥३॥ अथवा कीचकस्याहं पोथयामि पदा शिरः । नागो बिल्वमिवाक्रम्य न चेद्राजा न्यवारयतू ॥४॥ तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण निवारयत् । तदस्य चाह विज्ञाय स्थितवानस्मि भामिनि ॥५॥ यच्च राष्ट्राद्विवसनं कुरूणामेव पश्यताम् । सुयोधनस्य कर्णस्य शकुनेः सीयलस्य च ॥६॥ 8 D fon तदा। Ldns BCDEGHKLY अह चिकीर्षामि for कर्तु- मिच्छामि । UHN तच for तन । A2 मे करुण भ्राता | Idns BCDEGHKLN मे कारण भाति for कार्य मया किंतु । कोन्तेय त प्रता° | Tdns BCDEGH- KLN read 3 b after 2 a 4 L दुष्टम्य for अथवा । L पोथयिष्यामि । चूणयामि। G यढा K तदा for पदा । bT fazº. Mala 1 line omitted in Idns BCDEGHALN 5a Ldns ACDrGHKN यवाग्यत् BE अभ्यवारया L निवारयेत् । BIdns BCDIGHKLN अह तस्य । अस्याह । Idns BCDEGHKLN स्थित एव । D भामिनी G भाविनी । GaATRI राज्यात् for यच राष्ट्रात् । Idns ABCDIGHALN प्रयवन for विवमन।]या रा] यवमनम् । Mar above m I BE हुरूणाम् । IAns BDIKY पय: (अाय: G अरिय ATI सवय पर L अपधिर यI for व पश्यताम् । दुर्योधन 1 D कृष्णस्य for hणस्य । यत् for च । a 3 a omitted in Sc! b omitted in SG & SA. SK & ST TO HA 4a ST पानयामि शिरग्तदा । ST ormats 4G SK, SG, SA out the whole verse as.cl..पवार 1 bscl E तस्य for अभ्य वाह । SG, ST, S.! धित ज्याम्नि SK स्थिती धमाप ISK, SG, SA शामने भोमन for भाविनी । Ga sK गया। SK, SG, SA अपानम्, 'T अपम्प य SG अधिभ ग SAधम्म for पाम ।

·१४८ विराटपर्व। [अ.२० श्लो.७.१० 6 दुःशासनस्य पापस्य यच्च तन्न हृतं शिरः। तन्मे दहति गात्राणि हृदि शल्यमिवार्पितम् ॥७॥ इमं तु समुपालम्भं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः। शृणुयायदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात्स जीवितम् ॥८॥ धनंजयोऽपि सुश्रोणि यमौ चापि शुचिस्मितौ । लोकान्तरगतप्वेपु नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ९॥ सुकन्या नाम शार्याती भार्गवं च्यवनं बने । वल्मीकभूनं शाम्यन्तमन्वपद्यत भामिनी ॥ १० ॥ 7a Edn' GN यन्मया नाहृतं Edn' H यन्मया न हृत BD हृतं यन्न तदा D यन्मया न रुतं C यन्मया नाहतं रन मयापहृत यदि मेवरुत । FM हतं L शरः । b HKL कल्याणि for गात्राणि । म रुस्नं जह्यात्स जीवित for हृदि etc. 8a Edn' इदम् । BDEHK च for तु । bA शृणु ययपि । Edns G वापि for यदि । F omits this v. 9 a Ail except Af या for अपि । A कल्याणि । rdns BCDEGAKLN वा ननुमध्यमे A चानुत्तमाविमो for चापि etc. line omitted in F. Edns ABCDEGHK शक्ष्यामि जीवितुम् L शक्यास्मि N शक्या हि जीवितुम् । 10 a Edns CEG पुरा N परा before मुकन्या & omit नाम: Edns CG भायां प। F भायांसीद for शार्यानी । A स्वयांती BEN सार्याती D शांतिः शयतिः । सार्यानी | B मार्गव । यवन । HAM बाल्मीक 1A श्याम त BE पश्यंत for शाम्यन्तम्। 1 अन्वपश्यत । G वान N भाविनी। 7 a SG, ST, SA चतुर्धानां for °स्य पापस्य 1 SG, ST में for तन् । SA ना for नन्न । SK मया for च तत् । B SA मा SK, SG, ST माम् for मे 1 S. cl. फ्ल्याणि for गात्राणि । SG, ST, SA शल्य इवार्पितः। 8 a SG, ST, SA एवं चोग मुपालंभ 1 SG, ST, SA त्वया for त्वत्तो । 9 a SK, SG, ST 419 for H1 SA zuil for Aallot 1 SA herat aura! U SA °गने पारिमन् । SK,SG शभ्यामि नायितुम् | SA interchanges a andt. 10 a SK, SG, SA 1977: ST alla: SK, SG, S. 1778 .S.Iमीक SK मापान for गाम्यन्तम् ।

·अ. २० श्लो. ११-११] कीचकवधपर्व-द्रौपदीसमाश्वसनम् । . १४९ नाडायनी चन्द्रसेना रूपेण यदि ते श्रुता। पतिमन्वचरद्वृद्धं पुरा वर्पसहस्रकम् ॥ ११ ॥ दुहिता जनकस्यापि वैदेही यदि ते श्रुता। पतिमन्वचरत्सीता महारण्यनिवासिनी ॥ १२ ॥ अयोनिजा महाभागा रामस्य महिपी प्रिया । विश्यमानापि मुश्रोणि राममेवान्वपद्यत ॥१३॥ लोपामुद्रा तथा भीरु वयोरूपसमन्विता । अगस्त्यमन्वगाद्धित्वा कामान्सर्वानमानुपान् ॥ १४ ॥ lla Edns BCLHGY नारायणी D नारायणी II दाक्षायणी H नालयानी | Ans CFGHN चंद्रमेना BT: चेट्टमेनी D चंद्रमेनां K चंद्रसेनी । M सश्रुना for ते थुना । L द्वता । U Edns ACDGRL महानिणं II व महानिणं N मर्पसहस्त्रिक | line ormitted in M. 12a श्रुत। VAL °चरन् | Edns BCDEFGHKAL निवासिन । L मरण्यपि निवामिनी N महारण्य निवासिन। 18 a Tdns ACGK पक्षसा नियहं प्राप्य BDEY रक्षमो नियह वाप्य II रक्षा निग्रह प्राप्य L रक्षा ग्रहणं प्राप्य for अयोनिना महामागा। U BE किश्यमाना and omit अपि | All except D मुयोगी । 146 Pans CGK अगम्तिमन्वया ADLL अगस्त्यमन्दियात् DN 'स्यमम्बयान । C विद्वान् for हित्वा । D मन्वयादीत्वा । 11 a SK, SG नालायनो SA नालायणी ST नारायणी। ..cl. चेट्टमेना। S. cl. अगतिमा भुवि for यदि ने श्रुता । USK सहमिणम् SA महम्मिकम् ।. c. reads w. 10-1! after our v.11. 12 a SK, ST, S.A a SG up for this US.d. नियतिनम् । 13 a SK, SG, S.I quat AT ST THAI Apprent (or statia etc. "S.d. मा पिरपमाना for हिश्यमानानि ISG निर्मवान्यापन IST पयते । HasG °नु पदी SA नुदेषी for गया भर | SG, SK, SA मामरि सतमा foreपोन ete. . S.cl. read -भगतमगरप मापनापानावन ।

·विराटपर्व ।। [अ. २० श्लो. १५.१८ यथैताः कीर्तिता नार्या रूपवत्यः पतिव्रताः। तथा त्वमपि कल्याणि सर्वैः समुदिना गुणैः ॥ १५ ॥ कंचित्कालं समाश्वस्य मासमध्यर्धसंमितम् । पूर्णे त्रयोदशे वर्षे राज्ञो राशी भविष्यसि ॥ १६ ॥ द्रौपद्युवाच । आर्तयतन्मया भीम कृतं बाप्पविमोक्षणम् । सहेयं तानि दुःखानि न राजानमुपालभे ॥ १७ ॥ विमुक्तेन अतीतेन भीमसेन महावल । प्रत्यासन्नस्य कालस्य दुःखस्यानन्तरो भव ॥ १८॥ 15 aADFGHAM रूपवत्य' ! AK पतिव्रता । HL अति° for अपि । FAI मुश्रोण for कल्याणि । N प्रमुदिता । 16 a Edns CG मा दीर्घ क्षम काल व DHKN सा दीर्घक्षम काल व L सुदीर्घ क्षिपनः कालो BE अदार्घ क्षम काल व A किंचित्काल समाश्वस्य । Edns CG अर्ध च A अप्यध BE अधधि M अन्यधL मासासहसा व्रतम् । F समतम् । V Edns CBEGKLN राज्ञां for राज्ञो । D राशि । DM भविष्यति । 17 BE महा for भया । Ldns CGHK प्रमोचनम् ABEL प्रमोक्षणम् । U Edns BCDEFGHKLAIN अपारयत्या for सहेय तानि | B भुपा । 18 a Edns ACDGHKL किमुक्ते° All except Badd वि before अतां | L पुना २ for महाबल । B All except Mपत्युपस्थितकालस्य | Edns ABCDEG HALN कार्यस्य for दासस्य । L अनुत्तर: fol अनन्तर. 1 15a Si, ST, SA कीर्तितास्ते मया नार्य । 16a SK, SG, SA मा दीप क्षम काल त्वम् । ( SG, SA for मा) ST अल्प क्षमस्व वे काल IS. cl. त्रिंशदानमनिदिते । DSK, 5G, SA राज्ञो । 17 a SK, ST आतंप्रलापा कोतेय SG मूर्त प्रलाप: SA आत प्रलापात्° for आतं. येतन्मयाभीम ST महा for मया 1S. cl. reads न रामानमुपालभे for a'. USK अपारयत्या द खानि रुन चापप्रमोचनम् | SC, ST, SA व्यतीत कप- यित्वा कि भीमसेन महाबल । 18 as.cl विमुक्ने व्यतिन । BS. cl. प्रत्युपन्धिामालश्य । SG, ST, SK कार्य for दुम 1 5A म्यानकरो।

·अ २० श्लो.१९-२२] कीचकवधपर्व-ट्रीपद्या दु:सकारणम् । १५५ ममेह कैकयसुता भीम रूपाभिशङ्कया। नित्यमुद्विजत राजि इति मे वर्तते मतिः॥ १९॥ तस्या विदित्वा तं भावं नाहं स्वस्था कदाचन । कीचका हि स्वयं दृष्ट्वा सदा प्रार्थयते हि माम् ॥ २० ॥ तदहं कुपिता भीम पुनः कोपं नियम्य च । अत्रुवं कामसंमृढमात्मानं रक्ष कीचक ॥ २१ ॥ गन्धर्वाणामहं भार्या पश्चानां सततं प्रिया । ते त्वां निहन्युर्दुर्धपाः शूराः साहसकारिणम् ॥ २२ ॥ 19 KM T for इह ! F मामेव । H राजा कोयी dus CD भौम क्या BE LN कैकेयी माम IGK कैक्या भाम क्या भाम for केकयसुना | Idny BCDEIGLAIN रूपामिभवशङ्कया । K नियोगपरिशविता । UH उद्वेजते | Ldns ACGHLN राजा ] DM राज्ञ. for राशि | Tans CDGHN थ नेयादिमामिति A क्षमायाति मामिनि BE थ नेयादिमामिह K कधमेनाविरावये L क्थ नेर्मा ग्रनदिति for हातमे &c 20a N a for त Idns BCDILL GNLAIN म्बय चानृतदशनः for नाह &c B Idns BCDLIGHKLA अय मदुष्टात्मा N य मदेष्णा मा on हिस्थय दृष्ट्वा । [ पाहिने | BE हिमा। 21aEdns BCDEr GKLAIN तमह । B वा for च । b L तमह मूढ for नामसमूहम् । D कीचक । 22 a B आर्या for भाया । All except A & 11 महिषा for सनतम् । 1 तथा B मिय। VA त्वा M त्य Edns CDL कुपिता AB दुर्ग | Ldas ACDFGHL MIN कारिण । 19 as cl ममेह भीम केयो स्पादि भयशाडूना । (v is SMSS ममेव । ST क्या। UST राशी SI, SA, SG गना। 5. c. क्थ नया (ST मि ) दिमामिति for इति मे &c 20as.cl स्वय चानृत (SY) दर्शन for माह म्बस्था &c. BSK अपि च दुरामा SMSS अपि हि दुशामा for हिपय दृष्ट्वा । Sd पुन for सदा SG पापगनाह ST, SAL प्यतेह SK व्यत च । 2lask, SG, ST, SA' नमह । USA'कीचकम् । 22 ascl महिy for मतनम् । 6S पिता for in!.. काग्गि ।

·१५२ विराटपर्व। [अ.२० श्लो. २३-२६ एवमुक्तोऽपि दुष्टात्मा कीचकः प्रत्युवाच ह । नाहं विभमि सैगन्ध्रि गन्धर्वाणां शुचिस्मित ॥ २३॥ शतं सहस्रमपि वा गन्धर्वाणां महारणे । समागतान्हनिष्यामि त्वं भीरु कुरु मे क्षमम् ।। २४ ।। इत्युवाच त्रुवन्तं तं कामातुरमहं पुनः । न त्वं प्रतिबलस्तेपां गन्धर्वाणां यशस्विनाम् ॥ २५ ॥ धर्मे स्थितास्मि सततं कुलशीलसमन्विता । नेच्छामि कंचिदृध्यन्तं तेन जीवसि कीचक ॥२६॥ 28 d Edns BEFGHKLIN स: CD मु° for अपि । L माम् for ह । Urdn' N सैरिन्ध्रि । D गन्धर्वेभ्यः। A कदाचिद्वनससय ! for गन्धर्वाणां &e 24 a mins CG शतसहस्राणि FM सहस्रमथवा N शतप्तहस्राणा L सहस्रमपि वो K सहस्रमपि च । Edns ACDGHKLN अह for महा । Elns ABCDEGLN गत K °यात for "गतान् । र तत् for त्वम् | Edus BCDEGHKLN क्षणम् for क्षमम् | A कुरु मे चाय सगम C भीरु त्व भीरु मा क्षणम् for त्व भीरु etc 25 a Edns ABCDEGHKLN इत्युक्ते चाबुव मत्तम् (ABDEHKLN सूत G मूढा) Edns C बलश्चैषा A बले तेषाम् । 26 AM समन्विताः। UD केचित् L किंचित् N कश्चित् । DN वध्यन्तु K वध्य हि M अध्यन्ते । LIN कीचकः। 23 ask, SG, ST, SAAT SA' च for अपि | SA कुरुमेक्षणम् for प्रत्युः &c. 21ts.cl. अहम् for महा 1 US cl. समागतम् | SG हरिष्यामि । SA: तद् for त्वम् । 5. cl. क्षणम् for क्षमम् । 2a SK, SG, ST, SA' इत्युक्ता SA' इत्युक्त्या । SK,'SG, ST चायव SA चायुवम् । S. cl. म्त कामा etc 2G U ST नेक्ष्यामि । 8 cl. किंचित् ' SK, SG, ST यध्य त्वाम् । SK, SG, ST' तस्मात् for तेन I SAमजत ion कीया।

·अ. २८ श्लो. २७.२२ ] कीचकवधपर्व-भीमसंक्षोभकरणम् । १५३ एवमुक्तः स दुष्टात्मा प्रहसत्स्वनवत्ततः। न स तिछति सन्मार्गे न स धर्म बुभूपति ॥ २७ ॥ पापात्मा पापभावश्च कामकारवशानुगः । अविनीतश्च दुष्टात्मा प्रत्याग्न्यातः पुनःपुनः॥ २८ ॥ दर्शने दर्शने हन्या यथा जह्यात्स जीवितम् । एवं वो यतमानानां महाऽधर्मो न सिध्यति ॥ २० ॥ 27 a Ldns CDGHALAIN प्राहसत् ABEF प्रहस्य । K विनिवृत्त्य च | All except FK तदा for ततः । VEdns Cन तिष्ठते म्म G न तिष्ठते स ADHL न तिष्ठति स्म BEK न तिष्ठति म N न च तिष्ठति । Hम व पाप for न म धर्मम् । अधर्म चिमिति Nन च धर्म चिकपिति B न च धर्मेनुभूपति | Edns ALDEGL च for स । 28 LAL मोहान्मा मोहमाव: Edns CGK बाण ABDEHLN 'राग for कार। bII अतिनी। Dव्याता । । 29 a DK स ददर्श हि मां नित्य for दशने etc. Tdns ABCEGHL हन्यात् । Ldns G यदि A तव BDEHK नया L तदा fon यथा । BE तया Edns ACLN जया हिन्यात् for जह्मात् । D स्व° all others च for स & Edus BCEGHK तद्धर्म AL स्वधर्मे D अधर्मे for एव यो। D पतमानानाम् । Idns ACTGV HELT UAT DL 379 i L'ins ACTGH Trogla KN नशिष्यते D न शम्यते . विशिष्यते ॥ निशिण्याते र विनश्यति । 27 a SG, ST, SA तदा for तत । U SH, SG, ST स SA रम after तिष्ठति । S l न च धर्म । ST च for यु। 28a ST दुरात्मा 1S cl. पापकारी for पारभाव | SK न SG, ST, SA राग tor कार°IST शगनः। bSA2 नीतः मु। 29 a SK हन्यात् SG दुस ST, SA दुस for हन्या: | SK यदि जयां च SG नेधा जहा पST, SA तभा जा च । USK, SG.ST, SA धमे R S धर्म हि for एव वो! S.cl, महान्धर्मो । SK, SG, GT नशिष्यति SA न शिष्यति । 20 Mt.

·१५४ विराटपर्व । [अ. २० श्लो. ३० ३३ समयं रक्षमाणानां दारा वो न भविष्यति । भार्यायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥३०॥ आत्मा हि जायते यस्मात्तस्माज्जायां विदुर्बुधाः । भर्ता तु जायया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे ॥ ३१ ॥ वदतां वर्णधर्माश्च ब्राह्मणानां हि मे श्रुतम् । क्षत्रियाणां तथा धर्मो नान्यः शत्रुनिबर्हणात् ॥ ३२ ॥ तव चैव समक्षं च भीमसेन महाबल । पश्यतो धर्मराजस्य कीचको मां पदावधीत् ॥ ३३ ॥ 30 a All except rM भार्या for दारा | A वा for यो । line omitted in CD. 6 All except Edns & N Tego for ago Edns BODEGKLN add before भात्मा-प्रजा भवति रक्षिता । प्रजाया रयमाणायाम् । 31 a K च for हि । Edns ABCDEGRLN तस्यां H यस्यां M तस्मात् for यस्मात् । Edns ABCDEGHKLN तेन for तस्मात् । D बुधः । D च for तु। All भार्यया for जापया । CDK रक्षः । B कथे for कथम् । K जायेत् । BE महोदरे । line omitted in A. 32 a Edn: धर्मश्च BEGH °धर्माय | Edns DGK इति N मया LHA च मे for fe À 1 Edna seja: 1 line omitted in C. V Edns, and MSS except F क्षत्रियस्य F क्षित्रियाणां 1 Edns and AISS escept Ff सदा for तथा । B निमहणीन् । line omitted in c. 33 a D अपि KL एवं for एव । Idn- CG समक्षे BE महायाहो for समक्षं च । Edns CGHKLAR for T I DKLM 745: 1 30aSE, SG, ST न भवन्ति च । bs.cl. adds मना भवति रक्षिता । मनाया रस्यमाणायाम् । between रस्पमाणायां and आना। 31 v. 31 omitted in S. d. 32aSK, SG, ST च for हि। Us.cl. क्षत्रियस्य सदा धर्ना | S.el. दस्यु for शत्रु' I SA' पिनिमहान् । 33 ask, SG मान्यथापन SA मानुधावति । USK, SA interchange प & एवं ! SK, SG, SA समक्षं ।

·। अ. २० श्लो. ३४-३७] कीचकवधपर्व-भीमसंक्षामकरणम् । १५५ त्वया यह परित्राता तस्मादोरान्महासुरात् । जयद्रथात्तथैव त्वमजैपीओतृभिः सह ॥ ३४ ॥ जहीममपि पापं त्वं यो मां त्वां चावमन्यते । कीचको राजवाल्लभ्याच्छोकझन्मम भारत ॥ ३५ ॥ कीचकं कामसंतप्तं भिन्धि कुम्भभिवाश्मनि । यो निमित्तमनर्थानां बहूनां मम भारत ॥ ३६ ॥ तं चेजीवन्तमादित्यः प्रातरभ्युदयिष्यति । विषमालोड्य पास्यामि मा कीचकवशं गमम् ॥ ३७ ।। 34 a l तथा for त्वया। . पूर्व for यहम् । D कोधात् for पोरान् । All except rM जटामुरान् । brdus BCDEGKLN जयद्रथम् । 35A मम for हमम् । A जहीमन पापिष्ठ | Edns CG पापिष्ठ BEAM पापत्व । All except F&AI अय माम् for मोत्यां च । BH वात्सया M शालवार for वाल्लभ्यात् । 36 a Idns BCDIGAN नमेव N नमिम for कीचाम् I Lons CDFGKM समत्तम् N सपन्न for सतत । A भित्वा । DK अश्मना । UN सर्वेषा for बहूनाम् । 37bA वशे । H गता। Bla sK, SG, ST, SA I SA' एव for हि ! scl भीम तस्मान्जटामुगत् for तम्मात् &c. US.cl. "व्यम् । 35 a SG मामपि ST भीमाति for इममपि । S.cl. पापिष्ठम् for पाप त्वम् । Sh, SG, ST जय माम् SA अमो माम् for मा वाय UNG, ST राजनित्यम् । 5 मानद for भारत । 36 S.cl.No variation 37a SG मातमभ्यु। HSri, SA कीयको मारा नयेन् । म मा व यदि ।

·१ विराटपर्व । [अ. २० श्लो. ३८-३९. अ. २१ श्लो. १२ श्रेयो हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः । इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा भीमस्योरःसमाश्रिता ॥ ३८॥ भीमश्च तां परिष्वज्य महत्सान्त्वं प्रयुज्य च । कीचकं मनसागच्छत्सृक्विणी परिसंलिहन् ।। ३९ ।। इति विराटपर्वणि कीचकवधे द्रौपदीदुःखकीर्तनं नाम विशोऽध्यायः॥२०॥ ॥ एकविंशोऽध्यायः॥ भीमसेन उवाच । तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भापसे । अद्य तं निहनिष्यामि कीचकं सह बान्धवैः ॥१॥ अद्य प्रदोपे शर्वयाँ कुरुप्वानेन संगमम् । दुःखशोकं विनिर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते ॥२॥ 38 VCDGHAN 1ead वैशम्पायन उवाच before this line. CDGL Is for उरः। H उत्सगमास्थिता । L भीमस्य । N तु for च IN बहु सांत्व । D अयज्य च । UA गत्वा ! Edni GN सृकणी II सृग्विणी । 390 * Xx1.10 Ldns ABCDEGHALN सूदयिष्यामि for निहनिष्यामि। Idns BCDER GAIN याधव for बांधवः। 2a Idns ABCEFGHLAIN अस्याः for अय । Ldn' BN सगतम् Edn' समतम् for सगमम् । Udos BCDEFGHKLIIN दुसं । Edns BCDEFGHKLIM च निध्य । 386 SK, SG, SA: स्योरसि सश्रिता । 39 a SAI ने सम्परिमृज्य च for महासान्त्य etc USA सफणी ISKलेलिहन SA सविहन् । * XXI.1 aSAIशपापन for भीमसेतः । US.cl el for त । गदयिष्यामि for हिनिध्यामि । as.cl. .स्था for अथ। शयां ISK, SG, ST, NA मविद for मगम । 6s.cl.६प गोप for दुगगो नि । * * ·. . २१ को ३-६] कीचकवधपर्व-वधोपायविचारणा। १५७ यदेतन्नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम् । दिवान कन्या नृत्यन्ति रात्री यान्ति यथागृहम् ॥ ३ ॥ तत्रास्ति शयनं भीरु दृढसंधि प्रतिष्ठितम् । तत्रास्य दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान ॥ ४ ॥ यथा च न त्वां बुध्येयुः कुरवस्तेन संविदम् । कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि यथा स निहतो भवेत् ॥५॥ वैशंपायन उवाच । तथा ती कथयित्वा तु बाप्पमुत्सृज्य दुःखितौ । रात्रिशेपं तदत्यु पारयामासतुस्तदा ॥६॥ a Ldns येषा नर्तनशालेह BODIEGIN येपा नर्तनशालेयम् F यथा नर्तनशालेयम् । एपा नर्तनशालेह K एषा नर्तनशाला ये A तदेतनतनागारम् | Edns BCDEFGH KLMN कारिता। 6 BE तथा गृहम AL यथामुखम् । 4a Tans BCDEGHKLN दिव्यम् tor भीरु | Edas ABCDEGHR दृढागं मुप्रतिष्ठितम् L सुगाढ सुपरिप्रुतम् N दृढांग मुपरिष्कृतम् for दृढसधि प्रतिष्ठितम् । U DN तम for अस्य । ( पूर्वान्तान् । 5a Edns BCDEFGHKLIN त्वाम् न I Lons BCDEGHKLN पश्येयः । Edns ACGHKLN कुणाम् BE वाणाम् D कुणिम् for कुरवः । UK अन for दम् । सन्निहत्तः Idns ABDEGHKLN सन्निहितः for स निहत. । D अभवत् for भवेत् । GaLomits देशपायन उवाच | LN च for तु । 6 Ldns CGN नमत्युग्रम DL तथात्युचम् ADKL तथात्युम H तथा मृत्युम् for नदत्युग्रम् | Ldns BCDBIGKLIM धारयामासतु. N वाहयामासतुः for पारयामासतु: | Edns CGL हृदि ABDEH हृदा for तदा । 3 a SK येषा नर्तनशालेह for यदेत नर्तनागार | SK कारिता । USG, ST, SA स्यक गृह SK तथा गृह for यथागृहम् । 4aST भीम for भीम। dK, G, ST, SA' दृढांग भु° SA' मुदृढ मु° for दृवसाधि । USK, ST, SA एन for अस्य । 5a S. cl. परेन पश्येयु. for च न या युध्येयुः । कुर्वन्ती for कुरवः US.cl. तथा कुरुव for कुर्यास्तधात्व । SH, SG, ST सन्निहितः। Gas.cl.तत्र for तथा । 6 SK, SG, ST a for at ! SG, ST, SAP 34.991 SA' 7520 for अत्युप | SK धाग्यामासनुहदि SC, ST धारयामास चे हृदा SA' धारयामासतुहंदा .. धारयामास दुहृदा for पाग्या" । 1 ·विराटपर्व। [ अ. २१ श्लो. ७-१० ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय कीचकः। गत्वा राजकुलायैव द्रौपदीमिदमब्रवीत् ॥ ७ ॥ सभायां पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदा हतम् । नैव चालभसे त्राणमभिपन्ना बलीयसा ॥८॥ प्रवादेन हि मत्स्यानां राजा राजायमुच्यते । अहमेव हि मत्स्यानां राजा वै वाहिनीपतिः ॥ ९ ॥ मा दुःखं प्रतिपद्यस्व दासो भीरु भवामि ते । अन्हाय तव सुश्रोणि शतं निष्कान्ददामि ते ॥१०॥ 7 a Edns BCDEFGHKMN atqi for aa: 1 l mnet for 75479 1 UK गतः for गत्वा । 8a Edns BDEGAN अहनम् AFM अहन C हता for हतम् । U Ldns ACDEFHKLMN चैव B for एव । ABDEHKLAI अलभथाः FअलभेधाःN आलभथाः for आलमसे । 9a Edns ABCEGN इह for हि | Edns ABCDEGHKL नाना for राजा। 10adns CGK मा मुसम् ABDEHLMN सा मुखम् F सा दु.स for मा दु.सम् । K व प्रपन्नस्व for प्रतिपयस्व । BE भीरु M दासाः for दासः । BE दास:for भीरु। HD अज्ञाय for अन्हाय । C भव for तव I CG निष्क for निष्कान | Edns ABCDEGRLN अहम् for ते। 7as.cl.तस्यांग्जन्यो प्युटायाम् । UST राजाल्य चाय fol राजक्लायव । ST पाक्य SA' पुन: for इदम् । 8 a SK, SG, ST 45477 SA' JFR SA 417 for $741414 I SK 3167 for हल | SG, SA झनुधावनमायर ST ह्मनुधावनमाचरन fou पानयिया &c. B SK, ST, SA: न पचाष्टमसे नाथ SA' T के च लभसे नाथ for नेव चालभसे प्राण । 9a-Ki NG, SA इह for हि ISG, ST, SK मारयानाग । S. c. अय रामेति च for राजा रानायम् I SA' उयते for उच्यते। BSK, SG, ST राना घे मारयाना SA राना ये माग्या।। for मरयाना रानावे। 10as.cl. सा गुस for मा दु सम् । "SK अहन्यहने for मनहाय नय । दोशननिकम् ।

·अ २१ श्लो. ११-१३] कीचकवधपर्व-कृतकसंकेतः । दासीगतं च तेऽद्यास्तु दासानामपि चापरम् । रथं चाश्वतरीयुक्तमस्तु भीरु सुसंगमः ॥ ११ ॥ द्रौपद्युवाच । एकं मे ममयं सत्यं प्रतिपद्यस्व कीचक । न त्वां सम्खा वा भ्राता वा जानीयात्संगमं मम ॥ १२ ॥ अनुबोधाद्धि भीतास्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम् । एवं तु प्रतिजानीहि ततोऽहं वशगा तव ॥१३॥ ll a Ldas BCDLTGKLJIN 5911 A holt I 1977 for forea IN अयनम् for अपर । U BE या for IA अपतरायुक्त | Edns BCDLGHKIN अस्तु नो मारु सगम AL कुरु मे भारु मगमम् । 12a Tans BCDIGKLN एवम् for एक्म । N म for मे IN समये य for समय सत्य | Tins ABCDIGHKL वंद्य for सत्य । N कीचक । 6 dns BCDLIGHTN सगत for सगमम् । Ldns BCDEIGHKIN मया for मम । 13 a Ldns CG अनुभवादादीता ALAM अनयोपाद्विभाना BDIK अवयोधाद्विभीता HN अवयोधादि मीता। 6 H 59 Idns ABCDLGHKL #Ja N for llas.cd दया for अद्यान्तु ! SAI तारता for चारर । USK, SG, ST स्पन SA KA SK, SG, ST युतान् SA युका । SK, SG, ST अन्तु नो भी SA स तु ते भीरु for अस्तु भारु मु" | SA सगमे। 12 a SG, SA सर भी उ° for द्रोपटी उ° । SK, SA एतन्मे । SK, SA, SG धचनं for समय। US cl.ते for alls cl. मया for मम । is a ST, SA अनुयोधादि नास्मि SA अनुभवादादातारिम । USK, SAT, SG, ST एन SA' प्य मे for "वन I ST वशमागता SA शगाभव।

·१६० विराटपर्व । [अ. २१ श्लो. १४.१७ : कीचक उवाच । एवमेतत्करिष्यामि यथा सुश्रोणि भापसे । एको भद्रे गमिष्यामि शून्यमावसथं तव ॥ १४॥ समागमोऽस्तु रंभोरु त्वयाहं मदमोहितः । यथा त्वां नावभोत्स्यन्ते गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ॥ १५॥ द्रौपद्युवाच । यदिदं नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम् । दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्री यान्ति यथागृहम् ॥१६॥ तमिस्र तत्र गच्छेथा गन्धर्वास्तन्न जानते । तत्र दोपः परिहृतो भविष्यति न संशयः ॥ १७ ॥ 1 15a Edns ABCDEGHKL समागमार्थम् F समागमो हि for समागमोस्तु | Edns ABCEFGHLNIN मदनमोहिनः मदविमोहितःD मदनदर्पितः and om. अहम्। UD त्वं for त्यां 1 Edns CG नेव पश्येयुः A नाभिवेत्स्यति BE नाववेत्स्यते DEN नेव वेस्यांत Ff नाय युध्यते H नावेत्स्यति । नाभिजाति for नावभोत्स्यते । 16 aH सत् for यत् । Edas BCDEGUK एतत् for इदम् । N नर्तका गारम् । UC for अत्र । A यथामुसं BE तथा गृहं । 17 a BE निशीथे H तामिस्र K अर्धरात्रे for तमिस्र । D ते for तत् । M जायते for जानते। UK दोपा । K भवतीति for भविष्यति । 14aSG, ST नर्था भद्रे for एवमेतत् । SG, ST वं भी6 for मुश्रोनि । USK, SAT, SG, ST एकोहमाग° SA एकमेव यास्यामि for एको भद्रे ग। 15as.cl. समागमा for समागमोस्तु I S. ci. मदनदर्पिन: for अहं मदमोहितः। USK नेव पश्येयु: SA, SG, ST नावयुभ्येरन् for नायभोत्स्यते । SG, ST सेरन्धी उ° for द्रोपदी । 16aSKएनन् for इदम् | SK मात्रय । USK, SA, SG, ST स्वयम् for था। 17as.d. निशायाम for नाममे। SAAधा for नत्र।

·अ. २१ श्लो. १८-२०] कीचकवधपर्व कीचकस्य हान्वितत्वम् । १६१ वैशंपायन उवाच। तमर्थ परिजल्पन्त्याः कृष्णायाः कीचकस्प है। दिवसाध समभवन्मासेनैव समं नृप ॥१८॥ कीचकोऽथ गृहं गत्वा भृशं हर्पसमन्वितः। सैरन्ध्ररूपिणं मृत्यु मूढस्तं नावबुध्यते ॥ १९॥ गन्धाभरणमाल्यश्च व्यासक्तः स विशेषतः। अलंचकार सोत्मानं सत्वरः काममोहितः ॥ २० ॥ 18 a D तदर्धम् । Ldn' अपि ADGHALA प्रति Lan' आम for परि | BE रुप्माया कीपन 1 mins ACDGHALN कोन : crf EEKLN RED for 1 UBE दिवसाय र समगमTID तदा Lar for नृप। 19 a L अय for अथ | Lans ACGKLN पारिष्टन'। 6 A 6716! dns BCLI GHKLUX arfiº Edas ABCDEGHK LN YA for मृj | Ldns ABCDLGHLY मृयु for मू । AAI D for I D एव for न ! THns ABCDLGHKLN अवयुद्धवान 11 अद- युध्यत I अवयुद्धते। 20a Ldns ABCDLGHKLN माये । 1 स्यामसा स विरोपवान् A प्यासक मशेिरवान् I रागाश म विशेषान् । VIAns BOLGHLN अग्पो नदामान D एव यक नामान AK सामान सामानं for मोमानं I BLGL सत्यर। 18a SK, SAP, SGST Rr for परि सम से for समय पर.sd. दोसपा for एनाया ISA,SG U SI या for | Sd.सपमा नभवन् । 19 aST नन for मगम् IS cl. परिनुन for मनित । UST, SK सेरामि SG.SIरभी लिम् | S.d. An for म । SK, SI,STF ना मारयुद्द SG मयं नानपान for मालम् etc. 20ad मन्ये । ST wि for विशेषः । SK भरपरेनर मनम् । मेरम् for म माम् । 'कम्पोदिन to- ARR IST. S. अशा प्रकार मो मार (SG) रदिन । 911 ·विराटपर्व । [ अ. २१ श्लो. २१-२३ ततस्तु कुंर्वतः कर्म कालो दीर्घ इवाभवत् । तत्र चिन्तयतस्तस्य सैरन्धी वामलोचनाम् ॥ २१ ॥ आसीदभ्यधिका चास्य श्रीः श्रियं प्रमुमुक्षतः । निर्वाणकालदीपस्य यथा वर्तिर्दिधक्षतः॥२२॥ कृतसंप्रत्ययस्तत्र कीचकः काममोहितः। न जानादिवसं यातं चिन्तयानः समागमम् ॥ २३ ॥ - 21 Edns BCDEFGHKLMN तस्य तत् for ततस्तु । B Edns ABCDEGKLN अनु• for तत्र D अचिन्तयत: Edns ABCDE GHKLN चापि for तस्य । Edns ABCDEGHALN तामेव for सैरन्ध्री M सैरन्ध्री । Edns ABCDEGHKLN आयतलोचनाम् । A reads this v. after v.23. 22a D सासीत् for आसीत् । BE अभ्यधिक | Ldns CL अपि for अस्य । D श्री। BEKप्रमुमूर्पतः ! प्रममचतः। H आसीदन्याधिका च श्रीः श्रियः चास्य मुमक्षतः । bdns ABDIGHKLN निर्वाणकाले । L दीपश्च 1 Edns ABDIGHKLN वर्तीमिव । FAI वर्तिदिध (F धि)। BEHL दिधिक्षतः| Comits b. 23A तत रुतं for कृत° Edns CGKN तस्याः for तत्र । VIdns BCDEHGKMN नाजानात् H नजाने L नाजान | Idns CDFK AIN यांत H जात L यांति for यातम् । C समागत | K चितयन्मनसागमम् । Nomits चिंतयानः समागमम् IArepeats this r. before v.21. । Ias.cl. तस्य तत् for ततस्तु । US.cl. अनुचिंतयतः । SK, SA, SG चापि for तस्य । S.cl. नामेवायत" for सैरन्धी वाम। 22aSK, SA, SG अपि ST अस्याः for अस्य | SG श्रीयस्य for श्रीः श्रियम् । ST मुमोः श्रीविशेषत: for श्रीः श्रियम् । B SR, SA', SG, ST काले । वर्तीमिव for यथा पति 1 omitted in SAT. 23 aSA, SG Or for रुत' । SK तस्याः for त । SA अपि समागमे for काम मोहितः। US.. पतन स्वस्य for दिवस यातम् | SK, SG, ST पितयस्ताम् SA चिंतन for तियान: IS.cl. शुभाननाम् for समागमम् ।

·अं. २१ श्लो. २४-२७] कीचकवधपर्व-भीमाय संकेतकथनम् । १६३ ततस्तु द्रौपदी गत्वा भीमसेनं महानसे । उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिमन्तिकात् ॥ २४ ॥ तमुवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृतः ॥ संगमो नर्तनागारे तव वाक्यात्परंतप ॥ २५ ॥ शून्येऽस्मिन्नर्तनागारे निर्जीवं कुरु पाण्डव । दर्पाच्च सूतपुत्रोऽसौ गन्धर्वानवमन्यते ॥२६॥ शून्यं स नर्तनागारमागमिष्यति कीचकः। एको निशि महाबाहो कीचकं तं निषूदय ॥ २७ ॥ 24 a B गया for गत्वा | Edns ABCDEGRL तदा भीमम् H ततो भीमम् for भीमसेनम् । UCD कल्याणि । पाश्चालि । D कोरवम् । D प्रति for पतिम् | Edns CG अंति- #7 A sigara K ja N omits this verse. 25aN omits तमुवाच मुकेशांता । N कीचकेन for कीचकस्य । U BE सकेता र समया for संगमो IN नर्तकागारे | Edns ACDGHN यथा- चोचः पचास्यत्वं for तब वाक्यात् । 26 dus ABCDEGHKLY गत्वा for शल्ये | 2dns CGK AHN तं BEZ DL aq for 37ffha i Edns ABCDEGHKL Fame N Taft गार ILपांडव: HD हपांच for दपति । 27 A RIN नकागा । UL एवं for एक: C एकोतित्व tor एकोनिशि। La for तं । 21 a SA, ST, SG add azja197 do: 25as.c. रुतो मया for मया रुतः। B SK, ST संकेतो for संगमो। SK पायोच: SG, ST, SA पथाचोक for तप पापा ISG, ST,SA नरभ for परंतप । Alia Sr, SC, SA गत्वा त्वम् ST गता म for गये मिन् । SK, SA' न नागारं । SA पनाग इवारुनः for निीवं फरु पहिय । v omitted in S.1, SK, SG. ST vija: for it I After this Ferse coine our 28., 28 b. i S. di reads this verse after rerse 35. SG, ST, SA 1971 for शंपरः। SG, SA 19TO frize for fitnes ·१६४ विराटपर्व। *. [अ. २१ श्लो. २८-३१ तं सूतपुत्रं, कौन्तेय कीचकं मददर्पितम् । तं त्वं प्रहरतां श्रेष्ठ मत्तनागमिवोद्धर ॥२८॥ अश्रु दुःखाभिभूताया मम मार्जय भारत । आत्मनश्चैव भद्रं ते कुरु मानं कुलस्य च ॥ २९ ॥ भीमसेन उवाच । स्वागतं तेऽस्तु सैरन्ध्र यन्मे वेदयसे प्रियम् । न ह्यस्य कंचिदिच्छामि सहायं वरवर्णिनि ॥३०॥ सा मे प्रीतिः समाख्याता कीचकेन समागमे । हत्वा हिडिम्ब या प्रीतिर्ममासीद्वरवर्णिनि ॥३१॥ 28 a All MSS except F and M read v. 26 after a here. 6 FM स य E तत्वं for तत्वं । BE प्रहरता । D श्रेष्ठं । Idos ACGHK ह्रदात् BE मगं DN कदं L द्रुवं for मत्त । 29 a N परि for मम | Idns ABCDEG HKLN मार्जस्व । H पांडव for भारत। 30a Edns ABCDEGHKLN वरारोहे for अस्तु सैरंभि । Edns ABCDEGH KLN मा F मा for मे । AGKLN वेदयसि । A थिय N प्रिये । B Edns CGN अन्यं BDEK अहं for अस्य । र कचित् । 31 a Edns ACDFGHKLMN for at Edns CDGHKL far for समा IN ख्याते | Edns ACDGHELN कीचकस्य । B FM हित्या ! ADPM हिडयं । N.cl. सा for या । BE omit the whole v.31. D repeats it. . 28 asr त्वम् for तम् | SA मदगर्वितम् । B SG, ST, SK नालंनागः | omitted in SA; also vide v.2G. above. 29 a SK, SG, ST, SA' असं AS अर्थ for अभु | SA' अपमानव । S.d. except SA' मार्जस्व । SG, ST, SA' पाइप for भारत । UST कुलस्य च पलस्य च for कुरु मानं &c. 30a SK परारोहे SG, ST, SA मुकेशति for अस्तु सैरधि । SK, ST यन्माम् SG, S.! यन्मा । SA आवेदयसि SG आवेदय । USG सहायाम्। 31 a SG, SA u for H1 S. CL 491 for TAT I S. c. 1479 I B SG, ST, SA सा ममामाहुचिस्मित SK ममासीसा सुचिस्मिते ।

·अ.२१ श्लो. ३२-३५] कीचकवधपर्व-भीमप्रतिज्ञा। सत्यं भ्रातृ॑श्च धर्म च पुरस्कृत्य बवीमि ते । कीचकं निहनिप्यामि वृत्रं देवपतिर्यथा ॥ ३२ ॥ तं गहरे प्रकाशे वा पोथयिष्यामि कीचकम् । अथ योत्स्यन्ति मत्स्यास्ते हस्ये मत्स्यानपि ध्रुवम् ॥३३॥ ततो दुर्योधनं हत्वा प्रतिपत्स्ये वसुंधराम् । कामं मत्स्यमुपास्तां हि कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ ३४ ॥ द्रौपद्युवाच । यथा न संत्यजेथास्त्वं सत्यं वै मत्लते विभो । निगूढस्त्वं तथा भीम कीचकं त्वं निपूदय ॥ ३५॥ 320 BL त हनिप्यामि .हि हानेष्यामि । BE वृत्त । 38aca गव्हरे H गव्हरे वा N अधकारे । K योगयिष्यामि । 6 Tans BODIGNIN चेदसि TH चेदक L योत्स्यामि for योत्स्यति । Eins BCIGIN योत्स्यति A मल्या घे D योस्यते FH योत्स्यति । मत्स्यावे for मत्स्यास्ते । Lins CFIN हिमे मत्स्यान AL निहनिष्यामि G हिस्ये मत्स्यान् । A तानपि L तान्यपि for आपिध्रुवम् । 34 a D मुयोधन | BC तिरप्ये for प्रतिपत्स्ये। BA मत्स्यात् । मत्स्यस H मत्स्यान् for मत्स्य 1 for हि| Idns AD DIGHKLN कुतीपुत्र: for कुरुराज । 35aN मे for स | Br for aK शुम for शत्य IN Ht for विभो । 6 H 747 for 7745 Edns CGN T4 ABDEHKL AT for in Nor. thern class a for त्वम् I ABIAN LAn' नियुदय F निगतय tor निदप । 32aSci. पुत्रान for धर्मम् IS.cl शपामि for प्रवीमि । 6 SA' omits b 88as.d. reads -हस्य पा पकाश या मुदयिष्यामि कापकम् ॥ b omitted in Scl 84as.d. reads. दुधिन ततो हुन्या सामुषध सपधिप । कुष्णामसिल गम्प प्रति. पस्यामि भामिनि ॥ SA मुयोग्नम् | SG, ST सहानुनम for म पधिवम् । 6Sc. reads:-काम सायमुसमान कुन पुत्रो युधिष्ठिरः । 35as.d. reads - सपाप नारया गनाय मरुने प्रभो। SA कप सत्यमुनी (SAR) गमानम for Nथ समाच। &SK, SG, si le nan sa idete ani Shf írta SG, ST, SAपानय। ए ·१६६ AP विराटपर्व। [ अ, २१ श्लो. ३६-३९ भीमसेन उवाच । सर्वमेतत्करिष्यामि यथा स्वं भीरुभाषसे । अदृश्यमानस्तस्याद्य तमस्विन्यामनिन्दिते ॥३६॥ नागो बिल्वमिवाक्रम्य पोथयिष्याम्यहं शिरः। अलभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मनः ॥ ३७॥ वैशंपायन उवाच । भीमोऽथ प्रथमं गत्वा रात्रौ छन्न उपाविशत् । मृगहारी इवादृश्यः क्रुद्धस्तत्र विनिश्वसन ॥ ३८॥ कीचकश्चाप्यलंकृत्य यथाकाममपावजत् । तां वेलां नर्तनागरे पाञ्चालीसंगमाशया ॥ ३९ ॥ 3Ga Edns ABCDEGHKLN एवं for सर्व । A एवं for एतन् । VAMF अदृश्यमाणः | Edn' BOGHL तस्याथ for तस्याय । 37a K: आरुष्य N कोधाव for आरुम्य । F N तत् for अहं । HD अलभ्यं for अलभ्यां । 38a KM अपि for अथ | L छिन्नं for छन्नः । UN. cl. except CD मृगं हरिः for मृगहारी IC मृगहारी: 1 Edns C प्रत्यका. क्षत AL प्रत्याकाक्ष BDIANH प्रत्यकांक्षन् GK प्रत्याकांक्षत for कुद्स्तत्र । Edns CEGK कीचक ABHLN स कीचक for विनिश्वसन । Domits 38 39aFM आत्मानं कीचकस्य for कोचका काम K समयं for कामं Ddus ABCEHLN उपागमत् G उपागतः K आवजत् N अनुग्रनन् for अपायजत् । D omits 39 a. srds ABCEGHKL नर्तनागारं N नागारं for नर्तनागारे । N इच्छया for आशया। 36as.cl. तथा मद्रे for सर्वमेतत् । US.cl. SG, ST, SK स्याह । S .. तमिलाया सकुंडलम् । 3TaST पीडयिष्यामि IS.cा. तन्दिरः। 38as.cl. स भीमः | SG सन्या for गत्वा । S.cl. ननिसायाम् for राउनः। US. Cl. मृग सिंह इव | ST आयातम् SA आदिश्य for अहरमः I SK, SG, ST, SA प्रत्याकक्षित्स फीचकम् SA प्रत्यारक्षित कीचकम् । 33as.cl. कोपास्तु शिरःस्नातो निशाया समलरुतः । सकेनमगमतग शून्यागारमपातम् । (ST आगमत् I SP आगनः for अगमन् । ST इवामृतम् SA' उगत्तम् ।) SK, SG, ST, SA' नदेय मेव for a पेटाम् । S. cl. ननागारम् । S.cl. पात्रामा पदभाषन |S.G. नाम-पमान. सकले मापी काममोहिमा ।

·अ.२१ श्लो. ४०-४३] कीचकवधपर्व-भीमकीचकसमागमः । १६७ प्रविश्य च ततो वेश्म तमसा संवृतं महत् । एकान्ते भीमसेनं तमाससाद स दुर्मतिः॥४०॥ शयानं शयने तत्र मृत्यु सूतः परामशत् । जाज्वल्यमानं कोपेन रुप्णार्पणजेन ह ॥४१॥ उपसंगम्य चैनं वै कीचकः काममोहितः। होन्मथितचित्तात्मा स्मयमानोऽभ्यभाषत ।। ४२ ।। प्राप्तं हि ते मया वित्तं बहुरूपमनन्तकम् । तत्सर्वं त्वां समुद्दिश्य सहसा समुपागतः ॥ ४३ ॥ 40 D समविश्य for प्रविश्य च । Edns BCEFGAKAIN स तत् D च तम् for तत। HTans CGN एकांतादस्थित चैन A एकातमास्थित चक BDEHK एकांत- भास्थित चेन G एकतिवस्थित चैव एकांतमास्थित हि त्या for एकाने भीमसेन त । Tan Kमु for म। 41 a c नार | Edns CG सूतपुत्रः र मृत्यभूत for मृत्यु मूनः। 1 पारामृपस् N परामृपम् । LARKNy for! 12 arans ABCDLIGHLI वेन N तन for चन। 0 BIE चिंतामा । 43 aans ABCDEGRHLN प्रापित B कम्पित for राप्त हIC मे for ने । Cचित्त। MB उपाविश्य for समुद्दिश्य । K रहास for सहसा | Edns BCDEGHAL अहमुपागतः 11 समुपागमत् N समुपागमम् । 40a SA ततस्तत् for प्रविश्य IS cl. नर्तनागारम् for च ननो वेग्म | SK, SG नतस्तम् ST अस्थम् SA प्रविश्य for तमसा । SK, SG, ST पुरपपंभम् SA पुरुषाधम. for सवृत महा। US. एकांत भीममासाय कोचमा कारचोदितः । 41 a SAP, SG 7 #: SA' FOR ST 7 for 771 S dl 4. for ti 6 SA रुष्णापा धर्षणेन प ISG, SK, ST R for ह । 12aSG, ST, SA पनम् I SK omts a b SA? Onits b. 1sas. cl. reads:-सहित ने मया मटे पावित चिम्मिने । ( ST यापन for पहितम्)। US.d erecpt ST reads=2 faga ToT TUFE 9947321 I (SA: cिtor अमि) ST reads-नए नत्मम सम्य सहसा मागतः ।

·विराटपर्व। [अ. २१ श्लो. ४४.४७ अकस्मान्मां प्रशंसन्ति सर्वा गृहगताः स्त्रियः। सुवासा दर्शनीयश्च नान्योऽस्ति त्वादृशः पुमान् ॥४४ ॥ भीमसेन उवाच ! दिष्टया त्वं दर्शनीयोऽसि दिष्टयात्मानं प्रशंससि । ईदृशश्च त्वया स्पर्शी दृष्टपूर्वी न कर्हिचित् ॥ ४५ ॥ वैशंपायन उवाच।। इत्युक्त्वा तं महाबाहु मो भीमपराक्रमः। सहसोत्पत्य कौन्तेयः प्रहस्येदमुवाच ह ॥ ४६ ॥ अद्य त्वां भगिनी पापं कृप्यमाणं मया युधि । द्रक्षत्यद्रिप्रतीकाशं सिंहेनेव महाद्विपम् ॥४७॥ 44 a Fन कस्मार H ना कस्मात् । D त्वा H मे for मा । Idns ABCEFGHK LMN सदा for सर्वा । UN दर्शनीयाः । D न चान्य: for नान्योऽस्ति । F तादशः। 45aCG अथ for आस ADM प्रशंसति । 1 Edns ACDGKLIN a for Edus ABCEGKL rygga: D स्पृष्टपूर्वे HN स्पृष्टः पूर्वः। H कस्यचित् । 46 0 DAN प्रहस्योवाच कीचकं for प्रहस्येदमुवाच ह । 474G त्वा for त्वाम् | ABDEGHLAIN पाप for पापम् । Ldns ABCDEG HKLN भुवि for युधि । b Edns ABEFGHKLIN द्रक्ष्यते C द्रश्यतु for द्रश्यति । B अद्रियुतीकाशं । इंद्रप्रतीकारां for अमितीकाशं। एव for इव । Edne CG गजं for द्विपम् । - 44 a SG, SA नाकरमात् । S.cl. सदा for सर्वाः । US. cl. मलवान for मुवासा ! SG, ST, SK नान्यस्ते । S.cl. सदृशः । 45a SA' दर्शनीयश्य । SA मशंसति । B SK तु for च। SK स्पृष्टपूर्वः। SG, ST read:-एवमगेषु सं ( गसम) wal SA एवमंगस्य संस्पर्श: SA' एवमंगसमस्पर्शः । SG, ST, SA न ते दृटः कदाचन। 46 a ST तु for I SA' एवं for इति । USA, SG, ST समुत्पत्य च for सहसोलत्य SG प्रमथ्य for प्रहम्प ISA, SG घ for इदम् I SA, SC नराधमम् for उपाय है। tra ST पy for पापं । ST हन्यमान for रुष्यमाणं । SK, ST मुवि for पुधि । I. SK, ST द्रस्यने । SK गनं for हिपम् | SG, SA ornit the role Yerse.

·१६९ अ.२१ श्लो. ४८.५१] कीचकवधपर्व-भीमकीचकयुद्धम् । निराबाधा त्वयि हते सैरन्धी विचरिष्यति । सुखमेव चरिष्यन्ति सैरन्ध्रीपतयस्तथा ॥४८॥ ततो जग्राह केशेषु माल्यवत्स महाबलः । आक्षिप्य केशान्वेगेन वादोर्जग्राह पाण्डवम् ॥४९॥ बाहुयुद्धं तयोरासीकुद्धयोनरसिंहयोः। वसन्ते वासिताहेतीलबद्जयोरिव ॥ ५० ॥ अन्योन्यजयसंरम्भात्परस्परवधैपिणोः वालिसुग्रीवयोात्रोः पुरा वा नरसिंहयोः ।। ५१ ॥ 48 aL पतयस्तदा for पिचरिष्याति । 6 DN 99 fur 1 H omits witCAT I Edn' ABCDEFGHKAN सेरां याः for सैरन्धी । Runs CFGKIIN सदा BDE तदा for तथा । 19 aMमहायलाः। HD मक्षिप्य for आक्षिप्य ID पांडप पौडव: for पांडपम् । 50 aL पनासि for वसले। धन आगतयोरिव Nअन्ययोगंजयोरिव for बलपद्रनपारित। 51 aLdns ABLN "मपि CDGK मभि° for जप | Edns ABCDIGN संरयो H सरधार | Paas CGH जय for | BIdns BCLEGIINE D एवं for दा। L यवासी for पुरादाldns AC "DGHLN कपि० । BE पिमुग्ययोः । 18 STAरिष्यनि। GST मुगा । SK सध्याः । SK मदा ST मदा for तथा : SG, SA omit the whole verse. 19aSG, ST, S.1 मीमः for नIS.d. भुगधिर ior मापनः । "SANोता। 30as.cl. पहिनीनांगो for पटादनमोः । Slasr भम्योपमिददी । SKomitsa. ! SK gh for gn on for TIST omitsh, SG, SA omit them nindererte.

·१७० - विराटपर्व। [अ. २१ श्लो. ५२-५७ ततः संहत्य मुष्टिं च पञ्चशीर्प इवोरगम् । वेगेनाभिहतो भीमः कीचकेन बलीयसी ॥ ५२ ॥ तावन्योन्यं परिश्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम् । उभावपि प्रकाशेते प्रवृद्धौ वृषभाविव ॥ ५३ ।। तयोरासीत्स तुमुलः संप्रहारः सुदारुणः । नखदंष्ट्रायुधवतोयाघ्रयोरिव दृप्तयोः॥५४ ॥ अभिपत्याथ बाहुभ्यां प्रत्यगृण्हादमर्पतः । मातङ्ग इव मातङ्गं प्रभिन्नकरटामुखम् ॥ ५५॥ स चाप्येनं तदा भीमः प्रतिजग्राह वीर्यवान् । समाक्षिपत्कीचकोऽथ बलवदलिनां वरः॥५६ ॥ तयोर्भुजविनिप्पेपादुभयोर्बलिनोस्तदा । शब्दः समभवरोरो वेणुस्फोटसमो युधि ॥ ५७॥ 52 a Edns BCFGAI समयम्य भुजो A संवर्ति च मुष्टिं च D संप्रेक्षमुदितौ HN संप्रेत्य- मुदितो L समेत्य तु करैः for संहत्य मुष्टिं च। Kस for | Edas BCDEFGH AIN शीर्षी AK शाप L शीः | Edns ABCDEFGHAIN °उरगों Lउरगैः। 53 a Edns BODEGHKLN समा° for परि° 1A संग्लिप्य I AL महायली । B F एव for अपि 1 BE चकाशते । D उभो च पचकारोले । प्रियुद्धो प्रयुद्धो । 54 a Edns BCDEGKM add le after gett i Edns AFBCDEGHKL MIN मुतुमुला IN स दारुणः । B Edns CGHRAI °दंतायुध । D दृष्टयोः । 55 ac पत्योध D °पल्या च । । याहुल्यो | All except F मर्पितः । BAF मातगामिय । A मभिन्ना N प्रभिन्नं । A °करदार करता N कटका। 56 DAL तथा for तदा 1G भीमं । L पेगवान् । B All except HKAI नमाक्षिप° ! Edns BCDEGHN मलेन । पलवान् । 57aN पलिना IAL तथा। UK स शम्दस्तु महायोगे IN वज° for पेण 1 G अभवत् । S.cl.omits resses 52-57.

·अ. २१ श्लो. ५८-६२ ] कीचकवधपर्व-भीमकीचकयुद्धम् । १७१ अथैनमाक्षिप्य बलाहमध्ये वृकोदरः । धूनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव द्रुमम् ॥ ५८ ॥ भीमसेनपरामृष्टो दुर्वलो बलिना रणे । विस्पन्दत यथाप्राणं विकर्पत च पाण्डवम् ॥ ५९॥ ईपदागलितं हस्तारकोधाच्चलपर्द स्थितम् । कीचको बलवान्भीभ जानुभ्यामाक्षिपद्भुवि ॥६० ॥ पातितो भुवि भीमस्तु कीचकेन बलीयसा। उत्पपाताथ बेगेन दण्डपाणिरिवान्तकः॥ ६ ॥ स्पर्धमानौ बलोन्मत्तौ तावुभौ सूतपाण्डवौः। निशीथे पर्यकर्पता बलिनाविव निर्जने ॥ ६२ ॥ 58 a D आश्लिष्य । BDE गृप मध्ये । UD द्रुमः। 59 a Edns BOPKLN भीमेन च for भीमसेन । बलिना । U Edn' प्राम्पंदत A व्याकंदत BDGHLN व्यस्यंदत C मयंदन F व्यसीदत Edn' व्यस्पंदत । D तदा F तथा for यथा । D प्राणात् । Edns ABCDGK LN विचकर्षH व्यकर्पत F विचकर्पत FG पांडवः । . omitted in EI. 60a Pons BECG आकलित चापि FLII आलिंगितं चापि । All except N चापि for हस्तात् । Idns CG द्रुतपद । B FI बलवत् । 61 aA पतितो। D भीमोथ। B D अति° for अथ । दंडाहत इदोरगः । 62 a A reads vv. 60,61,62 a after v. 51, and omits 626& 63. Fins BCEFGHKLAIN स्पर्धया च D स्पर्धयात्र IN ताभुवो। omits तो & reads उभी पडियकीचको। B Edns CG निर्जने स्थले BDERLIIN निशि निंजन रनिनने गृहे for इव निजने। S.cl.omits vv.58-59. 60 a SG पशागलितं ST पदालिंगितं । SK, ST चापि SG भीम: SA भीम for हस्तात् । SK कोपाचारासं SA कोपायलपदम् । SG, ST स्थितः । BSG, ST, SA पलयस् I S.cl. पातयत् for आक्षिपन् । Gla SK, SG, ST भीमसेनस्नु for भुवि भीमस्तु । Us.cl.दंगहनइयोरगः । G2a S.ci. स्पर्धपा पIS.. भीमाप for नपाडगे। 6S..निशा for निश। ST पर्पकतो | SK, SG, SA अन्योन्यस्य विनि- जपे ST अन्योन्यं पापि निनने । - ·। १७२ विराटपर्व । [अ. २१ श्लो. ६३-६७ ततस्तद्भवनश्रेष्ठं प्राकम्पत मुहुर्मुहुः । बलबच्चापि संकुद्धावन्योन्यं तावगर्जताम् ॥ ६३ ॥ तलाभ्यां तु स भीमेन वक्षस्यभिहतो बली । कीचको रोपसंरब्धः पदान्न चलितः पदम् ॥ ६४ ॥ मुहूर्तं तु स ते वेगं सहित्वा भुवि दुःसहम् । बलादहीयत तदा सूतो भीमबलार्दितः ॥६५॥ तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महाबलः । वक्षस्याहत्य वेगेन ममन्यैनं विचेतसम् ॥६६॥ क्रोधाविष्टो विनिश्वस्य पुनश्चैनं वृकोदरः । जग्राह जयतां श्रेष्ठः केशेष्वेव तदा भृशम् ॥६७ ॥ 63 a Edns BEGLN भवनं DH भवने । D प्रकम्प 1 IN तदा भृशं for मुहमहुः । U H यलवन्तावतिकुद्धौ । बलवतापि स° ]dn' प्रतिगर्जतः Ein C प्रतिगमता BE अभिगर्नता G भुवि गर्नता H तावाता L तो च गर्जितो। 64 a L बाहुभ्यां । Idns CDG स तु । VEdns ACDFGKM सततः HLN सपन्न IN चलित । 65a Idns स तु तं G तन स°K तथा for तु स त । BH ततः for तदा। 66 म होनमान। B Edns ABDEGHKLN आनीय । Mans CG ममर्द। GL पिचेतनम् । 67 A विष्ट BE कोपाविष्टं । H क्रोधाद्विनिश्वस्य । C वृकोदर । ON च for एव । 63 a SA तु for तत् ST भवन | S cl. तदा भृश for महुर्मुहुः । 6S.. तो क्रोधवशमापन्नावन्योन्यमभिजनतः। 64aST भुजाभ्यां। SK, SG, ST, SA' भीमसेनेन SA: भीममेनस्य for तुस भीमेन । SARomits पक्षस्यभिहतोपली । USK, SA' रकाक्ष: SG, ST ताम्राक्षः for संरब्धः। SK, SG, ST, न चचाल पदास्पदम् SA'न चचाल पदापदम् | SA' omits b. 65 S.cl. reads for this verse:- मुहूर्नमशकसोटु वेग तस्य महात्मनः । कीचको भीमसेनेन ( SA', ST भीमसेनस्य) पश्चात्पश्चादहीयत (SA' पचापश्यात होयते)। SA' omits this v. upto भीमसेनस्य । 660 SK, ST, SA आनीय for आइत्य । Sci. प्रममाघ for नमन्धन । SG, SAT विचेतनम् । 67bs.cl. भृश तदा। a ·अ. २१ श्लो. ६८-७३] कीचकवधपर्व-कीचकम्य कण्ठपीडनम् । १७३ गृहीत्वा कीचकं भीमो विननाद महाबलः । शार्दूलः पिशिताकासी गृहीत्वेव महामृगम् ॥ ६८॥ तत एनं परिश्रान्तमुपलभ्य वृकोदरः । योजयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यया ॥ ६९ ॥ नदन्तं च महानादं भिन्नभेरीमहास्वनम् । भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम् ॥ ७० ॥ निगृह्य तरसा दोभ्यो कण्ठं तस्य वृकोदरः। अपीडयत कृष्णायाः कोपितायाः प्रशान्तये ॥ १ ॥ अथ तं सर्वभग्नाई व्याविद्धनयनाम्बरम् । अपीइयत बाहुभ्यां पशुमारममारयत् ॥ ७२ ॥ तं विपीदन्तमाज्ञाय कीचकं पाण्डुनन्दनः । भृतले भ्रामयित्वा तु वाक्यमेतदुवाच ह ॥७३॥ 68 CA' om. कीचक & lead५ भीमसेनम्त | III CG विरराज Tan' विरराा B. विकरार K विचचार । UD एG for इव | KY महागजम् । 69 aK उपावृत्य । BLdn' D योत्स्यामास AL पीडयामास H पोषयामाम । 70aK महारावम् TM भिन्ना | rdns ACDGHAN समस्वन BE "समय तत् L समस्वरं । BAL रुचिर | AN अचेतन । 7ladns ACDGKLN प्रगृह्य H1 विगृह्म । N नभ्य फट । BBI आपीड° DL यत् च । Ldns BLFGIN तदा कोपोपशानये H मुमकोपोष शांतये D तदा कोपमशीतये । line omitted in C. 72 ardns BDEIGHKI[ भामसर्वागम् । BLr सविद् । 1. omitted in c. U BEH आरी H जानुभ्यां for पाभ्यां । । पशुमारेण मारयत् । 73 an interch. a &विषीदतम् I C विषदिनम् । line omitted in K. B Ldns ABCDIGHLN भ्रामयामास । All except III घेदम् for एनन् । Dअभापत। 68as.cl. विरराज for विननाद । Us.d. reals:-भामिपा ( SA' ") गृहन्येव (ST, SA "नेप) शार्दूलो मगधपम् (SA पोतकम् ). S. cl. omits yy. 69-73.

·७४ । विराटपर्व। [अ. २१ श्लो. ७४-७७ अद्याहमणो भूत्वा भ्रातृभार्यापहारिणम् । सौख्यं प्राप्स्यामि परमं हत्वा सैरन्धिकण्टकम् ॥ ७४ ॥ निप्पिण्य पाणिना पाणिं संदष्टोष्टबलीयसा। समाक्रन्य च संक्रुद्धो बलेन बलिनां वरः ॥ ७५ ॥ तस्य पादौ च पाणी च कटिग्रीवां च सर्वशः। काये प्रवेशयामास पशोरिव पिनाकधृक् ॥ ७६ ॥ तं संमथितसर्वाङ् मांसपिण्डोपमं कृतम् । कृष्णायै दर्शयामास भीमसेनो महाबलः ॥ ७७ ॥ 74 a Edns BCDEFGAN धातुः। All except A अपहारिणम् । B All except FM शाति for सौख्यम् । Eins ACEGKLN लब्धास्मि D लवासि न लब्धोस्मि | All except FAI परमां । 75 a D विघृष्य for निष्पिष्य ! Ldns CG सदष्टोष्टपुटोपली N संदष्टोष्टपुट चली । C for स° (second ). 76 L तस्या। LAL पाणी च पादौ च । Edns BCDEFGHRMN शिर: for कटि। FLM ग्रीषा। VH काटें कायं । F एव for इव । Traनं तुन्मथित N सतंमथित । Fdn's for रुतम् । B Edns CFHKMN रुष्णायाः। 74. v. omitted in S. cl. 75 a S. cl. omits this line. UST सयुद्धः for संकुद्धः । ST स वृकोदर: for यलिनां वरः । SR, SG, SA omit b. 76a SK आस्ये for तस्य | SG, ST, SA पादौ च पाणी प SK, SA शिरोपीवा SG, ST, SA शिरोगी । बस कुंडला SG, ST, SA सकुंडलं for च सर्वशः। US.cl. मृदित्वांगानि सर्वशः for पसोरिख पिनाकधृक् । ras.cl. स तं for तं म°18.ci. मासपिण्डमा (SG, ST मिवा) करोम् । VSG Rष्णा मोवाप भीमस्तु for रुगापे दर्शपामास 1 SG, ST, SA परपेनं अभ काचक (SA कामुक) for भीमसेनो etc.

·#. २१ श्लो.७८-८१ ] कीचकवधपर्व-कीचकवधाविष्करणम् । १७५ उवाच च महातेजा द्रौपी पाण्डुनन्दनः । पश्येममेहि पाश्चालि कामुकोऽयं यथा कृतः ॥ ७८ ॥ तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रोपस्य निष्कृतिम् । आमन्त्र्य द्रौपदी भृयः क्षिप्रमायान्महानसम् ॥ ७९ ॥ कीचकं घातयित्वा तु द्रौपदी योपितां वरा । प्रहृष्टा गतसंत्रासा सभापालानुवाच ह ॥८० ।। कीचकोऽयं हतः शेते गन्धर्वः पतिभिर्मम । परस्त्रीकामसंमत्तं समागच्छत पश्यत ॥८१ ॥ 78aAKL स for च । BI महत्तेजा [ महागाहो । D द्रोपदी | dns CGK योपि. ता वर for पांडुनदन.। V Ldns ABCDKLN पश्येन G पश्येन ॥ पश्यमम । II ह for एहि । atentati AL 17: for FT: 1 Ti omits 78 6 79 « D 7 for * 1 Idny ABCDIGIKLX 474 Day for fatores A reads this line on the inargin. 6 Idog ABCDIGIKL BETT N fra. for 49: 1 80 aN पातपित्वा I CLN द्रोपदी । Idns BCDIGHKLIN सताn for मन्त्रासा। D सभाराल । 81aKगांधयः। U Lans AFGHKL कामसमना BE °कामुक मत्त C कामसनम: D कामसमन N कामसमू: Idns CG नत्र B नतो ननम् for मा । 78a SK पोषिता परा for पाइनदनः । BSc. एनं for इमम् I SK, ST यभा ना SG, SA नागमः for मया एनः । 798Sd भाम् for भूपः। 80 SG, SA पातपित्याISd. प for दु । GST संकाRI SG, S.!" मा fores 81 ASK A for STT 99.1 hSK, ST, SA मन SG मत for ममाम् । SGREJRIST. भजन #i for an etc.

·१७ अ. १२ श्लो. २-५] कीचकवधपर्व-कीचकसंस्कारोपक्रमः । सर्व संहृष्टरोमाणः संत्रस्ताः प्रेक्ष्य कीचकम् । तथा सर्वाङ्गसंभमं कूर्मजालमिवोद्धृतम् ॥ २ ॥ पोथितं पीष्पितं भीमं तमिन्द्रेणेव दानवम् । । संस्कारयितुमिच्छन्तो बहिर्नेतुं प्रचक्रमुः॥ ३ ॥ दहशुस्ते ततः कृष्णां सूतपुत्राः समागताः। अदुरादनवद्याकी स्तम्भमालिङ्य तिष्ठति ॥४॥ समवेक्ष्यैव ते सर्व तामूचुरुपकीचकाः। हन्यतां शीघ्रमसती यस्यार्थ कीचको हतः ॥ ५॥ 24N संघस्यमनतः for संह 14 सनताः । U Ldns CGK मंभिन्नतवां मममसदानं VDI: मारसंभम | LAns CG HLN मधिल AF कृमधलं BE मधलं DK मरमूलं for मंजालम् । BI उग्म् । 3aBE पातितं L प्रोजित for पोषितं । EIS ABCEFGHKLN भीमसनन for पापितं भीमम् I BEM for | BL 4 l Edas CDEFGHKLX STATUT I Llos II add 7 after FITTI Edns BCDEIGHKLILY तिनीम् । baldns CG समतेनु साँपु .1BDERN समदेने मूने K समदेतास्तदा सरें। AU नानुवाच । II कोपकः । b Eln' ABCDEFGHIKLJI want i Idas BCDEFGHAUNT for या। US.!' ना Sr नदा for नया I SK मममसपा 5G, ST, SA सवांर्मभुमं । SIK, ST, SI कम स्थल SG कमांधर for मनानम् । SafG,ST,SA इन for पोभितम्।s.d. भीमभेनेन for dr मीरम् ।..d. मोगा।SA for दानरम । ASTन्तु। tas.c. भरपान for ने नमः। ba.ci. भगाया।IST rator Iscl.indi | hasK ममाग गोगमा ESG, ST मर गौर for writ में 155 STATEShri for genetitivit 8.d.cy for trü ·१७६ विराटपर्व । [अं. २१ श्लो. ८२ ८५. अ. २२ श्लो. १ . श्रुत्वा तु भापितं तस्या नर्तनागाररक्षिणः। सहसैव समाजग्मुरादायोल्काः सहस्रशः ॥ ८२ ॥ ततो गत्वा तु तद्वेश्म. कीचकं संनिपातितम् । गतासं ददृशुर्भूमौ रुधिरेण समुक्षितम् ॥८३॥ क्वास्य ग्रीवा क्व चरणौ क्व पाणी क्व शिरस्तथा । इति स्म तं परीप्सन्तों गन्धर्वेण हतं तथा ॥ ८४ ॥ इति विराटपर्वणि फीचकवधे कीचकवधो नाम एकविंशोऽध्यायः ॥२१॥ ॥ द्वाविंशोऽध्यायः ॥ ततः कल्यं समागम्य सर्वे ते तत्र बान्धवाः । रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिवार्य समन्ततः ॥१॥ 82 a Ldns BCDEGHALN तच्छुत्वा । नतः श्रुत्वा । A रक्षिताः । bK सहस्राः for: सहस्रशः। 83 a Eins BCDEGHKN अथ for तु IG वेगेन H ते तस्मिन् for तद्देश्म । Ddus ABCDEFGKIIN विनिपातितम् । L omits this line. bD ददृशे । Comits भूमो रुधिरेग | BEH समुच्छ्रितं C विनिपानितम् । 84 a D पाणिः F याहू for पाणी । UA स्मितम् । Edns ACHL परीक्षते BDEN निरीक्षते । GK पर्यपृच्छन्त for तंपरीसंतः। Fहतो। Edns ACGHAN तदा for तथा । XXII.1 a Edns CDGHKN 1 for fat i Edns BODEFGHKMN ) A कालं for कल्यं । तु संगम्य | Edns ABCDEGHKLN तत्रास्य for ने तत्र । BFM उपस्थिरे fon, समन्ततः । 82as.cl. तच्छुत्वा B SK समुत्तस्थुः SG, ST, SA' तदा जग्मुः। SK, SA1 उल्कामादाय सर्वशः SA' उल्काश्यादाय सरी: SG उल्का आदाय ST उल्कानादाय सर्वशः। 83aSAI SA' अश for तु । S. cl. विनिपातितम् । 84as.cl.क दृक् for तथा ।। BSK स्म ते SG सं०। cl. परीक्षते for परीप्सन्तः। ST गण हतकंधर for गंधर्वेण हतं तथा । * * - * * * XXII. l-a SK, ST तत् for तत: I SK, SG, SA काले ST श्रुत्वा for कल्यं I SH, ST addr before समागम्य । SK, SA, SG नत्रास्य STतत्र स' for ते तत्र । bs.cl. उपनस्थिरे for समन्ततः ।

·अ. २२ श्लो. २-५] कीचकवधपर्व-कीचकसंस्कारोपक्रमः। १७७ सर्व संहष्टरोमाणः संत्रस्ताः प्रेक्ष्य कीचकम् । तथा सर्वाङ्गसंभग्नं कूर्मजालमियोद्धृतम् ॥ २॥ पोथितं पीप्पितं भीमं तमिन्द्रेणेव दानवम् । . संस्कारयितुमिच्छन्नो बहिर्नेतुं प्रचक्रमुः ॥ ३ ॥ ददृशुस्ते ततः कृष्णां सूतपुत्राः समागताः । अदुरादनवद्याही स्तम्भमालिङ्य तिष्ठति ॥४॥ समवेक्ष्येव ते सर्व तामूचुरुपकीचकाः। हन्यतां शीघ्रमसती यस्यार्थ कीचको हतः ॥ ५ ॥ 2uN सत्यमन: for मह 11 सनता । UTHus CGK समिनसवाद मममसवा BOI: महसमम । dss CG HIN यमधिल AI' मत्थर BI मन्थल DR मंग्यून for मनारम् । BT. उदाम् । 3a BE पानित L मोजिन for पोषित | Lans ABCLI GHELN भीमसेनेन for पापित भीमम् । BE च for sव । Lसन्तु। 4U Ldns CDLI GHALN अनवयानाम् । Lans I add a after अदूरात् । Lins BCDEI GHKLJIY तिटतीम् । Balins CG समतेषु सापु ABDTHN समयेनेनु मूने K समरेतारनदा मई। AL तानुवाच । H कारक । VIAn ABCDEFGIRLI असताम् | Tans BCDEFGHAN पलते for पम्पाय। USA ST नहn for नया | SK मभुममगाई G, ST, SA सार्मम । SK, ST, SA ME SG कमाथा for षर्मनम्। 3asG, ST, SAR for पोधितsd. भीमभेनेन for d भीमम् ।..d. मोISA for दाम । ST पन्तु। last पाने for दानेनन.. bs.td. भगदनामी-Tea for its fie hasK HERE ARRESH, ST मगर for मस्त में! -K, STIRIrrary for years bs.dre for u ·-१७८ विराटपर्व। [अं. २२ श्लो. ६८ अथवा नेह हन्तव्या दह्यतां कामिना सह । मृतस्यापि प्रियं कार्य सूतपुत्रस्य सर्वथा ॥६॥ ततो विराटमूचुस्ते कीचकोऽस्याः कृते हतः। सहायानेन दोत अनुज्ञातुं त्वमर्हसि ॥ ७ ॥ उपक्रमं च सूतानां तच्च राजान्वमोदयत् । सैरन्याः प्रेक्षमाणायाः स हि दाहं विशांपते ॥८॥ Ga Edns & एव for इह। D सहायानेन for अथवा नेह । पेन K इयं न for नेह । B BE पिय । म सर्वशः। 7aEहते for रुते। VEdns CGK सहानेनाय BE सहपानेन N सहेवानेन AHL सहानेन तु F सहा घातेन for सहायानेन । Eins दोम D गच्छेत H दह्यत K दाहोपा for दह्येत । Edns ACDGHKLN तदनुज्ञातु FAI तामनुज्ञातुम् । 8 Eins ACFGHKLMN पराक्रमम् B उपक्रमे for उपक्रमम् | Edns ABC EGHKLN T for 71 Edns ABCEGHKLN Aral for Edns ABCEGHKLN अन्वमोदत । D निहितं कीचक दृष्ट्या विराटोतीव दुःसितः for this line. U Edns BCDEGHKN सूतपुत्रेण FLM प्रेक्ष्यमाणायाः for मेक्षमाणाया: । All except C सह दाहम् | Edns G विशापतिः । Ga SA वैपान SK नेव for नेह । BSG सर्वदा for सर्वथा । 7 The sense of v.7 is expressed by S. cd in the following lines - ततो विगटमासाय सूताः प्राञ्जलयोऽब्रुवन् । कोचकोऽय हतः शेते गन्धर्वैः कामरूपिभिः ॥ १ ॥ सरंध्या घातितो रात्री त दहेम सहानया। मानिता स्मस्त्वया वीर तदनुज्ञानुमसि ॥ २॥ (1 SK, SA add वैश° before this. SG, ST, SA आगम्य for आसाय । SAI सर्वे tor स्ता.. 2SG, ST भूना ऊचुः before b. ST तदहेय for न दहेम | ST यानिता SA माहिता for मानिताः । SA हि for स्मः | SG, ST राजन् for वीर।) SG, ST, SA read देश । before v.8. sas.cI. पराक्रम तु for उपक्रम च । ज्ञात्वा for नघ । SA: नुमन्यत SA' 'नम• न्यतः SG वमन्यत SK, ST वमन्यत for वमोदयत् । B SG सेरन्धी । S. c सूतपुत्रेण for प्रेक्षमाणाया. 1 SK, ST, SA सह दाह SG दषु । SK नराविष: SA, ST जनाविष: SG जनाविप for विशारते।

·अ.२२ श्लो. ९-१२] कीचकवधपर्व-द्रौपदीदाहविचारः । १७९ तां समासाद्य वित्रस्तां कृष्णां कमललोचनाम् । रोख्यमाणास्तां तत्र जगृहुः कीचका भृशम् ॥ ९॥ ततस्तां च समारोप्य निवध्य च सुमध्यमाम् । जग्मुरुद्यम्य ते सर्व स्मशानाभिमुखास्तदा ॥१०॥ हियमाणा तु सा तत्र मृतपुत्रैरनिन्दिता। प्राकोशन्नाथमिच्छन्ती कृष्णानाथवती सती ॥ ११ ॥ द्रौपद्युवाच । जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयलः । ते मे वाचं विशृण्वन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥ १२ ॥ . 9N समादाय for समासाय । B Lans BCDEFGKAIN मोमुयमानाम् H रोकरमानाम् 11 रोष्यमाणाम् । Edns ABCDEGHKL ने for ताम् । 10 a Ians ACDGIIKLIIN 7717 F ते for तो च। B BEH जन्दुः ते वे तदा for उपम्य ते । FI उविश्य N उपय for उयम्य । D सर्वे ते for तेस। Mans BCDGHKLIN श्मशानाभिमुसानिया for तदा। ll aAD होपमाणा | DI H अपि for तु I A रता राजन् for सा नत्र | Edns ABCDEGUKLN गजन् for तत्र II नतः पुत्रः। bN आकोशन् । ॥ मोक्ष for नाथम् । BHKN तदा for रुग्णा। 12 AFM जयसेन जयापहः for जय सेनः । BIdns BCDIGHKLN विनानन्तु A पिनानतः for वियन्तु । 9 v. omitted in s. cl. ( but see App.) 10 SK reads for this verse:-मनेन सा पानी निसा नीदिन नदा : मा. गाभिमुरा नीना करणरिख रोनि मा || r. omittel m SA, SG. SK interchanges r. 10&11. 11 a Sh, SA, SG my for नु। S .. मुधोगे for मा नप्र। 12a Sh. SASG नपेश: for जपन्नः । 6 S. d. fparty for Party ·१८० . विराटपर्व। [अ. २२ श्लो. १३-१६० येषां ज्याघातनिर्धेपो विस्फूर्जितमिवाशनेः । '. विश्रूयते महायुद्धे भीमो घोपस्तरस्विनाम् ॥ १३ ॥ रथयोपश्च बलवान्गन्धर्वाणां यशस्विनाम् । ते मे वाचं विशृण्वन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥ १४ ॥ वैशंपायन उवाच । एवं सुरूपणा वाचः कृष्णाया परिदेविताः। श्रत्वैवाभ्यपतद्भीमः शयनादविचारयन् ॥ १५ ॥ भीमसेन उवाच । अहं शृणोमि ते वाचं त्वया सरन्ध्रि भापितम् । तस्माचे सूतपुत्रेभ्यो न भयं भीरु विद्यते ॥ १६॥ 13 a vv. 13, 14 are repeated thrice in B&E. Edns ABCDEFHK LM ज्यातल निघोंपः | Edn' विष्फूर्जितम् । U BE व्यश्रूयन्त Edns ABCDEGHKLN व्यथूयत FAI व्यवूयत for विभू. यते । BE महायुद्ध । Edns BCDEFGHKIN भीमघोषः A भीमपोष । 14 a Edns CGKN तरस्विनाम् H मनस्विनीम् for यशस्विनाम् । B Edns BCDEGHKLN विजानन्तु A विजानन्तः for विशृण्वन्तु । 15a Edns ABCDEGHKL तस्यास्ता: for एव मु°1 D द्रौपद्या: Edn BEG परिदेवितम् HK परिवेदिताः for परिदेविताः। B Edns CDGKL अभ्यापतत् N अभ्यद्रवत् for अभ्यपतत् | AH श्रुत्वोत्तरधी तदा भीमः। 16 a Lomits भीमसेन उवाच । Edns GHN भाषिताम् for भापितम । BEdns BCDEGH भय भीरु न for न भयं भीरु । M न भयं वियते कचित् । F omits v. 16. L completes the Adhyaya here, 13 a SK, ST, SG ज्यातल° for ज्याघात | SG निर्घोषा | SA विष्फूजितम् । bs.cl. अश्रूयत SK, SG, SA महान् for महा | SK, SA: ST, SG भीमघोषः SA' भीमसेनः for भीमो घोषः। 14 0 SK, SA, SG विजानन्तु ST वियोधन्तु for विशृण्वन्तु । S.cl. omits वैशपायन उवाच । 15a s. cl. इत्यस्याः for एव मु° 1 SG रुपणं वा । SG °देवितान् for "देविताः । BS. cl. °वाभ्युत्पितो for "वाभ्यपतत् । 16 a SA, ST, SG omit भीमसेन उवाच । SK, SG, SA सेन्धि for शृणोमि । SG ता for ते । S. cl. वाचः for वाचं । SK, SG, SAT शृणोमि तव SAP शृणोमि मयि for त्वया सैरन्धी । SK, SAR, ST, SG भापिताः । B SH, SA, SG जातु for भीरु I ST भय भीरु न दियते । - ·अ. २२ श्लो. १७-२०] कीचकवधपर्व-उपकीचकपराभवः । वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा स महाबाहुर्विजृभितजिघांसया । अद्वारेण विनिष्कम्य निर्जगाम बहिस्तदा ॥ १७ ॥ स भीमसेनः प्राकारादुत्पाट्य तरसा द्रुमम् । श्मशानाभिमुखः पायाद्यत्र ते कीचक गताः ॥१८॥ सतं वृक्षं दशव्याम सुस्कन्धविटपं वली प्रगृह्याभ्यद्रवत्सूतान्दण्डपाणिरिवान्तकः॥१९॥ ऊरुवेगेन तस्याथ न्यग्रोधाश्वत्थकिकाः। भूमौ निपतिता वृक्षा संघशस्तच शेरते ॥ २० ॥ 17 a f omits वेशपायन उवाच । Ldns LIIN विजनमे BDH विनिभे C दिन. जुमे D विजनुंभ F विनिनृमे for विजृभित । HEdns BCEIGHKAIN अभ्यवाक्य D अभिनिपम्य for विनिष्क्रम्य । 18 andn'DAN प्राकार for प्राकारात् I Ldns ABCDIGKN आप H विगृह्य for उत्पाग्य । I, अविमज्य महाद्रुमम् । Lan' AD द्रुतम् KN अहवन for द्रुमम् । 19 aA दशल्पोमम् । Lans ABCDEGEIKLN सस्कधविटपम् । 206CN निपातिता: for निपतिता । G सहताः K शतश: for सघः 17 a SA' omits यशपायन उवाच । ST निगुस्तान् for महापाहुः । ST प्यनृम्मत यथा हरि. | SK, SA निजगृम्भे SG विनिम्भित । Sti. अन्यचकन्या मिनिमय 18a omitted in SA SG, SK लपयित्वा for भीमसेनः। SK, STपाका for प्राकारान् । आम्म for उत्सारय । ST कमन् for 'मम् USG यत for यत्र | SG interchanges a andh 19 a, b the sense is expressed in S. cl. ly the folloning नतो वृक्ष दशम्याम निपटमकरोत्तदा । महागायमुयम्य सामयित्वा पवेगिनः । पापपतरगनान्दणागिरिवलाः। (SA? 7 for t 1.1, ST 1: 1 ST ora for Free ) 200 SK, SA समा SG गुममा ST अभमा for मप।

·१८२ विराटपर्व। [अ. २२ श्लो, २१-२५ तं सिंहमिव संक्रुद्धं गन्धर्व प्रेक्ष्य ते तदा । दुद्रुवुः सर्वतः सूता विपादभयमोहिताः ॥ २१ ॥ गन्धर्वो बलवानेति क्रुद्ध उद्यम्य पादपम् । सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं महन्नो भयमागतम् ॥ २२ ॥ ते तु दृष्ट्वा समाविद्धं भीमसेनेन पादपम् । विमुच्य द्रौपदी तूर्णं प्राद्रवन्नगरं प्रति ॥ २३॥ द्रवतस्तांस्तु संप्रेक्ष्य स वत्री दानवानिव । शतं पश्चाधिकं भीमः प्राहिणोयमसादनम् ॥ २४ ॥ तत आश्वासयत्कृष्णां.प्रतिमुच्य विशांपते । उवाच च महाबाहुः पाञ्चालीं रहसस्तदा ॥ २५ ॥ 21af स्वं for तं All except A दृष्ट्वा गन्धर्वमागतम् ! Edns CN वित्रेमुः सर्वशः for दुद्रुवुः सर्वतः। Idn ABCDEGRLN कम्पिताः for मोहिताः। 220 Edns CGK यतो नः D महदो for महन्नः। FM भय आगतः । 23 aCKL तदाविद्धं N तथाविद्धं DGH तमाविद्धम् । B BE आमुच्य H आविष्य for विमुच्य । Edus ABCDEGHKLN तत्र for तूर्णम् । 24 a L तान् स for तास्तु । N दानवानिव वासवः । bD तत्र for भीमः । प्रहिणोत् । 25 a DH ततश्याश्यासयत् । Edns GH स विमुच्य AFKLAM मविमुच्य । 6 Dai KLAM for च | Edns ABCDEGHRL तत्र द्रौपदीम FM रहसिः तदा । पाण्डुनन्दनः for रहसस्तदा। 21 a ST दुर्धर्षे SA सम्भग्नं for संकुद् । S.cl दृष्ट्वा गन्धर्वमागतम् for गन्धर्व etc. bS. cl. पित्रेमुः for दुद्रुवुः । SK च तदा for सर्वतः । S. cl. पीडिता: for मोहिताः। 220s.cl. भयं नो महदागतम् । 23 SG ST अथ for तु । SK दृष्ट्वाऽथ for तु दृष्ट्वा । SAT, ST तमाविद्धं SK, SG समाविट्वं SA' तदाविद्धं । b S. dl. rar: for geti i S. cl. adds axi9147 7919 before this y, 24 as.cl. I for तु। 264SE आश्वासयत्तदा SA, SG, ST अभ्यासयत्ततः for तत आन्यासयत् I SG अवमच्य ST अधामुच्य । S. cl. च बन्धनात् for विशापते। USKलक्ष्णया वाचा for च महायाहुः । S.d, भरतपंभ: for रहसस्तदा ।

·अ. १२ श्लो.२६-२९) कीचकवधपर्व-द्रौपदीमोक्षणम् । १८३ अश्रुपूर्णमुखीं दीनां दुर्धर्पः स वृकोदरः । एवं ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां हिंसंत्यनागसम् ॥ २६ ॥ प्रेहि त्वं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव । अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसे ॥२७॥ वैशंपायन उवाच। पश्चाधिकं शतं तेन निहतं तत्र भारत । महावनमिव च्छिन्नं शिश्ये विगलितद्रुमम् ॥ २८॥ एवं ते निहता राजशतं पञ्च च कीचकाः। स च सेनापतिः पूर्वमित्येतत्सूतपट्शतम् ॥ २९॥ : 26 aK देवी for दीनाम | ABD दुर्धपाम् । brdns CDFGHKIIN क्लिश्यन्ति L हिंस्यन्ति for हिमन्ति । A अनिन्दिते । 27 a dns ABCDEFGKLN हि त्याम् : AFLM भट्टे । म तव विद्यते । Brdns BCDEGHKLIN महानसम् । 28 a Edns CFGK 99 BDEN 23 G29 M L hat for a L निहितं for निहतम् I Lans BIN तेन D तच for नत्र । UCAI उन्न for छिन्नम् । PKLI शेते for शिश्ये 1 31 °कम for द्रुमम । L reads for this v.:-पचारिक शतं हत्वा वृक्षेण स महाभुनः । अगाम मगर भूयः सिंहो इन्वा मृगानिव ॥ 29 a,b omitted in A UBEमतम् for क्षतम् । 20 a SK, SG, ST effent for siaf i S. d. 365 for guit: 1 GST निहता for दप्यते ।s.cl. हिंसन्ति मानवाः। 27 as.cl. गच्च व for मेहिन्यम् | SG अन for नव । S ..मानसम् । 28a पेशं. omitted in SA. SK, SG, ST, SA' AE SA'S for नेन । SG, ST पिकरानम् I SK, ST, SG, SA न SA' A for BSAISG वर्गारतमम् IG शिये for शिश्ये । 29as.d.foruI bs.d. yr for ·.१८४ विराटपर्व । [अ.२२ श्लो: ३०.अ. २३ श्लो.१-२ तदृष्ट्वा महदाश्चर्य नरा नार्यश्च संगताः। विस्मयं परमं जग्मुर्नोचुः किंचन भारत ॥३०॥ इति विराटपर्वणि कीचकवधे कीचकम्रातृषधी नाम द्वाविंशोऽध्यायः॥२२॥ ॥त्रयोविंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच। ते दृष्ट्वा निहतान्सूतान्गत्वा राजे न्यवेदयन् । गन्धर्वनिहता राजन्मूतपुत्राः परंशताः ॥ १ ॥ यथा बत्रेण वै दीण पर्वतस्य महच्छिरः। विनिकीण प्रदृश्येत तथा सूता महीतले ॥२॥ 30 a BE तं for तत् । B निहतं तत्र for महाभयंम् । 6 Edns BCEFGHKLN गत्वा for जग्मुः। Aom. v. * * - xxm.1aN नान for ने L सहिनान् for निहतान् | Edns CDGKLN राक्षे गता। VE मुनः पुत्राःMAIsCGN महावला: Hशताधिका: BEL परंतषा: for परंशताः । A omits the first 22 verses and begins with वृन्नडापि कल्याणि 1.23. 28 Edns CG व्यतिकांगां: DEKN विनिकीगा: H विनाकीगम् | Edns CDGK LMNहन्याते। 30as.d.मागराः for मंगताः। bsct. गवा for जामुः। * xxill.1as.c. गगनाSK न निहलान्मनाम्माममेनेन भात । योग मा. मा गगना न्यवेदयन् । BSE गर्दा हताः । SK, SG परधनम् SA' ST परं शन SAT शुनागरम। 2aK दोन GST भिन्नं छिन्न । SK,G,-Tiनिकान: रयते ।

·अ, २३ श्लो. ३.७] कीचकवधपर्व-विराटसंभ्रमः। सैरन्धी च विमुक्ता सा पुनरायाति ते गृहम् । सर्व संशयितं राजनगरं ते भविष्यति ॥३॥ तथारूपा हि सैरन्ध्री गन्धर्वाश्च महाबलाः । पुंसामिष्टश्च विपयो मैथुनाय न संशयः ॥४॥ यथा सैरन्धिरूपेण न ते राजन्निदं पुरम् । विनाशमति वै क्षिप्रं तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ५ ॥ तेपां तद्वचनं श्रुत्वा विराटो वाहिनीपतिः। अब्रवीत्परमा तेषां सूतानां क्रियतां किया ॥६॥ एकस्मिन्नेव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने । दातां कीचकाः शीघ्रमेधैर्गन्धैश्च सर्वशः ॥ ७ ॥ 3 a LIN विनिमुक्ता Edns CFGHK रिमुक्तासो । UD संशयितुं । H राज। 4adns BCEFGLI यथारपा | Edns DGH च for हि। 5a Fins GHKLIN सरंधिदोपेण । D ते न for न ते 1 C पुरा । U D एप्यति for एति । B शीघ्रम् for क्षिरम् । L लिये। GUFAI परमाम् L रुपया Tans BCDEGHK कियताम् for परमा। rans BCDEFGHKIIN एपाम् for तेषाम् | Tdn'K परम BECG परमा IL पामा: D Edn'चरमा N चरम for कियनाम् HLI किया: for किया। Ta BE मुसमृद्धे । b BE दातो for दुयताम् । D कीचकः । कीचकम् | Edns BCEGKLN रल: D रन्नेः H सर्व for एंधैः । 3a SK. SA, SG चापि मुका सा ST चापि निमुंका। 4a ST अति for नया | SG, ST _ for हि। 5a SA' तथा for पथाSK दोषण SG, ST, SA पेरेग for लेग। S.cl. नेद राजन् पुरं नव। USK, SA,SG साधु ST पास for नातिः । Before T. GSA', SK addite i Ga ST पास्यमयीन for दाहिनीपतिः । USK, SG,SAफियतामेषाम for पामा नेश I ST शिक्षा कारमेनेशान | SK SG भारSA परम ST परमा for फिपताम् । raST तामिन् । S. d. * for ufft 1 SK, SG, SA Fi ST ră: lor pů: 1 24t ·१८६ विरारपर्व ।। [अ. २३ श्लो. ८-११ सुदेष्णां चाब्रवीद्राजा महिपी जातसाध्वसः। सैरन्ध्रीमागतां ब्रूहि ममैव वचनादिदम् ॥८॥ गच्छ सैरन्धि भद्रं ते यथाकामं चरावले । राजा बिभेति सुश्रोणि गन्धर्वेभ्यः पराभवन् ॥१॥ न च त्वामुत्सहेदक्तुं स्वयं गन्धर्वशङ्कितः। स्त्रियस्त्वदोपास्तद्वक्तुमतस्त्वां प्रब्रवीम्यहम् ॥१०॥ वैशंपायन उवाच । अथ मुक्तभया कृष्णा सूतपुत्रानिरस्य च । रक्षिता भीमसेनेन जगाम नगरं प्रति ॥ ११ ॥ . 8a Edns CGHKL omit च। B Edns CFGKLMN बूयाः D ब्रूयात् for ब्रूहि । M वचनादिकम् । 9a Edns BCIEGHIN वरानने र वगवले for चराचले। UEdns BCDEGHALN विभेति राजा M राजा विभोम | BEN सैरन्धि for सुयोण । Edns BDEFGHALN पराभवात् for पराभवन् । 10 a Edns BCDEGHKL हि for चEdns ODGHKL उत्सहे। N उत्सहते and om. चा| Edns BDEGKLN गन्धर्वगक्षिताम् C गन्धर्वरक्षिनां for गन्धर्वशंकितः। B Fans CGHN स्त्रियाः। Edns GN अदोपस्ताम् CDK अदोषास्त्वाम् for अदोपास्त । म अदोपास्त्वामवीम्यहम् । 1la Edns BCEFGHKLAIN मुक्ता भयात् । 6 All except MI read Alievant for TETATI 8aSA संभ्रम: SA'साध्यसाम् । Us.cl. व्याः for हि । S. cl. इह for इदम् । 9 as.cl. अधुना for अवले । B SK, ST, SG विभति राजा सेरन्धि । SA राना बिभेति सेरन्धि । SK, ST. SA पराभवात् SG पराभवम् । 10a S.el. न हि नामुत्सहे for न च त्वामुत्सहेत् । S.cl. रक्षिताम्' for शङ्कितः । USK खियास्त्वदोपस्ताम् SA1 खियस्यदोपरिताम् । SA', SG, ना ST त्वाम् for तन्। 11 a SK, SG, ST TF7 97977 SA AVOTI HEITI I SG, ST 7 for i US.. मोक्षिता lor रक्षिता ।

·१८७ अ. २३ श्चो १२-१५] कीचकवधपर्व-द्रीपदीप्रत्यागमनम् । त्रासितेव मृगी वाला शार्दूलेन मनस्विनी । गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य सलिलेन सा ॥ १२ ॥ तां दृष्ट्वा पुरुपा राजन्नाद्रवन्त दिशोदिशः। गन्धर्वाणां भयात्रस्ताः केचिन्नेनाण्यमीलयन् ॥ १३॥ ततो महानसद्वारि भीमसेनमवस्थितम् । ददर्श राजन्पाञ्चाली यथा मत्तं महाद्विपम् ॥ १४ ॥ तं विस्मयन्ती शनकैरिदं वचनमबवीत् । नमो गन्धर्वराजाय येनास्मि परिरक्षिता ॥१५॥ . 12aM शंकिता for ग्रासिता। URL च for सा। 13 a FM दुरात् for राजन् । म प्रवन्ति L पाद्रवन्ति । Edns BCDGHKN दश for second leur: 1 6 D गन्धर्वभयविनस्ताः । Edns CFGHKLIN भवत्ररताः | Edns GKL दृष्ट्वा BCDEH दृष्टीः N दृष्टिम् for नेनाणि । Edns BCDEGHELN न्यमीलयन् । 14bL महागजम् । 15a Edns BDEGHKLN संज्ञाभिरिदममवीत् । B Edns and AISS except D गन्धर्वराजाय नमः | Ednt BDEK परिमोक्षिता Edn' FGHI परिमोचिता I Comits this verse. 12. SG. शालेव। US.cl. सा तु गात्राणि वासय । S.cl. मविदेश ह for सरिलेन सा। 130 SA माद्रवन्ति । S. c. दश for दिशः। USK, SA, ST भयरस्ताः । SA केपि for केचित् । SK, ST, SG दृष्टिं न्यमीलयन् । SA दुरीमालयन् । 14 a SK, ST, SG द्वारे । 0 S1 मत्तम् for राजन् ।ST रानन् for मत्तम् । 15a SK, ST सोपहास तु SA, SG सापहातं तु for नं विस्मयन्ती । SH, SG, ST संज्ञाभिारदम् SA' संज्ञया चेदम् SA' सहारिदम for इदं वचनम् । 6 SA, SG गन्धर्वरानाय नमो । SA' प्रति for परि । SK, SA मोक्षिता for रक्षिता ·विराटपर्व । [अ. २३ श्लो १६-१८ भीमसेन उवाच । ये पुरे विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः। तस्यास्ते वचनं श्रुत्वा अनृणा विचरन्त्युत ॥ १६ ॥ वैशंपायन उवाच। ततः सा नर्तनागारे धनंजयमपश्यत । राज्ञः कन्यां विराटस्य नर्तयानं महाभुजम् ॥ १७ ॥ ततस्तां नर्तनागाराद्विनिष्क्रम्य सहार्जुनाः । कन्या ददृशुरायान्तीं कृष्णां क्लिष्टामनागसम् ॥ १८ ॥ 16a Edns FGHKLM पुग D पुरीम् । bD यस्याः for तस्याः। Edn'N ह्यनृणा । Edn BDEH त्वनृणा | Ednt K विहरन्ति Edn' G विहरन्तु N विचरन्तु | Edns G अतः H च N इत: for उत IComits this v. 17 aN नर्तकागारे। 6 Edns DFGHKLIN कन्याः for कन्याम् । FM मन- स्विनम् for महाभुजम् । Comits this verse. 18 aEdns BDEGHKLN ताः for AtIN नर्तकागारात् । BE महाजन्माः IC omits this line. C कन्या D आयान्ती L गत्वा for कन्या: 10 आयान्ती D कन्याः for आया. न्तीम् | Edns H क्लिष्टा रुष्णाम् BE तान्तु रुष्णाम् for रुष्णा क्लिष्टाम् I CDFNI अनागसामा - 16a SK पुरा SA, SG, ST यस्याः for पुरे । B SA' ते तस्याः SA' तस्यास्तद् । S.cl. पनृगाः । SR विहरन्तितः । SA' omits देशपायन उवाच । 176 Sr, SG, ST पन्या । S.. मतंयन्तम् । 18 a SG 1 SK, SA FT: for 0191 USA, SG, ST अनागसाम् ।

·अ. २३ श्लो, १९-२२ ] कीचकवधपर्व-द्रौपद्या अर्जुनदर्शनम् । कन्या ऊचुः। दिष्ट्या सैरन्धि मुक्तासि दिष्ट्या त्वं पुनरागता । दिष्टया विनिहताः सूता ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् ।।१९॥ बृहन्नलोवाच । कथं सैरन्ध्र मुक्तासि कथं सूताश्च ते हताः। इन्छामि वै तव श्रोतुं सर्वमेव यथातथम् ॥ २०॥ सरन्ध्युवाच । बृहन्नले किं तु तव सैरन्ध्याः कार्यमद्य वै। या त्वं वससि कल्याणि सदा कन्यापुरे सुसम् ॥ २१ ॥ न हि दुःख समामोपि सैरन्धी यद्दपाश्नुते । तेन मां दु:खितामेवं पृच्छसि प्रहसनिय ॥ २२ ॥ 19 ardne BCDEGHELN अमि for त्वम् । BD च निहताः F पिनिहिता for विनिहता । D ते तु for सूता. । B यत् for ये । Lहिंसन्ति for क्लिश्यन्ति । D अनागमा । 200 BE दिश्यासि पुनरागता | Edns CDFEKLN IIT for मूताः । bL तस् for तय | [ एतत् for सर्वम् । DEN एतत् for एव । 21 a ring BEHN नु for तु : C नया for नव | Tins BCDEGHKLAIN सरलया। 8 B यस Dp for या IG वसति । 22 a La for RI DREN Ed' अवासोतिर दिनानासि for समामोतिया for सेर भी। 4 उपास्नुते im उपाभुते । UCL दुसिता for दु सिनाम | Fans CD एप for एवं I Lons CFGHKIN पृच्दसे। 19ascो असि for तम् । 8 SK, SA च for वि 1 SA: सध्यति for क्लिश्यन्ति । SA, SG, ST अनांगसीम् । 20as.d पाग: for गना । bSK, SG, SA ने भाम् ST ने क्या for , नर Sct. क्ययन for सयमद। 21 as d. सिनुSK, SG स्पा। b SK रम्यसि । SG तदा for सदा । 2aST व दुगमा वि SG, SA न( मनोर। I SAPSA na at Gf for 47 5191 SATI SA, SG पृष्टमेST सामन्त्रित : SK वासति ।

·विराटपर्व। [अ. २३ श्लो. २३-२५ वृहन्नलोवाच । बृहन्नलापि कल्याणि दुःखमामोत्यनुत्तमम् । तिर्यग्योनिगतां बाले न चैनामवबुध्यसे ॥ २३॥ त्वया सहोपिता नित्यं त्वं च सर्वेष्वपिता। क्लिश्यन्त्यां त्वयि सुश्रोणि को नु दुःखं न संवसेत् ॥ २४॥ न च केनचिदत्यन्तं कस्यचिद्धृदयं क्वचित् । वदितुं शक्यतेऽन्येन तेन मां नावबुध्यसे ॥ २५ ॥ 23 A omits बृहन्नला उवाच । BCE बृहन्नटा । F बृहदलों FM आनोमि । B Edns BCDEFGHRAIN °गता for °गताम् । L नै for न । CG एताम् for एनाम् | N अवबुध्यते । 24 a Edns ABCDEGAN चास्मि L त्यरिम for नित्यम् । H omits व च । Ldns GN सर्वैः सहीपिता A सर्वेष्वदूपिका BE सर्वःसहोपिता C सर्वेः सहोषिनम् D सपु दुःखिता F सर्वेषु दूपिका H सर्वे सुदुःखिताः – सर्वेष्वदूषिताः ॥ सर्वेषु दूपिका: for सर्वेष्वदूपिता। bL क्लिश्यन्ताम् M क्लिश्यं त्वा for क्लिश्यया । BE तव for त्वयि । L न for नु । Rans ABCDEFGHLIN चिन्तयेत् for सवसेत् । 25 a K*** for 71 Edns ABDGLNKI CIK for 7 for केनचित् । र केन for अत्यतम् । K वेदितुम् for कस्यचित् । K reads first line as :-कस्य वै हृदयं केन येदितुं परिशक्यते । BA विदितुम् | Edns CG नूनम् HLN भद्रे र अन्यत्र for अन्येन । K reads the first part of bas :-अज्ञान तव फल्पाणि | HLN पेन for नेन । FM मा H एतद् for माम् 1 H अभिमापसे । . K हृदयम - 23as.cl. आमोत्पनातकम् । bSK, SA गता ISK इवेयम SA' भद्रे for याले। 2aST स्वयापि न सहामि त्वम् for सपा सहोषितानित्यम् I SKास्मि for नित्यम् । ST न च सर्वे रम पिता: SK संच सः सहोषिता । GST फल्याणि for मुश्रोणि । SK, ST न पिंतपेत् । SG, SA omitv.21 •95a SK, SG STfor IST अन्यस्य for अत्यन्तम् । 6 SK, SG नूनम् ST भटे for अन्येन | SG, SA out v. 23.

·अ. २३ श्लो. २६-२९] कीचकवधपर्व-द्रौपदीयाचना । १९१ वैशंपायन उवाच। ततः सहैव कन्याभिद्रौपदी राजवेश्मनि । प्राविशञ्च सुदेष्णायाः समीपमपलायनी ॥ २६॥ तामब्रवीद्राजपत्नी विराटवचनात्ततः। सैरन्ध्र गम्यतां शीघ्रं यत्र कामयसे रतिम् ॥ २७ ॥ राजा विभेति भद्रं ते गन्धर्वेभ्यः पराभवात् । त्वं चापि तरुणी सुभ्रू रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। २८ ।। सैरन्ध्युवाच । त्रयोदशाहमानं तु राजा क्षमतु भामिनि । कृतकृत्या भविष्यन्ति गन्धर्वास्ते न संशयः ॥ २९॥ 26a dus CGHAN राजश्म तत् L राजसमदि for राजश्मनि । UAll except F read प्रविवेश for प्राविशय | Edns BCEGIN उपगामिनी AKAL अपलायिनी F अपलापिनी for अपलायनी । 27 a rāns BIFGHKLAIN राजपुनी A रानपुनीम for राजपत्नी । A विराट- नगरात् for विराटवचनात् । Fans BCDLGHKLN इदम् for ततः। HD सेरन्धी । BEL शीत for शीघ्रम् | Tans ADCEFGHKNIN गतिम् for रतिम् । 28a Ddns CG ने भद्रे D तु श्रोणि for भद्र ते । परारुमात् । Urdns ACDGHALIIN मुभ्र BEF मुघू for मुथः 1 C अपतिमा for अप्रनिभा। 29 a Trans BDLFGKLJIN मे for तु । Idn' DG क्षम्यतु CEN क्षाम्पतु L क्षमितु Lan' क्षाम्यति for क्षमतु । Tans KI मामिनी L अर्हति N भाविनी for भामिनि। II गया। 26,as.cd. गनवेश्म तत् । bscl. अपिश for याशिच्य । SK अनपिनी ST, SG, SA अरगपिनी । era S. रानपुत्री । S. ci. इदम् for ततः । SG arlds मुदेशोवाच before art. BSA, SG, ST त for शीघ्र : S. clगतिम् for निम् । 28 a S. cl. ha for S. 07977 for 03273171 USA मुथ। S. cL except SA oinit 1791 29 asK साम्पत्।

·१९२ विराटपर्व । [अ. २३ श्लो. ३०. अ. २४ श्लो. १-२ ततो मामपनेष्यन्ति करिष्यन्ति तव प्रियम् । ध्रुवं हि श्रेयसा राजा योक्ष्यते सह वान्धवैः ॥ ३० ॥ इति विराटपर्वणि कीचकवधे कीचकसंस्कारो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥२३॥ ॥ चतुर्विंशोऽध्यायः ।। वैशंपायन उवाच ! कीचकस्य तु घातेन सानुजस्य विशांपते । अत्याहितं चिन्तयित्वा विस्मयन्त पृथग्जनाः॥१॥ तस्मिन्पुरे जनपदे संजल्पोऽभूच्च संशयः । असौ यदल्लभो राज्ञो महासत्वश्च कीचकः ॥ २ ॥ 30a Edns BCDEGN उपनेष्यन्ति । HK ततस्ते मां तु नेष्यन्ति । ततस्ते मां च नेष्यन्ति । । करिष्यति । भविष्यति for करिष्यन्ति । Edns ABCDFGHKAM चते L च मे for तव । म प्रीयम् । BEdns ABCDEGHALN च for हि| A श्रेयसे for श्रेयसा। A योज्यते FL. योक्षते for योश्यते। * * * XXIV.1 aH च K नि for तु । K पातेन for पातेन । UM इत्याहितं । K अद्भुतं चिन्तयित्वा तु I C विष पीत्वा for चिन्तयित्वा । Edng ABCEGHLN व्यस्मयन्त । 2 a D जने for पुरे ! K जानपदाः for जनपदे । D स जल्पो N संजजल्पुः । Lin' CFGKL संघश: Edn' ABDEKIN सर्वश: for संशयः । B Edns BCDHKLN शोर्यात् हि A शोर्यात् च G शोर्यात् तु for असो यत् । A महत्सवः . महासत्वस्य for महासत्वः Edns Ma: for च । 30a SK उप ST अपि for अप | SG, SK, SA च ते for तव । B ST द्रुतम् for भुवम् । S.cl. घ for हि । SG, ST, SA पन्धुभिः for पधिवः। * XXIV.la SKपोरं SA' निघातेन । HSG अत्याहितः ST अत्याभय । ST, SL, SA परमपन्त SG प्यस्मपन्तः । 2as.cl निल्युभाषि for न्योऽभूप । SK सरा: ST, SA संगना: SG संपnfor मंशयः। US.el. पीयवान्दपितः for असो यष्लभः IS.cl. दासिक for महागवश ।

·अ. २४ श्लो. ३-५] गोहरणपर्व-कीचकघातसंजल्पः । १९३' आसीत्महर्ता च नृणां दारामी सुदुर्मतिः। स हतः खलु पापात्मा गन्धर्वदुष्टपौरुषः ॥३॥ इत्यजल्पन्नरा राजन्परानीकविशातनम् । देशे देशे मनुष्याणां कीचकं दुष्प्रधर्षणम् ॥४॥ अथ ये धार्तराष्ट्रेण प्रयुक्ता चै बहिश्चराः। मृगयित्वा बहन्यामाचाष्ट्राणि विविधानि च ॥५॥ 3 aK प्रहरताम् for ह च । Pdns ABCLFGLN न्यानां K नृणां for | भृणाम् । D दागम( H दारामर्श र दारानी for दारामी ( ACFGAKIN & Kx for • H दुष्टात्मा for पापात्मा । Tins ABCDEGHKLN दुरुषः । 4 a N आजल्पन | Ldns BCDEGH KN महाराज ArN महाबाहो for नरा राजन् । Idns ABCDEGKN विनाशनम् L निदेशनम् for विशातनम् । 6 dns CDGHKLN मनुष्याम | ABCDEFG दुपधर्षणम् K दुःखधरणम् II दार्षिणाम् । Nag देशपायन उवाच before अw &c. Baldns BCDLGHAN LA for ये । L धाराष्ट्राणाम्।lans BCDIG HLN ये tor थे। ये प्रमुका for प्रयुक्ता पे । L य ते पराः for पदियराः । U BELN देशान् । N देशांन । Tins CDIGHKN नगराणि । - }as.c. शण! for प नृणां : S.cl. दारदशी tor दारामती : SK, SA ST SAS SG for 11 b SG omits '3' in 77: I S. c. fi: for F WAT IS, d. सेल्धीकारणानिdि for गन्धर्वदंपोप । 4as.d. महाराज for नरा राजन् । SKीसस्य SG, ST, SA कीपकाना for परानीक । SK विनाशन SA NE मा SG मध ST महापy for विगातनं । bs.d. मनुष्याल for मनुष्यागा : SK, SG, ST निरिमनाः कीचके ने SI पिरमयान कोपरे हने for पांच दुपातम् । 5 SK SG, ST à for a SK a for SG, ST, SA 47T17: for देशभरा। bs.c.दंगान for पाम- ISK, SH, ST पाम SGSPfor राधा। S.cा. नगगगि lorifधानि। 25M ·विराटपर्व । [अ. २४ श्लो. ६-१० संविधाय यथादेश यथादृष्टं प्रदर्शनम् । कृतचित्ता न्यवर्तन्त ते वै नागपुरं प्रति ॥६॥ तत्र दृष्ट्वा च कौरव्यं राजानं धृतराष्ट्रजम् । द्रोणकर्णरुपैः सार्धं भीष्मेण च महात्मना ॥ ७ ॥ संगतं भ्रातृभिश्चैव त्रिगर्तेश्च महारथैः । दुर्योधनं सभामध्ये आसीनमिदमब्रुवन् ॥ ८॥ चरा ऊचुः। कृतोऽस्माभिः परो यत्नस्तेषामन्वेपणे सदा । पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन्महति कानने ॥९॥ निर्जने मृगसंकीर्णे नानाद्रुमलतावृते । लताप्रतानबहुले नानागुल्मशतावृते ॥ १ ॥ 6a Edns ABEFGHLM यथा दृष्ट यथादेशमदर्शनम् । G तथादेश°1 K यथादि। यथा देशमवेशनम् । M प्रदर्शिनम् N प्रदर्शितम् । BEdns ADGRL रुतरुत्या: BEHMN रुतचिन्ताः | EdnsG ते घरा नगर प्रति । BDE चरा H येन KN ते च for ते वे। L यथानाम यथाश्रुतम् for ते घे &.Comits this verse. 7a Edns ABDEGHLN तु for | All except A read राजानं कोरण्यम् । Comits this verse. 8a Edns BCDEGHKLN अपि for एव । निर्गतः। BN सभामध्यम् | AK अमुवी FM अग्रवीत् for अनुवन् । 9aG पर for परः । तदा for सदा । 10a K व्याघ्रसकीर्णे | Edns ACGL °लताले K °लतायुते । N नाना मगणावृते B Edns CDGN नानागुल्मसमावृते BEK नानागुल्मलतावृते। L समाते । Ga SK यथादिष्ट SG यथादृष्टि SA, ST यथादृष्ट for यथादेश । S. c. पभादेश for यथादृष्ट । S. cl. प्रदर्शकाः for प्रदर्शन । is.d. रुतसकेतनाः सर्वे न्यवर्तन्त पुर ततः (ST सकेतका । पुरात्ततः।) 7as.d. तु राजान for च कौरव्य । कोरथ्य for राजान । 8a SK, SG, ST सार्धं SA चापि for चैव । 9 a SK omits चरा ऊचुः । SA, ST, SG चाराः । 10 a s.d. व्यालसंकीर्ण । SK नानाभ्रमरसकुले ST, SA नानागुमलतायुते SG, SA' नानाद्रुमलताकुले। ss.d. गहने for °यटुले । Sh, ST, SG, SA: समाहने SAN लतावृते for 'शतावृते।

·अ: २४ श्लो. ११-१३ ] गोहरणपर्व-चारप्रत्यागमनम् । न च विद्मो गता येन पार्थाः स्युदृढविक्रमाः। मार्गमाणाः परं न्यासं तेपु तेषु तथा तथा ॥११॥ गिरिकूटेषु शृङ्गेपु नाना जनपदेषु च । नानाकीर्णेपु सत्वेषु सर्वटेपु पुरेपु च ॥ १२ ॥ राजेन्द्र बहुशोऽन्विष्टा नैव विद्मश्च पाण्डवान् । अत्यन्तभावं नष्टास्ते भद्रं तुभ्यं नरर्षभ ॥ १३ ॥ 11a rdns BCDEG मुदृढविकमा K स्मरविक्रमा: L तेमितविक्रमा: N शत्रु- निर्हणाः for स्यदृढविक्रमाः। b Edns ACDFGHKLIN पदन्यासं for परं न्यासम् । 12 a ldns ACDFGHKNIN तुंगेपु for शृंगेषु । 8 dns ACGHKLN जनाकोणेषु । जनाकीर्णषु for नानासीर्णेषु । Edas ACDFGKIN देशेषु HL सर्वेषु for सत्वेषु। A ग्रामेषु च Edn' BCEG कटकेषु D सर्वेषु च PAIN फंटकेपु HL पर्वतेपु । DGHKL परेषु for पुरेषु । 13 a Pons BCDEGRLN नरंद्र H जनेंद्र for राजेन्द्र | Lम विद्यः क नु ते गताः for नेव विद्यश्च पांडवान् । Brdis BEIGN अत्यंत वां H अत्यंतं तु for अत्यतभावम् | Ddas CGH बिनधास्ते BE विनटेषु N मणरास्ते for नशस्ते । नराधिr tor मरर्षभ । 11SA, SG विश गति तेपी ST वियो गति तेm for वियो गता पन। SK मुहर for म्युमुद . SG.ST, SA पाडवालामरिन्दम for पायरयुविकः । bs.c. पदन्यामं । आश्रमेषु यनेनु च for नेषु से etc. 12a SK, SG, ST, SANTI SA' दुर्गेपु for gगेषु । & S. d. 6778° for thº SK SS SG, ST, SA rty for FREST कारभर पपेषु प । ST सन्वरे SK, SA, SG पोए° for सटेपु, 13a SG, SK नरें सहमा मान S.! मरेन्द्र सामा गह: ST समान् सासामधन for राजेन्द्र एशोभिERIST for एष | SG म for RIN I ST, SK, SA वि। BSE, ST भनाrar: lM FIR मा SA Attor भार । ST मराभरा ·, विराटपर्व। [अ. २४ श्लो. १४-१६ वार्तामन्विष्यमाणाश्च रथानां रथिसत्तम । कंचित्कालं मनुष्येन्द्र सूतानामनुगा वयम् ॥ १४॥ मृगयित्वा यथान्यायं विदितार्थाः स्म तत्त्वतः । प्राप्ता द्वारवती सूता ऋते पार्थान्परंतप ॥ १५॥ न तत्र पाण्डवा राजन्नापि कृष्णा पतिव्रता । सर्वथा विप्रनटास्ते तृप्यस्व भरतर्षभ ॥ १६॥ 14 a Edns GC वर्मन्यन्वेष्यमाणा वै । A "तु for च। L वर्त्मन्यन्विष्यमाणास्तु HKL धान्यन्वेपमाणास्तु M वामान्यन्विष्यमाणास्तु for वार्तामन्विष्यमाणा । Pdns CG रथिनाम् N पार्थानाम् for रथानाम् | AFM रथसत्तमाः G राधिमुत्तम L रथिसत्तमः for रथिसत्तम । B Edn- ABCDEGHKLMN किंचित् । M अनुजा for अनुगाः । 15 a Edns alqarui: CFM ANTeFLM = for FHT B Edns CDEGHALN विना पार्थ: A विना पार्थान् । LAM तपः । 16 a Edns BCDEGHरुष्णा राजेद्र for पांडवा राजन् । Edns CG पाडवाश्य K रुष्णा- चापि for नापि रुष्णा । Edns BEGHL महायता: AFLM महायता CD महारथाः for पतियता। B Edns ABCDEFGHLAI नमस्ते K भ्रष्टाश्य N दृप्यस्व for तृप्यस्व । A अस्तु नरप र पुरुषर्पम L भरतर्षभः । . 14 as.cl. वर्मन्यन्विच्छमानास्तु for वार्तामन्विष्यमाणाश्य | SG रामसत्तम । b SA किचित् । SK, SAJ, SG, ST भूताननुगता for सूतानाननुगाः । 15a SA' यहून्देशान् for यथान्यायम् | SG विदितश्च न ST विदितार्थं घ SK, SA विदितार्थाश्च । BSG, ST पार्थान् for सूनाः । SK विना पार्थे. SG, ST मते सूता! for ते पायांन । 16a SK रुष्णा राजेन्द्र for पाडवा राजन् ! SK पाडवाश्य महामता: for नापिरुष्णा पतिमता। SA, ST महामना SG महापभो for पतिप्रता UST, SK एवं for विSK, ST, SA नमरने for मृप्यस्य | SG omits this line.

·१९७ अ.२४ श्लो. १७-२०] गोहरणपर्व-चारनिवेदनम् । न हि विनो गति तेपां वासं वापि कथंचन । पाण्डवानां प्रवृत्तिं वा विद्मः कर्माणि वा तथा ॥ १७ ॥ तन्नः शाधि मनुष्येन्द्र अत ऊध्र्व विशांपते । अन्वेषणं पाण्डवानां भयः किं करवामहे ॥ १८ ॥ त्रिगर्ता निरुता येन बलेन महता नृप । सूतेन राज्ञो मत्स्यस्य कीचकेन पुनः पुनः ॥ १९ ॥ स हतः पातितः शेते गन्धनिशि भारत । अदृश्यमानैर्दुष्टात्मा सह भ्रातृभिरप्युत ॥ २० ॥ 17aD पास: DEL IN क for वा| Edns BCDEGHKLN महात्मनाम् for कथंचन । UPdns BCDIGL for वा | Fdas ABCIETHLN फर्मापि D कायाणि G कर्मणि । N a for या All except D रुतम् for तथा। 18a dns ACFGHKLAIN स नः for तन्नः। D न ते संति for तन्नः। शाधि । Brdas ABCDEGAIKLN अन्दपणे । D भूप for भूया BDE करवाम ने For करवामहे। 19 andns CDGHL येन त्रिगतां निहता: ABE येन गितां निरुताः । UEdn' CG पलीयसा A महात्मना BEHLN दुरात्मना for पुनः पुनः। 20a Vans CDGHKLN पतितः। b Edns CG UTA: FR MET 1 All except K spagh for optynt 170SG T for RISG परिवानां महात्मनाम for पास पानि कपन SK, ST, SA omit this line. USG प्रवृत्तिः। SG कम पापि गुणान् for वियाकमांणि वा। ST, SE, SA omit this line. 18as.c.पुनः शाधि । os.dl. अम्वेषणे। 10a SK, SG, ST पेन भिगतो निहताः SA पेन त्रिगनां निस्ला। S .. मा for माता । B SA मारपाय | SGST महामना SA दुरात्ममा SK पीपसा for पुनः पुनः 20a SK, SG, ST पनिमः। bs.d. readो निगरमा भामामः स ( STRE) ·विराटपर्व । [अ. २४ श्लो. २१.अ, २५ श्लो:२-२ + । • प्रियमेतदुपश्रुत्य शत्रूणां ते. पराभवम् ।। कृतकृत्यश्च कौरव्य विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ २१ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे चारप्रत्याचारो नाम चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ पञ्चविंशोऽध्यायः। वैशंपायन उवाच। ततो दुर्योधनो राजा श्रुत्वा ते वचस्तदा । चिरमन्तर्मना भूत्वा प्रत्युवाच सभासदः ॥ १ ॥ सुदुःखा खलु कार्याणां गतिर्वै ज्ञातुमन्ततः । तस्मात्सर्वे खुदीक्षध्वं व नु स्युः पाण्डवा गताः ॥ २ ॥ 21 a Edns CDGH च BELN त्वम् for तम् । VEdn' रुतरुत्यं च । This Adh. is continued in K. * * XXY.1 6 Edns CG ज्ञात्वा for श्रुत्वा । N तथा for तदा । 2a N गति । Edns ACDFGHALNIN विज्ञातुं । d Edns CG निरीक्षध्वं BE प्रतीक्षध्वं D अभ्युदस्यिध्व K विनीक्षवं with using on the margin. AFLM 7 for T1 Edns CG à for ty: 1 line omitted in M. 21 a SG, SA भियं तदुपसंश्रुत्य | SA तावत् for एतत् । SK, SG, ST प SA' SAT for तम् । BST असि SG, SA तु for च । .XXV.10s.cl. इदमाह for मत्युवाच । 2 a SG, ST, SA read galu:( 313 ) before this v. SG, ST, SA अशक्पा SK अशक्यम् for मुदुःसा | SK कार्यस्य । SK - गतिम्। S. d. ज्ञातुं हि नवनः for ये ज्ञानुमंततः । 6S.. परीक्षप्वम् । ST ने for स्युः।

·अ..२५ श्लो. ३-५] गोहरणपर्व-दुर्योधनचिन्ता । अल्पावशिष्टं कालस्य गतं भूयिष्ठमन्ततः । तेपामज्ञातचर्याणामस्मिन्वर्षे त्रयोदशे ॥३॥ अस्य वर्षस्य शेपं वै व्यतीयुर्यदि पाण्डवाः । निवृत्तसमयाः. पार्था महात्मानो महाबलाः॥४॥ क्षरन्त इव नागेन्द्राः सा आशीविपोपमाः। दुःखा भवेयुः संरब्धाः कौरवान्प्रति तत्क्षणम् ॥ ५॥ 3 a Edns DGK गत । म वतने कुरुमत्तम L वर्तते कुरुसत्तमाः for गतं etc a •d ranABCEFGRAIN °चर्यायाम् । N वर्षे ह्यस्मिन् । 4 a BE तस्य for अस्य । Edns ABCEAN चेत् G च for | H omits | H चेतेयुः । Edns ABCEGHALIN इह F इव for यदि । ball MSS except L read ते हि for पार्थाः | and also सत्यवतपरायणाः for महात्मानो महाबलाः । 5a AF रक्षन्त D स्फुरन्त । L जीमूता for नागेन्द्राः । Fans CLN सर्वे हि DK सर्वे च BE सर्व for सर्पाः । BABDEII दुःखात C दुःसं । AFM ते क्षणम | Edns BCDEGHKLN ते भुवं for तत्क्षणम् । 3aSA, SG. ST अत्यावशेषः SA: SK अल्पावशिष्टः। S.cl. कालस्तु । SH, ST गतो भूपिट एव च (STI) SA, SG गतभूषिष्ट एव च for गत भूपिष्टमन्ततः । USE 'चर्यायाम् । 4aSK, SA, SG अपि for अस्य । S शेषश्रेत् 1 SA चे ST R SK ने for ये। SE, ST, SA TE SG इति for पदि। 6 SK, SA ने हि ST, SG Hr for 1s. cl. सत्पमतारापणा for महात्मानो &c. SaSG नागेन्द्रः1 SG, ST, SK, S.' मर्ने प्राण SA' स आ | bs.cl.दुगाम् | S ..ने प्रयम् for तक्षगम्।

·२०२ विराटपर्व। अ. २५ श्लो. १२.१५ नदीकु पु तीरेषु ग्रामेषु नगरेषु च । आश्रमेषु च पुण्येषु पर्वतेषु गुहासु च ॥ १२ ॥ अथाग्रजानन्तरजः पापभावानुरागिणम् । ज्येष्ठं दुःशासनस्तत्र भ्राता भ्रातरमब्रवीत् ॥ १३॥ येषु च प्रत्ययो राजश्चारेषु मनुजर्षभ । एतच्च कर्णो यत्माह सर्वमिच्छामहे तथा ॥ १४ ॥ यथोद्दिष्टं चराः सर्वे विचिन्वन्तु ततस्ततः। एते चान्ये च भूयांसो देशोद्देशं यथाविधि ॥ १५ ॥ 12 a L "कुलेषु No तीरेषु for "कुञ्जेषु । Edns BCEFGHLIN तीर्थेषु K ग्रामेपु for तीरेषु । L अरण्य for ग्रामेषु । B अश्रमेषु । Edns BEGIRL रम्येपु N सर्वेषु for पुण्येषु । v. omitted in D. 13a Edns CG रागवान् D °सारिणं H चारिणं BENI रागिण N °कारिणं । 8 DM दुःशासनं । B omits भ्राता । 14 a Edns BCDEGHALN नः A अस्ति for च । BDEL चरेषु । BCDEHL मनुजाधिप N मनुजेश्वर । UK एवं for एतत् । Edns ईहामहे AL इस्यामहे BEFHKNM ईक्षामहे D द्रक्ष्यामहे N वीक्ष्यामहे for इच्छामहे | AD यथा for तथा । 15a H यथादिष्टं । Edns BCDEFGHALN मृगयन्तु । Edns CGH यतस्ततः । UN एतत् for एते । N अन्यत् for अन्ये । K भूयो वे for भूयासः | Edas BCEGKAIN देशादेश D देशे देशे G देशादेश र देशदेश L देशाद्देशा | FIN यथाविधिः। 12 a SG, ST, SA °कुलेपु for कुंजेषु । S. cl. तीर्थेषु for तीरेषु । ST, SG, SAI मजेषु SA हदेपु for मामेषु। us. ci. रम्येचु for पुण्येषु । SG, ST, SA पनेषु for गुहासु । SG, ST, SA adds axi before v. 13 13 SA पापभावः मुदुर्मतिः SG, ST, SK भातुः प्रियहिते रतः for पापभावानुरागिणम् । USG भ्रातरं होदमनवीत् ST भ्रातरं विदमयति । 14 a SK 7: for 9: SK HET I SA, ST, SG omit v. 14 a. Bs.cl. यदाह की राजेन्द्र सर्वमतदवेस्थताम् for एतच्च कर्णः &c. Before this line SG, ST, SA ald दुःशासन उवाच । isa Sa, SG, ST यथोद्विष्टाः । SAN, PG, ST देशान् गच्छन्तु संघृताः SK मृग- V: SK 27: for qua: I SKINN for urigu etc. SS, SG, ST 'देशादेश | This v. in enthy SISG, ST, after v. 17, यन्तु यनस्ततः। -- ·अ. २५ श्लो. १६-१८.] गोहरणपर्व-दुःशासनवाक्यम् । २०३ ननु तेषां गति सः प्रवृत्तिोंपलक्ष्यते । अत्याहितं च गूढास्ते पारं वोर्मिमतो गताः ॥१६॥ व्यालापि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः। अथवा विपमं प्राप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः॥ १७ ॥ तस्मान्मानसमव्ययं करवा त्वं कुरुनन्दन । कुरु कार्य यथोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप ॥ १८॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे चारविचारो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥२५॥ 16 uTons ABCLEGHALIIN तु for IAHI प्रवृत्ति Edna ABCD IG पोपलभ्यते 1 चोपलक्ष्यते HL नोपलभ्यते । Urdns CDGKN अत्यन्त पानि L अत्यन्तभाव H प्रत्याहिन पा for अन्याहितं च। ABLE या for LIC पारे DH पर | in' ACDGHKI च for वा । Cमता: ror गता । 17 a H : N 47: for R: 1 Edns CGVIN 7 for 1 F omits अपि नवरगामिन. Lशरसमता. । 18 aN आत्मान for मानभ | BCG तत् L for al brins CG महोसाई for यथोत्साह : D नन्दसे for मन्यसे । D for यत् ! * * 16ash, S.I, ST न हि SG न प for ननु । SR SI, ST पोस्टभ्यने SG वोपरभ्यते। USK अपन्त पा निगमरने त्यागताध माग्ने SG, ST पत्यागना का गाने । SA, SG पारमर्मिगणा इप-1 साममितोगता । 17a ST प्याः । SG, ST, SAIArar for भक्षिन : | SG for yms bST मारा! 180s.d स्वामान विम्य प। B SK मोगा IST, ६ पम पम पमनामि ।

·२०० 'विराटपर्व। [अ. २५ श्लो, ६८ अर्वाक्कालस्य विज्ञाताः कृच्छ्ररूपधराः पुनः। प्रविशेयुर्जितकोधास्तावदेव पुनर्वनम् ॥ ६॥ तस्मात्क्षिप्रं हि बुध्यध्वं यथा नोऽत्यन्तमव्ययम् । राज्यं निर्द्वन्द्वमव्ययं निःसपत्नं चिरं भवेत् ॥ ७ ॥ अथाबवीतु तं कर्णः क्षिप्रं गच्छन्तु भारत । अन्ये धूर्ततरा दक्षा निभृताः साधुकारिणः ॥८॥ 6a Edns C सर्वे GH अभ M वर्ष N यथा for अर्वा । GN काले च । Edns Chart: for fastari A sortate for sekso 1 Edns C foa: NTTI for पुनः। HD ततः for पुनः। Ta K युभुत्सुभिःशर्म for क्षिप्रं हि बुध्यध्वं । Edns CDGHLN चुभूपध्वं BE बुभुत्सध्यं for हि युध्यध्वं । DKN प्रति for यथा नः| Rans CG A F स्वं H ने for Rs | DKN कर्तव्यं for अत्यन्तं । L अन्योन्यं तत् M मम for नोऽन्यन्तं । BI अद्वन्दं । BE इदं K स्थिरं for चिरं । 8a Edns ACDEGKMN ततः for तु तं । FM गच्छतु । B Edns धूतां नराः । A नराः for तरा: IG निवृत्ताः ॥ नृभृताः । GaSE, SA, SG अज्ञातसमये ज्ञाता: ST अज्ञाते समये पतSK प. समाश्रिताः। 7as.cl. विचिन्यष्पम् for हि भुष्यप्वम् । S.cl. च for नः। b SG, SA असपत्नम् । 8a SK expresses the sense by the following lines:-- ततः कोयदीद्वाक्यं सत्यधर्माधसंयुतम् । एने पुनर्न गच्छन्तु अन्ये गच्छन्तु भारत ॥ ST, SG, SA वैशम् । तनः कॉमपीद्वाफ्यमन्ये गच्छन्तु भारत । (SG अपगप्यन्तु।) as.d. शांभवृता ना पोम्पा निपुणारउन्नपारिणः । (SG शप्रियता | SG, ST मरम्यान for नरा पोग्याः ।)

·अ. २५ श्लो. ९-११] गोहरणपर्व-कर्णवाक्यम्। 12.46 .२०१ चरन्तु देशान्संवीताः स्फीताञ्जनपदाकुलान् । तत्र गोष्ठीप्वथान्यास सिद्धपवजितेपु च ॥९॥ परिवारेपु तीर्थपु विविधेष्वाकरेषु च । विज्ञातव्या मनुष्यैस्ते तर्कया सविनीतया ॥१०॥ विविधैस्तत्परैः सम्यक्तज्ज्ञैनिपुणसंश्रितैः । अन्वेष्टव्याच निपुणं पाण्डवाश्छद्मवासिनः ॥ ११ ॥ 9aH विविधान् for सवीताः | BE स्फीताजनपदान यहून् । BG पत्र | Pans BCDEGLN रस्यासु अन्यथासु र अमान्यत्र tor अथान्यास । 10 a Ldns ACDGHN परिचार . सरितीरेयु for परिवारेषु । 6 Edns CGHLN : for * The line is omitted in D, 11 a H युके र धूतः E मञः। Mans CHHN संपतेः BL सस्थितः Kआदतेः बक्षिभिः for समितेः। 6 Edns C yagot: BCL gagoi G I Pagats Edns ABCEFGHU -17° Les i verse omitted in D. - 9a SG ते घ for देशान् I SK, ST, SG विविधान् SA सचिवाः for भवीना: SG पदानुगान् । bSG, ST गोष्टेषु । -K रस्यामु SG रम्येयु ST शालामु SA पापे for अधान्यामु । SG, SK, SA सिद्धा मलपिमा ST सिद्धसामगसेवियु for सिनयनितेषु प। 100 SANया। B SA मनुष्येंद्रा: SK, ST, SG मनुष्पेन्ट, for मनुपाने । ST, SA मुमगीतया । the onler of verses froin 10 6 10 13, in SH, SG, ST:-100 116,12,106,110, 13. 11 a ST Agori for fríte: 1 SA' try for a SA, S6, AG, ST निग्नगास्म निरगेनामत्तमः for नमोनियुगमभिः । li8.c. tz for or 1277 IST fft: 1 5. c. 77' yG 71: SK, ST, 1 qira. for AT: 1.-T reapeat this line, GSit.

·२०४ विराटपर्व। . [ अ. २६ श्लो. १-३ ॥ पड्विंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । अथाब्रवीन्महावाहुोणस्तत्त्वार्थदर्शिनः। न तादृशा विनश्यन्ति प्राप्नुवन्ति पराभवम् ॥ १ ॥ शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः। धर्मज्ञाश्च कृतज्ञाश्च धर्मराजमनुव्रताः॥२॥ नीतिधर्मार्थतत्त्वज्ञाः प्रीतिमन्तः समाहिताः। धर्मस्थितिं सत्यधृति ज्येष्ठं ज्येष्ठानुयायिनः॥३॥ - XXVI. 1a Edns BCEG HKLN महावीर्य: D महावी: A महाबाहो for महाबाहुः| Edns CDGHKON दर्शिवान र दर्शयान् र दर्शन: L दर्शवित् । BE omit a. VEdng G न प्रयान्ति न प्रापन्नि D न ते यान्ति H न च यान्ति KLN नापि यान्ति A नाप्नुवन्ति for प्राप्नुवन्ति । BE omit b. 2 aF यतेन्द्रियाः। BE omit a. B K धार्मिका: for धर्मज्ञाः । G महेष्वासा महायला: K राजधर्ममनुयताः N राजधर्म- मनुमजा। 3 a Edns ABCEFM tapi for Eaşt: 1 Edns ABCEFGHKM far. वच इन्द्रियेपु for प्रीतिमन्तः | Eda ABCEFGMN समाहित । b Edns BCDEFGHLAIN धर्मे स्थित A धर्मस्थितं । - सत्यरति for सत्य- धृति । D ज्येष्ठं ज्येष्ठापचायिनः FL ज्येष्ठं ज्येष्ठापचायिनं H ज्येष्ठं धर्मार्थकोविदं M ज्येष्ठं ज्येष्ठानुयायिनं। XVI.1 a s. al. सभामध्ये for महाबाहुः । S. cl. सूरमार्थदर्शिवान् (SA° दर्शनः ) for तत्वार्थ etc. B ST नादृशा न । S.el नापि यांति for प्राप्नुवन्ति । 28S.cl. सत्यसंधाः for च रुतज्ञाः । S. cl. युधिष्ठिरं for धर्मराज । 3 asK, SA तत्वज्ञं । S. c. पितृवच्च for प्रीतिमंतः। SK, SA समाहित । Us.cl. धर्मे स्थितं IS सत्यवृत्ति 1 SG श्रेष्ठं for ज्येष्ठं । SK, SA- श्रेष्ठाप- चायिन SA श्रेष्ठोपचायिनं ST श्रेष्ठानुपासिनं SG ज्येष्ठानुवर्तिनः।

·अ. २६ श्लो. ४-६] गोहरणपर्व-द्रोणवाक्यम् । अनुबता महात्मानं भ्रातरं भ्रातरो नृपम् । अजातशत्रु हीमन्तं तांश्च भ्रातृननुबतम् ॥४॥ तेषां तथाविधयानां निभृतानां महात्मनाम् । किमर्थ नीतिमान्प्राज्ञो निःश्रेयो न विधास्यति ॥५॥ तस्माद्यत्नात्प्रवीक्षध्वं कालस्योदयमागतम् । न ते नाशं गताः शूरा इति पश्याम्यहं धिया ॥६॥ 4 aH अनुयान्ता: for अनुबनाः । N महात्मनः । Edns CD भ्रातरः for भ्रातरं । Pdns CD भ्रातरं for भ्राता: Idns ADEFGHKLM नृप। VEdns CG श्रीमन्तं HN धीमन्तं भीमश्य for हीमन्तं | Edus BCEGL सर्वभ्रातॄन् for तार भ्रानून् । DHN नं च भ्रातृन् । तो च मानुन् । K अनुयतो । 5aG अभिधेयाना। 6 BE Edns & MSS. ar4: for kişt: 1Edins BCDEFGHKLMN श्रेपो नेपा श्रेयम् for निःयो न | Edns BCDIGHILN कीप्यनि for विधास्यति। Ga BE पुनः H यता for यत्नात् । Pons BCEGK प्रतीक्षन्ते AF प्रमोक्षध्वम् ॥ प्रतीत्यन्ते DL परीक्षध्वम् । परीक्षन्ते for प्रवीक्षध्वम् । b Edns BEG न हि ने नाशमृन्छेयुः AC न हि ते नाशमिच्छेयु: FAI न हि ते मारामहें: L न हि ते नाशमिच्हेरन् । न नारा तेनुगच्छति । न हि ते नारामहति 10 मन्यामि for पश्यामि। 4as.cl. महात्मानः | SG, ST भ्रातृवत्सलं for धानरो नृपम् । SK, SA प्रातरो. धातरं पियं । BSK श्रीमनं SG, ST, SA दुध for हीमलं । SK सवं for नार SA # पारि हिनधानुनान ST होमन्तमपगनिनं SG स ताननि नभानुनान् for नाभ धातननुमतम् । SUSK यो नेपा करिष्यनि । SA नः श्रेयो ST निपे for निःथेयो | SG, ST, SA परिप्पनि or विधाग्यति। GasG पुतs for पला । S.d. परीक्षप्पम् | SK, SG न ताप ममपोगन: ST, SA यान समपोगतः for कारयोदयमागतम् । & SK, ST fantasi SG, SA ferrum for mi 1777: 1776 : S. c. इति मे मेसी मानः।

·२०६ विराटपर्व। [ अ. २६ श्लो. ५.९ सांप्रतं चैव यत्कार्य क्षिप्रमाकालिकं च यत् । क्रियतां साधु संचिन्त्य वासश्चैपां प्रचिन्त्यताम् ॥७॥ यथावत्पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थपु धृतात्मनाम् । दुईयाः खलु ते शूरास्तेऽपापास्तपसावृताः॥८॥ शुद्धात्मा गुणवाञ्छूरः सत्यवान्नीतिवाञ्छुचिः । तेजोराशिरसंख्येयो निगृह्णीयाद्धि चक्षुषी ॥ ९॥ 7 a H अपि for एव ! A तत् for यत् । Ldns BCDEIGHKIN तच क्षिप्रम- कालिकम् A अत्र क्षिप्रमकालिकम् । B DG सचित्य र यन्नित्य for संचिंत्य । मला: N वासं for यास:| DK विचिन्त्यताम् । 8a D सधै मुभृतात्मनाम । U BEN दुर्जेयाः | Edns BCDEGHKLAIN भूरारते । Eins CG दुरापा: A ने पार्थाः BE पापा: DN निष्पापा: K स्वपापाः (IK अपाप!) for पापाः । र तपसावृताः। 9 a D शुद्धिमान् K बुद्धिमान् for शुद्धात्मा । Idns ABCDEGHKLN पार्थfor शूरः । L सत्यवाक् । Edns ABCECKLAIN नीतिमान H धृतिमान् । र भुवि for शुचिः। BK तेजोगति: K: तेजोराशिः 1 DK असज्ञेयः K• इवासंख्यः for असख्येयः । "Edns ABCDEGHKLN गृहापादपि for निगण्हीयादि ! Edns चक्षुषा D चक्षुषां H चक्षुपि। 7aSK, SG, SA चिंत्यत ST चितता for सप्रितम् । ST, SA रुत्य for कार्य । SK, SG तच क्षिप्रमकाालक SA', ST तच क्षिप्र विधीयताम् SA2 तव क्षिा विचार्य वै। USG, ST, SA निश्चित्य for सचिंत्य । SC, ST, SA वि for म । 8as.c a for °वत् । SG, ST, SA हितात्मनाम् । B SG, ST दुर्जया: for दुईया. । SK, SA. सलु शूरास्ते ! S. cl. रक्ष्या ( SAI भक्या) नित्य च ( SA हि) दैवतैः ( SG देवतेः) for aपापास्तपसा वृत्ता। 9 aSK मानवान SG, ST, SA ज्ञानयान for गुणवान् । S. cl. पार्थः for शुरः । s.. नीतिमान् । UST रिवासा. SK, SG, SA भिरापुर्णः for रसख्येयः । S. cl. दहेदपि च (ST निर्दहेदपि) चक्षुषा for निगृण्हीयादि चक्षुषो ।

·अ..२६ श्लो. १०. अ. २७ श्लो.१.२] गोहरणपर्व-मीप्मवचनम् । २०७ विज्ञाय क्रियतां तस्माद्यो वा मृग्यतां चरैः। ब्राह्मणेश्चापरैः सिद्धयें चान्ये तद्विधा जनाः ॥१०॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे द्रोणवाक्यं नाम पड्रिंशोऽध्यायः॥२६॥ ॥ सप्तविंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच। ततः शान्तनवो भीमो भारतानां पितामहः। श्रुतावान्देशकालज्ञस्तत्त्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १ ॥ आचार्यवाक्ये परमे तद्वाक्यमभिसंदधेत् । हितार्थ स उवाचेमा भारती भारतान्प्रति ॥२॥ 10 a FI CATE for FREE | Edns BCLGHLIINATA sta for 911 Edns ABCEIGHLIN मृगयामहे for मृग्यता घरे । K यले: for चरः। Tans ABCDEFGHLITTEK T: for 1975, Idns ABCDLF GHAIN तद्विदः for तद्विधा । - * ★ * । XXVII IaLdns ABCDIGKL भरतानाम् । BA सर्वज्ञस्तत्वयमवित् । 2aM addy अw befone आचार्य 1 Idny ABCDIGHALN वाक्यापरमे 21 वाक्यपरमे । !! परम for परमे। BE अभ्यनदत D अभिसदधन H अभिसदधे अभिसयदन् अभिनदयन् । II हितार्थी for हिना । Ldas CDENT समुवाच A सनुयाय for स उवाच । K महायवती for उवायेमाम् | Idn'OGN एनाम् | CGLII भरताना भारती for भारतान् । 10 a SK, SA तरमायत्न कियत SG हरमायत्ताश धराणि ST रमाय चला क्रियताम् | S.. भूया मृगयामहे । BSK चार for पाप 1 SA, SG, ST घारपुरु. for पारः सिद्दे 1 SK मापसेनिपुणेरपि SG, ST निपुणेस्तापसेरपि, SA मिरतापमनपुर्णः for ये पान्ये AIENT FAT IAdh not completed in S. c. * * * xxVIITask omits an..sd. धीमान for भEI SA.ST मानाना। UST भावान् । Sc नीतिमात्र महामनि for तत्या मधमविम् । Dascl. reads instead -माम्मन्नुपरने वाफ्य आपापस्य महमा. अगनरमुका. 1759 furt (ST43 for TF1 : SA nit G pir ST सयुन for "ममता) ·२०८ विराटपर्व। . [ अ. २७ श्लो. ३-५ युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंहिताम् । भीष्मः समवदत्क्षिप्रं गिरं साधुभिरचिंताम् ॥ ३ ॥ यथैप ब्राह्मणो द्रोणः प्राह सर्वार्थतत्त्ववित् । सर्वलक्षणसंपन्ना नाशं नाहन्ति पाण्डवाः॥४॥ श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः साधुव्रतसमन्विताः। वृद्धानुशासने सक्ताः सत्यवतपरायणाः ॥ ५॥ 3 a BEGN समायुकां for समासका । N भीष्मो for धर्मज्ञे । Edns CG संवृता BEKL सश्रिता D संभृताम् for सहिताम् । N मुधर्मसविता for धर्मसंहिताम् । b Edns सम वदत् D संवदना for समवदत् । Edns CDGKMN तत्र for क्षिपर अर्थिता for अर्चिताम् । 4 a Fans CG य for यथा । BEHK एव N इह for एपः । Idns BCDE FGKLMN प्राह द्रोणः for द्रोणः प्राह । HLI तत्वार्थ for सर्वार्थ | BEH धर्मवित् 1 दर्शवित् for तत्ववित् । b Edns CGTN साधुव्रतसमन्विताः for नाशं नाहति पाडवाः । 5a Edns GK व्रत for वृत्त । Edns G उपपन्नाच N सुसंपन्नाः for उपसंपन्नाः । Edns GK नानाश्रुति N नानाश्रुत L साधुवृत्त for साधुवत । K समाहिताः for समन्विताः। b Edns AF युक्ताः BEGAN लमाः स ममाः for सक्ताः । 3a SK, SA, SG समायुक्ता । SA' धर्मसयुता । bs.cl. त्वभ्यवदत्तत्र for समवदक्षिणम् । 4as. cl. reads instad :- यथा नो माह्मणोऽवादीदाचार्यः सर्वधर्मविव । ( SAI अयं ST वः for नः।) BSK, SG, ST श्रुतवृत्तोपसपन्नाः IST न नाशं यांति । SK, SG, SA आयोति for अर्हति । 6 a SK, SG, ST सर्वलक्षणसपन्नाः। S. cl. वृत्त for यत । USK, SA यत्ता: SG, ST युक्ताः for मनाः। S. cl. धर्म tor व्रत । + ·अ. २७ श्लो, ६.९] गोहरणपर्व-भीमवचनम् । समयं समयज्ञास्ते पालयन्तु शुचियताः । नावसीवितुमर्हन्ति उद्दहन्तः सतां धुरम् ॥ ६॥ धर्मतश्चैव गुमास्ते स्वेन वीर्येण पाण्डयाः। न नाशमधिगच्छेयुरिति मे धीयते मतिः ॥ ७॥ तत्र बुद्धि प्रणेप्यामि पाण्डवान्प्रति भारत । न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यतेऽन्वेपितुं परैः॥८॥ यतु शक्यमिहास्माभिस्तान्चे संचिन्त्य पाण्डवान् । बुध्या प्रायेण तद्दोऽहं प्रवक्ष्यामि निबोध तत् ॥ ९ ॥ Ga Bins ABHFGIIKLIN लपंत: for पालपंतु 1A शुचिस्मिताः for शुचियताः। Comits v. 5 and v. 6. a. BADI नायसीदतुम् for नारमादित। BG न च सीदिनु BE add हि before 7 aBI. In for R S Tans CD भुपीयेंण प BL सवीर्येगापि GHKLN वीर्येण च lor श्वेन पीर्येण । 6 II 37190 for 3 8arans CG स्यामि for प्रोग्यामि । BD नॉनि: for तु नीतिः। A मेरितुं BE त्येपिनु N अन्यक्तुिं C omits 811 9aN पाप for शाप IAमंचिय for सपिंप Comitsa Mang ICIGII प्रयुनं ADIRLIN गुम for भायेण । ( नद्रोहः । पपन IAR ABDLIGKLIIN गटोहम् for नदोई। AFHLE पदामि । DLS लिफल for लिपोप पाए। Cask, SA, SG पालपत: ST पारर्पन for पाटपन्न। s.d. ममता: 1ST repatria & 96 b after thie Us.cl. नति ने पाया: for गरिनुमान। Tas.d. गामा for viत:IS.तीन । " SRH (r.d.tan for Sa SK 7THSG,ST, S.1757 lur time SK, SG, ST, SA' treamir fort Sd Real 2.5. SI, STRITISKRISTRI .

·२१० विराटपर्व। [अ. २७ श्लो. १०.१४ नत्वियं माशैनीतिस्तव वाच्या कथंचन । साधुभिः साधु वक्तव्यं नाविनीतं कथंचन ॥१०॥ वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः। अवश्यं त्विह वीरेण सभामध्ये विवक्षता ॥ ११ ॥ यथामति विवक्तव्यं सर्वशो धर्मलिप्सया । तत्र नाहं तथा मन्ये यथायमितरो जनः ॥ १२ ॥ विवासो धर्मराजस्य वर्षेऽस्मिन्वै त्रयोदशे । तत्र तात न तेपांचे राज्यं भाव्यमसांप्रतम् ॥ १३॥ पुरे जनपदे वापि यत्र राजा युधिष्ठिरः । सत्यवादी सदा दान्तो भाव्यः सत्यपरो जनः ॥१४॥ 10acननु । Edns ABCDEFGKLM तस्य N तेपाम for तव | Edn' कदाचन for कथंचन। UEdns ABCDEFGKMN सा स्वियं for साधुभिः | Edns ABCDEFGH KAIN वक्तव्या for वक्तव्यम् । Edns ABCDEGHAN नत्वनीतिः F नचा नीतिः for नाविनीतम् । 11 6 Edns ABCDEFKM धोरण for धीरेण ! Edn- ABCEFGKLMN सता for सभा। 12 a Edn' यथार्ह Ednt CDGN यथार्थे for यथामति । Edns G इह D अभि N इति for वि° | Edds BCEG सर्वथा for सर्वशः। 13 a BCDEGHK निवासं N विवासं for विवास: IN adds हि before अस्मिन् । K तु for IN omits वै । 6 Edns ABCEFGHLMNP K I for. 14 a Edos G for : B Edns ABDEFGHALN प्रिय° for सत्य | Edns BEFGHM भव्यः for भाव्यः। BE सत्यपरायणः for सत्यपरोजनः | Edns ABCDEGHKLN read v. 14 b before v. 136. 10 a ST नन्वियं । S. cl. साधु वक्तव्या for माशैनीतिः । S.cl. तस्य नीति for तषवाच्या। ds.cl. omitsb. 11 a SA' तत्र for तात । SG, ST, SA सत्यवादिनः । BSK, SG, ST, SA' तु नियुक्तेन SA विनियुक्तन for विह वारेण । 12aSK यधाई SG यथामतिः। SA च SK, इह SG हि । STF for वि (वक्तव्य) SK सर्वधा SG, ST, SA सदृशं for सर्वशः। bs.cl. यथान्ये मेनिरे जनाः । 13 S.cl. omits v.13. 14aSG भाव्यः for वापि। 0 S. cl. of 2.

·- अ. २७ श्लो. १५-१८] गोहरणपर्व-युधिष्ठिरवासस्थानमाहात्म्यम् । २११ तुष्टः पुष्टः शुचिः शक्तो यत्र राजा युधिष्ठिरः । दानशीलो वदान्यश्च निभृतो हीनिषेवकः ॥१५॥ नासूयको न चापीयु तिवादी न मत्सरी । भविष्यति जनस्तत्र स्वं स्वं धर्ममनुव्रतः॥१६॥ ब्रह्मयोपाश्च भूयांसः पूर्णाहुत्यस्तथैव च । कतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः॥ १७ ॥ सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग्वी न सशंयः। संपन्नसस्या च मही निरातङ्का भविष्यति ॥१८॥ 15 a Edns A'CDGKNEZ: for qu: 1 I omits FT: ge: 1 Edns A'CD GK दक्ष IN शुद्धः for शक्तः। UKLM निषेधक: for निपेवकः। 1ba Edns CGKN अभिमानी D अतिमानी for अतिवादी। UEdng CG स्वयम् for स्वं स्वं । 17 aN धर्मपोषा: for मझधोका। 186A निरीतिका for निरालंका । भविष्यति निरौनिका for निराशभविष्यति । नरम्तयां निरीनिका। 15as.cl. हट: for तुः। SG, ST, SA तुरः for y: I SK दक्षः for दान्तः । SA3 निवसेन्मतत्सरः for पर राना युधिष्ठिरः । bSG, ST, SA क्षमायुक: for वदापय | SG निधन: SA निषेधाःS.cl. interchanges a &. 16a SG, ST, SA दादुर: for पापा: : SK माभिमानी SG, ST SI नाय. भाग्यः for मानियादी bs.dl. खप fort 17 SK, SG, ST, SA goriva: SA' man: for in: SA गांfor । 18 a ST F for **TI sci. गांधीनिगमपा for iनगनका मारा।

·२१२ विराटपर्व । [अ, २७ श्लो. १९-२३ स्वादुवन्ति च धान्यानि रसवन्ति फलानि च । गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती ॥ १९ ॥ वायुश्च सुखसंस्पर्शी निष्प्रतीपं च दर्शनम् । भयं नाभ्याविशेतत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २० ॥ गावश्च पहुलास्तत्र न रुशा न च दुर्दुहाः । पयांसि दधिसपीपि रसवन्ति हितानि च ॥ २१ ॥ गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि च भवन्ति च । तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २२ ॥ रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणाधिकाः। दिशश्चापि प्रसन्नाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २३ ॥ 19 a ldn' DKN फलपति Idn - CGHL गुणपति for स्वादुवति । 20a ABET नि प्रतीप C निभय for निष्पतीप । C वाति सवश for च दर्शनम् । 6 Edn' नभय त्वाविशेत् BE आपन्नाभ्याविशेष CGH भय न त्वाविशेत् N भयना- त्राहित for भयनाभ्याविशेत् । 21 a Commts न रुशा | Ldns CDIGM दुर्बला: fon दुर्दुहाः । bH for i N omits the whole verse 22 a dns BCDEG पेयानि for पानानि । K भल्याणि for भोज्यानि । Edns BCDEGHAL रसवति for घ भवति । N omts the whole verse 23 a L रूपशब्दा for शब्दाश्यापि । Ldas BCDLGHLN गुणाविना for गुणाधिका । B Edns CG दृश्यानि च ABCDEFLM दिशश्व HKN दृश्याश्चैव for दिशश्यापि। 19 a SK, SA रमवति SG, ST गुणवति for स्वादुवति । ST सस्यानि for धान्यानि । SK, SA गुणवति for रसवति । 20 SG मुशुभस्पर्श । SA, SG, ST omit निष्प्रतीप चदर्शनम् | SK interchanges निष्प्रतीप &c and यन राजा &c BSK, SG च नाविशेष for नाभ्याविशेत् । ST, SA omit भय नाभ्याविशेतत्र । 21 as cl बहुक्षीरास्तथा (ST, SA प्रदा SG सवा) गाव सुपुष्टाश्च मुदोहनाः । BSA, SG मधु for दधि । 22aST पाकानि for पानानि । SK, SG, ST विविधानि for च भवति । USG, ST राजन् for देशे । SA omits the whole verse 28 asG, ST शब्दाः for गया । SG, ST गधा for शब्दा I SK, SG, ST Tufan SA' omits this line USK, SG, ST दृश्यानि च for दिशश्यापि । S. cl. प्रसन्नानि । SA omits this luPSA दृश्यायिक।

·अ. २७ श्लो. २४-२७] गोहरणपर्व-युधिष्ठिरवासस्थानमाहात्म्यम् । २१३ धर्माश्च तत्र दृश्यन्ते सेविताश्च द्विजातिभिः । स्वैः स्वर्गणैश्च संपन्ना अस्मिन्ध त्रयोदशे ॥ २४ ॥ देशे चास्मिन्भविष्यन्ति तात पाण्डवसंयुते । संप्रीतिमाञ् जनस्तत्र हृष्टः पुष्टोऽतिमानदः ॥ २५॥ देवतातिथिपुजासु सर्वभावानुरागवान् । इष्टदानो महोत्साहः सत्यधर्मपरायणः॥ २६॥ अशुभद्विद सभाप्रेप्सुः नित्ययज्ञश्रुतवतः। भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २७ ॥ 24 a Edns C सर्वैस्तु for दृश्यते । HK omit 24 a. 6 KIN # for 1 Edns ACDFGHKLMN *fl: for #4711: 1 DN यस्मिन् K तस्मिन् ॥ यस्मिन् for अस्मिन् । 25 a Edns BCEGHAN देशे तस्मिन् D तत्र देशे L देशे तत्र for देशे चास्मिन् । L वर्णाः । N जनाः for तात | L संयुतः । BG जनपद: for जनस्तत्र | Edns BCDEGHKLN संतुष्टः शुचिरव्यय: A संहृष्टः शुचिरव्ययः । K संतुष्टःशुचिरुज्दलः । ॥ हृष्टपुष्टोभवत्तदा for हृष्टपुष्टोऽ- तिमानदः। 26 a G पूजा च for पूजाम | BEN सर्वभूता° for सर्वभावा । b Edns CGK स्वस्व BDEHLN शश्य for सत्य । 27 a ldn' अशुभाxि Edns ACDEGHKLN शुभमेमुः for सभामुः । Edns C इष्टयज्ञः | BEKLN नित्ययज्ञ: FH नित्य यज्ञ | G इष्टयः for नित्ययज्ञ Edns ABCDEFGLAMN शुभवरः ( थियावृतः । for थुतमतः । F अशुभद्वित्प्रेप्मुः। 24 a SK सर्वेस्तु for दृश्यन्ते । SG, ST, SA omit this line. US. cl. संयुक्ताः for सपनाः । SK कस्मिन् SG, ST, SA तस्मिन् for अस्मिन् । 25a SR तस्मिम् SG, ST, SA तन for चास्मिन् I SK नतः ST तत्र SA' यत्र for तात IS.el. सश्रिते for संयुते । US. cl. सतुष्टः शुचिरण्ययः (ST अम्पयः) for सुत्रोऽनिमानदः । 26a SK, SA मनानु° SG, ST भूतेषु for भावानु । USE, SG, ST दान for दानः | S. cl. महोत्साहः | Sci. नित्यं (SA' नित्प) for सत्य and धर्मपरायणाः । 2ra sK शुभस्विरः 1S. cl. शुभेच्छा for सभारेप्मुः । SH, SG, SA नित्यतुटा ST नियं सुग: for नित्ययज्ञ | SG, ST, SP शुभान्विताः SC, SA श्रिया विता: for भूतमतः । • S. d. vitit FIETS IT reads 27 a. after thus, ·२१४ विराटपर्व। [अ.२७ श्लो. २८-३१ सत्यवाक्यावृतः स्नातः शुभकल्याणमङ्गलः । शुभार्थप्सुः शुभमतिर्यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २८ ॥ भविष्यति जनस्तत्र नित्यं चेष्टप्रियवतः। धर्मात्मावस्थितो दृश्यः सोऽपि तात द्विजातिभिः॥ २९ ॥ किं पुनः प्रारुतैः पार्थः शक्यो विज्ञातुमन्ततः । यस्मिन्सत्यं धृतिक्ष्यिं परा शक्तिधुवा क्षमा ॥ ३० ॥ तस्मात्तत्र निवासं तु छन्नं सत्रेण धीमतः। गतिं च परमां तस्य नोत्सहे वक्तुमन्यथा ॥ ३१ ॥ 28 a Edns ACDGHKLN 14959149157: BE 240174171 | Edns ABC DEGHLN at K 73 for fra: UM शुभार्थेषु । 290H धर्मराजः for धर्मात्मा | Edns Cशक्यते BEN स तदा GK सततं । H सदा for अवस्थितः । Edns C ज्ञातुं for दृश्यः । K तादृक् for तात । K विधै- नृभिः for द्विजातिभिः । 30a Edns CG तात for पार्थः Edns CG पार्थ: L शक: for शक्यः । Edns CG विज्ञायते कचित् । स वेदितुमंततः for विज्ञातुमन्ततः । UEdns ACFGHKLMN दान for दास्यं 1 Edns CG शाति: for शक्तिः । N दया for ध्रुवा। 3la L तु गच्छत for निवासं तु Edns ACFGHAIN यत्नेन for सरेण । UEdns ACFGM तत्र for तस्य । 1 28a S. cl. व्यक° for सस्य" and "स्ततः ( SA: स्तथा), for वृतः। S. cl. तात for fra: 1 S. cl. CANTI: S. cl. reads this line before v. 27. bs.cl. omits thisl. 29 a S, cl. omits this l. USK धर्मज्ञः ST धर्मज्ञाः for धर्मात्मा SK, SG, SA स तु दुज्ञेयः ST ते तु दुईयाः for (अ)वस्थितो दृश्यः S.cl. सर्वज्ञैश्च for सोऽपि तात । 30a SK तात for पार्थः । SK पार्थो विज्ञायते कचित् SG शक्तो for शक्यो। SG, SA ज्ञातुं वने वसन् for (शक्यो) विज्ञातुमंततः । USG, ST, SA' तस्मिन् । SG सत्य । S. cl. दानं for दास्य । SA' भुवा for परा Rnd परा for ध्रुवा | ST अहिंसता for ध्रुवाक्षमा । 31a ST तस्मिन् for तस्मात् । S.cl. निवासः (SA स) पार्थानाम for तत्र निवास तु 1 S.cl. चिंत्यतां यद्वीमि वः for छन्न सरेण धीमतः । USK, SG, ST, SA' गतिवाररमा नत्र SA1 गति वा परमा नत्र ।

·२१५ अ.२७ श्लो. ३२-३४] गोहरणपर्व-कृपाचार्यवाक्यम् । एवमेतत्तु संचिन्त्य यत्कृतं मन्यसे हितम् । तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येवं श्रद्दधासि मे ॥ ३२ ॥ वैशंपायन उवाच । ततः शारद्वतो वाक्यमित्युवाच तदा कृपः । युक्तं प्रोक्तं च वृद्धेन पाडवान्प्रति भारत ॥ ३३॥ धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं तत्त्वतश्च सहेतु तत् ॥ तत्त्वानुरूपं भीप्मेण ममाप्यत्र गिरं श्रुणु ॥ ३४ ॥ 32 a GL interch एव and एतत् | Edn- D स्ते | BEGN स्त्य for रुत। Homits यस्त। BD यदेव for ययेव । Edns & BODEGHKLN begin a new Adh. bere. 33aFans BCDGHKLN रुपस्तदा। 6 Edns ABDEGKLAN T for 75 CP Ka for 7 Idns AB CDEFGKIN भाषितम् for भारत । 34 ac धर्मेण सहितम् I N सूक्ष्म for लक्ष्ण । D धमतत्व for सत्वतश्च । Idns BCDEGEN सहेतुकम् AFHL सहेतुमत् । VEdns BCDEGHKL TR N भट्ट for तत्व IN उस्त च for अनुरूप । 32 a SA एव for एन]। 5.cl. यत्रुत्य साधु मन्यसे । US.ci एतत् for एवम् I ST दिन तव for श्रद्दधासिमे । 33 as.cl रुपस्तदा । and beging a new Adb. from here US. पान for प्रोTIST कोरद for भोक्न च.Sc. भापित for मारन । 3ta SG धर्मग for धमाघ IS.cl. सई सत्य (SG, ST, SA नय्य) स (SAD) हेनुकम्। b SH, SA, SG, ST नत्र SA' अत्र for नत्रSK, SG, ST, SAP भमश I SI, SG, ST चयन SA प वर for अनगिर ।

·२१६ ...विराटपर्व । [अ. २७ श्लो..३५-३८ तेषां चैव गतिस्तत्त्वाद्वासश्चैपां विचिन्त्यताम् । नीतिविधीयतामत्र सांप्रतं.या हिता भवेत् ॥ ३५॥ नावज्ञेयो रिपुस्तात प्राकृतोऽपि बुभूपता । किं पुनः पाण्डवास्तात सर्वार्थाः कुशलारणे ॥ ३६ ॥ तस्मात्सत्रप्रविष्टेषु पाण्डवेपु महात्मसु । गूढमावेषु च्छन्नेषु काले चोदयमागते ॥ ३७॥ स्वराष्ट्रपरराष्ट्रेषु ज्ञातव्यं बलमात्मनः। उदयः पाण्डवानां च प्राप्तकालो न संशयः ॥ ३८ ॥ 35a G गति । Edns तीथैः A सम्यक् BEHKL तथ्या C तूर्ण D तस्य G सूक्ष्मा N तर्कात् for तत्वात् । D तेषां for एषा | Edns BCDEGHKN प्रचिन्त्य: ताम् A प्रचित्यताम् for विचिन्त्यताम् । b Edns ABCDEGHLN चापि र वापि for अत्र । K हितामति for हिता भवेत् । 36 a D प्ररुतः for प्रारुतः। L बुभूपिभिः N बभूषता D बुभुत्सता । B Edns ACDGHKN सर्वास्त्रकुशलाः BE धर्मार्थकुशलाः L सर्वार्थकुशलाः। M इमे। 37a AH सत्यप्रतिष्ठेषु । bH दृढभावेषु ।D कालेन for काले च । 38 a Edns ACDGHKL स्वराष्ट्रे Edns CG परराष्ट्रे च D परराष्ट्रे वा BE राष्ट्रापर। B AGKLN उदये BE पाडवाभ्याम् । Edns BCDEFGHKLM प्राप्ते काले GN प्राप्तकाले। 35a SK सत्र, SG, ST, SA तात for नत्वात् । SK, SG निवासश्चानु । ST, निवासव्येव । SA वासश्चैवानु for वासश्चैपावि । USK तत्र । SG, ST, SA' चान | SA' चापि for अन । 36a ST विजानता SA' बलीयसा for युभूषता । BS.cl. शूराः for तात | and विद्वासाबालिनस्तथा for सार्धाः etc. 37 ST तेषु for सर and प्रवित्तेषु for प्रविष्टेषु । UST, SA' आगते for "मागते । 38a SK स्वराष्ट्रे परराष्ट्रे च I ST ज्ञातव्या धमवित्तमाः। 6SG, ST, SA पांडवेयानां for पांडवानां च ।

·अ. २७ श्लो. ३९-४१] गोहरणपर्व-कृपवाक्यम् । २१७ निवृत्तसमयाः पार्थाः सत्यवतपरायणाः । महोत्साहा भविष्यन्ति पाण्डवा अमितौजसः॥ ३९ ॥ तस्माद्दलं च कोशश्च नीतिश्चापि विधीयताम् । यथा कालोदये प्राप्त सम्यग्वे संदधामहे ॥ ४० ॥ तात मन्यामि तत्राहं बुध्यस्व वलमात्मनः । नियतं सर्वमित्रेपु बलवत्स्ववलेषु च ॥४१ ॥ 39 a LN निवृत्तसमयाः । Edns BCDEGHKLN महात्मानो महायलाः । MCN महोत्सवाः । Edns AC समितोनमः BDELN पतितेजसः H अतितेजसः G अमितेजसः रचातितेजसः। 40 DG कोश N Edn' को for कोश: I Edn' पलः । b Edns BCDEFHKLMN a: Gaat for 1 BCEN SU H qui महि G विधीयते for संदधामहे । 41 a BER मन्ये D इति for तात | Edns CN पुयापि BEK' तत्र तुम मन्यस्व L वक्ष्यामि for मन्यामि । G यदेतन्मन्यसे K तात मन्यामहे for तात मन्यामि । Edas CDHLN तत्सर्वम् BEK अहं तात for तत्राई । B युद्यास्त F अभ्यस्व for युध्यस्त । C हितं for यलम् । BA नियन: for नियतं । BCDE पलेषु for अबलेषु । Bomits | Momita v.41. 89as.cl. महात्मानो महापला: for सत्यमनपरायणाः । USK पमितोममः SG, ST, SA तिनेनसः for अमिनोनसः । 10a SK को for कोशEISG omits कोरा I SG, ST, SA एy for अपि । B SK, ST At for | SG सदप्महे परेः SA सन्धामहे पौ: ST सधियामहे । 41 as.d. पत्र (SA'तप्र) पमन्यसे भैयः । BSG, ST निभप for नियतं । SP मत्समिश्रेषु | SA' नरेप । SG पले.पु for अपले । ST मलं मध्यपटेप for परपम' etc. 28ME ·विराटपर्व ।। [अ. २७ श्लो ४२.४४ उच्चावचं बलं ज्ञात्वा मध्यस्थं चापि भारत । प्रहृष्टमप्रहृष्टं च संदधामस्तथा परैः ॥ ४२ ॥ साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन बलिकर्मणा। न्यायनान्येन च परं बलाच्चानम्य दुर्बलान् ॥ ४३ ।। सान्त्वयित्वा च मित्राणि पलं चाभाष्य मुख्यतः। स्वकोशवलसंपचः सम्यक्संधिमवाप्स्यसि ॥४४॥ 42 aH च यत् । चले for वलंIN माध्यस्थं । BE आति for अपि । BD मरुष्टं for प्रहृष्टं 1 D अप्ररुष्टं N अपरुट for अप्रहृष्टं । Edn' CKN संदधाम BE संदधीमः D संदधानःG संधनीयं 6 संदधानं for संदधामः । L वा M for IG अथापरैः for तथापरेः। 43 a Edns CDGN भेदेन H दण्डेन for दानेन । Edns CDN दानेन BEG दण्डेन for भेदेन । BE भेदेन GH दानेन for दण्डेन | AL चल° for बलि । VEdns BCEFGM आक्रम्य DHKLN आनम्य for अन्येन | Edns AB CDEGHALN परान् for परं । L आक्रम्य for आनम्य । बलादानम्य । 44 a Edns 7 for a first i F omits first T1 Edns BCDEFGHKMN आभाष्यतां मुसम् for चाभाष्य मुख्यतः । B Edn GHK मुकोशबलसंवृद्धः Edn' BCELN सकोशयलसंवृद्धः A सकोश- पलसंपन्नः D सकोशबलमृद्स्यात् । Edns ADFGLAIN सिद्धि for संधि । 42aSK, SG सारं फल्गु ST, SA सारफल्गु for उच्चावचं । SA फलं for बलं । SG मध्यस्थान :ST मध्यस्था for मध्यस्थं । b. SK अमहृष्टं प्रहृष्टं । S. cl. वा for च । SK संदधाम तथा । SG तथा संदध्महे । ST, SA तथा संधामहे । 43 aSG भेदेन दानेन ST भेदेन दडेन | ST दानेनांजलि कर्मणा । USG, ST, SA आनम्य SK आक्रम्य for अन्येन । SK च परान SG, ST, SA यलिनः for च परं । SG, ST, SA दुईदः for दुर्वलान् । 44 a Se Pal मुख for मुख्यतः। SG, ST, SA सं चाभाष्य (ST सभाव्य च) पलं मुखं for पलंचा etc. Us.cl. संवृद्धः for संपन्नः 1 SG, SA सर्वा for सम्यक् । S.d. सिद्धिं for संधि ।

·म.२७ श्लो.४५-४६.अ.२८ श्लो.१] गोहरणपर्व-निगतराजवचनम् । २१९ योत्स्यसे वापि बलिमिररातिभिरुपस्थितैः । अन्यस्त्वं पाण्डवैर्वापि हीनस्वबलवाहनैः॥४५॥ एवं सर्व विनिश्चित्य व्यवसायं स्वधर्मतः। - यथाकामं मनुष्येन्द्र चिरं सुखमवास्यसि ॥४६॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे भीष्मरूपवाक्यं नाम सप्तविंशोऽध्याय ॥ २७ ॥ अष्टाविंशोऽध्यायः। वैशंपायन उवाच । अथ राजा त्रिगर्तानां मुशर्मा रथयूथपः । प्राप्तकालमिदं वाक्यमुवाच त्वरितो भृशम् ॥ १ ॥ 45a Edns ACDIFGHKLN च for वा । Edns ABCDEGKN अरिभिः- प्रत्युपस्थितेः PM अखिभिःमायुपस्थिताम् H अरिभिः पयंगस्थितः । 6 K for a Nafaa: 1 GKB for 1 Edns BCDEGN : हीनाः ॥ हीन: for हीन ! Edn' CGK च बलवाहनः L स्वपलमात्मामः for स्वपलवाहनः। 464K व्यवहार for व्यवसाय । UEdns ACDFGHKLIN यथाकाल for यथाकामं । * * * * XXVIIL 1 b Edns Comt for qui 45a S.cl. u for वा । and अभिः प्रत्युपस्थितः । BSG, ST, SA वा for RISK होन:1 SG, SA होना ISGy for स्व! 46as.c. प्यपहतासि न्यायत: tor व्यवसाय स्वधर्मतः । bs.d. कालं for फार्म । * XXVIIL.1as.cl. नत: for अथ । bS..पली for भृशम् ।

·२२० [अ. २८ श्लो. २-५ विराटपर्व । असकन्निकृतः पूर्वं मत्स्यशाल्वेयकैः परैः। सूतेन चैव मत्स्यस्य कीचकेन पुनः पुनः॥२॥ बाधितो बन्धुभिः सार्ध बलादलवता विभो । -स कर्णमभ्युदीक्ष्याथ दुर्योधनमभाषत ॥३॥ असकृन्मत्स्यराज्ञा मे राष्ट्रं बाधितमोजसा । प्रणेता कीचकश्चास्य बलमत्तोऽभ्यभूत्पुरा ॥ ४ ॥ क्रूरो मर्षी च दुष्टात्मा भुवि प्रख्यातविक्रमः। निहतस्तत्र गन्धर्वैः पापकर्मा नृशंसकृत् ॥५॥ 2 a Lans CG निष्कृताः र निजित:AN मत्स्यशाल्व BE मत्स्यः शाल्दे° F शायनकैः . मत्स्यशाल | Edns CDGHKL प्रभो N सह for परैः । UEdns CD एप च for च एव । BE मत्स्येन L मत्स्यानां । 3 a Fans बलवता B बलरता | Edns विभौ। BK उपागतः for अभापत । 4 a DGN मत्स्यराजेन for राज्ञा मे । D बाधितु । B Edns GK तस्य for चास्य । Edns BCDEGHN बलवानभवत् A यलेह्याध. रुतः K बलवान् सह्यभूत् । बलवानभ्यभूत् । L बलमत्तो मदोत्कटः । ba H सदा । शूरः for झूरः । Edns AFKIN स. CDK मु for च । BD KN विख्यात° for प्रख्यात । B Edns CGAN स तु K तु सः for तत्र | Edns CGK नृशंसवान D नृशंसकः। . 2a SG, ST, SA read मुशर्मा उ° | before v.2 SG, ST, SK, SAY मास्यसाल्वेयकेक्यः (SA' मत्स्य°)। B SAB चापि SK एव च, for पेय । S.cl. मास्यस्य । SG, ST, SA पुरा स्वहम् for पुनः पुनः। BaSAपातिता for पाधितः । b SK, SA RI SA 541477 1 SG, ST omit this line. 4as.c. राष्ट्र ममाहरुद्राजन् राजा मास्त्येन पाधितम् for असरुन्मस्य । Bs.d.तस्प for पास्य । SK पोसिक: ST परपान for परमत्तः । S.. अभवम् । Sas.c अमपी दुयो शेना मन्यातपटपोन 15G अमां । ST मान for नेता US.d a for नि । - ·अ. २८ श्लो, ६-१०.] गोहरणपर्व-त्रिगर्तराजवाक्यम् । २२१ तस्मिंश्च निहते राजा हीनदो निराश्रयः । भविष्यति निरुत्साहो विराट इति मे मतिः॥६॥ तत्र यात्रा मम मता यदि ते रांचतेऽनघ । कौरवाणां च सर्वपां कर्णस्य च महात्मनः ॥ ७ ॥ एतत्यानमहं मन्ये कार्यमात्ययिकं हि नः। राष्ट्रं तस्याभियास्यामः पशुधान्यसमाकुलम् ॥ ८॥ आददामोऽस्य रलानि वसूनि विविधानि च। ग्रामाराष्ट्राणि वा तस्य हरिप्यामो विभागशः॥९॥ अथवा गोसहस्राणि सुवहनि शुमानि च । विविधानि हरिप्यामो निपीड्य च पुरं बलात् ॥ १० ॥ Gardus CD विनिहते BE तु निहने for च निहने | ADGKLIN राजन् । Tans C हतदर्पः नदपः क्षीणदपः । B अनय निर: for अनघ । 8 BE प्रातकालं । एतस्याप्यं । 8 D अपि यास्यामः IN अभियाम्यामि H अभियायाम: A अभिगवाशु । Eins CDGHKLN यहुधान्य° 1 DK °धनाकुलं । 9 a BENI आददान: DN आदास्यामः । Idns CDKHL विविधानि पनि च N विविधानि पहूनि च । bL पान्यस्य for वा नस्य । BL हरिष्यामि । 10 a Fins C शुमानि च यहूनि च । DGEKLY पनि च for मुबहनि । bIdns BCDIGIKLN प्रतिपाइप for निपीडप घL रिपु for पलान् । 7 a - 6 a SK, SG, ST w for FISK, SG, ST 17 SA' Art: 1 8 a SK, ST, SG Frú for TE! SK, SG, ST ad for FT4 1 S. d. मान for हिन। USG, ST, SA याला तु for °यारपामः ISd धन for yon 90 SG, SA आददीमST भादधेमहि । Sc. विविधानि पनि । bSG इनिप्पामा। 10a SK, SG, ST पनि शुभदर्शन SA पनि मदना: for अपहनि मानि । ASI SG kitur for fari i SK IS SG, ST, SA पीनारपom.प.

·२२२ विराटपर्व। [अ. २८ श्लो. ११-१४ कौरवैः सह संगम्य त्रिगतैश्च विशांपते । गास्तस्यापहरामाशु सह सर्वैः सुसंहताः॥ ११ ॥ संधि वा तेन कृत्वाशु निवधीमोऽस्य पौरुपम् । हत्वा वास्य चमूं कृत्स्ना वशगां त्वां नयामहे ॥१२॥ तं वशे न्यायतः कृत्वा सुखं वत्स्यामहे वयम् । भवतो बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः ॥ १३॥ तच्छत्वा वचनं तस्य कर्णो राजानमब्रवीत् । सूक्तं सुशर्मणा वाक्यं प्राप्तकालं हितं वचः ॥१४॥ 11 a Edns CG संगत्य संमंत्र्य । D त्रिगतिः । BA गास्त्वस्य GL गावस्तस्य । Edns C अपहरामोद्य BE अपहरिष्यामः L आहरा- माशु N आहारयामाशु । Edns सर्वेश्चैव । A मुसंहितैः BEGIN सुसंगताः DL मुसहिता: DH सुसंयताः । 12a Edns CGL संविभागेन । सधि वा तेन N सविधो तेन for संधि वा तेन | Edns AGKHL °तु BE अथ N ते for आशु । D विगृण्हाम: N निगृहीमः । । विधुन्वानः for निबध्नीमः । Edns BCDEHKLN 3 for 11 A Hair for Britt Edns CN - मेवानयामहे | A पमुसवंम् BE वशमय GHK दशमन्दा L वशं तद for वशगो त्वाम् । D सामश्च लमामहे । F omits from निमधीमः in v. 12t0 सुराम inv.13. 186 Edn' D भवताम् भवता । 14 6 IN युक मुशर्मणः | Edns ABCEFKLIN च नः for वचः। Ans 11 & SG TRI ST, SA FIRA: SG, ST, SA SG, ST, SA निगताश। B SA' गावस्तस्य SG, ST गास्तु तस्य for गास्तस्याप | SK हरिप्यामा SA' आहरामाशु | S.el. महारथैः for मुसहताः । 12aST युद्धं SG साधः। S.cl. तु for आशु | SG यीनोस्य च ISA'ह for अस्य। 6 SG जित्वा tor हवा । SA R for पा I SG, ST, SA पशमन्वा SK परामेवा। 13 a SG An for at BSA भद्रं : SK भरता। SK adds a 19 bfore verse 11, 14b S. d. SA ni for 779 : S. c. for a S. d. St far for 5:1 ·अ. २८ श्लो. १५-१८] गोहरणपर्व-कर्णसंमतिवाक्यम् । २२३ तस्मारिक्षप्रं विनिर्यामो योजयित्वा वरूथिनीम् । विभज्य वाप्यनीकानि यथा वा मन्यसेऽनघ ॥ १५॥ प्रज्ञावान्कुरुवृद्धोऽयं सर्वेपां नः पितामहः। आचार्यश्च तथा द्रोणः कृपः शारद्वतस्तथा ॥ १६॥ मन्यन्ते हि यथा सर्वे तथा यात्रा विधीयताम् । संमन्त्र्य वाशु गच्छामः साधयार्थान्महीपते ॥१७॥ किं वा नः पाण्डवैः कार्य हीनार्थवलपौरुपैः। अत्यन्तं वा प्रनष्टास्ते गता वापि यमक्षयम् ॥१८॥ .. 150 Lans BCDIGHIN for पा I Lतानि for चापि । D नृप for अनघ । 16 a dns ACr LIf प्राज्ञो वा । C कुरुमुग्यानाम् G कुलदोयम् K गुणवृद्धोयम् । b Idas CG 1741 for 7211 17 a Tang BCDIGHKN A for हि I FI ते मन्यते for मन्यन्ते हि। मन्यति ।Kसाम सर्व | A BEL नीति• for याना। UD आमन्य [ ममत्र्या । K मुम यापु | Tans ACDIGHLIIN T for या। In नियमिः for गडामः। Idns ACDErGKIIN साधनाH साधु पार्थम् for साधपाधान | Idns BCDEGAN महीपतेः । 18 a Lang BCDIGIKLN = for 1 Jl 7 for $177! HD अत्यन्तभाव नष्टः | G विना । Idns BCDIGBKLN माना: for. गता:IGK for cा। 15aSA' विनिष्पाम SA' हरिष्याम: SG नियाम: ST गमिध्याम for विकिमि । Us.. प्रविभग्य प सेन्यानि ।sclमन्यते भवान् । 16 a SK, SG, TP for 77 S. cl. for 379 1 • S.cl. आपरापंथ करो विद्वान् शकुनिरपि सोपला I ST मा परवान् SG, SA रूपभारि। 1ia Gथा ने मम्पते ST,S.' या मन्पनि ने SA' पथा मन्दन मे SKमपले ते पथा। BSK. SG, SA पशु ST पनु' । ST महिना. सांप : SK, SG सपना महीने SA सभा महारते।। 18as.cl.fY ISI lor अध। ISA, SG, TÚISK, A ST <for 71 SK, SG, SA, 71 for ma: 1 ·२२४ विराटपर्व। [ अ. २८ श्लो. १९-२१ यामो राजन्ननुद्विमा विराटनगरं वयम् । आदास्यामोऽथ गास्तस्य विविधानि पशूनि च ॥ १९॥ वैशंपायन उवाच । ततो दुर्योधनो राजा वाक्यमादाय तस्य तु । वैकर्तनस्य कर्णस्य क्षिप्रमाज्ञापयत्स्वयम् ॥ २० ॥ शासने नित्ययुक्तं तु दुःशासनमनन्तरम् । सह सर्वैस्तु संमन्त्र्य क्षिप्रं योजय वाहिनीम् ।। २१ ॥ यथादेशं च गच्छामः सहिताः सर्वकौरवैः। सुशर्मा च यथोद्दिष्टं देशं यातु महारथः ॥२२॥ 19 a H याम for यामः | Edns GH निरुद्विमा: D नमुद्विमाः L अनुज्ञाताः । BDEH KLN विषयम् for °नगरम् | BD वद for वयम् । & Edns ACDFGHRAIN हि for 'अथ | Edns ABCDGH वसूनि E वस्तूनि KN धनानि for पशुनि ! M a for च । - आददामो हि गास्तस्य रलानि विविधानि च। 20 a Edas BCDEGHKLN तत् for तु । 6M आदाययत् for आज्ञापयत् । 21 a ldns ABCDEGHKLN नित्यसंयुक्तम् for नित्ययुकं तु । B Edns ACFGHKLAIN वृद्धः for सर्वैः । DN च GF for तु । 22 a Edn' CDGHAN यधोद्देशम् Edn' यथोद्देशे । CL गच्छाम | Rdns CD GHKL तत्र N सह for सर्व । 220DGKL तु for च । BE यथोदिष्टं । 19as.cl. omits this line. BSA SG, ST, आदास्यामहि । SG नत्र for तस्य । SG, ST, SA, SK वसूनि च SA' बहूनि च। SG omits वैशंपायन उवाच । 20 SA, SK, ST वचः श्रुत्वातु तस्य नर SG वचः श्रुत्वारुपस्य तत् for वाक्यम् &c. UST, SA नतः SG नु त for स्वयं । 21 a SG युक्तः । ST for तु । After v. 21 a SA, SK add gata 39191 6 SA' सहन् । S.cl. वृद्धः for सर्वे: 1 ST for तु। 22 as.cl. यधोदेश । SK नु for च । B SA' अथ ST अपि SK, SG, SAT for च ।

·अ. २८ श्लो. २३-२६] गोहरणपर्व-मत्स्यदेशयाननिश्चयः । २२५ त्रिगर्तेः सहितो राजा. समग्रवलवाहनः। प्रागेव हि सुसंवीतो मत्स्यस्य विपयं प्रति ॥ २३॥ जघन्यतो वयं तत्र यास्यामो दिवसान्तरम् । विपयं मत्स्यराजस्य सुप्रवृद्धं सुसंहताः ॥ २४ ॥ ते गत्वा सहसा तत्र विराटनगरं प्रति । क्षिप्रं गोपान्समासाद्य गृह्णन्तु विपुलं धनम् ॥ २५ ॥ गवां शतसहस्राणि श्रीमन्ति गुणवन्ति च । वयमप्यनुगृहीमो विधा कृत्वा वरूथिनीम् ॥ २६ ॥ 23aL राजन् । B GK सुसं यातु for सुसंवीतः । मत्सराज्य । BE नगर for विपयं । 24 aA बलं for वयम् । L तस्य for तन| Edns BCEGH दिवसांतरे । U Ldns ACFGHKLAI मुसमृद्गम् D सुसमृद् N सुसंवृद्ध for मुपवृद्धम् । H सुसंयता: L सुसहिताः । BE मुसंहनाः । 25a Ldns BCEG यातु K यात्वा । Idns ABBFGLII सहिताः for सहसाIL दिप for 'नगरम् । BG गोधनमासाय | FII गृहातु । 26BC अथ for अपि IN अनुगच्छामः । 23 a SG, ST सहितः । S.cl. ( सर्वेः ) for राजा I S.cl प्रख्यातपलपारप for समपपलवाहनः। USG, STT for हि SK, SA'मुसंयत्तः SG, ST मुसंरब्धः SA मुसंमतः । S. cl. Free for Hiqen I SK, SAP 07097 for finds 24 a SG, ST at for 25 I ST, SK 037771 BSE, SG, ST, SA मुसमुद्रं SA' मुसामिदं । ST गुसंमतं SE, SA, SG सुसंहितं । 25aSK. SG, ST तथा गना पयोद्दे for ते गन्या सहमा तप । SG, ST नगरा लिफ SA पिपं प्रति SK नगरान्तिके। as.. गोष्ट for गोलान् । 2G SK,SL, SG, ST अस्प मि° SA' माया tor अप्पनु : SK पशना for धनीम्। ST omitsपन जार। 29 .

·२२६ विराटपर्व । [अ. २८ श्लो. २७-२८ वैशंपायन उवाच । संनद्धा रथिनः सर्वे सपदातिवलोत्कटाः। प्रतिवीरं विकर्पन्तो गोषु संन्यपतन्परे ॥ २७ ॥ ते स्म गत्वा यथोद्दिष्टं देशं व्याप्य महीपतेः। आदत्त गाः मुशर्मा वै धर्मपक्षस्य सप्तमीम् ॥ २८ ॥ 27 a Edns CGM सपदाता: L सबलाति for सपदाति° 1 A रथोत्कटाः । line omitted in D. B Edns ABCEGHAL वर N योध for वीरं | Edns ABCEFGHAN चिकीपतो for विकर्षन्तः । Edns CG गृद्धा महाबला: BE: संन्यपतत्परो AH सन्यपतन्परे F संज्ञपयन्परैः KLIf सन्यपतस्तदा N संयमतत्पुराः for संन्यपतन्परे । line omitted in D. 28a BE T N च for स्म । N स for ते । D तस्य K सतु for ते स्म । Edns A' BEFGLAIN यथोद्दिष्टाम् D यथोविटा | Edns ABCDEFGLN दिश यन्ते । देश मत्स्या र देश वात्र दिशघ्याप्य | Edns ABCDEFGHLM महीपते KN महीपतिः । K reads this line also as पाठांतर on the margin. Edns & all MSS except AF read it after v. 26.'M reads it again after v. 27. A reads it also in a different hand on the margin. (as in text with तु for स्म.) brdns ABCEN आदातुं A आनेतु for आदत्त | Edns ACGN अथ BEK L Dr for वै| Tdns CEG रुष्णपक्षस्य व रुष्णे पक्षस्य । A had आदत्त originally, changed to आदत्तु by different hand. 27 aSK सपताकाः for सरदानि । BSK प्रतिवरं चिकीर्षन्तो गोपु गृद्धा महायलाः | verse omitted in SG, ST. SA. SK reads this y, after 28 a. - 28a ST नरमान SA : SA' नस्य for नरम । SK मत्स्य SA'न्ये SA' पढ़े ST सहा SG घने for प्याप्य IST महीपतिः SA महीपते। BSA आदSK अLIS.cा. पक्षप्प पारमा ।

·अ.२८ श्लो. २९.अ.२९श्लो.१-२] गोहरणपर्व-मत्स्यदेशयानम् । २२७ अपरं दिवसं सर्वे राजन्संभूय कौरवाः । यष्टम्यां तान्यगृह्णन्त गोकुलानि सहस्रशः ॥ २९॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे सुशर्मवाक्यं नाम यष्टाविंशोऽध्यायः ॥२८॥ ॥ एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । ततस्तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम् । छद्मलिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम् ॥१॥ व्यतीतः समयः सम्यग्वसतां वै पुरोचमे । कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपतेः॥२॥ 29 a Edns ABEG अपरे दिवमे । ( प्राप्यसर्व for सर्व राजन् । A has अपर दिदर but it is changed to the fan by different hand b Edns BE ते न्यगृण्हत C तेन गृहन्त CL तान्यगृहन G नु निगृहात ।। तान्यगृहीत । A गोपनानि for गोकुलानि । BE च सर्वश: for महम्नसः । * * * * XXIX.1 a AH छन्न for उद्म । - लिंग्य | HL पनिष्ठाना । 20 D अतीन. 1 G तर वे पुरे for वै पुरोत्तमे । UDGLJI महीपते। 29 a SK अपरे दिवसे । SG, ST, SA चाnि for सर्वे । SG, ST, SA सह for राजन् । Us.cl. नवम्यां | SA न्वनु गृहन्तु SA' तर गृहन्तु SK तेग्यगृहन्त ST बनु गृहातु SG नम्वगृहन्त । * * XXIX1.aSG ST, SA तदा राजन् for महाराज । 2aS.. विगनगरे सनां for वसता वे पुगेत्तमे । H SA चरना for कुता & महीने for महीपने ।

·M २२८ विराटपर्व । [अ.२९ श्लो. ३-६ कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा । आशां चके सहामात्यः कुन्तीपुत्रेप्ववीर्यवान् ॥३॥ तत्र त्रयोदशस्यान्ते तस्य वर्षस्य भारत । सुशर्मणा गृहीतं तु गोधनं तरसा बहु ॥४॥ ततो जवेन महता गोपाः पुरमथाविशन् । तत्रैको मत्स्यराजानं सिंहासनगतं प्रभुम् ॥ ५॥ -शूरैः परिवृतं योधैः कुण्डलादधारिभिः । सभ्यैश्च मन्त्रिभिः सार्धं पाण्डवैश्च नरर्षभैः॥६॥ Ba L कीचकेषु हतेष्वेषु। b EdnsC परी सभावनो चके । DFGKLM आसोचके । L महावीर्यः for सहा. मात्यः | Edn कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे Edn' DH कुंतीपुत्रेषु वीर्यवान् BE °पुत्रः स्ववीर्य (कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः FKLM कुन्तीपुत्रश्च वीर्यवान् G पाण्डवेषु महात्मसु N कोन्तेयेषु महात्मसु र पाण्डवैर्धर्मचागिभ. । ka Edns ABCEFGHKM ततः D तस्य for तत्र । D वर्षस्य भरतर्षभ । HEdns ACEFHLM तत् for तु । 5 a Edns CGL 119: Edns CGL 32147 BDEHKN 3210v M अथाविशत् for अथाविशन् । A पुरमाविशन् । b Edns CGL स दृष्ट्वा BDEKIN अपश्यन् र अपतन M अपश्यन् for तकः । Edns CDKN मत्स्यराज च G मत्स्यराज तु L मत्स्यराज दे| Tans ACFG HKLN रथात्मस्क्य कुण्डली for सिंहासनगत प्रभुम् । 6 a BE परिवतः। B वीरः for योधै। b Edns CG सवृत BDEHKLN सद्विच for सभ्यश्च । Edns CG महात्माभिः for नभै । । 3aSG, SA, omit this nhole verse. ST नि for तु । राजन for राना। vsr आसा यफे महावीर्यान् SE परी सभावनां चके । ST पांडवान् द्रोपदी तया) SK कुतीपुरे युधिष्ठिरे। 4aSK, SA, तन: SG सस्य for नर । USA मदुधा for तरस! | SA मस्यरानस्य गोधन । Ba SK, SG, ST, जवेन महता-(SK पेंच)-युक्ता for ततो जवेन महता | S.cl. गोपाला. पुरमामनन् for गोपा • etc. S.cl. reals instead:-विराट नगर (SA नगरे) प्राप्य नरा (ST गोपा) रामानभमुपन् ( SG आदवन् )। 6 a SA'T: SG srl for it bs_c. मदिः for सभ्य. ISK, SG, ST पति: for मविभि.1 SA अमिनो नसे. for नभ: ISISG, ST मप्रिभित्रापि संमृतम् | for परिद.. etc.

·अ. २९ श्लो. ७-१०] गोहरणपर्व-विगतकृतगोहरणवृत्तान्तः । २२९ तं सभायां महाराज आसीन राष्ट्रवर्धनम् । सोऽब्रवीदुपसंगम्य विराटं प्रणतस्तदा ॥ ७॥ गवां शतसहस्राणि त्रिगर्ताः कालयन्ति ते। तान्परीप्स मनुष्येन्द्र मा नश-पर्शवस्तव ॥८॥ तच्छुत्या नृपतिः सेनां मत्स्यानां समयोजयत् । रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् ॥ ९॥ राजानो राजपुत्राश्च तनुत्राणि विभेजिरे । भानुमन्ति विचित्राणि सुखसेव्यानि भागशः ॥ १० ॥ 7a Edns ABCDEGHKLN ARTÍ I B DHN ने मुवन् for सोयबीन् । DHN'प्रणताः । तथा for तदा । 8a H कलयन्ति । न: D में for ते UEdns GM परीप्मस्व गजेन्द्र A तायरीपम्य IC ने नान् परीश्य ICH महाराज for मनुष्येन्द्र । All नेश: for नरान् । 9 a BE नृपतेः । महनी for नृपतिः। K तरमा L विराटः for मम्याना । M - १ समयो भवत् । bAFM °सहित HKL करिता for "कलिला । JI समाकुलम् । 10 Edns C तनुप्राण्यथ भेनिरे BE तनुवाण्यत्र भेजिरे DLN तनुवाण्यनुमेनिरे HKK तनुत्राणानि भेनिरे। B Edns CG शूरमेन्यानि AK मूपमेयानि BIN नृपमेव्यानि DF पसेन्यानि L मुनयामानि for मुखतेन्यानि । L भारत for भागशः। 7as.cl. समाया रानशार्दूल and om. ते। SK, SG, ST पहिवामह for रावर्धनम् । bs.cl. ready instead:- दृष्या शीघं तु गोपाला विगटमिदमयुदन्. S. ci. reada v, 6 between a and b of this v. 8 ash, SG, SA १ष्टिं गयो सहलागि । ST कलयनि । bSG, SA, ना! for तान् । SA' परीप्मन् | SA, SG, ST महागन for मनु- ध्येंद्र | SK मा निवर्तय राजेंद्र 1 SAT SA' नश्यन् । gas.c. सगना महतीं मेन SK मात्यानां 1S.ci. 'वाहपन for योनयन् । USG मागST कलिता। 10 aSK, SA अब SG, ST,SA' अfor नि । USK विधानानि SG, ST, SA निशानानि for विचित्राणि । SK, SH, SG मुरमेश्यानि | ST भारत for माग !

·२३० विराटपर्व । [ अ. २९ श्लो. ११-१४ . सबञायसगर्भ च कवचं तप्तकाश्चनम् । विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीकोऽभ्यहारयत् ।। ११ ॥ सर्वपारशवं वर्म कल्याणं पाटलं दृढम् । शतानीकादवरजः मदिराश्वोऽभ्यहारयत् ॥ १२ ॥ उत्सेधे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च । सुवर्णपृष्ठं सूर्याभं सूर्यदत्तोऽभ्यहारयत् ॥ १३ ॥ अभेद्यकल्पं मत्स्यश्च कवचं च समाहरत् । शतसूर्यं शतावत शतबिन्दु शताक्षिमत् ॥ १४ ॥ 11 a G सन्नाहायसगर्भ Edns BCDEEGHKLN तु M न for च | Edns BCE तत्र for तप्त, BG अपियः for पियः। HKN अभ्यधारयत् । 12 a Edns BCEEGRLAL सर्वपारस A सर्वपारशिव र सर्ववांतिगं । तारं for वर्म | Pdns CDGKN कल्याणपटलं BE कल्याणं च नवं K सर्व सलोहमयं L कल्याणपटलं | Homits a. 6 Edns BCDEGK मदिराक्षः । KN अभ्यधारयत् । H omits 13 a Edns BCEGHKLN पानि D पक्ष्यानि AFM पद्माना । A सुस DGHKL शत for शतं । BH मुवर्णपृष्ठ 1 N सूर्यों दत्तः । अभ्यधारयत् । 14 a ldn' ACFHKLI मत्स्यस्य Edn' DGN मत्स्यान | Idns BCDEGN राजा कवचमाहरत् AFHKI राज्ञः कवचमाहरन् । b Edn BCE शतसूर्य । । शतामृतं 1 G शतचिन्k HL शतविम्यं । N. cl. except ATM interchanges'a & li, and thus reads this v. after v.12. 11as.cl. दुद° for सरल नु for च । SA' omits this line. UST धारयत् for हारयर | SAomits this line. 12as.cl. भारसह for पारशवं । फ्ल्यागपटल । USK मदिराक्ष: IST अभ्यधारयम् । 18as.cl. पयानि 1 SG, SA शत SA' गत । bs.cl. महादरपर्यंत for सुवर्ण' etc. ST अभ्यधारपत् । 14 aS.I, SG अभ्यर ST मरमतुन्यं IS.cl. मल्याना गमा पपमाहरण। 651 नदि Sci. interclianges a & h and reads the whole veron after v. 1).

·अ. २९ श्लो. १५-१८] गोहरणपर्व-मत्स्यानां निर्याणम् । २३१ दृढमायसगर्भ तु श्वतं वर्म शताक्षिमतू । विराटस्य सुतो ज्येष्ठो वीरः शवोऽभ्यहारयत् ॥ १५॥ शतशश्च तनुत्राणि यथास्वानि महारथाः। योत्स्यमाना व्यनह्यन्त घोररूपाः प्रहारिणः ॥१६॥ अयस्कारेपु शुभेपु सहस्रं च महारथाः। पृथक्काञ्चनसनाहात्रयेप्वश्वानयोजयन् ॥ १७ ॥ सूर्यचन्द्रप्रतीकाशो रथे दिव्ये हिरण्मये । महानुभावो मत्स्यस्य ध्वज उच्छ्रियते तदा ॥ १८॥ 15aD गढम् for दृढ़ | Edns BCEG for तु । L omits a. UN वर्म for वीरः । L omits d. 16a Edns BCE यथारन्ते D यथाईन्त RL स्वानि स्थानि for यथा स्वानि । BH योदु सर्वे for योत्स्यमानाः | Edns C अनह्यन्त D इनान्त KN अभ्यन- सन्त for व्यनमन्त । G योत्स्यमानाम्यवहरन् | Edns ABCDEFERIN देवरूपाः । L omits b. 17 a Edng BCGHKIN सूपस्करेप AE सूपस्कारेषु D सोपस्करेषु । K शुद्धेषु । Lāns BCDEGHAN महन्सु for सहस्र । L omits a BAHL Kधृत for पृथक् । AFRI °सन्नाहा । 18 a Edns ACDFGKLIIN प्रतीकारो | H रथः । H दिव्यः। स हिरण्मयः । UK महानुभावे । Idns ABCDEFHKIN उच्छिश्रिये । BE नया for तदा । 15 a SK च for तु I S.el. रुक्मपरिस्तम् for वर्म शताक्षिमत् । GST अभ्यधारयत् । 16as.cl. ततो नाना for शतशश्य । S.cl. स्वानि स्वानि । SK महायला: SG, ST, SA अन क्षत्रियाः। US.cl. युयुत्सवः for योत्स्यमानाः। SK, SG, ST अपनात SAT अभ्य. पयंत SA' अन्वपयंत for व्यनयत । S. cl. देवकल्पा: for घोररूपाः । 17 as.cl. सोपस्करेषु । S. cी. महत्for सहस्र । SG, ST, SA समलरुतान् for च महारथाः। USG, ST, SA वृहत् for पृथक् | SA अयोदयन् for अयोनयन् । 18 a SK प्रतीकाशे SG, ST, SA मनोकाश 1 S. cl. मणिहेमविभूषित (SK 'ने) for रथे दिव्ये° etc Us.cl. महाप्रमाग for महानुभावः। SG, ST, SA मास्यस्य । S.cl, धनम् । SA' उच्यते । S.c. रथे for तदा ।

·२३२ राटपर्व। [अ. २९ श्लो, १९२३ अथान्यान्विविधाकारान्ध्वजान्हमपरिस्कृतान् । यथास्वं क्षत्रियाः शूरा रथेपु समयोजयन् ॥ १९ ॥ अथ मत्स्योऽब्रवीद्राजा शतानीकं जघन्यजम् । कडूबल्लवगोपाला दामग्रन्थिश्च वीर्यवान् ॥ २० ॥ युध्येयुरिति बुद्धिर्मे वर्तते नात्र संशयः। एतेषामपि दीयन्तां रथा ध्वजपताकिनः ॥ २१ ॥ • कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च । प्रतिमुश्चन्तु गात्रेषु दीयन्तामायुधानि च ॥ २२ ॥ वराङ्गरूपाः पुरुषा नागराजवरोपमाः। त इमे जातु युध्येयुरिति मे वर्तते मतिः ॥ २३॥ L तथा for अथ। N विविधान्कारान् । DN हेमभूपितान् । Idns हेमपरिष्कृतान् । Edn-G जघन्य । Edns ACDFGHKLIN मे बुद्धिः। D ध्वजपताकिनां L ध्वजपिनाकिनः । Edns च चित्राणि । H दृढानि विविधानि च D दृढानि च शुभानि च G दृढानि मृदूनि च । ACDFL दीयता । AF अपि for II Nf omits b. 23 a Edas ABCDEFGKLN 2016 mEdns ABCDEFGKLN 50. TAT: M omits a. B Edns ADFHLN नेमे जातु न BE मन्ये जातु न for न हमे जातु CG म मे। Edn' CHE युध्येरन् BE मुह्यन्ति for युष्येयुः । N. cl. धीयते for वर्तते । Momitsb. 19 a S.cl.rends in stead:-प्वजान्यहुविधाकारान् सौवर्णान (SA मुवर्णान) हेममालिनः। 20USE, SG, ST कश्व पललः सूदः SA करो यललगोपालौ । S.cl. adds वैशंपायन उवाय before this verse. 21 as.cl. मे युद्धिः । UST नेपामपि च for एतेपामपि ! SG, ST, SA रथ for रथाः । 22 a SK दृढानि च लपूनि घ SG नवानि च दृढानि च ST सुदानि लपनि च SA' मृदानि प गुरुणि च। USG omits this line. 23 aSA वीरांग for परांग | SK शूराः मुयारा: SG, ST शूराः मुहपा for पगरपा: ISA परोरमाः। 1 SG omits this line. SK, SA 1 for À and add a before grag: 1 ST reads this line after v. 19 and ias एते दधतु for त हमे जानु । SK, SAधीपने for पतते। ST गामिनि मे मतिः।

·७ अ.२९ श्लो. २४-२६] गौहरणपर्व-मत्स्यसेनानिर्याणम् । २३३ एतच्छत्वा तु नृपतेर्वाक्यं त्वरितमानसः । शतानीकश्च पार्थभ्यो स्थानराजन्समादिशत् ॥ २४ ॥ सहदेवाय भीमाय राज्ञे च नकुलाय च । तान्प्रहृष्यास्ततः शूरा राजभक्तिपुरस्ठताः॥२५॥ निर्दिष्टा नरदेवेन रथाञ्छीरामयोजयन् । कवचानि विचित्राणि मृदृनि च दृढानि च ॥ २६ ॥ 24 a D Edn 99 for 9711 M omits a UIdns ACDFGHALN तु for 3 K पाण्डवेभ्य for च पार्थभ्य । L राम for राजन् ।f omitsb 25a Edns Cr राज्ञे च for भामाय | ldns ACF मामाय H राजे तु for राज्ञ च । M omits this line BEAns GLN प्रहृष्टान् । म प्रास्ते for तान् प्रा । Tins BCDLGKLN सूता H राजन् for yरा । D राजमारतपरायण । If omits this line 26 a Idns BCIG निाश L निमृथन् । 5 निम्टिास्तरसा राज्ञा । N शीघ्र for 5477 M omits this line. BGL मुठानि च । । दृतानि for मृदूनि । । मृदूनि D गृहानि for दृढानि | M omits h 24 a SG omits vv. 24-26 S. cl. a7 for GTIIS dl omit ? and add शीघ्र before त्वरित । USG omits this lune scl म for च । 25a SG omits ths] SK, ST राज्ञ च भामा SA राजेऽपि भीमाय । USG omits this ! SA reads insteal- वीराः सिंहदिमांता परवता मनस्चिन | SK, ST नाद दृपा सहसा यू । 26 a Su omits ths 1 sh, ST HIT SA नि । USG omits this 1 Sh, ST नवानि for महानि । SA नवानि नचिरागि। 30 Sit ·२३४ विराटपर्व। [अ. २९ श्लो.२७-३० विराटः प्रादिशयानि तेषामक्लिष्टकारिणाम् । तान्यमुश्चञ्छरीरेषु देशिनस्ते परंतपाः ॥ २७ ॥ रथान्हयैः सुसंपन्नानास्थाय च नरोत्तमाः। निर्ययुर्मुदिताः पार्थाः शत्रुसंघातमर्दिनः ॥ २८॥ तरस्विनश्छन्नरूपाः सर्वे युद्धविशारदाः। विराटमन्वयुः पश्चात्सहिताः कुरुपुङ्गवाः ॥ २९ ॥ चत्वारो भ्रातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः। भीमाश्च मत्तमातङ्गगः प्रभिन्नकरटामुखाः॥३०॥ Ya Edns BDEFGHKLMN अक्लिष्टकर्मणाम् । Comits a. 6 Edns ADFGHKLM 371974 N 38192 i Edns ADFGHKLMN दशिताः । BE omit ते परंतपाः । onits b. 28 a BOE omit this 1. U Edns GN शत्रुसंघावमर्दिनः । च्छन्नरूपा तरस्विनः शत्रुसंघातमर्दनाः । BCE omitb. 29 a H शत्रुसघातमर्दिनः । K नरस्विनश्यानुरूपाः L तरस्विनच्छिन्नरूपाः 1 Comits a. ८ अभ्ययुः । Edns BCEG पार्थाः For पश्चात् । DG कुरुनन्दनाः । 30aC तथा ते for चत्वारः । HIN कटकामुखाः। 27 aSK प्रददो for प्रादिशत् । SG, ST, SA राजा for यानि । S. c. कर्मणा for कारिणाम् । SG तान ir नानि । Sk, ST, आमुच्य 1 SA ने प्रतिगृह्माशु for आमुञ्चन शरीरेषु । SK, SG, ST दशितास्ते SA संनान | SK, SG, ST महारथाः for परंतपाः। 28 as.cl. रथान हेमपरिपारान् समास्थाय ( SA समादाय ) महारथाः । us. cl. पांडवा नियंयुहटा दशिता (S. दसिना ) राजसत्तम (SA रानसत्तमाः)। 20 SA छ for उन्न । S. d. सशासविशारदाः । S. cl. reads this line before 28 a. 300Sci. भोमसा मानंगाः । SA' पटसंकुला: for करतानुगाः ।

·अ, २९ श्लो. ३१-३४ ] गोहरणपर्व-सेनावर्णनम् । २३५ क्षरन्त इच जीमूताः सुदान्ताः पष्ठिहायनाः। आरूढा युद्धकुशलः शिक्षितेर्हस्तिसादिभिः॥ ३१ ॥ राजानमन्वयुः पश्याचलन्त इव पर्वताः। विशारदानां वन्यानां धृष्टानां चानुयायिनाम् ॥ ३२ ॥ अष्टी रयसहस्राणि दश नागशतानि च । पष्टिश्चाश्वसहस्राणि मत्स्यानाममिनिर्ययुः ॥ ३३ ॥ तदनीकं विराटस्य शुशुभे भरतर्षभ । संप्रयान्तं तदा राजनिरीक्षन्तं गवां पदम् ॥ ३४॥ 31 aEdns C for इव | NK वर्षन्तः for क्षरन्तः | Edns CHK नागेन्द्रा । All except ADFIf मुदन्ताः BI कुज: for मुद्दान्ता: । BE पाठिहायनाः । ULda' ACHKL स्वारदाः । 1dns CHN शिक्षिताः । D गनसादिमि. 1 32 aL मर्वे for पश्चात् । FNI चरन्तः H ज्वलन्तः । | Idas C gyrat A #Flat BLHKLN 932177 K aruat DEG देश्याना for पपान | Ldns BCEGHKLN दृष्टाना D वश्याना for धृटाना । Edn'चारुनीविन L चानुगामिना । 39aH अगे नक्षमहम्राणि ॥ अत्तासहस्राणि । BG अपि निर्ययुः। 34 a तदानीक। UEdn' BCDEGHKII समयात L तत्त्रयात I G महाराज for तदा रागन् । DK निनीपत म निमीपन्त N अन्विघ्यच for निरीक्षन्त । 31 aS. cl. सुदनाः पाठिहायनाः । US.ci. स्वाहा ) S. cl. महामानाधिरोहिता (SG, ST रोहिणे: SA' रोह) S. cl. interchanges 311 and 32a 32 a SK, SG, ST पामत: SA मतः for चरतः। UST भूगणाम SK, SG वेश्याना SA' वश्याना SA: मन्याना । SE, SG, SA, ST मरुना तदा नृप IST reads this line after v.35a 33 U SK, SG, SA विंशत् for पष्ठि : ST सहस्राणां । SK, SG मात्स्यानां SA भात्य त 1 SK, SG लरित ययुः ST अभितो ययुः SA अनुपायिन । 34 a SG तदानीक | S. cl. अतीव भारत for भरतपंम । ST मपस्थितमशोमत for शशुभे etc A ST interchanges a &b US.ch. न for स° | SK, SA महारान SG, ST महागन for तदा रामद । s,cl. निनारा।

·२३६ विराटपर्व । [अ २९ श्लो. ३५. अ. ३० श्लो. १-२ तबलाग्रयं विराटस्य संप्रस्थितमशोभत । दृढायुधजनाकीण गजाश्वरथसंकुलम् ॥ ३५ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे सेनानिर्याणं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ ॥त्रिंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीकाः प्रहारिणः । त्रिगर्तानस्पृशन्मत्स्याः सूर्ये परिणते सति ॥१॥ ते त्रिगतश्चि मत्स्याश्च संरब्धा युद्धदुर्मदाः। अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोषु गृद्धा महाबलाः ॥२॥ 35a H तत् ध्वजाम 1 K प्रस्थितं समशोभत । U BE हृष्टपुष्ट° for दृढायुध । D ध्वजानीकं L जाकीर्ण for जनाकीर्ण । * KXx.1 a ALN निर्ययः for निर्याय । H मत्स्यः । परिणिते । 2aGH निगश्चैिव for ते त्रिगतश्चि । BAG गृधाः DLAI वृद्धाः । K गवाम) for गोषु गृदाः । 35 aSK, SG, ST तलायं । S.cl. शकस्येव तदा सभी for संपस्थितमशोभत । USA दृढायुदं । SK, ST, SA राश्वगनसकुलं । Order of vy. in S. cl. from v. 32 onwards:--32 a, 356, 350, 340, 320, (add. I. App.) v. 33. * * XXX, 1 a ST ART: 1 SG, ST MATI for 5J71: 1 SG 9JUr til for TET: I USA' अन्वयु: for अस्पृशन् । SG, SAT, SK माल्या: SK अरनं गमिते for afrota ST ornits this line, PasG, SK मास्या: । SK, SG, SA प्यानोराः पहारिणः for संरमा युद्धदुर्मदाः। 1. omittel in ST. 6 SK, SG, STO** S. quia for hardie SA TU:

·२३७ . अ. ३० श्लो ३-६] गोहरणपर्व-मत्स्यत्रिगर्तानां युद्धम् । भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तामराङ्कुशनादिताः। ग्रामणीयैः समारूढाः कुशलहस्तिसादिभिः॥३॥ तेपां समागमो घोरस्तुमुलो लोमहर्पणः । नतां परस्परो घोरो यमराष्ट्रविवर्धनः ॥४॥ देवासुरसमो राजन्नासीत्सूर्ये विलम्वति । अन्योन्यमभ्यापततां निन्नतां चोत्तरोत्तरम् ॥ ५॥ उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्रज्ञायत किंचन । पक्षिणश्चापतन्भूमौ रजसा तरसा वृताः ॥ ६॥ 3 a Edn' EII °चोदिनाः . पाणयः for °नोदिताः । 4 af मुबलः for तुमुलः । N गेमहर्षणः । ULM नता | Edns ACDGHKLN परस्पर | Edns CFIN राजन् G घोर K रोद्रः । G विमर्दन 6 विमर्दनः । 5aC अभूत् for आसीत् । Lins CK अवलयति D अवलचिनी FGLIf विलबिनि H अचलं गते। B ACFGNI अभ्यपनताम् । DH omit च | All except L_read इतरेतरम् for उत्तरोत्तरम् । GaN भूमो | Edns BCEFGN प्राज्ञायत । bAll except A read सेन्येन रजसा for रजमा तरसा । 3as.cl. चोदिताः for नोदिताः । USG, SA ग्रामणेयः। 4as.cl. रोमहर्पणः। USK परस्पर गनन् for परागे घोर. | omitted in ST, SG, SA. 5aSK अवलयनि। USK इतरेत for उत्तरोत्तरम् | omitted in ST, SG, GaSA, SK, SG माझायन । "S,cl, मेन्येन रजसा for रनसा नरसा ।

·२३८ विराटपर्व । [अ. ३० श्लो. ७-१० इपुभिर्व्यतिसंपद्भिरादित्योऽन्तरधीयत । खद्यौतेरिव संयुक्तमन्तरिक्षं विराजते ॥ ७ ॥ रुक्मपृष्ठानि चापानि व्यतिपक्तानि धन्विनाम् । यततां लोकवीराणां सव्यदक्षिणमस्यताम् ॥ ८॥ स्था रथैः समाजग्मुः पदातैश्च पदातयः । सादिभिः सादिनश्चापि गजैश्चापि महागजाः॥९॥ असिभिः पदिशैः प्रासैः शक्तिभिस्तोमरैरपि । संरब्धाः समरे राजनिजम्नुरितरेतरम् ॥ १० ॥ Ta KL इथूणाम् । Edns BODE °सर्पदिः A से संपतद्भिः FM °संयद्भिः G चापत- द्विश्व K अभिसपाते L अतिसंपाते N संपतद्भिश for व्यतिसंपादिः। CDN अंतरधीयते । BN स्वयोतः। ABCDEFGHKLIN व्यराजत but K विराजते । 8 a Edns CDG व्यतिषितानि L व्यभिषिक्तानि । K corrects पि as m and reads व्यतिपक्कानि । म धन्विना । VABCDEGHKLN पता। D सव्यं दक्षिणसाम्यतां । 9 Edn समाजघ्नुः । Edns DG पादातैः । UEdns BCEFM सादिनः सादिभिः A सादिभिः सादिताः। ABCEFHKLM एव for अपि । D महागजेःG मतंगजाः । 10 aK शूल: for मासैः । 6 H निर्जनः। a TasK सर्पद्रिः ST, SA1 °संयद्भिः SG पीयदि SA' व्यवसंयदिः for संपद्भिः । UST, SG संपृक्त SA सवृत for सयुतम् । ST, SG, SA घ्यराजत SK अजा- यत for विराजते। 8a SK, ST, SG, SA' विचयिद्युतो यथा SA: विरेजुर्षियुतो यथा for व्यतिप- पतानि धन्विनाम् । USK नदंता SG, ST, SA नदता । S. cl. सय्य । 9aSG, ST, SK पत्तयश्च पदातिभिः SA पत्तिभिश्च पदानपः । VSK सादिनः सादिभिः। S.. जग्मुः for थापि । 10aSG, ST, SK, SA' पहिसश्यापि SA' पहिसव । RS.cl. योधाः for रानन् ।

·अ. ३० श्लो. ११-१४] गोहरणपर्व-युद्धवर्णनम् । २३९ निनन्तः समरेऽन्योन्यं शूराः परिघवाहवः । न शेकुरभिसंरब्धाञ्छूरान कर्तु पराङ्मुखान् ॥ ११ ॥ क्लुप्तोत्तरोष्ठसुनसं क्लुप्तकेशमलंकृतम् । अदृश्यत शिरश्च्छिन्नं रजोध्वस्तं सकुण्डलम् ॥ १२ ॥ अदृश्यन्तात्र गात्राणि शरश्च्छिन्नानि भागशः। भालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणां महामृधे ॥ १३॥ नागभोगनिकाशैस्तु बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः । आस्तीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ॥ १४ ॥ 11 ACF निम्नत। brdds ACDHKN अभिसरब्धा: BEL अभिसकुद्रा G अतिसरब्धा । GL शूरा । L पगन्° | line omitted in M 12 a Lins BLG रुत्तोत्तरोष्ठ A क्लिन्नोत्तरोष्ठ CN दष्ठोत्तरोष्ठ D दतोत्तरोष्ठ H लुप्तो त्तरीय KL क्लिप्तोत्तरोष्ठ K क्लिप्तोत्तरीप । L सुमनस | Edns BCH रुस्तकेश A क्लिन्नकेश। BN अदृश्यत् । AD शिरच्छिन्न रजोध्वस्त । T शिच्छिन्न । K शिरच्छिन्न and रजोवस्त । G मुकुडल | v omatted in M and omitted in C. 13 Edp ACGHDNL अदृश्यस्तत्र Edn' अदृश्यत य । अदृश्यन्नान K अदृश्य तव | G सवश L अनेक्श । Cशालस्कद | v omitted in M 14 adns BCDLGHKLN च for तु । L चदनाकिते । 6 Edns CK G 37 for Iv omitted in M 11 aSK, SA, SG हटा for शूरा. SK परिघपाणय । USK अतिसकुदा SG, ST, SA: अतिसधा SA' इति सरब्धा IS a शूरा ISK, SA', SG, ST मुखम् । 12a SK, SG, SA. रक्ताधरो ST दुष्टाधरोट | SA' परप्त । SK, SG, ST,SAT तप्तश्मश्रुस्वर रुत। BSK रजोविन्दनकुडल SA अनेक हेमकुडलं । SG मुकुंडलम् । 13 as cd दृश्यत तत्र I SA, SI, SK वारे for शरे ! SG ormiti रे | SG विच्छिन्नानि for छिन्नानि । Sh सवरा for भागश । BS सार। 14 a SA A4 for AFRIFT I SA', SG, ST, SK for 3 1 ST BSA, SK, ST आणि SG प्रवीणा।

·+ २४० विराटपर्व। अ. ३० श्लो. १५-१८ रथिनां रथिभिश्चात्र संप्रहारोऽभ्यवर्तत'। - सादिनां सादिभिश्चैव पदातीनां पदातिभिः॥१५॥ उपशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रसर्पता। कश्मलं चामवद्योम निमर्यादमवर्तत ॥ १६॥ उपाकोशन्त उन्मत्ताः शरैर्गाढं प्रवेजिताः। अन्तरिक्षे गतिर्यपां दर्शनं नावदृश्यते ॥ १७ ॥ शतानीकः शतं हत्वा विशालाक्षश्चतुःशतम् । प्रविष्टौ महतीं सेनां त्रिगर्तानां महारथौ ॥ १८॥ 15a F एव H साई for अत्र । L अभ्यवर्धत । B Edns ACFGKLN सादिभिः सादिना चापि 1 BE अत्र for एव । BEDAL पदातानां D पादातानो | v. omitted in AI. 16 a Ldn' ABEL उपाश्याम्यत् N उपशांतम् । N भूमो for भीमम् । D प्रवर्षत Edn' प्रसर्यता। B DFHK F° for | Edns BDEGHAN अविशर for अभवत् | Edns BCDEFGEN घोरम् for व्योम । L तेषां तु युध्यतामेघ for कश्मलं चाभवत् व्योम | r. omitted in M. 17 a Ldns CH उपाविशन्गरुत्मतः BDEGN उपाकोशस्तदान्योन्यम् for उपाको. शन्त उन्मत्ताः । FL उपादृश्यंत for उपाकोशन्त । BE प्रचोदिता: N प्रवेपिताः । Ke reads उपाकोशं तदान्योन्यं शरैर्गा प्रवेजिताः and K उपाविशन्त उन्मत्ताः शरैर्गा प्रचोदिताः । v. omitted in M. b Edn- ABCDEEHEN चापि G चाभ्य° for नाव | Edn'CDN अरुभ्यत A युयता BE अवर्तत F अपद्यत H अबाध्यत K अबुध्यते Edn' चान्याम्पत for °वदृश्यते। 18@G मदिराक्षः for विशालाक्षः। C प्रहृष्टो for प्रदियो। 15asr सादिना तत्र for रधिभियान । UST रषिभिः for सादिना । ST समानामुमहागमाः for पदातीना पदातिभिः । v. 15 omittd un SK, SG, SA. 16 asG, SK, उपा° 1S.cl. प्रदर्षता । s.cl. प्राविशदोर। 17 a omitted in S. cl. 18 aSKA for हत्या | SH, ST, SA मदिरायः for विशालाक्षा | line omitted in SG. BSK AT SG A ST प्रदिय । SK, SAJ, SG, ST महापगे।

·अं:३० श्लो. १९-२१] गोहरणपर्व-संकुलयुद्धम् । २४१ तौ प्रविश्य महासेना बलवन्तौ यशस्विनी । आर्छतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि नसानखि ॥ १९ ॥ क्षिपयित्वा त्रिगर्तानां ती प्रविष्टी रथवजम् । जनतुः सूर्यदत्तश्च मदिराक्षश्च पृष्ठतः ॥ २० ॥ विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतानथान । हयानां च शतं तत्र हत्वा पञ्च महारथः ॥ २१ ॥ 19 a Fans Cवि for प्रविश्य । K अमनश्ययको वारो for तो भविश्य महासना । rans CHK मनस्विनो D तस्विनी। b F आन्द्रत Edn' GKII माहुसरब्यो EAn' BE याहमग्मान् L बहुसंग्मम् DA पतिसरव्यो । FI केशाकशिनवानसिः C केशोच । Edas CGKL रथारधि A नमानमः ननानवे H रथा रथी । 20 a Edns ABCDEGHKLN लक्षयित्वा for क्षिपयित्वा । FM रमनतम् BE रपवनान D महायन L रथजी N रचना for रचननम् । 6 Edns CIGN अग्रत: B आग्रत DEKLI जग्मतुः for जमनुः। म नान्यत्र शतानीक: for जनतुः सूर्यदत्तश्च । मदिराक्षिः 1 विशालाक्षः A विमलान्यः but A' मदिराक्षः । F omits the portion from नघ्ननुः to the end of the v. the space being left blank 21aBE तु अप for तन I DG पचशनम् । Urdns AC शतान्यो BE शतान्याट DRHKLI शतान्य3 Edns ABCE GN महारधान DKI महारथा. । N 19 a omitted in S. d. bSK, SG, SA आच्छताम् ST च्वंताम् | SA मृश for बहु I SK, SA, SG, ST शायशि ग्यारधि । 20a Sh, SA, SG लक्षयिन्दा ST क्षायित्वा 1 SG गिनान SK, ST, SA महा- चमूम् SG च महा चमूम् for rयमनम् । B SK, SG, SA जग्मतुः | SK वल्लयापि SA,SG विमनायब ST मदिरा पत्रा 21a SK, ST, SG पंचशतम् । Us.cl. ready कुनरागमनान व महम वानिमा तया । 2.11.

·२४२ विराटपर्व। [अ. ३० श्लो. २२-२५ चरन्सुविविधान्मार्गान्रथेपु रथयूथपः । त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्छद्रुक्मरथो रणे ॥ २२ ॥ तौ तु व्यगाहतां तत्र महात्मानौ महाबलौ । अन्योन्यमभिगर्जन्तौ गोठे गोवृषभाविव ॥ २३॥ ततो राजा त्रिगर्तानां सुशर्मा युद्धदुर्मदः। मत्स्यं समायाद्यत्ताश्वो द्वैरथेन समाह्वयत् ॥ २४ ॥ ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयातां समन्ततः। शरान्विसृजतां शीघ्र तोयधारा घनाविव ॥ २५ ॥ 22 a tdns ABCDEGHKN स: for सु । H बहुधान for विविधान् । L चेरुर्घहु- विधान्मार्गान् | Edns BODE रथेन । Eins C रथसत्तमः for रथयूथपः 1G रणेयुद्धविशारदः for रथेषु रथयूथपः । BA त्रिगाणां | Edns ABCDEFGKAIN रुक्मरथम् । 23 a Edns AHKL व्यवाहरता C व्याहरतां BNDE तु व्यचरताम FAध्यवहरेताम for तु व्यगाहताम् । महालौ D महारथी । UC अभ्यगर्जन्तौ । Edns CFG गोष्ठेषु and om. following गो। L गोपुगो । 240 Edns ABCDEFGHLN समीयात् K समेयात् । Fans CDGN राजानं A यत्रास्य F दौतात्मा र श्वेताश्य L यत्ताश्च for यत्ताश्वः । BEN द्वैरथम् | AFL नरर्षभः C नरर्षभ DHK नरर्षभम् BE प्रसमाव्हयन् N युद्धमा हयत् । G द्वैरणे युद्धमाव्हयत् । । समीपे गत्या प द्वैरथेन नरपंभ for समायात् etc. 25 a Edns CN व्यतीयतुरमर्पणो । BM योधयित्वा समततः K व्यतीत्य च समततः । B Edns BCEGN व्यसृजता D असृजता H व्यासज्जता । D तत्र for शीघ्रं । D तोयधारा | Edns D ना । L धनानि च धनानिव । 22 a s. cl. स for मु° 1S.c) रभेन for रथेषु । SK रधिना पर: for रयया । bsc.रूपमरथम् । 23 a SK, ST SITA SG, महात! for व्यगाहताम् | S.. महेष्वासो for महात्मानो। 6 SK, SG, SA " for गन्ती । SK गोपु for गोप्टे | After this comes our v. 26 v. omited anscl. 25 0 SK, SA समृगनु. SA LISK. Sred in SG, ST.

·.. अ. ३० श्लो. २६-२९ ] गोहरणपर्व-त्रैगर्तस्य मत्स्यराजयानम् । २४१ अन्योन्यमभिसंरब्धी विचरतुरमपंणी। कृतास्त्री निशितैर्वाणरसिशक्तिगदाभृतौ ॥ २६ ॥ ततो राजा सुशर्माणं विव्याध दशभिः शरैः। पञ्चभिः पञ्चभिस्तस्य विव्याध च तुरङ्गमान् ॥ २७ ॥ तथैव मत्स्यराजानं सुशर्मा युद्धदुर्मदः। पञ्चाशता शितैणैिर्विव्याध परमाखवित् ॥ २८ ॥ ततः सैन्यं समाहत्य मत्स्यराजसुशर्मणोः। नाभ्यजानत्तदान्योन्यं प्रदोपे रजसा वृते ॥ २९ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे सुशर्मयुद्धं नाम त्रिंशोऽध्यायः॥ ३०॥ . 26 a Edns BCEGL चापि for अमि° 1 DG अमर्पिणी। 6N हलासा: L युद्धदुर्धपी for निशितेर्माणः । 27 6 Edns BCDEGHKL चास्य FN चैव for तस्य | Edns ABCEFGHKLM चतुरो हयान for च तुरनमान IN reads पचभि-याविन्याध चतुभिः चतरो हयान् । 28 6 Edns G पंचाशदि: C पंचापभि. for पचाशना । F शनैः । 29 a Idns CG महाराज BE समाहृत्य D सहामात्य H परानृत्य A समावृत्य । L मत्स्यराजः मुशर्मणः। BADFLAM अभ्यजानन GN जानीता H अजानता BEK: अजानतां for अभ्यजानत् । Idns C सेन्येन N सैन्येध G सेन्ये for प्रदोपे । G रजसा | Edns C आवृतं G वृतं BE आवृतो DL आवृताः M आवृतः। K also reads सैन्ये तु तमसा वृते for प्रदोपे रजसा वृते । 26 a S. cl. रानसिंहो सुसंरब्धौ । S. cl. विरेजतुः for विवरतुः 1 SA' अर्पिणी । b SR, ST' परश्ययः SA परश्चयः for गदाभूतो | line omiitted in 3G. S. cl. interchanges v. 25&26. 27 a SK, SG, ST मास्यः SA1 मस्यः for ततः | SK, ST, SG निशित: for दशभिः। bs.cl. वाणे: for तस्य । S. cl. चतुरो हयान् for च तुरंगमान् । 28 a SK मात्स्यरानं तु ST, SG, SA मत्स्यरानं तु for मत्स्यराजानम् I SA . यूथपः for युद्धदुर्मदः। USK, SG, ST, SA पंचाशदि. SA1 पंचाशनि । 29 as.ci. तयोर्चलानि राजेन्द्र समस्तानि महारणे । ( SA' बाणानि for यलानि ।) BSK नाजानंत SG नाभिजानन ST न जानन्त SA नाजानन् । SA तानि चान्योन्यम् ।

·२४४ विराटपर्व। [ अ. ३११ श्लो. १-४ एकत्रिंशोऽध्यायः। वैशंपायन उवाच। तमसांभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत । व्यतिष्ठन्त महत ते व्यूढानीकाः प्रहारिणः॥१॥ ततोऽन्धकार प्रणुदन्नुदतिष्ठत चन्द्रमाः। कुर्वाणो विमलां रात्रि नन्दयन्क्षत्रियान्युधि ॥२॥ प्रकाशमासाद्य ततः पुनयुद्धमवर्तत । . घोररूपं तमस्तस्मिन्नावक्षन्त परस्परम् ॥३॥ ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा सुवर्मणा । अभ्यद्रवन्मत्स्यराज रथजातेन सर्वशः॥४॥ XXXI. 1 a CN विप्लुते ॥ अभिस्तुतःIN नोक for लोके । N राजसा। D continues the last Adhyāya. B Edns CN अतिष्ठन्वे ADFGK व्यतिष्ठन् वे M व्यतिष्ठत् वि | Edns ABCE FGLMN तु for ने। 2 AFM उपातिष्ठत for उदतिष्ठत । BD मर्दयन G दर्शयन् for नन्दयन् । 3a Edns ABCDEGHKLIN ततः प्रकाशमासाय IG अवर्तयन् । B Edn-CFEL ततस्ते स्म BE तमस्तेस्म Edn' ADN ततस्तस्मिन् G ततस्तत्र म ततस्तस्मात् । ततस्तन्यत् for तमस्तस्मिन् । A नावेक्षन्तः D नपेक्षत G चक्षन्त घH नावेक्षन्त र नापेक्षन्त M न्यवेक्षन्त । 4 a: विगतः । BE मात्रा सह । Edns CGHK यवीयसा D मुशर्मणा M सवर्मणा N मुधर्मणा। B Edns ACDFGHRAIN रथयातेन L रथयातच । १ xxx. 1 a SA च समावृते for चैप भारत । ST °निये for प्लुते । USG भ्यनिष्ठत । SK, SG पहारिणम् । 2 a SK, SG, ST उदतिष्ठनिशाकरः SA उदतिष्ठच्छुभांशुमान् । BSK दर्शयन ST नोदयन् for नंदयन् । S cl. रणे for युधि । 3as.cl.नतः पाशनासाय। SK तदा नेपा ST,SGनदा ते स्म SA' ततस्तत्र SA' ततस्ते स्म for नमस्त्वरिमन् । SK अपेक्ष्य तु ST न्यवेक्षत SG नावेक्षत SA' अक्षत SA' अपेक्षते । 4a SA', SG मुशर्मणा ST महायला for मुवमंगा। BSK, ST मातेन SA शरमानेन SG रथपातेन | SG सर्वत: for .सश।

·१. ३१ श्लो. ५.७] गोहरणपर्व-मत्स्यत्रिगर्तराजयोर्युद्धम् । २४५ ततो रथाभ्यां प्रस्कन्ध भ्रातरी क्षत्रियर्पभी। , गदापाणी सुसंरब्धी समभ्यद्रवतां हयान ॥५॥ तथैव तेषां च बलानि तानि । क्रुद्धान्यथान्योन्यमभिवन्ति ।। खड़ेर्गदामिश्च परस्वधैश्च । प्रासैः सुतीक्ष्णाग्रसुतीक्ष्णधारः ॥६॥ वलं च मत्स्यस्य वलेन राजा । सर्व त्रिगाधिपतिः सुशर्मा ।। प्रमथ्य जित्वा वलवच्च मत्स्यम् । विराटमोजस्विनमभ्यधावतू ॥७॥ 50IAns BCEGL रथान 1 ग्णे for हयान् । 6a Edns ACFGHLAIN T for च । र तुमलानि for च बलानि । bK पलानि for द्धानि । G अथाट्यन्ति । C Edns BCDEGKL गदासिखगब म गामिकुन्तेर गदासिसङ्गेश्य । Edns AFIN परश्यधेश। d ran' HL पाशे BE IN Tdn LDGAN प्रासेश्य for प्रास: मु । rans_AEGIIKLN तीक्ष्णाप्रमुपीतधारे C नीक्ष्णायमुमीनधारैः D तीक्ष्णाय मुपीतधारः। 7 a Edns ABCEFGHKLMN 7 for TiD TETI K T L 176 for 17911 6 L राजा for सर्व। C BE प्रसस for प्रमथ्य | Edns CPGAIN च प्रसस AK मसभ च H अथ प्रसझ for यसवय । D नित्यातरसा प्रगृह्य L वेगेन विगृह्य मत्स्यम् for जित्दा बलवच्च मरस्यं । म मत्स्यान् for मत्स्यम् । 5USK जवात् SG हयात् for हयान् । SX reade v. 4 and 5 after the additional lines of 8 a(vide App.) Ga SG, ST T for च । SK, SA तुमुलानि for च बलानि । 6 SG, ST 3 for 379 1 CSK, SA', SG गदासिपटे SAगदासिशुलेश ST गदासिवाणेश्च for सगर्गदाभिश्च ! SK, SG परम्पर्धेश्य SA परश्या for परस्वधेश्य । d SK, SA प्रासेश्य तीक्ष्णायमुधोतधारः ST पाक्षेश्य सूक्ष्मानमुशातयारः SG प्रामेश्च तीक्ष्णायमुरूपधारे। 7a SK, SA, ST तु मास्यस्य for च मत्स्यस्य । USA म विगतोयपतिः। c SK, SA, ST च निपांडप मस्याम् for चरात्र मत्स्यम् । d SA' आससाद for अभ्यधावत् ।

·२४६ विराटपर्व। [अ.३१ श्लो. ८-१ A तौ निहत्य. पृथग्धुर्यानुभौ तौ पाणिसारथी। विस्थं मत्यराजानं जीवग्राहमगृह्णताम् ॥८॥ तमुन्मथ्य सुशर्मा तु रुदन्ती बन्धुकीमिव । स्पन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ शीघ्रवाहनः॥९॥ तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरैः। प्राद्रवन्त भयान्मत्स्यास्त्रिगर्तेरर्दिता भृशम् ॥ १० ॥ तेपु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अभ्यभाषन्महावाहुं भीमसेनमरिंदमम् ॥ ११ ॥ 8 a Edns CDEFGHN धुर्यों for धुर्यान् । तपोभी for उभौ च | AD FHM च for तो bM अगृह्यताम् 9 a F तामुन्मथ्य । Edns CDF अथ L च for तु | Edns BCEN युवती D वधूका G रुदती K. बंधुकी for रुदन्ती | Edns BCDELN इव कामुकः F वधुकामिव । अधोमिव । वसुधामिव L युधकौमिव for बंधुकोमिव । समासाथ for समारोप्य । 10 andns ACDFGHRI बलवत्तरे । BCIEMI मरयान् for मत्स्याः। E अर्दितान् N पधिता: for अर्दिताः। 11 a ABDEFGHRA त्रास्यमाणेषु सत्रासमानेषु । B EdnsC प्रत्यभापत् । । 8a SK उभयोः ST तावुभौ for उभो तो। SA, SG प्राष्टिसारथी SA' प्राठिसारथी। BSA, SG, ST विराटम् for विरथम् । S. cl. अथापही for अगृण्हता । 9a SG, ST विराट भीमविक्रमः SA विराट भीमविफमम् SK युवतीमिवकामुका for दन्ती यधुकीमिय। USKभीमादेशमा for शीप्रवाहनः । 10a SA, SG, ST नृपतो for विरथे । SH, SA, ST पलपतरे। USK, ST मारयाः for मत्स्याः। S.c. रणे for मशम् । 1la SK विदाम्पमागे SG विनारयमाणे SA विमास्यमानेषु ST सर्वेषु भमेषु for सपारयमानेषु । BS.d. अभ्पभावन धमामा for अपभाषन्महायागुम् ।

·२४७ अ:३१ श्लो. १२-१५] गोहरणपर्व-मत्स्यराजग्रहणम् । मत्स्यराजः परामृष्टगतेन सुशर्मणा। ते मोक्षय महावाहा न गच्छेहिपतां वशम् ॥ १२॥ उपिताः स्मः मुसं सर्वे सर्वकामः सुपूजिताः। भीमसेन त्वया कार्या तस्य वासस्य निष्ठतिः॥ १३॥ भीमसेन उवाच। अहमेनं परित्रास्ये शासनात्तव पार्थिव । पश्य मे मुमहत्कर्म शत्रुभिः सह युध्यतः ॥ १४ ॥ स्वबाहुबलमाश्रित्य तिष्ठ त्वं भाभिःसह । एकान्तमाश्रितो राजन्पश्य मेऽय पराक्रमम् ॥ १५॥ 12 a Edns CDEGHKMN fai F omits a. B Fans AC मोचय | H मा for न I GL विद्विषां | Aचिरं कर्तुमईसि for न गच्छेद्र द्विषतां दशा 13 a BE च for स्मः | BE मुमेः DL वयम् for मुखम् । DHN पृजिताः L भुपरिताः। 14 bZdns ACDHKLN युध्यत: for शत्रुभिः । G युध्यमानम्य for शमिः सह । Edns CDGHKLN शत्रुभिः for युध्यतः | A शत्रुभिः सह for सहयुध्यतः । 15aGH आमाय for आथित्य। 12 a Before v. 12 5G, ST, SA add युधिष्ठिर उवाच | SK मास्यरानातिगर्तेन । SG, SA निगर्तेन SK परामृष्टः for गर्नेन । B SA' तमाशु परिमोत्यामो SA नभेहि परिमोस्यामो। S.cl. मा for न SK, SG, ST गम SA गमेत् for गच्छेत् । SA' वन for वशम् । 13 a SK, SG, ST SA for FA: 1 6SA पापस्य for दासस्य । 14 aSK omits भीमसेन रवाच । b S. cl. F for À I S. cl. gean: for ruft: SK, SG SA as for मह । Sct. शत्रुमिः for युध्यतः । 1bas.ci. परेशमसमं रणे for निष्ठ त्व &c. bs.cl. नि ल भातृभिः सह lor पश्य में &c.

·२४८ विराटपर्व। [अ. ३१ श्लो. १६-२० सुस्कन्धोऽयं महावृक्षो गदारूप इव स्थितः । एनमेव समासाद्य द्रावयिष्यामि शात्रवान् ॥ १६॥ वैशंपायन उवाच । ते मत्तमिव मात वीक्षमाणं वनस्पतिम् । अबवीद्धातरं घोरं धर्मराजो युधिष्ठिरः॥ १७ ॥ मा भीम साहस कापीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः । मा त्वां वृक्षण कर्माणि कुर्वाणमतिमानुपम् ॥१८॥ जनाः समवबुध्येरन्भीमोऽयमिति भारत । अन्यदेवायुधं किंचित्प्रतिपद्यस्व मानुपम् ॥ १९ ॥ चापं वा यदि वा शक्ति निस्त्रिंशं वा परधषम् । यदेव मानुपं भीम भवेदन्यैरलक्षितम् ।। २० ।। 16 a BE शुष्कस्कन्धो महावृक्षो। L महारूपः । HEdn' अहमेनम् C अहमारुज्य ॥ एवमेव N एतमेव D एनमेवम् for एनमेव । Edn अपारुज्य Edu BDEKIN समारुज्य C तरसा for समासाद्य । L एनं राजन् समाभ्यस्य । DN दारयिष्यामि । L शस्त्रवान् । 17 ABDE वीक्ष्यमाणं L काक्षमाणं । 6 Edns ABCDEGKN वीर HL ज्येष्ठः for घोर । BE कुतीपुत्रः DG धर्म- पुत्रः। Momitst. 18 a M omits a. 19 a BE समनुयध्येग्न् II समवयुध्येरन् L सर्वे वियुध्येरन N समभियुध्येथाः । 20a Edn' AN परश्वधम् L परंतप । BC यदि वा for यदेव । BP वीर for भीम | L तापम् for भवेत् । 16 ask, SG अयं वृक्ष: ST अयं सालः for मुस्कंधोऽयं । SK महाशास: SG महा. सारा | SK, SG गिरिमारो बनस्पतिः। vs.c. अहमेन for एनमेव | SK, SA, ST ममारुग्य for समासाय| SK, SG पोपयिष्यामि। 17 USE, SC, ST ची SA वीर: for घोर । 18 ask, SG, ST भीम मा SA मा पीर । BSG, SA Rar for alrs.cl. फुर्यन्तम् for कुर्याणम् । 19aSG निश्चित SA पाण्डप for भारत । Us.cl. गृप for निपिन् । 20 ask परमवम् SA, SG गृहाग भो! S| गृहण भी for पास्पधम् ।।

·अ. ३१ श्लो. २१-२४ ] गोहरणपर्व-मत्स्यराजमोक्षणोद्योगः । २४९ तदेवायुधमासाद्य मोक्षयाशु महीपतिम् । यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महावलौ ॥ २१ ॥ ततः समस्तास्ते मषे तुरगानभ्यनोदयन् । दिव्यमस्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमपिणः॥ २२ ॥ तानिवृत्तान्रथान्दृष्टा.पाण्डवांश्च महाचमूः । वैराटी परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्भुतम् ॥ २३॥ सहस्रं न्यहनत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमः सप्तशतान्योधान्परलोकमदर्शयत् ॥ २४ ॥ 21 a Edns BCDEFGHKLAIN आदाय for आसाय : AFM मोचय for मोक्षय। VFM भविता ते for भवितारो। 22 a H राजन् for सर्वे 1 A नुरङ्गान् Edns BCEGHN अभ्यचोदयन् । LM omits a. b DGK प्रकुर्वाणाः । H निगाः । Edns BCDEFGHAN प्रत्यमर्पणा: A प्रत्यमा पितान् । LM omit b. 23 a Edns GN निवृत्तरथान् ! Edns CDGH पाण्डवान् सा N पाण्डवान् सः BEKL पाण्डवानां for पाण्डवाश्च । B Fans CGHN वैरारिः। Eins CN परमः BDE परमाकुद्धा परमोरुद्ध H प्राविशव कुद्धा M परमयुद्ध । र परमागुता। 24 a D सहस्राणि | Paas BCDEG अवधीत् AKLN न्यवधीत् for न्यहनत् । F2 युद्धे योद्धा for कुन्तीपुत्रः। b Eins G सहस्राणि CHLI शतान योद्धान् । Edns ABCEGHAN थमलोकम् । 21as.cआदाय for आसाय । S.cl. मोचय for मोक्षय | After 21 SA: adas वेशपायन उवाच । 6 ST retif for Prez1 SA ISG at for et 22a SA ते संहताः सर्व एव हयान पार्था अचोदयन् I SK, SG, ST अभ्यचोदयन् । USA दिव्याखकुशलाः सर्वे । ST चाभ्युपाद्रवन SK प्रत्यमर्पणाः SG मति उपवन for प्रत्यमर्पिणः | SA नीतिशाश्वस्तृशायरान for गिन् &c. 23as.cl. निवृत्त for निवृत्तान् । SK पाण्डवास्ता महायम SAचतुरः सा महाचम् SG, SA' पाण्डवान् मुमहाचमू: ST पाण्डवास्तु महाचम् । BSE, SA, ST वैराटि: SG Jn for वैराठी 1 S.. पालकुदः SG युपोध । 24as.cl. प्राहिणोद्राजा for न्यहनतन । USK द्विसहस्ररधान वीर: ST द्विसहस्रं परान् वीर: SG, SA द्विसाहय रमान् वीर: for the first half of b. SK, SG, ST प्रवेशयत् for अदर्शयत | S. . interchanges 248&25a. 32M.

·२५० विराटपर्व। [ अ.३१ श्लो. २५-२८ नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः। शतानि त्रीणि शूरांश्च सहदेवः प्रतापवान् ॥ २५ ॥ ततस्तेऽभ्यपतन्नुग्रं सुशर्माणमुदायुधैः । नीत्वा तां महतीं सेनां त्रिगर्तानां महारथम् ॥ २६ ॥ ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः । अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैरभ्यहनशम् ॥ २७ ॥ सुशर्मापि सुसंक्रुद्धस्त्वरमाणो युधिष्ठिरम् । अविध्यन्नवभिर्वाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ २८॥ 25a HL एव for अपि । B Edns ABCDEFGHKLN शूराणाम् for शूराश्य । 26 a Edns ABCEIFGHLAN ततोभ्यपनत् । ततस्त्वभ्यपतन् । Edns CGN अत्ययः ABEFHI अत्युम । ततस्तेभ्यपच्छीघ्रं L ततोभ्यपतदुय वै । Edns उदायुधः ABCDFGHKAM उदायुधम् । तदायुधम् । 1 Edns CN EAT ABEFGHKLM faal for it! 1 Edns ACFHKN महाग्ध: DKAI महारथाः। 27 a Fomitsa. U Fans CG अभिपत्य । Edns CG अभ्याहनत् BEHK अभ्यनुदत् N अभ्यर्द- यत् । Domitsb. 28 a Edns CG सुसरब्धः for मुसकुद्धः।Domits a. VD अवष्यत् G आविष्यत् । N बहुभिः for नवभिः। Hreads this ine after v.27a. 25aST एव for अपि । US.cl. शूराणां for शूरांश्च । 26as.cl. omits this line. USK, SG, ST प्रविश्य SA' यभाता SA' तथातl for नीदा ताम् I SK महायरस SA रघर्षमाः SG, ST महापरा. for महारधम् । 27 a SK, SG, ST महायल: for महारथः । UST अभिवीक्ष्य for अभिद्रुत्य । SG सह म for शरभ्य' । 2sasr प रुद्रः। USK, SG, ST दशभि. SA प घिमि. । ...

·अ. ३१ श्लो. २९-३२] गोहरणपर्व-मत्स्यराजमोक्षणम् । २५१ ततो राजन्नाशुकारी कुन्तीपुत्रो वृकोदरः। समासाद्य सुशर्माणमश्वानस्य व्यपोथयत् ॥ २१ ॥ पृष्ठगोपौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः। अथास्य सारथिं कुद्धो, रथोपस्थादपातयत् ॥३०॥ चक्ररक्षोऽस्य शूरस्य शोणाश्वो नाम भारत । स भयाद्विरयं दृष्ट्वा त्रैगत प्रजहात्तदा ॥ ३१ ॥ ततो विराटः प्रस्कन्ध रथादथ सुशर्मणः। गदामस्य परामृश्य तमेवाभ्यपतली ॥ ३२ ॥ 29 a GLAIN' युधिष्ठिरः for वृकोदरः । BABE व्यपोथयन् म प्रपोषयत् । - 30 a rāns C पृष्ठगोपान D पृष्ठरक्षो K पृष्ठगोप। L तु for च । ॥ अपि for अर्थ । 31 a Edns DGN शूरोवे K शूरोस्य BCEHLAM शूग्य for शूरस्य | Edns G मदिराक्षोतिविश्रुत: CN मदिराक्षेति विश्रुत: BEDHKL शोणाश्यो नाम विश्रुतः M शोणाक्षो नाम भारत । B Edns G समायात् DLN स तदा C समीप M समरार । । विमुख रुन्वा for विरथ दृष्ट्वा । Edns BCEFGHKLN निगर्नम् D त्रिगर्तान् । Edns G प्राहरत् BEKP मानहात् FHL प्राजहत् N माहरन् for प्रजहार । D प्रजगामहि K प्रनहार ह for प्रजहात्तदा । M विचचार समततः for गर्ने प्रनहात्तदा । 32 a A विराटम् । D आशु H तस्य for अथ। UEdns CG तस्य M चास्य for अस्य । 1 समादाय for परामृश्य। 1 तथैव for तमेव । Edns ACK अभ्यद्रवत् DG अभ्यहनर H अन्वपतत् LIIN आनमिवान् for अभ्यपतत् । 29 aSG, ST राजा SK, SG, ST क्षिप्रकारी I SE वृकोदरः SG, ST युधिष्ठिरः। bs.cl. तस्य न्यपातयन् for अस्य व्यपोधयत् । 30a SG, ST तु for च | SA पृष्ठगोपश्चि तस्याशु । 6 SA अपाहात्। 31 a SA{ शकरता SG भीमसेनः । SE, SG, ST, SA स्तु शूरच SAI शूरब for अस्य शूरस्य । S.cl. नामतः for भारत । UST गित for गत ! SK व्याजहात् SA प्राजहत् ST प्राद्रवत् SG मानहान् for प्रजहान् । 320 SA' अधाभ्यहनत् SA, SG, Sr, SK अभ्यहनन् ।

·२५२ विराटपर्व। [अ.३१श्ली:३३-३७ पलायानं त्रैगते दृष्टा भीमोऽभ्यभाषत ।. . अनेन वीर्येण कथं गास्त्वं प्रार्थयसे बलात् ॥ ३३ ॥ राजपुत्र निवर्तस्व न ते युक्तं पलायनम् ।, कथं चानुचरांस्त्यस्त्वा शत्रुमध्ये पलायसे ॥ ३४ ॥ इत्युक्तः स तु पार्थेन सुशर्मा रथयूथपः। तिष्ठ तिष्ठेति भीमस्य सहसाभ्यद्रवली ॥३५॥ प्राद्रवत्तर्णमन्यग्रो जीवितेप्सुस्ततो रणात् । भीमस्तु भीमसंकाशो स्थात्प्रस्कन्ध कुण्डली ॥ ३६ ॥ तं भीमसेनो धावन्तमभ्यद्रवत वीर्यवान् । त्रिगर्तराजमादत्त सिंहः क्रुद्धो मृगं यथा ॥ ३७॥ 33 a HL माह for दृष्ट्वा । HL महाबल: for अभ्यभाषत । Edns CG read 34 a. after 33 a. UL नृप for बलात् । 34 aA न्याय्यम् for युकं । B Fans CFGHKAIN विपदिास A निदिसि for पलायसे । शत्रुसूदनसोदास । 35a KL उच्यमानः for उक्तः स तु । L सनदा for पार्थेन । b All ExceptAIL भीमं सः IG IN नम् for सः | BE समरे र सुशर्मा for सहसा। 36 a rdns BCDEGHK मुशर्मणः N मुसात्मनः for ततो रणात् । Ddns CHAL interchange (t.&b. 6 BL 3219 II 374 for II H 1959 for REFT I Edas OG 41059: U गपान for कुण्डली। 37aK भीमसेनोपि for भीमसेनः 1 L या तम IN भीमसेनः प्रधावतम् | Bans LN अभ्यधावत C अभ्यदुद्राय G अभ्यधावत । L येगवान् । D पदयामेवाद्रवत् पली for अभ्यद्रपत वीर्ययान् । Uwdns ACDGHN आदातुं for आदत्त । Eins CDGHKLN क्षुद्रगम् । 33,31. S. c. omits rerses 33 & 34. 35,36S.cl. omits serses 35, & 36 a. 6 SG, ST, SK PIGIE SA HITA SA' y**: for Fore! 37 a omitted in S. d. BSG गर्नरानमादसे SK अंपादिगनिक्षिप्य I ST आधn for आदत 8.cl सटमग for yदो मगे। । .

·३. ३१ श्लो. ३८-४१] गोहरणपर्व-त्रैगर्तग्रहणम् । २५३ अमिद्रुत्य सुशर्माण केशपक्षे परामशत् । समुद्यम्य च रोपानं निप्पिपेप महीतले ॥ ३८॥ तस्य जानू ददौ पृष्ठे भीमो जम्ने रुपान्चितः । संमोहमगमद्राजा प्रहारपलपीडितः ॥ ३९॥ तस्मिन्गृहीते वीरे तु त्रिगर्तानां महारथे । अमन्यत बलं सर्व त्रैगते तद्भयातुरम् ॥४०॥ निवर्त्य गास्ततः सर्वाः पाण्डोः पुत्रा महारथाः। तान्विजित्य त्रिगर्तादीन्धनं चादाय सर्वशः ॥ ४१ ॥ 38 a 31 अभिहत्य L अभ मंग्रामे । A केशपाशे । b Edns तु for च । G तु K सः for तम् । EFL नि:पिपेप । 39 a Eins ACG जानुम् BEFIN जानु D मीमः for जानू ! Aधो म जानु महा for ददो| Edns BCEFGAIN भीमः D जानु for पृष्ठे । K जान ददन्पृष्ठे । Fdn'CDFGHKLN जने Edn'जये for भीमः 1 Edns CDFGHKL AN नं for जने। BE निःकनिष्टेन for भीमो जने | Edns CDFGHAL MN अरलिना BE मुष्टिना for पान्वितः । bEdns ACDGHKN : for स ! Edns DHN महारवापीडितः । L जाता for राजा। 40a Tans CDGIKLN विरथे for वारे तु । BE अभ्यद्रवस् । N तु अयातुरम् f omits b. 41 aD च for गाः | Edns CN पांडुपुत्राः । DGN महाबलाः । f omits a. - Edas CGHKLN अवनित्य D अभिनित्य । Fans CDGHKLN मुशमा. णम् A मुशर्मादीन BE महात्मानः for निगतांदीन् । 38 a omitted in S. ci. 6 SK I for I SG, SA, ST, omit this line. 39 a SK जानु ! SK मीम: for पृष्ठे : SK जने चैनमरलिना | SG, ST, SA omit this line. SK #: for "SK fr" for 126 SG, ST, SA omits this line. 40 as.d. तस्मिन्वीरे गृहीते नु । 6S..त्रिगर्तानां for गत तत् । 41 a SK, SG निवृत्त्य । SG, ST, SA'नत्र for ततः | SAP निवळ शात्रवान् सर्वान | SK, ST, SA' पाण्डुपुनाः SA' कुन्तीपुत्राः । ST, SA' महायला: for महारथाः। USK, SG, SA अवनि-य ST अभिनित्य for नानिमित्य । S.d. मुरामाणम् for त्रिगतादीन् ।

·५४ विराटपर्व । [अ. ३१ श्लो.४२४५ स्वबाहुबलसंपन्नाः हीनिपेवा यतव्रताः। स्थिताः समक्ष सर्वे ते अथ भीमोऽभ्यभाषत ॥ ४२ ॥ नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति । किंनु शक्यं मया कर्तुं यदाजा सततं घृणी ॥४३॥ तत एनं विचेष्टन्तं बध्वा पार्थो कोदरः । रथमारोपयामास विवशं पांशुगुण्ठितम् ॥४४॥ अभ्येत्य रणमध्यस्थं अभ्यनन्दद्युधिष्ठिरम् । दर्शयामास भीमस्तु तामवस्थां सुशर्मणः॥४५॥ 42 a ADFHKLM वीनिषेधाः । AL जितवताः । HEdns ACDFGHKLMN ते सर्वे। Edns AFGNM वथ for अर्थ । " भीमसेनो अवीदिदम् । 43aL अयम् for नायम् । नहि for मत्तः। b Edns ABCEFGHKLAM किंतु IN संतत । 44 aN तत्र for ततः। एवं for एनम् I C गले वध्वा for बध्वा पार्थः 1 H repeats before ver. 44:-- तत एनं विचेष्टंत प्रकामभयपीडितम् । b Edns BCDEGHKLN सिज्ञम् for विवशम् | Edns ABEGN पछि गुठितम् L चेवपीडितम् । 45 2G रथमध्यस्थम् । D अभ्यनदन "Edns ABCIGRLAIN अभ्यगच्छत् । E omits M repeats 44 U before 45b. UEdns CG मुशर्माण नराधिपम् । Lomts this ]. L reads 44 bafter this line. 42 a SG y for FT 1 ST Here for "aa971: 1 SG,ST, SA Bilatert: / SA महायला for यतयताः। 6 SKA SK 4 for 314 I omitted in SG, ST and S.. 43 the whole verse is omitted in SG, ST, SA. 44 The whole verse is omitted in SG, ST, SA. BSK रिस पांमुगुण्ठितम् । 4aSK अभ्यगच्छत् । o SK मुरामाण नगधिषम् for तामहरा &c. the whole tense is omitted in SG, ST, SA.

·में ३१ श्लो' १६-४९ ] गोहरणपर्व-चैगर्तमोचनम् । २५५ प्रोवाच पुरुषव्याघ्र भीममाहवशोभिनम् । तं राजा प्रहसन्दृष्ट्वा मुच्यतां वै नराधमः॥४६॥ भीम उवाच । जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु। दासोऽस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च ॥ ४७ ॥ तमुवाच ततो भ्राता ज्येष्ठः सुप्रणयं वचः। मुश्चममधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ॥ ४८॥ दासभावं गतोऽयेव विराटस्य महीपतेः । अदासो गच्छ मुक्तोऽसि मैवं कापीः पुनः क्वचित् ॥४९॥ . 4G a Edns CGKL पुरुषव्याघ्रः । D तमुवाच ततो ज्येष्ठः for प्रोवाच पुरुषव्याघ्रम् । Lआहदशीलिनम् | E omits a. bD निगतम् for त गजा | Edns CGKLN पाहसत् | A आह for दृष्ट्वा । 47 a DKL omit भीम उवाच । BEL जीवितम् for जीवितुं । K जीवमिच्छसि- चेम्मूढ K' जीवितु चेच्छसे मूढ | GKLMN वदतः । 48 a Edns BCDEFGHKLMN ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः। B Edns CG add युधिष्ठिर उवाच before thus Edns C मुश्च मुञ्च BER KL मुश्चैनम् । CDK प्रमाणाः । 49 a Fans ABCDEFGHKLN गतो ोपः for गतोऽयेव । 6 महीभुजः। BA मैव । Idns CL कदाचन H कथचन | Lnd of the Adhyaya in Edns C. 46 a SK पुरुषव्याघ्रः। B SK माहसदृष्टया for प्रहसन्नाह । SG, ST, & SA omit v. 46. 47 SK omits win 39191V omitted in SG, ST, & SA. 18a SK ज्येष्ठो भ्राता सपणयम् । U SK मुश्चमुश्चाधमाचार | SG, ST, SA omit the whole verse 49 aSkोप for अयेव । USK कदाचन for पुनः कचित् । verse is omittel n SG, ST, SA.

·२५६ विराटपर्व । [अ.३१ श्लो: ५.५३ एवं स. उक्तः सव्रीडः सुशर्मासीदधोमुखः। स मुक्तोऽभ्येत्य राजानमभिवाद्य प्रतस्थिवान् ॥ ५० ॥ प्रमुच्य च सुशर्माणं पाण्डवास्ते हतद्विषः। संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्री सुखिनोऽवसन् ॥ ५१ ॥ ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुपविक्रमान् । अर्चयामास मानेन सर्वानथ महारथान् ॥ ५२ ॥ विराट उवाच । यथैव मम रत्नानि युष्माभिः सह तानि वै । कार्यं कुरुत तैः सर्वे यथाकामं यथासुखम् ॥ ५३॥ 50 a Fans C add वेशंपायन उवाच ! Pdns BCEGHKN एवमुने तु D एवमुकन्तु L एवमुक्तेथ । L सीडं । b Ff उकः। प्रतस्थितः। 51 a das C विसृज्य तु BDEG अवमुच्य K प्रमुच्याथ । B Edns ABCEFGHKLAIN रात्रिं । G सुसतः। 520 Edns ACDFGHKLIN वित्तेन for मानेन । dns ACDFGHAN मानेन च BE वित्तेन च सन्मानेन । 53 a FIf एवं । Edns ABCDEGHRLN युष्माकं । Edns ABCDEGHK LN तानि पे तथा for सह तानि । B Eins BCDEGN ये FM ने for तेः। L पूजयामि यथा न्यायम् for का कुरुत तेः सर्वे । 50 SG, ST, SA omit this whole yerse. S. JISS thus omit v. 12). to 50 giving. the story of गुराम's disgrace. 50a SE उमे तु for स उक्तः। Bla SK विमृग्य तु मुशाणं SI, ST, SO मोचयिता सिरट नं (ST): USGirls for at रानि। S.ci. legins a new clhapter here and adds पेशंपायन उपाए । 2aST विराट रान: for नतो विगटः । I. S.d.निभेन for मानेन । SK, SG, ST, SA' माने SA' भनेन प for मांना sas.d. पुना नानिमा ! SG qures for : 1 ST for Sci. Hit for it ·अ..३१ श्लो. ५४-५७] गोहरणपर्व-पाण्डवाहणा। २५४ ददाम्पलंकताः कन्या वसूनि विविधानि च । मनसश्चाप्यभिप्रेतं यदः शत्रुनिवर्हणाः॥ ५४॥ युप्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह । तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि ॥ ५५ ॥ वैशंपायन उवाच। तथाभिवादिनं मत्स्यं कौरवेयाः पृथक्पृथक् । ऊचुः प्राअलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः॥ ५६ ॥ अभिनन्दाम ते वाक्यं सर्व एव विशांपते । एतेनैव प्रतीताः स्म यत्त्वं मुक्तोऽसि शत्रुभिः ।। ५७ ॥ - # अभिमत for अभिप्रेत । Edns G युद्धे BE यद्वे C यथा । यच for यदः विकमेणाय। ईश्वराः सर्व एव नः। vo widns CDF KM इति RL अनु for अभि । K पांडवेयाः । 57a Edns CHK प्रतिनंदाम BE अभिनंदामहे D प्रतिनदामहे । L वाच for वाक्य । Edns CG चेव for एव । D मत्स्य मापसे for एव विपिते । BBCDEK च भीताः F प्रभूताः G पीणिताः L हि तुष्टाः for प्रतीताः । GHL स्मः । H मुक्तोय for मुक्कोसि । D शत्रुतः for शत्रुभिः । १ 54a SA ददानि । SG अलंरुता कन्यां | SA विविधानि वसूनि च । bs. cl. मनसा I ST यत्तु । 55a ST अय for अह ! SG, ST, SA इति for इह । 56 a S.cl. त तथावादिन ISK नत्र, SG, ST, SA सरे for मस्यं । US.cl. महृष्टमनस for प्रांजलयः सर्वे । 57a SK प्रतिनंदामहे वा/ SG, ST, SA' प्रतिनदाम ने वाच SA' प्रतिनदाम ते याचः। S.cl. सर्वधव । USK एतावताद्य प्रीता: रम: ST एतेनेवायीताः स्म SAL एतेन मन्ये प्रौतामाSA' एतेनेव च मुक्काः स्मः। 3.

·२५८' विराटपर्व। [अ.३१ श्लो. ५८-६१ अथाब्रवीत्प्रीतमना मत्स्यो राजा युधिष्ठिरम् । पुनरेव महाबाहुं विराटो राजसत्तमम् ॥ ५८॥ एहि त्वामभिपिश्चामि मत्स्यराजोऽस्तु नो भवान् । मनसश्चाप्यभिप्रेतं यत्ते शत्रुनिबर्हण ॥ ५९ ॥ तत्तेऽहं संप्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान् । • रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्ता वसूनि च ॥ ६० ॥ वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोऽस्तु ते । त्वत्कृतेऽद्य प्रपश्यामि राज्यमात्मानमेव च ॥६॥ 58a Edns C ततःG तथा for अथ | Edns ABCDFGHN मस्यराजः । B Edns BCEFHK महाबाहुः Edns BCDEFGHKLMN राजसत्तमः । 59 a Edns BCDEGHALN अभिषेक्ष्यामि for अभिषिञ्चामि | Edns ABCD EFGKLM तु for अस्तु । र मे for नो। B Edns C यथेष्टं भुवि दुर्लभम् for यत्ते शनिबर्हण । म यत्त्व for यत्ते । । omits b. 60ac तत्र for तत्ते । Momitsa. 8 Edns मणिमुक्तमथापि च BE मणिमुकास्तथापि पा Dमणिं मुक्कामधापि वा C माणि मुक्तमधापि वा G मणिमुक्तस्थापि च N मणि मुक्कामथापि वा for मणिमुक्ता वसूनि च। 61 aL वैयाघ्रपाद M वैयाघ्रपद 10 सर्वत्र । BEAns ABCEFHKIIN ह्यय D चाय for अय । र यत्रुते for त्वत् रुते । Edns ABCDEFHKAIN पश्यामि | Edns संतानम् for आत्मानम् । 68a SK मात्स्यराजा SG, ST, SA मत्स्यराजा । BS.cl. महापाहुः । SK, SG, ST, SA' राजसत्तमः । 69 ash, ST, SA अमिपेक्ष्यामि SG अभिषेल्यामः I SK, SG, ST B for अस्तु । BSE, SG, ST मनसा । Goa SG, ST तुभ्य for नेह । SG संघदास्यामः । BSK, SG मणिमुक्रमथापि वा ST, SA मणिमुगमयापि च । GlaST पाय for 'पय ! ST मवंदा । US.d. राय | SK, SA पश्यामि ST, SG पश्यामः ·अ. ३१ श्लो. ६२-६५] गोहरणपर्व-पाण्डवाहणा। २५९ यतश्च जातः संरंभः स च शत्रुर्वशं गतः। ततो युधिष्ठिरो मत्स्य पुनरेवाभ्यभापत ।। ६२ ।। प्रतिनन्दाम ते वाक्यं मनोज्ञं मत्स्य भाषसे । आनृशंस्यपरो नित्यं स सुखी सततं भव ॥ ६३ ॥ गच्छन्तु दूतास्त्वरिता नगरं तव पार्थिव । सुहृदां प्रियमाख्यातुं घोपयन्तु च ते जयम् ॥ ६४ ॥ ततस्तद्वचनान्मत्स्यो दूताराजा समादिशत् । आचक्षध्वं पुरं गत्वा संग्रामे विजयं मम ॥६५॥ 62 das ACDKN जातसंरंभG जातसंरब्धः BE त्वया च संरब्धा for च जातः सरंभः। H येनगाश्य हताः सर्वाः | Edns C म च G सर्व° for स च ! Edns CDFGKLM शत्रुवशम् । b D राजा मत्स्य पुनरमापत for मत्स्यं पुनरेवाभ्यभाषत । 63 a Edns CDGAN प्रतिनंदामि BE अभिनंदामि । b Edns AH मुसुसी B मुमुसः मुससी DN समुसः । मुसुषः G मुमनाः । G भवान् for भव । 64 a Edns BCDEGHKN त्वरितं for त्वरिताः । नगरे । D तत्रG राज for तव । BEG शासनात् for पार्थिव । BAK घोषयंति G घोपयंतः। L जयं तु ते for च ते जयम् । 65aGN तद्वचनं श्रुत्वा । H राजन् । M समादिशेत् । b L पुरे । BE समामविजय । 62aSr यतो जातोभिसंरब्धः । SG, SA' शत्रु ST, SA शत्रोः । Vs.cl. मात्स्य । S.cl. अग्रवीद्वचः । 63 a SK, SA', SG प्रतिनदामि । S.cl. घाचे मनोज्ञो | SK, SA मात्स्यभारितो SG, ST, SA1 भस्वभाषिताम् । US.cl. सुमुस: for स मुसी: K, SG भवान् । s.cl. adds कंक उवाच before this verse, 64 a SA' सूताः for दूताः । b आग्प्यातु। G5a SK, SG, ST, SA' मात्स्यःISA' सूतान् for दूतान् । SG आनो for राना।

·२० विराटपर्व । अ. ३१ श्लो. ६६-६७ अ ३२.लो. १ कुमार्यः समलंकृत्य पर्यागच्छन्तु मे पुरात् । वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश्चाभ्यलंकृताः॥६६॥ ते गत्वा सकलां रात्रिमथ सूर्योदयं प्रति । विराटस्य पुराभ्यासे दूता जयमघोपयन् ॥ ६७ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे सुशर्मपराजयो नाम एकत्रिंशोऽध्याय ॥३१॥ ॥ द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । याते त्रिगन्मित्स्ये तु पशूनन्या-परीप्सुितुम् । दुर्योधनः सहामात्यो विराटमुपयादथ ॥ १ ॥ 00 a BEH कुमारा. for कुमार्यः। HKL समागच्छतु। L 4 for मे IG मत्पुरात् । BL तु for च | Ldns BCDEGHKLN स्वलरुता: A स्व-पलंरुताः । 67 Ldns C तत्र ना BEN केवला D केवलम् GHKL केवला for सकला Urdn GN पुराभ्याशे L पुरे गत्वा । र विराटनगराभ्यासे । * * * XXXII. 1 ac निगा DHKL त्रिगर्ते । र मत्स्यः | Edns C तान्दे BE स्वान्स्वान GK तान् च DHAIN तान् स्वान् for 'अन्यान् । Ldns ABCDEFGAN परीप्सति - परिप्स्याति for परीप्सितुम् । । Goa ST; SG, SA कुमारा: ST प्रति for परि | SA1 for मे। bs.cl. स्वलरुता। 67 S. cl. reads instead: मगर माविशरने पे सूर्ये सम्यगयोदिते । विराटनगर प्राप्प शीय नांदीमपोषयन् ॥ (SA, SG नंदीम् ।) * xxxi. 1 a SA' यने for याते | ST SA: धिगर्ने । SK, SG, SA मारये ST मात्स्य । SK नान्ये SG, SA ना.स्वान् I ST मानानपरभुः । SK, SG, SA परीसनि । us.cl. सहामात्यः । SK विरारपुरमा प्रभात SG, ST, SA विराटपुरमेत्य प।

·अ. ३५ श्लो. २-६] गोहरणपर्व-दुर्योधनस्य मत्स्यराजयानम् । २६१ भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च रूपश्च परमास्त्रवित् । द्रौणिश्च सौवलश्चैव तथा दुःशासनः प्रभो ॥ २॥ विविंशतिर्विकर्णश्च चित्रसेनश्च वीर्यवान् । दुर्मुखो दुष्प्रभश्चैव ये चान्ये च महारथाः ॥३॥ एते मत्स्यानुपागम्य विराटस्य महीपतेः। गोपान्विद्राव्य तरसा गोधनं जहुरंजसा ॥ ४ ॥ पष्टिं गवां सहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते । महता रथवंशेन परिगृह्य समन्ततः गोपानां चैव घोपेण हतानां तैर्महारथैः। आरावः सुमहानासीत्संप्रहारो भयंकरः ॥६॥ 201२ शकुनि for सोबलः । C अपि for एव । L दुःशासन | DHN प्रभः । BE omitb. 3a BE omit विविंशतिर्विकर्णश्च । UD दु सहः for दुर्मुखः । Edn- CG दुःशल Lan' ABERKLN दुसहः for दुष्प्रभ । Edns ABCDEFHKLN एवान्ये for अन्ये च । BE समागताः M महारथः। 4 U BEM घोपान for गोपान् | Edns BCEGAN ओजसा HL अहसा for अजसा । 5a D कोरवाः M कुरय 1 H क्लयति । Edns CG च for ते। K पर्यकालयन् for कालयाति ते । BAD वेगेन for वशेन | Ldns DGK परिवार्य | line omitted in C. 6 a tdns AFGHKLMN गोपालानां तु D गोपालानां च । Edns D घोपस्य G घोपश्चा सपा म घोपः स्म । Ldns ABDEGHLN हन्यता । B Edns ADFGHALMN सप्रहारे भयकरे । Comits the whole verse. 2aST भीष्मद्रोण SK, SG भीष्मद्रोणो । USA प्रभु. SK, SG, ST शल. for प्रभो । 3 a SR, ST दु सहोदुर्मुख SG दुष्यहोदुर्मुस SA दु{दुवह IS cl. एनेचा-ये 4ascl सर्वे for एते | SA' मास्यान् । US.cl. ओजसा for अजसा । 5a S. cl. गर्वा शतसहस्राणि । S cl च for ते । UST रथजानेन । 6as.cl. गोपाराना तु । SG, ST रोषेण SK पोवेषु । Sc. हन्यता for इताना । USG पुरषः for आरायः IS.cl. सहारे भयकरे । - ·. विराटपर्व। २६२ [अ.३२ श्लो, ७-११ गवाध्यक्षस्तु संत्रस्तो रथमारुह्य सत्वरः। जगाम नगरायैव परिकोशंस्तदातवत् ॥७॥ संप्रविश्य पुरं राज्ञो राजवेश्माभ्ययात्ततः। अवतीर्य रथातूर्णमाख्यातुं प्रविवेश च ॥८॥ दृष्ट्वा भूमिजयं नाम पुत्रं मत्स्यस्य मानितम् । तस्मै तत्सर्वमाचष्टे राष्ट्रस्य पशुकर्षणम् ॥९॥ पष्टिं गवां सहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते । तद्विजेतुं समुत्तिष्ठ गोधनं राष्ट्रवर्धन ॥ १०॥ राजपुत्र हि तत्प्रेप्मुः क्षिप्रं निर्याहि वै स्वयम् । त्वां हि मत्स्यो महीपालः शून्यपालमिहाकरोत् ॥ ११ ॥ 7 a dns C गोपाध्यक्षा | Edns C भयत्रस्तः K• तु संक्रुद्धः तु संत्रातः for तु संत्रस्तः | Edns BCEGHKLN आस्थाय D आदाय for आरुह्य । BG भृशं । M आर्तवान् । 8 a Edn- ABEFHIN सप्रविश्य L प्रविश्य च | Edns ABCDEHKLN नृप° for राज° । H तदा for नतः । Edos ACFGHKLNMF: for ! 9a ACHAM भूमिजयं L भूमजयं । Edns ABCDEFGHALN मानिनं । Urdns ABCEKN आचष्ट DF आचक्ष्व G आचक्षे । BE राष्ट्रेभ्य: C कौरखे for राष्ट्रस्य। 10 a H omits this line. 6K तात् for तस् | Edns BCDEHKIN वर्धनं । 11 a pdns ACDEFGHRAI हित°| LN Idns च for | B FI तु for LAIN सेन्यपाले D पुरपाले । H या for ह । । 7a SA' संकुद्भः । S.cl. आरथाय for आरसा SasK, SG, SA' सः for सं० 1 S.el. नृप° for रान, as.cl. for च। 9as.cl. मास्यस्य मानिनम् । USKR for तत् IS.cl. आचर। 10as.dl गर्दा शतसहसाणि । B SK, SG, SA पनिनेतुं ST प्रतिनेतुं 1 SA' वनं । :ash, SG, ST, SANहिनष्णुः SA' हिनं प्रेणः । I ST, SA मायः IST पुरपान । L ·अ. ३२ श्लो. १२-१५] गोहरणपर्व-मत्स्यपुत्राय तन्निवेदनम् । २६३ त्वया च पर्पदो मध्ये श्लाघतेस नराधिपः। पुत्रो ममानुरूपश्च शूरस्येति कुलोद्दहः ॥ १२॥ इप्वने निपुणो योधः सदा वीरश्च मे सुतः । तस्य तत्सत्यमेवास्तु मानुपेन्द्रस्य भापितम् ॥ १३ ॥ आवर्तय कुरूञ्जित्वा पशून्मतिमतां वर । निहत्यैपामनीकानि भीमेन शरतजसा ॥ १४ ॥ धनुच्युते रुक्मपुः शरैः संनतपर्वभिः । द्विपतां भिन्ध्यनीकानि गंजानामिव यूथपः ॥ १५ ॥ 12 a DN a 7 G 311 for 5741 Idns BCDEFGKLN 97896: MI . सभा for च पर्पदः। bN पुन | Edns ABCDEFGKLN शूरा H omits शूरस्य । G अपि for इति । 13aiयोधा। 14 a BEN आवर्तयत् । Tans ABCEFGN पशुमता D शसमृता for मतिमा ADLAI वरः। b Edns BDEFGKLAIN निर्दह निर्दिह H निर्दय for निहत्य । " एको for एप । D वहिना for तेजसा । 15aD उन्नत L सत्रुत शत for सनत । BAC भेदि for मिन्धि । HKL केसरी for यूधपः । 12as.cl. त्वां वे परिपदो मध्ये 1 ST, SA हि for म । b SK, SA शूर वेति SG, ST शूरश्येद । ST क्लोदवः । 13a SK, SG, ST इष्वस्त्र 1 SG, ST, SA योद्धा । SG, SA सशस्तविशारदा ST सर्वशणभृतां वरः। B SA' सर्व for सत्य। S. मनुष्येद्रस्य । 14as.d पशुपतिपंथा for मतिमता वर । BS.d. निदंह for निहत्य | SG ईश्वर° ST, SA ऐश्वर for शर, 1ő a S. cl. : for PTIT ·२६४ विराटपर्व। [अ. ३२ श्लो. १,६-२.० - पाशोपधानां ज्यातनी चापदण्डां महास्वनाम् । शरवाँ धनुर्वीणां शत्रुमध्ये प्रवादय ॥ १६ ॥ श्वेता रजतसंकाशा रथे युज्यन्तु ते हयाः। ध्वजं च सिंह सौवर्णमुच्छ्रयन्तु तव प्रभो ॥१७॥ रुक्मपुाः प्रसन्नाया मुक्ता हस्तवता त्वया । छादयन्तु शराः सूर्यं राज्ञां चायुर्निरोधिनः॥१८॥ रणे जित्वा कुरून्सर्वान्वज्रपाणिरिवासरान् । यशो महवाप्य त्वं प्रविशेदं पुरं हि नः ॥ १९ ॥ त्वं हि राष्ट्रस्य परमा गतिर्मत्स्यपतेः सुत । गतिमन्तो भवन्त्वद्य सर्वे विपयवासिनः ॥ २० ॥ 16aD चापहस्तां N महात्मना । B KM शरवा। 17 a DM युज्यत H तिष्ठतु । b ACH उच्छ्रियतु । र नराः for तव । म अभितः KL अभिमो। Comits the whole verse. 18 a D greuthT: 1 C omits this line. UH राज्ञः। N राज्ञायुर्विनिरोधिनः Edns मार्गनिरोधकाः । BCDEGHKL omit च। D विरोधिनः। 19 0G पुनःपुरं for पुर हि नः । 20 aComits हि। FM राज्ञोस्य DE मत्स्यपते | Edns ABCDEFGHLN मुतः। U Edn'वये तु ADIL भवतु । 1 16 a ST, SG, SA Fontefruit for ORIENTATI USG, ST, SA मविश्य महती सेना धनुाि प्रवादय । 17.as.cl. कांचनमनाहा: for रजनसकाशाः। BST SA सिंह | S.el. उरट्रयस्य । SK, SG, ST तथा SA र for त । s.d. विभो for प्रभो । 18US.cl. गज्ञामापनिरोधकाः । 19 | SG HIT 1 S. cl. 97: for :: 20 a ST 7 for it ISK ART: 1 SK, ST, SA : 1 ·२६५६ न. ३२ श्लो.२१. अ. ३३श्लो.१-२] गोहरणपर्व-उत्तरश्लाघा । सीमध्य उक्तस्तेनासौ तहाक्यमभयंकरम् । अन्तःपुर श्लाघमान इदं वचनमब्रवीत् ॥ २१ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे गोपवाक्यं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२॥ ॥ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥ उत्तर उवाच । अद्याहमनुगच्छामि दृढधन्वा गवां पदम् । यदि मे सारथिः कश्चिद्भवेदश्वेपु कोविदः ॥ १ ।। तं त्वहं नाधिगच्छामि यो मे यन्ता भवेन्नरः । पश्यध्वं सारथिं क्षिप्रं मम युक्तं प्रयास्यतः॥२॥ 21 a BE आसीत् for असो । BAll except Edns KN श्लाघ्यमानः । . XXIIL.1 a Ldns BCDEGHELN गच्छेयम् । 6 D शिक्षितः for कोविदः । 2a FM स K न for तम् । K एन for अह | Edns N अब B आये for अघि N यमो for यो मे। bH युद् for युक्त । . 2 omitted in C. - 21a SA, SK, SG वाक्य ते नम्वधनम् I ST अभिनय च for अभयकरम् । * * XXIII.1asr omits उत्तर उवाच । ST अभि° for अनु° 1S.. गच्छेयम् । 2aSG, SA, SK तमेव ST तन्नाह for तं त्वह । ST तु for न। s cl समो भवेत् for भवेन्नर. । USA पश्यल IS.. शीघ्र for क्षिHI SG, ST युट्न for युर ISG प्रदास्यतः । 34 ·२६६ विराटपर्व। [अ.३३ श्लो.३५ अष्टाविंशतिरात्रं च मासं वापि समन्ततः। यत्तदासीन्महायुद्धं तत्र मे सारथिर्हतः॥३॥ संलभेयं यदि त्वन्यं हययानविदं नरम् । त्वरावानय गन्ताहं समुच्छ्रित्य महाध्वजम् ॥४॥ विगाह्य तत्परानीकं गजवाजिरथाकुलम् । शत्रून्प्रताप्य निर्वीर्यान्कुरूजित्वानये पशून् ॥ ५ ॥ 3 a C अष्ट | Edns BCDEGHLN वा for च । DN न्यूनम् K संधान for मासं । Edns CG नूनं H पूर्ण K सं L न्यूनं N मासं for अपि सं । D मात्रतः। (अनन्तरम् for अन्ततः। b All except L read महाद्धं । 4 a All except H स for सं° । C लेभेयं । Edns ACDG यदा । । त्वय for त्वन्य । म लभेऽह यदि ह त्वन्यं । CH हययानविदां G इयज्ञानविदं । CRL वरं for नरं। BA अथ for अद्य । Edns BEFHILM यात्वा C यास्ये D गत्वा G यास्यामि N योद्धा for गन्ता । G omits अहं । Edns CGKAIN °च्छ्रित | A मही GK ध्वजः। baH तरसा° for तत्परा । L समा° for रचा। B Vdns ABCDEGHKLN शख for शत्रुन् । Edns ABCDEHLI प्रताप GK प्रपात° for प्रताप्य । निर्वापान । E अनघे for आनपे । sas.cl. वा for u | SA, SG मासः : SK वा नूनमतनः SG, ST, SA वापिभवेत्ततः। B ST, SG, SA पत्र for यत्तर | SA, SG, ST, महयुद्धम् । 4as.cl. ययह त्यधिगच्छेयं यो मे यंना भवेयुधि । [SG मति for वधि | SG न for या SG हता for यंता | SA. समोभवेत for भवेयुधि । B SAI नरमान SA परवान् । S.d. पारयामि for गंताम् । S.d. समुदित. महापना। 5a SA या IST ममागुलम् । 65K,SG, S. शतागभियान ST मानियोपांग।

·अ: ३३ श्लो, ६-१०] गोहरणपर्व-उत्तरश्लाघा । २६७ दुर्योधनं शान्तनवं कण वैकर्तनं कृपम्.। . द्रोणं च सह पुत्रेण महेष्वासान्समागतान् ॥ ६॥ विनाशयित्वा संग्रामे दानवानिव वज्रभृत् । अनेनैव मुहूर्तेन पुनः प्रत्यानये पशून ॥ ७ ॥ शून्यमासाय कुरवः प्रयान्त्यादाय गोधनम् । किं तु शक्यं मया कतु यदहं तत्र नाभवम् ॥ ८॥ पश्येयुरय मे वीर्य कुरवस्ते समागताः। किंनु पार्थोऽर्जुनः साक्षादयमस्मान्प्रवाधते ॥ ९॥ वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भापतः स्म पुनः पुनः। नामर्पयत पाञ्चाली वीभत्सोः परिकीर्तनम् ॥ १०॥ 6aM नृपं for रुपम् । U BEHL महारथान् र महायलान् for समागतान् । 7aEdns BCEGKLN विवासयित्वा D वित्रास्य । विद्रावयित्वा for विनाशयित्वा। •D समरे सर्वान् for संग्रामे । BE ब्रजवत् D वृत्रहा L चरुमृत् for चज्जभूत् । BH स नः for पुनः। 8aN प्रयति for प्रयान्ति । UEdn GN नु for तु । 90 BFM तु for नु । D प्रधावति । प्रयाधितुं Aण याधते । 10 ains BCDEGHKLN खीपु for श्रुत्वा : Edns DGHL च BE A C अति N सा for स्म । B Edns Uन सामर्षत AM नामर्पत N नवमर्पत । परिकीर्तितं । 6aSK विक्र्ण च for तिनवम् । Ta SK पिदावयित्वा SG, ST, SA विनासयित्वा | S.cl. मघवानिव for इव दमभूत् । 8as.cl. आज्ञाय for आसाथ। USE, SG, ST न SA नु for तु | S.. च नः for मया । 98S.cl. इति मंस्पति मा परे for अपमरमान्ययाधते । 10a SK, SG, ST, SA: सीप चात्मनरासनम् SA' खोप यात्मपकीननम् for भाषतः म पुनः पुनः।

·'२६८ विराटपर्व। [ अ.३३ श्लो. ११-१४ अथैनमुपसंगम्य स्त्रीमध्यात्सा यशस्विनी। बीडमानेव शनकैरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ११ ॥ योऽसौ बृहदारणाभो युवा सुप्रियदर्शनः । बृहन्नल इति ख्यातः पार्थस्यासीत्स सारथिः॥ १२॥ धनुपानवरोह्यासीत्तस्य शिष्यो महात्मनः। दृष्टपूर्वो मया वीरश्चरन्त्या पाण्डवान्प्रति ॥१३॥ यदा तु पाण्डवो दावमदहत्खाण्डवं महत् । अर्जुनस्य तदानेन संगृहीता हयोत्तमाः॥१४॥ ll a BE मध्ये for °मध्यात् | Edns C तपस्विनी । 12 a येसो। D सो E °स for "मु । 8 Ldns GHKLAIN बृहन्नला A वृहन्नड BCE बृहन्नट । Edns BCEFGH KLMN विख्यातः। 13 a Edns ABCDEGRLI धनुपि N धनुर्धर° for धनुषा। H अनवरस्य (हि being omitted) F अनवमा M अनुचरे N वरः for अनवरः । [dns ABCDEGRLN च for हि IN तस्या for तस्य । BG विचरन् for चरंत्या। 14 a Edns CDGKLN तत् for तु 1 Bans ABCDEGHEN पावक: L पावके for पाण्डवा | Edn'C वनं for महत् । BBDEHLN तेन for अनेन । 11 v.omitted ins.cl. 12 S.cl. reads:- योऽयं पुवा पारणथपोपमो गृहन्नलारमति ननोऽभ्यभाषत । पुरापि पार्थस्य स सारथिस्तदा धनुर्धराणा प्रपरस्य मन्ये ॥ [ SA' जने for जनः । ST, SA fe for अपि ! ST सुसारभिः । SG, SA', SK सदा for तदा] 1BaSE धनुष्यनवमश्यासीत् I SA, SG, ST omita. B SK मुदृरपूर्वो हि मया SG स दृष्टपूर्वो हि मया SA स दृापूपिमया ST सादरपूर्वा हि मपाIS..पाउवालये। 14as.cl. reads:- स पानेन सापेन साण्डचादरपुरा । ISG, SA पन ST यथा for स प SA' भद] . SG, ST पुरा तेन for मदानेन ।

·अ. ३३ श्लो. १५-१९] गोहरणपर्व-अर्जुनस्य सारथित्वप्रार्थना । . २६९ तेन सारथिना पार्थः सर्वभूतानि सर्वशः। अजयत्साण्डवप्रस्थे नहि यन्ता हि तादृशः ॥ १५ ॥ येयं कुमारी सुश्रोणी भगिनी ते यवीयती। अस्याः स वीरो वचनं करिष्यति न संशयः ॥१६॥ यदि ये सारथिः स स्यात्कुरून्सनिसंशयम् । जित्वा गाश्च समादाय पुनरागमनं भवेत् ॥ १७ ॥ एवमुक्तः स सैरन्ध्या भगिनी प्रत्यभाषत । गच्छ त्वमनवद्यागि तामानय बृहन्नलाम् ॥ १८॥ सा भ्रात्रा प्रेपिता शीघ्रमगच्छन्नर्तनालयम् । यत्रास्ते स महाबाहुश्छन्नः सत्रेण पाण्डवः ॥ १९॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे सैरन्ध्रीवास्यं नाम, प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥३३॥ 15a D भागशः L अनेक्श: N सपहः for मर्वशः। 6 Edns ACDFGHKLMN af for Pe! 16 a Edns read द्रोपावाच before thev. DN यशस्विनी K कनीयसी for यवीयसी। BEdns सा GMT for स: CN वचनं वीरः for वीरो वचनं | Edns ABEG HK वीरवचनं । 17 a D असो for थे। तु for सः | Edns ADHLIN न संशयः for असंशयम् । brdns ABCDEGKLN ध्रुवं for पुनः । 18 B Fans ABPNI बृहन्नडा CE वृहन्नट । 19 a BEHLN. अग़मत् 1. AH नर्तका D नतनं । Edns ABCDEGEN गृहं for आलयम्। 61 च्छन्नगाण for उन्नः सत्रेण ! 150ST स: for न I SA, SK अस्ति for हि। 16 a SA#t for 51 B ST नस्या सा SK, SG, SA अस्यास्तु । S.cl. वचनं वीर । 17as.cl. A for 1ST, SK सा स्यात् । SK, SG, ST न संशयः । USK, SG, ST, SAY ध्रुव for पुनः । SA,SK add वैशंपायन उवाच । before v. 19. 19 omitted ins.cl. and Adh, continued.

·२७० विराटपर्व । [ अ. ३४ श्लो. १-३ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। वैशंपायन उवाच । सतां दृष्ट्वा विशालाक्षी राजपुत्रीं सखी वृताम् । प्रहसन्नबवीद्वाक्यं किमागमनकारणम् ॥ १ ॥ तमब्रवीद्राजपुत्री समुपेत्य नरर्षभम् । प्रणयं भापयन्ती स्म सखीमध्य इदं वचः ॥२॥ गावो राष्ट्रस्य कुरुभिः काल्यन्ते नो बृहन्नले । ताविजेतुं मम भ्राता प्रयास्यति धनुर्धरः॥३॥ XXXIV.1 a BEK omit वैशंपायन उवाच । BE गता for स ता । N मुखी for ससीम् ! Edns ABFGMN Tसा D तथा H इब for वृताम् । BE ससी भणयसयुतां for राजपुत्री सखी वृताम् । B Edns ACDFGHKLMN राजन् for वाक्यं । Edns BCDEGHKLN आगमनमित्युत for आगमनकारणं । 2 a D समुत्पेत्य । Edns BCDEGHKLN भावयंती for भावयन्ती | All except H सा for स्म । DN मध्यात् for °मध्ये । 3 a D कार्य ते F कालयते GL कल्पते for काल्यन्ते 1 AFGHKLM बृहनडे C वृहनटे । 6 Edna CDGHKLM at: for ari The preceding Adb. continues in Sci. XXXIV.1as.cl. except SA' reads तामागतामायतताम्रलोचनामवस्य पार्थ: समयेऽभ्य. HATI [ SAY FART: ST 85507: SG zoof for qi: Jomitted in SA'. After 1 asG addst- अर्जुन उवाच | S.cl. reads verses in different metre but agreeing with some of our first ten verses. us. cl. rends:- किमागता कांचनमाल्यधारिणी मुगात्रि किंचितवरिताऽसि मुभु। [फिमागता धारिणी omitted in SA. ST मुगानी मुधू त्वरिताप्ति किंचित् ] 2 S.c. in this sense readst- प्रसन्नताराधिपसंनिभानना पा कुमारी परन मभा। 3as.cl. reads for this. इरन्ति वित्त कुरयः पितर्मे शत सहयाणि गया यहनन । b omitted in S. d.

·म. ३४ श्लो. ५-७] गोहरणपर्व-अर्जुनस्य सारथित्वम् । २७१ नचिरं च हतस्तस्य संग्रामे रथसारथिः। तेन नास्ति समस्त्वत्तो योऽस्य सारथ्यमाचरेत् ॥४॥ तस्मै प्रयतमानाय सारथ्यर्थ बृहन्नले । आचचक्षे रथज्ञाने सैरन्ध्री कौशलं तव ॥५॥ अर्जुनस्य किलासीस्त्वं सारथिर्दयितः पुरा । त्वया जयत्सहायेन पृथिवीं पाण्डवर्षभः॥६॥ स सारथ्यं मम भ्रातुः कुरु साधु बृहन्नले । पुरा दूरतरं गावो ह्रियन्ते कुरुभिर्हि नः ॥ ७ ॥ 4 a Ran' नाचिरं । Edns GL निहत: ABCFHK वहतः हि हतः for ५ हतः। B BE अस्य for अस्ति । All except A सूतः for त्वत्तः । 5a Dans ACDFGHKLAIN Dथ्यर्थ for यथें । BC बृहन्नटे । UN आचचक्ष्वे | Edns ACDFGHKLMN हय° for रथ। 6aF आसीत् H असि for आसीः। ॥ दर्शितः for दयितः । b H and ID Cazziv. omitted in N 7a Edns CDGMN सा for स । BE सारथ्य कुरु for स सारथ्य I GHELN कुरु for मम । BE भद्र ते for मम धातु. IGHKLN मम for कुरु । BE मम धातु: for कुरु साधु । BCE बृहन्नटे। D व तु for साधु । b Edn' DN दूराव A पुरात् for पुरा । हीयते । D कोरवेः for कुरुभिः । 4aST स वीरस्य forन चिर | ST सोर्थ for रथ । B ST चूतः for त्वत्त । v. 4 omitted in SG, SA, SK. 5a ST read:- तस्य प्रयतमानस्य कुरु साह्य वृहन्नले | omitted in SK,SG, SA. bscl. readst- सेरन्धिराख्याति घृहन्नले त्वा मुशिक्षिता सग्रहणे रवाश्ययोः । [ SA सैरन्धपाल्याति । SA मम SG वा for त्वा । ST, SA मुशिक्षित SA' मुशि- क्षिन | ] STAlso readst- आचचक्षे हि सा ज्ञान सेरधी कोशल तव । 6a ST किलासीय IST दार्शत for दयितः । v.6 omitted in SG, SK, SA S.cl. readsa-सा धातुरयान्मम सयमस्व पुरा पो दूरता हरति गा) [ SA सः तत् for सा SA, ST सयतत्व SG सप्तस्य SA पुगन् । ST a for परे। ST also read. Ta in अनुरभू metre as in text.

·२७२ विराटपर्व। [अ. ३४ श्लो. ८-११ अथैतद्वचनं मेऽद्य नियुक्ता न करिष्यसि । प्रणयादुच्यमाना त्वं परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ ८॥ एवमुक्तस्तु सुश्रोण्या तया सख्या परंतपः । जगाम राजपुत्रस्य समीपे समितौ हि सः॥९॥ तं सा वजन्तं त्वरितं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् । अन्वगच्छद्विशालाक्षी शिशुर्गजवधूमिव ॥ १० ॥ दूरादेव हि तां प्रेक्ष्य राजपुत्रोऽभ्यभापत । त्वया सारथिना पार्थः खाण्डवेऽनिमतर्पयत् ॥ ११ ॥ 8a L त्वद्य for मेऽद्य । 9 a Fif तनयाख्या for तया सख्या । N पुनःपुनः for परंतपः । B Edns BCDEGHKLN सकाशं AF समीपं । All except of अमि. तौजसः I however समीतो स for समिती हि सः । Hadds वैशंपायन 3917 before the v. 10 a Edns CGN om. सा, and आवजन्तम् । स त्वरितुं। • D विशालाक्षि | Edns CGHKI शिशु A शत्रु: DN गण | Edns ABCD EHKLM गजवधूः । 11 a All read I(C#) for RAM * D# for ai i 8 S.d. reads:- अह मरिष्यामि न मेऽत्रसंशयो मया वृता तत्र म चेद्गमिष्यसि । [ SG करिष्यामि for मरिष्यामि । ST, SG नत्र for मेत्र | SA' वृतः SA: मृतं] ST Also rends v. 8 asinour text: r.ls.त्य for मेय। उच्यमानः । 9as.dl. readst- पेशंपायन उपार । नया नियुको नरदेवकन्यया नगेत्तमः प्रीतमना. धनंजपः । [ST नधाभियुका ISG प्रीनिमनाः ] bs.el. reads:- बृहन्नलाइपविभूपिताननो विगटपुत्रस्य समीपमायनम् । 10a SK, SG omit सा, and आमन' । S.d. गन गजपरिय । 1las.cl.तु सं° for हिना। SG addr IITT INN I before b.

·अ. ३४ श्लो १२-१६] गोहरणपर्व-अर्जुनस्य सारथ्यचोदना । २७३ पृथिवीमजयत्रुत्स्ना कुन्तीपुत्रो धनंजयः। सेरन्त्री ला समाचष्टे मा जानाति च पाण्डवान् ॥ १२॥ मंयच्छ मामझानश्वांस्तथैव त्वं बृहन्नले । कुरुभिर्योत्स्यमानस्य गोवनानि परीप्सतः॥ १३॥ अर्जुनस्य फिलासीस्त्वं सारथिर्दयितः पुरा । त्वया जयत्सहायेन पृथिवीं पाण्डवर्षभः ॥ १४ ॥ एवमुक्ता प्रत्युवाच राजपुत्रं वृहन्नला। का गतिर्मम मारथ्यं कर्तु संग्राममूनि ॥ १५ ॥ गीतं वा यदि वा नृत्यं वादित्रं वा तथाविधम् । तरकरिष्यामि भद्रं ते मारथ्यं तु कुतो मयि ॥ १६ ॥ 12 6N मा for दां 1 BDERN समाच: । ABCDEGHKLN हि जानाति for जानाति च। पााधवान् for पाण्डवान् । 13 a B यथा for तथा । BCE वृहन्न । BM परीप्सित । 14 a D विमासा A दयत । UD साहायेन। 15 a D इति for एवम् । DL उपवा । D प्रयुवाचैनम् L प्रत्युवाचाय । M राजपुत्रे । BA adds बृहनडोवा | Ldns BCDEGHKLIN शनि for गति । A सारथ्ये । D समर for सग्राम । 16a - गातपादित for गात वा यदि । Ldns BCDEGHANAN पृथग्विधम् for तथाविधम् । L कर्तुं सयाममुनि for वादन वा तथाविधम् । bD च for त | Eang CG मम for मयि । - 12ascl adds before अजयत् । USG 7 for SH, SG, SA ममाचष्ट ST समारष्ट | S cl. सा हि नानाति पाण्डवान्। 13 terse omitted in S ci except ST bST has b only-गुरु साझ वृहन रे fon गोपनानि परीप्मन । 14 Scl omits this verse 15a Sh SG SI, SARधोका प्रयुनायेद SAI अधोका प्रयुवाचेद bsclशनि for गति । 1f as cl नृत्त for गान । sd गीत for नयIS प्रथपिध । 1S मन for म 35Mt.

·२७४ विराटपर्व। [ अ. ३४ श्लो. १७-१९ उत्तर उवाच । बृहन्नले गायको वा नर्तको वा पुनर्भवान् । क्षिप्रं मे रथमास्थाय निगृह्णीव हयोत्तमान् ॥ १७ ॥ वैशंपायन उवाच । स तत्र नर्मसंयुक्तमंकरोत्पाण्डुनन्दनः । उत्तरायाः प्रमुखतः सर्वं जाननरिंदमः ॥ १८॥ ऊर्ध्वमुक्षिप्य कवचं शरीरे प्रत्यमुञ्चत । कुमार्यस्तस्य संदृष्ट्वा प्रहसन्पृथुलोचनाः ॥ १९ ॥ 17 a BCE बृहन्नटे । Edns BEFGHKLIN गायन C गायनी for गायक। Ldns CEFGHKLN नर्तन for नतक B 41 Edns ACDEFG HKLN भव for भवान् । D 1eads -गायनो नर्तको वापिवादको वा पुनर्भव for बृहन्नले etc BN व for मे । A निगृहाष्ट BEAM निगृहाव C त्व गृहाव । 18 aG त नमयुक्त for नम° । Edns BCDEHKLN पांडवा बहु G पांडव यली for पांडुनदन । bB उत्तराय | BE प्रमपत । DG अरिंदम । 19 B All except H तर for तप्त्य । All except C त for . BDEEGKLIN प्राहसन् । जहसु । F °लोचना । K मृदु N प्रभु for पृथुलोचना । 17 S ci rends य नतको या यदि वापि गायक क्षिप तनुत्र परिधस्व मानुमत् । [SG, SA नतन 1 SA' SG गायन ] ST reads v 17 also as alore rls - गृहन्नल । पुनभव । आरय for आस्थाय । 18 SK, ST तत स: for स तन I SK, SG, SA अकरोत्यांडवोपटु ST अमरो- पहिवपभ IST outs देशपायन उवाच । 19 sd reads - ऊभ्यं विपन्यारतरोभ्यधारय पुना यता कवच धननय । एवमयारागि यानि कुनि तस्मिन्युमाय. प्रमदा नहासिरे ॥ [ SA' omits ऊर्य विपन्यारतरोभ्य धारपत् SA वीरवर ! SA, SG अभ्य. हारय । ST पुन म SA'पतापपना SA' नियतापचन for प पताकपप । ST कुपन ] ST oko rends thus as in our text; v1-79**0717 for # जहामुरल' for महसन पृथ' ।

·अ. ३४ श्लो. २०२३ ] गौहरणपर्व-उत्तरनिर्याणम् । २७५ सते दृष्ट्वा विनयन्तं स्वयमेवोत्तरस्ततः । कवचेन महार्हण समनह्यगृहन्नलाम् ॥ २० ॥ यभार कवचं चाश्यं स्वयमप्यथ सुप्रभम् । ध्वज सिंह समुच्छ्रित्य सारथ्ये समकल्पयत् ॥ २१ ॥ धपि च महााणि निपङ्गान्रुचिरान्बहून् । आदाय प्रययौ वीरः स वृहन्नलसारथिः ॥ २२ ॥ अथोत्तराच कन्याश्च सख्यस्तामबुवंस्तदा । बृहन्नले आनयेथा वासांसि रुचिराणि नः ॥ २३ ॥ 20 a Edus CrGHKM तु for तम् | Edus ABCGHKL रिमुयन्तम् G विमु. च्यतम् N विमुचतम् for विनमतम् । D उत्तर 1 L तथोत्तरः for उत्तरस्ततः । B BE बृहन्नट ८ बृहन्न । 21 a Edns ABCEFGKM सः विनत् । स्व विभ्रत् L सः बिभ्यत् for यभार । G दिव्य for चायचम् । Ldn' अशुमत्तरम् Edn' BDFGHKLMN अशु- मप्रभम् अशुमन्मभुम for अथ मुमभम् । DC वजे | Lans BCEGHRMN च सिंहमुचित्य A स तिहमुछित्य D सिंहरये. भुक्त्वा for सिंह समुहित्य । G सारा N सारथ्य । CE समक्ल्पयन् । 22 a Edns ABCDEGHKLN बाणां for निषगान् । b ACFGHKL बृहना । 23 aD उत्तराः । K सख्याः । 6Cआनये व H आनयथ | Idns BODIGHKN a for न । 20 S. cl. reads - त राजपुत्र समनाहयात्स्वय जायनदतिन शुभेन वर्मणा।[ST ससमाहयत् SG समनहयम् । SA अनाभरणेन SA' अतारुपणेन for अने शुभेन । 21 Verse omitted in Sd, but see App. 22as.cl विचिनाणे for महाहाणि । Scl याणा for निषगान् । ST विविधान् for रुचिरात। USacl आस्य for आदाय | SG H for t° 1 23 a S. cl. 7 for all SE, ST, SA for म ।

·२७६ विराटपर्व। [अलो.२४-२६ पाश्चालिकार्थं सूक्ष्माणि दिव्यानि विविधानि च । विजित्य संग्रामगतान्भीष्मद्रोणपुरोगमान् ॥ २४॥ अथ ता युवतीः कन्याः संहिताः पाण्डुनन्दनः। प्रत्युवाच हसन्पार्थो मेघगंभीरनिस्वनः ॥ २५॥ बृहन्नलोवाच । यद्युत्तरेऽयं संग्रामे विजेष्यति महारथः । आहरिष्यामि वासांसि दिव्यानि विविधानि च ॥ २६ ॥ 24 a C कार्य 4 °कार्थे । N पाचालिकानि D पचालिकाथ | Edns AC चित्राणि for सूक्ष्माणि | Edns C सूक्ष्मा BDEGHKLN चित्राणि for दिव्यानि । Edns Cच मृदूनि N रुचिरणि for विविधाल। B Edns BODEHKN °मुखाकुरून GL मुसान्बहून for पुरोगमान् । 25 a Edns BCDEGN 5 fo 374 Idns ABCDEGHKN HATID पांडुनदनम् । BK उवाच महसन् । Edns BCDEGHKLN "दुभि for °गभीर° । I मेष for मेघ । 26 a FGHKLIM यूहलडोवाघ । Ldne CGHKIN यद्युत्तरोय BDEL यदु त्तरोय । BE सपामा । Ldns BCDEGHKLN महारथान् । 8 Lans BCLGHKL अधाहरिप्ये DM नदा हरिप्ये fon आहरिष्यामि | Edns ABCDEHKLN रुचिराणि for विविधानि । 24 a SG, SA पारिका) मुक्ष्माणि । S cl. रत्नानि for दिष्यानि । Bs मुसाक्छन् for °वुरोगमान । 25aS. c. सहिताः कुरुलदन । bscl. "दुष्टुमि° for Orगभीर। गृहन्नरोवाच omitted in S .. 2Gas.cl. उत्तर IS, महारथान् । Bs.cl. अचाहरिष्ये पामि मुस्मायामागी।

·AAD अं. ३५ श्लो. २५. अ. ३५ श्लो: १-२] गोहरणपर्व-उत्तरकत्थना. वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा तु बीभत्सुस्ततः प्राणोदयद्धयान् । कुंरुनभिमुखाञ्छूरो नानाध्वजपताकिनः ॥ २७॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे उत्तरप्रयाणं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४॥ ॥ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । सराजधान्या निर्याय बैराटिः पृथिवींजयः। प्रयाहीत्यत्रवीत्सूतं यत्र ते कुरवः स्थिताः ।। समेतांश्च कुरून्यांवद्विजिगीपून्विजित्य वै। गाश्च शिमं समादाय पुनरायामि स्वं पुरम् ॥२ कः and omits तु | Edns BCEGKIN प्राचोदयत् HL D समयोदयद्योत्तमान् for ततः प्राणोदयद्यान । b Edns BCDEGLN अभिमुखः AGKAM अभिमुसान् । DHL शूरान् । Folio of F is missing here containing v.v. 1-41. 'xxxv. 1 a H निर्यानः | Eans CH अकुतोभयः L पृथिवीजयः ॥ पृथिवीनयाः। b.M इतः for इति | Edis BCDEGHKLN गताः for स्थिताः । 2 a Edns BCEGHKLN समतानु D ममरे तान् for समेताश्य ! Edns AB CDEN सर्वान् । A2 यास्ये K याहि L पाहि for यावत् । Edns GKM जिगीपू, नवर्नित्य H जिगीपन्धसिनित्य L जिगीपग्वागत्य N जिगीषूश्च विनित्य । U Ldns CG गारतेषां क्षिपमादाय D गातपा ममादाय BEHKN माश्येमा क्षिप: मादाय । A गांव | Edns BCDIGL पुनरेष्यामि Kमवेश्यामि N पुनरायां । Edns ACKM 370 HAN FIÉ for FH qru verse omitted in SK, SA, SG. a ST omits वैशं°I STAस्तधोकः for एसमुक्त्वा । स तान्यायोदयवयान । * - 27 * * * . XXXV.la ST राजवीभ्यां : SK अकृतोमयः for पृथियींजयः । BSA यद । S.cl. गताः for स्थिताः । SG reads v. 3. before this veree &. repeats it after v. 2. 2aS.-cl. समवेतान् । SK सर्वान SG अन्यान् for यावत् I S.cL जिगीषनवनित्य । .SG, ST, SA 4 for वे। BSc. गायताः क्षिप्रमादाय । SK एण्यामि for आयामि I SK अहं ST, SA मत SG ने for सं!

·. [अ.३५ श्लो. ३-६ ૨૭૮ विराटपर्व । ते हया नरदेवेन नोदिता वातरंहसः।। अलिखन्त इवाकाशं मुहुः काञ्चनमालिनः ॥३॥ नातिदूरमयो गत्वा मत्स्यपुत्रधनंजयौ । अवेक्षताममित्रानौ कुरूणां बलिनां बलम् ॥ ४॥ स्मशानमभितो गत्वा व्याससाद कुरूनसौ । तत्समीपे त्वक्षेतां व्यूढानीकांश्च गच्छतः॥ ७ ॥ तदनीकं महत्तेषां विवभौ सागरस्वनम् । सर्पमाणमिवाकाशे वनं च बहुपादपम् ॥ ६॥ Ba Edns ACDGHKIN सिंहन for देवेन । Edur BEGH चोदिताः मेरिताः । दोशताः for नोदिताः । B Edns ABCEGKMN आलिसन्त ,H आलिसन् । DE आकाश | Edns BGK 58: N ay: for : IL omits this line 4 aKयात्वा for गत्वा । BA अवक्षितम् DLN अवैक्षेताम् M आवक्षेते। H चली for बलम् । ba E श्मशानं | Edns BCDEGHRN आससाद । Edns CDH अथ KN तदा for असौ। 6 Edns ABCDEGKLM at ari Hari file for TATT 1 Edns C अन्वीक्षेता A अन्वीक्षेथाः BER अन्वयेक्षेता D अन्व्वीस्याथ G अन्वर्वेक्षण H लक्षयित्वा र अन्ववेल्याथ L अन्ववेक्षत्वं ॥ अन्ववैश्येताम् for त्वक्षेताम् । BE व्यूढानीकाः N व्यूढानीकं । Edns BCEGN सर्वशः for गच्छतः। 6 विधाण for विवभो | Edns BCEN सागरोपमं A सागरस्वरम् | H यभो सागरनिःस्वन । B BDEK सर्पमान C भ्रममाण L तपमान M सर्पमाणे । B बने । Lans BCDE GHKLAIN बहुलपादपम् । 3as.cl. नरसिंहेन । S.. चोदिताः1 SG, SA शीप्रवाहिनः ST शीघ्रगामिनः for । पाताहसः I S. cl. आलिसन | S. cl. कहुं for मुहुः । 4aSG, ST, SA यात्वा for गत्वा । SK, SG, ST मात्स्य SAराज । B SK, ST अवेक्षेतो SG, SA अवेक्षता । SK, SG, SA अविप्रस्तो for अमित्रमो। 5a SG, ST शुरौ SA' यात्वा for गत्वा । SK, SA' शूरो SG, ST गत्वा SA' शून्य: 1 S.cl. ददातु। कुन्न for भ्याससाद कुम्लसो । 7 S. d. omits this line. GaSE विस्तृत सागरोपमम् । B SA' सर्पमानम् I ST, SG संसर्पमाणमाकारो : SK, SG, SA पहुल ST पुषित for 'यह .

·२७९ अ.३५ श्लो. ७-१०] • गोहरणपर्व-कुरुसैन्यदर्शनम् । ददृशे पार्थिवो रेणुजनितस्तेन सर्पता । दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृङ्गरसत्तम ॥ ७ ॥ तदनीकं महदृष्टा गजाश्वरथसङ्कुलम् । कर्णदुर्योधनकपैगुप्तं शान्तनवेन च ॥ ८॥ द्रोणेन सह पुत्रेण महेप्यासेन धीमता । दृष्टरोमा भयोद्विग्नः पार्थं वैराटिरब्रवीत् ॥९॥ उत्तर उवाच । नोत्सहे कुरुाभयाटुं रोमहर्षे च पश्य मे । पहुप्रवीरमत्युग्रं देवैरपि दुरासदम् ॥ १० ॥ 7aB ततस्तु for दो। D ने ससपता L तर सपताम् । UC रमणारा H प्रनारा I Ldns BIG कुरुसत्तम । 8 acif तदानीक । । पृहत् for महत् । UN गुप्त । 9a Edns ABEGHRLN च स D अपि स for सह 11 पामत । 10 a Edog CGKN for T1 BD मरो for प्रवीर। TaSG रेणु ISG, ST सRs for सर्पता । SG, ST दिविसSK कुरुमसम । 8a Sh, SG अधो पीभ्य ST, SA' अपोद्वात्य SA' अधारप for भार। SA भागनसपुरम् । 9 a SG, ST, SA' R for ft & SK addsfrमान्य समीनदा । रम्ममानगर before पाय ग&िc. S. omats उत्तर आप 10ashRfor प। ISGA SA .rn ·२८० विराटपर्व । [अ..३५ श्लो. ११-१५ प्रतियोद्धुं न शक्यामि कुरुसैन्यमनन्तकम् । नाशंमे भारती सेनां प्रवेष्टुं भीमकार्मुकाम् ॥ ११॥ स्थनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् । दृष्ट्दैव हि पुरो एतामात्मा प्रव्यथतीव मे ॥ १२ ॥ यत्र द्रोणश्च भीष्मश्च कपः कर्णो विविंशतिः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ बाल्हिकः॥१३॥ दुर्योधनस्तथा वीरो राजा च रथिनां वरः । द्युतिमन्तो महेप्वासाः मर्वे युद्धविशारदाः ॥ १४ ॥ दृष्टैव हि कुरूनेतान्व्यूढानीकान्ग्रहारिणः । हृपितानि च रोमाणि कश्मलं चागतं मम ।। १५॥ a Edns ABCEGHALN शक्ष्यामि । B DHLM कार्मकम् । 'aaf °समाकुलम् । BI इव for एव । Edns ABCLGHKLA परान् for पुरो। Ldns ABCE GKL आजो D जाता II नोर्थ 'नानि । एतान् N याता for एताम Edns BCDLGN मन' for आ मा । H तधात्मा व्यथतीव मे । ia A द्रोणस्तु । D कर्ण : for भीष्मश्य । D भीष्म for कर्ण । L विशंसनि । BH सोमदत्ति | Ldns BCLGHKLN च for अथ । U BE दूषितानि CL हर्पितानि । L रन N आतत for आगत । .aSE, SG, SA' शमोमि SAY Nमो त । ST महाममुद्रमतिम for प्रतिपोद् &c SK, SG भयानर SA भयार ST मुदुस्तर for अनन्तकम् । US कौरवीम् for भारतीम् । SP कामुकः । as करिलS cl म सुरम् । Bs. पराना for पुरोirs cl मन for आमा । BUSK, SG, ST,Sच for अध । a SA' नदा for तथा । Scl गना for पार ! SH, SG, ST, SA' पीr SATHE for रागा ISh, SG, S1 दुमग पE SA दुर्मपग पटु for | रधिना परः। 15 as d 7 for IISA omits thue line SG F147IITA: ST Tony m SK 771*1 ST T SKAT for मम ISAfor आगा।

·अ. ३५श्लो. १६-१९ ] गोहरणपर्व-उत्तरस्य भयाकुलत्वम् । वैशंपायन उवाच । अवियातो वियातस्य मूलं धूर्तश्च पश्यतः। परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः ॥ १६॥ त्रिगन्मेि पिता यातः शृन्ये संपणिधाय माम् । सौ सेनामुपादाय घले तिष्ठन्ति सैनिकाः ॥ १७ ॥ सोऽहमको बहन्यालः कृतास्त्रानरूतथमः। प्रतियोटुं न शक्यामि निवर्तस्व वृहन्नले ॥१८॥ वृहन्नलोवाच । भयेन दीनरूपोऽसि दिपतां हर्षवर्धनः। न च तावरूतं किंचित्परैः कर्म रणागिरे ॥ १९॥ 16n Edns ABCDIGIN अदिनात K आपियात 1 Edns ABCDEGHN विजातस्य KL वियानस्य 1 विजातय | Tins BEGN मोख्यांत C मोग्य ARL मोठ्यार for मूस । Tdns ABCDEGHKLN धूर्तस्य । UK परिदेवयत CL सभागे। 17 aD अस्मिन् सन्निधाय विधाय। bH समागय | Idns BCDEGHKLN न मे सन्ताह 1 7 मे तिष्ठन्ति । DKL add उत्तर याच before ths verse 18 BD यार ।। स्तायो न श्नयम H अकुनथमा | Lommta tus hne BLins ABCCHKIN शभ्यामि L शिक्ष्यामि। AD निवृत्तस्व BE निर्वतस्त । Cहना। 19 a यातिदानोति । BCL वधन। BLdns BCELI कम for किंचित् । Idns BCELJI किंचित् for कम । . 16ascl omits this line 17a ST adds उत्तर उवाच !efore this rere SK SG, SAT ST अस्मिन् for SA'ताम् for नाम् । SUR SG सन् for सयाँ | SG सन्यान् for सना | Scl समादाय ( SAI समाधाय) न म सन्ताह for परे तिटलि। 18asd अह for मोद। "Sc. शमोमि।नय गृहन। SKomts याना पाच | SAL, SG, ST अना दृश्य । 19a SG, SA मपादायलोमि ST भपाहामि ISG धन। 3641 ·૨૮૨ विराटपर्व। ' [अ. ३५ श्लो, २०-२३ स्वयमेव च मामात्थ वह मां कौरवान्प्रति । सोऽहं त्वामय नेण्यामि यत्र ते बहुला ध्वजाः ॥ २० ॥ मध्ये चामिषगृद्धानां कुरूणामाततायिनाम् । नेष्यामि त्वां महाबाहो पृथिव्यामपि युध्यताम् ॥ २१ ॥ तथा स्त्रीपु प्रतिश्रुत्य पौरुपं पुरुपेषु च । कत्थमानोऽभिनिर्याय किमर्थं न युयुत्ससे ॥ २२ ॥ न चेद्विजित्य गास्त्वेता गृहान्दै प्रतियास्यसि । प्रहसिष्यन्ति वीर त्वां नरा नार्यश्च संगताः ॥ २३ ॥ 20 ON व for च । UG त्या M त्व | Edns CG तन L उप for अद्य । N वक्ष्यामि for नेष्यामि । Idns BLGKLAIN एते for ते 1 L बहुलध्वजा । 21 a Edns ADGHLN मध्य BE अद्य च CM मध्यमा | Edns ABCDEG HN गृध्राणा। 22 a BL पौरुषेषु । 6 A अपि निर्याय " अभिवीयाय । M उक्तो भवति य पूर्व for क्य &c.H युयुसहे। 28 a Edns ACDGHKLAIN तास्त्व for वेता । यदा H गृह L गृहाणि N गृह । D प्रतियास्यति । BEdns ACDGLIN वीरा ! D। 20a SA हि for च | ST अय for आत्य । ST नय for यह । BSc. तत्र for अद्य । SK, SA एते for ते । SG, ST, SA यहुलप्वना । 2las d मध्य । ST, SA गृधाण । Sc. मा त्व हि विमना भव for पृथिव्यां etc. 22 a SA repeats this line after b with 1947 for TSK inter changes a and b. UST हि for अभि । SK, SG, SA विधमान । SK, CG, SA' नियात्या SG, SA यहि कि SK यूपि किं for किमर्थं । SK, SG नात्र युध्यसे SA माझ युम्यते ST R न योत्स्यति । 23 a SK व हि ST, SG R SA पल for लेता । गर्ग for ग्रहा। Sh, SG, ST याग | SA' नागरा for सगना ।

·अ. ३५ श्लो. २४-२७ ] 'गोहरणपर्व-उत्तरस्य पलायनम् । २८३ अहमप्यत्र सैरन्ध्या स्तुतः सारथ्यकर्मणि । नं हि शक्ष्याम्यनिर्जित्य गाः प्रयातुं पुरं प्रति ॥ २४ ॥ स्तोत्रेण चैव सैरन्यास्तव वाक्येन चैव हि। कथं न युध्येयमहं कुरून्सर्वान्स्थितो भव ॥ २५ ॥ उत्तर उवाच । - कामं हरन्तु मत्स्यानां भूयांसः कुरवो धनम् प्रहसन्तु च मां नार्यों नरा वापि वृहन्नले ॥ २६ ॥ इत्युक्त्वा प्रावगीतो रथात्प्रस्कन्ध कुण्डली । त्यक्त्वा मानं सुमन्दात्मा विसृज्य सशरं धनुः॥ २७ ॥ 24 a dns BCEGH स्यात. for स्तुत । K सारयिकर्मणि । brdns CDRL च for हि । D'शनोमि । शिष्यामि । BCE निर्मित्य । । omits this verse from सरन्या. to चैव in tbe. h. next. 25 D एव च for ( first) चे | Lans ABCEGHKLN तेन च तेनम for ( second ) चैव हि। v Edns ABCEGHKLAIN सरिधरः । अभव. for भव । 26 6M मा for मा IGN a for पा । N class adds:- वेशपायन उवाय Thefore v.27. 27 bf उक्त्वा । Idns CGHN च दपै च BE स मदामा D प धर्म तु मदात्मा । विमृश्य । 2lash, SG, SA अम्मि for पत्र । dr..माह शमोमि I SAनजिय। has cl. चोदितs for पर हि। bd.d एतान् स्थिn for समान स्थित । ma SA' गहनु for हरतु : SK मारया | SG, ST, SA भूपर्सि । 85. MSS पापि पुनले । as.cl.adils-शान उपाय bolore this v. STR for मत । ..d.मुसप्रात: lor गुमनाम।।

·विराटपर्व । २८४ [अ.३५ श्लो. २८-३१ वृहन्नलोवाच । नैप पूर्वैःस्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम् । श्रेयस्ते मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम् ॥ २८ ॥ एवमुक्त्वा च कौन्तेयो स्थादाप्लुत्य उत्तमात् । तमन्वधावद्धावन्तं राजपुत्रं धनंजयः॥ २९ ॥ दीची वेणी विधुन्वानः साधुरक्ते च वाससी। तथा तमनुधावन्तमजानन्तोऽर्जुनं तदा ॥ ३० ॥ सैनिकाः प्राहसन्केचित्तथारूपमवेक्ष्य तम् । सुशीघ्रमनुधावन्तं संप्रेक्ष्य कुरवोऽब्रुवन् ॥ ३१ ॥ 28 a D omita बृहन्नलोवाच । Edns CG शूरैः BE पूर्व D पुर्वः । पूर्वे । DN श्रुत. for स्मृतः । LN क्षत्रियाणा। brdns CG तु for ते । 29 ardns BCDEGHLN adds वेशपायन उवाच before v.29. N. l तु for च । Edns ABCDEGHKN सोवप्लुत्य रथोत्तमात् L रथादुप्लुत्य चोतमात् । bD अभ्यधावत् । 30a Edn' शुक्त for रके। K रक्तावरे बली । B Edns ABCDEGRLIf विधूय वेणी धावत H विनान्वेणीधावत । 31aM तस्या. for तथा । HL a for तम् । B Edns ACDGKIN त शीघ्र | Edns BCDEGHKNAI आभि A अपि for अनु । - . 28 a SK. ST. SG अर्जुन उवाच । ST नेव । SK शूरै. SA पूर्वस्मृतः । USK, SA हि ST, SG मस्य for ने | SG, ST, SA सत्रियस्य पलायनास forन भीतस्य पलायनम् । 29 a ST, SG, SA इति च for एवम् । SK, SA नु SG अथ ST स: for ISK फोरप्यः for कोन्तेय. I SK सोबष्टय रथोतमान SG, ST, SA रथादवततार ।। BSG, ST, SA अन्वधावन्महावाहुः । 30 a SG, ST, SA Tütoft 1 SK, SG, SA RY 44. 1 SG, ST, SA inter change 29 6, and 30 a' bs.cl. विधूप पेणी धावत I SG, SA सभा for तदा । 31a SG महसन् | SK योपित SG, SA केचित् ST तस्य for नया | SG, ST, SAT for नम्। b.cl.म पी पधावन SA' अवस्य ।

·अं. ३५ श्लो. ३२-३५] गोहरणपर्व-अर्जुनदर्शनसंशयः । २८५ क एप वेपप्रच्छन्नो भस्मनेव हुताशनः। किंचिदस्य यथा पुंसः किंचिदस्य यथा स्त्रियाः ॥ ३२ ॥ स्वरूपमर्जुनस्येव क्लीचं रूपं विभर्ति च । तदेवैतच्छिरो ग्रीवा तौ बाह परिघोपमौ ॥ ३३ ॥ तद्वदेवास्य विक्रान्तं नायमन्यो धनंजयात् । एकः पुत्रो विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे ॥ ३४॥ स एव किल निर्यातो पालभावान्न पौरुषात् । सत्रेण नूनं संच्छन्नं चरन्तं पार्थमर्जुनम् ॥ ३५ ॥ 32aEdn'N वेश। Edns ACG सच्छन्न N परिच्छन्न | Edns CG भस्मनि । Edns CG एव for इव । UEdns CDGHRLAM खिय । H omits किचिदस्य यथा पुस । 33 a Edns BCDEGN सारुप्य A सरूप M अरूप । Edns ABCDEGHKN क्लीय L क्लय। B Rins ABCDEGKN पीव । “ याहरू for तो बाह । K adda द्रोण उवाच before 336 34 aN तत्तदेवास्य। UCH सनिहत । 35 a Ldns BCDLGHLIIN एष: K एक for एवं बालत्वान्न तु पोरुयात् । Lपोरुपम् । UH च्छोण र वेषेण for सत्रेण | Idns BCDLGHRAI च्छन्न हि A सच्छिन्न N वे च्छन्न । L जानामि N रभसा for चरन्तम् । 32aSKछन्न । USG, ST, SA नस्य for अस्य । Sसिय । 33a SK, ST, SA आकार SG ह्याकार Cor स्वरूप । ST, SA एजुनस्येव । UST तथैव तम् ISd नीव | ST, SA' पाहू च । dia SK, ST तत्तदेव Su, SA तत्तथैव ! ST, SA add tण उवाच before 346 35a SK, SG, SA एप for एव । b SK सुन्न सयेण ये नन SG दिन्न यस्त्रेग वा नून ST चन्न गाप्रेण दा नून SAY इंन्न सप्रेण दा नन SA'ommts thrs Ine. sel जानाध्न यौनमजनम् ।

·२८६ . विराटपर्व। [अ. ३५ श्लो, ३६-३९ उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्वहिः । ततो मन्ये ध्वजान्दृष्ट्वा भीत एव पलायते ॥ ३६॥ तत्रैनमेवं धावन्तं जिघृक्षति धनंजयः। इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्त पृथक्पृथक् ॥३७॥ नैव व्यवसितुं किंचिदर्जुनं शक्नुवन्ति ते । च्छन्नं तथा तं सत्रेण पाण्डवं प्रेक्ष्य भारत ॥ ३८॥ उत्तरं तु प्रधावन्तमभिद्रुत्य धनंजयः। गत्वा, पदशतं तूर्ण केशपक्षे परामृशत् ॥ ३९ ॥ . LN अनुत्य । 36aCHI उत्तर । नत्वा for रुत्वा । b Edns BODEGHAN स नः for ततः । Edns Cमन्यामहे and omit ध्वजान् । A महाप्वजान B मत्स्योध्वजार DN मध्ये ध्वजान E मस्यध्वजान् । Edns BCDEGHKIN एप• for एव । H पलायति । L omits b. 37a Edns ABCDEGHKIN तन्नून for तन । Edns ACHKIIN एषः BE एव D एपा G अभि for एव । Lomits a. Ncl. adds देशपायन उवाच before v 37 b. U Edns ABDEGUK विमृशतः C विमृपतः । विमृश्यत. निर्दिशतः । 38 a Edns ACDGKIN च for एव । BE च for ते! All उत्तर for अर्जुनम् । UL च्छिन्न । G तदा । D तु N अतः for तम् । L वेपेण I रछद्मन for सत्रेण । Lपार्थ सप्रेक्ष्य भारत । 19 a D च for तु । H अतिद्रुत्य र अनुसृज्य HD शतपद M पद शत । A केशपारो I केशपक्ष 1 L परामृशन् । 3G SA कीर वे for उत्तर | SAf omits this line, BSch. सन. for ततः। SK, SG ध्वज । SK, ST, SA एप: for एव । S.. पलायति। scl. adds रुप उवाच before v.37a rasK, SG, ST, SA- नून नमेय SA नुन तमनु for तनमय । b SK, SG, ST ada पेशपायन उवाच before thus Sc विमृशता । SG, ST, SA पुन पुन for पृथक् पृथक् । 38 us cl. च for एवं I SA व्यवसित IS.c, पोग: for विचित् । usa adds येशपायन उवाच before this line. SK पेण SG पण ST कम्येन for सप्रेण IS.. मेनिका for भारत । 39alST अभोत्तर for उत्सर नु!Sd अनुदत्य । USK, ST VAISG, SA पूर्ण for if I ST कोपले।

·अ. ३५ श्लो. ४०-४३] गोहरणपर्व-उत्तरस्य निवर्तनम् । २०७ सोऽर्जुनेन परामृष्टः पर्यदेवयदावित् । बहुलं रुपणं चैप विराटस्य सुतस्तदा ॥ ४० ॥ शातकुम्भस्य शुद्धस्य शतं निष्कान्ददामि ते । मणीनष्टी च वैडूर्यान्हेमनद्वान्महाप्रभान् ॥ ४ ॥ हेमदण्डैः प्रतिच्छन्नं स्थं युक्तं च सुनतः। मत्तांश्च बहुमातगान्मुश्च मां त्वं बृहन्नले ॥४॥ वैशंपायन उवाच । एवमादीनि चान्यानि विलपन्तमचेतनम् । प्रसय पुरुपव्याघ्रो रथस्यान्तिकमानयत् ॥४३॥ 40 a N पयकोशतदातवर। UN यहुश for बटुल। D बार N वाक्य for चषः। 41a BCHशत 14 निष्क। b Edns CEN वैदूर्यान् I N omnts च । Ldns BCDIA GKLN हेमपद्धान " हेमविद्वान् । 42 a Ikins BCDEGAKLN ZUS I AFTA: BEN TEA CKL afsfire H सदये । BIdns BCDEGHKLN दश for वट। L च for ले । 43 a Edna BCDEHLJIN 91791@ for 1917 r Cdas BCDEGHKL IN अचेतसम् । brdns ABCDEIGHLAIN महस्य for प्रमहा । Dरातिकमपानयत् । - 40a SAPण पयंदेवयत् । US एy for एप | SG, SAL, SK वित्त मावेन्यद for दिरास्य मुतस्तदा । 41 a S. creads instead of tlus line शानकुम्भस्य शुदस्य श्रेष्ठस्य रजतस्य च । ददामि शननिष्क ते मुच मात्व यूहन्नन । US मपद्वान् । 4as.dl.हेमामातिन ISK, ST, SA a for wrs cl पानिमि for मुमते । SK, ST, SI SG 77° for 1 43 a SG, ST,SI omit वेशापन गया efore time dantr पागा UPITESH,SGS,Sनसम। Shuमम 66,SI,Sमाण।

·૨૮ . विराटपर्व। [अ. ३५ श्लो. ४४-४८ अथैनमब्रवीत्पार्थो भयात नष्टचेतसम् । यदि नोत्सहसे योद्धं शत्रुभिः शत्रुकर्शन ॥ ४४ ॥ एहि मे त्वं हयान्यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभिः । प्रयाह्येतद्रथानीकं मद्दाहुपरिरक्षितः॥४५॥ अप्रधृष्यतमं घोरं गुप्तं वीरैमहारथैः । यत्तो भूत्वा नरश्रेष्ठ योत्स्येऽहं कुरुभिः सह ॥४६॥ एवं बुवाणो बीभत्सुर्वैराटिमपराजितः । समाश्वास्य मुहूर्तं तु उत्तरं भरतर्षभ ॥४७॥ तत एनं विचेष्टन्तं तमसा भयपीडितम् । रथमारोपयामासं पार्थः प्रहरतां वरः॥४८॥ इति विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरभङ्गो नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः॥ ३५॥ . 44 BM सहसे for उत्सहसे । N कुरुभि. for शत्रभिः। Edns BEGH शत्रुकर्षणः N शत्रुहर्षण । D ormts the whole verse. 45 0N प्रयुज्य for प्रयाहि । L यथानीक Idns BCDEGHKLMN बलरक्षित । 46 a BE युक्त for गुप्तम् I N शूरैः । B Edn' AFGLN यता for यत.! Edns CDGN भव for: भूत्वा । A नरश्रेष्ठः। 470 Edns BCDEIGLIIN तम् for तु । BEFLM,भरतर्षभः । प्रत्यायत for भरतर्षभ। 48 DEdns BCDILGKLN अकाम for तमसा । 44aSG, SA'नटचेतन । 45 0 SA' प्रायोहि for प्रयाहि । ST घरानोरुम । SA मदाहुपरिरक्षितम् । 46 a SG अप्रधृष्यमिम SA२ अनधृष्यतर । ST, SK, SA पोरः for पोरः । USK यता भव SG, ST, SA याभूस्त्य । ST रथस्यास्य for नरश्रेष्ठ । SA' योत्स्येन। 47 a SK an aturan for manamk SK, ST add anti before this Verse BSc. भंयान न for महत नु। SR, SG, SA'भरतपभी। 48a SK इतरनमः for नत एन.cl अाम for नममा ।S अरामभपविहलम् । bs.c. परसुरजपः for महानो पर।

·से ३६ श्लो १-४] गौहरणपर्व कौरवाणां वित्रासः । . ॥ पत्रिंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच। तं दृष्टा क्लीववेपेण रथस्थं नरपुंगवम् । शमीमभिमुखं यान्तं रयमारोग्य चोत्तरम् ॥ १ ॥ भीष्मद्रोणमुखास्तत्र कुरूणां रथसत्तमाः। वित्रस्तमनसः सर्वे धनंजयरुताद्भयात् ॥ २ ॥ तानवेक्ष्य हतोत्साहानुत्पातानपि चाद्भुतान । गुरुर्धर्नुभृतां श्रेष्ठो भारद्वाजोऽभ्यभापत ॥३॥ चण्डाश्च वाताः संवान्ति रुक्षाःशर्करकर्पिणः। भस्मवर्णप्रकाशेन तममा संवृतं नमः॥४॥ AAAYI 1aB दृष्ट्वा । M नगपुगवम् । 6 Idn' समाम् for शमाम् । 2a Edns CG TR: for कुरूणाम् । Ldns रथिसत्तमाः L रथसत्तम सप्रसत्तम । UE चित्ररथमनसः। Zaf उत्पोतान् । A उद्भुतान् । bIdns ABCDLGHKLN शस्त्रभृताम् । 4 Lans CDI KIIN शरवर्षिणः ABLGH शकरकर्षिणा L शरकर्षणा U DHN रनसा for तमसा | H सवृता दिश । AxxVII a Sh, SA रूपेण for वषेण । SK रथि 5G, SA रथ ST कुरु for मर। PaSH, SA, SG द्रोगमीमादय for भामद्राणमुमा । SK, SG, ST, SA- शूरा SA' सर्व for सत्र । SK रधिसत्तमाः bs पासन् for मरें। 3a ST दाएगान् for पालुतान् । SA' न° for इन' । bsd in for 491 ISG YET 41 SG, ST, SA read it before this S T for IT I Sh भयान्ति ISG राभा । पम्पनिस्सना for शरा hd 0410 for my 37t.

·'२९० विराटपर्व । [ अ. ३६ श्लो. ५.८ रुक्षवर्णाश्च जलदा दृश्यन्तेऽद्भुतदर्शनाः । निःसरन्ति च कोशेभ्यः शस्त्राणि विविधानि च ॥ ५॥ शिवाश्च निनदन्त्येते दीप्तायां दिशि दारुणाः। हयाश्चाश्रूणि मुश्चन्ति ध्वजाः कम्पन्त्यकम्पिताः॥६॥ अदृश्यान्यत्र रूपाणि दृश्यन्ते सुबहून्यपि ।. यत्नाद्भवन्तस्तिष्ठध्वं महद्युद्धमुपस्थितम् ॥ ७ ॥ रक्षध्वमपि चात्मानं व्यूहवं वाहिनीमपि । स्यन्दनं च प्रतीक्षध्वं रक्षध्वमपि गोधनम् ॥ ८॥ dn' रुक्ष° | BE °विक्रमाः for °दर्शनाः । i omits 7 after laranê N reads this line after v. 6. Edn' परन्ति for निःसरन्ति । IRL शिवा च । Edns ADFAIN दिनदन्ति C विवन्ति RK दिनदति । dns ACDFGAIN एता: HEL एपा for एते । ALAM दारुणा। ) अकल्पिता: for अकम्पिताः। Sans ABCDEGHLN यादृशानि K तादृशानि। Dans C सदृश्यन्ते यहूदि BE दृश्यन्ते च यहूनि च GH सदृश्यते यन्यपि K दृश्यते च यहून्यपि ! D हुलानि for मुपहनि । D reads the line after v.8. N.cl. except f reads यत्ताः for यत्नात् । Lans BCEFGHKLN ठतु | Ldns CDN साध्वस समुपस्थितम् । व्ययध्वम् । D इव N इत: for अपि । H वापि वाहिनीम् । Jans CDIGHKLNIN वेशस BE विषम for स्यन्दन । N वा for a । D परीप्सव | Edns BCDEGHKL add घ&N पा before अपि । . 5aST : for वां। BSG, SA निश्चरति । Ga SKSG विनदति ST विरुदति । S.d. एनाः । Tas.ch reads पादृशान्यत्र दृश्पन्ने पागि विविधानि प । (SA नाशानि B.Sc. यता for पानाम् । निष्ठन्तु । युई स्या समुपस्थितम् । 8a Sh, SG, ST Tमान for या मानम् । US.d.inम for स्पन्दनम् । पाnि for आप।

·१. ३६ श्लो. ९-१२] गोहरणपर्व-कौरवाणां सज्जनचोदना । . -एप वीरों महेप्यासः सर्वत्रिभृतां वरः। आगतः क्लीयपेण पार्था नास्त्यत्र संशयः ॥ ९॥ स एव पार्थो विक्रान्तः सव्यसाची धनंजयः। युद्धे निवर्तते नायं सर्वैरपि मरुद्गुणैः ॥ १० ॥ क्लेशितश्च वने शूरो वासवेन च शिक्षितः । - अमर्प च समापन्नो योत्स्यते नात्र संशयः॥ ११ ॥ महादेवोऽपि पार्थेन श्रूयते गुधि तोपितः। किरातवेपप्रच्छन्नो गिरी हिमवति प्रभुः ॥१२॥ B BE अस्पतन for नारत्यत्रा एव for अन । 1va Idns BCEFHKLIN एप: A ऐप for एव | Ldns DGHLN परतपा BE महारभ. for धननयः । BN. cl. except L नायुद्धेन निवतेत | Tans C भरामुरै tor मरहणः । 11 a L क्लेशिनस्य K वीरः for शूरः । Ting C अपि A मु° for I L रसिनः । 6 Fdos ACDFGHKLIN TIRAI Idns OGN 97897ART OF A पासवातिमो गुणी BEFHL पातवपतिमो गुणे. K पामवातिमो यने 1 पासव- प्रतिमो रणे for योम्यने मात्र संशयः। 12 aH यदि for पुरि। - नोषितो युधि । Bहेमरने। 90SA, SG add टोन उवाच 6 SK, SG, SAfor 471 SK repeats this v. after come Additional lipes ( vide app) 10a S.d. ९५ पाद for स स पाधः । परनर for पननयः | lhne omitted in SAL. 6s.cl. मानिना विनिपत सानिमाद्र । line omitted in SA'. 11 a omitted in SA'. S. d. 77: I line omitted in S.L' 19asdपुनरितः। bormitted in SG. SA,STI मरते निगे।

·विराटपर्व। [अं.३६ श्लो. १३-१६.. कर्ण उवाच । सदा भवान्फाल्गुनस्य गुणैरस्मान्विकत्थसः। न चार्जुनः कलापूर्णा ममं दुर्योधनस्य वा ॥ १३॥. दुर्योधन उवाच । यद्यप पार्थो राधेय कृतं काय.भवेन्मम । ज्ञाताः पुनश्चरिष्यन्ति द्वादशान्यान्हिं वत्सरान् ॥ १४ ॥ अथैप कश्चिदेवान्यः क्लीवेषण मानवः । शरैरेनं सुनिशितैः पातयिष्यामि भूतले ॥ १५॥ वैशंपायन उवाच । तस्मिन्ब्रुवति कौरव्ये धार्तराष्ट्र परंतपे। भीमो द्रोणः कृपो.द्रौणिः पौरुषं तदपूजयन् ॥१६॥. इति विराटपर्वणि गोहरणे अर्जुनप्रशंसां नाम पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६॥ 13 aL पार्थस्य । BEN विकत्यते । UL कला पूर्णी | Edns ABCEFGHM a for वा | Fans - BCDEG] KMN कला पूर्णों। 14 U Edus G.द्वादशाब्दान BE द्वादशानिह C द्वादशाब्दा । द्वादशावा. 1 Din CG दिशांपते BE वत्सरान् L च वत्सरान् N विवत्सरान् ।। 15 a BE यदि for अथ I GR एक: for एपः। 2 अन्य । - रूपेण for वेषेण ।। 777; for #17: v. omitted in C. 16 a HK omit पेशंपायन उवाच । N वदति for युवति । N cl. except K नद्वार for कोरव्ये | Eins ABDEHIKN परंतप FLIL परंतपः । BF अपूजयत् । 13a SK, SG ornit कर्ण उवाच । S. cl. फल्गुनस्य । SK, SG, ST गुणान अस्मासु ! SG, ST फाभ्यने SA विकायते.. B ST तय for न च | SK, SA' कलापूर्णः SG, SA कला. पूर्णः ST कधंपूर्ण SG, SA I for वा। 14a SA कम for कार्यम् ।.SG, ST, SA महत् for भवेत् ! USE, SG, SA च for हि IST अन्यानि पैसैरान् । 15 a SK, SG, ST, SA' 4 SAP ga for 59: 1S. ciator for Aqui SK, SG, SA देवराट for मानवः । 16 a s.cd. तस्मिन्ददति ला वा । ST परंतप । " ST अपूरपन् for अपूनयन् ! adh. dutinuel in s.cl: .:: . - ·अ ३७ श्लो. १-४] गोहरणपर्व-शमीसमीपगमनम् । २९३ सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । नां शमीमुपसंगम्य पार्थो वैराटिंमब्रवीत् । सुकुमारं समाज्ञातं संग्रामे नातिकोविदम् ॥१॥ समाज्ञातो मया क्षिप्रं धनूंप्याहर चोत्तर । नेमानि हि त्वदीयानि सोढुं शक्ष्यन्ति मे बलम् ॥ २ ॥ भारं वापि गळं सोढुं कुञ्जराश्वान्प्रमर्दितुम् । भम बाहुसविक्षेपं शत्रूनिह विजेप्यतः ॥ ३॥ तस्माद्भूमिजयारोह शमीमेतां पलाशिनीम् । अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनूंप्यवहितान्युत ॥४॥ XxxVII. 1 a DN समुपागम्य । UIdns BCDIG समाज्ञाय H महाशाज्ञ K अविज्ञान L अविकान्त । Pardns BCDEGHKLN समादियो for समाज्ञातो । F शीघ्र । Lins DGL अवहर Cच हर र यह च BE आवह for आहर य । UBE ED च for हि| BI मरम् । 3 a I'dns CLGKLIIN TA for ana 1 All except AN at for सोहूँ। All except DH फुजर या H कुजरान् था। BLdns CDGN read at after मम & ommty Before विक्षेपम् | BE पाहोर्विनिक्षेप HK याहुविनिक्षेप L याहोर्विनिप्पे । 4.0 All except ArM निहितानि for अपहितानि । L वे N for उत। XXXVII.lascl. अभिसगम्य । Us.cl. मुससर्षित पित्रा समराणामकोविदम् । Pasc. समादियो for ममतोISc. धनुगा विमान for धनूंप्पा &c US . वासनानी tor हिदीवानि । 3 as.d माल भार गुरु भेत पुअर पा प्रमादितुम् । (SG, ST मर्नु SA हर्नु for भेतुम् ) US.d. मम या पाहुविक्षेपम् I SA' पिने da SK YTO (SA's for ffis doiala ·२९४ विराटपर्व। अ. ३७ श्लो. ५.१० युधिष्ठिरस्य भीमस्य वीभत्सोर्यमयोस्तथा । ध्वजाः शराश्च शूराणां दिव्यानि कवचानि च ॥५॥ अत्र चैव महावीर्य धनुः पार्थस्य गाण्डिवम् । एकं शतसहस्रेण संमतं राष्ट्रवर्धनम् ॥६॥ व्यायामसहमत्युग्रं तृणराजसमं महत् । सर्वायुधमहामात्रं शत्रुसंवाधकारकम् ॥ ७ ॥ सुवर्णविकृतं दिव्यं श्लक्ष्णमायतमत्रणम् । अलं भारं गुरुं सोढुं दारुणं चारुदर्शनम् ॥ ८॥ तादृशान्येव सर्वाणि वलवन्ति दृढानि च । युधिष्ठिरस्य भीमस्य यमयोश्च तथोत्तर ॥ ९ ॥ उत्तर उवाच । अस्मिन्वृक्षे किलोद्बद्धं शरीरमिति नः श्रुतम् । तदहं राजपुत्रः सन्स्पृशेयं पाणिना कथम् ॥ १० ॥ 6a Ldns AcrGHKN एतत् for एव । BCL एव for एकम् । Edns ABCEGHKLN समितम् । 7 a All except BE अत्यर्थम् for अत्युग्रम् । नृणां राजसम for तृणराजसमम्। BAH महामत्रा 80 Edns CDGHKLM वोढुम् । FM °शोभन for °दर्शनम् । 90 Edns CG बाभसोर्यमयोस्तथा for यमयोश्च तथोतर | Fans CDG &N have the end of an Adh (अखदर्शन ) at this verse 10 a BE मृत बद्ध LM किलायन् । 56ST तूणाच for शूराणाम् I SA उत for च । GaSK एव त for चैव । USE, SG, SA समित ST निर्मित for समतम् । 7a SA2 °समम् for "सहम् IS l अत्यर्थम् for अत्युग्रम् । B SK, SG, ST सवारिक्षयकारकम् SA सर्वारिक्षयकारिणम् for शत्रु &c. 8a ST interch दिव्यम् and श्लक्ष्णम् । B SK पारुण च मुदशनम् SA' वारुण चारुदर्शनम् SA' कुञ्जर वा प्रमर्दितुम् । 9USK वीभत्सोर्यमयोस्तथा for यमयोश्य &c. SG, ST, SA omt this ine 10 as शरीरमिह चासा शम्यां शुष्क पुरा किल । (ST इस for इह । SA' शाम्प ।) T 4 ·म. ३७ श्लो. ११-१४ ] गोहरणपर्व-उत्तरस्य वृक्षारोहणे शङ्का । २९५ नैवंविधं मया युक्तमारब्धं क्षत्रयोनिना। महता राजपुत्रेण मन्त्रमतविदा सदा ॥ ११ ॥ स्पृष्टवन्तं शरीरं मां शववाहमिवाशुचिम् । कथमव्यवहार्य वै कुर्वीथास्त्वं बृहन्नले ॥ १२ ॥ बृहन्नलोवाच । व्यवहार्यश्च राजेन्द्र शुचिश्चैव भविष्यसि । धनूंप्येतानि मा भैपीः शरीरं नात्र विद्यते ॥ १३ ॥ दायादं मत्स्यराजस्य कुले जातं यशस्विनम् । कथं त्वां निन्दितं कर्म कारयेयं नृपात्मजम् ॥ १४ ॥ 11 ardns ABCEGKLN आलम्धुम् M आरम्य । BL महता 1 Edn'CG 'यह BE प्रति वृत्ति for प्रत Edns BER KLN सता C तथा for सदा। 12aN शारख्याधम् for शववाह । BEAns ABCE थ वाय.Gकथं चाय H क्यमा प्य रक्षमाम्य । 13 a L प्यपदायां । N रोकेषु for रानेन्द्र। D अdि for एव I ADFHM भविष्यति । Vans CDGN HWFT I line 13 ) omitted in I'. 14adns G मनस्विनाम् CDEHKL मनस्विन for यशस्विम् । Uns C interchange कथ & खाम् । हित M विदित for निम्दितम् । Van'D कारयेऽहम् I All except CY कृपामन । 1lasK आरम् ST आरोऽम् । 6 SK ST 679for 47 SK *** for *** I v. 11&12 omitted in SG & SA 126S पाप 1ST कथमभ्यगारार्थ | ST पारपन् for : SK, ST हानने। 13 SA' मि tor रानेन्द्र। SK, SG, SAR for गुपि' SK, SG, SA ti line omitted in ST. ss.d.मामादम्। 14aS' मापानt for मनपरानापSK,G,SA मानिस for पाभिए। ash. SG.SAnichrISK.SC,SARIs drमत्र ।

·विराटपर्व । [अ.३५ तो. १५:४८ वैशंपायन उवाच । एवंमुक्तः स पार्थेन रथात्प्रस्कन्ध कुण्डली।.. आरुरोह स तं वृक्षं वैराटिरवशस्तदा ॥१५॥ तमंन्वशासच्छत्रुनो रये तिष्ठन्धनंजयः। परिवेष्टनमेतेपां क्षिप्रं वै तद्यपानुद ॥ १६ ॥ सोऽपहत्य महाहाणि. धपि पृथुवक्षसाम् । परिवेष्टनपत्राणि विमुच्य समुपानयत् ॥ १७ ॥ तथा संनहनान्येषां परिमुच्य समन्ततः। अपश्याण्डिवं तत्र चतुर्भिरपरैः सह ॥ १८ ॥ : . 158 Edns BCDGKPLN शमी . तदा for"संतम् .. टिरमवस्तदा । तथा for तदा । 16 0 Ldns CDFGHLAIN चैव A K चैतत् for वै तत् । मध्यपानयत line omitted in BE. 17a K सोऽवहता for सोपहृत्य । line omitted in BENi omits the wic of this v.17. :.U K °वखाणि L यंत्राणि for °पत्राणि । 18 a BE तत: H अथ for तथा । D संहननानि FM: संनिहितानि । N, स उत्तरः for समंततः।। Dगोडी HL गाण्डिवम् । 15. S.. शमी for स तम् ।। .16 ST वैराटिमपराजित: for रभे &c. B SK, SG, SA सर्व मुञ्चस्व माचिरम् ST शिमं चेमपाकुरु for क्षिर्म वे &.. • 17a ST सोपप्लुत्य । SE reads this v. after v. 15 है. B ST' यंत्राणि for °पत्राणि,I ST स्थितान्यमुपानयत Ir. omitted in'SG, SA.' 18 a SK, SG, SA तेषां सनहनीयानि ST' संनहतान्येषां iST सविमुच्या ST परिमण्य, SA विधमुच्य । SK, SGY SA'परन्तप: for समंततः । Bs. ct. तत्र गाण्डावं । ST धनुर्भिः for चतुर्भिः ।। T ·अ. ३७ श्लो. १९-२१ अ ३८ श्लो १] गोहरणपर्व-चापदर्शनम् । तेपां विमुन्यमानानां धनुपामतेजसाम् । विनिश्चेरुः प्रभा दिव्या ग्रहाणामुदयेष्विव ॥ १९ स तेषां रूपमालक्ष्य भोगिनामिव जृम्भताम् । हृष्टरोमा भयोद्विग्नः क्षणेन समपद्यत ॥ २० ॥ संस्पृश्य तानि चापानि भानुमन्ति दृढानि च । वैरादिरर्जुनं राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ २१ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि अर्जुनास्त्रकथनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७॥ . अष्टत्रिंशोऽध्यायः। उत्तर उवाच । बिन्दवो जातरूपस्य शतं यस्मिन्निपातिताः। सहस्रगोधाः सौवर्णाः कस्यैतदनुरुत्तमम् ॥ १ ॥ 19aEdns BDEGHALN अकवनसाम् । UN उदये यथा । 20 adns ACDGKLN आलोक्य BE आलभ्य If आलस्य for भाल L नृभिः । 8. क्षणाच M क्षीणेन । 21 All except ACM वृहति for दृढानि। N reds सस्पृशस्तानि चाखा भासुराणि दृढानि च। 6 HM SR this same Adb 18 continued in K 1 a * * XXXVIII.laK यस्य सौवर्णा शतशभा for जातरूपस्य शत यस्मिन् । brdns CGN °कोPिAL शोध° DHK कोत्य for गोधा । A omit कस्येतद्धनुरुत्तमम् here and वारणा यत्र सौवणा in the next line 19aSAI कम for अकIsl वचसाम tor तेजसाम् । UST उदये यथा। 20as cl आलोक्य for आलस्य । bscl प्रवेषिततनस्तदा for क्षणेन &c. (SG धन: for ननु । ST तथा for तदा । 21 as वृहम्ति for दृढानि । LXXYILla Sr, SA बिन्ददश्यान सोषणा मणिपोना समानत IST पाश्य पृष्ठे ह्यस्मिन्नि शिताः। 1. omitted in SG UST सशकगोपा for सहस्रगोधा 1 S दीपिन- चतुर्दश for कस्य &c 38Mt. . * * ·विराटपर्व। [अ. ३८ श्लो. २-६ वारणा यत्र सौवर्णाः पृष्ठे भासन्ति दन्तिनः। सुपार्श्व सग्रहं चैव कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥२॥ तपनीयस्य शुद्धस्य पष्टियंत्रेन्द्रगोपकाः । पृष्ठे विभक्ताः शोभन्ते कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥ ३॥ सूर्या यस्य च सौवर्णास्त्रयो भासंन्ति दंशिताः। तेजसा प्रज्वलन्तो हि कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥४॥ शलभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविभूपिताः। सुवर्णमणिचित्रं यत्कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥५॥ इमे च कस्य नाराचाः सहस्रं लोमवाहिनः । समेताः कलधौतामा उपासनं हिरण्मये ॥ ६ ।। DEGHK यस्य for यत्रं | All except C दशिताः for दन्तिनः । L reade s verse (2) after v. 5ff. a urdns पृष्ठे यस्य for पष्ठिर्यत्र । DGH यस्य for यत्र | M यत्रेद्रगोपिका. । verse omitted in BELM. 4 a Edns BEGKLN यत्र for यस्य । D तु यत्र for यस्य च | C यस्येह । B D च for हि । K omits portion from सौवर्णाः in a here to यन्त्र v.5a. 5 a N नपनीया | HKLN विचित्रिता: for °विभूषिताः । 6 Edns CDHLN = for at I verse omitted in ABEI, 6aN कस्य च | AC सहना: Edns BEGHL साहस्राः for सहस्रम् । b Edns BCEDGRN समंतात् for समेताः। N कुंद° for कल | D कुंदधीताश्च । Lधीताग्रया। 6 उपसगे। 2 a S. cl. ऋषभा यस्य सोवणाः पृष्ठे तिष्ठन्ति शङ्गिणः। (ST यत्र for यस्य & दशिताः for शृगिण.. 11&yy. 3-5 not found in S. c. Gas.cd. क्स्येमेक्षुर for इमे च कस्य । ST सहिताः for सहस्र । SK, SG लोमदापिनः । .bnot ins.cl.

·: ... श्री १०-११.] गोहरणपर्व-आयुधप्रश्नः । २९९ विपाठाः पृथवः कस्य गार्धपक्षाः शिलाशिताः। हारिद्रवर्णाः सुनसाः पीताः सर्वायसाः शराः॥७॥ कस्यायमसितंश्चापः पञ्चशार्दूललक्षणः। वराहकर्णव्यामिश्राञ्छरान्धारयते दशं ॥८॥ कस्येमे पृथयो दीर्घाश्चन्द्रविम्बार्धदर्शनाः । शतानि सात तिष्ठन्ति नाराचा रुधिराशनाः ॥२॥ कस्येमे शुकपत्रामा पूर्वरः सुवाससः । उत्तरैरायसैः पीतेहेमपुड्डाः शिलाशिताः ।। १० ।। कस्यायं सायको दीर्घः शिलीपृष्ठः शिलीमुखः। वैयाघ्रकोशनिहितो हेमपत्रः सरुर्महान् ॥११॥ . . विपोढाः । विशालाः for विपाठा | Edns ACDGHK MN गाईपत्राः । सांद्रपत्रा: for गार्धपक्षाः। U Edn- CG मुमुखा: Edn' D मुसमाः BEN शतशः for सुनसाः। L पीनाः। 8aMN चाणः for चापः। H CHLM वाराह | DN व्यामिश्र HK व्यामिथः । DN शतं र शतान् for शगन् । yaK इषवी for पृथयो । दार्शनः । D सर्वाः पारवशा: पग: N संवें पारागः शगा for चन्द्र &c. 10 'Aii except A. & 11 °पत्रामः । B Edns CHN 'पुंसः | Edns CGHN शिलाशितः D सितेः । 11 aA शला° BCD शिला। All except C कोशे 1CN निहतो JI निहते । All except A °चित्र° for पत्र। 7a SG अपि पारावतः for विपाठाः पृथकः । SK, SG, SA गृधपत्रार्थवानिताः ST गमपत्राविताः शिताः। S..करयेमे शिताः पश्वराने शराs for मुनसाः । 8,9 y. Not in Scl. (cf. App. ] 10 v. not in S. cl. 11.v. not ins ·[अ.३८ श्ौ १२-१६ ३०० विराटपर्व । पृथुलश्चित्रपङ्गश्च किङ्किणीसायको महान् । कस्य हेमत्सरुर्दिव्यः खलः परमनिर्धणः ॥ १२ ॥ कस्यायं विमलो सङ्गो गव्ये कोशे व्यवस्थितः। हेमत्सरुरनाधृष्यो नैपध्यो भारसाधनः ॥ १३ ॥ कस्य पश्चनखे कोशे सायको हेमविग्रहः । प्रमाणरूपसंपन्नः पीतश्चाकाशसंनिभः॥ १४ ॥ कस्य हेममये कोशे संतप्ते पावकोपमे । निस्त्रिंशोऽयं गुरुः पीतः सैक्यः परमनिर्वणः ॥ १५॥ निर्दिश त्वं यथातत्वं मया पृष्टा बृहन्नले। विस्मयों में परो जातो दृष्ट्वा सर्वमिदं महत् ॥ १६ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे आयुधप्रश्नो नाम अष्टत्रिंशोऽध्याय ॥३८॥ 12 a Edn- DGAN मुफल: ABENI सफल H सुकाण for पृथुला । All except A °कोश° for °पन | line ormitted in L 6 CEAIA I ABEV omit visarga after ficar i Idas BCEG ojastat for निवण । 13 a D विपुल for विमल । BEH गव्यकोशे। All except M समर्पित । 50 हेमवत्सुरना D महत्सह । र निषिद्धो for Aषयो ।"K भारसायक' N 14 a Edns BCEGHMN पाश्चनखे । D हेमविश्रुत । BN प्रमारूपसुसपन्न (पासतुष्टा । पसन्न | Edns ACDGHKMN omit I after पात . [ आकार for आकाश 1 15 a Edus BCEGHKLI सुतप्ते DN मुतप्त° 1 Edns BCDEGHKN पावक- प्रभे L क्प्रभ M कोपमै । 8 Ldns CG सायफ BE सग F सेव्य M एक | BE निघृण M °निर्बण 16 a Edns BCDEGHKLM निदिशस्व A °देशत्व MT Eani यथा for मया । A पृष्टो BE दृष्टा 1 पृष्ठ । न्न । 12 y not in S. cl 13 as c सायको दो! for विमला सग । S.cd च दर्शितः for व्यपस्थित । b not in Scl 14,15 r not ascl 16 a SK. SI, SA °द, SG अस्य for त्वम् ! SK, SA मार्ग, SG न्याय, ST न्याय्य Jor 'तत्वम् । SG यया tor मया । SA पृष्ठो। भावसाधनः ।

·अ. ३९ श्लो १-४]' गोहरणपर्व-गाडापपणनम् । ३०१ ॥ एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ वृहन्नलोवाच । यन्मां पूर्वमिहापृच्छः शत्रुसेनानिवारणम् । गाण्डीवमेतत्पार्थस्य लोकेपु विदितं धनुः ॥ १ ॥ मर्वायुधमहामात्रं भातकुंभपरिस्कृतम् । तदेतदर्जुनस्यासीहाण्डीवं परमायुधम् ॥२॥ यत्तच्छतसहस्रेण संमतं राष्ट्रवर्धनम् । येन देवान्मनुष्यांश्च पार्थो विपहते मृधे ॥३॥ चित्रमुच्चावचैर्वणः श्लक्ष्णमायतमव्रणम् । देवदानवगन्धर्वेः पूजितं शाश्वतीः समाः ॥४॥ XXXIA 1 a DH अपृच्छत् L अगच्छ | Edns G शनसेनापहारिणम् DHKN शत्रु सेनानियहणम् त्व तु सेनापहारिणम् । U BC लोके मुविदित । 2a A शातकोम | Edns DGHN परिष्कृत M परिस्रुते । B Edns ABCDEGHKLN एतत् for तत् | Edns ABCDEGHKLN तत् for एतत् । H गाण्डिवम् । 3 Lशत सहस्रेण । 6 GK सकिरण for पाधा विषहते । Edn CH विजयते D विसहते । K अजय । N रणे for मृधे । verse omitted in BE 4 a Edn'E बाणे K गुणे for वर्णे । H शस्त for लक्ष्णम् । BA देवमानुपगध । b not XXXIX 1 SK, यत्वया प्रथम पृष्ट शत्रुसेनागमर्दन । पाथस्यैद धनुदिव्य गाडीवमिति विश्रुतम् । V omitted in S MSS 2 as cl मय धनुः for परिस्कृतम् । " Scl 3as.cl एतत् for यत्तत् I and समित for समत । ssc. देवासुरान् पाथा । सवान् for पार्था 1 SA' विश्हत । Scl रण for मृधे। tasd अभेद्यमभय श्रामदिव्यमच्छेयमरण ( SA' अनय SG, ST अजर. for अभय ST दिव्य श्रामम् ।)

·- पर्व। [अ. ३९ श्लो. ५-८ एतदर्पमहस्राणि ब्रह्मा पूर्वमधारयत् । ततोऽनन्तरमेवाथ प्रजापतिरधारयत् ॥ ५॥ त्रीणिपञ्चशतं चैव शकोऽशीतिं च पञ्च च । सोमः पश्च शतं राजा तथैव वरुणः शतम् ॥ ६ ॥ पार्थः पञ्च च पष्टिं च वणि श्वतवाहनः । महावीर्य महादिव्यमेतद्धनुरनुत्तमम् ॥ ७॥ एतन्मामनुसंप्राप्तं वरुणाञ्चारुदर्शनम् । पूजितं सुरमत्येपु विभर्ति परमं वपुः॥८॥ 5a Ldns BCDEGAN सहस्र तु (Kहि) for सहस्राणि । N रक्षा for मला । U ALIM इद fon अथ 1 L मनुरष्टोत्तर शत for प्रज पतिरधारयत् । Edn' अधायत for अधारयत् । Line omitted in BCC 6. AIN पञ्चाशत । Edn' CDGHARS अशाति for अशीति । C for च after पश्च। Idns BCDLGHKLN 92371 I 7 a अपि पश्च for पञ्च च। पष्ठि । B ACN महदि यILdns N एतत्तदनुरुत्तम H यदेतदनुरुत्तम ) अनुवत for अनुत्तम । 8 a Ldns G एतत्पाधमनुप्राप्त C एतश्चामानुपं प्राप्त । D एव for एतत् । BE उप सप्राप्त N अव समाप्त । BL दशनात् । 6 BE सर्वमर्यषु for मुरमत्यषु । A 5as cl. सहस्र तु । b not in Stl. 6as l उमा (SG, ST, SA प्रजा) पतिश्यतु षष्टि for त्रीणि &c SA अशाति । bs.cl पचसहस्राणि (SG °णा)S c तथा च for तथैव । (ST reads- समा पचशन मोमो वपाणि वरुण शत । 7a SK पचपष्टिं च वर्षाणि for पार्थ &c sc को तेयो धारयिष्यति for वषाणि etc. bscl एववीय महावेगमेतच धनुरुत्तमम् 1 hne omitted in ST 8as cl तस्माच्च वरुणानि प्रेम्णा पाहय तच्छुभम् । अमिना प्रतिभाव्येन दत्त पार्थाय गाण्डिवम्। BS cl प्रथित धनुरुत्तमम् (SG पूर्वक SA' बिभर्ति for प्रथित ) line omitted in SA' ·अ. ३१ श्लो. ९.१४] गोहरणपर्व आयुधवर्णनम् । सुपाव भीमसेनस्य जातरूपग्रह धनुः ॥ येन पार्थोऽजयत्कृत्स्नां दिशं प्राची परंतपः॥९॥ इंन्द्रगोपकचित्रं च यदेतचारुविग्रहम् ।। राज्ञो युधिष्ठिरस्येतद्वराटे धनुरुत्तमम् ॥ १० ॥ सूर्या यस्मिंश्च मौवर्णाः प्रभासन्ते प्रमासिनः। तेजसा प्रज्वलन्तो वे नकलस्यैतदायुधम् ॥ ११ ॥ शलभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविचित्रिताः । एतन्माद्रीसुतस्यापि सहदेवस्य कामुकम् ॥ १२॥ ये विमे क्षरसंकाशाः साहम्रा लोमवाहिनः। एतेऽर्जुनस्य वैराटे शरा आशीविपोपमाः ॥ १६ ॥ एते ज्वलन्तः संग्राम तेजसा शीतगाामिनः। भवन्ति वीरस्याक्षय्या व्यूहतः समरे रिपन ॥ १४ ॥ 9aCHN जातरूपम जानिरग्रह । KRI, नानापरिम्नम् । 10 a N गोरविचित्र | Edns GK दर्शनम् for "विग्रहम् । 11 a D यर for यम्मिन् । ADIf for च | Eins G प्रकाशन्ने | Fdas G प्रकाशिनः । अन्वलंते (प्रदिलने । 12 UN एवं for एतत् 1 C मादिमुनस्यामिन L अन्य for अपि । 13 a Edns L सहना मन DN महम् । K नाराचा मर्ममदिनः for साहला टोन- दाहिनः। BD वैराटेः । Edns ABCDEGALN भविषोरमा. I K reads अननस्य शरा होते लेलिदाना दिपोत्यमाः for एनेनुनस्य &c. 14 KधनतःN व्युहन्नः। 9a SK विद्युत SAT SG, मिथ for मुपायम् IS भातभारियनं for जानन &c. SK, SA for अनः ! hne omitted in ST, SAL. USE भीमः for पार्थःSG यम्य for येन line omitted in SAL, 10 not ins.cl. llus.dl. बहिणधार मौवांचातचद्रकणाः ( SA चद्रा ST भूपिना.) BS.. नकलस्य यनुम्दनन्नाटापत्रम्य धीननः (ST दिश्य for देनन्) । 12-14 . not in s.cl.

·१०४ . विराटपर्व। [अ. ३९.श्लो. १.५:२० ये मे पृथवो दीर्घाश्चन्द्रविम्बार्धदर्शनाः । एते भीमस्य निशिता रिपुक्षयकराःशराः ॥ १५ ॥ हारिद्रवर्णा ये चैते हेमपुंसाः शिलाशिताः। कलापो नकुलस्यैप पश्चशार्दूललक्षणः॥१६॥ येनासौ व्यजयत्कृत्स्नां प्रतीची दिशमाहवे ॥ कलापो ोप तस्यासीन्माद्रीपुत्रस्य धीमतः ॥ १७ ॥ ये त्विमें भास्करांकाराः सर्वपारसवाः शराः ।। एते चित्राः क्रियोपेताः सहदेवस्य धीमतः॥१८॥ ये विमे निशिताः पीताः पृथवो दीर्घवाससः॥ हेमपुखास्त्रिपर्वाणो राज्ञ. एते महाशराः ॥ १९ ॥ यस्त्वयं सायको दीर्घः शिलीपृष्ठः शिलीमुखः । 'अंर्जुनस्यैप संग्रामे गुरुभारसहो दृढः ॥ २० ॥ 15 bK शत्रुक्षयकराः शराः । 16 @ H हरिद्रवर्णाः । D मुमहा. G यत्रते HN ये मे Edns BCEKLM. येत्येते for ये चैते । D शिलीमुखाः । शिताः शरा: for शिलाशिताः । B Edns BCDEGHLN नकुलस्य कलापोयं । K reads नकुलस्य शरा घेते माद्री- पुत्रस्य धीमतः for कलापो &c. 17 aC अजयत् । BC माद्रिपुत्रस्य । v. omitted in K. 18 ac ये हि मे I.HKM सर्वेपार° 1 DH पारशवाः N पारशराः । BEdns CDKN चित्रक्रियोपेताः । line omitted in BE; verse omitted in A. 196 K सुपर्वाणो L राजश्यते । 20a A शिलापृBE शिलापृष्ठ: M शलीपृथुः D शिलाधृष्टः । AM शलीमुसः BE शिलामुखः। BD एव L इव for एपः | GHL गुरुर्भार । the portion from सहा in r.20 to the end of गुरुमार in v. 21 is omitted in AI, : 14-19v. not in s.. 20a SA, SG, ST दिव्यः for दीर्घः IS.cl. गव्ये कोशे च दंशितः (ST व्यवस्थितः for च दंशितः)। Us.. पार्थस्यायं महापोरः सर्वभारसहो महान् ।

·३०५ भ ३९ श्लो. २१-२४] गोहरणपर्व-आयुधकथनम् । . वैयाघ्रकोशे सुमहान्भीमसेनस्य सायकः। गुरुमारसहो दिव्यः शात्रवाणां भयंकरः ॥ २१ ॥ सुफलचित्रकोशश्च हेमत्सरुरनुत्तमः। निस्त्रिंशः कौरवस्यैप धर्मराजस्य धीमतः ॥ २२॥ यस्तु पञ्चनखे कोशे निहितचित्रविग्रहे । नकुलस्यैप निविंशो गुरुभारसहो दृढः॥२३॥ यस्त्वयं पिन्लः सडो गव्ये कोशे समर्पितः ।। सहदेवस्य विद्येनं सर्वभारसहं दृढम् ॥ २४ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे यायुधकथनं नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ३९॥ . 21 a BE वेयाघ्रः । Edns ABCEGHKLN कोश: for कोशे । A च GHL तु for मु। b GHL गुरुभार । M हतः for सहा चाणानां च BE शानदानाम् IN भयंकरं । 22 a D फरकः न मुफगः N अप्रग: for मुफलः । ॥ तु for च । 6. निखिश K°स्येह स्येवस्येपा for °स्यपः। 23 a dns BCDEGHKLN पाचनसे | Edns योधने A वीर्यवान् BCEGH माधने ( शोभिते । सबने L माधनः for विग्रहे। D चिनिनत्मरः for चित्रविग्रहे। UL नकुलश्येव नियशः। H गुरुर्भार । 24 a Fdns CDGKN विपुल: BEH विमल: for पिङ्गलः । BE गय । 6 L निविंशः for विद्येनं । L °सहोदः N °सहं गुरु । las. cl. वैयाप्रकोशो भीमस्य पचशार्दूललक्षणः ( SA लक्षणाः)। bnot ins.cl. 22 a not in S. cl. Bs.cl. राज्ञो युधिष्ठिरम्याय कुतोपुत्रस्य धीमतः । 23 ver. not in S. cl. 24 Sd ready for this ver:- यस्वयं पितरः माथिको मणिमयत्मक । महदेव मद्रीय भारसाहोऽनिटशिनः ।। 39 Mt.

·विराटपर्व। [अ ४० श्लो.१.३ ॥ चत्वारिंशोऽध्यायः॥ उत्तर उवाच । सुवर्णविकृतान्येपामायुधानि महात्मनाम् । रुचिराणि प्रकाशन्ते पार्थानामाप्तकारिणाम् ॥ १ ॥ क्वनु स्यादर्जुनः पार्थः कौरव्यो वा युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः॥२॥ सर्व एव महात्मानः सर्वेऽमित्रविनाशनाः। राज्यमक्षैः पराकीर्य न श्रूयन्ते कथंचन ॥३॥ XL. 1 a All except K इमानि for एषाम् । BAM प्रकाश्यते । BE पंचानाम् for पार्थानाम् ! Edns BECG आशु° for आप्त° K अमितोजसा for आप्तकारिणाम् । 2 a Nकुतश्चित् Eins ACDGHKLM कनुस्वित् । L शर! for पार्थः। Kक च राजा for कौरव्यो वा । 8 HN वां for च (first ) K वीर्यवान् for पाण्डवः । 3 a Edns BDEGH सर्वामित्र I AM सर्वे केशविकाशनाः । BE राज्येवाक्षेः पारकीये । BEKL कदाचन D क ते गताः । XL. 1 a SK, SG, SA रुचिराणि for विरुतानि I ST इह for एपाम I ST शमाणि- विविधानि च for आयुधानि &c. VSK आशुकारिणाम् । ST अप्रकाशिनाम् । line omitted in SG, SA. 2 S. cl. has 5 ver for this y:- (a) क धर्मरानः कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। and after some lines giving epithets (ride App.)- (भीमसेनार्जुनौ चापि सर्वे ने मातुला मम । नकुलः सहदेवो वा सासकुशलो रणे ॥ (a) SG, SA कोरप्यः for फोन्तेयः । (8) SAN ST T for पापिST सर्वातरुतनिश्चयो for सय ने &c. ST आरे for वा I SG, SA कुरालः I ST मार्टपुरी परन्तपो for c. 3 a sK, SG, SA मामिप्र IST मयं एते महेवासाः सर्वात विदुषां पराः । S. cl. ISK, S., T' 7: for RIS cl. 7 T: for at ·રૂ૭ भ... श्लो.५-७] गोहरणपर्व-पाण्डवपरिचयः । द्रौपदी क्व नु पाञ्चाली स्त्रीरत्नमिति नः श्रुतम् । जितानस्तदा कृष्णा तानेवान्वगमत्स्वयम् ॥४॥ अर्जुन उवाच । अहमस्यर्जुनः पार्थः सभास्तारो युधिष्ठिरः । बल्लवी भीमसेनश्च चित्रानरसपाचकः॥५॥ अश्ववन्धोऽथ नकुलः सहदेवस्तु गोपनीः । सैरन्ध्रीं द्रौपदी विद्धि यस्यार्थे कीचको हतः॥६॥ उत्तर उवाच । दश पार्थस्य नामानि यानि पूर्व श्रुतानि मे। प्रब्रूयास्तानि यदि मे श्रद्दध्यां सर्वमेव ते ॥ ७ ॥ 4 a Edns C च N अथ for नु । N भुवि for इनि । Ldns BCDEHKN विश्रता KL न श्रुतं G न श्रुता । b All except if वनम् D वने for स्वयम् । 5aDमस्य for अस्मि । b Edns BCEKLN तु for च ! All except Nf & A पितुस्ते M मृष्टान for चिनान्न 1 L रम्लपावकः for रसपाचकः। 6 a BELM अथ D च for तु | Edns ACDGHAIN गोकुले L गोकुलि: K. गोपतिः। - 7a D & H interch. पार्थस्य & नामानि । H पू° 10 ते for मे ! UNa for ° 1 M तत्सत्य यदि मे च्यात् ।1 omitted in C. 4 a ST क च SK, SG, SA चापि for क नु । SA: कल्याणी । SK मे श्रुता SG, ST, SA विश्रुता। bST जित्वा is cl. चाक्षः । ST, SA तथा for नदा SA' तात for रुष्णा । s.cl. बने for स्वयम् । 5a SA अपि ST अति for अस्मि । SK, SA, ST नाम Su नाना for पाथः । SK, SG, ST को नाम्ना for सभास्तारो, bs.cl. भीमसेनस्तु वरलः। S. cl. पितुस्ते for चिनान्न | SG, ST, SA परि- चारक: for रमपाचक । 6a ST अश्ययन्ध, I S cl. तु for अथ I S. cl. गोपतिः । b SK, SG, ST यद 1 ST कीचका हता. । 7a SK, SA, SG श्रूयते मे (SA' वे ) कथामु च ST विख्यातानि महात्मनः for यानि &c. USG, SA अपारत्व यदि जानी । SA श्रद्दधेयं वचस्तप SG श्रद्दधाये क्यस्तव, ST श्रदात्याद्चने तव ।

·३०८ विराटपर्व। [अ१० श्लो. ८-१.१ .. अर्जुन उवाच। अहं ते कथयिष्यामि दश नामानि मे पुनः। वैराटे शृणु तानि त्वं यानि पूर्व श्रुतानि ते ॥८॥ अर्जुनः फाल्गुनो जिष्णुः किरीटी श्वेतवाहनः। बीभत्सर्विजयः कृष्णः सव्यसाची धनंजयः ॥९॥ उत्तर उवाच । केनासि विजयो नाम केनासि श्वेतवाहनः । किरीटी नाम केनासि सव्यसाची कथं भवान् ॥ १० ॥ अर्जुनः फाल्गुनो जिष्णुः कृष्णो बीभत्सुरेव च । धनंजयश्च केनासि प्रब्रूहि मम तत्त्वतः ॥ ११ ॥ 8a Edns ABEGLN हत तेऽहं समाचक्षे D हत ते ह नदाचक्षे D हंत ने ह तदारस्ये H अह तु ते समाचक्षे । K हत for अहम् | All except M यानि मे for में पुनः ver, omitted in C. 8 H इह for त्वम् 8 b. om in ABEKLMN ( 3 folios of F mising). 9 a A पार्थः A जिष्णुः । 100K चैव for नाम 1 1 °साचि-भवेत् । 11 a H फल्गु | N omits portion from कृष्णा in y.9 to जिष्ण: here BL °स्य for | Edns CG बूहि तव BE यूयाहि for प्रहि । 8a SG, SA हंत for अहम् | S.cl. तर्हि तवाचक्षे । SK तानि मे SG, ST SA यानि मे for मे पुनः। 9as.cl. फल्गुनो। as.cl. पार्थः for रुष्णः । 1081la s. cl. reads these lines as:- सव्यसाची च केनासि जिष्णुभमुवि च । अर्जुनः फाल्गुनः पार्थः किरीटी केन सारथे । ( SA रुष्णः for निष्णः 1SA निष्णः rü: for are: ffftet & adds at after a order of names in ST rather agrees with our text abover-ST has रिरिटी केन वासि सध्यसाग्यसि केन तु । अर्जुनापि केनासि फल्गुतो निष्णरेव च । B ST पीभामुः for केनासि। SA शीघं पद यूहन्नले SK, SG पदशीघ्र पहनले ST रुष्णः नामि शंस मे।

·१.४० श्लो. १२-१५] गोहरणपर्व- पार्थस्य नामहेतवः । ३०९ श्रुता एतस्य वीरस्य केवला नामहेतवः । तत्सर्वं यदि मे ब्रूयाः श्रद्दध्यां सर्वमेव ते ॥ १२ ॥ अर्जुन उवाच । सर्वाजनपदाजित्वा वित्तमाच्छिद्य केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेन माहुर्धनंजयम् ॥१३॥ अभिप्रयामि संग्रामे यदहं युद्धदुर्मदम् । नाजित्वा च निवर्तामि तेन मां विजयं विदुः ॥ १४ ॥ श्वेताः काश्चनसन्नाहा रथे युज्यन्ति मे हयाः । संग्रामे युध्यमानस्य तेनाहं श्वेतवाहनः ॥ १५ ॥ 12 a Al exeept AM मे तस्य for एतस्य । नत्मत्यं । C च्या D हि ॥ चूयात् । BE तत् for ते । 13 a Edns CG आदाय N आसाय for अन्छिय। b Edns ABDERN नेनाहुमि C तेनोचौ I तेन चाहु. । 14 a BE अतिमायामि । Edns BCDFGKLN "दुमदान H °दुर्मदः। b All except GL वि° I for च । 15a D तिष्ठति G युज्यंत । 12as.cl. मे तस्य for एतस्य । b omitted in S. cl. 13 a SK सर्वामित्वा जनपदान् । S.. धनं च for वित्तम् IST आहृत्य for आच्छिय । SK, SG, SA सर्वशः for केवलम् । BS.cl. तिष्ठन्तम् । SL, SG तन्माम SA तस्मात् ST तेन च for तेन मा । 14 a SA' यम् SK यदा for यत् । SK, SG "दुर्मदान SA, ST "दुर्मदः । US.cl. अमित्या न for नाजित्वा च । SK, SG, SA' विवर्तेयम् ST निवर्तेदम । SK SA' मा for माम् । 15a SAI for मे। BSK, SG, SA शभिः for सड्यामे । ST मां for अहम् ।

·३१० विराटपर्व । [अ.४० श्लो. १६.१९ उत्तराभ्यां च पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यामहं दिवा । जातो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फाल्गुनं विदुः॥ १६॥ पुरा शक्रेण मे दत्तं युध्यतो दानवर्षभैः। किरीट मूर्ध्नि सूर्याभं तेन माहुः किरीटिनम् ॥ १७ ॥ न कुयाँ कर्म बीभत्सं युध्यमानः कथंचन । तेन देवमनुष्येषु बीभत्सुरिति मां विदुः ॥ १८ ॥ उभौ मे दक्षिणी पाणी गाण्डीवस्य विकर्षणे । सव्यदक्षिणतो हन्मि सव्यसाचीति मां विदुः॥१९॥ 16 a Edns फल्गुनीभ्याम् C फाल्गुनीभ्यां for च पूर्वाभ्याम् । DL तु for च । Tins C नक्षत्राभ्याम् for फल्गुनाभ्याम् । b BE हिमवत् । 17 aC युध्यते । र दानवोत्तमैः । bH शत° for मूर्ध्नि । Edns BCDGKLN तेनाहुर्माम् A तेन मां पे | ver. omitted in E. 18 aM यत्कुर्यात् । A भीस्यान्मे DKLM बीभत्सुं H बीभत्सुः । Edus युध्यमानम् । All except A fara: for fi rag: I verse omitted in E. 19 a D शिक्षितो for दक्षिणो । HL पाणी । CG विकर्षणो। A. धनुषाह समायुक्तः शरवर्षे सृजामि च for this line. b All except A तेन देवमनुष्यपु for सव्यदक्षिणतो हन्मि । K विश्रुतः for मा विदुः । verse omitted in E. 16as. cl. तु for च । SA पूर्णाभ्यां । UST जातोस फाल्गुने मासि । S. cl. फल्गन 1 S. cl. arranges these verses according to its order of the ten names ( vide at v. 9 above ). 17a S. cl. explains किरीटी as:- किरीटं सूर्यसंकाशं भ्राजते मे शिरोगतम् । रणमध्ये रथस्थस्य सूर्यपावक्सन्निभम् ॥ १ ॥ अच्छेयं रुचिरं चित्रं जाम्यूनदपरिष्कृतम् । इन्द्र- दत्तमनाहार्य नेनाहुते किरीटिनम् ॥ २ ॥ (ST reads a line similar to our a before these vv. having only दानवैः सह for दानवः । V. 15-ST ममस्या for सूर्यसकाराम् । SA' रथमध्य | SG शिरस्थस्य SA' रणस्थस्य । 2-ST अभेयं for अच्छेयम् | SG चाहुः SA माहुः for आहुमाम् ।) 18a ST यत् for न I SK, ST कदाचन । OST देवा मनुष्याचा 19 S.cl. reads for this verse:- उभो मे तुल्यकमाणो गाण्डीवस्य विकपणे । भुनो मे भवनः सङ्गधे परसैन्यविनाशिनो । नयोः सम्योऽधिस्तरमासव्यसापीति मा विदुः। (v. is a SA नो for मे ||-SG म° for मे | ST सुमुले for भवनः । SA °विनाशने SH, ST विनाशनो 1 C-ST नु for इति ।)

·अ. ४० श्लो. २०-२३] गोहरणपर्व-दशनामहेतवः । पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णो मे दुर्लभो यतः। करोमि कर्म शुक्ल च तस्मान्मामर्जुनं विदुः॥२०॥ युध्यमानस्य संग्रामे जय एव मतो मम । तेन देवमनुष्येपु जिष्णुर्नामास्मि विश्रुतः ॥ २१ ॥ कृष्ण इत्येव दशमं नाम चके पिता मम । कृष्णावदातस्य सतः प्रियवाद्वालकस्य वै ॥ २२ ॥ वैशंपायन उवाच । ततः पार्थ स वैराटिरभ्यवादयतान्तिकात् । अहं भूमिजयो नाम नाम्नाहमपि चोत्तरः॥ २३ ॥ 20 aपृथिव्या व्यतुरंतायाIN चतुरायां | All except DN समः D मतः for यतः । B DEL तेन for तस्मात् । 21 a All except D:-अहं दुरापो दुर्धर्षो दमनः पाकशासनिः । (N मदनः for दमनः ।) b Edn' CHIN जिष्णुनामास्मि H °नानाभि । 22 a BE रुष्णम् IN इत्यस्य । M पितामह । bN तारस्य सदा । CD मदा for सनः । 23 a Eins GHKLM ततः स पार्थम् | Edns BCDEHN यदतिकात् KL गदनिके। b HL, भूमिनयो । D नामा । K द्वितीयम for नामाहम् । KL उत्तरं । . 20 a SK, SG, SA सागरान्तायाम् | ST मुवर्णो for वर्णो मे । SK, SG, SA सम: ST मम for यतः। BS. cl. शुद्धत्वाद्पवत्वाच्च । S. c. तेन for तस्मात् । 21a S. cl. योत्स्यामि तेरहं सर्वन मे तेभ्यः पराभवः । (SG, SA ये: for तैः ।) BSG नच for तेन । SAT DH° 1 SA जिष्णनामा | 22 a S. cl. reads this v. AP:-कृष्णेत्येकादशं नाम प्रोत्या मे चक्रतुस्तदा । तुष्र्टी च मम वीर्येण कर्मणाचाभिराधितो ॥ referring to the gods पितामहमहेन्चरो । vide App. (v. Is-ST रुष्णकादशम नाम SA, SC, ST तत्र चातुः for घकनुस्तदा । SA चाभितोपितो ST चामराधिपो for चाभिराधितो ।) S.cl. begins a new Adh. (SK44) from वेशं 1 here, 23 a SA, SG च for स: । SK, SG, SA' प्रालिस्त्वभ्यवादयत् SA' भाजलिः प्रत्यभापत for अभ्य° &c line omitted in ST. bSG, SA नाम्ना | SK, SG, SA प्रणतोरम धनजय ST मोतिमानस्मि पांडव for 219&c.

·. ३१३ विराटपर्व ।। [ अ. ४० श्लो. २४-२८ दिष्टया त्वां पार्थ पश्यामि स्वागतं ते धनंजय । लोहिताक्ष महावाहो नागराजकरोपम ॥ २४ ॥. यतस्त्वया कृतं पूर्व विचित्रं कर्म दुष्करम् । अतो भयं व्यतीतं मे प्रीतिश्च परमा त्वयि ॥ २५॥ आस्थाय विपुलं वीर रथं सारथिना मया। कतमं यास्यसेऽनीकमुक्तो यास्याम्यहं त्वया ॥२६॥ अर्जुन उवाच । प्रीतोऽस्मि पुरुषव्याघ्र न भयं विद्यते तव । सर्वानुदामि ते शत्रूनणे रणविशारदान् ॥ २७ ॥ स्वस्थो भव महाबुद्धे पश्य मां शत्रुभिः सह । युध्यमानं दिने ह्यस्मिन्कुर्वाणं भैरवं महत् ॥ २८॥ 24 a D स्वागतेन । 25a Edns चित्रं कर्म सुदुष्करम् । 6 D ततो for अतो| Edns & other MSS except A finish an Adh. here. Ga Edns & otiter JISS except A add उत्तर उवाच । before this, as the beginning of a new Adh. C अस्थाय । Edns C रुचिरम् for विपुलम् । L interch. रथ and मया । UM केनेम for कतमम् IN प्रयुक्तो यामि for उक्तो यास्यामि | HL यथा for लया। 270 BEHL तुदामि for नुदामि । Edns BCDEGHKL 'विशारद L विशारदः। 28 a N मुस्थो । Idns CG महाबाहो D महायुद्धे । bD युद्धमान | All except A and Al विमर्दे for दिने हि । 24 aST त्वमेवासि धनजयः for स्वागत &c line omitted in SAI UST कमलाक्ष for लोहिताक्षI SK, SG,ST राजयरो ! 25aSG, ST, SA यत्त for यतः I SG, SA कर्म for पूर्वम् | SK चित्रं-ST चित्र-कर्म SG, SA विचित्र पे मुदुष्करम् । UST नतो for अतो 1 SK, SG, SA ध्यपेतम् ST मन for व्यतीतम् । 2GUST पुको for उको | b omitted in SK, SG, SA. 27 a SK, SG, ST (17974 SA Tagency for 99969141 BST प्यामि for नुदामि | SK, SG, SA "विशारद ST °विशारदः। 48a SK महायुद्धे SG महापाहो ST महायद । ss.d. विमk tor दिन हि| SK, SG, SA एवम् ST रणम् for महन् ।

·अं. ४० श्लो. २९-३२] गोहरणपर्व-रथे शस्त्रस्थापना । एतान्सर्वानुपासमान्क्षिप्रमाहर मे रये। अहं वै कुरुभिर्योत्स्ये अवजेष्यामि ते पशून् ॥ २९ ॥ संकल्य पक्षविक्षेपं बहुप्राकारतोरणम् । त्रिदण्डं तूणसंबाधमनेकध्वजसंकुलम् ॥ ३०॥ ज्याक्षेपणं क्रोधकतं नमीनिनटुन्दुभिम् । नगरं ते मया गुप्तं रथोपस्थे भविष्यति ॥ ३१ ॥ अधिष्ठितो मया संख्ये रथो गाण्डीवधन्विना । अजेयः शत्रु सैन्यानां वैराटे व्येतु ते भयम् ॥ ३२॥ 59 a All except I पधीहि for आहर । 6 A’LM add 3 3919 before this l. H f for a Idos BCEK योत्स्यामि । A2 यवनेष्यामि H सवनेष्यामि L न्यवने यामि ॥ अनेष्यामि N निवर्तिप्यामि Gतान् for ते । 30 a N सकल्प्य All except AN सक्स 1 All except A and H पाहु° for पहु। 6 Eins ABDEGHKN VID DETTO KP O N qui for prº 1 H समाधानेकवजसमाकुलम् । 31 a BE क्षेपण । फोधरुत I Ldn' दुभि FHKLIM दुदुभिः । bdn'गम I Ldns CG रथोपस्थम् । 32 aCस्वधिष्ठितो 10 रथे 1 Idns BCDEGLN धन्वना । 6A सर्व° for शनु° 1 31 पेराग्व्यनु तेभय । 29 a ST पधीमहि रणे। SK, SG, SA यहि for आइर &c. B ST for | SG, SA पोस्यामि । SA आनेष्यामि, Sr भत्याने पामि, SK मोक्षपियामि। 30as.d. सकल्पागाधपरिपम् for सकल्य पक्षविक्षेपम् I SK, SG, SA पातु for पर। US.c. दण" I SA' स्थगfor नूग° ! SK, SG, ST, SA मे SA' एक ISd °समाकुरम् । Blash पापनिनदाराषम SA उपक्षेपण पोरतर SG स्पाक्षेमगोपनदम ST सपा- सेगरको विपर्म | SK अभि । BSc. रथोपरमम् । 32aSG, मपे । ST, SAधन्वना । bSH, भनष्य SAरेनेय. S.' भनष.। 40Mt.

·३१४ विराटपर्व। [अ. ४० श्लो. ३३-३७ त्तर उवाच । विभेभि नाहमेतेपां जानामि त्वां स्थिरं युधि । केशवेनापि संग्रामे साक्षादिन्द्रेण वा समम् ॥ ३३ ॥ इदं तु चिन्तयन्नेव परिमुह्यामि केवलम् । निश्चयं चापि दुर्मेधा न गच्छामि कथंचन ॥३४॥ एवं युक्ताङ्गरूपस्य लक्षणैरुचितस्य च । केन कर्मविपाकेन क्लैब्यं त्वामिदमागतम् ॥ ३५॥ मन्ये त्वां क्लीबवेपेण चरन्तं शूलपाणिनम् । गन्धर्वराजप्रतिमं देवं वापि शतक्रतुम् ॥ ३६ ।। अर्जुन उवाच । भ्रातुर्नियोगान्ज्येष्ठस्य संवत्सरमिदं व्रतम् । चरामि ब्रह्मचर्य वै सत्यमेतद्ववीमि ते ॥ ३७॥ 33a D एतेभ्यो । G नाह विभेमि समरे | Edns interch, स्थिरम् & युधि । 34 ac च for तु | Edns N एवम् G नून for एव । U BKAI वापि for चापि । म निश्चयन्नापि । LM दुर्मेधान् ।, G निश्चयं नाभि- गच्छामि चिंतयन् वे कथंचन । 35a G वीरागरूपस्य | Edns सूचितस्य for उचितस्य । B Edns BCDEGHLN क्लीबत्वमिदम् । 36 aA स्पेण N Edn1 °वेशेन । D पशु° for शूल । BBCEM चापि for वापि। 37 aA वियोगा Aनियोगा । L इमम् for इदम् । Brdns मतचर्यम् च। 33 as.c. एनेभ्यः for एतेषाम् | ST रणे स्थिरं for स्थिर युधि । bSG समः for समम् । 318s.cl. निश्चय माधिगच्छामि नावगच्छामि किंचन । (SG नाधि° for नाव1) BasK, SG परागरूपस्य SA वीरांगरूपस्य ST विधस्य रूपस्य । SK सूचित° SG, SA उदित ST योतित° for उचित । USE, SG, SA कोयत्यं-SK यामुपागतम् SG, SA समुपागतन् । ST क्लीपता- समुपागता। 36 ask, SG, SA: पेण for "देषेण । 37 asG, ST नियोगमादाय I ST इमम् for इदम् 16 ST for | ·अ. ४० श्लो. ३८-४१] गोहरणपर्व-क्कीवत्वकारणम् । ३१५ नास्मि क्लीवो महाबाहो परवान्धर्मसंयतः। समातव्रतमुत्तीर्ण विद्धि मां त्वं नृपात्मज ॥ ३८॥ उचर उवाच । परमोऽनुग्रहो मेऽय यत्प्रतों न मे वृथा । न हीदृशाः कीवरूपा भवन्तीति नरोत्तमाः॥ ३९॥ सहायवारणे चास्मि युध्येयममरैरपि । साध्वसं तत्पनटं में किं करोमि ब्रवीहि माम् ॥ ४०॥ अहं ते संग्रहीप्यामि हयाञ्छत्रून्प्रयास्यतः । शिक्षितो यस्मि सारथ्ये तीर्थतः पुरुपोत्तमात् ॥ ४१ ॥ 38 a H परम धर्ममास्थितः। All except H & 11 सयुतः । BAJI नगरि for नृपात्मन । H परवान् धर्ममयुनः for विद्वि &c. 39 a BE अथ for अय । Edns CG यतस्तकों BE मतय D यद्वितर्को। BEL मृषा H अन्यथा for वृथा । HEdns CG H इह for इति । N मविष्यनि & om. इनि | AIोत्तमाः। D नरसत्तमाः for इति &c. 40a All except N वानस्मि रणे । UEdns CN हि GH for तत् I G शापि for नाहि । rdns BCDELN मे M यत् for माम् । तत् फिरोह प्रवीमि ते for मे किं &c. 41 a Dहत for अहम् । DJही | Lins शरपास्नान A शगणान् जय BCDE शनुरधारुन KN शनुग्धारुनः G परधारुन H पाण्यायन L छतरपवनान् I D रथ for इयान् । C विभीतो for शिक्षितो। BLL अरम्यय for परिभ | BDERN सारर्य BE शारात: AN तलनः . पीयंतः। पुरुषोत्तमः . पुरुपरंभः Eins ABCDE GH पुरुषम। 38 a ST, SA' अहम for अस्मि। SIKHयुन: ST धर्ममास्थिनः SA अग्मि धर्मना । 39a ST य: for पन् । b SG, ST, SA IT, SK नु for इनि ! ST नरोत्तम । 40as.cl. अम्मि रणे for रगे पाश्मि । UST नु for नत् । SA मट ISG, ST, SA मसावि tor प्रवाहित SK में for माम्। 4la SK शनिवाग SG शम्धान्तन I ST U SA अधान for पाल्पतः । UST y for RISK, SA निटिम: SG निष्टतः। S1 Sपम ST नवना सकन for नीधं etc.

·विराटपर्व। [अ. ४० श्लो. ४२-४५ दारुको वासुदेवस्य यथा शकस्य मातलिः। तथा मां विद्धि सारथ्ये शिक्षितं नरपुंगव ॥४२॥ यस्य याते न पश्यन्ति भूमौ क्षिप्तं पदंपदम् । दक्षिणां यो धुरं युक्तः सुग्रीवसदृशो हयः ॥४३॥ योऽयं धुरं धुर्यवरो वामां वहति शोभनः। तं मन्ये मेघपुष्पस्य जवेन सदृशं हयम् ॥४४॥ योऽयं काञ्चनसंनाहः पाणि वहति शोभनः। वामं सैन्यस्य मन्ये तं जवेन बलवत्तरम् ॥४५॥ 42 aH माताल। CGN °पुगव KLM पुगवः । 43 aM अश्व for यस्य 1 ABEHAM यानेन C पातेन D जातेन । DHLMN माप्त for क्षिप्तम् I A2 पदं पदाद L पद गवा MM पदं पदी। 1. omitted in K. BA दक्षिण | L युकं । 44 ac धुर्य for धुरं । N रोहे for °वरो I ADGK पाम || K हरति for वहति । HD विद्धि for मन्ये । ܝܝܕ 145 aCL सनाह H सन्नामाणिःIG शोभनं । Bf वाम° | Edns CDGN समं शैय्यस्य for वाम सैन्यस्य | Edns CM मन्ये DG मन्येह। 43 a SG यातोन SA यानेन for यातेन ! SG, ST, SA प्राप्तम् for क्षितम् । ST, SA परपदम् । USG, SA दक्षिणं । S.cl. योग for युक्त । S.cl. मीण समो। 44a SG, ST धुयंकहो SAधुर्यवर्यो | SG, SA याम । b SG omits this line. 45 a S. cl. interchanges 77. 44 and 15. SK, SA er for poter i line omitted in SG, ST. USK, SG Y SA धुरं ST पपां: for पानम् I SK शेयस्य ST सेन्येग | ST मन्यों SK, SG, SA मन्ये for मन्ये नं। - ·अ. ४० श्लो. ४६.४८] गोहरणपर्व-अश्ववर्णनम् । ३१७ योऽयं वहति पाणि तु दक्षिणामश्चितोद्यतः। पलाहकादपि मतो जवेन बलवत्तरः ॥ ४६॥ त्वामेवार्य रथो वोढुं संग्रामेऽर्हति धन्विनम् । त्वं च मे रथमास्थाय योद्धमहीं मतो मम ।। ४७ ॥ वैशंपायन उवाच । ततो निर्मुच्य बाहुभ्यां वलयानि स वीर्यवान् । चित्रे दुन्दुभिसन्नादे प्रत्यमुश्चत्तले शुमे ॥४८॥ . 46aans CN मे पाणिम् DDGAKL ते पाणि । Ans C अमित:स्थितः A. उदिनीयत: BE आश्रितोदा: DK अचितोयमः ॥ सचिनोपनः N आरे पोयतः । UK परयेय समो। D अनवरः an' अभिमतः for अपि मतः | Edns AC GHLN स जोरजवतो Dस वीर्य for जन | Tons CGHKAN Tीय for पर। 47 a पामे चार्य | LII रथे। AG हनि for °हति । BC यसवत्तर for अहनि धन्विनम् । 1 Edns ACHN FAT for # H omits TIDAK HIH #TA: 1 48 aldns CGHKII विमुच्य । UBE चित्रं | Idns CG कान for दुन्दुभि | Edns BCDEGJI सेना। Edns CG तदा for तले ITan' at for शुभे । 4G a SK दे पाणि SATी ST मे ty for पालन ! ST उपितोपमा SAY STICA: 1 SA! 09719 1 SG resils the line after F. 13. a. bSK, ST, S. जसा वापवत्त for नयेन ctet. omitted in SG. 37bs.d.मम् for में। ST legios a ner Adh. from r. 18 here ( vide App.) 43 a SK. SG. S.Rमुम्य । SK, ST गानि SG गमादाय SA मा SA'शेमारन-S.d.stm. foreic bs.d. मोप दुन्दुभिमादी मनिपदप भो । (r. I. ST 'सन ter AISG, STAमरपदमी!)

·विराटपर्व । [अ. ४० श्लो. ४९-५३ कृष्णान्भङ्गीमतः केशाञ्छेतेनोद्र्थ्य वाससा । अभिदध्यौ महाबाहुः सर्वास्त्राणि रथोत्तमे ॥४९ ।। ऊचुश्च पाथै सर्वाणि प्राअलीनि नृपात्मजम् । इमानि स्म महाबाहो किंकराणीन्द्रनन्दन ॥ ५० ॥ प्रणिपत्य च पार्थः स समालभ्य च पाणिना। सर्वाणि मानसानीह भवतेत्यभ्यभापत ॥ ५१ ॥ प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनोऽभवत् । अधिज्यं तरसा कृत्वा गाण्डीवं प्राक्षिपद्धनुः ॥ ५२ ॥ तस्य विक्षिप्यमाणस्य धनुपोऽभून्महास्वनः। यथा शैलस्य महतः शैलेनैवाभिजनुपः॥ ५३॥ 49 a Edns BCEK भंगिमतःD गायतःG ऊर्मिवतः L संयमितान् । D तत उद्मथ्य for श्वेतनोग्रथ्य । • Edn' अपि दथ्यो । प्रतिदप्यो । A महाखाणि । D रथोत्तमः। Komits this I. 506 Edns CDE इमे स्म परमोदारा:- D°दार । BGHL महोदार for महाबाहो । Edns CDE किंकराः पाडुनंदन । N इन्द्रदर्शन । 51 a Edns BCE ततः पार्थ: om. च & सः । KL अर्जुनस्तानि GHN तु पार्थः । H तान् N च for सः । B AFKM मनसा । HL भवं तु । D सर्वाणि मम सानिध्य संमवं. त्वित्यभाषत । 52a °ददा भवत् । 6 All except AM व्याक्षिप । 53 a BEN चाक्षिप्य° DEPL व्याक्षिप्य° ! BDELN °मानस्य | Ednsc महाध्वनिः। HK महता । BE शैलेनोपाभिजनतः । Edns N अवजनतः ADL अभिजप्रता K अपिजनतः । Gशेलेनेवामिनिम्नतः । 49 a SK, SG, SA लक्ष्णान्केशान्मृन्निग्धान ST रुष्णान ते रगितान केशान् ! SG उभ्य SA उद्यध्य । b and 50, 51, 52 a omitted in SG, ST, SA, 50 BSK स्मो महोदार । 5lasK ततः पाय for य पार्थः सः। SK मानसानि । 520S..ध्यातिपत् । 53 a ST HNA' for Feft SG PIATTI VS शेलान् for रोलेन । SK, SG आक्षिप्य SA अत्यागि° for एवाभि ।

·अ. ४० लो. ५४-५८] गोहरणपर्व-गाण्डीवनिर्धोपः। सनिर्घाताभवद्भूमिर्दिा वायुर्ववौ भृशम् । भ्रान्तद्विजं खं तदासीत्प्रकम्पितमहाद्रुमम् ॥ ५४॥ तं शब्दं कुरवोऽजानन्विस्फोटमशनरिव । यदर्जुनो धनुःश्रेष्ठं बाहुभ्यामाक्षिपद्रुतम् ॥ ५५ ॥ उत्तर उवाच । एकस्त्वं पाण्डवश्रेष्ठ बहूनेतान्महारथान् । कथं जेप्यसि संग्रामे सर्व शस्त्रास्त्रपारगान ॥ ५६ ॥ असहायोऽसि कौन्तेय ससहायाश्च कौरवाः। उवाच जिष्णुर्मा भैपीः प्रहस्य स्वनवत्तदा ॥ ५७ ॥ युध्यमानस्य मे वीर गन्धर्वः सुमहाबलः। सहायो घोपयात्रायां कस्तदासीत्सखे मम ॥ ५० ॥ 54 a ran- ABF सनिवांता Edn' स निर्घातो | Edn' N भूभिर for भूमिः। B Ddns BCDEGAN ध्वजम् for द्विजम् । D omits सं & adds च° after तदा। 55a ACDAIN कुरवो राजन् । 8 धनुश्रेष्ठो | Edns CGHLN X BDEK रणे for द्रुमम् । 56BD नेष्यति Gजेप्यामि ॥ शस्त्रार्थ । 57aCRM अस्मि for असि । 6 All except AJI set for foreaz: D adds avio before this b. 58al महा° for मुमहा । UEdns BCDEGKLN ससा । H सहायवान् I सहायता for ससे मम । 54aSG महम् for अभवत् । Us.cl. अभवन् tor नदासीन् । SK, SG, ST माकमन्न माटुमा । 55as.c. राजन् for अजानन् । bs.cl. नया for 4 1 SG, SA TI, ST , SK परी for दुतम् । SG & SA finish the Adh. at this rerse, while ST continues the rame, but SG, ST, & SA omit all the following verses of this Adh SKddaarपन उपाय before y.576. 38BSK ममा for संग।

·३२० विराटपर्व । f अ.४० श्लो.५९-६३ तथा प्रतिभये तस्मिन्देवदानवसंकुले। खाण्डवे युध्यमानस्य का तदासीत्सहायता ॥ ५९ ॥ निवातकवः सार्धं पौलोमैश्च महाबलैः । युध्यतो देवराजार्थे कः सहायस्तदाभवत् ॥ ६ ॥ स्वयंवरे च पाञ्चाल्या राजभिः सह संयुगे । युध्यतो बहुभिस्तातं कः सहायस्तदा भवत् ॥ ६१ ॥ उपजीव्य गुरु द्रोणं शक्रं वैश्रवणं यमम् । वरुणं पावकं चैव रूपं कृष्णं च माधवम् ॥ ६२ ॥ पिनाकपाणिनं चैव कथमेतान योधये । रथं वाहय मे शीघ्रं व्येतु ते मानसो ज्वरः॥६३॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे उत्तरस्याभयप्रदानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः॥४०॥ 596 dns CGHLN कस्तदासीत्ससा मम BE कस्तदासीत्सहायता DK पस्तदागा. सहायता M कासहायस्तदाभवत् । Goa पोलस्तै for पोलोमे । H महागल महारथैः। H&M interch. vv. 59 & 60. GlaM स्व Edns BCDGHRLN तु for च। D संगरे for संयुगे । ver. omitted in A. 62. D उपजीव्यं । BCरुपा। मरुणः। 63BD शीघ्र मे। 598 SK फस्तदासीन्ससा मम for या नदा &c. 61 a SK for 11 62aSKगुरुम् for शकम् । . ST continues the Adh.

·अ. ४१ श्लो. १-४] गोहरणपर्व-रथदेवताचिन्तनम् । ३२१ ॥ एकचत्वारिंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । उत्तरं सारथिं कृत्वा शमी कृत्वा प्रदक्षिणम् । आयुधं सर्वमादाय ततः प्रायाद्धनंजयः॥ १ ॥ ध्वज सिंह रथातस्मादपनीय महारथः। प्रणिधाय शमीमूले प्रायादुत्तरसारथिः ॥ २ ॥ दैवीं मायां रथे युक्तां विहिता विश्वकर्मणा । काश्चन सिंहलाङ्गुलं ध्वजं वानरलक्षणम् ॥ ३ ॥ मनसा चिन्तयामास प्रसादं पावकस्य च । स च तचिन्तितं ज्ञात्वा ध्वजे भूतान्यनोदयत् ॥४॥ XLI.laL प्रदक्षिणा । b Edn' C प्रययो पांडवर्षभ: N भ्रातृणां पाडवर्षभा Edn' प्रययो पांडुनदनः । 2aK अवतीर्य but Ki अपनीय । 0 K reads b on the margin the writer being the same 3 a DI देवी | Lans KL युक्त्वा H युक्दा वे विकर्मणा । BN शार्दुल । 4 aD प्रसादार | Ka for | BG तु for च । Edns CN देशयत् ABDHNI °चोदयत् । चोदयन् G°योन. यस् for नोदयत् । L भूत्वान्य° 31 भूतान्न for भूतान्य । XLL. 10 ST गोडीवधनुरादाय । ST उदष्टमुसः for धननयः । Pas.cl. reads:- प्वन च सिंह मात्स्यस्य भ्रातृणामायुधानि च । USocl. शमीमध्ये 1 SG, SK, SA मयानुमुपरफमे for प्रायादुत्तामारथिः । 3as.cl. rendst- दिग्य मायामययुक रिहित दिसकमंगा। [ ST दिव्यमायापुन युक्त्वा । SG पुत्वा for पाम् ।] Us.cl. reads:- नारा संपूर 17.3a, b intercharged in SK. 4 U SA for SA' न भूतान SA, SG अपोदपत् ST, SK अपोनपर। 41 ·३२२ विराटपर्व । अ.११ श्लो. ५-८ सुपताकं विचित्राझं सोपासङ्गन्महारवम् । स्थमास्थाय बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥५॥ बद्धासिः सतलवाणः प्रगृहीतशरासनः। ततः प्रायादुदीची स कपिप्रवरकेतनः॥६॥ स्वनवन्तं महाशङ्ख बलवानरिमर्दनः। प्राधमलमास्थाय द्विपतां लोमहर्पणम् ॥ ७ ॥ ततस्ते जवना धुर्या जानुभ्यामगमन्महीम् । उत्तरश्चापि संत्रस्तो रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ८॥ 5a Edns ABBCDKN स. for मु. 10 पताक L पावकं for पताकं । EL महाचित्रं। Edn-C महाबलं Ednt D हिरण्मयं AGRM महारथं for महारवं । FKM सोप° for सोपा | Edns BCDEGKL °संगं । म सांगं महारधवरं for सोपासङ्गमहारवं। 6 a Edns BCDEKN यद्धगाधांगुलित्राणः for यदासिः सतलत्राणः । । वदासिन तनु" for बहासिः सतल । BD प्रादात् for प्रायात् । Edns च for सः। K प्रगृहीतशरासनः for कवि. प्रवरकेतनः। 7aD प्रदध्मो L प्राधम्य for प्राधमत् । N रथं for बलं । M reads 80 before this. 8a Edn-CH धूर्या । Line omitted in M. UM उत्तरस्यापि ID संभ्रांतो L व्यस्थं । 5a SG सचातक SK, ST, SA सपताकम् । SK, SG, ST, SA सोपासंगम् SA सोपसंगम् I SK महापलं ST महारथे SA, SG महारथः । UST reads:- समास्याय च धीमत्रभंत श्वेतवाहनः । GaST 'तनु° for तल। 7a SK, ST महाशब्दम् । SG, SK, SA देवदत्तंधनंजयः for मलयानमिदनः । BS.cl. reads:- शशपिं धीमत्मामा मापयदादिमः । [ SG समापपत् ] 8as.cl. reader- शंसराम्देनपार्थस्य मुरोनायाः पतक्षितो। [ SAN "अभारतम् ।

·*. ४१ ली. ९-१२ गोहरणपर्व-उत्तरसमाश्वासनम् । ३२५ संस्थाप्य चाश्वान्कौन्तेयः समुद्यम्य च रश्मिभिः । उत्तरं च परिप्वज्य प्रत्याश्वासयदर्जुनः ॥ ९॥ मा भैस्त्वं राजपुत्राथ्य क्षत्रियोऽसि परंतप । कथं पुरुपशार्दूल शत्रुमध्ये विपीदसि ॥ १० ॥ श्रुतास्ते शतशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च सर्वशः। कुअराणां निनादाश्च व्यूढानीकेषु तिष्ठताम् ॥ ११ ॥ स त्वं कथमिहानेन शकशब्देन भीपितः। विपण्णरूपो वित्रस्तः पुरुषः प्राकृतो यथा ॥ १२ ॥ : 96Edns Cसमाश्वासयत् । 10 a ldns CDEGAN read अर्जुन उवाच before the r. AL पुन्याम A2 राजपुत्राये। B Edns Cनु पुरुषव्याघ्र for पुरुषशार्दूल । 11 a L पाच for शब्दाश्य । D वीर° for भेरी | Edns CDN पुष्कला: for सर्वशः। B Edns CDN च नदना BEGH च निनदा K विनदता L प नादाना for निना. दाश्च । N पुष्कराणां for कुअराणा व्यूहानि N रथानी | for व्य्दानी 120C हानेज भीपतः । शापिनः भाषितः for भीषितः । Brdn'C दिव] A विपिण° for विपण, verse omitted in H. 9as.cl. reads:- अभावानराश्मिाभिःलाः समुयम्य परतपः । [ST 37***st for TFT 1 ] b SK, SA, SGH STÅ for TIS.. Ha for sfa 1 After v.9 SA adds- अर्जुन उपाय। 118SK च निनदा: SG प निनदान ST, SA प नदी । SK, ST नित्परा: Si मश: for निनाम् । 18as.d.इस for | UST गिदपप्रस्तः।

·३२४ विराटपर्व । [अ.४१ श्लो. १३-१६ उत्तर उवाच । श्रुता मया शशब्दा भेरीशब्दाश्च सर्वशः। कुअराणां च निनदा व्यूढानीकेपु तिष्ठताम् ॥ १३॥ नैवंविधः शनशब्दः पुरा जातु मया श्रुतः । ध्वजस्य चापि रूप मे दृष्टपूर्व नहीदृशम् ॥ १४ ॥ धनुपश्चैव निर्घोपः श्रुतपूर्वो न मे क्वचित् । अस्य शस्य शब्देन धनुपो निःस्वनेन च ॥ १५ ॥ स्थस्य च निनादेन मनो मुह्यति मे भृशम् । व्याकुलाश्च दिशः सर्वा हृदयं व्यथतीव मे ॥१६॥ 13 a M श्रुत्वा । Edns BCDEKLN मे शड्सशब्दाय forमया शसशब्दाः। Idns BCDEN पुष्कला: for सर्वशः । b Edn Cनिनदर्ता DLN Edn' च नदता NM निनादान for च निनदाः । N रथानी BE तिष्ठता। 14aL नैवंविधाः शसशब्दाः । परा for पुरा । श्रुताः । UK अपि च for चापि । C दृष्टरूपं for दृष्टपूर्व । BE महीभृता L हि नेदृर्श । H reads JTIT: before the v. 15acचाव Ednt D चापि रप for चैव । 16 a BE रथस्यैव for रथस्य च । A मुह्येत । 6 L हि N या for श् । BE व्यथतीति च for व्यथतीव मे । K व्यथते हृदय च मे for हृदय व्यथतीव मे। 13 as.cl. reads:- श्रुता मे शंखशब्दाव्य । [ SA' शंखनादाय | SG for च।] SK नित्यशः for सर्वशः। B ST, SA च नदता ST' च तिष्ठताम् I SK तिष्ठतः । व्यूढानीके तिष्ठतां omitted in ST. 14as.cl. reads - नैवविधाःशसशब्दाः । S.c. श्रुताः । bSG इव for अHिISA रुक्ष मे। 12 a SK, SG, ST 3 for a : S. cl. 0197 for foreit: BSA तस्य। lbas.cl. reads:- रथनेमिषणादेन मनो मे मुझने भृशम् ।

·AA लो. १७-१९] गोहरणपर्व-गाण्डीवनिर्वोपः। ३२५ रजसा पिहिताः सर्वा दिशो न प्रतिभान्ति मे । गाण्डीवस्य च शब्देन कणों मे बधिरीकृतौ ।। १७ ॥ अर्जुन उवाच । एकान्ते रथमास्थाय पद्यां त्वमनुपीडयन । दृढं च रश्मीन्संयन्छ शङ्खध्मास्याम्यहं पुनः ॥ १८ ॥ वैशंपायन उवाच । तस्य शस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च । गाण्डीवस्य च घोपेण पृथिवी समकम्पत ॥ १९॥ 17alins BCEGN ध्वजेन for रजसा । A विहिता: C निहिताः M पिहताः line omitted in H. 6 G I line omitted in Eda'. CD read instead:- 075974 Pro धनुषो निःस्वनेन च । The portion from शब्देन को to पोपेण in v. 19 in omitted in M due to haplography. 18 a dos एकान्त । Edns G अवपीडयन् B आप पौडय CD अवडिय HK न पीडय N परिपीडयन् L संपीडयाधुना for यमनुपडियन् । bC दम्मास्यामि। 196Ldn' DG शब्देन for पोषेण । A समझम्पयत् । 17 « SA', SG, SK 9 for #1 bs.cो. वजन for रजसा | SAR for ISG प्रतिभाति । अर्जुन उपाच omitted in SK. 18 aST पादाभ्याम् for पद्धपान | S.cl. प्रदीप for अनुसार। B.ST KP SG संपम्य for भयम्। संसायन उपाप omitted in s.d. 19 asr पुनः for नाय । b.d.पशन । After v, 19 the Adh. end, in S.c.

·विराटपर्व । ३२६ [ अ. ४१ श्लो. २०-२३ द्रोण उवाच । यथा रथस्य निर्थोपो यथा मेघ उदीयते । कम्पते च यथा भूमि पोऽन्यः सव्यसाचिनः॥ २० ॥ शस्त्राणि न प्रकाशन्ते न प्रहप्यन्ति वा हयाः। अग्नयश्च न भासन्ते समिद्धास्तन्न शोभनम् ॥ २१ ॥ ध्वजेषु च निलीयन्ते वायसास्तन्न शोभनम् । शकुन्ताश्यापसव्या नो वेदयन्ति महद्भयम् ॥ २२ ॥ गोमायुरेप सेनाया रुदन्मध्ये प्रधावति । अनाहतश्च निष्कान्तो महद्वेदयते भयम् ॥ २३ ॥ 20 a H अधो K तथा for यथा । मेघं। L उदीर्यतः । BE मेघस्य निस्वनः for मेघ उदीयते । VEdn' प्रकम्पते for कम्पते च । H तथा tor यथा । N नेवान्यः। 21 a CDN अस्वाणि for शस्त्राणि । DN न हृष्यान्तच G प्रहृष्यन्ति न for न प्रह- प्यन्ति | Edns BCDEGKLMN पाजिनः H वाहनाः for वा हयाः । bL यमिदाः for समिद्धाः । DL शोभते L शोभनः । 22 a K ध्वजायेषु for ध्वनेषु च । L वि° for च 1 M नलायन्ते । line omitted in BE. B Edns ACDEGRLMN शकुनाः। BE °सव्यं । BE वेदयन्तः । 23 a Edn-CGHKM सेनाया N सेनानां IA रुठन् Edns BDEN रुवन् for रुदन् । Edn BCEG न धावति L च धावति for प्रथावति । BF निष्फान्ते। द्रोण उवाच omitted in SK, ST. 20a SG, SA, SK शंख उदीर्यते ST शंसस्य निःस्वनः । 21as.cl. वाहनाः for वा हयाः । 5s. cl. reads:- सुसमिद्धाः न शोभनाः I [ SA', SG न शोमनम् SA1 हुताशनाः। 22 a S. cl. ध्वजानेषु । SG दि° for नि° S.cl. reads this I. elsewhere, vide App. BS.. reads:--शकुनाश्यापसव्याय । [ SA तु for च] SK महाभयं । 23 asK सैन्यानाम् SA' सेनानाम् SG सेनायाम् I SA' रुवन् I SA, SG मध्ये नु SK मध्येन for मध्ये प.। 6S.d. reads---चापा नदंति चाकाशे वेदयन्तो महदयम् ।।

·अ.४१ श्लो. २४-२८] गोहरणपर्व-उत्पातदर्शनम् । भवतां रोमकूपानि प्रहृष्टानि प्रलक्षये । ध्रुवं विनाशो युद्धेन क्षत्रियाणां प्रदृश्यते ॥ २४ ॥ ज्योतीपि न प्रकाशन्ते दारुणा मृगपक्षिणः । उत्पाता विहिता धोरा दृश्यन्ते क्षत्रनाशनाः ॥ २५ ॥ विशेषेण इहास्माकं निमित्तानि विनाशने । उल्काभिहि प्रदीप्ताभिर्वाध्यते पृतना तव ॥ २६ ॥ वाहनान्यप्रहृष्टानि रुदन्तीव विशांपते । उपासन्ते च सैन्यानि गृध्रास्तव समन्ततः ॥ २७ ॥ तप्स्यसे वाहिनीं दृष्ट्वा पार्थवाणप्रपीडिताम् । पराभूता च वः सेना न कश्चिद्योद्धुमुत्सहेत् ॥ २८ ॥ 240 Pdn' BCDEGHK LAIN कपाणि । AM भवतः | Edns CGN उपलक्षये D इव लक्षये K च लक्षये ( मलक्षये L प्रलक्षयेत् । । प्रहृष्टा विमलस्यते।' U BDEHN युद्धेषु for युद्धेन । 25 a Edins BCDEGHKLN Peter for Falenti 26 a Edas ABCDEGHIN विशेषतः . विशेषतो for विशेषेण ! GR for ह । UEdns CDN GK सं° for हि । BEH बध्यते। 27 b Eans ACGHKN उपामते । K रोद्राः for नव शिपिते for समन्ततः । Line omitted in BE. 28 b K परिभूता घ र पराभूताच N परिभनव for पराभूता च । Pani BDER: for : | L सर्वे for सेना 1 Tins ABCDEGHKLN इन्दनि FM उत्सहे for उत्सहेन । 24 ds.c. अथ रोमाणि for रोमकपानि । SG, ST महान्यो SA संहानिद । SK महारानीव for महानि । Vomitted ins.cl. W. 25, 26 and 27 omitted in S. cl. 28 a omitted in S. cl. SA FI for I SA, ST": for : 1S. d. dziaceh ·३२८ विराटपर्व । [अ. ४१ श्लो. २९. अ. १२ श्लो.१-२ विवर्णमुखभयिष्ठाः सर्वे योधा विचेतसः। गाः संप्रस्थाप्य तिष्ठामो व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥२९॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे द्रोणवाक्यं नाम एकचत्वारिंशोऽध्यायः॥४१॥ ॥ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । अथ दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत् । द्रोणं च रथशार्दूलं कृपं च सुमहावलम् ॥ १ ॥ उक्तोऽयमर्थ आचार्य मया कर्णेन चासकृत् । पुनरेव च वक्ष्यामि नाभितृप्यामि तं ब्रुवन् ॥ २ ॥ - 29 a M मुख्या° for मुख । भूयिष्ठा । N सर्वं । योद्धा । U BE संप्रांतु C संपदस्थाप्य Edn'D च प्रस्थाप्य K प्रस्थाप्य तु L प्रस्थाप्य for संप्रस्थाप्य । * * * XLII. 1 a N omits वैशंपायन उवाच । bM रथि । BE रथमारुढ for रथशार्दूलं । Edns CD मुमहारथं G एव महारथं for मुमहायलं। Ra Edns आचार्यों BE आचार्या CFG आचार्यः । BE मम for मया । L वासरुत् । HEdns CGN प्र° for च । Edns BCDEGHKLIN हि for अभि । 29 a ST, SK, SA विषण्णमख° 1 ST विचेतताः | omitted in SG. BS. cl. प्रस्थाप्य च for संप्रस्थाप्य 1 ST व्यूहे व्यूहे महाचमः for व्यूढानीकाः प्रहारिणः। * * * * XLII.la SK, SG, SA ततः for अथ | ST वाक्यं for राना। ST श्रुचा पथ्य हितपिणः for समरे भीष्ममयीत् । B SG रणशार्दूल SK रविशार्दूलम् IST reader-भीष्मं च कुरुशार्दूलं रूपं च मुमहारथम् । 26 S.cl..न हिं for ना°ि I ST तृण्यामि । SK, ST तत् SG At for तम् ।

·अ. ४२ श्लो ३-६] गोहरणपर्व-वनवासपणविचारणा । पगजितहिं घस्तव्यं वने द्वादश वत्सरान् । एक जनपदेऽज्ञातैरेवमेप पणः कृतः॥३॥ तेपां तावन्न निर्वृत्तं वर्तते तु त्रयोदशम् । अज्ञातवासं बीभत्सुरथास्माभिः समागतः॥४॥ अनिर्वृत्ते निवासे तु यदि वीभत्सुरागतः। पुनदिश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः॥५॥ लोभादा ते न जानीयुरस्मान्बा मोह आविशत् । हीनातिरिक्तमेतेपां भीष्मो वेदितुमर्हति ॥ ६॥ Ja Lan'C पराभूत N परिज्ञाने for पराजित | BIGKN विच for हि | ldns CAN BE वो DN H GH ताई र एते for वने । D समावने for वसरान् । N adds हि after द्वा । HTans BCIGHKN वने for एF ID जनपदे BCI पदेनासे K पदेलेक D °पदेशातेः Idns CEL एप for एव | Ldns C एव for एप | Ldns BCLG हिन for रुत । D तेरेप समय रुत HL एप न समय. रुतःK अज्ञातः परिव सर N एव हि समय रुत for एउमेप पणा त । 4a lans ABCDLIAN न तापन्निवृतं H न परिनिवृत्त L म परिवृत्त नुन तापन्नित्ति for तापमानत्त । D हि for तु । BIdns C वाम र वासे for पास I A समागता L सहागत । 5a ldn' ABCLGKLN नु नियाने D Ldn' अपि निसि for निशसे न Line omitted in H पपास्मि for पाणि । GaN महात् for रोभास् । D सोह HL रोम for मोह । bA विदित N विशातु for पेरिनु । oa ST, SK, SA ROSG ग for this नभ for बने । bs.dl. बने for एरम् I Sh, SA एप एक पगे हिम SGOTRA ST एस एवहिन । Jash न न न Stroria नावनिता ST, SA नेम नावनितम् । S1 चमा पEG सगरतु SA मा मुSh rमा सा for पनि नSh प्रपोदशाप्रपोदग। BSd. rसे ! Sh, SG.S! Myन for ममागन I ST भरमामि विपर for मारमाभिा ममान । Fast ch,SA शिपि मनिराम ST अनियर थिमि । Ca STRIP lor P1S 11 124t ·1 my विराटपर्व । [अ.४२ श्लो. ७.९ अर्थानां तु पुन?धे नित्यं भवति संशयः। अन्यथा चिन्तितो यर्थः पुनर्भवति सोऽन्यथा ॥ ७ ॥ उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यसेनायुयुत्सताम् । यदि बीभत्सुरायातस्तेषां कः स्यात्पराङ्मुखः॥८॥ त्रिगर्तानां वयं हेतोर्मत्स्यान्योद्भुमुपागताः । मत्स्यानां विप्रकारांस्ते बहूनस्मास्वकीर्तयन् ॥ ९॥ 7aEdn' D हि Edn' CN च for तु । BE पुनर्योधे HL पुनर्देध । B Edn'D for सो। 8a Edns CH मत्स्यानां च BEG मत्स्यानां प्र° ADKLN मत्स्यसेना । BBE रायाति । प्रायातः । Edns CDN तदा for ते 1 Edas CDEGHN कस्यापराध्नुमः for कः स्यात्पराङ्मुखः । Ke reads रुतं कार्य भविष्यति for तेषा कः स्यात्पराङ्मुसः which r reads. 9a E Rधं for वयं । L मत्स्यं योद्धं | Edns BCDEGHKLN इहागताः M. उपागतान् । bEdns CDHL अस्मान् for अस्मास्व। D सुकीत Hमकीत एच कीर्त। 7a SK, SG हि for तु । 6 SG, SA fafen: for foreta: 1 SA State: for pra: I SA' HD.SK, SG, SA च for सः। 8a ST, SA मत्स्यसेना SA, SK मात्स्यसेनाम् । ST युयुत्सुताम् | SG तदास्माभिः प्रतिश्रुतम् for मत्स्यसेनायुयुत्सताम् । b ST, SA कि नः रुत्यमतःपरम् SK किं नु त्यमतः परम् for तेषां कास्यात्पराइ- मुसः11. omitted in SG. a SK, ST, SA readst- निगानां कृतं कार्य पाण्डवानाच मार्गणम् । विप्रकारैर्हि मात्स्येन सुशर्मायाधितः पुरा । [ SA कार्यST इद कर्म I SA' चाधिता पुरा । v.9 omitted in SG. 10 a ST, SA, SK read:- तेषां भयाभिपन्नानो प्रस्ताना त्राणमिच्छताम् । अभयं याचमानाना तदास्माभिः प्रतिश्रुतम् ॥ IST, SG तस्माभिः | SK परिश्रुतम् । ] ·१.१२ श्लो. १०-१३] गोहरणपर्व-गोहरणसंकेतः । तेपां भयाभिभूतानां तदास्माभिः प्रतिश्रुतम् । प्रथमं तैर्गृहीतव्यं मत्स्यानां गोधनं महत् ॥ १० ॥ सप्तम्यामपराण्हे वै तथा नस्तैः समाहितम् । अष्टम्यां पुनरस्माभिरादित्यस्योदयं प्रति ॥ ११ ॥ इमा गावो गृहीतव्या याते मत्स्ये गवां पदम् । ते वा गाश्च न पश्यन्ति यदि वा ते पराजिताः ॥ १२॥ अस्मान्वायुपसंधाय कुर्युमत्स्येन संगतम् । अथवा तानुपादाय मत्स्यो जानपदैः सह ॥ १३ ॥ 10 aH भयाभिभूयेभ्यः । Edns ACFGHKAIN तत् BE तथा for तदा | A परिश्रुतं । HBE ग्रहीतव्यम् । 11a Gy for वे | Edn' तेस्तु CN ते FM चारमै for नस्तेः । D समंहितं M समाहितः। 12a Kगत्वा for गावः। BCH ते गावः । Edns C चानयिष्यन्ति BE वो नयिष्यन्ति D वस्तु नेष्यन्ति G नेप पश्यन्ति K वो नपश्यन्ति L वो नदृश्यन्ते for च न पश्यन्ति । N ते वा गावो नयि- प्यन्ति । D at Edns CG स्युः D त for ने । 13 a Edns CGN धुप D प्यधि° for व्युप | Edns BCDFGHKLIN कुयुः। M संगर्म for संगतं । B Edus FGHLM तानपहाय D तानुपायातः N स्मानुपायातः for तानुपादाप । Edns CGH जनपदः। 10aomitted in SG. bs.cl. यहीतभ्यं । SK, ST मात्स्याना । 1la SA, ST अटम्यां च SG, SK अदम्याच for सप्तम्याम् S.cl. for | SK, SG, SA इति for तथा IST त्रिगतले. महागतेः for तथा मस्ते समादितम् । B SK, SG, ST, SA नवम्याम् । SG, SAJ, SK सूर्यस्योदयन मनि ST आदित्यो। दयनं प्रति । line ormitted in SAL. 12 BST for वा I SA, SG गाव. ST गारना: for गाय I SK नपियंति SG अनुपश्यन्ति ST न पश्येरन् । S.cा. स्युः for ने। 13 as.cl. अति for उप I SL, SA, ST मात्स्येन । ST संगरम SG संगमम, SK संगतिम् । after this v. ST reads our y. 22. USG, SC, SA मारयः | SG ननपदः ।

·३३२ राटपर्व। [अ. ४२ श्लो. १४-१७ सर्वया सेनया साधू संवृतो भीमरूपया । : आयादा केवलां रात्रिमस्मान्यो मुपायतः ॥ १४ ॥ तेपामेप महावीर्यः कश्चिदेव पुरःसरः । अस्मातुमिहायातो मत्स्यो वापि स्वयं भवेत् ॥ १५॥ यद्यप राजा मत्स्यानां यदि वीभत्सुरागतः । सर्योद्धव्यमस्माभिरेप नः समयः कृतः ॥ १६ ॥ अथ कस्माच्छिता लेते रथेषु रथसत्तमाः। भीष्मद्रोणकपाश्चैव विकर्णो द्रौणिरेव च ॥ १७ ॥ a G स सर्व L सर्वथा for सर्वया 1 CD संवृनो G संमूनो L सर्वतो। K सेनया for रूपया। B Edns ACGL आयात: BE आयांत्या FIf आयात्वा HAN आगत्य for आयादा ! Edh AL केवलं K सकला | EP मात्स्यान्योढुं for अस्मान्योढुं । Edn'C इहागतः Edn' ABEFGHKLIN उपागतः for उपायतः । 5ardns ABCEFGKLN एव for एप ! Edns BCDEGHIN कश्चिदेप U Edn' .BDEL योढुमुपायातो for जेतुमिहायातो । L मास्यो । Ednt हि for अपि। SU Edns ABCDEGHKLN इति for एप । Ta Edns ABCDEGHKLAIN स्थिता F छूता for °श्रिता । D नरसत्तमाः। VEdns BDEFGHIN भीष्मो द्रोणः रुपश्चैव EN भीष्मो द्रोणः रुपः कर्णो । 4 For v. 14 S. cl. reads:- सर्वथा मेनयासार्धमरमानेपयुयुत्सति । [ ST, SA सर्वया for सर्वथा । SA, SG एव for एप !] 5as.c. नेपामेक: for तेषामेषः 1 SG पुरस्कृतः for पुरस्सरः । 8 S.d. मात्स्यः । SA रथेन रथसत्तमः for मत्स्यो वापि स्वयं भवेत् । 6 a SK; ST मात्स्याना । SG विराटराजो मात्स्यो वा for योष राजा मत्स्याना । bs.d. इति for एप: SG त्वय निश्यः for समयः रुतः । .omitted in SAL. 7a Sk, SG, ST, SA: स्थिताः for श्रिताः । SK रथिसत्तमाः । line omitted in SA E SA भीष्मो द्रोणः रुपश्चैव . SG. भीष्मो द्रोणःरुपः कर्ण: ST भीष्मद्राणःरुपश्चैव SK भीष्मद्रोणरूपाः कर्णः । ST कर्णश्च for विकर्णः ।

·अ. ४२ श्लो. १८-२२] गोहरणपर्व-आचार्यपक्षपातशङ्का । ३३३ . संम्रान्तमनसः सर्व काले ह्यस्मिन्महारथाः। नान्यत्र युद्धाच्छयोऽस्ति तथात्मा प्रणिधीयताम् ॥ १८॥ आच्छिन्ने गोधनेऽस्माकमपि देवेन वञिणा। यमेन वापि संग्रामे को हास्तिनपुरं ब्रजेत् ॥ १९ ॥ शरैरपि प्रणुन्नानां भमानां गहने वने। को हि जीवेत्पदातीनां भवेदश्वेपु संशयः ॥ २० ॥ आचार्य पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम् । जानाति हि मतं तेपामतस्तांस्त्रायतीव नः ॥ २१ ॥ अर्जुनेनास्य संप्रीतिमधिकामुपलक्षये । तथा च दृष्ट्वा बीभत्समुपायान्तं प्रशंसति ॥ २२ ॥ 18 ON संरस्त for संभ्रान्त | BE मनसा D नयनाः। UDE तान्यन II °धीयते for °धीयताम् । 19 aCH अच्छिन्ने L अच्छिन्नेत् । 20a Edn' DKN रेभिः GL भि for "रपि । BE प्रपन्नानी for मणुनाना । line omitted in Idn'.. 210L जानामि । BE मतः 1 Edn BCCKLI अतस्त्रासयनीह BGH अनखास- यतीव DN मनस्वासयतीय for अतस्ताखायतीव । 22 a Edns CDEGHLN अर्जुने च B अनुने वा for अर्जुनेन 10 लक्षते । UEdas CDGK हि H तु for च । N दृष्ट्वा तु for च दृष्ट्वा । N आयातं म for उपायानं | F reads both प्रशसति and पर्शममि । 18as.cl. माने for काले । SG अपि for हिIS.cl. धनंजये for महारथाः । UST च for आत्मा। SA' प्रतिधीयताम् । 19 a SK अनान्टिने धने ST आस्टिने तु धने for आन्टिन्ने गोधने । SK अब for अपि । SA, ST शरण for देदेन । for the whole v. SG, SA read:-- अनान्उिन्ने पुनद्रव्ये को हान्तिनपुरं यनेन् । 20a SK. SG, SA अभि' for अपि : ST reads- अरेस्नीरणे. गुन्नानामस्माई प्राणमिच्छताम् । UST सगता: for सशयः। 21 bomitted in SAL SK, SA' जानामि for जानानि IS cly for हि। ST पk for मनम् I SE अतसामपतीय ST अग्रसासनीव SG मनिसामयतीर SA' असासपनाह for अतम्नांमारतीव । 92aSK, S.' भने चापि ST अनुने पारप SG 'अननस्यारम for अनुननाम्य । line omitted in SA BSK R SG, ST, SA' हि या for प AISA HIST पपान्तम् ।

·३३४ विराटपर्व । [अ. ४२ श्लो. २३-२५ यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम् । हेपित ह्युपशृण्वाने द्रोणे सर्व निवेदये ॥ २३ ॥ अदेशका महारण्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गता। यथा न संभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ २४ ॥ अश्वानां हेपितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे । स्थाने वापि वहन्तो वा सदा हेपन्ति वाजिनः ॥ २५ ॥ 23a Dन विधयेत्सेना for सेना न भज्येत ।K भंज्यते . मण्येत । 6 BEN EITTI Edns FGHKLMN 990 A 30° BDE PIQO for 399! BDEFM शृण्वानो । FM द्रोणा | Edns GHLN विघटितं D विघटितं K प्रकंपित for निवेदये । K reads the line before v. 20 B also. 24 a Edns BEG अदेशिका DHM आदेशिका N अदेशिक: K reads both अदे- शिका and व्यादिशिका | DH भीष्मे for ग्रीष्मे | Edn' AFKMN गताः DL गतः। UB यथातविधयेत्सेना E यथातद्विधयेत्सेना M यथानं संभ्रमेत्सेना | Edns DGKL विधमेत् । वित्रसेत् N विमेत for संभ्रमेत् । BE तथानतिः for तथा नीतिः Verse omitted in C. 25a Edns BEGN ट्रेषितं । Edns CG का for का। F शंका सा for प्रशंसा । Fans CG परो भवेत् । B GK चापि L वा प्र° for वापि । Edns वजन्तो G वजन्ते M मृहन्तो for वहन्तो। Edns BEGN न्हेपन्ति । - 23 a SG यथानेन न विख्यातम् SA: यथानेनाभिविख्यातम् for यथासेना न भज्यत । v. omitted in SA'. UST चाप्युपशृण्वन् for उपशृण्वाने । ST द्रोणः सर्वान् विघट्टयत् । line omitted in SG, SA, SK. 24 a SAT, SK, SG, ST अदेशिका (ST आदेशिका ) करण्येस्मिन् । SK, SG, SA' रुच्छ्रे ST रुच्छ्रे for ग्रीष्मे । ST गताः ! USA, SK, SG, ST विभ्रमेत् । verse omitted in SA1. ST reads the v.after v. 13. 250S.. यजन्तः for वहन्तः ।

·. अ. ४२ श्लो. २६-२९ ] गोहरणपर्व-गुर्वनादरः । सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति माधवः । स्तनयित्नोश्च संघोपः श्रूयते बहुशस्तथा ॥ २६ ॥ किमत्र कार्य पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते । अन्यत्र कामापाद्वा रोपादास्मास केवलात् ॥ २७ ॥ आचार्या वे कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः। नेते महाभये प्रामे संप्रष्टव्याः कथंचन ॥ २८ ॥ प्रासादेषु विचित्रेपु गोष्ठीपु च वनेषु च । कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र शोभनाः ।। २९ ॥ 26a BER for RIN सदा for नित्य । पन्ति । Hans BCDEGHKLN पासव for माधव. । | DL arging F 79mia i Edos BDIGKLN Att: C 17 for सपोच । H शब्दास्तु for श्रूयते । H बहुभिः for यहुरा. I GHEL सदा N तदा for तथा। 27 a D मानुष्ये for पार्थस्य 1 H का for पा & omats कप: D म° for म.. 6 दोपात् for द्वेषात् । Fdn' सरमामु for वारमा । L reads अन्यत्र कामा दूपदा हेपाहारमामु यो पराम् । 28 a CETTE IdnGK 91° Ednt H 7914° for 37779 Kia. i BAF ने गनते। H भुपरण्याः। 29 a Edns CGKLN Sयने BE इटननेषु DH उपासनेए । घेनने for प पनेषु। 6 C 7 for as I line omitted in L 26as.cl वाम ior मापद। bs.d निपोष: for सपोपः। 27aST रहो वामा रास्यते। bSोभत् for रोगम् । ST दोगदाप भरेष्टम् Gरेगा टम् for रोगनारमामुIS केम for । 2SasTTIR for अप os.d.मने मारेको ने मामSAR मा for ia 29 SK.SA, ST ढीगमनाप SG माना for नेप। & ST w for ISA'Trh for. lor or if ·विराटपर्व। [अ: ४२ श्लो..२०:३३ बहन्याश्चर्यरूपाणि कुर्वन्तो जनसंसदि । इप्वस्त्रेषु च संधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः॥३०॥ परेपां विवरज्ञाने मनुष्यचरितेपु च । अन्नसंस्कारदोपे च पण्डितास्तत्र शोभनाः॥ ३१ ॥ पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेपां गुणवादिनः । विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वे परः ।। ३२ ।। गावश्चैव प्रतिष्ठन्तां सेना व्यूहतु वाऽचिरात् । आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परान् ॥ ३३ ।। इति विराटपर्वणि गोहरणे दुर्योधनवास्यं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः॥४२॥ -- 30 af रूपानां | Edn' BE काणा: GAK कुर्वतां । C संपदि for संसदि । FN परेषा गुणवादिनः for कुणिा जनसंसदि । Edns इज्याखे चोप° G इज्याखे चाप° D इष्वखेवाव° HN इष्ववेचारु° K इण्व. खाचार° for इवलेषु च । r. omitted in L. 31 a Dat line omitted in L. b Edns BCDEKLN दोषेषु G देशेषु H योगेषु for दोषे च । म परेपा पात. नेषु च for पण्डितास्तत्र शोभनाः । 32 a omitted in F. b Edn: CM वध्यो भवेत्परः H वध्यत वै परः । वायद्वैपरः । 33 a Edns सप्रतिष्ठाप्य A एताः प्रतिष्ठंताम् । Edns ABCEGHKLM सेना । Edns C न्यूह्मसमततः BDE व्यूहंतु मा चिरम् EKL व्यहृतं माचिरम् H व्यूह तु माचिरात् । HD आरक्ष्या । N यथा for यत्र । 30 a SA: बहून्याश्चर्यभूतानि for बहून्याश्चर्यरूपाणि । SK कुर्वते SA' कुर्वाणाः for कुर्वन्तः। bs.cl. इण्वखे चापसधाने । SA' पडितान for शोभनाः । 31ST मनुष्यानपितेषु च । SK, SG, SA आचरितेपु for चरितेषु । bSK, SG, ST दोषेषु for "दोषे च । 32 a SG पण्डिता. for पण्डितान् । after this line. SG repeats v. 30 and omits 32 b. 33 a S. cl. except ST एता: for एव । SK, SG, ST, SA सेना व्यूहन्तु माचिरम् । SA' माचिरम् for वाऽचिरास् I ST रक्षामासाविधीयतां for सेनाव्य । B ST स्थाप्यतामाशु गुल्मानि for आरक्षाश्च विधीयतां । SA ·यत्ता for यत्र । S.ci. परैः for पराम् ।

·अ.४३ श्लो. १-४] गोहरणपर्व-कर्णदर्पोक्तिः। ३३७ ॥चिचत्वारिंशोऽध्यायः॥ कर्ण उवाच । सर्वानायुप्मतो भीतान्संत्रस्तानिव लक्षये । अशुद्धमनसश्चैव सर्वांश्चैवानवस्थितान् ॥१॥ यद्यप राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः । अहमावारंयाम्येनं वेलेव सरितां पतिम् ॥ २ ॥ मम चापप्रयुक्तानां शराणां नतपर्वणाम् । नावृत्तिर्गच्छतामस्ति सर्पाणामिव सर्पताम् ॥ ३॥ रुक्मपुयाः प्रसन्नाया मुक्ता हस्तवता मया । छादयन्तु शराः पाथै शलभा इव पावकम् ॥४॥ XLIIL1 a BE उप for इद । B Edns BCDEGHKLAIN अयुद्ध for अशुद्ध | D सर्वे धनजयरुताद्भयात् । 2aM एy for एषः। B Edns CRON आवारयिष्यामि D निवारयिष्यामि K आवाहयाम्येन | Edns CDKN मकरालयम् for सरिता पतिम् । Folio of AIS. Fis missing from यदि वीभत्सुto the end of the Adh 3a DN प्रमुक्तान । BL निवृत्तिः । Edn-C for अस्ति । GHEL सर्पनामिव । 4a Edns BCDEGIKLN सुतीक्ष्णामाः । b H सूर्य for पार्थ । BE शरभाः | Edns CDGHEN पादप f पावकः । XLIL.la ST omats कर्ण उवाच । SG युष्मान् for भीतान् । BS.cl. अयुद्ध for अशुद्ध 1 ST, SA एतान् SA' तान् for व ! SA अST उप for अनव। 2aS.d. वासुदेवेन साहेत: for यथेष राजा मत्स्यानां । bs.cl. अहमेन (SA, ST एव) निरोल्स्यामि for अहमावारपाम्येन | S.cl. वरुणालयं for सरिता पतिन् । 3a SK, SA ममुक्ताना । b SK, ST, SA निवृत्तिः Id. नास्ति । SK, SA' सतामिव ST पततामिर for व सप्ताम् I SA' वानरशिणार्थियों for सांगामिव मस्ताम् | SG omits the whole verse. 4bs.c. मय for पार्थ | S.ch. पायरयापुनिरोपका: for शटमा 1S.d. reads this verse before v. 3. 43Mt.

·३३० । विराटपर्व । [ अ. ४३ श्लो, ५-८ शराणां पुड्ससक्तानां मौाभिहतया दृढम् । श्रूयतां तलयोः शब्दो भेर्योराहतयोरिव ॥ ५॥ समाहितो हि बीभत्सुर्वण्यष्टौ च पञ्च च । जातस्नेहश्च युद्धस्य मयि संप्रहरिष्यति ॥६॥ पात्रीभूतश्च कौन्तेयो ब्राह्मणो गुणवानिव । शरोधान्प्रतिगृह्णातु मया मुक्तान्सहस्रधा ॥ ७ ॥ एप चापि महेष्वासस्त्रिषु लोकेपु विश्रुतः। अहं चापि कुरुश्रेष्ठादर्जुनादवरः क्वचित् ॥ ८॥ 5af पुरुष for पुड्स । D शब्दाना ॥ युक्ताना for सक्ताना 1 AM मण्यां 1 AM निहनया म निःसरता for अभिहतया । 6a BE समाहित । N अपि for हि । M वर्षान् । BA स्नेहस्य ( स्नेहं च । Edns CGL युद्धेऽस्मिन् BEK युद्धेषु M स तु for युद्धस्य । BE मा यः for मयि । M पार्थः for सप। 7 a K 374 for T! 8a Edns ACDGHKLAIN चैव for चापि । 6 D वय for अह । L चैव । वापि । Edns C नरश्रेष्ठात् L कुरुश्रेष्ठ N कुरुश्रेष्ठाः । Edns BCEHKLN नावर: D नावरा. G मवर । । FO ST सवाना far सक्ताना | SH, ST, SA अभिदतयो{श!Sarende vt. 18, 19 after the additional vw. of this v. (vide App.) b SK, ST श्रूयते । SG omits the whole v. 6as.cl. च for हि । ST वान् । 6 SA1 स्नेहार SG नेह । SG, SA तु for | SA' मम ST युधि for भवि SK, SG, SA सदर्शयिष्यति for संप्रहरिष्यति । Tas.cl. तु for च । bs.cl. शरमाला for शरोधान् । SK, SA सगुण्डातु SG, ST मगण्डातु for प्रतिगृहातु । S.el. मन्मसृष्टा स्वधामिव for मया मुक्कान् । 8aST एव for चापि । BSK नरश्रेष्ठात् 1 SK नावमः SG, SA मावरा ST असमः for अरर.।

·म. १३ श्लो. ९-१३] गोहरणपर्व-कर्णस्यात्मश्लाघा । इतश्वेतश्च निर्मुक्तैः काञ्चनैर्धिवाजिभिः । दृश्यतामय वै व्योम खद्योतैरिव संवृतम् ॥ १॥ अद्याहमृणमक्षय्यं पुरा वाचा प्रतिश्रुतम् । धार्तराष्ट्राय दास्यामि निहत्य समरेऽर्जुनम् ॥१०॥ अन्तराच्छियमानानां पकानां व्यतिशीर्यताम् । शलभानामिवाकाशे प्रचारः संप्रदृश्यताम् ॥ ११ ॥ इन्द्राशनिसमस्पर्शर्महेन्द्राशनितेजसा। अर्दयिष्याम्यहं पार्थमुल्काभिरिव कुअरम् ॥ १२॥ तमग्निमिव दुर्धर्षमसिशक्तिशरेन्धनम् । पाण्डवानिमहं दीप्तं प्रदहन्तमिवाहितान् ॥ १३॥ 9 a BE इतस्ततः| Ldn' गान | Edns ABCDEGN यानिः । पत्रितः र पश्मभिः। B Fdn'D शलभः । स सद्योतः । 10aDतस्य for अय । vran D धाराष्ट्रस्य N दुर्योधनाय । 11 a D व्यतिकीर्यना N व्यति इयंता । L मुखाना for पुसाना । प्रचारा: NA समदृश्यता मादृश्यन । 12 a Edas ACGYL MÚ BL fiil'das ABCDLHKLMN for मशनि । In BCDIGH तेजम KLN विस्म for तेजसा । UM दर्शयिष्यामि । 13 bM दति । N प्रदह च वाहिनीalin' BCEG अहितम् D आहिन. for आहिलान् । 9 S. cl. omits the sshole senze. 10as.cl. अप व मणान् (ST, SA *ग ) मोझे। .d. पन्मया तत्सनितम् । os.dl. पाराष्ट्रस्य नत्माले । las.cl. अंतरा मालदिन्न भायः (SG :) शिनाशिनः (ST :)। "S.d.cाया ममनिरपाम् । 12aSk,SG, SA समाN STOममाप IS.. मेहन्दममनिम्मम् । 1:as.d. शरनरमामा (ST माग ) for नमभिर दुधम् IS.d.देपनम् । 65. d. omits tus line.

·विराटपर्व । [अ.४३ श्लो. १४.१८ अश्ववेगपुरोवातो रथौधस्तनयित्नुमान । शरधारामहामेघः शमयिष्यामि पाण्डवम् ॥ १४ ॥ मत्कार्मुकविनिर्मुक्ताः पार्थमाशीविपोपमाः। शराः समभिसर्पन्तु वल्मीकभिव पन्नगा:॥१५॥ सुतेजसैरुक्मपुत्रैः सुपीतैर्नतपर्वभिः । आचितं पश्य कौन्तेयं कर्णिकारैरिवाचलम् ॥ १६ ॥ जामदग्नयान्मया ह्यस्त्रं यत्माप्तमृपिसत्तमात् । तदपाश्रित्य वै वीर्य युध्येयमपि वासवम् ॥ १७॥ ध्वजाग्रे वानरस्तिष्ठन्भल्लेनाभिहतो मया । अयैव पतितो भूमौ विनर्दन्भैरवानवान् ॥ १८॥ 14 a BCEL स्तनयित्नुवाद । BEdns ABCEGKLMN शरधार: D शरत्कारः । वेगः for मेघः। 15aA ते for मत् । B Edn'D सताम् । 16 a Edns BEGHAN मुतेजनेः 1 Edn' CR मुधौतेः । BA आचरितं CM अर्चितं for आचितं । 17aEnD संप्राप्तं for यत्प्राप्तम् । B Edns BCDEHLN उपाश्रित्य | Edns BCDEGHLMN वीर्यचर वीर्य हि for वै वीर्य । Edn' D अमरैरपि for अपि वासवम् । 18 a D श्रेष्ठः for तिष्ठन् । K भले | Edns CD निहतः for अभिहतः । B Edas & MSS. except A-पतता । Edus BCDEGHAN विनदन् L निनदन् । 14 s.cl. omits the whole verse. 15as.cl. अयमल्कामुकोत्सृष्टाः ( SA कार्मुकात् ) सिताः पार्थस्य मर्मगाः । b SK शरीरमुपसर्पतु ST शरीरमतिसर्पत SG शरीरमतिसंधतु SA शरीरमभिसर्पतु for शराः समभिसर्पतु । S.cl. reads this v. after v. ll above. 16 S. cl. otuits the whole verse. 17as.cl. लम् for रास | S.. दिल्यावं for यन्माप्त । SA ऋरिपुंगवात् । B SK, SG, SA नदुपाश्रित्य पाय च STतदाश्रित्य मुवी प|s.cl. reads this v. after r.21 belor. 18 a SK, SG, SA वनापात् । S.. नस्य for तिष्ठन् I ST, SA' उपहन: SA' भपहतः for आभिहतः। BSK, SG, SA पता ST पननास् for पतितः 1ST निनदन् ।

·अ.४३ श्लो..१९-२२] गोहरणपर्व-कर्णवाक्यम् । ३४१. शस्त्रैर्मयाभिपन्नानां भूतानां ध्वजवासिनाम् । दिशः प्रतिष्ठमानानामस्तु शब्दो दिवंगतः ॥ १९॥ अद्य दुर्योधनस्याहं शल्यं हृदि चिरस्थितम्। समूलमुद्धरिप्यामि वीभत्सु पातयत्रथात् ॥ २० ॥ हताश्व विरथं पार्थं पीरूपे पर्यवस्थितम् । निःश्वसन्तं यथा नागमद्य पश्यन्तु कौरवाः ॥ २१ ॥ कामं गच्छन्तु कुरवो धनमादाय केवलम् । रथेषु वापि तिष्ठन्तो युद्धं पश्यन्त्वमानुपम् ॥ २२ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे कर्णधान्यं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥४३॥ -- 19 a All except K शत्रोः for शखः । FIN माया° for मया | Edns L विपन्नाना। 6 D दिक्ष for दिशः । D पद्रवमाणानां | JI अखशब्दो । Idas CDK गमः for गतः। 20aCH चिर K व्यव । 21bN पश्यति If onits this line. 220 CGK चापि | Edns BCDIGN माम H मानुप | कौरवाः for अमानुपम् । 1 interchanges a &b . 19 a SA 791' for 407 BSA मातिष्ठमानानां ST प्रविष्ठमानान | SG omits this line. 20 a S. d. for 9 I SK, ST. SA POLI UST आमलं । S.cl. अपनेष्यामि for उरिप्यामि । S.cl. हरपाधिरः Rs for पीभामु° etc. 21aST विनाच for इनार्थ। STमत्त: for अथ। as.cl. गा. प्रगृह्म (SG पुरस्त ) परता. for धनमादाय फेवलम् । • SG for arI STAB | Sci. मास for अमानुषम् । Order of verses in S. cl. in this illi:- 1, 2, 1, 3, 5, ( Addl.) 19, 19 (Addl.), 6, 7, 8 (middl.), 11, 15 (Addl.) 10, 12, 13 a (Addl,)20 (.ddl.), 21, IT (Addl.), 2.[Tor additional r.See App. ] ·"३४२ विराटपर्व। [अ. ४४ श्लो. १-४ , 1 चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥ कृप उवाच। सदैव तव राधेय युद्धे क्रूरतरा मतिः । अर्थानां प्रकृतिं वेत्सि नानुबन्धमवेक्षसे ॥१॥ नया हि बहवः सन्ति शास्त्राण्याहत्य चिन्तिताः। तेषां युद्धं तु पापिष्ठं वेदयन्ति पुराविदः ॥ २ ॥ देशकालेन संयुक्तं युद्धं विजयदं भवेत् । 'हीनकाले तदेवेह फलवन भवत्युत ॥ ३॥ देशे कालेन विक्रान्तं कल्याणाय विधीयते । आनुकूल्यं च कार्याणामन्तरं संविधीयताम् ॥ ४ ॥ XLIV. 1 a BE कूरातमा N क्रूरम | A गतिः for मतिः । B Edn- ABCEGHALAI नार्थानां D आत्मानं for अर्थानां । CGHKMN वेत्थ | AM अवेश्यमे H अवेक्षसि । Folio of Ms. F is missing from the beginning to the end of this Adhy. 2 a Edns GAR D 391971: for 791 Re Edns ACDGKLMN 371PALETT H आश्रुत्य for आदृत्य । D केवलं for चिंतिताः । U BE हि युद्धं N युद् मु° for युद्धं तु । 30 Edns ABCDEGKL हीनकालं। D तथा N तदा for तत् । Runs फलं न लभते पुनः 1 G भवेत्पुनः । K भवेत् कचिद for भवत्यत । 4 a BEHKLAI देश | Edns ACDGHAN काले च । DG विकान्ते । B Fdns BDEGKLIN आनुमूल्येन (आनुकूलेन H आनुकूल्ये तु । K संपि. धानं विधीयताम् | Edns CDGHN संरिधीयते । । XLIV.la SE, SG omit रुप उवाच ! SK, SG, SA नार्थाना ST पाना । 2aSA'शखाणि । S.cl. आश्रित्य for आइत्य । b SK, SG. SA मु for तु । 3aST देशे काले घI SA' विक्रांत for संयुक। SG हि फलदं for विजयदं । US.cl.हीनकालं ISG आहुः for ह । SK, SG, SA अन(योपकल्पते for फरुष etc. 4a SG, SA देशकालेन SK, ST दरो काले प । SA' विक्रातः I SAफन्याणं. मुविधीयते for ल्याणाय etc. SAornits this line. US.cl. आनुकूल्येन । SK, SA उत्तर SG उसमें for अंतरं | SK, SA', SG तु विधीयते SA'नु विपायन 1 ST संविधान विधीयते for अंतरं ete.

·म. ५४ श्लो. ५-९] गोहरणपर्व-अर्जुनप्रशंसा। ३४३ भारं हि रथकारस्य न व्यवस्यन्ति पण्डिताः। परिचिन्य तु पार्थन संनिपातो न नः क्षमः ॥५॥ एकः कुरुनभ्यरक्षदेकश्चाग्निमतपर्यत् । एकश्च पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्यमधारयत् ॥६॥ एकः सुभद्रामारोप्य द्वैरथे कृष्णमायत् । अस्मिन्नेव वने कृष्णो हृतां कृष्णामवाजयत् ॥ ७ ॥ एकश्च पश्च वर्षाणि शकादत्राण्यशिक्षत । एकः सोऽयमरि जित्वा कुरूणामकरोद्यशः ॥८॥ एको गन्धर्वराजानं चित्रसेनमरिंदमः। विजिग्ये तरसा संख्ये सेनां चास्य सुदुर्जयाम् ॥९॥ - 5a D भावं for भारं । L रथकामस्य । Ldn' व्यवसति । B ADK for तु | H पार्थस्य । D A GHK ते for नः Ga Edn' अभ्यगच्छत् । TaCआह्वयेत् । b DHAM तस्मिन् L एकः for अस्मिन् | Edns CN पार्थ: D हर: for रुष्णः 8a L सन् for च । नव for पंच° ! H असं । DN अशिक्षयत् । 6 L एप: for एका| Edns CDHN सोऽयमरि A चायमरीन् BE संयमनि चाधमरि ( चायमरि संयमन for सोमगिरिम् । L सामगिरि । 9 a DLN अरिदमं । 6 D दिजित्य for विजिग्ये । D सेना | Idns प्राप्य for चास्य । चामुरदुर्जयाम् । 1 5aSAधकार्यस्प। bSG क्षमे for क्षमः। 66 ST तु lor च पंचमं वर्षे । उपाश्रयद for अधारय । ST reads this line afterr.9. TaSG दूर bS.d. reads instead:- सेंधर्व वनवासे तु जिला रुष्यामधानयत् । SA' omits this line. 8a ST शताण्यपि शिक्षu for शकात् etc SA' omits this line. bSK सरत्ननिम् SG संपमिनं ST भन्यानं SA सायमनी for सोपमरिम । 9a SA अग्दिनं। 6 ST F*** for ·३४४ विराटपर्व। [अ. ४४ श्लो. १०१३ तथा निवातकवचाः कालखाश्च दानवाः। दैववैरप्यवध्यास्ते एकन युधि पातिताः ॥१०॥ एकेन हि त्वया कर्ण किं नामेह कृतं तथा । एकेन हि यथा तेन भूमिपाला वशीकृताः ॥ ११ ॥ इन्द्रोऽपि हि न पार्थेन संयुगे योद्धुमर्हति । यस्तेनाशंसते योद्धु मर्तव्यं तस्य भेपजम् ॥ १२ ॥ आशीविपस्य क्रुद्धस्य पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् । अविमृश्य प्रदेशिन्या दंष्ट्रामादातुमिच्छति ॥ १३॥ . - 10 aC नत: for तथा । B कल° for काल । II दारुणाः for दानवाः । bM दोपस्वैरप्यवध्यास्ते । 11 A इह D'अपि for हि । N. c. except A पुरा for तथा । B Edns ABCEGHALI एककेन । H तथा for यथा| Edns ABCEGH KLM तेषां for लेन | Edns ABEGHKLM वशे , 12aK समामे for संयगे। B DL यत् for यः । L यत्ते तेन समं योद्भुम् । D आशंससे N शंससे for आश- सते । D युद्ध N वं तु for योर्दु । Edns BCEGKLAf कर्तव्य H कर्तुं वा for मर्तव्यं । L तत्र for तस्य । D कर्तुमुत्तमतेजसा N योद्भुमुत्तमतेजसा for मर्तव्य तस्य etc. 13 b Edns G अवमुच्य BE अगुष्ठेन CD अमृज्य H अवमृश्य । C प्रदेशिन्यो । Edns ADHKLN इच्छसि । 10asc. कालकेया: SA इवामुराः for च दानवाः । BST वारिता: for पातिताः । lasG तथा किन्नु for किं नामेह । S. cl. पुरा for तथा । bs.c. एककेन पथा नेपां 1 SA' भूमिपाल | SL, ST, SA वशे रुता ! 126S.al.कर्नय for मतभ्यं | SA: तप for तस्प । 138 SK अपमुस्य ST अभिमश्य SA, SG अनुसृत्य for अविमश्य । SK. SG. ST, SA:

·अ. ४४ श्लो. १४-१७] गोहरणपर्व-अर्जुनेन युद्धे नैफल्यम् । ३४५ अथवा कुञ्जरं मत्तमेकमेवावशं बने । अनकुशं समारुह्य नगरं गन्तुमिच्छति ॥ १४ ॥ समिद्धं पावकं वापि घृतमेदोवसाप्लुतम् । घृताक्तश्वीरवासास्त्वं मध्येनोत्तर्तुमिच्छसि ॥ १५॥ आत्मानं यः समुद्ध्य कण्ठे बध्वाथवा शिलाम् । समुद्रं प्रतरेद्दोभ्यां तत्र किं नाम पौरुषम् ॥१६॥ असतानः कृतास्त्रं वै बलवन्तं सुदुर्बलः । तादृशं कर्ण यः पार्थ योद्भुमिच्छेत्स दुर्मतिः ।। १७॥ 14ardns ABCEGHKLN एक एव | Edns CDGK चरन्वने BE बने चरन् H वनेयर L चरद्वने AIN दनेचरं for अवशं बने । 8 Fin' BDEG अनंकुशः N इवाम्म | Edns ABCDEHKLN इच्छसि । 15a 1 समिद्धे । Edn'C BERN चापि for वापि । Edns BCDEGHEN हुतं L हुतिं प्लुतः for प्लुतं । B Edns CK उत्सतुं G उद for उत्तर्नु । Edn' इच्छति । 16aC अथवा for आत्मानं | Tins BCE क: for य: 1 CN समुयम्य for समु- ध्य । G बंधयित्वा तु for यः समुद्घ्य । N या for मध्वा | Edus CDHN महा G तु वा L तथा for अथवा । brdn' CN तरते G प्रतरत् । 17 a L अरुतासं। च दुर्वलः । मुदुर्वलं । 6 D पार्थ त्वं । BE इच्छति D इन्गसे न इच्छेमु for इच्छेन्स । 14a SK, SG, SA एकचरं for एयावरी 1ST पनेपरं for अवरी ने | ST एक: for एक। B SK निरकुशं 1 S.el. यातुं for गर्नु । SR, SG, ST, SA' इच्छसि । 15a s.cl. पाdि I SE, SG, SA' हुन SA' हनं for प्लुतं । . SK उनसतुं for उत्तम्। 16as.. समायभ्य ISRथा शिगम ST शिन्दों तथा । B SG परे: SA' मानरत् for मरे । S.d. कर्ण ior नाम । 17a SG अस्तासंISGRfor | SG मुदुर्पटाः । | SAAT: 1 SG for 9: ISG, ST, SA' I for #11SA: ult दुमंनिः।

·३४६ विराटपर्व। [अ. ४४ श्लो. १८-२१ अस्माभिप निकृतो वाणीह त्रयोदश.. सिंहः पाशविनिर्मुक्तः स निःशेपं करिष्यति ॥१८॥ एकान्ते पार्थमासीनं कूपेऽमिमिव संवृतम् । अज्ञानादभ्यवस्कन्ध प्राप्ताः स्मो भयमुत्तमम् ॥ १९॥ सह युध्यामहे पार्थमागतं युद्धदुर्मदम् । सेना तिष्ठतु सन्नद्धा व्यूढानीका प्रहारिणी ॥ २० ॥ द्रोणो दुर्योधनो भीप्मो भवान्द्रौणिस्तथा वयम् । सर्वे युध्यामहे पाथै कर्ण मा साहसं कृथाः ॥ २१ ॥ 18th D एव for ह्येष । ॥ दर्शिता for निरुतः । 6 D पाश । Edns ABCDEG HKN न । सन् for सEdns ABCEG HKN नाशेष D वशेष for निशेष । 196N अज्ञाताययवस्कन्य। 20 a D A for सह । M धुभ्यामहे | CGH पार्थ मातंगं for पार्थमागतं । म इव for युद्ध। B Edns BCDE सैन्यास्तिष्ठन्तु for सेना तिष्ठतु | Edns BCDEGN अनीकाः . प्रहारिणः । 21 a AM sia for zilo: 1 D IT for 17741 UC सह्यारहे तथा पार्थे। 18a SK, SG एव ST, SA एप: for ह्येषः । BSG, SA पाशविमुक्तो पाI SK न नाशेष | SG, SA- नि:शेष कर्तुमर्हति SAL गशेष कर्तुमर्हति । 19 a SA' आसाय for आसीन | SG पामि | SA' अमि: for अमि | ST संभूत for सवृत । H SG, SA रम for स्मः I ST मुमहदयम् for भयमुत्तमम् । 20 ASA' सह योल्याम रे । SG युमुत्तमम् । USK यत्ता वयं पराकान्गा: SG यत्ताः से-याः परामशःST यत्ता सनाः पराका-ताः SA' यतुसेना पराकान्ता SA' पातु सेना पराकान्ता for से निष्ठतु सनदा । SK, SG, ST, SA' प्यानोरा महारिणः । 21aStart for भान ISTोगमुन for टॉपिगया।

·अ. ४४ श्लो. २२-२३. अ.४५ श्लो. १ ] युद्धनिश्चयः। ३४७ वयं व्यवसिताः पार्थ वञवेगमिवोद्यतम् । पड़थाः प्रतियुध्येम तिष्ठेम यदि संहताः ॥ २२ ॥ व्यूह्यानिकानि सर्वाणि यत्ताः परमधन्विनः । युध्यामहेऽर्जुनं संख्ये दानवा इव वासवम् ॥ २३॥ 'इति विराटपर्वणि गोहरणे कृपयाक्यं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४५ ॥ . ॥ पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः॥ . अश्वथामोवाच । न च तावन्जिता गावो न च सीमान्तरं गताः। न हास्तिनपुरं प्राप्तास्त्वं च कर्ण विकत्यसे ॥ १ ॥ 22aM व्ययं for वयम् | Edn'ABEGHKIN VवसिEdns CDEGN वन पाणिं । Edns AH उद्नं । उयम for रयत । । H युद्धेन । A निष्ठाम | Edn' महता यदि D सहिता यदि । N परि for यदि । BEL संगता: C संहिताः। 23 a N. cl. except K व्यदानीकानि । Fdns ACDG मेन्यानि for सवाणि । AN तिष्ठतु धन्विनः। B BE मा for संग्ग्ये | BDEKL धाम यथा for इस बासवम् । * * * XLLY. 1ADE नापर्जिताः । UD हस्तिन । H या for प्रामाः Edn' D तु for IIF folio missing. 22-23 S.cl. omits these tro rerses. * ST has ons Adh. XLV tria, (1) here and (2) after our Adh-2. l'or consenience's fake the redlings in the latter are marked ST', those in the former being marked ST', ST without ang numler showing the reading in loth ave, YLY.la Sk, SG omit भसभामोगर । STन पारशनित ST न मानिनिताः । ST', SGEनिन । ST कलमांभि ।

·३४८ विराटपर्व । [अ.४५ श्लो. २-५ संग्रामान्सुबहूजित्वा लब्ध्वा च विपुलं धनम् । विजित्य च परां भूमिं नाहुः किंचन पौरुषम् ॥२॥ पचत्यग्निरवाक्यो हि तूष्णीं भाति दिवाकरः। तूष्णीं धारयते लोकान्वसुधा च चराचरान ॥३॥ चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि स्वयंभुवा । वर्णैर्यदिह कर्तव्यं यच्च कुर्वन्न दुष्यति ॥४॥ अधीत्य ब्राह्मणो वेदान्याजयेत यजेत वा। क्षत्रियो धनुराश्रित्य यजेतैव न याजयेत् ॥५॥ 2 a Edna CH TA# for 91 B Edn C सेना for भूमिं । HKLN पूरुषाः । 3a Eins BCDEG दहति । Edns ACDFGHKLMN तु for हि । B.Edns ABCDERGLMN स for च । 4af चतुर्वर्यस्य । D मनीषिभिः for स्वयंभुवा । B Edns GHKL धनं येरधिगन्तव्यं AF धनं यैरवणन्तव्यं DN वर्णेस्तदिह कर्तव्यम् for वणैर्यदिह कर्तव्यम् । 5a H आजयेत K याजयीत for याजयत । A यजेत याजयेत वा । L यति च । Edn BDELN च for दा। BK धनं for धनु: 1 K आहृत्य for आश्रित्य | Edns ACDH यजेधेव G नये- तेव N जयेन्न तु for यजेतेव । BE च L मा for नIN पराजयेत् for न याजये। . 2a Socl. विपुलान् for सुवहून् । ST रुत्वा for नित्वा । BSA, SK, ST च महीं SG पृथिवीम for च पराम् IS.cd. रुस्ना for भूमि । SK नेह फायन्ति पण्डिता: SA, SG नेव कत्थेत पण्डितः STन विकल्धेत पण्डिता for नाहुः किंचन पोरूपम् । 3a ST पचत्यनिरधावाक्यम् IS.cl. तु for हि। BSG लोक: for लोकान् । S.cl. a for च । 4aST, SA चातुर्वर्णस्य SK, ST' महर्षिभिः SG, SA, STY. मनीषिमि: for स्वयंभुवा। BS.. धनं परधिगंतष्यं ST न परधिगतं यश्च for पणेर्यदिह कर्तव्यं । ST पक्ष for यथा 5a SA यामयीत tor यानयेत । bs.d. धनमाहत्य for धनुराश्रित्य ।

·३४९ म. ४५ श्लो. ६-८] गोहरणपर्व-कर्णवचनानादरः। वैश्योऽधिगम्य वित्तानि ब्रह्मकर्माणि कारयेत् । शूद्रः शुश्रूपणं कुर्यात्रिपु वर्णपु नित्यशः॥ ६॥ वर्तमाना यथाशास्त्रं प्राप्य चापि महीमिमाम् । सत्कुर्वन्ति महाभागा गुरुन्स्वविगुणानपि ॥ ७ ॥ प्राप्य द्यूतेन को राज्य क्षत्रियः स्तोतुमर्हति । तथा नृशंसरूपेण यथान्यः प्राकृतो जनः॥८॥ 6a BE विष D रुपि for ग्रह। B BL लोकेषु for वर्णेपु । 7a HL या for घ। H समर्माहितम् for महोमिमाम् । • BIAL शक्नुवन्ति ! Edus GH मुविगुणान् AFKLTI शुचिगुणान् । प्रनिगुणान् D सरिगुणान् BE सगुणान for स्वविगुणान् । 8a ABL दूतेन ! Lans ACG तीष्टु BIHK तोप DN स्तुष्टि for स्तोतु । 6 A 1927 for iter i Idns C vid i Idos Caama Aqor: for यथान्य:&c. 6 a SA, SG, ST confot for FHA ISG safra for saforma IS.. पातांफमाज for प्रहरमाण । BSG, SA, ST- omitd. has पतंमान'SA omits a. 6 SK, SG, ST प्रकुनि for सवति । SK, SG यशामुदिपुगनार ST पा- मुगिन्पहन for गुरुन्मारिगुगाना | SA omits b. STi mads Tr.7,8 &9after v.13. Sa SK, ST' नोटु SG भोt for स्लोनुम् । [ ST' adds alter - मा. मृगरिधिम् ]r. omitted in SA. USK, ST' तथा नसोपा SG पभान गुरसेन | SH, ST' पाराशनिपंग: for पपन्या मारुलोना। .

·. . . विराटपर्व। [अ. ४५ लो. '९-११ तथा.प्राने वितेषु को विकत्थेविचक्षणः। निकृत्या वञ्चनोपायैश्चरन्वतंसिको यथा ॥ ९॥ कतमं द्वैरथे युद्धं यत्राजैपीर्धनंजयम् । नकुलं सहदेवं च धनं येपां त्वया हृतम् ॥ १० ॥ युधिष्ठिरो जितः कच्चिद्भीमश्च पलिनां वरः । इन्द्रप्रस्थं कदा कञ्चित्संग्रामे विजितं पुरा ॥ ११ ॥ - 9 D ततः KLM यथा for तथा | Edn' BCDE अधिगम्य N चाप्नेषु Ednt अभिगम्य for प्राप्तेषु | Edns BCDE वित्तानि । K2 तथाधिगम्य वित्तानि । L या वेत्थ for विकत्थेत् । N अवानिशः for विचक्षणः । B Edns CDGKLN अयोगः for उपाय | DN चरेद्वैतासकः । 10a Edn' CDHK कतमत् BE कतमे। Idns CDGKLN द्वैरथं । BE युद्धे । ACDFGHM अजेपीत् । VEdns D वा for | A तेषां । 11 a L अधिकः for जितः। Idns BCDEGHKN कस्मिन् L तस्मिन् M कश्चित् for कचित् । Edn D या for च । UCN इन्द्रप्रस्थे | Edns CDGHKL त्वया N तदा for कदा | Edns CDG HKLN कस्मिन् A चित् । कश्चित् for कश्चित् । Edn: C निर्जित N विजितः । H वद for पुरा । 9a SG तेन for तथा । SK, SG, ST अधिगम्य वित्तानि for प्रासेपु वित्तेषु । SA omits 9a. USA, SG न चानृतेयोगविधि SK, ST निस्त्या पश्चनायोगैः। SG, SA चरेन् for चरन् । SG येतण्डम: for घेतसिकः । 10 a SA क्तमे, SG क्थमे SK क्तमत् ST कथय for क्तमं । SK रथ । SG, ST, SA राजन् for युद्धम् | SG, ST, SA त्वमपी: । ST? क्तमेत पौरमानो वमजेपीनजयम् for a. b.sc for I IST मेषा for ये । ST वमपीभयावृतम् for धन येषा त्पपाहतम् । 1lasG, SA प भीम for नितः कन्धिा SK, ST पस्मिन् for पधिर I SG, SA कस्मिन् पुढे त्यया नितो for भीमा पलिनावर | SG, SA interchange a & b of this serrc & read y, 10 after y. 11, USAन्टमरथे । S. cl. या कस्मिन् for कदा कपिन् । SI,ST,SG निनितम् SA निर्णितः for विजितम् I ST' पुरे for पुग।

·अ. ४५ श्लो. १२-१५] गोहरणपर्व-कर्णवचनानादरः । ३५१ तथैव कतम युद्धं यस्मिन्कृष्णा जिता त्वया । एकवस्त्रा सभां नीता दुष्टकर्मत्रजस्वला ॥१२॥ मूलमेपां महत्सत्तं सारार्थी चन्दनं यथा । कर्मकार इवाधीरस्तत्र किं विदुरोऽब्रवीत् ॥१३॥ यथाशक्ति मनुष्याणाममपं लक्षयामहे । , अन्येपामपि सत्वानामपि कीटपिपीलिके ॥ १४ ॥ द्रौपद्याः संपरिक्लेशं न क्षन्तुं पाण्डवोऽर्हति । क्षयाय धार्तराष्ट्राणां प्रादुर्भूतो धनंजयः ॥१५॥ 1260 D तय for तथैव । Lins HKLN क्तमत् for कतम IN I for पस्मिन् । N हृता for निता | Edn' पुरा for लया। U DHI एक्वया I CD समानीता । H नीता । AFM दुष्कर्म H दृष्ट्वा कर्ण L कटरमन् । 13a Bअरंतन महत्तत्वम् । 8 Ldn' GHN कारयियाः Idn' अमारयिया: C कारपिता KA कर्मकारवाशूरः । Ldns G खूत CLI शूरः पीर शूदः for °धार । 14 aK यथाशक्ति LIf यथाशतिः Edny & JISS ममालक्षयामहे । 6 Ida' DGHEN BEL for 3 Idas GLN Adi@ AFI पिपीलिका र पिपीलिकाः। 15 a ABDEFHKJING TI for #º , BL F: for 91 HABLNGKI Pामाय L दु:गान° for क्षपाय । K आदि नः । 120 SG, SA, ST' भूपश्च for नवंद । SK, ST' सनम SG, ST, SA कनमे for कतमम् I ST, 8G, SA य । पर for यस्मिन् । 5G, ST, SA सया- जिता for मिना सया। UST ममानीता for मा नाता | s.cl सुट for दु । 18a ST' अपारतम् SG अगहन्न: SA मगरसन् SAL साराशी ST मारा for मागधी। bi, SA 20 h, l' for i.$. EHRT3917 for 41031 धाIST'सुदरमन् समस्याप for यम-धारः। 11 Si t for 328? 1 SK, SG, STATIRT: 1 ThasT, SA, SG T for सम्" USG, SA, ST' गाय for क्षयाय ISG धितोय for भानुभूत।

·५२ - विराटपर्व। . . [अ. ४५ श्लो. १६-१८ त्वं पुनः पण्डितो भूत्वा वाचं वक्तुमिहार्हसि । वैरान्तकरणो जिष्णुर्नो निःशेष करिष्यति ॥ १६ ॥ नैष देवान्न गन्धर्वान्नसुरान्न च राक्षसान् । भयादिह न युध्येत कुन्तीपुत्रो धनंजयः॥१७॥ यं यमेपोऽभिसंक्रुद्धःसंग्रामे निपतिष्यति । ताक्ष्य गरुत्मान्वेगेन विनिहत्य स मेपति ॥ १८॥ 16 aM तु नः for पुनः | Edns ABCEFHKLN इहेच्छसि । bM करणे | Edns ABCDEFGKN न नः for नो निः । न न सशेष M वनः शिवं for नो निःशेषं । 17 a G एव for एषः । L न देवा न च ॥ नैष देवानस for नेप देवान्न । Idn BCDEFGMN नासुरान् HL नासुराः for न सुरान् । र नासुरोरंग for न मुरान् न च । G पन्नगान् L राक्षसाः । 8 H एy for इह 1 L धनंजये । omitted in M. 18aG एपो हि K एको हि Edn: CN एपोति for एपोऽभि। र अभि for नि । Momits this. 6 Edns ABDEFGELMN A K di for ő ABDEFGHLMN गरुड र निहत्य for गरूमान् | ABDEFGHLAM वेगो पा for वेगेन ।G निहत्य न वृक्षं तास for विनिहत्य । Ldns BDEHN तमेष्यति AFLAM समेध्यति G इहेष्यति K इवेष्यति for स मेषति | omitted in C. 16a SG महापलं नरम्याममधिक्षेप्नुं त्वमिच्छसि । SK, ST, SA पाचार्य क्षेप्तुमिच्छति for वाचं वतु &c. SAI, देरान्तफरणे । STY तिम् ST', SK न नाशेप for मो निशेषं । ST', SG, SA नि:शेष कर्तुमर्हति । 17 a SK, SA ST नेव देवा न गन्र्धवा नासुरा न घराक्षस: SG देवदानय गन्धरा पिशाचोरग राक्षसाः। B ST' प for re | SK, SG, ST, SA' युभ्येरन् SA' पु-येयुः। SG, SA, ST' कुन्तीप्रेण SK, ST' पाण्डुपुत्रेण । S.cl. धीमता for धानमः । 18 aSK, ST" एकोऽपि SG एकोहि SA एकोमि for एपोभ ISG अथ गमिष्यति SA अभिपतिष्यति for निपतिष्यति । BSG, STI SA पूर्स गहा देगो पाSK पृक्ष गापद्वेगार । SK अन्तमेष्यति SA, ST' नमेष्यति शमिम्पनि ST'for स मेति । SGस म भगो गमिष्पमि for रिनि. इन्य &c.

·अ१५ श्लो. १९-२२] गोहरणपर्व-अश्वत्थामवाक्यम् । त्वत्तो विशिष्टं वीर्यण धनुष्यमरराट्समम् । वासुदेवसमं युद्धे पार्थ को वा न पूजयेत् ॥ १९॥ देवेन देवं युध्येत मानुपेण तु मानुपम् । अस्त्रेणावं समाहन्यात्कोऽर्जुनेन समः पुमान् ॥ २० ॥ पुत्रादनवरः शिष्य इति धर्मविदो विदुः । एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डवः ॥ २१ ॥ यथा त्वमकरोयूंतमिन्द्रप्रस्थं यथाहरः। यथानपीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवम् ॥ २२ ॥ 194Cपिशि D विशियः । त्वत्तोवशिष्टं | AC स्वयम् for समम् । ht for युद्धे । I.in ABCRGIKLAIN न गार्य का for पाप को पा । K नु for न । 20 a ban' देवेन देव LdnGIIN देव देवेन BCE देव देवेन TM देवं देवेग L देव देव न 1 M युद्धेन पद्धत । N मनुष्येण for मानुषेण | Lins BCDEC KLN I for al | Pdns C अख राखेण य G अखेण चापमा N अख गधेग समा । L सम for सम । 21 a EdnABDLKL 31Tr Lin? CHN TT for 37701 H शिष्य । 22a I आरोत् । । यथा हर यथाहरे. for यथाहरः । UC म तt for सभाम् । AF भारत म पडियः for पांडव । 19 d SG, ST, SA त्वया for वत्त. I SA', ST' विशिष्ट | SA स्वय for °समम् । ST" यो विशिष्टः स्वबुध्या च धनुर्वदपरायणः for त्वत्तो &c 6 ST' समो for समम् IS त पार्थ को न for पार्थ को यान । 20 C ST' देवान् for देवम् | SK, SN देव देवेन SG देव देवेन SA देव देवेन : ST" च यत for युध्येत 1 SK, STI SA च for तु । SG मानष मानषेण नु I STY मानवान् for मानुपम् । UST, SA' अखेण चाख को हन्यार SA2 अपेण पात्र यो हन्यात् SK असं ह्यखेण यो हन्यात् SG असेगाख च को इन्यात् । SA अधिक for सम. I SG अन्नादध क पुमान् । ST ऐंद्रेण सर्वभूतानि क. पार्थसदृशो भुवि for b. 2l asel अनवम ST' अनुपम: for अनवर । " SA' एकेन for एतेन । ST चार्जुन for पाण्डवः । 294SA तथा for यथा ST' इद्रप्रस्थे यथा रहा। USG, SA, S!' सभा रणां यथा नेपी: ST' सभा रुष्णा यथा नीना 45Mt.

·-विराटपर्व। [ अ१५ श्लो. २३-२६ अद्य यो मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्मस्य कोविदः । दुतदेवी गान्धारः शकुनियुध्यतामिह ॥ २३ ॥ नाक्षान्क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च । ज्वलतो निशितान्बाणांस्तीक्ष्णान्क्षिपति गाण्डिवम् ।। २४ ॥ न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गार्धपत्राः सुतेजसः। अन्तरेवेव .तिष्ठन्ति गिरीणामपि दारुणाः ॥ २५ ॥ अन्तकः शमनो मृत्युस्तथानिर्वडवामुखः । कुर्युरते क्वचिच्छेपं न तु कुद्धो धनंजयः ॥ २६ ॥ 23 a Edns ABCDEGHKLN 30x for 399 Edns ACDIGHKLMN ने for यः। H क्षुद्र for क्षत्र । D क्षात्रधर्मविदो विदुः । bM देवी for देवी । DKL गांधारिः । AFM इति for इह । 24 alf गाडी । L या परंतप for द्वापरं न च । UN ज्वलतामिशिखाकारान्नाराचान् लिपति गाण्डिवम् । H नीर-गांबाणान् for चाणन तीक्ष्णान् | Edn' DFG तांस्तान् for तीक्ष्णान् । ABP क्षपति tor क्षिपति । G शत्रुप for गांडिवम् । 25 AC निर्मुक्कान् । Edn' C गार्धपक्षा: Edn' ABDFHLAIN गार्धपत्राः G शराह्याशीfor गार्धपत्राः । Edns CN मुतेजनाः G विषोपमाः for सुतेजसः । Edns CG नांतरेष्ववतिष्ठते ADKL अवतिष्ठति BE व्यवतिष्ठति ॥ व तिष्ठति N अपि तिष्ठति H अवतिष्ठते । Don' CGHKLAM दारणाः N दारिणः for दारुणा.IN अव for अपि । 26 a Edns D पवनः B शमरः मतियः KL श्वसनः for शमनः । N पात्रको वडवा. मुखः । वडवानलः। UN न च for न तु । F द्वेष for शेपम् । 23as.el. अयं ले for अप यःSG, सर्प for NRST क्षत्रधर्मार्थकोविदः । USG पतसेवी तु गान्धारि: ST गांधारी । 24aST SA, SG गाण्डीवो | SG च न for न च । USA ज्वलितान् । 6G ज्वलितामिशिसान् ST ज्वलदमिशिखान् । SK नस्तान for तीक्ष्णान् I SG, ST, SA पाण्डयः for गाण्डिवम् । ST' दारणारयलिता- स्तीक्ष्णाच्छरानक्षिपति पाण्डवः ! 25a SG, SK, ST' गृध्रपक्षाः SA गृधपमाः । SK मुतेजना• ST' शिलीमुसः SA, SG शिलाशिता: ST शराः सिता: for मुतेजसः । USE, ST नान्तोवेव तिष्ठन्ते SG अन्तरिक्षम्पतिष्ठन्तः SA अन्तरेप्यवनिष्टन्त' SA अन्तरध्यपनिष्ठन्ते । SK, SG, SA दारणा: ST धारणा. for दारणाः । 26a SK, ST', पवनः for शमनः । ST' वाताराम for नमामिः। | SG for II ST Tair for 1:1 ·अ.४५ तो. २७ अ. ४६ श्लो. १-२] गोहरणपर्व-भीष्मवाक्यम् । ३५५ युध्यतां काममाचार्यों न हि योत्स्ये धनंजयम् । मत्स्यो अस्माभिरायोध्यो यद्यागच्छेदवां पदम् ॥ २७ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणपर्वण्यश्वत्थामवाक्यं नाम पश्चचत्वारिंशोऽध्यायः॥४५॥ ॥ पट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥ भीम उवाच । माधु पश्यति वै द्रौणिः कपः साध्वनुपश्यति । कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण यथावद्योदुमिच्छति ॥ १॥ आचार्यों नाभिपक्तव्यः पुरुषेण विजानता। देशकाली च संप्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः ॥२॥ 27 u EIny GHKLIN युध्यता | Edns कामतो याम: H काममाचाया | Edus BCDI.GIJKLIN नाह for नहि। blans ABCDEGHLAN MEHTA. K TAU ! * * * XLII.1 ac द्रोणिव । DHKN द्रोण. for टोणि. I Ldu D च साधु BE साधु च । साधु • for साम्चनु । 6 BE for 1 Edn 1919° for 3°, Kans ce for 94741 1 ATI अहति for इच्छति । 2 ldns BLG नाभिवतव्य: C माभेमतव्य. DN नाभियोकभ्य: HAL नावम. तव्य IN पदाचन for बिजानता। Udns BCDIGHKL तु for | 27151. नाह lor न हि । U SA, Su, S11 मारपस्त्वस्माभि ST' मास्थोप्यामामि. I SK मास्थामस्माभिः । SA'नायाच्य। ALVIla Ji, SG otut भाग्म उवाच । S. al. द्रोग. for ठोगि। DE #17 alginata for etc Puscl. नावन' for नाभिवगव्यः । bSG देशकालान् । SA,SL, ST तु SGF for थ।

·३५६ 41 विराटपर्व ।। [अ.४६ श्लो. ३.७ यस्य सूर्यसमाः पञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः । कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः ॥३॥ स्वार्थ सर्वे प्रमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः। तस्माद्राजन्नवीम्येप वाक्यं ते यदि रोचते ॥४॥ कर्णो यदभ्यवोचत्ते तेजःसंजननाय तत् । आचार्यपुत्र क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम् ॥ ५ ॥ नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते। क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च ॥६॥ भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथादित्ये प्रभा तथा । यथा चन्द्रमसो लक्ष्मीः सर्वथा नापकृप्यते ॥ ७ ॥ । 3 a A 1971: for #TAARI: M omits er: 1 Edn' tº for eg: 1 b AFL अभ्यदयः H अत्युदये । D प्रयुज्येत । G पूरुषः for पण्डितः । 4alins ACDGHL वि° for °F omits this line U DK एतत् for एषः । 5 dns C कर्णो हि यदवोचत्त्वा । BDHHAI यदभ्यवोचन्न. G यदभ्यवोचद्वै । यदभ्यवोचत्तर र यदद्याबोचनः । यदभ्यवोचत्वाम् for यदभ्यनोचते । A ने K L वः for तर | Fomats a. Udns ABCEGHKIN पुत्रः। D महाकायें । GUCभावित for भवता । TaGHL I for हि । UH omits यथा। H नोपलभ्यते ॥ गावरुष्यते । A लस्म । 1a SG स्वार्थषु सर्वे मुह्यन्ति ST स्वार्थे हि सर्व मुह्यन्ति । 6 linc omittel in S. cl. du sG, ST ययदनोयदि SK, ह यदवायामाग | SG, ST . for SA oinits this line S. cl. 3091497: 1 SA omits thin liue. liat S.l' ornits 519P: 7aSAST भरती 5G भवनाNि SA भवतानि 1 S1 माया गया। रमाSARम I SAUनोपरुपयते।

·भ, ४६ श्लो. ८-११] गौहरणपर्व-सहतेरिष्टत्वम् । ३५७ एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मानत्वं प्रतिष्ठितम् । चत्वार एकतो बदाः क्षत्रमेकत्र दृश्यते ॥८॥ नैतत्ममं तदुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुमः । अन्यत्र भारताचार्यात्सपुत्रादिति मे मतिः॥९॥ आचार्यपुत्र क्षमतां नायं कालः स्वभेदने । सर्वे संहत्य युध्याम पाकशासनिमागतम् ॥ १० ॥ बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीपिभिः। मुख्यो भेदो हि तेषां तु पापिठो विदुषां मतः॥ ११ ॥ 8 a N HET ildns BODEGHIKN g7 71 VH चकनः | Edns BCDEFGJIN क्षात्र । Jalns and HSS. except A ममरनं for सम तन् ! En- BEFILUN अनुशुशुम G अपि गुथुमः । UK मरता° 1 Idns मुपवार। 10 a Vins ACDIGHKJ 997: : Liln A Få Got for b Lans ABCDEIGKL युध्याम: HN यास्यामः । Garlds दुर्योधन उवाच before this v. 110 मुग्यं for मुग्न्यः । D विदुषोमतं । If reads the teree on the margin. 8a SG ब्रह्माम for यारण्य 1 SG, SS मात्र र SH, ST ब्रह्मारा य for महारत । " SA'ST एकनअनुग पदा. SAV एकत्र चतरो दा: SG सर्वसुगपदा. । SK, ST, SAक्षान। as.cl नेतासमग्नमुभय। • ST, G भरताचायाम् । 10 usK, SG. ST आचायपत्र. ISK. SG. ST,-भेदन | SA ounts मापकागो विभेदने। UST महन्म SG सहेय । SK, RAST पप्याम:NG युभ्यम् । SA' uite thuis une 1lasG माय! for RIN या धाग मनाश.. " SAB, NG मुग्य ST मुग्थ्य 1-1 भेट for its ST, SAfor BIG पारिठ मत ।KGST reprat this sern after t ...::- ST प्रा:luru| नानि धीग मनमुव्य मदो मन त पाति-मनम्।) Salotits unis verze ·विराटपर्व । । अ. ४६ श्लो. १२-१४ अश्वत्थामोवाच । आचार्य एव क्षमतां शान्तिरत्र विधीयताम् । आक्षिप्यमाणे हि गुरौ तद्वृत्तं रोपकारितम् ॥ १२ ॥ वैशंपायन उवाच । ततो दुर्योधनो द्रोणं क्षमयामास भारत । सह कर्णन भीष्मेण कृपेण च महात्मना ॥ १३ ॥ द्रोण उवाच। यदेव प्रथम वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् । तेनैवाहं प्रसन्नो वै परमत्र विधीयताम् ॥ १४ ॥ Edns CDGN दुर्योधय उवाच । A.BII'M ormat thus 12 a ldns CDGHN एपः for एव । D आचार्य | HN नीति for शाति. Int D अस्मिन् for अत्र । U Tans BIG अभियमाने,D अभिपद्यमाणे H अभिवाद्यमाने। N आक्षप्यमाने AFRLI अभिषह्यमाने for आक्षिप्यमाणे । Ldns CGAN T H च lor it | G न रुतं ॥ यदृत्त for तद्वृत्त । Edn' शेष° 1 M दोप° for रोष । Homits द्रोण उवाच । 14 a Edns CDGAK यदेतत् BL यदेव LN यदेष । H BE नदेव G एतेन for तेनेव । G अ for ये । IIms CE नानि for पर । । SIयाधन" for अश्वत्थाम। 12 « SK T: fort SK अभियमाने हि गुगे SG, S1, SA प्रशांते हि गुग म स्यार। S. निवृत्त for नवृत्त । SA,SG कोर° for रोष° 1 SG, ST कारण[ for कारितम् । 1zasG omits R ISG अत: for मनः । USK रुप चव SG स्पच for रुपेण घISK, SG माय for महात्मना।SI oputs the whole y Itas. यदेव | SK, SG नत् for एवं । 1 SG, SAT at SA TUTTI I SG, SA TAI 12 171 for 51 omdits tos jo apd bole .. ।

·भ..४६ श्लो. १५-१७] गोहरणपर्व-द्रोणोपदेशः। ३५९ यथा दुर्योधने यत्ते नापत्स्पृशति मैनिकान । साहसायदि वा मोहात्तथा नीतिर्विधीयताम ॥ १५॥ वनवासे यनिर्वृत्ते दर्शयन्न धनंजयः। धनं वालभमानोऽत्र नाय नः क्षन्तुमर्हति ॥ १६॥ यथा नायशसा युज्येध्दार्तराष्ट्रः कथंचन । यथा च न पराजय्यस्तथा नीतिविधीयताम् ॥ १७ ॥ - 15 a las CGHN GUITA BDE giraa: 1 l'ins CGN 74: A 47: BI: इट D पाय II पाया L याने 1 यने for यत्ते। Ling DH नोपमपनि A नापम्पृशति BEKL नाग स्पृशति CG नाय पश्यति ।[ नायं स्पानि N नाम्प भनि for नापम्पशनि । ]ins DII मगोfor सनिकान । 16 ullgarn I ACDI'V 5-977, DII mnica L za for 27: 1xIn' न स्वमनन: BIनपाइव " मयमजुन for न धानयः । blan५ CLIGKLf for या IN नहि for नायEdns GRC न N एव for नः IN करें for क्षतु । [ अहति । 17 Caur for 2011 Ixlns G ari FA197717 AD 317 para BE 184 समासज्वेत C नाय समायुज्यात् for नायशमा युग्पैन् । युज्ये K यग्यात् L युध्येत् for यग्येत् । Edn' धाराष्ट्र Tan' CG धाराष्ट्रान L धात राष्ट्र । "IAns Cन च for यथा। Idns सेना सेना A न चन्याय for पनIG न पनि for यथा च न | Tins BCDIGII परानय्यार AM परानधाः . परानीयात् KN परो जय्यात् । 15a SA मया for यथा ISK दुधिन पाय: SG, ST, SA दुर्योधनो राना । SK नोपमपनि मगो SA, ST,SG न गन का ( SG Eि) निद्वापदम् । HEGET for नया । 16a SG, ST, SAT नियसे । SG दपित धनन STपने नु धननय: SAI दपिन धनजय: SA यदि पीभगत। bS. d. for 1 1 ST 7 for 377 SK 77 SG 7 for 2: 1 ST 7777 for नाथन:। IT SA HAIR SG युभ्याम् ST पर: for युर। SK यथा नाय महान्यान् । SKधानंगा 6 ST791ST, SA in s strait for aviaza: 1 SK सना पानापन् । SG, ST SA पार्ण गरमागीयना ।

·विराटपर्व । [ भ.४६ श्लो. १८ अ. ४७ श्लो. १.२ उक्तं दुर्याधनेनापि तत्तथा वाक्यमीदृशम् । तदनुस्मृत्य गाङ्गेयो यथावदक्तुमर्हति ॥१८॥ इति विराटपर्वाणि गोहरणे द्रोणवाक्यं नाम पट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६॥ सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः। भीम उवाच । कलास्तास्तासु युज्यन्ते मुहर्ताश्च दिनानि च । अर्धमासाश्च मासाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ॥१॥ ऋतवश्थापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि । एवं कालविभागेन कालचक्र प्रवर्तते ॥२॥ 18 a Eins BCEGHKLN पुरस्तात् D पुगस्तत् for तत्तथा । UN उपश्रुत्य for अनुस्मृत्य । rin' BCEGIIN गागेय । L या नत् । Tiny BCLEGHLN अहसि । * * * XLITI.la Fans CG फलाफाठा A पलास्तारतात BDLIN फालतस्नान कला- श्रात्र म° L फालावान ° 1 क्राकाष्ठास्तु । aK नया सवत्सरा अपि on the margin. 18as.cl. पुरस्कार for तथा। USK गांगये।SKअप्ति । * * . XLVII. ISK FT EEN SG, ST, SI PITTIT I SA, STA SG पहाणि प।

·अ. १७ लो. ३-७] गोहरणपर्व-पाण्यपणपूर्णत्वे निश्चयः । तेपां कालातिरकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात् । पञ्चमे पश्चमे वर्षे हो जायेतेधिमामकी ॥३॥ तेपामभ्यधिका मासाः पञ्च द्वादश च क्षपाः। त्रयांदगानां वीणामिति मे वर्तते मतिः ॥ ४॥ मर्व यथावचरितं यद्यदमिः प्रतिश्रुतम् । एवमेतद्भुवं ज्ञात्वां ततो वीभत्सुरागतः॥ ५॥ मर्वे चैव महात्मानः मर्वे धर्मार्थकोविदाः । येपां युधिष्ठिगे गजा कयं धर्मेऽपराध्नुयुः ॥ ६॥ अलुब्धाश्चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश्च दुष्करम् । न चापि केवलं राज्यमिच्छेयुस्तेऽनुपायतः ॥ ७ ॥ 3 , !, मामे for वर्षे 1 MINS ACG Pो मानावपजायत: BI: दो मामानुजायताम् IN दो मामागुपचापनः । द्वो मामावग्जायताम् I हो ना गरिमास। In Jins CDLGIIL एपाम । Fdn' BCDHKN HIN L अपि for मा । CHAI | Edns Dll oints + : H 3771:KI RAT: for 2791. 1 ja Edn' GK 91727745 CG छैन । प्रत for प्रवम् । GaN मर्वधर्मार्थकोविदाः । U ABCDGHKLN उस्मान् for क्यम् । धर्म: H धर्मान् पराप्नुयः। 7. अरब्धा. [ अमन्याः । ॥ दुर्वटम् for दुष्काम । HH इंपन्ने न नपंभा: for इचंय .c BE च पापत. D अभ्यपायत: for अन- पायन। sus चायतिकमात् ।। bs.cl. हो मामावधिमासरो। lasK पाम् for नेपाम् । 5.1 विक्ष: ST राप्यविका tor अभ्यपिका: SA नाम ior मामा: ISK,SA पञ्च च हादरा 1ST OR for पक्षपाः। UST उपरीनि मन. । Ba ST, SA परि पुनम् । 6 SG, ST, SA HAI for it Ca... for चर। h Scl Enn for 1491 Tussinले। bati, Al for नियन 4Git ·३६२ विराटपर्व । [अ. १७ श्लो. ८-११ तदैव ते हि विक्रान्तुमीपुः कौरवनन्दनाः। धर्मपाशनिवद्धास्तु न चेलुः क्षत्रियव्रतात् ॥ ८॥ तच्चानृतमिति ख्यायायः स गच्छेत्पराभवम् । वृणुयुमरणं पार्था नानृतत्वं कथंचन ॥ ९॥ प्राप्ते काले तु प्राप्तव्यं नोत्सृजेयुः कथंचन । अपि वनभृता गुप्तं तथावीर्या हि पाण्डवाः ॥ १० ॥ तस्माद्यत्र कल्याणं लोके सद्भिरनुष्ठितम् । तत्संविधीयतां क्षिप्रं मा नो पर्थोऽतिगारपरान ॥११॥ 8a CL नदेव । D विनिष्कान्तुं । L ईयुः for ईपुः । F नन्दन । bK पाशेः । . विनदाः । DRN A for । D प्रताः। 9alins ABEIGHIN यच K यथा L यक्ष for तच | Edns FGHIK LI अनृतः for अनृतम् । AFII ग्न्याय BDEKL ख्यायेत् CN ध्यायेत् for रख्यायाव । AFM यन G यम H यश्य K म च L कत्र N नच for य: सः । b DKN नानुन तु H नानृतं च L नानृतस्य । 10 a Edn' CAM प्राप्तकाले । KN तु काले L काले च । K स्थानान् for प्राप्तव्य । Ldns ABCDEFGKLAM नरपंभा. for कथचन । BATM परुभूता। गुप्तास्तथा । पाण्डव । 11 a BE यस्मायदा C तस्मायतब M तस्मात्तयत्र । BN नवा विधीयताम् | Edns BCDEGHKLN शीघ्र A यत्न Ldn'मानोंfor मानो 1 DM स] for सधः। Edna AGK अभ्यगात् CDEIL अत्यगात् । Edns BCDEHEN परम् L परः for परान् । 8a ST नपा for तदा । SG विक्रान्तो ST विकान्ता SA पिकानं ! SA' BSA' म° ST A for तु ।। SG वताम SAN प्रताः। 9 a SK, SG, ST, SAT astrga @ SAqerapa SK 34771 SG, ST, SA 14T07 1 SKS SG, ST, SA? 9% for 4: #: 1 SG, SA H- गनिम् । USG, ST पूर्णीया I SG अन्नव for नानृतत्व । 10 a SK, SG, SA तु काले ST हि काले । SK, SA, ST स्यानर्धान SG प्रामध्यान for प्रामध्ये 1 SG नोन्सनलि। S.cl. नरपंभा: for पथपन । USG पलभूत• for पता I SK गुप्तान SG, ST, SA TEE for गुर्म | SG पभा for नया 11 ask for क्षिISK मा वोपयगासाम् ISG मानोनिगासगन् ST मा नो पानिगायरम S.प्रा मोपों पगायगत SAIमानीपानगाया।

·अ. ४७ श्लो. १२-१५] मोहरणपर्व-दुर्योधनस्य युद्धे निश्चयः । ३६६ न हि पश्यामि संग्रामे कदाचिदपि कौरव । एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनंजयः ॥ १२ ॥ संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावी जयाजयो। अवश्यमेकं स्पृशतो दृष्टमेतदसंशयम् ॥ १३ ॥ तस्मायुद्धं विचार्येकं कर्म वा धर्मसंहितम् । क्रियतामाशु राजेन्द्र संप्रामोऽयं धनंजयः ॥ १४ ॥ दुर्योधन उवाच । नाहं राज्यं प्रदास्यामि पाण्डवानां पितामह । युद्धाधिकारिकं यत्तु तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ १५॥ 12 a HL समरे for सयामे ! C कारवः । कौरवान् ॥ कौरवम् । HD एकान्त । ADEN सिद्धिM सिद् । N हि for च । 13 DAFI संपातेऽपि हि। BEBI स्पृशते N स्पृशतो। H असंशयः DN न संशयः । 14a Edns CG तरमायुमोचितं कर्म BE नरमायुद्धावचरितम् D अरमापदपपरितम HKL नरमायुद्धायचरितम् N नरमायुदानुचरितम् । चाधर्मसंहितम् । 6 Edn' CDGH च Edn' BEKLN हि for अयम् I tolio 84 a of H is written on one side only. 150 rāns CG युद्धोपचारिक BE युद्मावचारिक DN युद्धावचरितम् FI युद्धाविपा. रिक H युद्धावतारिक L पदाधिकारित : Tan' CG प्रविधीयतार ४ वरयं विधीयताम् । FAI नतु शीघं विधीयताम् । 124 SA कौरवम्। UST एकान्तनिष्ठ । 132 SGA SGST foi a SA' एव for एकं । ST असरायः । 14 a omitted in SG. SE मरमायुद्धोपपरितम् SA नरमायुक्षपरितम् ST नरमायु. दाय भवनम्। b SK, SA'S ST, SA' R for ** 1 omitted in SG. 15a SMARfor मा S.. पागपेभ्यः। bSK परिपारिक SA पुराारितम् ।' पारपति -T पक्षापरित SG पदापनि.. a form ·३६४ विराटपर्व। [अ. ४७ श्लो. १६-१९ भीष्म उवाच। अत्र. या मामिका बुद्धिः श्रूयतां यदि रोचते । सर्वथा च.मया श्रेयो वक्तव्यं कुरुनन्दन ॥१६॥ क्षिप्रं बलचतुर्भागं गृह्य गच्छ पुरं प्रति । ततोऽपरश्चतुर्भागो गाः समादाय गच्छतु.॥ १७ ॥ • वयं चार्धेन सैन्येन प्रतियोत्स्याम पाण्डवम् । अहं द्रोणश्च कर्णश्च अश्वत्थामा कृपस्तथा ॥ १८ ॥ प्रनियोत्स्याम वीभत्सुमागतं कृतनिश्चयम् । मत्स्यं वा पुनरायातमागतं वा शतक्रतुम् ॥ १९ ॥ , 1h aAL मामक HKN मामकी 11 ममका । B Edns BCDEGHALN हि AM तु for च । Lif कुरुनन्दनः । 17 a CLN बलं BE बले । आगच्छ for गच्छ । UN अपर। 18a BDEFHLN स्वर्धन र अर्धन M तदर्धेन । Edn' CK सैन्यस्य । C प्रति. योम्यामि । 'म पाण्डवः। HC अश्वत्थाम । Edn D द्रौणिः शाग्द्वतस्तथा for अश्वत्थामा &e 19 aCपनियोत्स्यामि । bG आयान्त (अथ या tor आगत वा । S. cl. omit afc# 3917 I S. cl. gives this as from zio: ride App. 16asT, SG य च SA इय तु for अत्र या । SA, ST प्रज्ञा for शुद्धिः । SG, ST, SK हि for 2 | omitted in SA.. 17 a S. cl. Tमा यलचतुभांग क्षिरमादाय गन्छनु SA' गच्छति । 18 a sA, ST, SG ययमन ! SK, SG सैन्यस्य । SG. SA, ST प्रतिपोम्पा. महेनुनम् । 6 SK *r: for 1971 i onnitted in ST, SA. 19. SG Hari SG iraf: ST, SA omits this line. 1GST,S.1 मय ISI, STआयान्नम Id.cl. अथाr for आगन का ।

·अ. ४७ श्लो. २०-२३] गोहरणपर्व-युद्धव्यवस्था । वैशंपायन उवाच । तद्वाक्यं रुरुचे तेपां भीष्मेणोक्तं महात्मना । तथा हि रुतवात्राजा कौरवाणामनन्तरम् ॥२०॥ भीष्मः प्रस्थाप्य राजानं गोधनं तदनन्तरम् । मेनामुख्यानवस्थाप्य व्यूहितुं संप्रचक्रमे ॥ २१ ।। भीम उवाच । आचार्यों मध्यतस्तिष्ठत्वश्वत्थामा तु सव्यतः । रूपः शारदतो धीमान्पाव रक्षतु दक्षिणम् ॥ २२ ॥ अग्रतः सूतपुत्रस्तु कर्णस्तिष्ठतु देशितः । अहं वै मर्वसैन्यस्य पाणि स्थास्यामि पालयन ॥ २३ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे भीष्मवाक्यं नाम सप्तचत्वारिंगोऽध्यायः॥४७॥ 20at omits देशपायन उवाच । U Fan D नथैव KN नधा च 1 H काग्वेयः । । वनन्तरम् ( धनुर्धरः । 216C "मुम्यानि । Idns DGHN व्यवधाप्य प्रतिष्ठाप्य K प्रतिष्ठाप्य । H म प्रचको। 22aH गगिय उवाच|Tans CGL आचाय मध्ये निष्ठ ल BE प्राचार्य मभ्यतस्तिष्ठ D आचार्या मभ्यतनिष्ठेन । "पाचर्या मध्यगम्निष्ठेन् । नागामिप्यनिष्ठत्वम् । BIK च for तु। HBI पार्थ for पायंम् । Bornnts रक्षतु । 25aK for तु। bIdns BCDEGHRY अह मवम्य सेन्यस्य L अह व मद | Tin BCDL: GHKLYX 7-777 for TN fagf1 20 SK 21017 for sport! SG omits करायन उवाच । bNनथान। last मेनामुगान् Ish.s1 याचाप्य । SA onIsr.21. ST reads tius r.after 1.25at the end. ..cl.omit भीम उवाच. 22uSG विन for निष्टन । SK आपाप मध्ये तिट ल । B ST रक्षिणम् for दक्षिणम् । 23a ST for TISG चितम् SA मिन: 1 ST परवान पदाहि: for i. frre &c. 5.d. पाय is u for ।

·३६६ विराटपर्व। अ १८ ली. १-४ -- ॥ अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । तथा व्यूढेष्वनीकेषु कौरवेयैर्महारथैः । उपायादर्जुनस्तूर्णं रथघोपेण नादयन् ॥ १॥ ददृशुस्ते ध्वजायं वै शुश्रुषुश्च महास्वनम् । दोधूयमानस्य भृशं गाण्डीवस्य च निःस्वनम् ॥ २ ॥ ततस्तत्सर्वमालोक्य द्रोणो वचनमब्रवीत् । महारथमनुप्राप्तं दृष्ट्वा गाण्डीवधन्विनम् ॥३॥ एतद्धजायं पार्थस्य दूरतः संप्रकाशते । एप घोरस्त्वनिलजो रोरवीति स वानरः॥४॥ XLVIII. 1 a K नेपi for तथा । Edn' CG कौरवेयेषु भारत | Edn' D कौरवाणा । 2 a L ध्वजाय वे 1 K for वै । Edn D रथस्वनं । 6 AM omit च। 3 a Edn' CG तु N for तत् | Edn' D ततः सर्व समालोक्य । 4 a Edns & all MSS. read zie 3917 before v. 4. C 5997290 F संप्रकासते M सपकाशयेत् । F Edns BCE घोप: D घोर for घोर: 1 BCE सरधन• A स जलजः DGL सजलद: सजलद र जलदवान् N सनिनदः for खनिलजः । CG रोरवीति । Lans BCDEGHKLN - H 7 for F11 VIILlast कोया । a SG 9 ST, SA an for a 14, ST, SA i for å os. cl. 7469761 bST एवं for च। BHSG गाण्डीदिन नियम् । 4as.d. प्रतिदृश्यते for ससाशते। Us.cl. मेघ. सविस्ननित. for एप धोरम्पनिलनः। SG पानगे गेरवाति य ISK, ST, SAT for ·अ. ४८ श्लो. ५-७] गोहरणपर्व-द्रोणाचार्यार्हणा । ३६७ एप तिष्ठनथश्रेष्ठो रथे पररथप्रणुतू । उत्कर्पति धनुःश्रेष्ठं गाण्डीवमनिस्वनम् ॥ ५॥ इमो हि वाणी सहितौ पादयोर्म व्यवस्थिती । अपरी च व्यतिक्रान्ती की संस्पृश्य मे शरौ ॥६॥ तं निरूप्य चने चामं कृत्वा कर्मातिमानुपम् । अभिवादयते पार्थः श्रोत्रे च परिपृच्छति ॥ ७ ॥ Saनिष्टन्यपः for एप विष्टन् ।.dns DFG श्रेष्ठ सयट म र यो 1. prazia: M 77-10: CDH 141 Edn CGM Traal Aqr14 D To. पर HL रपयर N प्यार: for पराध | Idus CGI Pा: K. उत्तमः L प्रभुः। VBE नवपनि Kाति । Ga Tan- CGK च for हिम पहिली । D मध्यवस्थितो । UH अपरा | Edns ABCLGKLIN चाप्यतिकान्तो H वाप्यतिमान्ती । G करो for गरों। 7a Edn' AFGHKL निम्घ्य हि निम्प्य Dan1 निवत्यं हि BDE निवयं हि N नित्यं च for तं निरूप्य । bK कुशलं for थोने च। 5a SK रविश्रेष्ठ: ST, SA रथयेष्ठे SG नरश्रेष्ठा for रथश्रेष्ठः । SK रथे रथिरातो मणत् SA युट्टे रपशनपणुत् SG स्पे रथवरं नुदन ST रथी च रथिनां वरः । b omitted in S. cl. Ga SK, SG, ST, इमो बाणावनुमानो SA इमी पाणावनुपामो | S. cl. मन्युपस्थिती for में व्यवस्थितो | SG before this adds भीम उवाच । S.cl. इमो चाप्यपरो चाणो for अपरो च व्यनिगालो | SK, SA', SG, ST अभितः मिलयोSA' मुस्पा कर्णमूलयोः for k &c. 7as.c. निम्ध्य च for a निरुप्य । S.. रत्वा कर्म च दुष्करम् । USK पुनपन्मामरिदमः SA पुनयन्मामग्दिम: SG पूनयन्तरिमदन: ST पुनयन्माम- ग्न्दिम for धोरे &c S.ci. omit अर्जुन उवार | of r. 8.

·विराटपर्व । [१४८ श्लो. ८.११ अर्जुन उवाच । इपुपाते च सेनायां हयान्संयच्छ सारथे । यावत्समीक्षे सैन्येऽस्मिन्क्वासौ कुरुकुलाधमः ॥८॥ सर्वानन्याननादृत्य दृष्ट्वा तमतिमानिनम् । तस्य मूर्ध्नि पतिप्याभि तत एते पराजिताः॥५॥ एप चावस्थितो द्रोणो द्रौणिश्च तदनन्तरम् । भीष्मः कृपश्च कर्णश्च महेवासा व्यवस्थिताः ॥ १० ॥ राजानं नात्र पश्यामि गाः समादाय गच्छति । दक्षिणं पार्श्वमास्थाय शङ्के जीवपरायणः ॥ ११ ॥ 8 ac वैशंपायन for अर्जुन उवाच । BE पातेषु DK पातेन for पाते च । Edn' ABDEGKLMN सेनायाः। BF समीदव्य दृश्यामि . ससेन्यं for ममीले । L ले for मेन्ये । मन्यानि for सन्येऽस्मिन् । H यावत्समीक्षसे अस्मिन् । 9 aidns CGH एतान् for अन्यान् । मरेन्यान्यानादृत्य । AN आभ C इति for अति। UN प्रतिष्ठामि । A न ते for ततः । 10 a Edns BDEGHAN व्यवस्थितः C व्यवसितः । Edn' तदनन्तरः। 6 Edn? CG FITAT: for 77ifuar: 1 M omits this verse. 1 dns ABCEFHKLIIN मार्ग D पधं for पाय । म आथित्य for आस्थाय । 8a SK, SA इनुपातमात्रे सेनायाः SG इपमारे च सेनायाः ST इषुपातमात्र सेनायाः for इपपाते च सेनायां | S. cl. स्थापयाश्यानरिंदम for हयान्सयच्छ सारथे । UST समीक्ष्ये । S. ci. व्यहे for सेन्ये । S.cl. मम शत्रु भुयोधनम् for फासो युमुलायमः। 9a SG संजानत्याननादृश्यम् | omitted in SAL. US.cl. सिंहः क्षमृगस्येव पनिप्ये तस्य मूर्धनि । 10as.cl. आस्थितो मध्यमाचार्य: for एप पावस्थिनो द्रोणः I SK अप्यभ्वान्यामाऽ. प्पनन्तरम् SA अपत्यामा त्वनन्तरः SG सत्यधामाप्यनन्नरम् ST बवत्थामा हन. स्लरम् for द्रोणि तदनन्तरम् । USK, SA, SG रुपणी पुाम्नातु ST रुपरणों पुरस्ताए for भीमः शपथ कंगनs.cl. महेमासो व्यवस्थितो। 1la SK, SG, SI,S.' दुबांधनं न पश्यामि दुयोजन न गम्झामि for रागानं गाय पश्यामि IS.cl. फन गनाम• for गा. ममाटायSK निमि for गति । h S. cl. omit this line,

·husbmit
अर्जुन उवाच ।
इपुपाते च सेनाया त्याम्सयच्छ सारथ।
यावत्समीक्षे सैन्येऽस्मिन्क्यासो कुरकुलाधम ॥ 48 )
Tralop Clocks And Pinting by S Sahara budbe
of bin Scout at I borogtarly and Pint ng Stats
659 Satishly lat) FOOTA City

·अ४८ श्लो. १२-१४ ] गोहरणपर्व-अर्जुनस्य दुर्योधनाय गमनम् । ३६९ उत्सृन्यतद्रथानीकं गच्छ यत्र सुयोधनः । तं च जित्वा निवर्तिप्ये गा:समादाय वे पुनः ॥ १२ ॥ वैशंपायन उवाच । एवमुक्तः स वैराटिहान्संयम्य सत्वरः । अनोदयत्ततो वाहान्यत्र दुर्योधनस्तदा ॥१३॥ उस्मृज्य रथवंशं तु प्रयाते श्वेतवाहने । अभिप्रायं विदित्वास्य द्रोणो वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥ 12 a ldn' ACDFGHKLJI उत्मृज BT तस्य हि for उस्मृज्य । HTina C तं जित्दा विनिवर्तिध्ये N तं हत्वा विनिदर्निध्ये | Fतं नित्वा BELI नं हि जिला A तं हि गत्वा D त निहत्य HK त विजिन्य । H समानय for समा- दाय Pant D सर्वश: FIf वै पुरम् for वे पुनः । 13 a BE omit वैशंपायन उवाच । G तु for सः 1 Lons CDGH यान् | Edne CDGKN यत्नतः for सत्वरः। .dns BEG अचोटयत् L आनोदयत् N अदेशयत् । Ldn' BDEHKLN यतः for यत्र । Lin- BELI दुर्योधनो गनः ACGKLN दुर्योधनस्न: Fint D राना मुयोग्नः। 14a BE रधरेग । BE यातः खेतवाहनः। 1 Idns y C 374 DiGa for 3973 Lins CGH 37: for zin: 1 12 as.cl याहि for गन्ध । USK हत्वा मानवनिध्ये SA, SG न हत्या मिनिवर्तिये । STF for RISK स आदाय for समादाय । SI, SG, SK गडनि for वे पुनः । 13SG, SA ornit वशंपायन उवाच । ST याहयामास यत्नतः । US.cl. अयोदपत् । ST यत: for यत्र । SH, Su and SA omitt the whole versa. 140 ST af for ai i the uliole seree ornitter) in SK S.SA. 471t ·३७० विराटपर्व । [अ. ४८ श्लो. १५.१८ नेवान्तरणं राजानं बीभत्सुः स्थातुमर्हति । तस्य पाणिं ग्रहीप्यामो जवेनाभिप्रयास्यतः ॥ १५ ॥ न खेनमंभिसंक्रुद्धमेको युध्येत संयुगे। अन्यो देवात्सहस्राक्षात्कंणाद्वा देवकीसुतात् ॥१६॥ किं नो गावः करिष्यन्ति धनं वा विपुलं तथा । दुर्योधने पार्थजले पुरा नौरिव मजति ॥ १७ ॥ तथैव गत्वा वीभत्सर्नाम विश्राव्य चात्मनः । शलभेरिव तां सेनां शरैः शीघ्रमवाकिरत् ॥ १८॥ 15a Ldns OGIIRN एप: for एव । Pdns CGK इति for अहंति । BY पार्णी | DK ग्रहीष्यामि IN रथेन for जवेन । G भति I अस्य for अभि । Kreads before this v. द्रोण उवाच । 16 a vāns CDGAIN अति for आभ° | BE आम संयुद्धं । N अत: for एकः H ससंयंगे। BM तस्मात् for रुष्णात् । 17bA यथा for पुरा । Edns and MSS. दुयोधनः for दुर्योधने । 18 BABERL इव for अवं । . 15as.cl. एष: for एव । UST अस्य for तस्य ISG देगेन । S.cl. अभिप्रधावतः । 16a SG को या for एकः। US.dl. महादेवात् for सहसाक्षात् । 17a.SK, SA, ST द्रव्यं SG दिव्यं for धन | SG धन for तथा। USK, SA, SG पागतः for पार्थजले । ST जीर्णा for पुरा 1 SK, SG, SA प्राणान् विमंचति for नौरिव मन्नति । S. cl. दुर्योधनः for दुर्योधने । 18 a SK adds देशंपायन उवाच before this. SK, SG, SA , ST नतः स गधिना श्रेष्ठः SA नतः सारथिनां श्रेष्ठः for तथैव गत्वा वीभमुः। S. c. शरभेरिव चाकाशं धाराभिरिच पर्वतम् । निरावकाशमभवन्टरक्षित किरीटिना । SA: तीस्णे: ST दीः for क्षिप्त: : ST फिीटेनः। 1 ·अ. ४८ श्लो. १९-२१] गौहरणपर्व-गवां निवर्तनम् । ३७१ कीर्यमाणाः शरीधैश्च योधास्ते पार्थनोदितः। नापश्यन्संवृतां भूमिमन्तरिक्षं दिशस्तथा ।।१०॥ तेषां तु मानिनां-युद्धे नापयानेऽभवन्मतिः। शीघ्रत्वमेव पार्थस्य पूजयन्ति स्म चेतसा ॥ २० ॥ ततः शङ्ख प्रदध्मौ स द्विषतां लोमहर्पणम् । विस्फार्य च धनुःश्रेष्ठं ध्वजे भूतान्यनादयत् ॥ २ ॥ । 19 a N शरेलेः for शरोधेः। Eins ACDGHAN न L for च । Nomits ने । L तु for । rdns BCDG चोदितः L परितः ॥ नोदिना: N प्रदेशितः for नोदितः। UN omits न । Pdus CDGN आवृतां for संवृतां । Fla CG नान्तरिक्ष for अन्तरिक्षम् | Edn' अन्तरीक्ष | Ldns DGN च पनिमिः C पतत्रिभिः for दिशस्तथा। 20 a dns CDEN आपनता for तु मानिना। H I for तु IN नोरयाने भवेन्मातिः। VD शीघ्र ! I omits स्म । DG तेनसा N ने तदा for चेनसा । E omits this verse. S 2la G रोम for लोम° 1 reTreated in A before the last verse. GG बन for पजे : Bins BCDEFG अयोदपन् N अदेशप for अनोदयन् । 19 a SK, ST, SA विकीयंमागास्नु शर: SG विदीर्णमानास्तु : SK, ST ने योधा: SAR योधाः 1 SK, ST धानंगाष्ट्रका: SA, SG धार्तराष्ट्रकाः for पानोदिनः। US.ch. नापश्यद्विवृतां भूमि नान्तरिक्षं दिशोपि था । । 20a Sh, ST, SA ने नवापयाने य SG ने नेवोपयाने च | SK, SA, ST' अभियाने for अपपाने | Sr भवेन् for अभवम् । IS.ch धितो for शोभनम् I SK पूजयन्तरतु : S..पिस्मिना'for ऐतसा । 2la Sh, ST, SA उपाध्यासीन SG उपायो for पदमो सः । S. C. रोमहर्षणम् " SK, SA, SG ज्यापार नल पोर य ST ज्यायोनिलाम् च for विकास धना1 S. ci. रूना भूतान्यमोहरम् for ने &c.

·३७२ विराटपर्व [ अ. ४८ श्लो. २२-२३ तस्य शस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च । मानुपाणां च भूतानां तेषां च ध्वजवामिनाम् ॥ २२ ऊर्ध्व पुच्छान्विधुन्चाना रंभमाणाः समन्ततः। गावः प्रतिनिवर्तन्त दिशमास्थाय दक्षिणाम् ॥ २३॥ इति विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि गोनिवर्तनं नाम अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः॥४८॥ 22 a CGL तत: for तस्य । Gधनुपोनिस्वनेन च । [ तेषां च वनवासिनाम् for रचनेमिस्वनेन च। brdns ABCDEGHKLN अमानुपाणाम् for मानुपागां च ! BEHKL नेप । च भूताना Edn' D मर्वेषा भूनाना N नेपो तु भूताना for भूताना नेपा च । M reads this line after 23a below. . 23 L पुच्छ । र पुम्छानिधुन्वानाः | DK ग्भमाणा: C चेष्टमाणा: । ग्भमाणाः G रेजमानाः H रटमाना: Edn' धापमाना: for रेभमाणाः । ULdns ACDFGKN म्यरतन्त for निवर्तन्त । 22 a ST शब्देन शसस्य SG शसस्य घोपेण । S.cl. धनुषो निःस्वनेन च । b ST, SK शब्देनामानुपाणां च SG, PA शब्देन मानुषाणां च IS.cl. भूताना for नेपांचा 23 SG, SA ऊभ्व । SG पुच्छानि SK, ST पुच्छ । SK, ST, SA विधुन्वाना SG धुन्वानाः। S. cl. हेपमाणाst for रेभमाणाः । Us.cl. reads for this line गावः सवसाः समस्ता निवृत्ता दक्षिणां दिशम् । * * * ·. - अ. १९ श्लो. १-२] गोहरणपर्व-कर्णयुद्धम् । ३७३ । एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ॥" वैशंपायन उवाच । म शत्रुसेनां तरसा प्रणुध । गास्ता विजित्याथ धनुर्धराय्यः॥ दुर्योधनायाभिमुखः प्रयातः । भूयो मनःप्रीतिमसी विकर्षन् ॥ १ ॥ गोपु प्रयातासु जवेन मत्स्यान । किरीटिनं कृतकार्य च मत्वा । दुर्योधनायाभिमुख प्रयान्तम् । कुरुप्रवीराः सहसाभिपेतुः ॥ २ ॥ XLLX.I aK तस्य for शत्रु । HIM तान् for ताः दिजित्वा । C D दुर्योधनस्य । Edns DFGHRLAIN अभिमुसे । L प्रयातम् । dM विकर्ष A विक्पयन | Ldns CG भूयो ग्ण सोभिचिकीपमाण: BE भूयो रणे सौष्टवभाचिकीर्षन DN मत्स्यस्य राज्ञः प्रियमाचिमा: HK भूयो रणेसोजयमा- चिकीर्षयन् K पार्थस्तदा नियमानो चिकीर्षन् L भयो मनः प्रियमाजो चिपिन for भूयो मन. प्रति c. 28K नश्यानास्तु । K याधान for मत्स्यान् । कार्यरुन। 4K दुर्योधनस्य Idns ACGLI प्रयानम् । dK निपेतुः L जम्यपतुः [ अभितः for अभिपेतः । XLIX.1 as.cl. ना for स: I SA: विजिन्य for प्रणय । b SK, SG, ST गाश्यापि जित्वा SA गाश्चैव मिया for गास्ता विनित्य । SK धनुपापरेण SG, SA' धनुषावरेण SA, ST धनुप्रोग्वेण । C ST दुर्योधनस्य । S. cl. अभिमुस प्रयान्तम् । ds. cl. करुषवीरा महसाभ्यगच्छन् । 'Ths & the ff v. occur at the end of preceding Adh in S. cl. 2a SA चलेन for जवेन I SK मास्यान SG, ST, SA मास्याः । bs.cl. किरीटिन पौतियुत च दृष्ट्वा । rs.cl. readst-पन्ममादाय तनो निवृत्ताः । 15Kगोपा. मप्रस्ता:SG गोरागणावान् SA गोरागणा. पान for कम्पनीगः । Sh, Su प्रयास गवान् | SI readis.- पशुगमाढायतनानियता गोवागताः मान्यययश्वगणान् ।

·३७४ विराटपर्व। । अ, १९ श्लो. ३-४ तेपामनीकानि बहूनि गाढम् । व्यूढानि दृष्ट्वा बहुलध्वजानि ॥ मत्स्यस्य पुत्रं द्विपतां निहन्ता । वैराटिमामन्त्र्य ततोऽभ्युवाच ॥३॥ एतेन तूर्ण प्रतिपादयस्व । श्वेतान्हयान्काश्चनरश्मियोक्त्रान् ॥ जवेन सर्व कुरवः प्रपन्नाः । आसादयैनं कुरुसिंहवृन्दम् ॥४॥ . 30 D व्यूहानि । म पार्थो निदृष्ट्वा । c BE मत्स्यपुत्रं । dN अभ्यभाषत । 4 a BE त्वं राजपुत्र C एतेन पूर्ण for एतेन तूर्ग Edus BCEGHKL प्रतिरा मान् AF प्रतिपायमान: DN प्रतिपादयेतान् । . N रश्मियुक्तान् । c Edns ABCEIGHKLN जपेन सर्वेण कुरुपयलम् D जवेन गाटेग कुरुपयलम् । प्रपन्नम् । d Edn' GL अहं Edn BDEN इयम् CH इमम् for एनम् ! A आसाय एनम् । DN रथसिहन्दम् H रथसिन्धुवृन्दम् K कुरसिंहबद्धम् । . 3a SA' निर्भिय सैन्यानि for नेपामनीकानि । S. c. किरदमाली for बहूनि गाय । B SG विमल° ST, SI, SA विपुल" for बहुल । cs.cl. गाण्डीवधन्वा for मत्स्यस्य पुत्रम्। 4as. cl. शीघ्रं for तूर्ग | SIKप्रतिपादयेमान SA प्रतिपादयेतान SG प्रतिपादयाम ST प्रतिपादयेमाम् । bs.c. कांचनजालकस्यात् । CSK सर्व जवं तत्र विदर्शयिध्ये SA सर्वे जवं तत्र विदर्शयलम् ST सर्व जव नत्र निद. शंय त्वम् SG सर्व जवंतत्र विदर्शयित्वा । o d sk, SC, ST सामादयेनत् SA आमादयेतत् । $ Cl. रथवाग्वृन्दम् ।

·३७५ अ ४९ श्लो ५.६] गोहरणपर्व-कर्णयुद्धम् । गजो गजेनैव यथा दुरात्मा। यो योद्धुमाकासति सूतपुत्रः ॥ तमेव मां प्रापय राजपुत्र । दुर्योधनापाश्रयजातदर्पम् ॥ ५॥ ततो हयैर्वातजवैर्वृहद्भिः। पुत्रो विराटस्य सुवर्णकः॥ विध्वंसयन्तं रथिनामनीकम् । ततोऽवहत्पाण्डवमाजिमध्ये ॥६॥ 5a Kगजोपमेन for गजोगजेन । 1.dns BCDEFGHKLIN इद for एव । Idns ABCDEGHEN मया L महा for यथा । L दुरामदः for दुगमा । Tons BCEG योद्रं समाक्षिति D यो युद्मासन । C Edn' मा for माम् । a Edn' दुर्योधनोपाश्रय, Gardns CG HKN स : for ततः । H यातसमे 1 A वहदि for यहादिः । • H हिरण्यक्ः M भुवर्णपक्षः। C Edns CDFGHAIN ध्यप्यसयत्तत् BE व्यध्वंसयन्तत् KL विध्वसर्यस्तत् । dG आजिमध्यम् । 5as.cl. except SG गनो गजेनेव हि योटुकामः । b SK, ST मया सदा कापति SA मया समाका इति for यो योद्रुमामाइति । • SK सूतपुत्रम् for राजपुत्र | SA omits c (nude App.) d SK, ST guralararaº , SG omits thus r. SK, ST, SA add शपायन उI before this v. Ga SK, SG, ST, SA? A as for th: 1 SK, SG, SA wra: iSG ऋमार• for हदिः । UST मुन' SG शूरः for पुष:IS.. दिरण्यास्यः। cs.ch विश्वमयंस्तत् ।

·३७६ विराटपर्व । [ अ. ४९ श्लो. ७.९ तं चित्रसेनो विशिखविपाठः। संग्रामजिन्छत्रुसहो जयश्च ॥ प्रत्युद्ययुर्भारतमापतन्तम् । महारथाः कर्णमभीप्समानाः ॥७॥ ततः स तेपा पुरुषप्रवीरः। शरासनाचिः शरवेगतापः।। वातानथानामदहत्समन्युः ।। वनं यथाभिः कुरुपुजवाय्यः ॥ ८॥ तस्मिंस्तु युद्धे तुमुले प्रवृत्ते । पाथै विकर्णोऽतिरथं रथेन । विपाठवेगेन कुरुप्रवीरः। भीमेन भीमानुजमाससाद ॥९॥ 70G शत्रुजयोसहरा शत्रुज योजय N शनुमहोदयश्य for शनुसहो &c. C DN भातरं for भारतम् । dL महारथम् । BE अभीप्समाणा: GHL अभीप्समानम् । 8a D च कुरुपवीर: पुरुषमवीरम् । Hशरवेगनापितः। C Edns C मातम् | H मुमन्यः। dK धनजयामि. for वन यथामिः । Ldns BCLGHK रुपुगतानाम् । 9aN ततः for तस्मिन् । H प्रवर्ते र प्रवृद्धे for प्रवृत्ते । BL पार्थम् tor पार्थम् । म अतिरथः । Rits BADESHIKINNIपाठवण कुरुपररिम् । 7 This is omitted in SK, SG and SA 8a ST स्म for म: ST पुष । UST ताप to1 तापः। GST नातास्रधानामदायमन्यः । d ST F 964171 I v. omitted in SK, SL, SA. 9 aST प्रवृद्धे for प्रवृत्ते। USG सर्णः। cSK, SG, SA विपाठवण । dST परुथिना केतुमता नृसिंहः ।

·३७७ . -- अ.४२ भो, १०-१२] गोहरणपर्व-पार्थविकर्ण युद्धम् । ततो विकर्णस्य धनुहित्य । जाम्वृनदाग्योपचितं इंदं च ॥ अपातयत्केतुमपि प्रमथ्य । च्छिन्नध्वजः सोऽप्यपयाजवेन ॥ १० ॥ तं शात्रवाणां गणयाधितारम् । कर्माणि कुर्वन्तममानुपाणि ॥ शवंतपो कोपममृष्यमाणः। स मर्दयत्कूर्मनखेन पार्थम् ॥ ११ ॥ म तेन राज्ञाऽतिरयेन विद्धः। विगाहमानो ध्वजिनी कुरूणाम् ।। शत्रुतपं पञ्चभिराशु विद्या। ततोऽस्य सूतं दशभिर्जधान ॥ १२ ॥ 10 a 1.dns BCDL'FIMNIET KERT for 1771 ON धनदाग्थ्योपचिनम् | Edns BDEFGHI दृढज्यम् A ददस्यम् C दृढम्य K दृढ गम् ॥ दृक्षम् for दृढ छ । CEdns CG तंपनमभ्यमध्य D अजमममध्य HK प्वजमस्य प्रमथ्य व च पजमम्य मुग्यम् for केतुमपि प्रमथ्य । d L किन्नध्यनम् । Edn'D अभ्यपया I N अपतर for अपयात् । 11 a K पार्षिाणाम् । K युधि for गण । C Dang CDFGLI पार्थम् for कोपम् । ddns CDEFG ममादयत् B रामचंयन् HI समर्पयत् K समाश्यत् । Pdns CGH शरयण for कुर्मनमेन । 12aK राज्ञस्तनयेन L राजातिनवेन for राज्ञा निरधन । । विदि । U[ध्वनिनी। c L शन नतः । आस्य विद्रा for मा विद्रा । 10a SG, SA निरुत्य ST, SK विस्त्य for विहत्य । US.ch नाम्यूनदेनोपहिन दृढग्यम् । © SK, ST, SA' न्यपातयत् SG, SAN प्यपातयत् S. cl. तत् पनमस्पविश्वा for केतु &c. 116SK, SG, ST कुर्वाणम् for कुर्वन्तम् । cS.cl. धेरै for कोषम् | SA अमृध्यमाणं । d SK समापयर SG समर्पयत् ST, SA समर्पयन् । SG कर्ममसेन । 12 a ST qru: for (IPTI 6 S. dl. 97919 for FEMEI CST शश्रृंतपः । SG एव for आशु । dST नुम् for सूतम् । 48Vt.

·विराटपर्व। [अ. ४९ श्लो. १३.१४ ततः स विद्धो भरतर्षभेण! बाणेन गात्रातिलातिगेन ॥ गतासराजी निपपात भूमौ। नगो नगान्तादिव वायुभमः॥ १३॥ नरर्पभास्तेन नरर्पमेण । वीरा रणे वीरतरेण भमाः॥ चकम्पिरे वातवशेन काले। प्रकम्पितानीव महावनानि ॥१४॥ 13 d Edns ABCDEGHKLN गात्रावरुणातिगेन गात्राभिवलातिगेन । CN मझाम् A भामा for भूमो । d A नाग: for नगः | Edns ABCDEGHKIN नगायात् L,मगाय्यात् for नगान्तात् । Edns ACDGN चातरुग्णः BE पातकाल: H बालभमः KL तात. भ:- वायुरुपः। 14 a BDEHELAM स्थर्षभाः। ABDEEKLM ने न for तेन । BDEHKL रवर्षभण। BCD वीरवरेण L वीरनरेण for वीरतरेण । C D यातनवेन for वातवशेन । । d D प्रावेपितानीव । 13 ds.cl. कायावरणातिगेन for गात्रा° &c. es.cl. रानन् for भूमौ । as. al. नगामादिव| SR, ST बातरुण: SA पातरुग्णः SG वायुरुग्ण: for वायुभग्नः । 14 a SK, SAT, ST स्थर्षभाः SA' भरतर्षभाः । SK, SG, SA ते तु ST for तेन । SK, SA स्थर्षभेण ST भरतर्षभेण । c SG वायुवशेन । dSA महापलानि ।

·રૂ૭૬ . १९ श्लो. १५-१६] गोहरणपर्व-पार्थप्रतापः। हतास्तु पार्थन नरप्रवीराः। भूमी युवानः सुषुपुः सुवेषाः ॥ सुवर्णकार्णायसवर्मनद्धाः। नागा यथा हैमवताः प्रवृद्धाः ॥ १५ ॥ तथा स शत्रून्समरे विनिनन् । गाण्डीवधन्वा पुरुषप्रवीरः॥ चचार संख्ये प्रदिशो दिशश्च । दहन्निवामिर्वनमातपान्ते ॥ १६ ॥ 15a D ततस्तु for हतास्तु : N य for तु ! BE कुरुमवीराः । U Ldns CG गतासवोयाम् for भूमो युवानः । DH प्रधाना. for युवान. I CIl LN मुधुवुः । Edn' मुवेशा. । CM काय for °कार्णाय°1 L मुवर्ण M सचर्म for "सवर्म° । BE पदाः for नाः । d BE नागः । A हैमवाता: BE हैमवत| BE प्रवृद्धः DL पसिद्धाः । मुया. K प्रविदा. for प्रवृद्धाः। 16 a BE विनिम्मे C विनिनात् D निज for विनिमन् । UK गाजीपधन्वा । BE पुरुषप्रवीराः । CB चकार | Ldns ACG विदिशोदिशश्च । 104 S. cl. fon तु । SA कुपवीराः SG स्थवीराः । bST भूयः for भूमौ | SA मुषुषुः for मुप्पः । c SG सौवर्णकापायसवर्मनम् । d SK, STRमवते। 16 a SG रापनान् fo1 स अनून् । CSG चार सरे। SK, ST विदिश: ior पादशः ।

·३८० . विराटपर्व । [अ. ४९ श्लो. १७-१९ प्रकीर्णपर्णानि यथा वसन्ते । निशातयन्वात्यनिलो नुदन्वै ॥ तथा सपत्नान्विकिरन्किरीटी। चचार संख्येऽतिरथो रथेन ॥ १७ ॥ शोणाश्ववाहस्य हयानिहत्य । वैकर्तनभ्रातुरदीनसत्वः॥ एकेन संग्रामजितः शरेण । शिरो जहाराथ किरीटमाली ॥१८॥ तस्मिन्हते भ्रातरि सूतपुत्रः। वैकर्तनो वीर्यमथाददानः॥ प्रोद्यम्य दन्ताविव नागराजः। महर्षभं व्याघ्र इवाभ्यधावत् ॥१९॥ 17a LN प्रकीर्णपत्राणि । | Edns ACGH विशातयित्वा BE विपातयत्या for निशातयन् वाति । DLN विशातयन् । विपातयन् । विशयन् for निशातयन् । Ldns C पवनोबुदाश्च A अत्यनिलो नुदाश्च BE अत्यनिलो नुदार्थ DK वायरथोनुइन से G पवनो नुदन्मुखे H सनिली नुदन से L वायुरथो निदाघे ग वातनिलोनुदन स्वः । वायरियोनदन से for वा यनिलो नुदन् वै । CDH स तान् for तथा । dcसख्येन for संख्येति । 18d F शर: for शिरः| Edn' D आशु ॥ अस्य for अथ । 19 a A जिते for हते । BE सापुत्र। 6 D चापमुदाददानः L वीर्यमयाजहार for वीर्य &c. c Edns CDGLN प्रगृह्य for प्रोद्यम्य । N दन्तान for दन्तौ । दन्तिराजः ।। नागराजो। d D सिंह: HLAM व्याघ्र । 17 aSK, SG मुनीर्ण SA मुशीर्ण° for प्रकीर्ण : SK, SA विशातयित्वा तु रजोनुदनवे ST वासादयन् वातजवेन वात: SG विशाद यित्वा तु रजोनुदः से। d SG चकार सधे। 19 a ST सूर्यपुत्रः। bs.cl. वीर्यमय प्रताप।। cs.cl. प्रगृह्य । ST दतानिव । d SK, ST महाचल: SG, SA महाबलम् for मदर्भम् | S. cl. सिंहमिवामगाम for 19 &c ·म. ४९ श्लो. २८-२१] गोहरणपर्व-वेफर्तनपरामवः। म पाण्डवं द्वादशभिः प्रपरकः। वैकर्तनः शीघ्रमिवाजधान ।। विव्याध गात्रेपु हयांश्च मर्यान् । विगटपुत्रं च करे निजने ॥२०॥ स हस्तिनेवामिरतो गजेन्द्रः। प्रगृह्य भल्लान्निभितान्निपदात् ।। आकर्णपूर्ण च धनुविरुष्य। विव्याध बाणस्थ सूतपुनम ॥२१॥ अथास्य पाहूरूशिगेललाटम । ग्रीवां रथादानि परावमर्दी। स्थितस्य वाणनिंगितर्निभेद । गाण्डीवमुक्तरगनिप्रकाशैः ॥२०॥ 20 6 Idns CIGJI AUT DH 7 KLN 394 for ildns CFGlomit CN अविष्य for विभ्याध । d ON °पुरम्य K "पुन तु । N जपान । Hशरेण जने। L omits cd 21 aH अभिनि । UN ममा for मगृह्म । d ring CG गावध for याणेग्य। L reads the whole v as.- विध्याध. गारेषु पगृह भल्ल स रकमपुमानिशितानिपगान् म इम्तिनवामिहतो गजट्टा जघान घाणे ग्ध युनपुन। 224G माह तु । L शिरारना। U Idn BGRL ग्रीवा | Edne CDG वगंगानि Hधगंगानि । BL रणावमरी पर्गगमन D अगवमर्दी N ग्थात्रमद।। c Lins CG शिने for स्थितस्य । EUns BCDLGHAN युपि नाचमः । 206 SG सानितरां जवान SK, ST पाथमुपाजधान SA प्रमुपाजधान । C SA FACI SI mig 1 d SA T for act. शरः for I Sh, SG विजन for निनाप्ने 21 SK पूण तु SG पण तु ST पुणन SA °पूर्णी A । dSAविण्याचा 22ascl. सशरोननगरमा 65 cl. ग्रीवामस्वन्धभुनाम्ना । cScणम्य पाया याध निायभेद। us ci वमोग्याठिं भगवा महाटा (SA' मगचाटिं।)

·विराटपर्व । [अ. ४९ लो २३ अ. ५० ली. १ स पार्थमुक्तविशिखैः प्रणुन्नः। गजो गजेनेव जितस्तरस्वी॥ विहाय संग्रामशिरः प्रयातः। वैकर्तनः पाण्डववाणतप्तः॥२३॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे धैफर्तनभद्गो नाम एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ॥४९॥ ॥ पञ्चाशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । अपयाते तु राधेये दुर्योधनपुरोगमाः। अनीकेन यथास्वेन शरैरार्छन्त पाण्डवम् ॥१॥ 2sa K om. स & reads पार्थस्य मुक्तः । Edn- CG इषुभिः LAI विशिषः for विशिसैः। 6 BDEHK a: for GTA: 1 * * 1 a N अधापयाते for अपयाते तु I C पुरोगमः । VD समासाय for यथास्वेन IN तथा for यथा । Edns N शनेः for शरः । D पाण्डवम् K आनच्छु: L आनर्छ । आर्दत् N अर्दन्त for आर्छन्त । D अर्दयन् K अर्जुनं for पाण्डवम् । ~ 23as.cl. स पार्थमकानविपद्य याणान् । SK, SG, SA जितः for हतः । cSc. शिरोपयातः । ds.cl. पार्थशराभितप्तः । x * N. B. The corresponding Adh. in SK (56) SG and SA is given in the Appendix because the verses do not agree with our tereps, though the sense is generally the same. ST Only has verses which are collated here as they correspond to those of our Adu. 1 a omitted in ST, 60ine ·३८३ अ. ५० श्लो. २-५] गोहाणपर्व-कृपेण सह युद्धम् । बहुधा तस्य सैन्यस्य व्यूढस्यापततः शनैः। अभियानीयमाज्ञाय वैराटिरिदमब्रवीत् ॥२॥ भास्थाय मचिरं जिष्णो रथं साराथना मया। कतमं यास्यसेऽनीकमुक्तो यास्याम्यहं त्वया ॥३॥ अर्जुन उवाच । लोहिताक्षमरिष्टं वै यं व्याघ्रमनुपश्यसि । नीलां पताकामाश्रित्य रथे तिष्ठन्तमुत्तर ॥४॥ कृपस्यैतद्रथानीकं प्रापयस्व तदेव माम् । एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रानं दृढधन्विनः॥५॥ 2a LN व्युहम्य for व्यूदम्य । K शरैरापति शम् but Ki read५ व्यवम्यापतनः शरः। Ang BCDIGLN गरेः for शनैः। U Lans N अभिप्राय समादाय AH अभियातीयमाशाय BE अभिज्ञानीयमाज्ञाय C अभितानाय कौन्तेयम् G अभिप्राय ममाज्ञात्वा D प्रत्यागमनमाज्ञाय K अभियानी- मयाज्ञाय but K: अभिज्ञानीययाज्ञाय | Idn'D पा) for इदम् । Idn' reads उत्तर उवाच । before v. 3. 3 aD पाय for जिष्णो । UEdn' DN क्तमत् for क्तम | Idng यास्यामहे L यास्यामि दे । 4a Edns BCEGHN लोहिता A लोहितास्य: C अरि। Edns BCDEGKL MN य for | Edns BCDEGRLN देयाघ्र tor य व्याघ्र । UK पीता । C तिष्ठन्नु । BE उत्तम । 5a Fdns CDGHKL तदनीकाप्य । M एव for एतन् । Edns CDGLI एत- देव N नदेव । UD शीघ्रास्त्रत्वं महात्मनः । सर्वशस्त्रभृतावर: for शीमात्र दृदयन्दिनः । See N B.on p. 382. 26 ST अभिज्ञानानि विज्ञाय I ST repeats this & a few following vv. at the end of this Adh 3 a ST आरभाप विपुर नित्वा । UST कतमस्यास्य सेनाक। 4aSr u for | क्या for य व्याघ्र । 5AST एनदनाकाप । एतत् for all ·विराटपर्व। [ अ. ५० श्लो. ६-१० ध्वजे कमण्डलुर्यस्य शातकुम्भमयः शुभः। आचार्य एप वै द्रोणः सर्वशस्त्रभृतां वरः॥६॥ सदा ममैप मान्यस्तु सर्वशस्त्रभृतामपि। सुप्रसन्नमना वीर कुरुप्वैनं प्रदक्षिणम् ॥ ७ ॥ यदि मे प्रथम द्रोणः शरीरे प्रहरिप्यति। ततो ह प्रहरिप्यामि नास्य कोपो भविष्यति ॥८॥ अस्याविदूरे हि धनुर्ध्वजाग्रं यस्य दृश्यते । आचार्यस्यैप पुत्रो वै अश्वत्थामा महारथः॥ ९॥ सदा ममैप मान्यश्च सर्वशस्त्रभृतामपि। एतस्य च रथं प्राप्य निवतेथाः पुनः पुनः॥ १०॥ Ga Edn' D कमण्डलुवंजे for ध्वजे कमण्डलुः । Edn'GH शातकोभ । F Ldns BCDEG KAIN हि for दे | C सर्वशाख । Line omitted in II. 7 a BEKLM for 1 Line omitted in D. U Idns GH मुप्रसन्नं महावीर र सुप्रसन्नमना धीर | AFGRAI कुरुश्येनं । H reads the y. after 12 a. 8a Hप्रथमं for शरीरे। Edns ABCEGHAN अस्य D अस्मै for ह । तथैनं for ततोह | BE निहनिष्यामि for प्रहरिष्यामि। Edns CGHN भवेदिति D भवेत्तथा for भविष्यति । 9a Edn D च N अपि for हि । Edns BCDEGHKLN अग्रे। • H आचार्यस्य तु : C मे H असो L अयं for ये। सर्वशखभृतावरः for अश्य- स्थामा महारथः । ५.9 omitted in M. 10 a Edn- CGHAN तु । स्य for च । सर्वशाख° 1K अश्वत्थामा महायल: for सर्वशखभतामपि । b Edns BCDEGKLN 1 for lme omitted in H. v. 10 ) and v. 11 b interchanged in II. । See N. B. on p. 382. 6a ST कमंडलुने यस्य । UST हि for वै। VY. 7 And. 8, 9 are omitted in ST. 10a ST ससा for सदा । तु for च । USTत्व for | ·1 ५. स्टो. ११-१५] गोहरणपर्व-मेनामुग्यानां निर्देशः । य एष तुरगानीक हिरण्यकवचावृतः।- मनाग्रेण नृतीयेन व्यवहार्यण तिष्ठति ॥१३॥ यस्य नागा ध्वजाग्रेऽसी हेमकतनमंवृतः। धृतराष्ट्रात्मजः श्रीमानेप राजा सुयोधनः ।। १२॥ एतस्याभिमुखं वीर रथं पररथामजः। प्रापयस्वैप राजा हि प्रमाथी युद्धदुर्मदः ॥ १३॥ एप द्रोणस्य शिष्याणां शीघ्राने प्रथमो मतः। एतस्य दर्शयिष्यामि भावानं विपुलं रण ॥ १४ ॥ नागकक्षा मुमचिग बजाय यस्य तिष्ठति । एप चकर्तनः को विदितः पूर्वमेव ते ॥ १५ ॥ 11 a Fans CDGLII तु रवनीके । 1113 BCDIGKLS मुनगं for हिरण्य । 3 °वृते | omitted in H. UIAns ADG अय्येग | lans GLYयावहायण । 12 a Ativita' for Animal CHATUTIMIN' DH'ra for K हिरण्यमगिभूषितः for हेमकेतनमनः । D मयित: G संमतः for सरः । HD धृतरायमुनः for धृतगटात्मनः। 13 a 1/Ans BCDGLX for 77: 1 UN for हिI Line ormitted in D. 14 aGएक. for एप. I JIN मीनानः। 6 MM7* for vías i ll 1974 for 173741 v. nitted ja 1). 15a I नागम. L नगकक्षा IAn, CDGHY I for मु । BXR.sor : B. पनु ।। Hfor- Socr.B.oup. 12. 11 a ST T190 fur 1", I.ST याहार्यग। 12aST कनकन समावृन. tor इम। 13aST ग्ध वाहय माग्थे। 14aST शीनामागे मत । UST शीतल दिन: : for iam etc. 15a ST कस्य. हिने for नियति । UST for ने। 101 ·જેટલું विराटपर्व । [ अ. ५० श्लो. १६-२० एतस्य रथमासाद्य राधेयस्य दुरात्मनः। यत्तो भवेथाः संग्रामे स्पर्धते हि मया सदा ॥ १६ ॥ यस्तु नीलानुसारेण केतुना प्रविलक्ष्यते । हस्तावापी बृहद्धन्वा रथे तिष्ठति वीर्यवान् ॥ १७ ॥ यस्य बालार्कविम्बोऽसौ रथे ध्वजवरःस्थितः । यस्यैतत्पाण्डुरं छत्रं विमलं मूनि तिष्ठति ॥१८॥ महतो ध्वजवंशस्य नानाध्वजपताकिनः। बलाहकेपु सूर्यो वा य एष प्रथमे स्थितः॥ १९॥ हेमचन्द्रार्कसंकाशं कवचं यस्य दृश्यते । जातरूपशिरस्त्राणस्वासयन्निव मे मनः ॥२०॥ - 16aN महात्मन: for दुरात्मनः । 3 Edns CDGHAN सदा for मया । Edns CDSTIKN मया PELAI शह for सदा। 17a H नीलाभ्रसारेण । Pins BCEGHK पंचतारेण केतुना D पंचतारेण हेतुना N पंचतालेन केतुना for केतुना &c. BCIN इस्तावापि । 18 a Edns BCDEGHLAIN RAHAT K Toalet i Edna CG ध्वजो रथवरे। BB तस्य । N तत्वाण्डव । H मनि राजते । line omitted in E. 19 a All MSS. exceptE रथ° for ध्वज । C Edns CDGHKLN पलाहकामे IN सूर्याभः । N स: for य: | All exceptA प्रमुसे स्थितः । v. omitted in E. 20 a Edns BCDEGHKLAM हेमं चंद्रार्क N हेमं चंद्रार्ध । BN राजप° | Edns CGH शिरसाणं BE शिरासाणं | Ldns मनस्तापयती व मे कंपत्रिव मे मनः। See N. B. on p. 382. vy. & 16 17 omitter in ST. 18 a ST 45: for 997 19aSTथवंशस्य। " ST पलाहकापे । ममुमे for प्रथमे । 20"STप्रशंपयन for पामयम् ।

·अ५० श्लो.२५-२३ अ.५१लो.१]गोहरणपर्व-अर्जुनस्य कृपाय यानम्।३८७ एप शान्तनयो भीमः सर्वपां नः पितामहः । राजश्रियावद्धस्तु दुर्योधनवशानुगः ॥ २१ ॥ पश्चादेष प्रयातव्यो न मे विभकरो भवेत् । एतेन युध्यमानस्य यत्तः संयच्छ मे हयान ॥ २२ ॥ ततोऽभ्यवहदव्यग्रो वैराटिः सव्यसाचिनम् । यत्रातिष्ठत्कपो राजन्योत्स्यमानो धनंजयम् ॥ २३ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि ध्वजवर्णनं नाम पश्चाशोऽध्यायः ॥५०॥ ॥ एकपञ्चाशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । तान्यनीकान्यदृश्यन्त कुरूणामुग्रधन्विनाम् । संमपन्तो यथा मेघा घन्ति मन्दमागताः॥१॥ 216 Idns OG अभिव्य व निमस्तु । वास्तु EBH द्वस्तु D प्रवृट्वोय । 220 BEHL यत्नात् for यत्त.। 23 Before this v. KN add वैशपायन उवाच । Bधनजयः । * * * * LI. IaG दृश्यन्त | Edn' EN अप for उप | Bधन्विनम् । BEdns G ससर्पन्ते CHM ससपतो। H मेघान DG मारुतः । See N. B.on p 382 yr 21 and 22 omitted in ST v. omitted in ST 23 * K * * LL S.cl reads an Adh (SK13) corresponding with this Adh. dealing with the same man inculent and similar in meaning, but differing in test The Adh, in therefore given in the Appendix ·३८८ विराटपर्व । . [ अ. ५१ श्लो.२.६ अभ्यासे वाजिनस्तस्थुः समारूढाः प्रहारिभिः । '. भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तोमराङ्कुशनोदिताः॥२॥ ततः शक्रः सुरगणैः समारुह्य सुदर्शनम् । महोपयात्तदा राजन्विश्वाश्विमरुतां गणैः ॥३॥ तद्देवयक्षगन्धर्वमहोरगसमाकुलम् । शुशुभे ह्यभ्रनिर्मुक्तं ग्रहरिव नभस्तलम् ॥४॥ तच घोरं महंयुद्धं भीमार्जुनसमागमे । दृष्टमभ्यागता देवाः स्वविमानैः पृथक्पृथक ॥ ५ ॥ शतं शतमहमाणां तत्र स्थूणा हिरण्मयाः । मणिरत्नमयाश्चान्याः प्रामादं तमधारयन् ॥ ६ ॥ 2alin'GH अभ्याशे DN आकाशे। dns पहारिणः । brdns ABCDEGHKLY भीमरूपाय मातगाः । ( नोमराः कुश । D चादिनाः N देशिता: G Edn' चोदिताः । 3a E सदर्शनम् । VEdns CGHKLIN सहोपायात् । N नतः for नदा । विश्याय: and विश्वावि र विश्वेशः N वस्वश्चि । r. omitted in D 4 a BCEL नदेव H तदेव । F H अर्क L अख [ चन्द्र Edns BCEGAN अU for सभ्र । Edns BCEG KLN विनिमुकं । Fans CG ग्रहणामिव मण्डलम् for महरिष &c. v. omitted in D. 5. युदं नत्र for ता घोर । Em C भीमं व युद्ध for परम् । ममदापोर K महायुद् । महद्दोर । Fins BCEII रुपाजून 1 ममाले BEH ममागमम् । MEdn D स्मिानः बैः यमानः स्वः । स्वस्मिानः | Line omitted in ALI. Line is read by KP. GaL फोटि: for शतम् | Tans CG[ यत्र BE नाम र तस्मिन् for तत्र | AK स्तम्भाः for स्थूणाः | Talns CGN हिरायो BT हिरण्मयन् । V Idns GOमय A नये BCEHN मयानु IMy BCEIN पान्यान् । मणिमुकामपाया। ACLII प्रगाई Bा प्रसाद D यासादान | An'G नद पारया A गमभाग्य] BE नानयन D उप माया IIY TALK स्मधारयन नाम । - See note on this Arlb, p १०- ·अ.५१ श्लो.७.१३] गोहरणपर्व-देवानां युद्धदर्शनार्थमागमनम् । ३८२ तत्तु कामगमं दिव्यं सर्वरत्नविभूपितम् । विमानं देवराजस्य शुशुभे संचरं तदा ॥ ७ ॥ तत्र देवात्रयस्त्रिंशत्तिष्ठन्ति सहवासवाः। गन्धर्वा राक्षसाः सर्पाः पितरश्च महर्पयः ॥८॥ तथा राजा वसुमना बलाकः सुप्रतर्दनः । अष्टकश्च शिविश्चैव ययातिनहुपो गयः ॥ ९ ॥ मनुः क्षुपो रघुर्भानुः कशाश्वः सगरः शिलः । विमाने देवराजस्य समदृश्यन्त सुप्रभाः ।। १० ॥ अग्नेगशस्य सोमस्य वरुणस्य प्रजापतेः। तथा धातुर्विधातुश्च कुंवरस्य यमस्य च ॥ ११ ॥ अलंबुपोग्रसेनस्य गन्धर्वस्य च तुम्बुरोः। यथाभागं यथोद्देशं विमानानि चकागिरे ॥ १२ ॥ सर्वदेवनिकायाश्च सिद्धाश्च परमर्पयः । अर्जुनस्य कुरूणां च द्रष्टुं युद्धमुपागताः ॥ १३ ॥ 7 aids C तत: ABEL त तु 0 यत्तु G तर K यथ । A विभूषणम् । B BE गुशुभे for विमान । विमान for शुशुभे । Lan' DH शुभं for तदा । 8CC बान्धवा: for सहवासवाः । b BE गन्ध°1 L रक्षमाः । DL सर्वे for सपाः | Edns ABCEGHKL महर्षिभिः । 9a L वनलः | Edng BCEGHN Tठाक्ष: DK हर्यश्यः I CE मुपदर्शनः । समतदनः। H अधाएक: N नपाटक: for अटक-य | A शितिः । सथिः। BE नलs for गयः। 10 Edns CG पूरु: A Pाः M शिक्ष. for क्षुरः । DN रुष्णाक्षःK रुतान्यः । Edns CG नल: ABDEHLN शल: for शिलः । bK मुद्रताः। 1la L अप्रैः यस्य । f reads v. 12 after this line & then reads 11b. VD कोयरम्य ॥ कुरा । 12aEdng CDGIIKLN सेनाना A सेन- for सेनस्य । VEdn' BCI मान for भाग । KLMN सामिरे । 134 D सिगन्धर्वपन्न. V सिद्गन्धाराक्षसा 11 मिदास पुरतस्तथा । hi omittel in M Salu' DIIKX E se for z IK #4171 Ser note on this Adh., p. 387.

·विराटपर्व । [अ.५१ श्लो. १४-१८ दिव्यानां तत्र माल्यानां गन्धः पुण्यश्च सर्वशः। प्रससार वसन्ताये वनानामिव पुष्पिणाम् ॥ १४ ॥ रक्तारक्तानि देवानां समदृश्यन्त तिष्ठताम् । आतपत्राणि वासांसि सजश्च व्यजनानि च ॥१५॥ उपशाम्यद्रजो भौमं सर्वं व्याप्तं मरीचिभिः । दिव्यागन्धानुपादाय वायुर्योधानिषेवते ॥ १६॥ प्रभासितमिवाकाशं चित्ररूपमलंकृतम् । संपतद्भिः स्थितैश्चापि नानारत्नावभासितैः ॥ १७ ॥ विमानैर्विविधैश्चित्रैरुपनीतैः सुरोत्तमैः। पचभच्छुशुभे तत्र विमानस्थैः सुरैर्वृतः ॥ १८ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे विमानदर्शनं नाम एकपधाशोऽध्यायः॥५१॥ 14 av.omitted in M. Edn-CG सर्व for | Edns BCDEGHKLN अथ for च। B Edn' D वसन्तादो | Edn' वृक्षाणां for वनाना Edn'- CG भारत for पुष्पिणी। 15a Lines are interchanged in Idn' and D. Fans CG तत्र रत्नानि HL तत्र रकानि । K विमानानि चकाशिरे for समदृश्यन्त तिष्ठताम् । B Edn' D प्वनाम for सजय 16a Edna BCDEGN उपा° for उप° I CD शम्य | AF मुम्यो L मोमे for भोमम् । । tran- दिव्यगन्धान N दिव्यगन्ध ! C उपादीय | A योधान BE देवान् । Edns ABCDIGKL असेवत MN असेवते for निषेवते । 17) D runs for feath. KN @ IA OFFIE CG quiet for origrao N नानारलेरमासयत् । 18aldns BGHKLI उपा for उप ! GK वर for पमभूत् ।। भद्र for नय | An' DHKIN विमानस्थः [ Az for : 1 line ornitted in AL. See rote on this Adh, p. 387.

·- 4 ५२ श्लो. १-४ गोहरणपर्व-कृपार्जुनयुद्धम् ॥ द्विपञ्चाशोऽध्यायः ॥ वैगंपायन उवाच । दृष्ट्वा न्यूढान्यनीकानि कुरूणां कुरुनन्दनः । तत्र वराटिमांमाप्य पाण्डवोऽथानवी दिदम् ॥१॥ जाम्बूनदमयी वेदी बजे यस्य प्रकाशते। तस्य दक्षिणतो याहि कृपः शारद्वतो यतः॥२॥ धनंजयवचः श्रुत्वा वैराटिस्त्वरितस्तदा । हयात्रजतमंकाशान्हेमभाण्डाननोदयत् ।।३।। आनुपूर्ध्या नुदञ्छर आस्थाय जवमुत्तमम् । प्राहिणोचन्द्रसंकाभान्कुपितानिव तान्हयात् ॥ ४॥ LI.lai repeats v. 3 of Adh 50 before v. 1 and reads अजुन उवाच instead of 2xiº व्यहा" for व्या व्यूढान्यखीकानि 1 Edn D पांडुनन्दनः । UEdns CG आमत्य for आभाष्य | Edns CG पार्था वचनमवीन D पाण्डवो. वाक्यमयदीन् । 2 a BEN read अर्जुन उवार before the v. D° मया for "मयो । Idna CG दृश्यते D प्रभासते र विराजते । L ध्वजाये यम्य दृश्यते । 3 a Idny CDGHRN read repo ER before the v. Edn-CGHEN नन: for तदा। BFdns BCLGH हेममाण्दानचोदयत् D हेमदण्डेन चोदयन् र देममाण्डपरिन्टदान हेमदण्टेन चौदपत् । 4a Edns CDGN आनुपन्यास नत्सर्व H आनुपदातहाभूरा KLI जानु (f अनु) पूथ्यांनुदरतरः । Edn' DG नवमास्थाय उत्तम आस्थाय रथमुत्तम । 6 BL TITI A for 14 ! LI.laomitted insd. b ST आमत्र्य for आभाष्य । S1 पाण्टयो वाक्यमत्रवीर | omitted in dK, SG, SA a omitted in S. el. 6 ST Fiù afifa First 14 verses omitted in SK, SG, SA. 3 a Omitted in SK, SG, SA. b ST मनुसननोदयन् I omitted in Sb, SG, SA. 4 opitted in d.

·विराटपर्व। [अ. ५२ श्लो. ५.२ म गत्वा कुरुसेनायाः समीपं हयकोविदः । पुनरावर्तयामास तान्हयान्वातरंहसः॥ ५॥ प्रदक्षिणमुपावृत्य मण्डलं सव्यमेव च । कुरून्संमोहयामास मत्स्यो यानेन तत्त्ववित् ॥६॥ कृपस्य रथमास्थाय वैराटिरकुतोभयः । प्रदक्षिणमुपावृत्य तस्थी तस्याग्रतो बली ॥ ७ ॥ ततोऽर्जुनः शडवरं देवदत्तं महारवम् । प्रदध्मौ बलमास्थाय नाम विश्राव्य चात्मनः॥८॥ तस्य शब्दो महानासीद्धम्यमानस्य जिष्णुना। महावीर्यवतां संख्ये पर्वतस्येव दीर्यतः ॥९॥ 5ac for स I G याद for गत्वा । AL °सेनायाम् M °सेनानीः । GaII सव्यमंडलमेव च । FM हि for च । DKN मात्स्यः। v. omitted in A. 7 a DHIIN आसाय for आस्थाय । line omitted in A. Formits राटिर. कुताभयः। Da line oinitteil io F. 8 an शवधर । Idn', D महाविनम् ! Creads:- कुरुन्संमोहयामास देवदत्तमहारव ।। Fomits this line. • BE माधमत् for प्रदध्मो । DHKIN rj for यलम् । F omits प्रदध्मो मलमास्थाय। Edn ALष्मायमानस्य H दास्यमानस्य । b Ens CGHKLI तथा वार्यवता BEF महायवता D यथा वीर्ययताम् N मधा पायवनः। 5conttvind. raonuttel in SR, SC, SA. 1 ST Atspa: I omitted in SK, SG, SA. 7 a ST # Tu for 31419 i omitted in SK, SG, SA. UST दक्षिण सग्यमाथित्य नमस्तस्यायनो यशो I omitted in Si, SG, SA. 8a ST महोदरम for महारयम् | omitted in SK, SG, SA. UST रथम for पलए | omitted in SK, SG, SA. 9 a ST SATYAGIE7 I omitted in SK, SG, SA. "ST नया वीयपना माय गर्यतः रितः | omitted in SK, SG,SL ·अ ५२ श्लो. १०-१४ गोहरणपर्व-शङ्खशब्दः। पूजयांचक्रिरे शडं कुरवस्ते च सैनिकाः । अर्जुनेन तथा,ध्मातः शतधा यन्न दीर्यत ॥१०॥ दिवमावृत्य निर्वृत्तः शब्दस्तु शुश्रुवे पुनः । सृष्टो मघवता वञः प्रपतन्निव पर्वते ॥ ११ ॥ एतस्मिन्नन्तरे विनो बलदर्पसमन्वितः । अमृप्यमाणस्तं शब्दं कृपःशारद्वतस्तदा ॥ १२ ॥ अर्जुनं प्रति संरब्धी युद्धार्थी स महारथः। महोदधिजमादाय दध्मौ वेगेन वीर्यवान् ॥ १३॥ स तु शब्देन लोकांस्त्रीनावृत्य रथिनां वरः। धनुरादाय सुमहज्याशब्दमकरोत्ततः ॥ १४ ॥ 10 a K कौरवाः for कुरवः । Edns CDG सह म ते स°N नेन for ते च । b Edn D समा F तदा for तथा । Edns BCDEFGIRLN दीर्थते M दीव्यत । 1la L आश्रित्य for आवृत्य | Edus ABCDEGHKLN शब्दस्तु सर्व तु for निर्वृत्तः । All ISS. except F निवृत्तः for शब्दस्तु । UM मुक्तः F भ्रष्टः for सृष्टः । D पर्वतैः । 12a Ldns BCDEGN वीर: AF राजन् L दर्पः for विनः | Edn-CG बलवीर्य। bEdnM तथा ABEGHKL ततः for तदा । 13 a HL संयोद्भुम् K संरोदुम् for सरब्धः । K युद्धाय but K. युद्धार्थी । BE महाबलः। 6C आसाय for आदाय । K शड्स दध्मो स वीर्यवान् । 14 a K प्रावृत्य M निवृत्य । 6 L 119719 N .tut for 379191 Edns ABCDEFGLAN aayfor an: t + 10 omitted in S.cl. 11 omitted in s.cl. 12 a omitted in S. u. bST शंखम् for शब्दम् । नदन for नदा | omitted in SK, SG, SA. 13a ST योद्धे सः for संरब्धः । च for स | omitted in SK, SG, SA. b ST TAI Giù alá Tai omitted in SK, SG, SA. 14a ST शकेन for शब्देन | omitted in SK, SG, SA. 5 ST 7 a: for 19: 1 omitted in SK, SG, SA; 501:t.

·विराटपर्च। अ.५२ लो. १५.१८ तौ स्थौ सूर्यसंकाशौ योत्स्यमानौ महावलौ । शारदाविव जीमतौ व्यरोचेतां व्यवस्थितौ ॥ १५॥ ततः शारद्वतस्तूर्णं पार्थ दशभिराशुगैः। विव्याध परवीरनं निशितैमर्मभेदिभिः ॥ १६ ॥ पार्थोऽपि विश्रुतं लोके गाण्डीवं परमायुधम् । विरूष्य चिक्षेप बहन्नाराचान्मर्मभेदिनः ॥ १७ ॥ तानप्राप्ताञ्छितैवाणैिनाराचानक्तभोजनान् । रुपश्चिच्छेद पार्थस्य शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १८ ॥ 15a DN तो पोरों ।M बलोजता K महारयो for महायलो । bD व्यराजेताम् । 166 BEM वीरनः । 17 a L विश्रुप for विश्रुतम् । UC वरान् for बहून् । LAI °भेदिभिः । 18a KL तान्प्राप्तान निशितैः । ८ स्थितैः । निशितैः for शितैः । K बाणान for पाणेः। M नक° for रक्त। . 15 a SK, SG, SA पोरों for रथी । SG omits सूर्य° 1 SK, SG, SA महारथी for महाबलौ । ST नपोयुद्धे महात्मनो for योत्स्य° &c. B SK, SG, SA वार्षिको for शारदो | ST ध्यराजेता महाजवो । 16 omitted in SK, SG, SA. 17a ST धनुरुत्तमम् for परमायुधम् । SK, SG, SA प्रगृह्म गाण्डिवं लोके विश्रुतं पुनरर्जुनः। bomitted in S. al. (ST readst- विरुष्यत महापापं नाराचाप्रकभोजनान चिक्षेप युधि पार्थोपि रुप प्रति महारथः ॥) 9 18 aSK, SG, SA प्रगृह्य यलवच्चापम् । BSK पार्थाय SA, SG चिक्षेप ST पार्थस्य for चिच्छेद । SK चिक्षेप SG, SA पार्थाय ST चिच्छेद for पार्थस्य ।

·अ. ५२ श्लो. १९-२२ ] गोहरणपर्व-कृपेण सह युद्धम् । ततः पार्थः सुसंकुद्धः शीघ्रास्त्रत्वं प्रदर्शयन् । दिशः संच्छादयन्वाणः प्रदिशश्च महारथः ॥ १९॥ एकच्छायमिवाकाशं कुर्वन्नथगतः प्रभुः। प्रच्छादयदमेयात्मा पार्थः शरशतैः कृपम् ॥ २० ॥ स शरैराचिनः क्रुद्धः शतरमिशिखोपमः। तूर्णं शतसहस्रेण पार्थमप्रतिमोजसम् ॥ २१ ॥ अर्दयित्वा महात्मानं ननाद समरे रुपः। ततः कनकपुर्वीरः सन्नतपर्वभिः ॥ २२ ॥ 19 a Edn' D पार्थ संक्रद्धः Pdn' BCEGHKLN पार्थस्तु संरः A पार्थं मुसकुद्ध: FAI पार्थःससंनद्धः | Edns CGK चित्रात्मागांन N चिनान्याणान for VÍTETTIIAL E BEHBE 29 N for 3 1 BAI महार: Edn' D read:-दिशःप्रच्छाद (D स्थापयामास घाणोः प्रदिशस्तथा। 20a D °टायाम् । Idns CGH अकरोत्सर्वनः प्रभुः D कुर्वन् व्यपतस्त्वरन् र प्रकुर्वन् सर्वतःममुः। b Edns CGKLIN प्रान्छादयत् । ततः प्राच्छादयामास for अच्छादयदमेपामा। K शतशः 1 BE omit this line. 21 a Ldns CDGKN a: Il fa: for hea: 1 Edns CGHKLMN शितेरमि° BE चिच्छेदामि IC शिनोपमे: L विपोपमः । VEdns CGH दश for शत । 22 a F दर्शयित्वा । Edn- CG ननद for ननाद । B Fans CG पर्वाग्रःN शर! for वीरः I This verse is omitted in F. 19 a Sc. चचार समो पाfor ततः पार्थः मुसकुद्धः । SK, ST, SG चित्रमागांव SA चिनान्मार्गान् for शीप्रास्त्रत्वम् । SK, SA विदर्शयन् । B SK, SG, ST, SA' सर्वाव दिशो थाणेःSA'स सर्वा विदिशो याणेः1 SK, ST महायल: for महारथः। 20 a SK, SG, SA सर्वतः रुतवान् for कुत्रवगत. 1 SA विभुः for प्रभुः । ST आकाशमावृणोत्याधः सर्वे च निशितैः शरैः । b SK, SA प्राच्छादयत् 1ST जिष्णुः for पायः। 21 a S. cl. mia: for auga: 1 ST T: for pr. 1S. cL fara: for a: 1 BS.ci. ततःशर° for तूर्णशत । 22 a SG, SA अपयित्वा । SK महापाहुः SG, ST, SA महानादम् | SG अकोरा for ननाद bs.cl. ततः कनकपुवन शरेण नतरवगा।

·विराटपर्व । [अ.५२ श्लो. २३२८ त्वरन्गाण्डीवनिर्मुक्तैरर्जुनस्तस्य वाजिनः । चतुर्भिश्चतुरस्तीक्ष्णैरविध्यत्परमेषुभिः ॥ २३॥ ते हया निशितैर्वाणैवलद्भिरिव पन्नगैः। उत्पेतुः सहसा सर्वे कृपः स्थानादवाच्यवत् ॥ २४ ॥ च्युतं तु गौतमं स्थानात्समीक्ष्य कुरुनन्दनः। नाविध्यत्परसंविमो रक्षमाणोऽस्य गौरवम् ॥ २५॥ स तु लब्ध्वा पुनः स्थानं गौतमः सव्यसाचिनम् । विव्याध दशभिणिस्त्वरितः कडपत्रिभिः ॥२६॥ ततः पार्थो धनुस्तस्य भल्लेन निशितेन च । चिच्छेदैकेन भूयश्च हस्ताञ्चापमपाहरत् ॥ २७ ॥ ततोऽस्य कवचं पाणैर्निशितैर्मर्मभेदिभिः । व्यधमन्न च पार्थोऽस्य शरीरमवपीडयत् ॥ २८॥ .. 23 a M सत्वान् गाण्डीवनिर्मुको । 24 a D ते हेमविशिसः स्पृष्ट्वा । Edn' ABEFHLM विद्धाः भिन्नाः N स्पृष्टाः for याणे : DN पावकोपमः Edn' इव पावके for इव पन्नगेः । 6 Edns ABCDEGHKLMN अथ for अव । 25a L च्यवंतम् for च्युतं तु । Edni D गौतममालोक्य for तु गौतम स्थानात् । Edn' D स्थानाकुंर्तामुतस्तदा for तीक्ष्य कुरुनंदनः । 6 D न विध्यन् | All except M परवरघ्नः N रक्षमाणस्य । 2640 सव्यसाचिनाम् । bH त्वरितम् । 27 a Edna CG for 71 B Edn'D भूयस्तु । Edns GHL हस्तावापं | Edns ABCDEG HLN अथ for अप° 1 BEH अच्छिन for अपाहरत् । 28a Edns BCDEGHKLMN अथास्य for ततोऽस्य । BA विधमत् L अधमत for व्यधमत् ।CD तथK न तु for न च । L नावपीडयत् । 23 v.omitted ins.cl. 24-25 vy, omitted in S. cl. 26-27 omitted in S.cl. 28-29 'omitted in SK, SG, SA. 28 a ST:- अथास्य निशितणः सतीक्ष्णं मर्म: भादभिः 1 286 पधमत् कवच पार्थ; for यधमन्न च पार्थोऽस्य ।

·३९७ अ ५२ श्लो. २९-३३] गोहरणपर्व-कृपेण सह युद्धम् । तस्य निर्मुच्यमानस्य कवचात्काय आवभौ । समये मुच्यमानस्य सर्पस्येव तनुर्यथा ॥ २९ ॥ च्छिन्ने धनुपि पार्थेन सोऽन्यदादाय कार्मुकम् । चकार गौतमः सज्यं तदद्भुतमिवाभवत् ॥३०॥ एवमन्यानि चापानि बहूनि कृतहस्तवत् । शारद्वतस्य चिच्छेद पाण्डवः परवीरहा ।। ३१ ॥ स च्छिन्नधनुरादाय रथाच्छक्ति प्रतापवान् । प्राहिणोत्पाण्डुपुत्राय प्रदीप्तामशनीमिव ॥ ३२ ॥ तामर्जुनः समायान्ती शक्ति हेमविभूपिताम् । वियद्गतां महोल्कामा चिच्छेद दशभिः शरैः॥ १३ ॥ 29 D कायमायभो । Homits कवचाकाय आपभो। UC समय D यथा सर्पस्य वै तनुः । H omits समये मुच्यमानस्य । 31aK रुतहस्तवान् । दृढहस्तवत् । 32aH स च्छन्न | Edn- ABEKL रथशक्किम् H रशक्तिम् । 33a Edns CDGHN तदायान्तीम् K तथायान्ताम् M विभूषणाम् । 29a ST निर्मथ्यमानस्य । B ST त्वचा विमुच्यमानस्य सर्पस्येव तनुस्तदा । v. 28-29 come in ST, after v. 38. 30a ST नान्यदादत्त कामुकम् | omitted in SK, SG, SA. b omitted in S. ch 31a ST यानि चान्यानि चापानि | omitted in SK, SG, SA. b omitted in SK, SG, SA. 32s. cl. reads:- अथशक्ति पगमृश्य सूर्यवेवानरप्रभाम् । चिक्षेप सहसा कुदः पार्थाया- हुत कमणे । [SG रथशक्ति for अथ शक्तिम् । ] 33 S.. reads:- तामनस्तथापा शार्क हेमपंरिष्ठताम् । आपतन्तीम् मोकामा चिच्छेद दशभिः शरैः ॥ These v. (32-33) come after 39 a in s.cl. [SA नयाभूतान ST निशितfor दशभिः ।।

·विराटपर्व । [ अ. ५२ श्लो. ३४.३८ • युगमध्येन भल्लैस्तु ततः स सधनुः रुपः । तमाशु निशितैः पाथै विभेद दशभिः शरैः ॥ ३४ ॥ ततः पार्थो महातेजा विशिखानग्नितेजसः । चिक्षेप समरे क्रुद्धस्त्रयोदश शिलाशितान् ॥ ३५ ॥ अथास्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान् । पठेन च शिरः कायाच्छरेण रथसारथः ॥ ३६ ॥ त्रिभित्रिवेणुं समरे द्वाभ्यामक्षं महारथः। द्वादशेनाथ भल्लेन चकर्तास्य ध्वजं तथा ॥ ३७॥ ततो वञनिकायेन फाल्गुनः प्रहसन्निव । त्रयोदशेनेन्द्रसमः रूपं वक्षस्यताडयत् ॥ ३८ ॥ 31 a Edns G युगपञ्चैव BDK युगमध्ये तु L कायमध्ये तु N युगमस्य तु । D भलेन । K आदाय for तता सः । र सशरं धनुः । D ततः स धनः रुतः ततः समधमरुप: N समरंतत् ततः रुपः । b K तमेव for तमाशु । D विव्याध for विभेद | omitted in ACEF. 35a C विशिखानिसुतेजसः । BK समये for समरे FL, शला° for शिला | LM सितान् । 3600 एकेन for षष्ठेन । A तु for च । D सारथेः पत्रिणा तथा । 37 a BE आच्छेत् K अक्षः L अक्षौ for अक्षम् । M महारथाः । bEdns CGH तु ABDEKLN I for अथ | Edn: CN तदा for तथा। Edn'D ध्वजोत्तमम् । 38a Edns ABCDEGAKMN निकाशेन for निकायेन । BAL सम for समः । F इद्रदमः | Edns CDN अविष्यत for अताडयत् । 34 v.34 omitted in s.cl. 35 S. cl. reads:- तान्निहत्य ततः पार्थों निमेषादिव भारत । पुनग्न्यान्समाधत्त त्रयोदश शिलीमुखान् ।। [aSG महापर्थः 6 SG समादाय SA समादत्त ] 36 a SA' पुनरेकेन for युगमेकेन । B SK, SG, SA पष्ठेन तु शिरः संख्ये ST एकादशेन शिरः संख्ये । SG न्यरुंतन SK, SA रुपस्य for शरण । SG, ST रुपसारधेः। 37as.cl. बलवान् for समरे 1S. cl. महाबलः for महारथः । bs.cl. for अथ । S.cl. रुपत्य सशरं धनुः। 38as.cl. reads:- छित्वा पमनिकाशेन फल्गुनः प्रहसन्निव । [ ST शक' for छिला।] USG सामर्षः for इंद्रसमः 1 SK, SG, SA प्रत्यविध्यस्तनांतरे ST रुपं विघ्याध - पक्ष ।

·४. ५२ श्लो. ३९-४३) गोहरणपर्व-कृपमङ्गः। स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । गदापाणिरवतुत्य तूर्णं चिक्षेप तां गदाम् ॥ ३९ ।। सा तुमुक्ता गदा गुर्वी कृपेण सुपरिष्कृता। अर्जुनेन शरैर्नुन्ना प्रतिमार्गमथागमत् ॥ ४० ॥ ततो योधाः परीप्सन्तः शारद्वतममर्पणम् । सर्वतः समरे पाथै शरवरवाकिरन् ॥ ४१ ॥ ततो विराटस्य सुतः सव्यमावृत्य वाजिनः। यमकं मण्डलं कृत्वा तान्योधान्प्रत्यवारयत् ॥ ४२ ॥ ततः कृपमुपादाय रथं तेन नरर्षभाः। अपाजग्मुर्महावेगात्कुन्तीपुत्राद्धनंजयात् ॥४३॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे कृपमहीनाम द्विपश्चाशोऽध्यायः ॥५२॥ 396C विक्षेप for निक्षेप । 40 a Edos CGHK I TIKAI N Triestit bCD अथागतात 4la Edns OGHALI सन्तु N तर for ततः । bD शरमातेः । G L अथ for अप । 42 6 K दक्षिणं for यमकम् । G कुण्डल for मण्डलम | H समुपाद्रवत् प्रत्यधयत् । 43a Edne ABCDEGHELN विर ते for रथं तेन I CL नरर्पमः। U Edas ABCIAGEK अपजन्दुः DLIL अपानन्हुः | Lins BCDEGLN महावेगा: र महाभाग । । कुन्तीपुत्रः । 30ASA' सन्निधन्वा । b S. cl. rendst- गदापाणिरयनुत्य प्रधानममित्रहा । गदी पिक्षेप सहसा पार्थायामिततेनमे ॥५॥ [la ST अधापत्य for अवलत्य । ST तथा for स्यात् । 18 Sr तरसा for सहमा | SAJ, SG, ST पाण्डवायामिताजमे ] 40a SK, SG, ST for तु | SK स्पेगास्य परिहना। bs.dl. अनस्य । SK, SG, SA प्रतिमार्ग जगाम मा । vv. 41, 42, 4 omitted in Sidd.

·४०० विराटपर्व । [अ. ५३ श्लो. १४ ॥ त्रिपञ्चाशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच। कृपेऽपनीते द्रोणोऽथ प्रगृह्य मुमहद्धनुः । अभिद्रवदनाधृष्यः शोणाश्वः श्वेतवाहनम् ॥ १॥ स तु रुक्मरथं दृष्ट्वा गुरुमायान्तमन्तिकातू । अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठ उत्तरं वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ॥ यौपा काश्चनी वेदी प्रदीप्तामिशिखोपमा । उच्छिता प्रवरे दण्डे पताकाभिरलंकृता ॥३॥ तत्र मां वह भद्रं ते द्रोणानीकाय मारिप । अश्वाः शोणाः प्रकाशन्ते बृहन्तश्चारुवाहिनः॥४॥ LIII.la All except D तु for अथ । AL विगृह्य | Idns CGK सशत्म DN विपुलम् for सुमहत् । b All except A&N अभ्य° N अभ्या° 1 D °धृष्यं । K दुराधर्षः for अनाधृष्यः। 2aK अतिकम् । B Edns CG जयताम for रथिनाम् । L वैराटि for उत्तरम् | v. omitted in M. Ra Edns BCDEFGMN add अर्जुन उपाच before this l. Edns C ध्वजे यस्य प्रकाशते for प्रदीप्ता &c. b FM प्रवरा येन for प्रवरे दण्डे । 4 a Edn-G अत्र for तन | Edns C सारथे K मानद for मारिष । bA पहन्तः BE वहतः for बृहन्तः 1 BE साधु° for चारु° 1 H हासिनः for वाहिनः। LIIL.1av. omitted in s.cl. 2a SK, SG, ST, SA' कौंतेयः समभिद्रुतम् SA' कौतेयः समभिद्रवत् for गुरु- मायान्त &c. BS. cl. आचार्य त महायाहुः प्रोजलि: for अर्जुनो रथिनाश्रेष्ठः उत्तरम् ! S. cl. reads this v. after v.10. Bas.cl. वेदिदृश्यतमि° for वेदी प्रदीप्तानि । Us.cl. कांचने for प्रवरे । 4a SK, SG, ST द्रोणं योत्स्यामि सत्तमम् SA द्रोण यास्यामि सत्तमम् for द्रोणानी. काय मारिप । US. अमी for अश्या | S. cl. तुरगा साधुवाहिन: for यहन्त &c.

·भ. ५३ श्लो. ५-९] गोहरणपर्व-द्रोणप्रशंसा। ४०१ स्निग्धविट्ठमसंकाशास्ताम्रास्याः प्रियदर्शनाः। युक्ता रथवरे यस्य सर्वशिक्षाविशारदाः॥५॥ दीर्घबाहुर्महातेजा बलरूपसमन्वितः । सर्वलोकेषु विख्यातो मारद्वाजः प्रतापवान् ॥ ६॥ बुद्धया तुल्यो ह्युशनसा बृहस्पतिसमों नये । वेदास्तथैव चत्वारो ब्रह्मचर्य तथोत्तमम् ॥ ७ ॥ संतिष्ठन्ति हि दिव्यानि सर्वाण्यत्राणि मारिप । धनुर्वेदश्च कास्न्येन यस्मिन्नित्यं प्रतिष्ठितः॥८॥ क्षमा दमश्च सत्यं च आनृशंस्यमयावम् । पते चान्ये च बहवो नित्यं यस्मिन्दिजे गुणाः ॥९॥ 39 N fortiti i BE F1778TT: 1 N 76° for pool EMAns CG विफ्रास्ता विज्ञातः for विख्यातः 1 L भाद्वानः । 70 Edns BCDEGHELN तथैव च for तधोत्तमम् । 8ardns ABCDEGHKLN ससंहागाणि for सतिष्ठति हि | Fans CGK सर्वाणि for दिव्यानि Idns CGK दिव्यानि for सांणि। K पानि च for मारिप । 9aK दया शम: for क्षमा दमः । BE सत्दम् for सत्यम् । KP reads धमांनंदा सत्य घ दमानृशंस्यमेव च । (Cancelled by the writer & a written on the margin.) B Edns BCDEGRL पस्मिन्नित्यम् । 5as.c. पसंकाशः ताम्राक्षः विपदर्शनः । 6 8K 254 for $479 I SA? OTTES. cl. reads b before fl. 6a SK आदित्य इव तेनावी SG, ST, SA पीनदीपमुना मान for दीपंपाम° &c. B.el. मल िfor पलरूप। bs.d. सर्वलोकधनुःपेयः सर्वलोकेषु पूनितः। SA 'लोके धनुः । SG रिपुनः for पूनिता। Tas.cl. अगिरोगनमोस्तुन्यो नये पुद्धिमता पर: for युभ्या नुन्यो &c. BS.d. पत्यारो निमिला वेदाः सांगोगा: मटक्षगा for वेदाम्नव &c. BasK, ST, SA,SG मादाने समस्तानि सपेतानि सारतम् (SG सममानि) for संनिहनि &िc B SH, ST म पन तिष्ठितम् SG, SA' माममा प्रतिष्ठितम for परिमनिय AT: S. d. reads b. before a. Bask, SG, ST मेमो मागमानंम SA मारकरपातरम् for भाग्य &c bs.d. मरिना गुगा पस्मिन् सोहिनमतने । 51 ·४०२ विराटपर्व । [अ. ५३ श्लो. १०-१४ तेनाहं योद्धुमिच्छामि महाभागेन संयुगे। तस्मात्त्वं प्रापयाचार्य क्षिप्रमुत्तर वाहनम् ॥ १० ॥ वैशंपायन उवाच । अर्जुनेनैवमुक्तस्तु वैराटिखैमभूपणान् । नोदयामास तानश्वान्भारद्वाजरथं प्रति ॥ ११ ॥ तमापतन्तं वेगेन पाण्डवं रथिनां वरम् । द्रोणः प्रत्युद्ययौ पार्थ मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ १२ ॥ ततः प्रध्मापयच्छ भेरीशतनिनादितम् । प्रचुक्षुमे बलं सर्वमुद्भूत इव मागरः॥ १३ ॥ अथ शोणान्सदश्वांस्तान्हंसवर्णैर्मनोजवैः। मिश्रितान्समरे दृष्ट्वा विस्मयन्त रणे नराः॥१४॥ 10 6 Edns तस्मात्तम् । इमं त्वम् for तस्मात्त्वम् | Edns ADFGHKLIN वाहय for वाहनम् । 11aA उक्तश्च । D भपितान् । U Edns BCDEGN चोदयामास L प्रेरयामास । 126D मत्तः for पार्थम् । 13 a Edns BOGKN 9419401 Edns BCEFAKM failenti BA उद्भुतः F उद्भूतम् । मुहर्तम् for उद्भूतः । F1 सागरम् । 14aH हयः for अथ । BE हयोत्तमैः K महाजयः। B F मिश्रितान् for विस्मि | BE सगरे for समरे । Edns ABCDEGHEN प्यरमयंत जनाः for नराः। 10 as.cl. क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य मेन योत्स्ये हि सांप्रतम् (SG, ST, SA योस्यामिसंपुगे ।) es.cl. आचार्य प्रापयेदानी ममोत्तर महारधम् । 1laki s.cl. उत्तरम्वेवमुकोन्यायोदयामास तं प्रति। आजगामार्जुनरथो भारद्वाजर प्रति । SK, SG, SA omit वैशंपायन उवाच । 12a SG, SA' संमेक्ष्य for वेगेन । S.cl. सरधं रणे for रपिना वरम् । US. cl. अध्यम्पपत् for मत्युदयो । 13as.cl. धामापयन् । SK पटहवादिनम् SA, SG पणपनादिना for 'शन &c. B SK, ST पक्षोभन SA पसोभयर SG पक्षोम्पत for अघुमे । SK, SA सागरम् | SK. SA, ST उदून। Sct.rends v.13 after v.20. 11as.cl. अश्यामसोगानहोगामार्गानु पानिभिः । US.d. प्यम्मपन्न। S.cl. याजना: for रगे गरा | S.. rends v. 11 altcr v.21 a. T ·अ. ५३ श्लो. १५-१९] गोहरणपर्व-अर्जुनस्य द्रोणाभिवादनम् । तौ रथौ वीर्यसंपन्नौ दृष्ट्वा संग्राममूर्धनि । आचार्यशिप्यावजितौ कृतविद्यौ मनस्विनी ॥ १५ ॥ समाश्लिष्टौ तदान्योन्यं द्रोणपार्थो महाबलौ। दृष्ट्वा प्राकम्पत मुहुर्भरतानां महद्दलम् ॥ १६ ॥ हर्पयुक्तस्तदा पार्थः प्रहसन्निव वीर्यवान् । रथं रथेन द्रोणस्य समासाद्य महारथः ॥ १७ ॥ अभिवाय महाबाहुः सान्त्वपूर्वमिदं वचः। उवाच श्लक्ष्णया वाचा कौन्तेयः परवीरहा ॥ १८॥ उपिताः स्म बने वासं प्रतिकर्म चिकीर्षवः । कोपं नाहसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय ॥ १९॥ , 15a Edn' वीरसंपन्नी ॥ वीरसापलौ । BL शिष्यो विजितो. वीर्य for "वियों। 16a HK तथा for तदा | DN महारथी for महायलो। BEकम्पत | BEFHKL भारतानाम् IN महायलम् । 17aEdns CDGHAN ततः for तदा। 18a H महात्मान for महाबाहु। 1 TALS GK सामपूर्वम् for मापूर्वम् । 19 a rdns BCDEFGLIIN स्मः । म त्व प्रसादादरिदम for प्रनिकम &c. 6 D कर्तुम् for कोपम् । A तम् । तत् for नः । D को मः कर्तु नः for न: कर्तुम् | APHA दुर्नय: BCE दुर्जयम् । . 15as.cl. घोरो for रथो । SK समरमूर्धनि । US.cl. रधिनी for अनितो । SK, SA, ST रुतवीर्यो तरसिनो | SG नरस्विना for मनस्विना । s.cl. reads this v. after 24b. 1 16as.cl. इस नदा for तदान्योन्यम् 1 S.c. द्रोणपाडक्योर्षनो। BSE, SA भारतानाम् । S. cl. महाचमः for मादलम् । S.d. reads v.16nfter v.17. 17 as.d. आचार्य: for पाय: 1 SA SG ST प्रत्यगृहात पारदम् SE, प्रत्यगृहान्म. पडिपम् for महसन्निद वीर्यवान् । S.cl. interch. aband reads this r. after v.14. bS.. पार्थस्य for द्रोणस्य | SA, SG, ST समापत्य परंतर: SK समाप परंतप: for ममासाय महारथः। 18 Vomitted ins.cl. sa SK नमः। :: B SA' मानि | SG ST दुर्मद for दुर्ग।

·४४४ विराटपर्व । [अ. ५३ श्लो. २४-२४ अहं तु प्रहृते पूर्व प्रहरिष्यामि तेऽनघ । इति मे वर्तते बुद्धिस्तद्भवान्कर्तुमर्हति ॥ १०॥ ततोऽस्मै प्राहिणोद्रोणः शरानधिकविंशतिम् । अप्राप्तांश्चैव तान्पार्थश्चिच्छेद कृतहस्तवत् ॥ २१ ॥ ततः शरसहस्रेण स्थं पार्थस्य वीर्यवान् । अवाकिरत्ततो द्रोणः शीघ्रमस्त्रं प्रदर्शयन् ॥ २२ ॥ हयांश्च रजतप्रख्यान्कङ्कपत्रैः शिलाशितैः। अवाकिरदमेयात्मा पाथै संकोपयन्निव ॥ २३॥ एवं प्रवर्तते युद्धं भारद्वाजकिरीटिनोः। समं विमुश्चतोः संख्ये विशिखान्दीप्ततेजसः ॥ २४ ॥ 20a D त्वया for अहम् । BE प्ररुने GH प्रहते । पूर्वे । । अहं तय निष । BK for मे DRL अहसि । 21 a D S N R for 3D ofertaia FAI Farria: K bani IN ST1FAIT for 37HFT I BE omit portion from tot in 21 a to iu: in 22 b and rearl Righei &c. after stue here (a.) 22aGशत for शर। BAFM अवाकिरन् । D रणे for ततः। BE तीयास्त्रत्वम् D शीघ्रहस्त र शीघ्र शखं । Edns GIN विदर्श° BCE व्यदर्श° D निदर्श र उंदीर । 23 a A शिलाशते: F शलासितः । 24 a Edns BCDEFGKN प्रववृते H सपने । M प्रवृत्ते & तु after युद्धम् । 6 D अमि F दाप्ति° for दीप्त° 10 °चेतसः for तेजसः। 20 as.cl. नाडितः पूर्वम् 1 SK, SA प्रहरेयं तवानप SG, ST पहरेयं त्वयानघ । B SK, SA', ST क्षन्तुम् for कर्तुम् । SA' अनुमन्यताम् SG कनुमईसि । Sct. reads vv. 19, 20 after v.2. las.cl. rends . before this v. SK, SG, ST तनस्तु for नतोऽस्मे । SK अथ स for अधिक। B SK, अपामानेव for भप्राप्तश्चैिव । SK हस्तपान I this v. is omitted in SA. 22 6 SK, SG, ST 115fte for HHOTI v. is omitted in SA. 23 BST संकोचपन् for संकोरपन् । this verse is omitted in SK, SA, SG. 24a SK, SG मववृते | line omitted in SA. BS.. विमुशनो शरानुपान् for समं विमुपतो। संग्ग्ये । SA विविधान् for fafrati S. cle reads : 14, 17 & 16 between a & 6 of this .

·अ. ५३ श्लो. २५.२८] गोहरणपर्व-द्रोणार्जुनयोः प्रशंसा। तावुभौ ख्यातकर्माणावुभौ वायुसमौ जवे । उभौ दिव्यानविदुपावुभावुत्तमतेजसौ ॥ २५ ॥ क्षिपन्तौ शरजालानि मोहयामासतुनरान् । विस्मयन्त ततो योधा ये तत्रासन्समागताः ॥ २६ ॥ शरान्विसृजतोस्तूण साधुसाध्विति पूजयन् । द्रोणं हि समरे कोऽन्यो योद्धुमर्हति फाल्गुनातू ॥ २७ ॥ रौद्रः क्षत्रियधर्मोऽयं गुरुणा सह युध्यते । इत्यनुवअनास्तत्र संग्रामशिरसि स्थिताः ॥२८॥ 25a APKL वात° for वायु । U DRON विद्वामी । D तुल्यपराक्रमी for उत्तम &c 20 hrमन्तो for क्षिपन्तो | All except L नृपान् । UEdns BCDEGHN व्यस्मयंत AM विस्मयंत: 1 BE ये च तत्र समा° DEN सर्वे तर समा.. 2t aCH विसृजतः । D शीघ्र for तूर्णम् | All except FI अपूजयन् । U BE दोगेन K द्रोणं तु I C समर | APLif इच्छति । A पाडवात् । 28a Edns ACDGHKL यत् BEN पत्र for सह | Edns ACDKL अपम्पत Hअयोध्यत । UA मन G इति मु। 25a SK, SG, ST, SA' उभो विश्रुतकर्माणावुभौ श्रमानो जपे । ( SA श्रमगते रणे for श्रमगतो जये) Bs.c. उभावतिरयो लोके घुभो परपुरजयो ( हि omitted in SA and ST.) 26 ST क्षिरंतो ताद शरान् दृष्ट्वा for क्षिपतो शरनालानि । SK, SG, ST प्रिया- मोह आशिस् SA सनिया मोहमाविशन् for मोहपामास नुनरान् । bSK म्यस्मपन्त नराः स SA, SG, ST प्यस्मपन्न जनाः सरे or मिपन्न ननो योधाः । S.c. दोगानुनसमागमे for ये नत्र &c. 27as.cl. reads नराणां मुपना पास्य भूवने स महारसनः । (SA, SG, ST मनता for मुस्ता ST, SA मुमहालनः SG तुमटावनः।) BSK, SA, ST अधानाम् SG पानाव for फागुना । 28 a SA' पदपोधपत SK, SAJ, ST गुरव पदपोधया GDP ममये. थप for गुणा सा पुपरे।

·विराटपर्व। .[अ. ५३ श्लो. २९-३३ वीरौ तावतिसंरब्धौ संनिकृष्टौ महारथौ। छादयेतां शरवातैरन्योन्यमपराजितौ ॥२९॥ विस्फार्य सुमहच्चापं हेमपृष्ठं दुरासदम् । भारद्वाजोऽथ संरब्धः फाल्गुनं प्रत्यविध्यत ॥ ३० ॥ स सायकमयैर्जीलैरर्जुनस्य रथं प्रति । भानुमद्भिः शिलाधौतैर्भानोःप्राच्छादयत्प्रभाम् ॥ ३१ ॥ पाथै स सुमहाबाहुर्वेगेन च महारथः। विव्याध निशितैर्णिमेघो वृष्टेयव पर्वतम् ॥ ३२ ॥ तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुरादाय फाल्गुनः। शत्रुघ्नं वेगवदृष्टो भारसाधनमुत्तमम् ॥ ३३॥ aD तो वारी | Edas CGK अभिसं° N अपिसं 1K संनिविट? | Edns CGमहाभुजौ। BL छादयंती। 30 a H = for 1 B DHKN संरब्धोऽथ भरद्वाजः । ८ अपि for अथ । Edn' CG संक्रुद्धः । BE LN °युध्यत D °थुप्यत । 31 b BE धोतः| Edns AC आच्छाद । 32a Edns ABCDEGHKLN च for स । DHN स for F० । KLN बाहुँ Mयाहो | Edns ABCDEGHKLN महावेग: for वेगेन च । 6 H यहुभिः for निशितैः । 33a Edns BCE पाण्डव: D चार्जुनः । B Edns CDKN धेगवान् 18dn CK हृरः D दृष्ट्वा BE रुत्या GHLIM धृष्ट N दृष्टः for पृष्टः। 29 S..तो समीक्ष्य तु सरब्धी । SG, ST निरुटमारों। B SK, SA, ST शरोघस्तो SG शरोधास्तो for शरमातेः । 30 a SK, SG विष्फार्य घ महाचापं SA, ST स विकार्य महच्यापम् । SA दुरानमम् for दुरासदम् । Bs.cl. संरब्धस्तु तदा द्रोणः प्रत्ययुध्यत फाल्गुनम् । (SA' पाण्डवम् for फाल्गुनम् ।) 316S.. पाणः for भानोः । SG, ST प्रच्छादयत् । SK, ST दिश: SA, SG हिजा for प्रभाम् । 32 as.cl. readst-अनुनस्तु तदा द्रोणं महायेगेमहारथः । (SA' महारः।) BS.. शतशो for निशितः 1S.. धाराभि for मेपो दृश्या। 33 aSK आनम्ययानुन: SG, ST, SA' आपम्य पार्जुन: SA' उपम्य पाण्ड: for आदाप फाल्गुनः। 6 SK TE SA FIE SA? TIET SG $TZ: ST 47: for 22: 1 ·अः ५३ श्लो. ३४-३७] गोहरणपर्व-अर्जुनयुद्धकौशलम् । :५०७ विससर्ज शरांश्चित्रान्सुवर्णविकृतान्वहून् । नाशयच्छरवाणि भारद्वाजस्य वीर्यवान् ॥ ३४ ॥ तूर्णं चापविनिर्मुक्तैस्तदद्भुतमिवाभवत् । स रथेन चरन्पार्थः प्रेक्षणीयो धनंजयः ॥ ३५॥ युगपदिक्षु सर्वासु सर्वशोऽत्राण्यदर्शयत् । एकच्छायमिवाकाशं वाणैश्चके समन्ततः ।। ३६ ॥ नादृश्यत ततो द्रोणो नीहारेणेव संवृतः। तस्याभवत्तदा रूपं संवृतस्य शरोत्तमैः॥ ३७॥ 34 a BE नीस्ण for चित्रान् । B Edns GKII नाशयन् DII शमयन् I D सर्व for शर | Kजालानि for दांणि ID भरद्वाज°1 35aN चापि for चाप I CD मुक्ताः N विमुक्तानि । मनमोभवत् for धनंजयः । 36 aK बाग for सर्वाम् | Edns CGH सवंत: BDEKLN सशस्त्राणि । ABELN दर्शयन् । v. omitted in f. BN एकंडाय । D धनजय N धनंजयः स सर्वशः for समन्ततः। 37aEdns CDGLN तदा for ततः। BA स वृत्तस्या 34 a SK, SA, SG शगंध विसृजन ST शश्यि विक्षिपन् for विमसन शरान् । Us.cl. reads पाच्छादबदमेयात्मा मारद्वाजरथं पति (SG, ST, SA मच्छादयत् । ST मारद्वाजम् ।) 35a s. cl. read: ट्रोणचापविनिर्मुक्कान्याणान्नाणेग्वारयत् । (SG, ST, SA बागेयांणाद for वाणान्याण: ST अपायत, SG अदारयत् for अाग्यत् ।) USK, ST सरधोप्ययरत्यर्थः SA सरथो व्यचरत्याः SG सरथो विचरत्साः। Sct. महारथ: for धनंजयः। 36a SK, SA सर्वतोसाण्यवामृनन् SG मनोखानधाग्यत् ST स्वंतोखाग्यवारयत् for सदंशोसाण्यदर्शयत् । BSA धनन्नयः SG निरंतरम् for समन्ततः। 37 a SK, SA, ST पर्वत: SG मानुमान् for संवृतः । US.cl. रम्यं नस्य रभोतमे for मंमृतस्य शगत्तमः ·विराटपर्व । [अ. ५३ श्लो. ३०.५१ जाज्वल्यमानस्य यथा पर्वतस्येव सर्वशः ।, स दृष्ट्वा तु रणे पार्थः शरैः स्वरथमावृतम् ॥ ३८॥ विस्फार्य च धनुःश्रेष्ठ मेघस्तनितनि:स्वनम् । अग्निचकोपमं घोरं विकर्षत्परमायुधम् ॥ ३९ ॥ व्यशातयच्छरांस्तीक्ष्णान्द्रोणः समितिशोभनः। महानभूत्ततः शब्दो वंशानामिव दह्यताम् ॥४०॥ जाम्बूनदमयैः पुट्टैश्चित्रचापवरातिगैः । प्रान्छादयदमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च प्रभाम् ॥ ४१ ॥ 38 a D यथाजाज्व' | Edns CGN तदा for यथा । M °स्येव H स्म च । all except DN सर्वतः। B All except AFM दृष्ट्वा तु पार्थस्य रणे ( D पास्य तु H शरैः for रणे । )H रणे for शरः। 39 a Edns ABCDEFGKLN स विस्फार्य for विस्फार्थ च IDKN चित्र for श्रेष्ठम् । M जनित for स्तनित । BK चकमिवाविद्धं । Tdns CGHT व्यकप D विक ABEFRLI विकर्षन् । N परमायुसम् । 40a Edn' D व्यपातय° KAM विशातय° 1 Edn' ACFGHKLMN तांस्तु for तीक्ष्णान् । D समर for समिति । 41aEdns BEG विनिर्गत: A प्ररातिगे। BH प्रभाः। 38 a This line is omitted in S. cl. This line is omitted. in. ... 39 asK, ST विरुष्य सुमहच्यापम SG विकार्य च महच्चापम् SA विरुष्य बलपधा. पम् for विस्फार्य च धनु श्रेष्ठम् । USK, SG. ST, मण्डलीरुतमाहवे SA मण्डलीरुतकामुक्म for विकर्पत्परमायुधम् । S cl. interchanges a & b, 40a SK, SG, ST सान्निधूप शरान्धरान SA तान् विधुन्वश्वरान पोरान tor म्पा. नयमस्तीलणान् । S.cl. द्रोणोपि समितिनयः । line omitted in SK, SG, SA. 4l a sG, ST, SA तस्य जाभ्यूनदमयः SK तत नाम्मनदमय: for नाम्पूनमः पहुँगैः । SK दामरामिसमेः शः SA दीप्तरनिशिरोपम: SG शरमिशितोपम: ST दामामिमयः शts for चित्रपासवरातिगा। USG, SA मादयत् । SA' प्रमः।

·भ.५३ श्लो. १२-१५] गोहरणपर्व-द्रोणार्जुनयुद्धम् । ४०९ ततः कनकपुडानां शराणां नतपर्वणाम् । वियञ्चराणां वियति दृश्यन्ते बहवो ब्रजाः ॥ ४२ ॥ द्रोणस्य पुसमक्ताश्च प्रभवन्तः शरासनात् । एको दीर्घ इयादृश्यदाकाशे संहतः शरः ।। ४३ ॥ एवं तौ स्वर्णविकतान्विमुश्चन्तौ महाशरान् । आकाशं संवृतं वीरावुल्काभिरिव चक्रतुः ॥४४॥ शरास्तयोश्च विवभुः कङ्कबहणवाससः। पतयः शिरसिस्थानां हंसानां चरतामिव ॥ ४५ ॥ 420 BE नश्यते for दृश्यन्ते। K2 सर्वत: for बहकः । 43 a LI द्रोण । N पुवाशक्का BE पञ्चशब्दा° C पुवमुक्ता HK पृहसंसक्ताः । L पश्यत् for दृश्यत् । D संवृतः । संयतः N सहरः । L शिरः। K इवाकारो प्रभदन् दृश्यते शरः। 44 6 D आदृतम् । संवृतो for मवृतम् : A उप L अभि for इव । 45 a Edns EGH 7 for i Edns BCDEGUKN OO ME #27: B Edns BCEGKLIN पक्यः ĀD पक्ति: 1 Edns ABCDEGKLN शरदि for शिरसि । Hशरकाले for शिगसिस्थानाम | Edng ADGKLN स्वस्थानाम BE स्वस्यानाम् । H सयोनानामिवारे for इंसानों &c | 42a SK, ST कांचन for कना। Us.cl. वियद्तानां चरताम् for वियच्चराणा वियति । SG दृश्यते बहुला प्रभा ST पश्यति यहवः ममा: SA दृश्यन्ते बहुशः प्रमाः for दृश्यन्ते यहयो बनाः । 43 as.cl. reads शरासनात्तु द्रोणस्य प्रमदन्ति स्म सायकः। BSK, आमांत: SG आगतान ST. SA अपाङ्गात् for अदृश्यत् । SK, SG, SA प्रदृश्यन्ते महाशग: ST प्रदृश्यत महार: for आकाशे महतः शरः। 44 a S. cl. एवं मुवर्णविकृतान् I SK विमुश्यन्तो शरान्यहून SA विमुञ्चन्तों यहूच. रान ST विमुञ्चन्मुयहून शरान् । b SG संवृता मेवाः for सवृतं धारो | SG धागभिः for उल्कामिः । 45a SG शराथापि यमुः । SK, SA, ST तयोः शराय IS.. यहिणवाससः । USK, SG, SA पड्कमः भरदिमत्तानां 1ST शरमत्तानम् tor frसिस्भानाम् । S.cl. मारसानामिवाम्यरे for इंसान घरतामिव । 52M .

·४१९. विराटपर्व । [अ. ५३ श्लो. ४६-५० -- युद्धं समभवत्तत्र सुसंरब्धं महात्मनोः । ::. द्रोणपाण्डवयो|रं वृत्रवासवयोरिव ॥ ४६॥ तौ गजाविव चासाद्य विपाणाप्रैः परस्परम् । शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजन्नतुः॥४७ ॥ तौ व्यवाहरतां शुरौ संरब्धौ रणशोभिनी। उदीरयन्तौ समरे दिव्यान्यस्त्राणि भागशः॥४८॥ अथ आचार्यमुख्येन शरान्सृष्टाञ्छरासनात् । निवारयच्छितैर्वाणैरर्जुनो जयतां वरः॥४९॥ दर्शयन्नन्द्रिरात्मानमुयमुनपराक्रमः। रेणुभिस्तूर्णमाकाशं बहुभिश्च समावृणोत् ॥ ५० ॥ 46 a N तयोः before युद्धं & amit तत्र । K तयोः संरब्धयोमहत् for मुसंरब्धं &c. 47 a BEN संकुद्धो D सरब्धौ for चासाय ।। BE जग्मतुः । 48 a DN उभो पचरताम् for तो व्यवा &c. FHM व्यव° BE "हारनाम् | Edns युद्धे G युद्धम् for शूरो। b A उदीरयेताम् F उदीयंतां हि उदीरयंताम् । BE भागतः । 49 a Edns BLDEGAN वाचार्य । AKL स तथाचार्यमुख्येन for अथ आचार्य &c. Edns BCDEGHL शिलाशितान N शिलान् सितान for शरासनात् । b Edns ABCDEFHIN न्यवारयत् । र रथिना for जयताम् । 50 a Edns DGN वीक्षमाणानाम् C पोदय AK रोद्रमात्मानम् FIf इंद्रमात्मानम् । ins DGN असम् C शाखें for उग्रम् । ॥ समन्युब for उममुपम् । CHL पराफमम्। HDfor च। 46 a SK, SA नत्तु युद्ध महदोरम् for युद्ध समम्वत्तर | SK, SA, ST तयोः सर• ब्धयोरभूत् SG तयोः संरब्धयोस्तदा for मुसरब्ध महात्मनोः । Us.cl. अत्यद्भुतगचिन्यं च for द्रोणपाण्डवयोोरम् । 47 as.cl. महागनाविरासाय। 48 as.cl. ध्यदारयता for व्यवाहानाम् 1 S.d. सन्नद्गो for संरब्धो 1 SA रणशोभिती। US.cl. दिव्यानि for ममो ISK, SG. ST माहादि SA सांणि for दियानि । S.cl. reads this I. after r..16 19 a S. cl. progrcda i SK, SA, SG Rozgat ST hirisa for शरासनाय । USK, SAL ST मारय SA' अवाकिरए for निवारपस् ! SG अारमनने पांग: for निशार &c. 50 « SK, SA, SG for R: ST ITT 776AFETTEI Srrपममुपपराधमः I SG उपरापमा ।

·च ५३ श्लो. ५१-५५] गौहरणपर्व-द्रोणार्जुनयुद्धम् । जिघांसन्तं नरव्याघ्रमर्जुनं तिग्मतेजसम् । अर्जुनेन सह क्रीडन्गरैः सन्नतपर्वभिः॥ ५१ ॥ दिव्याघ्राणि विमुश्चन्तं भारद्वाजं महारणे । अस्वैरत्राणि मंगार्य फाल्गुनः ममयोधयत् ॥ ५२ ॥ तयोरासीसंग्रहारः कुद्वयोर्नरसिंहयो। जयैपिणोस्तदान्योन्यं देवदानवयोरिव ॥ ५३॥ ऐन्द्र वायव्य पानेयमस्रमनेण पाण्डवः । द्रोणेन मुस्तं मुक्तं च ग्रसति स्म पुनः पुनः॥ ५४ ।। एवं भरी महेप्यासी पिसजन्ती शरांस्ततान् । एकन्छायं चक्रतुस्तावाफाशं भरवृष्टिमिः ॥ ५५ ॥ 51aK भाम° for निम्म। B FILS ABCIGIN आमाह HK अवास्यत्तदा वीर for 'अनुनेन &c 52 a Ldn' CG दिया यागि वर्षतम् Ldn' ABDLLN दिया यखाणि भुक्तम् K दिव्याण्यसाणि च द्रोणो | EAn CG तस्मिन्वे तुमुळे रणे। ldn' BDEHN मार• द्वाज K विमुरतम् for भारद्वानम् । bTan3 BCDIGHKN फान्गुनम् । 530 Idn ABCDEGKLN अमक्सिी H सामणिो tor जयविगो । 54 acr ऐट ! I repeats a -गेद्र वाययमाप्रय वितरे म शासनात् । I Lins CG Atama BDI #TATT I Hk 7 for TI NA for 55a D मनो 1 यारो for गरौ | A विमृजन : D मृनतो निगिनान् शगन्। Lins CG HN गिलान् शरान Aरान् शनान् BLL शरान् शिलान् for शरीरानान् । ormatted in M. ilasu, SA भारतेनमम् SA मामदशनम् ST मामने नसा for तिम्मने नसम् । SG, ST, SA समान Sh सन् for सह शान् । 52 a thus fipe is omitted in S d. BSc. पार्धा डोगरयारपत् for फगत ममपोषयन् । 53SG गुशियय : for नामिदयो । USd. अपम पो रहर पे परिवारपाधि । (T for परि ।) Sta As for वायाम् I ST असते fo- आपमत। Sh, SA,SI मुर्गा मा पा SG मुक माद पम् for न मुमु पIS cl.पमा। 55ash, Shशिशिम SA सिरान ST भिगमन् lor रननन् । isdont for पम्नागे।d. मानम भा। पमति रम ·विराटपर्व । [ अ. ५३ श्लो, ५६-५९ ततोऽर्जुनेन मुक्तानां पततां वै शरीरिषु । पर्वतेष्विव वज्राणां शराणां श्रूयते स्वनः ॥ ५६ ॥ ततो नागा स्थाश्चैव वाजिनश्च विशांपते । शोणिताक्ता व्यदृश्यन्त पुष्पिता इव किंशुकाः ॥ ५७ ॥ बाहुभिश्च सकेयूरैर्विचक्रैश्च महारथैः । सुवर्णचित्रैः कवचै जैश्च विनिपातितः॥५८॥ योधैश्च निहतैस्तत्र पार्थवाणप्रपीडितैः । बलमासीत्समुद्रान्तं द्रोणार्जुनसमागमे ॥ ५९ ॥ 56 a Edns BCEFGHKLM तत्र for ततः। DN पनिताना for पतता वै । AB EFHKLM च for वै । BAK शुश्रुवे for श्रूयते । F2 स्वरः M पुनः for स्वनः । 57 MCD नागरथा । DHKN सादिनः for वाजिनः । b H दृश्यते । व्यगजन्न fo• गदृश्यन्त । I, किंशुको इव पुष्पिताः for पष्पिना &c. 58 a Ldns BCEGHKLMN विचित्रैः for विचः । चिनैश्य क्वः। N गजैश्वापि निपातितः D धजेश्यापि निपातितः । 59a BE यानः for योधैः । H सैन्यम् for.यलम् । BBAKM मुसभ्रान्तम् D सुविभ्रान्तम् for समुद्घान्तम् । 56as.cl. च for वे। B SG एव for इव । ST वर्षाणाम् for वाणाम् । 57 a SK, SG, ST tarp*TI*7 SA TUIN1271: for TI S. cl. mifcat: for याजिनः ISG पदातयः for विशपते । USA शोणिता ः for शोणितावताः। S.ci. च दृश्यन्ते for व्यहरपन्त । 38as.c.निरुत्तेः for विचः। 69 SA चाnि from ISG रुष्ण for पार्थS.cl. अभिपीडितः। .5K मुसमग्तम् for मुद्धाम्नम ।

·अ.५३ श्लो. ६०.६४] गोहरणपर्व-द्रोणार्जुनयुद्धम् । विधुन्वानी तु तौ तत्र धनुपी भारसाधने । आच्छादयेतामन्योन्यमन्वेक्षन्ती रथेपुभिः ॥ ६ ॥ तयोः समभवद्युद्धं तुमुले भरतर्षभ । द्रोणकौन्तेययोस्तत्र पलिवासवयोरिव ॥ ६१ ॥ अथ पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैः सन्नतपर्वभिः । व्यदारयेतामन्योन्यं प्राणयूते प्रवर्तिते ।.६२ ।। अथान्तरिक्ष नादोऽभट्टोणं तत्र प्रशंसताम् । दुष्करं कृतवान्द्रोणो यदर्जुनमयोधयत् ॥ ६३ ॥ प्रमाथिनं महावीर्य दृढमुष्टिं दुरामदम् । जेतारं देवदैत्यानां सर्पाणां च महारथम् ॥ ६४ ॥ 60a N वीरो for तत्र । D धनुषा । A omits from 'तन' in 60 a to तय in 61b. UD आच्छेदयेताम् BE आच्छादयन्ताम् C आन्दयनाम् F आच्छादयेनम् । Edns BCDEGN नतक्षतुः । मतर्गत: K विताना सतसंतो F मन्येक्षतो। Hरपोपुभिः । Gla D रोमहर्षणम् FIN लोमहर्षणम् for भरतर्षभ । UK वृष for यनि । 626 HL विदा BE व्यदाग्यंतो for ध्यदारयताम् । माणि° 1 ABDLHLI प्रद. संते । N reads this l. after v. 55 also ( v. 1. दादयेतामपान्योन्यम्।) 63aH अंतरिक्षनादः। 64a L तरस्थिनम् for दुरामदम् । 6 DN मत्यांनाम् for देत्यानाम् | Edns CDGK सर्वेषाम् for सर्राणाम् । DK 60 a STAधुन्नाना नतो पारा : SK, SG तु नो वांगे SA स्तो पारी for तु नो नत्र । USK, SA' माच्छादपेताम् ST, SA' प्रसादयेताम् | SK, SA विवक्षन्तो परेभिः, SG विधतादिवशुभिः ST दिसन्तो पायुभिः for अन्वेक्षलो. एपभिः। 61 terse omitted in S. d. 62 this verse is omitted in s.cl. cxcept ST. 63 GSG अन्नपि नु सप्दोमुन् । 648 SK मद यानाम् SG, ST समन्यानाम् A मदेवानाम् । Sci. मी for रुसंगम् ।

·१४ विराटपर्व। [अ. ५३ श्लो. ६५-६९ अविभ्रमं च शिक्षां च लाघवं दूरपातितम् । पार्थस्य समरे दृष्ट्वा द्रोणस्याभूच्च विस्मयः ॥ ६५ ॥ अथ गाण्डीवमुद्यम्य दिव्यं धनुरमर्पणः। खे चकर्प रणे पार्थो बाहुभ्यां भरतर्षभः ॥६६॥ तस्य बाणमयं वर्ष शलभानामिवायतम् । न च बाणान्तरे वायुस्तस्य शक्नोति सर्पितम् ॥ ६७ ।। अनिशं संदधानस्य शरानुत्सृजतस्तथा । ददृशे नान्तरं कश्चित्पार्थस्याददतोऽपि च ॥ ६८॥ तथा शीघ्रास्त्रयुद्धे तु वर्तमाने सुदारुणे। शीघ्राच्छीघ्रतरः पार्थः शरानन्यानुदीरयत् ॥ ६९ ॥ 65a L शिष्यस्य M शिष्याणाम् for शिक्षा च । b BEK आसीत् for अभूत् । 66 aH अमर्षणम् । 6 Edns ACDFGHKLMN PT Fof K Td for tot Edns BEKN भरतर्षभ । 67aL आयतिः Edns ACDFGHKMN आयतिम् । U DN अप्यस्य K तस्य for पायुः। Edns CGH अस्य DEN पायः for तस्य। 68a D वे सृजतः N विसृजतः for उत्सृजतः । UEdns ददर्श BE नान्तरम् for ददृशे । BE ददृरो for नान्तरम् । D किंचित् । BE वा for च। 69 a H अथ for तथा : N तथास्त्र युद्धे घोरे तु । BE वनमानोतदारुगो । | Edns CG शीघ्र शीघ्रतरम् | UK शीघ्रतरम् । 6bas.d. दूरपातनम् for दूरपातितम् । USG पांडवस्य समम् for पार्थस्य समरे । S. cl. आसीत् for अभूत् । 66US.. विचकर्ष for से चक। SG रुप्णः for पार्थः। 67 a SG शलभानान्तराभवत् । S.cl. अभवत् for आयतं । B SG कुत: for न च । S.cl तस्य for वायुः । S. cा पाय: for नस्य । 68as.cl. अभीक्ष्णम् for अनिशम् । S.cl. बाणान् for शरान् । SK नाम्नां SA नान्तरः। SK, SG, ST किंचित for फचित् । SK, SA आपततः SAI ST, SG अपि ततः for आददतः। SG युधि for अविप। 69 a SK, SA युद्धे तु रुतशीमासे SG युद्धेषु रुतशीघ्रा ST पद्धे तु रुतमारते for मथा शांभासयुद्धे तु। b S. d. vitara for fi 1 SG : for us SK, SG, SA उदरपत् ST उदीरयन् ।

·४१५ अ. ५३ श्लो. ७०-७३] गोहरणपर्व-द्रोणभङ्गः। ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् । युगपत्तापतस्तत्र द्रोणस्य रथमन्तिकातू ।। ७० ॥ द्रोणेऽवकीर्यमाणे तु शरैर्गाण्डीवधन्विना । हाहाकारो महानासीत्सैन्यानां भरतपम ॥ ७१ ॥ पाण्डवस्य च शीघ्रास्त्रं मघवान्संप्रपूजयत् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव ये च तत्र समागताः ॥ ७२ ॥ ततो वृन्देन महता रथानां रथयूथपः । आचार्यपुत्रः सहसा पाण्डवं प्रत्यवारयत् ॥ ७३॥ 70aCH शर° for शत° IM हाणाम् । U D पातयत् HN प्रापयत् । H अन्तिकम् K सन्निधो for अन्तिकात् । 71a Edn' CG कार्यमाणे तदा ट्रोणे Edn' D आकार्यमाणे द्रोणे तु 1 अवकीर्यमाणे द्रोणे तु । BE द्रोणे विकीर्यमाणे तु K विकीयमाणे द्रोणे तु N कीर्यमाणे द्रोणे तु । Edns BCDEFGHLN धन्वना । VA सेनानाम् । 72a Edns ABCDFGHLN तु for च । र साइवस्य । Edn BCDEGH KLN मघवा प्रत्य° Edni F मघदान प्रत्य° 11 ते देवान प्रत्यपुजयत् । BH सर्वे for चैध । DN तत्र तत्र for ये च तत्र। TBa HK अथ for तता । L रथयूथपेः । BRan- CG पर्यवारयत् । 70a SK, ST शरसस्त्राणि । 71 a s. cl. विकीर्यमाणे द्रोणे तु । SK, SA, ST °धन्दना । 72 a sK तु for च । SK मावा SG देवाश्च for मघवान् । SG समपूनयन् SK, SA, ST समपूजयत् for समपूजयत् । BSG गन्धर्वाप्सरमः । 73 a SK, SAI, SI, ST रधिनाम् SA' रथेन for रथानाम | SK रवियवः SA रथयथयम SAथयधपः for रथय्वपः । Us.d. तु शरे: for सहसा I SA' समधारयत् for प्रयदारयत् !

·विराटपर्व। [ अ.५३.श्लो. ७४-७७ अश्वत्थामा तु तत्कर्म हृदयेन महात्मनः। पूजयामास पार्थस्य कोपं चास्य करोदृशम् ॥ ७४ ॥ सोऽमर्पवशमापन्नः पार्थमभ्यद्रवद्रणे । किरञ्छरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ७५ ॥ आवर्त्य तु महावाहुर्यतो द्रौणिस्ततो हयान् । अन्तरं प्रददौ पार्थो द्रोणस्य व्यपसर्पितुम् ॥ ७६ ॥ स तु लब्ध्वान्तरं तूर्णमपयाजवनैहयैः । च्छिन्नवर्मध्वजः शूरो निकृत्तः परमेपुभिः ॥ ७७ ।। इति विराटपर्वणि गोहरणे द्रोणभङ्गो नाम पिचाशोऽध्यायः॥ ५३॥ 74 a DJ for 1 b All except M अक्ोत् । 75a Edns CDGHKN समन्यवशमापन्नः । ॥ रणे।। BE वृशिवान् । 76a All except I आवृय । B KL व्यवसर्पिनुम् [ च व्यवस्थितम् for व्यपसर्पितम् । Tradn BCEFGHALIIN अपापात् Edn' ध्यपायात् D व्यपयात् । U BH °चम° F वत्मLN °धर्म° for वर्म°C निवृत्तः EL निरुतः । 74aSG महामनाः for महात्मनः। B SH, SA, SG, ST नदाकरोत् SA' सदावरोव for करोदृशम् । Taas.cl. स मन्यवशम्। TGa SK. SG, ST आवृत्य cिr भारयं । SK, SA' SAL, SG H ST मु for तु । SK, SG मस्ततोऽभवत् ST द्रोणस्नतो थयो SA' ट्रोणिस्तमम्पपासु for द्रगिस्ततो हयान्। b SG पारितुम् SA यस्तरिम् । 77 a SK, SG, ST 7777; for II SG 371911 ST 97997 SK, SA अायात् । US..पना: for पयनः।

·४१७ अ. ५४ श्लो. १-४ ) गोहरणपर्व-पार्थाश्वत्थामयोयुद्धम् । ॥ चतुःपञ्चाशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । अथ द्रौणिर्महावीर्यः प्रययावर्जुनं प्रति । शरजालेन महता वर्षमाणमिवाम्बुदम् ॥१॥ तयोर्दैवासुरसमः संनिपातो महानभूत् । किरतोः शरजालानि वृत्रवासवयोरिव ॥२॥ न स्म सूर्यस्तदा भाति न च वाति समीरणः । शरगाधकृते व्योग्नि छायाभूते समन्ततः॥३॥ महांश्चटचटाशब्दो योधयोयुध्यमानयोः । दह्यतामिव वेणूनामासीत्परपुरंजय ॥४॥ LIV 1 Edns CDGHKLAIN तत: for अथ | Edns GHL महाराज A. महाभागः BEF महाभाग M महावीर्य । माययो | Edns BCDEGHKLIN रणे for प्रति। 6 L शरधारेण । D °माण इवाम्बुद ब वर्षमास इवाम्बुदः । 2a DK ततः for तयोः । तयोः for महान् । bDE किरन्तः । 3 a H.न सः for न स्म । N भाति for सूर्यः। D दिवा for तदा । N सूर्यः for भाति । D रात्रि for वाति । B Edns H जालावृते BE भूते रुते CGM गाढे रुते D संवीरुते र जालाचित° N सपैश्चिते for गाधेरुते । D हाहामते । 4 a BE चरचराशब्दः । H यस्तयो for योधयोः। Pdns BCEG हन्यमानयोः ARH वग्यमानयोः र भियमानयोN विध्यमानयो। BAECDEFGKMN पुरंजयः । LIV. 1 a omitted in S. cl. as.c. वर्षमाण इवाम्पुदः । 2aSG महात्मनो for महानभूत् । 36 SK, SG शरगाढे ST SA' शरजाले SA शरनाते for शरगाध° 1 scl. छायाभूतमिवाभवत् । 4aST चटपटी for चटचटा | SA योधयोः B.Sc. परमदारुण for परपुरंजयः । 53ME ·४१८ विराटपर्व। [अ. ५४ श्लो. ५-८ हयानस्यार्जुनः सर्वान्कृतवानल्पजीवितान् । ते राजन्न प्रजानन्ति दिशं कांचन मोहिताः॥५॥ ततो द्रौणिमहावीर्यः पार्थस्य विचरिष्यतः । विवरं सूक्ष्ममालोक्य ज्यां चिच्छेद क्षुरेण ह ॥६॥ तदस्यापूजयन्दवा दृष्टा कर्मातिमानुपम् । द्रोणो भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्चैव महात्मनः ॥७॥ ततो द्रौणिर्धनंग्यष्टावाक्रम्य तु नरर्यभात् । पुनरेवाहन पाथै हृदये कङ्कपत्रिभिः ॥ ८॥ 5a L हयास्तस्यार्जनः । म तूर्ण for सर्वान् । KL अल्पजीविनः । 6 Edns CFG प्रजानन्त D अभिजानन्ति HL प्रजानाति । 6a D तदा N तथा for ततः । BE अतिचरिष्यत: HK चरतो रणे L वितरिष्यतः । bH चिच्छेद ज्या शरेण ह । 'D स: LIf हि N च for ह । Ta H दूतस्य पूजयन्नेव । D कर्म for देवाः | Edns BCEHKLLN कर्म D देवाः for दृष्ट्वा । Edns BCDEGIKLN दृष्ट्वातिमानुपम् । UL द्रोणभीष्मो च । Edn' GHAf महारथा: Edn' BCDEKLN महारथः । 8 a BE द्रोणिः | Edns CG धनुःश्रेष्ठम् D धनुष्रुप्य FHL धनुष्यष्टो ॥ धनुष्यस्यो । Edns CG अपरुप्य BEL अपक्रम्य D व्युपक्रम्य HAI उपक्रम्य K व्यपक्रम्य N व्यपरुण्य | Edns CGH रथपभम् BE नरपंभ D रथमा र महारथ: LAI नर- पभम् N च वीर्यवान् । based. ह्यास्तस्यार्जुनः । SK, SG, ST सख्ये SA सखे for सान IS cl. अल्पनेजसः। USA स राजन्न प्रजानाति SG राजन्न पतिजानाति ST राजन्नतिविजानाति । SA, SG दिशा ST दिशि for दिशम् | SA काश्चन मोहितः । GUS, cl. नुनोद for चिच्छेद । SK, ST, SA सः SG च for है। ras.c. कम दृष्ट्या for दृष्ट्वा कर्म। ST अतिमानवम् । UST मिनटोणरुपाव कर्णशेव महारथः । line omitted in SK, SG, SA. 6a SK धनुर्यस्य SG धनुः पश्या ST धनुग्यो | SH, ST, SA प्यपझम्य । SG ध्यनियम्य I SA' परंत: SK, SG, ST, SAI नरर्षभः । USK.SG, ST पुनरप्यभ्यहन SA पुनरभ्यहनन् ।

·अ. ५४ लो. ९-१३] गोहरणपर्व-पार्थद्रीणियुद्धम् । ४१९ ततः पार्थो महाबाहुः प्रहस्य स्वनवत्तदा । योजयामाम नवया मोर्ध्या गाण्डीवमोजसा ॥९॥ ततोऽर्धचन्द्रमावृत्य तेन पार्थः समागमत् । वारणेनैव मत्तेन मत्तो वारणयूथपः ॥ १० ॥ ततः प्रववृते युद्धं पृथिव्यामेकवीरयो। रणमध्ये योरेवं सुमहल्लोमहर्पणम् ॥ ११ ॥ तो बीगै ददृशुः सर्वे कुरवो विस्मयान्विताः। युध्यमानी महावीर्य यूथपाविव मंगती ।। १२ । ती समाजन्नतुर्वीराबन्योन्यं पुरुपर्पभी। भरिगगीविपाकारज्वलगिरिव पन्नगः ॥ १३ ॥ 9aK विहम्य for प्रहस्य । BA मुथ्यां। 100 Edns BCEGKL इव HN च for एव । 178DGHKEN एe for एवम् । F मुमहा° for मुमहन् । 12afदिस्मर गता। BK महात्मानो N महादीगे for महावीर्यो । म वृषमाविद । D सहतो N मयुता for सगतो। 13 a Edn' BDE समाजग्मतुः 1 D अन्योन्य for अन्योन्यम् । BC आशिविपाकार. M आशीविपागाये | AK पावकः for पन्नगा। 9aST नर for तनः। SK, SG पहनन् । USE, SG, SA च तटा ST स तदा for नवा IST मोया। 10a sK, SA' आहृत्य for आवृत्य । SK, SA: समाहत. I omitted in SG, ST, SA1 b omitted in SA?. SK, SG, ST, SA? 7 for 971 11 a SG प्रवर्तते for प्रववृते | omitted in SAI USK, SG, ST, SAR for एवम् । रोम° for लोम | omitted, in SA', 12 ascl कुग्व. for ददृशुः । दश for कुरव US. cl. महा मानो।Sc. दिग्दो for यधरी। 13 asT, SA समानग्मनु । SH, SG, ST परश्यरनयरिगो SA' परस्परमरिणी SA' परस्परममयंणो for अन्योन्य 1 Bs.cl पाव. for पन्नगे । ।

·विराटपर्व। [अ. ५४ श्लो, १४-१८ अक्षय्याविपुधी दिव्यौ पाण्डवस्य महात्मनः । तेन पार्थो रणे शरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ १४ ॥ अश्वत्थाम्नः पुनर्वाणाः क्षिप्रमभ्यस्यतो रणे । जग्मुः परिक्षयं तूर्णमभूत्तेनार्जुनोऽधिकः ॥ १५ ॥ ततः कर्णो महच्चापं विकृप्यांभ्यधिक रुषा । अवाक्षिपत्ततः शब्दो हाहाकारो महानभूत् ॥ १६॥ तत्र चक्षुर्दधे पार्थो यत्र विस्फार्यते धनुः । ददर्श तत्र राधेयं तस्य कोपो व्यवर्धत ॥ १७ ॥ स रोपवशमापनः कर्णमेव जिघांसया । समैक्षत विवर्ताभ्यां नेत्राभ्यां कुरुपुंगवः ॥ १८ ॥ 14 aK अक्षज्यो K अक्षयो। म इषुधिः । 15 a M सुपर्वाणा: for पुनर्याणाः । Edn' CG अप्यस्यतः N अभ्यस्यतो । 6 BERKLN शीघ्र for तूर्णम् | Edns BCDEGHKLMN अधिकोऽर्जुनः for अर्जुनोऽधिकः ।, 16 a Edns G महापापम् | Edns CG तथा for रुषा । BC अवाक्षिपम् L अथाक्षिपत् N अवाकिरत् । BE शक्की for शब्दः । 17 a Edns CLN 27: BE 374 for I BM यत्र for तत्र | Edn' न्यवर्धत H अभ्यवर्ततः र अप्यवीधत् L अभ्यवीरधव N अप्पवर्धतः for व्यवर्धत । D कोपश्यास्याभवत्ततः । M तस्य कायोत्यवीवृधत् । 18aN सरोपवेशम् । 6 Edns CGL तमक्षत D सपेक्षत F समेत्यत K अन्वक्षत N अपक्षत for समे- क्षत 1 Edns ACDGKLMN विवृत्ताभ्याम् । BEH तमेवेक्षत वृत्ताभ्याम् । K कुरुनंदनः । 14a SK अक्षयो।ST जयपिणा for महात्मनः। 15aSG याणान् । BS.d. शीम for तूर्णम् | SG मुहूर्तेन for अमूसेन । S. cl. अधिकोर्नु नः । End of Adh at v. 15. V. 16, 17, 18 are omitted in s.cl.

·अ.५४ श्लो.१९-२१अ५५लो.१] गोहरणपर्व-कर्णं प्रति पार्थवाक्यम् । ४२१ तथा तु विमुखे पार्थे द्रोणपुत्रस्य सायकान् । त्वरिताः पुरुपा राजन्नुपाजन्हुः सहस्रशः॥ १९॥ उत्सृज्य च महावाहुर्टोणपुत्रं धनंजयः। अभिदुद्राव सहसा कर्णमेव सपत्नजित् ॥ २० ॥ तमभिद्रुत्य कौन्तेयः क्रोधसंरक्तलोचनः । कामयन्दैरथेनैनमिदं वचनमब्रवीत् ॥२१॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे अश्वत्थाममनोनाम चतुःपञ्चाशोऽध्यायः॥ ५४॥ ॥ पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः॥ अर्जुन उवाच । कर्ण यत्ते सभामध्ये बहु वाचा विकत्थितम् । न मे युधि समोऽस्तीति तदिदं पर्युपस्थितम् ॥ १ ॥ 19 a Edns CG सायकात् । UD उपानिन्थः ८ अपाजन्हुः M उपजन्हुः । म ममंततः for सहस्रशः। 20 a D तु for च । महाबाहुम् । 6L सपलयन् । 21a M तनोभिद्रुत्य । B Edns BCEG द्वेरथं तेन A वेरथोनेन D द्वेरनेमम् HRL द्वैरथे युद्धम् M द्वेस्थे. नैवम् for द्वैरथेनैनम् | Edns युवम् CG युद्धे for इदम् । * * LV.1 a HL यत्त्व | HL विकाथसे । bH मम for न मे | ABDER युद्धे । H समो नास्ति Edns ABCDEFGH LN समुपस्थितं K त्यामुपस्थित । vv. 19, 20, 21, omitted in S. cl. 21a ST सम् for तम् । B STभ्रामयित्वा धनुरि इदम् ।ST reads Yy.20 & 21 atter v.6ofAdh 57. * * * LV. N. B.-ST repeats elsewhere almost all the verses of this adhy. noted here as ST2. 1a sK, ST' omit अर्जुन उवाच before this v. SK यस्त्वं SA यत्तत् SG ST: यत्वं । ST यत्ते कणं: SK, SU, SA यहयद् Sri य-हयदाद ST? वहुवाक्य । SK, ST, SA' प्रभाषसे SG, SA विकन्यसे for विकस्थितं । B SG, ST' मृषा न मे युधि समः I ST समुरस्थितं ।

·- विराटपर्व। [अ. ५५ श्लो. २.५ 'सोऽद्य कर्ण मा सार्धं व्यवहृत्य महामंधे । ज्ञास्यस्यवरमात्मानं न चान्यानवमंस्यसे ॥२॥ अवोचः परुपा वाचो धर्ममुत्सृज्य केवलम् । - इदं तु दुष्करं मन्ये यदिदं ते चिकीर्पितम् ॥३॥ यत्त्वया कथितं पूर्व मामनादृत्य सूतज । तदय कुरु राधेय कुरुमध्ये मया सह ॥ ४॥ यत्सभायां स्म पाञ्चाली क्लिश्यमानां दुरात्मभिः । दृष्टवानसि तस्याद्य फलं प्राप्नुहि केवलम् ॥ ५॥ 2a A सोऽथ K अद्य for सोऽय । 1 महायुधि । B Edn BDEGLMN ज्ञास्यसे । Edn BDEGIN बलं Edn' AC अवलं for अवरं । Edn' D आत्मीयं । BEN अन्यम् | Edns CDFGHK अवमन्यसे। Ba ACELMN पुरुषाः K परमाः for परुषाः। H धनुस्त्सृज्य । M केवलाम् । UF तदिदम् । [ चिकीर्तितम् । 4a Edns BCEGN मामनासाय AD मामनाधृत्य | Edns BCEGHLIN किंचन for सूतज। । तदिदं । G महद्भुतं for मया सह । F omits verse 4. 5a Edns G स CHEN च Dr for स्म । K रुप्यमाणां for क्लिश्यमाना । 8 BE दृष्टवानसि । Edns GN आप्नुहि C मा ब्रूहि K प्राप्नोषि for प्राप्नुहि । Fomits v.5. 1.1.2aST: अब for तोऽय 1 ST युध्यस्व व महामनाः for व्यवहृत्य &c. B ST' ज्ञास्यस्य परमात्मान। ST अपमन्यसे । SK, SG, STI, SA omit the whole y. 3a SK, SG, ST, SA सभायां पौरुष पोच्य (SA प्राप्य) for अवोचः परुषा वाचः । B ST' म for मन्ये । ST विदिनं for यदिदं । SK, SG, ST', SA कर्तुमिच्छति पत्कर्म (SG टुर्घट्व) तन्मन्ये ( ST' मन्ये नत् ) दुष्कर त्वया for इदं तु &c. 4as.dl. नास्तिमन (STमें) सम इत्पपि for मामनादत्य चूतन । b SK, SG, ST, SA' सत्यं SA' सर्व for अय। 5a sG, ST for स्म SK सभायां पन्तु ST' यतः सभायां | SK नदा त्वया SG या नपfor दुरात्मभिः । USK, SG, SA अस्मि for असि ! SI, ST अभुहि SA, आप्नुहि । ST' फलं भूपः समाजहि । .

·४२३ अ ५५ श्लो, ६-९] गोहरणपव-कणप्रतिभापितम् । धर्मपाशनिवद्धन यन्मया मर्पितं पुरा । तस्य राधेय कोपस्य विमोक्ष पश्यमे मृधे ॥६॥ एहि कर्ण मया साथै प्रतियुध्यस्व संगरे । प्रेक्षकाः कुरवः सर्वे भवन्तु सहसैनिकाः ॥ ७ ॥ कर्ण उवाच । ब्रवीपि वाचा यत्पार्थ कर्मणा तत्ममाचर । अतिशेते हि वाचं वै कर्मति प्रथितं भुवि ॥८॥ यत्त्वया मर्पित पूर्व तदशक्तेन मर्पितम् । इति गृह्णामि ते पार्थ तव दृष्ट्वा पराक्रमम् ॥ ९ ॥ 6 a L दिनदेन IN नियधेन । F omits this line. B Edus BCCFGN विजयं LIC विपाक for दिमोक्ष । Ta KLN प्रतिपयस्व । BDKLN संगर CH मयुगे । सागर । bEdns CDGHN तव । BE मम for सह । 8a D पाच या पार्ष: D एता N एनर for तत् । v Edns BCDEG हि ते वाक्य H वचो वाच K सदा वाच I हि वे वाच | Edns BCG कर्मत D कमांति H कमंतः । विभु for भुवि । 9aM तत्वया । A अशकः। UEdns CG इन: L प्रति for इति । Edns CG गृहीमहे | HKLI तत् for ते। BE गहामि ते । D दृष्ट्या युधि for तव दृष्ट्वा । - 6a ST' टर्शित for मर्पित । S.cl (except ST') नव for पुरा •S cl. (except ST') तस्य पापस्य राधेप फल प्राप्नुहि (ST अश्नुहि ) दुर्भने । STA omits v. 6 7a SK, SG, STI, SA इहाय कुरु वैशस ST' प्रतिमुचस्थ सायकान for प्रतियुष्यस्व. - सगो। . USE. SG, STI, SA सन्तु ST' भूयः for सर्वे । SK, SG, SA सर्व ने ST' सर्वते for भवन्त । 8a sG वाय for वाचा ST प्रवीमि पाथं यद्वाचा तच कम चराम्यहम् d SK, SG, ST- SA विपिनो हित्व वाचा क्मणापनिम भुवि । SA अविरह्मो STY omits this line. 9aST' तशफ्पामुमर्पितम् । USA पदि for इति 1 SK, SG, SA गृहीम ने ST' गृहीमहे । SE, SG, ST' तमदृष्ट्वा SAमम दृक्ष | ST' omts 7.9.

·४२४ विराटपर्व। [अ.५५ श्लो. १० १३ धर्मपाशनिबद्धेन यत्त्वया मर्पित पुरा । तथैव बद्धमात्मानमपद्धमिति मन्यसे ॥ १० ॥ यदि तावदने बासो यथोक्तश्चरितस्त्वया । तत्त्वं धर्मार्थवित्कृत्स्नं समयं भेत्तुमर्हसि ॥ ११ ॥ यदि शकः स्वयं पार्थ युध्यते तव कारणात् । तथापि न व्यथा काचिन्मम स्याद्विक्रमिष्यतः १२॥ अयं कौन्तेय कामस्ते नचिरात्समुपस्थितः। योत्स्यसे त्वं मया मार्धमय द्रक्ष्यसि मे बलम् ॥ १३ ॥ 10 a D कर्मपाश° 1 N निबंधन । न for यत् । DHKMN पदि ते L यदिद for यत्त्वया । bM बल for बद । Edns BCDEGHKN इत्र for इति । 1la K न हि for यदि। N चरित मया । 6 DL सत्व H सप Kन त्व for तत्त्व | Ldns CG क्लिष्ट for रुस्न । BE धमाधविक्किन्न H धमार्थविश्लिष्ट L धर्मावविक्लिष्ट | Edns G स मया DE सत्समा for समय । Edas BEG योदु D हतु HN नेतु for भेत्त । Edns ABCDEGHKOM इच्छसि for अहसि । 12a DKLN युध्येत । D कारणे । b BE तवापि 1 L श्रम for मम । 13aBE अथ for अय । bEdns CGHK हि for । 10 d SK, SG, SA अपट् इति । ST' omits this v 11 a SK, SG, STI SA न हि for यदि । SK, SG याक्त SA यथावत् | SG चरित। B SK, SG क्लिष्ट (SG लिट) स्वमर्थलोभात्तु SA ST अर्थोमातु क्लीयत्व for any unius H I STomits v. 11. SK, SA TSG for भेत्तु । SK, SG, SA इच्छसि for अहसि । 12a SK, SG चेंद्र SA चंद्र ST' चद्र for शम । SH, SG Sri, SA तब पदेन कारणास् ST' प्रानो योगु मया सह for युभ्पते &c B ST' मह पातयिष्याम किमुताय नर भुवि । 13 a ST omits this line 6 SK, SG, ST, SA, ST 77 for SK, ST, SA 37 SG 377 (or अप | SL, ST, SA श्यामि SG विभ्यति for दस्यसि | Sh, ST, SA Blor मे।

·म. ५५ श्लो. १४-१६] गोहरणपर्व-कर्णनिर्भत्सना । ४२५ अर्जुन उवाच । इदानीमेव ताबचं व्यपयातो रणान्मम । तेन जीवसि राधेय निहतस्त्वनुजस्तव ॥ १४ ॥ भ्रातरं घातयित्वा च त्यक्त्वा रणशिरश्च कः। त्वदन्यः पुरुपः सयो ब्रूयादेवं व्यवस्थितः ॥१५॥ वैशंपायन उवाच। इति कर्ण ब्रुवन्नेव वीभत्सरपराजितः । अभ्ययाद्विसृजन्याणान्कायावरणभेदिनः॥१६॥ 14adns CG अपयातः 1 DIN रणे। BM येन for तेन । L तथा for तर । 15a Ldns DG : CLN तु for च । BE वकारण for त्यक्त्वारण°1 Eशिराय । KL तथा for चकः। B Edns CG : पुमन for पुरुष: 1 Edns BCDEGHM सत्म F सत्य: K सम्यक् - कवि N कर्ण for सथः । । वदेत् for भूयात् । L व्यवस्थितं । 16aDN पदन्नेव । BC अभयात् M अभ्यसत् N प्रत्ययात् । 1 14a SK, SG, STI, SA omit अनुन उवाच before this. S. cl. अपयातः । B SK, SA परमात् SG, ST तस्मात् for नेन । Sc reads wr.14 & jo after y, 7 above. 15a ST'. for | SK, ST', SG, SA यो (SG, SA को) मातरं पात. पित्या कर याच रण निम् I ST' अचिरात् for चकः। US.. सामु for सयः। 18 a SG, ST, SA ormit पेशायन उवाच । SK, SG, ST, SA कर्ण: 1 SK, SG, ST, SA यीभत्सुमपराजितम् । 54Me ·४२६ विराटपर्व। [अ. ५५ श्लो. १५-२० अभिजग्राह तं कर्णः प्रीयमाणो धनंजयम् । शरवण महता वर्षमाणमिवाम्बुदम् ॥ १७ ॥ उत्पेतुः शरवर्षाणि घोररूपाणि सर्वशः। अविध्यदश्वान्याहाश्च हस्तावापं पृथक्पृथक् ॥ १८॥ सोऽमृष्यमाणः कर्णस्य नियङ्गस्यावलम्धनम् । 'चिच्छेद निशिताग्रेण शरेणानतपर्वणा ॥१९॥ उपासनादुपादाय को बाणानथापरान् । विव्याध पाण्डवं हस्ते तस्य मुष्टिरशीर्यत ॥२०॥ - 17 a Edns CDGKIN प्रतिनमाह DKN तान् for i | H मुंभमाणं L नृभ माण! for प्रीयमाणः । Edns CG महारथः | DKN शरानमिशिखोपमान for प्रीयमाणो etc. | Edns CG महता शरवर्षेण । DKN वर्षमाण इवायुदः । 18 a Edns BCDEGHALNIN शरजालोनि ! Nf सर्वतः । 8 D वाहाश्य | BEN हस्तयोश्च C हस्तौ चापं DL हस्ताचापं for हस्तापापम् । 19 a N omits सः । M अवयधनं । BN निशितामेण चिच्छेद । [dn' BCEFHKLM नत for आनत । 20a BE-HLM तथा for अथ | DN याणमधापरं । bF पांडवः । BE AM पुष्टिः for मुष्टिः । । 17a SK, SG, ST, SA' प्रति SA' इति for अभि । SK SG सान् for नं । SK, SG, ST, SA पार्थ: for कर्ण: SK, SG, ST, SA महारध: for धननयम् I ST' स्वरमाणो महायलः। USK, SG, STI, SA पर्जन्य इस वृष्टिमान ST वर्षमाग इवायुदः । 18 ash, SG, ST', SA मेरजालानि ST शरनालानि । ' सयंतः । UST पहुधा for याहोस । SK, SG, ST', SA omit this line 19. ST पर्णस्तु । UST पिभेद for पिछेद । SK, SG SA,S 20 SK, SC, SA, ST' omit this v.

·अ. ५५ श्लो. २१-२५] गोहरणपर्व-कर्णार्जुनयुद्धम् । ४२७ ततः पार्थो महावाहुः कर्णस्य धनुराच्छिनत् । स शक्ति प्राहिणोत्तस्मै तां पार्थो व्यधमच्छरैः ॥ २१ ॥ ततो निपेतुबहवो राधयस्य पदानुगाः। तांश्च गाण्डीवनिर्मुक्तैः प्राहिणोद्यमसादनम् ॥ २२ ॥ ततोऽस्याश्वान्दृढस्तीणीभत्स रसाधनः। आकर्णमुक्तैरवधीचे हयाः प्रापतन्भुवि ॥२३॥ अथापरेण वाणेन ज्वलितेन महाभुजः। विव्याध कर्ण कोन्तेयस्तीक्ष्णेनोरासि वीर्यवान ॥ २४ ॥ तस्य भित्वा तनुत्राणं कायमभ्यगमच्छरः । ततः स तमसाविष्टो न स्म किंचित्मजज्ञिवान् ॥ २५॥ 21a L अर्जुन. for पार्थ: 1 Ldns ABDEGKLN धनुरच्छिन । 22 a tdn'N अनुपेतः । K पदातयः । 6 DN तान् गाण्डावनिर्मुकः । 23 a Edns CG NR. for दृढेः । नाराचैः स तु वीर्यच - for बीभत्स etc. B Edus CGK अभ्यन्नन् DN अहनर for अवधीर । Edns CGKN हना. for हयाः । Fomits this line. 21 a K भल्लेन for पाणेन | Edns CDGLN महोनसा for महाभुनः I Fr omits 24. 25a D कायमस्याविशंकरः . कायमभ्यपतन्हा: N कायमभ्यागमच्छरः । HD तनः कर्णो महान हु L ततः शरसनावि H नरम F न त। BE कचिव । CL मनम्भिवान् D विजमिवान् म प्रजमिवान् । - १ 21 6 ST grät 4997 for at giallº &c SK, SG, ST, SA read a whole verse ( for ):-छिनधन्दा ततः कश विक्षेप घेगवान् (SG 4. पान) शफिसमरे पायविच्छेद निशितो शरः। 22 a SK OEM for 37: 1 23a ST' ततोऽस्पाय: पो SP नया भजने । ST ममरे वारसायक for यीभ मु&c. B ST आविद्यः ST' आविष्यत् for अवयीत् । SH, SG, SA omrt verses from 23 onward to the end. 24aSTमलेन । 25 ST काय चास्याफ्नति ।

·४२८ विराटपर्व । [अ. ५५ श्लो. २६. अ. ५६ श्लो.१-२ स गाढवेदनाविध्दो रणात्सायादुदङ्मुखः । ततोऽर्जुन उदकोशदुत्तरश्च महारथः ॥ २६ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे कर्णभङ्गो नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः॥५५॥ ॥ पट्पञ्चाशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच। ततो बैकर्तनं जित्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत् । एतन्मां प्रापयानीकं यत्र तालो हिरण्मयः ॥ १ ॥ यत्र शान्तनवो भीष्मो रथेऽस्माकं पितामहः। काङ्क्षमाणो मया साधु तिष्ठत्यमरदर्शनः ॥२॥ 26 a Edas BCDEGHKLIN °वेदनः । CDGHRLAIN हिवा BE भित्ता for आविद्धः । Edns BCEGHKIN रणं D पार्थ for रणात् । 6 BE na for na: 1 K 39$1212 Ka for I D ITS: 1 * * * LVI. I a DAI वेराटम् । 2aEdn- CGN अत्र for यत्र। UM कक्षमेव for कांक्षमाणः | Edns CDGARLIIN युद्ध for सार्धम् । । निष्ठन् । H अमरकर्षणः ॥ परनदर्शन: for अमरदर्शनः । 26 a ST अगायवेदनो हित्वा रंण प्रायासराइमला। B ST' ततोऽर्जुनं समाकोशत् I ST'omits rr.25 & 26 * LV1 1a SG. omits वैशंपायन उवाच । SK, SG, SA फर्ण पराजितं दृष्ट्वा for ततो देकर्तन जिया। B SK, SG, SA एय मा माश्येदानी । SK, SG, SA रथदं for यताला ISR, SA? zatot SGT SATinio: for favor! 2 a ST 74 SAS ag for ISK, SG, SA सी ना पिनामहः। B ST-मया पोष्टुं ISK, SG, SA मुपदं फांक्षमागे में (SGR) for समागी. मया मा | ST अमायरांगः ISK, SA धे तिष्ठति दंशित: SG निष्ठत्येप हिशिना ।

·अ. ५६ श्लो ३-७] गोहरणपर्व-उत्तरसंत्रासः। ४२९ अथ सैन्यं महदृष्ट्वा रथनागहयाकुलम् । अब्रवीत्तरः पाथै प्रतिविद्धः शरैर्भृशम् ॥३॥ नाहं शक्ष्यामि कौन्तेय नियन्तुं ते हयोत्तमान् । विपीटन्ति मम प्राणा मनो विव्हलतीच मे ॥४॥ अस्त्राणामिह दिव्यानां प्रभावात्संप्रयुज्यताम् । त्वया च कुरुभिश्चैव भ्रमन्तीव दिशो दश ॥ ५॥ गन्धेन मूञ्छितश्चास्मि वसारुधिरमेदसाम् । द्वैधीभूतं मनो मेऽद्य संत्रासं चैव पश्य मे ॥ ६ ॥ अदृष्टपूर्वः शूराणां महासंख्ये समागमः। योधातानेन महता शड्वानां निनदेन च ॥ ७॥ 3 a BDE हयनागरथाकुल र नरवाजिरथाकुल । B Edns CG अपविद्ध । प्रतियन । र दृढ for भृशम् । 4a Ladds उत्तर उवाच before thrs D न हि । Cशक्यामि D शक्रोमि | Edns CDGKMN वारेह ABEHL वारमान् for कोन्तेय । BL विषादति । 5aCH इव for इह । BE दिव्यानि । Idn' G प्रभाव । BE सप्रयुज्यता । BF चेव | Edns BIG द्रवति for भ्रमति । M भ्रम या । BEHN मम for दश । 6a Edns CGH अह F आसम् for अस्मि । M मेधसां । UN मनो मा । Ldns CG तव BELM नास DHKN त्रास for सत्रास । Idns CDGHKLN प्रपश्यत BI प्रपश्य मे L मे प्रपश्य for पश्य मे । TaG भया E मम DHN महत् for महा । L सरय सेय for सख्ये । DHN समागम। B Edn गदापातेन ldn' CGN गदापातेन A गोधापोपण BDEHL गोधापातेन KM योधापातेन । Idns CDG नि स्वनेन च । SK, SG, SA omit verses 3-18 a BaST हपनागरथाकुलम् । B ST प्रतिषेध ततः शरै। 4asl adds उत्तर उयाच before thus ST वारेमान tor काय IST नेत नव for नियतु ते। ba ST a for ह I ST प्रभाव for प्रभावात् । 6B ST पास चैव प्रपद्यते for सपा &c TaST अदृष्टपूर्व शूराणां प्रेस्य समानमागमम् । BST गुमपान मस्ता।

·४३० विराटपर्व। [अ. ५६ श्लो. ८-१२ सिंहनादैश्च शूराणां गजानां हितैस्तथा । गाण्डीवशब्देन भृशमशनिप्रतिमेन च ॥८॥ श्रुतिः स्मृतिश्च मे वीर प्रनष्टा मूढचेतसः। अलातचक्रप्रतिम मण्डलं च कृतं त्वया ॥ ९॥ ध्याक्षिप्यमाणं समरे गाण्डीवं च प्रकपता । दृष्टिविचलिता वीर हृदयं दीर्यतीच मे ॥१०॥ वपुश्चोयं तव रणे क्रुद्धस्येव पिनाकिनः। व्यायच्छतः शतभुजं दृष्ट्वा भीमें भवत्यपि ॥ ११ ॥ नादानं संधानं न मुञ्चन्तं शरोत्तमान् । त्वामहं संप्रपश्यामि पश्यन्नपि विचेतनः ॥ १२ ॥ 8a A बृहतैस्तथा BE हितेन च H च बृहन्मडे । 6 D गांडीवस्य च घोपेण वनघोषसमेन च । 9a A प्रतिस्मृतिः। 8 H कुलालचक° 1 Edns CDGHKLN सततं for च रु। र मया for वया। 10 aK व्यारुण्यमाणं । F व्याक्षिप्य समरे पार्थ गाडीवस्य च पश्यतः । Cच कर्षतः DHN प्रदृश्यते G प्रकर्षतः । b Edns CGN प्रचलिता। 11a 1 वपुपोमं । AMN क्रुस्यैव । b Edn' व्ययच्छतः। Edns BCDEKAR AFK शर H सव्य for शत। K? भुगो । N शरान् राजन् for शतभुनं । BE भीतभीतो भवन्वयि । A भीतो. अस्मि फाल्गुन । L भाभवत्यति N भीष्मे भवत्यापे । L omits this line. 1ga Edns CDHAMN न संधान L असंधान । G omits the whole v. 12. Lin' न प्रपश्यामि ॥ संभवक्ष्यामि | Edn' न चेतनः मरिचेतसः विचेतनं । Verses 8-12 om. in SK, SG, SA. 8a ST हितेन च। B ST गांडीवशब्देन तथा भृशमप्रतिमेन च। 9a ST श्रुतिस्मृती च । ST प्रनटे। BST सततं मडटीरुतम् for मंडलं च &c. 10a ST च्याक्षिप्यमाणः I ST प्रपश्यत: for प्रपंता। UST दर्यत मम। 116 ST च गांडीवं for शतभुज I ST भीमो भरत्युन । 12aST आददानं च संधानं विमुंरंतं शरानपि । BST for 1 ।

·अ ५६ श्लो. १३१६] गोहरणपर्व-उत्तरसमाश्वासनम् । अवसीदन्ति मे प्राणा भूरियं चलतीव च । न च प्रतोदं रश्मीश्च नियन्नुं शक्तिरास्ति मे ॥ १३ ॥ अजुन उवाच । मा मैपीः स्तम्भयात्मानं त्वयापि नरपुंगव । अत्यद्भुतानि कमाणि कृतानि रणमूर्धनि ॥ १४ ॥ राजपुत्रोऽसि भद्रं ते कुल मत्स्यस्य विश्रुते । जातस्त्वं शत्रुदमन न विपीदितुमर्हसि ॥ १५ ॥ धृति सुविपुलां कृत्वा राजपुत्र रये मम । युध्यमानस्य समरे हयान्संयच्छ शत्रुहन् ॥ १६॥ 13 aBE भ्रमताव for चलताव | DHKLMN मे for च। b ABEHAL नाभीपून for रश्मीश्य । D न प्रतोद न च रश्मीन् । N न प्रतोद न चाभाषु । Idns CDGHAN सयतुम् । 14 aF त्वया च। BN आय गतानि । 15aD जातस्य for मत्स्यस्य । N विश्रुत । B D तातस्त्वम् । Edns BCE GHALAM शत्रुदमने ADN शत्रुदमन' | Edns G नायसीटित C न च सीदितु H न विपीदतु । न विषीदतु । 16 a Ldns CDGHLN रुवा सुविपुलां H रुत्वा च विपुला | Edn' D पुन for मम। HD सयम्य for सयच्छ । Verses 13-16 on in SK, SG, SA. 13 a ST अथ for अव | Sr तुराय भ्रमतीव म for भूरिय &c B ST न च प्रतोदतो रश्मीन् । ST सयतु for नियतुम् । 14 a ST includes this », in Uttara's speech and adds that are before v 15. ST अर्जुन स्तभयामान । 156ST क्षत्रधर्मण for ३ त्रुटमन ST सयतिक्षनुमसे for न विवादित &c, 16a ST धृीं रुत्वा मविपुला।

·४३२ विराटपर्व । [अ, ५६ श्लो. १५-२० वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा महाबाहुर्वैराटि पार्थसत्तमः । अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठः पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ १७॥ सेनाप्रमाशु भीष्मस्य प्रापयस्वैतदेव माम् । आदास्याम्यहमेतस्य धनुर्ध्यामपि चाहवे ॥१८॥ अस्यन्तं दिव्यमस्त्रं मां चित्रमय निशामय । शतन्हदामिवायान्तीम् स्तनयित्नारिवाम्बरात् ॥१९॥ दक्षिणेनाथ वामेन कतरेण स्विदस्यति । इति मां संगताः सर्वे तर्कयिष्यान्त शत्रवः॥२०॥ 1/ a Edns CGN नरसत्तमा AL रथिसत्तमः BE रथसत्तमः HKM रथसत्तमें D स्वरथे स्थित for पार्थसत्तमः । B Edns CG उत्तरं वाक्यमनवीत् for पुनः &c. 18 aD प्रययस्व for प्रापयस्व ! MN नदेव माम् । B Idns BCEGHKIN आच्छेत्स्यामि D आच्छित्स्यामि for आदास्यामि । L एवास्य । 19aH वा L for मां । BD शतह्नदं । Edns BODEGHKLN अंबरे । M omits the whole verse 19. 20a BE कतमेन । BF संगतं शंकिता। 17 p. 17 & 18 a oinitted in ST also-vide note v. 3 above. 18 USK, SG, SA एतेषां for एतस्य । ST आदामहमयेद । SK, SG धनुन्या । SK, SG, SA वेष्टनानि च for अपि चाहवे। ST कुष्णो यलमोनसा for धनुन्या &c. 19 a SK, SG, SA दिव्यमसाणि ST आहजे दिव्यमर्स मे । S. d. चित्रमुत्तर पश्यप्ति। " SK, SG, SA शतन्हा मुंभमाण । ST स्तनपिनुमियोपो SK, SG, मेपस्थी. मापीय घ SA मेघस्थामिदनापो। 20 a ST सम्येन for पामेन | SK, SA कतमेन। ST करेणेप्नुदूरपति । " SK, SA शप्रयः ST समरे for संपता: I ST कांतीयप्यन्ति SK, SA म विm. म्पन्ति for तयिष्यन्ति । SK, SA सारथे for शपया | SG omita man this rerse.

·अ५६ लो २१-२५] गोहरणपर्व-पार्थम्य स्वपराक्रमवर्णनम् । ४३३ . शोणितोदा रथावता नागनकां दुरत्ययाम् । नदी प्रस्कन्दयिष्यामि परलोकप्रवाहिनीम् ॥२१॥ पाणिपादशिरःपृष्ठवाहुगाखानिरन्तरम् । वनं कुरूणां च्छेत्स्यामि शरः मन्नतपर्वभिः २२ ॥ जयतः कौरवी मेनामेकस्य मम धन्विनः । शतं मार्गा भविष्यन्ति पावकस्येव कानने ॥ २३॥ मया चक्रमिवाविद् सन्यं द्रक्ष्यसि केवलम् । इप्यने शिक्षितं चित्रमहं दर्शयितास्मि ते ॥४॥ अप्रमत्तो रथे तिष्ठ ममेषु विपमेषु च । दिवमावृत्य तिष्ठन्तं गिरिं भिन्यां स्म पत्रिभिः ॥ २५॥ 21acनागनक। B BEI प्रत्यदयिष्यामि BE परलोकापवाहिनीम् । 22bM छेष्यामि। 23aCH कोरवी । BABEFAM शतमाः । ॥ एव for इव । 24 a आचर्ट्स | A द्रामि D दृश्यति । BAF इस्वसे D इदख । इप्यास्त्र । सशिन for शिक्षित | M महन् for अह । 25arans BCDIGHKLIN अमांतः। B रणे ID निष्ठन् । BN हिम्य | AF भिंयात् CH मियां JI मिया: N मिन्यां | Edas CON स्व पनिमि. AFLM सहारिमि. BE शिरामिमि पततिमि. for स्मपतिमि. । 2la SK, SG, SA अखोदका ST शोणिनां च for शोणितोटा । SK हयावा ST, SG, SA शरावता | sk, SA रपदा SG नगन्हा for दुन्थियां । BSA पास्कदयिष्यामि । SK, SG, SA परलोकापहारिणाम् । 22a SA पाणिपाद शिरः पृष्ठ । SK, SG, SA बाहुभसचराचरम्, ST स्कपशाखादि- गहाम्। BSA ज्योत्स्नामि: SG छेत्स्येह । SK, SG, SA मले: for शरः। 23 a ST विनये for जयतः । S.cl. माती सेना । SK, SG, SA मम सयुगे। UST, SA' शन' IS cl. reads before this v., our v. 30. 24a ST इहाविद । SG, SA' पनि SA' रक्षन्ति । OST 9ata for 1 SK, SG, SA omit this line, 25a SE, SG, SA अमग्रान्त• ST समग्र न्न. for अरमत्तः 1ST रणे tor रथे । S.cl. निष्ठन् ISG दा for च। Us.cl. माग for दिव I ST पान for तिष्ठतं IS.cl. अपि भेस्यामि पर्वतम् tor गिरि &c. S.cl. reads v.31 before this v. 55 Mt, ·. ४३४ विराटपर्व। [अ. ५६ श्लो. २६-२९ अहमिन्द्रस्य वचनासंग्रामेऽभ्यहनं पुरा । पौलोमान्कालखांश्च सहस्राणि शतानि च॥२६॥ अहमिन्द्रादृढां मुष्टिं ब्रह्मणः कृतहस्तताम् । प्रगाढं तुमुलं चित्रमभ्यशिक्षं प्रजापतेः ॥२७॥ अहं पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजम् । जित्वा पष्टिसहस्राणि रथिनामुग्रधन्विनाम् ॥ २८ ॥ शीर्यमाणानि कुलानि प्रवृद्धेनेव वायुना।' मया कुरूणां वृन्दानि पात्यमानानि पश्य च ॥ २९॥ 26 aG अभ्यहनन् । गहनं L व्यहनत् । GL परान् । BG पुलोमान N पौलमान् । GN कालकंजान L कालिपंजाः। 27a A दृढं | D च रुताखता E रुतहस्तनी । BEdns प्रगाढे D प्रगालं H अगाढा | Edn' अनिविद्धं Edn' इति विद्धि A अन्य. शिष्यं CG अतिविद D अभ्यशिक्षन 1 अतिवृद्ध र अभ्यशिक्षत् L अभ्यशिख्यत् M अभ्ययिष्यं N अभिविद्धं । M प्रजापते । 28 a L याने for पारे । Edns CDFGHKNIN पुरवासिनां । UKजघ्ने for जित्वा | Edns GKLN पाटें । H रथानां । 29 a K दीर्यमाणानि M वीर्यमाणानि । HLN तूलानि । F ववृधेनेव । Edni K वारिणा for वायुना। Edns BCDEGHN J K for च । . । - । '. -- 26 a S. cl. संग्रामे for वचनान् । ST (अ)द्वितीयोपनयं रिपुन SK, SG, SA द्विपतो. बलदर्पितान् for संग्रामे etc. 8S. ck. कालकेयांश्च । SK, SG, SA समरे भृशदारुणान् for सहस्राणि° &c. 27 a ST इंद्र for इंद्रात् । SK, SG, SA क्षिप° for रुत । USK, SE मगादनिपुणं । SA निपुणं for तुमुलं । ST गृह्य for चित्रं । SK अतिवृद्धं SG अतिविद्धं ST स त्वविद SA: अतिवेभ्यं for अभ्यशिक्ष । SAI अतिविसंप्रकाशते for अभ्य &c. 28 a SK, SA QË SGT for TE IST Hint for mit 1 ST Oqlfart for मारुजम् । USK, SG, SA हत्या for नित्वा । S.cl. रथाना IST, SG, SA read this Terce before b of y. 26 above. :::29 a ST चुडानि for क्लानि । ST एव for इव । bST धावता पश्य सता for पात्यमानानि° &c. SK, SG, SA omit the Fliole verse. .

·अ. ५६ लो. ३०-३३ ] गोहरणपर्व-पार्थस्य स्वपराक्रमवर्णनम् । ४३५ ध्वजवृक्षं पतितृणं ग्थमिंहगणायुनम् । वनमादीपयिष्यामि कुरूणामम्रतेजसा ॥३०॥ तानहं रथमध्यस्थाञ्छः मन्नतपर्वमिः। योधान्सर्वानतिवलान्योत्स्यमानानवस्थितान ॥ ३१ ॥ एकः संकालयिप्यामि वचपाणिरिवासुरान् । रौद्रं भद्रादहं ह्यनं वारुणं वरुणादपि ।। १२ ।। अत्रमानेयमगेश्च वायव्यं मातरिश्वनः। वादीनि तयात्राणि शकादहमवाप्तवान् ॥ ३३॥ 30a 1 वनयक्ष | L पत्तितूग [ पनिमन for पत्तिा । Fan' रवि रथ 1 H निहगमयुन निहंगणानुग । Fअसतेजना। 31a Fans ACFGHEL रखनाहेभ्यः रथडेभ्य N रथमभ्येय । 1 Ednt thirt Edn’ ACDFGL TIL MIN MIT for TIF 11.7171 32aN सातपियामि। वारण्या for वाण । Edn' D वस्गादपि वारण । 83 aK तु for al BI महास्त्राणि 1 L अवामुषम् । 30aST वनवृक्षयुत सारनरसिंहगनाकुलम् I SK, SG, SA Lधनयक्ष शतृण नागा- श्ययापदकम् ISG वजाय। b SG असहना । SK, G, SA read this verse before v 23 abore 31as.cL reads instead - तानह ग्धनाहेम्य (ST पन्यनाम्य ) परलोकाय (ST° लाल) शानदान् । b omitted in S c 32 a SK, SG, SAVE स्टादयिष्यामि SA प्रापियामि ST स्थापयिन्यामि । SK, SG, ST PET S. cl. reads this verse after v 24 B SAराट ISh, SG, SA व िST Yख for य । SA अह for अपि। 33a SG मातरिश्वभो । IST FRIA I SK, SG, SA omit this line ·४ विराटपर्व । [ अ. ५६ श्लो. ४३६ ३४-३७ धार्तराष्ट्रं वनं घोरं नरसिंहाभिरक्षितम् । अहमुत्साटयिष्यामि वैराटे व्येतु ते भयम् ॥ ३४ ॥ एवमाश्वामितस्तेन वैराटिः सव्यसाचिना । 'व्यगाहत्तद्रथानीकं भीमं भीष्माभिरक्षितम् ॥ ३५॥ तमायान्तं महाबाहुं जिगीपन्तं रणे कुरुन् । अभ्यवारयदव्यग्रः क्रूरकर्मा धनंजयम् ॥ ३६॥ तस्य जिष्णुरपावृत्य ध्वज मूले न्यपातयत् । विरुप्य कलधौतायं स विद्धः प्रापयाद्रथात् ॥ ३७ ॥ 34 a Edns ABCDEHKLM धार्तराष्ट्र । 6 BE उत्साइयिष्यामि D उत्पादयिष्यामि N आवारयिष्यामि | M omits this Jine. 35a Edns BCDEGHIKLN add वैशंपायन उवाच before this v. B Edns CN व्यवागाहत् BEK व्यगाहयत् GHL व्यवगाहत् for व्यगाहत्तत् । । omits the whole verse. 36aD तमापन्नं महाबाहुः । BA अभ्यवादयत् F अभ्यवाहयत् | Edns CDG आपगासुतः BE विविंशतिः for धनजयम्। 37 a Edns BCDEGHKLAIN उपावृत्त्य । Edns BGEG • मूलात् K मूलं ! Edns BCEGK अपातयत् D न्यरुंतत A व्यपातयत् । Edns ABCDG कलधौताः । BE संविद्धः N इवख for स विद्धः । Idns ABCDEFGHKL aaa MN 919921 1 Edns ACDFGHKL y. N रथं for रथात् । । 34 aSr धार्तराष्ट्रवनं । UST वेराटे मारतु ने ज्वर: ISK, SG, SA omit this whole verse. 35as.cl. adds पेशंपायन उवाच before this. USE, SG, SA व्यगाहत रथानीक ST व्यगायधानीकं । SK, SG, SA भीष्मस्य पाजिभिः ST भीमश्य भारत for भीम &c. 3Ga SR, SG, SA teads रवि ( SG, SA रथ ) सिंहमनाधृष्यं भीगीपंत परान् रणे। B STमोपहनत्तर्गशम्पपं धनना SK, SG,SA अभ्यधावत (SG अभ्यपापत) तदेवोपो (SG यापी ) ज्याभिषन धन नयः। ama ST भुगमने। bST विरुष्प पटाया 1ST मारनद्रयाय IST चित्रमाल्यामर स्तयि मनषि मम ISK, SG, SAciit this whole versc.

·४३७ १. ५६ श्लो. ३८-४१) गोहरणपर्व-पार्थमीप्मयुद्धम् । तं चित्रमाल्याभरणाः कृतविना मनस्विनः । आयान्तं भीमधन्वानमारादृष्ट्वा धनंजयम् ॥ ३८ ॥ दुःशासनो विकर्णश्च दुःसहोऽथ विविंशतिः। आगत्य भीमधन्वानं वीभत्सुं पर्यवारयन् ॥ ३९ ॥ दुःशासनस्तु भल्लेन विद्धा वैराटिमुत्तरम् । द्वितीयेनार्जुनं वीरः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ४० ॥ तस्य जिष्णुरपावृत्य क्षुरधारेण कार्मुकम् । चकर्त गार्धपत्रेण जातरूपपरिष्कृतम् ॥ ४१ ॥ 38a Mस N वि for तं L°माल्याभाणं । Edns ABCDEGHAN रुतविद्याः L रुतवियः। b Edns ABCDEGHALN आगच्छन् M आगच्छत् for आयतिं । D भीम- मध्वानं HLIM भीमधन्वानः । Edns CG चत्वारश्च DN चत्वारस्तु H योधा वा K चत्वारः मु for आरादृष्ट्वा । Edns CKN महाबला: D महाचलं G महायल: for धनंजयम् । BELN बीभत्सुः पर्यवारयन् for आराक् &c. NI for अथ। BL आगन्वा । D भीममध्यानं । प्रत्यवारयन् । 40aK च for तु । F उत्तमम् । BL वीरें। 41 an al. उपावृश्य । Edns DGHKLN पृथुधारेण । BHKL परिस्कृतं । CF omit the whole v. 39a 88 USK, SG, ST अभ्ययुर्भामधवान: SA अगम्छन्भामधन्वानः 1 S. cl. मोदी पर्यस्य (ST विष्फार्य) बाहुभिः for आरात् &c. 39as.cl. पसेनः for दासहोऽथ । b SK, SG, SA अभीता ST अभित: for आगत्य । SK, SG, SA पांडय for पीमत्मुं। 40a SK, SG, SA पुनश्शेव स भल्लेन । S.cl. धीर for वार|ST प्रतिविद दुरास्थितं । 4la SK, SG, SA निष्णुरुदावृत्य । U SK, SG, SA' मारुत ST विचकन SA म्यहंतन् । SH, SG, SA गृभपत्रेण ।

·विराटपर्व । [ भ. ५६ श्लो. ४२-४६ : अथैनं पञ्चभिः पश्चात्प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे । सोऽपयात्तद्रणं हित्वा पार्थवाणप्रपीडितः॥४२॥ तं विकर्णः शरैर्गाढं गार्धपत्रैरजिह्मगैः। विव्याध परवीरनमर्जुनं धृतराष्ट्रजः॥४३॥ ततस्तमपि कौन्तेयः शरेण नतपर्वणा । ललाटेऽभ्यहनत्तण स विद्धःप्रापतद्भुवि ॥४४॥ ततः पार्थमभिद्रुत्य दुःसहः सविविंशतिः । अवाकिरच्छरैस्तीक्ष्णैः परीप्सन्भ्रातरं रणे ॥४५॥ तावुभौ गार्धपत्राभ्यां निशिताभ्यां धनंजयः। विद्धा युगपदव्यग्रस्तयोर्वाहानसूदयत् ॥ ४६॥ 42 a H तथैन M अर्थतं । N पंचात् 1 BE प्रत्यभियत् K अभ्यविष्यत् L प्रतिविध्यत् । CF omit this line. B Ldns CDGHAN सोपयातो रणम् । H पपीडितम् । 43 a Edns BCDEGHKLIN शरैस्तीक्ष्णैः । Edn' CG गृध्रपत्रैः । 44 a Edns BCDEGN आनतपर्वणा । 6 L अभ्याहनत् । Edns BCDEGHKLN रथात् M रणात् for भुवि । 45 a A 3719° for 37701 8 DH अपाकिरन् । D रुदैः for तीक्ष्णो | rdns GH परीष्मः । 466 DN ततः for तयोः । N 42 a S1 gie: for 9277311 B ST समरं हित्वा । SK, SG, SA सोपयातो रथोपस्थाव । SK, SG, SA अभि. पाद्वितः। 43 a ST विक्र्णोऽपि for त विकर्णः। S. cl. तीक्ष्णैः for गाढ | SK, गृधपक्ष: 'SA गृध्रपत्र। SK, SA शिलाशितैः for अनिलः। SGomits vv. 43044, 45. bST परवरिस्त। 448SK, SA गाढ SAI पाय: for तूर्ण | ST स्थात् for भवि । SK, SA प्राद. पदया। 45a SK उपाद्रुत्य SA उपत्य ST अनादृत्य । ST सेनो पिविशतिः । B ST फिरती प for अवापिस्त । ST परीप्सन पितरं । SG omits अयापिन्दर- स्तीस्:1& reads the lineas सर्वादिशश्नाभ्यपतन परीप्मन्धातर ग्णे ( vide 48 a&156.) 4G SK, SG, SA अपनाभ्याम् । USK, SG, SA भ्यापपगाया IST पियाध प सम्पमा नपौरम्मानपानपम् ।

·अ. ५६ श्लो. ४७.४८. अ. ५७ श्लो. १ ] गोहरणपर्व-दुःशासनमा ४३९ तो हताश्वी विविद्धाइने धृतराष्ट्रात्मजावुभौ । अभिपत्य रथैरन्यैरपनीती पदानुगः ॥ ४७ ॥ सर्वा दिशश्चाभ्यपतहीभत्सुर पराजितः। किरीटमाली कौन्तेयो लब्धलक्षो महाबलः ॥४८॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे दुःशासनभङ्गो नाम पट्पञ्चाशोऽध्यायः ॥५६॥ 1] सप्तपञ्चाशोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । अथ संगम्य ते सर्व कौरवाणां महारथाः अर्जुनं महिता यत्नात्प्रतियुध्यन्त भारत ॥ १ ॥ 47 a rdns CG विभिन्नांगी H च विदागा। U DN अभिपय K अभिद्रुत्य । BE उपनीतो : ACD पदानुगो । 4800 किरीटिमाली । लब्धलक्ष्यः । * ** * । LVL. 1 a das CFG सर्वे ते BEHKLN सर्वे तु । D भीष्मद्रोणमुखारथाः । UEdns CDEFGHKN यत्ताः A याताः for यलाव Edn'मत्पविष्यंत Edn: ABCDEFGHKLN प्रत्ययुध्यन्त H भागशः for भारत । 47a SKT SG U SA प्र° for वि° (विद्वांगो)। ST विहताश्यो निरुत्तांगो । UST अभिद्रुत्य रथैः सर्वेः। 48 0 ST सर्वान् कुरूनभ्यहनत् । SK, SG, SA read this after v. 43. SG joins a with 458. UST लब्धलस्यः। SK, SG, SA प्रतापवान् for महाबलः । * * * LVII. Note:-After v. 6 in this Adh. ST presents a version (= ST2) different from S. cl. & agreeing with the Northern Recension. For particulars s'e Appendix 1as.cl. omits वेश उbefore this verse. SK, SG, SA, ST- समा- गम्य तु ने ( SK, SG ततः) सर्व I ST' संहत्य for सगम्य । Sk, SG, STY SA माण्मद्रोणमुसा रथाः। UST पार्थेन । SK सहसा for सहिनाः | SG, ST, SA यत्ता ST? याता: SK युक्ताः for यत्नात् । SK, SA, ST प्रत्ययुभ्यन्त SG समयुध्यन्त ST' मायुध्यन्त । - ·विराटपर्व। [अ.५७ श्लो, २.५ स सायकमयैर्जालैः सर्वांस्तांश्च महारथान् । प्राच्छादयदमेयात्मा नीहार इव पर्वतान् ॥ २ ॥ नदद्भिश्च महानागैर्हपमाणैश्च वाजिभिः । भेरिशङ्खनिनादैश्च स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥३॥ नराश्वकायान्निभिद्य लौहानि कवचानि च । पार्थस्य शरजालानि विनिपेतुः सहस्रशः॥४॥ त्वरमाणः शरानस्यन्पाण्डवः स बभौ रणे । मध्यंदिनगतोऽर्चिष्माञ्छरदीव दिवाकरः॥५॥ 2aEdns BCDEGHKLMN सर्वतस्तान् । 00 प्रच्छादयत् DK आच्छादयत् । Ldns CG नीहारेणेव । 3a Edns AFGHAN -हेषमाणः । b Edns ABDEFGKLMN भेरी। 4a Ednt DHKN नगाश्वकायान् L नरांश्च कायान् । BE उच्छिय for निर्भिय । LM लोहानि । B Edns BCpGL विनिष्पेतुः । B सहस्रगः। M पेतुः शतसहस्रशः । 5a lans BCEG प्रबभोर अथ बभो । bN मध्यदिनागतः । L शारदीव । as.cl. सर्वतस्तान for सर्वोस्तांश्च । USG, ST, SA मच्छादयत् । SK, SG शरोघेस्तान ST रथं शास्ता for अमेयात्मा। aST: महाभागः। US.cl. भेरी | ST महान् for भवत् । : a SK नागायकायान् SA नराश्य कायान् ST. शरश्न कुंत: ST शरेच कायान् । ST, SA लोहानि। USK, SG, ST शरवर्षाणि SA शरवर्पण। ST विनिप्येतुः। SK, SG, ST: SA न्यपतन शतश: क्षितो। ja SK पाडवस्तु प्रकाशते SG पांडवक्ष प्रकाशते ST पांडुपुत्र प्रकाशते SA 4.य: स्म मघाशते । UST for गता।

·४४१ अ. ५७ श्लो. ६-९] गोहरणपर्व-संकुलयुद्धम् । उपप्लवन्ते वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा । सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः॥ ६॥ शरैः संताड्यमानानां कवचानां महात्मनाम् । ताम्रराजतलोहानां प्रादुरासीन्महास्वनः॥७॥ छन्नमायोधनं सर्वं शरीरैर्गतचेतसाम् । गजाश्वसादिभिश्चैव पार्थबाणप्रपीडितैः॥८॥ रथोपस्थानिपतितैरावृता मानवैर्मही । अनृत्यदिव संग्रामे चापहस्तो धनंजयः॥ ९ ॥ Ga Edns CGK उपप्लवन्ति D उपप्लवन्तः । Edns ACDFG तथा for तदा । b Edns CGHL चैव K यान्ति for चापि । 7aEins CG सच्छिद्यमानाना L संच्छाधमानाना । B Edns ABCDEFGHTIN लोहाना । N महात्मनः। 8aH गतचेतसं Kगतचेतनः । B Edns ABCDEFG सादिनां तत्र HKN सादिभिस्तत्र L सादिपत्तीमा | Edns शिवाणातनीवितः Ar'पार्थयाांतजीवितैः G शितयाणांतजीवितैः । यभो याणात. जीवितैः। 9 a Edns CGN रथोपस्थाभिपतितः । Edn' आस्थिता Edn' ACDEGHN आस्मृता BK आस्तीर्णा L आवृणोत् ॥ संस्तृता । L महीम् । Urdns CG प्रनृत्यति HM प्रनृत्यन् I प्रवर्तन् । म चापहस्त । Ga SK, SG, SA उदरप्रयान्ति ST? उड्यः प्रयान्ति for उपप्लवन्ते । SK विधस्ता। ST विस्वस्ताः IST रधिना वराः। TaSG मुशरेस्लाड्यमानाना SK, SA शरैस्तु नाइयमानाना ST शरे संदसमानानां । GST रुपमराज, 8asT पलं for छन्नं । SK, SG, SA जज for सर्वे । SG स श• for शरीरः । b SK, SG, SA read instead:-प्रात्या गारिनशखाणा पनता (SG भ्रमना ) मश्वसादिना | ST rends गजेश्च वाजिभिश्चैव शितयाणांतजीवितः। 9 a SK, SA PRET PUTTENTA, AITTEITTOAIA 1 SG, ST stato for आवृता। ST पृषतः for मानदेः Us.cl. अनृत्यन्निव समामे । 561t ·४४२ विराटपर्व। [अ. ५७ श्लो. १०-१३ श्रुत्वा गाण्डीवनिपं विस्फूर्जितमिवाशनेः। वस्तानि सर्वसैन्यानि व्यपागच्छन्महाहवात् ॥१०॥ कुण्डलोणीपधारीणि जातरूपस्रजानि च । पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि रणमूर्धनि ॥ ११ ॥ विशिखोन्मथितैर्गात्रै हुभिश्च सकार्मुकैः। सहस्ताभरणैश्चान्यैः प्रच्छन्ना भाति मेदिनी ॥ १२॥ शिरसां पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः। अश्मवृष्टिरिवाकाशादपतद्भरतर्षभ ॥१३॥ 10aN निर्पोरं। B DHIN सर्वभूतानि । D व्यपगच्छन् HN व्यगच्छन्त L ध्यगमन्त । F महाहवे। 11 aA °वारीणि र चारुणि for धारीणि | Edns CG स्रजस्तथा BE शुभानि च N ध्वजानि च for सजानि च । b F अपि मच L for स्म । शिराणि । 12aM विशेषोन्मथितः । बहुभिश्य । BM सहस्राभरणः। 13 a Kadds वैश" before this v. N. cl. except A अंतरा for समरे । UN पुष्पवृष्टिः । DN आकारो हि for आकाशाद । Edns CDGHKLIN अभ- पत् for अपतत् । 10a ST महाशनेः। 5 SK व्यलीयन्त च मागश: SG, SA यवलीयन्त भागशः STन्ययच्छत रणाजिरादा SA' omits the whole verse. 11a ST उत्तम for उगी I ST जेत्रिरूपस्रनानि IISG मृतानि for समानि । b ST R SG एव for H I SA' omits the whole v. 11. 12aSG विशिसर्मपितेः। USG छिन्नः for चान्यः। SAlomits the whole v.12. 13 aST शिरसि for शिरसा | ST अंतरा for समरे । UST अतिपरिः। SH, SG, SAB अभवत् for अपनन् । SA' omita the whole v. 13, ·अ. ५७ श्लो. १४-१७] गोहरणपई-शोणितनदीरूपकम् । ४४३ अथ क्रुद्धश्चरन्पार्थो वर्षाणि त्रीणि वै दश । क्रोधाग्निमुत्सृजद्दोरं धार्तराष्ट्रपु पाण्डवः॥ १४ ॥ तस्य तहहतः सैन्यं दृष्ट्वा चैव पराक्रमम् । सर्वे शान्तिपरा योधा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः॥१५॥ वित्रासयित्वा तत्सैन्यं द्रावयित्वा महारयान् । अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठः पर्यावर्तत भारत ॥१६॥ प्रावर्तयन्नदी धोरां शोणितोदां तरङ्गिणीम् । अस्थिशवालसंवाधां युगान्ते कालनिर्मिताम् ॥ १७ ॥ 14a N. cl.except N अवस्ट: for अथ कुदः । N. cl. except N अपरत् for परन् । Tdas CG पाणि विदशानि च BLAK वांग दश प्राणि च D दरा पर्याणि श्रीणि च L वांगि दश पर RN वांग्यटो च पर प। HD पोवामि: DN सोमृनन् । All except DN मनन् । Ein' पोर: Edn' BCEG पॉर: for पोर 1 N धाराष्ट्रम्य । D पाडवाः 1 1 omits this v. 15aant पोर for | Jf omits this line. सानिपग योधाःTin' भूना for योधाः। D धाराष्ट्रे । 16aC विशसयित्वा तन्नन्य D विवस्य सर्वसन्यानि ! 1 धारयित्वा for दायित्वा । 1 Tin, CDGIIKN 7991 L ofaat for feat Fdns ABCEFGK LN पर्यवर्नन । D मयुगे पर्यवर्तन । 17 aA शोगिताप H शोगितायु L शोगिनां 31 शोगिन/ for शोणितोदा। 8 BE करशेवर मयाधा DH केशवरसपाधो K शरोवाटसंयुको N केरावाला सपा 1A omits युगान्ने कारनिर्मिनाम् । 14a ST म्मरन् पा SK, SG, SA नभायारण्ये । S... दश पीन प्रीगि । USK, SG, SA' फोगामिमुन्ससनांनो SA' उल्ममनांदी। 15a ST नदा पागहतं मन्य | SK, SG, SA अस्य for pr । SK, SG, SA' 17 for 9771:1 SAP FITTI TY for writt पश्पतः। Icasr पवियनमन्य SK गिनतः मैन्य SG रिदम्य पता मन्य SA रिटाप पार: मन्यISd. प्रमnि for दापिलाISG पk for 'भानु । b SK, SG, SA 0671 for tutti ST, SA veriti 17 a SK, SG, ST Titi SG, SK a SK, SATT, SG 19 माई 15K.SGRI UST, SARASGANISH, G, SA मे सनम् (SG Fort) ST TETTER for triac ·विराटपर्व। [अ. ५७ श्लो. १८-२१ शरचापप्लवां घोरां केशशैवलशाहलाम् । तनुत्रोष्णीपमंबाधां नागकूर्मरथोडुपाम् ॥१८॥ मेदोवसामुक्प्रवहां महाभयविवर्धिनीम् । रौद्ररूपां महाभीमां श्वापदैरतिनादिताम् ॥ १९॥ तीक्ष्णशस्त्रमहाग्राहां कव्यादगणसेविताम् । मुक्ताहारोमिकलिलां चित्रालंकारभूपिताम् ॥ २० ॥ शरसंघमहावी नागनकां दुरत्ययाम् । महारथमहाद्वीपां शवदुन्दुभिनिस्वनाम् ॥ २१ ॥ 18a N शरश्याप 1 लवा for पूवा । BDEFHKLMN मांसशोणितकर्दमाम् for केशर्शवलशाला | A omits this line bf सयदा for सवार्धा | A omats तनुत्रोष्णापसबाधा । A क्षत्रकूर्म Edn' CD GHKIN नागकूर्मा | Edns CG महाद्विपाम् FL महोडुपाम् I महाद्रुमाम for रथोडपाम् । 19 a H मेदोमांसृक्यवहां । AM प्रवाहां for प्रवहाँ । AMAF विवर्धनी C विगर्धिनी । BN महाघोरी | ABCDEFGKN अभिनादिता HL अभिनदिता for अतिनादितां । 20aD शोभिता for सेविता । B Edas G बुद्बुदा युद्धिदा for भूपिना । 21 aN शिर.संघ°1 DKL नागनक । BH महाद्वीप I C निस्तना । - 18RSE प. प्यो...ST UPL न्याटल्या.पा.SI,SG,SA मासशोपिसकदंगा fore केशरोवल &c SK शैवाल for शेषल SK, adds betreen al&ai- मोसशोणितर्दमाम् । रथोडुपा पान्त्रसपाम् । UST समृष्टो for सपार्धा | ST नागदीपा दुरत्ययाम् for नागभं° &c. SK, SG, SA Orbit thus line 19UST यापदेराभिनदिनाम् SK, SG, SA omit thrs whole verse 19. 20a ST फयादेन प सविता । UST भूपणा for भूषिताम् ISR, SG, SA onit this whole verse 20 2la ST शबातमहापता हपनकर ययाम् | SK, SG, SA onut this line. UST गन for रथ ! SK, SG, SA सिंहनादमहानादी (SG नादा) SK शसस्ता महस्य SG सम्पुरम SA गसपसमाग्री SA शरागसमापुत।।

·अ.५७लो.२२ अ.५८ लो.१-२] गोहरणपर्व-संकुलयुद्धसमाप्तिः । ४४५ आददानस्य च शरान्संधाय च विमुश्चतः । विकर्पतश्च गाण्डीवं न किंचिद्दहशेऽन्तरम् ॥२०॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे अर्जुनसंकुलयुद्धवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः॥ ७ ॥ ॥ अष्टपञ्चाशोऽध्यायः ॥ वैशंपायन उवाच । अथ दुर्योधनः कर्णो दुःशामनविविंशती। द्रोणश्च सहपुत्रेण कृपश्चातिरथो रणे ॥ १ ॥ पुनरीयुः सुसंरब्धा धनंजयजिघांसया । विस्फारयन्तश्चापानि बलवन्ति दृढानि च ॥ २॥ 92aEdny ABCEFGN हिरान् D निशासान् for च शरान् । BE सदधानस्य मुचत । b Lan- ABCEFGHALAI कश्चित् for किंचित् । N दृश्यतेन्तरम् | rdng जन:L नरः for अतर । * * * * * LVII. 1 a Edns CGKLM 7: for 379 I IN Aia: JI Fastrati UEdns CG अपि महारथ. HAM अतिरथा रणे । 2a Idns C ययुः for इंय । Ldns CG च तु for मु। मुमनदाः ।Idns CDGKN जिसवः। 22a SK, SG, SA तस्याददानस्य शगन् । ST आददानस्य नाराचान् । SK, ST सद. धानस्य मुचत । " ST आरत-NIST, SA न कश्चित् । * * * LVII. 1 a SK, SG, SA omit pro 30 before this r srgura: €01: guint विविंशतिः । SK सोयर शकुनिस्तदा SG शकुनि मीयर स्नया SA' भीम रधि. ना पर: SA' माम. शकुनिरव च for दुशासनविशिनी। USK, SA द्वापपुप्रश्न for सह पुत्रेण । 5G टोगो द्रौगिस्तधाम । ST स्पो दुमपं. 2aSK, SG, SA सहिता विनय (S"दिनये )न्य (SA' पता: ) पोषयनो महारथा. ST पुनर्यपत्सपः पद्गाः धानपदिसा । " ST फारयन पातानि। SK,SG पनि महाप... परपति महानि ST इमानि पनि । पास्तथा।

·४४६ विराटपर्व । [अ. ५८ श्लो. ३.६ तान्प्रकीर्णपताकेन रथेनादित्यवर्चसा । प्रत्युद्ययौ महाराज समस्तान्वानरध्वजः ॥३॥ ततः रूपश्च कर्णश्च द्रोणश्च रथिनां वरः। तं महामहावीय परिवार्य धनंजयम् ॥४॥ शरौघान्सम्यगस्यन्तो जीमूता इव शारदाः। ववर्युः शरजालानि प्रपतन्तं किरीटिनम् ॥ ५ ॥ इपुभिर्बहुभिस्तूण समरे लोमवाहिभिः । अदृरात्पर्यवस्थाय पूरयामासुराहताः॥६॥ 3 a Edns CG विकीर्ण° D उदीर्य for प्रकीण । VEdns CDFGHN समतात् for समस्तात् । 4b Edn' महावीय । 5a Edns ACFGHK वार्षिका: BE पर्वते N पर्वत for शारदा.। 6 L ववर्ष | Edns BCDEGHKLAIN शरवपाणि | Edns CG पातयन्तो धनजय | ADHLM प्रतपत (प्रतपति for प्रपतन्त । 66 Edns CG पर्यवस्थाप्य D पर्युपस्थाय । N पूजयामासु । 3a SK, SA, SG ततः कीर्ण SA त प्रकाण° 1ST त प्रकर्षयता तेश्य I ST रे- रादित्यसनिमः। bST प्रत्यययु. I ST समन्तादानरध्वजम् । SK, SG, SA पुनरावृत्य मार्गस्थं दश नरध्वज । 4aST रुपश्य द्रोणश्य IST वर्णश्च रथिनां पर ISA द्रोणो द्रोणिय सयुगे । SK, SG omit this line USK, SG से for त I ST महास । SA महारथ for त महास.। SK, SA महे. पासा: SG महायोधा: ST महावीयः। 5a SA, ST यार्षिका. for शारदाः । BST पुः शरपपाणि SK, SG युट्टे नरथुमहार्यायां. SA त रथस्थं महेन्यासाः । SK, SG मतपत: ST मतपत । Ga Sh. SA3 निशित: SG, SA विशिस.I ST समता lor समरे । SK रोमया. पिभि. SG.S रोमानिभि: SA'रोमपादुभि: ST रोमहर्षणः। USK, SG,SA प्रत्यपरथाप I ST भाया । SK, SG, SA पौडप समयोधपन् ।

·] अ. ५८ श्लो. ७-१० गोहरणपव-कुरुसेनाभङ्गा ५४७ तथा च तस्य कीर्णस्य दिव्यैरस्त्रैः समन्ततः। न तस्य घडलमपि विवृतं समदृश्यत ॥७॥ ततः प्रहस्य वीभत्सुर्दिव्यमैन्द्रं महारथः। अस्त्रमादित्यसंकाशं गाण्डीवे समयोजयत् ॥ ८॥ शरश्मिरिवोदित्यः प्रतपन्समरे चली। किरीटमाली कौन्तेयः सर्वान्पाच्छादयत्कुरुन् ॥ ९॥ यथा बलाहके विद्युत्पावको वा शिलोचये। तथा गाण्डीवमभवदिन्द्रायुधमिवाततम् ॥१०॥ Tarans CG तेरवकीर्णस्य ABDEHKLIN अवकणिस्य च ते! for च तस्य कोर्णस्य । bf संगुल | A विधृतं । Edns CG समदृश्यत । 8a BE तस्य for ततः। 9aHKLIN स रश्मिभिरिव । | आदित्यं । Edns G प्रतस्थे C प्रतस्थो ABLM मतपत् । UCD प्रच्छादयन् । 10a पलाहकः । पावके । F अथ for वा । BI इद्रायुधसमप्रभ । Tdn' आनत । 7aST तदा विरुणः स प : 1 SK, SG, SA omit this line. USK, SG अंगुगद्यगुलाहापि SA' अगुल ब्यगुल पापि । SK, SA' मत्यदृश्यत । SA STRÍST7417 a ROTE 77707 SK, SG, SA' read thie line beforev.G. 8a ST दिष्यमस महायल SK, SG, SI तमेंद्र (SG, SA नट) पपयार्षिक । 6 ST E for 377 SG 73191 9a SK, SG, SA पपा गरिमभिरादियः ST स रश्मिभिरियादिन्यः । ST मनपम् । SH, SG, SA यूमते सर्वनी दिश। B SK, SG, SA एवं किरीटिना मुक (SA' मुस)IST ताननयस् for HEL दयत् । SK, SG, SA' म SA' AN for मवान् । SK, SG, SA गगम् for न्। 10aST लाIST अनन्ना, शिगनले। 6 SK 47791, SG, SK 9 I ST reisti ·४४८ विराटपर्व। अ.५८ श्लो. ११-१४ यथा वर्पति पर्जन्ये विद्युविभ्राजते दिवि। योतयन्ती दिशः सर्वाः पृथिवीं च समन्ततः। ११ ॥ तथा दश दिशः सर्वाः पतवाण्डीवमावणोत् । त्रस्तास्ते रथिनः सर्वे बभूवुस्तत्र सर्वशः॥१२॥ सर्व शान्तिपरा भूत्वा स्वचित्तानि न लेभिरे । संग्रामे विमुखाः सर्वे योधास्ते हतचेतसः ॥१३॥ एवं सर्वाणि सैन्यानि भन्मानि भरतर्षभ। विद्रवन्ति दिशः सर्वा निराशानि स्वजीविते ॥ १४ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे सेनाभङ्गो नाम अष्टपञ्चाशोऽध्यायः॥५८॥ 11 a CDM पर्जन्यः । ॥ दिवि विद्युत्मभासते। B KL पृथिवी च । ACF omit पृथिवीं च समन्ततः। तथा दश दिशः सर्वाः । 12a D तत्र for सर्वाः । तपत् गांडीवं । A तद्वत् for पनत् । B Edns CG नागा: D ततः for प्रस्ताः । Edns CDEFGHKLAIN च for ने। D तत्र for सर्वे | Edns CG भुमहु H योधा for बभूवः । Edns CG तत्र भारत D स्वतो रणे । सहसैनिका: for तत्र सर्वशः । 13 a M शान्तिपरः । Edas CG योधाः for भत्वा । N न भेजिरे । U BE संग्रामविमुसाः । HKL विरथाः for विमुसाः। A जातास्ते । 14 b Edns GHIMN व्यवन्त BCE व्यवन्ति L विद्रुवन्ति । F निराशा N निवासानि। BELN स्म for स्व । 1las.cो. पर्जन्यः 1 SK, SG, SA विद्युत्पतति पर्वते । L ST विद्योतयन् SK विस्फूर्जिताः SG विनित: SA विज्यं च for योतयन्ती। SK, SG ज्वलगाडीवमावृणोत् ST फल्गुनः शत्रतेनसा SA पृथिवीमनुनादयन् । 12aSA तथा नया । SA ज्वलत् for पतत् । SK, SG, ST omit this line. SSK, SG, SA प for ते | SK, SG, SA चन्द्र (SG, ऐंद्र) मसं विकुति । ST omits this line. 13a Sh, SG, SA योधाः for भूत्वा । SK, SG, SA स्वपित्तं नाभिनाजरे। bSK, SG, SA महिना द्रोणमामाभ्यां प्रमोहगतचेतनाः ( SG, SA पेनसः ) ST omits the whole verse. 140 SK, SG, SA तानि for एवं | SG समितिनय for भरतर्षभ। "SK, SG पाइपन्न SA पन्ति स्म।SK, SG, SA भया (SG पा) सम्प. सापित: for निनिवनापिने।

·४४९ अ.५९ श्लो. १-४ ] गोहरणपर्व-भीमार्जुनयुद्धम् । ॥ एकोनपष्टितमोऽध्यायः ॥ वैशंपायन उवाच । ततः शान्तनवों भीष्मो दुराधर्षः प्रतापवान् । विध्यमानेषु योधेपु धनंजयमुपाद्रवत् ॥ १ ॥ प्रगृह्य कार्मुकं श्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम् । शरानादाय तीक्ष्णाग्रान्वर्मदेहप्रमाथिनः ॥२॥ पाण्डुरेणातपत्रेण धियमाणेन मूर्धनि । शुशुभे स नरव्याघ्रो गिरिः सूर्योदये यथा ॥३॥ प्रध्माय शङ्ख गाऽन्यो धार्तराष्ट्रान्प्रहर्पयन् । प्रदक्षिणमुपावृत्य वीभत्सं परिवारयन् ॥ ४ ॥ LIX. 1 a Tdns भारतानां पितामहः CG भरताना पितामहः DN सुदुर्धर्मः प्रनारवा । V Edns BCDEGNI वष्यमानेषु HKL युध्यमानेषु । म अथावत् । 2 andns ABEGHLIN कार्मुकश्रेष्ठ । B Edns CG मर्मभेदान BEI मर्मभेद KN मर्मभेद D मर्मपर्म H मर्मसूद° . देहमम° for वर्मदेह । 4 a Gमाप्माय्य KLAI ममाप्य IN धार्तराष्ट्र । UM प्रदक्षिणे उपागत्य । Edns ACDFGKN समारयन् BEHL पर्यवारयत् M पर्यवारयन् । 1asG, omit यश. 3. before this v. SK नयाहि गुत एनेपा SG, SA तथा (तदा) भिगुप्तये स्वेचा for नतः शान्तनवो भीमः। SK, SG, SA पिनाम: for प्रतापवान्। b SK, SG, SA ल्यमानेषु ST पप्यमानेतु I ST SA सन्येषु । as.c. कामुक | SG ायूनदपरित। USK, SG, SA ममं for पर्म | ST देहमर्मभेदिनः। 3aSG, SA परिण । ST फोडमानेन मूर्धनि । B ST + for स ISK, SG, S.! सूर्योत्तर: ST स्यांना । 4aSG, SA पाराष्ट्र RST ममन्य । SK पवाग्यम् SG समयोधपन ST,SI स्मयाग्यम्। 57 lit.

·४५०. विराटपर्व। [ अ ५९ श्लो. ५-८ तमुद्दीक्ष्य तथायान्तं कौन्तेयः परवीरहा। प्रत्यगृहात्महष्टात्मा धाराधरमिवाचलः॥५॥ ततो भीष्मः शरानष्टौ ध्वजे पार्थस्य धीमतः। समर्पयन्महावेगाच्छसमानानिवोरगार ॥ ६॥ ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः। ज्वलन्तः कपिमाजघ्नुर्ध्वजाग्रं किल लेभिरे ॥ ७ ॥ ततो भल्लेन महता पृथुधारेण पाण्डवः । छत्रं चिच्छेद भीष्मस्य तूर्णं तदपतद्भुवि ॥८॥ 5a Edns CGHLN उदील्य । Edns BCDEGH समायांतं । तदायातं । bL प्रतिगृह्णात् ॥ प्रत्यगृहन् N अभ्यगृह्णात् । D धराधरं H धराधर L धाराधारः । L अपलम् । 6af पाणानटो & omits ध्वजे पार्थस्य | Edns CDGHKLN वीर्यवान् M मुमोच ह for धीमतः। BGK समार्पयत् पार्थ प्रति Edns ABCDEFGKLN महावेगान् । 78 Edns CDGHKL ज्वलन्तं । ॥ ज्वलत्कपिसमाजघ्नुः । N. cl. except K' प्वजानिलयां तान् ( H निलयाश्रितं) for ध्वजायं किल लेभिरे । 8a M धेगेन for महता । M समासाद्येव for पृथधारण । BA चिक्लेद । K अभि for तत् । L कर्णमभ्यपतद्बली । 5a SK तमवेक्ष्य SG, SA समवेक्ष्य ST & प्रेक्ष्य च । SK, समायान्तं SG, SA' तमायान्तं SA तमायातं । SA repeats this line further with reading स हि दृष्ट्वा नदायान्तम् etc. USK, SG, SA अमेयात्मा पियातिथिमिवागतं । ST omits this line. GaST वजं IS.cl. वीर्यवान for धीमता 1 SG प्यने भीष्मः शान्तनयः शरानशेप पायवान् । bs.c. महावेगान् । SR, SG, SA जलतः (SG SA श्पमतः) पनगानिव । 7a ST नद्नं। BSK पनर, SG, SA जलनं 1S. cl. पनापनिलाच नान् (ST निलप पसम्)। 86ST नमामिलामयम् for gic. SK, SG, SA onit this whole v.8 ·४५१ अ. ५९ श्लो. ९-१२] गोहरणपर्व-भीमार्जुनयुद्धम् । ध्वजं चैवास्य कौन्तेयः शरैरभ्यहनदृढम् । शीघ्रवद्रयवाहांश्च तयोभी पार्णिसारथी ॥ ९ ॥ अमृप्यमाणस्तदीप्मो जाननपि च पाण्डवम् । दिव्येनास्त्रेण महता धनंजयमवाकिरत् ॥ १० ॥ तथैव पाण्डवो भीमं दिव्यमनमुदीरयन् । प्रत्यगृह्णादीनात्मा महामेघमिवाचलः ॥ ११ ॥ तयोः समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्पणम् । भीप्मस्य सह पार्थेन वलिवासवयोरिव ॥ १२ ॥ 9a Edns CGANI मशं for दृढम् । 6 Edns ACDFGHKLN HET DHN tara MI fins arata * 1 C तपोभो । 1 नतो पार्णी च सारथी । 10 a H for 1 Edns CG F: for 71 BK विधिना for महता । Af इवाकिरत् । 11 a N अप for तथा 1 Edns भीमे C भीमः । G उदीरपत् ! BE omit this line. B Fans CFGH अमेयात्मा 1 LJI अचलं । 12 a Edns ABCDEFGHLN नत् for सम् ।। युद्धममवतत् । b Idn? OG FT I AK 47° UL 7 for a 9aSK, SG, SA पन प माराधि पास्य (SK पारि) विश्याय दशमि RIST omits this line. ds.cl.omits this line. 10 S.cl.omits this rlhole r. 1laST उदारयाम्। B ST अमेपमा:भा मेप वापतम् । SK, SG,S. omit this wholer. 1a ST नत: for नयोः। SH. SG, SA मदनमहो । SK, SA मागमनम् for नमः ·४५२ विराटपर्व । [अ. ५९ श्लो. १३-१६ भल्लैभल्लं समागम्य भीष्मपाण्डवयोयुधि । अन्तरिक्ष व्यराजन्त खद्योताः प्रावृपीव हि ॥ १३॥ अग्निचक्रमिवाविद्धं सव्यदक्षिणमस्यतः। गाण्डीवमभवद्राजन्पार्थस्य सृजतः शरान् ॥ १४ ।। स तैः संच्छादयामास भीष्मं शरशतैः शितैः । पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः ॥ १५॥ तां स वेलामिवोद्धतां शरवृष्टिमुपस्थिताम् । व्यधमत्सायकैीष्मः पार्थं च समवाकिरत् ॥१६॥ 13 a Edns BCDEGN मल्लल्ला: HKL भलेभल्लान् M भलेभलेः। BDEN समा- विद्वाः समाहत्य । DN इह for युधि । b M omits this line. 15 a Edns CG na: for à: 1 HD वस्तिव पयोधरः for च्छादयन् &c. 16 a BE सिंधुवेला D ततो येलो र तां मुवेला ( इवोद्भूना | Edns BCEGHAM समु. स्थिताम् K समुद्धता L समुच्छ्रिता । B Edns CG पाडवं F पार्थस्तं । Edns CGELN समवारयत् 1 Domita this line. 13a SK, SG, SA मल्लेभंटा ST भष्ठानलं । SK, ST समाहत्य SG समासाय । SA, SK कुरु° for भीष्म | SI, SG, SA रणे for युधि । B ST अन्तरिक्ष प्रकाशन्तः IST A for हि। 14aSK, SG, SA मिचकोपम पोर मंडलीरुतमाहरे। ST सम्य। USK. SG, SA जिष्णो: for राजन् I SK, SG, SA सम्य दक्षिणमस्यन: for पापc 15a STसन बाच्छादयामास भीष्म शिनरी शतः । SK, SG SA अजुन पादपर्दाम शरापरनेकरा: (SG अवारिर) SK, SG, SA interchange a and the 1Ga S. cl. ना (SG नं ) समुदमिवोद्भूता (SG दूत ) | SK, SG समुपना ST, SA समुस्धिनम्। UST म्पगमम् ISK सोने प न्यारपन SG नरय न्पपारपर ST art सग. पारयन् SA पर्जुन सन्यधारपम् ।

·अ. ५९ श्लो. १७.२१ ] गोहरणपर्व-भीमार्जुनपराक्रमवर्णनम् । ४५३ ततस्तानि निकृन्तानि शरजालानि भागशः। समरेऽभिव्यशीर्यन्त फाल्गुनस्य रथं प्रति ॥ १७ ॥ ततः कनकपुड्यानां शरवृष्टिं समुत्थिताम् । व्यधमत्तां पुनस्तस्य भीष्मः शरशतैः शितैः ॥१८॥ ततस्ते कुरवः सर्वे साधु साध्विति पूजयन् । दुष्करं कृतवान्भीप्मो यदर्जुनमयोधयत्.॥ १९ ॥ पलवांस्तरुणो दक्षः क्षिप्रकारी च पाण्डवः । कोऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं वारयितुं रणे ॥२०॥ ऋते शान्तनवादीमाकृष्णाद्वा देवकीसुतात् । आचार्यप्रवगदापि भारद्वाजान्महाबलात् ॥२१ ॥ 17 a Ddns ACFGKN निरुत्तानि H तु दानि । BEdns CG च for आभि । Domits this whole verse. :80P मुष्टिं । LN उपस्थिता । D omits this ]me. 19 ardns ACGHKLAIN चामुग्न BDE अपनयन । 20a ldns CG धनंजयः for च पांडवः । BIdns ACDFGHALIL धारयितुम् । 21 6 M ungratº I BE omit this shole v. 17a SK, SG, SA विमृष्टानि ST निरुत्तानि । SK, SG, SA संपरा: for माग B SK, SA आहतानि SG आगतानि व्यशीयन्त ST समरे व्यपशीर्षन्त । SK, ST, SA' अर्जुनस्य SG पर्जनस्य SA' फन्गुनस्य । 18a ST शरागां परिभुत्मृजत् । B ST पशीर्यत पुरस्तस्य । SK, SG, SA omit this whole r. 19 aSK, SG, SA नतो देवाधगंधSK, ST, SA अपूनपन SG पाथुरन् । 6 SG, SA कुस्ले भी Sh, SAI अपारपत् । 20ash, SG, SA अभुमो दक्षः। & SK, SG, SA uits ST reads this before v, 21, 21ST रसा B SK,SG, SA भासामुम्पादा IST माहेशद्वारदात lor मदाना &c.

·विराटपर्व। [भ.५९ श्लो. २२-२५ अस्वैरत्राणि संवार्य क्रीडन्तौ भरतर्षभौ । चक्षुपि सर्वभूतानां मोहयन्तौ महाबलौ ॥ २२ ॥ प्राजापत्यं तथैवैन्द्रमानेयं च सुदारुणम् । कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यमेव च ॥ २३॥ प्रयुञ्जानौ महात्मानौ ममरे तौ विचरतुः । विस्मितान्यथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा ॥ २४ ॥ साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन् । नायं युक्तो मनुष्येषु योऽयं संदृश्यते महान् ॥ २५ ॥ 22 a Hशः शस्त्राणि । CDGHKLAM पुरुषर्षभो । bD महारथी। 23 aAD इंद्रं। H अभेय for आमेय | Edns G रोद्रदारुणं । BD याम्य for चैव । D तथा for याम्यं । म वारुणं for वायव्यं । 24 a N प्रमुंचानी । D समवेतो । DL विरेजतुः। म प्रयुंजानो तु समरे तावन्योन्यं विचरतुः । Comits this whole v. 6 AM अपि for अथ । M सगमे N समरे for संयुगे। BE तथा K भनौ for नदा। 25 b DIN नेद युक्त H नेद युद्ध for नायं युक्तः। यो यः | Edns पुमान् for महान् । C परमदारण: for सदृश्यते महान् । 22 a ST रखाणि । SK कीडना । SK, SA पुरुषोत्तमा SG पुरुषर्षभो SI पुरुपाविर्मा। BSK मोदयन्तो। 23aSA असमखेण पांडवः for आमेय च° &c. USG सोर ST याम्य for RIST याक्ष for याम्यं । 24 a SG नरव्याघो for महात्मानो। SK, SG विरेजतुः। UST एव for अधIST घी-यन्तो for नो दृष्ट्वा । 25a SA पाचं & मोम interchanged । USK, SA' नतदन्या SA' नेतदन्यत् SG नेतदय ST नेद युक SK, SG,SA प्रदर्शपितुमाइपे for योय &c.

·अ. ५९ लो. २६-३०] गोहरणपर्व-शरयुद्धम् । પણ महास्त्राणां संप्रयोगः समरे पार्थभीष्मयोः। एवं सर्वास्त्रविदुपोरवयुद्धमवर्तत ॥२६॥ अस्वयुद्धे च निर्वृत्ते शरयुद्धमवर्तत । अथ जिष्णुरुपावृत्य पृथुधारेण कार्मुकम् ॥ २७ ॥ चकर्त भीष्मस्य तदा जातरूपपरिष्कृतम् । निर्मपान्तरमात्रेण भीष्मोऽन्यत्कार्मुकं रणे ॥२८॥ समादाय महावाहुः सज्ज चक्रे महाबलः । शरांश्च सुबहून्क्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये ॥ २९ ॥ अर्जुनोऽपि शरांस्तीक्ष्णान्भीपाय निशितान्बहून् । चिक्षेप सुमहातेजास्तथा भीप्पश्च पाण्डवे ॥ ३० ॥ 26 D हि सयोगः N च संयोगा for संप्रयोगः | Edns CDGHKLN मामपार्थयोः । 6 HLM omit this line 27a das CFGLAM तु निवृत्तेः BDEHKN निवृत्ते तु 1 BDE शखयुद्ध । B Edns CDGN शुरधारेण । 28 6 L सोऽप्यन्यत् । 29a BDE सज्य शय्या | Edns UDGN महारथः । 81 सशरान् for शराय IC स च for मु°। अथ for आशु । H धनजया। 30a DHKIN चिनान for तीक्ष्णान् 1 M अनाशितान पडून् । Bf पडियः । 26a ST महांद्राणां प्रयोगस्तु । SK समयोग SG प्रयोग घ । S.ch. मीमगर्भयोः। 27 a S. cl. omits this line. BSK, SG, SA उदावृत्य । SK, SG, SA शिनगरेग ST सुरधारेण । 28 ask, SG, SA न्यरुन्नत् गृभाग ST पानं गाधरण | SK भातरम SAI जोयूनद for नातहV IST भीमश्यामितनेजसा for जान &c. a ,SG, SA नाम: for महापा। SG AR HRH 74: 1ST omits r. 28 b and the following v. to the end of v, 46 30aSG भीमे मुनिशितान् । BSK पिस रिमा पिप ! SA नदा for नया। ।

·४५६ विराटपर्व । [ अ. ५९ श्लो. ३१-३५ तयोदिव्यास्त्रविदुपोरस्यतोनिशिताञ्छरान् । न विशेपस्तदा राजेंल्लक्ष्यते स्म महात्मनोः ॥ ३१ ॥ अथावृणो दश दिशो शरैरतिरथस्तदा। किरीटमाली कौन्तेयः शूरः शान्तनवं तथा ॥ ३२ ॥ अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश्चातीव पाण्डवम् । बभूव तस्मिन्संग्रामे राजंल्लोके तदद्भुतम् ॥ ३३ ॥ पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य स्थरक्षिणः । शेरते स्म तदा राजन्कौन्तेयस्याभितो रथम् ॥ ३४ ॥ ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निःसपत्नं चिकीर्षवः। अगच्छन्पुससंश्लिष्टाः श्वेतवाहनपत्रिणः॥ ३५ ॥ 31 a DM अस्यतः । र सबहून् शरान् । BD न विशेष । BCE तथा for तदा । M अब महात्मने । 32aF तथा for तदा । b DN शरैः for शूरः । KN तदा for तथा । 33a H भीष्मात् for भीष्म । D पांडव H पांडवात् for पांडव । B FM राजलोके । BL तदाद्रुतम् । 34 a महाशूरा। HD महाराज N हता राजन् । म रथात for रथम् । 35a H निर्भुझान् । Ldns ABCDEGHKLIN निरमित्र for नि सानम् । 6 Edn-CDIGNIN आगच्छन् म प्रागच्छन् । FH पुससस का N पुसससृष्टा । 3la SK, SG, SA अनिश शरान् । 65G तपास्तन for तदा राजन् ! SK दृश्यते for लक्ष्यते । SK, SG, SA सु° for श्मा 32aSE, SA शूर | SA नदा । 33 8 SK पम्य तत्र सधेऽस्मिन् SA' यग्ब नत्र सग्ग्यरिमन SA' यभव तत्र सरपेक्ष्मण SG यभव शग्रसरयस्मिन् । SK, SG, SA के राजन् । 348SK महापाहो for तदारानन् । SG गांगेयस्याभिनो । 35a SK, SG, SA तिरमित्र for नि:सपन। BSK HRm for अगन्।5K, SG,SA पुससस ।

·अ ५९ श्लो. ३६-४० ] गोहरणपर्व-संकुलयुद्धम् । ४५७ निष्पतन्तो स्थात्तस्य धौता हैरण्यवाससः। आकाशे समदृश्यन्त हंसानामिव पतयः ॥ ३६॥ तस्य तद्दिव्यमत्रं हि विगाढं चित्रमस्यतः । प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः॥ ३७॥ तदृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश्चित्रमद्भुतम् । शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान् ॥ ३८॥ पश्यैतानरिनिरान्संसक्तानिव गच्छतः। चित्ररूपमिदं जिष्णार्दिव्यमनमुदीयते ॥ ३९ ॥ नेदं मनुष्याः श्रद्दध्युन हीदं तेपु विद्यते । पौराणानां महाराणां विचित्रोऽयं समागमः ।। ४० ॥ 36a FHKL निपतन्ता I AM हिरण्यवाससः। 37aKगाट । BL छिन्नमस्यतः । B LN प्रेक्ष्यन्ते। 38 a Edns ACGJIN न for तत् । D परम । 1 चिप्रमुत्तमम् । BIM शशसे । 39 a Edns BCEFGHLIIN इमान D इमाम् for एतान् । Ldns CG पाथ निर्मुहान D अध निहारान् L परिवृन्दानि [ अगिन्दूिगर N राजनिविान् II ससना सयुतान् । VA विध्या । 10 BCLEGHN उदायत: D अदायत । 10a Ldne ACG सदम्यु । श्रवधु श्रदया। L नेहेद । 6 DN दाम्गाना र पारवा | BCL समागतः । 3615K,SG प्रयदृश्यत । 37ash, SGDI 38a SK, SG, SAT SAR: for n: । 39 ask. Su, SA रपमान । इनि नहागन ( on अरिभिदांगन्)। Sh, SG, SAUउदी। 10 NRIT GfiriralIपिपि मगनमः। 5831t. the margin ·४५८ विराटपर्व। [अ.५९ श्लो. ४१-४५ ऑददानस्य च शरान्संदधानस्य मुश्चतः। विकर्पतश्च गाण्डीवं नान्तरं स्म प्रदृश्यते ॥४१॥ मध्यंदिनगतं सूर्य प्रतपन्तमिवाम्बरे । न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रतिवीक्षितुम् ॥ ४२ ॥ तथैव भीष्मं गाड्रेन्यं द्रष्टुं नोत्सहते जनः । उभौ सदृशकाणावुभौ युद्धविशारदौ ॥४३॥ इत्युक्तो देवराजस्तु पार्थभीष्मसमागमम् । पूजयामास दिव्येन पुष्पवर्षण भारत ॥४४॥ ततो भीष्मः शान्तनवो वामपार्श्वे समर्दयत् । अस्यतः प्रतिसंधाय विवृतं सव्यसाचिनः॥४५॥ 41a Edns CGHKLMN हि for च | Edns CDGHN संधाय च विमुंचतः M. मादधानस्य मुंचतः । BM विकर्पन्तश्य । Edns CGL समदृश्यत H प्रत्यदृश्यत N संप्रदृश्यते for स्म प्रदृश्यते। 42aCप्रपतन्तं । अन्तरे। B Edn' CGL नाशक्नुवन्त F नाशक्नुवत । K प्रसमीक्षितुम् L प्रतिषीक्षितम्। 438 D ततः for उभो । N al. (except H ) विश्रुतर्माणो H दिव्यास्त्रविदुषो । Edns CDGKIN उभो तीवपराकमो L उभो युधि दुरासदी । 44 a D अथ for तु। 1 इत्युक्तो धर्मरामस्तु । L समागमे M समागत । 45a Edns BCEG शान्तनवो भीष्मः | Edns CGL पाम पा BEHRA या पार्षे N याण पार्थे । Idns CG अताडयत् ADPK समार्पयत् BEHLAN समर्पयत्। B Fans CG पश्यत्त: । आस्यत for अस्यतः । D प्रदिसंधाय | Edns CG विष्यत: BELI विवृतः विधृत for विवृत । S. dl. omits this v. 428SK मसीक्षितम् । 43 a S, dl. omits this linc, BSK विपिप्रकमांगो SG सहाशमांगो । SK, SG, SA'धि दुरासदो tor पुददिशारदो। 45a SK पाणान् पारें । SK, SA' समापद । SA गायन प्रतिमाRASA' विal for विन।

·: अ. ५९ श्लो. ४६-५० ] गोहरणपर्व-भीष्मभङ्गः। ४५९ ततः प्रहस्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम् । न्यकृत्त गार्धपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः॥४६॥ अथैनं दशभिर्वाणः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे । यतमान पराकान्तं कुन्तीपुत्रो धनंजयः॥ ४७ ।। स पीडितो महावाहुगृहीत्वा रथकूबरम् । गाड्नेयो युधि दुर्धर्पस्तस्थौ गिरिरिवाचलः॥४८॥ ततः पार्थोऽमिमंकाशं ज्वलमानमिवोरगम् । निचसान ललाटाये भीष्मस्य शरमुत्तमम् ॥४९॥ तं विसंतमपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम् । उपदेशमनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम् ॥ ५० ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे भीष्मभैडो नाम एकोनपष्टितमोऽध्यायः॥ ५९॥ 460 Edns CG चिच्छेद AKN न्यरुंतत् BLJI न्यरुन्त D चक Eन्यरुत्ता H निरुतं । B आहापत्रेण गार्धपत्राणि Nगापान | Edris CG आदित्यते नसः । 476N पानमान for यतमान । 48 aH पीडितस्त: LII संपीडितः । B Edns ABCEGEN युदुर्धर्षः । Edns BCEGLI1 दीपं DN दीप: H सूर्यः for गिEि Ldns BCEGL अन्तरं H1 अंपरे for अपतः। 49 Ldns BCDEGHALIN omit this Whole v.' 50a JIN अधोवाह | ADF स यता म सपना सपन: 1 सपत्नाः | ABDE रप- वामिन G रविवाजिना L. रथसाराधि । BA उपादेश। 46aSK मसपा B SK, SG, SA न्यस्त्तम् गृध्ररप्रण I SA'जायनदपरिप्सनम् for भीष्मस्य &c. ST omits vt. from 28 6 to 46 both inclusive. 47as.cl. अभिः पभान् । USG मदाय for धनजयः। 48 3 SK दर इवातुरः SG दो मेयातुर ST दपि विनियमन SA' इवानुर: SA: दीपमिषानुग: for गिर्णियापरः। 49 S. d. omits the wholer 50 a ST, SA #971 ST tot 1.1 BST दशामायामनुग्म ·४६० विराटपर्व। [ अ..६० श्लो. १-२ ॥ पष्टितमोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । भीष्मे तु संग्रामशिरो विहाय । पलायमाने धृतराष्ट्रपुत्रः॥ उच्छ्रित्य केतुं विनदन्महात्मा । धनुर्विगृह्यार्जुनमाससाद ॥ १ ॥ स भीमधन्वानमुदारवीर्यम् । धनंजयं शत्रुगणे चरन्तम् ॥ आकर्णपूर्णायतनोदितेन । भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये ॥२॥ - Lx.1a D अथ L च for तु । c Edns ACFGH उत्सृज्य M उद्यम्य N उद्धृत्य । DN चापं for केतु । d DKN स्वयं for धनुः । BE विग्राह्य । म सुतं विराटस्य शरेण जप्ने for धनुर्वि 2a Edns BCDEGHKMN उदग्रवीर्यम् । B HM शत्रुरणे। c Edns BCDEGN चोदिनेन । d HK बाणेन | Edns CG विव्याध भल्लेन । . LX. 1 a SG omits que before this, GST उदृत्य । d ST स्ययं निगृप । v. omitted in SK, SG, SA. Pa SK उदयवेग: SG, SA उदयवेगं ST उदयवीर्यम् । USK शशतेरयम SG शगरनेयम् SA शत्रुगणेरनेयम् । cs.cl. योदितन। USA पाणेन।

·अ ६ श्लो ३-४] गोहरणपर्व-दुर्योधनप्रताः। स तेन वाणेन समर्पितेन । जाम्बूनदाग्रेण सुसंहितेन ॥ रराज राजरजनीयकर्मा। यथैकपर्वा रुचिरैकशृङ्गः ॥३॥ अथास्य बाणेन विदारितस्य.। प्रादुर्बभूवामृगजस्रमुष्णम् ॥ सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा। मालेव चित्राभिविराजते स्म ॥ ४ ॥ 3a BE वातेन समापितेन । BA मुपुष्पितेन BE मुसहतेन ( समोहितेन DL मुशसितेन HK मुसधितेन ॥ मुसमितेन N मुसशितेन । c Edn BDIN महनीयकर्मा 6 जननीयकर्मा । 4a BEN भल्लेन। UDH अनपर अयोसम् for अजस्र । उल्पम् । C Edns CGHLIM स तस्य DK तत्तस्य K' ततः स। Ldns CGLI पुनचित्रः H चिनपुत। d Edns CGLIL भित्ला ललाट D मालेव कण्ठे | Edns CGL मुविराग्ने DN अतिविराजते K अभिदिराजनि मुविरानाति । BE चिनस्य विराजते । 36SK, SG, SA नाम्यूनदाभेन । SG, SA मुसशितेन ST मुनेननेन । CSK. SG, SA रराज पार्थो रुधिरं क्षरन्ये ST रान सम्यग्रमणीयकमा। d sK SG, SA ययक (SG सधैक) रमिभंगवान् दिवा (SA इवा) SG पथा:- 4. ST पथा प लोके रचिनेक्शन। 11 SK, SG, ST T for IT IS. cl gong for 77471 eST विषपुष्पा I S. cl. um for 1991 IST Z RÍMI ·४६२ विराटपव। [अ. ६० ला स तेन बाणेन हतस्तरस्वी। दुर्योधनेनोद्धतमन्युवेगः॥ शरानुपादाय विषाग्निकल्पान् । विव्याध राजानमदीनसत्वः॥५॥ दुर्योधनश्चापि तमुग्रतेजाः। पार्थश्च दुर्योधनमेकवीरः॥ अन्योन्यमाजौ पुरुषप्रवीरौ । समं समाजभतुराजमीढौ ॥६॥ ततः प्रभिन्नेन महागजेन । महीधराभेण पुनर्विकर्णः॥ स्थैश्चतुभिर्गजपादरक्षैः। कुन्तीसुतं जिष्णुमथोऽभ्यधावत् ॥ ७॥ 5a ABCDEFGLN वाणाभिहतः । K मनस्ती । 6 H जातमन्युः। CA परानुपादाय विपासिकल्पान् । Edns omitv.5 6aKउपकर्मा L उपधन्वा । एव for एक। d Edns CGN समो। Edn- ACDGK समाजग्मतुः । Ter कक्षेः for रक्षेः। a rams ABCDERGBKLA अधाभ्यधावत् । 5a ST अनेन for स तेन | SK, SA' याणाभिहतः SG पाणाभिमुसं । BSG उत्थित for उद्त । ST वेगमन्युः । GasT उपधन्वा। d SG समानग्मनुः। ST आनिममा। TEST गने: for रो। dSK, SG, SA पाण्डवमभ्यधावर ST फल्गुनमभ्यधावत् ।

·अ. ६ - श्लो. ८-१०] गोहरणपर्व-पार्थेन गजनिपातनम् । ४६३ तमापतन्तं सहसा नगेन्द्रम् । धनंजयः कम्भविभागमध्ये ॥ आकर्णपूर्णेन दृढायसेन। बाणेन विव्याध महाजवेन ॥८॥ पार्थेन सृष्टः स तु गार्धपक्षः। आपुन्देशात्प्रविवेश कायम् ॥ विदार्य शलप्रवरप्रकाशम् । यथाशनिः पर्वतमिन्द्रसृष्टः ॥ ९ ॥ शरप्रभिन्नः स तु नागराजः। प्रवेपिताङ्गो व्यथितान्तरात्मा ।। सुगाढविद्धो निपपात मह्याम् । वत्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥ १० ॥ 8a Edns BCDEGHKLAIN त्वरित for सहसा | Edns ABCDEFGHK LN गजेन्द्रम् । CL आकर्णपूरेण | Edns CG महायसेन D दृढायतेन L ढासनेन । 9a Edns BCEGKLAIN गार्धपत्र: H गाधपत्री। UM आयुष्यदेशात्यतिवेशनागः | Edus BCDEGHKLN नागम् for कायम् । c Edns CN शैलपवरं। dM इन्द्रमुक्तः। 10arans BCDEGHAN शरमतप्तः । CEdns BCDEGHKLIN संसीदमानः AF स गाढविद्धः । D अपि पपात मह्याम र दृढभाहतश्य L निपपात भूमी । dM इवाचचाल । K पपात भूमो भृशमुन्नइन्सः । 8a S.. त्वरिन गजेन्द्रम् । B SK, SG, SA ललाटमध्ये। OST च लोहन for दृढायसेन | SG आकर्णपूर्णायतचोदितेन । ds.d. भरां मृोग (SK तु पौर: ST नेगेन्द्रम् ) for महानवेन । 9a SA' मुक्तः for मृ। SK गधपत्रा SG, ST, SA गाना। B SK, SG, SA पापादेशाव (SK देशं)। S.. नाग for कायम् । 10a SK, SG, SA शरमततः ! eSK. SG, SA' संसोदमाना SA' म सोदमाना ST समाहमान: for भाविदः। SG, SA AITA SA' Art for AT9TA SK, ST YSG mradi ·४६४ विराटपर्व। निपातिते दन्तिवरे पृथिव्याम् । त्रासाद्विकर्णः सहसावतीर्य ॥ तृण पदान्यष्टशतानि गत्वा । विविंशतेः स्यन्दनमारुरोह ॥ ११ ॥ निहत्य नागं तु शरेण तेन । वजोपमेनाप्रतिमप्रभावः ॥ तथाविधेनैव शरेण पार्थः। दुर्योधनं वक्षसि निर्षिभेद ॥ १० ॥ हते गजे राजनि चैव भिन्ने । तथा विकणे च सपादरक्षे । गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः प्रणुन्नाः । ते योधमुख्याः सहसा प्रजग्मुः ॥१३॥ . : 12 6 Edns BCDEGHLAI अद्रिवरायुदाभ र अद्रिमिवायुवीराः N अद्विमिवायुदामं for अप्रतिम । 13ardns cDGHAIN तत: L गते for हते । BEN भमे for भिन्ने । UEdns ACDFGHEL भमे N ततः for तथा । CK च शरैः for विशिखः । D प्रणुन्नान् K विभिन्नाः। d Ds for a 1H 374 vra: Edns ABCDEFGKL 15707939 116 ST अतिवीर्यात for अवतीर्य । 12aST पिशिसेन न for तु पण तेन । b SK, SG, SA अद्विवरपकाशम् ST अदिवरोन्याभम् for अप्रतिम GST R नागपोधान् for शरण पाधः। d omitted in ST. 13USK, SG, SA ममे विकणे ISG सह for पस CSGrपुwिe for विशिस:SK भिन्ना। d SG a for a 1 ST omits this r.

·४६५ अ. ६० श्लो. १४-१५] गोहरणपर्व-दुर्योधनमङ्गः। दृष्ट्वैव बाणेन हतं तु नागम् । योधांश्च सर्वान्द्रवतो निशम्य ॥ रथं समावर्त्य कुरुप्रवीरः। रणात्मद्राव यतो न पार्थः॥ १४॥ तं भीतरूपं त्वरितं द्रवन्तम् । दुर्योधनं शत्रुमहो निपड़ी ।। प्राक्ष्वेडयद्योद्धुमनाः किरीटी। वाणेन विद्या रुधिरं वमन्तम् ॥ १५ ॥ 14a D तु for एष | Edns CG पार्थेन for याणेन । Tdns ACFGHELAM च for तु । HD निरीक्ष्य for निशम्य । • Edns ABCDEFGHN समावृत्य M समाचस्प ।, d D द्रुतं for रणात् । 15a Edns BCEGHALAL भीमरूप । U Edns BCDEG आभिषात् N हि पद्गात् । CEdns BCIG प्रास्फोटयत् DN प्राक्षेपयत् र मरडेयर Edns AH युद्धमनाः। d Idns ACGHLM विट्द for विदा । 14 SA दलेक .SH, SG,SA for TESTwite ar B SK नृपतिः for द्रवतः I SE, SG, SA निरीस्य for निराम्य । cs.d. समावृत्य । dsG रणाय...ानु पार्थः। 15a SAT, ST भीमा : SK, SG, SA' प्रजन्तम् SA' पयानम् । B SK, SG, SA' शगगाउमदी (SGS) SA' शगरनेयम् । CSK अन्वाइपर SG अन्यम्पया ST तमन्नगा SA' असाहपत् SA'बागमत for मास्वापत् IST युदमनाः । dSK पगाभिरि SG बागोदि ST पोन विदं SA यागादिरिद। 5931 ·४६६ विराटपर्व। [अ. ६० श्लो, १६-१७ अर्जुन उवाच। विहाय कीति विपुलां यशश्च । युद्धात्परावृत्य पलायसे किम् ॥ न तेऽद्य तूर्याणि समाहितानि । यथावदुद्यान्ति गतस्य युद्धे ॥ १६॥ युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी । पार्थस्तृतीयो युधि च स्थिरोऽहम् ॥ तदेवमावृत्त्य मुखं प्रयच्छ । नरेन्द्रवृत्तं स्मर धार्तराष्ट्र ॥ १७ ॥ 16 a Edn- ABCEGHLN विपुलं । C N.tcl. except F समाहतानि । d Edns CG तथैव for यथावत् | Edns CG राज्यादवरापितस्थ for उद्याति &c. BE उद्भांति DK उव्योंविfor उद्यान्ति । A युद्धात 1c and d omitted in H. TaN नियोगकारी। b Edns ACEGL संस्थित: BDERN चास्थितः । न युधि स्थितः । Nal. except AH अस्मि for अहम् । C Edns CFGHKLM तदर्थ A त्वदर्थं for तदेवम् । Ga SK, SA omit अर्जुन उवाच । SA' प्रहाय । ST च वार्य for यशश्न SK, SG, SA कीर्ति च यशश्य लोके । C ST समाहतानि । SK, SG, SA न नंदायध्यांत (SA ननादयिष्यति तदाहतानि) (SG सपाहतानि) for न तेऽय &c. a sK, SG, SA तूपाणि युद्धादवरोपितस्य । ST यथा पुरा ते सुगतानि युद्धे । 176 SA' आधत: for स्थिRs.cl. अस्मि for अहम् । cs.cा तदर्थ for तदेवम् ।

·४६७ अ. ६० श्लो. १८-१९] गोहरणपर्व दुर्योधनमङ्गः मोघं तवेदं भुवि नामधेयम् । दुर्योधनेति प्रथितं पुरस्तात् ।। न चेह दुर्योधनता तवास्ति। पलायमानस्य रणं विहाय ॥१८॥ न ते पुरस्तादथ पृष्ठतोऽपि । पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम् ।। अपेहि युद्धात्पुरुषप्रवीर प्राणान्प्रियान्पाण्डवतोऽय रक्ष ॥ १९ ॥ इति विराटपर्वणि गोग्रहण दुर्योधनमदो नाम पहितमोऽध्यायः॥६॥ 18 aN घोरं for मोचम् । K पतेदं ॥ तदेव । म सलु K तब N युधि for मुवि । brdas BCDEGHAN इह रुतं for प्रथितम् । CEdns ACFGHKLM नहींह ।। अद्य for अस्ति । 19a Fans ACDFGHL वा for अपि । C BCDEGLAM अपेहि। H परीप्न K परोहि । H युद्धं । र युद्धेन कुरूपवार । * * J 18 a SK, ST, SA नवैतत् । 6S..इहरुतं for प्रचितम् । cs.cl. हि for च ISK अय for अस्ति। 19 aSE,SG, SA वा ST च for अपि । cs.cl. परीप्त (SG परीस्य ) for अपेहि । S.cा. युद्धेन कुरुपवीर । ds.cl. प्राणान (SG पागं) मया यागयता (ST वाश्ययुना) मितप्तान (SG नप्तम् SAT 290). ST reads this verse before y, 18 ·विराटपर्व । [अ. ६१ श्लो. १-२ ॥ एकपष्टितमोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच। आहूयमानस्तु स तेन संख्ये। पार्थेन राजा धृतराष्ट्रपुत्रः॥ निवर्तितश्चैव गिरकुशेन । महागजो मन इवाङ्कुशेन ॥ १॥ सोऽमृष्यमाणो वचनाभिसृष्टः। महारथेनातिरथो तरस्वी॥ पर्याववर्ताथ जवेन भोगी। भोगी यथा पातदलाभिमृष्टः ॥२॥ LXT.la Edns CGHL च for तु । b Edns CDGM महात्मना वै N महात्मनासो for पार्थेन राजा । BE महामना धृतराष्ट्रस्य पुत्रः र महामना वै धृतराष्ट्रपुत्रः । महात्मना धृतराष्ट्रस्य पुत्र । C D Agfara: M fauna: F faqaa: 1 Edns BDEGHKLMN at for चैव । निवर्तमानस्य for निवर्तितश्चैव | Man BCEGHLMN गिराकुशेन DK पचोंकुशेन । 2a Edns ABCDHLMN वचसामिमृष्टः DK पचसामिसृष्टः । वचसाभिपृष्टः । C DH पर्यावृत्या N पर्यापतत् पार्थ | Edns BCDEHRLM रथेन for जवेन । Edns CDGH BL तेन M वेगं for भोगी। Nथं मवीर: for जवेन भोगी। K पर्याववातिरथो जवेन । BE omit भोगी। d.cD पादतलाभिसृष्टः G पादतलाभिपृधः पादतलावमृष्टः । LAL la SA' आहूयमानस्य । ST सभा स तेन SA कुरुपवीर: SG स तेन संपे for स तेन संख्ये। BSK, SA, SG महात्मना वै ST संख्ये महात्मा for पार्थेन राना । SK, ST धृतराष्ट्रसूनुः। C ST निसितः। SK चापि SG,SA तस्य SA' तत्र for पेव । SK, SAगिरा- कुरान ST तद्वचनाकुशेन। d SK TAHSIAH: SG, SA TI 9271 #: for RENTAL) FFT: 1 ST onits महागनो etc and reads for it सोऽमृष्यमाणो च शराभिमृष्टः corresponding to the first half of v. 2 a. ST continues its Adh. 2aSK, SA साभिमृष्टः SA' पचनाभिमुष्टः। SG णे पसाभिमा । ST reads 6 for this. BST has for this निवर्तयामास स राजा। es.cl. नतः स पापड़ते एथेन ।

·अ. ६१ श्लो. ३-४] गोहरणपर्व-संकुलयुद्धम् । ४६९ तं प्रेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानम् । निवृत्य संस्तभ्य च विद्धगात्रः।। दुर्योधनस्योत्तरतोऽध्यगच्छत् । पार्थ नृवीरो युधि हेममाली ॥३॥ भीष्मः पुनः शान्तनवो निवृत्य । हिरण्यकशास्त्वरयंस्तुरङ्गान् ।। दुर्योधनं पश्चिमतोऽभ्यरक्षत् । पार्थान्महावाहुरधिज्यधन्वा ॥ ४ ॥ 3 a तं मेष्य । E वर । BE परिदत्यमानम् । B Fans CDGHKIN निवर्त्य । F सप्टभ्य A संपुष्ट GHKL संस्तंभ्य । Edns CDGEKLE विद्गानम् F गाविद्यः । A विचित्रगानं N स विदगानं for च विद्गातः। C Edus BCDEGRN अभ्यगच्छत् । HLI दुर्योधन दक्षिणतो ररक्ष । d HLM पार्यान्वीत् । 4a Edns BCDEFGHALAIN ततः for पुनः। Edns ACFG विवृत्य र निवृत्तः। B Fdas CGIC हिरण्यकक्षः | Edns CG वरया A त्वरय: BEHN तुरगान K तु हयान् for त्वरयन् । Ldns CG अमिपगी BEH पिशगान N पिषगान र नियम्य । मुरगान् for तुरगान् । CL चोत्तत्तः 10 अभिरक्षत् D रक्ष H रसम् N अभ्यगन्छत् for अभ्यरक्षन् । dp InH पार्थः । चाप for पार्थात् । 3a SAT, SG समेत्य । परिवय॑मानम् । B SA सस्तभ्य SG विवृत्य for निवृत्य 1 SK सस्तमितसदंगानम् SG संस्तभ्य च सर्वगात्रम् SA2 गावाण्यतिविद्गातः SA! चाम्यन्नविविवगानम् । ST विवृद्ध याणेन च विद्धगारमा cs ci. दुर्योधन दक्षिणत. 1 SG, ST, SA राक्ष SK अन्दरक्षन् for अन्य- गच्छत् । ds.cl. पार्थात् for पार्थम् । SB, SA1 महाबाहुरविन्यपन्दा for नृवीरों युधि हेममारी। 4aSK, SA, ST तत: SG तथा for पुनः 1 SK, SG, ST विकृत्य SA: निवन्य for निवृत्य । USK, SA, ST हिरण्यकश्यान SG हिरण्यकश्यम् । SK त्वरया SG स्वरप ST स्वरयु. for दरयन | SG स्वरथ्यान् for नुरगान् । cs ररक्ष for अभ्याक्षत् । AST पादान for पार्थात् । SA' पान्विीरो युधि हेममादी।

·विराटपर्व। [अ.-६१ श्लो. ५-६ द्रोणः कृपश्चैव विविंशतिश्च । दुःशासनश्चैव निवृत्य शीघ्रम् ॥ सर्वे पुरस्ताद्विततेपुचापाः। दुर्योधनार्थे त्वरयाभ्युपेयुः॥५॥ स तान्यनीकान्यनुवर्तमानः । आलोक्य पूर्णौघनिभानि पार्थः ॥ हंसो यथा मेघमिवापतन्तम् । धनंजयः प्रत्यपतत्तरस्वी ॥६॥ 56 Edns AFGKM विवृत्य । c Edns विततोरुचापा: F विधृतेषुचापाः । विततेपुचापाद । d Edns BCDEGHN दुर्योधनार्थ र कुरुप्रवीराः। Edns CG त्वरिताभ्युपेयुः H त्वरिताभ्युपेतुः M स्वरयाभ्यपेतुः ( युधि दुःप्रसह्याः F त्वरयाभ्यपेयुः । 6a Fans CGH निवर्तमानानि ABDEFKLN अनुवर्तमानानि for अनुवर्तमानः । BM त्रैलोक्य for अलोक्य । N मेघौघनिभानि । 0D मेघ इव । K इवापतन्से । d Edns GHEL प्रत्यतपत् BE अत्यपतत् प्रत्ययते N मत्युपतत् । 5aSA'निवयं। es.c. प्रणिधाय पाणान् for विततेपुचापा। dSK, SG, SA दुर्योधनार्थ त्वरिताभ्युपेयुः ST दुर्योधनं धन्विनमभ्यरक्षन् । Gas.cl. सांण्यनीकानि निवर्तितानि । BS.. संवेस्प for आटोक्य । ST पेवाधनिमानि । CSK महामे | SA'आतपान्ते for आपतन्तम dST प्रत्युदपार for मत्पपतम् ।

·अ. ६१ श्लो. ७-९] गोहरणपर्व-संकुलयुद्धम् । ४७१ ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थम् । अस्त्राणि दिव्यानि समादधानाः॥ ववपुरभ्येत्य शरैः समन्तात् । मेघो यथा भूधरमम्युवेगैः॥७॥ ततोऽस्त्रमत्रेण निवार्य तेपाम् । गाण्डीवधन्वा कुरुपुङ्गवानाम् ॥ सम्मोहन शत्रुसहोऽध्यमस्त्रम् । प्रादृश्चकारैन्द्रिरपारणीयम् ॥ ८॥ ततो दिशः संप्रदिशो विवृत्य । शरैः सुधारनिशितैः सुपुत्रैः॥ गाण्डीवघोपेण मनांसि तेपाम् । महावलः प्रव्यथयाञ्चकार ॥ ९॥ TaFस परिवार्य L परिवार्य । B Eans DN शस्त्राणि । Edns BCEGHKLAIN समावदाना: D समाददाना ! d Edns ABCDEFGKN मेघाः | Edn' अंशुवर्गः ADFKL अयुवः BEN अंयुजालेः H अंबुपातेः । Ba BEN विदार्य । K अखे प्रतिवायं । e Edns BCDEFGHLAIN अन्यदलम् K महासम् । AL उम DN ऐन्द्र for ऐन्द्रिः । Edns BEN अवारणीयम् D इवारणीयम् । C ऐन्द्रियपारणीयम् । 9a Edns CFGHLM चानुदिश: DN समदिश: K सोनुदिशः । G विनृत्य मसाः। B Edns ACFGH मुत्रः M सपत्रै L सपुइस: K मुपीतेः । dr महारथः। D प्रत्यथनञ्चकार । 7aSA त परिवार्य। BSA शस्त्राणि for अखाणि । SA सर्वाणि for दिव्यानि 1 S.cl. समाददानाः। ESK समप्रे: for समन्तात् । ds.. मेघाः। 80s.dl. अन्यदसम् । ds.cl. ऐन्द्रमवारणीयम् । 9as cl. यानुदिशो निवार्य। BSK सुपोरें for सुधार: SA' मुमुतेः for निरीतः। शब्देन for 'घोषेण | SG निवार्य for मनासि । dSK महायलम् SA' महारथ: SG, ST मुदा यलः ।

·४७२ विराटपर्व। [अ ६१ श्लो. १०-१२ ततः पुनर्भीमरवं प्रगृह्य। दोभ्या महाशङ्खमुदारघोपम् ॥ व्यनादयत्संप्रदिशो दिशः सम् । भुवं च पार्थो द्विपतां निहन्ता ॥१०॥ ते शनादेन कुरुप्रवीराः। सुसंहताः पार्थसमीरितेन ॥ उत्सृज्य चापानि समुच्छ्रितानि । सर्वे तदा शान्तिपरा बभूवुः॥ ११ ॥ तथा विसंज्ञेपु परेषु पार्थः। स्मृत्वा तु वाक्यानि तदोत्तरायाः॥ निर्याहि मध्यादिति मत्स्यपुत्रम् । उवाच यावत्कुरवो विसंज्ञाः॥१२॥ 10aF भीमतरं N भीमवरं । BA उदारपोरं EM उदारपोषः । CD व्यनादयः LM विनादयन् । Edns BCDEGRLM सपदिशा N स्वं प्रदिशा BEN च for खम् । d F दिवं for भुवं । H omits पार्थः N omits d. 116 Edns BCDEGHKLMN संमोहिता: for मुस्हता: 1 C पार्थसमाहितेन । crans ABCDEFGHKAIN दुरासदानि for समुच्छ्रितानि । 12a Edn BE च तेषु Edn' CGK बलेषु for परेषु । 6 Edns BEGHKLN स्मृत्वा च C स्मृता च D स्मृत्वाथ ।। स्मृत्वानि । Edus CGHELM तथा for तदा । CH वासांसि हि for मध्यादिति । N मात्स्यपुत्रं । 10as.c. निगृह्य । BSA मुदा शङ्सम् । CSK, ST, SG व्यनादयन् SA सप्रदिशः। SG दशम् ST दिशम् for दिशः । dSA' विषयान् निहन्ता । 1laSA,SG, ST शंख्यशब्देन । bs.cl. संमोहिताः । CSE, ST दुरासदानि SA, SG दुरानमानि for समुच्छ्रितानि । d SK, SG मोहरा: ST मोहयुताs for शान्तिपरा । 12aSK तो दिसंज्ञानि । B.SK, SA', SG, SA संस्मृत्य ST' संस्पृश्य for स्मृत्वातु । S.cl. संदेश मभोसरापा:। SK, SG, ST याहार SA पाहान् for मध्यात् । S.d. मात्स्यपुरम् । ।

·अ.६१ श्लो. १३-१५] गोहरणपर्व-महारथानां वस्त्रग्रहणम् । ४७३ आचार्यशारद्वतयोश्च शुक्लम् । कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम् ॥ द्रोणेश्च राज्ञश्च तथैव नीलम् । वस्त्रं समादत्स्व नरेन्द्र पुत्र ॥ १३ ॥ भीप्मस्य संज्ञा तु तथैव मन्ये । जानाति मेऽस्त्रप्रतिघातमेपः॥ एतस्य वाहान्कुरु सव्यतस्त्वम् । एवं हि यातव्यममूढसंज्ञे ॥१४॥ रश्मीन्समुत्सृज्य ततो महात्मा । स्थादवलुत्य विराटपुत्रः॥ वखाण्युपादाय महारथानाम् । तूर्ण पुनस्तरथमारुरोह ॥ १५ ॥ 13 a Edas ACEGH मुशक्के तु शुक्ले L मुरके तु शुने for च शक्लम् । BE सारद्वतयोश्च मुक। BLस्वसम् for च वसम् । CHTET JI Zlot for Zlota i Idns and All JISS 712 d Edng ABCDEGHKLN 10 for 47 Idag ACDFGHKLUN नरमवीर for नरेन्द्रना 14 a I'dns CDGHKLJIN FFIT N 17 for II Bran' CG स: for मे । K for मे 11 मेश्यपरिधान । drdas BCDIGN सज्ञ H सहा for °सशे। 156Hअदष्टुत्य। dldns ACFGKL स्व रथ BE तत् रथ । 13 a SK, SA, SG TEST TEST USA चित्रम् for पौतम् | SG मुरसम for पराम। CSG दोmrator होगेश्र । SH, SG, ST, SA' नीले। ds . प 1ST समाधव SA' सुमागस्त IS cl. मरमवार । 14a SK, SG, SA संशाम for साII ST भीम सलाम for भामरय महा। BSAI मेप. for: SANDAR SANCr नप। d S. cl. Tartuar. SK, SA! (spiti ST Jasai 15 a SÅ reads 7747 7419 b fore 13 ds.dle for सम् । 603 ·४७४ विराटपर्व। [ अ. ६१ श्लो. १६-१८ ततोऽन्वशासच्चतुरः सदश्वान् । पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्षान् ॥ ते तद्यतीयुव॑जिनी कुरूणाम् । श्वेता वहन्तोऽर्जुनमाजिमध्ये ॥१६॥ तथा प्रयान्त पुरुपप्रवीरम् । भीष्मः शरैरभ्यहनत्तरस्वी ॥ स चापि भीष्मस्य हयान्निहत्य । विव्याध पार्थो दशभिः पृषकैः ॥ १७ ॥ ततोऽर्जुनो भीष्ममपास्य युद्धे । विद्धास्य यन्तारमरिष्टधन्वा ॥ तस्थौ विमुक्तो रथवृन्दमध्यात् । राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः ॥१८॥ 16 a BE अन्वशाद्वै। BAFL सुवर्णकक्षान् । C D तेन HM ततः for ते तत् । Edns ABCEFGKLN ध्वजिना D व्यजीना H बलिनम् ॥ वजिनी । Edns ABCDEFGHKLN अनीकं for कुरुणा d L 34921: M II i Edns BCEGHKLMN 3TIETEE 1 17 a Edns AFGAIN अनुयान्तं CHKL अनुयात for प्रयान्तं । d ARLAIN पार्षे for पार्थः । । यहुभिः for दशमिः। 18 b Edn' विश्वास्य न विद्वा च for विद्धास्य । N अधिज्यधन्वा । CM ततः for तस्थी। d Edns BCDEGHN मेघं र मेघान् for राहुं । Eins CDM एव for इप - 16a SK, SG अन्वशात्तान् । ST अभिदत्तान् for अन्वशासक । SA: तुरंगान for सदश्वान् । HST हितास्तुनोद for हिरण्यकक्षान् I S. cl. except ST हिरण्यकश्यान् । c SG एतत् ST ते स SA' एक for ते तम् I SK, SG द्विषताम् ST, SA प्याज- नाम् for जिनाम् ।S.cl. अनीम for फुरुणा। dSE, SA मध्यात् । 17 a SK, ST fion for qu: 1 18 a SA' Fiod for i bST for अस्य ।

·भ. ६१ श्लो. १९-२०] गोहरणपर्व-भीष्मदुर्योधनसंवादः । ४७५ लब्ध्वा तु संज्ञां च कुरुत्रवीरः। पाथ समीक्ष्याथ सुरेन्द्रकल्पम् ।। रणात्प्रमुक्तं स्थितमकवीरम् । स धार्तराष्ट्रस्त्वरितो यभापे ॥ १९ ॥ अयं कथंस्विद्भवतां विमुक्तः। तं वै प्रमथ्नीत यथा न मुश्चेत् ।। तमब्रवीच्छान्तनवः प्रहस्य । व ते गता बुद्धिरभूत्व वीर्यम् ॥ २० ॥ 19a Edns AGL हि च N अथ for तु । BC सज्ञा Edas CGH तु BDE FKN स: for च | Edns CML कुरुपवीराः । B Edas CGII निरीत्याय । म समीक्ष्य पार्थ च for पार्थ समात्याय । M नरे- न्द्रक्स। c Edos CG TÙ D T417 KPK for sotia 1 Edas BDEGHMN Art for अमुक्त । BE स्थिरम् for स्थित । K रगे सस्थितम् for रणाममुक्त | Edng BCDEGHIN आजो K ईस्य for वीरम् । d BDEN for सः । Kधाराष्ट्रान् । Edns CDGAM त्वरित । 20a Edn' कप वे D कदाचिन् THKL क्यचित् N क्य वा for क्यस्वित् । Ldus CG भवतः BDELN भवता for भवताम् । C विमतः DH विमुक for विमुक्त । B Edns CFGN तथा A तदा H यन K गाढ for न | ADHL प्रयभीत N प्रमनीहि for प्रमनीत ITA BCEGHKILIIN मुच्येत् D मुच्यते for मुश्चेत् । र निवघ्येत् for न मुश्चेव । CN विहस्य for प्रहस्य । dH तदा for गता। गत for अभूत् । 19 a SK, SG, SA पुरुषपवार. for च करुषवीर. 1ST कुस्मवीर. प्रतिलब्धसज्ञः। USK निरीस्याथ ST ह्यवेक्षन्त for समाक्ष्याय IS l महेन्द्रकल्पम् । c SG, ST, SA विमुाम् for अमुकम् । SG, ST, SA स्थितमेकमानो SK पुरुषमवीरम् for स्थिनमेक्वीरम् । dST त्वरितम् for त्वरित । 20a SK क्वचित् for कारवत् । SK भवन SG, ST, SA मवता for भवताम् । USG नत्त for त व I SK, SG, SA प्रयतीत I SL, SG, SA मुच्य SA: न मुच्ये । ST तमाशु गृहात रणे असा । CSA तत: for तम् । asG गने fore ·विराटपर्व। [ अ, ६१ श्लो. २१-२२. न त्वेप बीभत्सुरलं नृशंसम् । कर्नु न पापेऽस्य मनो निविष्टम् ॥ त्रैलोक्यतोन जहेत्स्वधर्मम् । सर्वे स्थिताः स्मो न हता रणेऽस्मिन् ॥ २१ ॥ क्षिप्रं कुरून्याहि कुरुप्रवीर । निर्जित्य गास्तु प्रतियातु पार्थः॥ मा तेऽद्य कोपो निपतेत मोहात् । तत्संविधातव्यमरिष्टधन्वन् ॥ २२ ॥ 21 a A नन्वेषः F मत्वेति N नदेव BEGARLM नत्वेव । K भीवरसुः । F । नृशंस्यम् । । अस्य omitted in C. F यते for मनः | EdnB CG विशिष्टम् for निविष्टम् । C D अपि न स्वधर्मम् । N सधर्म for स्वधर्मम् । d Edns CG सवे न तस्मात् BEN तस्मान्न सर्वे H सर्व चितास्मिन् M सर्वेष्य तस्मात् । Edns BCEGN निहताः for न हताः। H न जह्याता रणे for न हता रणेस्मिन् । D जोत्ततो नैव हताःरम सर्वे । 22 a D आदाय गाश्य प्रतियातु पार्थः। UEdns BCEGHKMN विजित्य for निर्जित्य | Edns BCEGHK च for तु | M गाः संनि यन्तु N गाः संयाति यातु for गान्तु प्रतियातु । D सिम पुरं याहि फुरुवार for निर्जित्य etc. c Edns CGHRLN मा ते स्वको: BDE मा ते स्वकोप: M मानेषु कोर्थ. for मा तेद्य कोपः 1 A निपतेत्तु N निपतेच्च । dन संविधातव्यं M तं सविधातस्य । Ldns G अरिष्टवन्धम् A अरिवान्विन: KL अरिएधन्विन M अरिष्टधन्वान N अधिज्यधन्दना । N omits तत् । BE complete the adhyāya here. 21 a SR, SG, ST, SA एव for एषः। SA' तत्र for स्वेपः। SA' यीभत्मरणम् । USA पापस्य for पापेऽस्य । C ST जहाति धर्मम् for नहेरवधर्मम् । SK, SG, SA जयान्न धर्म प्रिदिवस्य हेतोः । d SK, SG, ST सर्वे तु तस्मान्न हता रणेऽस्मिन् SA सर्वे तु तस्मानिहता रणेस्मिन् । 22USK, SG, SA विजित्य गाभ ST आदाय गास्ता: for निर्मित्य गास्त । G. d omitted in S ·अ: ६१ श्लो. २३-२४ ] गोहरणपर्व-युद्धान्निवर्तनम् ।. ४७७ वैशंपायन उयाच। . दुर्योधनस्तस्य तु तनिशम्य । पितामहस्यात्महितं वचोऽथ ॥ अतीतकामो युधि सोऽत्यमपी । राजा विनिःश्वस्य बभूव तूष्णीम् ॥ २३ ॥ तद्भीष्मवाक्यं हि समीक्ष्य सर्वे । धनंजयाग्निं च विवर्धमानम् ।। निवर्तनायैव मतिं विदध्युः। दुर्योधनं ते परिरक्षमाणाः ॥ २४ ॥ 23 a F दुर्योधनस्य तु । H I for नु। bM अद्य for अथ । CHK अतीव काम: LM व्यतीतकामः D चावमी L सोप्यमी । BE अमपति Cअमाप। dA विनिश्चित्य for विनिःश्वस्य । 24 a BEM तं for तत् 1 A सार्य CG सर्वे for सर्वे । All हितमीक्ष्य for हि समीक्ष्य । BF परिवर्धमानम for च विवधमानम् । C Edns CGHL मनः M मतीन् for मति | Edns CGHL निदष्प: for विदप्युः। dEdns ABCDEFLN परिरस्यमाणा: । 23 पेशंपायन उवाच omitted in SA. SK निशम्य वाक्यं for तु तन्निशम्य । B SA' वचोकम् SG वचो यत् SK प्रशस्य for पोऽध । CSA अतीतकाम: SA' अपेतकामा SG अभीतिकामः | ST निनितासो for सोत्यऽमी। 24 a SAT, ST हि समीत्य SG प्ररामीप्य SK हि निशम्य । 6 SE, SA fazegi for faqegi! ds.d. for ते ॥

·विराटपर्व । [अ. ६१ श्लो. २५.२६ तान्प्रस्थितान्प्रीतमनाः स पार्थः। धनंजयः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीरान् । आभापमाणोऽनुययौ मुहूर्तम् । संपूजयंस्तत्र गुरुन्महात्मा ॥ २५ ॥ पितामहं शान्तनवं च वृद्धम् । द्रोणं गुरुं च प्रणिपत्य मूर्ना ॥ द्रौणि कृपं चैव कुरूंश्च सर्वान् । शरैर्विचित्रैरभिवाद्य वीरः॥ २६ ॥ 25aN प्रीतिमना: 16च पार्थः । • Edns CDGN अभाषमाणः H आभाष्यमाण: 1 Edns CG अनुनयं for अनुपयो। d Edns CG वयोमवात्सपरिहृत्य भूयः A संपूजयंस्तत्र कुरुपवीरान् । BDEFEN कुरुन् for गुरुन् । र वाचोवीसंपरिगृह्य भूयः M तान्पूजयन् for संपूजयन् । 26 a BE स for च । F omits वृद्ध । b BE प्रतिगृह्य D प्रतिवंद्य व प्रतिपूज्य । • Kगुरूंश्च A कुरुश्च for कुलं । Edns BDEGKIN मान्यान् for सर्वान् । dM अचिः for विचित्रेः। Edns BCDEGHAN चैव M पैच for पीरः । L reads for this verse. पितामहं शान्तनवं च वृद्धम् । द्वाभ्यां शराभ्यामभिवाय पार्थः ।। द्रोणं गुरुं तं प्रणिपत्य मुनी । द्रोण रुपं चैव कुरुश्च सर्वान् ।। 25a SK समर्थः for म पार्थः। B SG, ST सर्व for मेत्य । SK सर्वकुरुपवीः । c SK, ST, SA 571159 ait: for 399419410T: 1 SAP 7747 for 379499 SG आमय वोरानययौ for आभाषमाणोऽनुनयो। ds.cl. गावियोपेण विनय लोकम् ( SA विनाय ST विनुय for पिनय) 26as.cl महात्मा for प वृद्धम् । Us.cl. द्वाभ्यां शराभ्यामभिपाय पी। es.cd द्रोणं for द्रोणि । SK, ST, SG मान्यान् for सर्वान् । d SK #via for falt: 1 SA SK, ST *** SG ? for oft: 1 ·अ.५१ श्लो, २७-२९] गौहरणपर्व-उत्तरं प्रति पार्थवाक्यम् । ४७९ दुर्योधनस्योत्तमरत्नचित्रम् । चिच्छेद पार्थो मुकुटं शरेण ।। आमन्त्र्य वीरांश्च तथैव मान्यान् । गाण्डीवघोपेण विनाय लोकान् ॥ २७ ॥ स देवदत्तं सहसा विनाय। विदारयित्वा विपतां मनांसि ॥ ध्वजेन सर्वानभिभूय शत्रून् । स हेमतालेन विराजमानः ।। २८॥ दृष्ट्या प्रयातांय कुरून्किरीटी। हृष्टोऽब्रवीत्तत्र स मत्स्यपुत्रम् ।। निवर्तयाश्वान्पशवो जितास्ते। याताः परे याहि पुरं प्रदृष्टः ॥ २९ ॥ 270 F तथैवमन्यान् । as विनावलोकान् । 28aCविनय। B Edns BCDEGHKLAIN विदार्य वार: for विदारयित्वा । CHघ्यनेन for वजेन। d Edn- ACFG हेनमालेन Edn' DHKILIIN हेमजालेन । स हेमजालने विराजमानः। 29 a Fdns CGH तु DH for च 1 K महटः for किरीटी । वाच: for ge :। तत्र च । C Edns BCDEGHALI भावतंय व भावतंय for निवर्तय। dK पुरे for पुरं ICH प्रविष्टः D प्रहः। 276 SK, SG. SA शगः। S.. मकुट for मुकुट । CST चार्यान् for मान्यान् । dST शदेन for पोषण IST विनायमानः for विनाय लोकान् । S. ch except ST omits d here but reads d After v. 25.c. 28'B ST संतोषयित्वा मुहदा मनाति । ST पानेन forपजेन । dST हेमजालेन । S. dl. except ST omit the whole verze, 29 a ST HT1* Tor 1719 B ST विराटपुत्रम for समस्यपुरम: S.d.except ST omits ab. c SK, SA, SG e for free i SG form for foramai d SK, SA SG ET SA' ait for 1 SG, SA FE: for 74: 1 पपा पुरो पालोर।

·ryco 'विराटपर्व । [अ. ६१ श्लो. ३०-३१ Vw. तथार्जुनं नागमिव प्राभिन्नम् । उत्सृज्य शत्रून्परिवर्तमानम् ॥ विराटराष्ट्राभिमुखं प्रयान्तम् । नाशक्नुवस्त कुरवोऽभिगन्तुम् ॥ ३० ॥ ततो महामेधमिवातपान्ते। विद्राव्य पार्थोऽथ कुरुप्रवीरान ॥ तं मत्स्यपुत्रं द्विषतां निहन्ता। पचोऽब्रवीत्संपरिरभ्य भूयः॥३१॥ 30a Edns ABCEGKLMN ततः for तथा । F नागइव । b Edns ACGKLMN विनिवर्त्यमानम् BE विनिवर्तमानम् | KL शत्रुम् । CN विराटराज्याभिमुखं । d ldns CGLMN I for ते । A नाशवन्तः । Edns ABCEGKLMN अभियातुम् । DH omit this v. This verse appears in rdns ABCE GN as verse 7 of the next Adh, but in FKLM it comes after v. 29. Similarly the following vv. upto 38 appear as 8-15 of the next Adh. in Edns and MSS. except F. 3lu Edns GK स तत् L तान् others तम् for महा | AHN सिहम D सिंहः for मघम् । Eins ABCESHKIN आपतन्तम् D प्रभूतं for आतपान्ते । B Edns CGM कुरुमेघन्यम् ABEHN कुरुसैन्यवृदम् D कुरुसैन्यमुमं र युधि- शत्रुसैन्यम् for अथकुरुमवीरान् । C Edns CGM मत्स्यस्य° for तं मत्स्य | M च वाचा for निहन्ता । dM omits वचः । ADHK संपरिगृह्य । BCEG संपरिष्वग्य । 30a s. cl. except SA' and ST धनंजयं for तथार्जुनम् । B SK, SA: विजित्य SG, SA' विसृज्य for उत्सृज्य । SA परिवय॑मानम् । SAY धनंजयो नाग इव प्रभिन्नः॥ विसृज्य शत्रून्परिपय॑मानः । es.cl. except ST गास्ता विजित्याभिमुसं प्रयान्तम् । d SK न शक्नुवन्तः कुरवः प्रयाताः SA' न शक्नुवन्तः कुस्यः प्रयातुम् | SG A for ते ISG अभिसर्तुम् for अभिगन्तुम् | omitted in SA, ST. 31a SA वात: SK, ST, SG यात: for ततः। SK, SG महामेघ: ST यभामेपा SA' महामेषम् SANथामेघम् । B SE, SG, ST कुरुसैन्यमेकः SA' कुरुसेन्यमेकम् SA: कुरुसैन्यमेषम् for अथरुमवासन् । CSK,SG, SA माल्यपुत्रम् । •d s.a. संपरिगृप रानम् for संपरिभ्य भूयः । S.d. beging a new adh here. .

·अ. ६१ श्लो. ३२-३३ ] गोहरणपर्व-उत्तरं प्रति पार्थमन्त्रः। ४८१. पितुः सकाशे तव तात सर्वे । वसन्ति पार्था विदितं तवेदम् ॥ तान्मा प्रशंसेनगरं प्रविश्य । भीतः प्रणश्येत स मत्स्यराजः ॥ ३२ ॥ मया जिता सा ध्वजिनी कुरूणाम् । मया च गावो विजिता द्विपद्यः॥ एवं च राज्ञो नगरं प्रविश्य । त्वमात्मना कर्म कृतं वदेथाः ॥ ३३ ॥ 32aMaव नाम । 6 Edn ABDEN विदिता: L नगरे for विदिन | Edns CGH तवंद BDEN तयव A नयेव ने KM तवेतत् L रास्भिन for तवेदम् । CA तस्मात् BEK न मां D त•म F न तान् HL तन्मा for तान्मा | AD म शंसः। d Edns CN प्रणश्येदि A प्रयास्येत । 33aमहता for जिता । Kकुरुभ्यः for द्विपद्यः । C Edns CG पितुः सकारां A समाप्तकाम BDEIKN मीनस्तु काम M एवं स एना for एवं प राज्ञः। d Edns CpGK स्वमात्मन: H मयात्मना | Idns ABCDEGROIN मई for वदेधाः। . 326 SAP for PT I SG 31: for qui: SG, SA FIAT: for 1- मम् । S.cl. त्यति for तवेदम् । CSG, SA मा न शमी: ST R• शमी: SR मात्मा स्म शंगी: for नामा प्रसिः। dST भीतः गम्येग म मम्परा G मीना मगरपन्न प मस्पराने SH, SA भीत: गारपेत्स व मत्स्यानः 3RASAपरेपाम् for पुरणम् । • SARfor y1Sमया गया किनिदि। a ST 1991 for PT SG Tovar lo- tiam S. d. art form 1 CISIL ·-१२ 1 : विराटपर्व अ.६६९लो ३४३३१६ । उत्तरउवाच। भिकारी यत्ते कृतं कर्म न:पारणीयम् AF FIEF तत्कर्म कर्तुं मम नास्ति शक्तिमा TFTF न त्वां प्रवक्ष्यामि पितुः सकारोंणा की यावन्नावैवक्ष्यसि सव्यसाचिन् ॥ TIP }} HT FTEE वैशंपायन उवाच । 11°5757 TATT FETI स शत्रुसेनामवजित्योजिष्णुः FRIEF आच्छिद्य सर्वं च धनं कुरुभ्यः॥ IFIF Frya (8 श्मशानमागत्य पुनः शमी ताम् । AICTE HAI अभ्येत्य तस्थौ शरविकृताङ्गः ।।।३५॥ AM (IAN HIS totre FFARU MAL 34aH अपारणीयम् । I.REF d Edns FGHKLN यावन्न म D यावन्न सBEथावस्वय15 में प्रवीर for सव्यसाचिन् । Irfio Hnes 35 a BE अभिजित्य DN अविजित्य 1 H सशत्रुसेनास्तु विजिय जिष्णुना । पार्थः for TOPakis 8"विनित्य K आक्षिप्य for आच्छिय । FH कुरूपा TFTY Tot #F ARABEKAI आगम्य । Irrivah a Edns ABCDEGKIIN शरविक्षतांग: HL शरपिक्षितांग:0, roi IFED f 1134AS... धारणीयम् for पारणीयम् । TAGE B SA' मनसास्ति for मम नास्ति। Fath Juic. SA 541 for 1918 ! !... ds.cl. माम् for | SG सव्यसाची। FFICE A-35a'sb ommts येशपायन उवाच । SG it for सं. 1 S. . तरसा विनित्य tor अब. 6 SA? anfra forsica I SKfor XiS. cl. Nad nie CSE, ST, SG मागम्य for आगत्य । ! ..:d Sad. रविक्षनांगा। नित्य मिष्णुः ।

·४.६१ को. ३६-३७४] गोहरणपर्व-पार्थोत्तरयोः प्रत्यागमनम् । ४४४३ ततः स वह्निप्रतिमो-महाकपिः।- सहैव भूतैर्दिवमुत्पपात ॥ तथैव मायाः सकलाश्च ता वै । ध्वजं च सिंह युयुजे रये च ॥ ३४॥ निधाय तच्चायुधमाजिवर्धनम् । कुरुत्तमानामिपुधी जांश्च ॥ प्रायात्स मत्स्यो नगरं प्रहृष्टः। किरीटिना सारथिना महात्मा ॥ ७ ॥ }:11 , 36 a f महाकाप • Idns CDGN विहिना A वितता BEH अन्तरिता: for सक्ला | Edns ABCPEGHNES [ च भारे for घना थे। d Edns CGHKN च से 11 नु सिंह, for.च सिंह | Tins and All ISS except F रथे पुन. for रये च । 37 a Ldns ABCEG विधाय | Edn' CHL तर for त । BEK आनिर्धन: F आयुवर्धन । BL शस्त्रोत्तम नान् for कुछत्तमानाम् । KL इपुचीन् । Lans CG शस्तिथा ABE EN पालथा for पश्चि। H GK मास्य । A प्रविष्ट. for प्रहः । D प्रायान म यस्य मुना मद्दया d Edns CDGK महात्मना for महामा। UTAlpmits the whole verse. Tol.। " FBISAUKRI उरपात। CSG नया Eि ST तयारि SK नया प for धे । SK, SA' माया विहिता यमन सा SA' मापापिहिता मग 1 SG, ST माया लिहिता पा for माया सा. Palg ताAIR d SG महम् for मिहIS.cl. पुनः for प। TaSA'राय for निधाय IS d आनिमदना for नियमनम्। 6 SA CUI SK ut for TUI: SK, SA, SG 741 for la es.cl. मारप.IS पर for मला ds1 महात्मना for महान्मा। - ·:४८४ विराटपर्व। [अ६१ श्लो. ३८-३९ पार्थश्च कृत्वा परमार्यकर्म । निहत्य शत्रून्द्विपतां निहन्ता॥ विधाय वेपं च तथैव वेणीम् । जग्राह रश्मीन्पुनरुत्तरस्य ॥ ३८॥ देवास्तु दृष्ट्वा महदद्भुतं तत् । युद्धं कुरूणां सह फाल्गुनेन ॥ जग्मुर्यथास्वं भवनं प्रतीताः। पार्थस्य कर्माणि विचिन्तयन्तः ।। ३९ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे कौरवपराजयो नाम एकपष्टितमोऽध्यायः॥६१॥ 38a Edns CFGL तु for च | ABDEGHEL परमार्थकर्म । bL विजित्य for निहत्य । M omits a, b. c Edns CG चकार HAM निधाय for विधाय । Edns ABCDEHKN वेणी च G वणिं च for धेष च । Ldns ABCDEGHKN भूयः for वेणीम् । dABE रश्मिम् । 39 a D हृष्टास्तु K देवाश्च । [ सदश स्टाः for देवास्तु दृष्ट्वा । RL I for सत् । C BE तथा स्व L तथा ते for यथा । - भुवनं । d L विचिन्त्यमानाः | BE कर्म प्रतिचिन्तयन्तः । AF oinit this verse. After this KLJI repeat vv. 29 & 30. 38a SA आयंका। CS.cl. भय for पेपम् ISK वेपम् for येणाम् । 39 S.cl. omits this verse.

·अ. ६२ श्लो. १-४] गोहरणपर्व-सैनिकानामभयदानम् । ॥ दिपष्टितमोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । ततो विजित्य संग्रामे कुरुन्गोवृपभेक्षणः। स आनयामास तदा विराटस्य धनं महत् ॥ १॥ गतेषु तेषु सर्वेषु धार्तराष्ट्रेयु सर्वशः। वनानिष्क्रम्य गहनादहवः कुरुसैनिकाः ॥ २॥ भयात्संत्रस्तमनसः समाजग्मुस्ततस्ततः। मुक्तकेशा व्यदृश्यन्त दशिताः प्रांजलि स्थिताः॥३॥ क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतसः। ऊचुःप्रणम्य संभ्रान्ताः पार्थ किं करवामहे ॥४॥ LXII.1a DN विजित्य व संग्रामे | Edns CDRG स: AN तान tor गो। B Edns and ISS except if समानयामास । K महदनम् । 2a A स तेपु for गतेपु | Edns BCEK च प्रभमेपु DHAN नेपु ममेपु for ay सर्वेषु । Edn-CG सर्वतः। BN निर्गम्य for निष्फम्य । 331 ममास् for मयात् । । मयसंत्रस्नमानाय । DH इतस्ततः । b Idns CG वश्यंत BE अदृश्यत । N मुकशावदृश्यंत | Edns BCEGH KM स्थिता: प्रोनलयस्तदा DN स्थिताः मानलयस्तथा । 4 a BE क्षत्पिपासार्दिताः शांताः । 8 LM कः प्रनिलपः सर्वे | Eda' BEHIN पार्ध | Edns BCEGNIN करवाम से। LXI laSK पुष्गोवृषभेक्षगः । b Sk, SG, SA #514-18 ST #97701918 1 2aSk, SG, ST, SA' गंतषु प मभनंपु SA' भमेनु for सर्वेषु । 3aSA'इतस्ततः। BS.. मदरपंत 1S.. स्थिता मानलयस्तदा (SG नया) for दंशिताः समिति स्थिता। 40 SK, SG, SI का मामलाया मरे ST ऊपर पानटपः पार्थ | SG, ST, SA off for us ·वशंपायन उवाच ! | PREPATTITE विराटपर्व ift [LA, ६R, HTTअर्जुन उवाच॥ स्वास्ति बजत भद्रे वो न भेतव्य कथंचन । नाहमाजिघांसामि भृशमाश्वास्यामि वः॥५॥ SMSFITHER II { || तस्य तमियां वाचं श्रुत्वा योधाः समागताः। आयुःकीर्तियशोदाभिराशीभिस्तमनन्दयन् ॥ ६॥ | 'ततौ निवृत्ता कुरवःभनौं बलमास्थितीः । पन्थानमुपसंगम्य फाल्गुनों वाक्यमब्रवीत् ॥ ७॥ || रीजपुत्र प्रत्यवेक्ष संमानीतानि सर्वशगार गोकुलानिामहाबाहो वीरगोपालकासह ॥ ८॥ || adhiTEवलिं वेजते दो भद्रा स्पतिंमत मक्ता भर्पता मजतः स्वस्ति KL स्वस्था बजत भद्र वो। L कदाचन । Fi, 695 7.5 DC-otbaHIPB 13°72 dI.IIXI 6a H मुर्गा for अभयाम ,वाचार सहनश for समागतlila th at PH:आयोतिशोदियाः BEआया कीतिर्यशश्रीBिAns PGR. तमाशीभिः । A अनादयन् । अपूजयन ( आनदयनआशीभिरभितृदयन् ॥ तेनसा मभिनंदयन् N आशीभिः समवादयन् । 1स्तगी o गंगी 7a Edns and MSS: add वैशपायन उवाच before this 'K येतो for ततो । Edd: CGN A HIT K for 4* 8a D राजपुत्रं प्रत्ययस्य । ABE पत्यवेस्य HERE OFrai Ma bD गोधनानि कुलानि च । M गोपालिका IF, IIFITHIs Tant VAMXDU all 7 / 1 / 5 / ++ Fsjc FM 1 ở d - IFFER ba ST स्वस्ति अनंतु भद्र वः। ST कदाचन for कथंचन। OST FETITA for PalaA TSK, SG, SA omit the whole v. Ga SK, SG omit वैशंपायन उवाय ISA योधा 11 Idl B SK, SG, SAAणेभिसे for 'यशोदामि: | SA, SG, ST तमाशीमिरपू नयन SK. तमाशीभरपर्धयन for आशीभिस्तमनदयन् । । 7a ST interchanges a&t. S.cL शम for पलम् । SG मसोत निवृत्ताः फुरका unty TRAFभमा सिंहार्दिता,नाग इवाभवस्तदा। 17 HOTE bs.cl. फल्गुनः। narasपयूष for सत्यपेक्ष । SK पनानीमानि for B'ST मागि torमायाझे। I17 or . समा... AI ·अ.१६२/लो ९-११] ] गोहरणपर्व-उत्तरेण दूतसंप्रेपणम् । ततोऽपराहे यास्यावो विराटनगरं प्रति । आश्वास्य पाययित्वा च परिप्लान्य च वाजिनः ॥ ९॥ एगा IFE गच्छन्तु त्वरिताश्चैव गोपालाप्रेरिताउनया । नगरे प्रियमाख्या योपयन्तुचाते. जयसः॥ १० ॥ || CPNEणा Firmware वैशंपायन उवाच । i FIFF TIMIFFU F TIITIT TE FTE TE अथोत्तरस्त्वरमणिस्तु दूतान् । आज्ञापयदृचनाफाल्गुनस् TRIOTERE | जाना आचक्षध्वं विजयं पार्थिवस्य । भन्नाः परे ते विजिताश्चगाव ११॥ fra D'aro T'AII except quo 21119) UK 91 HAPAN आ:Mr for , IF आश्वासयित्वा च सीना। मातरम 10 a Edas CGH #AD77 K for at Pins BCDDGHKLIIN 701 पिता हिता(INE r/ ITALI VIO WISHREETर Edhi 'आयात् । पर्यंत.IN FEIAS 30 Him IId BangHBCDRIGHNA KI LA!for Fil) | Pintoor U ABDIGARLAIN अर्जुनस्य । IFFol d Eins BDEGHALIIN विभिनाश्चापि C विनितावास्या TEKA TTER HTETT" 96SA परिकाम्य for परिपाध्य। + - 71 Irrior-SKVत्वग्नि दून: SG, ST, SAपरिता दूना! for स्निायव 18. पेपिनाः 17.m for मंरिताः। PrITE : T-DI USA' आरम्यानु for आर यानुम् । 17 T24 A- 11 st reads for this verses-उचरभामणोप देतानाAm: पपना. दर्जनस्पैर (SKE)आपक्ष नपं मम ॥ . ।

·विराटपर्व। [अ. ६२ श्लो. १२-१.३ वैशंपायन उवाच । इत्येवं तौ भारतमत्स्यवीरौ । संमन्त्र्य संगम्य ततः शमी ताम् ॥ अभ्येत्य भयो विजनेन हृष्टौ । तुविष्ठमारोपयतां च भाण्डम् ॥ १२॥ स ताञ्छनभिभूय सर्वान् । आच्छिद्य सर्वं च धनं कुरुभ्यः॥ वैराटिरायानगरं प्रतीतः । बृहन्नलासारथिरेकवीरः॥१३॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे उत्तरागमनं नाम द्विपष्टितमोऽध्यायः॥ ६२।। - 12a Edas GHK omit वैशंपायन उवाच । D पांडवमत्स्यपुत्री N भारतमत्स्यपुत्रो । b D आमंत्र्य । D पुनः for ततः। BE शमी परेण । H समीयता for संमंत्र्य &c. C Edns BDEGAN विजयेन | Edns CG तृप्तो A दृष्टो N दृप्तौ । र विनने नृसिंहः for विजनेन हृष्टी । d Edns G उत्सृष्टम् A उत्सिष्टं BE तत्सृष्टं D सत्सृज्य H उच्छिष्टं र उत्तण्यं for तुविष्ठम् | Edns AFGHK स्वभाडं । N द्रव्यं समारोपेयता सभांडं | CLM omit the whole verse with वेशपायन उवाच । 13 a Fans BCDEGHKN स शत्रुसेनाम् | Edns BCDEGHAN सर्वाम् for सर्वान् । bN आच्छाया र राटिराजात् । d Edus CG सारविना प्रवीरःf omits the whole verse. 12aST एवं I ST भारतमध्यवीरो। GST विजयेन IST तृतो for हो।ST उत्सृष्टम् for तु विष्ठम् | Verse omitted in SK, SG, SA. 13aST तो शत्रुसेनाम् for सतान् शयन् । C ST आगाम for आयात् । dST सारथिना पतीतः for सारधिोका | Verse ormitted in SK, SG, SA.

·४८९ भ. ६३ श्लो. १-३1 गोहरणपर्व-मत्स्यराजनिवर्तनम् । ॥त्रिपष्टितमोऽध्यायः ॥ वैशंपायन उवाच । धनं चापि विजित्याजौ विराटो वाहिनीपतिः। प्राविशन्नगरं हृष्टश्चतुर्भिः पाण्डवैः सह ॥१॥ जित्वा त्रिगन्सिंग्रामे गाः समादाय केवलाः। अशोभत महाराज सह पाथैः श्रिया वृतः ॥२॥ तमासनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम्। समाजग्मुः प्रकृतयः समन्ताद्वाह्मणैः सह ॥३॥ LXIIL.la BE विजित्वा for विजित्य । Edns CG आशु for आजो। विनिर्जित्य for विजित्याजी। B Edns CG विवेश H प्रविशन् K आविशत् M पाविश्य for प्राविशत् । 2 a Edns CGNIN चैव for सम् । BE आदायेव for समादाय । Idns CG सर्वशः for केवलाः। bK महाबाहुःमहाराजः for महाराज । Ldns CG सहपार्थः for सहपाथैः । N समावृतः for थिया वृतः । The whole verse is omitted in D. 3aF माविशन्नगरं वार: A प्राविशन्नगरी वीरम् for तमासनगत वीर । Pdns CG हर्षयर्धनम् K प्रियवर्धनम् for भौतिवर्धनम् | v. omitted in D. b Edns CG उपतस्थुः for समाजग्मुः। Edns ABCI FGHL समस्ताः for सम. न्तात् । .omitted in D. LXImlaSK, ST स विजित्य धन चापि SG, SA' अवजित्य धन चापि SA: विनित्य गोधनं चापि। H SA' सह पधिः SK, SG, ST, SA- सह पाण्डवैः । 2as.. गावानाय्य पंचलाः। USK, SA महारानः SG महाराजा IST युतः for पृतः । 3a SK, ST, SA नमासनगनं पारम SG सिंहासनगर्न वाग्म SG, SA मुद्दामंदि. बदनं ST मुहदानदपदनम् for मुहदा पातिवदनम् । 8S.d. उपतरण: for समानामुः। SG समर ST समाना: for संमता | SG वृतम् for सहा 6:

·४९० विराटपर्व। [अ. ६३ लो. ४.७ सभाजितः ससैन्यस्तु प्रतिनन्य च मत्स्यराट् । विसर्जयामास तदा द्विजांश्च प्रकृतीस्तथा ॥४॥ ततः स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः । उत्तरं परिपप्रच्छ व यात इति चाब्रवीत् ॥५॥ आचख्युस्तस्य संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश्च वेश्मनि । अन्तःपुरचराश्चैव कुरुभिर्गोधनं हृतम् ॥ ६॥ विजेतुमभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात् । बृहन्नलासहायश्च निर्यातः पृथिवींजयः॥ ७ ॥ ka LII सभ्राजिनः for सभाजितः । G स्म सैन्यस्तु for स सैन्यस्तु । D अब for तु । L प्रतिनिय । Edns BCEFGHKLIN अथ D सः for च । UE माह्मणान् for द्विजांच 1 D प्ररुतीन for प्ररुतीः । L तदा for तथा । 5a Edus CG तथा for ततः। 6 & AF आचक्षुः । Edn' BE तत्सर्वम् C तत्सर्वा Edn'G तत्सर्वे tor संहाः । A श्रियः for स्त्रियः। v. omitted in N. Edn' अचख्यः for आ० । VF चैवम् L येन्ये for चैव । 7a H तान्जेतुम् N विजेतुः for विजेतुम् । VF तु for च 1 Edns G निर्गत: 6 प्रयातः for निर्वातः । BE पृधिपि । 1 a SK सभासदिः SG, SA सताभिस्तु SA' मभाभिन्स for ससैन्यस्तु । SE,SG, SA स: for च। USA तदा for तथा । 5 ST च for सः । SK, SA मात्स्यानाम् for मत्स्यानाम् । US तत्र नापश्य for परिपप्रच्छ । 6aSKRI for तस्य । VSA' गुरुभिः for कुरुभिः । ras.d. नान् जंतुं for विजेतुम् । SG, ST, SA' आHि for अभि । ST साहसः for माहमार I SA' अपसाग्धान् for अतिसाहसार ।

·अ. ६३ श्लो. ८-९] गोहरणपर्व-विराटस्य पुत्रचिंता । उपायातो त्यतिरथान्द्रोणं शान्तनवं कृपम् । कर्ण दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च संगतान् ॥ ८॥ वैशंपायन उवाच । राजा विराटोऽथ भृशाभितप्तः। श्रुत्वा सुतं ह्येकरथेन यातम् ।। बृहन्नडासारथिनाजिमध्ये । प्रोवाच सर्वानथ मन्त्रिमुख्यान् ॥ ९॥ 8a EdnB ABFGN उपयातान् CDEL उपायातान् HKI उपपात: for उपायातः। Idas ABCDEIGN omit हि । ( नरव्याघ्रान् L अतिग्धः for अतिपथात् । Edns BCEG भाप्मम् for द्रोणम् । B Edns BCG द्रोणम् for चैव । C पुत्र नस्य for टोणपुत्रम् | Edna BCDEG RKLIN पड़धान् for सगतान् । 9aN तु for अब IC भृशमामितप्त. for अपमशामितप्त । • Fans BCDIGAN वृहन्नासारथिम् for पृहन्नासारधिना । Edna BCDE GKLN आनिवर्धनम् H अरिम पे for आनिमाये । M omits the whole verse. 8as.cl. उपायातान for उपापातो हि। US.. पड़धान for सगतान् । S.cl. omits art. 3• i after 7.8. 9as.c. नतो विरा. परमाभितत for राजा पिराete Uscl. पुन निराग्य for श्रुत्वा मुन FRI SA' एकर पातं । asc. सारा for मारधिना : SK, ST अनिमर्दनम् SG मानिनम् tor आनिमाये। dSA अभिमय मुम्पान् । SG, ST, SA add का उपाय beforer. 10. - ·४९२ विराटपर्व । [अ. ६३ श्लो. १०.१२ सर्वथा कुरवस्ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः। त्रिगर्तान्विजितान्श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कदाचन ॥ १० ॥ तस्माद्गच्छन्तु मे योधा बलेन महता वृताः। उत्तरस्य परीप्साथै ये त्रिगर्तेरविक्षताः॥११॥ हयांश्च नागांश्च स्थांश्च शीघ्रम् । पदातिसंघांश्च युधि प्रवीरान् ॥ प्रस्थापयामास सुतस्य हेतोः। विचित्रशस्त्राभरणोपपन्नान् ॥ १२ ॥ 10aH वा for | HKL read विराट उवाच before this. U Edns CG निःसृतान् BDEHKLN निर्जितान for विजितान् । H यात्यंति for Fairia 1 M omits the whole verse. 11 a BE A for म । BE ये त्रिगर्तेरविक्षिताः for बलेन महताबूताः। bG परीक्षार्थम् for परीप्सार्थम् । यत् for ये । A अपेक्षिताः BE अनिर्जिताः DL अविक्षिताः for अविक्षताः M omits this whole verse. 12 acreads रथ before नागान् । N सर्वान् for शीघ्रम् । B Idns BCEGHK तत: L रणे for युधि । dABEH °वलL सर्व° for शस्त्र° M omits the whole verse. 10as.cl. चापि for ते हि। VS. c. निर्मितान् for विजिताना SK, SG, ST, SA' कथंचन SAB इति मे मतिः for कदाचन । SK reads this v. before v. 13. SG, ST, SA add रानोदाच before v.11 11 SA इमे for मे। BSA परिसार्य। SK adds No 3. before v. 12. 12 S.od. यादिप्रसपात्र तना प्रभूतान for पदातिसंघांश्च युधि प्रवीरान् । SK, SA SG, ST 491' for it ·अ. ६३ श्लो १३१६] गोहरणपर्व-उत्तरविजयघोपणा। ४९३ वैशंपायन उवाच । अथोत्तरेण प्रहिता दूतास्ने शीघ्रगामिनः । विराटनगरं प्राप्य जयमावदयंस्तयोः ॥ १३॥ राज्ञस्तत्सर्वमाचख्यौ मन्त्री विजयमुत्तमम् । पराजयं कुरूणां च उपायान्तं तथोत्तरम् ॥ १४ ॥ सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश्व पराजिताः । उत्तरः सह सूतेन कुशली ते परंतप ॥ १५॥ युधिष्ठिर उवाच । दिष्ट्या ते विजिता गावः कुरवश्च पराजिताः। दिष्टया ते जीवति सुतः श्रूयते पार्थिवर्षभ ॥ १६ ॥ 13 aA ommts देशपायन उवाच । महता for प्रहिता । UN घेरा- for विगर । । । for प्राप्य | Idns CG विजय समवेदपन् for जयमावदयस्तया । जयम् जयत् । 14 HALM तत समाचरयो for तसवमाचरयो । उत्तरम for उत्तमम् । UNcl rends अपि after च । BL उपयान्तम् D उपायात H उपयातम् L ध्यपयन 11 उपायातम् for उपाया तम् । रथ for तथा । 15a सर्वास्ता विजता for सवा विनिर्जिता । U BEF कुशलीति for कुशली ते । Ldns CGhaf u for ते । Ldns BCLE GM qaq i omitted in L 16a H T for युधिष्ठिर 1 L ommts युधिष्ठिर उवाच । CDGI पिनिर्मिता BE NN ने निर्जिता for त विजिता! Idns CG पलापिना BE लया निनाs for पराजिता । L विध्या ने विगय पुत्र थूपत प नराधिप 1 omitted in H 6 BDEHRAIN नावित पुत्रः for जीवनि मुतः। ॥ श्रूयतम् I ATH पार्धिवपमा M नरपुगय for पविषभ । SG omats पेश.उ.। 13 US.d मावदयन् for आवेदयन् । Sh, SG, SA तदा ST तथा for तयो । 14as cl रानाr for राजस्नत् । SA समाचा युः SG, ST SA तत आपल्यु for सवमाचरयो। SA मान for म । Sh, SG, ST मंत्रिभिनयमुत्तमम् । USG ST, SA' अप्युपायातम् SA' पाया नम् for उपायातं । SG adds दूना कपु. before : " 150 SK, SG, STISA' स for ने। SK, SA' परत for परंतप | SAI omits this line SK SG ST, SANT for पुधिामा । SAlomits युपि. उ.। 1Gas नाना for विनिता । L SK म पिनपी पुE ST, SA ज पनि प्रस्ने for ने नीति मुन ।

·४९४ विराटपर्व। [अ. ६१ श्लो. १७-२० नाद्भुतं विह मन्येऽहं यत्ते पुत्रोऽजयत्कुरुन् । ध्रुव एव जयस्तस्य यस्य यन्ताबृहन्नला ॥ १७ ॥ वैशंपायन उवाच । ततो विराटो नृपतिः संप्रहृष्टतनूरुहः। पूजयामास दुतांस्तान्मान्त्रिणश्चाथ नोदयतू ॥१८॥ राजमार्गाः कियन्तां मे पताकाभिरलंकृताः। पुष्पोपहारैरय॑न्तां देवताश्चापि सर्वशः॥ १९॥ कुमारयोधमुख्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः। वादित्राणि च सवाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम ॥२०॥ 17 a Edns ABCDEGKLN एव for इह । H तब L चैव for विह । BE यः for यत् । BE जयेत् for अजयत । U HKLM ध्रुवम् for ध्रुवः। M जयस्तु तस्य स्यात् for एव जयस्तस्य । DL यत्र for TET I HKLM 6T3T 1 18 a F विराटनृपतिः। BE समाहृष्टतनूरहः M स प्रहृष्टस्तनूरुहः N संहृष्टतनुरुक्षः । U Edns ABCEGHKLM आच्छादायित्वा D आश्वासयित्वा N प्रन्छादयित्या for पूजयामास I N तान्सर्वान् for दूतास्तान | Edns मत्रिणम् | Edns ABCDE FGN सोभ्यचोदयात् HK सोभ्यभापत L चाभ्यनोदयत् for चाथ नोदयत् । 19 aD राजमार्गाश्च कियन्ताम् । UN पुष्पोपचारैः । Eins ABCDEGHN अय॑न्ताम् KLIM पूज्यन्ताम् for अय॑न्ताम् । 20a BCEFGHKLAIN कुमाराः for कुमार IN गानकाः for गणिकाः 1 पापि सश: for च स्वलंरुताः। 17 aST तदहं मन्ये for विह मन्येऽहम् । asr तत्र यत्र for तस्य यस्य । 18aSG omits वैशंपायन उवाच । ST विराटनृपतिः। USK संतापयित्वा SA, SG, ST आच्छादयित्वा for पूजयामास । SK, SA, ST धनरत्नेश्च सर्वशः SG धने रत्नश्च सर्वश: for मन्त्रिणाथ नोदयत् । 19 a SA, ST add विराट उवाच before this. SK, SA, ST for में। USA पुमोपचारेः 1S. cl. अच्युताम् for अध्यताम् । 20as.c. मुमारा: for कुमार। UST तु for II SA' प्रत्युदंतु for प्रत्ययान्तु ।

·अ ६३ श्लो. २१-२३] गोहरणपर्व-उत्तरविजयोत्सवः । + घण्टामाणवकः शीघ्रं मत्तमारुह्य वारणम् । शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम ॥ २१ ॥ उत्तरा च कुमारीभिर्वह्वीभिरभिसंवृता । . शृङ्गारवेपाभरणां प्रत्युद्यातु बृहन्नलाम् ॥ २२ ॥ श्रुत्वा वै तद्वचनं पार्थिवस्य । पुरःसराः स्वस्तिकपाणयश्च ॥ भेर्यश्च तूर्याणि च वारिजाश्च । वपैः परायः प्रमदाः शुभाश्च ॥ २३॥ 21 a tdns ABCEFGHAN घगवान् मानव घामाणपका K पापावर for घटामाणवक । LIf मत्तानारुह्य वारणान् । DI वारुणम् for वारणम् । U BE धनुष्पथेषु for गारकपु । C आग्यातु_L आरयात for आर पातु | Edn' समाख्यातु जय मम D समारयानु जय मम K घोपय तु जय मम for आल्यातु विजय मम 22 a N सवाभि for बहीभि । Edns CGHAL परिवारिता F अभिमश्रिता for अभिसवृता। U Ldn' वेश for वेप। B प्रव्युद्यातु Dl प्रत्ययातु । प्रयुयात for प्रयुयानु । Edns CGHKLI मुत मम । a Ldne ACG read वेशपायन उवाच before thus Lans CG दम् BDI: एतत् A चेतत् । एव ते K तु सत् L एतत्ते । तदेतत् for ये नर । N नृपस्य । Uldns ACDGK सर्व पुर r सव पुर LIN सर्व पुर H सर्प पोर for पुर सराः। Ldns CG म्वस्तिकपाणिभूतम् I CH पारिना for वारिनाश्च । didn0 वर्ष for वर्षे 1 C पराध्य H पराये 11 शरादो N परा Edn' परा₹ 1 1 प्रमुदा for ममदा । 21 a SG 901997 ST, SA 90777 SK 7019F1 for 1997: SK Try for पारणम्। USA, ST समारपातु जप मम SG समारण्यातु नपं मम Sh समाग्ल्यान्तु जप मम 2las d पहाभरणमपिता for पदीभिरभिसयता। BSE, SA, ST ससी विनितसपामाम् SG सी विदिनसपामाम् for गारव 23ab SK, SG, ST read भूता न वपन नस्य ( SA LN) पार्धिवस्य मामना । तव पा सहारा पोरा पारसपाग: for 1.23 ab tot SG, ST, SA omt पाकिस्य महामन न पा मंडल ST ad, शायन मार before this USA देगात पारिनाNASA' परा: for पराये | Sc. प्रमदाननाथ for धमदा शुभया पामरणा।

·४५६ विराटपर्व। [ अ. ६३ श्लो २४-२६ क तथैव सूतैः सह मागधैश्च । वीणावाद्याः पणवास्तूर्यवाद्यम् ॥ पुराद्विराटस्य महाबलस्य । प्रत्युद्ययुः पुत्रमनन्तवीर्यम् ॥ २४ ॥ प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकताः । मत्स्यराजो महातेजाः प्रहृष्ट इदमब्रवीत् ॥ २५॥ अक्षानाहर सैरन्ध्र कङ्क द्यूतं प्रवर्तताम् । तत्तथा मुदितं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभापत ॥ २६ ॥ 24 aN तदा for तथा । H सूताः । B Edn' नान्दीग्वायाः Edn' CGHKNI नान्दीवाद्याः A सनन्दीवायैः BE नन्दी- वाद्या: D नदीवायाः F वीणाश्ववाद्याः L नान्दीप्रधानः for वीणावाद्याः । F पाणतूर्यताण्ड्यम् Edns BEGII तूर्यवाद्याः N च वायाः for तूर्यवाघम् । C LN पुरः for पुरात् । K विराटपुत्रस्य for विराटस्य । K ते नृपशासनेन । df पुत्रमतं मुवीर्यम् for पुत्रमनन्तवीर्यम् । LiaN. cl. except ABEF add वैशंपायन उवाच before this. L सैन्यम् for सेनाम् । K कन्या: सेनाश्च । गणिकाभिः for गणिकाः । C मत्स्यराज्ञः | Edns BCDEGHKLIN महाप्राज्ञः for महातेजाः । 26aN आहवसेरिन्ध्रि कंकः । वय॑ताम् । U Edns BCDEGHKLMN तम् for तत् | Edns ACDFGN तथा वादिनम् for तथा मुदितम् । 24 a SK, ST, SA read सूताय सर्वे सह मागधा (SG सैनिकाय) for तथैव सूतैः सह मागधेश्या US.cl. यन्दिप्रवादाः पणवादिकाश्च (SA' पन्दिपमादे SA' पन्दिमवादः SG, ST यन्दिमणाद: for पन्दिपवादाः । SA पणवानकाय SG, ST पटहाके: for पणवादिकाश ) for वीणारायाः पणवास्तूर्यवायम् । cs.cd. read हरा विराटस्य पुरे जनौपाः for पुराद्विराटस्य महायलस्य ! S. cl. reads caftera, &bafter 23 d above and completes the Adhyaya here after adding a verse ब्राह्मगा &c. for which see App. 25as.cl. add पेशंपायन उवाच before this, 6 SK महाराम: SG, ST, SA महामा: for महातेजाः । 26 SR आसनं घायलय for पंक यूतं श्यन्ताम् | SG, ST कक: for कंछ । omitted in SA'. SG, ST read this linc before v. 32. BSE, SG, ST नधा गादिन रहा । SA' तं नमा पादिन नत्र प्रत्यभारत पाग BA' omits this line.

·अ.६३ श्लो. २७-२९ ] गोहरणपर्व-द्यूतविवादः। ४९७ न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम् । न खां च प्रमुदा युस्तमहं देवितुमुत्सहे ॥२७॥ विराट उवाच । स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद्वस्तु किंचन । न मे किंचित्त्वया रक्ष्यमन्तरेणापि दवितुम् ॥ २८॥ कङ्क उवाच । किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद । देवने वहयो दोपास्तस्मात्त्वं परिवर्जयेः॥ २९॥ 27a H यूतेन for हृष्टेन । BDE न for IC reads युधिष्ठिर उवाच befor this brdas G त त्वामय मुदा BF स त्वमय मदा C तखामय मुदा DT न वामय मुदा HKL नेवमय मुदा JI नेवपतमुदा N स त्वमुक्तो मुदा for न च प्रभुदा । BEN युरु. युके for युक । Nd.ercept AHLI नाहम् । 28a N वा for च । Ldns ACDG IN वमु for वस्तु । L विद्यते for किंचन । b. ते for मे । Ldns CG तु रक्ष्यते H या राज्य for त्वया रक्ष्यम् । H अन्त. रेणाविदेवितम् । 29 a K युधिष्ठिर for फक BE मे for ते। Hoint ते। ॥ यतेनैव for ने सुने।। D मानद । bN. cl. except Ll तत् for त्यम् । Ncl ercept L परवजयन् । Lafata i this v. precedes the last y in II 27aSG, ST विश्रुतम् for T: श्रुतम् । bscl न सामय मुदा पुाम्। 2sas पमु for पस्तु । BSE कापम for ग्यम् Sh देषितम् । the whole rere is omitted in SAL - 99 a SG for ATTI BSG, ST पता for देषो।s नए परिद नये form परिवाये । 681 ·विराटपर्व । [अ. ६३ श्लो. ३०-३२ श्रुतस्ते यदि वा दृष्टः पाण्डवो वै युधिष्ठिरः। स राज्यं सुमहत्स्फीतं भ्रातृ॑श्च त्रिदशोपमान ॥ ३० ॥ द्यूते हारितवान्सास्तस्माद् द्यूतं न देवयेत् । अथवा मन्यसे राजन्दीव्याव यदि रोचसे ॥३१॥ वैशंपायन उवाच । प्रवर्तमाने द्यूते तु मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत् । पश्य पुत्रेण में युद्धे तादृशाः कुरवो हताः॥३२॥ 30aM reads कंक उवाच before this. M पृष्टः for दृष्टः | Edns BCEG पाडवेयः D पांडवो हि M पांडवोय: म पंहुपुत्रः for पाडवो । B Edns GHKL सराष्ट्रम् C मुगष्टम् D राज्य 4 for स राज्यम् । 31 a Edns CG राज्यम् for यूते । BE दारितवान् । Al except AFM सर्वम् । Edns CDGKL गेचये ABEL रोचयेत् N कारये: म रोचय for देवपेत् । 6 Edns CFGL दीव्याम | Edns ABCDEHKLN रोचते M रोचये G मन्यसे for रोचसे। 32 a BE प्रवर्तमानबूते । D च for तु। BN. cl except AF जिताः for हता। 30a SK वा for ते । SK धर्मराजः SA पाण्डवेयः for पाण्डदो वै। USG, ST स्वराज्य for स राज्यम् । S.dl. except SA धनमाय्यम् for मुमह. स्फीतम् IS.cl. except SA' add before भ्रातृश्य &c ‘पणमेफममन्यत । रुष्णा च भार्या दयिताम् । the whole verse is omitted in SAL. 31as.cl. सर्वम् for सन् 1S.cl. रोचते for देवयेत् । BESG, ST दीप्यताम् for दीव्याव । S. d. रोचते for रोचसे । the whole verse is omitted in SA'. 32as.cl. omit पेशंपायन उवाच। S.cl. मात्स्यः । bs.d. निता: for हताः । the whole verse omitted in SA'.

·अ. ६३ श्लो.३३-३६] गोहरणपर्व-विराटकोपः। ४९९ ततोऽब्रवीन्मत्स्यराज धर्मपुनो युधिष्ठिरः। यस्य वृहन्नला यन्ता कथं स न विजेप्यति ॥ ३३ ॥ इत्युक्तः कुपितो गजा मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत् । समं पुत्रेण मे पण्डं ब्रह्मपन्यो प्रशंससि ।। ३४ ॥ वाच्यावाच्यं न जानीपे नूनं मामवमन्यसे । भीष्मद्रोणमुखान्छूरान्फस्मान्न स विजेप्यति ॥ ३५ ॥ वयस्यत्वात्तु तं ब्रह्मनपरायमिमं क्षमे । नेदृशं ते पुनर्वाच्यं यदि जीवितुमिच्छसि ॥ ३६॥ 33 a Edns CG महामा स for मत्स्यराजम् । एन राजा for धमपुन । BN cl except FL बृहन्नला यस्य - बृहन्नला यन for यस्य बृहनला । M याता for यता । BEस कथना CDK सक्य न L क्य न स for कथ सन | Edns BCEG जययुधि DN विजेप्यते for विजयति । 34bComit पण्डम् । 35 6 N cl exceptC सवान् for शूगन् । म तान्न ॥ सन for न स I BDEN दिने प्यत for दिजेष्यति । 36a H यदा कोस्तु K वायस्यक्त्वात् L वायस्यकात IN cl except A T for ते । b Edns BCEGLIf तु for ते । BE इ उति । -4 । 33 as cl reads for thus ततोप्रवीमराजो यते मात्स्य युष्ठिर । bs cl.except SA यता यहला यस्य स क्थचिर दिनेष्यते SG, ST read क्थ न स विजेप्यति ।] omitted in SA', the whole verse 19 omitted in SAL 34aSd read for this नतो विरार सुभितो मन्युना च परिजनः । उदात्र परन शुद्ध परिबानमनतरम् ॥ SA', SG, ST कुपितः for क्षुभित ! SA' अमि SG ST अथ for चा B SK सम पण्डेन ये पुत्रम् | SG ST read thus 1 before v 36 वपस्य- 2 &c. omitted in SA', the whole verse is omitted in SA 35 a b the whole verse is omitted in SA, 33 0 19 omitted in SK,SG. ST सपान for शूराद 1 0G ST स म for न स । 36asd से सर्दम् for न मनन् । b Sh, SA? Taff for TV: Sk 377194 SG, ST 7T SA? प्रदेवाचम् for त पुनपाच्यम् । the whole verse Homuttsd in SA ·५०० विराटपर्व। [ अ. १३ श्लो. ३७-४० युधिष्ठिर उवाच । यत्र द्रोणस्तथा भीमो द्रौणिकर्तनः कृपः। दुर्योधनश्च राजेन्द्र तथैव च महारथाः॥ ३७॥ मरुद्गणः परिवृतः साक्षादपि शतक्रतुः। कोऽन्यो बृहन्नलायास्तान्प्रतियुध्येत संगतान् ॥ ३८॥ यस्य वाहुबले तुल्यो न भूतो न भविष्यति । अतीव समरं दृष्ट्वा हो यस्योपजायते ॥ ३९ ॥ योऽजयत्संगतान्सन्सुिरासुरमहोरगान् । तादृशेन सहायेन कस्मान्न स विजेष्यति ॥ ४० ॥ 37a BCEHL पंक: for युधिष्ठिरः । b Edns ACGHKLIN राजेन्द्रः। Edns BCDEGHA1 तथान्ये च ARN तथैवान्ये L तथान्येसु for तथैव च । 38a Edns CG मरुत्पतिः BE पुरंदर for शतक्रतुः । 8- संयुगे for संगतान् । 39ac यथा for यस्य । BK प्रजायते for उपजायते । 40a Edn' L जयेत् for अजयत् । Ednl ADEN सहितान् for संगतान् | Edns CG ससुरासुरमानवान् BE सुरानमुरमानवान् for सुरासुरमहोरगान् । B BE तस्मात् N कथम् for कस्मात् । स कस्मान्न for कस्मान्न स| Edns BCE- GHKLN स न for न स । Edns BCDEGN विजेण्यते । M omits the whole verse. 37as.cl. read यत्र शान्तनदो भीष्मो द्रोणकर्णी मुदुर्जयो । (SA च for 3) b omitted in S. cl. 38as.dl. पुरंदरा for शतक्रतुः। b S. c. कस्तगृहन्नलादन्यो मनुष्यः प्रतियोत्स्यति । ( SA तान् for तद् ) 39 a SK न भविष्यति कश्चन for न भूतो &c. B SK अभिवर्धते SG, ST अतिजायते for उपजायते । the whole verse is omitted in SA. 40abomitted ins.cl.

·USG तम् for at ISK, SA' समधारयन SG, ST, SA ममदारपस् for अ. ६३ श्लो. ४१:४३] गोहरणपर्व-अक्षेण हननम् । ५०१ विराट उवाच । पहुशः प्रतिपिद्धोऽसि न च वाचं नियच्छसि । नियन्ता चेन्न विद्यत न कश्चिद्धर्ममाचरेत् ॥ ४१ ॥ वैशंपायन उवाच । ततः प्रकुपितो राजा साक्षेणाभ्यहनदृढम् । मुखे युधिष्ठिर कोपान्मैवमित्येव भर्स्यन् ॥ ४२ ॥ बलवत्प्रतिरुद्धस्य नस्तशोणितमागतम् । तदप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यामग्रहीत्तदा ॥४३॥' - - 41a र शतशः for बहुशः । ( न for च । H omits च । M वायम् । BE निय- वास M नियच्छति । UBE आचरेत। 42 a N. cl. except A तमक्षेणाहनव for साक्षणाभ्यहनन् ! Edns BCDEG भृशम् for दृढम् । bK ललाटे for मुखे । Edns BCEGKLN न for मा। AI omits मा। 43 a A यलारस D घलेन for बलवत् | Edns BCDEG प्रतिविद्स्य K प्रतिरुद्धं च Lif प्रहतस्यास्य N भतिसिदस्य for प्रतिरुट्स्य । Edns ACFGHREN नस्तः ततः for नस्त° | Edns BCEG भावहत् HLNIKP आगमत् for आगतम् । • BE नटप्राप्तम् । H कृष्णः for पार्थः । Edns BEGHKLJI प्रत्यगृहत c प्रत्यगृहत् for अपहीत्तदा । 41 a s. cl. omit विराट उवाच । S. cl. a for असि । SG, ST, SA चेत् for al 42 a पेशंपायन उवाच is omitted in s. cl. SK इति for तनः। 8. cा, प्रक्षुभितः । S.cl. सोक्षेणाभ्यहनाम् । USG न for माscl. अब for एवं । 43 a S. c. प्रतिविद्वय । SK नस्तः शोगिनमायद SG, ST नातः शोगितमागमत SA मस्तः शोणितमापत। अपहीत्तदा।

·५०२ विराटपर्व । [ भ. ६३ श्लो. १५-१७ अवैक्षत स धर्मात्मा द्रौपदी पार्श्वतः स्थिताम् । सा वेद तमभिप्रायं भर्तुश्चित्तवशानुगा ॥४४॥ सा गृहीत्वा तु सौवर्ण पानकांस्यमनन्दिता। तच्छोणितं प्रत्यगृह्णायत्तत्सुस्राव नस्ततः ॥ ४५ ॥ अथोत्तरः शुभैर्गन्धैाल्पश्च विविधैस्तथा। आकार्यमाणः संहष्टो नगरं स्वैरमागमत् ॥४६॥ सभाज्यमानः पौरैश्च स्वीमिर्जानपदैस्तथा। आसाय भुवनद्वारं पित्रे संप्रत्यपादयत् ॥४७॥ 44 aA अवेक्ष्यत K अपेक्षत । K तत्र for स:| BE पार्थता । आत्मपार्षगाम for पार्श्वतःस्थिताम् । b Edns BCEGN ज्ञात्वा for पेद । म तदभिप्रायम् । M राजस्तस्य महात्मनः for भर्तुश्चित्सवशानुगा। 54 a Edns CDFGN पात्रं गृहीत्वा A पात्रं गृहीत्या तुं BEK पूरयित्वा तु H पूरयित्वा च for सा गृहीत्वा तु । Fans CDFGN जलपूर्णमनिन्दिता H कास्यपाप्रमानिन्दिता K पात्रं कांस्यमानिन्दिता LM पानपात्रमानिन्दिता । b Edns ACDFGHKLMN than for TryaT 1 ADFHKLMN 990% वात् for नस्ततः। 46aD अपि for तथा । BN. cl. except D and M अवकीर्यमाणः D आकीर्यमाण: M विक्रीयमाणं for आकार्यमाणः | Edns CG आगतः for आगमत् । 47 a F आभाष्यमाण: L संभाव्यमानः M भ्राजमानः for सभाज्यमानः। D जनपदः । BN. cl. except AD भवनदार भवनं द्वारं । Edns CGL संप्रत्यवेदयत् DN संप्रत्यहारयत् BE प्रत्यहारयत् K स भत्यवेदयत् M सम्यग् न्यवेदयत् for संपत्यपादयत् । 44a SK, SA च for स ISA पार्श्वसस्थिताम् । bS. cl. सा वेदनामभिज्ञाय । 45a S. c. सौवर्ण गृह्य शृंगारं शोणितं तदपामृजव ॥ (ST शृंगारुं for भंगारं । SG,ST अवामृणोत् SA अपामृशत् for अपामृजत् ।) b omitted in S. cl. S. dl. finish the adhyaya ( SK 70 ) here with some additional verses (vide App.) 46 a d S. cl. read आपूर्यमाणो माल्यैश्च गन्धैश्च विविधै। गुमैः । संपूज्यमानो लोकेन नगर' द्वारमागमत् ॥ SG, ST आविशत् for आगमत् । 47 as.d. add वैशंपायन उवाच befor this. S.. अपि for तथा । bs.cl अन्तःपुरद्वारम् for भुवनद्वारं । SK, SA संपत्यवेदयव SG, ST संप्रत्य- झारयत्।

·अ. ६३ श्लो. ४८-५१] गोहरणपर्व-उत्तरागमनम् । ५०३ ततो द्वास्थः प्रविश्यैव विराटमिदमब्रवीत् । बृहन्नलासहायस्तु पुत्रो द्वार्युत्तरः स्थितः॥४८॥ ततो हुष्टो मत्स्यराजः क्षचारमिदमब्रवीत् । प्रवेश्येतामुभी तूर्ण दर्शनप्मुरहं तयोः॥ ४९ ।। क्षत्चारं कुरुराजस्तु शनैः कर्णमुपाजपत् । उत्तरः प्रविशेञ्चैको न प्रवेश्या वृहन्नला ॥ ५० ॥ यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच्छोणितं वा प्रदर्शयेत् । अन्यत्र चापि संग्रामान्न स जीवेदसंशयम् ॥ ५१ ॥ 48a H एवम् एनम् for एवं । 6 Edns BCDEG 7 HKN À for DJI omits this line. 49 a BE श्रुत्वव द्वारथवचन विरारमिदभग्रवीत् । bf ornits this line. B Edns FGHN प्रवेश्यताम् AC प्रविश्यताम् DI प्रविश्यतो K परिपेताम् L पविरपेतो for प्रवेश्येताम् । N युको for उमा । K शीधम् नूगाम for पूर्णम्। D दर्शनशुः for दर्शनमुः। 50 a F क्षतारं | ADF धर्मराजः। LIf for नु । ABCDE कणे for कर । ABCDE उपाजयत् KL उपागमत् for उपराजपत् । BN. c. except DM प्रविशत्वेक: D प्रविशत्येकः ॥ प्रविशस्तक । 51 ac मार for मम । N.d.except DEK वारि दयिस् IN पापि दपित for या प्रदर्शयिद । BN.ch except BL सपामगतान BE समामगत: for पापि संपामाव | Pans BCEG कथचनान सराय. for असशयम। 48a SK समासाय SA, SG, ST समागम्य for प्रविश्यद । Sd. has after this-पित्य रुतानि वयित्वा नपाशीभिरिद पचनमब्रवीत् ।। BSd. read for this उत्तरामह सूनेन वारि तिष्ठति पारित । 49as.d. महाराtorमस्परानः। as.d.मगयोमा नो tor भरतामुमी। 50aSK, SG, SA करें। 6Sd. प्रशिnिtar शिश। 51SK समागताय SG, ST संपामगन. SA मपामगर्न for परिसमामा ISd. कपन forमसंगपए।

·५०४ विराटपर्व । [अ. ६३ श्लो.५२. अ. ६४ श्लो. १-२ न मृप्यादृशसंकुद्धो मां दृष्ट्वैवं सशोणितम् । विराटमिह सामात्यं हन्यात्सबलवाहनम् ॥ ५२ ॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे उत्तरवृहनडानगरप्रवेशो नाम निपष्टितमोऽध्यायः॥६३॥ ॥ चतुःपष्टितमोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । ततो राज्ञः सुतो ज्येष्ठः प्रविश्य पृथिवींजयः। सोऽभिवाद्य पितुः पादी धर्मराजमपश्यत ॥१॥ तथा रुधिरसंसिक्तमनेकाग्रमनागसम्। भूमावासीनमेकान्ते सैरन्ध्या प्रत्युपस्थितम् ॥ २॥ 52 a BE द्वेष्टा च C नामृश्यात् D न मृपात् for न मृष्यात् । K ना for न । N स भृश क्रुद्धः । Edns CLGKMN तु ADH एव B च for एवम् । BM पिराटसिंह सापत्यम् for विराटमिह सामात्यम् । omitted in L. Adhyaya continued in Edns. LXIV 1 aA omits वैशंपायन उवाच । K ततो विराटस्य मुत: for ततो राज्ञः सुतो ज्येष्ठः । Edns ABDEGLAM प्राविशत् प्राविश्य H प्रविष्टः for प्रविश्य । DHKLAM पृथिवीजयः। B Edns BCEG कंक चाप्युपतिष्ठत for धर्मराजमपश्यत । HKLM अपश्यत् । 2a Edns BCEG ततः for तथा । Edns CG रुधिरसंयुक्तम् म रुधिरसंसक्त K रुधिरसिक्तागम् । एकायगतमानसम् for अनेकायमनागसम् । HD प्रत्युपातितम् पर्युपस्थिते । * * * 52 a SK, SG, ST SA1 व्यक भृश सुसंकुद्धः SAध्यक्तं स भूशसद्धः for न मृण्यादृश- संक्रुद्धः। SG, ST मा for मां। S.. एव for एवम् I SG, ST न शोणितम् । * * * * LXIV 1as.cl. राजसुतः for राज्ञा सुतः IS.cl. प्राविशत् for प्रविश्य । BSK ववन्दे सः for सोऽभिवाय । SK कंक चाप्युपतिष्ठत SA' धर्मराजोऽभ्यपयत SA: धर्मराजस्य पश्यतः। 2as.c ततः tor तथा ! Sacl. रुधिरसिताग। SG, ST अमानसम् for अनागसम् । USK, SA एकांत आसीन SG, ST, SA' एकतमासीन । SK, SG, STसमुपा- सितम् SA समुपस्थितम् for प्रत्युप।

·मा ६४ श्लो. ३-६] गोहरणपर्व-उत्तरबिराटसंवादः। ५०५ ततः पप्रच्छ पितरं त्वरमाण इवोत्तरः। केनायं ताडितो राजन्केन पापमिदं रुतम् ॥३॥ विराट उवाच । मयायं ताडितो जिह्मो न चाप्येतावदहति । प्रशस्यमाने यः शूरे त्वयि पण्डं प्रशंसति ॥ ४॥ उत्तर उवाच । यकाय ते कृतं राजन्क्षिप्रमेप प्रशाम्यताम् । मा त्वां ब्रह्मदिपं घोरं समूलमपि निदेहेत् ॥ ५॥ वैशंपायन उवाच । स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः। क्षामयामास कौन्तेयं भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥६॥ 360 केनापि। 4aC अमिताडितः। BE जियो for निमः। Line omitted in L. UM प्रशास्यमाने | Edns CEFGH यत् D अथ for यः । D पुरे for शूरे । D प्रशस्यति । K प्रशस्यमाने य.। I.ine omitted in L. 5a L omits उत्तर उवाच । L सान्वयित्वा यथान्याय for अकार्य ते स्तं राजन् । D कम for गजन् । D शीघ्रम् । Tans ABCLFGLI एव । एनम् for एपः। N. c. except HLM प्रमाद्यताम् H प्रसादय for प्रशाम्यताम् । B BE मा for मा । N. cl. except [ ब्रह्मविषम for मसद्विपम् | Eins CEGE for अपि। 6a BE रोषवर्धनः। N.el.except BEHLI क्षमयामाम I DHKLN कौरव्य । 30 SA दृष्ट्वा for ततः। S.ch रानान for पितरम् । 8 SK FT: SG, ST ait: SA eft for T3751 4a SK, SG, ST omit fitr 37 before this v. SG, ST, SA TEH: for FIF: ISK omits tlus line BSK, SA मया प्रशस्यमाने तु (SA अमे) SG, ST मया प्रशस्यमाने हा 5a SK, SG, ST omit उत्ता उपाय before this r.SAPa for एप:IS.cl सायना forशाम्पना।। 6 SK, SA RETT SG, ST #11 SK ISK, SG, ST 77 for it 6 SK omits to go before this ser-e. SK ITT: ACTIT 1 BS.d. समयामाम । ...पन्न वासनामा (SI) for मम्म &c. . RAN ·५०६ विराटपर्व । [अ. ६४ श्लो ७.१० क्षमयन्तं तु राजानं पाण्डवः प्रत्यभापत । चिरं क्षान्तं मया राजन्न मन्युर्विद्यते मयि ॥७॥ यदि ह्येतत्पतेद्भूमौ रुधिरं मम नस्ततः । सराष्ट्रस्त्वं महाराज विनश्येथा न संशयः॥८॥ न दूपयामि ते राजन्यश्च हन्याददूपकम् । बलवत्स महाराज क्षिप्रं दारुणमाप्नुयात् ॥९॥ शोणिते तु व्यतिक्रान्ते प्रविवेश बृहन्नला अभिवाद्य विराटं च कहूं चाप्युपतिष्ठत ॥ १० ॥ 7 a BE क्षामयन्तं H क्षममाणे KL क्षामयानं ॥ समयानं for. समयन्तं । BEH च for तु। bN. c. except AK इदम् for मया । N. cl. except K मम for मयि । 8a EM तु for हि । L omits हि । DLI पार्थिव for नस्ततः । HD च for त्वम् IC विनश्येत । 9aM न च दूयामि । BE पास for राजन् । Edns CG यद्वै D यच for यश्च । K यत्प्रहारः रुतो मम । Nomits हन्यात् । अरुष्टकम् for अदूषकम् । b N. cl. except BE बलवन्तम् for बलवत्स । Edns मुराजन् for महाराज । 10 a Edns BCEG add वैशंपायन उवाच before this. H भुवि निःकान्ते for तु ध्यतिकान्ते। B Edns CG तु AM तम् L स: N सा for च । BE उपतिष्ठति । TaSA क्षामयन्तं bSG, ST महाराज for मया राजन् । S. c. मन्युर्मम न विद्यते । 8a SK, SG, ST यदि स्म तत् पतेत् SA यदि स्म निपतेत् । S.cl. पार्थिव for नस्ततः। is.dl. सराष्टस्त्वमिहोच्छेदमापयेथा नरर्षभ (SA नराधिप)। 9as.cl. राजेन्द्र for ते राजन् । S.el. तु for च । USK, SA फल तस्य SG, ST फलमस्य for बलवत्स । 10 a S. cl. adds avio zo before this verse. SG, ST omit this line. S.. महाराजं for विराटं च । SA1 अभि for अपि । SA तिष्ठति।

·अ. ६४ श्लो. ११-१५] गोहरणपर्व-विराटप्रश्नाः। ५०७ क्षमयित्वा तु कौरव्यं रणादुत्तरमागतम् । प्रशशंस ततो मत्स्यः शृण्वतः सव्यसाचिनः ॥ ११ ॥ त्वया दायादवानस्मि कैकेयीनन्दवर्धन । त्वया मे सदृशः पुत्रो न भूतो न भविष्यति ॥ १२ ॥ पदं पदसहस्रेण यश्चरन्तमवामुयात् । तेन कर्णेन ते तात कथमासीत्समागमः ॥१३॥ मनुष्यलोके सकले यस्य तुल्यो न विद्यते। यः समुद्र इवाक्षोभ्यः कालाग्निरिव दुःसहः ॥ १४ ॥ तेन भीमेण ते तात कथमासीत्समागमः। आचार्यों वृष्णिवीराणां कौरवाणां च यो द्विजः ॥१५॥ 1la Edns FGHKL सामयित्वा । HL राजान for कोरव्यम् । BH स पप्रच्छ तदा राजा विराटो वाहिनापतिः for b. N तु तं for ततः । 12a Edns ABCEGHI नन्दिवर्धन D केवयानन्दवर्धनः F कैकेयीनन्दिवर्धन: K कैकेयीनन्दवनः L कैकेय्यानन्दवर्धन N कैकेय्यानन्दिवर्धन । 18a N पद पदं सहस्रेषु। Edus CDGHALIIN चरनापराप्नुयात् A चरन्तमिवामुयात् । 14aC सयले। b Omitted in Edns CG. 15aM नव for तेन । BA कुरुवीराणा H कोरवेयाणाम् for वृष्णियोगणाम् | ADFKLN पाण्डवानाम for फोरवाणाम् । A गुरु: for द्विजः । 12 a SG, ST, SAS, SK add fiz 30 befor this y. SK, SA for मन्द ISG, ST क्या for कैकयी। 13 aSE, SA यश्वरनापराप्नुयात् SG, ST को परपराकमात् । 14 S. cl. omits this verse. 15as.d. reads instead:- सेन ने सह भीष्मेण कुन सपुगे । युद्धमासीन (SA' मतस् ) कथनात समेतद्ववादि में। B SA आचार्या पुरुषाराणाम् । S. c. पापाला-1 for योग्दान | S.. पमुःfor गुहा १ ·विराटपर्व। [अ. ६४ लो. १६-२९ सर्वक्षत्रस्य चाचार्य: : शूरः सर्वधनुष्मताम् । तेन द्रोणेन ते तात कथमासीत्समागमः॥१६॥ आचार्यपुत्रोऽतिवलः सर्वशस्त्रभृतामपि । अश्वत्थामेति विख्यातः कथं तेन समागमः॥१७॥ रणे यं प्रेक्ष्य सीदन्ति हुनस्वा वणिजो यथा। रुपेण तेन ते तात कथमासीत्समागमः ॥ १८॥ पर्वतं यो विभिद्यत राजपुत्रो महेपुभिः। दुर्योधनेन ते तात कथमासीत्समागमः॥ १९ ॥ 16 a M सर्वेषां क्षत्रियाणां च for सर्वक्षरस्य धाचार्यः। N.el.except A सर्वशस्त्रभृता धरः । BK'द्रोगेन तेन ते तात । BE वीर for तात । 17 a N. cl. except ADF यः शूर: for अतिथलः । DN ° भतावरः । bA अश्वथामा | Edns BCEG तेनासीत्संगरः कथम् A कथमासीत्समागमः । F omits तेन । 18aH संप्रेक्ष्य for यं प्रेक्ष्य । BC तेन रुपेण । :9a Edns CGKLMN अभिविष्येत A हि भिद्यत BE विभिन्याच D अभिमियेत । निवष्यत for विभिद्येत | ABEFK रथेषुभिः for महेषुभिः । 16 a SG, ST, SA सर्वशस्त्रभृता वरः for शूरः सर्व° &c. SK कुरूणां पांडवानां च सबै क्षत्रस्य यो गुरुः 1 SG, ST, SA read v. 16 after v. 13. 17 a S. . यः शूरः for अतिबल | SK, SG, ST द्रोणादनवमो रणे for सर्वशस। SA TT: for 3711 bs.cl. तेन वीरेण ते तात कथमासीत्समागमः। 18 as.el. हृतवीर्यपराक्रमा: for हृतस्वा' &c. S. cl. reads this Verse after our v.13. 19 a SK, SG, ST विनिर्मिन्यात् । SA विभिन्यात्त for विभियत । S.. वरेपुमिः। SK, SG, ST reads this verse before v. 15 And SA reads it before v.14.

·अ. ६४ श्लो २०-२२] गौहरणपर्व-उत्तरस्य प्रत्युत्तरम् । अवगाढा द्विपन्तो मे मुग्धो वालोऽभिमानवान् । यत्त्वं धनमवाजेपीः कुरुभिर्यस्तमाहवे ॥ २० ॥ तेपां भयामिभूतानां सर्वेषां वाहुशालिनाम् । आच्छिन्नं गोधनं सर्व शार्दूलानामिवामिपम् ॥ २१ ॥ उत्तर उवाच । न मया विजिता गावो न मया विजिताः परे। कृतं तु कर्म तत्सर्वं देवपुत्रेण केनचित् ।। २२ ॥ 20a A अविगाढा L अवगाहात् । । वे for मे | Edns ACDGKL भुमोवातो:- मिवाति (T अतिवांति H विवाति - निवानि ) माम् N मुतयारी विनित्यवान for मुरो &c b.N.cl except AF य for यत् । D गोग्नमानेपा. N मे धनमाजेपी Edns BCEGHKL धनमानेपी for धनमवानेत्री.A कुरुभित्र स्वमाहवे F फुल्मस्त महाहवे । N इन for पस्तम् । 21aM थेपाम् | Tans CG भयामिपन्नानाम् BE भयाभितप्तानाम | Ldns BCEGN परशालिनाम् H यहुशालिनाम् | Domats a B Edns BCLGLII शादूनामिप यथा A शादंगनामिरं यथा । Edns & MSS except ADF and N finish their adh (68) here 22 a N. d. except ADC far far in both plazo B Edns BCEG तब सकर नेन for तु कर्म तत्सर्वम् । 20 a S d. omits this line BSG, ST उसका for अवानेगरी । SG, ST पर for परनं । SK. SA Ornit this line 21 a S. d omits the line BSG, ST आक्षिण गोधन | Sh, SA omt this line 22 a SK, SG, ST Fift for fara s dl goat fatal for ftit , ss.d.furt ·विराटपर्व । [अ. ६४ श्लो. २३.२६ स हि भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत् । स चातिष्ठद्रथोपस्थे बज्रहस्तनिभो युवा ॥ २३॥ तेन ता निर्जिता गावस्तेन ते कुरवो जिताः। तस्य तत्कर्म वीरस्य न मया तात यत्कृतम् ॥ २४ ॥ स हि शारदतं द्रोणं द्रोणपुत्रं च पार्थिव । सूतपुत्रं च भीष्मं च चकार विमुखाञ्छरैः ॥ २५ ॥ दुर्योधनं च समरे नागानामिव यूथपः। प्रयान्तमब्रवीगीतं देवपुत्रो महाबलः ॥ २६ ॥ 23 a Fधान्तम् for भीतम् । L प्रचलं for वन्तम् | Edns न्यवर्तयत् । B Edns CG वजसनहन: BDEHKLN पञसंहननः M वजसंन्निहित: for वजहस्तनिमः। H यथा for युवा । 24 a D ते विजिता for ता निर्जिताः । Edn' BCEG कुरवश्य पराजिताः for तेन ते कुरवो जिताः। BN.cl. except A तत् for यत् । 25 a M द्राणपुत्रस्य for द्रोणपुत्रं च । Edns HCEG पड्थान DHKLMN वीर्यवान् for पार्थिव । BF सूर्यपुत्रम् for सूतपुत्रम् । 26 a Edns CG विकर्ण च BE विकर्णश्च L स समरे M तु समरे for च समरे । Edns BCDEGHKMN सनागम् A नागेन्द्रम् L सदानम् for नागानाम् । Edns ADGKMN यूथपम् L कुंजरं for यूधपः । BN. cl. except KLM प्रभमम् for प्रयान्तम् । Edns BCEGHKLM राज. पुत्रम् A राजपुत्रः for देवपुत्रः । C महानल: HKLAI महाबलम् for महाबलः । । . 23 a SK adds after 'मा' भीष्मद्रोणमुसाकुरुन् । दृष्ट्वा विषण्णं सपामे । b SK, SA स हि SG, ST मम । S. cl. तिष्ठन् for अतिष्ठत् । SK पाणि for हस्त° 1 SA उपमः for निमः1 24aSK, SG, ST, SAN for ताः ! bs.dl. तत् for यत् ! 25as.cl. वीर्यवान् for वार्थिव । 26 SA, SG, ST अभिन्नमिव यूथपं (SK कुंजरं ) for नागानामिव यूथपः b SE, SG, ST, SA' प्रभम SA' प्रभिन्नं for प्रयान्तं। S.d. राजपुत्रं महा- पलं for देवपुत्रो° &c ·अ. ६४ श्लो. २७.३.] गोहरणपर्व-जयहेतुकथनम् । ५११ न हास्तिनपुरे त्राणं तव पश्यामि किंचन । व्यायामेन परीप्सस्व जीवितं कौरवात्मज ॥ २७ ॥ न मोक्ष्यसे पलायंस्त्वं राजन्युद्धे मनः कुरु । पृथिवीं भोक्ष्यसे जित्वा हतो वा स्वर्गमाप्स्यसि ॥२८॥ स निवृत्तो महाव्याघ्रो मुश्चन्वत्रनिभाञ्छरान् । मचिवैः संवृतो राजा यथा नागो विनिःश्वसन् ॥ २९ ॥ तत्र मे रोमहर्पोऽभूदूरुस्तंभश्च मेऽभवत् । यभ्रघनसकाशमनीकमधमच्छरैः॥ ३० ॥ 27 a M हास्तिपुरे शरणम् for हास्तिनपुरे प्राणम् ID पश्यामि तव चिन ॥ न च पश्यामि कचन । Hौरय for विंचन। BCघ्यायमाने for ध्यायामेन । 28a HK मोक्षसे । A पलायस्त्यम् ॥ पलायन्न । - मतिम् for मनः । 6C मोक्षसे । C हत्या I मृतः for हतः । 29 aN. cl. except Ar नरव्याघ्रः । K पाविधान for पमनिभान् । BK स रथैः for मचिन स वृता N सहित. for सवृत: 10 राजन् for राजा। N.cl. except AIKLI रथे for यथा I N. cl. except HKLIN पसन् for रिनि.असन् । BE omitb. 30a Ldns BCEG न दृष्ट्वा । न मे for नर मे। Ldns BCLG उH पर N गावस्तमः for ऊहरनमः Ldas CDEG मारिप BE पश्यत: Nम्पनापते for मेऽभवत् । BDans BCIG स नत्र सिंहमाNN पदयपपमकाIN.. म्पधमत् (म्पाप. HT), JI omits this s 98SET forनन् ।...मना भर । 200S. नाम्पमा & SG, sr rs for ridd. trajneri for at se 30ask for मम । 6 SG, ST in for ISK **cr TH1..ce grire ·५१२ विराटपर्व। [अ. ६४ लो. ३१.३४ ! , तत्प्रणुद्य रथानीकं सिंहसंहननो युवा। कुरूस्तान्प्रहसनराजन्वासांस्यपहरबली ॥ ३१ ॥ एकेन तेन ते वीराः पड़थाः परिवारिताः। शार्दूलेनेव मत्तेन मृगास्तृणचरा वने ॥ ३२ ॥ विराट उवाच । कोऽसौ वीरो महावाहुर्देवपुत्री महायशाः । यो मे धनमवाजेपीत्कुरुभिस्तमाहवे ॥ ३३ ॥ इच्छामि तमहं द्रष्टुमार्चितुं वा महाबलम् । येन मे त्वं च गावश्च रक्षिता देवसूनुना ॥ ३४ ॥ 31 aK स: for तत् । N रणानीकं । F सिंहः सिंहस्वनः HLAI सिंहदर्पसमः for सिंहसंहननः। B HIN प्रासहन् K प्रासहत् । Idas CG संस्थितान्हतवाससः AF वासांस्यपहरन वली BE संहतान्हृतवाससः N वासांस्यपाहरली K हृताभरणवाससः । 32 a BE एकैकं for एफेन । Edns ABCDEFGKN वीरेण for ते वीराः । Edns CGHL परिनिर्जिताः BE संनिवारिताः K युधि निर्जिताः M.च पराजिताः । U Edns BCEG यथा दनचरा मृगाः KL मृगा वनचरा यथा। BE complete the 68 th adhyaya after this verse. 33 a Edns BCDEGHLIN क सः F कासो for कोऽसौ । K पुत्रः for वीरः । BCN गोधनमाजेपीत् । Edns GKL अधाजेषीत् F अवाजेपीः। AF कुरुपस्तं- महाहवे । कुरुभीराजिहेतवे । 34 a K ज्ञातुं for द्रष्टुं । GL अर्चितं M अर्धितं । Edns BCDEGKMN च for वा । BE परतपं . महाबलेः। त्वे में। 31as.cl. सिंहदपसमो युवा । bS.cl. तान्कुरून द्रावयद्राजन् रणे नाग इव श्वसन । 32 as.cl. शूरेण for ते वीराः । SK, SG, ST, SA परिनिर्जिताः SA परिकीर्तिता for परिवारिताः। bs.cl. यथा for बने । 33 a SK, SA क स: SG, ST क नु for कोऽसो। bS cl. यो ममामोचयत् पुत्रं for यो मे धनमवाजेपीत् । SA' कुरुभ्यस्तु महाहवे SAI कुरुग्रस्तं महा। 34a S. cl. इच्छामि तममित्रघ्नं द्रष्टुमातुमेव च । bs.d. मोक्षिताः for रक्षिताः।

·अं ६४ श्लो. ३५-३८] गोहरणपर्व-उत्तराया वस्त्रप्राप्तिः । उत्तर उवाच । अन्तर्धानं गतस्तात देवपुत्रः प्रतापवान । स तु श्वो वा परश्वो वा मन्ये प्रादर्भविष्यति ॥ ३५॥ वैशंपायन उवाच । एवमाख्यायमानं तु छन्नं सत्रेण पाण्डवम् । वसन्तं तत्र नाज्ञासीविराटः पार्थमर्जुनम् ॥ ३६ ॥ ततः पार्थोऽभ्यनुज्ञातो विराटेन महात्मना। प्रद्दी तानि वासांसि विराटदुहितुः स्वयम् ॥ ३७॥ उत्तरा च महार्हाणि विविधानि तनूनि च । प्रत्यगृह्वात्ततः प्रीता तानि वासांसि भामिनी ॥ ३८॥ 35a AL अन्तर्धानगत | Eins BCIG तन for तात । Hदेवस्नुः । Edns BC EGK महायल: for प्रतापवान् । UK is for तु । 11 अद्य for स तु । [ परेयुः for परमः। सत्ये for मन्ये । 36 a HM त for तु । शखेण H ग्रंण for तनेण । UM वसन्तः | Ldns BCEG वाहिनीपतिः H परमजुनं । 38 a Edns ABCDEFGHN तु L अपि for च । र रकानि च for विविधानि । Idns CG नवानि for ननूनि । A तु for च । trans BCIGHKLJIN प्रतिगृह्याभवन् D प्रत्यगृहति त for प्रत्यगृहात्ततः । dn' BEGN भाविनी। 356S.cl. अय श्यो वा। 3Gas.cl. आग्यायमानस्तु | SG, ST पुनेग for सप्रेण । SK न तु for नन। 378SK, SG, ST, SA' ददो साणि रत्नानि SA' ददौ रत्नानि वासांसि for पदो तानि वाससि। 38as.cL तु for at SK, SI पक्षाणि SG, ST रत्नानि for विविधानि ।s.cl. आभरणानि प for तनूनि च। US.d. A तानि पसानि (SK सांगे) बीना सानुयरामा IEnd of Adh. in S. cl. 15It ·विराटपर्व । [अ.६४ श्लो, ३९-४ ० अ.६५... स मन्त्रयित्वा कोन्तेय उत्तरेण रहस्तदा । इतिकर्तव्यतां सा राजन्यय युधिष्ठिरे ॥ ३९ ॥ ततस्तदा तयधाद्ययावत्पुरुपर्पभः । सहपुत्रेण मत्स्यस्य संग्रहष्टो नरर्पभः॥४०॥ इति विराटपर्वणि गोहरणे विराटोत्तरसंवादो नाम चतु पष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥ 11 पञ्चपष्टितमोऽध्यायः॥ वैशंपायन उवाच । ततस्तृतीये दिवसे भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः। स्नाताः शुक्लाम्बरधराः समं ये चरितव्रताः॥१॥ 39 a N.al (except r) म जयित्वा तु । Ldns CG महात्मना K तदा रह. for रहत्तदा । म उत्तरासहितस्तदा। BI इतिक्तव्यता । C सर्वा for सयौं । Ldns CG राजन् पार्थे HL राजन्यपि for राजन्य। 40a N cl (except K ) तथा for तदा । D यथा च । Edos BCDEKLAIN पुरुषपभ। b DK मत्स्यस्तु N मस्यश्य : dus G प्रहृष्टा भरतर्षभा: BCE प्रहृष्टो भरतर्षभ L स प्रहृष्टो नरपभ | KN नरर्षभ । 1 * * * + LXV.16 Edas ACDGHKLN समये BE\1 सर्व मु° for सम ये। च परिवृता । 39 a Scl onits this line BS cl. k for तवा 1 S cl मनयि पा for राजन्यथ । SK, SG, ST तु पांडवाः SA1 महारथा. SA 2 विनिश्चय for युधिष्ठिरे। 40 a S. cl omits this line B SA पुत्रेण मह SG, ST सपुत्रण तु । SK मात्स्य स SG, ST, 542 मात्यस्तु for म स्यस्य । S. cl. नराधिप: for नरपभ । SAlomats this line. LXT las cd द्विताये । bscl सब मु for सम ये।

·अ. ६५ श्लो. २-५] वैवाहिकपर्व-पाण्डवानां प्रकटनम् । युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य राजाभरणभूपिताः। अभिपन्ना यथा नागा भ्राजमाना महारथाः॥२॥ विराटस्य सभा गत्वा भूमिपालासनेषु च । निषेदुः पावकप्रख्याः सर्व धिप्ण्येविवाग्मयः॥३॥ तेषु तत्रोपविष्टेषु विराटः पृथिवीपतिः । आजगाम समां कतु राजकार्याणि सर्वशः॥४॥ श्रीमन्तं पाण्डवं दृष्ट्वा ज्वलन्तमिव पावकम् । मुहुर्तमिव संध्यात्वा स राजा पृथिवीपतिः ॥५॥ 2aF परिरुत्य | Edns BCDEGHKLI साभरणभूषिताः। 6 Edns CG द्वारि मत्ताः FH अभिपयाः ( अभिपद्माः L अभिषय । अभिनात्य for अभिपन्नाःH यता for यथा । L नाम for नागाः । 3a Eins BCDIGHKLII अब for च । N भूमिपालासने मुमं । B DGH सर्व for मर्वे। 46 M रानधर्माणि for राजकायांगि। 5a Edus GHKI श्रीमनः पाण्डवान् श्रीमन्नः पाण्डवानxns"BCEKSt ज्वलत: GHL ज्वलन्नः। Lins BCLHI पारमानिा GL पावका इK इव पावकान् । B Edns ACFGHKLN च BE A for स°1 D दृष्यो । Idns ABEFN सरोपः सजोपः । D repeats this line with reading अपि for इप । D सरोपः। - 2as.cl. सर्वाभरणभूषिताः। BSA अभिपया SA अभिषz SK महाभागाः for यथा नागाः। 3 a S. cl. # 7 SK a SG, ST, SAU for 91 B SG, ST स for सदें। 48 S.ci. राना for कर्तुं । d cl. उत्ताना भो (SG मर भी) for रानकायांनि सर्वशः। 5a SG.ST श्रीमतः पाडसान ISK, Sननन् दशमहागवान् । SG,ST परन्तः पायकोरमान SK, SA अग्नः पाती। 6 SG, ST rrafata lor 7 **"isG, ST 714179 pinia: SK, SA omit this link.

·विराटपर्व। [अ. ६५ लो. ई-९ अथ मत्स्योऽब्रवीत्कईं देवरूपमवस्थितम् । मरुद्गणैरुपासीनं त्रिदशानामिवेश्वरम् ॥ ६॥ अहं लक्ष्मीनिवासस्त्वं सभास्तारो मया रुतः। अथ राजासने कस्मादुपविष्टोऽस्यलंकृतः ॥ ७ ॥ वैशंपायन उवाच । परिहासेप्सया वाक्यं विराटस्य निशम्य तत् । स्मयमानोऽर्जुनो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ८॥ इन्द्रस्याप्यासनं राजन्नयमारोढुमर्हति । ब्रह्मण्यः श्रुतवांस्त्यागी यज्ञशीलो दृढव्रतः ॥९॥ 6a K तदा for अथ । L देवराज | Edn- ADFHKLNIN इव स्थितम् । bK महदिः संवृतं देवं for मरुदणेरुपासीनम् । 7a Idns G स किलाक्षातिवापर BCE स किलाक्षनिवापस्त्वं KL न किलाक्षाति. वापस्त्वं M भो फिलाक्षनिवासे त्वं N यदि कंको भवान्विषः for अहं लक्ष्मी &c Edns BCEGKN वृतः ॥ धृतः for रुतः । b K अघ for अथ | Edns G H BCDENI तु N अभि for असि | AL अलंकते। SaC. omit वैशंपायन उवाच । L निशाम्य । 9 a Edns ACDEFGHKLMN add 39 3917 before this verse. Idns CG अर्धासन र.अप्यासने L अथासने । M आरोह। K अलमक्षासनं । bA माह्मण्यः । BEF सत्यवान for श्रुतवान् । H सत्यशील: for यज्ञशीलः | BE जितेंद्रियः for दृढव्रतः। . "" 6a SG, ST राजा for मरस्यः। SK देवराजमिव स्थितं । BSG, ST परिवृतं for उपासीनं । 7a SK, SG, ST स किलाक्षनिवापरत्व SA त्वं किलाक्षनिवापस्तु SA' न सल्वक्ष. निवापस्वं for अह लक्ष्मी &s. BSG, ST F for असि । SA अलंघने for अलंरुतः। 8a SG, ST omnt वैशंपायन उवाच । SK, SG, ST परिहारुदया। SK, SA राज्ञः for वाक्यं । PSG, ST दृrs for गजन् I SK, SA अबवीद्वाक्यम् for अर्जुनो राजन् । SG, ST वाक्यं स ISK, SA अर्जुनः परवीरहा for इदम &c. 9a SK, SA अर्धासन । US.c. लोकानिपूजित: for यज्ञशीलो &c.

·अ. ६५ श्लो. १०-१४] वैवाहिकपर्व-युधिष्ठिरप्रशंसा। ५७ एप विग्रहवान्धर्म एप वीर्यवतां वरः। एप बुद्धयाधिको लोके तपसां च परायणः ॥ १० ॥ एपोऽम्रयोद्धा संग्रामे त्रैलोक्ये मचराचरे। नैवमन्यः पुमान्धन्वी मा वत्स्यति कदाचन ॥ ११ ॥ न देवा नासुराः केचिन्न मनुप्या न राक्षसाः। गन्धर्वयक्षप्रवराः किन्नरा न महोरगाः ॥ १२ ॥ दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदाप्रियः। पाण्डवानामतिरथो यज्वा धर्मपरा वशी ॥ १३॥ महर्पिकल्पो राजर्पित्रिपु लोकेपु विश्रुतः । बलवान्धतिमान्सौम्यः सत्यवादी यतेन्द्रियः ॥१४॥ 20ar यार: for धर्म । UN पुण्याधिकः । BD! तपसा | Idn' ACDGHKII परायणम् । 11a Tans BCEG एपोरन विविध यति । DHKN विद्वान् LII विष for योदा। bdns BIGK न , म पेन I Lans BCDEGUKLJIN वेति for धन्वी | Idns ABCEGLIन वयनि D न पेस्पति for मा परपति । BE प पान कभपन | HK न परपति नप येरपनि केचन। 12a Lf मनुष्या न प राक्षसा.! UN गधर्षपक्षाप्सरस. I Idns BCLG सरित्रमहोरगा। HKL IN form 13aK महापा, for महातेजा. 1 6 Tin II C L qui Nu for 4G omits the line 14 a Lins BCLK 2-gi G omits this line BD तिमान् । Iins BCLG दक्ष: for सौम्य. IN. clas except F निदिप.. - 10 , SK, SG, ST USA Onits sy 10-15 11 a SG, ST Fiat #1 SK om frivit ISG, ST मनमाया Sh म पेशाप -G, ST पुग for पुमान् I SK, SG, STEP lor पनी,NG, STI पनि for मागपत्र। SI ornita tlus on 1:8 SK MIG, ST ruaj? Si omits this one. 136 SG,STISK, , T lor TISA onits thus yere. 140-GST for "ratishra kr. for ticish, SG, ST(*** IS. Orio abs me ·५१८ विराटपर्व । [अ. ६५ श्लो १५-१८ यथा मनुर्महातेजा लोकानां परिरक्षिता । एवमेप महातेजाः प्रजानुग्रहकारकः ॥१५॥ अयं कुरूणामृपभः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अस्य लोके स्थिता कीर्तिः सूर्यस्येव दिवा प्रभा-॥१६॥ संचरन्ति दिशः सर्वा यशसोऽस्य गभस्तयः । उदितस्येव सूर्यस्य तेजसोऽनु गभस्तयः ॥ १७ ॥ एनं दशसहस्राणि कुजराणां तरस्विनाम् । अन्वयुः पृष्ठतो राजन्यावदध्यावसत्कुरून् ॥ १८॥ 15aN परिरक्षक । bK एष एव महातेजा । BEH omit this line. 16a A अधिप: for कपभः। BE एष वै धर्मराजस्तु । Edns CG धर्मराजा BE पांडवेयः for कुतीपुत्र । B Edns BCEGHL अस्य कीर्तिः स्थिता लोके । Idns BEGHLM इवोयता AC इवोत्थिता र उदयतः N इव दिवि for इव दिवा । Foho of D is missing from v 16 to the end of the Adh. 17a Edns BCEGHMN ससरति L सरभति । H प्रदिशश्य for यशसोऽस्य । Ldns GRL इवाशवः Cइवाशका: H नराधिपः । सदाशव for गभस्तयः । 6 K 372 L 37€ for 3451 BC omit this line. 18a ACF एव for एन । KL सप्त for दश । b BE अन्वगच्छस्ततो राजन् । र एप च for यावस् | M omits this whole v.18. 150 SK, SG, ST एवमेव | SA omits the whole verse. 160 SK, SA यस्य for अस्य । S l कीर्तिः स्थिता (SG, ST स्थिरा ) लोके । S. cl. उयत for इच दिवा। 17as d. ससरात । 6 SG, ST, SA 3769 for 3771 18 a Su, ST एक for एन IS.cा निशत् for दश । bSG, ST अन्वापतत् for अध्यावसत् ।

·अ. ६५ श्ली १९-२३] पैवाहिकपर्व-विभववर्णनम् । त्रिंशदेनं सहस्राणि रथाः काञ्चनमालिनः। सदश्वरुपसंपन्नाः पृष्ठतोऽनुययुः सदा ॥ १९॥ एनमष्टशताः मूताः समृष्टमणिकुण्डलाः। अस्तुवन्मागधैः सार्धं पुरा शकमिवर्षयः ॥२०॥ इमं नित्यमुपातिष्ठन्कुरवः किंकरा यथा। सर्व च राजनाजानो धनेश्वरमिवामराः ॥२१॥ एप सर्वान्महीपालान्करमाहारयत्तदा । वैश्यानिच महाराज विवशास्ववशानपि ॥ २२ ॥ अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् । उपजीवन्ति राजानमेनं सुचरितव्रतम् ॥ २३ ॥ 19 a Dans BCTRL त्रिंशदे । एनं सप्त । र हेममालिनः । UN अथ for उप | Ldns BCEGHL तदा । तथा for सदा। 20aC अशाः I मुमृष्टाः । Udas CG अवन् for 'अस्तुपन् । 21 a Lan- CGK एन BE एवं 11 इमे for इमम् । Bins CGN उपासन्त HK LJ उपासन्ते । K इय for यथा । BM | B. राजगजानः । 22a Tans BCLG करदान समकारयत् । स्वयं ॥ सदा for तदा। Idns CG महाभाग: BEHN महाराजः । L य for अपि । K करदानिए सर्वदा । विवस्वान् स्वशानि च। 23 a BL स्नातकानि । 6 दिनदिने for महात्मना । B BE उपाज पन्ति । HL धमामानं महीने for एनं° &c. 19as.d.ta for el :S. cl. राना रथिना पर (SG, ST :) for re: फापन. मासिनः। ISG,ST उन्नानि SA उपनान! | SH, SA TEE SG, ST नया for 20as.clममा SAनन् for mताः। ds.cl नः for आनुवन् । 426SG, ST, SATTISG, ST, SAlam on भी 230SK गुपरितमाना: ST गुपग्निं -- - ·५२० विराटपर्व। [अ. ६५श्लो. २४-२७ एप वृद्धाननाथांश्च व्यङ्गान्पपॅच मानवान् । पुत्रवत्पालयामास प्रजाधर्मेण वीर्यवान् ॥ २४ ॥ एप धर्म मे चैव क्रोधे चापि यतः सदा । महाप्रसादो ब्रह्मण्यः मत्यवादी च पार्थिवः ॥ २५ ॥ श्रीप्रतापेन चैवास्य तप्यते स सुयोधनः। सगणः सह कर्णेन सौवलेयेन वा विभो ॥२६॥ न शक्यन्ते यस्य गुणाः प्रसंख्यातुं नरेश्वर । एप धर्मपरो नित्यमनृशंसस्तु पाण्डवः ॥ २७ ॥ 24 a Edns BCEG पंगूना N व्यंगानंधाय । /H स्वजान for प्रना1 dns BCEGH ये विभः K चाभिभुः वे प्रभुः M चाभितः for पीयवान् । 25a L धुरि प्रोक्तः for दमे चैव । F क्रोधेनापि BE क्रोधे चैव L कोधे वापि 1 Ldns CG RL जितवत: BEHM यतवतः for यतः सद।। UA महाप्रभावः । C माह्मण्यः । Kधर्मज्ञः। र प्रियंवदः for च पार्थिवः । 26 a Edn: CEG शीघ्र नापेन for श्रीप्रतापेन । Edns BEGRAI चैतस्य । M दीप्यते for तप्यते । AL च for स । B THN सबलs for सगणः | Edns BCEG सोपलेनापि । HKLMN सह दुःशास- नेन च । Edns BEG विभुः । 27 0 Edns CGHN आनृशंस्यः । K अनृशंस्यपरस्तथा । Edns BCILGALMN च for तु। 24aSK वामनान् SG, ST पुत्रवत् for मानवान् । B SG, ST पालयामास तान्सर्वान् for पुनवत्पालयामास 1SK, SG, ST चाभिभः SA चामिभोs for वीर्यवान् । 25as.c. दाने सत्ये रतः सदा for क्रोधे° &c. BSA महाप्रभावः। 26 a SG, ST, SA वै यस्य for चैवास्य । SA: श्रीप्रभावेन २ यस्य SK श्रीमत्संपत्त- भावेन ISK यस्य कौरवः for ससुयोधनः। USA सानुजः for सगणःIS.cl. सौबलेन च वीर्यवान् । 27 a SG, ST, SA न शक्यमेतस्य गुणान् SK गुगा न शक्याः सरख्यातुं । SK एतस्यवे for प्रसंख्यातुं। USG, ST रत: for परः 1 SG, ST, SA आनृशंसी 1 SG, ST, SA च for ! SK मुशीलवान् for तु पाडवः।

·अ.६५ श्लो. २८.अ.६६चो.१.२] वैवाहिकपर्व-पाण्डव परिचयः। २१ एवं युक्तो महाराज पाण्डवः पुरुपर्पमः। कथं नाहति राजाहमासनं पृथिवीपतिः ॥२८॥ इति विपटपर्वणि वैवाहिके पाण्डवप्रकटनं नाम पचपटितमोऽध्यायः॥६५॥ ॥ पट्पटितमोऽध्यायः॥ विराट उवाच । यद्यप राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । कतमश्चार्जुनो भ्राता भीमश्च कतमो बली ॥१॥ नकुलः सहदेवश्च द्रौपदी च यशस्विनी। यदा द्यूतजिताः पार्थाः प्रज्ञायन्त न ते क्वचित् ॥ २ ॥ 28 a K एप: for एवं । BE पुका H एषा K सर्व° for पुकः | Edus BCEGIN महारानः। K गुणोपेतः । पार्थिवः for पौडय: 1 Edns BCEG पार्थिवर्षमा KL पाधिवर्षमा B Edns CGH पृथिवीपते Kजगतीपतिः। * LXVL10A यथा for पदि। BE रानकोन्तेया for राजा कोरघ्यः। 6 Edns CGBKLJIN FT for 1 B 3 for iOG 910 for Yalans ACFGHELAI वा for TI Edns ACFGHDIN या for | BN प्ते निता: Ldas BEGAN न मानापन्न CHमहापन्त । 28a SR मारामा SG, ST मराना। * . LXIISc. अरप for प(भमुंना) as.d.n foren for A SG, ST, SA TAfor 471 8. d. Fås for an IS, d. ATAN run(St17) fer els & 66AIL ·विराटपर्व। [अ.६६ श्लो. ३-६ - . अर्जुन उवाच । य एप पल्लवं ब्रूते सूदस्तव नराधिप। एप भीमो महावाहु मवीर्यपराक्रमः ॥३॥ एप क्रोधवशायुद्ध्वा पर्वते गन्धमादने । सौगन्धिकानि दिव्यानि कृष्णार्थे समुपाहरत् ॥ ४॥ गन्धर्वश्चैप वै हन्ता कीचकानां महात्मनाम् । व्याघ्रानृक्षान्वराहांश्च हतवान्स्त्रीपुरे तव ॥५॥ यश्चासादृश्ववन्धस्ते नकुलोऽयं परन्तपः। गोसंख्यः सहदेवश्च माद्रीपुत्रौ महावलौ ॥६॥ 3 a Edns ABCEGHKLM 75: 1 B Edns BOEGHLM महाराज ( महाभाग । H वायुवेग° L श्रीमानुरु° Edns ABCEFGAN भीमवेग । 4a Edns ABEFGHK हत्वा C रुत्वा for युद्धा । L स यशान राक्षसान् भित्वा । UN शतशः for दिव्यानि । M omits the v. 5a Edns BOEGLMN गंधर्व एप वै K गंधवाणाम Edns ACGHELMN दुरात्मना । BF वृषान् for ऋक्षान् । H गजाश्चैव for वराहांश्च । 6a BE य आसीत् । L च for ते । परन्तप । b.Edns BCEGHKLM AETTI A omits the veree. 3as.cl. पलला for यल्लव । SK, SC, ST अभूत्ते for बूते । S. cl. सूपकारश्च ते नृप for सूदस्तव नराधिप । B SG, ST, SA महाराज SK महाभाग | SK, SA वेग for वर्यि । 4as.c. हत्वा for युध्दा। Bs.dl. पुष्पाणि for दिव्यानि । S. cl. समुपानयत् । 5a sK, SA एप: for चैपः । SG, ST गधर्वध्यपदेशेन | S. c. दुरात्मना (SA: महात्मना)। bs.c. गजाश्चैव for वराहाश्च। SK, SG, ST च for खी। 6a SG, ST अश्वयन्धुः । SK परतप । B SG, ST माद्रीपुत्रो महायलः ।

·अ. ६६ श्लो. ७-११] वैवाहिकपर्व-पाण्डवानां परिचयः। शृङ्गारवेपाभरणी रूपवन्तौ यशस्विनौ । नानारथसहस्राणां समर्थो भरतपभो ॥७॥ एपा पद्मपलाशाक्षी सुमध्या चारुहासिनी। सैरन्ध्री द्रौपदी राजन्यत्कृते कीचका हताः ॥८॥ अर्जनोऽहं महाराज यदि ते श्रोत्रमागतः। भीमादवरजः पार्थो यमाभ्यां चापि पूर्वजः॥९॥ उपिताः स्म महाराज सुखं तव निवेशने । अज्ञातवासनिहिता गर्भवास इव प्रजाः ॥१०॥ वैशंपायन उवाच । यदार्जुनेन ते वीराः कथिताः पञ्च पाण्डवाः। पुनरेव च तान्पार्थान्दर्शयामास चोत्तरः॥११॥ 70 Edns CGL महार4 1 K जेनारों for समर्थो । LIf पुपर्पमो । SU BEGHN यस्याथै AKL यदर्थ for यरुते । 9aH अहमरम्यनुनो रानन् K अम्यर्जुनो महारान | Edns BCEGHALIINK for यदि। BAL पूनितः for पूर्वजः। ॥ यमयाभ्यां च पूर्वजः । 10a Edns BCEGHALN स्मः ॥ स्मे । R महारानन् । BE रिं for पुस । A omits उपितारम महाराज । UEdns ABCEGI उपिताः HL विहिना: N निरता: for निहिनाः । H गर्भवासाः। 11aKam for यदा। BAFKLN तु स हि for 4 L कथयामाम। Homits this ine. 7a SA आभाणेरुपपन्नो । SK, SA मनस्विनी SG, ST मझपलो tor पविनो। 8USA कीचको हतः। 9a SG, ST अइनपर्नुनो राजन् । B SG, ST पमयोः। SK, SAomit verse 9. 10as.. मुरां सर्व नव राननिवेशने | SA' cmits this line. BSci. आता। SK निमना: for निहिताः। 11aSANथा for यदा! BSA,SG, ST:omit this.

·प विराटपर्व । [अ. ६६ श्लो. १२.१५ य एप जाम्बूनदशुद्धगौरः। तनुमहासिंह इव प्रवृद्धः॥ प्रचण्डघोणः पृथुदीर्घनेत्रः। ताम्रायताक्षः कुरुराज एपः॥१२॥ अयं पुनर्मत्तगजेन्द्रगामी। प्रतप्तचामीकरशुद्धगौरः॥ । पृथ्वायतांसो गुरुदीर्घबाहुः। वृकोदरः पश्यत पश्यतैनम् ॥ १३॥ यस्त्वेष पार्श्वऽस्य महाधनुष्मान् । श्यामो युवा वारणयूथपोपमः॥ सिंहोन्नतांसो गजखेलगामी। पद्मायताक्षोऽर्जुन एप वीरः॥ १४ ॥ -- . 12a N.d. add उत्तर उपाय before this verse. BE पुष्ट for एप' | Edns ACFGHKLM गौरतनुः । b Edns CGK महान् सिंह | A प्रविद्धः LN प्रसिद्धः for प्रवृद्धाः । Cool HKLM 019: 1 A gycs, k "18 H युवा for पुन.. CABEEMN आयतांश for आयतांसः। dc पश्यति पश्यत । ( साम्रायताक्षास वृकोदरोऽयम् for वृकोदर: etc. 14aK for तु| Edns GN एव for एष 1 A पार्थेषु H पार्थोस्य र पार्षे तु । bK मेहा for युदा । C BE उन्नताग: N उन्नतांश: Edns CGL राज AFEN लील for खेल। d BE एक for एष। 12aSK adds उत्तर उवाच before this SK, SG, ST महान सिंह । dsG ताम्रायितास्या ST ताम्रायतास्य । SA omits verses 12-16 13d SG, ST वृकोदर | SA omits v 13 14a SK, SG, ST एव for एप। SG, ST पार्थेषु for पार्थेऽस्य। CSK राज for सेल ISA omits v.14 ·म. ६६ श्लो, १५-१६] वैवाहिकपर्व-पाण्डवनिर्देशः। राज्ञः समीपे पुरुषोत्तमौ यो। एती यमौ विष्णुमहेन्द्रतुल्यो । न मर्त्यलोके सकल समोऽस्ति। तयोर्न रूपे न चले न शीले ॥ १५॥ आभ्या समीपे कनकोत्तमाना। यैपा प्रमा मूर्तिमतीव सौरी ॥ नीलोत्पलामा सुरदेवतेव । कृष्णा स्थिता मूर्तिमतीव लक्ष्मीः॥१६॥ 15a Eans ACFGI तु L तो for यो। B Idns BCEGKI यमाविमो L यमावेतो for एनौ यमो | Pans BCEFGH KIIN कसो for तुल्यो। ON.el.except A मनुध्यलोके । a N. c. except F ययोः। BCE गुस्से for न करे | HLN कुले for पल । पेण कुलेन तुभ्यः। 16 H नाम्या K राज्ञः for आभ्यां | Edns BCEFGHN कनकोत्तमानी र प्रम- दोत्तमापया LAI कनवोत्तमायया । B पेप for पेपाIN स्वपं for प्रमा HK मृतिमयीद | Edns BCEGK LM गोरी A दा for सोरी। CL अमरदेवतेव। dK मूर्तिमयीय । 15 a SK T SG, ST AT for 11 BSK पमादिमी for एतो यमौ | Sb, SG, ST कसो for तुन्यो ।SA omita r.15. CSE, SG, ST मनुष्योंके। dSE.SG,ST यपो: for तपो। 1G a S. cL 7 for #SSE, SG, ST TITATE? BSE गोरी for मारी। € SG, ST **** for the SA omits v. 16.

·५२६ विराटपर्व । [अ. ६६ श्लो. १७.२० अयं स विद्विपां हन्ता मृगाणामिव केसरी। अचरद्रथवृन्देपु निमन्साधु धुरंधरान् ॥ १७॥ अनेन विद्धो मातङ्गने महानेकेपुणा हतः। हिरण्यकक्षः सन्नद्धः सपताकोऽगमन्महीम् ॥ १८॥ अनेन विजिता गावो जिताश्च कुरवो युधि । अस्य शङ्खपणादेन कौँ मे बधिरीकृतौ ॥ १९॥ वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मत्स्यराजः प्रतापवान् । उत्तरं प्रत्युवाचेदमभिपन्नो युधिष्ठिरे ॥२०॥ 17 a N. c. except Kadd उत्तर उवाच before this. Edns BCEGHEL AIN द्विपता for विद्विपा | HKL मध्ये for स्ता। B Edns BCEGN तांस्तान् AFHKL तेषां for साधु | Edns परान स्थान AFKL परान वन C महारथान् । वरावरान् for धुरंधरान । M निम्नते साधुरापरान् । 18 aL नृप for हतः । B Edns BCEG सुवर्णक्षः । हिरण्यक्क्षान् । Edns BCEGHKLAIN संमाने दन्ताभ्यां for सन्नद्धः सपताकः 196N निनादेन । 20aM मत्स्यराज्ञः। B Edn' इमं for इद IF अतिपन्न: 1 उपपन्नं N अभिपन्ने । 17as.cl. द्विषतां मध्ये for विद्विषा हन्ता। bS.al. तेपा for साधु I SK परावरान् SG, ST, SA परान् वगन for धुरधरान् । 18as.ci. विद्वा मातगा महामेघोपमास्तदा (SG, ST तथा)। BS.. हिरण्यकश्याः समामे दन्ताभ्यामगमन्महीम् । 19 a SG, ST wint! for faltari S. cl. Arrial for fansai B SG, ST तस्य for अस्य । SK शंखस्य शब्देन । 20aSK मात्स्यराजः। 6S.. उत्तरः। SG, ST अथ for इदम् I SG, ST अतिभातः for अभिपन्नः । S dl. reads a new Adh ( SK 76 ) from y. 20 b.

·• ६६ श्लो. २१-२४] वैवाहिकपर्व-पाण्डवप्रशस्तिः । ५२७ । प्रसादनं पाण्डवेये प्राप्तकालं हि रोचये। उत्तरां च प्रयच्छामि पार्थाय यदि ते मतम् ॥ २१ ॥ उत्तर उवाच । आर्याः पूज्याश्च मान्याश्च प्रातकालं च मे मतम् । पूज्यानां पूजनार्दाश्च महाभागा हि पाण्डवाः ॥ २२ ॥ विराट उवाच । अहं खल्वपि संग्रामे शत्रणा वशमागतः। मोक्षितो भीमसेनेन गावश्च विजितास्तथा ॥ २३ ॥ वयं मा सहामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । प्रसादयामो भद्रं ते सानुज पाण्डवर्पभम् ॥ २४ ॥ 21 a BEN प्रसाद | Edns CGHLI पांडवस्य BL पाडवेयस्य K पांडवाना N पोड. वस्येव । L माप्तकाले। F रोचय L रोचते । BH प्रदास्यामि । पार्थोयं । Idns ABCLGHL मन्यसे K रोचते M मन्यते for ते मतम् । 22 a ABCDEFG अाः। HKLN अाः for आर्याः | DH हि मे मतम् । b Ddns BEGKL पूज्यन्त पूज्यता । पूज्यन्तः for पूज्यान । BE चैव पूज्याह: for पूजनाहांश्च । Ldns ABCLGHLAIN for हि । 236 EAns BCEFGAIN अपि for वि | L अपि पराजिताः । 24aEdns CG एप for ययं । - 21as.cl. प्रसादन भातकाल पांडवस्याभिरोचय। Bs.cl. reads a whole verse corresponding to thist- उत्तरी घ वरारोहा ( SK रपसारभे) पार्थस्यामित्रकर्शन (SA पानिनः)। मणिरत्य. मयच्यामस्ततः शिश भदामहे ।। 22 a उत्तर उ. omitted in s.d अयो। प्रत्युत्धेयाश्च पडिया: for पातकाल&c. 6 SK gaat SG, ST great for gurali SK, SG, ST gofrert i SK, SG, ST < for SA omits this line 23 S.c omits verse 2 24 S.domite tere 4.

·विराटपर्व। [ अ. १६ श्लो. यदस्माभिरजानद्भिः किंचिदुक्तो नराधिपः। क्षन्तुमर्हति तत्सर्व धर्मात्मा खेप पाण्डवः ॥२५॥ वैशंपायन उवाच । ततो विराटः परमाभितुष्टः। समेत्य राज्ञा समयं चकार । राज्यं च सर्व विससर्ज तस्मै । सदण्डकोश सपुरं महात्मा॥ २६ ॥ पाण्डवांश्च ततः सन्मित्स्यराजः प्रतापवान् । धनजयं पुरस्कृत्य दिष्ट्या दिष्टयोत चाबवीत् ॥२७॥ समुपाघ्राय मून्येतान्समाश्लिष्य पुनः पुनः। युधिष्ठिरं च भीमं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवा ॥ २८॥ नातृप्यदर्शने तेषां विराटो चाहिनीपतिः। स प्रीयमाणो राजानं युधिष्ठिरमथाबवीत् ॥ २९ ॥ 14 25aNउ | Edn KLEN नराधिप । BN अर्हसि । A च FAfor हि । L अपि N असि for एपः । 26 a BE प्रथमोऽभिरुष्ट Edn'म परमं प्रहः । प्रथम प्रहारः । UEdn' ACGHK राजा for राज्ञा । dL देशं च कोशं च पुरं। 27 BC किं मे दिया। 28 a Edns G मूर्धानं A तान्मा BE मून्येव L मा नान्समुपाघ्राय | Rdns BCEG HEM संश्लिष्य L.संलिपंथ । 296GKMN संप्रीयमाणः । 2sas.cl. अधि (SG, ST आमि) क्षिप्तो महीपतिः for किंचिदुक्तो &c. B SK, SG, ST अर्हसि । S.d. धर्मज्ञो यन्धु (SK धर्म)वत्सल for धर्मात्मा' &c. 266SG, ST कारा° for राज्ञा। 27 S.dl. omits this v. 28 S. cl. omits this v. 29 6 S. cl. strhu: S. cl. reade vy. 29-31a after , 20a. in its last Adh. (SK 75).

·अ. ६६ श्लो. ३०-३३] वैवाहिकपर्व-उत्तरापदानेच्छा। ५२९ । दिष्टया भवन्तः संप्रामाः सर्वे कुशलिनो वनात् । दिष्ट्या च पारितं कृच्छमनातैश्च दुरीसँदम् ॥३०॥ इदं राज्यं च वः पार्था यच्चान्यद्वस किंचन । यच्च वक्ष्यामि तत्कार्य कौन्तेयेनाविशट्या ॥ ३१ ॥ उत्तरां प्रतिगृहातु सव्यसाची धनंजयः। अयं यापयिको भर्ता तस्याः पुरुषसत्तमः॥ ३२ ॥ एवमुक्तो धर्मराजः पार्थमैक्षद्धनंजयम् । ईक्षितश्चार्जुनो भ्रात्रा मत्स्य वचनमब्रवीत् ॥ ३३॥ 30aC कुशलिनोत्तमात् G कुशलिनो मवान् । B Edns CG नंपालिनं BEN च पालित | Edns BCEGLII अज्ञात के AR अज्ञातं ते N अज्ञात च । N. cl. (except 1 ) दुरात्मभिः । 31 Dans BCCEG च राग्य पाय।र पायां मे tor : पाच राज्यपाधीका च राज्य वः पार्थ | N: for a:T A यः for यत् । H अस्ति for अन्यत् । Fdns BCIGKLJIN अनि for पम् । B Edus CGKLIN प्रनिगृहन्तु तत्म BJ, अनिगृहन्तु ने सर्व for यच पक्ष्यामि न. कार्य 1 Tans पाडवा: BCIGHKIN कोनेयाः। Hf adar before अदिशंकया। 326N अय नम्य सारयिको मतां पुलमत्तमः | L मास्यानां पुरस्म for तस्याः पुरवसत्तमः। 338 BE तु for | Kसक्षिनम्नदा माना। 300 SK, SA विचारित SG, ST प परिर्त for पारित । S.. आगनं नो (SK) smin. for 3777777° &c. 31 a SK, SA #1 for gruzi: SG, ST & T for 1971 SK SG, ST अनि for अन्या। & SK adds fpup 7719 i befor this line SK 3:2 SG, ST, SA for नकार्य : S.el. अभिा युपि for कोन्नपेन &c. 388SG, ST अपमापिका। 33 a S. d. adds frio 3. before this serie. 6 SK, SA SG, STATIS. d. fit for VTI S. cl. ami 61 ·विराटपर्व । [ अ. ६६ श्लो. ३४ अ. ६७ लो.१.२.. प्रतिगृह्णाम्यहं राजन्स्नुपां दुहितरं तव । युक्तश्च नो हि संवन्धो मत्स्यभारतयोस्तथा ॥ ३४ ॥ इति विराटपर्वणि वैवाहिके उत्तराप्रदानं नाम पट्पप्टितमोऽध्यायः ॥६६॥ . '- ॥ सप्तपष्टितमोऽध्यायः॥ विराट उवाच । किमर्थं पाण्डवश्रेष्ठ भाया दुहितरं मम । प्रतिग्रहीतुं नेमां त्वं मया दत्तामिहेच्छसि ॥ १ ॥ अर्जुन उवाच । अन्तःपुरेऽहमुपितः सदा पश्यन्सुतां तव । रहस्ये च प्रकाशे च सहस्तं पितृवन्माय ॥ २॥ . 34 a L adds अर्जुन उवाच before this. K प्रनिगृहात्वयं । N चैतां for राजन् । b Edn' युक्त एव । Edn' BEFGKIN आवां L एव for नो । F च for हि । Edns ACFG अपि म अयं for तथा। BEKLN मत्स्य भारतसत्तमौ । * ** * 2ai वर for तव । B Edns BCDEGAKLMN रहस्य च प्रकाशं च F वयस्थया तया राजन् for रहस्ये च प्रकाशे च | Edn' CGH विश्वस्ता Edn' ABDEKLMN विभस्ता. for सहस्तं । F मया for मयि । 34 BSK यावाहि SG, ST अयं चापि SA (युक्त) रूपो हि for च 'नो हि । s. cl: मास्यभारतदेशयोः। * LXVIIIa SA 97939272:11 SK दत्तम्। 26 SK, SG, ST, SA1 रहस्यं च प्रकाशं च । S.cl. विश्वस्ता पितृवन्मायि ।'

·/ ५३१ भ. ६७ श्लो. ३-५] वैवाहिकपर्व-पार्थस्य शङ्का । प्रियो बहुमतश्चासं नर्तको गीतकोविदः । आचार्यवच्च मां नित्यं मन्यते दुहिता तव ॥३॥ वयस्थया तया राजन्सह संवत्सरोपितः। अभिशङ्का भवेत्स्थाने तव लोकस्य चोभयोः॥४॥ तस्मादामन्त्रयेऽहं त्वां दुहित्रा पृथिवीपते । शुद्धं यतेन्द्रियं दानं तस्या बुद्धिः कृता मया ॥ ५॥ , 3 a Edn* ABCDEF पहुनमः for बहुमतः ।DIK अहं म अत्याfor आतम् । 4a BE अहं M सोऽह for सह । B Edns CGHKLAIN अतिगका A अपिशमा । D ततः for भवेत् | Tans ABCDEFGHEL वा विभो for चौभयोः। 5a Edns BDEGLN निमंत्रये मन चाये Cन मन्त्रये । Edn' BEGH अयं AF हि यत for अहम् | dny CDGHNI ने for याम् । K स्वाह for अहं त्वाम् | Ldns CGAM दुहिता AN दुहितुः BE दुहितार DFH दुहिता for दुहिना | Edns CDGI मनुजाविप BE नराधिप for पृथिवीपते । BEdns BCDEGKIN शुद्धः । dns BCDEGKNIN नितेंद्रिय: HL नितोंद्रयं । Idns BCDEGKM दति: AHL दान N शांत: for दानम् । ABEFHL तस्य D सत्य for तस्याः । N. cl. (II excepted ) शुद्धिः for युद्धिः। " 3a SK अहं for आसम् | SG प्रिया बहमता चासीत् । S. cl. नर्नने गीतयाद्विने (SC., Sr वादने) for नर्तको etc. -- 4as.. पयस्यया । ss.dl. अतिशंका SK, SA नतोऽस्थाने SG, ST भवेत्तस्यां । S..प प्रभो for योभयोः । 5 a SK MIS SG, ST at SA at f for AF ISK gará ☆ SC ST, SA दुहिता for दुहिता .d.विशारते for पृथिवारने। ssct. निष्ट्रिय मन्ये for पनंदिप दानम् | SA तम्य । S. c. शुद्धिः ।

·५३२ विराटपर्व। [अ ६७ श्लो ६९ स्नुपया दुहितुथापि पुत्रे चात्मनि वा मयि । अभिशङ्कां न पश्यामि तेन शुद्धिर्भविष्यति ॥ ६॥ अभिपंगादहं भीतो मिथ्याचारात्परंतप । स्नुपार्थमुत्तरां राजन्प्रीतो गृह्णामि ते सुताम् ॥७॥ स्वस्रीयो वासुदेवस्य साक्षाद्देवशिशुः प्रियः। दयितश्चक्रहस्तस्य बाल एवात्रकोविदः॥८॥ अभिमन्युर्महावाहुः पुत्रो मम विशांपते । जामाता तव युक्तोऽयं भर्ता च दुहितुस्तव ॥ ९॥ 6a Edns UN स्नुपायां ABCDEGALI स्तुपाया । N दुहितरि । Edn' BCD EGHKLAIN वा for च । N omits अपि । L तुल्ये for पुत्रे । N. cha ( F excepted ) पुनः for मयि । B Edns BCDEGLI अन K अति for अभि । म तन्मे M तस्य for तेन । Tarans CG अभिशापात् । अभिषेकार N अभिशमा | Edns BCEGHL मिथ्यावादात् । BK चापि for राजन् | Edns BCEGHKLAIN प्रतिगृहामि IN मुतो प्रति for ते मुताम्। 8a L सस्त्रिय: for स्वस्रीयः । A देवसुतः । Edns BCDEGHRLAIN यभा A उपमा for प्रियः। BBE चक्रहस्तेन 1G एक एवाखापालको चास्त्र for चाल एवाख । 9aH महाराज for महाबाहुः । BE मे स: for मम । B Edns BCDEGHKLM N N असो for अयम् । L अपि N तु for च । 6as.cl. स्तुपाया। S. cl, वापि । SA पित्रेव I S. cl. पुनः for मयि । bs..अनिशका। 7a SG, ST विध्याचारात् । bS.cl. प्रतिगृहामि । 8a SK देवसुतः। S. cl. यथा for पियः । ds.cl. बलवान् for बाल एव । 96S.d. a for अय । ST स: SA अथ for च। SG ·अ. ६७ श्लो. १०-१२] वैवाहिकपर्व-धर्मसंमतिः। ५३३ विराट उवाच । उपपन्नं सर्वमिदं कुन्तीपुत्रे धनंजये । य एप धर्मनित्यश्च जातज्ञानश्च पाण्डवः ॥१०॥ यत्कृत्यं मन्यते पार्थः क्रियतां तदनन्तरम् । सर्वे कामाः समृद्धा मे संवन्धी यस्य मेऽर्जुनः ॥ ११ ॥ वैशंपायन उवाच । एवं ब्रुवति राजेन्द्रे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अन्वजानीत संबन्धं समयं मत्स्यपार्थयोः ॥१२॥ 10 a Edns ACDG फुरुश्रेष्ठे FKL कुरुश्रेष्ठ HM कुरुश्रेष्ठं N कुरुश्रेष्ठः for सर्व- मिदम् । FM कुन्तीपुत्र: N कुन्तीपुत्र । F धनंजय N धनजयः । B Tdas FGHKAM एवं for एपः । Hधर्मनिष्ठश्च L धर्म निश्चित्य for धर्म- नित्य IN एप धर्म नित्यश्य | DK ज्ञानज्ञानः । ज्ञातधर्मः । L पाण्डय । 11 DHLIf रुतं for सत्यं । N. c. except A मन्यसे पार्थ । U BE स्मृध्यता । D च H ते for मे। BE omit मे | A चार्जनः । 12a BEG राजेन्द्रः। B Edn' CGHK अन्दशासत्स BE अन्वनानास DN अनुमानीत L अन्वजानाम । M अन्वनानस for अन्दजानीत । Edn' शासन्समं योगी Edn' BCEGRLM संयोग for संयंधं । N.d. except A समये । 10a SK, SA' कुलश्रेष्ठे SA कुस्येष्ठ for सर्वमिदं । SG, ST उपपन्नं कुरुश्रेष्ठ कुन्ती- पुत्र धनंजप। B SG, ST, SA यदेवं SK सदेवं for य एष | SK, SG, ST ज्ञातझान SA जाताय SG, ST डिप । 11as.cd. मन्यसे पार्थ। BSA सर्वा: SG, ST for (मनुंना)I SA' मान for अर्जुन 12aSG. ST, SA omit f• उ• before this r. SA' मारये तु SAL रानेन्द्र। BSK, SA अनानानन SG, ST अपनानाग ING, ST, समय: SK, SA समय I SK, SA स्प्णमालपो. SG, ST मास्पयोः ।

·५३४ विराटपर्व। [अ. ६७ श्लो. १३-१६ ततो मित्रेषु सर्वेपु वासुदेवे निमन्त्रणम् । प्रेपयामास कौन्तेयो विराटश्च महीपतिः ॥ १३ ॥ तत्र त्रयोदशे वर्षे निर्वृत्ते पञ्च पाण्डवाः। उपप्लव्ये विराटस्य समपद्यन्त सर्वशः॥१४॥ तस्मिन्वसंश्च वीभत्सरानिनाय जनार्दनम् । आनर्तेभ्यो हि दाशानिभिमन्यु च पाण्डवम् ॥ १५॥ काशिराजश्च शैब्यश्च प्रीयमाणौ युधिछिरे । अक्षौहिणीसमायुक्तावागतौ पृथिवीपती ॥ १६ ॥ 13 a L मंत्रिषु for मित्रेषु । BE सर्वेषु मित्रेषु । Edn' वासुदेवं । N. cl. (except F) च भारत for निमंत्रणं। b L दूताब for कौन्तेयः । HAI विगटस्य L कोरण्येऽपि for विराटश्न। H महीपते L विराटकः। 14 a N. cl. except F an: for 2 I N. cl. except I falgar B Edns BCDEFGN उपप्व्यं उपप्लवे । | a Edns BCEG अभिमन्युं च ADHKLM तस्मिन्वसत्सु N तस्मिन्वसन्स । B Edns BEGUN अपि D अथ for हि 1 A दाशार्ह L दाशार्हाः। Pdns BO EGRL आनयामास for अभिमन्युं च | Edns ABCEGHKL पाडवा DN पाडवाः। ia; प्रीयमाणे । M युधिष्ठिरं । B Edns ACDGHKMN अक्षौहिणीभ्या सहितो । DRAIN पृथिवीपते । BEL omit this line. । 3 a SA युकमित्रेषु ।SK दूतान्तर्वेषु मित्रेषु। S. cl. च भारन for निमंत्रणं। ta S. d. beginning new Adh. ( SK 78 ) adds ar 30 before this verse. S. cl. ततः for तत्र । SK, SG, ST, SA: निवृत्ते SA' निवृत्ताः। is.d. उपसाव्ये । S.d. वासं चक्रुः पुरोत्तमे for समपयन्त सर्वशः। 15 S. cl. omits the whole v. and reads verses 16, 17 &18 after v. 24 (vide App.) 16 a SK भजमानो SA महात्मानो SG, ST भजमानाः। SK, SG, ST, SA' युधि ष्ठिरं SA' युधिष्ठिरः। os.cl. भ्यां सहितो for समायुक्तो ! SG, ST, SA पृधिपिते।

·श्र. ६७ श्लो, १७-२१] वैवाहिकपर्व-वासुदेवागमनम् । ५३५ अक्षौहिण्या च तेजस्वी याज्ञसेनो महाबलः । द्रौपद्याश्च सुता वीराः शिखण्डी चापराजितः ॥ १७ ॥ धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः सर्वशस्त्रभृतां वरः । सर्वे शस्त्रास्त्रसंपन्नाः सर्वे शूरास्तनुत्यजः॥ १८ ॥ तानागतानभिप्रेक्ष्य मत्स्यो धर्मभृतां वरः। प्रीतोऽभवदुहितरं दत्वा तामभिमन्यवे ॥ १९ ॥ ततः प्रत्युपयातेपु पार्थिवेषु ततस्ततः। अथागमद्वासुदेवो वनमाली हलायुधः ॥ २० ॥ कृतवर्मा च हार्दिक्यो युयुधानश्च सात्यकिः । अभिमन्युमुपादाय सह मात्रा परंतप ॥ २१ ॥ ₹ 17a Edns BCTG सहिनः for तेजस्वी । N. cl. (except F ) यासेनः | folio of AIS. E is missing from usa: to the end. 18 b Edn BD वेदाप्ययन Edn' AG वेदावमा ८ दिवावभृय FN सर्वशसाल। ABCD तनुत्यजा1 L युद्धविशारदाः। 19 aH समालक्ष्य for अभिमेश्य । D युद्धविशारदः स धर्मरुतविरः । line omitted nin A. 20a H समतता for ततस्ततः । HEdns BCDGHKLMN तप for अथ | DN अगर for आगमत् । 210 Fans BDFGHKMN परतपा:C परतपः । 17a SK, SA read अक्षोहिणीभिः पाचालम्तिमृमिश्च महापलः । 1 B SA reads सहपुत्र हासीय त्र्यम्नशिमरिभिः । 18 65K, SG, ST वेदावभूषसपत्राः । SK शूगः सरें। Line omitted in SA. 19 a SK, SA नयाधाय नु सेनायो for तानागतानभिरेक्ष्य । SK, SA मात्रयः। BSK, SA read मीतो दुहिनर गृह पददायभिमन्यये । 7. omitted in SG, ST. SK, SA read this v. before our v. 35. 20 Sci. reads नेषु मनोपविटेषु पापियपु नतस्ततः (SG, ST यतस्तता)। Bs.d. नम्र for अथ | महापाहा for पामुदेवः। SK, SG, ST पटामुना tor इलायुधा। PlasG, ST सायोप निराटस्तथा। BSA माना for मात्रा ISG, ST समादाय for उपादाप । Sdपतिः ।

·विराटपर्व। . [ अ. ६७ ली. २२-२५ इन्द्रसेनमुखाश्चैव रथस्ते तु समाहितः। आययुः सहिताः सर्वे परिमंवत्सरोपिताः॥ २२ ॥ दश नागसहस्राण हयानांच दशायुतम् । रथानामदं पूर्ण निखर्व च पदातिनाम् ॥ २३॥ वृष्ण्यन्धकाच शतशो भोजाश्चैव महौजसः। अन्वयुर्वृष्णिशार्दूलं वासुदेवं महाद्युतिम् ॥ २४ ॥ परिवहै ददौ कृष्णः पाण्डवानां महात्मनाम् । स्त्रियो रत्नानि वासांसि पृथक्पृथगनेकशः ॥ २५ ॥ 22 a N. cl. except A इंद्रसेनादयः 1 Pdns BCDGHK रथैरते मु( D स्वैः) LN रथस्थैः मु° M रथाश्या मु° for रथैस्ते तु । H समाहिता: N समावृतेः । 6 D परिसंवत्सरोपितान् । 23aK त्रिंशत् for दश IN रधानां for हयानां IN थायुतम् । B C अश्यानां N हयाना for रथानां । N तूर्णं.for पूर्ण । A सर्व चेव BC निर्युदं च for निसर्व च। 24 a M fervozj97: 1 Edns BEGHKLM 969: for stag: 1 Edps BCDGH KLMN च परमौजसः for चैव महौजसः। 6 DN महामतिम् । 25a Edn' ACDHKIN पारिबहे L परियहं | Edn'G omit the line. bL दास्यो for स्त्रियो। 22 a SK, SG, ST इंन्द्रसेनादयश्रेय । S. cl. रथैस्तैः सुसमाहितः ( SG, ST तु for सु) B SK, ST, SG उपेयुः SA प्रययुः । SG, ST °सादिनः for सहिताः । 23 a SK हयानां द्विगुण तथा SG, ST, SA हयानां च शतायुतम् । B SK नियुतं for अर्बुदं । SK, SA पदातयः । 24 a SG, ST ते सर्वे for शतशः। SK, SA भोजाश्च परमौजसः SG, ST भोजा. श्वामिततेजसः। B SK महावलं for महायुति । 25as.cl. पारिवहम। BSE पासांसि रत्नानि । ।

·अ.६७ श्लो. २६-२९] वैवाहिकपर्व-विवाहोत्सवः। પુરૂ ततः शङ्का मृदङ्गाश्च गोमुखं डिण्डिमस्तथा । पार्थः संयुज्यमानस्य नेदुर्मत्स्यस्य वेश्मनि ॥ २६॥ उच्चावचान्मृगाअध्नुर्मेध्यांश्च बहवः पशून् । सरामरेयपानानि प्रभूतान्यभ्यहारयन् ॥ २७ ॥ गायनाख्यानशीलाश्च नटा वैतालिकास्तथा। स्तुवन्तस्तानुपातिष्ठन्सूताश्च सह मागधैः ॥ २८ ॥ सुदेष्णां च पुरस्कृत्य मत्स्यानां केवलाः स्त्रियः। आजम्मुश्वारुसर्वा यः सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥२९॥ 26a Edns BCDGHKLIN च भेयंथ for मृदंगाश्य । B गोमुसः । DHLAM पणवानकगोमुसाः N पणवाश्यापिगोमुसाः । Edns CGK गोमुखा दंपरा: for गोमुम डिहिमः। BARM स्पूज्य GL स पूज्य N संमृन्य for संयुज्य° C मानाय L मानाग्नु । 27aD मत्स्याः for मेम्यान | Edns BCDGHKLAIN शतश: for यहवः । BA अपहारपत् ॥ अभ्यधारयत् for अभ्यहारयन् । 28aN गायनारख्याश्य Edns RM नट° for नटा| Lनद। for तथा । UD चापि म चानु° for तान् । K उपातिष्ठन्त नव for स्तुवंतम्नानुपातिष्ठन् । 29 a H मास्याना 1 CL परासिया पुरखियः All others च वर for के पन्नाः । BF घासागा। 26as.d. गोमुना रिदमा: SE तदा for नथा। B SA संपूग्यमानस्य । SK, SG, ST अभिमन्योक्विाईन for पाय: संयुग्पनानस्य । S ..मात्स्यश्य । ras.ch शतश: for पहा ISK, SG, ST तथा icr पशून् । BSK, SA मापानमोग्परानानि | SA अभ्यारपत् । 29 a SG, ST 1967 TRIZNZ SG, ST 70 29 a SK, SA for TI SK SR SG, ST CT for 1: bs.cl. पातीनांग्यः । 68M ·५३८ विराटपर्व। [अ ६७ श्लो. ३०-३३ वर्णोपपन्नास्ता नार्यो रूपवत्यः स्वलंकृताः। सर्वाश्चाभ्यभवत्कृप्णा रूपेण वयसा श्रिया,॥ ३० ॥ परिवार्योत्तरां तस्थू राजपुत्रीमलंकृताम् । मुतामिव महेन्द्रस्य पुरस्कृत्योपतस्थिरे ॥ ३१ ॥ तां प्रत्यगृहात्कौन्तेयः सुतस्यार्थे धनंजयः। सौभद्रस्यानवद्याङ्गी विराटतनयां तदा ॥ ३२ ॥ तत्रातिष्ठन्महाराजो रूपमिन्द्रस्य धारयन् । स्नुपां तां प्रतिजग्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः॥३३॥ 306 tdn' AGKLIN अभ्यभवन H अभ्यद्रवन् B अभ्यहर। L सर्वाभ्यः अभवद । G ता: for च । N. cl. ( except A) यशसा for वयसा । L खियः for श्रिया । Comits from 454: to the end of the verse. 31 acomits परिवार्योत्तरा तस्थुः । M परिवारोत्तरं । Edns BDGHKMN तास्तु L वा च for तस्थुः । L राजपुत्री यशस्विनाम् । 6H मुता मत्स्यनरेंद्रस्य । 32 AN महात्मनः for धनंजयः । bC आजग्मुश्वारुसर्वांग्य: for सौभद्रस्यानवयागीम् । L सौभद्रस्याथ वीभत्सुविराटस्य सुतां तदा। 330 D सप्रतिजग्राह for तां प्रति° । H स्नुषार्थे प्रत्यगृहाच । N प्रतिगृह्णास for प्रतिजग्राह । 308 SK सर्वासामभवत् SG, ST सर्वाश्चाभ्यद्रवत् । SA वपुषा for वयसा । SK वपुषा• धिका SG, ST वपुषा स्त्रियः। 3las. cl. श्लाघ्या for तस्थुः । B SA शचीमिव । SG, ST अवतस्थिरे । 32 a SK, SG, ST महामनाः SA महात्मना for धनंजयः। B SG, ST सुभद्रा च SK सौभद्रश्य for सोभद्रस्य । SK अनवयोगः । SG, ST विराटस्य सुता तदा। 33a SA' तत्र तिष्ठन् । SK, SG, ST गृहीत्वा तु for महाराजा। b SK, ST परिगृहानः SA, SG प्रतिगृहानः ।

·अ. ६७ श्लो. ३४-३७ ] वैवाहिकपर्व-विवाहोत्सवः । प्रतिगृह्य च तां पार्थः पुरस्कृत्य जनार्दनम् । विवाहं कारयामास सौभद्रस्य महात्मनः ॥ ३४॥ तस्मै सप्तमहस्राणि हयानां वातरंहसाम् । द्वे च नागशते मुख्य प्रादाबहु धनं तदा ॥ ३५ ॥ कृते विवाहे तु तदा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं यदुपाहरदच्युतः ॥ ३६ ॥ गोसहस्राणि रत्नानि वखाणि विविधानि च । भूपणानि च मुख्यानि यानानि शयनानि च ॥ ३७॥ 34 a KL परिगृह्य M प्रत्यगृहात for प्रतिगृय । 35 6 AF धन HL ददो for वादात् I AF बहुविध | ABF तथा for तदा। 36a L तत for रुते । Hच for तु । M धर्मराज. । 10 अर्जन for अच्युतः। 37 AMN वखाणि रत्नानि । bK च रत्नानि L परा यानि for च मुल्यानि I Comits this line. 34 a SK, SG, ST उत्तराम for च ताम् | SA मुदा गृह्मोत्तरांपाथ.1 SA आनाय्य जनार्दन । 19 comes before this in s.dl. 35a SK शतसहस्त्राणि । SG, ST नव for सप्त° । B SK धन बहुविध तदा SA विराटा पढदो तदा for प्रादाबहुधन तदा। 36a SG, ST च for नु धिमराजा for धर्मपुत्रः । 37aSK वस्त्राणि रत्नानि । Bs.d. सपाणि for मुख्यानि ।

·विराटपन। [ब, ६७ को. ३८.7
तन्महोत्लेसंकाशं दृष्टपुटननायुतम् ।
मल्यराजस्य भुगुमे नगरं वै महात्मनः ।। ३८ ॥
इति विपटपर्वणि देवो के उच्चविवाहो नाम
सतरहितमोऽध्यायः
4.
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वाण शतसाहस्न्यां
संहितायां विराटपर्व समाप्तमिति ।
38 aC जनयुतं DKI जनावृतं L जनालं N जनान्वितम् ।
8 N. cl. except lf नगरं मत्स्यरानस्य शुशुभे भरतर्षभ ।
*
386S.. नगर मत्स्यराजस्य शुशुभे भरतपः ।
*
॥ इति समाप्तं विराटपर्व ॥

·NOTES ADIIYÄYA'I --Two questions present themselves at the threshold of this parvati. One is regarding the inelusion of the benedictory v. 7/7407 7TETESI in the text of this parvan. The other is about the exact position of the last adh, of the preceding (Vana) parvan, whicli in Southern ISS. and edns. is found placed at the beginning of this (Virāta ) parvan. With regard to the first question, our Northern MSS. and current edas. give the benedictory verse at the commencement of this adh. It is also well-known that in edn’ this verse is repeated at the commencement of each of the eighteen parvans, and strangely enough, in four of the parvans (vic. 941, Race, HJUa7 and 794) it is reckoned as part of the text, being numbered as the first v. of the parvan, the first verse of the text proper being in these cases, numbered two. But this v. is wanting in all of our Southern DISS., some of which give different introductory v, Luders (Grantharecensioa, p. 56, itn. 1) points out that this v. is wanting in a Bengali MS. too. This combined evidence of MSS. makes it therefore very probable that this particular śloka has to be regarded as a formal introductory veryc confined to the Northern Recension only. It is therefore relegated here to the appendix. In no case, can its inclusion in the text of this paryan (as is done by cdn') be justified. For the significance of the v sec Buhler (Contri. to the His. of the Albh. (Indian studies II) p. 4. n. 2 ) and S. Lévi, Bhandarkar Comm. Volume,p 99 (English Translation in ABI, vol. I, p 13). The second question is about the position of the last adh. of the Vanaparvan (viz. 315) in the N. Recension, which becomes the first adh. in the Sone. Luders (Grantha recension, p. 53 f.) is disposed to regard that adh. in itsell as a "latterly interpolated "one. His arguments are that the incidents put together in this adh., are referred ·NOTES: the 1 to in their proper places in the Virataparvan, and therefore this adil becomes superfluous, containing as it does a repetition of events mentioned elsewhere ; and that (2) the vv. which promise good luck &c to the reader of the Araneyaparkan stand at the end of III. 314, which would show tliat the Araneyapurvan and therewith the whole Vanaparvan too, ended at 314. But these arguments are not convincing. If we examine the contents of the concluding vv. of III 314 (excluding the last two benedictory vv. to which reference would be made imme. diately below ) aud of ÍII. 315, we would find thiat they wind up story of the Āmņeya incident and of the Pandavas'twelve years' forest residence. After (Yama) Dharma conceals himself, the five brothers return to their hermitage ( III. 314. 27 ) and.give the Araneya to the Brahmin. Being about to enter on the stipulated thirteenth year of an incognito residence, the brothers sit together in consultation and begin addrezsing the Brahmins ho had been their companions in the forest, and at the end of the address Yudhi. expresses a hope that he would meet his companions soon in his own kiogdom. (IIL 315 1-8.) He is however overpowered with grief, and the Brahmins try to console him Dhaumya being their spokesman (9-22). Bhima also tries to Assuage the grief of Yudhi. (23-26). The Brahmins depart (27-28). Then the five brothers, Krsnā and Dhaumya get up and depart, (29) go the length of one Krośa (30) and all sit down for deliberatiug (819 HAqui). None of these incidents are repeated in IV. 1. The few repetitions which Luders suspects are but natural if we remember that a new book is being begun, when a brief résumé of the concluding events of the previous book must be given to establish continuity. Parsing over IV. I. 1, 2 (Jan'.s question and the reply thereto) w. *3 and 4 briefly recapitulate the main incidents and v. 5 makes way for the conference of the brothers to consider where to pass the thirteenth year ( cf all agiat of III. 315. 31). As regards Luders' second argument that the benedictory vv. stand at the end of III. 314, it is so, but that proves nothing against the authenticity of the following adh , because, there may remain other incidents of the Pandavas' forest residence to be mentioned, which could reasonably be introduced thereafter. If the two concluding benedictory vy. (III. 314.28,29) prove anytbing, it may only be this that the Araneyaparvan (or much of it) and very probably once exist as an independent) Akhyāna, the inclusion of which type of literary from, las caused the original) ·ADHYAYA I. 3 Bhārata to be swollen to our (present) Mahābhārata (see the Mbh. itself I. 1. 131-2.) Apart from this question of the authenticity of III, 315, Luders is agreed that its proper place is at the end of the Vanaparvan. We might add that a reference to the synagi (1. 2. 202) would shovy that this adh. is a necessary part of the Vanaparvan and also that its proper position is at the end of the Vanaparvan. For these reasons, we may regard the existing arrangement of the N. texts as the genuine one. Among our N. MSS. only D follows the prenagement of the S. texts with regard to the transposition of the adh. in question. Except for this, D's text agrees more with N. MSS than with the S. ones. Even H. which has a strikingly Southern text in its initial adhr, preserves the Northern DISS. arrangement. --v.1. Tilaman: The comipound is repeated in similar questions at the beginning of the Vanaparvan (v. 2 ), and Svargarohana (v. 1) and in Kumuha. only) Asramavāsa (v. 1) where Edn* readls gozar i Raiaa:. The comm. generally explain it as ri: Real viſsz att faci It seems best to take the compound=my ancient foreluthers: c gia: and r7 7149.93891 (autecl in Apte's Sanshrit English Dict.) may be uoticed that the question about Draupadi that followed v. 1.in the edns (now omitted from our text) is wanting in some DISS, and that the inquiry about the Sātas and cooks &c. 19 confined to the Southern Recension only. — v. 4. The reading print is based on N, a Bengali JS. ---.5. The reading of the d of this v. is based on to do will be seen from the uote below the text, A has lost its first original folio, srbich has been substituted by a later copyist (*). The words on folio 2 a of this BIS upto Ad have no connection with the text of this adh., and the writer seems to hare utilised what appeurs ithe a discarded page without losserer scratching the unnecessary words, and at the same time omitting tro pādas of this v. The reading मध्यम वाक्यममवीन् though it 19 nowhere else to be found, seems more genuine than the hundrum l TTT 24707 ; because v. 7 a makes it elcar lxczond doubt that ·NOTES. it is to Arjuna toʻlon Yudli.'s isords are primarily addressed, though of course all the brothers have been called together. That i generally gives superior readings can also be seen frin v. 7, where in place of the meaningless स साधु (कोन्तय ) इतो it has तत्र (कौन्तेय ) त्वरितो। स Can neither be construed with rota nor with titzar, a7 of course is co-related to 42 of 7 b. v. S. afva &c. ef III. 314. 15-18. 6 may V. 106. For most of the countries mentioned here reference be inade to Macdonell and Keitli's Vedic Tadex under the respective narness. T. " Trbes". It is however difficult to identify azzall: and 447129. The former occurs ( see PW) in Gana me to Pārlini IV.2. 110, and outside the Vbb, rould seem to occnr nowhere else as the name of a tribe of people. The ford also means (1) a robber or thief and (2) old or ragged clothes. In the Mbh. itself the 999ts are once mentioned along with others as having fled from the North througlı fear of Jarasandha, (Thai 754111: 11771 93597: II. 14.26 ) and at II. 31.4, तथैवापरमान्याश्य यजयत्स (सहदेवः) पटचरान् | According to VI. 50.48 they were present in the army of Yudhi. The second quotation makes it probable that they were an offshoot otherwise unbnösvn of the Matysas, whose marauding habits are referred to in our present paryan (IV. 28). As regards 7a7ig, Albh. II. 31.6 (97373 to be corrected to 79017) says that it was conquered by Sahadeva, and it is mentioned after 2297 (above) and Anth. Harivamsa 1675 1f says that U10312 of the Puru line lad a wife (Navy,) u lose son was Nara, and the kingdom of this Nara is Nayarăstra. --. 16. For the form Qalirare, cf Whitney, Sans. Grammar $933a; also Bohtlingk, BSGW, 1887, p 217. --v. 17. The construction of the v. 15 peculiar. Construe ? (?) कुरुनन्दना (अस्मासु ) य नस्य यानि यानि च माणि (1 यत् च कर्म ) क (वय शस्यामहे . ) (1848) adla: There is thus double confusion-tbat of person and titat of number: यानि यानि requires नानि तानि, ud य: in the second line would necessitate reala, and in that cause 794 vould be super fluous. Perhaps the construction is loose like the present Jaratin :

·ADAYAYA I. पायानों, आपल्यापैकी जो त्याची जी जी कामें करूं शकं (! शकेल) ते ते (१ ती ती.) atnit (a).. 22. HIFI: a counsellor of the king (probably like a Darbīri) who also took a hand with the king in the game of dice. 3: Among the different senses of this word PW. gires ( beron (2) & species of the mango trec (3), a name of Yama (-1) of different persons (5) also of a 'tribe, and (6) cvidently because Yudhi'.s taking this name at the Virāts Court, (7) a person who pas under the false guise of a Brahmin. pra: So onr F and A'. T rending is preferred to the 97: of both the former Edns, hecal Aaret: and Aqua: are both of almost identical meaning and would app to the same person Yudhi. -V. 23. The root नि-वप् is commoner than either नित् or नियत् । the sense of throw about." Indeed p\V has had no other ref. but thi one to quote e. v. Aging in this sense. Agar and Ag are both intransi tive, and to be transitive, the musal form aaracana or Agärare wa necessary. Evidently faqaalla had been corrupted into tergila and Agar. The vagis constantly used in connection with the game of dice (of Liiders, Wurfelspiel, p. 15 f.). The comm. are not agreed in their explanations of this v. Nilir. explans दान्तान् गजदन्तमयान् (शारीन् ) and regards four kinds of colours referred to in a : तानेव चतुर्यणानाह येदुर्यान हरितमणिमयान् नीलान् , काञ्चनान् सौवर्णान् पीतान् । ......ज्योतीरूपाः लोहिताः । रसः पारदः तद्रूपाश्वेताः ॥ तेरुभयःसह चतुर्वर्णसंपत्तिः । तथा फलैः शारीरथापनाथांनि कोठयुस्तानि काठादिमयानि फलकानि तैःसह । तेषां निर्वतमे करणमाह रुष्णाक्षान् फष्णाः अक्षा : पाशा. येषां चालनार्थमिति रुष्णाक्षास्तान् शारीनेय तथा लोहिताक्षानित्यपि। Another com. (Caturdhara ) explains Bovagliatoiatalana quriti PW explairy tlic word fs at this place=the point on a die (cf also Apte ) and watch a kind of stone-dalena mila (Višva). Tie comm. generally explain फल-फलक. फलैः शारीस्थापनार्थानि कोष्ठयुक्तानि कागादिमयानि :7 (Nila) 1 597*: (Arj) TICHIEF119. (Catur.) And the whole .v. may be translated as : I shall thirpy down the dice, delightful as they are, the dice coloured dark or red and made (variously) of emerald, or gold or of ·court. As however he calls himself just below (v. 9) a T114471, is it to NOTES.. ebony and set with Jyotirasa dots. Lliders has referred to this his Whirfelspiel ( pp. 15, 21,65 ) with reference to the developme the game itself. At p 15,ft note 2, he says that the word is her mean neither a board (Smaller PW) nor points or dots (Auge auf e Wurfel, PW). Most of the mats of the present day at leas however furnished with circle-like dots at the end and middle of die, and so the v. is.translated above. Much of the v. hontever, rem confused, as Luders says with regard to its second pāda. ADHYAYA II * mv. 1 पोरोगवः PW derives the word form पुरोगव (पुरस्+गव), leader and cites under the latter word vedic passages in support: (e. g. Poton yra: gårdi). But the Sanskrit lexicographers have not included thua (evidently primary) sense in their explanation of this word. Thus Amara II. 9 27 says alemanager: referring to wlas. Ksırasvāmın, his com. is at great pains to give the etymology of this word. gimnie. arear: gèr: amar aqrar sri gidra: I -Though the word evidently meang "a leader," it bas been specialised in the sense of "cook-un-chief" in other passages of the Mbh. and the Harivamsa (for which see PW) Here Tara: 909: together yield the sense of "cook-in-chief." aga: According to the lexicographers and PW, this word means a cowherd ; and because Bhima assumed this name for profession ?) at the court of Virāta, it also means a cook. It is however difficult to understand low a word wbich meant conheard came to mean cook or how Bhima should have taken an appellation which does not strictly signify the profession he 19 supposed to have followed at the be presumed that the necessary qualifications of a cook-in-chief, some knowledge appertainin, 1. ich as whetheamong ·9 ADHYAYA TI. od in this reply 29 they were fit to be slaughtered for human consumptionted from our commonly possessed by.cowherds tas essential ? p. 74 f. The is of inter- 779 77: cf. 7247 AH 71977, below IV. 3. 2. Picular case. ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः, 3 followed 2 and 3. The readings wacza, 917 in 2[rows into are on the evidence of AF, others reading and forcontains buss however looks a conscious substitution. hafa beings! of the fature-tense might have very probably presented a stumblinic block, as being apparently inconsistent with #rquia and so "might have been substituted by szaifa. But was in other languages, the (s-fature) tense is also sometimes used for the expression of a conjec ture or presumption "(Whitney, Gr., 948a towards end) i.e. for the potential mood forms. Macafea therefore has the sense of sq:. Whitney i.c quotes an example from the Mbh. कोऽयं देगे गन्धर्वो वा भविष्यनि, where Ho has the sense of turq. ( am therefore disposed to regard the reading Ho as older and so have adopted it. The reading Fatal areas adopted in the text is from A (the origi- Dal scribe of our JIS. A), lich by a subsequent corrector has been turned into sagaia 97729. This shows, incidently, how the text has suffered at the hands of copyists, the older and more difficult readings being changed and brouglit into line with simpler and more current readings. 79: in the text means, 'according to the (usual or settler) rules-c. T ET B (791 771) C, V.156.8 and the verse is to be construed as मुशिक्षितः नयः (ये सूपाः) अस्य रूतपूर्वा मविष्यन्ति तानप्यमिमवि- A... "I shall excel the soups which might have before me been prepared for him according to the settled formulæ by cooks well train. eà in their urt." But inat t'he two'lines 20 anå 32 are proudy an interpolatiou follows from the fact that their contents are spread over two different stokas and that there is such a striking number of viuriant» 2a and 3 contain the necessary qualifications which a cook shoull (aoorling to Bhima ) possess. -5. 4. The reading sila marqê is preferred to alkaa o 114, Ixmuse it is pmlable that the former being connected with 2-TA ia pus R1A, 1 c. with on accusatise instead of with the usual locative, right liave given place to eat # 979. The realung Tom of the ·6 ebony and set wit NOTES his Wrirfelspiel ( the itself MISS is of murre utterly out of place, is it is Bluma game mean neither a 1 omises to do the super hurnau leeds and not the Wurfel, PW however furn आरालिक:-अरालाः मत्तगजास्तैःसह क्रीडति तान् जयति वा आरालिकः (Nila) dte, and so thther meanings (Ary) मरुतीनां गुणदोपसूचक (Durgha) दधिमन्धकर्ता confused, as big BIAYFI are mentioned together by Amara, the ing explained as अराल पण्य (शिल्प) मेपाम् Perhaps the word no one whose duty it was to prepare and serse the juices of fruit at to the king, being deriveal from अराल = सनरस ? गोविकर्ता--गवां दमनेन विरुतिजमक • (Nila) गा निवारक : गवां जलाना विशेषज्ञो वा (Ary.) गोरसपाकर्ता वा (Visama) But there can be no doubt that the word being the same as thigapai means'a butcher, purveyor of meat (cf. IW for references). --v.11 ff It is to be noted that Yudhi'.s querry regarding Arjuna's intentions is not addressed to Arjuna directly, as are those addressed to Bhima, Nakula and Sahideva and that the querry plast 97074: (37817 twice Sinig ) is repeated in v. 12, 14, 19, and 24. It will also be seen that while the questions put to others are contained in a line 01 a sloka, the one with regard to Arjuna extends over 14 slokas. Is this so because of the fact that the real hero of the epic is Arjuna ? HH &c For the incidents referred to in vv. 11, 12, 13, cf. Mbh I 222 30 -वासुके सर्पराजस्य स्वसारम् १ ९ उलूपी for which cf. Mbh I 214. 13f. -v 19 3979H "not inferior to", for the formation of the word from 39, see, Macdonell, l'edic Grammar, Section 120,0,1. -~V. 20 उपित्वा पञ्च वांणि &c. cf. गृहीताखस्तुकौन्तेय पुरदरनियोगाश्च पञ्चादा 74 HEYET Mbh. IIL 44.terz&ady for this vow of celibacy, cf. Yudhi.'s words तपसायोजयामानमुपेण मरतर्षभ। ... 577 una festa di Mbb. III. 37. 12 b. and 13 a. and also Arjuna's turning a deaf ear to the overtures of Urvasi in the Indraloha (III 46 37ff.) 22 पहा युगपर्पणज किण (com ) स्कन्धप्रदेशस्तु वह (Amara) It will be noted that the read ng of this line in the S MSS. seems & secondary rendering, caused, probably, by the harder reading preserved in the N. MSS and edas V ·ADHYAYA II. os -v. 25ff. For the omission of two lines which stood in tliis reply of Arjuna in the previous edns, but which are now omitted from our text and relegated to the appendix, see ABI. Vol. II. p. 74 f. The whole passage, however, seems to have suffered at the hands of interpolators, and even oor best MSS. fail to help us in this particular case. Arjuna's saying that he would become an eunuch (in 25 a) is followed by a statement in the next line (250) which abruptly throws into doubt the utility of the guise he has proposed for himself. 26 a contains a mere detail about his guise, which after 25 b cannot be regarded as the point at issue. Again 27 1 and 28 b are practically doublets of each other: रमयिष्ये (रमयिष्यामि ) महीपालं (अहं खियः) सर्व चान्तःपुरे जनम् (विराटान्तः- 797). And then, 28 a is a line which in our oldest MSS. remains grammatically unconnected with the line that follows, the reading refutajatë 17 lauzta quiera: looking suspiciously lacer.v. 29 a practically repeats the substance (though not the words as above ) of 27a and is not as felicitously worded. Nila says E191€ 11287zai महावदान्यत्वादिरूपं ताभिः (प्रजाभिः) कृतं बहुकव वदन् (reading कर्म for our any of AF ) i.e. he construes the Ime as Foral en Agrari FÅ 1979. “I shall speak about the various deeds done and the practices followed by the people". Arj.explains #afrait by fraisa and Caturdhara by Bakit. The line means: I shall speak about the multifariously 'diverse ways of the people. But 27a has already said this in saying that according to the ways of women (Ha) he will be often and often (97: ga:) telling stories or anecdotes (7571EPTY FI FIA) and 29.b completes this by saying that by means of these stories he would put the people off the guard regarding his real personality. I would thercfore conjecture that Arjuna's reply originally extended to only 25 a and 266 and 27 aand 290, the remaining lines having crept into the text in course of time. I may also add that the lines discussed at ABI. IL.74 may have been added in some MSS. because of our present 25 b, which also appears interpolated as said above. ---Y. 26.-7876-Nila. in his explanation of the sword says स्लयोई लयात्राभेदात् नरः पहचासो नरोनि नारायणसर आयो नरः। The word however varies betrreen 7, R7, **, Tas (az) Most of these words mean a recd : and Picchiel, after an investigation into the meining of the word Nada in the Rigveda (Ved. Stu. I. p. 183 f) atsigris the folloning senses to the nord: (1) the rastling reed, and like 2 D.

·10 NOTES. all words for reed, it also means (2) the meinbrum virile and (3) a (neighing) horse. --V, 27, 3TENTTI a short story, legend ( eine kleine Erzihlung, legende PW). Ainara mentions 377 and raauri together which is explained by his comm. as garusuara raitara: (Kșira.) or Handalagita araucaiệ: (Mahe.) The Ford Hi occurs also in a Vārtika to Pāṇini (IV. 2.60) along with 3715417, grazia and grrot, and the com. there gives as an example of 371°, the story of Vasavadattā. The Kauliliya Arthašāstra includes the s' as a component part of इतिहास-पुराणमितिवृत्तमाख्यायिकोदाहरणं धर्मशाखमर्थशाखं चेतीतिहासः (Second Edition p. 10.) The word 591 also occurs in a similar enumeration given by Bāņa in his Kādambari ( BSS. p. 7) but its exact nature or form perhaps remains undecided. -v. 30. अस्ति is based on the reading अस्मि; and the form is to be understood not as the third per. sing. indi. of 371, but an indeclinable, for which see, Siddhānta Kaumudi sealla faufa faa94444(p.191 a. Compare also the safe that frequently occurs in the narrations or in asking questions (for examples, see PW. S. P. 37, Vol. I, column 535 end ). amfi itself may be taken as an indeclinable particle, (Com. on सि. कौ. -v. 31. 4291973-For this see Mbh. III. 67. yy. I ff. 19. p. 108). ADHYAYA III. -The verse pitaF1 &c. found in Edn' at the beginning of this Adli. is relegated to the appendix. It is in a different metre and occurs in almost all the Nágari MSS, placed either at the end of the last ndh. or here. It is however wanting in the S. MSS. and the Bengāli class. (see also Liders, Grantharecension, p 55 and f.) The V. thus appears as adventitious in the Northern class, added after similar yv, at the end of each sarga in the sister epic Rāmāyaṇa. -". 1-4. Yudhi.'s question and Nakula's answer extends in the existing edns to twelve lincs, compressed into fire slokas, two ślokas ·ADHYAYA III 11 being made up of three lines each of these, (1) the line 1541A &c falls away on the evidence of MSS, ATM (being added marginally in A by a subsequent corrector and therefore designated in the appen as found in A'). (2) The lines सर्वथा ज्ञानसपन्न शिर परिरक्षणे | and कुशलोऽस्म्यश्वरक्षायां तथैवायचिकित्सते । are doublets or alternates of each other , ज्ञानसपन्न =अश्यचिकित्सिते कुशल and परिरक्षणे कुशल =अश्वरक्षायां कुशल The foriner of the lines under consideration has the disadvantage of not specifically mentioniog the subject of 1,'s proficiency It is also not found in the S MSS. I have therefore omitted that line in favour of the other which is found in MSS including the S c (3,4) The two lines arogarat 751917 &c & na ant &c are also omitted from the text and relegated to the appendix V. 4 18 to be construed as faurant मा आमन्त्रयिष्यन्नि तेभ्य यथा अ. विहरिष्यामि एव प्रवश्यामि ।, where एवम् 1s to be understood=ffet Amara mentione a 91 tu pada apa (III. 4.9) where his com says व वा यथा तथा इव एव पट् साम्ये “And those people that will question me in the Virata city, them I shall say to agreement to bors (I have promised you ) I shall conduct myself' The 1. 90g9147 (c. (see appendix with the variants ) seems to have been added under the notion that something remained to be said after 679 and 441 of 4 b Indeed the rending विहरिष्याम्यह यथा has a variant यथासासमा पुरा in kceping with this notion But there 19 nothing corresponding to the first Ime in some of our MSS including F In our 1, it can be seen that यथायारामहपुरा । पाण्डवानां ने द्राणो अश्वपालोतिशोभन has been evidently taken orur into the body of the text from the marginal addition in the original or from some other copy, since Porresgrace 941 follows 147, proving thereby that the orginal froin vluch A has been copied read the line as तेभ्य एंव प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यह पया If therefore, this line is interpolated, as possibly 19 the case, the sccond line at 777 1129 no reasonable connection either with lat precedes or follows, and prorethus to be also interpolated, although found in some of the best VISS It 1e to be finalis noted that the Mbole is absent from all our S SS 'or thus whole prausage generally of also Liiders (Grantlarecension p 56) -2 P46 One of the meanings of this word is an astrologer Takula later on (IV 95 ) announces limself to be a Vatsa, by name Anstanemi 47 Arcf. sbore, Il 21. -Fi antering The Ford 19 mentioned in Pinin 11 278, where the com explains afHT4191 4783417 calo lu VI 21 1 TANTA ** ·12 NOTES. . तन्तय स्त इन्द्र दामन्वन्त: where Sayana says तन्तिनाम दीपंप्रसारता रज्नुः तत्र...... पहवो पता पध्यन्ते (PW.) The v.1. तन्त्रिपाल though it comes to main the same thing (af en string, cord ) appears a secondary one. -~-vv.6-10. These contain Sahadeva's reply, and if closely examin ed would reveal that they have very probably received accretiong, though these accretions are beyond the ken of our present ASS. Indeed it may very possibly be the case that these accretions had become an accepted port of the text, when it came to be finally counted and fixed. But generally speaking it may be said that (1) the elimination of such- Well ascertaine l accretions would enable us to approach to a condition of text representing approximately the original Bhārata, (2) such accretions belong to the intervening period, and (3) they were accepted into the text, when it was finally fixed to form the Mahābhārata. 6 d contains a mere amplification of what has been said in 6a- संख्याने कुशलोगवाम् = गोसंख्याता.-निपुणं विचरिष्यामि in 7 b = सोहमेवं वरिष्यामि। प्रीतिरत्र हि मे सदा (10a), and the latter half of7a विदितमस्तुते is practically the same as तते रोचतु पार्थिग (106). v. 9 is a suspect verse, containing a mere detail and that too not a happy one. See also iv. 9. 13. I would therefore suspect that Se. words originally thus ran: गोसंख्याता भविष्यामि विराटस्य महिपतेः । नन्तिपाल इनि ख्यातो नाम्ना विदितमस्तु ने। (67) अहं हि भवता गोधु सततं रुतः परा । तत्सर्वे मे सुविदितमन्यचापि विशापते ॥ (8) सोहमेवं चरिष्यामि प्रीतिरत्र हि मे सदा । नच मां वेत्स्यति परस्तते रोचतु पार्थिव (10) However, it must be emphasised that such conjectures belong to a different province, viz. that. of constructing the original Bharata. For this, some basis is as I think provided in our text itself. --v. 15. सैरन्धी.- अन्तःपुरपरिचारिका राजभार्या वा (Nila.) सैरन्धी परवेश्मरथा शिल्पकत्स्यवशा खियाम् । पर्णसंकरसंभूतखीमाहेलिकयोरपि ( Visvakosa) स्वेच्छया परवेश्मनि शिल्लकारिका (Arjuna.) सैरन्धी परवेश्मस्था स्वक्शा शिल्पकारिणी (Amara). Manu• smrti (X, 32) mentions a Àre caste among the mixed lower castes enumerated there : प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दास्यजीवनम् । सेरन्धं वागुरावृत्ति सूते दस्युरयोगवे.॥ The word also occurs in connection with Damayanti's taking refuge ·ADHYAYA IV. 13 with the queen of Cedi (IIT. 65. 55 6.) - So ADFM. "Women of the Sairandhra caste, uncared for (by their people ) become slaves of the kings. Not so, the other women. Such is the settled practice among the people." -For the hiatus between the two parts of 9 b and 15 b compare 147 an: safa ypai ata 997 ( Rámāyana I. 46.7 ) or i Aftea caz: 49194 (ibid III. 11. 62) in Böhtlingk, BSGW, 1897, p. 213. --Jari Charpentier has (in ZDMG, 72, p. 224 f.) tried to find out whether the names which the Pandavas decide to assume while residing at the court of Virāta have been chosen at random or whether there lies behind them some sense or purpose now forgotten. In this connection, it may be mentioned (what has been made clear in the course of the notes) that none of the names which the P. assume can be regarded as being a proper or personal name, and indeed almost all of them designate some profession only. Bhima is a Ballava = cowherd, Nakula is a Gránthika = astrologer ? or rhapsode, or reciter or an actor, and later on he says his name is Aristanemi (IV. 9.5). Sahadeva is a Tantipāla lit. one who is in charge of a herd of calves, tethered together to a rope. Sairandhri cannot be said to be a personal name, nor Brhannalā. The name which Yudhi, assumes is Kauka, which has among other senses that of a heron, and a heron is the type of a deceitful person. The clusion to which Charpentier has come is that "it is quite evident that the poet who gave these names to the Pāņdavas has not miesed to bring together, according to the usual Indian manner, in these names, certain personal allusions, so far as it was possible to do so." conyou have ADHYAYA IV. -v.1. Translate : Those parts (lit. actions) which suggested (for each of you), you will act ; and, in deciding about the Whiole matter (Alma) I too approve of your proposals (#4 te gleart) 50 far as can be seen (141819). This last is of course an Topette comp. The reading 24194, which also means the same thing as 99192 and is to be regarded as 346997977 comp. can he explained on the analogy of 747afa$t19: below (IV. 5. 35), where the case-termination being ·14 NOTES. other than the usual neu. nom. sing. is retained in the compound. Whitney (Grammar 1312, c) gives other similar examples : e. g. यथाशक्त्या, यथाप्रतिगुणैः। —v. 3. 4ratia 2017 taking (with them) the charriots, and nothing else. --v. 5. Firear for the frequent omission of the augment in the epics, see specially Bohtlingk (BSGW, 1887, p. 218) -v. 6. प्रवहण a covered carriage. "स्त्रीणा वाहनार्थ रुतस्योपरि वखादिना पिहितस्य स्थविशेषस्य" (com. on Amara), called in Marathi बुरख्याची गाडी (Zalkikar ad loc) -v. 9. ff. dal Tanah &c.---With regard to the advice which the sage Dhaumya imparts to the P., as to how they are to behave at the Virāta's court, mention must be made of the fact that Luders had long ago pointed out (in his Grantharecension, 1901, p 63 ff) the resemblance of this Dhaumyopadesa to a section called Rājavasatıkbanda of the Vidhurapanditajātaka (No. 545 of Fausbull's edition, Vol. VI.) It is to be regretted that his intention of presenting a fuller treatment of the literary and historical questions wbich arise out of the close resemblance of the two sections in some subsequent publication has not evidently been carried out. His main thesis he has expressed in the statement that "both these texts evidently go back to an independent, prebuddhistic didactic poem on court etiquette."-It cannot be doubted that one of the most important questions in the history of the Mahābbarata criticism is its inter-relation to other Indian literatures, which are of about contemporaneous development. This is true not only of the Játaka part of the Buddhist literature, but of other parts of that literature, and to a smaller extent, of the Jain literature as well. With regard to this last, only the spade work has been done by F. Leumann in Transactions of the sixth Oriental Congress., 1885 ff 469 f. The investigation of the relation between the Vble and the Buddhist Literature has however inuch progresseil, and is by noir, almost a commonplace of epic sturlies (compare, Liders' researches into the Ragasringa legend, NGGW (1897), those into the Krsna legend, ZDVIG, 56 (1901) pp. 1187 ff;L Hardy, Krsnasage, 1610, 53, ·ADHYAYA IV. 15 (1999) pp. 25ff, R. O. Franke, Jātaka-llahābhārata parallelen WZKI, 20 (1906), PP. 317 ff; the present writer has also recently contributed to the transactions of the Second Oriental Conference, Calcutta, a paper on the story of Ani-Jſāncarya in its Sanskrit and Buddhistic sources., Evidently it is not possible to go here into details of the relation of Rājavasati-Upadesa of tha Mbh. with the Rajavasati-khamla of the Vidurapandita-jataka. In order, however, to enable the readers to have a general idea of the latter it has been thought desirable to print in full the Pali text of the Jătaka verses. This is done in Supplement I. Some of the incidents of this J. (under the title Vitura Punakıya Jätakam) are carved and depicted on the Bharhut Stāpa (dated 3rd century B. C.) This is a very interesting fact. The Vitura of the inscription referred to above is evidently Vidhura of the Vidhurapanditajataka and the Punakıya is the Yakkha general Punnaka, who plays a prominent part in this J. (For this and other Játakas carved on the Bharhut Stūra, see, specially, Cunningham's great work on that Stāpa (1879) p. 79 ff, S. 7. Oldenburg, JAOS, XVIII (1897) p. 184 ff. E. Hultszch, JRAS (1912) p. 399 ft.). The Bharhat J. sculptures and, inccriptions well deserve a re-examination from the literary point of view. Such a fresh study may certainly disclose whether the J. stories have or bave not received any additional incidents since that date, and would, although indirectly, lead to a general rehabilitation of Indian tradition. It remains to be added that maxims bearing on court etiquette, and corresponding though not verbally, still in a general way, to the albb. text are also to be met with in Pancatantra (1. 45 ff) and in Kámandaki's Nitisãara (section 8, called F19fqazi(T4, Trivandrum eda.) and thus seem to have been a favoured subject with theorising moralists. The Pancatantra however admits its indebtedness to our present passage: अनभिज्ञो भवान्सेवाधर्मस्य । तस्कथमेनवशीकरिष्यति । दम्नक आह । यथैव नु पाण्डवानां विराटनगरमवेशकाले धौम्यमहर्पिकषितः सकलोऽप्यनुजीविधर्मो विज्ञात इति । Kitlhorn's edn., p. 9). The corresponding passage in Kosegarten's edn. (p. 13), however, contains no mention of the Pandavas and Dhaumya, and has instead मया हि तातोत्सरे क्रीडताभ्यागतसाधूना नीतिशास्त्रं पठत्ता यच्युत सेवाधर्मश्य NITYA E TUTTA I The Kashmirian Tentrāklıyāyıka text also contains do allusion to the Pandavas (Hertel's edition, HOS, Vol. 14, p. 7). The text of Parrabhadra (Hertel's edition, ibid, Vol. 11, p. 7) lias ननु पाण्डवाना मयेव विराटनगर वो प्यासमहर्षेः क्ययतः सकटोऽप्यनुनाविधर्मविज्ञानः । - ·16 NOTES. --v. 9. Naleztatzfic au—Luders (l. c. p. 63) compares the variation of this line in the Southern Recebsion (परन्थ्यो भविष्यति) with the last line of Gäthā 127 of the Jataka under consideration : 78 (v. l. 90) पोसो निगच्छति । पोसो = पेरतो = प्रेष्यः The agreement of the Gatha and the S. rendlings is regarded by Lilders as proving that the S. rending is " undonbtedly the older.” The agreement can not be denied : but it has not been convincingly demonstrated that the cpic poetry may 110t he as old as the Gäthi poetry. We may indeed well pause hefore giving an unreserved palm of ancientness to either of the two kinds of poetry. The line 9 hritt macacã gives no good sense, ai remaining uncounected with any other word, unless we construe the line as ra: 777 víacala ( = a) and translate as "(how) a servant should act." 717 cannot of course be taken with vaF, which is governed by 5164 (line 3). v. 10. Construe : (?) martſ: Spicy: 6717 (56707) alltaar (aa) राजवेश्मसु अज्ञातैः (= अज्ञात adv.) परिवत्सरं तु दुर्वसमेव । For the instrumental form hi, we might compare such forms as asta: (compare also Whitney, Gr. 1312 c). See also note on IV. 4 1 above. —v. 11. Cf. Gāthā 145. The use of 54 in the Parasmaipada (or to use the terminology of European Sanskritists, active voice) instead of the usual Atmanepada (middle voice) is peculiar, though probably caused by metrical considerations. Whitney in his Root- Book registers gana and Jalt as forms met with in the Classical Sanskrit. -v. 12. Cf. Găthā 141, see also Luders, l. C. p. 64. -v. 16. Cf. Gāthās 137 and 139. --v. 17. Atlà: lose, disadvantage. -v. 18. Manusmrti says सो (राजा)ऽनिर्भवति...प्रभावत: and महती देवता han prendas fashi (VII 7, 8). अनृतेनोपचीर्णः अनृतेन कूटकापीपणादिना उपचीर्णः आराधित: (Nila.) मिथ्योपचरितः HAR aaret Hogfa 917981 7 (Arjuna. ) He, PW, Whitney and Apte derive the word from va and understand it = a.--The comm. interprete sauagant differentiy. Thus Visama. : -pact me.- प्रत्यासन्नः यथा-प्रत्यासन्ना विनाशाय दूरस्था न फलपदाः । सेन्या मध्यमभावेन राजवन्दिगुरुत्रियाः ॥

·ADHYAYA IV. . -y. 20. ममर्थनामु. समर्थना is evidently the game as समर्थनम्, the latter being explained as #rque (llaheſvara on Amara 11.8.25.) PART 1 Thus Fonly. But this reading is preferred, since in court behaviour, what may win the king's favour counts more than what may ultimately be for the king's good. Compare p. 18, beloir. -. 22. 987: Thus also the comm. Arjuna and Caturdhara, the former explaining पत्तः यलयुक्तः, the latter यतः यत्नवान्, —. 24. It is perhaps not easy to understand what is exactly intended by this v. A wise man should sit either to the left or to the right (of ?--his enemy? but never in his front see next v.) since sitting behind one's armed enemy is ordained as a ( means of ) safety. -v. 26. व्यलोकस्यानम्-पीहारि व्यलोकं स्यात् (Amara) अप्रियपदम् (Nila.) gan (Arjuna.) iryga ( Visama.) ---The N. Eins and JISS have after this a verse, which is a replica of IV. 4. 15 above, with FUT 10729:aa: for Alavi 471 | It is now relegated to the appendix, -v. 30. 7 iar &c. It will be noted that our JIS. A has a lacuna extending from here to verse 43 below. This passage occurs in the rest of our JISS and we have no reason to suspect its genuineness. The omission in A is evidentiy accidental. Attention may also be drawn to a statement in the com. of Arjunamišra (Gujarathi Press Eda of the Virātaparvan, p. 18 column () whose reading a stat finna is accepted in a and who after his com. on this verse adds 72 7 371 जान इत्यपि पाठो वृद्धपुस्तकेयु स्पष्टार्थः स च हेय एव | That such precepts are often to be met with in early literature is apparent from Kamandaki Nitisāra- उचैः प्रकथनं हास छीवनं कुपितं तथा । जृमणं गाप्रमद् च पर्यस्सोटं घ पर्जयेत् ॥ ( VIIL. 23. p. 71. Trivendrum Edition) --8129-data:prota (Arj.) We might also compare Gātha 150 b, though its former half warns us not to visit a woman too often. --7. 35. प्रगृहीतः-यः अरुटतया दानमानादिना प्ररुतेन प्रथम स्वीरुतः पत्रात कारण: केलिदसेवादिहेनुभिः निगृहीतः (Nila.) अरुटतया गृहीता बहुमान पारित : निगृहीतःकारादो Area: (Visama.) -r. 38. योग्यमूमिपु-युद्धे पराट्रिकः सह संला वा (Nila.) अभ्यासस्थानेषु आस्थानस्थानेषु वा (Visarma.) Arjuna reads योग्याभूमि and explains it by शलान्यास- 3 a.

·18 NOTES, स्थली । He further adds कवित योग्यभूमिपु पठन्ति । योगी युकः अभूमिपु असमयेषु इति ध्याचक्षते च । --V. 39. Compare Gātha 153. --V. 41. Compare Gāthă 132. The Edns read and a great For ur in the sense of " a thing difficult to accomplish," CE. Mbh. I. 154.28. The idea of 47€ 'burden' justifies the reading ana in the second line, as against Fata, for which Lüders contends (l.c. p. 64f). --V. 43. was a gia cf. Gathā 136. 7777 File á 924 ......AITII -. 52. 1917-973a ( 1959: ) see above IV.4.2. V. 53. 59F. Thus F, one of our most reliable MSS, and also M one closely connected with the former. The other variants are 17, 44 and 9. If şart be the original reading-and I at least am not at present aware of any reason why it should not be so regarded.-- we have an important clue regarding the province where the Mahābhārata or at any rate, this part of it was written or recast. H11 915471 clearly means,' this Yādava country.' This also lends probability to the theory propounded by von Schroeder (Indiens Literatur und cultur, 1887, p. 322) and accepted by Garbe ( Preface to the German Translation of the Bhagavadgitā, 1905, p. 23 f.) that the rulers of the Madhyadeša (including the Yādavas) were chiefly instrumental in establishing and promulgating the Kruņa-cult.--That the Mbh. belongs to the Western as the Rāmāyaṇa to the Eastern part of North India is generally admitted (compare for instance, Hopkins, Great Epic p. 373 ; Jacobi, Rāmāyaṇa p. 69.) If the present data be confirmed by other researches, they will add much to the elucidation of the genesis and growth of the epic itself, and its relation to the Krsnaworship -A few words may also be added on the reliability of our MSS, AFB. Often-times together, or each singly, they generally give older readings ; and in support of this contention, special reference may be invited to IV. 4. 20 d above, parzia illi act and to the variants of this pāda. It will be noted that the reading adopted in the text is on the basis of F only. But that it is the reading which suits the context, none will deny. "The subject matter of Dhaumya's harangue is how to behave at a king's court: anil it is more to the advantage of a courtier to speak what may be pleasing or agreeable-194-(for the moment ) rather than what may be good ultimately-fea. Morally, the ;

·19 ADHYAYA V. latter is decisively superior, but when the question is to win and retain the favour of a king, the question becomes one of mere opportunism. And from this point of view, the original reading seems to be preserved only in F, some of the variants being evidently caused by a Eense of this conflict between fu and fa (or to use the words of the Katha Upanişad IL1 f, between the and t41). The main point, it is to be hoped, is clear, viz. that the genuineness of the text preserved in our AFN. is very great. ADHYAYA V. -v. 1. ततायुधकलापिन:-ततानि विस्तृतानि दत्तगुगानि आयुधानि यः तथा ततायुधान्य $119an 1977.41 (Arjuna. )--or the words may be understood to mean" bearing bundles (FST) of mighty arms ".- 1,"a leathern fence fastened round the left arm to prevent injury from the bow-string" ( Apte ).--T27177, a similar contrivance to protect the finger or thumb.hat ng. I In III. 311. 3 £. Yudhi. and all his brothers are said to have gone back to the Dvaitavana forest from the Kāmyaka forest. Irom the Dvaitafana, they are saitl (IIL. 315. 29 ff) to have gone the length of a kroša, and the next morning they hold the consultation narrated in IV. 1-4. 2a: in the direction of. Amar thus mentions the different senses of this word समापोभंयतःश सोक्त्याभिमुंखेऽमितः। The uext v. mentions that the P. next arrived on the right bank of the Yamunā, -y.3. TARIA, all kinds of animals (PW); 419 (nea. Fa kind. PV quotes देवनातानि (from the Atharvaveda) दोपनातानि and आयुधगातानि from the two epics, in this sense of ora. --V. 4. यहल्लोशन्--The word occurs in the पलम्यादि Gana to Panini 4.2.110. The name occurs again in the Jlbb. VI. 9.46 along wita other eastern countries : अङ्गा बगा कलिङ्गात्र यस्तोमान एव च ।- अन्तरेणमध्येन (comm. )---With regard to the route followed by the P. Arjuna says दशाणदेशानां समोणेतरेण पञ्चालाना समीपदक्षिणेन यलोमभरमेनानां विषयाणा मध्येन ।

·20 NOTES. - p. 5. Attention may be drawn to the changes to which the reading geht: has been subjected. The variations are conscious substitutions, caused by a feeling that the hunters' guise was not in keeping with the hallowed glory of the P. and range from (Southern cl. except ST) to Int (in F?)! This last reading also illustrates the fate impending even the best MSS. of this v. is almost repeated from 1 a, though b? contains attributes natural enough after the twelve years' forest residence. -v. 6. जनपदःजनदेशयोः (Vis.)-एकपया क्षेत्रगामिनःक्षुद्रमार्गाः एकसंचरणयोग्या Amir vaithiafora (Comm.). Amara mentions it as a synonym of way","path" and Ksīra. explains it as Bh 91T RETINETTI --v. 8 f. Attention may be drawn to the grotesque revision which the incident mentioned here has suffered in the S. c. Yudhi. asks Bhima, Nakula and Saha. in succession and after they have excused themselves on some pretext or other, Arjuna's turn comes. The directness, simplicity and the touch of romance which characterise the N. version are lost in the dull monotony of the S. narration, which falls quite flat. v. 12. rasta i akater cf Mbh. II. 73.19. UTERI & F 37511ana परिवत्सरम् । झाताश्च पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश ॥ --v. 15. This v, almost amplifies and repeats P. 13 above. FARIrake FA197: (13)= AALT PE FATTET ( 15). The word net is common to both, though applied in the former to the res, and in the latter to FANT ; and 15a simply amplifies 13a ; being situated in a , i. e., in the midst of a thick cluster of trees, the tree is necessarily out of the common track". --v. 16. Pasipoma, for the omission of the final , compare 1.16 above and note. --v. 19. Tragiq#47424,"the G. that offers shelter" (lit. that grants fearlessness ). The word Tiogia occurs in Gana staqię to Pāṇini 11.4.31. mv. 20. The allusion is evidently to Yudhi's protecting the Kuruksetra, when the remaining four brothers went on Digvijaya before the perforniance of the Rājasnya sacrifice (II. 25.11.). --v. 21. See II. 29.3, 4. -9. 23. Tor Bhima's defeating the true king (i. e suau) sce III. 272.2 ff. CC ·-- 28 ADHYAYA V 21 pr 24, 25 See II. 32 v. 26. See II 31 -27 पीतान् पायितनलान् जलावगाहनेन हि तपा नेमल्य भवति (Arj) कलापान atowiu? ( Visam ) S cl. mentions mega instead of 175 as having climbed up the tree and deposited the weapons It also presents a much altered version of this passage, for which see the appendıx. -T refers to the Sam tree, mentioned in v. 13 above, and referred to again in ve. 15, 16 It will also be seen that ~ 28 has a natural and easy connection with v 17. The intervening verses are thus evidently a subsequent addition -तरया वकाशानि-तस्या शम्या पकाशानि भागरिमतेन अल्लोप 37967211tga aſozz21911 (Nila.) 5997727, apperture, opening (Apte and PW ) though the neuter gender is unusual The Com Visamapada on 29 6 and 30 a is clear enough स नकुल तस्य चापादिशस्त्रभारस्य यानि अवकाशानि पणाविवराणि अमन्यत अभीभिर्विवरै- लौकाज्ञास्यन्तीति तान्यन्तर्दधे । नया च यत्र देवे वपति सति वपाण जलानि तिरश्चीनानि पतन्ति इति विचारयन अध उपरि पार्थ च पश्यतामावृतवान् । -E145916 Thus ATM, as against Resa of Luns "Those appertures of the tree, through which he thought, the shape of the weapons could be recoguised, them he bound" (296) तिरोवर्षति पासव -रिस-तिर्यक The reading in the text 18 preferred to fattaafro affa, because af ar 18, if ever a rare phrase, and the idea of Indra, as the giver of ralu, is very ancient --Y 30 £. 301 and 3la are almost repeated verbatim in Ksemendra's Bharatainanjari ( IV 27. Nirnayasagar Edn )--The tying up of a corpse to scare away people, and the Pandavas professing that the corpse was of their old mother, raises a presumption that the practice of burning dead bodies was not universal Mbh XII 153 2-17 also makes it evident that the usual practice was to leave the dead body cxpo-ed in the cemetery. This last instance is of a Brahmin boy and 18 designated as an Itihasa Puratana It is however to be noted that in adh 22 6 below, the relatives of the dead Kicaka speak of " burning" Draupads along with Kıcaka, and in 237, the burning of the (Ups ) Kıcakas 33 mentioned Macdonell and Keith (Vedic Index, Vol 1, p 8 f) refer to two other modes of the dis posal of the dead referred to in the Atharvaveda, in addition to burning -V 29 ·22 NOTES and barial. They are paroptāli (casting out) and uddhitāl (exposure of the dead ) "The exact sense of these expressions is doubtful. Zimmer considers that the former is n parallel to the Iranian practice of casting out the dead to be devoured by beasts, and that the latter refers to the old who are exposed when lielpless. The two scholars also point out that burning and burial subsisted side by side in Greece for many years 93 * There followed here in the two Northern Editions, the Durgāstotra as adhyāya sixth. In this stotra, it is said in the first verse : Perpant रम्य गच्छमानो युधिष्ठिरः । अस्तुवन्मनसा देवी दुर्गा त्रिभुवनेश्वरीम् ॥ Then follow epithets applied to the goddess Durgā, which are in the accusative case to the end of v. 5. v. 6 says that along with his brothers he began to unvoke her once more Then again follow (vv. 7-17) epitlets in the vocative case and a mention of how the goddess renders succor to her devotees &c. (25 a) v. 256 to 35 (end) contain the reply and the boon granted by Durga This adh. has been relegated to the appendıx in our edition. The doubts regarding the authenticity of this adb. were supported by the inferences to be drawn from Ksemendra's Manjari (IV. 26-31 ) and Amaracandra's Balabhārata (IV. 1. 17 ) which do not mention the goddess where the mention should have come To this ve may add that the Javanese Virātaparvan also has nothing to correspond to this gui incident. We have now the evidence of MSS too which shows that the Durgādhyāya is a late--a very late interpolation. The oldest of our MSS belong to the 14th century. One of them (F) has no trace of it, the other also ( A ) has not the guitar in its corpus, but has a few verses added by a subsequent band on the margin They do not form a separate adh. as in Edns but are added on towards the end of the preceding adh Luders (1 c p 55 ) says that the adh. 18 wanting in some Bengalı MSS and that in one of them four verses of a similar purport are added by a later writer, at the end of adh 5 (as in our A.) It is also wanting in our S d except ST and also in our N (a Bengali MS.) This adh. is also wanting in Southern recension (cf Lliders' MSS, and the note in SK at the place.) We may not now agree with Lulders when he says that the Durgāstotra was first possibly added in Nagari MSS (and that evidently it there after, found its way into Bengali MSS).

·ADHYAYA VI 23 And turning to other JISS which contain the Dargāstotra, we have to note that, 13 a matter of fact, the MSS do not disclose one Durgastotra but at least two for which see the appendix There is also one more Durgastotra with a different text in the Bheemaparvan where Arjuna is ashed by Kisia to praise the deity before he begins to fight. An inspection of some of the MSS of the Bhi maparvan available shows that five USS have the Dargastotra but one DIS distinctly omits it by saying "YFH.” (dropped) and connects the following story directly with the preceding one by quotsag the last verse of the adh. preceding the GTITAT The addition of the you seems to have been effected in certain BISS under the influence of a sectarian spirit And in this connection, it may be stated here in passing that the Ganapati incident in the first adh of the Mbh about the genuineness of which suspicions were raised by Winternitz (in IA, 1898 p. 72 ff ) on the evidence of a South Indian BIS, has been discovered to be wanting in some of the Nagari MSS with us This means that the Gane a incident is also a late interpolation like the Dargastotra, and it becomes an interesting question when such sectarian sections came to be added For the addıtion of this Ganesa incident, see also ABI, Vol. II r. 165f ADHYAYA VI - 1 aciaga Tbus ADNJI, as against yn of the former Edns and some MSS-TE4, “ Having untied” (the dice ) from his bagrage (?) cf of aa aagaa fuoriet 241 (PW) Construe — वेदृयनद्वान् कायनान् अक्षान् वासमा प्रातमुध्य क्षे (च) परिगृह्य । ATATETU Thus N, our Bengali MS The Asvins are noted in the epic for their beauty (cf, Hopkins, Lpic Mythology, P M6 ( end ), 168 ) By his m ghty form, a great personality and (the first aut=and) like unto au immortal god by his Asvin-lihe beauty, radiant like the son although) clothed by mass of clouds, and - 3 ·24 NOTES. powerful like the fire, (although) hid by ashes ." रविशन्तेन दरस्थेरनुपल- क्षीयत्वम् । अनलदृष्टान्तेन समीपस्थेरपि ete. (Arj. Visam). For तथा in the sense of so alsorch. काल कालविभकीय नक्षत्राणि ग्रहास्तथा (PW). -v. 5. स च सूतमुखान् द्विजान् तथा विशः ये च ते अनुगाः तत्परिपत्सु स्थिताः (तान) ......पप्रच्छ । परिपत् assembly. समाज्या परिपत् गोष्ठी सभासमितिसंसदः (Amara). The plural number however is unusual, probably caused by metrical reasons. --5.7. Tuiſia: Amara mentions this word as a synonym of a (1) Ksatriya and (2) King:-गतव्यथम् (adv.) fearlessly-तामरसी A lotus pond. तामरसी महीम् must be taken together as being in apposition with each other. -r.8. प्रतिसंग्रहेण च So the com. Visama. as against Edns and MSS., though that com. notes and annotates the rending प्रतिसंग्रहाण च as an alternative one. या प्रतिसंपहाण च विरुद्भविभक्तिपुरुषव्यत्ययात् प्रतिसंजयाह इत्यर्थः । But the reading watot necessitates & forced construction, because (1) स्वागतम् the object of the verb is far array, and (2) is also separated by the particle that, which generally comes at the end of the clause, and (3) the च becomes superfiuous. Arj. also sees but glosses over the awkrardness of the reading °महाण by saying प्रतिसंगृहाण प्रतिसंजमाह विभकि. पुरुपयोध्यत्ययात् । पागेवोतं पद नातिनिर्भन्धः कर्तव्यो मुदिभाषिते । अनुस्मरणतात्पान्नाद्रियन्ने हि लक्षणम् ॥ इति । The verb with the tro prepositions interchanged occurs in Mbh. XII. 82. 13 न मा संप्रतिगण्ही, करमादै दुर्लभी सतीम् । The word means " Ceremonious welcome". Visarma. explains it by अभ्युत्थानादिना. -~r. 11. वैपाप्रपयः व्याघ्रपाटोत्रे मवः (Nila.) वैयाघ्रपद्यगोत्रः (Arj.) The word is mentioned in the गादिगण to Panini IV. 1. 105. In afbh. IV. 34. 12. the Virata King addresses Yudhi. as वैयाप्रपद्य विमेन्द्र. The word occurs as the Gotru-name of Bluisma in the following formula regarding the afferizat 47 (observed on the 8th of the bright linlf of the month of Magha): मीमः शांतनयो पौरः सत्यवादी जितेंद्रियः। आमिरहिरवानोति पुनरोनोचिना मिपाम् । त्यामपदगोपाय सांस्यप्रवाय प । अपुश्राप ददाम्येतमले भीमाय यर्मिणे । पानामवताराप शंतनोरात्मजाय । अप्य ददामि भीमाय भापाटमलपारिणे ॥ (Nirnayasindhu, Second Lan. p. 163).

·ADHYAYA VI. 25 The word 971999 also occurs as 3 Gotra name in sata. Brā. and Chão. Up, for which see PW.–461 Thu, F. alone ; it is very probable that this rather unusual word meaning one belonging to the Brāhmana caste" made way for its easier synonyms Era and fan: v. 14. The first two lines are rather difficult to interprete. Arj. explains the line ( as an alternate reading) a fare: 9 Agriga as : हे विशांपते हीनतो होन्जनेन सह मम पचित् यतादिव्यवहारो न पियते न मवतु । किनु साधुभिरेव भवतु इति अभिप्रायः । अत एव विवादः परमः योग्यः । अयमारायः । गते विवादो जायत एर फिनु साधुसंबन्धी विवादः परमः आप्ताना विवादः आप्त उच्यते । आप्तः प्रत्ययित: साधुरिति अमरः । Visam. reads the line as in the text, with 747 for ea: and explains: विवादः आप्नः उपस्थितः सन् प्रथमं मयेति शेपः । सर्वयिवादाना मयेव निर्णयः कार्यः। Amara as quoted by Arj. in his com. above, explains 37169 as Art, though it must be pointed out that the reading Fry: is to be found neither in Kairasvāmin's nor in Maheśvara's text, the former rending आप्तः प्रत्ययितषियु, and the latter reading आप्नमत्ययितो समो. That the lines are generally unintelligible to the comm. is proved by the attempts they make to infuse meaning by changing the readings (cf, for instance, the altered reading offered by the Durghatārthaprakāśiki and Arjunamišra.)--There is no reason why 39147 should not be understood in the sense of " desirable, very much to one's heart's content the authority of Amara, referred to above, and the first linc troslated as “Disputes are, o king, extremely after my heart. The rcading fegy 19 against 697 imports much sense into the second line, and is vouchsafed for by the com. Visama. which says. $179: ५ण्ठसायाकारमारवाशदिनीपत: किंचन आसनाव्हानादि न विद्यते न फारयितव्यम् गम्राटलान् । तथा मे मया नित नदानीभेर दयात् यूनभितेन धने कालान्तरेण याच्यमाने गुफालाः म्यान्... Nila.'s explanation of the tno lines is far from convincing--Perhaps the tro lincs mean: (Though ) I am far from being overre to disputes, and, indecl, though I would have the severest of them, still grant me thie boon that I shall be mid forthith waterer I vin at the genbl. ing bouts -- This lxon has been rendered necesury because he aud his brothers had to support themeelses literally from fund to noutis. (cf. belon 13. 6. ff). - 13. 912771: = FAFZI91: { Visarna. and Arjuna.). --s, 16. Bula: Toto sho would be after thee, begging for money ce Vill. teada wavid: and explains it as gi para paraz. 17 on may be ·26 NOTES. क्षेत्रारा मादेः प्रतिवर्षे पुनर्देहीति राजवचनं यदधिकरणं प्रति तदनुवादः तन्निमित्तं ये त्वा प्रति अयुः प्राप्नुयुः तेषा वचनेन...... I am unable to follow this explanation, nor can I see how अयुः (the potential form would be इयुः ; अयुः is third per. plural Imperf. of / या to go, 2nd Conjugation) can mean प्राप्नुयः ! ADHYAYA VII. -v. 1. खजाम् मन्थनदण्डम् अङ्गासवक्षेपणं वा हस्ताकारं पिष्टविकारप्रमथनार्थ वा दण्डम् । सजा मन्थप्रहस्तयोः इति विश्वः । दींम् शाकादिपरिवेपणार्थम् (Nila.) यहा सूपादिपरिवेपणार्थी लोहमयी सजा कटाहादन्ननिःसारणार्थी दाति भेदः (Arjuna.) असिम् मासायवर्तनार्थखड्गम् (Nila.) मासकर्तनिकाम् (Visana.) It will be remembered that Bhima has said before (2.9) that he would be a गोविकर्ता, and as such the असि in his hand, referred to here, cannot be, very probably for purposes of defence or for fents of skill, but only for slaughtering animals with. कालाङ्गम् रुष्णायसमयम् तीक्ष्णम् (Nila.) Apte and PV regard it as an adjective = having a dark-blue body or edge. अकोराम् पिधानरहितम् (Nila.) पत्याकाररहितम् (Visama.) -v. 2. Facovalai: The present-day members of the profession which Bhima here espouses, very truly bear out this description. -v. 4. लभामि Compare note on 4. 11 above. -7. 6. पदनाच्युता गिरः Thus alone; but it will be seen that it is the reading which fits in well with the context, and that its variations, including those in our two other best DISS, viz., FM, together with the explanat.on given by the Comm. are almost certainly cansed by wrong transcription. Thus : अन्युतो धर्मः फलमदत्वा न च्यते इति योगातू तस्यानुजम् (Nila.) युधिष्ठिरस्य सत्यादेरच्युतात् तथा व्यपदेशः । अर्जुनस्य नरनारायणयोः ऐक्यादच्युतम् वा अर्जुनानुमिनिपाठे अजुनः अनुनायस्य स इति स्पार्थः ( Arjunas) Visama. which otherwise is more reliable inils us here: स्वपतिशाधर्मात् न च्यवते रम इति अच्युतः युधिष्टररतस्यानुनः पनीयांसम् । But (pace these comm.) it is hard to believe that & plain and thirect narration, which by its very plainncse is much forceful, there was any room for such a roundabout epithct as the Comin, and other JISS inoke of it.

·ADHYAYA VIII, 27 v. 12. --v.7. TEA...27: Compare tag: 2. 1 above and the note thereon, and 6: Tar: in y. I below. -5.9. For the use of 172A, compare 4. 3 a above ; for that of Haa: compare 4. 4 a. 71147 qiart: Compare 2. 5, above. --v. 13. 779: Amara mentions (II. 10.16) this word as a synonym of common (ordinary or vulgar) people : 1EAN 47: ; and at III. 3. 105, he gives that word the additional sense of "a fool", hentai garotat. His com. Ksīrasvāmin explains the word by saying qraf ta: 2729731e4'7a: 1 The word thus means "the people in general" as opposed to those occupying the higher grades of society.- Compare also न पृथग्जनवन्खुशो वशं...गन्तुमर्हसि (Raghavamsa VIII. 89). ADIIYĀYA VIII. - Attention may be drawn here to the fact that the order in which the Pandavay and their wife present themselves at the Court of Virata, differs in the Northern and the Southern Recensions. In the former (which is the one that is followed in our text) the order is :- (1) Yudhi., (2) Bhima, (3) Draupadi, (1) Saha., (5) Arjuna, (6) Nakula ; in the other it is (1) Yudhi., (2) Bhima, (3) Arjuna, (4) Nakula, (5) Sahadeva, (6) Draupad. It is difficult to decide with certainty which of these two 15 o'der. The sequence in which Yudhi. questions liis brothers and wife regarding the guise they would cach adopt, towards the beginning of this parvan 4: (1) łumself, (2) Bbima, (3) Arjuna, (4) Makula, () Sahadeva, (6) Draupadı. The order in Kcmendm's Bharatamañjari (11,29 T) 15: (1) Yudhi. (2) Bhima, (3) Draupadi (1) Sahadeva (5) Arjum () Mabula. Vexi, mention 193y be incle of the Javanese Virsi.parsan ( ed. by Juny boll p. 17 1.) where the sequence lappens to be (1) Yudbl., (2) Bluma, (3) Arjuna, (1) Draupadi, (5) Sahadera, (G) Nakul.. Finally the rix persons are ·28 NOTES 19 The varying also referred to, one after another in our Adh successions may thus be shotyn Text Yudhi's Southern querry. Recension Ksemendra Javanesc Version Order in Adhyay? XÍT Y Y Y Y Y B B B B B B D A D A A S N N S S А S S А s. N N D D N. N. D. to Luders (Grantharecension, p 54) says that it is hard for him perceive any trice of ancientness in the perverted sequence " of the adhyayas in question in the N Recension Here, he thinks, "the poet bas of a purpose, placed Krsna (1 e Drupach ) third, in order to avoid monotony, and the very similar narrations of Nakula and Sahadeva have been separated by the intrusion of the words of Arjuna' Be this as it may, if the N. Recension errs, it does so in the company of Ksemendm, and with regard to the other Recension, much evidence has been accumulated, which throws a shadow of doubt ngainst its once postulated genuineness For instance, it would be sufficient to refer to the huge dimensions to which the num? tions in the chapters under considemtions have been spun Yudin's narmtion in Nextends to 17 Slokas, in S it has grown to 50 Slokas, or if we deduct the Slokas which are marked as omitted in our text, to 41 Slokas It can scarcely be contended that these addıtional Slokas are genuine What does then this unnatural expansion show? Is it not that the Text fias been freely handled in the S Recension? And if freedom be indulged in one direction, an we not urge that the same might have been the case with regard to the arrangement of the adhsijas,--the point with which we are here ·ADHYAYA VIII 29 One may -VI -V4 -v. 6 more directly concerned ? The earlier freer narration concerning the epic heroes, such as I semendra and the N Recension testify to, might have been shuffled to produce the conventional narration of the S Recension also reasonably suspect that the general convention that men take the precedence of ladies in such matters has influenced the S arrangement of the adhyayas in question aisa1919=H7f5971417 (Nila ) pant (Visama )-For a similar description of a mi entering A town, compare Mbh III. 65 46 f, relating to the entrance of Damayanti in the city of the King of Cedi Compare v 8 below In both the places, a 5 must be taken to be applied to Janamejaya --Tiga Whitney had (in his Roots- Book) enclosed this form of the desid in square brackets, to indicate ats being one of the verb forms which though not yet found - and, for the most part, destined never to be found in recorded use, are prescribed or authorised by the Hindu grammarians In the passage referred to in note on v 1 above, it is from the palace that the queen concerned first sees Damayanti, in the guise of a Sairandhri See v 4 above प्रवविधान् (दासान) The एवम् here must be taken to refer to the other servants to be supposed to be standing round the Vinta queen, kaikeyi - 10 T770917974 (comm ) the anhia (Apte) Arj and Vi ama rend TTEFT, the latter explaining it as gazelor 61 -ejer is explained by Arya पसरासिदते or मांसर -निगम्भीरा-शिपु राम्दयुद्रिशामिषु गहना (Nila) for p1t: Ary substitutes as an alternative explanation * and quotes in support a verse from the सामद्रलपण Ti ama gires the latter explana tion — -पडुनता प सु नागिमाथि यथापनसस्तनरुमारिकासु उत्ताना ( Nila ) साटिका. क्षिमुमारिष्टेषु मायाप्सयपादयधु वा नगरपाद्वयनितम्ययनोभिन्नता वा ( Ary) TYT37°112872 14TIFFIPTIPIA777411 (1una AM 9997 1949 19577 FI7 479 fann nafas att varat 4*71 95919ail at (471 (Nils). The other comm offer slightly varying cuplanations of these "five places The Vi aina quotes in this connection a serse to the following effect पाणिरादतने सन नेप्रान्तोन नमानया । नागदाधगेष्ठ- सन रफ्नोऽयम मपन् । Such a description as a given in this and the followin: verser seems to have - S - 9 ·30 NOTES. been a much favoured one, and applied, rather indiscriminately, to other members of the female sex. Thus in Mbh. I. 175. 13 f, Nandini, the cow of Vasistha is described as being षडुन्नता and पञ्चसमावृता, though the explanation of what these "six" and "five" things are, is necessarily different. —v. 11. part-- In addition to the explanations (for which, see PW and Apte) which are given of this word by the commentators, the com. Visamapada offers a new one : ART...... siqa gota TMT अपस्ता षोडशवार्षिकी च and then the usual one वर्गेन वा रुष्णा !-काश्मीरीव नुरङ्गमी । कश्मीरदेशोद्भवा तुरङ्गी जान्या सुन्दरी भवति (Visama.) The word काश्मीर occurs in the Fazileru and in the fazatena to Pāṇini IV. 2. 133 and IV. 3. 93 respectively. -v. 12. HTX Thus Al, and also the comm. Visama. and Arjuna, (the latter as an alternative reading.) मरालो हंसः तस्येव पक्ष्मणी नयने OEM: (Vişama.). The word can also be taken as an adjective, mean. ing soft (Apte.) -v. 14. 378rget &c. The first three are Apsarasas. Elsewhere in the Mbh. the first of these is spoken of as the wife of Ikşvāku, and in the Rāmāyaṇa, as wife of Visāla. For this and other Apsarasas mentioned in this line, compare generally, Hopkins, Epic Mythology, 1915, p. 159 ff. file it does not appear to be specifically mentioned in the epics as an Apsaras.---The meaning of the last quarter of this Śloka acuit: 97178:1 with its connection with the remaining v. remains uncertain.--The text has had here, as a third line 2541 qat famourarearat di HARI TT I This line is found in all JSS and Idns, but being the third line, it naturally raises doubts regarding its genuineness. The line contains nothing new or specific, and appears to have been added under the notion that the tiro lines 3297 &c. and Feeruit &c. as they stood are unconnected with the proceeding text. But y. 13 sliovys that this is not 60. Are you any yaksi, or a goddess......or an Apsuras (136)? The mention of the last leads to an enumeration of the more prominent of them, and 14 i continues the trend of the question as to whether Draupadi was an Indrāni &c. This would show that the line above referred looks suspicious, and, being the third line of the S'loka, the suspicion is heightened. It is therefore relegated to the appendix.- As illustrating how single lines creep into the text, reference may be made to two other aes in this adhyāya. The firnt v. of 1 ·ADHYAYA VIIT 31 this adh Lad had ont such line, containing attributes, all except out going with the hair of D The second 19 inmediately below D days she knows how to make garlands A line was put in here detailing the different binds of flovers, of which garlands are made These lines have dropped away on the evidenc* of the ISS themselves That saclı surreptitious lines have very much disturbed the general arrangement of the text in the earlier Edns viz. that of one S'loha generally containing one complete idea, is apparent by glancing over the earlier and the present texts. To give one instance only Idn', v. 19 contams two different ideas, the former line contains somethung about weaving garlands, and the latter about D's having served Krona's wife v 20 a contains an idea very similar to the last, but 20 6 runs into a different topic This awh sardness of the Slola arrangement is due to fal e line liaving been admitted into the text, whuch, thanks to our VISS, art now mostly eliminated, giving a connected, i e an easy and natural Siola arrangement, each śloka becoming the vehicle of a complete, independent thought --V 18 31974, good things for the use of 1149 as a noun, see PW, which quotes (as an adjective ?) aa aa cara under સુશોભન - 20 ff The text here (up to v 25) seems to have been much adulterated 20 6 and 23 b practically repeat each other 73747 saat being almost common to both lines. vv 21 and 22 hrve also much in common, though the former refers to women, and the latter to trees रातल पश्य मम वेश्मन of 21 a repeats itself in पश्य मम वेश्मनि of 22 a, and Hik 54 Fre 18 again common to botlı vv. 24 and 25 convey the same idea, expressed from different points of view, the former referring to D's looking at other men, the latter to other men's looking at D l of the tifo Slokas 19 again a repetition of each other. ---26 F1, a crab (PW and Apte) 4591377 vanj (Nila) जर घरो जन्तु 'खेकडा ' इतिप्रसिद्ध (Sarvaj) वेगसरी अश्यतरी कुरुवरी जाचरी (Visama) Regarding the female dying while or after giving birth to her offspring, compare also तयेद मा ते परिरक्ष्यमाणामादास्यसे कटकीय गर्भम् (PV) -VP 27 fp The reply of D. seems again to have suffered at the hands of interpolators 27 ' recurs in 296 with only a sight change, and is possible that 28 a, containing the mention of the natit, ·32 NOTES. whose sons are her husbands, has been inserted later through a misun. derstanding of v. 30 b.- Nila. explains geram ayet much differently: दुःखा दुःखवती अतिदुःखदा च अह परपलीत्वात् आरा सिंहीव सिंही परेरनाक्रमणीया । amuoja aišê a41 582&ignisici faa: 1 But the words, naturally enough, mean "I am forsooth, (a woman) difficult to deal with : I am not to be lightly treated." --5. 30. The person that would covet me (just as he would covet) other ordinary women, would, there-after, that very night find himself transposed into a different form." That the spirits and similar beings have strength and do their deeds at night is well known. Compare their epithets Naktamcaras, Nisācaras. See also Hopkins, Epic Mythology, pp. 37 and 43, ADHYAYA IX. song. --v.1. भाषा पा समास्थाय, This indicates that the language spoken by the cowherds vvas different from that usually spoken by other per- The sister epic Rāmāyana has also a passage (V. 30. 17f) where the language has been adjusted to the level of the person spoken to. Hanumat is on the point of presenting himself before and addressing to, Sıtā, and he decides to employ in speaking with her, Mânusi samskrtā vāk, which he constrasts with the sanskrta văk of the Drijāti. Though Jacobi understands in his Rāmāyanı, p. 115) this last word in the sense of "the cultured or educated", and compares them with the sistas referred to by Patañjali, still the word Dvijāti is capable of being perhaps understood in the above passage as meaning a "bird". However, it is to be noted that the language of such people as cowherds &c differed from that of the common higher people. Jacobi emphasises, in the passage referred to aborc, that the Innguage of the former is never in the epics called prākrta. It may also be mere tioned that the word 11 occars in the Nirakta, and Panini, in the sense of a language, distinct froin that of the Vedic Sambitás. In ·ADHYAYA IX. 33 later literature, 4171 means a language, distinct from the classical Sanekrit. (For references, see PW; compare also Bhandarkar, Wilson Philological Lectures, p. 30; Weber, His. of Sans. Liter., p. 176 £.) -394€. The augmentless imperfect is by now a common phenomena of the epic text. 5. sfizart:--This seems to have been applied as a proper name from ancient times. Thas, a reference to the PWV shows that this was the name of an author of a Rigvedic hymn. Nila. says अरिष्टनेमिः अप्रतिहतचकोऽस्मीति गूढोऽमिपंथिः। Visarma. says अरिस्य अयमस्य देवादा. पततः नेमिनिपेशा देवज्ञल्लात् । But the reason of Sahadeva's having this particular name is possibly some thing different. Among the various meanings of the word 312, Amara mentions (IL 9.53) that of nie, and his com. Kšīra. explains it as a fira Balent mai **17. The same authority explains elsewhere (1. 10. 27 ) the art of a well as त्रिका, which the com. Mahesvara explains अन्ते रज्यादिधारणाय दाम्यन्त्रम् । नेमि therefore may well mean any mechanical contrivance; (compare - Podry of Kālidāsa in Meghadāta II. 114) and the word afzala may signify one who possesses some sort of contrivance employed in dairy proluce. It may be added that in calling himself a Vaisya, Sahadeva is but voicing the ancient prescription (e. g. as laid down in Manu, L. 90, and Bhagavadgitā, XVIII. 44) that the care of animals is the particalar duty of the Vaišya caste. -v. 88. ON&c. These questions in a, b, seen out of place when Saha. has already said in v. 5, above that he was the Superintendent of the live stock of the Kara.Pāndavas. 8 a, b is a repetition of 6. 10 a, d above. It would also be seen that vy. 9 and 10 are redundant, the main statement haring occurred already. —, 10. For the meaning of arane see note on 3. 7, above. --v. 14. This verse also occurs at 3. 9, above. It is difficult to decide what its original place is, whether here or at the earlier place, or as a third alternative, whether it is an interpolation at both the above places. -v. 13. APART (717:). It is difficult to decide what form fafia is. If it be regarded as nominative plural, masculine, there is no correspending noun, unless we anderstand 17: or 1114:. The last two lines are self-contained and independent of the former two lines. The form should have been fantast, corresponding to partia in , and 5 M ·34 NOTES. going with Aghia. Unfortunately none of the comm. notes the reading rahisar of our text, which is found in EFLM. It is perhaps this archaism of the form, which has brought about its transformation into विमिश्रितान् and that of the whole line into सवर्णवर्णस्य विमिश्रितान् गुणेः।- Whitney notes that the nom. and acc. plu. neu. in 871 (instead of sma) is a phenomene confined to the Veda, (Grammar, Section 329 c.) for which see also Macdonell, Vedic Grammar, p. 260. Micheleon discusses (JAOS, 25, p. 103) two similar cases of acc, neu. plu. forms in 378 met with in the Rāmāyaṇa. It appears best to regard Alstar as an archaic form, being nom. plu. neu. of Afan, caused no doubt, by metrical considerations, but resembling similar old i. e. Vedic forms in 341. ADHYAYA X. -- 1. ecgart-“ a mighty or powerfully-built man." #71969: (Visama.) Compare al tai er till papaifa# (Mbh VIII. 44. 16) with reference to a Vābika woman.-- farat 2. Thus AEFM. That the idea of standing (1. e. taking a pause ) is necessary is shown by the com. cf Arj. who suggests that fun is to be understood. Nila. also does the same.--* rampart, mud-wall (Apte.) Compare also Mbb. VIII. 44. 12: Toready, where Nila. explains ng = Tirag! The word is explained by the comm. of Amara as gradska gra (Ksina.) aftet allein (Mahe.), and is to be understood as referring to the wall that encircled the Virāta toin, to defend it against attacks.ofagay, Compare 6. 1 c, before. start ya 5-the two bright, gold bracelets (in the two hands), sy being the object of slags. 812= gold. arifies mag well be taken as an adj. (Compare also the final supplement in in PW.)-goes with us in the preceding line. Nila. explains differently : कम्यूनो शइसानामुपरि कम्यपरि हाटके कनकमपे पलये च परिमुष्य । -v.2. गतेन भूमि समिकम्पयन्-compare धीरोदना ममयनी गनिर्धरित्रीम् (Ut. tararāma. VI. 19.)

·ADHYAYA X 35 --P. 3. Fall, disguised because of the vow. See also v. 14 below. Amara mentions TFF as one of the meanings of the word #9 which originally means a particular sacrificial vow, and then a vow in general. Later lexicographers assiga to this word the sense of ETT and 4, all these senses being evidently based on the primary sense of & VOW. -4.6. The first two lines are much cryptic, but may be construed thus : (अयं] च अन्यथा परिधाय [नाम ] स्रग्बी मुकेशः [सन् ] यथा धन्दी कवची ath (747) Arta Were this person to dress himself otherwise, viz, to bedeck himself with garlands and to arrange his bair in proper manner, he would then pass very well as (a warrior) having a bow and arrows and an armour. -The last two lines are to be understood as directly addressed to Arjuna. p. 7. ſej579: desirous of transferring (to other shoulders the burden of carrying on the government.) अमात्येषु राज्यमारं न्यस्तुकामः (Nila.) atat, by thy prowess. --. 8. The quick change in the rhythm, corresponding to the different actions implied, is strongly felt in the first two lines of this verse. --v. 9. Tablol. Whitney quotes a number of similar geronds in Ft from compounded roots (Grammar, section 990 a ;) sach forms begin, according to him, with the Atharvaveda, and abound in the Hubsequent vedic and epic language. See also Holtzmann's Grammatic Supplement from the Jahābhārata to Whitney's Grammar.--The tone of dejection in the former half of this v. is self-apparent; the latter half is a rejoinder to the king's words in 7 c and d above. -. 10. wyganta &c. See 7. 11 above. - v. 11. The Edns and their corelated BISS had here two lines which stated that the king took the assistance of women in satisfying himself that Arjuna really stay what he pretended to be! These lines are now relegated to the Appendix. v. 12. marta 77 9059: [frama] Thus AEFM. This leaves no doubt, that in order to get rid of the rather startling state- ·36 NOTES. inent that men also leai nt dancing, singing &c. from Arjuna, the line had been perverted into प्रियश्वतासा स बभूव (पाण्डव )। rius See note on v. 3, above —THF, keeping him self under complete self-mastery af met 97 Batati = those that moved in the king's court, and those outside that circle am also means a spy , compare 24, 5 a, below. --v. 13 ADHYAYA XI -P 1 austiett The word 11377 is retained in its onginal form here and in 11 a below (and is not changed to 1737 as the rule requires at the end of a compound), evidently for metrical purposes, which also necessitate the unusual Atmanepada gent in the next line, and the Parasmaipada sta in 3 a below -94577 see note on 7 13, above --agfraunea que, compare, for a similar idea, Śisupālavadha I. 2 - 2 feta The MSS vary between the augmentless and the augmented imperfect --v 3. Tor fela see above on v 1 The first line may be translated thus He has firmly set his eyes (Earlsta) on (my) swift coursing steeds, and so he should be (second line) This is probably the first verse in our present text, the unity of which compare, note on 8 14 above) is broken by tiro different ideas. The first two lines report Nalula's doing and words : the last two contain Virata's words The foriner half is omitted in the S cl, but this omission counts for little since the idea is present there, but 18 expressed in quite different words The latter half of this verse is nearly identical with 6, 101, and d, above If therefore the present c and d are to be regarded as a reminiscence or repetition of a former tort, « and b stand out as unconnected with the text and are thicrofore open to be regarded as interpolate In that case, it may be presumed that in the original text, shulc the hin: was thinkwg as - 4 ·37 ADHYAYA XIL to who the person was, Nakula approaches him and begins forthwithi to announce himself as in v.5 f. -~~r. 6. प्रतिपत्तिम् = दोषनिराकरणकारम् (Nila.) अदुष्करणम् (Visama.) दुष्टाना afaatan- (I know how to deal with the naughty (of them). -v.7. 27., 22: (Visama.) There is no reason why the word should not be understood in the usual sense of "conveyance" and the whole line interpreted as "With me as the driver, no conveyance will bolt or shake much." 31 mare. Visama, remarks : 671 917 मदवद्यात् खीस्वभाराच दुष्टा संभाव्यते। . 10. The touch of considerateness conveyed in the latter half of this verse is much appealing. In I. 15 before, Yudhi. has said मत्स्यो विराटो बलवानभिरक्षेत्स पाण्डवान् । —v. 11. Parasti see note on v. 1 above. By = Secretly (Apte... Az&Fl. The want of augment and the change into the Atmanepada is to be again noticed. - Peta: It may or may not be intentional, but, there is a striking contrast between the servants of the Pandavas living happily (naht:, 4, 53 abore) and the P. themselves being Regiferar: as mentioned here. ADHYĀYA XII -With this Adhyaya begins a new (sub) Parvan, made up, in our present edition, of two Adhyājas, viz. this and the following one. In the former editions, homerer, these two Adhyayas were combined into one. The present arrangement of having tro Adusisus is on the evidence of ADPU, and the reason why this arrangement is followed is this : the arrangement of the Adbyiyas as prescated in these and otber allied MSS. enables us to have exactly that namber of chapters for the Virštaprian that is enumerated in the Partiamgmahaparran, just as the text, on its nameric) side, of these USS. enables 174 to hare saty nearly, the number of Slokas edun-rated in the same ·38 NOTES. authority for the Virātaparvan. The numerically bloated character of the earlier ed tions thus vadishes under the torch-light of superior DISS. themselves. For the details of the number of Adhyāyas and Slokas of the Virātaparvan as presented in the earlier Edns, in the Parvasamgrahaparvan and in this our present text, see, specially, the present writer's paper entitled "Oar Mahābhārata work : a Prospect and a Retrospect," published in ABI, Vol. 2, p. 155 ff ; compare par ticularly, pp. 161-3, and the note on the total number of the Adhyāyas in the Virātaparvan, pp. 177-8. --The present chapter is called in the MSS strumpiai 41977: for the meaning of which, see note at the end of this Adhyāya. -56. 1 and 2. It is rather surprising that this formal question and reply should occur at the beginning of a small sub-paryau, while they should be absent at the commencement of other major parvans, e. g. the Sabhā. -v. 3. oldawnica. The Visama. has a detailed explanation of this king तृणविन्दु, तृणविन्दुः श्वेतपर्वतनिवाती राजर्षिः। वर्षसहस्र गते तृणापविन्दुना प्रतपारणं चक्रे अतस्तृणबिन्दुनामा । यस्यान्वये विशालो राजा यो विशाला पुरी निर्ममे । अत्रानुवंशश्लोको भवति । तृणयिन्दोः प्रसादेन सर्वे वैशालिकाः नृपाः। दीर्घायुषो महात्मानः वीर्यवन्तोऽतिधार्मिकाः। This last v. is found at Rāmāyaṇa I. 47. 18. But the Bombay and the Kumbhakonum editions read 275RETHES It will also be seen that the com. calls the last an aparpet, which, however is not 60 designated in the editions of the Rāmāyaṇa. The Mbh. has some such Ślokas, specifically called 347. (e. g. at I. 95. 8, 27, 30 &c.) The authenticity of the reading aralin a given by the coin. Vivama., is however, borne out by evidence of the Purānas which have preserved this Sloka in their text. Thus Vāyu (Anandāsrama Edn., 86. 22) Visņu (Wilson's translation, p. 354) agree with our com., while the Bhāgivata (Nirnayas. Edn. IX. 2. 36) sapports the same contention, It is evident therefore that the text of the Rāmīyana has been altered at this particular placc.-A sage quifery is also mentioned by Kalidisa (in his Raghuvamsa, VIII, 78 f) as having carsed the nyroph Harini to become a human being, who accordingly beame the daughter of Bhoja-Vidarbha, and later, 89 Indumati, the wife of Ajr. The form arifemale has been mentioned by Patanjali in loir Mall blitasa (Vol. II, p. 276, Kielhorn's Lon.) in connection with a Vartika on l'anini IV.? 25. linally it may be mentioned tlat a Tori@tage ·ADHYAYA XII. 39 and a lake, bearing that naine, and around which is the Kamyaka forest, are mentioned in Mbh III. 264. 5, and 258. 13 respectively. From the evider ce of the Vāyu Purana, it appears that pulang was & king of the Vaivasvata-Manu line, son of 94. His son is fears, the founder of the Visālā city. The Bhāg, calls him the son of , and adds (along with the Visnu P): त भेनेऽलम्युपा देवी भजनीयगुणालयम् । .......... विशाल शून्ययन्धुश्च धूम्रकेतुश्च तत्सुताः । विशालो दशकद्राजा वेशाली निर्ममे पुरीम् ॥ Though the geneology of Trinabindu is thus pretty certain, still the reason why he should have been mentioned here, as having given a boon to the Pāndavas remains obscare, as also the statement (in the passage of Vanaparvan, referred to above) that with his permission (अनुज्ञया) the brothers went out on a hunting trip.-धर्मस्य च महात्मन:- See 1. 8, above, and the note thereon. qut here means Yamadharma, the God of Death and the progenitor of Yudhisthira. 547– It will be seen that in Yama's boon referred to immediately above, there is no explicit mention of the fact that the P. would all live together. The statement that it was so proceeds therefore from the narrator. The absence of any such statement in Yama's boon in the Vanaparvan seems to have proved a stumbling-block to many, as the substituted readings in 3 71 show, which all try to get rid of the word 957, the reading adopted in the text being that of ADFM. —v. 5. 379965991: BTRETH = the art (lit. the heart or essence) of gambling Compare वेदाक्षहृदयं कृत्स्नमई सत्यपराक्रम । and #177TEUTTARGI . 1 Bbh. III. 79. 19, 20. soppal-Amara mentions this word as a synonymn of gambling : पूतोषियामभवती रेत पण इत्यपि (ता. 10 45.)-त्रयानिव द्विजान्. This refera to the pappet-shows, which eren now, survive as a form of popular ainusement, more especially in villages and smaller tosins These poppet-shots seem to have existed as a means of amusement from - very carly times. Thus, they lie at the background of the simile, embodied in that deeply impressise verse of the Bliagaradgils : इस गांभूताना होनुन मिति । भामपन्सयंभूतानि पन्प्रामानि मायया ॥ (18.61) ·40 NOTES. p. 148). "A bird tied by a cord" is, it may be mentioned by the way, referred to in the Chān. Up. (6. 8. 2) in the passage 941 a: a प्रबदो दिर्श दिशं पतित्वा &c., and this passage has given birth to the सूनबदuplat414 (for which see Jacob's "Popular Maxims," III., --To return to the puppet-shows, it has been contended that they were the fore-runners of the Indian Drama. For this aspect of theirs, see S. P. Pandit's notes to his edition of the Vikramorvasiya, p. 5 f., and Sten Konow's Indian Drama, (1920) p. 46 and f, and the liternture quoted there. See also Hillebrandt in ZDMG, 1918, p. 231. --. 6. 7-9...9918 gala. This explains the boon sought by Yudhi. in his first interview that money won by him was not to be kept in arrears. See 6. 13 c, above. --v.7. salaria ( HIRIA ) fait la plomatı Most of the MSS. in company with the Edns, (FM are the only exception) have tried to hide the fact of Bhima's stealing the flesh &c. by substituting a word, conveying just the opposite meaning ! qur gaftairat 2741 aa--(She) behaved (after all, i. e., in spite of her secretly attending to them in every respect) as though she was unacquainted with the Păņdavas. The construction of the two lines would be: तान् सर्वान् भर्तृन् निरीक्षन्ती तपस्विनी रुष्णाऽपि पुनः यथा अज्ञाता इव तथा चरति । तपस्विनी = poor, helpless. Compare सा तपस्विनी निवृता भवतु śákuntala, IV. 30 (Nirnayas. Edn.) -v. 12. For the Hiatus between the two parts of a of this v. compare 3. 9 b = 9. 14 b, and 3 15 b, before, and the note on the lastnamed passage. For other instances of such hiatus, in addition to the autborities already quoted, see Hopkins, Great Epic, p. 196 £ ; Michelson, JAOS, 25, p. 98 f.; Whitney, Grammar, section 125 d. --This Adhyāya is called staatildainiara1t, which may be trans. lated as “mutually co-operating actions." -v. 11.

·ADHYAYA XIII. ADIIYAYA XIII. For the new arrangement followed here with regard to this Adhyágn, see the note at the beginning of the last Adh. This Adh. prescats another question of importance. It is this : before the Virita king calls upon Bhima, now his Sõda, to fight the duel with the athlete Jimáta, referred to in this adh. our AFM, which are the main basis of our text, hare a line which says that before Blima was so called upon, the king first ordered his Sīta (Kicake) to fight with Jimūta, but on finding that Kicain was no match to that visitor-athlete, he next invited Bhima. This incident is totally absent from the other MSS, and in the S. Recension. The qaestion is therefore whether it is an interpolation in AFII, or whether it wns, accidently or otherwise, obliterated from the other MSS. The mention of this Kicaka incident bas also the effect of dividing and sometimes repeating the description of the doel.—That Kicka icas called the Sata of Viráta and was a powerful man is apparent from other references to him in the present parvan. See, in this connection 15.21, 16.17 1f, and 14. 9 below. He is also in 14.3, 16. 53 called the 8779ląt of the Virata king. Compare also 21. I. All these facts combined make it probable that he was in all likelihood, regarded as a paragon of a wrestler, and as such, lie might have beer called upon to try his strength against Jimāta. But the question remains how was this inci. dent passed over in other MSS. It Fas 60 probably, to save him from this additional disgruce. It may also be urged that the omission may have occured in the archtype of our other MSS through haplography. See verses 13. 5, 6 in our printed text. It may also be arged that there is no reason why this mention of Kicka should have been added in the MSS. concerned or in their original. It cannot be denied that the text of AFM at this particular place is rather much corrupted. That is however no reason why it should not have contained this parmtion which on other grounds seems natural. It is for these reasons that the order of verses has been accordingly recast. -v. 1. ego 19.-. e. in the fourth month of the Pāndavas' residence in the Virata city. -ब्रह्मणः सुमहोत्सवः शरदि नवधान्योत्पत्तो सर्वेः क्रियते स च देशविशेपे प्रसिद्धः । (Nija.) बह्मण उत्सवः शरदि कर्तभ्यो देशविशेथे प्रसिद्धः । (Sarvaj.)' HET: R1964 (Virodha.) Ksemendra has rendered this particular statement as AT#4171 (IV. 515.) I have tried in vain to find out if a 6 M9 ·NOTES aanraa be mentioned anywhere else, nor am I certain that the celebrations which Nila. refers to, as held in the autumn include wrestling as one of the conspicuous itemas. - v. 2 and 3. Two lines have been omitted from the text here: (1) FART TETT T1 &. and (2) afalagi lahi: &. and relegated to the Appendix. The former of these looks almost like an explanatory sentence intended to explain the ब्रह्मणः सुमहोत्सवः immediately preceding, as also the difficulty attending it as referred to in the notes, by saying that it was like the celebrations in honour of Pasupati (<šiva.) This line is wanting in the S. cl. If this line therefore drops away, and as I think, it ought to be dropped, the second line aparate becomes unconnected, and the third line of that Šloka. It will also be seen that वीर्योनदाः = महावीर्या: in 26, and बलौदया: is almost a superfluous epithet after 1474T: and Agriai: These two lines are therefore transferred to the Appendix as interpolations.-FT farger: The story of these Asuras is mentioned in Mbh III. 173. 2'ff. A Mabāsuri Kālabā, after a severe penance, obtained from Svayambhū two boons for her sons कालस (क) आs, viz. सुतानामल्पदुःसता and अवध्यता .... सुरराक्षसपन्नगः, and an impregnable city called foraggr. Arjuna could defeat them only after great difficulty and with the favour of Rudra. They are also called Fredat: (as in our S. cl.) But it is doubtful whether the prsa (or 97899) tribe can be identified with the Kāleya, as Hopkins (Epic Mytho. p. 185) and the PW (s. v.) have done. The last kind of Asuras are defeated by the gods of the heaven after the sage Agastya had disclosed them by drinking off the sea, where the demons had hidden themselves. (See Mbh. III. 103.7 ff, and 105. 6 ff.) -v. 3. ववदाताः अत्यन्तनिर्मलाः सुष्टुयुद्धाः (comm.) लब्धलक्षाः प्राप्तविजयाः (Nila.) यो यदुदिश्य प्रवर्तते तत्तस्य लक्षम् (Visama.) -1.4. faga Thus AFA. "None vould face (lit. stund up to bima)" as he was loquaciously walking in the arena. optative appears to bave as its primary office the expression of wish or desire" (Whitney, Gra. section 573.) For other examples, see, ibid 577. Arj and Visarma. read भावलगमानम् and explain it as आस्फोटनपूर्वकमुपसर्पन्तम् । -V. 5. 1491918. The Sāta is of course Kicka. Seo the note at the beginning of this Adhyāya. The following observations on a Sata in the Vedic and subsequent times are pertinent. Macdonell and Keith (Vedic Indes, II. P. 462f. f. 7.) say :- Sāta is the name of " The ·ADHYAYA XIJI. 43 66 a court official...He is one of the Ratnins, or Viras i. e. persons in the royal entourage......... The commentators see in him the charioteer (särathi) or 'master of the horse' of the king ............ Eggeling thinks that he was in the Brāhmaṇas at least, a miostrel and court poet, wbile Weber regards him as one who has constant access to the king. In the Epic, the Sāta serves as a royal herald and bard............ The words abanti, ahantya, ahantva applied to him in the Satarudrīya, denote his sacred character at once as a minstrel and as herald, a combination of functions not unknown elsewhere." Rapson in the chapter on the Purāņas (in the Cambridge History of India, Vol. I, (1922) p. 297) says: The Sūtas, the custodians of the Parāṇas, were a mixed caste, who were entrusted with various important functions in royal house holds. In the Brābmaņas, the Sāta is the royal herald and minstrel, and possibly also master of the horse." Being one of the king's Ratning, he ranks with the Commander-in-chief of the army. In the law-books he is described as the son of Ksatriya by a Brāhmin daughter. The Purānas say that he was born to sing the praises of princes and was entrusted with the care of the historical and legendary traditione, the Vedas being no concern of the Satas."...... -v. 8. PERTA = 19*49(Visama.) -v. 9. FETTE Feinta: (Arjuna.) Nila. has another explanation addition to this: यद्वा कक्षा रज्जु रज्ज्या पाटनमयान्मलेरड्गुल्यो पध्यन्ते इति प्रसिद्धेः 3959fidcat repl: 1 F, the mythic demon, celebrated in the Rigveda, against whom Indra has to fight. For Vſtra in the Epic Mythology, see Hopking, Epic Mytho. p. 129 ; Fäusboll, Ind. Mytho. according to the Mbl., p. 90.; for his Vedic description, see, Macdonell, Vedic Mytho. p. 158. The fight of Indra and Vrtra has passed into a simile in v. 13. below. -v. 10 agat....ilatag: For a description of a similar wrestling match, compare the following from the prose portion of the Gbatajātaka (No. 454 : Fausboll's edition, Vol IV, p. 81.) राजा भीतो "केन ने उपायेन गाहामा " ति अमचे पुच्छित्वा "एते देव मल्लयुद्धका, नगरे युद्धं कारेत्वा तत्थ ने युद्धमण्डलं आगते गाहापेत्वा मारेस्सामा " ति वुत्ते चानुरं च मुहिकं चाति द्वे मल्ले सेत्वा " इतो सत्तमे दिवसे युद्ध भविसती" ति नगरे भरि चरापेत्वा राजद्वारे युद्धमण्डलं सज्जापेत्वा अक्सवाट (enclosure for the games.-trans.) कारेत्वा युद्धमण्डलं अलंकारांपत्या जयपटाका पम्धापेसुम्, सकलनगई संसुभि, पकातियक मश्वातिमकं पन्धिसु. बानुर-मुहिका युद्ध मण्डलं आगन्त्या वगन्ता गज्जन्ता अप्पोठेन्ता विचारसु. दस मातिकापि आगन्दा रनकवीडिं ·44 NOTES. दिलुम्पित्वा वाणसाटके निवासेत्वा गन्धापणेसु गन्धे......मालं विलुम्पित्वा विलित्तगत्ता मालमारिनो कतकण्णपूरा वग्गन्ता गज्जन्ता अप्पोठेन्ता युद्धमण्डलं पविसिंसु. तस्मिम् सणे चानुरो अप्पोठेन्तो विचरति. बलदेवो तं दिखा " न नम् हत्थेन छुपिस्सामी" ति हत्थिसाळतो महन्तं हस्थियोत्तं आहा- रित्वा चम्गित्वा गजित्वा योत्तं सिपित्वा चानुरं उदरे वेठेत्वा वै योत्तकोटियो एकत्तकत्वा बेठेवा उक्तिपित्वा सीसमथके भमेत्वा भूमियं पोधेत्वा पहि अक्सवाटे खिपि. चानुरे मते राजा मुहिकमलं आणापेसि. सो उहाय वग्गित्वा गज्जित्वा अप्पोटेसि (clapped his hands.--trans.) चल: देवो तं पोथेत्वा अटोनि सञ्चण्णेत्वा “ अमलोम्हि अमल्लोम्ही" ति वदन्तं एव " नाहं तव मल्लभावं वा अमलभावं वा जानामी" ति हत्थे गहेत्वा भूमियं पोधेवा जीवित्तक्लयं पापेवा बहि अक्तवाटे खिपि.--It may be noticed in passing that the Jataka description of the Wrestlers is set with formalistic details, such as the wrestlers' bedecking themselves with garlands &c. which are wanting in our epic text. The Harivamsa (Cal. Edn. (I. 87.) 4716 ff.) enumerates the various feats performed at a wrestling match (between Krşņa -and Cīņīra) in words almost identical with our present test: एवं संजल्पतस्तस्य ताभ्यां युद्धं सुदारुणम् । उमाभ्यामभवदोरं पारणाभ्या यथा वने ॥ रुतमतिरुतेभित्रै हुभिश्य सकसः । समिपातावधूतेश्य प्रमाथोन्मथनैस्तथा ॥ तावुभावपि संश्लिष्टो यथा शैलमयो तथा । क्षेपणेमुशिभश्चैव वराहोदूतनिस्वनः ॥ कोलैर्वजनिपातेश्य प्रसृष्टाभिस्तथैव च । शलाकानखपातेश्य पादोद्भूतेश्च दारुणैः ।। जानुभिश्चाश्मनिर्पोपः शिरोभ्या चावहितैः । तयुद्धममवद्रोरमशस्त्रं पाहुतेजसा ।। थाहाणेन शूराणां समाजोत्सवसन्निधौ । अरज्यत जनः सर्वः सोलुष्टनिनदोस्थितः॥ ..... भ्रामयित्वा शतगुणं निम्पिपेष महोतले । 11. घलेनातियलो = in strength, extremely strong:--अन्यो- स्पस्यान्तरमेप्सू, aiming at each other's life (lit. heart.) Compare: अन्तरप्रेप्सुना दीना रुदती रक्षसा हृता । (viz. मैथिली) (Rāmāyana, Gorressio, IV. 5.3) for which the corrospending Bombay text however has, रक्षसापहृता भार्या मेथिली जनकात्मजा। Tor अन्तर in the sense of heart (मस्तरात्मन्) See Amara III. 3. 118.--Or is it that he is, in our present passage, to be understood as mcaning a weak point (Pest), this last being also one of the meanings of this ·ADHYAYA XIII. ................. word? In this case, the passage would mean "each on the look-out to discover and take advantage of the other's weak point." This last sense gains in probability because, the two wrestlers have yet to begin their fight. -V. 12. संरज्यते जनः सर्यो निनादोत्तर उत्थितः | The whole mass of spectators was interested in them, (and) stood up, (to have a better view of the duel) being attracted by the sound of the fight. The former half of this v. states that the duel was begun. Nila. explains the read. ing of the Edns as : हाहीशब्दोचारणेन यज्जितस्य समुत्थापनं तत्सहितः । -Against this reading and explanation, it may be urged that the duel is not yet at an end, to decide who is vanquished. -~v. 13. वृत्रवासवयोरिव. See note on v. 9 above. -~-vv. 14-17. कृतप्रतिकृतः &c. रुतम् = क्वचिद्देशे निपीडनम् । प्रतिकृतं = तस्य मोचनम् । सन्निपातः- अगसंघट्टनम् । अवधूतं तेनेवदूरीकरणम् । प्रमायादय उक्ता मलशाखे। निपात्य पेपणं भूमो प्रमाथ इति कथ्यते । यसूत्यायागमयनं तदुन्मथनमुच्यते ।। क्षेपणेरिति । क्षेपणं कथ्यते यत्तु स्थानात्मच्यावनं हठात् । उभयो जयोर्मुष्टिकरोमध्ये निपात्यते । मुष्टिरित्युच्यते तज्ज्ञेमल्ल- विपाविशारदः।। ..-तलैः वनिपातः = धनवट्टढपातेश्यपेः।-प्रसृष्टामिः= अगुल्पः प्रसूता यास्तु ताः प्रसृटा उदीरिताः। शलाका is explained as ऋज्वी दृढा रुषा क्षिप्ता शलाका साङ्गुली स्मृता । & पादोदूतैः as पादप्रसारणेनाक्षेपः । प्रकर्पणापकर्षाभ्याम् &c. आकृष्य कोडीकरणं प्रकपर्णमुदाहृतम् । आर्पणं लीलयेव संमुखीकरणं स्मृतम् ।। पुरःपश्यात्पाययोश्चाम्याको भ्रमणं तथा । पश्यात्मपातनं वेगाद्विकर्पणमुदाहृतम् ॥ (Nila.) --स्वेहित 'humming from /स्विट् 'to hum' apparently onomatopoetic (Whitney, Rootbook.) The root under the form feary occurs also at Mbh. x. 1. 62 : विनर्दन्ति च पाञ्चाला: स्वेलन्ति च इसन्ति च । धमन्ति शङ्कला शतशो हृष्टा प्रन्ति च दुन्दुमीम् ॥ --V. 19. उत्पाय, having bounced forward. --v. 20. भामयामास पाण्डव: Compare सीसमथके भमेत्वा in connection with the description of the duel, referred to in the extract from the Jātaka, quoted above. -V.22. The name of the wrestler which is mentioned here casa. ally, was, in Edns and most of the MSS. woven into a line added to what is now v. 9 in the present text. --v. 23.- वेश्रवणो पथा: 1s Kubera, the son of a Brahmin Sag Visraras, lhis mother being DevavarninI (Hopkins) or lavila (Faus. boll). He chose from Brahman the guardianship of the North and.

·46 NOTES. lordship over all treasure. For this and for his relations to Răvana, his half-brother, see Hopkins, Epic Mytho, p. 142€, and Fausboll, ibid, p. 181f. Kubera already begins to appear in the mythology of the Atharvaveda, and the Sata. Brā., for which see PW. --v. 25,6. For the combats with animals, indicated here, and other amusements in which the warrior caste indulged itself, compare generally, Hopkins, Position of the Ruling caste, JAOS, 13, p. 118 ff. ---V. 28. तत्र तत्र समागतेः which followed him meekly wherever he went. -It will be seen that the concluding vv. of this adb. give a résumé of how the Pandavas served the Matsya king; those at the end of the last adh. (viz. 12th) are intended to show how the P. brothers helped each other mutually. ADH YAYA XIV. -This is one of the adhs. which, as the MS evidence shows, had received a very large number of interpolated verses, in three separate groups. For these verses see specially, the present writer's paper in ABI, Vol. 2. p. 173, and Hopkins, Great Lpic, p. 206. The present text of this adh, has 20 verses: Edn' had 54 y. SK also has 54 vv. (in two adbs.) the Southern MSS. have some additional vv. Which SK has not. Most of the ejected vp. which formerly formed a part of the text io Edn' are also not to be found in many of the S. MSS. (cf. the post. script at the end of the article in ABI, referred to above), though their place has been taken up by other verses of nearly similar purport. The evidence of the Com. Visamapadavivarana regarding the spurious nature of the vv. ejected from this adh is also instructive. There are no notes to any of the v. now relegated to the Appendix, though, surely enough, there are many places, where we should have expected them.

·ADHYAYA XIV. 47 . This (sub) pirvan is, from a general point of view, one of the bright parts of the text, though unfortunately, this part is marred at many places by interpolations, some of which are beyond the rauge of our present MISS. evidence, --\.2. 7447d. The Parasmaipada (instead of the classical Atmanepada ) form of the desiderative of thevi has already been noted by Whitney as prevailing from the Epic language. ---V, 3. The earlier edns and some MSS. have here a line which said that the events mentioned in the subsequent part took place, when the year had almost run out: afisait dapati -1.5. 977 &c. This line though wanting in our S. MSS. seems to have been present when the Javanese translation of this parvan was executed (C. 1000 A. D.) (Junyboll's edition p. 23, last line, the MSS reading cetāgai for Fialfa). The omission of this and the ff. vv., in S. has, in fact, the effect of making all the vv. directly addressed to Draupadi, and of curtailing the first consultation of Kicaka with Sudeşņā. -v. 6. गन्धेन जात्या मदिरेव. Thus FM as against जाता of Edns and MSS, which the com. Arj. explains as 9721 THURI. ARI means of a superior kind" and is an adjective from alla. The Com. Visama. also reads जात्या, and explains it उत्कृष्टा. Compare also PW. s. v. जात्य. -0.8. 49949 = 1117944 (Arj. and Visama.) Fyn. = It is extremely unbecoming that ... ... The formation of the word is covered by Pānini's rule Fuji 94. (V. 3. 66) where niat is explained by the subcommentator as प्ररुत्यर्थस्य परिपूर्णता इह प्रशंसा न तु स्तुतिः ।. It will be noticed that after proposing, in line a that Draupadi shcald be his servant, he quickly changes his mind, and says, in lined that she deserves to be his chief consort. -V. 10. f4:54. After having felt about to see how his sister's thoughts lay, with regard to the point uppermost in his heart. It was after this verse, that the big interpolated passage of twenty vy. was inserted. This is not relegated to the Appendix. Compare the note at the beginning of this adh. v. 11. After this y. Edn' had a verse Rarez &c. As the appendix would show, only the first two lines of this verse are to be found in the body of the text in our best DISS. Though they are thus 45 ·48 NOTES, found, the absence there of the other two lines raises a strong presumption against the genuineness of the former half itself, and so, that balf is not included iu the text. Its inclusion would make the 11th v. one of six lines, and evidence tends to indicate that an apustubh of threa lines, or a sloka of six lines is very likely to contain spurious matter. In the present case, the first two lines very probably were taken over in the text of our MSS. from the margin and then, to complete the śloka, the other two lines were added. Our MS A. presents here a concrete instance to our eyes, of this process of marginal additions passing into the corpus of the text. It has in the body of the text the first two lines only. But a second reviser or corrector after comparing finds erringly enough that the old copy has not the additional lines and so writes out in the margin the first two lines over again (with variants,) and com. pletes the whole verse with two other lines, which are absent from other related MSS. This shows how the test must have received accretions at each stage of its being rewritten. -v. 12. Translate :"OKıcakd ! You look upon me as a woman, fit to be wooed, (since) a Sairandhri belongs to an inferior class, and, because (my profession of) dressing the hair is an ignoble " one. -v. 13. भर्तृदारास्मि = भर्तृदाराः + अस्मि for similar elisions of the in the sister epic see, Bohtlingk, peculiarties from the Rāmāyana (BKSG, 1887) p. 214. PW regards (sub voce) s to be the corresponding feminine singular form.-graan: roar sim: Men's wives are tenderhearted or do bear love towards their husbands. -- . 14. it-For the mas. Sing, use of ar, PW. quotes sulfura दारे and गुरुदारे, -. 15 Acquatu: Thus MSS, Edns and Comm. PW. however suspects (8. V. TH) the form Tent to be probably & clerical mistake for es in another passage from the libh. -v.16 4 retro siliday. For tlus use of the future with al, the whole conveying the sense of the Imperativo prohibitive see, PWV. (under #1 with the future.) This seems to be comparatively a rare usc, confined to the two epics. -y. 17 191. Thus ABEFL31. "I am not possible to be won by thee." *** is to be regarded as connecting itself with the ide of ·ADIIYAYA XV 49 4 getting contained in gavs ut, in the preceding reports for a similar use of 1F7, compare एवं मनुष्यमध्येकं गुणेरपि समान्वितम् । शष्यो द्विषन्तो मन्यन्ते वायुद्रममिवेकजम् ॥ (Buhtlings, Ind. Spruche, 2151.) --FILI 154au: "Well, enough of this foolery.court not thy own death." Unlegy #1774 is understood in this way, the construction of the second line wonld be ते कुपिताः (सन्तः) वा साधु निहन्युः। मा अल व्यनीनशः। --Bnt the lise of At with the has, so far as I can see, no parallel, and are with] Start: probably adds no emphasis. PW. cites instances (s. v. Fira) where the sense glides into a peremptory prohibition. The use of साधु and 777 together intensifies the prohibition. — 397|197: For the retention of the augment, see Whitney, Gra. section 579e. and also Michelson l. c. p. 125. --v. 18. 3183595, see note on 31997k , above v. 8. "Not at all to be tolerated."-The use of thc prohibitive particle Ar with the present tense is peculiar, and to judge from our grammatical authorities, not met with beforc. The verse presented three lines. The last two lines are here made into one line as यथा निवेतनो थालतद्वत्त्वं कर्तुमिच्छसि । -V. 19. The Gandharyas can be in any place they like. Comnare, Hopkins, Epic Mytho, p. 157—ANETIH. 4174, a noun, mas. und neu.=973 (Amara and PW.) --v. 20. ETTE, the night of universal destruction identifled, in later literature, with Durgā (e. g. in Halayudha's Lexicon.) Thou seekest me as though with all thy might, just as an ailing person sliould long for Deathly darkness (to end his torments.) ADHYAYA XV. --5.2. The Edns and N. MSS. had between a and b, a third line येनोपायेन सैरन्धी भने-मा गजगामिनी । which is nothing but a mere paraphrase of a (941=lariga i 9417=451) M27 ·550 NOTES with a new attribute to Sainudhri added. It will be noted that the S, MSS, do not have this line. It is therefore removed from the text Thich comes to the normal two lines. 197919801794. Thus FM and very probably A. But in the case of the last MS, the reviser has used yellow pigment and changed the text to नाहं पाणजिहामि मे । केकेयि-The word is evidently connected with the name 99 of a tribe which, according to Macdonell and Keith (Vedic Index I, p. 185) "in later days, and probably also in Vedic times was settled in the north-west, between the Sindhu and the Vitastā. In the Vedic texts, the Kekayas are mentioned indirectly only in the name of their prince As'vapati Kaikeya." The use of at, in the sense of #1, with the augmented aorist, the whole conveying the sense of the (prohibitive) optative is peculiar. PW. (8. v. 7) is disposed to read in such cases #t for 7. Nila. and Edn' read the quarter as पाणान्मोहात् (edn' मोहात्माणान् ) प्रहासिपम् । Nila. explaining ÀFIFA sere famil--For the use of a with aorist, we might compare तमाह रामन् शर्मिष्ठा माधारतल्पे न कहिचित् । where, PIV. however regards न ११ necessitated by reasons of metre. --v. 3. f4it. Thus FM, our ugual best authorities as against af and fry of Edns and MSS. But later has a special meaning, which Amara (III 3. 156 ) expresses by 3914. 141 = Application of remedy (PW. and Apte,) and generally a device, a trick. --V. 4. TALATTAY19=Bearing iu mind her own object (viz. that the King might not fall in love with Draupadi.) That D. had already excited Sudesņā's envy in that direction, follows from 8 20, and 20-20.- att i e. Kicaka's.-JENA. SVISS, against palm of Edns, and Nila. It is but natural that D. should liave always presented a sad and sorry appearance the real nature of which might have been mistaken by the queen. Compare the long story of her griefs as narrated in Adhyāgas 17 ff, and the philosophic fortitude with which she has been bearing all that and looking to better days, as expressed in Adh. 19. ---In passing reference may be made to the plight in which Nila. finds himself io explaning the unsuitable reading zama. lle explains (aka ) 850071941: 91943 उयोग उपमं पागुचिन्त्येति योग्यम् । it he construes the r. as तस्य (1.1) गायाः (1.2) (l. 1.) 1997 (1.2) 774764 (l. 2.)--Such stretched explana. tions as are offered here and in v. 2 abore make it very probable that ·ÁDHYAYA XV. 31 Nila. had only second-rate DISS. before bim to go upon. As Against bin, the conn. Visama. offers much better text; compare its explanation of this y: स्त्रमधमभिसंधाय यदि एपा कीचक कामयते तदा मम मता एनां नामिलनीति स्वार्थः । यदि एना रहसि सकृदपि कीचको लभते तदा कामामिना न पांड्येत विरहेणास्या न म्रियेत इति तस्य कोचरम्यायः । एतदुमयमपि यदि न संपद्यते तथापि सेरन्यया उद्वेग एवं भविष्यति इति कार्यत्रयमभिसंधाय । --v. 5. #1194-The reading is accepted on the evidence of the com, Vi-ama; which quotes the v. ari g quite Portret ya(?) riguardista zareg18cot a garos 1 PW. bowever gives the form 9. on the authority of Sabçlakalpadroma and Medini. The word may mean either the fall or new moon day, or any festive occasiou in general -- The reading qaror Fi agrera leaves ay 24 without any particular force.“, T{7*** a $124. For the revelry in which the pricces and the Ksatriya caste in general, indulged, see Hopkins, Social Position, JAOS, XIII p. 118f, alho 124. For the gradual change in taste in such matters, compare the same aathor's Great Epic, p. 377. - p. 6. aga Arane. Mesolitude. As for ftare, Amara gives to it the sense of huga, enclosed or unrestrained, and the phrase means boundless solitude. निष्पतियन्धे एकाने (comm.) V. 8. The substituted variants in a of this verse reflect how the older taste and the grammar too have been transformed. The offending goat's, hog's and other flesh, and the preparations of venison have given place to merely " eatables of various kinds", and the apparently loosely standing and inconvenient 3044 was entirely removed. 37047 is of course to be regarded as an adverbial or conjunctional phrase, in the sense of "as also". PW. says (s. v. 394 ) "373947 often serves the purpose of copulation, and can be translated by "further". For other instances on this point, see passages cited there, --V. 11. ff. (to eud of 1.) The reply of D. contained in these w. is much interpolated. 11 a is repeated in sense mu 14 b (a 182478 THY PARTIY=CREU at ilaa.) Jluch of 11 b repeats itself in 13 a : 147 (ब) देवि जानासि यथा स.। Again तव पेश्मान भामिनि is common to 12 u and 13 b. tilattala allar un 14 b. reflects itselline fé 5j9grenit in 15 b. 441 # 11979: in 11 b. practically repeats itself in 13a. Theu it is to be noted that the reference to the AA (the condition) referred to in 13 bois superfluou-, bacause, the condition then agreed 1917 9911 ·52 NOTES Sin &c ( 8 29), and that condition is not being violated by Sudesna, Drau pnd's words in 8 30 being more ? warning than a condition --Freed of these evident mterpolations, D's reply might very possible have been thus न गच्छेयमह तस्य राजपुत्रि निकेतनम् । कामवृत्ता भविष्यामि पतीनां व्यभिचारिणी॥ कीचक मुकेश ते मूढो मदन र्पित । अ या प्रेषय कैकेथि स हि मामवमस्यते । In the second line something like यदि or यत or एवं स्ते has to be understood D meuns that after what has passed between h. and lier for her to yo would be a To against her husbands return to the interpolations, though such interpolations can be detected, and rightly stamped as such, the question is to what period they belong --whether they are anterior or posterior to the counting and fixing of the text as enumerated in the Parvasamgrahaparvin If the evidence of our best VISS is to count as I hold it must count, the answer would be that such interpolations are pre Parvasamgrahupar an Nay, it may turn out that the labor inus details outlined in the Parva Bi ngrahaparvan owe their genesis to the growth of such interpolations to guard agunst which, the text was once for all counted and fixed, with all the imperfections and interpolations accumulated till then being allowed to stand, there being no certain standard whereby to admit ol eject these compare also, notes, p 12 for the authenticity of the group of MSS which have become the basic of the text here, see especially, the present writer's paper 10 ABI, Vol. 2, p. 175 -- 16 Be a [ brass] drinking vessel It will be seen that in roine MSS and in Cans, the word has made way for its easier synonym Arj explains the word as कश्यस्य मयस्य इद काश्यम् कास्यमिति घटनादिविशेष । कास्य मधपात्र वा । कास्य. .पानपाने इति मेदिनाकार | Visama sayP कास्य सुगपानम् । क्ल्य यश्य तथा मयं । क्शस्येद निषेपणस्थान काश्य पान छाम्दस वाद्विन्दुयोग For कारय-au 10 toxicatin, drink, see PII Ihe nord is derived from *# a drinking pot (compare #filsaft atau Amara L. 932 ), and is referred to in Paun, Onndı Satr 3 G2--1944 resting place (like & Eaucer) lit A pullou 18 मा वरेरोन Tbus D only, and the augment wluch lere Lusses into the 9977t may or may rot be put Michelson LC « 121 jotes from th Jutati 111 uistince of T mth migmentle पानम. S ·ÅDHYAYA XVI. 53 imperfect, Whitney also l c section 579e, one from the libli This occins in a diferent (1 e Upajatı) metre at Mbl III 268.21 ( in the Jiydratha Drampad: Scene) in the following form यथा पाह नातिचरे क्यचित्पतीन्महाहा मनसापि नानु । तेनाय सत्येन वशीरुत वा द्रशास्मि पाय परिरुध्यमाणम ॥ --v. 19 galaga #1 går i It will be remembered that when Yudhi 16 overtalen by anxiety as to how he conld feed all the Bralımıns that wanted to follow him when he started for his twelve years forest residence his Parohita, Dhaumya advises him to praise the Sun god, (Vibh II 2 1f), and here too it is Sarya, whom Draupada first turns lier thoughts to, when threatened by danger Hopkins in his Epic Jlythology (p 88 ) says 'The Kura family is the object of special regard on the part of the (Sun) God, who gives Kuntı (?) a copper olish of inexhaustible food and saves Krina from Kicha ( here ) Гne ancestor of the Kurus, Sam varana is a devout San-worshipper" may 20 triangu an adverbial compourd—AAT STATUTE 1747 *21747- I'W quotes another passage from the Vhh निगापमाणा भतार सवावम्धम् । where the word is to be taken adverbially 19 ADHYAYA XVI y ? Ilie N MISS, and Lilns and among the S Clady ST hair an ad 1 tional lme hetsrpen vv land आरनु नव प्रेमा शोभिका य hand 7+ ishicb 19 wapting in the other s USS Because of this and also of the fact that a third line is always to be looked upon with suspicion, It is not included here It was probably intended to give a grammatical connection to v 2 But yy 1 and 2 are even without this addition, self-contained “Bedeck (lit disport) thyself as thou pleasest (Here there are) a gold neck-lace For F03 91787}, see 10, 1 before ·54 NOTES. -v. 8. मधमाधवीम, मधुपुष्पजा मदिराम् (Nila.) a sweet drink made of honey.--The Atmapepada P94F is doubtless caused by reasons of metre, as also the form facta in v. 5 below. -v. 4. Some such words as rytas &c, have to be understood in connection with the meaning of this verse.ra. Whitney (Grammar, Section 1087c, f) notices certain cases where the augment is irregularly placed. Thus he quotes अपलायिष्ठाः अपलायत and अपलायन्त, from the derivative stein 214, where the augment precedes the prefix परा=रला ; thus also the forms अवषटकापीत् and असंभ्रमत् , and our present case dia. This form however can be regarded as an instance of a double augment applied. +377 (augment)+77 gives the regular forin Bale of the fifth variety of the aorist, the ey in the beginning being tims added once again. The forın cannot be said to have been mused by metre. The Com. Arjúna. notes the irregularity: stilleja alcunia प्रागडागम: छान्दसः। But he offers an alternative explanation : प्रेपप्रातिपदिकस्य Ogrategis ar ETHI Thus also the Com. Virodha. -V. 5. For the form afmaist, see note on v. 3 above. -v. 6. aa or act is to be understool after the first two lines. -Our present verses 6 and 7 occur verbally in the Jayadrati Scene in the Vanaparvan (III. 268. 23 f) :- सा ताननप्रेक्ष्य विशालनेत्रा जिघृक्षमाणानवभसंयन्ती । .......d ........ जग्राह तामुत्तरवसदेशे जयद्रयस्तं समवाक्षिपत्सा । (सया समाक्षिप्ततनुः स पापः पपात शासीप निरुत्तमूलः ॥ FJSHMITT ANào Aricia 2749 7 taget i ............ -... #ikar &c. Trembling (because) she had been scirel lng lucaha, and was thereforu very much upset by that indignity.-T aruit? :-It is to be supposed that in the first inoment of her voguislı. hier thoughts turned to Yudhi, whoin she loperl to hind in the Councilhall. —8697.-\Vhitney, in his Root Books gives the formy it and I found in the Taitti-Amnyaka and the Brāhmana period respectively. - 10. Fi() ita a ninaifa: a: ypa: (7217 ) *: 31779 (97) al 319raga, immo* liere means "ready at land". Anura mmitions (II. S. 21,25) 377 and 17791• (aunching otliers) 19 ·ADITYAYA XVI 55 synonyms : युक्तमोपायकं लभ्य भनमानाभिनीतवत् । न्याय्य च निष पर ॥ Thto sente here assigned on the authority of Amara as being in keeping with the context is not far off from the sense of "active, dligent" (Apte) or that of "richtig " (PW.) It will be seen that the v. l. : might have been substituted because of this rather unusal sense of 991.igator 3917a. The hiatus (for which see, p. 40 before) between the two caranas of h seems to be responsible for the secon/lary rendering of the line into स कीयामपोवाह वातवेगेन (भारत)। अपाहत may be taken intransitively: the spirit bestirred itself ( lit. blen ) with the violence of (a gust of) wind. The root 21177 occurs intransitively in 97 Taía F9 759: fata 1961 63.47 below. --v. 11. 777 7 : Compare a fine of 1.7 d, above; Also Age 71 9127: Rāmīyana (IV. 17. 1) --v.13 UFP#1791. His eyebron was koit. Compare the phrase TFF 27., to be met with often in the epics and the Harivamsa (for references, see PW.) "Through wrath, he ground his teeth (lit. he touched his teeth with teeth) and knit his eyebrows" The reading in li. is based on AM andl', which show the whole line to have been transformed, probably because TFERTAI was an unusual phrase, and PPT SFF. Alat gives a grotesque picture. -v. 14. LATIT ZH. Thus AJI and F. The histus appears to be again responsible for the mas» of the various readings, all of which aim at getting rid of that grammatical phenomena - The existence of such hiatus as is preserved here and elsewhere, lends great probability to the view of Buhtlingk (BSGW, 1887, p. 213) "that every pāda (that is, every group of eight syllables) in the epic (sloka) might have originally been, as in the Veda, independent." He further continues :-" If however, the hiatus caused no offence in the epics and in the Lan-books, the question naturally arises as to why and then it was removed from the Veda in the most clumsy manner, at the cost of metre. The process was already completed by the time of the Rigle. daprāti ākhya."--The question of the independence or otherwise of crery part of the Anustubh sloka has a direct bearing on the printing of the epic text in general, and requires to be thoroughly investigatel. —v. 16 "Taking care to conceal her (real) personality, and unt to violate the pow imposed by (?-her husband Dharmı 1.c. Yuhi. ")" Nila. readz udrillar anıl explains it as 98441. Arj revis g14, und ·NOTCS, . Laplana: it (as going with FNT,) by saying #qr got 57712274 1 Another com. explains : आसंवत्सरमेव स्थास्याम इति भर्तृणां स्वस्या प्रतिज्ञा । The irord धर्मसहितम् occurs in Ramayana in similar connection: [पाली ] अब्रवीत्परुपं वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् | and लिङ्गमप्यस्ति ते राजन्दृश्यते धर्मसहितम् । IV. 18. 14, 26. --v. 17. Thus AFM. The com. Arjuna. notes the reading hai वेगेन म्वपिति मुख भूमिमुपम्पृशन् after explaining which, he adds अन्ये त्वेवं पठित्वा 9 9 ali &c. (as in the former Edns and MSS). The qy faqur is explained by some of the comm. including Visama. with reference to the foges of the kings mentioned in Manusmrti (17.54 ) It is however doubtful if this is what is meant by the ny f94-17 a may thus be trapslated : “They whose enemy never touched the earth with his foot, without heing lone to death." In other words; they who had no enemy on the carth hom they did not put to death. Artat is thus an euphemistic phrase in the sense of ic to live. v. 18. à Rouen. The reading is based on BE. So far we have had not a few instances of hiatus beti een two pädas. Here, we have an instance of a hiatus in the pāda itself. For other examples compare 17, 186, 18. ba', 19. 71,2 &c. and Bohtlingk, 1. C., p. 214. " but- -v. 20. धर्मपाशासिताः प्रतिज्ञापालनरूपधर्म एव पाशो रज्नः तेन सिताः पदाः । पिम् वन्धने इति धातोः ( Arj.) -v. 24. धर्मवेतसिकः The word वेतंसिक is derived from वीतंस, which last Armara explains as धीतंसस्तूपकरण पन्धने मृगपक्षिणाम् । and means a cher, slaughterer" ( Amarn II. 14,26 ) "a vendor of fleshı.” (Apte.) The word väão occurs later in our parvan, 45.96*. In Mbh. III. 190. 14 it is said व्याने चरिष्यन्ति धर्मवैतंसिका नराः । ibid, XII. 12. 15 says यदा कामान्समीक्षित धर्मवेसिको नरः । अधेनं मुत्यूपाशेन कण्टे बनाति धर्मराट् ॥ Thus धर्मवेतसिक means an irreligious man, who puts on the garb of a religious man, the sense approximating to that of the fag, mentioned by Amara in alınost the -It will be seen that this line is accepted into the text on the evidence of IEFGI.-Rip here means of thieve (Amaro II. 10.21) as against the other senses of an aborigine or one non-nryan. *n, in a liall of justicc. ---. 26. ta because of this insalıThe reading 4274 i4 preferred to $74, because to say after her fiers olenunciation that it was not proper for Kicaka to strike her down, fallu quite flat. same sense.

·ADHYAYA XVI, 57 1 --v. 9. fqię: dispute, quarrel.--I FERRIS R I what skill (in adjudicating of things ) can I sbow ? Amara mentions Fia as synonymous with qaiſaragods (III. 3. 205 ). and his com. Kșīrasvāmin ex plains thus : पर्यादिनः सामर्थं यथा-कुशलं कटकरणे । कुशलम् (neuter) cleverness, ability ( Apte.) -v. 32. Construe : रुष्णां एवं तु पूजयता तान् सभासदः मेश्य कोपात्त युधिष्ठिरस्य ललाटे स्वेदः आगतः। -v, 33. The a of this v. is repeated later more than once: thus, see 16.550. Faria, thou art ( declared ) free from guilt. 5. 35. This is to be understood as being in reply to Draupadi's pathetic appeal to the Gandharvas in vv. 17f. above. v. 36. radi, an actress ; a dancing girl (PW.), According to the showing of PW. the earliest occurence of this word is in Vājasaney Samhitā. Compare also the Vedic Index s. v. which says " A Sailāsa is included in the list of victims at the Purusamedha..........An actor or dancer may be meant " Amara mentions (II. 10. 12) the word as synonymous with नट । शंकालिनस्तु शैलपा नायाजीपा: शाश्चिनः । भरता इत्यपि नटाः । Of these six word, the derivation itself of the first and fourth is explained in two rules of Pāṇini ( IV. 3. 110, 111. Täterfall fity 7ze74's s and Futuna: :) With regard to the derivation of atana, Kisimspāmin, the commentator of Amara says :--Camara **: 324791 radi, the word occuring in the 7-91f Garia to Pāṇini, IV. 2.53. A fart is mentioned as a Rsi in the com. to Hemacandra's Abhidhānasangraha. Reportage occurs as the name of a Gandharva prince is the Mbh. and the Ramayana, and as that of a tribe, in Mārkandeya P. ( for re. ferences, see PW.)--The corresponding psssages in the Váyu and the Batsya P. kowever read #7F3:-- Yudhisthira's words Pratt arra contain a significant simile, the import of which should not be mistaken after this evidence, for which compre, Sten Konow, Indian Drama, po 1 -- gaat akal. Attentiou has already been draten (Notes, p. 51 ) to this and other fashionable rices prevailing among the Katrijas. -1.37. The exact significance of this verze remains obscure, the r. l. 37617 dal 1941 sharing the same fnte. tg fra FirūT (Ni'n.) .Irj.rcade Fridsmand TPI TU à Brati, the latter being explained 1872 ET 51177 anon 377 417 mar789 mig i 1991; i lle further adds: An 2015 NO 6 ·58 Norts. ने यध्या इति पाठे स एवार्थः । Visama. says : सर्वस्यापि उपद्रवणीया जटामुरजयद्ध- कोचकादीनां वध्याः। - 38. qua, through anger. —v. 39. The text ought to be corrected to at: 1791: FjT 1991 -Thus F only.-- 1997, her face with her eyes, 327 meaning an eye (as in 5955F ). The verse may be thus translated: Her face, weeping as she was, and her eyes, looked at that time like the orh of the sun in the sky, delivered from a line of clouds. The comparison is between her fiery face anıl the sun shining out, her weeping eyes being compared to the clouds still raining - raja--The feminine form ar=a line of clouds) is more common. — v. 41. Hiria. Thus again F only. “The augment-less solist forms, though very rare in the later language have the same value as if they were augmented, and are for the most part examples of metrical license. They are especially frequent in the epics (whence some scores of them are quotable )"--Whitney, Grammar, section 587 d. Michelson, 1. c. p. 125,6 quctes similar augmentless aorist forms gruntatait and Hangfart from the Rāmāyaṇa. --vv. 44-53. A comparison of this passage with the corresponding one in the earlier editions would show that the text has been much reduced here. For the lines omitted, see the Appendix. (1) The line Pana ar &c., seems to have been added by way of giving an object to PET9118 ( 46 b) and to explain ad ( 47 a.) But the line without adding any point to the narration has the effect of making the v. contain three lines. If the two-line arrangement be followed, the text as a whole becomes very mach perverted. (2) The same is the case with the line 478 417EU &c., apparently added to provide an object to ATT ( 48 b ), and (3) with the line aigut gear gear. Neither contains anything nen: indeed all contain repetitions or superfluous adjectives. (4) The same consideration has led me to transfer to the Appendix the line सर्वश्तेव माहेयो वने जाता निहायनी, a hard nut to crack for the Comment tators. Compare Arjunamišra's despairing words: gui qu1985 पारख्यातम् । परमातो भगवान् व्यासो घेद । But a little consideration would suffice to show that this line is merely an amplification of lĦal = tfa) for which see below. (5) Thic line at od ............Tria Hilag i very probably betrays its interpolated nature by referring to a specific locality mula (s. 1. filias). Again (6) the line 17 &c., pilcs ·ADHYAYA XVI 59. .... up att ibutes, to be in beeping with the rest of the rarration Finaliy (7) the line almal gaan &c, brings in an interseling action, which was subsequently discovered to be omitted, but much, to judge from the original brisk narrative style preserved at places, is left to te imagined by the hearers or reciters -So much with regard to single lines, which thas seem to have been added to give more viridness to a much liked scene, that had already afforded soope for a poeter-almost & dramatic, narration -We have now to consider the case of a passage of six lines, which formerly stood here but which is omitted in the present text but for two lines (For the others, see the App ) It is the passage begioning with Draupadi's words: तस्मिन् जादति पापिष्टे... तत्सम रुतवत्यय (वे उ.) एवमुक्त्वाऽथ तां शाला...... .(3) यस्यां माम सदा शेते TESTET ET YFI...... ... - (5) समातेव कोरव्य ...(6) The sords of D. (lines 1 2)cne abruptly after it has been mentioned (in our v 48) that she started to go to Bhima's place In our best JISS, viz Als, the present passage occurs after our v. 52 Then follo 18 our 13 ( ccrresponding to lues 1,2, above ) and after that, the lilea, 59972 TA 21121 gada 571k1a1 (3) qual # तस्य (60) रूपेग त शाला .. (5) समष्ठितेव कौरव्य (6) Bat lune (3) betrays its interpolated nature its very words She bas already entered the kitchen and spoken what she wanted to say. The next three lines are all dependent on line 3 lt 19 therefore probable that these lines which are this miserted out of place in Arl, passed into their test from the insrgin, is here they were on ually copied froin some other VISS In short, we fare here a case of a strongly transposed passage Letraying it ell as lein; an interpolation. Liges which are abore marhed as 1,2 appear in place as in AFJI, that is after oor 5. 52 they are scarais nuiuble after our s. 48, as in Lons and ... D...... .. ...

·NOTES. the rest of the MSS, unless in the latter case, they are understood as being the soliloquy of Draupadı. l'inally, it has to be mentioned thut the Southern Recension has here nothing to correspond either to her entering the dining hall (1. 3), or to the lion-like deep breathing of Bhima ( 1. 4.) or to the kitchen being lit up to a dazzling point by his and D.'s beauty (11. 5. 6.)-- For all these reasons therefore, the four lines have been relegated to the Appendix. The text here is reduced in all by eleven lines. --v. 47. Fal #. The hiatus in the body of the quarter is removed by the S. cl. by the substitution of igal. - 9. 48. Construe : STUTT 3771497 fait --v. 49. वासितेव महा पम्. वासता पुष्पिणोत्वेन कामातुरेव ( Nila.) He is at great pains to extract the sense of the line aapiaa &c. which formerly stood here. He explains anstat as a female crane and Aièat as a cow, Arj. takes सर्वश्वेत as an adj. to महानसे and finds out अवम = हीन = कीचक, and आहेय = आहेयवन्सप॑शरीरं सर्पविष वा ( यस्याः सा)! Nila is compelled to admit, as Arjunamiśra too does, with regard to this line, that it is almost a. puzzle : अन्ये व्याख्यानप्रकाः सर्वे अनेनेव दोपेण यस्ता इत्युपेक्षिताः।-With regard to Erikar, PW. has already pointed out that MSS. write that for ainiai; this last means a youny cow". The simile of a cow running up to a bull seems to have be?n favourite from very early times ; 940419 arguar raifaziga ( Tatti. Brā,; Aita. Brā. &c. in PW.) The simile recurs in qua affaizargzagirſa 21.500. The word is also applied to the females of other animals as elephants &c. -v. 54. सोपसग्रहे = सोपधाने (Catur.) ससूलिके (Nila.) सोपाने (Arj.) सेपिधाने गण्डोपाधानाडाच्दनयुफ्ते ( Visama). --V. 55. 39277917 &c. The line recurs at 16, 33, &c. -- v. 56. garrador. Thus AF as against all other MSS and Edns whose reading H1947 sledo scarcely suits the context. --V. 58 BEATITE a &c. The line seems to contain a reminiscence of the Bhagavadgitā, XVIII, GG. -5. 59. grepsilsigtzd before any one else rises'. The present tense is used in accordance with Pánini 111.3.4 alt.gaia tradiáo Compare also, Paut. on ibil. VIII.), 4. wliere the instance quoted is dretag m97 qui f10197 1997 i Compare are ai me fange qui pasangan thus ·ADHYAYA XVII. 61 - Mbb I. 191.13 ; also पुर। सरज्यते प्राचौ पुग संध्या प्रवर्तने । रोटे मुहत रक्षासि प्रकलानि भवन्त्युन । (Qaoted in PW.) 777 gugatania (Ksirasvāmia on Amara III. 3. 254 ; X160 (FTICO HA 77: F5) gu giai mai fred perai a: 1 34.7 below. -It will be seen that the contents of this Adh. were spread in Edns and also some MSS. in two chapters. The present arrangement is in accordance with the evidence of AFK). The reason why this arrangement has been followed is already explained ( ABI., Vol.II., 178.) ADHYAYA XVII. —v.,l. iteci 97: &c. For the grudge which Draupadi bears to Yudhisthira, see generally, III. 27,30 &c. --\.2. grana, calling me a slave or servant.' Thiagara -See II. 66. 1, 67. 2, 4( 91 at nagda), 31 (qalit Tet ) &c.- AlfaFTA), & bervant (caiu contid: Vişama.), the word being eridently derived from 18+f3, lit. one who attends to his master's wishes. 74.9. 9ral and in the midst of the Conocil-bail, while the assembly was sittiog.' The word grit is mentioned in Trikāņla Šesa (PW.) og synonymous with a97 and lat, and is equal to 9f inentioned by Pāņini's comm. as a y. I. for gfi in V. 2. 112. —¥.3. ruda gigi: See II. 268. 24€. v.5. [kg] i. e. Yadbisthira, the word being mentioned by Anam (II. 10.44) as synonymous with intero my. 6. 9814: by very many i persons ). -5. 7. Tai ar pay for the phrase fra Tha: see Notes, p. 7. -5.9. 399*599111, Being thus sought to be induced ; compare अन्नपिन देरा अभिमुपापप्रपन्त राम्येन पितगे पमम् ( PI'). --*. 10. For the Epic u'e of ni in the Parasmariparle, see liitney, Rontbook, under vat ·62 NOTES. --v. 11. प्रमज्यायैव-प्रयज्याये + एव. (बनवासाय Arjuna.) The comm. take the word to be 9474, and explain as 945714 + Sf. But the neuter form of the word is if ever, scarcely met with ; coinpare PW. s. v. 92331. The one place where ( according to this authority ) the neuter gender form अप्रत्र नज्य is used (V. 27. 17 ) is not convincing enough to warrant the assumption of a neuter form प्रवज्य, since SK reads प्रवज्यया यातयिता for 37425THI FA Petar of Edn'. PW. however supposes the formation प्रवज्यायव in our present passage = प्रवज्याया+एव, Translate : Who indeed, after having surrendered his kingdom and everything including himself, would stake for a forest residence but he, i.e. Yudhisthira viciously addicted to gambling as he is ? -v. 14. प्रमादन ऐश्वयात. The hiatus between the two parts of a of this verse is to be noticed, as also the attempts of most of the MSS. to get rid of the saine. The reading द्यूतप्रवादेन as against प्रमादेन scarce. ly gives any meaning.--. A more fiery denunciation of Y.'s besetting sin and a more life-like description of his subsequent behaviour is scarcely possible. --v. 15f. दश नागसहस्राणि, शतं दासीसहस्राणि &c. It may perhaps be urged that these and similar other phrases used in this pas-age belong more to the province of artificial, ornate poetry that was evolved, say, towards the beginning of the Christian era ; it may or may not be so, but in the case of these two phrases at least, it can be said that they were very probably borrowed from language formed almost in Vedic times for describing the ancient kings who were crowned to sovereignty with the ऐन्द्र महाभिषेक ceremony. Aitareya Brahmana has (VIII. 22)a passage where it is said : एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेणोदमय आयोगमभिविषेच तस्मादगः समंत सर्वतः पृथिवीं जयन्परीयायाश्येन च मेध्येनेगे। सहोवाचालोपालो दशनागसहस्राणि दशदासीसहस्राणि ददामि ते मालग उपमास्मिन्यज्ञे व्हयस्वेतिातदप्येते श्लोका अभिगीताः। यामिभिरुदमेयं प्रेयमेधा अयाजयन् । दे द्वे सहस्से बवानामात्रेयो मध्यतोऽददात् ॥१॥ अष्टाशीतिसहस्राणि श्वेतान्वैरोचनो हयान् । मीनिश्वृत्य प्रायच्छत्.............. देशोदेशासमोहनानो सर्वासामान्यदुहितृणाम् । दशाददत्सहसाण्यायो निष्ककण्व्यः ॥ ३ ॥ दग मागसहस्राणि दत्वाऽऽयो वचनुके । श्रान्तः पारिटायैप्सद्दाने नागस्य ग्राह्मणः ॥ १ ॥ (Haug's Edn. p. 209, Anandāšrama Lila, p 930) ·63 ADHYAYA XVII It may be emphasised in passing that the phrase raitaballut originally occurs in one of the sy]#t's (Gātha 4) which the Brahmana text designates as stila, i e in a verse, which with others was long hand ed down from generation to generation, and that the placerior of our present test seems to reflect the 27 ialah Pot of the Brahmana, Gathā (3) The phrase #misija ( a: Anandsbrma Idn. ) of Gathā (2) had been worked over in a verse of our text, which for other reasons has been relegated to the Appendix -It thus appears that the mention of such apparently extravagant numbers is not to be regarded as a sign of the text approximating the "Ornate "po-try, and the date generally assigned to the latter. --v 17.91FAT 1 is the same word as dit, the feminine form however being more common in the Brahmana and the Sätra texts (for which compie PW) The haitas between the two parts of b is to be noticed --v 18. 57 la refai Thus L only, and very likely the com. Visam pada This reading gives much more force to the words of D than at pamai The contrast is between the former greatness of Yudhi as described in verses 15-18 aand his present condition, and is in heeping with the trend of 12-14 aon the one hand, and 146, on the other What D means is evidently this he, the master of such untold wealth, is now content with what wealtha le can get by gambling in the Virata court (Compare 6. 13ff. before) The reading Tata padt, as simply describing an event that happened more than twelve years ago, tlus scarcely suits the context. It is very likely that tins intrinsically unsuited leading came into yogue by the NSS fighting shy of the hiatus in the carana itself, a contagion which has spread to eren our best viss. But that such hiatus is a common phenoineny of the epic text 19 evident from the many instances, elsewhere met! Compare also, Hophins, Great I'pic, p 1978., 1lhutney, Grammar, section 125d, Bohtlingh, I c, p 211, Michelson, I c, p 98€ See also 18 4 below — Reference bus already been made to the fact that the com Yı-ama supports onr reading and the existence of the huntas -It say 9 partuara 108 1 v. 21 भन्मन् वृद्धान् &c Compare -अनिधीनागनान्साधन्वृध्दान्यालस्निया 151 (I. 216.8) ? निरयम् - पारन भ्यम् (Nil ) पामकम (Ary) नियमित निरय सेवानरकम् (Veama ) Amari mentions af, at, 1429 & gut as anonyms of helt, ·64 Kótes. and though strictly speaking force cannot be understood as synonymous with gria, this last sense fits in well with face in our present passage: -v. 26. uri groufi: H. Thus FM only. For the relation bet. ween the Pāņdavas and the Vrs is (=Yãdavas) compare IV. 53 before, and the note thereon. That a close connection existed between the two tribes with the implication of sovereignty in the case of the Pāņdavas, and of helpful subordination in the case of the Vraņis is apparent from this and other passages. Compare for instance :- तस्मिन् रात्रिमुसे घरे पाण्डवा वृष्णिभिःसह । सृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन् ॥ (VI. 107.10) This position of the Vrsnis being a first class ally of the Pāņdavas can probably be truer of the period immediately following Yudhi.s abdication of the throne (supposing it is a real fact), than of any other. At this time he placed Pariksit on his own kingdom of Eriesagt, and the Yādava Vajra on the kingdom of 3* (i. e. garu) ivhen, after the Vrsnis destruction, the care of that tribe had devolved on the Påņdaras. (compare Arjuna's bringing the Vrsņi women from Dvărakī to his kingdom, and their being attacked by Dasgus as mentioned in XVI. 9. For Yudhi.'s disposing of his kingdom in the manner mentioned above bee XVII. 1.) mv. 27. Åqan, hiding himself in disguise. ADHYAYA XVII. --V. 2. Azt (idere )=reads or prepared (to sit down to dinner.) Or faz may be taken as past participle ofv ray, first conj. Paris.Flo go (Aptc.) --v. 4. deza au The liatas in the middle of the line is to be noticed, as also tho attempts of sonie MISS to orercoinc it lig substi- ·ADHYAYA XVIII 65 2 tuting a different reading, which leads to the addition of a whole line. Compare for the hiatus the note on 17:18, before. - is to be understood as meaning तव कर्म or युद्धम् , and उत्थिता as going either with केक्यौ (Nom. sing. fem.) or fen. (Acc. plu. fem.) -v.7. RE ATT Hà l I think that the affectionſ which is to be noticed between D and B ) has sprung up on account of common habitat. --v. 8. 7891971--This may be regarded as a Bahuvrıh compound (=F741759 FETI: FT) going with D, or better, as an adjective with its meaning intensified by the termination , affixed in accordance with Pamui V.3 66. Compare note on 779414. 8, p 47, before. The same can be said of युक्तरूपो. स्त्रीणां च चित्त विज्ञेयम्- we have to find out (how) The heart of a woman (lies) It will be seen that this verse contains four independent sentences -5. 10. Beta, The Parusmripada is evidently metri causa. Construe: तत प [मा] फुध्यन्ती प्रेक्ष्य माम् अति समाशः इति अवदन्.-भ्यन्तों प &c. and then, seeing that I was teased ( by her words ), she still lopt on saying (with a view, to still further annoy me ) that she very much suspected that way. --v. 12. 9 a 2017 Compare 5.18, before. 5. 13. froze mal-Compare 2 11, before, and the note thereon. -r. 16. पस्य ज्यातरनिपिात्-Compare तस्य ज्यात-निपाचाहिस्फूनिमिवागने । निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत 1 VI 106. 15. --v. 18 ft Tua Farana i e, those which be obtained from Indra, for which see 2.20, before, and the note thercon-unit: the abode of all strength -1. 19. Construe: 90 T64 AAA ATT AZN azuiger ga 8 1974 (s. 20. It very probable that for rent Tre luare to read this, the nominative being require in agreement with रामसामाणि, " lle around whom formerly stool encircled thousands of kings,jast as the sea-sliore stands enarcling the sea, -that Panclara (1.20 ) Our best JISS. borrerer read it, and the rest transform the perse to mean that just as the sea cannot overcome the shore by transgreuung it, so thousands of lungs could not overcome Arjuna ·66 NOTES. This is however hardly a good simile. The original har 50 being rea garded as violating an obvious rule of grammar might have been very likely turned into ani 39. -v. 27. स्तम्बेरमं यथा मत्तं परिकीर्ण करेणुभि: "like a rutting (मतं ) elephant (FRA) encircled by she-elephants." The word aar is mentioned in Pāṇini III. 2 13 in the Sūtra 149970ah541: the word taha meaning grass.--qqheù. It is apparent that Arjuna in his capacity of a music master, had often to take his pupils before the king, and along with them to give dancing and singing performances at formal "parties” or “receptions” held by the king.- Verses 27 and 28 go together. v. 29. tri: referring to Bhima. The v. I. Bar of the Edns and some MSS. seems to have been brought under the influence of the mention of Kuntī in verse 34 and ff., or that in y. 22 before. There is however no special reason why Kuntı should be intended. On the other hand, the words of D. as addressed to Bhima gain inore in pertinency. The reading of the Edns in b of this v. as अजातशत्रु कौरव्यं मन दुडूंतदेविनम् found in the Comm. also including the Visama. is not suitable since D. is now narrating the hardships of Arjuna. --v. 30. Construe :-तथा गोषु उपस्थितं गोवृन्दं आयान्तं (वा) यवीयांस सहदेव दृष्ट्वा (हे) भारत स्थाणुभूतास्मि । -v. 32. गोप goes with अभिनिवेशितम् = set to work among the cate tle by the Matsya king. Iq #172 = like a full-grown ox. 32 and 33 go together. --v. 33. संरब्धम् =व्ययम् (Arj.) कर्मणा व्यपम् (Visama) रक्तनेपथ्यम् = रमत facile atanat (Visama). Agzer is mentioned by Amara as synonymous with àq; the word being derived by his com. Ksirasvāmin as: 27.11:9275 1924 aart@tar --This can however be scarcely regarded as a convincing derivation. Looking to the jinportance of this word in the Indian Dramatic literature, it is rather unfortunate that its derivation is much disputed. Sten Konow (Indian Drama, p. 46) says "Weber and Levi regard the nord as a Prakrit form of the Sanskrit word 9967 and derive it from a word 1774, not anythere to be inet with. It can also lx regarded as a false Sanskritisation of a Prakrit Trori 0753, the latter corresponding to a Sanskrit word 954 or farza, to be derived in its turn from at or farz, (=a lesson) mentioned in Panini III. & 6t. The word area would thus primarily mean the place for the readers reciters (of a drama?)" According to the shorting of the PW. the Verses ·ADHYAYA XVIII 67 Yord नेपथ्य = a dress, occurs (outside the Mbb and the Harivamsa) Grst in Bharata s Naty zsastra and becomes common in Kalidasa --I'inally, the conjecture may be hazarded that the word as denoting a particular place, may perhaps be derived from the word aru mentioned in Panını III 3 99, which the commentator explains as fifuar i slippery ground -Vy 34--38 It will be seen that the text has been much altered here, and that IM enable us to restore it to what appears its older, and therefore onginal form. The purpose of the alterations seems to be to obliterate the truces indicating the immature, almost the boyish, age of Sahadeva It is indeed a difficult question, though it be an interesting one to decide what was the age of each of the five brothers The epic story of their ( miraculous ) buth burdly feels any need in this direction The present account males Sahadeva either almost a boy at the time of the esile, or an agreeable simpleton It is difficult on any other supposition to understand Drauprdı saying that she was charged with special care regirding Sabadeva and that she was to warn (lit. to awake) hım in times of danger and that she was to feed him properly The present passage may possibly throw some light on the real significance of the ancient custom of Polyandry and of group marriage Compare for this question generally, Jolly, Rechte und Slote, p 47f a{try--The absence of the augment is to be noticed -V 39 Tie The three qualities are those immediately men tioned viz a good form, valou and intelligence It will be noticed that thus rerding bas been uniformly perverted into gan in the MSS so far consulted, and in SK, of the S Recension and what is more this preverted reading las supplied the theme to a verse in that Recen sion, wluch says how the courtesans and other damsels of the Virata town were drawn by Nakula's beauty and focked to him! --y 10 & 41 The liratus between the two parts of 400 19 to be noticed, is also the inferior rendering of these verses in the Edns und allted AISS The two verses are to be construed as वातरहसा इयानां वृन्दानि अश्याना उत्तम वग विनय त (च) श्रीमन्त भ्राजिष्णु उत्तम मत्स्य प्रधावमान (च) विरा उपतिष्ठतं बाजिन दर्शयतं च नकल जवेन भाशु अभिकीयन्ति । अभिकीर्यन्ति &c-The horses jump or gillop about mighitily and furiously (547 BR TATT apa)-throwing off their legs &C, as a sign of their affection, or after recognising their wy 37 ·68 NOTES. chief care-taker or, in response to his desires--whenever they see him, be it while he is preventing them from coursing at a very high speed or training them, (lit. curbing their velocity 32lai Jni ati fyri) or is riding after the glorious, exalted and mighty king of the Mātsyas (श्रीमन्तं भ्राजिष्णं उत्तम मत्स्यं प्रधावमानं) or is in attendance on the king and showing him the horses (jarri sgàgri afa: Ciami a)-this last, when the king goes to inspect his stables. ADHYAYA XIX. --v. 2. The second line is to be construed as: ita urefni spalan ifes Fri Sat he anh = I let time pass (lit I sit by time.) Compare एवं सर्वमहं कालमिहासे (1 से) मुनिसत्तम ( Mbh. III. 189. 41;) also अप्रशस्तं तु BETICE REA NyF I (Manusmrti, XI. 255-256 in Jolly's Edition). For आतंवत्=sorely, compare 32.7, below= परिकोर्शस्तदातवत् । आर्तवत् in the present passage may also mean like a sick (and therefore helpless) person. ---V. 4. The Paras, q1Rr for the regular Atma. 197d is evidently metri causa, as also the passive वष्यन्ति for वध्यन्ते. -v. 6. Ser i Fate cannot be passed on, transferred, to others. 7 qeniface There is no turning away, no escape from fate. The Comm. read era in both places and explain :--APARTÈ grane 1989 किमपि नास्ति। अतिक्रमणं च नास्ति (Nila.) अतिभारः फर्तव्यतागौरवम् ( Visarma. and Arj.) अतिमारः असाष्यम् (Catur.) --v.7. Tale JGÅ 97: ! The hiatus in the middle of the pJda is to be noticed.alafiteat Waiting for a lift (lit. a tarn) in my Destiny. -v. 8. Aggarwala (Nila. and Vigama.) -v. 9. 924 al guferat 469 &c. This is probably the first place in our text, where it has been corrupted beyond restoration, and where thereore cmendation has to be resorted to. The reading 934 as against TEU ·ADHYĂYA XIX. 69 is of FM. Against the latter reading, it can also be arged that Bhima has already asked her (16-57 ) what the reason of her grief is, and that it is not necessary for l'raupadi to ask him to question regarding that.-nig:fazi 3791 92 912 ( 2015 a) of the Edns and other JISS. looks like an unconvincing simplification of the difficulty. The reading of FM starfa for the conjectural Tita gives, however, no meaning. None of the Comm. notes this verse and so the dificulty is enhanced. The reading FAUT is adopted on the supposition that perhaps a reminiscence of the Bhagvadgitā may be contained in the words bere, as already once before, in 16:58b as has been already pointed out ( Notes, p. 60). Or does the second line read better as 944 ai qe ai a TRIP (arifa à ) 1 supposing that she is referring to her being ontraged there-az gaiei (i. e. in the Assembly-Hall.) in the presence of people (graaf) -V.11. My griek has not approached thee (i. e. I now come to thee as a last resort) after having defeated (i.e. pat to shame) all the Kurus and the Páſicalas as well. Draupadi means that the Kurds and the Pāñcālas ought to have taken up her cause, when she was dragged by the bair or again when she was robbed by Jayadratba. They were such extremely insulting deeds, and yet her kinsmen on both the sides stood by helplessly. This is now a further insult, and anable to bear such insults any longer, she has now come to beg of Bhima to avenge this latest one.--The reading 429 au of Fy, which has been followed here is corrected to 934 914 m justified and necessary emendation, It seems as though we might drop fe, and by restoring the biatus, read SH.--Nila. explains the reading of the Edns as qilina: ......: ............GETTA: Ez art...... Ha arraza: These readings and this explanation, however, lose mnch of the force of Draupadi's spirited words. -v. 12. समुदिना=सम्यगुदयवयी (? Nila.) समुदिता means evidently "endowed with," or "blessed with.” Compare: biggleat th: (1994) quifeâ: TT:: Fina: 2 (a)i (PW.). Compare also: PAR 919 : Haar Tur : ( Bhima's words to Draupadi in 20.15, belois, ) ~F. 14. HITFITR01n11enit tila#als: ( Nila.) quimica ( Arj.) PA (Visama. )- 77111818 means literally " the appertures in the complexion "i. e. the fading away, or the parching up of it. For 64779 ·70 NOTES. in the sense of an apperture or hole, see 5.28, Notes 21 before.--, one, and therefore unique, and so peculiar or strange. The verse is to be construed as : (हे) पाण्डव अपि यादृशं एक वर्णावकाशम् (त) पश्य । तत्र दुःसे परमिके सति यादृशेनैव वांवकाशेन [मम शगैर लक्षितं आसीत् तादृशः एव अयं वर्णावकाशः]-परमिके --PW. (s. V. 9746) is disposed to regard the form quillo as a false one, being confounded with 4AF. --v. 17, and 18. 5A7 refers to what she says in the subsequent verse...... •You must regard this as an unthought of downfall of yours, that I am compelled to be the servant of my inferiors (अवराणां अन्यासाम् ). सुखं प्रेष्याः। Thus Fl. as against ya (sa) deti : of Edns &c.--Draupadi is now contrasting her own former greatness to her present hard lot, and what she means is : I who could easily command you...... have now to be ...... --v. 22. gdan=perfumes for the body. --v. 25. qfF:=faastane (Amara) and the word is given by him in the neuter gender. -v. 27. वाष्पकलया. कल (adj.) = श्रुतिसुखय अव्यक्ताक्षर =(Com. on Amara ). -v. 28. Nila. reads : कर्तव्ये for मर्तव्ये, which he explains as मर्तव्ये । कृ हिंसायामित्यस्य रूपम् । most of the MSS. however read मर्तध्ये. --v. 29. - = void of any ornaments. Visama. reads gatex plained as anya (= swollen.) But this idea is more or less expressed further by किणबद्धौ. ADA YAYA XX. v. 4. नागो बिल्वमिवाफम्य = as an elephant would pluck off the पिल्य fruit r. 6. Payag. It will be noticed that this reading is based on the reading seat of FM. For fa7974 in the sense of brinishinient,' compare PW. S. 1'. (3) ** with fa, and the passages quoted there, though there is no citation containing the norninal form H.

·ADHYAYA XX. 71 -9.7. The ne in the second line of the verse refers to all mentioned before, viz, (1) their being banished, and the Kurus meekly acquiescing in that, and (2) his not haring chopped off the heads of Sayodhana, Karna and others -r. 10. सुकन्या नाम शायांनी &c. The story of मुकन्या daughter of king a7ift, and wife of the sage ayant is given in detail in Vibh. III. 121, 18 ff to 125. 11, in the Bhagvata Parāna IX. 3, and is referred to in the Visna Purāns ( Wilson's Trans.) p 354 f., and Harivans, Ime 643 (Calcutta Els of 1839 ) and in the Mbh. itself 1. 8.1f. This story as given in the Jbh. gains in interest since Cyavāna ( 23 he is called there ) is also mentioned in the Rigveda ( I. 116. 10 ) as being a favourite of Asvins and as being endowed with youth by them. For the detailed Vedic account of this legend, see, Vaclonell, Vedic Hytho. p. 51 f. ; Muir Original Sanskrit Texts. V, 143. For a comparison of the Vedic and the epic story, see, Peschel, Vedische studien, I. p.71f; compare also Oldenberg Noten, VoL L p. 407—2Fpat means practising penance. Istra farinaa ( Arj.) 7877777 (Sarvaj) --5. 11. The text ought to be corrected to a11701 Shri This also is a woman of venerable antiquity, having been mentioned as rzaar (grafi) in Rigveda 8. 102. She is also mentioned in 3lbh. III 113, 22 £. and Harivamsa, 6713 For a detailed examination of the They can godtar story as it is given in the Rigveda, in the Nirakta, and the Brhaddevatā, see, Geldoer, Vedische studien, II. p 1f; compare also Oldenberg, Noten II. 318. The story of aitqsil ozgai is given in two adhyāyas (L 212,213) in the Kambbakonam edition of the J[bh. which are wanting in the Northern Pecension F. 14. 192r...ymi. The story of the sage FATEFS is given in the Ibh in the तीर्थयात्रापर्व, III. 26 f. लोपामुद्रा "appears in one hymn of the Rigveda (L 179. 4) where she is seemingly the wife of Agastya ..." (Macdonell and Leitb, Vedie Index, II, p. 234.) -v. 15. ā: agar aya: Compare note on 19.12, before. --v. 16. AFFAST81979 1 It will be noted that the first line of this štoka has been much altered. The com. Arj. also reads franq=47819an, and explains : अधिकासंग अन कियदधिकरण न्यूनमिति तात्पर्यायं. अभ्यधिकरूपीपद- रिकपस इत्यर्थ । ....एतन एकदिवत्ताविपक्षगन्य मानं सहस्रति एकरानादरिकारनुदंश ·72 NOTES It दिनान्येव सन्तीति भाव । He then goes on कश्चिदाह मासमध्यर्धसमितम् सार्थमास aq 11474 i and i efers to Draupadi's words (23. 29a) 747Ara रापा क्षमतु भामिनि । Nila reads मास अध च and explains It सार्धं मासम् ! --PW s v remarks that the Tıbetian translation of Susrutat ) of the word 372447 is " Eins und vom zweiten die Halfte" i one and from the other, a half, which lends support to the explanation of Nila and others, rejected by Arjuna PW on the authority of Katyayani's Vartıkto Panını, \ 1 35 explains the compound 37-792177 Fiqh as bought as for 150, and generally, the word probably meinş one and a half "-The ques tion remuns how to reconcile this statement with the conflicting one already quoted In this connection it may also be pointed out that (1) in 14 f, the place where the Kıcakapırvan begins, it is said that Aral Tumay I and that (2) the statement atento na TT " when that (thirteenth )year had almost run out” which formerly stood in the I'dns has been relegated to the Appendıx (p 71 and 74,) as an interpolated verse, not being found in ADFHKL and some of the S. MSS, the non occurrence of this line in these MSS cannot be attributed to any chance clerical mistake or to any set purpose (3) Thirdly, attention may also be invited to the concluding verses of our adh 28, and those at the commencement of adh 29 The latter expressly states that " at the end of that thirteenth year" (af TalkTERI AFY 2969) the king of Trigarta captured the herds of cattle of the Virata king -> 18 agent taida Laying aside past things The hiatus is restored on the evidence of B - 19 Arnarà th= is always cross with, or suspicious of, the kan ace Thus AX, and SA, the last from the Sc. It is doubtful if this is to be regarded as pret or as a 1+376, with the voxel on being dropped, in the latter case for metrical reasons. In the former case, 11 = therefore, for wluch sense compare ATN Å कोमला । तत् एतेषा पाशच्छित्तु कथ समय । ( Hitopadesa quoted in PIV )-अमुकम Wlutney notes this form ( as against the regular 3494 ) as occurring in the Upnisads and the Lpics (Root books) 24 FTTH Thus TM 175 = the desired thing. Amari mentions T8 la fati The reading epi of the Edns and other VSS acroely suits the context, the word meaning fungerfuit realtà पासपो सग (Amara ) ·ADHYAYA XX. 73 sepse be of “ -v.25. अहं पुनः| We have to understand some such verb as अवदम् &c- न त्वं प्रतिबलः नेपाम्, Thou art no match for them, प्रतिबल being an adjective, and meaning "of equal strength." The word occurs in this sense mostly in the two epics, for which compare PW. B. V. 19%. -v. 26. qqch. The use of the active voice termination for the (middle) passive #17 is evidently caused by metre. Compare Whitney, Gra., Section 529a: "In the Epics, there is much effacement of the distinction between active and middle, the choice of voice being very often determined by metrical considerations alone." -v. 27. न स धर्म युभूपति । बुभूपति प्राप्तुमिच्छति (Nila.) अनुमवितुमिच्छति (Vişama. and Arj. )-In Harivansa 570, 19941991014 auraidi yaa galā is explained by the com.apacityfit, this sense being appropriate in 1991 ana wond i Tara 1912. (PW.) The same authority s. v. desiderative, assigns to thie word the to wish to have something." —v. 28. 27AFITTUM:=Subject to the influence of the impulse (of the moment.) The word TF17 in the sense of 'self-desired action' occurs often in the epics for which see PW. Compare also Manusmrti: कामकाररुते (पापे ) ऽप्याहुरेके (प्रायश्चित्तं) श्रुतिनिदर्शनात् । (XI. 45), where कामकार means free, or uncontrolled desire; the word therefore, may well mean the impulse of the moment. --v. 29. la qua-the moment you see him, at the very The repetition is for giving intensiveness. Compare Whitney, Gra. tection 1260.--The reading già ai 25917 191 ATi stailaan is scarcely suited, because, the text nowhere else hints at any attempt on the part of Kicaka to physically hurt Draupadi, which would be a step fatally opposed to the intense desire of his heart.--The second line is to be translated as: and by your acting thus, (i.e. by your punishing this evildoer) a great sin will have been averted (lit. will not accrue to you.) Nila. reads and explains differently: दर्शने दर्शने प्रतिदर्शनं स एवं गजभल्लमः कामात्मा च यदि माइन्यात्ताडयेत् ताउनभयादा यदि जीवितं जह्या तत्तई धर्म यतमानानां भवता धर्मो न शिष्यति शोर्य व्यर्थ स्यादित्ययः।-The next verse states that if they want to stick to their vow, then they will have lost their wife, as the present situation was more than she could put up with. For the repetition and its force, compare 53. 54 6: Ziua Di qala FA 97: 9A: ---V. 30. For the feminine singular , see notes on 14.13 p. 48. first sight. NA 10 ·174 NOTES. --v. 34. AT Trikiga. For the incident here referred to see Mbh III. 157, where it is said that in the absence of Bhima and Arjuna, the remaining party was being carried off by Jațāsura, when Bhima returned and saved them all. Jatāsura is spoken of as being a learned Brahmin, living with the P., but really wanting to steal away their bows and arrows, and Draupadi. -v. 37. AT aftaF92i TAFTI We have to understand some such words इति हेतो : &c. -v. 39. risult CITERET = licking the corners of his mouth. ADHYAYA XXI. -~-1.2. पदोपे. Amara explains this word by रजनीमुख.-संगमम् कुरुष्वmake an appointment, the same authority explaining this word by saying: मेलके संगसंगमा । -v. 3. art. Attention has already been drawn ( Notes, p. 15,57 ) to the amusements indulged in by the Ksatriya caste in the epic times. — . 5. silahsila ............good ( Medinikosa). -v. 9. alea in name only; by courtesy only. Compare you? gravada, 17.2 before. -v. 11. 4 asmadig i Noreg. The use of the neuter gender (instead of the masucline 14:) is eridently caused by metre which most of the MSS have sought to avoid by reading दयाम् for अयास्तु. F. 12. 1. It is donbtful whether this word is to be regarded as the accusative singular of 77, being the object of the verb reliquat or as equal to 1+ 2114. In the foriner case the construction would be AU पा धाना या मम संगमस्या (पा) न जानीयात् । But what she pretends to have an objection to is not the fact of his relations knowing lum; (they know ·ADHYAYA XXI 75 - 15 hım already, and will continue to do so ) She does not want them to know that he had had an appointment with ner If on the other hand be regarded as equal to 7 + 377, the line could be construed as न तु सखा वा भ्राता था आम् मम सगमम् जानीयात् । This construction would well balance the preceding line The indecl particle sig is mentioned by Amara as having the sense of , and Apte s v assigns to it among others, the sense of 'determination : surely, verly"- The other particle would naturally go with a The whole verse would then be trauslated as Do then fulfil well one condition of mine : neither a friend nor a relation (of thine ) should verly (FIE) on any account (?) know of this my union. --vy. 14 and 15 In the former of these two Ślokas K promiges that he shall go alone to meet her; in the latter he urges the same precaution on the attention of D This line is to be construed as यथा स्यवचस गन्धर्वा सा नावभोत्स्यते (तथा ) समागमोऽस्तु । बयाई मदमोहित । -v. 17 गर्वास्तन्न जानते | This disabtluty cannot be verified else where v. 20 encarar For the Samdhi, compare, Mlichelson, 1.c p. 101f. Construe --यथा दिक्षित निवाणकालदीपस्य श्री अभ्यधिका (तथा) श्रिय ममुमुक्षत च अस्य था अभ्ययिका आसीत् । रुतसमत्यप रुतविश्वास (Nila ) 7 1917. It will be noted that the tendency of the MSS varies between the augmentless and the augmented form ANITAT Nila. with some MSS reads man and refers to the story of Krsna's killing the Kaliya serpent in the Yamuna Construe हे वरवनिनि हिडिम्य हत्वा या मम प्रीति आसीत् सा प्रीति में (न्वया) काचकेन समागमे समार पा11-हवा हिडिम्यम् For this see Mbh I 154 ya gananci Compare note on 1313 — 33 E=Ta (Arz.) categara ( Visama ) -y 34 Be This form as against the usual fracà 19 evidently Tiecessitated by the exegencies of the metre --It will be noted that in this lac, Bhima is being shown as having murder' on his braids The next line intensifies this mood. Compare also fainalagtaur (2217 ) below Do words in verse 35 are intended to calm dowo -V 22 -V 23 - 28 V 31 -V, 32 ·76 NOTES. his rising passion. The truth" referred to here is of course the vow of the P. to remain one full year incognito. --v. 37. Falar**4. Compare 20.481 before. --V. 38. Arif 591924: It will be seen that this reading is an emendation of a Tere: of C only. The reading in the text brings out clearly the comparison between Bhima's sitting there concealed and breathing deeply, ready to pounce upon Kicaka, and a hunter, who has also to hide himself without making any noise, while he is waiting for his prey. ; -V. 41. Compare, for a similar idea, v. 19b of this Adhyāya. --v. 42. #17:=elated, with a sense of gratified pride. V. 49. Elas: refers to Bhima ; the subject of furk is Bicaka --p.50. harga: For frat, see note on 16.49 before. --v. 51. aasiantula: This is also a frequently recurring simile like the qz9q9fat one. For a description similar to the duel between Bhima and Kicaka, compare that between Vāli and Sugriva, Rāmāyaṇa IV. 164f. --v. 52. pen. For the technical meaning of nie, see note on 13.15.--aria alimalike one cobra fighting with another. In the following slokas the two are spoken of as प्रवृद्धी वृपभो इव, व्याघ्रो, मातगो. -V. 54. g: an adj., meaning tumultuous. As a substantive it means tun (Amara). For the use of the word as an adjective, compare, Tue 979:-: &c. (PW.) -v. 55. प्रभिन्नकरटामुसम् = गण्डस्थलस्थमदनिर्गमस्थानम् (Nila.) प्रस्फुटितगण्ड. Esete 19599719 (Visama.)— 72: (mas.) or F121 (femi.) means the cheek of the elephant (Apte.) -v. 58 Taarin the centre of the (dancing) house. --\. 59. aruncat 02190=struggled to the best of his strength. For mer in the sense of " strength" see PW, s. V.; also FUE 4147H x 1799 I. 141. 20. --P. 64. Meral, see note on 13.15. - v. 69. 1918. Tie Comm. and Eda: read death, and explain it as पयन्ध, ·ADHYAYA XXII. --v. 71. F 911741. It will be seen that the S. cl. does not contain itere slokas which describe the inhuman treatment meted out to Kicaka by Bhima. --5, 72. talagang 916 = 917727737 (Visama ) It is not quite c'ear what is intended by this compound sorcl. Accorsling to the com, it should mean "he whose silken clothes called 37 were thrown off." Amara (and PW.) B. v. 17 assign the sense of an 3116 to 99. The word 31=at also means according to Amara area and 53197.- पसुमारं अमारयत्. Some of the comm. explain पशुमारं as: विमृत्य हस्तौ पादौ च युगप पृथगेय था । यथाम्फालनमुरकान्य पशुमारं नदुच्यते ॥ पशृमारो नाम घातकः सर्वतः पाहारिणम्, The word is a 0793 formation, classed as "Adverbial gerund in 3 by Whitney (Gramajar, section 995€ ) and is to be explained as qurfing in accordance with Pāṇini's sātra za TRIA a (III. 4. 45.) Compare also Apte's Guide to Sanskrit Composition section 168. --v 70. Fatamo gifta fal FUE IFTAIFF, is Šalikara, Rudra. That in the Vedic mythology, he is a very terrific and malevolent god, is apparent from his vedic description as is given by Macdonell in his work on that eubject, p. 75€ I am unable to say if the incident spoken of here, refers to any specific action of his, or is merely a general description of his malevolent activity. In Daksa’s sacrifice (for which see Bhāgavata p. IV. 5) he is epoken of as having plucked out the teeth of Paşan, the eyes of Bhaga &c. --V. 82. Sl:= Torches ; originally a fiery phenomenon in the sky (PW. and Apte). It is an ancient word, occurring in the Rigveda, and is also explained by Pāņini in Uņādi Sätra IIL. 42. 1. ADHYAYA XXII. -4. 1. 2796. Thus L only: at day-break, -v.2. सांग संभमम्, Compare सर्वभमानम् 20. 72 a, and संमधितसागम् , 77a. Tatang = like the internal) body of a tortoise, laid bare or open.

·78 NOTES. 0 ---V. 3. find is Thus D and M, belonging to two different types. otietei is very probably to be looked upon as an onomatopoetic word, unless the word be regarded as a mistranscription for vifaa "fattened" from vaiai in adv.= terribly; Tiigrat qilama ving=terribly crushed, and trampled (or fattened ; this last ou account of exposure. ) -9.4 GETTY = TF41: + Hü; for similar examples compare, among others, काश्चनालंकृताभवन् or ये गताभिमुखम् (in Bohtlingk, 1. c. p. 214.) -y. 6. Fair For the two different customs prevailing side by side in the matter of disposing of the dead, see note on. 5.30, page 216. --v.7. The hiatus between the two parts of b should be noted. -v. 8. 39**= that plan. -v. 9. Davam. : pres. part. of the intensive ofVs, the corres. ponding Vedic and Brahmana forms being respectively रोरवीति, रोरुनाग (Whitney, Rootbook.) - v. 11. Forfeyt &c. = 16,48 before. —v. 12. Ugot &c. Compare 5.34 before, these being the secret names with which the brothers were to be adressed publicly or in times of danger &c., -F. 13. aqt varmaatia: &c, compare 22.13 before ; also तस्य ज्यातलनि?पाद्विस्फूर्जितमिवाशनेः । निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त मारत ॥ (VI. 106.15) -v. 15. BYT: girlant: 919: piteous, and afflicted words. v. 17. AA#41. Compare 21.33, 34; with his passion for blood (lit. desire to kill ) heightened ( TATTAA.) -v. 19. दशव्यामम्. व्याम is thus explained by Amara: व्यामो याहोः सकरयोरततयोस्तिर्यगन्तरम् । -v. 20. 119 = by the force (lit. velocity or speed ) of his feet ( lit thighs). 21: Tranh (Amara). Vārtika I to Pāṇini. V. 2. 135 tenches the formation of the word ऊरुवली by saying : इनिप्रकरणे बलात् पाहूरपूर्वपदात् उपसंख्यानम्, and Patanjali there mentions बाहुपली, करुपली. करपल is thus alınost synonymous with 77 of our present passage. --P. 29. 1997. The compound word is to be dissolved as: omega 9 muan ( = 106 and not 600) annat 929TH = 499711ATI ·ADHYAYA XXIII. 99 ADHYAYA XXIII. -r. 1. aivat: Thus DFKJ. This is rather a peculiar formation, meaning " more than bundred” (JEI: of H.) For a similar use of परं, we might compare : आयुम्वत्र च मत्यांना परं गिदविन्यति (Hari. vamsa, line 11210, Cal. Edn.) But we may be justified in going beyond these BISS, and instead of Trai:, we might read 97:171: This last formation is vouchsafed for by Amara, and more than this, it occurs in the Satapatha Brăbmana ( for which see PW. S. v. 1:77) and in later texts. --V. 3. afect=thrown in doubt or confusion. V. 6. 94 Pane = the last rites (obsequies ). -v. 9. The fama &c. The king is afraid of being overcome by the Gandharvas. The active present parti. has thus a passive sense. --10. facial104941 But it is no sin for women to say ko (viz. that Draupadi should leave the king's palace and city too.) - 12. TIETÊ alarm &c. 16.46, before. --5. 13 fui fa: This is comparativeiy an ancient phrase. Compare grar are all far from the Atharraveda (quoted in PW.) --5. 16. ARTI: à 79: has no corresponding corelative pronoun. Bhima seems to mean that all her husbands would feel that they are now free from the burden of avenging the insulting behaviour of K. towards D. by the words she has just addrssed to her. --V. 23. तिर्यग्योनिगा &c. Nila. explains नियंक नीच क्लोवत्वं नन्मयी योनिः vai 13 rar i “ you do not know that I have been destined to undergo (the miseries of?) a lower (lit. an animal) life." Arjana's words remain without any particular force unless we suppose that the condition he refers to includes a consciousness of the birth before the present one, such, for instance, as is implied when a sage curses a person to be confined to a particular life until relieved by some beneficient agency. On this supposition it would be fair to conclade that being what he really is, Arjuna finds it irksome to be condemned to the life of a eanach, and asks D not to be mislaid by appearances to think that he is really happy.

·80 NOTES. -v. 26. The text ought to be corrected to all slowly, at leisure. Visama. says : सुदेष्णासहोदराणां ववादपि न पलायनशोला । अपि तु तत्रायाता निभंयत्वात् । --v. 29. TubArT It is rather unfortunate that none of the comm. has any note on this v. to explain why "thirteen” days are specifically mentioned. See note on 20.16, Notes, p. 71f. ADHYAYA XXIV. --With this Adhyāya, we pass into a new (Sub) parvau, ibe Goharanaparvan, having left behind the Kicakavadha Parvan, this last extending from Adhyāyas fourteen to twenty-three, and constituting, as already remarked, one of the bright, free and delightful parts of the epic. A repeated and careful perusal of these two (Sub) par vans will not fail to bring to the notice of the reader that while the style of the Kicakavadha P. is brisk, less free from repetitions and interpolations, and that the incidents unfold themselves easily, and are narrated in a flowing and almost eloquent language, that of the Goharana P. is marked by cumbersome repetitions, which very often contain mere epithets. Here, the description or narration does not confine itself to a mere couplet (sloka or verse) as before, but very often runs into more than one Šlokas. The style tends to become more and more involved, and generally is more rhetoric than eloquente More of this somewhere else : but one thing seems clear, viz. that it is difficult to believe that the writer of the unappealing bombast of the Goharana P. was the same as that of the touching pathos of the Kics. kavadha P. incidents, or even that of the stately dignity of the Pandavapraveśa P. -r.1. अत्याहितं चिन्तयित्वा thinkiog that a great calamity had befallen (the Virăta king ). Brailei = Aguſã: (Amara) —qutait: common or ordinary people: See note on 7.13; 11.1. 5 ·ADHYAYA XXIV 81 %3D --v2. सजल्योऽभूच सशयः It became a subject of common talk and terror For the last compare सर्व संशयित राजन्नगर ते भविष्यति । 23 3b before. --73 दुष्टपोरुप who exercised his valour to evil enda -v4. परानीकविशातनम् = the vanquusher of mmghty hosts V 5. JATI: = spies. Compare note on 10 13 before --v 6. Construe यथादेश यथादृष्ट च प्रदशन सविधाय ते वे रुतचित्ता नागपुर प्रति न्यवर्तन्त । यथादेश = as they were ordered ; यथादृष्ट, as in reality रुतचित्ता as against sagatal, of Edns and some MSS and Comm = having fired upon certain things in their mind. v8 त्रिगत महारथै The विगत tribe as mentioned in the योया- दिगण (designated with other 'आयुधजीवि ' ) to Pantat v. 3 117 and their country is identified with modern Lahore (PW) The preceding satra (116) mentions त्रिगर्तपठ, १ e the sax tribes (or prince•?) of the Trigartas which are explained as beung आहुखिगर्तवष्ठास्तु कोण्डोपरयंदाण्डकी कोष्टकिनीलम निश्च ब्रह्मगुप्तोऽय जालंकि ॥ - 10 निर्जने &c It will be noted that all these attributes qualify $174 mentioned in y. 9 -7.11. The former line of this = 13a below -- 12 mång. Amara mentions the word in 1II. 5 33, and his com Ksīra explains खर्वट, चतु शतमामाणां सग्रहस्थानम् । The com Visama reads कर्वरेषु and explains it by saying कर्वटेषु अभित पर्वतपरिवृतेषु ग्रामेषु । In support of this it quotes the following verse —प्रामो वृत्यावृत स्यान्नगरगुरुच- तुःपुरोद्भासिशालम् । सेट नयटिवेष्ट परिवृतमभित कर्वट पवतेन ॥ द्रोणात्य सिन्धुवेला जलधिवलपित पाहन चादिरूढ । ग्रामयुक्त मटम्ब दलितदशशते पत्तन रत्नयोनि ॥ अत्यन्तभावम् So also Arjuna who explains अतिशयेन अन्तभाव मरण यत्र कियायो तथा नष्टा । अन्य तभाव नष्टास्ते = they have completely vanished. It Is A णमुल form, for which see notes on 2272 before. 14 The word 14 means both a chariot, and a ( compare PW, s ) In the former case, which is more probable here, those belonging to the Pandavas are intended This would make it likely that it was the business fof the Satas not only to be drivers and charioteers, but also to deal in chariots प्राप्ता द्वारवती सूता compare 4 53 before, -V 13 स्थाना Warnior Y v 15 Ma ·NOTES. - -v. 18. करवामहे. Thus most of the MSS including AFM, as against #tart à 1 It can best be regarded as an epic form of the present first • person plural of the /रु. The imperative form करवामहै is also possible. किं करवा why should we now once more (भूयः) set after searching the P. ? ADHYAYA XXV. --V. 1. चिरमन्तर्मना भूत्वा = Was long cast down, dejected. दुर्मनां विमना अन्तर्मनाः स्यात् । (Amara.) --V.2. Does not the fe in the second line look almost super fluous, being added to avoid the hiatus सर्वे उदी। --v. 4 and 5. These go together: construe: महात्मानो महाबलाः पार्थाः यदि ये अस्य वर्षस्य शेष व्यतीयुः (नहि ते ) निवृत्तसमयाः (सन्तः) क्षरन्तः नागेन्द्राः वा आशीविषोपमाः सर्पाः ३६ संरब्धाः (सन्तः) कौरवान्प्रति तरक्षणं दुःखाः भवेयुः । क्षरन्त इव नागेद्राः = like lephants in rut. Sairaalaal: 1 sritilaa is mentioned by Amara as synonym mous with सर्प, and his com. Kshra. thus derives the word : आश्यां विषमस्य । आशीः तालुगता दष्ट्रा तया विद्वो न जीवति । पृषोदरादित्वात् ( Panini VI. 3. 109 ) रेफलोपे आशीशब्दोऽयमिति सभ्याः । --तत्क्षणम्, forthwith, i. e. immediately they are निवृत्तसमयाः। -v. 6. अर्वाकालस्य विज्ञाताः as against सर्वे कालस्य घेतारः of Edus and some MSS. The latter however scarcely suits the context, as there would be then no reason why the P. should enter again the forest; and we shall have also to infuse the meaning of 499 = agreement into the sense of काल.--अर्वाक an indec. = before ; compare अर्वाक् संवत्सरात्, अकि सृरेः ( PW.and Apte). -19. संवीताः - मउन्ना : (Arj. and Visama.) past pass. participle of v sunith सम् , to dress, to be clothed in.-सीतान् prosperous. Compare कोसलो नाम मुदितः स्फोतो जनपदो महान् । (Ramayana I.5.5.)--गोठीपु. The word is mentioned by Amara is synonymous with परिपन or समितिः । समग्या परिषद् ·ADHYAYA XXVI 83 CON courses गोष्ठी समासमिति समद । आस्थानी 1 --सिमप्रनितेषु Nila explains सिद्धाना 1913 1917 ag ag AIALI - Or we might understand the word as ÍÀGIA A = amongst ascetics and monks -V. 10 परिवारेषु Nila reads परिचा' and explains परित आगत्य चरन्येषु ते परिचारा राजपुराणि तेषु । परिवारेषु - ग्रिहेषु (Ary) The word is explained as 978 by the com of Amara. ani may also mean " of people-37729 = {mgaalaggia( Ary ) being=ala (Amara ) एतच कर्णा यत्याह । एतत् evidently stands in apposition to 9747 77 allt and is almost = 1, this referring to 8b before. -V. 16 97 atat &c The first line can better be understood as an interrogative sentence It is indeed the case that &c ?--hiar यद्वा जीनानपेक्षि यथा स्यात्तया (Arm) Pazi 212grafi Hat perished for all time to come. Compare Har alagi aura ausalt hat (Rāmayana, 1. 2 18 = Uttararama 25) V 14 -v 17 ADHYAYA XXVI - 24 The piling up of attributes, some going with TFT 126) and the others with me: ( 4a? ) and their promiscuous mixing up will readily be seen --Y 5 iftiae It will be noted that the reading 977 as against 914 of the Northern Cdns and MISS is borrowed from the Southern Recension The former reading gives the verse a sense, which with the reading 94 13 scarcely attainable Neither of the Parthas has anything to do here directly. Drona says that persons of that stamp (arazi ) never perish por are they vanquished (v 16 ) He then des cribes what according to him constitutes the greatness of the P. (to end of 4). Being what they are, high-souled and persevering, why should not a right-minded ani wise man (Filam-7118 ) hope for (lit. do) what is best for them? (at la 9 lipa R ).

·84 NOTES. --v.7. B1Flight from $(514: (=the right time ) meaning, therefore, what is suited to the occasion'. For this sense, see PW, 8. l'. 391873, --v. 9f. What Drona means is that, because of his greatnes Yudhi. is not possible to be discovered by ordinary spies, and therefore other Brahmin or ascetic spies ( v. 10 ) should be employed ! ---Readers of the plays of Bhāsa will remember that, ia point of time, it is approxi• mately regarding this period that Bhāsa begins one of his dramas, viz, the Pañicarātra. Duryodhana is there represented as performing a sacrifice, and requesting the “Brābmana Drona" to choose his Daksiņā. Drona chooses it in the form of Duryodhana's dividing the kingdom with the Pāņdavas I. 31. This the king promises to do (after consultation with Sakuni), if in the words of the latter यदि पञ्चरात्रेण पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतन्या राज्यस्यार्धे प्रदास्यति किल ! It may be mentioned in passing that this theme and other details mentioned in the drama, have no basis whatsoever in the Mbh. itself, and seem to be a free invention of Bhāsa himself. Compare for a similar opinion, Winternitz, Ostasi. Zeit., 1922, Heft 3, p. 286. ADHYAYA XXVII. -v. 2. तद्वाक्यमभिसंदधेत. तद्वाक्यानुगुणमेव वदन् (Nila. reading अभिसंदधत्) = he continued the trend of his speech. अभिसंदधत् युक्तं कुर्वन् (Arj.) पुष्ट कुर्वन् (Visarma.)-भारतीम् भरतवंशीयपाण्डवविषयों गिरम् । (Nila.) - v. 3. The b of this šloka almost repeats the substance of 25. Nila. reads समं वदत्तत्र and says: समं पक्षपातशून्यं पदत् वदन् नुमभाव: आर्पः । This is however hardly necessary; and if anything, only shows the high esteem in which Bhişma has been held even to the modern day. -~~y. 9. Construe : तान्दै पाण्डवान् संचिन्य यत्तु अस्माभिः इह शक्यं तत अई भायेण बुध्या वः प्रवक्ष्यामि । तत् निबोध । --For a similar use of शक्यम् see 14.17 and the note thereon.--. It will be seen that this reading is based ..

·ADHYAYA XXVII. 85 on SG. of the Southern Recension, and that the reading as is also based on four Southern MSS, viz. SG, ST and SA (2 MSS.) The rcading of Northern Edns as gear AYEFT T CİETT 225911A......scarcely gave any sense, and the comm, are at great pains over it. Thus na 448* gum: 17 T /09: 22 mía (Nila.) Arj. and Visama. ignore the verse, and other comm. are not much helpful. - Todo en THE घश्यामि itself is not very clear, unless we take प्रायेण as = सामान्यतः, generally, from a general point of view (or without entering into details ) and guar = as it appears to the mind ; and away grus = from a general rat'onalistic point of view.- is variously explained : (1) अध्यवसायो बुद्धिः । or 12) मतिरागामिका ज्ञेया बुद्धिस्तत्कालदर्शिनी । प्रज्ञा चातीतकारस्य मेधा 177 IAFT 1 (PW.). This is the second place in our text, where one whole Recension ( so far as our present evidence goes ) is vitiated and where the Southern Recension helps in the rehabilitation of an older text of the epic, although this last has its too apparent blemishes. Compare Notes p. 28f. and compare 26.5b and the note thereon. -4. 10f. The text from 106 to lla is much confused. What the propriety is of 13a, one fails to see. The next three lines require to be taken together to yield sense, which again is hard to fix.--The impression strengthens that in order to make Bhişma's speech look dignified and high sounding, lines have been added, without looking much to the appropriateness or otherwise of the words. - v. 13. The second line is to be construed as: az ala tri असांप्रतम् वे न भाव्यम् । तत्र = in the thirteenth year of their exile = अस्मिन् पे त्रयोदशे वर्षे of the preceding line.--असप्रितम् = अयुक्तम् (Arj.) अकल्याणम् (Nila.) -v. 14. 95 is to be understood in the second line of this sloka. --v. 15. acına: 1 Arj. quotes: 981791 gratias a 91491fia (Medini)-Arj. reads हीनिषेधकः and explains it as श्रीः एव अकार्यनिषेधो यस्य सः | but adds: हीनिषेवक इत्यन्ये । --निभृतः = स्थिरमरुतिः (Visama). v. 18. Adali = 'freed from all calamities.' Anara mentions the word आतङ्क in the sense of रुक तापशङ्कासु आतङ्कः। -v. 25. matag: = full of pride, or, showing (due) respect to others. -v. 27. suhcg: Thus BEM as against Theg: 1 This last is later mentioned in y, 288, maces: means one who is desitoas of . - ·86 NOTES. going to the meeting place, where learned disquisitions &c. are held, in order to participate in them and show one's own learning. For the varions aspects of Sabhā ( as a political aszembly, or law court or king's court &c ) scc specially, Hopkins, Social Fosition, JAOS, XIII, p. 148f. Compare also, Narendra Nath Law, Aspects of Ancient In. dian Polity (1921) p. 26. For the public "halls" mentioned in the Buddhist literature, see the last named work, .p. 3. Compare also Macionell and Keith, Vedic Index, $. V. Sabhā : The hall also served (in addition to other purposes ) as a meeting place for social intercourse, and general conversation about cows and 69 forth, possibly for debates and verbal contests." -~~. 28. सत्यवाक्यावृतः स्नातः So FM generally, as against त्यक्तवाक्या• मृतस्तात of Edns. and some MSS. • Have ve to understand सत्यवाक्यावृतः = 874 + 7199 +3117a: or as equal to Agarh stiça:? In the former case the Compound means: (lit. ) clothed in i. e. full of truthful words ; in the latter case, the word A7991Ft will have its analogue in the word 379191, of the Chha.Upanisad 3.14.2 (37919921€ :) and tipat will have to be underm stood as = well-covered or well-dressed, or bedecked. Fala: one who has performed the ceremony of bathing at the time of leaving his preceptor's house, i e. whose course of study is finished,--and is about to enter the life of a householder ; the word being the same as fara?, which is a more common word in this sense. This last word in included in Panini. ale mu to V. 4. 29. For the use of the root in this particular sense, compare. वेदमधीत्य स्नायादिति स्मृतिः ( quoted in PW.) also गुरुणानुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविपि । उद्वहन द्विजो भार्याम् । (Manu III 4); विद्यान्ते गुरुमथेन निमन्त्र्य रुतानु- TAFT 817 F7178 ( Āśval. Gr. Sa III. 9. 4.) --y. 29 Ex4: Frise ara faida: 1 For this compare 26. 10, and also 27.2 a before. The v. is almost unintelligible : तस्मात् तस्य च धीमतः सत्रेण उन्नं निवासं तु परमा च गति अन्यथा वक्तुं नोत्सहे । Nila. says : धीमतः पाण्डवस्य वासं छन्नं नत्र विद्रोति शेषः। परमा गतिं गमनं च तत्रैव स्वीयं कुरु । एतच्चाहं अन्यथा विपरीतं वचो वक्तुं नोसहे। वृद्धत्वात्पाण्डवेषु ट्रेपश्य धर्मरूपत्वाचेति भावः | Visama. thus explains : 'अन्तं स्वरूपे निर्दिश्म्' । अन्ततः स्वरूपतः तत्त्वतः इत्यर्थः । --V. 33. The use of a in the sense of a = thus, at the beginning of the words to be reported, is to be noted. --v. 36. 1987. See note on 20.37. PW. 8. v. 94g assigns to this word the sense of " macht wunschend' i, e." desirous of V. 31. power ·ADHYAYA XXVIII in Katyā Srauta Sutra 18 5 10 and certain other passages This sense fits in well here too = -7.37 गूढभावेषु च्छनेत्र Have we to understand गूढभावेषु as an adverbial compound with the termination retained as in 34şta (4 100) before, for which and similar other examples, see note on that word, and on 4 1 ? Or have we to dissolve it as a Bahuvribi Com भाव येषा ते = गूढभावा-तेषु गूढमावेषु ! Or, lastly, as a णमुल form = गृढ भूता ! उच्चावचम् = lit high and low, great and small, and so, of various kinds. The compound उच्चावच is mentioned n the मयूरव्यसकादिगण to Panını II. 1 72 PW explaining the compound word says Since 3779 is not used ceparately 727197 might be regarded as compounded from उद्र+च+अव+च ' Kairasvamın (on Amura II 1 83) explains it as उटकूच अवाक्च% उच्चारचम । -- 38 ADHYAYA XXVIII -y 1 are 60 9199991 भृशम. This and दुर्याधनमभाषत (स ) of v 3 below show (the subject is the game in both cases) that verses 2 and 3, are of later growth And as a matter of fact, it can be seen that they असरुन्निरुत पूर्वम &c (2a) is a repetition of असरु मस्यराज्ञा मे &c (45) with this difference that the latter is put into the mouth of the Trigarta king himself, while the former proceeds from the narrator (presumably Vaisampayana ) The subject matter of 2b is practically the same as that of4b viz that Kıcaka was the commander of the Matsya king, and 3a is implicitly contained in A arloan of 4a Slokas 2 and 3 therefore can be safely regarded as of later growth, contaiding as they do were repetitions, but in any case earlier than the present MSS tradition ·88 NOTES V 6 हीनदा निराश्रय Tor this compare also कोचके तु हने राजा विरा? परवीरहा । आशा चक्रे सहामात्य कुन्तीपुत्रेयवीर्यवान् ।। 29.3 below -v8 आत्ययिकम् = कालक्षेपणासहम् (Ary) अवश्यम् (Visama) The word 3712910 is derived from 3994, mentioned in the garienot to Panını V 4 34 ; the word 744 meaning acc to Amara tradisiart at दोप दण्डेप्यथापदि । आत्ययिक therefore means that which has an immediate bearing and therefore brooks no delay, immediate V 14 माप्तकाल हितं वच I Compare प्राप्तकालमिद वाक्यम् of v 1 above - 15 योजयित्वा वरूथिनीम् । विभज्य वाप्यनीकानि &c either by unting the (two) armies (viz, our own and that of the Trigartas ) or in separate batches, just as you would like -v. 17 uruari19. Thus, on the combined evidence of L, and AFHLM respectively, as against #rearü Ata of the Cans and other MSS -ov 22 यथादेशम् &c We shall go with all the Kauravas as might be directed by our commanders), the second line leaves the choice of where Susarmā was to attack the Matsya country to his own discretion Tor TUTTA = according to the instructions or directions, compare PW s v 2 qua, referring to Asva and Katya Sutras &c-That the choice was left to Susarma follows also from the next two w, 24 saying that the Kaurava king was to follow him Inter ( lit last 946), the next or after some days --for yeaia in 236, see note on 25 9 before = 27 gitaiga (Ary )--9779a Amar men tions this word in the sense of अ तेऽधमेऽपि र - 26 वयमप्यनुगृह्णाम &c Does the use of the same verb ग्रह (as in 256 ) with the preposition 311 added here, indicate that Duryodhana, after dividing his army into thro, was to aid in capturing more securely the same herds, which might be captured already by Susarma ? But in this connection, see v 29 of this Adh, and 32 24 42 10f below - 27f. The first line of 7 27 is to be translated as the warriors were equipped, with the hosts (47) of their foot soldiers (gale) eager (TXT) 28 they were (to loot the Matsya country)--aftate विकर्षन्त Thus TM, with N, reading , which may be translated as others, (q) vying with each other, (lit dragging, clashing with each other ) thg 4 2981, fell on the herds of the Matsya cattle This All ·ADHYAYA XXIX. 89 last reading as against 13 TOIT REIZEI of Edns ( and tro JSS. only) gives much force to the reading forfit fin. 5. 28 may be translated as : They (i. e. the warriors ) having gone according to their purpose (autem ) and having occupied the country of the (llatsya ) king, Susarmā aptured the (herds of ) cattle on the seventh day of the 496(= the month of Asādha according to the com Arj.). For this reading the Ldns with four ISS have सम्म (रुष्णे) पक्षस्य. The rest of the MSS. of the N. Recension, and the com. Arj. read 57984. With regard to this last, Amara mentions Tā as synonymous with Agi. Apte, B. V. assigns to this worrl the sense of the hot senson, summer.' Harivatisa 3544,5 has : पूर्वमेव तु रुष्णेन गर्वा ये हितकारिणा । शिवेन मनसा दृष्प तद्दन वनचारिणा ॥ पश्चिमेऽपि ततो रो धर्ममासे निरामये । वर्षतीवामृत देवे तृण तत्र व्यवर्धत ॥ PW.renders eine in this passage as a month of the hot season." This season according to the present Hindu calendar covers the months of Jyestha and Āsādha. But the reason of identifying the Hath with 1917 ( as Arjuna does ) remains uncertain; and the exact fortnight, whether the bright or the dark one, remains also unknown, such statements as 3T17177185 TOT ( 35 ) 1975ci as the Com. Visama. has, remaining unsupported.-Finally it may be noted that for fin, the S. cl reads अटमीम् m v. 28 and consequently नवम्यामू for अष्टम्याम in the next v. (29).- therefore be said that the exact date of Susarma's capturing the cows and of the subsequent events is largely a matter of uncertainty, despite Nila. and other comm. on 47.1ff See also 29.4. It may ADHYAYA XXIX. -~-v.1 छालिङ्गप्रविष्टानाम् । बाह्मणादिक्पावपेण प्रविष्टानाम् (Nila.) Amara explains wat by #74. Tor Rs in the sense of device or trick, compare, वर्णिलिङ्गी , also मना रुतलिङ्ग: hamayana, 6.82 84. लिङ्गान्तरे वर्तमाना दस्यद (PW )The former is said with reference to a spy of Yudhi. (Kırāta. L 1) which Mallinatha explains as वर्ण पशतिरस्यास्तीति वर्णी ब्रह्मचारी । तस्य नि चिन्मस्पास्तीति वर्णिरिगी। Mo 12 ·90 NOTES. -~v. 3. अवीर्यवान्. Compare भमदो निराशय: said, as here, of the Virata king in 28. 6a before, and the note thero on. Does this however imply that the Virāta king knew who the five persons really were 1 Nila, who however reads differently addss कीचमवदयमपि (i.e. युधिष्ठिरः) मम जयकर्ता भविष्यति एवं रूपां संभावनाम् । --v. 4. तत्र त्रयोदशस्यान्ते. For this see note on 20, 16. --ए.7. महाराज आसीनम्. The hiatus between the tro parts of a is to be noticed. -v.8. कालयन्ति "Carry off" (Apte.)-मा नशन् Thus SA', SA' नश्यन् ouly as against ar a: of the Northern Recension. The use Fi with the Perfect in the sense of the Prohibitive Imperative is unusual. 'अनशन् is Aorist of the second variety (Compare, Whitney,Rootbook, unders/1 नश्.) -v.9. कलिलाम् = गहन (Amara); full of. -v. 10. भागशः = Each one separately; or as Arj. explains बाहुपृष्ठ- पादिपु. -r. 11. सवनायासगर्भम् । वजायसम् अशनिलोहं यद्वा वचवदच्छेयं अभेयं च यदयः भापायां पोलाद इति संज्ञितं तद्वज्जायसं तन्मयः गर्भोऽन्तःकवचं तेन सहित सवजायसगर्भम् (Nila ) --v. 12. सर्वपारशवम् । परान् सुनोति पीडयति...परसवं...पारसर्व शस्त्रं...सर्वशस्त्रसहम् (Nila.) Arj. is better, however: सर्वलोहसचितम् ।-PV.derives the word from परशु and assigns to it the sense of iron, Amara explaining it as शस्त्र. According to the Kalika on Panini IV. 3. 168 (कसीयपरशष्ययोर्यघू श्री लुक् च ।) the word पारशब is formed from परशव्य + अपरशव्यस्य विकारः पारशवः । -v. 13. उत्सेधे = उपरितनभागे (Visama.) उत्सेधः काय उन्नतिः (Amara.) -v. 16. यथास्थानि-an adverbial compound. Compare 4.1,10 before. --V. 17. अयस्कारेषु made of iron. The word is intended in Panini VIII.3.46. -v. 17. संनाह = trappings. --v. 18. Tri$791: The yovel of the upasarga sia is lengthened according to Panini VI. 3. 122. -v. 20. कङ्गबल्लवगोपालाः दामग्रन्थिश्च. This is perhaps the first place Where the names of the four brothers come together, though here too, ·ADHYAYA XXIX bi names 66 armour -- 31 it is doubtful to decide whether they are personal or vocational Probably the latter is the case, as the names 9734, would lead us to conclude See notes, p 13. --V 23 वराग-रूपा The compound may be dissolved as either:- अन च रूप च अद्गरूपम् वर अद्गरूप येषां ते वराङ्गरूप (Bahuvrihr Com) or as वर अङ्ग येषां ते वराङ्गा ( Bahuvrihi) with the termination रुपप् affixed प्रशसायाम् । Compare F91749 18 8, and the note thereon-eug -The Parsmai. form 18 evidently caused by metre -v27 दशन = दशित thas last Amara explanning as सनदो वर्मितः न :दशितो ब्यूटककर । For दश in the sense of compare विशीर्णदेश Blagavata l'urana I 9 38 " Harnisch" = armour (PW) --v 30 अभिन्नकरामुखा Compare मातङ्ग इव मातङ्ग प्रभिन्नकरटामुसम् 21 55, before, and note thereon neral (as against yeaat Ldns anel some MSS) properly tamed वन्यानi as against मुख्यानाम् of Tdns But that men used to forest life and tactics were a necessary appendage on this occasion is evident V 84 समयान्तम् It will be seen that the pres parti संप्रयान्तम् goes with eril Fa, this last word being in the neuter gender We should have accordingly the corresponding neu gender form #4977, and then also in ETAPE for ARTE Even for this last, the nom sing neu gens der participle form would be fast for the Parasmupada Both the forms used in the text, seem however to have been formed metri crusa --nai 9h=1 TTT, on the look out for any traces of the foot steps of the cows One of the meanings of the word पद 1s पादचिन्ह (Hema kosa) or 549 (Amara )--It may also be noted that the first line of thus v us almuost identical in meaning with the first line of the v following (35) agrila (34) = agua fren (35) yyt 1794 (34) = HARGARITHA (35.) --V 32 ·92 NOTES - 1 1. before. -V6 ADHYAYA XXX. सूर्य परिणते सति । पञ्चधा विभक्तस्याः चतुर्थमार्ग प्राप्ते (Nila ) frasza (Ary and Visama ) " when the sun fis going down" (PW.) - 3 Thah = {{F719 (Nili) ma (Visama Catur.) PW.On the strengtn of a libh passage (सि धुलाधिता ये च मामणीया महायला.) regards this word as the name of a tribe, and derives the word grant from stave, thus last bemg a place, mentioned in Gang arti FIRE to Panja. IV, 3 93 Ile exact meaning of this word remains doubtful - 5 सूर्य विलम्पति ( सति ) compare सूय परिणते सति in v - उत्तरोत्तरम् Thus L only as against इतरेतरम् of all others. The MSS vary between the augmented and the auga mentless imperfect -v 10 Tiêu A kind of sp-ar with a sharp edge ( Mar. 92) --Jin A dart, a barbed missile --9ff A kind of missile , a spear, pike, a stvord. --तोमर An iron club --Cut, divided ( Apte) --v 15 Compare v 9 before, which is almost repeated here उपशाम्यत् as against उदतिष्ठत् of vb, which description may be said to have been closed here केशाकशि नसानखि The compound is to be dissolved as केशपु केशप गृहीत्वा इद युद्ध प्रवृत्त केशाकशि (Com on Panna II 227) v 23 379 HTHAT Compare v 2 of this Adb ---v 24 99 94754a=called him to a single combat in chariots -- 25. Augar The augmentless imperfect now scarcely calle for any Botice - 28 मस्यराजानम against the regular मत्स्यराजम् is evidently for the sake of metre SY 29 szia che ad = when, at evening the dust rose up and hung on the earth (lit when the evening (time) was with dust > It will be seen that this reading gives a vividness to the scene, which was scarcely effected by the reading a war gay of the Edns V 12 --v 16 --y 19 enveloped ·ADHYAYA XXXI. ADHYAYA XXXL 16 -v. 6. 14:=&TT (PW.) = Hatchet or battle-axe (Apte). -7. 8. yait= the horses. The use of the word in the plural number, and the mention of graiteft immediately after this (and elsewhere also, for which see PW) make it probable that generally four horses were yoked to the chariot. For the epic chariot in general, compare Hopkins' valuable monogram, Social Position of the Ruling Caste, JAOS, XIII. p. 235.---ítotsteet = gila (Catur.) Apte explains the word as a charioteer, who drives one of the outside horses". PW. explains comercft as the tiro charioteers who ride the side-horsee, a third one being in charge of the two horses yoked to the pole (=yai) quien, alive; being a Orte formation, formed according to Pāṇini's rule Figarilag 6757146: II. 4, 36. Compare also, Apte, Gaide, Section 167a. -v.9. रुदन्ती बन्धुकोमिव । many of the comm. read रुदन्ती वधुकामिय (Arj. adding gaatma 4*: la 9181AFT: )—ARYTI is mentioned as a v. L. for great in the equipamo to Pāņini IV. 1. 126 (compare PW.) and means an unchaste woman. compare Amara II. 6. 10. The word under the form occurs in भवन्ति गेहे वन्धक्यः कितवानां युधिष्ठिर । न तामिरुत दीभ्यन्ति दया चैवास्ति तास्वपि । (Mbh. II. 8. 1.) -v. 11. तेषु संत्रास्यमानेषु when the Matsyas were being overcome by fright. -v. 13. #ra: galerat:-- This looks at variance with the hard. ships the P. had presumably to bear. --. 17. Ai Takala 1 This feat of Bhima, which is here found in all MSS. was repeated in an earlier Adb. in the Edns and allied Uss. (after 16. 14 of the text) Compare Appendix, p. 85; p. 89 (after y. 12) for the Southern Recension, this latter however differing verbally from the former. Such additions show how the text itself has supplied the basis and the material for interpolations. --Yv. 18 and 19, A TAI: 9haguaca. The use of t with the potential mood is to be noticed. See Whitney, 579b.

·04 NOTES. --v. 20. The text ought to be read As...... 97 9267441 For this last, see note on v. 6. of this Adh. --v. 21. FEW. The word is evidently the same as applicaz, both these words being mentioned in the Mlbb.; two persons who walk by the two sides of the chariot, and whose duty it is to guard the wheels Compare Hopkins, Social Position, l. c. p. 260. "In nearest proximity (to the knight of the war.car) is the charioteer.........Around him are certain followers and retainers. Of these ... ... ... first and nearest stand his " wheel guard” ( Firepi), usually one knight each at the sides of his car. These are no humble followers, but his equals ......" Compare also PW. 8. v. --v. 22. AAEATE wit. In v. 15 b above, Bhima asks Yudhi. to stand by, though in 24 a, 27a below he is represented as participating in this charge led by Bhima.---şià might be better taken as a preposition governing त्रिगर्तान्. ततः अमर्षिणः ते सर्वे दिव्यमखं विकुर्वाणाश्च समस्ताः त्रिगान्मति 842917716471-After v. 20, the Edns and CGHK among our MSS. had a big interpolation of some ten verses which is absent from the remaining Mss, and from Southern cl. except SK. See Appendix P, 141 and 145f. --v. 23. are Thus ABEFKLM, dat is' an adjective, femi. gender, going with (FET) 7781 --v. 26. त्रिगर्ताना महारथं नीत्वा having led the army to the chief warrior of the Trigaratas i. e. to guttgargů: an adv. comp. = with raised up. -v. 80. let = the knights whose duty it was to guard the warrior from back attacks &c. Compare Hopkins, 1. c. p. 261. einkuido Hopkins l. c. p. 238 explains 3914 = the bottom of the war-car. ~V. 35ff. 1477... ...3779977. ran off from Bhima ? or pretending to attack him ( Bhima ) ran up to him ? Vişama explains : vineu gar: 19: The next line, v. 36a says that to save his life, he (Susarmā) fled from the battle field, which may make the latter of the two explanations mentioned above, more possible. Though Sušarmā really wanted to run away, still he made a move against Bhima, just to boodwink him. The text however seems to have been much confused here. FAITE9of 350 = 919guf4594: of 36a. As the text stands, the epithets in 36b require to be taken with Exhi : frightful, and equal P their weapons ·ADHYAYA XXXII. 95 to Bhima ( in strength) though Fuat was, he had to fly atray. If, however, 365 Le not thus understood, the line remains without any connection with the preceding and the following. Nila. explains wikiFri: as मीमोपमः रामरावणयोयुद्धं रामरावणयोरिव इतिवदनुपमः । --V. 43. FE I 1997 compare for a similar idea, 20.3 before. --v. 46. Construe नं (सुशर्माण) दृष्ट्वा राना (= युधिष्टिरः) प्रहसन नराधमः (= सुशी) मुच्यता (इति ) आहबशेमिनं पुरुषव्याघ्र भीम प्रोवाच । - It will be poticed that the verees which describe the rough and angeemly humiliation inflicted by Bhima on the captured king are absent from the S. MSS. In this connection reference may be made to the omission in the S. cl. of the description of the dael between Kicaka and Bhima, and its bloody and almost revolting sequel, ( 21. 52-59; 69-73 ) and, to the less fiery duel between Bhima and Jimuta, described in 13.10F, which also is absent from the S. MSS. 80 far consulted. It is an important question to decide if the many traces of the roaghness and seeming brutality of the Northern Recension have been passed over in the Southern Recension, or whether, as an alternative supposition, such traces were originally absent in the text, and came to be interpolated in one recension of the epic only. This question has a direct bearing on the question which of the two maia recensions of the Mbh. is to be regarded as being more representative, of the original text. -v. 47. संसन्सु घ सभासु या संसस सता गोष्ठीपु समामु च रानसमासु (Visama.) So also gerterally Arj. --v. 61. Para fare. See note on 6.11. - v. 67. VEZI TIH, (having marched) all the night. ADHYAYA XXXD. -5.1. 979791-71TEE-See note on 28.26. -5.4. Mèa (Visama. L-AISI3597111a (Arj ) val (Visama). Amara assigns to this adv the two meanings of FU (III 4. 13) and of 7961, all at once, all of a sudden, ( as being synonymous with ) FAIT RIETIS data...(III. 4. 2) This latter sense is iate here, ·96 NOTES. --v. 5. पष्टिं गवा सहस्राणि &c Compare 29.8a, before (and 10 a, below.) --पवंशेन=with a big force (lit. collection) of var-cars. रथसमूहेन (Nila.) -v. 6. आरावः मुमहानासीत् &c. There was a mighty uproar: the attack was (so) fierce. -v.7. परिक्रोशस्तदातवत् । Compare आसे कालमुपासीना......आर्तवत्. 19.23 and the note thereon; also 20.17. Visama. says परिमोशन कोरवा गोधन हरन्तीति घुम्बां पातयन् । ---v. 10. शून्यपालम् । राज्ञः असिन्निधाने पालकम् ( Nila.) शन्यं परिरहित नगरमेक एक पालयतीति शून्यपालः अतिसमर्थत्वात् ( Visama). -r. 12. पर्षद: see note on.17.2. Compare नपर्पदीयः (Br. Samhiti, p.3) -v. 16. पाशोपधानाम् &c. पाशो मामिान्तद्वयगतो तावेव उपधाने वीणाया तन्त्री- संधाना) कीरविशेपो यत्या सा पाशोपधाना ताम् । ज्यातन्त्री मोव्यैव मन्त्री कार्णापतततको यस्या तां चापो धनुर्यष्टिः सैव अलायुसहितोदण्डो यस्यास्ताम् । (Nila.) Is the धनुर्वीणा metaphor perhaps employed to indicate the life of revelry at the Virāta Court, and its demoralising effect on the young prince as his subsequent behaviour shows ? --v. 18. त्वया हस्तवता= by thee, possessing a dexterous hand. --V.21. PF/9R1A: The subsequent text shows the Prince to be more श्लाघमानः than श्लाघ्यमानः - अभयंकरम-in order to remove all fear from his mind In 5. 19 before, the गाण्डीव is called अभयंकरम्. ......... ADHYAYA XXXIII. -v.1. गवो पदम् -See 29,34; and the note thereon. -v. 2. पश्यध्वम् So most of the MSS., as also the Edns. The Ātmanepada is possibly induced by metre. The prince is addressing not only the cowherd messenger, but also the women-folk round about him; see 2la of the preceding Adh. --v. 3. अष्टाविंशतिराग वा । Have we to understand by रात्रि here (changed to रात्र according to Pamini v. 4.87 ) the night only, or does the word stand for a day in general ?

·ADHYAYA XXXIII 97 - 10 18 मुहूनन Amara delines a मुहूर्त thus: अादशनिमेपारनु कारा- सिंशतु ता फरा । मासु शिक्षणाने तु मुहूता द्वादशानिपाम् (L. 3 11) (3 48 minutes, PW) 07194 The Parusm form 19 cridently mused by metre UITI 3771_not inferior to Arjuna in landling the bou I or the derivation of 819 hec note on tatt 219, before - 19 उन्न सोग पाण्डर compare तथा स समग धननयोगसन् 1013a, before -After 9 of the Ardh Lins had a group of four verses, which are absent from all of our Northern IISS (wlnch include one in Bengali charıcter), but wuch are to be found in the S c (Coinprire Appen liv, p" 130 anl 131.) They are thereforc excluded from the text here But attention inay briefly be drawn to the contents of these interpolated v. In the first place, they say that Arjuna hearl all the conversation Ilus 15 in conflict with the sulise quent text, and directly with v 186, and v 19 The interpolated vs then go on to say that what D suggests liere to the prince Bligmiñjaya, 14 at Arjuna s inspiration But this is not possible, with Arjuna absent in the Dancing Hall Thirdly nearly half of these interpolated y contain epithets qualifying ( 162, 2 ) This last fact is a prominent phenomenon of most of the uterpoliteil verses thes muinly contain epithets, attributes and qualifyin, words which do not all concern the story, and wbich are generally out of place In the present case, the epithets and adjectives going with it are मियाँ भाषाम अनिन्दिताम द्रुपदस्य मुता, तवाम् , पायका मजाम , सयाजवगुणोपेताम भर्नु प्रियहिते रताम् But the question naturally is, whether all thus piling up of adjectives is required and 19 in place —This nature of the interpolated verses should not be lost sight of in judging of the value of JISS पाञ्यालम Mo 13 ·98 NOTES, ADHYAYA XXXIV. secure 8 -Attention may be invited to the group of six verses which stood here in the Edns and allied MSS. but which are now omitted from the text and transferred to the Appendix (for which see App. p. 152f. ), and to the note at the end of the last Adh. -v. 1. TAIF. This reading is on the evidence of KL. Has the word gain here the same sense as wiąn: in 777917918a: in 27.280' ? -v. 2. भापयन्ती 1 Thus AFM. The reading भावयन्ती of the rest can scarcely be regarded as appropriate in view of the relations between Arjuna and Uttarā, which lead to the former's declining to marry the latter. For Arjuna's view of the matter, see Adk. 67.3f. -V. 5, प्रयतमानाय सारथ्यर्थे while he was trying to charioteer. ---V. 6. 79. For the augmentless imperfect, see Whitney, Grammar, section 587, --y. 7. पुरा दूरतरं गावो ट्ठियन्ते । For the use of पुरा, compare पुरात्वन्योऽत्र• grua 16.59, before, and the note thereon. ~~~v. 9. समितो हि सः Thus M only as emended. For समिति = सभा, see note on fa in Tag: 27.27a' before. --v. 10. faragottagina. The appropriateness of the simile is striking. --v. 15. a: PW. on the authority of Halāyudha Medinikosa assigns to this word the sense of knowledge" ( Kenntniss) which meaning is appropriate here. -v.16. वा तथाविधम् or some such thing." -v. 17. Be thou a singer or a dancing master. The sloka well brings out the pretended impatience of the Prince to start out with a charioteer. - -1. qui fan. In 29.18 before, the Matsya standard is not described as having "a lion" on it. -v. 24. पाञ्चालिकार्थम्. For making puppets or dolls out of: पाञ्चालिका glaki felçu ailent 5al (Amara).-PW. assigns to this word here the sense of "a Princess of the Pāñcalas," which however is hardly correct. on the <3 ·ADHYAYA XXXY. 99 ADHYAYA XXXY. --\. 3. à 691: 1 à refers to the last verse of the preceding Adh. -v. 4f. The text seems to be corrupted here. v. 4. mentions that Arjuna and the Prince saw the Kuru army. But v. 5 says 377 (who?) कुरुन् व्याससाद. The अवेक्षताम् of 4b is repeated in अक्षेताम् of 5b. And even if we accept the reading of some of the S. NSS.,स्मशानमभितः शूरो गत्वा दशनुः कुरुन् , this line becomes in sense identical with 4b. तत्समीप = रमशानसमीपे = स्मशानममितः of 5a. It will be seen that तदनीकम् of 6a naturally connects itself with कुरुणां यलिना यलम् of 482. -v. 6, UIMAH = tumultuous like the ocean. The simile in b of this verse is very life-like and strikin -v.7. 99a) egt: = 1753 : of 30.6a,' and 16a'. -v. 9. PETAI TIRA: Compare 11.14a. Bhagavadgitā. -v. 12. रचनागाश्यकलिलाम् &c= 29.9b.-पुरो एताम् Thus on the combined evidence of DN and I. (sait emended to gara ). The regular Samdhi should go gara, but gà gat is caused by metre, and the Samdhi finds a parallel in महात्मानो कृपयः । and भीतो ऋष्यमूकम् from the Rāmāyaṇa, noted by Michelson, l. c. p. 101. -V, 16. 914: Amara mentions the word faqja in the sense of YT (ID, 1. 25) which Kștra'svāmin explains as far ga fara: 1 Aqra: therefore meang, timid, cowardly. The word geri occurs in Pāṇini VII. 2. 19 which Patañjali explains as fa917814:. The word is also explained as विरूपं यानं गमनं चेटनं यस्य स वियातोऽविनीतः (PW.) There however seems to be originally no tinge of slur in the word, which latterly attaches to it, as is implied in "impudent, shameless." (Apte, who also assigns to it the original sense of y.)--The reading faqa: is on the evidence of HL. Nila. explaing: Grà amri TTS TEATI a laala: असाधारणः तदन्यः अविजातः साधारणः प्रारुतः। प्राचा (च!) तु सयकारः पाठः तदा वियानो YT: 1 Vişama. reads with the text. Arji and Nila. read eranca, which would of course go with अर्जुन (सव्यसाचिनः) Construe: वियातस्य पश्यतः सव्यसाचिनः सकाशे अवियातः मूर्सः धूर्तः मन्दश्च परिदेवयते । Arj. reads अपियात: but says: अथवा अविजातः अ-या मेध्या जात इव ! -V. 19 दीनरूपः अत्यन्तं दानः according to प्रशंसायां रूपम् (Panini V. 3.66) -739197. And all this, before the enemy has done anything on the field of battle.

·100 NOTES. -v. 21. मध्ये चामिपगृहानाम् as against मध्यमामिषगृभाणाम् of Edns and Comm.= in the midst of the Kurus, drawn (as they are here, Te past pass. parti. of N = to be greedy) by the bait of the cows.379 = भोग्यवस्तु, संभोग &c (PW.)-आततायिन् = सन्न वधोयत (Amara). The word is thus derived: आततेन विस्तीर्णेन शस्त्रादिना अयितुं शीलमस्य (Apte). Ksra. explains आततः सोयोगः सन् एति वधायर्थ धावति अवश्यं आतं पलायमान तायते वा । The earliest occurence of this word according to the showing of PW. is in the Vājasa. Samhitā. --v. 25. malau. Amara mentions fan: Falzi aragia: as synonya mous =eulogy, praise. v. 27. ATESTATO Busch = 31.36b" --v. 27. विसृज्य सशरं धनुः Compare विसृज्य सशरं चापम् Bhag. Gita I. 47.. -- • 28. Porn Pace or stride (Apte.) So also PW., quoting from Vājasaneyi Sam. and Taitti. Brā. --P. 35£. tot. See 10.13, and the note thereon. seems to be confused bere. If what is stated in v. 356 be true, then 38a seems contradictory. Agia: is repeated in 35a' and 36a'. Also 356 is almost identical with 386 below. Perhaps the whole of v. 35 can safely be dispensed with, this being added to give some connection to 36a'; but this is not quite necessary, what is intended being simply that Uttara came out, making some one (and not necessarily aria) his car-driver - v. 40. Free See note on 32.7. --v. 47. ISACH The hiatus between the two parts of b is to be noted. Edns and some MSS. however read at for T. The text ADHYAYA XXXVI. -F. 4. pkt: "a hard particle, or hail.” (Apte) 99917101: (Sarvaj.) --. 11. Ha a FIA: Compare 2.20 and the note thercon for the incident here referred to.

·ADHYAYA XXXVII. 101 v. 12. pisarfa......len: For this, sec Mbh. NIL 39 and 40. -*. 13. "You always riilicule us bs (prising) the merits of Arjuna." गुणेः आमान् विस्त्य = गुणगयया याधमे (Arj.) निन्दसि (Visama) पला zii So Al, and the text ought to be corrected to €71 001119717 Sirut 27: (Ainara ) The noininativc i4 in accordance with Panini II. 3. 16, tha qitaret lucing shornly ul. Arjuna is not even as much as a sixteenth part of mc or Durscilan. --v. 14. The insinuation of Durgolhaus which i4 get out more fully in 12. 1 ff, below that Arjuna appear« lclore the completion of the dirtrenth jer, is fully repulutel hy Bhima in Adh. 17.11., and Duryodhana scem. to lure realised the justice of Blu-ma's explanation. Sec particularly 47.15. The question therefore that the P. appeared lxcfore the stipulatrd period scarcely arises.

·102 NOTES -v. 12 शववाहम्. शववाहस्य त्रिरात्रमशोचमचित्वात् । क्थं शत्रग्रहणे युद्धफर्मणि foretravasaaret F414 TUTTI (Visamg ) Cor this sort of impurity, compare also ब्रह्मचारेण शवकर्मणा व्रतानिवृत्तिरन्यत्र मातापितोगरोर्वा । (Vasistha, quoted by Kulluha on Manu. V 88.) —v. 13 te ara fata. This is apparently inconsistent with 5.30d. v. 15 स्थारप्रस्कन्य कुण्डली | an oft recurring carana Compare 35 27a, 31 366% Bions ADHYAYA XXXVILI - This Adh presents a question of great importance regarding the relation of the text of the Mbh in the two main recensions which have been postulated here, viz the Northern and the Southern Recen- A reference to the text would show that most of the slokas are shown as not found in the S dl out of the sixteen verses ( =32 lines), only 9 lines have some corresponding text the place of the remun. ing has been taken up by differently worded lines and verses, of nearly identical purport, with a fer additions See Appendix р 168f This would show that the Southern text has 47 lines comprised into 21 slokas The text can be said to be of an identical purport, 10 SO far as the main subject matter of the Adh is considered Prince's enqury regarding the bows, arrows &c in the bundle of arms, fetched down by him from where it was concealed on the tree The divergence of the two texts 18 strikingly marked in this Adh, and to a smaller extent in the succeedung one too. This sort of almost absolute divergence again recurs after a few Adhyayas, thus see Adh 50, 51, 52 (partly), with this important difference that in the case of two of this second group of Adhyayas, ST partly agrees with the Northern Recension The peculiay position which ST holds will be referred to elsewhere For the present, attention may be invited to the VIZ the ·ADHYAYA XXXVIII. 103 striking divergence of the text in the two Recensions, and to the considerations arising therefrom. In the first place, it may be stated that the theme itself is not such as should have necessitated any recast. ing of the text in either Recension. Secondly, it cannot be said that in the Sourthern Recension, the incident has been worked over into a long and detailed narration, as for instance is the case of Yudhisthira's first appearance at the Virāta-court (Adh. 6.) Here it can be seen that the short narration of seventeen slokas of the N. Recension has been span into 57 ślokas in the S. Recension. (See App. to that Adh.)—How is then this divergence to be explained ? The earlier phases in the formation and spread of the Jlbh. text yet remain unexplored, and our kuowledge of the two Recensions is yet to gros, but this divergence may possibly be connected with the Bibh. text as such being fixed in the two Recensions separately, after the Bliārata had extended to the South, and had been current both in the North and South, and was receiving incidents and descriptions, in both places, or in each Recension, according to its peculiar development and style, with the result that some incidents came to be worded differently in the two Recensions. --v. 1. Inhyresgold 11 Ait High Wayfait main 1 ? (Vişama.) The word occurs in this sense in the Nighantu and in the ſata. Brā. ( PW. ) - 14: See note on 5.1. above; but the sense of an alligator may here be preferred as धारणाः, इन्द्रगोपकाः 41: i. e. creatures of different kinds are mentioned in the sacceeding slokas as depicted on the bows. The reading Heim: is on the evidence of BDEFM. Nila reads Hip and explains wat सहस्वत्यौ मलत्यो दाविमत्यो वा कोटी प्रान्तो यस्य तत् सहमकोटि| Arj. reads सहमblat: and explains: ICETÛ EST: 99 ofiar: 1 sztir........... मायुकपाययः कोश्यः इत्यमरः । सौवर्णाः he explains as मुवर्गनिर्मिताः । मुनगंलक्षणं प पररुणलको मापरते सुवर्णस्तु पोस । He further adds: सहरकोटिसंख्याका पिन्दव नि पाल्पा न मनोहरा असंभाव्यतात् । पहुपरं वा । -*. 3. 21727: Insects of red or white colour, found in the rainy season. The word is explained thus: TET 2767 4719TETIT ( Aptc. ) The word oocurs in the Brha. Up. att titta 14 ......47717 901 ramai ger(... ... ...(II 3. G.) –*. t. mai: <m: 1 : TR1: (Viroils.), a sense accepted by PW. for this papage. 46 ·104 NOTES. -v. 5. शलभा यत्र सौवर्णाः Nila. explains: सुवर्णः रुष्णागरुदणे द्रव्यम् "मीना" इति संज्ञितम् तन्मयाः । तेषु हि नीलवर्णेषु तपनीयाख्यस्वर्णभूपणानि शोमन्ते।...... -v. 6. लोमवाहिन: feathered (Apte.) पत्रवन्तः (Nila.) लोमच्छिदः सुरधारा इति यावत् (Visama.)--कलधौतायाः having edges (अग्राः ) of gold or silver. -v.7. विपाठा: स्थूलदण्डा पाणविशेषाः। विपाठः स्थूलदण्डः स्यात् (Nila.) वागविशेषाः (Visama.)-गार्धपत्राः - गृध्रपत्रवाहिनः (Nila.) शिलाशिता शिलायो शिताः (ibid.)-सुनसाः So AFHKLM ; from सु+नस (= नासिका ), and hence, sharp-pointed (तीक्ष्णायाः Visama.) This last com. also reads सुनसः (our सुनसाः). With regard to this reading, it will be noted that the substitute नस for नासिका comes according to the rule उपसर्गाच्च of Panini V. 4. 119: उपसर्गात्परो यो नासिकाशब्दस्तदन्तायीहरच् प्रत्ययो भवति नासिकाशब्दच नसमापद्यते ( Kasika, ad. loc.) पीताः-पानीयपायिताः (Visama.) कारण तेजनजलं पायिता: (Nila.) The Marathi phrase for "well eharpened " is पाणी पाजविलेलें (टॉक for instance). सर्वायसाः compare सर्वपारशवम् of 29.12a' before. Visama. quotes here some verses from a sirenait which say how and when weapons are to be sharpened, poisoned &c. --v. 10. सुवाससः = सुपुखाः (Nila.) मुपक्षाच्छादिताः (Visama.) For पीतैः see above. -v. 11. शिलीपृष्ठः शिलीमुसः। शिली = भेकी (Nila.) The com. on Amara explains शिली and गण्डूपदी as द्वे स्वल्पगण्ड्पदजातेः। Amara. also mentions शिलीमसः as meaning (1) a bee and (2) an arrow. The words शिलीपृष्ठः and शिलीमुखः occur here as attributes to सायकः, and therefore mean, with the face and back of the forest ( an earthworm or frog, Apte. )- वैयाघ्रकोरो = व्याघ्रचर्मकोशे (Nila.)-सायकः । शरे सगे च सायकः (Amara.) a sword, though generally an arrow (Apte.) Here however, the former meaning is preferrable.-सरुः = hilt or handle. -v.12. किडिणीसायकः = किङ्किणीयुक्तः सायकः (Nila and Visama.) सड्गविशेष: (Arj.) -v. 13. गध्ये = गोचर्मजे (Nila.) गोचर्ममये (Arj.)-नैषध्यः = निषधदेशजः (coram. generally). भारसाधनः = भारं साधयति इति (Arj.) गिरीणामपि भेत्ता (Virama.) -v. 14. पञ्चनखे = अजचर्मजे । पञ्चनखोऽजे कूमैं इति विश्वः (Vila.) व्याघ्र. धर्मकोषे वा (Arj.) गोधाकोशे (Visama.) "any animal with five claws" (Apte). Among other meanings are mentioned by Apte and PW., an elephant, and a lion. The word occurs in Manusmrti (V.17.18) with reference to what animals of this class are भक्ष्य, and also in पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः भह्मक्षत्रेषु राघव । Ramayana IV. 16.32 (Gorresio).

·ADHYAYA XXXIX. 105 -v. 15. सेक्यः । सेचनं सेकः सेकस्यायं सैक्यः आयसरसं गालयित्वा भरित इत्यर्थः (Visama.) शेक्यो लोहविशेषः यहा पुरुषयोहमानं शेक्यं विगिका भारयष्टिः तदावलम्विं शैक्य- मिति कोपः (Arj.) शिक्यः इति पाठे पुस्पदयेनोह्यमाना साङ्गीति प्रसिद्धा तयोग्या (Nila.). The word occurs in अष्टमराशाविचः । भेक्यं लोहान्य नाविकं चापि 1 and in मकरे तरुगुल्माय । सेक्येसुसुवर्णकृष्णलोहानि । Brhatsamhita 41.6,7 (PW.) ADHYAYA XXXIX. -v. 1. गाण्डीवम्. Visama. offers the following explanation of this word गण्डः वदनैकदेशः तस्माज्जातम् । तथा च स्कन्दपुराणे देवासुरे प्रल्हादनारायणयुद्धे- नरोऽपि ध धनुर्गुस महिषासुरगण्डजम् । ......The word is otherwise derived in Panini V. 2.110, viz. from गाण्डी, the meaning of which however remains uncertain. गाdिe: or गाण्डी is explained by one com. of Amara as पन्धिः । See also note on 5.19 before. --V.2. For महामात्रम् Eee note on 37.7, before. -v. 3. For a similar idea, compare 5. 18a. For उच्चावचे: see note on 27.38, and for शापतीः समाः, that on 25.17. -~v. 5. एतदर्पसहस्राणि &c. For this traditional trahsmission, com. Pare, Mbh. I.225.1ff. After Arj. had requested Agni to be supplied with a suitable bow and car, which he still lacked, स भगवान्धमतर्हताशनः। पितयामास वरुणं लोकपालं दिदृक्षया । आदित्यमुदके देवं निवसन्तं जलेश्वरम् । तमनीप्दूमकेतुः प्रतिगृप जलेश्वरम् । सोमेन का यहत धनुशेवेचीपते । मप्रपरमप शीघ्र रथं च कपिलक्षणम् ॥ ददानीत्येव यागः पाया प्रत्यमापन ।

·106 NOTCS. दन्दुत महायोये यश कीर्तिवियर्धनम् । सर्वायुधमहामात्र परसैन्यमवर्षणम् । एक शतसहस्रेण समितं राष्ट्रवनम् । चिमुच्चावचेवणः शोभित लक्ष्गमयणम् । देवदानवगन्धः पूजितं शाश्वती समाः ॥ मादान... ...................... It will be seen that some of the lines in this passage which describe the bow, are repeated almost rebutun in the present Virātaparvan passage. Thus सायुधमहामात्रम् ; शत्रु सेनानिवारणम् (= परसन्यप्रवर्षणम् of the Adip passage); एक शतसहस्रेण ; चित्रमुच्चापणे., देवदानवगन्ध:--Tus parallelism may fairly illustrate how the text itself has served as the material for further repetitions It becomes an important question to decide whether the Ādı or the Virāta passage is more original. In the present case, the probabilities are that the Vırāta passage is dependent on the Adiparvan one --With regard to the transmission of the rosta bow, we may also compare, Mbh. V. 158 5, where it is stated: श्रीण्येवेतानि दिव्यानि धनूपि दिविचारिणाम् । वारुण गाण्डिव तत्र माहेन्द्र विजय धनुः ।। शाड्न तु वेष्णवं प्राहुर्दिव्य तेजोमय धनु । धारयामास तरुष्ण परसेनाभयावहम् ॥ गाण्डीव पावकालेभे खाण्डवे पाकशासनिः। द्रुम'द्रुक्मी महातेजा विजय प्रत्यपयत ॥ --The Adip. passage indicates that the bow was handed down by सोम to वरुण, then by the latter to अग्नि for being passed on to अर्जुग The holding of it by FI, then by 7819@, and then by RF is additionally mentioned in the Virata passage पार्य पञ्च च पष्टिं च वर्षाणि The verb to पार्थः 15 अधारयत्, which indicates that he held it for 65 years, and from this point of view, the statement as put iu Arjuna's mouth is out of place here. The comm ruse the important question as to what this figure really meins Nila. says अन ब्रह्मादीना वर्षाणि देवमाननैव ज्ञेयानि चेत्यन तु वर्षशब्दः वृष्टिपर । तथा च सवत्सरे चर्पद्वय जायते । सबस्तरै. पञ्चपरिाणि भवन्ति 1 That he holds that the Tot7 was in possession of Arjuna for thirty two years and a half He then goos on अन्ये तु अन तमनागत च कालमेकीकृत्य पञ्चषष्टिसवत्सर धनुर्धारण धर्णयन्ति । . . पार्थ पञ्च च षष्टि- ततश्च सार्धद्वात्रिंशता 1S, ...... नत्र ·ADHYAYA XXXIX. 107 - प्राची मते अधारयदिति भूतकालानुपपत्तिः । वक्तः कदाचिदायनिकपनेऽपि प्रतिपत्तुः पारोक्ष्येणा- जुनवयोविदोऽगतिपत्तिश्चेति विचारणीयम् । अस्माकं तु गाण्डीवलाभानन्तरं गतेपु साधा त्रिशर्षेषु प्रयोदश वर्षाणि वनवासे । बाह्मणकायां आयुधागारं प्रविष्टस्य अर्जुनस्य द्रौपदीधर्मराजयोः सहासन. काले अनुप्रवेशानिमित्ते द्वादशवपाणि इति पञ्चविंशतिर्गतानि । अन्यान्यपि दिविजयराजसूयराज्य. करणादि काले प्रागेव सार्धसमवर्षाणि गतानि इति समुन्नेयम् । The com. of Arjunamisra is not clear. He only says ततोऽनन्तरं नह्मणाननरमित्यर्थः । त्रीणि वर्षाणि मिलित्वा । पञ्च- पष्टिवर्षाणि। Caturdhara says: पाथः पञ्च पष्टिं च रावस्थायामिति योध्यम अतीतानागतकाला. पक्षयति केचित् । तदसंगतम् । अभिमन्युजन्मानन्तरभरे खाण्डवदाहे अधिगतधनुषः गोग्रहसमये पञ्चदशैव वर्षाणि भवन्ति ततश्च कतिपयदिनानन्तरमादिनि भारतयुदै पौडशाब्दे तस्याभिमन्यावस्य वर्णनीयत्वात् । तदेव (1 तदू) पत्रिंशदेव वर्पाण्यतीतानि ततः कुतः पञ्चपष्टिवर्षसमतः । Sarvaj. follows Nila. The com. दुर्घ- . asks : ननु तदा (i.e. गोयहणे) पार्थस्य कशिदणि वर्तन्ते स्म कधं पञ्चपशिमिति । It then adds : वजीवितकालापेक्षयेदं वचनम् । पञ्चपष्टिव पाणि दिल तस्य जीविताल इति आगमादधिगतम् । तत्रोनत्रिंशद्वर्षाणि गतानि पत्रिंशच्च अवशिष्टानि सन्ति । अतो यावरजीवितकालापेक्षया पन्चरग्विचनामिति । एतावन्त काल. पार्यो धरिष्यति। The com. Visama. only says: एकोनत्रिंशदतिकोतानि भावानि पत्रिंशत् । It would thus appear that the figure sixty-five was regarded as indicating a period of Arjuna's life, though liere again it is doubtful liether it indicates his traditional connection with the bow, or the period of his life in general. --y. 9. पेन पाऽिजयन् &c. पाध: here means Bhimasena. For this event, compare, II. 29.3,4. --v. 13. साहनाः Nila. reads सहसाः, and explains it as तेनस्थिनः दृढाः सहमशः संमिता पा। -v.18. सर्वपारसवाः सर्वे च तत्यारं परसमुहं सुबन्ते हिंसन्ति ते सर्वपारमयाः सर्वशत्रुसमूहनाशकराः (Nila.) But Virama. is better-सर्वगरसवाः सर्वलाहाः।-क्रियोदेता:- endored with efficacy. For किया in the sense of उपाय, bee 15.3, before, and the note thereon.

·108 NOTES ADHYAYA XL. —V. 6. Ege' = 4691 +stit. Compare also 22.4, and the note thereon. . 12. T FRAGT: 1971 TET: I aa A6494. 1 (Virodh.) It is unfortunate that none of the other comm. notes this rather peculiar phrase. For the use of $945, compare. Brukt $min 42 146'; tragen weg 5974 In. v. 7 before, Uttara says I know already the ten names of Arjuna. If he therefore now wants the explanations of these ten names which he already knows (gai:) to come from Arjana himself, so that he may really rest satisfied that the person before him was none else than Arjuna, the sense of Asia of the com. given above fits in well, though = area is a rare use -v. 14. The Parasmaipada Pallat is evidently caused by metre. --v. 16 Nila. reads with the Edns उत्तराभ्या फल्गुनाभ्यो नक्षत्राभ्याम् and explains नक्षत्राभ्या ताराभ्यां तत्र स्थिते चन्द्रे इत्यर्थ । He however adds. उत्तराभ्यो gafagijala qid 78939 Secrü Arj and Visama. read as in the text, the former having यत for दिवा. The former explains as फाल्गुनीभ्या फाल्गुनस्य पञ्चदशी फाल्गुनी नक्षत्रमपि फाल्गुनी। फाल्गुनी च फाल्गना च इति एकशेषाव फाल्गुनीभ्यामिति रूपम्। पञ्चदशी पूर्वापरा च भवति केय तरेत्याकाङ्क्ष यामाह पूर्वाभ्यामिति । एतेन पूर्वभिश्य (1) पोर्णमासीति फधित शुक्लपक्षस्य पूर्वस्वान् । उक्त च पक्षो पूर्वापरी शुक्लरुष्णो मासश्च तावुभौ इति । एतेन सिंहराशिरर्जुनः। Visama is brief and to the point उत्तगफल्गुनी नक्षत्र द्वितारकम् । Fat 1994 i Panını IV. 3 34 teaches the formation of the word gegante in the sense of “one born under the Naksatri Seleft," and Vārtika 2 to that Sūtra, that of the fem adj raît -v, 17. T'or the crown bestowed upon Arjuna, see III. 174 4. v. 18. ut adjective to re ..Amara mentions दक्षिण, सरल and açit as synonymous , Jit straight, and so skilled or dextrous V. 29. 3485TI = quiuit (comın ) - Vy, 30 and 31 The two verses are almost unintelligible, ereu with the readings disclosed by the MSS A and HN The main differences in the readings from the Idng and comm are: संकल्य for #527, 5 for gry, and ruirà for a greh (Arjunamira, lowever, rute 919) - Two of the comm V14 Arjuna and Visma explain my AS TETTII, a sense which is not elsewhere to be met with though some of the lessographers assiga to tus rond, the meaning of TATA ·ADHYAYA XL 109 which also according to the PW, is not met with in literature If the sense of an be accepted, 30 a would mean Having talen hold (ut. seized) of thus suburb or outskirt of your capital, which abounds in numerous (at) flags (ar) hoisted on the walls (11777) ID favour of this explanation, it should be remembered that Uttata and Arjuna are nowhere mentioned as being far away from their capital , indeed after having left the capital (35 1) they are expressly said to have seen the Kuru army,' not having gone much further " hifazat Tral (35 4) And Arjuna may be regarded as saying to Uttara that establishing himself in the precincts of the capital he would take his stand in his car, and even remaining there he would defend his city (and 49 ya uiged alacala 131 l lit. your town will be defended by me on this 3464 = internal space of this car |--For the sentiment here expressed, we might compare a saying attributed to Wellington The battle of Waterloo was won on the field of Lton Most of the comm understand that there 19 a EIF between art and TUTE4 and explain the vv. on that supposition The remaining two lines are however harder still -त्रिदण्डम् Visama says नगरपथ दण्डा रथ्या । तूणसयाधम् । the eame authority continues नगरपक्षे पण्यविपणे नूगा इत्यनेकार्थ । ज्या प्रत्यचा तस्या क्षेपणमाक्पण नदेव क्रोधरुत काधकारण यत्र नगर । नगर हि कलहादिना माध्यम् । रयनेमि पधारा तस्या निनद शब्द स एव दुदुभिर्यत्र तत् !- It must be admitted that these tho lines remain obscure V. 33 -V 38 पेशवेन The word 2214 is formed from v + according to Pamm केशाहो अन्यतरस्पाम 7 2 109 परयान् = नाधवान् (Nila ) पराधीन (Ary) परापत्त (Visama ) Ⓡp 41 Hp 1 Aman mention this ford as a synonym of ATITI aud jt and ifua gran may mean according to the Såstra, learnt from an excellent personage, or from a teacher, a most exalted personage PW B. v Hils disposed to regard the ford that of our present passage as = fiša = in the asual or fixed order, tlus last word being so used in the Sata Bri and háty. Snu Satru In all ages of the language, noups and pronouns are repeated to give an intensivt or a distribatire or a repetitional meaning Though these an not properly a pulative comprunle (still ) they are, as th older ledguage ELOT, a sort of cornpound benoe tiey are most suitably and properly wntica (u 10 the Vedic 113 .

·110 NOTES % 3D Pada texts) as compounds. Thus वरंवरम्, दिवेदिवे. Whitney, Grammar, Section 1260. -v. 43 ff. सुग्रीव, मेघपुष्प, शेव्य, बलाहक. All these are names of the four horses of Krsna's chariot. v. 46. अश्चितोयतः । Thus GHL and also Arj, who explains: अश्चित आकुञ्चितं उद्यतं पदं यस्य, Apte s. V. अञ्चित explains अञ्चितोस्थित bent and raised, and also is a seperately as graceful. -v. 48. तले = ज्याघातवारणे (Arj. and Visama.) प्रत्यमुञ्चत् = पिनद्धवान (Visama.). --v.49. भगीमतः = कौटिल्यवतः (Nila.) भङ्गिः = कौटिल्पभेदः Mahesvara on Amara. -v. 51. मानसानि, with all your heart, sincerely. For a similar use of मानसानि, compare मानसा मे भविष्यध्वम् (quoted in PW.) -v. 54. निर्घात is thus explained by Varahamihira : पवनः पवनाभिहतो गगनादवनो यदा समापतति। भवति तदा निर्धातः। or again, वायुनाभिहतो वायो गगनाच (2) पतत्ययः । प्रचण्डघोरनिघोपः निर्घात इति कथ्यते । (both quoted in PW.) -v. 58. घोपयात्रायाम् ; for this see III. 245. -v. 59. प्रतिभये. Amara mentions this word as synonymous with भयंकर or रौद्र. His com. Ksira. explains the word as प्रतिगत भयेन इति । -v. 60. निवातकवयः for this see III.170,1, and for पोलोमः, ibid, 173. -v.63. पिनाकपाणिनम् , for this see Notes p. 77.v.76. are ADAYĀYA XLI. -V. 1. शमी रुत्वा प्रदक्षिणम् In 36.1 the Prince and Arjuna mentioned as going towards the Sami. -V.2. प्वज सिंहम् I compare 34.210. --1.8. रधोपस्थे--PV explains the rord रथोररथ as the inside seat of a car. 'The word occurs in the Atharvaveda and Jater Vedic texts.

·ADHYAYA XLII
111
--v 10 2
Whitney in his Rootbook marks this form of the
Aorist of Výt as B +, 1 e, as fonnd in the Brāhmanas and subsequent
literature
--y. 12 पुस्प. पारुतो यथा
Tor the use of this phrase with a little
Variation, see 8.30 and 45.8.
--v. 26. Car Thus FM. The hiatus is removed in [dgs
and other MSS (except L which has forzaal) by reading faina: 1
--v. 29. fazuigeniagi: 1 At the end of a compound 298 has
the same sense as प्राय. Compare शुदभूयिष्ठ राष्ट्रम्. अभिरूपभूयिष्ठा परिपदियम्
(PW.)
- The inauspicious omens which are here put into the mouth
of Dronācrāya have a parallel in 36.4f, where they are put in the
mouth of the same preceptor. There is thus cvidently a repetition of
the text.
ADHYAYA XLII.
- y. 2. For the question such Duryollana here riscs, seo
3G 11, 17.5 and the notes thereon
-V. 3. 491: = agreemnent, compact.
-y. 8. J91 = TAI MARE AVAT FOARTHEL, (Nila.) 30/=
(Catur )
fiat fearr compare 29 jf
--r. 12. a refers to the Trigurtas.
--5. 19. BATTÀ = FT (Xila.) Tit (Visima.)
- 5.23. l'oras against P78, comparc, PH. Fliichi quotes
*7**7774 from tie Rigvela ---fälct So ADCL.FII as against iterat

·112 NOTES PW. S v of Ldns and comm These last explain the word êtrga variously दोणे भीते सति सर्व विघटित विचलित भवेत् (Nila) विमर्दित द्रोणवचनादिति भाव (Ary) गर्दित विद्रुत (Visama.) The last adds विचेष्टितमिति पाठे विसरथल सजातम् - What the line probably means is that while Drona 19 engaged in listening intently to the neighing of horses, I might as well express my fears openly about the calamity likely to befall us, were we to retreat See also next verse --v. 26 माधव So AFM माधव a name of Indra" (Apte), and Indra 18 the god of rain TETT points out that the word Teta in the sense of Indra has arisen out of a confusion of the word माधव with वासव But a reference to Indische Spruche, 2367 shows that in the reading adid 911 VAT, the word al is the Cditor's emendation for माधव Spruche 3637 has 3page aruanista e where also the v 1 for ar is 14. This indicates that it is one of the names of Indra, the God of rain आरक्षा* = रक्षका (Nilk ) समन्तात्परिपालका (Ar] and Visama) It is doubtful if by itt we have to understand a guard of men or & line of defence -V. 33 ADHYAYA XLILI --v 1. 379 *]**0017 (Ar) The word is generally used by elders in addressing persons junior to them -334448 so AT = it! the minds confused and upset. -- 3. Nļa understands 27 style which he explains as 77 787 भावृत्ति - निवृत्ति (Ary) न आमृति आवरण सन्नाहादि (Visama) - 8 The second line at 91 requires to be taken in an interro gative sense, as meaning am I in any way (Fiaa) inferior to Arjuna ?

·ADHYAYA XLIV. 113 9 यानिमि from यानिन = an arror V 10 नसायमा The passive potential adj is formed according to Panını TARTU 277914 V1.1 81 and 18 explained as TT 21TU TETE, and h 1797 Ti in opposition 79 and 67, these last bring explained as सेतु योग्यम् and जनु योग्यम् । - 11 clauigarh = STÍGATART The active termination 15 induced by metre Tor similar examples, compare qe9719 20 265'. -- 14 gittia 1 The wind before the strom that gives rain It 18 an old word, occuring many times in the Taitt Bra and other simi lar texts for which see PV ADHYAYA ILIY नपा- statal tan cc Thou knowest of things as such, : e only theoretically (lit thou hmowest of the nature of things ) thou regard est not (their) scquel The reading 3WITH us on the evidence of D and N, this last a Bengil Ys, and of the Com Ar) He explains प्राति परणम् । अनुव च पादतमनपादिकम । Volcs of action. Ar} rays #1415) AOTEA 777 Viet 1 Xila with the Idns rend: 19 gising 941 as spa, hug ez. planation of the former rca ling is horrerer much strained ogni Pl. understan la the word as = germ, this last spord beginning to Oorur in the Atharva Veda STTÜR Se One ougut to ong ler what things are suitable to Ir done (fortissith) and what ein rool lelay (l= #2 OF STENU of the Leticoaphore) The Comm rei Art, and generally find th serta in ich pazzling as also the next on- ·114 NOTES - 5. This verse may be translated as Wise men do not indeed ( F ) take on trust (496 Tia lit do not rely or fix upon ) the strength or capacity ( 318 ) of a car as it might be stated by the carpenter. What is meant is evidently that in order to test the strength of any thing or person, the testimony of the interested person has no value, and so in the present case, what Karna has said about his own strength in fighting with Arjuna ( in the preceding Adh) has to be accepted cautiously. Compare Nilalantha तत्रामाणकमाह भारमिति यथा रथकारेण दिव्योय मया निर्मितो रथ सुदृढागोऽनेन त्व देवानपि सर्वथा जेष्यसीत्युक्त तद्वचासि भार दत्वा देशकालानुकूल्यमनपेक्ष्येव पडिता न व्यवस्यन्ति योऽमिति शेष एव वचसि भार दत्वा देशायानुकूल्यमनवेक्ष्य कथमस्माभिर्योदव्य तव तु वचन रथकारवचन- वदर्भशून्यमिति भावः । सर्वानायुष्मतो भीतान्सप्रस्तानिवलक्षये इति यत्कर्णेनोक्त तस्यैतदुत्तरम् । - 6ff Most of the exploits of Arjuna here mentxoned have previously been enumerated in this Parvan, e.g in Adh 2 11ff $0,58ff -- SF GHI DÙ FRUTHI 747 For the incident, See I 222 2f But there is no reference to any challenge being offered by Arjuna to Krsna On the other hand Krsna secretly helped Arjuna in carrying off Subbadrā (वासुदेवाभ्यनुज्ञातः कथयित्वेतिरुत्यताम् । रुष्णस्य मतमादाय प्रययो भरतपमः) and after the elopement was discovered, Krsna dissuaded Balarāma and other Vrsni warriors from offering any pursuit to recover Subhadrā (223. 18) — 58 T I F here means 3yuga The reference is to the Jayadratba incident mentioned in III 271 -v. 14. 399275 = antamed -3176517 Adv. Compound - 15. trarai = clothed in barks or dressed in rags (Apte ) -V. 20. yeralist TattoT (AT) The phrase is repeated from Salat Safiot: (41 29) with a little change. --v. 23 91721 57 arah Kopa's simile, which compares the Kaurav party including himself to the Danavas, is scarcely appropriate ·ADHYAYA XLV 115 ADHYAYA XLV. -v 4. चातुर्वर्यस्य &c. Nila. in order to justify the mention here of the duties of one belongmg to the four castes, sayst यदुक्तं नेते महामये प्राप्ते सप्रष्टव्या इत्यादिना बाह्मणानां भोजनादावेद कोशल न युद्धे इति तन तवापि वैश्यत्वान युद्धे सामर्थ्यमस्ताति दर्शयिष्यन् वर्णानां कर्माणि विमजते । -v. 8. यथान्य: प्रारुतो जन.ICompare 41.12 and the note thereon-The V. Is to be construed as तथा नृशसरूपेण द्यूतेन राज्य प्राप्य यथा अन्यः मारुतो जनः (तथा) क क्षत्रिय (आत्मान ) स्तोतुमर्हति । -It will be seen that this and the following slokas as addressed to Karna by Asvatthāmā are scarcely appropirate. It is not Karna who is responsible at least directly and mainly for the gambling which led to the Pandavas being banished from their kingdom. Kis words are a mixture of a reply to him and to Duryodhana, and So, we must understand that Asvatthāmā began by addressing Karņa (v. 1. of this Adh ) in reply to his boxsting words ( 43. 20f), and that in his indignation roused by Duryodhana's contemptuous treatment of his father's advice, (42. 21f.) he turns to Duryodhana, and finds faults with him for his past behaviour towords the Pāndavas. v.9 वैतसिकः । जालिको मत्स्यवेधी (Visama.) The word occurs in 16.24a before ; see note thereon. -v. 12 This charge can be land at the door of Duryodhana only and not Karna. -v. 11 कच्चित् , an interrogative particle (PW. and Apte); compare फचिदहमिव विस्मृतवानसि (quoted in the latter) एकदखा सभी नीता&c. for this see II. 67.54. तारुण्यमाणा रजस्वला च । सस्तोत्तरीयामतदहमाणाम् । (द्रौपर्दी प्रेक्ष्य). --v.13. मूलमेपो महत्रुत्तम् | The Comm. are mucli exercised over finding the exact meaning of this śloka- In the first it is to be observed that the second line of this verse bas been much altered Edn' reads (कर्माकार ) विधा सूत । Idn' ( math three HSS) reads (कर्मकार ) पिथा सूना Nils. reads कर्मकारीयया सूत The present reading (कर्मकार ) इवाधार: 11 based on the combined endence of ABEDFHK Nila explains : एप पाण्डवाना मूल महन् महायब्दवाच्य या श्रीकृष्णास्य वदवाक्य मालणाय । पयोक्तमादिपर्वणि मूल रूष्णो मा घ माह्मणायेति । तदेतद्वेदविरुद्ध अनृतं यूत कुर्वता धार्तराष्ट्रेण धर्मस्प मूलं सत्त टिनम् । इदानी प मारणानवजानता त्वयापि तदेव रुतम् । मतो धर्मनाशात् भवतां नाशोऽरप भाषीत्यर्थ । मूल कोहरा चन्दनं यथा शान्त शीतलं....... 1 साराधी कर्मकारीयथा इति -v.12 ·116 NOTES .. म्यवहितेन सयधः । सारार्थी धनार्थी...... .पाण्डवान् कर्मकारानिव रुतवानसि यत्र काले तत्र तदा विदुर किमवीत् क्षयमल यूत इति नदिदानी स्मरेति भावः । तृत इति सबोधयन्नक्षत्रिय. त्वादस्य युद्धेष्वकोशल व्यनक्ति । Arj rends कर्मकारयथा शूर । and explains हे शूर राधेय कर्ण एषा पाण्डवाना मूलमाय पेतृ राज्य रुत्त छिन्नम् . ........ । यथा सारार्थी चन्दन रुनति तथा। सारः अन्त परिणतो भोगः अथवा रस. सारो गन्धो वा धन वा । बिच कर्म कारयथा: दुर्योधनद्वारा समाजता वेश्म परेतु शीघ्रम् (II. 66 1) इत्यादिभिवाक्य द्रौपया दास्य कर्म कार- यथा. कारितवानति अडागमाभाय जान्दसा। तन विदुरो किमववीत् दुर्याचनो बनना मूलमित्यक्धारय इति विदुरवाक्य स्मरेति तात्पर्यम् | Ary then adds: कुत्रापि भीष्मवचनात सार गोधनमादाय गच्छन्तमवरोक्य पार्थस्योत्तर प्रति वचन दृश्यते (1) तत्र पाठश्चैव मूलमेपो महत् रुन्तन सारार्थी चन्दन यथा । कर्मकार इवाधार तत्र किं विदुरोऽयवीत् । Though the words with which he prefaces this vel remain somewhat obscure, still it will be noted that he notices the present verse with almost identical readings as in our text (Indeed, with the only difference of रुन्तन् for our रुत्तम् ) He then explauns मनमादिकारण एपामस्मदीयवनवासादिन खाना दुर्योधनम् । अथवा एपा सैन्याना मूल प्रधान तथैव रुन्तन भविष्यामि इति शेष । जितकाशी भविष्यामीति । Thus explanation and the subsequent passage ( for which see, the Gujarathh Press Idn, p 142) is however hardly satisfactory, and is vitiated by his assumption that this v is said by the Pandava Arjuna (compare his remark quoted immediately above ) The com Durghta follows Arjunamisra in noting the verse with its readings as in the text, and ascribing it to the hero Arjuna, and explaining it similarly We may lastly note the com Visama चन्दलमूल छिनत्ति सार अ त परिणतो रसविशेप पक्षे रसश्छिन्न नारस व रुतम (१)। हे दुष्टर्मन द्रौपदी सभामानयता दुर्योधनेन एषा पाण्डवाना महन्मुल रुत्त छिन्नम् । पैरुपस्येति शेष । तत्र सभायां द्रोपदी निन्य कम कारयत दासी भापमाणान शूरो दीघदर्शा विदुर किमयीत् । यद्वा कर्मकार इवावीर इति पाठे कर्मकार इव दास इव अधीर विक्षिप्तचित्तो विदुरस्तत्र सभायां किमबवीत । अपि तु सर्वमूचे । So much with regard to what the more important of the comm have to say with regard to this verse It may be construed thus . अधीर सारार्थी कर्मकार इव यथा चन्दन (= च दनक्षमूल) [रु तेट्] तथा एषा महत् मूल रुत्तम् । In msulting Draupadi in the manner mentioned in v 12, you and your friend Duryodhana have so to say, struck at the very root of the Pandavas. If you wanted their kugdom there were other ways to achieve your object but like an impatient man working to gather pieces of sandal wood (अधीर मझार इव) who instead of slowly tak og out the inner part of the sandal wood tree, pulls down the whole tree, you have thus cut off all possiblity of benefitting yourself at the expense of the Pandavas In short your insult to Draupadi 18 such that you have completely alienated the sympathy of the Pandavas, य ग कश्चित् सारार्थी ·ADHYAYA XLV 117 who would never forgive you According to PW 757 means (in addition to 'sandalwood') a kind of grass or plant, identified with Bhadrakalı —-*FT Amara (III 1 19 ) explains FHÆTT as #FLITETI तत्किय = पेटन विनापि कियावान् स कर्मकार (com ) while मर Is explained as Hoqye = 99 Teicht 54 Ft This distinction is in accordance with Panını III 2 22-With regard to the reading of the text as #fre garant it will be noticed thatit is in accordance with our best YSS, corroborated as it is by the evidence of two comm, and that it restores to the text an ease ind a meaning which were obliterated by the inferior reading and in the com of Nilakantha In II.62.16,17. Vidura advises Dhrtarastra thus मालाकार इदारामे स्नेह कुर्वन् पुन पुन. । वृक्षानगारकारीव मेनान् (= पाण्डवान् ) धाक्षी समूलकान् ।। समवेतान्हि क पार्थान्प्रतियुध्येत भारत । मरुद्धि सहितो राजन्नपि साक्षान्मस्त्पति ॥ -79 ff racüsaate The next two verses ( 14,15) are evidently what Vidura was considered to have said But the words here attributed to Vidura cannot be found exther verbally or in substance, in the Sabha. parvan 62 where Vidura tries to dissuade Duryodhana from the gambling by appealing to his father in rather harsh language On the other hand, in 623 Vidura says दुयाधनो भारताना कुलघ्न सोऽय युक्तो भवता कालहेतु । andin 63 8 he says यदा मन्यु भण्डवोऽनातशत्रुर्न सयच्छेदक्षमदाभिभूत । वृकोदर सव्यसाची यमो च कोन द्वीप स्यात्तुमुटे परतदानम् ॥ Arj thus explains this reference नन पूतकाले समायां किं विदुरो नायवात् कि नाभिहित परमपण्डितेन विदुरेण-दुर्याधना बनाना मूल मित्यवचारय । लचिता गुरुपादाना कोधनो धेररु पुमान् इति । अतोऽय छियतां पुमानिात ।- I cannot trace tlus quotation in the Sabhaparvan The com Durgha follows An - It appears that what Vidura is spoken of as having said on that occasion, in 1 14,15 has to be taken only in a genml sense, 1 e. without referring to any specific text - I he rearling 376 377 in the text is on the evidence of the S Recension as agunst 17AASTAT of the X Recension Thuis reading 14 preferred since tle context of 15 refers to the hat, the unforging nature of Arjuna ( described as RUFIFT in 16) than to his patience or long snffering A person's wrath 19 found to be in proportion to lus strength this 14 true of other bengs alo-indeed this is found even in the case of insects and ants ; and to Irjuna's retallation for the insult offerel to Draudi would be proportoutely sun and gut, as he is very ponerful ·118 NOTES. -v. 16. वैरान्तकरणः । करण is an adjective as in राज्यानकरणी दोषों (Manusmrti, 9. 221.) -v. 18. तात्य गरुत्मान् वेगेन । It will be seen that most of the lISS. and the Edns read वृक्ष for नाद-यम्. The reading in the text is an emen• dation of K which reads the second line of this verse as तं तं निहत्य घेगेन वृक्ष ताक्षमिवेष्यति । The almost unanimity of the MSS. and Edns in having ggi at the beginning of the line has led to this transposition from its place of the reading area of K.--As regards anzi, Mbh. I. 65. 10. mentions तात्य, अरिष्टनेमि, गरुड, अरुण, आरुणि and वारुणि as sons of (कश्यप and) विनता. Thus: एतेपा (अमुरागां मुराणां च) यदपत्यं तु न शक्यं तदशेपतः । प्रसंख्यातुं महीपाळ गुणभूतमनन्तकम् ॥ ३९ ॥ ताय॑श्यारिष्टनेमिश तथैव गरुडारुणौ । आरुणियारुणिमेव वैनतेयाः प्रकीर्तिताः॥ ४० ॥ Compare also Harivatisa, 11468. ताय॑ would thus appear to be (an elder?) brother of गरुड (गरुडायज, for which see also Piv. s. v. ताय.) But गरुत्मान् (= गरुड ) is, so far as can be ascertained never spoken of as having ever defeated aiezt, unless, by following the divergent line of tradition, as is preserved in the Mbh. itself (I.16.9f.), or in the Suparnadhyaya, according to the former of which, the sons of विनता are only two, viz. अरुण the rest of the serpent class (which may be presumed to include ताय ) being the offspring of कद्दू, we regard गरुड as the enemy of तार्य, in pursuance of the former's natural enmity towards all the serpents. For this last, compare Mbh. I. 28. 19 where गरुड is called भुनभोगिन् , and Suparnādhyāya, (ed. by Grube 1875 ) 30. 5, 6, where Garuda says नागान् वृणे भक्षमहं शचीपते । to which Indra replies नागास्ते भक्षः सन्तु विहङ्गभेन्द्र ।- Regarding our present text, it is to be conjectured that for aream TGATI वेगेन we have to read तक्ष्यिः गरुत्मान् वेगेन. In the Suparnadhyaya, which has to be regarded as a work older than the Mbh. story in the Āstikaparvan, गरुड is called more than once, तायपुर ; thus 30, 43; 27,3 (इन्दं पीत्वा aieatenindiga:) The father of 153 is also called arzu ; thus agisá arrecautat तायः पीत्वा महायशाः। विनतायां ददो गर्भम्......। (2,6; 9,1 &c.) For तासं ' (ताय) as a name of कश्यप, see PW. s. v. तार्क्ष and the authorities quoted there. For these two reasons, therefore, it is highly probable that the second line originally read as तार्यो गरुत्मान्वेगेन विनिहत्य स मेषति । इव is to be understood in the second line. The two lines would be construed as: यं यमेषः अभिसंक्रुद्धः सग्रामे निपतिष्यति (तं तं) तात्यों गरुत्मान् (इव) वेगेन स विनिहत्य मेपति । -The/मिप has the sense of स्पर्धा (PW.) For तार्क्ष्य in the Vedic My• and गरुड, ·ADHYAYA XLV. 119 - thology, sce Macdonell, Vedic Mytho, p. 149; Vedic Index, Vol I, p 308 also PW. 5. V. नावं ; Hopkins, Epic Myth. pp. 21, 22. ---v. 21. एतेनापि निमित्तेन । This is in reply to the charge of partiality for the Pandavas attributed by Duryodhana to Drona in 42.21a, 22. --v. 23. The force of this v. trill be realised if we remember that it is on the advice of Sakuni that Duryo. originally fixed his plan of gambling and its sequel. See II. 48. 191.82 16--गान्धारः is an adj. from गन्धार, this last being in Gatha कन्यादि and सिन्यादि to Payini IV. 2. 133 and IV. 3.93 respectively. -v. 24. नाक्षान्क्षिपनि गाण्डीयं न कृतं द्वापरं न च । अयमर्थः । कमेण एकदिनि पतुरहादितः प्रदेशः अपतुष्टयपालाशो मपनि । तत्र एकारः कलिः । यो दापरः । व्यखेता धनुरः रुतम् । नत्र यूते पश्य साया पञ्च परीया दीनारादयः स्थाप्यन्ते । नदितः पाशमक्षेपे पदि एकारः उपर्यायानि नहिं स्वोये एक एल निनो भवति । यदि दो तदा पाकीयं दीनारद्वयं स्वीयश्यको जितः । यदि यतः उपरि पतेत्तदा परकीयं अयं स्वीय र त्रयं नितम् । चतुरमुग्योपरितने सर्वेऽपि स्वीयाः परकीया मिता भवन्ति । नया प कलिपाने जयो नास्ति हारादिपाते उत्तरोत्तर पद्पा नयोऽस्ति । तेन गाण्डीयस्था: शराः सर्वथा न नयावहा इत्यर्थः । (Nila.) रुन चतुरसमेक- मक्षम् । प्रेता मनीयमक्षम् एकोक्षः कतिः । द्वितीयोऽक्षो द्वापरः । (Visama). Other comm. are not much helpful. Eren with regard to this explanation of Nila. and a similar one of Anandagiri on Chhā. Up IV. 1.4, it may be pointed out that Luders (in his Wtirfelspicle, p. 38) regards this explanation of the terms 857, m &c. as uncovincing.-- For an idea similar to the present verse, Compare Y. 142.6. यदा द्रस्पमि संग्राने श्वेता रणसारथिम् । .........न सदा मविता प्रेता न रुन द्वापर न च । This last line is repeated four times in the following slokas.--The main idea underlying verses 23 and 21 is of course that the present is not a time of deceitfully gaining the upper land of Arjuna by emploiuz any subterfuge. It is purely and simply a matter of light. And light inust be replica to by fight. --. 26. 994: = Yama the god of Death.ITIST: 31: = the submarine fire, or ${A: and 474194: may be each taken feparately, in which aryniur, for those fierce nature as Rudra or Paiturati, me uote on 21.G. Per गNिR, Re PIT... रामुम. गा पदम Cornpart, 20.32 and the note thereon. - ·120 NOTES. ADHYAYA XLVI. -Bluísma not comes forward as the peace-maker of the contending heroes, and justifies the words of every one, from that individual's point of view. --v. 2. 1918 7994734: We should not defy or hold altercation with our preceptor; 2574 with 377 = lit. to express an imprecation against. (PW. and Apte.) The moral of this v. is intended for Karna. — 3. This is to justify the impatience and the harsh words of Duryodhana, as expressed in 42.17ff. -v. 9. 34722JA:1 Whitney quotes [2A! as a form of the Perfect tense to be met with in the Upanişads. -V. 15. दुर्योधने यत्ते. For यत्त compare अप्रमत्ता यत्तश्य and the note thereon 4.22 b': where 98: is explained by the Comm. as FAITI HYPN: 47: “To be on one's guard" (PW.) The comm. Vişama. reads 47: against our यत्ते. --v. 16. u 90AFIST &c. If however he may have come here to capture the wealth (of cattle, seized by us) then (really) he should not be spared by us (lit he does not deserve to be forgiven by us. The infinitive 97ų thus requires to be taken in a passive sense, and 9: = SIFATIH: Compare Whitney, Gra. section 988.–Nila.'s com. is : धन लब्धा अमानुपेक्ष्य गृह गमिष्यति गोधनेऽत्यन्तं टूरतोऽन्येनौते युध्यतामस्माकं अन्नमेवाय Frigoula Fiat 119: I which is not clear, even with the help of the v. l. s of this line. v. 17. 724: See note on 43.10. -v. 18. 54a gaiyaalt... ...BETE I SERTA = Similar to what I have said, viz anaiet pagad aria 4977: 1 (v. 16a, aboye). This point has been raised by Duryodhana in 42. 4, 5, 6, the last śloka referring the question to Bhisma's decision, as to whether the full thirteen years of the Pāņdavas' exile have expired or not.

·ADHYAYA XLVII. 121 ADHYĀYA ILVII. on. Blisma nos gires the decision fought of him as to whether Arjuna appears before the completion of the thirteenth year of exile. The reply is contained in vers: 5 of this Adh. "All that was agreed upon by these ( Pandaras) ba, been properly fulfilled Verily after having known this to be the case, Arjuna came here."— The first two of the four slokas that precede this, say how the wheel of time rolls on " i. e. how the year is calculated, beginning with the kali. The order men. tioned is: kali, Mukārta, day, fortnight, month, Naksotras and planets (Grahıslı), scasons and year. śloka 3 says that on account of the more ments of the planets, tiro intercalary months occur in a period of epcry five years पञ्चमे पञ्चमे व वो आयेतेषिमासको TSloka 4 then grocs Of these thirteen years (in question) there are five additional months and tryelve days (नेपामभ्यधिका मासाः पञ्च द्वादश पक्षपाः । प्रयोदशाना वर्षाणाम् ). This is how I think ( days Bhisma.) Then comes verse five, referred to above.--The mention of the "acklitional months" of thirteen years raises the ques. tion as to on what calculation the original stipulation was based, whether on the Solar year basis or the Lunar. The text here as it stands Tould seem to indicate that even taking into account the additional months of the thirteen years, "ererything is duly fulfilled." Verse 2 year is made. Versc says when the additional months Verse 4 says what the period of these ad-litional months should be for the thirteen years. Verse 5 says that the Pāņdavas hare observed everything perly. The mention of "everything being all right" immediately after stating the additional period of thirteen years makes it probable (as already stated) that even with this period counted, there is no reason to doubt whether the thirteen years have been completesl or ont Buit. Nila.. and other woma wlerstand differently, as, the following extracts would show.–With regard to the reading 8797, attention may be invited to Ketkar's note in ABI., Vol. III. p. 137, where he contends on astronomical grounds for the reading tar:, which among our MSS. is vouchsafed for by only H.-The reading FATA FII FETE is of F only and quaformaat is of FKL. For the reading STA1977 compare PV. 5. V. BIHTAE = (UAE) in its two supplements, quoting Weber's Jyotisa and Naksatrakalpa, and Süryasiddhānta. It is to be conjectured that the reading and men gave place in the other MSS. and Edns to at HTCTTTTTT: ( aix, efica: ) because the elision says how the come. Ma 18 ·122 NOTES. of ar or its pas ng into an Avagraha 13 grammatically incorrect after the dual form area, while its retention went against the metre, as the foot became too long by one syllable.—With regard to these verses, Nila says अत्र चतुर्विशत्या पक्षेत्रा द्र सवत्सर चतुष्पञ्चाशदधिकशतप्रयदिनात्मक । पट्यधिकशतत्रय. दिनामा सावन स एव द्वादशवार्षिकादि प्रतिज्ञासु गवामयनादिसनादिपु र प्रयुज्यते । त्रीणि शतानि पञ्चपरिश्च दिनानि पञ्चदशघटिका एकत्रिंशत् पलानि त्रिंशदक्षराणि सारस्य सवत्सरस्य मानम् । तन मायेण ज्योतिर्विद सौरसवत्सरानुरोधेनैव वर्षप्रवेशादिक कुर्वन्ति । स्मार्त वर्धापनादो तु चान्द्रेणेति विशेपे सत्यपि यदा एतयोरान्तरालिफ सायनाब्दो गण्यते तदा सोरगता वृद्धिस्तत्र गण्यते । एवं गणनाया क्रियमाणायां योदशसु अब्देषु पञ्च चान्द्रमासा द्वे दिने सप्तत्रिंशन्नाडय पञ्च चत्वारिंग स्पलानि पञ्चदशाक्षराणि च । तथा च किंचिदधिमानि नपदिनानि अवधिपूर्तरधिकानि जातानि अत्र तु अर्थमासाश्य मासाश्च युज्यन्ते इति ग्रहणात् त्रयोदशानां वर्षाणां चान्द्रमासा षट्पञ्चाशदधिक शत भवन्ति इति ते एव गृहीता इति शेयम् । His subsequent assumptions are still more problematical • aut घ विजयादशम्मा द्यूते पाण्डवपराजय । But no passage of the Sabhāparvan bears this out The com. himself sees this, as he adds immediately after thus लोके तस्यैव प्रायेण यूतकालत्वात् ग्रीष्मे च गोयहार्थं प्रवृत्ता इत्युक्त तेन विजयादशम्यां आगामियां त्रयोदशाब्दपुरण भविष्यतीति दुयोधनप्रत्याशा । पाण्डवास्तु चन्द्राब्दमानेन (This is again hypothetical ) नयो शवत्सगनतिवाह्य रुतरुत्या अभूवन् । तत्र विजयदशमीत पूर्व पञ्चमासा द्वादश दिनानि प्रकटीभवितव्यम् तत्र दर्शान्तमासे वैशाख- कृष्णसप्तम्यामाविर्भूता प्रतिज्ञा निस्तीर्यैव कानिचिदपिकानि अपि दिनानि अतिवाह्य आविर्भूता इयर्थ । For this last, see notes on 28 27f-The com Visama explains कला and मुहूत thus लघ्वक्षरोच्चारणमानोऽक्षिनिमेष ।तत्र काष्ठा निमेषा दशपञ्च चैव निंशच काष्ठा गणयेत्कला ताम् । त्रिंशत्क्लाश्चैव भवन्मुहूत नैखिशता राज्यहनी समेते ।-For the explanation of these verses, offered by other comm which however is more or less similar to that of Nla see the Gujarath: Press Edn of the Viratapar- Van, p 147f The com of Catur is especially much full, and at its end he says अस्य पद्यस्य विविधा व्याख्या विद्वद्भिराहता । अस्माभिस्ता न दृश्यन्ते साव हि न करयाचित् ॥ रुतव तश्च दुष्करम् they have accomplished a very difficult task Compare Sakuntala 4 148 (Nirnayasagar Edn.) Fruit drei णलिणीपत्तन्तरिद वि सहअर अदेक्खन्ती आदुरा चक्कवाई आरउदि दकर अह करेमि त्ति | where however the sense glides into "I fare very badly' Compare Capa peller's Sakuntala, p 48 (changed into a straphe ) तदेव ते हि विक्रान्तुम् &c , Compare, II 71 7,14f मा नोऽर्थो &c न अर्थ evudently refers to the herds of cattle seized by the Kauravas --v7 --v8 -v 11 ·ADHYAYA XLVIII. 123 —. 15. Felletita. Arj. and Catur. read Teater and ex. plain it by युद्धोचितम् (Arj.) and युध्दापयिकम् (Catur.) युद्धाधिकारयोग्यम् (Visama.) Amara mentions Aja TC as bynonymous with fel, the two being explained by his comm. as ITE9164137 --v. 17. T. The use of gerund in 4, even when there is no preposition to the root, may be noted, as being evidently caused by metre. "Gerunds in a from simple roots are not very rare in the epic language". Whitney, Grammar, sect. 990a. -- y. 18. The two ślokas contain some repeated matter. Thus afatalitara 970697 (18)= 11TGIREXTA "ERI The second line of sloka 18 is merely an amplification of 247. in the first line. For the clision of the final FL in faalagra, compare fraficne that in 1. 1662, and the note thereon. It will also be noted that though the root is used in the Atmanepada, it is here used in the Parasmaipada, and that this gram. matical anamoly is removed in the Southern USS by reading aanleut- महेऽर्जुनम् for प्रतियोत्स्याम पाण्डवम् । --v. 23. affery Thus AF. "The rear of an army" ( Apte.) Tips or Hama (lexicographers, quoted in PW.) ADHYĀYA XLVIII ~. 2. Tanita is the pre, partie of the Intensive of Vu= to Bhake. The Eecond line is to be construed as: एप सः पोरः अनिलनः पानरः रोरवीति । अनिलनः वानरः = Hanimat, the son of rind (अनिल or वायु). --v. 8. tyta a 2710f &c. Do thou stop the horses at the place therefrom my arrows would fall in the enemy's army. . 14. Por iim, compare 32, 562 before, and the fnote thereon.

·T24 NOTES --v. 15. ute : Compare 47. 286, and the note thereon. --:17. In the second line, mit is to be read for what appears like 97277.—The text has been slightly emended here. For galum: of the Edns and MSS and of the S. cl. is substituted going, and I would construe the verse as : दुर्योधने नोरिव पार्थनले पुरा मजति ( सति) गायः तथा या विपुल ei farewelat i which may be translated as "of what use would the cows or (any ) abundant wealth be to us, heu Duryodhana is here, just before our eyes,-gt- (on the point of) being submerged like a boat, beneath the floods of Arjuna ?” gur is mentioned by Amare as having the sense among others, of Arc = proximity or neighbourhood. 344a: (Catur.) (Virodha. )--With the reading gaira: the text becomes loose, and the force of the interrogative sentence in a is almost lost. Visama. explains: पुरा पश्चात् । (1) दुर्योधनः अर्जुनसमुद्रे मज्जति इति मध्यति भविष्यत्यर्थे वर्तमानः। नोरिव प्रवहणमिव । यावत्पुरानिपातयोलिट् । With the reading दुर्योधनः, the construction would be दुर्योधनः पार्थनले मौरिख मज्जति पुरा किं नो गावा ficarea which would mean of what use are the cows to us before Duryodhana sinks like a boat beneath the waters of Arjuna ! This would meau exactly the reverse of what is intended. What Droņa means to say is that Arjuna has made a move to attack Duryodhana, and 60, let us leave the cows to take care of themselves and let us go to the help of Duryodhana. ---It is for these reasons that the reading garera: is changedlinto दुर्योधने. ADHYĀYA XLIX. --Attention may here be drain to the great divergence which the Southern Recension presents here with regard to the sequence of the Adhyāyas, and the distribution of the text there, describing the battle scene, which begins with our Adh. 49. Excepting the Adhyāyas which describe the entry of the six Pāņdava Personages in the Virāta court (for which see Notes, p. 28 ) the arrangement 3. e* ·ADHYAYA XLIX. 125 the succession of the Adhyāyas in the two Recensions generally agrees, making allowance for those additional Adhyāyas in the Southern Recension, which have no counterpart in the N. Recension. But the text i. e. arrangement of the Adhyāyas, and the distribution of the text of the S. Recension begins to depart very much from that of the N. Recension after our Adh. 17 =SK Adh. 52. This Adh, gives the decision of Bhisma regarding the Pāņdavas having completed the full thirteen years, and contains the preliminary injunctions regarding the disposal of the Kaurava army and leaders. The following table shows the sequence of the subsequent Adhyāyas in the N. Recension and that of the S. Recension, as presented in SK. The sequence of Adhyāyas As is found in the last is also borne out by the four MSS. of the S. cl. utilised for our present edition, and by the Tanjore Grantha edition. Adhyāya No. as Adh. No. as in in this text. SK. 48 54, 55 ( partly ) 49 55 (partly) 58 (partly) 50 56, 57 ( both partly) 51 53 52 61 (vv. 1-31.) 53 59 54 60 55 58 (vv. 43-67) 56 65 (vv. 1-41) 57 61 (vv. 32-62) 58 65 (vv. 42-54 ) 59 62, 63, 64 60 66 61 67 The sequence of Adhyāyas agrees again after this. The Adhyā. yas in SK are given in the above list without reference to the many additional r. e. interpolated verses found in the S. Recension. One of the results of the S. arrangement has been that the fight of Arjuna and Karna ( mentioned in our text in two places, viz. in Adh. 49 and in Adh. 55 ) has been brought together in one place in the S. Recen- ·126 NOTES. sion, and (2) the order in which Arjuna generally' fights with the Kaurava heroes according to the N. Recension becomes very much subverted in the S. Recension. -Attention has also to be invited to the group of thirteen verses which stood in the Edns and somie MSS. after our v. 20, but which are omitted now on the evidence of ATL and K, and transferred to the Appendix (p. 203, and 21'5 for the S. Recension ) It will be noted that very little is common to these interpolated verses in the two Recensions, and that without containing any new incident, they drag on the same original narration by dull repetitions. --v. 1. guinariaga: 1412: 1 Compare v, 12 and 15 of the preceding Adhyāya. -v. 4. एतेन = एतेन पथा (Nila.) एतेन वर्मना (Arj.)-योक्त्रम् = पन्धनम् (Nila.) #47946: ( Arj.) -4.5. As Karna is called here "puffed up with pride because of the patronage ( lit. support) of Duryodhana", go in 50.21, below, Bhisma is called राजश्रियाववस्तु दुर्योधनवशानुगः । i.e.as being under the influence of Duryodbapa, tied down as he is by royal wealth. --v. 6. सुवर्णकः स्वर्णमयो कक्षी पल्याणस्य पश्चादञ्चलपल्लवी येषां तैः । (Nila.) gaucurat: (Catur.) Apte 6. v. Fet mentions 837 elephant's rope or girth. --v.7. ph forstaançai: galutarat: (Visama.) --v. 10.399ra. The augmentless imperfect is thus explained by Visarma : अपयात् अत्र आट्धात्वादिनिषेधः (१) बहुलं छन्दस्यमाङयोगेऽपि इति पाणिनिः। -v. 11. कूर्मनसेन = शरविशेषेण (Arj.) बाणभेदेन कूर्मनखाकारफलेन (Visama.) -शत्रुतपः औदीच्यः राजः (Visama.) --v. 15. हैमवताः हिमवति गिरौ भवा हैमवता देवद्विपा इति ( Visama.) -7. 20. The word is thus derived by Kşira. पति सिञ्चति असृजा पृपत्कः पृथक् षटकमस्येति धनुर्वेदः। 24:=an arrow.

·ADHYAYA L 127 ADHYAYA L. -A comparison of the text in this Adhyāya with that of the corresponding Adh in the Edns would show that the text here bas been much cartailed, from 60 to 23 slokas; the remaining verses having been transferred to the Appendıx (p 2078 ) A study of these interpolated verses 18 interesting as showing the successive stages in the formation of this previously inflated Adh, and also as showing the value of the MSS on which the previous Edns were based It will be seen that all the interpolated verses 2 e 37 in number are to be found in Edns and two MSS. only, viz GH D has only 8 verses, whue CN, this latter a Bengali MS, and the former, one most nearly related to G has come four verses only. This means that among our MSS of the N. Recension, ABCFKLM know nothing of these verses, CDGHN have begun to be contaminated by taking in these vv, DGH carry on the contamination, D, however, falling away soon, and GH with the two Nāgarı Edns are fully possessed of it --The evidence of the comm is also instructive, though naturally this evidence is of a negative character. Nila and Sarvaj know and comment upon the whole of this big interpolated passage Ary and Visama know nothing of it, indeed Ary. directly quotes the second v. as in text, a. e devoid of the big interpolation in question. Thirdly, it will be noted that this passage has very little na common to the S Recension, and that, lastly, the usual phenomenon we have so often observed with regard to interpolated verses recurs here also, viz. they are a repetition of old matter, and contain no new element or point of view. ---.2 अभियानीयम् एकस्य यहूनभिरक्षीरुत्य गमनममियानीयम् ( Visama ) Ary. reads अभिहानीयम् and explans it by चिन्हम् or अभिज्ञान भविपर्ययज्ञान तस्मै हितमिति by I-What the verse means is evidently that the prioce finding that the army drawn up for fight was about to fall upon Arjuna from many sudes (यहुधा आपतत व्यूढस्य सेन्यस्य अमिपानीयम् आज्ञाय) questioned Arjuna as to whom he would fight with -. 4 steg = F Any ) 994 (Nila ) --5.9. petal. The hiatus between the two parts 18 to be noted -rll. व्यवहार्येण = युट्योग्येन ( Ary reading व्या ) युद्धव्यवहारपोयने (Vreema. ) ·128 NOTES. --P. 16. For : see note on 4.22; seo a160 35.46: -v. 17. नीलानुसारेण = नीलपताकावता (Nila.) नीलः रुष्णः अनुसारः पताका पस्मिन् (Arj.) हस्तावापी = शरमुष्टिमान् (Arj.) हस्तप्राणं तद्वान् (Nila.) Fingerguard ज्याघातपारणम् (Apte.) -5. 21. Compare note on 49.5. ADHYAYA LI. --It will be seen that the text of this Adh. has no counterpart in the S. Recension, ( see the foot note on p. 387, text) though the main theme, viz, the Gods gathering to witness the fight, is present there, being worked in different words. The position of this Adh. is also changed in the S. Recension. It comes immediately after the Adh. which says that the Kaurava army prepared itself for the fight (our Adh. 47, corresponding to Adh. 52 in SK.) Its position in the S. Recension looks therefore somewhat after set purpose, i. e. a formalistic completion of details and incidents before the fight begins.- -v. 1. HORIETT: None of the comm. explain this word. Is it to be understood as a Babu. Compound = #2 +hreat on the analogy of xilama or 9971-fleet or as = + stran = lowly thundering, 311a being past. parti of V6 + 371. Por ve mentioned as baving the sense of fra, see PW. --V, 2. rat. Amara mentions this word as synonymous with wia. (IIL. 1.67.) --V. 3. सुदर्शनम् यानम् (Sarvaj.) विमानम् (Visama.) -V.5. The contents of this śloka are in conflict with those of v. 3 and v. 6; it will also be seen that the fight is called fars TFHITA, though it is not Bhisma only, but other heroes as well with whom Arjuna is made here to fight.

·ADHYAYA LII 129 He is v 9 राजा वसुमना s son of हर्यश्व and king of hosath generally identified with 31193 aghly mentioned in I 865 — TWARE TIPSP is a Vedic seer, author of Rigveda x 1793 (PW) - 751F is son of qs, and grandson of Janbu (PW.quoting Bhāg Pu 9103)-1. Saat is evidently the same nime as ment, con of Divodasa, grandson of ययाति See PV and Macronell and Keith, Velic Index, s v ---76 is son of Visvamitra A dialogue between him and Yayatı 18 mentioned 10 I 88 68 - Th11 son of Usinara His story 18 given in III 194 --178 a Rajarsı whose sacrifice is often referred to "(PW) - 10 9 is an ancient king, son of Saif and father of 54TIF (PW) — 591T is son of ama of the Vaisala line of kings (Bhag Pa. .9 2 34)-File son of Pariyatra (Raghu 18 16) PW-It will be seen that the fifteen kings mentioned here are mostly different from the sixteen kings whose account constitutes the next fentaitant mentioned in the Udyoga and the Šantiparvan - 12 377774 suda and great are Gandharvas (the former, also a Raksasa) for which see Hopkins Epic Mythology, p 39f 153 59, respectively - 15 Farfana 'l be repetition has the force of intensity, compare note on 40.43 But the lengthened vowel is possibly for metre ADHYAYA LLI V 2 For शारद्वत (रुप son of शरद्वत्) see Mbh L 130,2f , is also called mag he - 3 49419517 = ASHTUT (Visama ) -Y9 alda The present participle has a passive sense, though the termination is of the active voice For other similar examples compare 20 26 and the note thereon Min 17 ·130 NOTES --1.10 The loss of the augment 3+ (va) is evidenly caused by mctie. --v. 31. Fagtalta = ARVgreriYFA 141 FATETUST (Sarvaj )-Comm. rend युगमध्ये and explun it कायमध्ये ( Visamm) निमेषमध्ये (ibid.) इस्तद्वयमध्ये (Vorodhr.) got here=probably the joke of the car. ne "a kind of crescentshaped missile ( Aptc.) -1. 37. निवेणुम = रथाश्यवभूतं त्रिशूलागारकाष्ठम् (Sarvaj.) ---v 38 TAFITA = resembling the Vajr. -V 42. यमक मण्डलम् = शगां निरोधक मण्डल रुत्वा । यस्मिन्सने शनु अपमानितो लज्जितस्तिष्ठति ( Nil.) ADHYAYA LII It will be noted that the S. cl males all the attributes here mentioned go with Drona. -V 6 उशनस् 15 शुक्राचार्य the preceptor of the Daatyas ---वृहस्पति 19 the preceptor of the Gods --Y8. Ria Amrra mentions this word in the fight as synonymous with stref (1 714) The common Mahābhārata terminal Marisa, I have not noticed in the Rāmāyana. It appears to belong to later diction and indicates an epic recasting......" (Hopkins, Great Epic, p. 68, footnote) In another place (ibid, p 201, footnote) Hopk ns regards the use of the word as one of the signs completed Mbb is posterior to the Rāmāy. . It is a Budhistic term, foreign to the Ramāy but current in the Vbh and later Sanskrit works Its stereotyped employment in the Bhārata puts that whole work from a synthetic point of view on a par with other non-Buddhi stic literature emyloying it"--This is perhaps too violent a conclusion At best it can only be urged that the slokas wylnich contain this word that the ee ·ADHYAYA LIII 131 Y 33 belong to the time of the recasting of the cric --It is also to be noted that K reads the line as ससहाराणि सवाणि दिव्या यखाणि या ने 7 I while the S. dl knows here nothing about the word in question --v. 15 399rirea sefers to Drona and Arjuna respectively - 15f The two v go together, and it will be seen that one en 18 superfluous This is perhaps ilustrative of the loose style in the battle parts of the epic. - 26f विस्मय त (and पूजयन् in the next r and छादयेतां inv 29) are all augmentless - 31 The sense of the second line is repeated later in 410 भारसाधनम् = शत्रुमदनक्षमम् अच्छेयम् (Nila ) 43 The verse 18 to be construed as 210154 FAIT 9479 पुनसक्ताश्च (शरा ) आकाशे सहत एक दीघ शर इव अदृश्यत । The idea 1s that he discharged the arrows in so swift a succession that they formed 15 though one long continuous line in the sky —3772427 = 17297, the active terminat on being evidently induced by metre though indeed, the singular number is quite unjustified, as the subject of the Bentence is T1 and not ut! - V 47 faqojů = Tiù (Nila ) Amara mentions A1144 93454CA9L 1 2 e horn and the tusk of the elephant Compare yy 21 50 -V 61 परिवासवयोरिव । For the fight between Indra and Bali see Bhag Purana, 8 11.2f Compare also the simile a ranah ( 14912171) 20 I 138 58 The afegint simile is also a very favourite one, for which compare Sorenson, Mibh Index s y aſ - 63 geta sanoglo Compare 47 7 and the note thereon Y 53 ·132 NOTES ADHYAYA LIV. -v8 धनूष्यष्टो So also Arj and Visama द्वात्रिंशत् हस्ता (Visama ) HIT = a measure, equal to four hastas in length ( Apte and PSV ) -v 10 87497581qca The comm understand by this Arjuna's bending the bor thus अर्धचन्द्रामार धनुरागृत्य मण्डलीरुत्य (Visama) But it is doubtful if this refers to his bending the bow or to his making a circuitous course to come by Asyatthamā ADHYAYA LV. --This adh contains an account of Arjuna's second encounter with harna, th- first one being mentioned in Adh 49 In the S Recension, these two encounters are made into one, by bringing together the Adhyayas into one Adh See notes p 125, also SK Adh us, which contains text corresponding to our Adh 49, and also that, corresponding to our present Adh 55 (this last beginning with v 43 in SK ) Tor Karna's offence against Draupadı see II 67 45,695, 71 1-4 ADHYAYA LVI. P 3f अब से य महदृष्टवा &c It will be noted that these verses are wanting in the S d except Sl. But the S d brings in this incident of the second fright of Uttara earlier in the test, viz. 10 ·ADHYAYA LVI. 133 --v.6. Adhyāya 59 SK which generally corresponds to our Adh 53. Because of this, and al o because most of the verres relating to this incident are worded differently, the whole passage is given in the Appendix, (Southern Recension) of our Adh. 53. (p. 2226.) --y. 5. मपयुज्यताम् = requires to be takan समयुज्यमानानाम, .e.as a passive pre. participle. वसा = हृदयमासम् ( Arj.) -~v. 9. अलातचक्रप्रति मण्डलम् । अलात अङ्कारः अस्य भ्रमणे किल चक्राकारो दृश्यते (Arj.) अलातचामिष अमिचक्रमिव ( Visama.) Amara mentions अलात (neuter gender) as synonymous with अगार and उल्सुक "fire-brand " (Apte.) --V. 10. Ferda fealia: Compare the note on 21.76. Construe: अद्धस्येव पिनाकिनः रणे घ्यायरन्तः तव शतभुनं वपुः दृष्ट्वा मे भीः अपि भवति ।-व्यायच्छतः pre. parti. of न्यायम्; compare व्यायामेन परीप्सस्य ...जीवितम् 64.27b, below. --V. 18. compare v. 1 of this Adh. -V. 19. निशामय = पश्य (Nila.) अवधारय (Arj.) शतहदाम विद्युतम्. The word is thus explained by Ksirasvamin : शतह्रदोऽचिर्षियतेऽस्या शतदा पाइपज्योतिष्वात् । -7 24. शिक्षितम् = शिक्षाम् ( Nila.) आविदम् = प्रान्तम् (Visama.) --y 26. अह......अभ्यहन......पोलोमान् कालसान च । For this, see III 173.2ff.; also 13.3. and the note thereon. -v.27. In III. 168.29ff. it is said:-: Indra is speaking to Arjuna :) शिक्ष मे मयनं गत्वा सर्वाण्यवाणि भारत । पायोरमेर्वसुभ्योऽपि परुणारसमरुद्गणान् ॥ २९ ॥ साम्य पतामई व गंधारगरक्षमाम् । वैष्णवानि च सर्वाणि नैतानि तथैव .. मद्गतानि व नानीहि सर्वानाणि कुब्दा। -v. .8. हिरण्यपुरमाइजम्. I broke to pieces the Hiranyapara, the city of the Puloma and the Kalakhafir (or Kalakoya) Asuras, for which fec the Vanaparyan rasage, referred to in the preceding note. -7.32f. For this see the passage from the Vanaparran cited alore. (v.20) ·134 NOTES. --V. 34. It will be noted that the text here is much covered with metaphors. Thus see v. 21,22, 30 &c. --V. 37. कलधोतामम् = स्वर्णरभिनफल:याणे: ( Nila. who reads :) कलपोतं T: ( Amara.) —V. 43. saga: 117:= with arrows going straight. ADHYAYA LVII. -V. 10. fegtalaattia:. Compare 22. 13 before. --. 11. Machana. the vowel ending being evi. dently added for metre. Compare कर्णिकारस्रजप्रिय, बन्धुजीवरजोपम (quoted in PW.) -- . 17. Hangi &c. The use of metaphors, the growing ber of which has been already noticed, (Notes, to 56.34 ) reaches here a climax, being woven into five slokas. -v. 15, वित्रासयित्वा. For similar gerundial forms, compare, PETRAFI &c. -v. 22. For a similar phraseology, compare 53. 68, 56. 12. num- ADHYAYA LIX. Passing over Adhyāya 59 which calls for no remarks, we come to the encounter of Arjuna with Bhisma. . 11. HET9149198: Compare Tiaraz: of v. 5. above. -.12. Alle see note on 53. 61.

·ADHYAYA LIX 135 v. 13. *** SO AF. It will be seen that the verb is in the plural number. But the use has perhaps an analogy in v. 4 above. ----. 14. = FLINE () of 56.9. —v. 17. ma requires to be taken as a prepɔsition, governiag the noun रथम्. --V. 19. geri alíu: Compare 57.1 and the note thereon, --v. 21. #4 Tilaala &c. A similar idea occurs in 48 16. --V. 31. fain:= difference. -v. 33. अतीव. आतिशयितवानित्यर्थः (Arj.) अतिक्रम्येव (Catur.) -6. 38. : is a Gandharva for whose friendship with Arjana, see III. 44.8. --. 40. Asurare = ancient, old. --v. 42. sezilari gure compare 57.5. --v. 48. HEIA =Turiu Nila. and Arj. --V. 49. a: grafsfits Fri......AT TU TE Argan | It will be poted that the whole of this verse is admitted into the text on the evidence of AF (only). The Edns and other MSS including the S. Recension do not have it. This sloka says that Arjuna hit a firelike Arrow against the forehead of Bhiome, when he was resting against the yoke of the carriage (गृहीत्वा रथकूपरं तग्यो अचलः) after being struck by arrows on the breast ( 47,48), I have accepted the Šloks, first, on the general reliability of these MISS, and secondly because, it is probable to hold that this mther unkindly and unbecoming action of Arjana might have been obliterated purposely from the other MSS. On the other hand, there is no reason why this mother startling action of Arjuna should have been inserted in AF, the general reliability of which, as said above, is otherwise also establiebed.

·136 NOTES. ADHYAYA LA. --v. 3. रजनीयकर्मा = रजनीयं कर्म यस्य सः निर्मलचरितः (Visama.) Arj. notes the reading महनीयकर्मा of Edn'. For रजनीय = delighting or lovely, compare PW.-एकपयो-एकशृङ्गः पर्वतो यथा एकेन पर्ववता दीर्घवंशेन एका पर्वा यस्मिन्निति समासः मतुब्लोपः आपः (Nila.) एकपर्वा गण्डकः पादपर्वतः इत्यर्थः (Arj.) Better however is Visams: एक पर्व संधिः मन्विवियते यस्यासो एकपर्वा गण्डकः रुड्गी जीवविशेषः ललाटे रुचिरं एक शृग वियते सः। अन्ये अरण्यगजमहिषादयो द्विपर्वाणो भवन्ति संधिययुक्ता भवन्ति । - एकशृङ्ग = A rhinoceros (गण्डकः) which has only one horn, with one joint. -v. 4. The last two lines as read in the Edns are स तस्य जाम्बुनदपङ्खाचित्रः भित्त्वा ललाटं सुविराजते स्म ।-With regard to सा, the reading in the text, Catur. says सा इति प्राम्यमाणमालाविशेषणम् ।- Possibly however सा is to be emended into a (= 8: aro: ), in which case 777 wonld refer to Arjuna. -~-v. 6. एकवीरः a pre-eminent or incomparable warrior.PW. refers to Rigveda X. 103. एकवीरः शतं सेना अजयत्साकमिन्द्रः।-आजमीदो=both the descendants of BTE. The geneology upto Ajamidha as mentioned in the geneological chapter of the Mbh. I. 95 is as follows:-- दुण्यन्त 1 . भरत भमन्यु हस्ती विकुण्ठन अजमीढ 1 । 1 संवरण It may be noted that पुरुमीहळाजमोळी सोहोत्रो are the author: veda IV. 43, 44, thongh the semblance between the names appears to be accidental only. Pargiter in his latest work (Ancient Indian His.

·ADHYAYA LXI. 137 torical Traditions, p 112) gives a different geneology of the Pauravas beginning with Dusyanta,whuch is based on the geneology of Mbh 1.94. --v.7. = Ada (Catur.) -v. 15. 91834 as against hifriza of Edng. Arg. reads with us, as also Visama. and Virodha. The former explains it by Hage HAITI नृित्य यहु समाव्हयत् शूरगर्जन कुर्वन् (Visama ) समुक्तवान् (Virodha) The com. of Amara also explains the word = ir atein Compare also 13.15. and the note thereon. 1an9477 Riau, according to Pānını, V 3 66. -~~v. 16. यथावदुद्यान्ति गतस्य युद्धे as against तथैव राज्यादवरोपितस्य of Edns CG (only) of the N. Recension. This latter hardly gives any sense. The last two lines are to be construed as:-युद्धे गतस्य यथावत् । Egira तथा अय ते न समाहितानि। ADHYAYA LXI. V.2.712 attacked by (taunting) words -v. 9 WR.Ithe intermediate points between two ardinal points. is a preposition, included in the 972 70 to Pānını I. 4.54, sugnifying union एकीभाव. (PW.) --7.12. स्मृत्वा न वाक्यानि तथोतराया । For this see 34, 23, 24. v. 13 The first line is to be translated as “I think that Bhis ma's consciousness is intact ( lit is as before )-agin = Counterremedy. --- 16. a az egalig iga = al. lor other instances, compare 951 amsan1 278ACTANTI (PW) Compare also 20.21, and the note thereon. ~. 21. Construe.--99:14 zil4 17 379 1 STT BRET 79 it AAEF 1 *4 = 8119. (Nila) onů (Catur) Ha 18 ·138 NOTES. 22. The last two lines are to be construed as: Alara 748 अय (यथा ) मा निपतेत तत् हे अरिष्टधन्वन् संविधातव्यम् । "0 you of invincible bow, you ought to so behave that your anger may not, through any fault, misplace itself.--For ai 427, compare 186. The comm. Edns and G (only) read अरिष्टयन्धम् for अरिष्टधन्वन् explained as कल्याणानुबन्धि कर्म ( Nila.) मा तेऽयकोपो-So AF only. Edus read मा ते स्वकोऽर्थः, explained as राजलक्षणः (Catur.) This com. however notes our reading: Hàsy : fa qið stana: कोप: मा निपतेत् नश्यत् मा उपतिष्ठतु तत्कोपनिपतनं संविधातव्यम् रक्षितव्यम् (?). No other com. notes this reading, --V. 28. For the gerundial form facial, compare, 57.16. --v. 30ff. It will be seen from the note contained in the Northern Readings of this y. that this and the following verses up to 38 which stood in the Edas in the next Adh. are transposed here on the evidence of F, and also of KLM with regard to this verse only. --V. 32. Ar gazia:. For the use of #1 with the potential, compare मा तेऽद्य कोपो निपतेत, 61. 228. --V. 35. za vas. compare sitant stera 42.19, above. --V. 36. The verb to Arat: is Jaci. -v. 37. aasia f. The coat of arms of the Prince Uttara. Compare 41.2. This indicates that the warriors never fought except under their own standard and other military insignia. Compare Hopkins, JAOS, XII. 243. --V. 38. grein a valorous deed.” --. 39 This departure of the gods (which is narrated in this verse and which is not referred to in the s. cl. here, forms there the subject of a separate Adh., and detailed narration near the end of the Parvan, z. e. in the Vaivāhikarparva, in Adh. SK. 71 corresponding to Adb. 63 of our text. 86 ·ADHYAYA LXIII 139 ADHYAYA LXII V. 2 -v. 1. ganger. Compare shquaprt of 18 32, before FERRET--It will be seen from the description of the encounters of Arjuna with the different Kaurava heroes that the soldiers as such take very little part in the action, except to provide arms &c to their Knights (compare 54 19 ) or to remove their wounded masters from the field The fight is all between the chief warriors only. For this aspect of the warfare and indeed for all other details of ancient warfare, see specially Hopkins' Section fourth, in his valuable monogram in the JAOS, so often referred to It is a veritable mine of information on this point and is sure to prove of great interest and importance in a comparative study of the ancient methods of warfare 4 AT91. Compare 24.18, and the note thereon -7.9. परिलाग्य = having washed - 11 पार्थिवस्य = पार्थिवाय ---It will be seen that Uttara modestly enough couches his message in impersonal words —v 12 gragh Thus F only, PW mentions grata as superlative of alao (found in Veda only ) = ite, strong or powerful ( Apte ) HVSH = Case or box ( of missiles &c Apte ) ADHYAYA LXIII . 1. 919 The incidunt mentioned in the beginning of this Adh connects itself with that descrbell in the end of Adh thirtyone -- TERÍTA A Tiei is thus defined in the Blbh itself I 2196 एको रथो गजश्यको नरा पञ्च पदातय । प्रपश्न तुरगारतम्झे पत्तिरि यभिधीयते ॥ पति तु त्रिगुणामेतामा सेनामुस पुधा । प्राणि सेनामुसान्येको गुल्म इत्यभिधीयते ॥ प्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी नु गपारसय । स्मृता. ....... 10 ·T40 NOTES my 2 -V 18 गा समादाय केवला । For the use of केवल, compare केवला नामहेतव । आयादा केवला रानिम् । 40 12, 42 14 - 4 Fausta is from 247, this in itself being a denominative from #+ (PW). The augmentless 1997 is on the evidence of M only V 21 QUEI 1977 Thus DM and (corrected) H=a person whose duty it is to announce any important news or order to the beat of a bell The word is c idently the same as Tociais, mentioned as a special caste called Madhuka नृप्रशसत्यजत्र या घाताडोऽरुणोदये । by Manu IX 33 -41979$ =4145 t. * A Karihā quoted by Patañjalı on Panını IV 1. 161 teaches the formation of 1974 अपत्ये कुत्सिते मुढे मनोरोसर्गिक स्मृत । नकारस्य च मूर्धन्यस्तेन सिध्यति माणव ॥ -शृगाटकेषु = चतुप्पथेषु ( Ary) in all the squares-सर्वेषु आख्यातु The huatus is sought to be removed in Ldn' DK D 23. The second line is read in the N Edns and some MSS as सर्व पुर स्वस्तिकपाणिभूतम् , the former part of the reading in the text being that of BE, and the latter, of all except Edns CG - Paittee Thatcatarie दधिदूर्वादि च (Nila ) Armara explains the word as स्वस्तिक सर्वतोभद्रो नन्यावर्तादयोऽपि larfati = 1 (Nila ) V 24 small drums as tabors ( Apte) 7 À fafaa &c Spure thou nothing without having staked (whatever thou hast ) -देवितु भन्तरेण Amara mentions पृथग्विनान्तरेगर्ते as synonymous , arator = without, but its use with an infinitive seems peculiar --V 29 किं यूतेन . वहुदोषेण .देवने दोषा | If a nice discrimination is to be made it can be urged that this sentiment, condemning gambling belongs to a later period In II 59 18, it is regarded by Yudhisthira as his duty to play the game whenever called upon to do so आहूनो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् । Manu condemns it as a कामजव्यसन ( VII 47 20 ) also in IX. 221€ For gambling as viewed in Kautilya Arthasastra, see that work, p 328 (text) p 398 ( Translation) which mentions the conflcting views on gambling, held by Posuna, Kautilya and Kaur apadanta T'or the successive derelopment of the epic view of gambling, see Hopkins, JAOS XIII, p 123 qurat = -V 28 ·ADHYAYA LXIV. 141 -Y.34. ब्रह्मपन्धो. Amara mentions ब्रह्मवन्धराधिक्षेपे (=निन्दाप्रयोगे com.) Ksim. explains it thus : ब्राह्मणस्य बन्धुः परम् अनुष्ठानाभावाजातिमाह्मणः । -v. 4%. Higiu. Thus A only. We have to understand aata, or ve might understand it = #: +Fatot. For similar double Sandhis, compare Michelson, I. c. p. 101. -v. 43. peagirat. ta: = nose (PW and Apte.) V. 45. सौवर्ण पानकांस्यम्. For कास्यम् see note on 15,16. अनन्दिता thus ABE= sorrowful as she was. For this reading we might compare the v. 1. 377fante for 37ART (9719) in 8.1, above. --v. 46.31718 171: = hailed or welcomed. --v. 49. क्षतारम्. Amara mentions सत्ता सारयो द्वाःस्थे क्षत्रियाया च राष्ट्रले । The word etetl froin the ver, in the sense of AyF (approximating to the sense of doorkeeper or waiter) is mentioned in a Vārtika to Pāņini LII. 2.135. ADHYAYA LXIV. --5.4. 79 charazat. And even this much is not sufficient. -0.5. For the use of Al with the potential, compare 31.19, 61.32, and the notes thereon. -1.8. 7:09: = 467 + . For the meaning of The see the note on 62.43. - 5. 12. 1917:quia. Thus DKL as emended. Both : and api are mentioned = delight, joy, by PW. and Apte. --. 13. पदं पदसहमेण यश्वरन्नमवाप्नुयात्. Thus BEF as against परम्नापगानुपात् of comm, Idns and other MISS except A, this last read. ing quafarrezat. The eract meaning of the line remains uncertain, and the comm explain it variously: पदं वाणनिरातस्यान पदसहयेग लक्ष्यममा ·142 NOTES. हेस्वर्थे तृतीया सहस्रलक्ष्याणि वेदुमित्यर्थः । ...युगपालत्यसहस्रमुद्दिश्य बाणेश्वरन्नेकमपि लक्ष्यं न नह्मात् इत्यर्थः (Nila.) Arj. offers another explanation in addition to this: अथवा पदं पाद एव पादसहस्रेण लक्षितं पदं लक्ष्यं जटाभिस्तापस इतिवत् लक्षणे तृतीया ।... Vişama offers explanations, similar to these, all of which however are unconvincing. The line may possibly mean: Karna...who (य:) would come by in a (single) step (पदं अवाप्नुयात् ) a person even though he be moving away (चरन्तं ) at a distance of a thousand steps (पदसहस्रेण ). --V. 15. The second line of this sloka is connected with the next verse, आचार्यों वृष्णिवीराणाम्. Compare Sorensen, s. v. द्रोण, p. 263a, In Mbh. I. 132. 11, it is said वृष्णयश्चान्धकाश्येव नानादेश्याश्य पार्थिवाः । (अभिजग्मुस्ततो द्रोणमखार्थे द्विजसत्तमम् ।) -v. 27. व्यायामेन = युद्धेन ( Arj.) श्रमेण हेतुना (Visama.) पोरुपेण (PW.) The last sense is more appropriate. ---V. 28. Compare हतो वा प्राप्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोल्यसे महीम् Bhagavadgita, II. 37. --v. 29. af:. This word requires to be taken in the sense of "friends" (Apte ) = HEra (Amara ) and not in the usual sense of counsellors, because the previous narration contains no mention of the latter being with Duryodhana on this expedition. -v. 30. ऊरुस्तम्भः "paralysis of the lower extremities, rheumatism of the thigh." (Apte.) 31. पडूथाः, viz. Bhisma, Drona, Krpa, Karna, Asvatthāmā, Duryodhana. ADHYAYA LXV. -~v.2 अभिपन्नाः. So ABDEN and also the com. Virodha who explains it as आदो आपद्गताः । -v. 3. धिष्ण्येष्विवामयः = आयतनेषु (Nila.) गृहेषु (Arj.) Visama. mentions the five Agnist पञ्चामयः गाईपत्यावहनीयदक्षिणाभिसभ्यावसथ्यनामानः ।

·ADHYAYA LXVI. 143 -v.5. संध्यावा. For the gerundial form संध्याला for the usual संध्याय, bee 51.28, and the note thereon. -v. 6. For 771T: see note on 1.22. 9. 10. 901991:. So Edn' BEFLN. For 471905 used as an adjectįve (iostead of the neuter form 9719219 ) compare Roigra: grigi 7: 92190718 i शक्ति यस्य च परायणा । कस्य कालः परायणः (PW.). -v. 11. #1 peegid. Thus F only. Compare मा त्वं त्यस्यसि जीवितम् 14.16a", and the note thereon, though the prohibitive sense is wanting here. -v. 17. 37=977, governing the noun 1978:. -v. 18. HY HEMIOT &c. For this description, compare generally, 17.15ff. अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् | The former half is found in Patanjali's Mahābhāsya on Pāṇini IV. 1.79, Vārtika 3 ( Kjelhorn's Elition, Vol II p. 233, with the reading a:). Compare also Weber, Indische Studien, Vol XII, p.483. -v. 23. ADHYAYA LXVI. -v. 2. It will be seen that the USS vary between the augmentless and the augmented imperfect. -Y. 4. For this incident, sec III. 154. 5. —*. 128. This and the following vr, up to 16 (inclusive) recur almost quite verbally in Asrainat:Isaparvan with only a few necessary dunges (XV. 25. 5-9=SK 27. 3-9). These verses arc also found in the Javanese Assamarisparyan (Juynboll Drie Boeken &e 1893, p. 531.) They arc hor ever alssent from the Javanese Viritaparın, but this absence or the lacu in SA prores fothing suust the verses ·144 NOTES. being included here. For similar repetition of the Mbh. text itself, see also 39. 5f, and the note on that verse. All possessing a stately gait (Apte, 8. v. des, an adj.) -V. 18. हिरण्यकक्षः = सुवर्णशृङ्खलः (Catur.) सुवर्णपदकक्षा (Arj.) -v. 20. 11971: = 349318: (Virodha. and Nila.); being dmwn towards ? -v. 22. Tri 9 À HH. What I think is what suits (this) occasion.—It will be seen that in the preceding v. the father has asked the Prince as to what he thinks of the proposai of bestowing the princess on Arjuna whom he likes to conciliate (प्रसादनं.) -v. 28. FF91974 r. It will be remembered that in 1.156* the Virāța King is spoken of as being old (5: compare also 10.7) and 80 he has a right to kiss the Pāņdavas on the forehead. --v. 32. itaf%:=31a: ( Sarvaj. Nila.) Amara mentionsgero Hirap as synonymous. The formation of the word situap is governed by Pāṇini V. 4. 34. ADHYAYA LXVII. -v. 2. सहस्तम्. Thus F only:- सहस्तम् adv. from सहरत = familiar (lit. with hand in hand ); compare PW. S. V., which however assigns to it the meanings of (1) one having a hand (as against 376ka) and (2) having a clever or cunning hand. It will be seen that F had in writing passed from 99 in 2a to as in 3b ( by Haplography). -.5f. These two verses are rather much corrupted, as the abundance of v.l.s. would show.--The Edns read the first line as तस्मात् निमन्त्रयेयं ( Ldn' अहम् ) ते दुहिता (1) पृथिवीपते. Against this दुहिता (otherwise also in other MSS.) KL read gear. Nila. explains the ·ADHYAYA LXVII. 145 seen. line as in the Edns as अयं अहं ते तव दुहिता निमन्त्रये स्नुपात्वेन याचे । After quoting Yaska's derivation of दुहित, headds वर्णविकारेण दुहिताशब्द आकारान्तोऽपि अस्ति । एवं च स्नुपान्वेन एना वरयतो मे ब्रह्मचर्यशुद्भिरपि भविष्यतीत्याह राव (as against our 2) hat. But agaiost this explanation, it may be urged that the text refers to तस्याः शुद्धिः (रुता मया) and not to Arjuna's own.~~गुद्धिः was read in the second line, for the present year, the reading of M only. This reading is much preferable, as suiting the context, as may be easily The princess grew familiar with him as a father. He imparted her instruction (aeri 251 ), and so it would be an outrage of decency were he to marry her, not to speak of the suspicion that would be engendered in the minds of all (v. 4) .With the readings दुहिना (of KL) kor दुहिता, दानं ( of F) for दान्त, and बुद्भिः (of M ) for yle, the lines yield a better sense, being construed as: 4a: : gree मया रुता तस्मात् हे पृथिवीपते दुहिना शुद्रं यतेन्द्रियं (= शुद्धाय यतेन्द्रियाय) दानं अहं त्वां 9114mà i glaan 879 =glèg: gri (the reading of AN); but the former reading is preferred, because being preserved in KL and clear in itself it is supported by the evidence of DFH, which read great, 5 being evidently mistaken for at.-Arjuna counsels the bestowal of the Princess on a pure and well-controlled youth, because he naturally feels a great interest in his pupil-girl.-774 SEIMIN = 79 let: 1999 (Fiat). "With thy daughter becoming my daughter-in-law, I see no (ground for) suspicion either with regard to my son, or even myself : and thas () everything would be (momlly) blameless (lit. pure.)." -v.7. अभिवनात् (comm. अमिशापान अतिराहात.) अभिषतः = calumny or false implication. -v. 12. संयन्ध समयम् Thus ADFHN as against सम योगं समये of Lan' and संपोग समये of Lan' and other HSS (समय A only), संपन्य समयम् are in opposition with cach other: (he agreed) to the pact of (marriage) relationship between the Matsya and Pārtba houses. The reading sutri Find ( fra sin time, in proper or good time) scarcely suits the context, as the subsequent text shows that the marriage tras celebrated forthwith. T. 14. aa. It is ble staying here that preparations preliminsry to the great var are made by the Pānılaras (comparc I. 2.218; 1. 147.1; 151.60 ) and it is from here too that Drupad, comes to the Parkları ainp after the destruction of the former's song in the night ambash at the end of the great var. (X. 11.5 ). 19 D ·146 NOTES p. 16 Tag - 27 = Yudhisthir's father-in-law ? See I 95 76 -r 22 Compare 4 53 ~~r.2 परिवहम् =नृणाधमर्थ परिच्छद था। परिच्छदे नृपाहऽर्थे परिवह इत्यमर (Ary) It will be seen that the animals "slaughtered are here described as dealt (=99519 Ary ) while those which Kicaba slaughtered for Sudesnā (158) are not according to our text qualified by any such nice distinction, the food being described there as s117 211F**F7EY #2912712812 2017 1 In this connection it is interesting to note the injunctions of Manu as to what animals should be killed for food and what should not be killed (Mlanu V 17 18 ) Compare also note on 38 14, Hopkins, loc. p 119 - Chauraa. 941 71919 saureat you *RA TETTAEY RTA-For 757957, see note on 27 38. Catur however explains differently उचान महत सङ्गिमहिण्यादीन् । अवचान शशकादीन् । - 28 ml = QIUTAT 47 (Catur ) V 31 The two lines are rather confused महेन्द्रस्य सुतामिव अलकता राजपुत्री उत्तरो परिवाय तस्थु पुरस्कृत्य (च !) उपतस्थिरे । परिवार्य तस्थु = stood around her greitaiezt, stood with her in front, : e stood behind her - 35 The subject to frit remains uncertain --v. 38 महोत्सवसकाशम् The usual meaning of सकाश is similar, equal to, resembling. Compare Amara निमसकाशनीकाशप्रतीकाशोपमादय । But this meaning is hardly suitable here, since the large Helta itself was going on in the city 91T therefore may be here regarded as a noun = appearance, presence, vianity (Apte) and though the word is generally used in the masculine (compare PW and Apte), the neuter forma has been used in keeping with 7TCH which it qualifies, case walaup 711 = the city which had (all) the appearance of a great festival in this END OF THE NOTES

·APPENDIX.
containing lines and ślokas found in MSS. and Editions
of the Northern and Southern Recensions, but not included
in the text.

·APPENDIX. " " " D " [ Containing additional versez found in VSS and editions but not included in our printed text; arranged according to the Northern and the Southern Recensions respectively. ] ADHYAYA 1 [ NORTIERN RECENSION] A begins with:- स्वनि श्रीगणेशाय नमः। ॐनमो भगवते वासुदेवाय । T श्रीगणेशाय नमः श्रीसरस्वत्यै नमः। ॐनमो भगवते वासुदेवाय । श्रीगणेशाय नमः । म जयनि सिंधुरंपदनो देवो यत्पादपंकजस्मरणम् । वासरमणिखि नमसा राशि नाशयति विघ्नानाम् । श्रीगणेशाय नमः । श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः । E श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । ॐनमो भगवते वासुदेवाय। F ( fol. missing) G श्रीगणेशाय नमः। श्रीगणेशाय नमः । श्रीमदक्षिणकालीचरणयोन्नयः । श्रीमन्त्रिपुरसुंदरी जयती। नमो नारायणाय । R ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥ छ । L ॐ नमो श्रीगणेशाय । व्यासाय नमः। श्रीगणेशाय नमः श्रीरामकृष्णाय नमः। ॐनमोनारायणाय ॐ। Before v.1 X. Edns and JISS Add:- नारायणं नमस्त्य नरं चय नगेत्तमम् । देवी सरस्वती च्यामं ततो जयमुदीरयन् ।। (Idn, ACEK for श्याम ।) " " " " N " Aadds.- पायनोटपुटनिःमृनमममेणं पुण्यं पवित्रमय पापहरं निरंथ। यो मारनं समधिगच्छनि वाच्यमानं फिनम्न पुसादलंगभिप्रेगनेन ।

·2 APPENDLX. , [ Adhyayal ...... तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रयलं तदेव । प्रहाध सर्वे सुमुसाः तदेव लक्ष्मीपतेरांघ्रियुगं स्मरेत् यदा ॥ भाति सर्वेषु शास्त्रेषु रतिः सर्वेपु जंतुपु । तारणं सर्वलोकेषु तेन भारतमुच्यते ।। and one V. marginally :-भारतं भानु मामेनिंदुःयदिनस्युरमीत्र ततो ज्ञान तमांभ...... कानस्था जनतो......येत् ॥ Kadds:- नमोस्तु ते व्यास विशालबुद्धये स्फुल्लारविंदायतपत्रनेत्रं । येन त्वया मारततैलपूर्णः प्रज्यालितो ज्ञानमयाप्रदीपः॥ After Y, 1 Edns BCEGndd:-- पतिव्रता महाभागा सततं ब्रह्मवादिनी । द्रौपदी च कथं ब्रह्मनशाता दुःखिताऽवसत् ॥ After Y. 7a D and L add: अशाता धार्तराष्ट्राणां प्रच्छन्नाः कृष्णया सह । ( L अवुधा for अज्ञाता, सहिता for प्रच्छन्ना, सहकृष्णया) Anter v.9 Hadds:-- स्थिते ममाग्रजे भीमे नाहं वस्तुं ममाग्रतः। तस्माद्वक्तुं न शक्यामि धर्मलोपाद्विभेम्यहम् ॥ भीमाशां च पुरस्कृत्य यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १ ॥ After V, 11 Hadds:- दशार्णाः शूरसेनाश्च काशयो मगधा अपि । करूपाः संजयाश्चाथ निपधान-कास्तथा ॥१॥ कलिंगाश्च तथा चीना महाचीनास्तथैवच ॥ विराटनगरं चैव श्रूयते शत्रुकर्षणं ॥२॥ रमणीयं जनाकीर्ण सुभिक्षस्फीतमेव च !! एते चान्ये च यहचो देशाः सन्ति महीपते ॥ ३॥ निवासार्थ महाराज तपस्वियु विशेषतः। नाना जनपदाः पुण्या धर्मवन्तो विचक्षणाः ॥ ४॥ (I also reads 1 d. only after our V. 11 8. with pra: for Euroví: ) ॥

·Adhyaya 1]
APPENDIX.
-
After Y, 12a
H adds
प्रमाणं ते यचो राजन्नस्माकं भरतर्षभ।
After Y. 14
DKLA add:-
देशः पुण्यः समुद्दिशः सर्ववाधाधिवर्जितः
After V, 15
I adds :-
गुणवाँल्लोकविख्यातो दृढभकिर्जितेंद्रियः।
तत्र मे रोचते पार्थ मत्स्यराजान्तिके नथ ॥१॥
After V.18
I adds:---
अक्लिएवेपधारी च धार्मिकोत्यंतस्यकः । ।
न तयाभ्युचितं कर्म नृशंसं नापि कैतवं ।
सत्यवागपि याज्ञीको लोभमोधविवर्जितः॥
Aftor Y. 19
1 adds:
सेवकहुभिः सेव्यस्त्वं सदा भरतर्पम ।
किं करिष्यसि कर्म त्वं तस्य राशो महात्मनः॥
After V. 20
I adds:--
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ।।
After Y. 23
DIIKL add:
अदृष्टा राजगोष्टीपु दर्शनीया मनोरमाः।
लोहिताक्षाः सुगर्भाश्च सन्ति मे यहवः शुभाः॥१
दर्शनीयाः सुसस्पीः फुशलैः समधिष्टिताः ।
यदेते पाणिना स्पृष्ट्वा संहप्यन्ति च मानवाः ॥२॥
ते विकीर्णा सुची देश रमणीये विपांगुले।
देवियंति यथाकामं स विहारो भविष्यति ॥ ३॥
Halone continues:-
कंको नाम द्विजो भूत्वा विराटस्य सभासदः।
ज्योतिपे शकुनशाने निमित्ते चाक्षकोशले ॥४॥
शारत्रपारंगतो येदे घेदांगेपु च मशः।
धर्मकामार्थमाक्षेपु नीतिशापु पारगः॥
पृष्टोऽहं कथयिष्यामि राम प्रियहितं पचः॥५॥

·APPENDIX. [ Adhyaya 1 1a-H अरिष्टा for अदृष्ट। H राजगोलिंगा। H सुवर्चसः for मनोरमाः। F-1 लोहिताक्षाश्मगर्भा। 2 a-H शुभान्ताः for सुलस्पर्शाः । H कुराजैः साध्वधिष्ठिताः for कुशलैः &c. i K omits this line. H-KL ययेते, H अप्येतान् । हर्पयन्ति च, K संप्रहृष्यन्ति । D मानवान् । 31-D देवयंति, म देवविष्येहं । L यथाकालं । After Y.25 H adds:- विराटनगरे छन्न एवं युक्तः सदा घसेः।, After V, 26a Hadds:- वैशंपायन उवाच। एवं निर्दिश्य चात्मानं निःश्वसनुप्णमातिजम् । विमुञ्चन्नश्च नेत्राभ्यां भीमसेनमवैक्षत ॥ भीमसेन कथं कर्म राष्ट्रे तस्य करिष्यसि । हत्याक्रोधवशात्तात पर्वते गंधमादने । यक्षान्क्रोधाभिताम्राक्षान्राक्षसांश्चातिपौरुपान् । प्रादाः पांचालकन्यायै पद्मानि सुवहन्यपि ॥ यकं राक्षसराजानं भीपणं पुरुपादकम् । जतिवानसि कौन्तेय ब्राह्मणार्थमरिंदम ॥ क्षेमा चाभयसंवीता एकचक्रा त्वयाकृता । हिडिंयं च महावीर्य किरं चैव राक्षसम् ॥ त्वया हत्वा महायाहो वनं निष्कंटकं कृतम् । आपदे चापि संप्राप्ता द्रौपदी चारुहासिनी ॥ जटासुरवधं कृत्वा वयं च परिमोक्षिताः। हत्वा फालिंगसैन्यानि दुर्योधनममोचयन् ॥ पुनरेव च गंधहींयमानं सहानुजम् । एवमुत्तरतेजस्वी त्वमेवोर्जितविक्रमः॥ सोयं वृकोदरस्तात वीर्यपूर्णोत्यमर्पणः । मत्स्यराजांतिफे भीम तेजोराशिर्दुरासदः ।। समीपे नगरे तस्य रंम्यसे फेन कर्मणा॥ अतीव दुष्करं कर्तु वचनं दुर्वलीयसः। मन्ये निवासं भीमस्य समीपे तस्य भूपतेः॥

·5
. Adhyaya 1]
APPENDIX.
[ SOUTIIERN RECENSION]
ST begins with श्रीरस्तु.
SG begins with :-हरिः ॐ श्रिय नमः। ॐ अभ्रश्यामः पिट्नजटायद्धकलापः
प्रांशुदण्डी कृष्णमृगत्वपरिधानः । साक्षाल्लोकान् पावयमानः, कविमुख्यः पाराशर्यः
पर्वतु सर्व (6) प्रणोतु ॥ नमो धर्माय महने नमः कृष्णाय वेधसे । ब्राह्मणेभ्यो नम-
स्कृत्य धर्मान्यध्यामि शाश्वतान् ॥ द्वैपायनोष्टपुटनिःस्तमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमय पापहरं
शिवं च। यो भारतं समधिगच्छनि वाच्यमानं किं तस्य पुष्करदरभिषेचनेन । भारता-
ध्ययनं पुण्यमपि पादमधीयतः । श्रद्दधानस्य पूर्यते सर्वपापान्यशेषतः ॥ सर्याधमामि-
गमनं सर्वतीर्थावगाहनम् । न तथा सत्फलं स्ते नारायणकथा यथा ॥ पाराशर्यवचः
सरोजममलं गीतार्थगंधोत्कटं नानाख्यानककेसरं हरिकथासंबोधनायोधितं । लोके
सज्जनपट्पदरहरहः पेपीयमानं मुदा भूयाभारतपंकज कलिमलमध्वंसि नः श्रेयसे ।
अशानतिमिरान्धस्य प्रानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मूलितं येन तस्मै श्री गुरवेनमः ।
After V.1
S. cl. cexcept SA', adds:-
पतिव्रता महाभागा सततं मुममागिनी ।
द्रौपदी सा कथं ब्रह्मनशाता दुःपिनाऽवसत् ॥ १॥
ते च ब्राह्मणमुख्याश्च सूतपौरोगधैः सह ।
अक्षातवासमुषिताः कथं च परिचारकाः ॥२॥
1a-SA,SL, सत्यवादिनी for मुखभागिनी ।
After Y. 5
S. cl. adds--
द्वादरोमानि वर्षाणि राष्ट्राद्विमपिता ययम् ॥
छद्मना हुतराज्याश्च निःस्वाश्च यहुशः कृताः ॥६॥
उपिताश्च वने वामं यथा द्वादश वत्सगन् ।
अशातचया चत्म्यामश्छन्ना वर्ष प्रयोदशम् ॥२॥
वैशंपायन उवान।
धर्मेण नेऽभ्यनुज्ञाताः पांडयाः मत्यविक्रमाः॥
अज्ञातवासं यत्म्यन्तम्ना प्रयोदशम् ॥3॥
उपोपविदय विदांमः नानकाः संशितयताः॥
ये तत्र ग्रामणा आसन् यनशाममदायिनःn
ये चमना यमन्लि मा यनयास तपस्विनः॥४॥
नानप्रयन्महात्मानो एयः प्रालयः म्यिताः।
अभ्यनुमापयिष्यन्नम्नान्प्रयासं धृतयताः ॥५॥

·APPENDIX. [ Adhyaya 1 विदितं भवतां सर्व धार्तराष्ट्रर्यथा वयम् ॥ छाना हतराज्याश्च निःस्वाश्च बहुशः कृताः ॥ ६॥ उपिताश्च वने वासं यथा द्वादशवत्सरान् ॥ भवद्भिरेव साहिता वन्याहारा द्विजोत्तमाः ॥ ७ ॥ अज्ञातवाससमयं शेपं वर्षे त्रयोदशम् ।। तद्वत्स्यामो वयं छन्नास्तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ ८ ॥ सुयोधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सह सौवलः ॥ जानन्तो विषमं कुर्युरस्मास्वत्यन्तवैरिणः ॥ ९॥ युक्तचाराश्च यत्ताश्च दाये स्वस्य जनस्य च ॥ दुरात्मनां हि कस्तेषां विश्वासं गन्तुमर्हति ॥ १० ॥ अपिनस्तद्भवेद्यो यद्वय ब्राह्मणैः सह । समस्तेपु च राष्ट्रेपु स्वराज्यस्था भवेम हि ॥ ११ ॥ इत्युक्त्वा दुःखशोकार्तः शुचिर्धर्मसुतस्तदा ॥ संमूञ्छितो भवद्राजा सास्त्रकण्ठो युधिष्ठिरः॥१२॥ तमथाश्यासयन्सर्वे ब्राह्मणा भ्रातृभिःसह ॥ १३ ॥ प्रबुध्य दुःखमोहातॊ धौम्यं धर्मभृतां वरम् ॥ प्रावैक्षत तदा राजा माश्रुकण्ठो युधिष्टिरः ॥ १४ ॥ अथ धौम्योब्रवीद्वाक्यं महार्थ नृपति तदा । आश्वासयंस्तं स नृपं भ्रातूंश्च ब्राह्मणैः सह ॥ १५॥ राजन्विद्वान्भवान्दान्तः सत्यसंधो जितेन्द्रियः॥ नैवंविधाः प्रमुह्यन्ति धीराः कस्यांचिदापदि ॥ १६ ॥ देवैरप्यापदः प्राप्ता उन्नैश्च बहुभिस्तदा ॥ तत्र तत्र सपत्नानां निग्रहार्थ महात्मभिः ॥१७॥ दितिपुत्रैर्हते राज्ये देवराजः सुदुःखितः॥ ब्रह्माणं तोपयिष्यंश्च ब्रह्मरूपं विधाय च ॥ १८ ॥ इन्द्रेण निषधं प्राप्य गिरिप्रस्थाह्वये पुरे ॥ छन्नेनोप्य कृतं कर्म द्विषतां पलनिग्रहे ॥ १९ ॥ प्रसादाद्रह्मणो राजन् दितेः पुत्रान्महावलान् ॥ निर्जित्य तरसा शत्रून्पुनर्लोकाम्जुगोप च ॥ २०॥ विष्णुनाऽश्मगिरि प्राप्य तदा दित्यां निवत्स्यता ॥ गर्भे वधार्थ दैत्यानामज्ञातेनोपितं चिरम् ॥ २१ ॥ प्रोष्य वामनरूपेण च्छन्नेन ब्रह्मचारिणा ॥ यलेर्यथा हृतं राज्यं विक्रमैस्तच ते श्रुतम् ॥ २२ ॥ ..

·7 Adhyaya 1] APPENDIX. और्येण यसता छन्नमूरों ब्रह्मर्षिणा तदा ॥ यत्कृतं तात लोकेषु तच्च सर्व श्रुतं त्वया ॥ २३॥ प्रच्छन्नेनापि सर्वत्र हरिणा वृत्रनिग्रहे || चकं प्रविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच्च ते श्रुतम् ॥२४॥ हुताशनेन यच्चापः प्रविश्य च्छन्नमूपितम् ॥ विबुधानां हि यत्कर्म कृतं तच्चापि ते श्रुतम् ॥ २५ ॥ यथा विवसता तात च्छन्नेनोत्तमतेजसा । निर्दग्धारशप्रयः सर्वे यमता गवि वर्षशः ॥ २६ ॥ विष्णुना बसता चात्र गृहे दशरथस्य चै ॥ दशग्रीवो हतश्छन्नं संयुगें भीमकर्मणा ॥ २७ ॥ एवमेते महात्मानः प्रच्छन्नास्तत्र तत्र हि ॥ अजयछात्रवान्मुख्यांस्तथा त्यमपि जेप्यसि ॥२८॥ वैशपायन उवाच । इति धौम्येन धर्मको चास्यः स परिहर्षितः॥ शान्तयुधिः पुनर्भूत्या व्यएम्भत युधिष्ठिरः २९ ॥ अथाब्रवीन्महायागुर्मीमसेना महायलः॥ राजानं बलिनां श्रेष्ठो गिरा संपरिहर्षयन् ॥ ३० ॥ अवेक्षय महाराज तय गाण्डीव धन्वना ।। धर्मार्थपरयायुद्धया न किंचित् साहसं कृतम् ॥ ३१ ॥ सहदेवो मया नित्यं नकुलश्च निवारिती ।। शक्ती विध्वंसने तेषां शत्रुघ्नो भीमविक्रमी ॥ ३२॥ न घयं धर्म हास्यामो यस्मिन्योश्यति नो भवान् । पर्यन धर्म मोश्यामो यस्मिन्योश्यति नो परान् ॥ ( in Tonly) तद्विधतां भवान्स क्षिप्रं संध्यामहे परान् ॥ ३३ ॥ इत्युक्तो भीमसेनेन धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ मुखोपविष्टी विठनिस्तापसः मंशितग्रतः ॥ ३४ ॥ ये तम्पत्याभयंस्तस्मिन्यनयासे नपस्विनः ॥ ताननपीन्मदाप्रानः शिष्टान्गजा एनाअलिः॥ अभ्यनुनापयिष्यन्य तम्मिन्नामे धुनमनः ॥ ३५ ॥ विदित भयतां मचे धार्तराष्ट्रियथा ययम् ॥ मंमन्याहतराज्यास निस्स्थाध गाशाशता उपिताम्मी पने पच्दं सथा यांणि प्रादमा ३६॥

·. 8 APPENDIX. [ Adhyayai अशातचर्यासमयं शेपं वर्ष त्रयोदशम् ।। तवत्स्यामः कचिच्छन्नास्तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ ३७ ॥ इत्युक्ता धर्मराजेन ब्राह्मणाः परमाशिपः ॥ प्रयुज्यापृच्छय भरतान्यथास्वं प्रययुग़हान् ॥ ३८ ॥ सर्वे वेदविदो मुख्या यतयो मुनयस्तदा ॥ आशीरुक्त्वा यथान्यायं पुनर्दर्शनकाटिणः ॥ ३९ ॥ ते तु भृत्याश्च दूताश्च शिल्पिनः परिचारकाः॥ अनुज्ञाप्य यथान्यायं पुनर्दर्शनकाशिणः ॥ ४० ॥ सह धौम्येन विद्वांसस्तथा ते पञ्च पाण्डवाः।। उत्थाय प्रययुर्वीराः कृष्णामादाय भारत ॥ १ ॥ फ्रोशमानमतिक्रम्य स्तस्माद्वासानिमित्ततः ।। श्वोभूते मनुजव्याघ्राश्छन्नवासार्थमुद्यताः ॥४२॥ पृथक्शास्त्रविदः सर्वे सर्वे मन्त्रविशारदाः॥ संधिविग्रहतत्वशा मन्त्राय समुपाविशन् ॥ ४३॥ (इति प्रथमोऽध्यायः) वैशपायन उवाच । निवृत्तवनवासास्ते सत्यसंधा मनस्विनः ।। अकुर्वतपुनर्मन्त्रं सह धौम्येन पाण्डवाः ॥१॥ अथाब्रवीद्धर्मराजः कुन्तीपुनो युधिष्ठिरः॥ भ्रातृन् कृष्णा च सप्रेक्ष्य धौम्य च कुरुनन्दनः ॥ २॥ SA' Contains a lacuna upto HG41. (appendır, 3 a above. ) 1a SG द्वादशानीह वर्षाणि । राज्ञा for राष्ट्रात् । V. 1 omitted in SAL 2a5G वय रुच्छ्रात् for उपिताश्च SL रुच्छ्र for बासम् । 1 2 omitted in SA 1 वैशपायन उवाच omitted in SAI 3 a ST सशितव्रता- SA' सत्यवादिन for सत्यविक्रमा. । The portion 'धर्मेण- तेऽभ्यनुज्ञाता पाण्डवा | is not found in SA1 4 a SA सहिता for स्नातका.। h omitted in SG, ST, SA I SL तु for च । CSA तत् for च। 5 a SA, SG, ST, SL gimt for all I SG, SA 151, ST aur for feat. I U SANSL त विवास SA तद्विवास for तान्त्रवाये । 6a SA' सर्व। 9 asG दुर्योधनश्च । B SA' अस्मान्सततवैरिणः ।

·Adhyâya 1) APPENDIX. After V. 7a SK adds: त्रयोदशमिदं प्राप्त क नु वत्स्यामहेऽर्जुन । अवुद्धा धार्तराष्ट्रव समनाः सह कृष्णया ॥ b found in SG, ST, SA, SL also. After V. 10 S. cl. adds: दशार्णाः शूरसेनाश्च कलिंगा मागधा अपि ! विराटनगरं चापि श्रूयते शत्रुसूदन ॥ रमणीयं जनाकीर्ण सुभिक्षं स्फतिमेव च ॥१॥ नानाराष्ट्राणि चान्यानि श्रूयन्ते सुवहूनि च । यत्र ते रोचते राजंस्तत्र गच्छामहे वयम् ॥२॥ After V. 15 S.cl. adds:- गुणवाँल्लोकविख्यातो दृढभक्तिर्जितेंद्रियः । तत्र में रोचते पार्थ मस्त्यराजांतिकैऽनध ॥१॥ After V. 18 S. cl. adds: अक्लिष्टवेपधारी च धार्मिको धनसूयकः। न तथा युचितं कर्म नृशंसं नापि कैतवम् ।। सत्यवागसि याशीको लोभक्रोधविवर्जितः ॥१॥ After V, 20 S. cl. adds:- वैशंपायन उवाच । अर्जुनेनैवमुक्तस्तु प्रत्युवाच युधिष्ठिरः। After V. 23 S.cl. adds:- अरिष्ठानराजगोलिंगान्दर्शनीयान्सुवर्चसः। लोहिताश्चाश्मगर्भाध संति तात धनानि मे ॥ दर्शनीयाः समानंदा कुशलः साधुनिष्ठिताः॥१॥ अप्येतान्पाणिना स्पृष्ट्या संप्रहष्यंति मानयाः । तान्विकीर्य समे देशे रमणीये विपांमुले ॥२॥ देवियामि यथाफामं स विहारो भविष्यति । कंफो नाम्ना परिणादच विराटस्य सभासदः ॥ ३॥ ज्योतिपे शकुनशाने निमित्ते चाक्षकोशले। प्रारमे दे मयाधीते येदांगेपु सर्वशः॥४॥ 2M...pu ·10 APPENDIX. ( Adhyâya 2 धर्मकामार्थमोक्षेषु नीतिशास्त्रेषु पारगः। पृष्ठोऽहं कथयिष्यामि राज्ञः प्रियतमं वचः॥५॥ After V, 25 S. cl. adds:- विराटनगरे च्छन्न एवं युक्तः सदा बसे । After V. 26a S. cle adds (in a new Adh.-its third-):-- वैशंपायन उवाच । एवं निर्दिश्य चात्मानं निःश्वसन्नुष्णमाक्षिजम् । विमुंचनश्रु नेत्राभ्यां मीमसेनमुवाच ह ॥१॥ भीमसेन कथं कर्म मात्स्यराष्ट्र करिष्यसि । हत्वा क्रोधवशांस्तत्र पर्वते गन्धमादने ॥२॥ यक्षान् क्रोधाभिताम्राक्षान् राक्षसांश्चापि पौरुपात् । प्रादाः पांचालकम्यायै पद्मानि सुवहून्यपि ॥३॥ धकं राक्षसराजानं भीषणं पुरुषादकम् । अग्निवानसि कौंतेय ब्राह्मणार्थमरिंदम ॥ क्षेमा चाभयसंवीता सैकचक्रा त्वया कृता ॥४॥ हिडिंबं च महावीर्य किर्मीरं चैव राक्षसम् । त्वया हत्वा महाबाहो वनं निष्कंटकं कृतम् ॥५॥ आपदं चापि संप्राप्ता द्रौपदी चारुहासिनी। जटासुरवध कृत्वा वयं च परिमोक्षिताः॥६॥ मस्त्यराजांतिके तात वीर्यपूर्णोत्यमर्पणः ॥७॥ । - ADHYAYA 2 [NORTHERN RECENSION.] Beforey.2 रसानानाविधांचव मधुरांधेय दालिमान् ॥ Before y.3 Hadds:- :- Hadds:- पूर्वमप्राशितांस्तेन फर्तास्मि च गुणान्वितम् । साचं व्यंजनमास्वाच मात्स्यः प्रीतो भविष्यति ॥

·Adhyaya 2] APPENDIX. 1 Before Y7 Hadds:- ये च मत्स्यमहामल्लाः समरेप्वपराजिताः। कृतप्रतापा बहुशो राज्ञः प्रित्यै भवन्ति ये॥ रंगोपजीविनः सर्वे परेषां च भयावहा॥ Before Y. 9 I adds:- आरालिका वा सूदा चा ये स्युर्युक्ता महानसे । तानहं प्रीणयिप्यामि मनुष्यान्स्वेन कर्मणा ॥ After V.10 H adds : विराटनगरे च्छन्नो चिराटस्य समीपतः। After Y. 11 Hadds.- प्रतिशुधाय धर्मात्मा यस्त धर्म चकार च । तस्मै ब्राह्मणरूपाय हुताशाय महायशाः॥ यस्तु देवान्मनुप्यांश सर्वाश्चैकरथोजयत् । after this comes our v 12 ) आशीविष इचाहीनां नागानामिव वासुकिः' after this come our vv 15 b and 23 ऐरावतो गजेंढाणां युग्यानां तुरगो यथा। after this comes our v. 24 al राक्षसानां दशग्रीयो दैत्यानामिव शंवर। रुद्राणामिव पापाली आदित्यानां रविर्यथा ॥ रोपमर्पसमायुक्तस्तक्षको भुजेगप्पिर । atter this come our 15a 16240',20 क्षिप्रं चाशु च दूरं च ध्रुव च विसुधा धिया। अनुज्ञात. सुरेंद्रेण पुन प्रत्यागमन्महीम् । after this come our 13 b, 14 a and 22. तलांगुलितनुचिती (१) नागराजकरोपमी । पीनी परिधसंगाशी मृदुताघ्रतली शुभौ ॥ श्यामो युवा गुडापेशी दर्शनीयश्च पाडयः after this come our 19 b and at. सोय रामो विराटम्य भयने भरनभ । मेयः प्रच्छादित इय निग्मतृणमुगिना ॥

·APPENDIX. [Adhyaya किरूपधारी किंकर्मा निविष्टः पिराक्रमः। after this comes our v. 24 b. अर्जुन त्वं कथं कर्म तस्य राष्ट्र करिष्यास । कुंतीपुत्र विराटस्य रंस्यसे केन कर्मणा ॥ After V. 25 H adds:- अर्जुन उवाच । इमौ किणीकृतौ वाहू ज्याघाततलपीडनात्। नित्यं कंचुकसं उन्नौ नान्यथा गोप्तुमुत्सहे ॥ सोहं क्लीवेन वेपेण पंडकोहमिति ब्रुधन् । after this come our 26 6 and 27 a. प्रमदाचरितं सर्वे बहुनानृतं यदन् । after this comes our 27 b. नाम्ना बृहन्नटा नाम स्त्रीणां नित्यमनुनतः। एवमाख्यायिकं नाम स्त्रीभावेन पुनः पुनः॥ after this comes our 25 a. किं तु कार्यवशादेतदाचरिष्यामि कुत्सितम् । वाह मे भरतश्रेष्ठ महाव्यंजनलक्षितौ॥ after this come our v. 25 b and 26 a. इति चैतत्प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा । after this come v, 28. After V.2) N cl. except Ladds.--- अस्त्रयोग समासाद्य स्क्वीमानुपाभुक्तम् । दिव्यान्यस्त्राणि चाप्तानि देवरूपण भास्वता ॥१॥ Before y.24 BE add:- ग्रहाणामिव वै सूर्यो नक्षत्राणां निशाकरः। मेरुः सर्वगिरीणां च सर्पाणामिय वासुकिः ॥१॥ Before Y. 25 A2BE add :- शप्तोहमासं पूर्व वै उर्चश्या कारणान्तरे। तच्छापं प्रेरयन् राजन् विहरिप्यामि भारत ॥ b omitted in A?.

·Adhyāya 2)
APPENDIX.
10
Before Y. 26
LdnsABCDEGKLAIN add :-
चलयैश्छादयिष्यामि वाह किणकृताविमी।
After Y, 26a
Edns ABCDEGIN add:-
पिनद्धकंधुः पाणिभ्यां तृतीयां प्ररुतिं गतः ।
Arter y.31
Edn ABDEFKLM (and Idn? CG at the beginning of the next
Adh.) add:-
वैशंपायन उवाच ।
इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीरस्तथार्जुनो धर्मभृतां वरिष्टः।
पाक्यं तथासी विरराम भूयः नृपोवरं भ्रातरमावमापे ॥१॥
:-
[ SOUTHERN RECENSION.]
Before Y. 2
S.cl. adds:-
रसान्नानाविधांश्चापि स्वादूंश्च मधुरांस्तथा।
After V. 3a
S.cl. adds:--
पूर्वमप्राशितांस्तेन कर्ता रसगुणान्वितान् ।
स्वादुव्यअनमासाद्य मात्स्यः प्रीतो भविष्यति ॥२॥
ST furtlier acids :
कृतल्या दयादम्य भवन्स्यत्र सुशिक्षिताः।
After Y, 7a
S.cl. adds.-
कृतप्रतापा यदुसो रामः प्रत्यायिता यले।
रंगोपजीविनः सर्वे परेषां च भयावहाः॥१॥
ho omitted in ST.
Before Y9
S. cl adds
भारालिका या मुदा या येऽस्य युना मदानमे।
नानदं प्राणयिष्यामि मनुष्यास्येन कर्मणा ॥१॥

·14 APPENDIX. [ Adhyaya 2 After V. 10 S. cl. adds:- विराटनगरे च्छन्नो विराटस्य समीपतः। After V. 11 S.cl. adds:- संशुश्रुवे च धर्मात्मा यस्तमर्थ चकार ह । तस्मै ब्राह्मणरूपाय हुताशायं महायशाः ॥ after this comes our v. 130. यस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वानेकरथोऽजयत् । after this comes our v. 14 b. आशीविपसमस्पर्शी नागानामिव वासुकिः॥ after this comes our v. 15 b, 23 a and b. सुप्रतीको गजेन्द्राणां युग्यानां तुरगो यथा । after this comes our v.24 al. राक्षसानां दशग्रीवो दैत्यानामिव शम्बरः॥ रुद्राणामिव कापाली विष्णुर्यलवतामिव । रोपामर्पसमायुक्तो भुजंगानां च तक्षकः ॥ . after this come our v. 24 a?, 15 A, 16 band , गिरीणां प्रवरो मेरुर्देवानां मधुसूदनः । ग्रहाणां प्रवरश्चन्द्रः सरसां मानसो यथा ॥ after this come our v. 18, 19 a and 20. क्षिप्रं चाणु विचित्रं च ध्रुवं च वदतां वरः। अनुज्ञातः सुरेन्द्रेण पुनः प्रत्यागतो महीम् ॥ धार्तराष्ट्रविनाशाय पाण्डवानां जयाय च । after this comes our v, 21 and 22. तलांगुलित्राभ्युचितौ नागराजकरोपमौ ॥ पानी परिघसंकाशी मृदुताम्रतलौ शुभौ । श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः ॥ after this comes our y. 19 b. फिरूपधारी किंकर्मा किंचेष्टः किंपरायणः। after this comes our v. 24 6. पुन्तीपुत्रो विराटस्य रमते फेन फर्मणा ॥ After V. 20 S.cl. adds:- अयाप चारप्रमशः सर्वाः सर्वसम्मनः।

·Adhyâya 3 ] APPENDIX. 15 Before y 25b Scl adds इमी किणीस्तो वाह ज्याघाततलपीडनात् । नित्य कञ्चुकसछन्नी नान्यथा गोप्तुमुत्सहे ॥ १॥ किन्तु कार्यशादतदाचरिष्यामि कुत्सितम् । चाह मे भरतश्रेष्ठ महालान्छनलक्षिती॥॥ Before V 26 ST, SL add सोह क्लीवेन पेण पढमोहमिति धन् । Before y 29 S cl adde रस्त्रीभावसमुदाचारा नृत्तगीतस्थाश्रये । Before Y 31 SK, ST add उर्वश्याध्यापि शापेन प्राप्तोस्मि नृप पण्डताम् । शक्रप्रसादान्मुत्तोह वर्षादृर्ष त्रयोदशम् । इत्येतन्मे प्रतिज्ञात विचरिप्याम्यह यथा ॥१॥ After Y 31 SK adds यधिधिर उवाच। वासुदवसमा लो यशसा निश्मण च । सोऽय राज्ये विराटस्य भरन भरतर्षभ ॥१॥ मेरु प्रच्छादित इव वसन्यत्रण मुष्टिना । थाख्याता पण्डकोऽस्मिति प्रतिज्ञात हि पातकम् ॥२॥ ADHYAYA 3 [ NORTHERv RECENSIOV After Y 1 Luins A'BCDLGUILLA ad 1 – युधिार उवाच । मुकुमारश शरश दर्शनीय प्रियच में।

·16 APPENDIX. [ Adhyâya 3 H further adds:- अदुःखाहश्च वालश्च पालितश्चापि नित्यशः सोयमार्तश्च शांतश्च किंनु रोचयतात्विह। किंकर्मा किंसमाचारो नकुलोयं भविष्यति ॥ After V. 1 KL ada विराटनगरे साधो रेस्यसे केन कर्मणा । A’ adds ( marginally ) :- त्वत्समो रूपसंपन्नो न पश्यामि महीतले । After Y. 2 D adds:- ईशीमापदां प्राप्य कथं तत्र निवत्स्यसि । After V. 2a Edns and N. cl. except H addim. सर्वथा ज्ञानसंपन्नः कुशलः परिरक्षणे । After V. 3 ABEHIN add:- निर्दुष्टाश्च भविष्यन्ति किशोरा बडया अपि ॥ अदुष्टाश्च भविष्यन्ति पृष्ठेषु च रथेषु च ॥१॥ U reads this verse after v. 2. N omits (t. After Y.4 Aadds: चैराटे भूपसंछन्नः विहरिष्याम्यहं यथा । K adds:- युधिष्ठिरस्याश्वयंधो वेद मां तेषु तेप्यहम् ॥. परिथमनिहायातस्तव मत्स्यपते पुरम् ॥१॥ तुरगानपि जानामि राजपूजितलक्षणान् । येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि चंध्या प्रसूयते ॥२॥ Nad(4:- न च मां घरस्यने फश्चितापयिष्ये च तं नृपम् ।

·Adhyāya 3) APPENDIX. 17 - Hadds:- इति चतत्प्रतिमातं विचरिष्याम्यहं यथा। बृहस्पतिसमो बुध्या नयेनोशनसा समः ॥ १॥ मंत्रनानाविधनीतिपयैः सुपरिनिष्टितः । सुप्रणीतः सुमार्गस्थ राजतंत्रमवाहयत् ॥ २॥ न चास्मिन् चलितं किचित् ददृशुस्तद्विदोजनाः। मुनातिनापि शूरश्च सर्वमंत्रविशारदः। अधिकाश्च प्रियो मेति कुंत्याः प्रियतरः सदा ॥३॥ After V. 4 Edns ABCDEGKLMN add: पाण्डवानां नरेंदाणामश्वपालोऽतिशोभनः ॥ तत्रैव नगरे च्छन्नो विराटस्य महीपतेः ॥१॥ KLN omit a. After 8a Edns and N cl. (except F) add:- तत्रत्यं कौशलं पूर्वमवयुद्धं विशांपते ।। रक्षणं चरितं चापि गया यचापि मंगलम् ॥ १॥ After Y. 8 H adds: मरोगा बहुलाः पुष्टाः क्षीरवन्त्यो यहुप्रजाः। निप्पन्नसत्वाः सुमृता व्यपेतज्यरफिल्विपाः॥१॥ नष्टचोरभयानित्य च्यालव्याघ्रविर्जिताः। गावः सुसुसिता राजन् निरुद्विग्ना निरामयाः॥२॥ भविष्यन्ति मया गुप्ता विराटपशवो नृप ॥ ३॥ After Y, 10 Hadds:- इत्येततः प्रतिज्ञातं विहरिप्याम्यहं यथा। विपटनगरे गूढो रंस्यहं तेन कर्मणा ॥१॥ तोपयिष्ये च राजानं माभूचिंता तयानध ॥ २॥ Beforey 11 Hadds:- युधिष्ठिर उवाच। इयं चाय महाभागा द्रौपदी योपिनां वरा। मत्स्ययजातिकं प्राप्य कर्मणा केन रेस्यते ॥१॥ 3M.App,

·18
APPENDIX.
[ Adhyaya 3
After V, 14
Hadds:--
विराटनगरे छन्नामपरिचारिका । हितेस्य नार्यस्य दुयात् । (?)
कथं वत्स्यति कल्याणी विराटनगरे सती॥
Before V. 15
H adds:---
द्रौपदी उवाच ।
सैरन्ध्री जातिसंपन्ना नाम्नाहं व्रतचारिणी।
भविष्यामि महाराज विराटस्येति मे मतिः॥१॥
After Y. 20
ADLM add:
इति निगदितवृत्तां धर्मसूनुनिशम्य प्रथितगुणगुणौघालंकृतां राजपुत्रीं ॥
व्यसनशतनिमग्ना विक्रियते न साध्न्यो मुदितहृदयवृत्तिर्वाक्यमेतजगाद ॥१॥
[ SOUTHERN RECENSION.]
Before Y, 1
SK adds:-
वैशंपायन उवाच ।
इत्येवमुक्त्वा पुरपप्रवीरस्तथार्जुनो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
वाक्यं तथासौ विरराम भूयो नृपोऽपरं भ्रातरमाभाषे ॥१॥
cf this v. with that after v. 31, last Adh. App N cl.
Before Y, 1
SK, SG, ST add:--
युधिष्ठिर उवाच ।
किं कर्मा कि समाचारो नकुलोऽयं भविष्यति ।
सुकुमारश्च शूरश्च दर्शनीयः सुसोचितः॥१॥
अदुःसाहश्च यालश्च लालितश्चापि नित्यशः।
सोऽयमार्तश्च शान्तश्च किंनु रोचयतात्विह ॥ २॥
SA, SL omit the first line, and read the remaining after our
v.1a. SL सत्य मृदुभ शुभ दिनु रोचयते लिह । for the last line.
After Y.3m
S. cl. adds:-
दामग्रंथी परिक्षातः फुशालो दामकर्मणि ।
न मां परिभविष्यन्ति जना जात्विह फर्किचित् ॥ १ ॥

·Adhyaya 3]
APPENDIX.
19
ST adds after a:-
आसं युधिष्ठिरम्याहमश्वाध्यक्ष इति त्रुवन् ।
After V, 3
S. cl. adds:-
न मां परिभविष्यन्ति किशोरा वडवास्तथा ।
न दुष्प्राश्च भविष्यन्तिं पृष्टे धुरि च मद्गताः॥१॥
After V. 4
SK adds:--
पांडवेन ह्यहं तात अश्येप्यधिकृतः पुरा ।
इति तस्य पुरे छन्नश्चरिप्यामि महीपते ॥१॥
ST adds:-
अहं परिचरिप्यामि विराटं राजसत्तम ।।
विराटनगरे सौम्य चैव्यं मा तथोद्वह ॥ १ ॥
After Y.4
SK, ST add:-
इत्येतद्वः प्रतिज्ञातं विहरिप्याम्यहं यथा।
वैशंपायन उवाच । (SK)
S. cl. adds:-
नकुलेनैवमुक्तस्तु धर्मराजोऽनवीद्वचः।
बृहस्पतिसमो बुध्या नयेनोशनसा समः ॥ १॥
मर्नानाविधैर्हतः पथ्येपु परिनिष्टितः।
सुप्रणीतः सुमार्गस्थो राजतन्त्रमयाप यः॥२॥
न चास्य स्वलितं किंचिद्ददृशुस्तद्विदो जनाः ।
सुनातिशश्च शूरश्च सर्वमन्त्रविशारदः।
अधिको मातुरस्माकं पुरन्त्याः प्रियतमः सदा ॥ ३ ॥
After Y 7a
S.cl.adds:-
अभिमानात्तु मां राजन् प्रादिप्यति मानवाः। (SL alone)
भरोगा यहुलाः पुष्टाः क्षीरवत्यो बहुप्रजाः॥१॥
निम्पन्नसत्या सुमृता एपेतन्यरफिल्पिाः।
नष्टचोरभया नित्यं व्याधियाघ्रविर्जिताः॥२॥
गावः सुसहिता राजनिद्विग्ना निरामयाः।
भविष्यन्ति मया गुमा विराटनगर सदा ॥३॥

·20 APPENDIX. [ Adhyāya 3 After V. 8a S. al. adds:- तत्र मे कौशलं सर्वमनुवद्धं विशांपते ॥ लक्षणं चरितं चैव गवां यच्चापि मंगलम् ॥ १॥ After V, 10a SK adds: विराटनगरे गूढो रंस्येहं तेन कर्मणा । तोपयिष्ये च राजानं मा भूचिंता तवानघ ॥१॥ Wfound also in ST, atter इत्येतदः &c below. After V. 10 SK, ST add:-- इत्येतद्धः प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा । After V. 14 S. cl. adds:- कथं धत्स्थति कल्याणी विराटनगरे सती । After V, 15 cl. adds: द्रौपदी उवाच । अहं यत्स्यामि राजेन्द्र निवृतो भव पार्थिव ॥१॥ यथा ते मत्कृते शोको न भवेनृप तच्छृणु यथा तु मां न जानन्ति यत्करिष्याम्यहं प्रमो॥२॥ छन्ना वत्स्याम्यहं यन्मां न विजानन्ति केचन । वृत्तं तय समाख्यास्ये शर्म तेस्तु विशांपते ॥ ३ ॥ सैरन्ध्री जातिसंपन्ना नाम्नाहं बतचारिणी। भविष्यामि महाराज विराटस्येति मे मतिः॥४॥ Last line omitted in ST, SA', SL, After V, 16a S.ci. adds- प्रमदाहरिका लोके पुरुषाणां प्रवासिनाम् । After V, 17 S. cl. adds: नाहं तत्र भविष्यामि दुर्भरा राजवेश्मनि । कृत्वा चैव सदा रक्षा ग्रतेनय नराधिप ॥१॥ ST reads y. 196 & 20 a after these lines ·Adhyayi 4] APPENDIX. 21 After y.18 S. cl. adds :- अथ गुप्ता चरिष्यामि युप्माभिस्तत्र तस्थुपी । इत्येवं यः प्रतिज्ञातं विहरिष्याम्यहं यथा ॥१॥ ST, SA omiti ADHYAYA 4 [ NORTHERN RECENSION. ] After V.5 Edns APBCDEGKN add :- वैशंपायन उवाच । एवं तेऽन्योन्यमामव्य कर्माण्युक्त्वा पृथक् पृथर । धौम्यमामंत्रयामासुः स च तान्मंत्रमत्रचीत् ॥ After V, 8a Ddus ABCDEGN add:- एप धर्मश्च कामश्च अर्थश्चैव सनातनः। After V.10 Idns ABCDEGKLN add :- ततश्चतुर्दशे वर्षे चरिष्यथ यथासुखम् । After V. 17a Ladas:- न चापि चरणी प्राशो धुनेजातु भुजौ कचित् । After Y. 25a BL add :- अप्रमत्तः सदा तिष्ठेदेवं राज्ञः प्रियो भवेत् । After Y. 26 Tilas & JISS except H add: असूयन्ति हि गजानी जनाननृतवादिनः । तथैव चावमन्यन्ते नरान्पण्डितमानिनः।। After Y. 438 L adds: समं यानं समं भोज्यं नान्युपर्योधा संन् ।

·22 APPENDIX. [ Adhyaya 4 Before y.47 EdnsCG add: एवं संयम्य चित्तानि यत्नतः पांदुनंदनाः। After V. 54 M adds: तेन व्यपुर्यइंदूरे मुदिताः परिवारिताः। (?) इति युधिष्ठिरशासनमक्ष्यते नतिपरा रथसूसससादिनः। द्रुततरं समुपेत्य तदा सुत प्रतिदिनं व्यधुर्हदि मंगलम् ॥ (?) After V. 5a H adds: - गत्वा द्वारवर्ती चैव कांपिल्यं च पुरोत्तमम् । अर्धरात्रे महात्मानो रक्षकान् ब्राह्मणानपि ॥ Before V. 6 Hadds:-- अथान्वशासत्स धर्मात्मा सर्वधर्मविशेषवित् । धौम्यः पुरोहितो राजन्पांडवान्पुरुपर्पभान् ॥ After V. 6a Hadds:- पांडवाग्निरयं लोके सर्वशस्त्रमयो महान् । हर्ता गोप्ता च भूतानां राजा पुरुषसंमतः॥ MN read this verse after our v. 10. After V, 10 H adds:- सर्वात्मना वर्तमानं यथा दोपो न संस्पृशेत् ॥ राजानमुपजीवं यस्तस्य वृत्तिं नियोध मे ॥१॥ नातिवर्तेत मर्यादा पुरुषो राजसंमतः॥ व्यवहारं पुनलोंके मर्यादा पंडिता विदुः॥२॥ न हि पुत्रं न नप्तारं न भ्रातरमरिंदम । समतिक्रांतमर्यादं मर्पयति नराधिपाः ॥३॥ गच्छंतमपरां भूमिं भूमिपालनियोजिताः। पुरुषास्तं जिघांसन्ति व्यवयंति च सर्वतः॥४॥ न राशः प्रतिकलानि धाचरन्सिभ्यते क्वचित् । जानतस्तव मन्ये हि मर्यादामनुचिन्तनम् ॥ ५॥ v. 3,4 a and 56 are also found in Iins BCDIGN atter v. 17 of our text ·Adhyāya 4 ) APPENDIX. 23 After V. 11 Hadds:- यघोपविष्टः संकल्पानोपहन्याद्वलीयसः। तदासनं राजकुले लिप्सेत्स पुरुषो वसन् ॥ after this comes our v. 13. काममासीत वा भूमौ तिष्ठेद्वा राजसन्निधौ। न त्वेवासनमन्यस्य प्रार्थयेच्च कदाचन ॥ परासनगतं ह्येनं परस्य परिचारिकाः। परिपह्यापकर्षेयुः परिहास्येत शत्रुभिः ।। After this comes our v, 25 a. अर्थार्थविहितो भृत्यो राजानमुपतिष्ठति ॥ after this comes our v. 24 0. मात्रा गोत्रेण गात्रेण नाम्ना शिल्पेन वा पुनः । संग्रहार्थं मनुष्याणां नित्यमाभापितो भवेत् ।। पूज्यमानोपि यो राज्ञा नरं न प्रतिपूजयेत् । नूनमाराधयेज्जातु शास्त्राभीष्टं न वालिशः॥ after this comes our y. 12. उत्थाने नित्ययुक्तो स्यात् निस्तंद्रीः संयतात्मवान् । क्षुत्पिपासे परित्यज्य विहाय परिदेवनम् ॥ after this come our vv. 400,41. उणे या यदि वा शीते रागावुपसि या दिवा । आदिष्टो न विकल्पेत यः स राजसु सिध्यति ।। नैनं प्राप्तोवमन्येत सदा मन्येत भारत । नैव लोभान दर्पाद्वा न व्यथेत विमानितः ।। समः पूर्णतूलेय स्याद्यो राजवसतिं वसेत् ॥ after this comes our v. 10a. दक्षा प्रदक्षिणो धीरः स राजवसतिं वसेत् ॥ then comes our v. 16 a. राही चापि न सेवेत यो राजपसतिं वसेत् ।। यदा हि प्रसमीक्षेत खियं खीभिः समागताम् ॥ पुद्धिः परिभदेवस्य राजा शंफेत या पुनः । संकितम्य पुनः स्त्रीषु फम्य भृत्यस्य भूमिपः । जीवितं साधु मन्येत दुर्यलस्य यलार्थिनः ॥ after this comes our v. 32, ·24 APPENDIX. Adhyāya 4 हर्षाद्धि पुरुषो मन्दः स्वैरं कुर्याद्धि वैकृतम् । तदस्य पुरतो वृत्तमी| कुर्वति भूमिपाः ॥ अन्तःपुरगतं ह्येनं स्त्रियः क्लीवाश्च बालिशाः। वर्तमानं तथा वाचं कुत्सयेयुरसंशयम् ॥ तस्माद्नंभीरमात्मानं कृत्वा वाचं नियम्य च । वर्तमानो महाराज संसिध्यति हि राजसु ॥ निष्क्रांतोंतःपुरं मंत्रं न राज्ञामनुकीर्तयेत्। यथा हि सुमहान्मंत्रो भिद्यमानो हरेत्सुखम् ॥ एवमन्तःपुरे वृत्तं श्रूयतां यद्वहिर्भवेत् । या तु वृत्तिरवाह्यानां वाह्यानामपि केवला । उभयेपां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम् ॥ प्रियो जातु न मन्येत वाद्यो वाभ्यन्तरोपि वा। अनुजीवी नरेंद्रस्य प्रव्रजेद्धि महद्भयम् ॥ मत्वा तु प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत् । अराजा राजकांतानि नोपयुंजीत बुद्धिमान् ॥ अराजानं हि रत्नानि राजकांतानि राजवत् । भुंजानं जातु को राजा तितिक्षेतानुजीविनम् ।। तस्मादव्यक्तभोगेभ्यो भोक्तव्यं भूतिमिच्छता । तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं कोपेन योजयेत् ॥ न चापत्येन संप्रीति राज्ञः कुर्वीत केनचित् । अधिक्षेप्यमनर्थ च द्वेप्यं च परिवर्जयेत् ॥ बंधुमिश्व नरेन्द्रस्य बलवद्भिश्च मानवैः । साधु मन्येत संसर्गे न विरोधे कथंचन ॥ उद्धतानां च यो चेपं लुब्धकानां च यो भजेत् । राजवेपं च विस्पष्टं तान्सर्वान्परिवर्जयेत् ।। इतराभ्यां तु वेपाभ्यां परिहास्येत पन्धुभिः । अपुंमिश्चैव पुंमिश्च स्त्रीभिः स्त्रीदशभिर्नरः ॥ सख्ये सति न संमापां जातु कुर्यात काहिंचित् । न चाप्याचरितां भूमिमसंदिष्टो महीपतेः। उपसेवेत मेधापी यो राजवसति यसेत् ॥ after this como our 25 h, 26 a. अर्थकामा च या नारी राजानं स्यादुपस्थिता। अनुजीवी तथा युक्तो निध्यायन् दुप्यतेव च ॥

·Alllhyaya !] APPENDIX, तस्मानारी न निध्यायेत् तथा युनो विचक्षणः । after this comes our 31 1. न नर्मसु हसेज्जातु गूढवृत्तिर्हि सा स्मृता । after this come our 33 b, 31 d. न च तिर्यगवेक्षेत चतुा सम्यगाचरेत् । भृकुटी न च कुर्वात न चांगुष्टर्लिग्येन्महीम् ॥ न च गाढं विजृमेत जातु रामः समीपतः। न प्रशंसेग्न चासूयेत् प्रियेषु च हितेषु च ।। स्तूयमानेषु वा नत्र दृष्यमाणेषु वा पुनः । अथ मंदृश्यमानेषु प्रियेषु च हितेषु च। म्तृयमाणेपु वास्येषु वर्णयेन्नानृतं यथा। after this come our 23 a, v. 29, 30. अप्रमत्तो हि राजानं रंजयच्छीलयत्तया । उत्थानेन च मेधावी शोचेन विविधेन च । म्नानं च वस्त्रशुद्धिश्च शारीरं शौचमुच्यते ।। आशंका च कृतार्थेपु द्वितीयं शौचमुच्यते । राजा स्वामी विराट सम्राट् क्षत्रियो भूपतिनृपः ।। एनयः स्तूयते शन्दैः कम्तं नावेत्तुमर्हति । तस्मात् दक्षो यतामिनः सत्यवादी जितेंद्रियः॥ मेधावी म्मृतिमान्प्रायः संश्रयीत नराधिपम् । कृतशं प्रशमक्षुद्रं दृढभक्तिजितेन्द्रियम् ॥ यहुमानस्थितं स्थान संश्रयीत नराधिपम् एप यः समुदाचारः ममादिष्टो यथाविधि ॥ यथार्याः संप्रतप्यन्ते पार्थ राजोपजीविनाम् ।। after this come our vy 47, 48, 49, 50. वैशपायन उवाच । ते तथेत्यनुवन्पार्थाः पितृकल्पं यशस्विनम् । प्रहृष्टाश्चाभिवाद्यैनमुदतिष्ठन्परंतपाः ॥ after thus comes our v. 51 जुम्हन्प्रोवाच सो विप्र आशीर्यादं प्रयुज्य च । क्षेमाय राष्ट्रलाभाय पृथिव्या विजयाय च ॥ स्वन्यप्रतिलाभाय शत्रूणां मर्दनाय च। स्वस्ति चास्तु शियः पथा द्रक्ष्यामि पुनगगतान् ॥ इत्युक्ता हटमनमो गुरराजेन धीमता । after tliis come v 72, 53, 31 in oriler 11. App.

·20
APPENDIX.
[ Adhyāya
.
[ SOUTILRN RECENSION.]
Aftor V. 4
ST adds :
गत्वा द्वारवती चैव कांपिल्यं च पुरोत्तमम् ।
After V. 5a
SK, ST add:-
अर्धराने महात्मानो भिक्षादान्त्राह्मणानपि ।
After V. 5
SKadds:-
वैशंपायन उवाच ।
एवं तेऽन्योन्यमामंध्य कर्माण्युक्त्वा पृथक् पृथक् ।
धौम्यमामंत्रयामासुः स च तान्मंत्रमब्रवीत् ॥
SK continues & SA, ST, SGadl...-
तानन्वशात्स धर्मात्मा सर्वधर्मविशेषवित् ।
धौम्यः पुरोहितो राजन्पा पाण्डवान्पुरुषर्षभान् ॥
1. omitted in SI. ST reads instead--
यथावृत्तै रुपादेया राजस्विति पुरोहितः।
Aftor V. 17
S.cl. adds:
पाण्डवाग्निरयं लोके सर्वशस्त्रमयो महान् ।
भर्ता गोप्ता च भूतानां राजा पुरुपविग्रहः ॥१॥
सर्वात्मना वर्तमानं यथा दोपो न संस्पृशेत् ।
राजानमुपतिष्ठन्तं तस्य वृत्तं निवोधत ॥२॥
क्षत्रियं चैव सर्प च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।
नावमन्येत मेधावी शशानपि कदाचन ॥३॥
पतत्त्रयं च पुरुपं निर्दहेदवमानितम् ।
राजा तस्मादुनित्यं पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ ४ ॥
नातिवर्तेत मर्यादा पुरुपी राजसंमतः।
व्यवहारं पुनलोंके मर्यादा पण्डिता विदुः॥५॥
न हि पुत्रं न नतारं न भ्रातरमरिन्दम ।
समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति नराधिपाः ॥६॥
गन्छसपि पगं भूति भूमिपालनियोजिसनः ।
जात्यंध य मन्येत मर्यादामनुचिनयर ॥ ७ ॥

·Adhyaya 41
APPENDIX
27
धृष्टो द्वारं सदा पश्यन्न च राजमु विश्वसेत् ।
after this comes our v. 11 h.
यत्रोपयिष्टः संकल्पं नोपहन्यादलीयसः ॥ ८॥
नदासनं राजकुले ईप्सेत पुरुषो बसन् ।
after this comes our v 13.
स्वभूमौ काममासीत तिष्ठेडा राजसन्निधौ ॥९॥
नत्वेवासनमन्यन्य प्रार्थयेत कदाचन ।
परासनगत होने परस्य परिचारकाः॥१०॥
परिषद्यपरुयुः परिहास्येत समिः।
after this comes our v. 25 a.
अर्थार्थ हि यदा भृत्यो गजानमुपतिष्टते ॥ ११ ॥
after this comes our v. 24 a.
तिष्ठेद्विनीतवद्राजन् न पुरस्तान पृष्ठतः।
after this comes our v. 24 b.
मातृगोने स्वगो वा नाम्ना शीलेन वा पुनः॥१२॥
संग्रहार्थ मनुष्याणां नित्यमामापिता भवेत् ।
पूज्यमानोऽपि यो राशा नरो न प्रतिपूजयेत् ॥ १३॥
मनमाराधयेजात शास्ता शिष्यानिवालसान् ।
after this comes our v. 12 & then 42 a
उत्थाने निन्यसंकल्पो निस्तन्द्रीः संयतात्मवान् ॥ १४॥
परीतः क्षुत्पिपासाभ्यां विहाय परिदेवनम् ।
after this come oui v. 42 b & then v 40
उणे वा यदि वा शीते रात्री वा यदि या दिया ॥ १५॥
आदियो न विकल्पंत यः स राजमु सिध्यति ।
नैव प्राप्तोऽयमन्यत सदाऽमात्यो विशारदः ॥ १६ ॥
मानं प्राप्तो न हप्येत नव्यथेच्च विमानितः।
after this comes our 39 b & then v. 3, and 39
दक्षाप्रदक्षिणो धीरः स राजवसर्ति वसत् ॥ १७ ॥
इतिहासपुराणनः कुशलः सत्कथासु च ।
वदान्यः सत्यवायोपि यो राजनसनि यसेत् ॥ १८ ॥
after this comes our 26 b.
यं चास्यन्ति राजानः पुरपं नो यदच्च तम् ।
after this comes our v.41.
तुल्योपस्थितयोः पश्य मम चान्यस्य चौभयोः ॥ १९ ॥

·28
APPENDIX.
[ Adhyayat
अन्यं पुष्णाति मद्धीनमिति धीरो न मुह्यति ।
श्रेयांसं हि परित्यज्य वैद्यं कर्मणि कर्मणि ॥२०॥
पापीयांसं प्रकुरिन् शीलमेपां तथाविधम् ।
after this comes our v. 16 al.
रक्षणं तु न सेवेत यो राजवसतिं वसेत् ॥ २१ ॥
यदा हाभिसमीक्षेत प्रेण्यं स्त्रीभिः समागतम् ।
बुद्धिः परिभवेत्तस्य राजा शंकेत वा पुनः॥ २२ ॥
शवितस्य पुनः स्त्रीपु कस्य भृत्यस्य भूमिपः ।
जीवितं साधु मन्येत प्रकृतिस्थो वलात्कृतः॥२३॥
after this comes our v.31.
हर्षाद्धि मन्दः पुरुषः स्वैरं कुर्वीत वैकृतम् ।
तदस्यान्तःपुरे वृत्तमीक्षां कुर्वीत भूमिपः ॥ २४ ॥
अन्तःपुरगतं घेनं स्त्रियः क्लीवाश्च सर्वतः।
वर्तमान यथावच्च कुत्सयेयुरसंशयम् ॥ २५ ॥
तस्माद्वंभीरमात्मानं कृत्वा हर्प नियम्य च ।
नित्यमम्तःपुरे राज्ञो न वृत्तं कीर्तयेदहिः ॥२६॥
यथा हि सुमहामन्त्री भिद्यमानो हरेत्सुखम् ।
एवमन्तःपुरे वृत्तं श्यमाणं वहिर्भवेत् ।
यातु वृत्तिरबाहानां वाह्यानामपि केवलम् ॥ २७ ॥
उभयेषां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम् ।
न स्त्रियो जातु मन्येत वाहो वाऽभ्यन्तरेऽपि वा ॥२८॥
अनुजीविनां नरेन्द्रस्तु सृद्धि सुमहद्भयम् ।
मत्वास्य प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत् ॥ २९ ॥
अराजा राजयोग्यानि नोपयुजीत पण्डितः।
अराजानं हि रत्नानि राजकान्तानि राजवत् ॥ ३०॥
भुजानं तं नरं राजा न तितिक्षेत जीवितम् ।
तस्मादव्यक्तभोगेन भोक्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ ३१ ॥
तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं फोपेन योजयेत् ।
न चापत्येन संप्रीतिं राज्ञः कुर्वीत केनचित् ॥ ३२ ॥
अधिक्षिप्तमनर्थ च द्वेप्यं च परिवर्जयेत् ।
एतां हि सेयमानस्य नरसीमां चतुर्विधाम् ॥ ३३ ॥
द्विधा विच्छिचत मूलं राजमूलीपसेविनः ।
एतस्तु विपरीता या नरसीमा नराधमः ॥ ३४॥

·Adhyaya 41
APPENDIX.
तथा कुति संसर्ग न चिराधे कथञ्चन ।
याधुभिश्च नरेन्द्रस्य चलवद्भिश्च मानवेंः।
साधु मन्येत संसर्ग न विरोध कथश्चन ॥ ३५ ॥
ताभ्यां तु नरसीमाभ्यां विरुदस्याल्पतेजसः।
प्रथमं छिद्यते मूलं द्वितीयं जायते भयम् ॥ ३६॥
उद्धतानां च यो वेपः कुहकानां च यो भवेत् ।
राजयेपं च चिस्पष्टं सेवमानो न वर्धते ।
इतराभ्यां तु वेपाभ्यां परिहास्येत वान्धवः ॥ ३७ ।।
अभिश्चैव पुंभिश्च स्त्रीभिः स्त्रीदशिभिर्नरैः।
शक्ये सति न संभापां जातु कुर्वीत कर्हिचित् ॥ ३८ ॥
प्रतिसंभाषमाणो हि त्रिभिरेतैरचेतनः।
श्येनः पेशीमिवादत्ते पुरुषो भूतिमात्मनः ॥ ३९ ॥
ये च राहाभिसत्कारं लभेरन्कारणादिव ।
तैश्च सामन्तदूतैश्च न संसज्येत कहिंचित् ॥ ४०॥
न चाम्याचरितां भूमिमसंदिष्टो महीपतेः।
उपसेवेत मेधावी यो राजवसतिं वसेत् ॥४१॥
after this come our v. 256, 26a.
अर्थकामा च या नारी राजानं स्यादुपस्थिता।
अनुजीवी तथायुक्तां निध्यायन् दुप्यते च सः॥ ४२ ॥
तस्मान्नारी न निध्यायेत् तथायुक्तां विचक्षणः।
after this comes our v 306.
न नर्मसु हसेज्जातु मूढवृत्तिहि सा स्मृता ॥ ४३ ॥
after this comes our v. 320, 30a.
न च तिर्यगवेक्षेत चक्षुा सम्यगाचरेत् ।
भुकुटिं न च कुर्वीत न चांगुष्टैलिखेन्महीम् ॥ ४४ ॥
न च गाढं विजृम्भेत जातु राज्ञः समीपतः ।
न प्रशंसेन्नचासूयेत् प्रियेषु च हितेषु च ॥ ४५ ॥
स्तूयमानेषु वा तत्र दुध्यमानेषु वा पुनः
अथ संदृश्यमानेपु प्रियेषु च हितेपु च ॥४६॥
भूयमाणेषु वाक्येषु वर्णयेदमृतं यथा ।
after tliis coines our y a.
पुनो या यदि वा भ्राता यद्यप्यात्मसमो भयंत्॥४७॥

·30 APPENDIX. [ Adhyay अप्रमत्तो हि राजानं रब्जयेन्छीलसंपदा । उत्थानेन तु मेधाची शौचेन विविधेन च ॥४८॥ स्नानं हि वस्त्रशुद्धिश्च शारीरं शौचमुच्यते । असक्तिः प्राकृतार्थेषु द्वितीयं शौचमुच्यते ॥ ४९ ॥ राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नुपः । य एतैः स्तूयते शब्दैः कस्तं नाचितुमर्हति ॥ ५० ॥ तस्मद्भक्त्या च युक्तः सन्सत्यवादी जितेन्द्रियः । मेधावी धृतिमान्याज्ञः सथयीत महीपतिम् ॥ ५१ ॥ कृतज्ञ प्राशमक्षुद्र दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् । वर्धमानं स्थितं स्थाने संश्रयीत महीपतिम् ॥ ५२ ॥ एप वः समुदाचारः समुद्दिशे यथाविधि । यथार्थान्संप्रपत्स्यन्ते पार्थ राजोपजीविनः ॥ ५३॥ atter this comes our v. 46. After V.26 SK adds. असूयन्ति हि राजानो जनानतृतवादिनः । तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृपा ॥ After V. 46 scl adds:- वैशपायन उवाच। तं तथेत्यनुवन्पार्थाः पितृकरपं यशस्विनम् । प्रहृष्टाश्चाभिवायैनमुपातिष्ठन्परंतपाः ॥ १॥ तेषां प्रतिष्ठमानानां मन्नांश्च ब्राह्मणोऽजपत्। भवाय राज्यलाभाय वीर्याय विजयाय च ॥२॥ ततोब्रवीदसौ विप्रो पाचमाशीः प्रयुज्य च । स्चन्द्रव्यप्रतिलाभाय शवृणां मर्दनाय च ॥३॥ स्वति वोऽस्तु शिवः पन्था द्रक्ष्यामि पुनरागतान् । इत्युक्ता दृष्टमनसो गुरुणा तेन धीमता ॥४॥ युधिष्ठिरमुखाः सर्वे गन्तुं समुपचक्रमुः। S. cl. ends Adh. here & begins a new one as: वैशंपायन उवाच । bere comes our 51 a अभिवाद्य ततः सर्वे प्रस्थातुमुपवक्रमुः।। after this come our yv 47 48, 19, 50 ST adls ततः स पिम मोडाच आशीपाद गुज्य च।

·Ailhyaya ]
APPENDIX
1
ADHYAYA 5
( NORTIERN RCCCNSION
After Y, 11
L'ins BCIGN add
गांडीवं च महगाढ लोके च विदितं नृणाम् ।
तवेदायुधमादाय गच्छामो नगर वयम् ॥
क्षिप्रमस्मान् विजानीयुर्मनुप्या नान सशयः॥
After V.27
Txins CDGH add:-
वैशपायन उवाच ।
अथान्वशासनकुल कुन्तीपुनो युधिष्टिरः ।
आयहोमां शमी धीर धनूप्येतानि निक्षिप ॥
Before V 32
Ladde:-
जया जातास्म वृद्धास्म इति धै ध्याहरन्ति ते
After Y 32a
Aadds
माता पिजन्मभूमिः म्यात् माता चास्त्रकला स्तुता।
माता मातेति तदनु क्षत्रियाणां विधा स्मृता ।
( SOUTUCAN RECENSION I
Aftery.2a
Scl adils
ततः प्रत्यक्प्रयातास्ते संग्रामन्नो बनाउनम् ।।
Before y.3b
cl adds.-
पक्रयेषु च रम्यषु नदीना मंगमेषु च ।
मानानाविधापारामानापिघलनाकुलान् ॥

·32
APPENDIX.
[Adliyāya 3
कुसुमाढ्यान्मनाकान्ता-शुभगन्धान्मनोरमान् ।
पार्था निरीक्षमाणाश्च तान्द्रमान्पुष्पशालिनः ॥२॥
जिघ्रन्तः पुष्पगन्धांश्च फलगन्धान्मनोरमान् ॥ ३॥
After V, 3b
S. cl. adds:---
उपित्वा द्वादशसमा वने परपुरंजयाः॥
After V. 5a
S.cl. adds:-
तत्र धौम्यं महेष्वासाः पांडवेया ध्यसर्जयन् ।
अग्निहोत्रं परिचरन् सोऽवुद्धोऽयसदाश्रमे ।
ततस्तेपु प्रयातेपु पांडवेषु महात्मसु ॥१॥
SG, SA omit line .
After V. 6
S. cl. adds:
वृक्षांश्चोपवनोपेतान् ग्रामाणां नगरस्य च ।
After Y. 7
S. cl. adds:-
युधिष्ठिर उवाच ।
इमां कमलपनाक्षी द्रौपदी माद्रिनंदन ।
मुहर्त परिगृहँनां याहुभ्यां नकुल व्रज ॥१॥
ततोऽदूरे विराटस्य नगरं भरतर्षभ ।
राजधान्यां नियत्स्यामः प्रमुक्तमिवनो वनम् ॥२॥
नकुल उवाच।
पूर्वाण्हे मृगयां इत्या मया विद्धा मृगा बने ।
अटवी च मया दूरं धृता मृगयधेप्सुना ॥३॥
'विपमा हतिदुर्गा च वेगवत्परिधावता।
सोहं धर्माभितप्तो चै नैनामादातुमुत्सहे ॥४॥
युधिष्ठिर उवाच।
सहदेव त्यमादाय मुहूर्त द्रौपदी नय ।
राजधान्यां निवत्स्यामः मुमुक्तमिय नो पनम् ॥ ५ ॥
महदेव उवाच ।
अहमप्यस्मि नृपितः शुधया परिणीडितः।
परिधांना भद्रं ते नागादारामुत्मः ॥ ६ ॥

·Adhyaya ] APPENDIX. 33 युधिष्ठिर उवाच । एहि वीर विशालाक्ष वीर सिंह इबार्जुन | इमां कमलपत्राक्षी द्रौपदी द्रुपदात्मजाम् । परिगृह्य मुहूर्त त्वं बाहुभ्यां कुशलं ब्रज ॥ ७ ॥ SL adds एहि वीर विशाटाक्ष वीरसिंह महागल 1 before 1 After Y. 9 --.-.s:- वैशंपायन उवाच । गुरोर्वचनमाशाय संग्रहण जितेंद्रियः। याहुभ्यां परिगृह्याय राजपुत्रीमनिंदिताम् ॥ १॥ प्रथमाज महाबाहुरर्जुनः प्रियदर्शनाम् । जटिलो पल्कलधरः शस्तूणीधनुर्धरः ॥२॥ स्कन्धे कृत्वा वरारोहां यालामायतलोचनाम् ॥३॥ 11), omitted in ST, SA', SL, ST adds after 2 b:- श्राक्षिप्य सहसा गच्छ शार्दूलः वृपीमिय । After Y. 11 S. ch. adds: गाण्डीवं हि नरव्याघ्र त्रिपु लोकेपु विश्रुतम् । फयं नाविष्कृताः स्यामो धार्तराष्ट्रस्य मारिप ॥१॥ यदीदं धनुरादाय चरेम सजने पुरे। क्षिप्रं नः प्रतिजानीयुमनुप्या नात्र संशयः ॥ २॥ SA नाविष्करिष्यामो धाराष्ट्रम्य मार्गतः । After V. 12 S. dl. adds:- तस्मात्सर्वाणि शस्त्राणि प्रच्छाद्यान्यत्र यत्र था। प्रविशेम पुरश्रेष्ठं तथा सम्यक्तं भवेत् ॥ १॥ वैशंपायन उवाच । अजातशत्रौर्यचनं श्रुत्वा चैव महायशाः । उवाच धर्मपुत्रं तमर्जुनः परवीरहा ॥२॥ After Y. 15a SKAdds:- विपुलाकीर्णशासा च यायसंरुपसविता। स्नेहानुयहां पश्यामि दुरारोहामिमां शमीम् ॥ ST reads b after eaptat Velow, 5M.APP.

·APPENDIX. Ĉ Adhyâya 3 After V, 14a S.cl. adds:- धनुर्भिः पुरुषं कृत्वा चर्मकेशास्थिसंवृतम् । उद्धन्धमिव कृत्वा च धनुापाशसंवृतम् ॥१॥ अस्यामायुधमासज्य गच्छाम नगरं षयम् । एवं परिहरिप्यन्ति मनुष्या वनचारिणः । अन्नैवं नावबुध्यन्ते मनुप्याः केचिदायुधम् ॥ २॥ After V, 17 S. c. adds: तानि सर्वाणि संना पंच पंचाचलोपमाः। आयुधानि कलापांश्च निस्त्रिंशानतुलप्रभान् ॥ १॥ SK, SG only continue:-- ततो युधिष्ठिरो राजा सहदेवमुवाच ह । आरुह्येमां शर्मी धीर निधत्स्वेहायुधानि नः ॥२॥ इति संदिश्य तं पार्थः पुनरेव धनंजयम् । अब्रवीदायुधानीह निधातुं भरतर्षभः ॥ ३ ॥ After V. 18 ST, SAP add:- तत्त्रंसयित्वा ज्यापाशं विधातुं धनुराहरत् । After Y. 20a S.cl. adds:- जूभिते च धनु श्रेष्ठे न्यासार्थ नृपसत्तमः । धर्मपुत्रो महातेजाःसर्वलोकवशंकरम् ॥१॥ भुजंगभोगसदृशं मणिकांचनभूपितम् । विधासनं दानवानां राक्षसानां च नित्यशः ॥ २॥ After V. 23a S. cl. adds: येन क्रोधवशाअग्ने पर्वते गंधमादने । दिव्यं सौगंधिकं पुप्पं येनापत्सि पांडवः ॥१॥ विगान्येन संग्रामे जित्ला गर्तमानयत् । रंदाशनिसमस्पर्श यबहाटकभूपितम् ॥२॥ ST adds after lain यक्षान् फ्रोधामिताम्राक्षान् राक्षसांश्चातिपूपान् ।

·Adhyāya 5)
APPENDIX:
After 23
S.cl. adds:-
नकुलं पुनराहय धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
उवाच येन संग्रामे सर्व शत्रुन जिघांससि ॥१॥
मुराष्ट्रान् जितवान्येन शाईगांडीवसन्निभम् ।
.सुवर्णविकृतं सारमिंद्रायुधनिभं परम् । ॥ २॥
तवानुरूपं सुरुतं चापमेतलंकृतम् ॥
तद्वयंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुराहर ॥३॥
SA' reads these lines after those about the below,
SA? omits v. 2 a and 3 a and reads 2 b after our 24 a
After Y. 24a
SAP adds:
मुरणं विरुत &c (2t, above) and then-
तत्त्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुराहरत् ।
After V. 25
S. cl. adda:
महदेवं च संप्रेक्ष्य पुनर्धर्मसुतो ब्रवीत् ॥
कलिंगान्दाक्षिणात्यांश्च मागधांश्वाजिशोभनः ॥१॥
येनैव शन्समरे अधाक्षीररिमर्दन ।
तत्स्नंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुराहर ॥२॥
After the above vy. SA' ards:-
अजयइक्षिणामाशां धनुपा येन पाण्डवः ।
तदसज्यं धनुश्चक्रे नकुलो धनुरात्मनः॥
Attery.27
SG, ST, SL. SA kuu.-
तानि सर्वाणि संना वासोभिः परिवेष्टय च ।
आरोह यायदेतानि निधातुं विहंगताम् ॥
शमीमारहा महती निक्षिपाद्यायुधानि नः ॥१॥
वैशपायन उवाच ।
स हि धर्मण धर्मात्मा तदा घोरतरे बने ॥
अरणीपर्यणः फाले घरो दत्तः परंतप ॥२॥
तान्यायुधान्युपादाय फुतीपुत्रो युधिष्ठिरः॥
सपचः पन्यानः प्रोवाच मधुपक्षरम् ॥ ३॥

·36
APPENDIX.
[ Adhyāya 5
SK, adds:
अथाब्रवीद्धर्मराजः सहदेवं परंतपः॥
आरुह्येमां शमी वीर निधस्त्वेहायुधानि नः॥४॥
इदं गोमृगमभ्याशे गतसत्वमचेतनं ।
पतदुत्कृत्य वैवीर धपि परिवेष्टय ॥ ५॥
एवमुक्तो महाबाहुः सहदेवो यथोक्तवत् ।
शमीमारुह्य त्वरितो धनूपि परिवेष्टयत् ॥ ६॥
शीतवातातपभयावपत्राणाय दुर्जयः ।
तानि पीरो यथाजानन्निरावाधानि सर्वशः ॥ ७॥
पुनः पुनः सुसंवेष्टय कृत्वा सुकृतमावरं ।
(After this comes our v. 29 ).
ततः परमदूरस्थमुन्छवृत्तिकलेवरम् ॥ ८॥
प्रायोपवेशनाच्छुक स्नायुचर्मास्थिसंयुतम् ॥
तञ्चानीय धनुर्मध्ये नियबंधुश्च पांडवाः ॥९॥
उपायकुशलाः सर्वे प्रणदंतः समनुवन् ।
अस्य बद्धस्य दौर्गध्यान्मनुप्या वनचारिणः ॥ १०॥
After this comes our v. 30 b.
After y.30
S. cl. adds:
अथाब्रवीन्महाराजो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः।
रज्जुभिः सुकृतं प्राज्ञ विनिर्वधीहि पांडव ॥१॥
यानि चात्र विशालानि रूढमूलानि मन्यसे ।
तेषामुपरि यनीहि इदं विप्रकलेवरम् ॥ २॥
वैशपायन उवाच ।
तच्छ्रुत्वासहदेवस्तु पर्यवध्नत तच्छवम् ।
युधिष्टिरः शुचिर्भूत्वा मनसामिप्रणम्य च ॥३॥
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्रह्माणमिद्रं वरदं कुवेरं घरुणानिलो।
रुद्रं यमं च विष्णुंच सोमाकी धर्ममेव च ॥४॥
पृथिवीमंतरिक्षं च दिशश्योपदिशस्तथा ।
यसंश्च मस्तश्चैव ज्वलनं चातितेजसं ॥५॥
दिवाचराराचराणि वापि यानीह भूतान्यनुकीर्तितानि ।
तेभ्यो नमस्त्य च सुव्रतेभ्यः प्रणम्य तेषां शरणं गतोऽहम् ॥ ६ ॥
सर्यायुधानीह महायलानि न्यासं महादेवसमीपतो थे ।
न्यस्याम्पई पायुसमीपतच पनस्पतीनां च सपर्वतानाम् ॥ ७ ॥

·Adhyāya 5) APPLNDIX 37 एप न्यासो मया दत्तः सोमस्यानिलांतिके। मम पार्थस्य वा देयं पूर्ण वर्षे त्रयोदशे ।। ८॥ नेदं भीमे प्रदातव्यमयं अन्धो वृकोदरः। आमन्नित्यसंकुद्धो धृतराष्ट्रसुतान्प्रनि । अपूर्णकाले प्रहरेत् क्रोधसंजातमत्सरः ॥९॥ पुनः प्रवेशो नः स्यात्तु वनवासाय सर्वदा । समये परिपूर्ण तु धार्तराष्ट्रानिहन्महे ॥ १० ॥ एप चार्थश्च धर्मश्च कामः कीर्तिरलं यशः। मदायत्तमिदं सर्व जीवितं च न संगयः ॥ १९ ॥ वैशंपायन उवाच । सोवतीर्य महाप्राश पांडयः सत्यविक्रमः। भीमं कंठे परिष्यज्य चानुनीय नराधिपः ॥ १२॥ ( not in SK.) दैवतेभ्यो नमस्कृत्य शमी कृत्या प्रदक्षिणम् । नगरं गन्तुमायाताः सर्वे ते भ्रातरः सह ॥ १३ ॥ After this come our y v. 33 & 31 b. After V, 31 S. c) adds:- बद्रुकालपरीणामा मृत्योस्तु वशमीयुपी। न चाग्निसंस्कारमियं प्रापिता कुलधर्मतः ॥१॥ यः समासाद्यते कश्चित्तस्मिन्देश यदृच उया। तमेवमूचुर्धर्मशाः कुलधर्मो न ईदृशः ॥२॥ विधावयंतस्ते हटा दिशः सर्वा व्यनादयन् । स्वर्गतेयमिहास्माकं जननी शोकविन्हला। धने विचरमाणानां लुब्धानां वनचारिणाम् ॥ ३॥ Aftery.32a S. cl.sdas:-- एवं ते सुरतं सत्या समंतादयघुप्य च । भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रायुभावपि । युधिष्टिरश्च कृष्णा च राजपन्नी मुमध्यमा ॥१॥ SIP interchanges h &c. Aftery.35a S. d. add :- मत्म्यग विराटस्य समीपं वस्तुमंजसा।

·38
APPENDIX.
[ Adhyāya 5
Before V, 35
SA', SG, SK add:-
आपत्सु नामभिस्त्वेतैः समाव्हामः परस्परम् ।
*
*
*
After the end of the fifth Adhyāya ju the present text, Edns and
MSS as under, had a new ( their sixth ) Adhyāya containing the griegia
or स्तोत्र, The text of this Adhyaya-an interpolated one-( for which see
Notes, p. 22 f. ) is given below.
(I)
Text according to Edns BCEGHKM, SK, ST.
वैशंपायन उवाच ।
विराटनगरं रम्यं गच्छमानो युधिष्ठिरः।
अस्तुवन्मनसा देवी दुर्गा त्रिभुवनेश्वरीम् ॥ १॥
यशोदागर्भसंभूतां नारायणवरप्रियाम् ।
नंदगोपकुले जातां मंगल्यां कुलवर्धिनीम् ॥२॥
कंसचिद्रावणकरीमसुराणां क्षयंकरीम् ।
शिलातटविनिक्षिप्तामाकाशं प्रति गामिनाम् ॥ ३॥
वासुदेवस्य भगिनी दिव्यमाल्यविभूपिताम् ।।
दिव्याम्बरधरं देवी खड्गसेटकधारिणीम् ॥ ४॥
भारावतरणे पुण्ये ये स्मरंति सदा शिवाम् ।
तान्यै तारयते पापात्पङ्के गामिव दुर्वलाम् ॥५॥
स्तोतुं प्रचक्रमे भूयो विविधैः स्तोत्रसम्भवैः।
आमन्त्र्य दर्शनाकांक्षी राजा देवीं सहानुजः॥६॥
[ BEHM read a different text from here; vide II below; and Edns
CGK, SK, ST continue):
नमोऽस्तु परदे कृष्ण कुमारि ब्रह्मचारिणि ।
पालार्कसदृशाकारे पूर्णचन्द्रनिभानने ॥ ७॥
चतुर्भुजे चतुर्वपत्रे पीनश्रोणिपयोधरे।
मयूरपिच्छयलये फेयूरांगदधारिणि ।
भासि देवि यथा पमा नारायणपरिग्रहः ॥ ८॥
स्वरूपं ब्रह्मचर्य च विशदं तव खेचार ।
याणच्छविसमा कृष्णा संफर्पणसमानना ॥९॥
बिभ्रती विपुली याह शक्रप्धजसमुच्छ्यौ ।
पात्री च पंकजी घंटी स्त्री विशुद्धा च या भुयि ॥१०॥

·839 । . Adhyâya 51 APPENDIX. पाशं धनुर्महाचक्र विविधान्यायुधानि च। कुंडलाभ्यां सुपूर्णाभ्यां फर्णाभ्यां च विभूषिता ।। ११ ॥ चंद्रविस्पर्धिना देवि मुसेन त्वं विराजसे। भुकुटेन विचित्रेण केशवंधेन शोभिना ॥ १२ ॥ भुजंगाभोगवासेन श्रोणिसूत्रेण राजता । विभ्राजसे चायद्धेन भोगनेयेह मंदरः॥ १३ ॥ ध्वजेन शिखिपिच्छानामुच्छितेन विराजसे। कौमारं व्रतमास्थाय त्रिदिवं पावितं त्वया ॥ १४ ॥ तेन त्वं स्तूयसे देवि त्रिदशैः पूज्यसेऽपि च । प्रैलोक्यरक्षणार्थाय महिषासुरनाशिनि । प्रसन्ना मे सुरश्रेष्ठे दयां कुरु शिवा भव ॥ १५ ॥ जया त्वं विजया चैव संग्रामे च जयप्रदा । ममापि विजयं देहि वरदा त्वं च सांप्रतम् ॥ १६ ॥ विध्ये चैव नगश्रेष्ठ तव स्थानं हि शाश्वतम् । . कालि कालि महाकालि सीधुमांसपशुप्रिये ॥ १७ ॥ कृतानुयात्रा भूतस्त्वं वरदा कामचारिणि । भारावतारे येन त्वां संस्मरिष्यन्ति मानवाः ॥ १८॥ प्रणमंति च ये त्वां हि प्रभाते तु नरा भुवि । न तेषां दुर्लमं किंचित् पुप्रतो धनतोऽपि या ॥ १९ ॥ दुर्गात्तारयसे दुर्गे तत्त्यं दुर्गा स्मृता जनः । कान्तारेप्यवसनानां मनानां च महार्णवे ॥२०॥ दस्युभिर्वा निरुद्धानां त्वं गतिः परमा नृणाम् । जलप्रतरणे चैय कान्तारेप्यटवीपु च ॥२०॥ ये स्मरन्ति महादेवि न च सीदन्ति ते नराः। त्वं कीर्तिः श्रीतिः सिद्धिन्हीविद्या संततिर्मतिः ॥ २२ ॥ संध्या रात्रिःममा निद्रा ज्योत्स्ना कांतिः क्षमा दया। नृणां च यंभलं मोठं पुरनासं धनश्यम् ॥२३॥ च्याधि मृत्यु भयं चैव पूजिता नाशयिष्यसि । [ST reads text of II after this. ) सोऽहं राज्यात्परिभ्रष्टः शरणं त्यां प्रपनयान् ॥२४॥ प्रणतध यथा मूभी तय दयि मुरेश्वरि । प्राहि मां पनपत्राक्षि सत्ये सत्या भयस्य नः ॥२५॥ शारणं भर में दुर्गशरण्ये मनायन्सले । एवं स्तुता हि सा देवी दर्शयामास पाण्यम् ॥२६॥ रपगम्य तु राजानमिदं घचनममयीन् ।

·10 APPENDIX. [ Adhyāya 5 देव्युवाच। शृणु राजन्महावाहो मदीयं वचनं प्रभो ॥ २७ ॥ भविष्यत्यचिरादेव संग्रामे विजयस्तव । मम प्रसादानिर्जित्य हत्या कौरववाहिनीम् ॥ २८॥ राज्यं निष्कंटकं कृत्वा भोक्ष्यसे मेदिनी पुनः। [ Text from 24 b to 20 a is found in Il also.) भ्रातृभिः सहितो राजन् प्रीतिं प्राप्स्यसि पुष्कलाम् ॥ २९ ॥ मत्प्रसादाच ते सौख्यमारोग्यं च भविष्यति । ये च संकीर्तयिष्यति लोके विगतकल्मपाः। तेषां तुधा प्रदास्यामि राज्यमायुर्धपुः सुतम् ॥ ३०॥ प्रवासे नगरे चापि संग्रामे शत्रुसंकटे । अटव्यां दुर्गकांतारे सागरे गहने गिरौ ॥ ३१ ।। ये स्मरिष्यति मां राजन् यथाहं भवता स्मृता । न तेषां दुर्लभं किंचित् अस्मिल्लोके भविष्यति ॥ ३२ ॥ इदं स्तोत्रवरं भक्त्या शृणुयाद्वा पठेत वा। तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं यास्यति पाण्डवाः ॥ ३३ ॥ म.प्रसादाच वः सर्वान् विराटनगर स्थितान् । न प्रशास्यति कुरवो नरा वा तन्निवासिनः ॥ ३४ ॥ इत्युक्त्वा वरदा देवी युधिष्ठिरमरिदमम् । रक्षा कृत्वा च पांडूनां तत्रैवान्तरधीयत ।। ३५ ॥ 1 d-omitted in BE. I lomittel in ST, BIHNI. V. 5 onitted in C, GK V. u omitted in BCH. 24 <-STadds vei ses after this, agreeing with the text of BEBM (IL). 26, and 27 a omitteel in BHAI. BE tead दर्शनं तु गता देवी दुर्गा त्रिभुवनेश्वरी and I rearls-दर्शन च तदा दत्वा देवी वचनमयवीत् for these lines. 27 ST omits भावेष्यत्य° &c. from the following line, and along with II (BEHI ) reads this line as:--- यास महापाहो संपामे पिनपातय । 28d-omitted in BEIAL. GK सोभविष्यसि सप्राप्त ममेना यस्याहिनीम for this line. 29 a II, STiटा स्तं गग्य भो यो प्रानृभिः सह । 1-ST as in II Onits tliis au really masteael Juferent 11. vf परभाति ( Me II) ·Adhyāya 5] APPLNDLX. 41 (II) Text of दुगास्तोत्र as in BEHSI, after v. 6 in I above. ST reads this test after 24 a; and the vv. of फलश्रुति come after 29 ar so that 24 a-29 b is common to both I and II. ॐ नमोस्तु घरदे देवि कुमारि प्रियदर्शने । वालमाया सुरेन्द्राणि घण्टालि विकटोत्कटे ॥१॥ चतुर्भुजे चतुर्वन्ने चतुर्दष्ट्र महामुरि। महादेवि महेप्यासे जयन्ति विजयप्रदे। भूतरात्रि महाराढ़े चाष्टमीनयमप्रिय ॥२॥ कपिलं पिंगले ज्वाले हिरण्यकनकपदे । शशिसूर्यमहाभागे विद्युयलितकुंडले ॥३॥ मेरुविध्यांतरगते वासरोगणसेवित । कालि कालि महाकालि मनसवागधारिणि ॥ ४॥ त्रिशूलवरदे देवि त्रिनेत्रे भुवनेश्वरि । देवि देवाश्च पूजति पूर्णमासी चतुर्दशी ॥५॥ (II and ST have, after this rr. मोह रायपरिभ्रमः &c. 24t, to निष्कटकं रनं राज्यं &c. v. 29 a agreeing with the text in I. Then follow rv. of फलश्रुनि which read ]:- इति गुहातमं स्तोत्रं पवित्रं पापनाशनं । कीर्तयिष्यन्ति ये लोका न तेषां विद्यते भयं ॥१॥ संग्रामे शत्रुसंवाधे विवादे चौरमंकटे। प्रस्थाने या प्रवेशे वा याकश्चिन्मां स्मरिष्यति ॥२॥ तम्याहं सर्वकार्याणि साधयिष्यामि पांडव । इत्युक्न्या पांडयं देवी नवांतरधीयन ॥ ३॥ (III) A has some vv. relating to this sit, noted on the margio which read:- तप ने ये महात्मानो दुर्गा भक्तिपुरम्यतां । स्मरंतः पूजयांचफुः देवी दुर्गविनाशिनी । सा पूजिता तदा मयें पांच समाहिता। प्रसन्ना यागु (गु) याचाथ म्मयंती वियति न्यिता। नभेतच्यं महाभागा दुर्गमेनत्तरित। पनीमा आयुधान्युपलभ्यथा ... 6M.App.

·42 APPENDLX [ Adhyāya 5 तीर्णप्रतिज्ञा सुधिय (1) शत्रूनपि विज (ज) प्यथ । इत्युक्त्वांतर्हता सद्य पांडवा विस्मयं ययुः ॥ (IV) Text of दुर्गास्तोत्र as an D विराटनगरे रम्ये प्रविशन्नेव भूपतिः। स्तुनोति मनसा देवीं कुंतीपुत्रो युधिष्ठिर.॥ भ्रातृभिः सहितो राजन् तवैव प्रपितामहः । दुःखशोकेन संतप्तो द्रौपद्या सह भारत ॥ कृतांजलिपुटो भूत्वा वनवासाद्विनिःसृतः । भक्त्या परमया युक्तो दुर्गा त्रिभुवनेश्वरी ॥ महिषासुरदर्पघ्नीं सर्वलोकनमस्कृतां। शैलराजसुतां देवीं वरदामभयप्रदा ॥ शत्रुभिः परिभूतात्मा गद्दाक्षरमानसः । स्तोत्रं प्रचक्रमे पुण्य स्वश्रेयोर्थ नराधिपः॥ अजातशत्रुः प्रणिपत्य चादौ । पादाब्जयुग्मं त्रिदशार्चितायाः ॥ वाक्पुप्पस्रग्दाममनोहरैः स । अभ्यर्चयामास पितामहस्ते ॥ युधिष्ठिर उवाच । नमस्तंबुजपत्राक्षी नमस्ते निदशार्चिते । सुरारणि नमस्तुभ्य नमः पशुपतिप्रिये ।। दैत्यदानवदर्पनी दैत्यदानवपूजिते । शैलराजसुते देवि नमस्ते विंध्यवासिनि ॥ सर्वप्रहरणोपेते सर्वशे सर्वगे ध्रुवे। अजिते विजये भद्रे भद्रकालि रणप्रिये ॥ कृष्णे देवि नमस्तुभ्यं नमस्ते कैटभेश्वरि । नमो गायत्रि साविनि नमस्ते जातवेदसे ॥ योगीश्वरि नमस्तुभ्य मेनकायाः सुते नमः। शंकरार्धशरीरस्थे नमस्ते विष्णुपूजिते । नमो ब्रह्माणि रद्राणि नमो नारायणात्मजे । नमस्त्रैलोकविख्याते नमस्तेऽमरपूजिते । पद्मकिंजरकवर्णाभे चारपमवरानने । महासिंहसमारूढे महाशार्दूलवाहिनि ॥ फांतारप्यथ दुर्गेपु त्व यासि शरणागतान् । त्य गतिनों महादेषि दुर्गे दुर्गभयापहे ॥

·Adhyāya 5 ] APPENDIX. 43 महेंद्राणि नमस्तुभ्यं नमस्ते भक्तवत्सले । महिपासुरदेहनि कंसासुरभयंकरि ।। कालरात्रि महारात्रि यशस्करि शुभानने । दुःखदे सुखदे सौम्ये प्रचंडे चंडिके शिवे ॥ पूज्यासि त्वं महाभागे पातालतलवासिभिः। अनंतप्रमुखैर्नागैर्वासुकिस्तक्षकादिभिः॥ मापीह नृपः सर्वैश्चंद्रादित्यकुलोद्भवैः । मानवैर्विविधैर्नित्यं चतुर्वर्णाश्रमस्थितैः॥ स्वर्गेप्यमरनाथेंद्रेर्यक्षगंधर्वकिंनरैः । विद्याधरगणैर्दिव्यैर्दिव्यश्चाप्सरसां गणैः ।। आदित्यैर्वसुभिः साध्यैरश्विभ्यां विश्वनायकैः। मुनिभिर्यलखिल्याद्यैः पुराणऋषिसत्तमैः॥ भृग्वंगिरोवसिष्ठाद्यैः काश्यपात्रिप्रजेश्वरैः । पुलस्त्यागस्त्यपुलहैमनुष्यपितृभिस्तथा ॥ मुनिभिः क्रतुदक्षाद्यैः सनक्षत्रैर्ग्रहैरपि। सिद्धर्नानाविधाकारैरनेकसुरचारणैः ।। दिक्पाललोकपालैश्च शक्राद्यैर्वियुधेश्वरैः। स्तूयसे हयसे भक्त्या नित्यं त्रैलोक्यवासिभिः ।। त्ययेदं धार्यते सर्व त्रैलोक्यं सचराचरं । विश्वं विश्वसृजा सार्धं लोकालोकमशेषतः॥ तनास्ति त्रिपु लोकेषु यत्त्वया तु विना क्वचित् । किंचित्प्रयर्तते देवि ब्रह्मांडाभ्यांतरं च यत् । पाहि मां त्वं महाभागे महादेवार्धकायिनि ॥ कात्यायनि महामागे माया पापनाशिनि । भ्रातृभिः सहितो देवि द्रौपद्या चानया सह ॥ आपन्महार्णवे मग्नो घोरेस्मिन्नृपनिर्गमे । दुस्तरे प्राहि मां भद्रे परकायनिवेशने ॥ पतमानं निरानंदमनाथं दुःसभागिनः । दायादैः परिभूतोस्मि दुःपशोकपरिप्लुतः॥ राज्यभ्रष्टो धनहींनो यधुभिः परिवर्जितः। याणि द्वादशेमानि पूरितानि महावने ॥ तव प्रसादाभद्राणि मातृभिः सहितेन च । द्वादशान्दादिकं वर्ष प्राप्तं फष्टनरं मया ॥

·41 APPENDIX. [ Adhyayas । प्रेरणीयं सुदुःप्रेर्य प्रेरितव्यं सुदुर्गमं । तथा कुरु दयां मेद्यविपमामापदं इमां॥ तराम्यहं महादेवि विराटनगरे यथा । सर्वमंगलमांगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोस्तु ते। यथा न जानाति नरोत्र कश्चित् । खकः परो वा वसतां च नोत्र ।। तथा कुरु स्वर्ग्रसतां वरिष्ठे । त्वच्चारुपादाजपुरस्थितोऽहं ॥ . दुःखान्वितः संप्रलपामि दुर्गे । उन्मत्तवद्दीनमना निराशः॥ प्रसीद दुर्गे मम सानुजस्य । समीहितं यत् त्वपदिश्यतां मे ॥ वैशंपायन उवाच । एवं संस्तवमानस्य पांडवस्य महात्मनः। ततः सुमधुरा रम्या मनाप्रहादकारिणी॥ दिव्या श्रुतिसुखा पुण्या स्पष्टाक्षरसमन्विता । प्रश्वासयंती राजानं वागुवाचाशरीरिणी॥ देव्युवाच- भो भोस्त्वं पांडवश्रेष्ठ कौंतेयारिविमर्दन । मा भैपीनरशार्दूल त्यज शोकं विशांपते ॥ सद्वाकुसुममालाभिरर्चिताहं त्वयानघ । तुष्टाई परया भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च ॥ सर्वदा मत्प्रसादात्वं विराटनगरे शुभे । अनुजैः सहितो राजन्भार्यया चानया सह ॥ मंदिरं मत्स्यराजस्य निवसख यथासुखं । न च त्वां येत्स्यते कश्चिन्मानवो मनुजाधि ॥ स्वकीयो वान्यकीयो वा मत्प्रसादाज्जगत्पते। इमं संवत्सरं तात प्रेरयित्वा प्रयत्नतः।। पितृपैतामहाद्यातं राज्यं निहतकंटक । अचिरादेव मयस्त्वं प्राप्स्यसे राजसत्तम । रक्ष्याम्यहं त्वां नरदेव नित्यं । दुर्गेपु मंग्राममहाभयेपु॥ दिया च रात्रौ च सुतं यथेति । प्राध्यास्य तं सा विरराम वाणी ॥ इमं पुण्यतमं स्तोमं ये पठिप्यंति मानवाः । न तेषां विद्यते पापं नाप्यातिनं च दुर्गतिः॥

·45 Adhyaya G] APPENDIX. धनार्थी लभते वित्तं प्रजार्थी लमते प्रजाम् । कन्यार्थी लभते कन्यां वियोगी प्रियदर्शनम् ॥ लाभार्थी लमते लाभ यशोर्थी लभते यशः। श्रेयोर्थी लभते श्रेयो जयार्थी विजयी भवेत् ।। श्री महाभारते विराटपर्वणि दुर्गास्तुतिनाम पष्टोध्यायः ॥ ६ ॥ ADHYAYA 6 [ NORTHERN RECENSION. ] Before V, 1 D adde: रामाभिरम्यनुरपादपतुल्यगंधैः। पुप्पैरलंकृतभुवं मुनिविष्टवप्रम् ॥ प्राकारतोरणगृहरिवमंदरादि। कृदं सकूटमथ ते ददृशुःपुरं तत् ॥ After Y. 8 Kadds:- विद्धि प्रमो मत्म्यपते कुलोत्तम सेवार्थिन सेवकमानवर्द्धनम् Before Y. 10 Eklns ABCDEGHKLAIN add:- तं राजसिंहं प्रतिगृहा राजा प्रीत्यात्मना चयमिदं यभाये। [ SOUTIIERN RECENSION.] Before y.1 S.cl. adds:- ततस्तु ते पुण्यजलां शियां शुभाम् । महपिंगधर्वानपवितोदकाम ॥ प्रिलोकमान्तामवतीर्य जान्हवीम् । ऋगंश्च देवांश्च पितृननर्पयन् ॥ १॥ वरप्रदान धनुविन्य पार्थियः। हुत्वाग्निहोत्रं कृतजप्यमनलः ।। दिशं तथन्द्रीममितः प्रदियान् । रनाइलिधर्ममुपादयटनः ॥ २॥ युधिष्ठिर उवाच। परमानं मम दत्तयापिना। प्रसमचता परदः प्रजापतिः॥

·46 APPENDIX. [ Adhyaya G ॥ जलाधिनो मे तृपितस्य सोदाः। मया प्रयुक्ता विविशुर्जलाशयम् ॥३॥ निपातिता यक्षवरेण ते वने । महाहवे वज्रभृतेव दानवाः । मया च गत्वा वरदो हितो पितः । विवक्षता प्रश्नसमुच्चयं गुरुः ॥ ४ ॥ स मे प्रसन्नो भगवान्वरं ददौ । परिष्वजंश्वाह तथैव सौहृदात् ॥ वृणीष्व यद्वान्छसि पाण्डुनन्दन । स्थितोऽन्तरिक्षे वरदोऽस्मि पश्य माम् ॥५॥ स वै मयोक्तो वरदः पिता प्रभुः। सदैव मे धर्मरता मतिर्मवेत् ॥ इमे च जीवन्तु ममानुजाः प्रभो। वय स्वरूपं च जयं तथाऽऽप्नुमः॥६॥ क्षमा च कीर्तिश्च यथेप्सितं भवेत् । व्रतं तु सत्यं च समाप्तिरेव च ॥ घरो ममैपोस्तु यथाऽनुकीर्तितो। न तम्मृपा देववृपो यथाऽब्रवीत् ॥ ७॥ वैशंपायन उवाच । इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्ममेवानुचिन्तयन् । तदैव तत्प्रसादेन रूपमेवाभवत्स्वयम् ॥ ८॥ स वै द्विजातिस्तरुणस्त्रिदण्डभृत् । कमण्डलूप्पापधरो व्यजायत ॥ सुरक्तमाजिष्ठवराम्बरः शिसी । पवित्रपाणिर्ददृशे तदाऽमृतम् ॥९॥ तथैव तेषामपि धर्मचारिणाम् । यथोचिताहाभरणाम्बरनजः॥ क्षणेन राजन्नभवन्महात्मनाम् । प्रशस्तधर्माग्रयफलाभिकाक्षिणाम् ॥१०॥ नवेन रूपेण विशांपतिर्युतः। त्यथर्वरूपेण यमौ प्रतापवान् ॥ ११ ॥ Before v. 2d S.el. arlds:- अनंततेजोज्वलितं गुतागनं ।

·Adhyāya 6 )
APPENDIX.
47
Before V.4
S. cl. adds:--
सभासदं प्राञ्जलिभिर्जनैर्वृतम् ।
विचित्रनानाविधशस्त्रपाणिभिः॥
उपायनावः प्रविशझिराचितं ।
द्विजैश्च शिक्षाक्षरमन्त्रधारिभिः॥१॥
गजैरुदीर्ण तुरगश्च संकुलम् ।
मृगद्विपैः कुञ्जगणेः समावृतम् ॥
सितोच्छितोष्णीपनिरुद्धमूर्धज।
विचित्रवैडूर्यविकारकुण्डलम् ॥
विराटमायाच युधिष्ठिरस्तदा ।
बृहस्पतिः शामिव त्रिविष्टपे ॥२॥
After V. 4a
S. cl. adds:
विराटराजो मुदितेन चक्षुपा ।
पप्रच्छ चेनं स नराधिपी मुहुः ।
द्विजाश्य ये चास्य समासदस्तदा ॥१॥
विराट उवाच ।
को या विजानाति पुरास्य दर्शनम् ।
युवा सभां योऽयमुपैति मामिकाम् ॥
रूपेण सारेण विराजयन्महीम् ।
घिया घयं वैश्रवणो द्विजो यथा ॥२॥
मृगेन्द्ररावारणयूथपोपमः।
प्रभात्ययं काञ्चनपर्नतो यथा ॥
विराजते पावकसूर्यसनिमम् ।
स चन्दनक्षत्र इवांशुमान्ग्रहः ॥३॥
न दृश्यतेऽस्यानुचरो न कुञ्जरः।
न चोष्णरदम्यावरणं समुचितम् ॥
न कुण्डलं नागदमस्य न सजः।
विचित्रिताश्च रयश्चतुर्युजः ॥ ४ ॥
क्षानं च रूपं दियिमत्ययं भृशम् ।
गजेन्द्रशाईलमहर्षभोपमः॥
अभ्यागतोऽस्माननलं रनोपि मन् ।
'निरोचते भानुरियाचिरोदितः ॥५॥

·1 18 APPENDIX. [ Adhyāya 6 - विभात्ययं क्षत्रिय एव सर्वथा। विराट इत्येवमुवाच तं प्रति ।। ससागरान्तामयमद्य मेदिनीम् । प्रशासितुं चाहति वासवोपमः॥६॥ नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति । मूर्घाभिषिक्तः प्रतिभाति मां प्रति ॥ तुल्यं हि रूपं प्रतिदृश्यतेऽस्य । गजस्य सिंहस्य तथर्पभस्य ॥ ७॥ यमेप कामं परिमार्गते द्विजः । स चास्य सर्वः क्रियतामसंशयम् ॥ प्रियं च मे दर्शनमीदृशे जने । द्विजेपु मुख्येषु तथाऽतिथिप्वपि ॥ ८ ॥ धनेषु रत्नेप्वथ गोषु वेश्मसु । प्रकामतो मे विचरत्ववारितः॥९॥ वैशंपायन उवाच । एवं बुवाणस्तमनन्ततेजसम् । विराजमानं सहसोत्थितो नृपः॥ अन्येन रूपेण समीपमागतम् । त्रिदण्डकुण्डयकुशशिक्यपाणिनम् ॥ १० ॥ समुत्थिता सा हि सभा सपार्थिवा । स विप्रराजन्यविशा सशूद्रका ॥ सभागतं प्रेक्ष्य तपन्तमार्चपाम् । विनिःसृतं राहुमुसाद्यथा रविम् ॥११॥ स तेन पूर्व जयतां भवानिह । द्विजातिनोक्तोऽभिमुसः कृतांजलिः॥ जयं जयार्हण समेत्य वर्धितः। विराटराजो ह्यभिवादयच्च तम् ॥ १२ ॥ तमन्नवीत्पांजलिरेप पार्थियो । विराटराजो मधुराक्षरं वचः। प्राप्तः कुतस्त्वं मगवन् किमिच्छसि । क यास्यसे किं करवाणि ते द्विज ॥ १३ ॥ श्रुतं च शीलं च कुलंच शंस मे। गोत्र तथा नाम च देश मेव च ॥

·Adhyaga APPENDIX. 49 सत्यप्रतिक्षा हि मयंति साधवः । विशेषतः प्रनजिता द्विजातयः॥१४॥ यथानुरूपं प्रचरामि ते त्वहम् । न चावमंता न तवाभिमापितम् ॥ अपूजिता हाग्निसमा द्विजातयः । कुलं दहेयुः सविपा इवोरगाः ॥ १५॥ सर्वी च भूमि तव दातुमुत्सहे । सदंडकोशां विसृजामि ते पुरम् । ... ... ... किं कर्मचावाचरसि द्विजोत्तम ॥ १६ ॥ वैशंपायन उवाच। एवं बुवाणं तमुवाच पार्थिवम् । युधिष्ठिरो धर्ममवेक्ष्य चासरत् ॥ सत्यं वचः कोन्विह यत्तुमुत्सहेत् । यथाप्रतिशं तु शृणुप्प पार्थिव ॥ १७ ॥ श्रुतं च शीलं च फुलं च कर्म च । गृणुप्य में जन्म च देशमेव च ॥ गुरूपदेशानियमाच मे व्रतं । कुलझमार्थ पितृभिनियोजितम् ॥ १८॥ द्विजो तेनास्मिनच स्वतः प्रमा संमुण्डितःप्रमजितखिदण्डभृत् ॥ इदं शरीरं मम पश्य मानुपम् । समावृतं पथमिरेय धातुभिः ॥ १९ ॥ ममेह पञ्चेन्द्रियगाप्रदर्शिनः । पदन्ति पश्चय पितॄन्यथा श्रुतिः । मनुष्यजातित्यमचिन्तयनहम् । न चास्मि तुल्यः पितृभिः स्वमावतः ॥२०॥ कङ्को दिनाम्ना विषयं तयागतः। मती दिजातिः स्यकतेन कर्मणा ॥ एतप्रसङ्गाधनोऽस्मि राजन् । सत्यप्रतिज्ञा प्रतिनधरामः॥२१॥ ... गृहमवेशी च शरीरमेय च। गृहे च तस्यापितवानहं मुराम् ॥ पजाऽस्मि तस्य सपुरेग्मयं पुरा ॥२२॥ ममारया तत्र विचरना। मम प्रियाय समयन्ति पामिनः। I.App ·50 APPENDIX. t Adhyayab मया कृतं तस्य पुरे तु यत्पुरा। न तत्कदाचित्कृतवासनोऽन्यथा ॥ २३ ॥ सोहं पुरा तस्य वयस्समः सया। चरामि सर्यो घसुधां सुदुःखितः॥ न तु प्रशान्ति कचिदाप्तवानहम् । बतापदेशानियमेन भारिफः ॥ २४ ॥ तदेव सौख्यं मृगयामहे वयम् । कृतज्ञभावेन मयानुकीर्तितम् ।। युधिष्ठिरस्यात्मसमस्य चेष्टितम् ॥२५॥ इमं हि मोक्षाश्रममास्थितस्य मे । युधिष्ठिरस्तुल्यगुणो भयानपि ॥ न मेऽस्ति माता न पिता न बांधवाः। न मेऽस्ति रूपं न रतिर्न संततिः॥२६॥ सुखं च दुःखं च हि तुल्यमय मे । प्रियाप्रिये तुल्यगते गतागते ॥ मुक्तोस्मि कामाच धनाञ्च सांप्रतम् । त्वदाश्रये वस्तुमिहाभ्युपागतः ॥ २७॥ संवत्सरेणेह समाप्यते त्विदम् । मम व्रतं दुष्करकर्मकारिणः॥ ततो भवन्तं परितोप्य कर्मभिः। पुनर्वजिष्ये च कुतहलं यतः ॥२८॥ पराजितः शकुनिरुतानि चिन्तयन् । मृगद्विजानां च रुतानि चिन्तयन् ॥ निराश्रयः प्रयजितोस्मि भिक्षुकः ॥ २९ ॥ वैशंपायन उवाच । तेनैवमुक्ते वचने नराधिपः। कृताञ्जलिः प्रबजितं विलोक्य च ॥ अथावधीष्टमनाः शुभाक्षरम् ।। मनोनुगं सर्वसभागतं यचः ॥ ३०॥ After V, 12 S, cl. adds: समानयानासनवस्त्रभोजनम् । प्रभूतमाल्याभरणानुलेपनम् ॥

·Adhyāya 7 ) APPENDIX. 51 स सार्वमीमोपम सर्वदाऽर्हसि । प्रियं हि मन्ये तव नित्यदर्शनम् ॥ १॥ ये त्वाऽभिधायुरनर्थपीडिताः । द्विजातिमुख्या यदि घेतर जनाः ॥ सर्वाणि कार्याण्यहमर्थितन्वया। तेषां करिष्यामि न मेऽत्र संशयः॥२॥ ... ... ... यश्चापि किंचिद्वसु विद्यते मम । प्रभुर्मयांस्तस्य वशी चसेह च ॥३॥ युधिष्ठिर उवाच । अतोऽभिलापः परमो न विद्यते । (Here comes our v. 13c ). न भोजन किंचन संस्पृशेयम् । हविष्यमोजी निशि च क्षितीशयः॥४॥ व्रतोपदेशात्समयो हि नटिकः । न क्रोधितव्यं नरदेव कस्यचित् ॥ एवंप्रतिकस्य ममेह भूपते ।। निवासवुद्धिर्भविता तु नान्यथा ॥ ५॥ एवं वरं मारस्य वृणे प्रदापितम् । कृतो भविष्यामि वरेण तेऽनय ॥ वैशंपायन उवाच । पर्य तु राशः प्रथमः समागमः। पभूव मात्स्यस्य युधिष्ठिरस्य च ।। विराटराजस्य हि तेन सड्गमः। यभूय विष्णोरिव यनपाणिना ॥६॥ तमासनस्थं प्रियरूपदर्शनम् । निक्षमाणो न ततर्प भूमिपः ।। समाच तां प्रज्वलयन युधिष्ठिरः। श्रिया यथा चक्र इव विविष्टपम् ॥ ७॥ ADHYAYA 7 (NORTUĽRN RECENSION.J After 5b. Dalsium विज्ञायतामस्य विहाय चेष्टिनं गोनं च नामापि च शल्ययोधनं ।

·52
APPENDIX.
[ Adhyāya 7
[ SOUTHERN RECENSION.]
After Y, 2
SK, ST, SG, SL add:-
त्वचं च गोचर्ममयी सुमर्दिताम् ।
समुक्षितां पानफरागपाडवैः॥
किलासमालम्ब्य करेण चायसम् ।
सशृगियरार्द्रकभूस्तृणाकुरम् ॥ १॥
S.cl. adds:-
सभागतो धारणयूथपोपमः।
तमिनहा रात्रिमिवावभासयन् ॥
सहस्रनेत्रावरजान्तकोपमः।
त्रिलोकपालाधिपतिर्यथा हरिः॥१॥
तमावजन्तं गजयूथपोपमम् ।
निरीक्षमाणो नपसूर्यवर्चसम् ॥
भयात्समुद्विग्नविषण्णचेतनः।
दिशश्च सर्वाः प्रसमीक्ष्य चासत् ॥२॥
तमेकवस्त्रं परसैन्यवारणम् ।
सभाऽविदूरान्नृपतिर्नृपात्मजम् ॥
समीक्ष्य घेक्लन्यमुपेयिवान्शनैः।
जनाश्च भीताः परिसपिरे भृशम् ॥ ३॥
After V. 3
S. cl. adds :-
को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनम् ।
मृगेन्द्रशार्दूलगतिं हि मामकः।
व्यूढाम्तरांसो मृगडिवोत्कटः।
य एप दिव्यः पुरुषः प्रकाशते ॥ १॥
राजश्रिया ह्येप विभाति राजवत् ।
विरोचते रुक्मगिरिप्रभोपमः॥
नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति ।
सहस्रनेत्रप्रतिमस्तथा घसौ ॥२॥
रूपेण यश्चाप्रतिमो ह्ययं महान् ।
महामिमां शक्र इवाभिपालयेत् ॥
नाभूमिपोऽयं हि मतिर्ममेति च ।
व्युतः समृद्धथा नभसीव नाहुपः ॥ ३ ॥

·Adhyāya 1 ]
APPENDIX.
.
वैशंपायन उवाच।
वितर्कमाणस्य च तस्य पाण्डवः।
सभामतिमस्य वृकोदरोऽब्रवीत् ॥
जयेति राजानमभिप्रभोदयन् ।
सुखेन सभ्यं च सभागतं जनम् ॥ ४ ।
ततो नृपं वाक्यमुवाच पाण्डवः।
यथाऽनुपूर्यास्कृपयान्वितोत्तरम् ॥
स्यां जीवितुं शत्रुहन्नागतोऽहम् ।
त्वमेव लोके परमो हि संश्रयः॥५॥
नरेन्द्र शुगोऽस्मि चतुर्थवर्णभार ।
गुरूपदेशात्परिचारकर्मकृत् ॥
जानामि सूपांश्च रसांश्च संस्कृतान् ।
मांसान्यपूपांश्च पचामि शोभनान् ॥६॥
रागप्रकारांश्च वहन्फलाश्रयान् ।
महानसे मे न समोऽस्ति सूपरत् ॥ ७॥
वैशंपायन उवाच ।
तमत्रचीन्मत्स्यपतिः प्रहष्टवत् ।
प्रियं प्रगल्भं मधुरं विनीतवत् ।।
न शूद्रतां कांचन लक्षयामि ते ।
फुधेरचन्द्रन्द्रदिवाकरप्रम ॥ ८॥
हुताशनाशीविपतुल्यतेजसः ।
न फर्म ते योग्यमिदं महानसे ।।
न सूपकारो भवितुं त्यमर्हसि ।
सुपर्णगन्धर्वमहोरगोपम ॥ ९॥
अनीककर्णामधरो ध्यजीरथी।
भवाद्य मे वारणयाहिनीपतिः ।।
न नीचकर्मा भवितुं त्यमर्हसि ।
प्रशासितुं भूमिमिमां त्यमईसि ॥ १०॥
भीमसेन उवाच।
चतुर्थवर्णोऽस्म्याहमु प्रशासन ।
न वै वृणे त्यामहमीदृशं पदम् ॥
जात्याऽस्मि शुद्रो पललेति नाम्ना।
जिजीयिपुस्त्यद्विपयं ममागतः ॥ ११ ॥
युधिष्टिरम्मास्मि महानसे पुरा।
यभूय सर्वप्रभुरनपानदः॥
यथापि मामुत्सृजसे महीपत।
प्रजाम्यहं यावदितो यथागतम् ॥ १२॥

·APPENDIX. [ Adhyâya 8 . त्वमन्नसंस्कारविधी प्रशाधि मां भवामि तेऽहं नरदेव सूपकृत् ॥ १३ ॥ Aftor V. 10 S.cl. adds:- न नीचकर्मा तव मादृशःप्रभो । पलस्य नेताऽन्यचलो भवेदिति ॥ स्वकर्मतुष्याश्च वयं नराधिप । प्रशाध मां सूदपदे यदीच्छसि ॥१॥ ये सन्ति मल्ला पलवीर्यसंभृताः। तानेव योत्स्यामि तवाभिहर्पयन् । वैशंपायन उवाच । तमेवमुक्ते वचने नराधिपः। प्रत्यत्रचीन्मत्स्यपतिः प्रहप्रवत् ॥२॥ After V. 11 S. cl. adds:-- त्रिलोकपालो हि यथा विराजसे । तथाऽद्य मे विष्णुरिवातिरोचसे ॥ - ADHYAYA 8. [ NORTHERN RECENSION.. After V. 1 Edns CGKMN add: कृष्णान् सूक्ष्मान् मृदून दीर्घान् समुद्थ्य शुचि After Y. 3a Hadds:- राजधान्यां विराटस्य राजमार्गेण गच्छति। After V, 3 Dadds:- नरा नार्यश्च संप्रेक्ष्य परं विस्मयमागताः॥ Before v.13 Edns BCEGKN add:- शारदोत्पलपत्राक्ष्या शारदोत्पलगन्धया । शारदोत्पलसेविन्या रूपण सदृशी श्रिया ॥

·Adhyaya 81 APPENDIX. 5: Before V 14 BCLGN add देयकन्या भुजगी वा नगरस्याथ देवता । विद्याधरी किनरी वा यदि वा रोहिणी स्वयम् ॥ After y 14 Edns & all MSS. add as third line देव्यो देवेषु विक्षातास्तासा त्व कतमा भुमे। Before Y. 17 Edna BCING add:- मल्लिकोत्पलपद्माना चपकाना तथा गुमे । Beforey 24 Eins BCEKN add अध्यारोहेद्यथा वृक्षान् वधायैवात्मनो नर । राजवेश्मनि ते सुभ्र गृहे तु स्यात्तथामम॥ Before Y 31 Idus BCIKN add प्रच्छन्नाश्चापि रक्षन्ति ते मा नित्य शुचिस्मिते। Aftery 33a Idns BCIGLKN add उवास नगरे तस्मिन् पतिधर्मवती सती। [ SOUTIIERN RECENSION ] Before Y. 1 ES d. adds तत कृष्णा सुकशी सा दर्शनीया शुचिस्मिता। After Y 2 S cladda - प्रविष्टा नगरं भीरू सैरन्धीवपसयुता । (1. om in SA') Aftery 7a S d addrar स्त्रीभिध पुरपैश्चापि सर्वत परिपारिताम् ॥१॥ विराटमायर्या ता देयी कारण्याज्जातसम्रमा । थप्रेपयत्समीपस्था खिया वृद्धाध तत्परा ॥२॥ अपनीय तत सर्वा आनयध्यमिहय ताम् । पदारष्टा मया साध्यी पम्पते मे मनस्तदा। तस्मान्छीममिहानाय्य दर्भायम यदीन्छथ ॥३n -

·56
APPENDIX.
[ Adhyāya 8
तास्तथोक्ता उपागम्य द्रौपदी परिसंगताः।
आनीय सर्वथा त्वेनामवन्मधुराक्षरम् ॥ ४॥
भद्रे त्वां द्रष्टुमिच्छन्ती सुदेष्णा हयंभूतले ।
त्वदर्थ प्रैपयञ्चास्मान्द्रष्टुं तां त्वं यदीच्छसि ।
आयाह्यस्माभिरेवाद्य रक्ष्यमाणा यथेष्टतः॥५॥
(after v. 5 b above SG, SL, ST, add:
प्रीतास्त्वदर्थ हि वयं त्वत्समीपमुपागताः।)
तच्छ्रुत्वा द्रौपदी तासां वचनं वाक्यकोविदा ।
इंसितार्थातिलाभेन हृष्णायाता गृहोत्तमम् ॥६॥
राजवेश्म हापाक्रम्य यत्राग्रयमहिपी स्थिता।
सुदेष्णामगमकृष्णा राजभार्या यशस्विनीम् ॥ ७ ॥
कृष्णान् केशान्मृदून्दीर्घान्तमुद्नध्यासितेक्षणा ।
कुंचितानांस्तु सूक्ष्मानान्दर्शनीयानिवध्य च ।
जुगृहे दक्षिणे पार्श्वे मृदूनायतलोचना ॥ ८॥
सा प्रविश्य विराटस्य द्रौपद्यन्तःपुरं शुभा ।
हीनिषेवान्विता वाला कम्पमाना लतेव सा॥९॥
अभिगम्य च सुश्रोणी सर्वलक्षणसंयुता।
ददीवस्थितां हैमे पीठे रत्नपरिच्छदे ॥ १०॥
रक्तसूक्ष्माम्बरधरां मेघे सौदामिनीमिव ।
नानावर्णविचित्रां च सर्वाभरणभूपिताम् ॥ ११ ॥
सु— सुकेशी सुश्रोणी कुजवामनमध्यगाम् ।
बहुपुष्पोपकीर्णायां भूयां वेदिमिवाध्वरे ॥ १२ ॥
सुदेष्णां राजमहिषी सर्यालंकारभूपिताम् ।
श्रीमती राजपुत्रीणां शतेन परिवारिताम् ॥ १३ ॥
तासर्वा दौपदी दृष्टी संतप्ताः परमांगनाः ।
परितश्योप्लरशुस्ता: सहमोत्थाय बारात् ।।.१५॥
निरीक्षमाणाः सर्वास्ताः शची देवीमिवागताम् ।
गूढगुल्फां वरारोहां कृष्णां ताम्रायतेक्षणाम् ।
अतिसर्वानवांगी नतगात्री सुमध्यमाम् ॥ १५॥
न इस्वां नातिमहतीं जातां बहुतणे बने ।
ऋश्यरोहीमिवानिन्द्यां सुकेशी मृगलोचनाम् ॥ १६ ॥
(ST adds after महती :--
न गौरी न च कालिकां नीलोप्तलदलश्यामां ।)
तां मृगीमिव वित्रस्तां यूथभ्रष्टामिव द्विपाम् ।
लक्ष्मीमिव विशालाक्षां विद्यामिव यशस्विनीम् ॥
रोहिणीमिय ताराणां दीप्तामग्निशिखामिय ।
पार्यतीमिष रुद्राणी चेलामिव महोदधेः ॥ १७ ॥

·Adhyāya 81 APPENDIX. 37 सुलभामिव नागीनां मृगीणामिव किन्नरीम् ॥ १८॥ गगामिव विशुद्धाही शारदीमिय शर्वरीम् । तामचिन्त्यतमां लोके इलामिय यशस्विनीम् । सावित्रीमिव दुर्धपी ब्राहया लश्म्या समन्वितां ॥ १९ ॥ सीतामिव सतीं शुद्धामरुंधतीमिव प्रियाम् ॥ २० ॥ SL, SA, ST omit the last line. After V. 7b ST, SG, SA add :- अथ संच्छिन्नपट्टाभ्यां वल्कलाजिनसंवृताम् । Before y.14 S.cl. adds:- देवकन्या भुजंगी या नगरस्याथ देवता । विद्याघरी किन्नरी या यदि वा रोहिणी स्वयम् । After V.14 S.cl. adds:- तव हानुपमं रूपं भूषणरपि वर्जितम् ॥१॥ त्वां दृष्ट्वोपरतं मन्ये लोककर्तारमीश्वरम् ॥ न तृप्यन्ति स्त्रियो दृष्ट्या का न पुंसां रतिर्भवेत् ॥ २॥ SK, SA only continue:- प्रवालपुप्पस्तवराचिता बनदेवताः॥ त्यामेव हि निरीक्षन्ते विस्मिता रूपसंपदा ॥३॥ अन्तःपुरगता नार्यो मृगाः पक्षिगणा नराः॥ सवें त्वामेव कल्याणि निरीक्षन्ते सुविस्मिताः॥४॥ न त्वादशी काचन मे त्रिपु लोकेषु सुन्दरी ॥ दृष्टपूर्वा श्रुता चापि चक्षुपा विद्यते शुभा ॥५॥ After V. 15 S. cl. adds:- पतीनां प्रेक्षमाणानां कास्मिंश्चित्कारणान्तरे । केशपाशे परामृष्णा साऽहं प्रस्ता वनं गता ॥१॥ तम द्वादशवाणि यन्यमूलफलामना । चराम्यनिलया मुधूः सा तवान्तिकमागता ॥२॥ Aftery 17a STedds:-- महिप्यो यासुदेवस्य ताव मां प्रत्यपूजयन् । ! fter y.17 S. cl. adds: - तथाऽस्मि सुन्नु याचाहमिष्टलार्भन तापिता । SJI. App.

·60 APPENDIX. Adhydya 9 कश ते दातुमुच्छिष्टं पुमानर्हति भामिनि । प्रसारयेच्च कः पादौ लक्ष्मी दृष्टैच बुद्धिमान् ॥ ३॥ एवमाचारसंपन्ना एवं देवपरायणा । रक्ष्या त्वमसि भूतानां सावित्रीय द्विजन्मनाम् ॥४॥ देवता इव फल्याणि पूजिता वरवर्णिनी। वस भद्रे मयि प्रीता प्रीतिर्हि माय वर्तते । सर्वकामैः प्रमुदिता निरुद्विग्नमनाः सुखम् ॥५॥ वैशपायन उवाच । सुदेष्णयैवमुक्ता सा संप्रीता चारुहासिनी। निर्विशङ्का विराटस्य विवेशान्तःपुरं सुसम् ॥ ६॥ याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुथूपन्ती विशांपते । अवसत्परिचारार्हा सुदुःखं जनमेजय ॥ ७ ॥ एवं विराटेध्यघसंस्तु पाण्डवाः। कृष्णा तथाऽन्तःपुरमेत्य शोभना ॥ अशातचर्या प्रतिरुद्धमानसा । यथाऽग्नयो भस्मनिगूढतेजसः॥ ८॥ ST adds after this श्रीमते रामानुजाय नमः । ADHYĀYA 9. [ NORTHERN RECENSION.] Before V. 15 Hadds: अथ त्विदानि तव रोचते विभो यतस्ततो गव्यमवक्ष्य मामकम् । स्वदर्पणा मे पशवो भवन्ति शतं सहस्राणि गवां मितानि ॥ पाठ.॥ [ SOUTHERN RECENSION.] Scl. omits yv. 1-5 b. in the text and reads instead : अथापरोदृश्यत वै शशी यथा । हुतो हविर्मिहि यथाध्वरे शिखी ॥ तथा समालक्ष्यत चारुदर्शनः। प्रकाशयन्सूर्य इवाचिरोदितः॥१॥ तमात्रजंतं सहदेवमग्रणीः। नृपो विराटो न चिरात्समक्षत ॥

·Adhyaya 91 APPLNDIX. 61 प्रसंत तं तत्र पृथरसमागताः । समागताः सर्व मनोहरप्पमम् ॥२॥ युवानमायांतममिनकर्शनम्। प्रमुक्तमम्रादिय चन्द्रमण्डलम् ॥ यथ्या प्रमाणान्वितया सुदर्शनम् । दामानि पाशं च नियध्य पृष्टतः ॥ ३ ॥ मावा च तंगी महती मुसंहितां। यालेश्च तारयटुमिःममावृताम् ॥ स चापि राजानमुवाच वीर्यवान् । कुरुप्य मा पार्थिव गोप्यवस्थितम् ॥४॥ मया हि गुप्ताः पशयों भवन्तु ते प्रसननिद्राः प्रमयास्मि यल्लयः ॥ नध्यापदेभ्यो न च रांगतो भयम् । न चापि दावान च तस्करामयम् ॥५॥ पयःप्रभूता याला निरामयाः । भयंति गायः सुभृता नराधिप । निशम्य राजा महदेवमपितं । निपश्य माद्रीसतमभ्यनंदत् ॥६॥ उयाच दृष्टो मुदितन घेतसा। न यहयत्वं त्वयि पीर लक्षये ।। धाहपुः क्षात्रमियह ते टम् । प्रकाशते कौरवयंशजस्य या ॥७॥ नापंडितयं तव रयते तनुः। भवेद राज्य मम मंगधर्ममृत् ॥ प्रशाधि मस्यान्सद गजकानिमान् । वृहस्पतिः शमगुतानियामरान् ॥ ८॥ यलं च मे रस मुवैप मयंशी। गदान गरं प्रनिरुपमा मनः। मनाफपणाप्रथरी यलम्प में। प्रभुभयानस्तु गृहाण पाफम् ॥ ९॥ सपन यापा विराटण्गनिदिनः पुरुमः। मसागराजानमनितापमा उपागमापनपा महामतिः। पशुपगम्मन यामगुणमा १॥

·58
APPENDIX.
[Adhyayas
After y.19a
S. cl. adds:--
कृष्णा कमलपत्राक्षी सा मे प्राणसमा ससी।
न चाहं चिरमिच्छामि कचिवस्तुं शुभानने ॥१॥
व्रतं किलैतदस्माकं कुलधर्मोऽयमीदृशः ।
योऽस्माकं तु हरेद द्रव्यं देशं वसनमेव वा ॥२॥
न क्रोद्धव्यं किलास्माभिरस्मद्गुरुरमर्पणः ।
साऽहं वनानि दुर्गाणि तीर्थानि च सरांसि च ॥३॥
शैलांश्च विविधानम्यान्सरितश्च समुद्रगाः।
भर्तृशोकपरीताङ्गी भर्तृसब्रह्मचारिणी ॥४॥
विचरामि महीं दुर्गा यत्र सायनिवेशना ।
वीरपत्नी यदा देवी चरमाणेपु भर्तृपु॥५॥
साऽहं विवत्सा विधिना गन्धमादनपर्वतात् ।
शृणोमि तव सौशील्यं भर्तुमधुरमापिणि ॥ ६॥
माहात्म्यं च ततः श्रुत्वा ब्राह्मणानां समीपतः।
After V. 19
S.cl. adds:-
गुरवो मम धर्मश्च वायुः शकस्तथाऽश्विनौ ।
तेषां प्रसादाच्च न मां कश्चिद्धर्षयते पुमान् ॥
SK alone continues
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा सुदेष्णां तां कृताअलिपुटा स्थिता ।
साऽनवी द्विस्मयाविणा द्रौपदी योपितां वराम् ॥
After V, 20
SK adds:-
साऽहं त्वां नक्षमां मन्ये वसन्तीमिह वेश्मनि ।
एप दोषोस्ति सुश्रोणि कथं वा भीरु मन्यसे ।
After Y. 22
SK, ST add:-
विभर्पि परमं रूपमतिमानुषमद्भुतम् ।
तिर्यग्योनिगताश्चापि निरीक्षन्ते सविस्मयाः।
तवरूपमनिन्द्याङ्गिकिं पुनर्मानचा भुवि ।।
After V. 24
S. cl. adds:-
सुनाताऽलंकृता हि त्वं यमीक्षेथा हि मानुपम् ।
ग्लानिन तस्य दुःखं या न तन्द्रिन पराजयः॥१॥

·Adhyaya 81
APPENDIX.
59
न शोको न च संतापो न क्रोधो नानृतं वदे।
यं त्वं सर्वानवद्याशिभजेथाः समलंकृता ॥२॥
न व्याधिन जरा तस्य न तृष्णा न क्षुधा भवेत् ।
यस्य त्वं वशमा सुर्घ भवेरङ्कगता सती ॥३॥
पञ्चत्वमपि संप्राप्तं यच त्वं परिपस्वजेः।
याहुभ्यामनुरूपाभ्यां स जीयेदिति मे मतिः॥४॥
यस्य हि त्वं भवेर्भार्या यं च हृष्टा परिप्वजः।
अतिजीवेत्स सर्येषु देवेप्विय पुरंदरः ॥५॥
अध्यारोहेद्यथा घृक्षं यथा पाऽऽरुहा तक्षति।
राजवेश्मनि घामोर ननु स्यास्त्वं तथा मम ॥६॥
After V. 26
S. cl. adds:-
अनुमानये त्वां सैरन्ध्रि नावमन्ये कथंचन ।
भर्तृशीलभयान तय वासं न रोचये ॥
After Y.21
S. cl. adds:
देवगन्धर्वया द्रष्टुं दुष्टेन चेतसा।
After V. 27
S. d. adds ;
पुधा देवादिदेवानां सूर्यपावकवर्चसः।
यश्च दुःशीलयान्मयों मां स्पृशेदुष्टचेतसा ॥१॥
स तामेव निशां शीघ्रं शयीत मुसलैर्हतः।
यस्यापि हि शतं पूर्ण यान्धवानां भवेदपि ॥२॥
सहस्रं या विशालाक्षि फोटिवापि सहस्रिका।
दुरचित्तथ मां ध्यान स जीवेत्तयाप्रतः ॥ ३ ॥
न तस्य विदशा देवा नामुरा न च पप्रगाः।
तेभ्यो गन्धर्वराजेभ्यस्त्राणं कुर्युरसंशयम् ॥ ४॥
सुदेणे विश्वस त्वं मां स्वजने यान्धवेऽपि था।
भाई शक्या नरैर्दष्टुं न च मे वृत्तमाशम् ॥५॥
Aftor Y. 31
S.d.adds:-
पयं नियसमानायां मयि मा ते भयं दिभूत् ॥ १ ॥
वैशंपायन रवाच ।
एपमुक्त तु संपन्या मुदेष्णा याश्यमनवीत् ।
पसंद मयि कल्याणि यदि ते गृत्तमोदनम् ॥२॥

·62 APPENDIX. [ Adhyāga 10 चालो हाहं जातिविशेषदूपितः। फुतोद्य मे नीतिषु युक्तमंत्रता ।। स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप । प्रशाधि मां गोपरिरक्षणेऽनघ ॥ ११ ॥ After V. 11 ST adds: प्रदाय गा महाराज पुरुराजी युधिष्ठिरः। प्रतीक्षे नात्मकर्माणि दृष्ट्या दृष्टा च गोगतम् । १॥ After V. 12 S.cl adds:-- अनेन गणिता गावो दुर्विशेया महत्तराः। बदुक्षीरतरास्ता चै वन्द्यः सत्यः सपुत्रिकाः ॥१॥ After Y 14 S.cl adds:- वैशंपायन उवाच। मत्स्याधिपो हर्पकलेन चेतसा माद्रीसुतं पाण्डवमभ्यभापत ॥ नैवानुमन्ये तय कर्म कुत्सितं महीं समनामभिपातुमहीस ॥१॥ अथ त्विदानी तब रोचते विभो यथेष्टतो गव्यमवेक्ष मामकं ॥ त्यदर्पणा मे पशवो भवंतु चै पशून्सपालान् भवते ददाम्यहम् ॥ २॥ After V. 15 S.cl adds:- एवं विराटेन समेत्य पांडवो लब्ध्वा च गोचल्लवतां यथेष्टतः। अशातचर्यामवसन्महात्मा यथा रविश्वास्तगिरि प्रविष्टः ॥ १॥ S. class reads after this:---एव विराटे न्यबसंश्च पांडवाः &c which comes at the end of adh. 11 in our text. ADHYAYA 10. [ NORTHERN RECENSION.] After V. 3 b M adds: स दीर्धकेशा प्रविकीर्णमूर्धजा। दीर्घा च घेणीं विदधे महाबलः ॥ After V. 11b EdnsCG add :- संमंत्र्य राजा विविधैः स्वमंत्रिभिः परीस्य यैनं प्रमदाभिराशु वै॥

·Adhyaya 10]
APPENDIX.
. [ SOUTHERN RECENSION.]
After y.1
SK, ST, SG, SL, add:--
कृष्णे च रक्ते च नियध्य वाससी।
शरीरवान्शुक्रवृहस्पतिप्रभः ॥१॥
After Y. 2b
SK, ST, SL, (SG after 3b) add:---
कैन्येन वेपेण न भाति भाति च ।
प्रहाभिपन्नो नमसीव चंद्रमाः ॥१॥
Before Y. 5
S. adds:
विराट उवाच ।
गजेन्द्रलीलो मृगराजगामी ।
वृपेक्षणो देवसुतोग्रतेजाः॥
पानांसयाहुः कनकावदातः।
कोयं नरो मे नगरं प्रविष्टः ॥२॥
किमेप देवेंद्रसुतः किमेप।
ब्रह्मात्मजो वा किमयं स्वयंभूः॥
उमासुतो वैश्रयणात्मजो वा।
प्रेक्ष्यनमासीदिति मे वितकः ॥२॥
वैशंपायन उवाच ।
सभामतिक्रम्य स वासोपमः।
निरीक्षमाणो यहुभिः सभागतैः ।।
स तत्र राजानममिनहानवीत् ।
वृहन्नलाई नरदेय नर्तकी ॥३॥
घेणी प्रकुर्यो मचिरे च कुण्डले प्रथे सजा प्रावरणानि संहरे।।
स्नानं चरेयं विमृजे च दर्पणं विशेषकेप्येय च फौशलं मम ॥ ४॥
क्लीयेषु वालेषु जनेषु नर्तने शिक्षाप्रदानपु च योग्यता मग ।
करोमि येणीषु च पुष्पपूरफ न में स्त्रियः कर्मणि कौशलाधिकाः ॥५॥
इत्यर्जुनस्तं नरदेवमोजसा विशाप्य तस्थौ विधिनात्मनः क्रियाम् ॥
तमनवीरमांमुमुदीक्ष्य विस्मिनो विराटराजोपसृतं महायशाः ॥६॥
नाईस्तु वेपोयमर्जितस्ने नापंम्त्यमहे नरदेयसिंह ॥
तयेव वेपः शुभयेपम्प
तपरिय प्रभो ॥७॥
विभाति भानोरिय रश्मि लेनो घनायराद्ध गगने घनरिय ।।
धनुर्हि मन्ये तव शोमयेनुजी नयाहि पीनायनिमात्रमायती ॥ ८॥

·64. APPENDIX. [ Adhyaya 10, प्रगृहा चापं त्वनुरूमात्मनो रक्षस्व देशं पुरमद्य सुस्थिरः॥ पुत्रेण तुल्यो भव मे गृहन्नले वृद्धोस्मि वित्तं प्रतिपादयामि ते ॥९॥ त्वं रक्ष में सर्वमिदं पुरं प्रभो न पण्डता कांचन लक्षयामि ते ॥ प्रशाधि मत्स्यास्तरसा विवर्धयन् ददामि राज्यं तव सत्यवागहम् ॥१०॥ धैशंपायन उवाच । तस्याग्रतः स्वानि धपि पार्थिवो वहनि दीर्घाणि च वर्णति च ॥ ददौ स सज्यानि पलान्वितानि जिशासमानः किमयं करिष्यति ॥११॥ ततोर्जुनः जीवतरं वचोब्रवीत् न मे धनुर्धारितमीशं विभो ॥ न चापि दृष्टं धनुरीदशं कचित् न मादृशाः संति धनुर्धरा भुवि॥१२॥ 6 a. omitted in SA, SG, SL. After Y. 6 b ST adds :- एवं हि चेयुक्तमतो हि मत्स्ये वस्तुं यथा कर्तुमयुक्तमन्यथा ॥ एवं वितर्कस्य सविस्मयस्य चिराटराजस्य मदान्वितस्य ।। Before V. 8 ST adds किं मत्स्यनाम्ना सुविचार्यथिनो यदीप्सितं कार्यमतो भरस्व माम् ॥ एतावदुक्त्वा वचनं वृहन्नला तूष्णीं बभूवाथ विराटसन्निधौ ॥१॥ ततः स राजा तमुदारदर्शनः प्रहृष्टरूपः प्रथितः प्रतापवान् ॥ उवाच वाक्यं परमार्थसत्तमं विनीतवेपश्च हसन्मनस्ययम् ॥२॥ After V, 10 s.cl. adds:- ततो विराटः स्वयमाह्वयत्सुतां नराधिपस्तां च सुमध्यसुन्दरीम् ॥ उवाच चैनां मुदितन चेतसा बृहन्नला नाम ससी भवात्वियम् ॥१॥ सुगात्रि संप्रीतिसुबद्ध सौहृदा तवाङ्गने प्राणसमा च नित्यदा ॥ प्रकामभक्ष्याभरणावरा शुभा चरत्वियं सर्वजनेप्ववारिता ॥ न दुष्कुलानामियमाकृतिर्भवेन्न वृत्तभेदी भवतीहशोजनः ॥२॥ Before V. 12 SG, SA, ST, SL add तथा समादिश्य सुतां नराधिपः प्रवेश्य तां साधुगृहं तथैव च ॥ SA? only continues इतीदमुक्त्वा पुरुपैर्यथाश्रमं परीक्ष्य राजन्प्रमदाभिरागतं । सुतां च तां नर्तयितुं शशास वै वृहन्नलां लीबमवेक्ष्य वेश्मनि ॥

·. Adhyaya 111 APPENDIX. 65 ADHYAYA 11. [ NORTHERN RECENSION.] Alter V.1 HKadd:-- सर्वोपपन्नः पुरुपोमरोपमः श्यामो युवा वारणमत्तगामी । After V.4b Edns ABCDGHKLN add:- हयेषु युक्तो नृप संमतः सदा तयाश्यस्तो निपुणो भवाम्यहम् । विराट रवाच । After V.4 Ends ABCDGHKLN add:- ददामि यानानि धनं निवेशनं ममाश्यसूतो भवितुं त्वमसि । [ SOUTHERN RECENSION.] After Y. 2 S.cl adds:- प्रियो हि मे दर्शनतोपि संमतो ब्रवीतु कश्चिद्यदि दृष्टवानिमम् । After Y. 3 S.dadds:- वितर्फयत्येव हि मत्स्यराजनि स्वरन्कुरुणामृपमा समामगात् । ततःप्रणम्योपनतः कुरुत्तमो विराटराजानमुयाच पार्थिवम् ॥ १॥ सवागतोहं पुरमद्य भूपते जिजीविपुर्वतनमोजनायिकः । तवाश्वधः सुभृतो भवाम्यहं कुरुष्व मामध्यपति यदीच्छसि ॥२॥ Before Y. 5 S.dadds:- विराट उवाच । दपानि यानानि धनानि चेतनं न चाश्वस्तो भवितुं त्वमसि । After Y 7 S. d adds मातलिरिष देवपतेदशरथनृपतेः मुमंत्र इच यंता ! सुमह य जामदग्नस्तथर तय शिक्षयाम्यभ्यान् ॥१॥ युधिष्टिरस्य राजेंद्र नरराजभ्य शासनात् ।। शतसाहनकोटीनामभ्यानामस्मि रमिता ॥२॥ 931..PP.

·GG
APPENDIX.
[ Adhyāya 12
ST adda after the above verses:--
गते च तस्मिनृपती महावनं ममागतं भर्तुमिह त्वमईसि ।
वैशंपायन उवाच।
तमनवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवान् त्यमश्वयंधुभवितुं न चाईसि ।
भोगान्स्वतंत्रान्धिपुलांस्त्वमर्हसि कुरुप राज्यं यदि चेच्छसि प्रभो!!
प्रियो हि मे तात गतिहिं मे भवान्प्रशाधि मत्स्यान्सततोद्यतःस्वयं ।
क्रियाश्रयस्तिष्ठति वीर्यवानवा गृहाण वस्त्रं प्रतिरूपमात्मनः॥
चापं सतूणं सशरं प्रगृह्य वै बलस्य नेता भव नो नरर्पमा
वैशंपायनः।
विराटराजं हि हितः कुरूत्तमः प्रहस्य राजानमामिप्रणम्य च ।
उचाच धीरो नकुलः स निःश्वसम्मत्स्याधिपं प्रांजलिरप्रतः स्थितः।
न नीचकर्मा भयमीहशो जनो बलस्य नेताल्पयलो भवेदिति।
स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मामश्वपति यदीच्छसि ।।
तथैवमुक्तस्तु नरेंदसूनुना विराटराजो हि समीक्ष्य दृष्टवान् ।
माद्रीसुतं मत्स्यपतिर्षिनीतवत् प्रहस्य चोवाच पुनः कुरुत्तमम् ॥
ददामि यानानि धनं निवेशनं न मेऽश्वबंधुभवितुं त्वमईसि ।
भोगाननंतान्विपुलांस्त्वमर्हसि कुरुष्य कामं हयपालनं प्रभो ॥
ADHYAYA 12.
[ NORTIILRN RECENSION.]
After Y. 12a
EdnsABCDEGHKLN add:-
विगटनरे चेरुः पुनर्गर्भधृता इव ।
साशंका धार्तराष्ट्रस्य भयात्पांडुसुतास्तदा ॥
[ SOUTHERN RECENSION. ]
After V. 8
SG, ST add:-
बीत्भसुरपि गीतेन सुनृत्तेन च पाण्डवः ।
विराटं तोपयामास सर्वाश्चान्तःपुरे स्त्रियः॥१॥
अश्वै विनीतैर्जवनस्तत्र तत्र समागतः।
तोपयामास नकुलो राजानं राजसत्तमः ॥२॥
Aftery.9
ST, SG, add
विनीताम्वृषभान्दृष्ट्या सहदेवेन भावितान् ।
स तु हृष्टश्च संप्रादात्तदा राजा धनं बहु ॥१॥

·Adhyaya 13]
APPENDIX.
67
After V. 10 a
SG, ST SA add:-
अध्यक्षत्वाच्च यल्लब्धं राज्ञः कल्याणकार्यवान् ।
After V. 12a
SK adds:
विराटनगरे चेरुः पुनर्गर्भधृता इव ।
साशंका धार्तराष्ट्रस्य भयात्पांडुसुतास्तदा ॥१॥
ADHYAYA 13.
[ NORTHERN RECENSION. ]
After Y. 2a
Edns and all MSS add:-
समाजो ब्राह्मणो राजन्यथा पशुपतेरपि।
After V, 2
Idns and all MSS add: -
वीर्योनद्धा बलोदना राज्ञा सममिपूजिता ।
After V. 5
AFM add:
नोद्यमानस्ततः सूतो दुःखेनैवाकरोन्माति।
न हि शसोति निवृत्तः प्रत्याख्यातुं नराधिपं ॥१॥
ततः स पुरुषव्याघ्र शार्दूलशिथिलं चरन् ।
प्रविवेश महारंगं विराटमभिपूजयन् ॥२॥
ययंध कक्षा सूतोपि ततः संहर्पयन् जनं ।
ततस्तं वृत्रसंकाशं सूतो मलमथाव्हयत् ॥३॥
जीम् तं नामतं तत्र मलं प्रख्यातविक्रम ।
तावुभौ सुमहोत्साहाउभी तीवपराक्रमी ॥४॥
मत्ताविव महाकायो चारणी संनिपेततुः।
ततस्ती नरशार्दूली याहयुद्धं समीयतुः ॥५॥
घारी परमसंहष्टी यलिनातिवलायुभी।
अन्योन्यस्यांतरप्रेप्सू परस्परजयपिणी ॥६॥
उभी परमसंहष्टी मत्ताविव महागजी।
उमाभ्यामपधपोभूद्याशलमयस्तथा ॥७॥
कृतमतिकृतचित्रहुभिः परियोपमः।
संनिपातायधूतश्च प्रमाथोन्मथितस्तथा ॥ ८॥
क्षेपणे टिभिश्चैव येडितोत्रष्टनिःस्वनः ।
तलैननिपातश्च प्रस्ताभिस्तयच च ॥९॥

·68
APPENDIX,
[ Adhyāya 13
शलाकानखघातैश्च पादोद्धतैश्च दारुणैः।
जानुभिश्चाश्मनि|पैः शिरोभिश्वावघट्टितैः ॥ १०॥ .
तयुद्धमभवद्धोरं सुमहदाहुतेजसा ।
चलमाणविनित्सायं समाजोत्सवसंनिधौ ॥ ११ ॥
संलक्षते जनः सर्यो निनदोत्कृष्ट उत्थितः ॥ १२॥
M adds after :
- 'समाजोत्सवसन्निधौ'
तेपामेको महानासीत् सर्वान् मल्लांस्तथाव्हयन् ।
आगच्छमानं तं रंगे नोपतिष्ठति कश्चन ॥
(the verses corresponding to these in our text being then omitted
from their respective places. )
After V. 9
All except D add :-
जीमूतं नाम तं तत्र मलं प्रख्यातविक्रमम् ।
After Y. 18 a
Edns and all MSS add :-
प्यूदोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ ।
This line is wanting in S. MSS.
After Y. 29a
Ladds:-
आरोगा बहुलक्ष्मीरा दृष्ट्वा गास्ता नराधिपः ।
प्रीतःप्रादान्महावित्तं मत्स्यराजो वली महान् ।
After V. 29
K adds:---
गाव: प्रसूता वत्सैश्च विराटो विस्मितो भवत् ।
CGH add :-
धनं ददौ बहुविधं विराटः पुरुषर्षभः ।
DLM add:-
धनं प्रादात्सुबहुलं तस्य तुष्टो हि पार्थिवः।
Edns ABCEGHKLN continue
द्रौपदी प्रेक्ष्य तान्सान्क्लिश्यमानान्महारथान् ।
नातिप्रीतमना राजनिःश्वासपरमाभवत् ॥ १॥
[ SOUTHERNIRECENSION. ]
After V, 5a
S. cl. adds:
भवाड्मुखांश्च भीताश्च मल्लाश्चान्ये विचेतसः।
व्यसुत्वमपरे चैव चाम्छन्ति प्रतिविह्वलाः॥१॥

·yaya 131 APPENDIX. 69 गां प्रवेष्टुमथेच्छन्ति सं गन्तुमिव चोत्थिताः। प्रस्ता शान्ता विषण्णामा निःशवं विद्लेक्षणाः॥२॥ विराटराजमल्लास्ते भग्नदर्पा हतप्रभाः। मल्लेन्द्रनिहताः सर्वे न किंचित्प्रवदन्ति ते ॥ ३॥ मल्ल उद्धीक्ष्य तान्मल्लास्त्रस्तान्याक्यमुवाच ह । आगतं मल्लराज मां कृत्स्ने पृथिविमण्डले ॥४॥ सिंहव्याघ्रगणः सार्धं क्रीडन्तं विद्धि भूपते । मल्लेन्द्रस्य वचः श्रुत्वा बलदर्पसमन्वितम् ॥५॥ विराटो वीक्ष्यतान्मल्लांस्त्रस्तान्वाक्यमुवाच ह । अनेन सह मल्लेन को योढुं शक्तिमानरः ॥ ६॥ इत्युक्तास्ते विराटेन सर्वे मल्ला विशांपते । तूष्णीमासंस्ततो राजा क्रोधाविष्ट उवाच ह ॥ ७॥ ग्रामांश्च चेतनान्येषां मल्लानां हारयाम्यहम् । ततो युधिष्ठिरोऽवादीच्छ्रुत्वा मात्स्यपतेर्वचः ॥ ८॥ अस्ति मल्लो महाराज मया दृष्टो युधिष्टिरे। अनेन सह मल्लेन योद्धुं शक्नोति भूपते ॥९॥ योऽसौ मल्लो मया दृष्टः पूर्व योधिष्ठिरे पुरे। सोऽयं मल्लो वसत्येप राजंस्तव महानसे ॥१०॥ वैशंपायन उवाच । (omitted in ST & SA) युधिष्ठिरवचः श्रुत्या व्यक्तमाहेति पार्थिवः । सोप्यथाहृयतां क्षिप्रं योद्धं मल्लेन संप्रति ॥ ११ ॥ भीमसेनो विराटेन आहृतश्चादितस्तथा। योद्धं ततोऽब्रवीद्वाक्यं योद्धुं शक्नोमि भूपते ॥ १२ ॥ नरेन्द्र ते प्रमावेन श्रिया शक्त्याच शासनात् । अनेन सह मल्लेन योद्धं राजेन्द्र शनुयाम् ॥ १३ ॥ युधिष्ठिरकृतं ज्ञात्वा श्रिया तव विशांपते । महादेवस्य भरत्या च तं मल्टं पातयाम्यहम् ॥ १४ ॥ वैशंपायन उवाच । चोदितो भीमसेनस्तु मल्लमार्य मण्डले । योढुं व्यवस्थितो वीरो रेणुं संमृज्य हस्तयोः॥ मत्तो गज इवान्यं तु योर्बु समुपचक्रमे ॥ १५ ॥ r. 7 and y.da omitted in SG, ST, SA. v 150 & com. in SA, SG, ST.

·70 APPENDIX. [ Adhyaya is After V, 9 SK adds:- जीमूतं नाम तं तत्र मलं प्रख्यातविमामम् । SK continues, SGS SA add:- कक्षे मलं गृहीत्वाऽथ ननाद बहु सिंहबत् ॥ After V, 11 SG, ST, SA add :- वृपतुल्यवलौ वीरौ सिंहतुल्यपराक्रमौ । गजाविव मदोन्मत्तौ भीममल्लौ निपेततुः॥ ST continues:- वाहुयुद्धं प्रचक्राते दृष्टीनां च सुखावहम् । उत्क्षेपणे क्षेपणे च पार्श्वपेपणमेव च ॥ किलैर्वजनिपातैश्च रागोद्योतैश्च कर्कशैः। बाहुबन्धैस्तथाक्षेपैः पादयन्धैस्तथैव च ॥ After V. 19 S.el. adds:- उत्पपाताथ वेगेन मलं कक्षे गृहीतवान् । After y.23a ST adds:- नोतयुद्धधर्मोऽयं इति सर्वे नुवन्ति ते । मल्लानामिति तच्छ्रुत्वा भीमस्तं वल्लवोस्म्यहम् ॥ न मल्लो मल्लधर्मज्ञो राज्ञःप्रीतिकरोऽनधीत् । तच्छ्रुत्वा वचनं तथ्यमिति सर्वे त्रुवन्ति ते ॥ After V. 25 S. cl. adds: विराटेन प्रदत्तानि चित्राणि विविधानि च । स्थितेभ्यः पुरुपेभ्यश्च दत्वा द्रव्याणि जग्मिवान् After V. 26 ST adds:- स तु तत्र विराटश्च प्रीतिदानं च दत्तवान् । After V, 29 SG, ST, SA add: तस्मिन्काले ह्यदात्तत्र धनं प्रीतो नृपो बहु ।

·Adhyaya 14]
APPENDIX
71
SK adds:
धनं ददौ बहुविधं विराटः पुरुषर्षभः ।
द्रौपदी प्रेक्ष्य तान्सान्तिश्यमानान्महारथान् ।
नातिप्रीतमना राजनिःश्यासपरमाऽभवत् ॥१॥
ST reads for the above two lines.
याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुचपन्ती विशांपते ।
अवसत्परिचारार्हा सुदुःसं जनमेजय ||
(Compare text, next adh. v. 2).
ADHYAYA 14.
[ NORTHERN RECENSION. }
After V. 2
Idns BCEGMN add: ---
तां देवीं तोपयामास तथाचान्तःपुरस्त्रियः।
तस्मिन्य गतप्राये फीचकस्तु महायलः॥
After V, 10
Edos BCDEGEDIN add
का त्वं कस्यासि कल्याणि कुतो या त्वं परानने ।
प्राप्ता विराटनगरं तत्त्वमाचक्ष्य शोभने ॥१॥
रूपमय्यं तथा कान्तिः सांकुमार्यमनुत्तमम् ।
कान्त्या विभाति वा ते शशांक इच निर्मलम् ॥२॥
नेत्रे सुविपुले सुधु पद्मपत्रनिभे शुभे
वाक्य ते चारुसर्योगि परपुष्टस्तोपमम् ॥ ३॥
एवं रुपमया नारी काचिदन्या महीतले ।
न दृष्टपूर्वा सुयोणि यारशी त्वमनिंदिते ॥४॥
लक्ष्मीः पद्मालया का त्वमय भूतिः सुमध्यम ।
दीः श्रीः कीर्तिरयो कान्तिरासां का त्वं घरानने ॥५॥
अतीय सूपिणी किं त्वमनंगांगविहारिणी।
अतीय माजसे सुभु प्रमेयेन्दोरनुत्तमा ॥६॥
अपि चेक्षणपश्माणां स्मितज्योत्स्नोपमं शुभम् ।
दिव्यांशुरश्मिभिर्वृत्तं दिव्यकान्तिमनारमं ॥ ७ ॥
निरीक्ष्य पत्रचन्द्रं ते लक्ष्म्यानुपमया युतम् ।
एन्स्नं जगति को नेह कामम्य पशगो भयेत् ॥ ८॥

·12 APPENDIX. [ Adhyāya 14 हारालङ्कारयोग्यौ तु स्तनौ चोभौ सुशोभनौ । सुजातौ सहितौ लक्ष्म्या पीनौ वृत्तौ निरन्तरौ ॥९॥ कुड्लाम्बुरुहाकारौ तव सुभ्र पयोधरौ। कामप्रतोदाविव मां तुदतश्चारुहासिनि ॥ १० ॥ वलीविभंगचतुरं स्तनभारविनामितम् । कराग्रसंमितं मध्यं तवेदं तनुमध्यमे ॥ १९॥ दृष्टैच चारुजघनं सरित्पुलिनसंनिभम् । कामव्याधिरसाध्यो मामायाकामति भामिनि ॥ १२॥ जज्वाल चाग्निमदनी दावाग्निरिव निर्दयः। त्वत्संगमाभिसंकल्पविवृद्धो मां दहत्ययम् ॥१३॥ आत्मदानप्रवर्पण संगमांभोधरेण च । शमयस्व घरारोहे ज्वलंतं मन्मथानलं ॥ १४ ॥ मञ्चित्तोन्मादनकरा मन्मथस्यशरोत्कराः । त्वत्संगमाशानिशितास्तीवा शशिनिभानने ॥१५॥ मां विदार्य हृदयमिदं निर्दयवेगिताः । प्रविश हसितापांगि प्रचंडाश्चंडदारुणाः॥१६॥ अत्युन्मादसमारंभाः प्रीत्युन्मादकरा मम । आत्मप्रदानसंभोगैर्मामुद्धर्तुमिहाहसि ॥ १७ ॥ चित्रमाल्यांवरधरा सर्वाभरणभूपिता । कामं प्रकामं सेव त्वं मया सह विलासिनि ॥ १८॥ नाहसीहासुयं वस्तुं सुखार्हा सुखवर्जिता। प्राप्नुह्यनुत्तमं सौख्यं मत्तस्त्वं मत्तगामिनि ॥ १९ ॥ स्वादून्यमृतकल्पानि पेयानि विविधानि च । पिवमाना मनोज्ञानि रममाणा यथासुखम् ॥२०॥ भोगोपचारान्विविधान्सौभाग्यं चाप्यनुत्तमम् । पानं पिव महाभागे भोगैश्वानुत्तमैः शुभैः ॥ २१ ॥ After V. 11 Edns and all MSS addi त्यजामिदारान्मम ये पुरातनाः । भवन्तु दास्यस्तव चारहासिनि ॥ A' adds on the margint- त्यस्यामि दारान् समयस्तवान्तिके। भवन्तु दास्यः सततं भजस्य माम् ॥ Idns A'BCEGIKLN continue : अहं च ते सुन्दरि दासयस्थितः । सदा भविध्ये यशगी घरानने ।

·BE omit 8b; DK omit 9b and add: Adhyāya 14] APPENDIN, 73 MI reads this as: अहं तवादेशकरो हि किङ्करः। स्थाने भव त्वं मम मण्डनं गृहे ॥ After Y. 15 Edns BODEGKMN add:- वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु सैरन्ध्रया कीचकः काममोहितः। जानन्नपि सुदुर्बुद्धिः परदाराभिमर्शने ॥ १॥ दोपान्यहून प्राणहरान् सर्वलोकविगर्हितान् । प्रोवाचेदं सुदुर्वृद्धिद्रौपदीमजितेन्द्रियः ॥ २॥ नाहस्येवं वरारोहे प्रत्याख्यातुं यरानने । मां मन्मथसमाविष्टं त्वत्कृते चारुहासिनि ॥ ३॥ प्रत्याख्याय च मां भीरु वशगं प्रियवादिनम् । नूनं त्वमसितापांगि पश्चात्तापं करिष्यसि ॥४॥ अहं हि सुभ्र राज्यस्य कृत्स्नस्यास्य सुमध्यमे । प्रभुर्यासयिता चैव वीर्ये चाप्रतिमः क्षितौ ॥५॥ पृथिव्यां मत्समो नास्ति कश्चिदन्यः पुमानिह । रूपयौवनसौभाग्यर्भोगेश्चानुत्तमैः शुभैः॥ ६॥ सर्वकामसमृद्धेषु भोगेष्वनुपमेप्विह । भोक्तव्येषु च कल्याण फस्माद्दास्ये रता हसि ॥ ७ ॥ मया दत्तमिदं राज्यं स्वामिन्यसि शुभानने । मजस्व मां वरारोहे भुंक्ष्य भोगाननुत्तमान् ॥ ८॥ पयमुक्ता तु सा साची कीचकेनाशुमं वचः। कचिकं प्रत्युवाचेदं गर्हयन्त्यस्य तद्वचः ॥९॥ Comits from 'बुदिः in 1h to °युद्धिः in 26. BE omit v 5. DK omit Ta, उवाच परममुद्धा सैरन्धौ फीचकं पचः। After Y. 18b1 Fansit MISS & S. cl.adel :- फुलस्था फूलमुत्तरं तमिच्छति मन्दात्मा । After Y. 20 Edas A'CG add :- ते प्रियां प्रार्थयतो न ते भुवि गत्या दिवं या शरणं भविप्पति। न यर्तते कीचक ते दशा शुभं या तेन संजीयनमधयेत सा ॥१॥ 10M.APP.

·. TA APPENDIX. [ Adhyāya 14 A2 reads:- निवर्ततां...चक चे दशा...भात् त्यज...प्यति जीवितमद्य सुप्रियम् । for b, and addst- पाप नवेसि प्रभव दुरात्मन् दुत्तबुद्धे किल कांचकाधम ॥ [SOUTHERN RECENSION.] 1 After V.2 ST adds: पश्चात्तु व्यादशे मासे वीर्योन्मत्तो महाबलः। तस्मिन्वर्षे गतप्राये प्रवासादागतस्तथा ॥ कीचको नाम मात्स्यस्य श्यालो नित्यं भृशं प्रियः । After Y. 3a SK adds: तां देवीं तोपयामास तथा चान्तःपुरस्त्रियः। तस्मिन्वर्षे गतप्राये फीचकस्तु महायलः॥ After V. 3 SG adds:- सारमेयो मन्त्रपूतं होमपार्श्वगतं हविः । After V.4 ST adds : स तां सैरधिवेपेण वसन्ती राजवेश्मनि । उपगम्यानवद्यांगी पाञ्चालीमिद्मब्रवीत् ॥ १॥ कासि त्वं चारुमौगि श्यामावेदि कृशोदरि। तवै घरूपं रूपं च भूषणैरपिवर्जितम् ॥ २॥ मन्ये त्वां देवलोकाच्च च्युतां तारां यदृच्छ अभूपितापि ज्वलने का त्वं सौदामिनी यथा रूपेण च वरारोहे नारीष्वप्रतिमा भुवि ॥ ३ | After V. 6 SG, ST, SA read Krcaka's speech as follows:- दासस्तवाहं पृथुताम्रलोचने । वशानुगो धारणखेलगामिनि ॥ कन्दर्पयाणामिहतोम्यनिन्दिते । खगो घसन्तेष्विव पुष्पमूर्छितः॥१॥ त्यमेवमाचारवती सुदर्शना। नान्यः स्त्रिया संपरिचर्तुमर्हसि ॥ ..

·Kalyayai14] APPENDIX. । कि राजवेश्मन्यसितायतेक्षणे । करोपि केशान्स्वयमेव भामिनि ॥२॥ अन्या हि नार्यस्तव कर्म कुर्युः। प्रतीतरूपा तव चारुनेत्रे॥ अधार्यमाणा विजनेव मंजरी। सुगात्रि किं जीर्यसि चारुहासिनि ॥ ३ . त्यजामि दारान्मम ये पुरातनाः । भवामि दासश्च वशानुगश्च ते ॥ सुगात्रि मां सुकृतेन ते शपे । यथा मम त्वं हृदये प्रतिष्ठिता ॥४॥ ममानुरूपा त्वमनिंद्यलोचने । स्वयं तदात्मानमिहानुचिन्तय ॥ प्रत्यक्षमेतत्तव चारुदर्शने । तथा वयस्तुल्यवपुर्हि चावयोः॥५॥ प्रभूतरत्नावसथं सुभाजनम् । परैर्हि चायैव ममोत्तमं गृहम् ॥ प्रासादमालाप्रविशालतोरणम् । कुबेरपर्जन्यनिवेशनोपमम् ॥ ६॥ प्रभूतशय्यासनपानभोजनम् । प्रविश्य तत्रैव सुखी चिरं यस ॥ यदस्ति तनावसथे मदर्पणम् । पसुप्रभावोपगतं ममान्तिके ॥७॥ ददामि तत्सर्वमधीरलोचने । त्वमस्य सर्वस्य सुगात्रि भाजनम् ।। देवं प्रपद्ये शरणं वृपध्वजम् । त्रिलोचनं दक्षमसप्रणाशनम् ॥ ८॥ हरं भवं स्थाणुमुमापति शियम् । त्ययाध मे सुभ्र ददातु संगमम् ॥ त्यया समागम्य तु चारलोचने । पहाननं द्वादशदीप्तलोचनम् ॥९॥ घरं घराई घरदं यरेश्यरम् । घरेण तुष्टो यरगात्रि तोपये ॥ तु राजा परसैन्ययारणः। श्यालः प्रियत्यान्मम चाय मेदिनीम् ॥१०॥ करिप्यत फाममय यथेटतो! रानीककर्णामधरो स्मितस्य थे। अर्य

·76
APPENDIX.
Adhyāya 14
--
अप्राप्य तु त्वामहमद्य शोभने ।
श्रियं समृद्धामित्र पापमाचरन् ॥ ११ ॥
बजेयमिन्द्रस्य निवेशनं शुभे।
त्वया चिसृष्टो ह्यपुनर्भवां गतिम् ॥
प्रियाणि दाराणि सुतान्कुलं धनम् ।
यशश्व कीर्तिहथवापि जीवितम् ॥ १२ ॥
त्यजामि सर्व सुकृतं च यत्कृतम् ।
प्रिये त्वदर्थ व जिजीविपाम्यहम् ॥१३॥
अवारयन्तं यत शोकमुद्भुतम्
समुद्रवेगोपममातुरं भृशम् ॥१४॥
भजस्व मामद्य शुभेन चेतसा ।
यथा न शुष्ये न पताम्यचेतनः ॥
यथा न गच्छेयमहं यमक्षयम् ।
तथा कुरुप्याद्य विशाललोचने ॥१५॥
अहं हि कान्ते त्वद्धीनजीवितः।
त्वया वियुक्तो न चिरं जिजीविषे ॥
After V.10
॥
-
SK adds:
का त्वं कस्यासि कल्याणि कुतो वा त्वं वरानने ।
प्राप्ता विराटनगरं तत्वमाचश्व शोभने ॥१॥
रुपमग्रथं तथा कान्तिः सौकुमार्यमनुत्तमम् ।
कान्त्या विभाति चक्र ते शशाइ इव निर्मलम् ॥ २
नेत्रे सुविपुले सुभ्र पद्मपत्रानिभे शुभे।
घाययं ते चारुसर्वानि परपुष्टरुतोपमम् ॥ ३॥
एवंरूपा मया नारी काचिदन्या महीतले ।
म दृष्टपूर्वा सुश्रोणि यादृशी त्यमनिन्दिते ॥ ४ ॥
लक्ष्मीः पद्मालया का त्वमथभूतिः समध्यमे ।
प्ही श्रीः कीर्तिरथो कान्तिरासां का त्वं वरानने ।।
अतीवरूपिणी किं त्वमनमागविहारिणी।
अतीव माजसे सुभ्र प्रभेवेन्दोरनुत्तमा ॥६॥
अपि चेक्षणपक्ष्माणां स्मितज्योत्लोपमं शुभम् ।
दिव्यांगुरश्मिभिर्वृत्तं दिव्यकान्तिमनोरमम् ॥७॥
निरीक्ष्य पत्कचन्द्रं ते लक्ष्म्याऽनुपमया युतम् ।
छत्ने जगति को नेह कामम्य पशगो भयेत् ॥ ८॥

·77
Adhyâya 14 )
APPENDIX.
हारालङ्कारयोग्यी तु स्तनी चौमी मुशोभनी।
मुजाती सहिती लक्ष्म्या पीनी वृत्ती निरन्तरी ॥९॥
कुनलाम्बुरहाकारा तय सुभ्र पयोधरी।
कामप्रनोदाविय मां तुदतश्चारुहासिनि ॥ १० ॥
बलीविमनचतुरं स्तनभारपिनामितम् ।
कराग्रसाम्मितं मध्यं तवेदं तनुमध्यमे ॥ ११ ॥
दृष्ट्य चारु जघनं सरित्पुलिनसनिमम् ।
कामव्याधिरसाध्यो मामप्याक्रामति भामिनि ॥ १२
जज्वाल चाग्निमदनो दावाग्निरिव निर्दयः।
स्वसट्नमामिसङ्कल्पविवृद्धो मां दहत्ययम् ॥ १३ ॥
थात्मदानप्रयण संगमामोधरण च ।
शमयस्व पपरोहे ज्वलन्तं मन्मथानलम् ॥१४॥
मच्चित्तोन्मादनकरा मन्मथस्य शरोत्कराः।
त्यत्सङ्गमाशानिशितास्तीवाः शशिनिभानने ॥
मह्यं विदार्य हृदयमिदं निर्दयवेगिताः॥१५॥
प्रविष्टा धसितापानि प्रचण्डाश्चण्इचारणाः।
अत्युन्मादसमारम्भाः प्रीत्युन्मादकरा मम ॥
आत्मप्रदानसंमोगर्मामुद्धर्तुमिहार्हसि ॥ १६ ॥
चित्रमाल्याम्बरधरा सर्वाभरणभूषिता ।
कामं प्रकामं सेव त्वं मया सह विलासिनि ॥१७॥
नाईसीहासुसं वस्तुं सुखार्दा सुसवर्जिता ।
प्राप्नुहानुत्तमं सौख्यं मत्तस्त्वं मत्तगामिनि ॥ १८॥
स्वादून्यमृतकल्पानि पेयानि विविधानि च ।
पिवमाना मनोशानि रममाणा यथा सुखम् ॥ १९ ॥
भोगोपचारान् विविधान सौभाग्यं चाप्यनुत्तमम् ।
पानं पिय महामागे भोगेश्चानुत्तमैः शुभैः ॥ २० ॥
After V.11
S. cl. adds:
त्यजामि दारान्मम ये पुरातनाः।
भवन्तु दास्यस्तव चारुहासिनि ।
SK alone adds to this:
अहं च ते सुंदरि दासयस्थितः।
सदा भविष्ये वशगो वसनने ॥
• SK, SG, SA Add:--
एवमुक्तानवद्यांगी कीचकेन दुरात्मना ।
द्रौपदी तमुवाचेदं सैरंध्रीयेपधारिणी ॥ १ ॥

·78
APPENDIX.
[ Adhyaya'14
After V 12
SG, ST, SA. add :--
एतेनैव च यत्नेन वित्तेन च मनोरमा।
स्वेष्टदारेषु मेधावी कुरुते यत्नमुत्तमम् ।
स्वदारनिरतो ह्याशु नरो भद्राणि पश्यति ॥ २॥
न चाधर्मेण लिप्येत न चाकीर्तिमवाप्नुयात् ।
स्वदारेऽमिरतिर्धर्मो मृतस्यापि न संशयः ॥ ३॥
स्वदारा एव मर्त्यस्य इहलोके परत्र च ।
प्रेतकार्याणि कुर्वन्ति निचापैस्तर्पयन्ति हि ॥ ४॥
तदक्षय्यं च धर्म्य च स्वर्यमाहुर्मनीषिणः ।
स्वजातिदारे ये पुत्रा जायंते कुलपूजिताः ॥५॥
ते क्षेत्रजाच पित्र्याश्च श्रूयंते कुलवर्धनाः ।
तस्मात्स्वदारनिरता भवंति पुरुषाः शुभाः ॥६॥
SG adds after v. 6:-परदाररतेः पुंसः सततिस्तस्य नश्यति । पतति शिया व्यं
पश्यात्मतत्यथ।
After V. 14a
ST adds:-
स्वजात्याचारकरणं धर्माचरणमेव च ।
After V, 15
SK adds:
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु सैरंध्रया कीचकः काममोहितः।
जानन्नपि सुदुघुद्धिः परदाराभिमर्शने ॥१॥
दोपान बडून प्राणहरान् सर्वलोकचिगर्हितान् ।
प्रोवाचेदं सुदुर्वृद्धिदोपदामजितन्द्रियः ॥ २ ॥
नाहस्येवं वरारोहे प्रत्याख्यातुं वरानने ।
मा मन्मथसमाविष्टं त्वत्कृते चारहासिनि ॥३॥
प्रत्याख्याय च मां भरि यशगं प्रियवादिनम् ।
नूनं त्वमसितापाणि पश्चात्तापं करिष्यसि ॥४॥
अहं हि सुभ्र राज्यस्य कृत्स्नस्थास्य सुमध्यमे
प्रभुर्वासयिता चैव वीर्ये चाप्रतिमः क्षिती ॥५॥
पृथिव्यां मत्समो नास्ति कश्चिदन्यः पुमानिह ।
रूपयायनसौभाग्यभौगम्यानुत्तमैः शुभैः॥६॥
सर्वकामसमृद्धेषु भोगपनुपमेयिह ।
भोक्तव्यपु च फल्याणि करमादास्ये रता शसि ॥ ७॥
मयादत्तमिदं राज्यं स्वामिन्यासि गुमानने ।
भजस्य मां पराग अॅश्य भोगानंनुत्तमान् ॥ ८॥

·Adhyaya 14] APPENDIX. 79 । :- एयमुफ्तातु सा साध्वी कीचकेनाशमं वचः। कीचकं प्रत्युवाचेदं गर्हयन्त्यस्य तद्वचः॥९॥ After V. 15 SG, ST, SA add:- स्पष्टं द्रष्टुं च वा सूत कामदग्धेन चेतसा! मां हि त्वमभिमन्वानः सूतपुत्र नशिप्यसि । आशु चायव नचिरात् सपुत्रपशुवान्धयः॥ After V.18 SA, SG, ST add:- पतिप्यस्यवशस्तूर्ण वृन्तात् तालफलं यथा ॥१॥ SA. continues:- कामवेगोद्धतांगेन स्पष्टुं दुष्टेन चेतसा! After V.17 SA, SG, ST add:- सीतार्थ हि दशग्रीवं सानुवन्धममर्पिणम् । रामा हत्या तु मुदितः तथा त्वां पतयो मम ॥ पतिप्यसि यथा मूर्खः पाताले क्रूरदर्शने ॥१॥ Vomitted in SG, ST. After Y. 18 SA, SG, ST add:- यो मामज्ञाय कामातः अवद्धानि प्रभापते । अशकस्तुपुमांच्छैलं न लघयितुमर्हति ॥१॥ दिशः प्रपन्नो गिरिगव्हराणि या गुहां प्रविष्टोतगतोपि या क्षितेः । जुम्हन् जपन् वा प्रपतन् गिरेस्तटे हुताशनादित्यगतिं गतोपि वा ॥२॥ भार्यावमंता पुरुपो महात्मनाम् न जातु मुच्येत कथं च नाहतः। मोघं तवेदं वचनं भविष्यति प्रतोदनं वा तुलया महागिरे॥३॥ दारामिमी पुरुयो महात्मनां गत्यापि देयान् शरणं न विन्दति । इमां मति कीचक मुश्च कामिनां मा नीनशो जीवितमात्मनः प्रियम् ॥४॥ हुताशसंप्रज्वलितं महावने निदायमध्यान्ह इवातुः स्वयम् । प्रवेष्टुकामोसि यधाय चात्मनः कुलस्य सर्वस्य विनाशनाय च ॥ ५॥ न देवगन्धर्वमहर्षि सन्निधौ न नागलोकेऽसुरराक्षसालये। इह स्थितां मामवमत्य चेतसा न जीवितायें शरणं त्वमाप्स्यसि ॥६॥ After v. 4 above, SG, ST add :- त्वंकालपाशं प्रतिमुच्य कंठे प्रवेष्टुमिच्छस्यथ दुष्प्रवेशम् ।

·80
APPENDIX.
[ Adhyāya 15
After V. 20
SK adds:-
तेषां प्रियां प्रार्थयतो न ते भुवि गत्वा दिवं वा शरणं भविष्यति ।
न वर्तते कीचक ते दृशा शुभ या तेन संजीवनमर्थयेत सा ॥१॥
.
ADHYAYA 15.
[ NORTHERN RECENSION.]
After V.2a
JISS. & Edns add:
येनोपायेन सैरन्ध्री भजेन्मां गजगामिनी।
After V.8a
Nadds:-
भक्ष्यांश्च विविधाकारायहूंश्चोच्चावचांस्तदा ।
[SOUTHERN RECENSION. !
After Y. 1a
S. cl. adds:
प्रविश्य राजभवनं भगिन्या अग्रतः स्थितः।
सोऽभिवीक्ष्य सुकेशान्तां सुदेष्णां भगिनी प्रियाम् ।।
स तु मुनयनालि कृत्वा भगिन्याश्चरणावुभौ ।
संमोहाभिहतस्तूर्ग वातोद्धृत इवार्णवः ।।
स प्रोवाच सुदुःसाहॊ भगिनी निःश्वसन मुहुः।
अव्यक्तमृदुना साना शुष्यता च पुनः पुनः॥
After V.2
S. cl. adde :
यदीयमनवद्यांगी न मामद्यापि फांक्षते।
चेतसाभिप्रसन्नेन गतोऽस्मि यमसादनं ॥ १ ॥
After V.4
S.cl addst--
( मुद्देश्णोवाच in SG)
शरणागतयं मुधोणी मया दत्ताभया च सा ।
शुभाचारा च भद्रं ते नैनां यातुमिहोसहे ॥१॥

·Adhysya 15] APPENDIX. 81 एपा हि शक्या नान्येन स्पष्टुं पापेन चेतसा। गन्धर्याः किल पञ्चेमां रक्षति रमयन्ति च ॥२॥ एवमेपा ममाचष्टे तथा प्रथमसंगमे। तथैव गजनासोरूः सत्यमाह ममान्तिके ॥३॥ ते हि कुद्धा महात्मानो नाशयेयुहि जीवितम् । राजा चैव समीक्ष्यैनां संमोहं गतवानिह ॥ ४॥ मया च सत्यवचनैरनुनीतो महीपतिः सोप्येनामनिशं दृष्ट्या मनसैवाभ्यनन्दत ॥५॥ भयान्धर्वमुख्यानां जीवितस्योपघातिनाम् । मनसापि ततस्त्वेनां न चिन्तयति पार्थिवः ॥६॥ ते हि कुद्धा महात्मानो गरुडानिलतेजसः। दहेयुरपि लोकांस्त्रीन्युगांतेप्विव भास्करः ॥७॥ सैरन्ध्रया होतदाख्यातं मम तेषां महद्वलम् । तव चाहमिदं गुह्यं मेहाद्वक्ष्यामि बन्धुवत् ॥ ८।' मा गमिप्यसि चै कृच्छां गतिं परमदुर्गमाम् । बलिनस्ते रुजं कुर्युः कुलस्य च धनस्य च ॥ ९॥ तस्मानास्यां मनः कर्तु यदि प्राणाः पियास्तव । न चिन्तयेथा मा गास्त्वं मत्प्रियं च यदीच्छसि ॥१०॥ वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा भगिनी कीचकोरवीत् । गन्धर्वाणां शतं वापि सहस्रमयुनानि या ॥ ११ ॥ अहमेको वधियामि गन्धर्यान् पंच किं पुनः । न च त्वमभिजानीपे स्त्रीणां गुह्यमनुत्तमम् ॥ १२ ॥ पुत्रं वा किल पौत्रं या भ्रातरं या मनस्विनम् । रहसीह नरं दृष्ट्या नानागन्धविभूपितम् ॥ १३ ॥ योनिरुत्स्विद्यते स्त्रीणां सतीनामपि च श्रुतम् । मां निरीक्ष्यानुलिप्तांगं सर्वाभरणभूषितम् ॥ १४ ॥ वशमेष्यति सैरन्ध्री मन्मथेनाभिपीडिता। सा त्वं दृष्टा ब्रूहि चैनां मम चेजीवितं प्रियम् ॥ १५॥ वैशंपायन उवाच । एवमुक्ता सुदेष्णा तु शोकेनाभिमपीडिता। अहो दुःखमहोच्छमहो पापमिति स्म ह ॥ १६ ॥ प्रारुदभृशदुःपार्ता विपाक तस्य धीश्य सा । पातालेपु पतत्येप विलपन घडवामुखे ॥ १७॥ 11M. App.

·182
APPENDIX.
† Adhyāya 15
त्वत्कृते विनशिष्यन्ति भ्रातरः सुहृदश्च मे ।
किंतु शक्यं मया कर्तुं यत्त्यमेवमभिप्लुतः ॥ १८ ॥
न च श्रेयोऽभिजानीपे काममेवानुवर्तसे।
ध्रुवं गतायुस्त्वं पाप यदेवं काममोहितः॥ १९ ॥
अकर्तव्ये हि मां पापे नियुनाटि नराधम ।
अपि चैतत्पुरा प्रोक्तं निपुणैर्मनुजोत्तमैः ॥२०॥
एकस्तु कुरुते पापं स्वजातिस्तेन हन्यते ॥
गतस्त्वं धर्मराजस्य विपयं नात्र संशयः॥२१॥
अदूषितमिदं सर्व स्वजनं घातयिष्यास ॥
एतत्तु मे दुःखतरं येनाहं भ्रातृसौहदात् ॥ २२ ॥
विदितार्था करिष्यामि तुष्टो भव कुलक्षये ॥
गच्छ शीघ्रमितस्त्वं हि स्वमेव भवनं शुभम् ॥ २३॥ .
After v.5a
S. dl. adds:
कृते चान्ने सुरायां च प्रेपयिष्यसि मे पुनः ।
After V. 6
S. cl. adds:-
सद्य कृतमिदं सर्व शेषमत्रानुचिंतय ।
सुदेष्णयैवमुक्तस्तु कीचकः कालचोदितः।
Atter v.8a
SG, SK addi-
भक्षांश्च विविधाकारान्यहंश्वोच्चावचांस्तदा।
After V.8.
S, cl. adds:-
त्वरावान्कालपाशेन कंठे बद्धः पशुर्यथा ॥
नावयुध्यत मूढात्मा मरणं समुपस्थितम् ॥१॥
आनीतायां सुरायां तु कृते चान्ने सुसंस्थते ॥
कीचकः पुनरागम्य सुदेष्णां वाक्यमब्रवीत् ॥२॥
मधुमांसं व बहुधा भक्ष्याश्च यहुधा कृताः।
सुदेणे ब्रूहि सैरन्धी यथा सा मे गृहं यफ्रेत् ॥ ३॥
फेनचित्त्वद्य कार्येण त्वर शीघ्रं मम प्रियम् ॥
महं हि शरणं देवं प्रतिपद्ये घृपम्पजम् ॥ ४॥
समागर्म मे सैरंध्रया मरणं या दिशेति थेn
वैशपायन उवाच।
सा तमाह विनिःश्वस्य प्रतिगच्छ स्वर्फ गृहम् ॥५॥

·Adhyāya 15 ] APPENDIX. एपाहमपि सैरंध्री सुरार्थ तूर्णमादिशे। एवमुक्तस्तु पापात्मा कीचकस्त्वरितः पुनः ॥६॥ स्वगृहं प्राविशत्तूर्ण सैरंध्री गतमानसः । कीचकं तु गतं ज्ञात्वा त्वरमाणं स्वकं गृहम् ॥ सैरंध्री तत आहृय सुदेष्णा वाक्यमग्रवीत् ॥७॥ After V. 10 S.cl adds:- वैशंपायन उवाच । सुदेष्णयैवमुक्ता सा निःश्वसंती नृपात्मज । अंग्रवीच्छोकसंतप्ता नाहं तत्र व्रजामि ॥ सूतपुत्रो हि मां भद्रे कामात्मा चाभिमन्यते ॥ After V. 13a S. d. adds :- तथा निवसमानायां यथाऽहं नान्यचारिणी। After Y. 14 S.cladds:- कथंनु चै तत्र गतां मर्पयेन्मामबांधवाम् । After V, 15 ST adds:- जानियात्त्वभि मा पापः सकाभोयमिहागतः। अन्यां प्रेपय कैकेयि संरक्षाहमिह त्वया ॥ After Y. 15 s.cl. adds:- कीचकस्यालयं देवि न यामि भयकंपिता। यद्यदन्यच्च मे कर्म करोमि च सुदुप्फरम् ॥ १॥ एकमुक्ता तु पांचल्या दैवयोगेन कैकयी। तां विराटस्य महिपी क्रुद्धा भूयोन्वशासत ॥२॥ कीचकं चैव गच्छ त्वं बलात्कारण चोदिता। नास्ति मेऽन्या त्वया तुल्या सा त्वं शीघ्रतरं बज ॥३॥ अवश्यं त्वेवं गंतव्यं किमर्थ मां विवक्षसि । शीघं गच्छ त्वरस्वति मत्प्रीतियशमाचर॥४॥ After V. 16a S.cl. adds:- उक्त्या चैनां यलाच्चैव विनियुज्य प्रभुत्वतः।

·84 APPENDIX. [ Ailliyājá 16 SGadds before this वैशंपायन उवाच । Before Y. 17 S. cl. adds: या सुजाता सुगन्धा च तामानय सुरामिति । After y.18 . SK, ST, SG, SA add :- यथाहं पाण्डुपुत्रेभ्यः पंचभ्यो नान्यगामिनी । तेन सत्येन मां दृष्ट्वा कीचको मा वशं नयेत् ॥ S.cl. adds (& herewith begins a ney Adhyāya in this अकीर्तयत सुश्रोणी धर्म शक्रं दिवाकरम् । मायतं चाश्विनौ देवौ कुबेरं वरुणं यमम् ॥ १॥ रुद्रमग्निं भगं विष्णुं स्कन्दं पूषणमेव च । सावित्रीसहितं चापि ब्रह्माणं पर्यकीर्तयत् ॥२। इत्येवं मृगशावाक्षी सुश्रोणी धर्मचारिणी ॥३ After V. 20 S d. adds:-- प्रतस्थे सा सुकेशान्ता त्वरमाणा पुनः पुनः । विलम्बमाना विवशा कीचकस्य निवेशनम् ॥ ADHYAYA 16. [ NORTHERN RECENSION.] After V. 2 Edns and all MSS add: आहरन्तु तव प्रेष्याः कौशिकान्यजिनानि च । After y.5 EdnsACGHL addım द्रौपयुवाच । यथैवाहं नाभिचरे कदाचित् । पतीन्मदादै मनसापि जातु ॥ तेनैव सत्येन घशीकृतं त्वाम् । द्रष्टास्मि पापं परिकृप्यमाणम् ॥१॥ After Y. 7b Fin' DN add:- चिक्षेप तं गाढममृप्यमाणा । प्रयेपमानातिरपा शुभांगी ॥

·Adhyiya 16] APPENDIX. 85. After y.13 Edas CDG addi धूमच्छाया हमजतां ने चोट्रितपश्मणी। सस्वेदा भ्रकुटी चोग्रा ललाट समवर्तत ।। हस्तेन ममृदे चैव ललाटं परवीरहा। भूयन्ध त्वरितः क्रुद्धः सहसोत्थातुमैच्छत ॥२॥ After V. 14 Fans Ladd:- तं मसमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम् । स तमावारयामास भीमसेनं युधिष्ठिरः ॥१॥ आलोकयसि किं वृक्षं सूद दागहतेन थे। यदि ते दारुमिः कृत्यं वहिवृक्षानिगृह्यताम् ॥२॥ adds:--- त्रिशंकीर्वादशांगस्य चतुर्विशतिपर्वणः । यखिपटिशतानस्य एकांशं न क्षमी कथं ॥१॥ Before V, 17 Aadds:- इदं बुवन्ती सा देवी राजनं च पशं नयेत् । Before Y. 18 Edns BCDGKLN add:- ये दयुर्न च याचेयुब्रह्मण्याः सत्यवादिनः । तेषां मां मानिनी भार्या सूतपुत्रः पदापर्धात् । After V, 23 Edna ABCDEG KLN add: मयापि शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणे ॥ Before y.30 Dadds:- सभ्या ऊना सत्यं कथय सैरंध्र अपराधं यथाश्रमम् । सरंध्री उवाच। मुदेष्णयादं मयार्थ प्रेषिता कीचकगृहे । मां तदा कामपामास माथि धर्मचारिणीम् ।।

·86 APPENDIX. [ Adhyāya 16. - Before Y. 32 Ends ABCDEGMN add:- न हीदृशी मनुष्येषु सुलभा वरवर्णिनी। नारी सर्वानवद्यांगी देवीं मन्यामहे वयम् ॥ After Y. 36 Edns ABCDEGKN add: व्यपनेष्यति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम् । Before V. 37 Edns and all MSS addi गच्छ गच्छति गंधर्वाः करिष्यति प्रियं तव । Before Y. 47 Edns and all MSS add- किं करोमि क्व गच्छामि कथं कार्य भवेन्मया । After V. 48 Edns and all MSS addi- भवनं भीमसेनस्य क्षिप्रमायतलोचना। After V, 48 Edog and all MSS add :- दुखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी । After V.49a Edns and all MSS add- सर्वश्वेतेच माहेयी बने जाता त्रिहायनी। Before Y.50 Edas and all MSS add :- सा लतेव महाशालं फुलं गोमतितीरजम् । After V. 50a Edns and all MISS add :- याहुभ्यां परिरभ्यैनं प्रायघियदनिन्दिता। Aftery.sta Edns and all ISS add- पणिव स्परसंपमा गान्धारस्वरमच्छिता!

·Adhyaya 161
APPENDIX
After Y. 51
AIDN add:-
परिसंस्पृश्य पाणिभ्यां सुप्तं प्रायोधयत् प्रियम् ।
श्रीरिवाग्रथा महोत्साहा सुप्तं कृष्णं महार्णधे ॥१॥
शामावदता शयने शयानमृपभेक्षणम् ।
सा शचीव सहस्त्राक्षं रुद्राणीव च शंकरम् ॥२॥
सावित्री चैव ब्रह्माणं गुहं पष्ठीव भामिनी ।
भीमं प्रावोधयत्कृष्णा लक्ष्मीर्दामोदरं यथा ॥ ३॥
देवगर्मसमाना सा प्रियं प्रियवचः प्रियाः।
*
*
*
एवमुक्त्वाथ तां शालां प्रविवेश मनस्विनी।
यस्यां भीमस्तथा शेते मृगराज इव श्वसन् ॥१॥
तस्या रूपेण सा शाला भीमस्य च महात्मनः।
संमूर्छितैय कौरव्य प्रजज्वाल घ तेजसा ॥२॥
Edns DKN add these two verses with v. 53 of the text preceding
these two, after v. 48 of the text. ABCEFGHLM add these two versos
after v. 63 of the text.
[ SOUTHERN RECENSION.]
Before Y.1
S. cl. adds:
लणं चोयाच पाक्यं स कीचकः काममूर्छितः।
After V. 1
s.c. adds:-
कुरुष्य च मयि प्रीतिं यश चोपायनयस्य माम् ।
Aftor Y. 2
ST adds:
आहरस्य च यस्राणि आधिकान्यजिनानि च ।
Alter V. 3A
S. d. adds
सर्यरत्नमयीं माला कुंटले च हिरण्मये ।
पासांसि चंदनं माल्यं धूपगुदां च यारणाम ॥१॥
प्रतिगृण्हीप भदं ते पिहर त्वं यथेच्छसि ।
मीत्या मे फुर पनाक्षि प्रसाई मियदमे ॥ २॥

·88 APPENDIX. t Adhyaya:16 - After V, 3 S. cl. adds: भजस्व मां विशालाक्षि भर्ता ते सदृशोऽस्यहम् । उपसर्प वरारोहे मेस्पर्कप्रभा यथा ॥१॥ वैशंपायन उवाच । स मूढः कीचकस्तत्र प्राप्तां राजीवलोचनाम् । अन्नवीत् द्रौपदी दृष्ट्या दुरात्मा हात्मसंमतः ॥२॥ कीचकेनैवमुक्ता सा द्रौपदी वरवर्णिनी। अचवीत्तमनाचारं नेशं वर्णमहोस ॥३॥ नाहं शक्या त्वया स्पष्टुं श्वपचेनेव ब्राह्मणी । गंतुमिच्छसि दुर्बुद्धे गति दुर्गतरान्तराम् ॥ ४॥ यत्र गच्छंति बहवः परदाराभिमर्शकाः। नरासंभिन्नमर्यादाः कीटवच्चाशुभाश्रयाः॥५॥ After V S.cl. adds:- दीयतां मे सुरा शीघ्रं सूतपुत्र बजाम्यहम् । Alter V, 5 S. cl. adds :- किं त्वं यास्यसि कल्याणि मदर्थे त्वमिहागता। After V. 9 S.cladds:- ब्राह्मणानां च वृद्धाना क्षत्रियाणां च पश्यतां । तस्याः पादाभितप्ताया मुखाधिरमारुवत् ।। After V. 11 S. cl. adds: तां दृष्ट्वा तत्र ते सभ्या हाहाभूताः समंततः । न युकं सूतपुत्रेति कीचकेति च तेऽवदन् । किमियं वध्यते याला कृपणा चाप्ययांधवा। After V. 12 S. cl. adds तां दृष्ट्या भीमसेनस्य क्रोधादानमवर्तत ॥ धूमोच्छ्यासः समभवत्रे चोगितपस्मणी । सस्येदा सुकुटी चोग्रा ललाटे समवर्तत ।

·Adhylya 16) APPENDIX. 89 भूयः संचरितः क्रुद्धः सहसोत्याय चासनात् । निरक्षत द्रुमं दीर्घ राजानं चाप्यवेक्षत ॥ वधमाकांक्षमाणं तं कीचकस्य दुरात्मनः । आकारेणैव भीमं स प्रत्यपेधाधिष्ठिरः॥५॥ तस्य राजा शनैः संज्ञां कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। चकार भीमसेनस्य रोपाविष्टस्य धीमतः॥६॥ प्रत्याख्यानं तदा चाह कंको नाम युधिष्ठिरः। सूद मा साहसं कार्षीः फलितोऽयं वनस्पतिः॥७॥ नात्र शुप्फाणि काष्ठानि सन्ति यानि च कानि च । यदि ते दारुकृत्यं स्यानिष्कम्य नगराद्वहिः ॥ ८॥ समूलं शातयेवृक्षं श्रमस्ते न भविष्यति । यस्य चास्य वृक्षस्य शीतच्छायां समाश्रयेत् ॥९॥ न तस्य पर्णे द्रुघेत पूर्ववृत्तमनुस्मरन् । न क्रोधकालसमयः सूद मा चापलं कृथाः॥ अपूर्णोऽयं द्विपक्षी नो नेदं बलवतां यहु ॥ १० ॥ After Y. 14 S.cladds:- भीमसेनस्तु तद्वाक्यं श्रुत्या परपुरअयः॥ सहसोत्पतितं क्रोधं न्ययच्छतिमान्यलात् ॥१॥ गितहः स तु भ्रातृस्तूप्णीमासीत् वृकोदरः। भीमस्य च समारंभं दृष्ट्या राशोऽस्य चेष्टितम् ॥ २॥ द्रौपदी चाधिक क्रोधात्यारुदत्सा पुनः पुनः॥ कीचफेनानुगमनाकृष्णा ताम्रायतेक्षणा ॥ ३ ॥ SG, ST, SA add:-वैशंपायन उवाच । before this. After Ziqº Y. 16 $. d. adds: मजारक्षणशीलानां राशांघमिततेजसाम् । कार्यानुपालनं नित्यं धर्म सत्यै च तिनताम् ॥ १॥ स्थमजायां प्रजायां च विशेष नाधिगच्छताम् । प्रियेप्यपि च यध्येपु समत्वं ये समाश्रिताः॥२॥ बियादेषु प्रत्तेषु सम कार्यानुदर्शिना। यता घमासनस्थन जिती लोकायुमायपि ॥३॥ राजन् धर्मामनस्थो दि रक्षमा त्यमनागसम् ॥ ४॥ भाई स्यनपराभ्यन्ती कोयन दुरारमना । पश्यतस्ले महाराज एता पादन दासियत् ॥५॥ 12M.APP

·30'
APPENDIX.
[ Aabyāya 16
त्वत्समक्षं नृपश्रेष्ठ निष्पिष्टा वसुधातले ।
अनागसं कृपाही मां स्त्रियं त्वं परिपालय ॥६॥
रक्ष मां कीचकाझीतां धर्म रक्ष नरेश्वर ।
मत्स्याधिप प्रजा रक्ष पिता पुत्रानिवौरसान् ॥ ७॥
यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्मा कुरुते नृपः ।
चिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः॥ ८॥
मत्स्यानां कुलजस्त्वं हि तेषां सत्यं परायणम् ।
त्वं किलैवंविधो जातः कुले धर्मपरायणे ॥९॥
अतस्त्वाहममिक्रंदे शरणार्थ नराधिप ।
त्राहि मामद्य राजेन्द्र कीचकात्पापपूरुषात् ॥ १०॥
अनाथामिह मां ज्ञात्वा कीचकः पुरुषाधमः।
प्रहरत्येव नचिात्मा न तु धर्ममवेक्षते ॥ ११ ॥
अकार्याणामनारंभात्कार्याणामनुपालनात् ।
प्रजासु ये सुवृत्तास्ते स्वर्गमायान्ति भूमिपाः ॥ १२ ॥
कार्याकार्यविशेषज्ञाः कामकारेण पार्थिवाः ।
प्रजासु किल्विषं कृत्वा नरकं यान्त्यधोमुखाः॥१३॥
नैव यशेर्न वा दानैर्न गुरोरुपसेवनात् ।
प्रामुवंति तथा धर्म यथा कार्यानुपालनात् ॥ १४ ॥
अपि चेदं पुरा ब्रह्मा प्रोवाचेन्द्राय पृच्छते ।
द्वंद्व कार्यमकार्य च लोके चासीत्परं यथा ॥१५॥
धर्माधर्मो पुनर्द्वन्द्वं विनियुक्तमथापि वा ।
कियाणामक्रियाणां च प्रापणे पुण्यपापयोः॥१६॥
प्रजायां सृज्यमानायां पुरा होतदुदाहृतम् ।
एतद्वो मानुपाः सम्यकार्य द्वंद्वनयं भुवि ॥ १७ ॥
अस्मिन्सुनीते दुनीते लभते कर्म फलम् ॥
कल्याणकारी कल्याणं पापकारी च पापकम् ॥१८॥
तेन गच्छति संसर्ग स्वर्गाय नरकाय वा।
सकृतं दुष्कृतं चापि कृत्वा मोहेन मानवः ॥
पश्चात्तापेन तप्येत स्वबुध्या मरणं गतः॥ १९ ॥
एवमुक्त्या परं वाक्यं विससर्ज शतक्रतुम् ।
शक्रोप्यापृच्छय ब्रह्माणं देवराज्यमपालयत् ॥ २० ॥
यथोक्तं देवराजेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना।
तथा त्वमपि राजेन्द्र कार्याकार्ये स्थिरो भव ॥ २१ ॥

·.91
Adhyiya 16]
APPENDIX.
[End of Adh. in S. cl. ]
वैशंपायन उवाच ।
एवं विलपमानायां पाश्चाल्यां मत्स्यपुंगवः ।
अशक्तः कीचकं तत्र शासितुं बलदर्पितम् ।
विराटराजः सूतं तु सान्त्वे व न्यवारयत् ॥ २२ ॥
कीचकं मत्स्थराजेन कृतागसमनिंदिता ।
नापराधानुरूपेण दण्डेन प्रतिपादितम् ॥ २३ ॥
पाञ्चालराजस्य सुता दृशा सुरसुनोपमा ।
धर्मना व्यवहाराणां कीचके कृतकिल्पेि ॥
पुनः प्रोवाच राजानं स्मरन्ती धर्ममुत्तमम् ।। २४ ॥
संप्रेक्ष्य च वरारोहा सास्तत्र सभासदः।
राजानुर्वतनपरान्कीचकं च कृतागसम् ॥
विराटं चाह पाञ्चाली दुःपेनाविष्टचेतना ॥ २५ ॥
...
न धर्म कीचको वेति राजभृत्यास्तथैव च।
द्रौपदीयुवाच ।
SG, ST add:
(इतःप्रमाणान्तरिते पष्टे जनपदान्तरे।
गंधर्वाः पतयोमह्यं कार्यकालानुकांक्षिणः॥)
न राजा विनयं ब्रूते अमात्याच न जानते ॥ २६ ॥
नोपालभे त्वां नृपते घिराटं नृपसंसदि।
नाहमेतेन युक्ता व हन्तुं मात्स्य तवान्तिके ॥ २७ ॥
सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकं धर्मलविनम् ।
(%3DV.26 of text.)
विराटनृपते पश्य मामनाथामनागसम् ॥ २८ ॥
न साम फलते दुष्टे दुष्टे दण्डः प्रयुज्यते ॥ २९ ॥
अदण्ड्यान्दण्डयन् राजा दण्डयांश्चयाप्यदण्टयन् ।
स राजा न भवेल्लोके राजशन्दस्य भाजनम् ॥ ३०॥
दीनान्धरपणाशक्तपंगुकुन्जजडादिफान् ।
अनाथवालवृद्धांश्च पुरुपान्या स्त्रियोऽपिया ।
दुष्टचोरामिभूतांध पालयेदवनीपतिः ॥ ३१ ॥
अनाथानां च नायः स्यादपितृणां पिता नृपः ।
माता भयेदमातृणामगुरुणां गुरुर्मरेत् ॥
अगानां गनी राजा नृणां राजा परायणम् ॥ ३२॥
विशेषतः परः परामृष्टां नरोत्तमः ।
स्त्रियं साधीमनायां च पालयेत्स्यमुनामिय ॥ ३३॥
स्यद्रवायसतिं राजनेतारकालपर्ययम् ॥
मधि विसुतायाध पश्य मां कीचकादताम् ॥ ३४॥

·92
APPENDIX.
Adhyâya 16
Before V. 18
s.dl. adds:--
ये दगुर्न च याचेयुर्ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
After V, 19a
S.cl. adds:-
महेष्वासा रणे शूरा गर्विता मानवत्पराः॥
omitted in ST.
After V, 20
SK adds:
येप नास्ति समः कश्चिद्वीर्ये सत्ये बले दमे।
तेषां मां दयितां भा--सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥१॥
येपांन सहशः कश्चिद्धनाद्यैर्भुवि मानवः ।
तेषां मां दयितां भार्या सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ २॥
तवाग्रतो विशेषेण प्रजानां च हितैषिणः।
पश्यतो निहता राजेस्तेनेह जगतीपते ॥३॥
After V. 23
S. cl. adds:—
मयापि शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणे ।
After V. 24
S. cl. adds:--
धर्मो विद्धो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठति।
न चेद्विशल्यः क्रियते सर्व विद्धाः सभासदः॥१॥
यत्र धर्मो धधर्मेन सत्यंयत्रानृतेनच ।
हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः॥२॥
वैशपायन उवाच।
तस्यास्तकृपणं श्रुत्वा सैरंध्रयाः परिदेवितम् ॥३॥
v. 3 omitted in SG. ST.
After V. 30
S.d. adds:-
केचित्कृष्णां प्रशंसंति केचिनिंदंति कचिकम् ।
केविग्निदंति राजानं फेचिदेवी च तां नमः ।।
After V, 31
Sc. adds:-
यस्या गात्र शुभं पीनं मुसं जयति पंकजम् ।
गतिसं स्मितं कुन्दं सपा नाहति पढधम् ॥१॥

·- • Adhyaya 16] APPENDIX. 3 द्वात्रिंशद्दशना यस्याः श्वेता मांसनियन्धनाः। स्निग्धाश्च मृदवः केशाः सैपा नार्हति पद्वधम् ॥२॥ पद्म चक्र ध्वजं शङ्ख प्रासादो मकरस्तथा । यस्याः पाणितले सन्ति सैपा नार्हति पद्धम् ॥ ३॥ आवर्ताः खलु चत्वारः सर्वे चैव प्रदाक्षेणाः । समं गात्रं शुभं स्निग्धं यस्या नार्हति पद्वधम् ॥ ४॥ अच्छिद्रहस्तपादा च अच्छिद्रदशना च या । कन्या कमलपत्राक्षी कथमहति पद्वधम् ॥५॥ सेयं लक्षणसंपन्ना पूर्णचन्द्रनिभानना। सुरूपिणी सुवदना नेयं योग्या पदा क्धम् ॥६॥ देवदेवीच सुभगा शक्रदेवीव शोभना । अप्सरा इव सारूप्यानेयं योग्या पदा वधम् ॥ ७ ॥ After V. 32a SK, ST add :- सा विनिःश्वस्य सुश्रोणी भूमायन्तर्मुखी स्थिता। तूप्णीमासीत्तदा दृष्ट्वा विवक्षन्तं युधिष्ठिरं ॥ :- ST continues:- तस्य दृष्ट्या द्विधा दृष्टेः विराटस्य व्यतिक्रमम् । After Y. 33a S.d. adds:- कृष्णां तत्र नृपाभ्याशे परिव्राजकरूपधृत् । After V.33 S.cl. adds:- राजा हायं धर्मशीलो विराटः परलोकभीः ।। यतस्त्वां न परिघाति सत्ये धर्मपथे स्थितः॥१॥ After Y. 35 3.cl. addst- थूयन्तां ते सुकेशान्ते मोक्षधर्माश्रयाः कथाः। यथा धर्म: फुलस्त्रीणां दृष्टो धर्मानुरोधनात् ॥१॥ नास्ति यशः स्त्रियाः फश्चिन्न श्राद्धं नाप्युपोपणम् । या त भरि गुथूपा सा स्वर्गायाभिजायते ॥२॥ पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुनस्तु स्याधिरे भाये न स्त्री म्यानंध्यमहति ॥३॥ SG adds:- गुपया हिश्यमानाः पतिलोकं जयंत्युन । भीर भर्तृमयात्पान्यो न कुभ्यन्ति कदाचन । .

·.94 APPENDIX. [ Adhyaya 16 बहुमिश्च परिक्लशैरवज्ञाताश्च शत्रुभिः । अनन्यभावाः शुद्धाश्च पुण्यलोकं जयंत्युत ॥४॥ न क्रोधकालं नियतं पश्यन्ति पतयस्तव । न क्रुद्धान्प्रतियायाद्वै पतीस्ते वृत्रहा अपि ॥ तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः कामरूपिणः॥५॥ यदि ते समयः कश्चित्कृतो ह्यायतलोचने । तं स्मरस्व क्षमाशीले क्षमा धर्मो हनुत्तमः॥६॥ क्षमा धर्मः क्षमा सत्यं क्षमा दानं क्षमा तपः । क्षमावतामयं लोकः परलोका क्षमावताम् ॥७॥ यंशिनो द्वादशाङ्गस्य चतुर्विंशतिपर्वणः । कत्रिपष्ठिशतारस्य मासोनस्याक्षमाभवेत् ॥ ८॥ ST adds: त्रिंशरूनो द्वादशीमा चतुर्विंशति पर्वणः । कस्त्रयशीतिशतारस्य सांगोनस्याक्षमो भवेत् ॥ ९॥ After V. 36 SK adds: - गच्छ सैरन्ध्र गंधर्वाः करिष्यति तव प्रियम् । व्यपनयंति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम् ॥ S.cl. adds:- इत्येवमुक्ते तिष्ठन्ती पुनरेवाह धर्मराट् । एवमुक्ता तु सा भर्ना समुद्रीश्याब्रवीदिदम् ॥१॥ सत्यमुक्तं त्वया विद्वशैलुपी विद्धि मां पुनः । शैलूपकस्य तस्याहं येषां ज्येष्ठोऽक्षकोविदः॥२॥. एवमुक्त्वा वरारोहा परिमृज्याननं शुभम् । केशान्धिमुक्तान्संयम्य रुधिरेण समुक्षितान् ॥ ३॥ पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गी गजराजवधूरिय। प्रतस्थे नागनासोरूर्भर्तुराक्षाय शासनम् ॥ ४॥ विमुका मृगशावाक्षी निरन्तरपयोधरा। प्रभा नक्षत्रराजस्य कालमेधैरियाता॥५॥ After v 5 ST adds शुशुभे यदनं तस्या सदित्योपरतं तथा । मेघजालविनिर्मुकं दियीय शशिमण्डलम् ॥ यस्यार्थे पाण्डवेयास्तु त्यजेयुरपिजीवितम् ॥ तां ते ना तया कृष्णां क्षमिणो धर्मचारिणः। समयं नातिवर्तन्ते लामिय महोदधिः॥६॥ *

·Adhyāya 16']
APPENDIX.
95
After V. 39.
S.cl. adds:-
सा प्रविश्य प्रवेपन्ती सुदेष्णाया निवेशनम् ।
रुदन्ती चारसाङ्गी तस्यास्तस्थावथाग्रतः ॥७॥
तामुवाच विराटस्य महिपी शाट्यमास्थिता।
किमिदं पद्मसंकाशं सुद्न्तोष्टाक्षिनासिकम् ॥ ८ ॥
रुदन्त्या अवमृष्टास्त्रापूर्णेन्दुसमवर्चसम् ।
बिम्बोष्टं कृष्णताराभ्यामत्यन्तरुचिरप्रमम् ।
नयनाभ्यामजिह्माभ्यां मुसं ते मुश्चते जलम् ॥९॥
कस्त्वाऽवधीद्वरारोह कस्माद्रोदिपि शोमन ।
को विप्रयुज्यते दारैः सपुत्रैः सहबान्धवैः॥१०॥
कस्याद्य राजा कुपितो यधमाशापयिष्यति।
हि किं ते प्रियं कर्म कं त्यजे घातयामि वा ॥ ११ ॥
वैशंपायन उवाच ।
तां निःश्वस्यात्रयीत्यप्णा जानन्ती नाम पृच्छसि ।
भ्रातुस्त्वं मामनुप्रेप्य किमेवं हि विकत्थसे ॥ १२ ॥
After this come our 41, 42a
भ्राता यधेप मे व्यक्तं योऽतीतो धर्मचारिणीम् ॥ १३ ॥
Then come our 420&v.43.
After Y. 43
,
S.cl. adds:-
मातः प्रयच्छ त्वरिता जीवच्ट्राद्धं त्वमद्य ।
सुहष्टं कुरु वचनं नासून्मन्ये धरिप्यति ।।
तेषां हि मम भर्तृणां पश्चानां धर्मचारिणाम् ।
एको दुर्धर्पणोऽत्यय यले चाप्रतिमो भुवि ॥ १५ ॥
निर्मनुप्यमिमं लोक पुर्यात्तुद्धा निशामिमाम् ।
न स संयुध्यते तायधर्वः कामरूपधृत् ॥ १६ ॥
नूनं शास्यति यापद्वै मर्मतत्पादनातनम् ।
तरक्षणात्कीचकः पापः सपुषनात्यांधवः ।
दिनशिप्यति दुष्टात्मा यथा दुयतकर्मरत् ॥ १७ ॥
मपि चैतत्पुरा प्रतिं निपुर्णमंनुसोत्तमः।
एफस्तु कुरते पाप कालपारायशं गतः।
नाचनात्मापराधंन बुलं तेन यिनश्यनि ॥ १८॥
यशपायन उवाच ।
सुदणामयमुफ्त्या तु सैरन्ध्री दुम्ममाहिता।
फोरफम्य पधापीय प्रतीक्षामुपागमत् ॥ १९॥
भभ्यचिंता न नारीभिमानिता घ मुदेप्पया।
माघ स्नातिन चाभानि न पांरपरिमाति ॥ २०॥

·96
APPENDIX.
[Adhyaya 16
रुधिरक्लिन्नवदना बभूव मृदितेक्षणा।
तां तथा शोकसंतप्तां दृष्ट्वा प्ररुदिता स्त्रियः॥
कीचकस्य वधं सर्वा मनोभिश्च शशंसिरे ॥२१॥
[s. cl. here begins a new Adh. ]
जनमेजय उवाच ।
अहो दुःखतरं प्राप्ता कीचकेन पदा हता।
पतिव्रता महाभागा द्रौपदी योपितां वरा ॥ २२ ॥
दुःशलां स्मारयन्ती स भर्तृणां भगिनी शुभाम् ।
नाशपत्मिन्धुराज सा बलात्कारेण वाहिता ॥ २३ ॥
किमर्थमिह संप्राप्ता कचिकेन दुरात्मना ।
नाशपत्तं महाभागा कृष्णा पादेन ताडिता ॥ २४ ॥
तेजोराशिरियं देवी धर्मज्ञा सत्यवादिनी ।
केशपाशे परामृष्टा
मर्पयन्ती ह्यशक्तवत् ॥
नैतत्कारणमल्पं हि श्रोतुकामोऽस्मि सत्तम ।
कृष्णायास्तु परिक्लेशान्मनो मे दूयते भृशम् ॥६॥
कस्य वंशे समुद्भूतः स च दुर्ललितो मुने ।
बलोन्मत्तः कथं चासीत्स्यालो मात्स्यस्य कीचकः ॥२७॥
दृष्ट्वापि तां प्रियां भायों सूतपुत्रेण ताडिताम् ।
नैव चुक्षुभिरे वीराः किमकुर्वन्त तं प्रति ॥ २८॥-
वैशंपायन उवाच ।
त्वदुक्तोऽयमनुप्रश्नः कुरूणां कीर्तिवर्धनः ।
पतत्सर्वं यथा वक्ष्ये विस्तरेणेह पार्थिव ॥ २९ ॥
ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जातः सूतो भयति पार्थिव ।
प्रातिलोम्येन जातानां स होको द्विज एव तु ॥३०॥
रथकारमितीमं हि क्रियायुक्तं द्विजन्मनाम् ।
क्षत्रियादवरो वैश्याद्विशिष्ट इति चक्षते ॥ ३१ ॥
सहसूतेन संबन्धः शतः पूर्वं नराधिपः ।
तेन तु प्रातिलोम्येन राजशब्दो न लभ्यते ॥ ३२॥
तेषां तु सूतविषयः सूतानां नामतः कृतः।
उपजीव्यं च यत्क्षेत्र राजन्सूतेन चै पुरा ।। ३३ ।।
सूतानामधिपो राजा केफयो नाम विश्रुतः।
राजकन्यासमुभूतः सारथ्येऽनुपमोऽभवत् ॥ ३४ ॥
पुमास्तम्य कुरश्रेष्ठ मालव्यां जसिरे तदा ।
कीचका इति विख्याताः शतं पवैध भारत ॥ ३५॥

·97 Adbyāya 16 ) APPIINDLX. तपामासाद्वलश्रेष्ठः कीचकः सर्वजित्प्रभो। अग्रजो वलसंमत्तस्तेनासीत्सूतपट्तम् ॥ ३६॥ मालन्या पव कौरव्य तन ह्यवरजाऽभवत् । [SA' reads:- द्वितीयायांत मालयां विनायवराजाभवत् ।] तस्या केकयराशस्तु सुदेष्णा दुहिताऽभवत् ॥ ३७ । [SA- adds:- तां सुदेणेति च प्राहुविराटमहिपी प्रियां।] तां विराटस्य मात्स्यस्य केकयः प्रददा मुढा। सुरथायां मृतायां तु कौसल्यां श्वेतमातरि ॥ ३८ ॥ श्वेते विनष्टे शझे च गते मातुलबग्मनि । मुदेष्णां महिपी लन्ध्या राजा दुःपमपानुदत् ॥ ३९ | उत्तरं चोत्तरां चैव विराटात्पृथिवीपते । सुदेष्णा सुपुत्र देवी फैकेयी कुलवृद्धये ॥ ४० ॥ मातृपस्सुतां राजन्कीचकस्तामनिन्दिताम् । सदा परिचरत्प्रीत्या विराटे न्यवसत्सुसी ॥ ११ ॥ भ्रातरश्चास्य विकान्ता सर्वे च तमनुव्रताः। विराटस्यैव संहा बलं को त्नवर्धयन् ॥ ४२ ॥ फालेया नाम ते दैत्याःप्रायशो भुवि विश्रुताः। जधिरे कीचका राजन्वाणो ज्यष्टस्तथाऽभवत् ॥ ४३॥ स हि मारसंपन्नो बलवान्मीमविक्रमः । कीचको नष्टमर्यादो बभूव भयदो नृणाम् ॥ ४४ ॥ तं प्राप्य वलसंमत्तं विराटः पृथिवीपतिः । जिगाय सर्वांश्च रिपून्यथेन्द्रो दानपान्पुरा ॥ १५॥ मेखलांच निगौश दशाश्चि कशेरुकान् । मालयांश्चैय यानामिलिन्दान्काशिकोसलान् ॥ ४६॥ करदांश्च निपिदांश्च शिवान्मचुलकांस्तथा । पुलिन्दांश्च कलिगांश्च तहणान्परतणान् ॥४७॥ [SA addss मलादान निषधांश्चैव तुंडिरांच कोकणान् ।। अन्ये च यहयाः शूरा नानाजनपदेश्यराः। फीचकेन रणे भग्ना विद्रयति दिशो दश ॥२८॥ तमे पार्यसंपन्नं नागायुतसमं यले । विपटना सेनायाधार पतिमात्मनः ॥ ४२ ॥ यिराटनातररश दाशरयः समाः। ने नानग्रयन्त वाचकान्यलगत्तरान् ॥ ५॥ 13 MAP ·98.. APPENDIX.. t'Adhyāya 16 एवंविधंबलो भीमः कांचकस्ते च तद्विधा । राज्ञः स्याला महात्मानो विराटस्य हितैषिणः ॥५१ एतत्ते कथितं सर्व कीचकस्य पराक्रमम् । द्रौपदी नं शशापैन यस्मात्तद्गदतः शृणु॥५२॥ रक्षन्ति हि तप क्रोधादृपयो न शपन्ति च । जानन्ती तद्यथा तत्वं द्रौपदी न शशापतम् ॥५३॥ क्षमा धर्मक्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा तपः। क्षमा सत्यं क्षमा शीलं क्षमा सर्वमिति श्रुतिः॥५४। क्षमायतामयं.लोका परश्चैव क्षमावताम् । एतत्सर्व विजानन्ती सा क्षमामन्बपंद्यत ॥५५॥. भर्तृणां मतमाशाय क्षमिणां धर्मचारिणों । नाशप विशालाक्षी सती शक्ताऽपि.भारत ॥ ५६ । पांडवाश्चापि ते सर्वे दौपदी प्रेक्ष्य दुःखिताम्। : क्रोधाग्निनाऽप्यदान्त तदा लज्जाव्यपेक्षया ॥:५७ ॥ अथ भीमो महावाहुः सूदयिष्यंस्तुं कंचिकम् । पारितो धर्मपुत्रेण घेलयेव महोदधिः ॥५८ ॥ संधार्य मनसा रोपं दिवारानं विनिश्वसन् । : महानसे तदा कुच्छात्सुम्याप रजनी च ताम् ॥ ५९॥ After V. 46 's..cl. adds :- किं करोमि क गच्छामि कथं कार्य भवेन्मम । After V. 48 $. cl. adds:-- दुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी । SG, ST, SA add:- उपातिष्ठत पाञ्चाली भीम कौरख्यमच्युतम् । महर्षभं यथा सुप्तमर्थिनी वननिहरे ॥१॥ .U in SK also.. After y. 492 S d. adds: सर्वश्तेव माहेयी वने वृद्धा त्रिहायणी । Atter.Y.49 • SK, SG, SA add:-- मुजातं गोमतीतीरे सालं पलीय पुष्पिता । ST reads for this :- सा लतेय महासालं व्यलग गृहति या (ती!)रजी : '.

·99.
Adhyaya 171
: APPENDIX.
s. c. addit.
परिस्पृश्य च पाणिभ्यां पतिं सुप्तमवोधयत् ।
''श्रीरिवान्या महोत्साहं सुप्तं विष्णुमिवार्णवे ॥ १ ॥
क्षौमावदाते शंयने शयानं वृपमेक्षणम् ।
यथा शची देवराज रुद्राणी शंकरं यथा ॥२॥
ब्रह्माणमिव सावित्री देवसेना'गुहं यथा।
दिशा गजसमाकारं गजं गंजयथरिव ॥३॥
भीमं प्रायोधयत्कान्ता लक्ष्मीर्दामोदरं यथा ॥ ४॥
After Y.51a
ST adds:-
वीणेव मधुरालापा स्वरं गांधारमाश्रिता ।
After V. 53
S. dl. adds:
'वैशंपायन उवाच ।
सुखसुप्तश्च तं शब्दं निशम्य स वृकोदरः।
संवेदितः कुरुश्रेष्टस्तोत्ररिव महागजः ॥ १ ॥
1. After y.54
S.cl adds:
उपवेश्य च दुर्धर्षः पाञ्चालकुलवर्धनीम् । .
After V, 562
8. ch adds:-
प्रकाश यदि वा गुह्यं सर्वमाख्यातुमर्हसि ।
'After Y.57a
S. ci adds:-
यद्यप्यसुफर फर्म कृतमित्ययधारय ।
ADHYAYA 17.
[XORTIERS RECENSIOX.)
After Y. 2
Hadds:-
पिंटा दास्तिनपुरे समायां राजसंसदि ।
दुशासनेन केशान्ते पपमृष्टा रसस्यला ॥३॥
क्षत्रियभीमकायदंश दुपांधनेन च ।
श्वभुराभ्यां च द्रोणेन.यिदुरेणं प धीमना ॥२॥

·100
APPENDIX
[Adhyāys 17
पितृभ्रातृव्यमध्ये च पतिमध्ये च भारत ।
केशे गृह्य सभां नीता त्वयि जीवति पाण्डवे ॥३
विप्रमुक्ता ततश्चाहं हृतराज्यानं गता।
साहं वने दुर्वसति वसंती चावकर्शिता ॥ ४॥
जटासुरपरिक्लेशस्तत्रापि च महद्भयम् ॥५॥
After V, 4
H adds
पद्यां पर्यचर चाहं देशान्विपयसस्थितान् ।
ततोऽहं द्वादश वर्ष कन्दमूलफलाशिनी ॥१॥
इदं पुरमनुप्राप्य सुदेष्णापरिचारिका ।
परस्त्रीमुपतिष्ठामि सत्यधर्मपथि स्थिता ॥२॥
गोशीर्षक पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् ।
नित्य पिपे विराटस्य त्वयि जीवति पाण्डव ॥३॥
साह यहूनि दुःखानि गणयामि न ते कृते ।
अहं चास्य विराटस्य राज्ञःश्यालेन पाण्डव ॥४॥
निपात्य गृह्य केशेषु सर्वलोकस्य पश्यतः॥५॥
After Y, 20
Ends ABCDEGKN add.
अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः ।
त्रिंशद्दांसीक एकैको यान्विभर्ति युधिष्ठिरः॥१॥
अप्रतिग्राहिणां चैव यतीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
दश चापि सहस्त्राणि सोयमास्ते नरेश्वरः॥२॥
आनृशंस्यमनुक्रोश सविभागस्तथैव च ।
यस्मिन्नैतानि सर्वाणि सोयमास्ते नरेश्वरः॥३॥
After V 26
Idos A?BEGKN add-
सदस्य समुपासीनं परस्य प्रियवादिनम् ।
दृष्टा युधिष्ठिरं कोपो वर्धते मामसंशयम् ॥
Lfor v.266
दृष्ट्या फस्य न दुःखं स्याद्धमात्मान युधिष्ठिरम् ॥
[ SOUTHERN RECENSION }
Before y.1
3 cl adds
वैशपायन उवाच ।
सा लज्जमाना भीता च अधोमुसमुसी ततः।
नोवाच किंचिद्वचनं यापदृषितलोचना ॥१॥

·Adhyâya 17) APPENDIX. 101 अथाब्रवीद्भीमपराक्रमो यली। घृकोदरः पाण्डवमुख्यसंमतः ।। प्रबूहि किं ते करवाणि सुन्दरि। प्रियं प्रिये वारणमत्तगामिनि ॥२॥ After Y. 2 S. cl. adds : विष्टा हास्तिनपुरे सभायां राजसंसदि। दुशासनेन केशान्ते परामृष्टा रजस्वला ॥ १ ॥ क्षत्रियैस्तत्र कर्णादृष्टा दुर्योधनेन च । श्वशुराभ्यां च भीष्मेण विटुरेण च धीमता ॥२॥ द्रोणेन च महाबाहो कृपेण च परंतप । साऽहं यशुरयोर्मध्ये भ्रातृमध्ये च पांडव ॥३॥ केशे गृहीत्या च समां नीता जीवति ये त्वयि । विनमुक्ता ततश्चाहं बने राज्यानं गता ॥४॥ साऽहं बने दुर्घसतिं वसती त्यध्यकर्शिता। जटासुरपरिक्शात्प्राप्तापि सुमहद्भयम् ॥ ५॥ V. 46 omitted in SA, SG. v 5 omitted in SA. After V.4 S.cl adds.- पद्यां पर्यचरं चाहं देशान् विषमसंस्थितान् । दुर्गाल्छापदसंकीर्णास्त्वयि जीयति पाण्डये ॥१॥ ततोऽहं द्वादशे वर्षे वन्यमूलफलाशना। इदं पुरमनुप्राप्ता मुदेष्णापरिचारिका ॥२॥ परस्त्रियमुपातिप्टे सत्यधर्मपरायणा । गौशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् ॥ ३ ॥ नित्यं पिं विराटस्य त्ययि जीवति पाण्डव । माहं यहनि दुःसानि गणयामि न ते कृते ॥४॥ After Y6 . S.cl. adds:- द्रुपदम्य मुता चाहं धृष्टयुम्नस्य चानुजा। अग्निकुण्डात्समुमूता नोया जातु घराम्यहम् ॥ १॥ कीचकं चेन हन्याम्यं प्रीयां या जले निये। दिपमालोज्य पाम्यामि प्रवेश्याम्ययवाऽनलं ॥२॥ आत्मानं नाशयिष्यामि वृक्षमायध या पते । शस्त्रेणाई घ भेत्स्यामि किं फलं जीवितेन मे ॥३॥ 77।।

·102 APPENDIX [ Adhyays 17 . After V 9 S. d. adds:-- शरणं भव कौन्तेय मा स्म गच्छे युधिष्ठिरम् । निरुद्योगं निराम निर्वीर्यमरिमर्दन ॥१॥ मास्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम् । विजानामि तवामर्प बलं वीर्य त्र पांडव ॥२॥ ततोऽहं परिदेवामि चामतस्ते महावल । यथा यूथपतिमत्तः कुञ्जरः पाटिहायनः ॥ ३॥ भूमौ निपतितं बिल्वं पद्यामाकम्य पीडयेत् । तथैव च शिरस्तस्य निपात्य धरणीतले ॥४॥ वामेन पुरुषव्याघ्र मर्द पादेन पाण्डव । स चेदुद्यन्तमादित्य प्रातरत्थाय पश्यति ॥५॥' कीचकः शर्वरी व्युष्टां नाहं जीवितुमुत्सहे। शापितोऽसि मम प्राणैः सुकतेनार्जुनस्य च ॥६॥ युधिष्ठिरस्य पादाभ्यां यमयोर्जीवितेन च । कीचकस्य वधं नाद्य प्रतिजानासि भारत ॥७॥ After V 10 except SA,adas:-- येषां मुख्यतमो ज्यष्ठो भवेत्तु कुलपांसनः। भ्रातरं परमन्वीयुस्तेऽपि शालीनयुद्धयः॥१॥ After V. 12a SG adds: एकः पणो भवेत् द्यूते यहून्मासाम्परंतप । After Y 19 •s. cl. except SA, adds सहस्रं चालखिल्यानां सहस्त्रमुदवासिनाम् । सहस्रमश्मकुद्यानां सहस्र वायुभोजिनाम् ॥ १॥ सहस्र मुनिपत्नीनां सहस्र ब्रह्मचारिणाम् । सहस्र मौनशीलानां सहस्र गृहमेधिनाम् ॥२॥ हंसाः परमहंसाश्च योगिनश्च द्विजातयः। कुटीरका. परिवाजो ये चान्ये घनचारिणः ॥३॥ सविमकात्मकाश्चैव यहवधोघरेससः। चतुर्वेदविदो विप्रा. शिक्षामीमांसपारगाः ॥ ४ ॥ ऋमपाठाश्च ये विप्रा. सामाध्यायनिकाच ये॥५॥ ।

·Adhyāya 18 ) APPENDIX. 03 5 a omitted in SG. After y.27 ST adds: आनृशंस्यमनुक्रोशः संविभागस्तथैव च । यस्मिन्नेतानि नित्यानि सर्वाण्यासन्युधिष्टिरे अहमयो यः सदा दन्या धनान्यन्यांश्च सर्वः स राजा कृपणं भीम वृत्तमन्येषु लिप्सति । ADHYAYA 18. [ NORTHLRN RECLNSION. After V. 1 Edns ABCDEGKMN add.- सूपकारं विराटस्य बल्लवं त्वां विदुर्जनाः। प्रेप्यत्वं समनुप्राप्तं ततो दुःसतरं नु किम् ॥ D further adds.-सर्वेषां बलिना श्रेष्ठत्व च भाम महायर । After V. 5 Edns CDG add: तत उत्थाय कैकेयी सर्वास्ता प्रत्यभाषत । After Y. 6a . :- Dadds- एकांतार्पितभावेन यल्लवं चारुहासिनी ॥ and N adds:- तस्माच्छोचति भावेन दुम्करं चारहासिनी। युध्यमानं मृगैानून च समवृध्य तम् । सौहादागतत्रासाद्यस्मात्समनुशोचति ॥१॥ After V 11 I'dns BCDEFKN add:- त्यय्येवं निरयं मा भीमे भीमपराक्रमे। After Y. 12 N adds यस्य ज्यातलनिघोंपात्समकम्पत मेदिनी। सोच पायों विराटस्य कन्यानां नर्तको युया ॥ .

·| Aanyāya 18 - 104 APPENDIX. After v. AK add: एवंविधमिमं श्रुत्वा कुंत्याः शोको भविष्यति । Before V. 22 AIKM adds.-- आपतन्तं रणे दृष्टा शात्रया यान्ति संभ्रमम् । After Y. 25 DFKM add: - यः स्वराष्ट्रं समासाद्य सारिताग्रारिरस्त्रावित् । पर हर्षमुपातिएन स्वसैन्यमभिनंदयन् ॥१॥ After y.28a. Kadds.--- संदृश्यमं मनस्त्वासीदुःये परमके तदा । After V.31 Edns ABCDEGHKLN addi नविंदामि महावाहो सहदेवस्य दुष्कृतम् । यस्मिन्नेवंविधं दुःखं प्राप्नुयात्सत्यविक्रमः॥१ FM add, instead :-- युवानमृषभं राज्ञां सर्वशास्त्रविशारदम् । दृष्ट्वा गोपालवेपं तं भृशं मुहति मे मनः॥१॥ After Y. 34 FM add: - कथं मया विहीना हि वने दुःखं निवत्स्यति । After V. 41 F adds.- अपश्यमेव श्रीमंत विराटस्य पुरःसरम् । [ SOUTHERN RECENSION. ) Before V. 6 S.cl. adds:- तत उत्थाय कैकेयी सर्वास्ताः प्रत्यमापत । [ST ततः खियस्तु केकेय्या ] After Y. 10 ST adds:- तस्पा तथा प्रयन्त्यां तु भीताहमयवोधनात् । सतोकमनचं याचं शोकमाविश्य पाण्डय। अपस्मारोत्तम मासे देवि मामनुवर्तते ॥ - ·'Adhyaya 181 APPENDIX. 105 का वाहं वल्लवस्याङ्के को भवेद्वल्लयो मम । इत्यवोचमहं सर्वाः स्त्रियो राजनिवेशने । एपो हि नियमः प्राप्तो जीवत्येव वृकोदरे ॥ After V.11a S. cladds:- नोवाच किंचिद्वचनं संरम्भाद्रक्तलोचनः । शात्वा तु रुपितं भीमं द्रौपदी पुनरखवीत After Y. 12 * SK adds: आस्ते वेपप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारक After V. 16a S.cl. adds:- पण्ढरूपं वहन्तं तं गतिं नृत्तावलम्बनम् । कुर्वन्तमर्जुनं दृष्ट्वा न मे स्वास्थ्यं मनो बजे After V. Scl. adds:-. अजातशठं कौरव्यं मनं दुर्दूतदेविनम् ॥ १ पेन्द्रवारुणवायव्यब्रह्माग्नेयः सवैष्णवैः । अग्नीन्संतर्पयन्पार्थः सर्वशत्रुनिवर्हणः। दिव्यैरौरमेयात्मा सर्वांश्चैकरथोऽजयत् ।। कौरं वैष्णवं शैवमस्त्राण्यन्यानि भारत । दर्शयनत्रवीर्य च चासुदेवसहायवान् ॥ ३ दिव्यं गान्धर्वमस्त्रं च वायव्यमथ वैष्णवम् ग्रामं पाशुपतं चैव स्थूणाकर्णच दर्शयन् ॥ पौलोमान्कालकेयांश्च इन्द्रशन्महायलान् । निवातकवचैः सार्ध घोरानेकरथोऽजयत् । सोन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिय संवृतः॥ यो वै महातपः पुर्यन्महावलपराक्रमः । युद्धेन तोपयामास शंकरं शूलपाणिनम् ॥ ६ फन्यापुरगतं दृष्ट्वा गोप्टेप्विय महावृपम् । स्त्रीवेपविरुतं पार्थ कुन्तीं गच्छति मे मनः ।। . 3. omitted in ST, SA. y 5 omitted in ST, 7.7 here धर्म सत्वे च सत्ये च जीवलोके सुसंमतः। सोम्तःपुरे विराटम्य वसन् दुःखी करोति मा 14. App.

·106 APPENDIX. [ Adhyays 19 After V. 39. s.cl. adds:- राजकन्याश्च वेश्याश्च विशां दुहितरश्च याः। सर्वाः सारयुता नार्यो दामग्रन्थिवशं गताः॥ प्रेष्यकर्माणि तं दृष्ट्वा शोचामि विलपामि च ॥१॥ After V. 31 S.cl. adds:- न विन्दामि महाबाहो सहदेवस्य दुष्कृतम् । यस्मिन्नेवंविधं दुःखं प्राप्नुयात् सत्यविक्रमः॥ After V. 44 SK, SG add: एकभर्ता तु या नारी सा सुखेनैव वर्तते । पञ्च मे पतयः सन्ति मम दुःखमनन्तकम् ॥ ADHYAYA 19. [ NORTHERN RECENSION.] Before V.3 Edns and MSS add:- अनित्याः किल मानामर्थसिद्धिर्जयाजयौ। इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तृणामुदयं पुनः॥ b omitted in BE. After V.4 Aadds: पराभवनिमित्तानि तथैवाचरते नरः। After Y. 6 Edns CG add : कि मां न मतिजानीये भीमसेन मृतामिय ॥ After Y, 16 ND add: का प्रीतिजोषितेनाच ममानेन पृकोदर॥ Beforey.22 MISS & Mans addi रंग तु कौन्तेय ममासा नियोध सत् ।

·Adhyāya 20 ] APPENDIX. 101. After V.25 AFM add:- तदाग्रतो विराटस्य किंकरीव स्थिता ह्यहम् After V. 28 FMI add: इदं तु समुपालंभं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः । शृणुयाद्यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात्स जीवितम् ॥ धनंजयोपि सुश्रोणि यमौ चापि शुचिस्मिते । रुरोद शनकैः कृष्णा पुनवाश्यमभापत ॥ A adds the last line only. The vv. come here wrongly; see text 20.8,9a. [ SOUTHERN RECENSION. ] Before V. 3 S.cl. adds:- आनित्याः किल मानामर्थसिद्धिर्जयाजयो। इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तृणामुदयं पुनः ॥ Before Y. 22 S. d. adds:--- इदं दुःसं तु कौन्तेय ममासा निवोध तत् । After V. 29 S. d. adds : कचिकं चेन्न हन्यास्त्वं स्वात्मानं नाशयाम्यहम् । विपमालोच्य पास्यामि प्रवेश्याम्यथवाऽनलम् ॥ अभाग्याऽहमपुण्याऽहं नित्यदुःया च विक्षया । पापे निपतितायाश्च किं फलं जीवितेन मे ॥ इत्यस्मै दर्शयामास किणवद्धौ करावुभौ ॥ ADHYAYA 20. [ NORTIERN RECENSION. ] After Y.4a Edas BCDEGAKLN add :- ऐश्वर्यमदमत्तस्य क्रीडानिय महाद्विपः। After Y. 7 Fins & JSS arki:- माधम कुर सुणि कोपं जहि गुचिस्मिते ।

·108 APPENDIX. [ Adhyaya 20 After V, 14 Edns BCEG add:- युमत्सेनसुतं वीरं सत्यवन्तमनिन्दिता । सावित्र्यनुचचारैका यमलोकं मनस्विनी ॥ After V.27a. Edas BCDEGHKLN add अथ मां तत्र कैकेयी प्रेषयत्प्रणयेन तु । तेनैव देशिता पूर्व भ्रातृप्रियचिकीर्पया ॥१॥ सुरामानय कल्याण कीचकस्य निवेशनात् । सूतपुत्रस्तु मां दृष्ट्या महत्सांत्वमवर्तयत् ॥२॥ सांत्वे प्रतिहते ऋद्धः परामर्शमनाभवत् । विदित्वा तस्य संकल्पं कीचकस्य दुरात्मनः॥३॥ तथाहं राजशरणं जवेनैव प्रधाविता । संदर्शने तु मांराज्ञःसूतपुत्रः परामृशत् ॥४॥ पातयित्वा तु दुष्टात्मा पदाहं तेन ताडिता। प्रेक्षते स्म विराटस्तु कंकस्तु यहवो जनाः ॥५॥ रथिनः पीठमर्दाश्च हस्त्यारोहाश्च नैगमाः। उपालब्धो मया राजा कंकश्चापि पुनः पुनः॥६॥ ततो न पारितो राज्ञा न तस्याविनयः कृतः। योयं राज्ञो विराटस्य कीचको नाम सारथिः॥७॥ त्यक्तधर्मा नृशंसश्च नरस्त्रीसंमतः प्रियः। शूरोभिमानी पापात्मा सर्वार्थपु च मुग्धवान् ॥८॥ दारामी महाभाग लभतेर्थान्याहुनपि । आहरेदपि वित्तानि परेपां क्रोशतामपि ॥९॥ Domits v. 3. Homits the whole portion begining with v. After V. 39a Edns ABCDEGKLN add: माभ्यासयित्वा यादृशो भृशमाती सुमध्यमाम् । हेतुतत्वार्थसंयुक्तर्वचोभिर्दुपदात्मजाम् ॥ १॥ प्रमृज्य घदनं तस्याः पाणिनाश्रुसमाकुलम् । उयाच चैनां दुःपाती भीमः क्रोधसमन्वितः ॥२॥ [ 1XnBCDIGAN read Fig3 77871 &c our 39 bafter 2a fer AL read it as in test, so that these additional err. come a in ALL] ·Adhyāya 20 ) APPENDIX. 109 [ SOUTHERN RECENSION. ] S. cl. has for our. vv. 1-5:- वैशंपायन उवाच । आश्वासयंस्तां पाञ्चाली भीमसेन उवाच ह । शृणु भद्रे वरारोहे क्रोधात्तत्र तु चिन्तितम् ॥ १॥ त्यां वै सभागतां दृष्ट्वा मात्स्यानां कदनं महत् । कर्तुकामेन भद्रं ते वृक्षश्चावेक्षितो मया ॥२॥ then comes our y. 5a. तज्ज्ञात्वाऽयाङ्मुसस्तूप्णीमास्थितोस्मि महानसं ॥३॥ शृणुष्वान्यत्प्रतिज्ञातं यद्वदामीह भामिनि ॥४॥ then comes our v.1. तदद्य मां तु तपति यत्कृतं न मया पुरा । then come our v. 2a, 30, &bb. After Y. 4a ST.'addss- ऐश्वर्यमदमत्तस्य क्रीडनिय मदाद्विपः। After y.5 ST'adds: शृणप्यान्यत्प्रतिक्षातं यदामाह भामिनि । कीचकं थे न हन्यां चेद्रातृभिः सह दर्पितं । भ्रातृभिः सह संवासः कृष्णेनास्म भवेन्मम ।। After Y. 7b Scl: adds:- अपि चान्यद्वरारोहे स्मरिप्यास यचो मम । पुण्ये तीरे सरस्वत्या यत्प्रतिष्टाम संगताः॥ तवादमनयं कृष्णे साशाननुस्मरन् ॥ १॥ न चाहमनुगच्छेयं धर्मराज युधिष्ठिरम् । धनसयं च पाभालि माद्रिपुरी च मातरी। एरवंतां च मति एप्णे युधिष्ठिरमगम्यम् ॥२॥ पगपं यचनं शुन्या मम धर्मान्मजस्तदा । हीमान्याक्यमदीनार्य मुयम्राज्ञा गुधिष्ठिरः। सर्यानन्यनयमानामुनधान्यम्य पश्यनः ॥३॥ मा रोदी राशि लोकानां मांगमगुणान्पिना । रक्षितम्यं सहाम्माभिः मन्यममतिमं भुपि॥४॥ अनुतिंपु गास्मामु भनुनीता स्यमयमि।

·110 APPENDIX. [ Adhyāya 20 माधर्म कुरु सुश्रोणि कोपं जहि शुचिस्मिते ॥५॥ After V.9 S.cl. adds:- धर्म शृणुष्व पांचालि यत्ते वक्ष्यामि मानिनि । After V. 13a S.cl. adds:- रावणेन हृता सीता राक्षसीभिश्च तर्जिता। After V. 15a S. cl. adds: नलं राजानमेवाथ दमयन्ती घनान्तरे। अम्बगच्छत्पुरा कृष्णे तथा भर्तृस्त्वमन्वगाः । SK reads this before v. 15. After Y. 16 S. cl. adds: सत्येन ते शपे चाहं भविता नान्यथेति च । सर्वासां परमस्त्रीणां प्रामाण्यं कर्तुमर्हसि ॥१॥ सर्वेषां च नरेन्द्राणां मूर्ध्निस्थास्यसि भामिनि। भर्तृभक्त्या च वृत्तेन भोगानाप्स्यसि दुर्लभान् ॥ २॥ याता यांतु प्रतिज्ञायां महान्तं भोगमाप्नुयाः। गुरुभक्तिकृतं ज्ञात्वा राज्ञां मूर्ध्नि स्थिता भवेः ॥ ३॥ After V.17 S.cl. adds:- इदं तु दुःख कौतय ममासा निवोध तत्। योयं राशो विराटस्य सूतपुत्रस्तु कीचकः॥१॥ स्यालो नामप्रवादेन भोजरैगर्तदेशजः। त्यक्तधों नृशंसश्च सर्वार्थेषु च वल्लमः ॥२॥ नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मे भय शोभने। भविनीतः सुदुष्टात्मा मामनाथीत चिंतयन् ॥२॥ After y.33a ST adds — येपामरिन स्वपिति पष्टेपि विषये पसन् । तेषां मां मानिनी भायों सूतपुत्रः पदावधीत् ।।

·Adhyāya 21 ) APPENDIX. 111 After Y. ST adds:- कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं कूपे वा निपताम्यहम् । अथवा क्षुरिकां नीत्वा ग्रीचं स्यामि तवाग्रतः॥ वैशंपायन उवाच । After y.39 SK addsi आश्वासयित्वा यहुशो भृशमाता सुमध्यमाम् । हेतुतत्वार्यसंयुक्तैर्वचोभिर्दुपदात्मजाम् ॥ प्रमृज्य वदनं तस्याः पाणिनाऽश्रुसमाकुलम् । उवाच चैनां दुःपाती भीमः क्रोधसमन्वितः॥ ADHYAYA 21, E NORTHERN RECENSION.] Before V. N adds:-- निशीथे तत्र गच्छामि गन्धर्वास्तग्न जानते। Before y.6 A’ adds:- एवं सा भीर तन्वंगी आमंत्र्यनं महानसे । यधं तस्य परीप्संती आजगाम स्ववेश्मनि ॥१॥ After Y. 12a BL add: यदि त्वं सूत संयोगमिच्छस्यद्य मया सह । After Y, 18 Idn' A'BDEKN add:- ततः सा भीमसेनस्य तमर्य प्रत्यवेदयत् । Beforey.24 II adds:-- यथासि सत्यं मत्यत्वं न गतो न त लाययम् । प्रत्यकुप्यत्ततोकस्य कीनको पे भृशं तदा ॥१॥ Before Y.30 In DX add: पर कराम्यहं मई यथा रयं मीर मारसे।

·112
APPENDIX.
[Adhyaya1
After V 36a
Edns BCDEGKLN add-
अद्य ते सूदयिप्यामि कीचकं सहबान्धः।
After V. 38
AFM add:-
कांक्षमाणो वधं तस्य कीचकस्य दुरात्मनः ।
एतस्मिन्नंतरे सूतस्तदा चास्तंगते रवौ ॥१॥
(finst line omitted in A.)
-
After V. 39
MSS and Edns add:-
मन्यमानः स संकेतमागारं प्रविशच्च तत् ।
After V. 40a
MSS& Edns add:--
पूर्वागतं गतस्तत्र भीममप्रीतमजिसम् ।।
After y.42
N adds:
पतंग पावकं दीप्तं सिंह क्षुद्रपशुर्यथा ।
After V, 44
Edns ABCDEGHKLN add:
यत्तं धनरलाढ्यं दासीशतपरिच्छदम् ।
रूपलायण्ययुक्ताभिर्युवतीभिरलंकृतम् ॥१॥
गृहं चास्तम्परं सुभु क्रीडारतिविराजितम् ।
After V. 45
F adds
भीमसेन उवाच ।
पपंरूपसमायुक्तं मां कथं न प्रशंससि ।
Aftery.49
A? adds:
वैशपायन उवाच।
इत्युक्त्या...... भीमो मीमपराक्रमः।
सहसोत्पत्य कौन्तेयः प्रहम्य च नर... ॥१॥

·Adhysya 21] APPENDIX 113 तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य भीमस्य स महायलः । ......श्वसन क्रोधं तं तदा इदं वचनमब्रवीत् ॥२॥ ......त्यां महावीर गन्धर्वोसि न संशयः। अद्य त्यानिहिनिष्यामि सहायः सहयान्धवैः॥३॥ एवमुक्तस्तथा तेन कीचकेन दुरात्मना । तो द्वापि महावीर्यों सहसाभिनिपततुः ॥ ४॥ After V. 49a N. JISS & Edns add: स केशेषु परामृष्टो बलेन यलिनां वरः। Before V. 51 N. MISS and Edns add:--- कीचकांनां च मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च ॥ After V, 51 Dadds.--- वाहुभिः समसज्जेतामायसैः परिघेरिव । After Y. 52a Ends BCDEGALN add:-- नरादंष्ट्रामिरन्योन्यं प्रतः क्रोधविपोद्धतो। After Y. 52 Edas A'BCDEGKN add:- स्थिप्रतिशः स रणे पदान चलितः पदम् । After Y.69 AF add: गृहीत्या कीचकं भीमो विरराम महायल। A. Continues किंचिच्छेपा यदा यनिर्वभूव पुरुषर्षमः । Aftery.71a. Idns & MSS edd: आक्रम्य च कटीदेशे जानुना कीचकापमम् । aftor Y. 71 ADKadd:- तं विदन्तमानाय काधकं पानमनः । 15M. App.

·114
APPENDIX.
[ Adhyâya 21
After V. 72a
Dadds:-
जग्राह जयतां श्रेष्ठः केशेग्वेव पुनर्भृशम् ।
After V. 74
Edrs and MSS. add :-
इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीरस्तं कीचकं क्रोधसरागनेत्रः।
अत्रस्तवस्त्राभरणं स्फुरंतमुद्भांतनेत्रं व्यसुमुत्ससर्ज ॥१॥
After V. 75a
N adds:-
अभ्याहनन्महाराज पदाघातैश्च दारुणैः।
After Y. 78
Edns A'BCDEGKMN add:-
एवमुक्त्वा महाराज भीमो भीमपराक्रमः।
पादेन पीडयामास तस्य कायं दुरात्मनः ॥१॥
ततोऽग्निं तत्र प्रज्वाल्य दर्शयित्वा तु कीचकम् ।
पांचाली स तदा वीरः इदं वचनमब्रवीत् ॥२॥
मार्थयति सुकेशांते ये त्वां शीलगुणान्विताम् ।
एवं ते भीरु वध्यंते कीचकः शोभते यथा ॥३॥
तत् कृत्वा दुष्करं कर्म कृष्णायाः प्रियमुत्तमम् ॥४॥
Domits portion from wat in 3a to quod in b, and I reads 6 only
After V. 83
Edas ADGN add:---
पाणिपादविहीनं तु दृष्ट्वा च व्यथिताभवन् ।
निरीक्षति ततः सर्वे परं विस्मयमागताः॥
अमानुपं कृतं कर्म तत् मा विनिपातितम् ॥१॥
A' adds before this | नास्य पोवा न चरणो न पाणी न शिरस्तथा । इति स्म ते
निरक्षिते गंधर्वेण इन तदा । (our v.84)
After.y84
AFKLAI add!
इत हि रष्ट्वा निशि सन्यनाथं राशो विराटस्य पलाभिमुस्या।
कीलालमिभं पिशितस्य पिंहं ते मेनिरे दत्तमुखाधिदेम्याः॥१॥

·Adhyaya 21] APPENDIX. 1115 [ SOUTHERN RECENSION.J After V, 1 ST adds: मा भैपीगच्छ सैरन्ध्र कीचकं हमि सानुजम् । कीचकं न हन्यां चेत् भ्रातृभिः सह दर्पितम् ॥ भ्रातृमिः सह संवासः कृष्णे नास्म भवेन्मम । कोचकस्यास्य पादौ च मुखं हस्तौ च मस्तकम् । भक्त्वा सर्वाणि रोपेण गाने प्रावेशयाम्यहम् ॥ After V. 4 S. cl. adds: त्वदर्शनसमुत्थेन कामेनाकुलितेंद्रियम् । संकेतं सूतपुत्रस्य कारयस्व शुभानने ॥१॥ SG, SA omit a.- After V. 5 SK, ST add: तथा कुर्याश्च संकेतं सूतपुत्रस्य संवृतम् । आवयोः संगम भीरु यथा मयों न युध्यति ॥ कीचकस्यविनाशाय तथा कुर नृपात्मजे ॥१॥ ST omits a.- Alter V. 6 S. cl. adds:-- भीमेन च प्रतिकाते कीचकस्य वधे तदा । द्रौपदी च सुदणायाः प्रविवेश पुनगृहम् ॥१॥ After 1.9 ST adds: तथैव नियमे राजा न चैव प्रभविष्यति ॥१॥ यात्वियं प्रहतास्मामिः किं त्वं केनाभिरक्षिता ॥३॥ न मत्तस्त्वमं प्राप्तां पुनस्त्वां ताडयाम्यहम् ॥ ३॥ तय मेहं करिष्यामि गईणं चापि रक्षितम् ॥४॥ तय कार्य सानुनयात् साधयिप्यामि मामिनि ॥५॥ After Y. 10a S.cladds:- नहाहं त्यां ऋते भार चिरंजाचितुमुन्सहे।

·116
APPENDIX.
[Adhyaya 21
After V. 10b
ST adds :-
एवं नगरमहंतु त्वयि मे प्रियवादिनः।
दासीसहस्रमायांतु गोसहस्रं सखेटकम् ॥१॥
After V. 11
SK, ST ada:
सुदासानां सहस्रं च महिषाणां सहस्रकम् ।
अंतःपुरसहस्रं च हेमकूटसहस्रकम् ॥
तुभ्यं दास्यामि सर्वाणि राजार्हाण्यंबणि च ॥१॥
After V. 18a
S.cl. adds:-
अनुवोधादनः स्यादयशश्च महद्भवत् ॥ १॥
After V. 17
S, a, adds:
पकस्त्वं नर्तनागारं रात्रौ संकेतमावजी
तत्राहं भविता तुभ्यं वशगा नात्र संशयः॥१॥
कीचक उबाच।
तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु वक्ष्यसि ।
एकः सन्त्रर्तनागारमागमिष्यामि भामिनि ॥२॥
समागमार्थे सुधाोणे शपे च सुकृतेन मे।
यथा त्वां नावबुध्यति गंधर्वा वरवणिनि ॥३॥
सत्यं ते प्रतिजानामि गन्धर्वेभ्यो न ते भयम् ।
अलंकरिष्याम्यवाहं त्वत्समागमनाय वै ॥४॥
वासांसि च विचित्राणि मनोशानि तवापि च ।
द्रौपयुवाच ।
यथा मां न त्यजेथास्त्वं तथा रंस्य त्वया सह ॥५॥
तथा चेदप्यहं सूत दर्शयिष्यामि ते सुखम् ।
यभानुभूतं भवता जन्मप्रभृति कीचक ॥ ६॥
SA, SG, ST omit last four lines,
After Y, 25
S. cl. adds:-
कालेन नियतं यदाफामेन च पलात्रतः॥१॥

·Adhyāya'21)
APPENDIX.
After V, 29a
S. c. adds:-
बाहुवीर्यानुरूपं च दर्शयाद्य पराक्रमम् ॥ १॥
After V. 32
S. cl. adds :-
प्रसह्य निहनिष्यामि केशवः केशिनं यथा ॥१॥
AfterV 33a
S. cl. adds:
अहं मद्रे हनिप्यामि कीचकं मदनान्वितम् ॥१
यस्त्वां कामामिभूतात्मा दुर्लभामभिमन्यते॥२
अथ चेदवबुध्यति सूतपुत्रं मया हतम् ॥ ३॥
निर्मनुप्यं करिष्यामि मत्स्यानामिदमालयम् ॥४
मया हतांश्चेम्मात्स्यांस्तु धार्तराष्ट्रो वियुध्यति ॥५
After V. 34
S. cl. adds:--
नाहं शक्तोऽनुनयितुं कुंतीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।।
काममन्ये ह्युपासंतु विनीता धर्मचारिणः ॥ १॥
त्वां तु दुःखमिदं प्राप्तां नाहं शक्नोम्युपेक्षितुम् ।
निवृता भव पांचालि कीचकस्य यधात्पुनः ॥ २॥
द्रौपयुवाच ।
कीचकस्य धधं भीम यदि जानंति नागराः।
त्वया कृतं महाबाहो नाहं जीवितुमुत्सहे ॥३॥
Aftery.35
.
S.cl. adds:-
अनुबुद्ध हि कोतेयो धर्मराजो युधिष्ठिरः।
पुनर्यनं बजेद्धीमाननुजैः परिचारितः॥१॥
कब्ध धर्मपरं ज्येष्ठमतिवर्तेत भारत ।
भीम भीताऽस्मि संवोधात्साधु मा चापलं कृथाः॥
यथा न कश्चिज्जानीते सूतपुत्रं त्यया हतम् ।
तथा कुरुप्प कौरव्य यलवन्नरिमर्दन ॥
अदृश्यमानस्त्वं तस्य भिन्धि प्राणानारिन्दम ॥३॥

·(118 APPENDIX. [ Adhyays 21 After V. 37 S.cladds:-- मया यदुक्तं पाचालि धर्मराजसुतं प्रति । कोपाहते किमन्यत्तु नानुवर्तेत को नृपम् ॥१॥ एवमुक्त्वा महाबाहुस्तत्र पाण्डवनन्दनः। अर्धगने तदोत्थाय सत्ववान्भीमविक्रमः॥२॥ अवदातेन मृदुना पटेनाच्छादितस्तथा। द्रौपदी पृष्ठतः कृत्वा यत्रासीवर्तनालयः॥ ३ ॥ v. 1 omitted in SG, ST, & SA; and 26 3a omt in ST, SA 3b omt. in SA After V. 39 S d. adds: तां मन्यमानः संकेते सैरन्ध्रीं काममोहितः। After V. 40a s.cl. adds:- पूर्वागतं गतस्तत्र भीममप्रतिमौजसम् । After V. 44a S cl adds:-- .अहं रूपेण संपन्नः स्नातो गुरुविभूपितः। नित्यमेव प्रिया स्त्रीणां सौभाग्यात्प्रियदर्शनः ॥१॥ रूपस्य तन्मया प्राप्तं फलं कमललोचते ॥२॥ After V.46a Sci. adds: त्वयापीहरगुणा नारी रूपशीलसमन्विता। अदृष्टपूर्वा पश्य त्यां यतो जानासि सूतज ॥१॥ द्रक्ष्यास त्वं मुहर्तेन यथेयं स्त्री गुणान्विता । उपरंस्यसि कामाच्च शीघ्रं त्वं स्पष्टुमर्हसि ॥२॥ स्पर्श वेन्सि विदग्धस्त्वं कामधर्मविचक्षणः। स्त्रीणां प्रीतिकरो नान्यस्त्वत्समः पुरुपस्त्विह ॥ ३ ॥ ST addst-वाश.पुख्यो लोके पूर्वो न कश्यन before verse 3. SG. om .' Aftery.49a S. cl. adds स केशेषु परामृष्टो क्लेन यलिनां पर।

·Adhysya 21] APPENDIX. 119 After v.49 ST adds: इत्युक्त्वा तु गृहीत्वाथ केशेषु त्यस्य पांडवः । तलेन ताडयमास वायुतुल्यपराक्रमः॥ स तु केशे परामृष्टो वलेन पलिनां वरः। उवाच कीचको भीमन वेत्सि घलमात्मनः॥ मम शौर्य प्रतापं च नामकीर्तिमनुत्तमा । विद्रवंति जनाः सर्वे मामवेक्ष्य सुदुर्जयं ॥ सुरगंधर्वसिद्धाश्च यक्षकिन्नरचारिणाः । त्वमल्पवललोमार्तः किं नु जानासि बालक ॥ मर्तुकामस्त्वमद्यैव वधं प्राप्स्यसि मया । अथवा युद्धकामस्त्वं स्थिरो भव भयं जहि ॥ पचमुक्तस्तथा मीमः कीचकं प्रत्युवाच सः। अद्य त्वां निहनिप्यामि दुरात्मानं दुरासदं ॥ परस्त्रीगतचित्तं त्वां गतस्त्रीयलसंपदं । एवमुक्त्वा समासाद्य केशान् जग्राह पांडवः॥ तलेन ताडयामास तरसा भीमविक्रम । After V.49a S.cl. adds: - S. cl. गृहीत्वा कीचकं भीमो विरराज महायलः। गृहीत्वा ग्रासफामस्तु सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ After V, 50 except SG adds : कचिकानां च मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च । After V. 51 SK, ST add: शार्दुलाविय गर्जन्तौ ताभ्यनागारिवोद्यता । समयत्नी समझोधो पतिती भीमकीचको ॥१॥ गजाविय मदोन्मत्ती नदन्ती पतिती क्षिती। पमाविय पल्मीकं मृदन्ती समविक्रमी ॥२॥ After Y. 69 S. cl. adds.com पुनश्वातियलस्तत्र कीचको यलदर्पितः। प्यायच्छन्नैव दुर्धर्षः पांडयन तरसिना ॥१॥ मुष्टिना मीमसेनेन शिरम्यमिहतो भृशम् । कीचको वृत्तरतासो गतासुरपतमुवि ॥२॥ ST continuer-समाग्य य मदो वन स पृशोदरः ।

·120 APPENDIX. [ Adhyāya 21 After V, 77a S. cl. adds:-- तत्राग्निं स्वयमुज्वाल्य पाणिसंघर्पज बली After V. 78a SK adds: त्वयि कामुकमत्यन्तं पापिनं पारदारिकम् । After V, 78 SK adds: प्रार्थयन्ते सुकेशान्ते ये त्वां शीलसमन्विताम्। एवं स्वपन्ति ते भीरु शेतेऽयं कीचको यथा ॥ यस्त्वामभ्यहननद्रे पदा भूमौ निपात्य च । एकमुक्त्वा महावाहुर्गन्धर्वेण हतं तदा ॥ विज्ञापनार्थमन्येषां विरराम महाहवम् ।। First two lines are in SG, ST also. After Y. 79 S cl. adds:-- मात्वानुलेपनं कृत्वा च्यापूर्य च मनास्थम् । सुखोपविष्टः शयने भीमो भीमपराक्रमः। ततः कृष्णा यदा मेने गतं भीमं महानसम् ॥ After V. 82 SK, ST, SA add:- तस्यास्तं निहतं दृष्टा कीचकस्य सहोदराः। After V.83 SK, adds:-- पाणिपाणिशिरोहीनं दृष्ट्वा ते विस्मिताऽभवन् । After V.84 ST adds: ततस्ततः पृथक्पाणी पृथक्पादौ पृथड्मुखं । पृथग्नीया पृथद्गन्धं मांसापिंडमजायतां ॥ सुव्यवमिह जानीमो गंधर्वेण हतं त्विमं ॥ SKadds.-- अमानुपं कृतं कर्म तं हशा विनिपातितम् । निरीक्षते ततः स पर चिस्मयमागताः॥

·Adhyaya 221 APPENDIX. 121. ADHYAYA 22. [ NORTHERN RECENSION. ] After V.3 Ladds:- तत्रास्य यान्धवाः सर्वे सूतपुत्राः समागताः। After V. 17a MSS & Edus add :- ततः स व्यायतं कृत्वा वेपं विपरिवर्त्य च। After V.18 Edn ABCGEGKN add: स लवयित्वा प्राकारं निःसृत्य च पुरोत्तमात् । जवेन पतितो भीमः सूतानामग्रतस्तदा ॥१॥ चितासमीपं गत्वा स तत्रापश्यद्वनस्पतिम् । तालमा महास्कन्धमूर्धशुष्कं विशांपते ॥२॥ तं नागवदुपक्रम्य बाहुभ्यां परिभ्य च । स्कंधमारोपयामास दशव्यामं परंतपः॥३॥ Gomits v.1. After Y. 21 Edn? ADFGHKLMN addi- तमन्तकमियायान्तं गन्धर्व प्रेक्ष्य ते तदा। दिधक्षन्तस्तदा ज्येष्ठं भ्रातरं हुपकीचकाः॥ परस्परमथोचुस्ते विपादभयकम्पिताः॥१॥ Homitsc. Aftery.24 Edus ABCDGN add:- वृक्षेणैतेन राजेन्द्र प्रभअनसुतो यली । After Y.26 K adds:--- अन्येन त्वं पथा याहि सुदेणाया निवेशनम् । After Y. 27& AFHKLM add :- इत्युक्ता भीमसेनेन अश्या सा च तत्क्षणात् । मपासर्पद मां कश्चित् पश्येदित्यभिशङ्कया । After this A reads v.2s from the following Adh. गृहननापि कन्याणी etc. omitting the intervening portion. A onnits nabore 16M.App.

·122 APPENDIX. t Adhyāya 22 [ SOUTHERN RECENSION.] After V. 3& S.c.adds:- कीचकं बलसम्मत्तं दुर्धर्प येन केनचित् । गंधर्वेण हतं श्रुत्वा कीचकं पुरुषर्षभम् । After V. 5a S. cl. addslim हसत्रिव तदाऽमर्षानिर्दहनिव चक्षुषा । SA omits this line. After V.6 S.c. adds:- इयं हि दुष्टचरिता मम भ्रातुरमित्रिणी। यत्कृते मरणं प्राप्तो नेयं जीवितुमर्हति ॥१॥ सहेयं दह्यतां सूता आमम्य च जनाधिपम् । हतस्यापि हि गन्धर्वैः कीचकस्य प्रियं भवेत् ॥२॥ After V. 8 S, cl. adds finne ततस्ते समनुज्ञाताः सर्वे तत्रास्य वान्धवाः । रुरुष्टुः कीचकं दृष्ट्वा परिचार्याभितः स्थिताः॥१॥ आरोग्य कृष्णां सह कीचकेन । निवध्य केशेषु च पादयोश्च ॥ ते चापि सुता वचनैरवोच-। सुद्दिश्य चैनामभिधीक्ष्य कृष्णाम् ॥ २॥ यस्याः कृतेऽयं निहतो महात्मा । तस्माद्धि सा कीचकमार्गमेतु ।। अवार्यसत्वेन च कीचकेन । गतासुना सुंदरि स्वर्गलोकम् ॥ ३॥ सा तेन कृष्णा शयने नियद्धा यशस्विनी चैव मनस्विनीच। भनार्यसत्वेनमहार्यसत्वा गतासुना सा प्रसरोद कृष्णा ॥४॥ विलम्यमाना विवशा हि दुष्टै- स्तत्रैव पर्यकचरे शुभाङ्गी ॥५॥ ST adds before v. 11-- सतच तां समारोप्य नियन्याय सुमभ्यमाम् । मारुधम्य ते सधै रमशानाभिमुररास्तदा ।।

·Adhyaya 22] APPENDIX. 123 31romitted in ST. 4 b-omitted in SG, SA After Y.12 S.cl. adds:- येषां दुन्दुभिनिघोंपो ज्याघोपः श्रूयते महान् । ते मे याचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयंति माम् ॥ After V. 14 S. cl. adds: येपां वीर्यमतुल्यं तु शक्रस्येव वलं यशः। राजसिंहा इवाग्रयास्ते मां जानन्तु सुदुःसिताम् ॥ After V. 17a S. cl, adds:- ततः स व्यायतं वद्धवा वस्त्रं विपरिवेटच च । After V. 18 s.cl. adds:- स लड्यायित्वा प्राकारं निःसृत्य च पुरोत्तमात् । जवेनोत्पतितो भीमः सूतानामप्रतस्तदा ॥ १॥ चितासमीपं गत्वा स तत्रापश्यन्महायलः । तालमा महास्कन्धमूर्ध्वगुष्कं वनस्पतिम् ॥ २॥ तं नागवदुपक्रम्य वाहुभ्यां परिरभ्य च । वृक्षमुत्पाटयामास भीमो भीमपराक्रमः॥३॥ 1a omittd in SA. After V. 19 ST adds.--- सतं वृक्ष महोत्सधं सुस्कंधं वलीनं पली। स्कन्धमारोपयांच दशव्यामं परंतपः॥ तं प्रदीप्त्यांगमुद्यम्य ज्वलंतं सर्वतस्तदा ॥१॥ Aftery.21 S. d. adds:-- तमन्तकमिव उद्धं गन्धर्वभयाहिताः। दिधक्षन्तस्तथा ज्येष्टं नातरं चोपकीचकाः। परस्परमथोनुस्ते विषादमयमोहिताः॥१॥ Aftery.22a S, d. adds: प्रयुदाः सुमहामागा गंधर्याः सूर्यवसः।

·124
APPENDIX.
[ Adhigāja 22
After V. 24a,
SK adds.-
अथ भीमः समुत्पत्य द्रवतां पुरतोऽभवत् ।
ते तं दृष्ट्वा भयोद्विग्ना निश्चेष्टाः समवस्थिताः॥१॥
हना ताब्शतसंख्याकान्स वनी दानवानिव।
एकेनैव प्रहारेण दश सप्त च विंशतिम् ॥
अष्टादश च पश्चाशज्जघान स वृकोदरः ॥२॥
After V, 24
S.cl. adds:-
वृक्षेणैकेन राजेन्द्र प्रभंजनसुतो चली।
वायुवेगसमा श्रीमान् सर्वान्सूतानशेषतः॥
तानिहत्य महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः ॥१॥
a omitted in SG, ST, SA. ST further adds:-
प्रेतेन तेन संहत्या सूतपुत्रानशेषतः।
After V. 25
SK adds:
अश्रुपूर्णमुखी भीतामुद्धरन्स वृकोदरः ।
मा खिदस्त्वं याज्ञसेनि पातिव्रत्यव्रते स्थिता ॥
पातिव्रत्ये स्थिता नारी व्रतं रक्षेत्सदात्मनः॥१॥
पुरा स्त्री देवरातस्य पतिप्रीता शिरोमणिः ।
कदाचिद्भर्तृरूपेण रक्षसाऽपहृता सती ॥२॥
कस्यचित्सरसस्तीरे तां निवेश्य स राक्षसः!
तमूर्तरूपं संत्यज्य रक्षो भूत्वा सुदारुणम् ॥ ३॥
साना दानेन भेदेन सा यदा नाम्वमन्यत ।
तदा तां पातयित्वा स मैथुनायोपचक्रमे ॥४॥
ततः सा धैर्यमास्थाय विवरं न ददौ तदा।
ततः स खड्गमुत्कृप्य भीपयामास तां सतीम् ॥५॥
साऽपि त्यक्तमया साध्वी प्राणत्यागे सुनिश्चिता।
प्रतिशामकरोत्कृष्ण पातिव्रत्यपरायणा ॥६॥
आराधितो यदि मया भर्ता में दैवतं महत् ।
कर्मणा मनसायाचा गुरयस्तोपिता मया ॥७॥
तेन सत्येन योनिमें भवत्वद्य शिला रहा।
एवं तया प्रतिशाते तद्योनिःसा शिलाऽभयत् ॥ ८॥
अन्तरा नाभिजाम्योर्यत्तत्सर्व च शिलाभवत् ।
सतः स सदमुद्धत्य येगेनास्याः शिरोऽहरत् ॥ ९॥
जया नाम सपी साऽभूत् पार्यत्या नामांसपत् ।
तस्मात्पतिप्रतायाध दुःसमल्पं मुखं याद ॥१०॥

·Adhyāya 23 ) APPENDIX. 125 After Y 27a Scl. adds:- अन्येन त्वं पथाशीघ्र सुदेष्णाया निवेशनम् । After y27 S.d. adds:-- यथा नावयुध्येरन् रामावेवं व्यवस्थितौ । वैशंपायन उवाच । सागच्छन्नगरं कृष्णा भीमेनाश्वासिता सती॥१॥ कृतकृत्या सुदेणाया भवनं शुभलक्षणा । शचीय नहुपे शप्ते प्रविवेश निविष्टपम् ॥२॥ भीमोऽप्यमितवीर्यस्तु बलवानरिमर्दनः । सर्वोस्तान् फीचकांस्तन हत्या धर्मात्मजानुजः ॥३॥ निःशेष कीचकान् हत्वा रामो रात्रिचरानिय । जितशत्रुरदीनात्मा प्रवियेश पुरं ततः॥४॥ Ifter y.29 S.cl. adds: :- न गंधर्वभयात्किंचिद्वक्तुं कीचकवांधवाः। अशक्नुवन्तस्तांस्तन भयादप्यामिवीक्षितुम् ॥ १॥ विराटनगरे चापि सर्वे मात्स्याः समागताः। फाल्यं पंचशतं चैतानपश्यन्सारथीन् हतान् ॥२॥ After V. 30 ST adds पर शतं कीचकानां च विकर्णि पतितं भुवि । ADHYAYA 23. [NORTHERN RECENSION.] Before Y.1 Kadds:- ततो रजन्यां म्युष्टायां उत्थाय सगणों नृपः। कल्पे शतं पडधिर्फ हतान् गुयाप पीचकान् ॥१॥ After Y. 28 Pilns ABEGIIKLJ ald: पुंसामिष्टय विषयों गंधर्याधानिकोपनाः।

·126
APPENDIX.
| Adhyāya 23
After V, 30
KL add:
एवमुक्ताथ कैकेयी नृपायोक्त्वा परावसत् ।
पूर्णकामा कृता कृष्णा वायुपुत्रेण चावसत्॥१॥
L. omits the first line.
[SOUTHERN RECENSION.!
After V. 5
SK adds:
सर्वांगसौटवयुतां रूपलावण्यशालिनीम् ॥१॥
पश्यतामनिमेषेण चक्षुपा वनितां शुभाम् ।
मनसश्चक्षुपश्चैव प्रतिवन्धो न विद्यते ॥२॥
तस्मात्तां यः पुमान्दृष्टा रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
गच्छेत्कामवशं मूढो गन्धर्वः स निहन्यते ॥ ३॥
निष्कासयैनां भवनात्पुराच्चैव विशेषतः ।
कालः प्रविश्य सैरन्ध्री पुरं नाशयते ध्रुवम् ॥ ४॥
After V. ?
SK, SG, ST add:-
इत्युक्त्वा परमोहिग्नः प्रविश्यान्तःपुरं शुभम् ॥
After वैश° of y. 11
SK adds:-
एकस्मिन्नेव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने ॥
अदहन कीचकान्सर्वान संस्कारैश्चैव सर्वशः॥१॥
After V. 13
SK, ST add :
प्रदुद्वयुश्चाप्यपरे तथा जना हस्तैश्च चभूपि पिधाय मोहिताः॥
मा पश्यत स्मेति च तां वन्तस्तथा जनाश्शुरातरूपाः ॥१॥
तामद्य यः पश्यति रूपशालिनी शयीत भग्नोऽत्र यथैव कीचकाः
इति वन्तो भयविनचेतसो भयेन गन्धर्वगतेन मोहिताः॥२॥
After V. 15
Sel.adds:-
कीचकेभ्यो चिनिदापामनाथां घसती गृहे ।।
यो मा रक्षति संनस्तां गंधर्वाय नमोस्तु ते ॥१॥
SK further adds
भीमसेन उवाच ।
ये यस्या विचरन्तीह पुरपा यशयर्तिनः।
तेषां च यशगा नित्यं विचर यं यथएनः ॥१॥

·Ludhyaya 23]
APPENDIx.
121
.
After V. 16
S. d. adde
वैशंपायन उवाच ।
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा जहिरे नेतरे जनाः ।
ततः पांचालराजस्य सुता चापि जगाम ह ॥१॥
After V. 22a
SK adds:-
सुखेन घर्तसे येह न तदुःखमवाप्यते।
After y.24a
SK, ST add:
त्वत्तः कृच्छूतरं वासं बसेयमहमंगने ।
Aftor V. 28
S.cl. adds:-
चित्तानि च नृणां भद्रे रक्तानि स्पर्शजे सुखे ।
तस्मात्वत्तो भयं मह्यं राष्ट्रस्य नगरस्य च ॥१॥
गच्छाधव यथेष्टं त्वं नगराधा रंस्यसे ।
त्यनिमित्तं शुमे मां सर्यो यन्धुजनो हतः ॥२॥
नृशंसा खलु ते वुद्धिमा॑तृणां मे कृतो वधः ।
तस्मानन्धर्वराजेभ्यो भयमद्य प्रवर्तते ॥३॥
यथेष्टं गच्छ सैरन्ध्र स्वस्ति चेह यथा भवेत् ।
वैशंपायन उवाच ।
सुदेष्णाया वचः श्रुत्वा सैरन्ध्री चंदमब्रवीत् ॥ ४॥
After Y.30
S.cl. adds:-
राक्षः कृतोपकाराच रातमाश्च सदा शुभे।
साधयश्च यलोसिक्ताः शतप्रतिकृतेप्सवः॥१॥
अर्थिनी मा प्रवीत्येषा यद्वातदेति चिन्तय ।
मरस तदधर्माचं तत्ते यो भविष्यति ॥२॥
वैशंपायन उवाच।
तस्यास्तवचनं श्रुत्या कैकेयी दुःधमोहिता।
उयाच द्रौपदीमार्ता म्रातृव्यसनकर्शिता ॥३॥
पस भद्रे यथेष्ट त्यं स्यामदं शरणं गता।
जायस्व मम भतार पुत्रांधेय विशेषतः॥४॥
इत्युक्त्या राजशार्दुल राने सय म्ययेदयत् ।
त्रिंशदानिमिमां मीरः मृतकरया नियामये ॥५॥

·128 APPENDIX. Adhyāya 24 ST adds after v. 5a, तामुवाच विराटश्च भयेन महतावृतः। and after v, ő adds: एवं राक्षाभ्यनुज्ञाता वासयामास तां शुभाम् ॥ SG, SA omt v. 5. ADHYAYA 24. [ NORTHERN RECENSION.] Before V. 1 Ladds :- इति पांडवनिगूढवासं संवत्सर चरितमभिधाय पारासर्यः कीचकवध्यांत यत्र त्रयेदशाहमज्ञाननशेषवासनिवृत्तये? कुरूपतिकार्यानुसंधानाय दूरान्वेपितफलावाप्तये हि सुयोधनादीनां चारप्रन्याचारमभिधातुमाह ? After V. 14a Edas CG add : नहि विनो गति तेषां वासं हि नरसत्तम । After V. 18 Edns & MSS add:- इमां च नः प्रियां वीर चाचं भद्रवती शृशु । [ SOUTHERN RECENSION. ] Before v. 1 S, cl. adds: कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा । शोकमाहारयत्तीनं सामात्यः सपुरोहितः॥१॥ After Y. 2 S. c. adds:-- सांपराये परिकुष्टो बलवान्दुर्जयो रणे । After V. 6 S.cl. addst- मागम्य हास्तिनपुरं धार्तराष्ट्रमरिंदमम् ।

·Adhyaya 241 APPENDIX. 120 After V. 8a S. d. adds: - . SA reads प्रणम्य शिरसा भूमौ वर्धयित्वा जयाशिपा । आसीनं सूर्यसंकाशे कांचने परमासने ॥ १॥ उपास्यमानं सचिवैमरुद्भिरिव वासवम् । विद्वद्भिर्गायकैः सार्धं कविभिः स्तुतिपाठकैः ॥२॥ अनेरपि राजन्यैः सेवितं सपरिच्छदैः ॥ ३॥ 1 and 2a, before v. 7b. v. 26 and 3 omitted in SA, SG, ST. After Y. 13 S. cl. adds: - गिरीणां कूटकुलेषु कन्दरोदरसानुषु। नदीप्रस्रवणेप्वेव हदेपु च सरस्तु च ॥१॥ गहरेषु च दुर्गपु ग्रामपूपवनेषु च । दुर्विज्ञया गतिस्तेषां मृग्यतेऽस्माभिरेव च ॥२॥ गजव्याघ्रसमीपेपु सिंहान्ते शरभान्तरे ॥ ३॥ After V. 16a S.cl. adds:- नरदेव यथोद्दिष्टं न च विद्मान पाण्डवान् । निवृतो भय नष्टास्ते स्वस्थो भव परंतप ॥१॥ SG further adds:- नच विद्मो गतिं तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् । पाण्डवानां प्रवृत्तिर्वा कर्म चापि गुणांस्तथा ॥१॥ After Y. 16a Scl. adds:-- सर्वा च पृथिवी कृत्स्ना सशैलवनफानना। सराएनगरपामा पत्तनश्च समन्विता ॥ अपिता च सर्वन न च पश्याम पाण्डवान् ॥१॥ 'After V, 18 S. cl. adds: इमां च नः प्रिया धीर याचं भद्रपती शृणु। After Y, 20a S.d.add.. भ्यालो रानो विराटस्य सेनापतिरदारधीः । सुदेष्णायानुजः परमूरोपीरो गतव्ययः॥१॥ 17M. App ·130 APPENDIX, [ Adhyay 23 उत्साहवान् महावीर्यो नीतिमान्चलवानपि। युद्धज्ञो रिपुवीर्यघ्नः सिंहतुल्यपराक्रमः ॥२॥ प्रजारक्षणदक्षश्च शत्रुग्रहणशक्तिमान् । विजितारिर्महायुद्धे प्रचण्डो मानतत्परः ॥ ३॥ नरनारीमनोल्हादी धीरो वाग्मी रणप्रियः। पुण्यकर्माऽर्थकामानां भाजनं मनुजोत्तमः ॥ ४॥ स हतो निशि गन्धर्वैः स्त्रीनिमित्तं नराधिप । अमृष्यमाणो दुष्टात्मा निशीथे सह सोदरैः॥ सुहृदश्चास्य निहता योधाश्च प्रहरैर्हताः॥५॥ गन्धर्वाणां च महिपी काचिदस्ति नितम्बिनी । सैरन्ध्री नाम तां दृप्तो दुष्टात्माऽकामयदली ॥ ६ इत्येवं श्रुतमस्माभिर्गन्धर्वनिहतो निशि। वान्धवैर्वहुभिः सार्ध कीचको निहतो यतः ।। ७ अद्य प्रभृति राजेन्द्र पाण्डवान्वेपणं प्रति । चाराश्च सर्वतश्चर्तु प्रेपयेति मतिर्हि नः ॥ ८॥ v.5 omitted in SA v. 6 cmitted in SG, ST,SA After V. 21 SK adds: . एतावच्छुतमस्माभिर्भद्रं तेऽस्तु नराधिप । ADHYAYA 25. I NORTIILRN RECENSION. ] Alter V, la Kadds:-- जानन्नपि महाराज सशल्येनांतरात्मना। कीचकस्य वधं श्रुत्वा न चाकारमदर्शयत् ॥ १॥ केवलं शौर्यमालंय गतसत्व इव श्वसन् । भूयः प्रत्यागतप्राणो धृतरामात्मजो वली ॥२॥ Lreads for 26:- भूयः प्रत्यागतप्राणः शर्गरम्यश्चप्रेक्षकाः। and further adds: थुत्या तेषांवचस्तारन् चिंतयामास फौरवः। A' reads l a only and omits the othitr : A' Licad the above after y. 3 ( of the ·Adlyāya 25] APPENDIX. 13 After V. 14a Lins A?BCDEGKLN addi- ते यांतु दत्तदेया वै भूयस्तान्परिमार्गितुम् ॥ L अपरे तत्र गन्ठन्तु चराः प्रच्छन्नचारिणः for ते यातु दत्त &c. A' also hast- तान प्रेपयिप्यामि यतन्तो दृढभक्तयः। After V. 17a Kadds:-- प्रत्याहाँ च मृढास्ते पथि नाशमतो गताः [SOUTIIERN RECENSION.1 After V.5 S. cl. adds: विशातव्या मनुष्येंद्रास्तर्कया सुप्रणीतया। निपुणेश्वारपुरुषः प्राज्ञैर्दक्षैः सुसंवृतः ॥ १। After y.7 SK adds:- दुर्योधनेनवमुके वचनेतीव दुःपिना। After V. 1ca Scl adds यान्तु दत्तदेयायें भूयस्तान् परिमार्गितुम् । After V. 15a S. cl. acids :- घाण पश्यन्ति पशवो वेदरेच द्विजोत्तमाः । चारः पश्यन्ति रामानश्चक्षुभ्यामितरे जनाः ॥ १॥ यथोक्ताश्चारपुरपा मृगयंतु पुनः पुनः । After Y. 17a b.cl. aolds:- दीप या परम प्राप्ता गिरिदुर्गवनेष्वपि । हीनदी निगशास्तं भक्षिता यापि राक्षसः॥१॥ Before Y, 18 SA,.Garld. इति नगा गनिनामा प्रत्तिापलभ्यते ।

·132 APPENDIX. t Adhyāya 27 ADHYAYA 26. [ NO ADDITIONS IN THE NORTITERN RECENSION. [ SOUTHERN RECENSION.] After V. 7a SA adds:- सर्वोपायर्यतस्व त्वं यथा पश्यामि पांडवान् | After y.8a S. ci adds:— प्रवृत्तिरुपलभ्येत तथानीतिर्विधीयताम् । सर्वोपायैर्यतस्व त्वं यथा पश्यासि पांडवान ॥ (SA l'epeats the second half here. ) After V. 10 SK adds: विविधैस्तत्परैः सम्यड्नि कैस्तन्शसंमतैः। अन्वेष्टव्या मनुष्येंद्र पांडवाश्छन्नचारिणः॥ ADHYĀYA 27. [ NORTHERN RECENSION.] After Y. 3a. ans &MSS add:--- असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा। After Y.4 A’ adds: निःसंशयं तथैर्यतत् भूयश्चनां विवोधत । DN add तद्वाफ्यमपि नन्दामि न मेस्त्यत्र विचारणा। After V. 6a Lilns A'BCDIGKLX addim सनधर्मरता नित्यं फैशनानुगताः सदा। प्रवीरपुरापास्ने महामानी महायलाः । --

·Adhyaya 27]
APPENDIX.
After V.15
Edns & MISS. addi
जनो जनपदे माग्यो यत्र राजा युधिष्ठिरः।
Aftor V, 27
DN add:-
सर्वभूतदयायुक्तः सदा निर्मलमानसः।
N further adds:
भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः।
After V. 30
Edins and MISS add:-
ही: श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् ।
[ SOUTIIERN RECENSION.]
After V.3a
S. cl. adds:
पांडवे नित्यमव्यग्रां गिरं मीष्मः समावदे ।
असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा ॥
After V. 7
SK adds:
क्षत्रधर्मरता नित्यं केशयानुगताः सदा ।
प्रवीरपुरुषारते वै महात्मानो महाबलाः॥
After V, 11a
S. cl. adds:
अयुक्त तु मया यक्तुं तुल्या मे कुरुपांडवाः ।
निवासं पांडुपुत्राणां संचित्य च बदाम्यहम् ॥
बहुना कि प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः॥
After V.12
5 cl. adils:--
निवास पांडुपुत्राणां शृणुध मनुजाधिप ।
SK, ST further add:-
भ्रातृभिः सहितो वीरः कृष्णया च महायशाः।
किमर्थं स महाराजो नात्मयो भविष्यति ॥१॥
पांडवो निस्तः पूर्वं यथायद्विदितं तव ।
लेशितश्च पुरे निन्यं राज्यकामश्च सांप्रतम् ॥ २॥

·134 APPENDIX. [Adhyaya 27 द छन्नश्चरति तस्मात्स प्रकृत्या नीतिमानपः । वर्षमेकं सुसंछन्नमुष्य वासमनुत्तमम् ॥ ३॥ आयाति चोदये काले क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पांडवम् । सोदरैः सहितं वीरं द्रौपद्या च परंतप ॥४॥ संविधत्स्व महावाही यथा नः स्यात्सुखोदयः । यस्मिन्स राजा वसति च्छन्नः सत्वभृतां वरः ॥५॥ भविष्यति नरास्तत्र रागमोहविवर्जिताः। नाधयो हि महाराज न व्याधिः क्षत्रियर्षभ ॥६॥ After V, 15 Sd. adds:-- प्रियवाक्सत्यवाक्शूरो धर्मशीलो जितेंद्रियः। SG adds after the above: पुरे जनपदे भान्यो यत्र राजा युधिष्ठिरः । After V.20a S. cl. (except SA') adds:- नीरोगास्तत्र विद्यते यधवंधान संति च । न चोरान च दंडाश्च न च बाधा भयंत्युत । नाशक्ता मच दुष्टाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः॥ After V. 21 S. cl. adds:-- सलिलानि प्रसन्नानि सर्वे भावाश्च शोभना। After Y.27 b.cl. adds:- नित्योत्सबममुदितो नित्यहः श्रिया पृतः। भविष्यति निवासोऽयं यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ Sai omits a. After Y, 30 Scl. adds:- ही थीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् । Aftor Y. 32 Sct. adds:- पुलम्य हि क्षमं सात यदाई प्रगतीमि ते ।

·Anhyaya 27 ) APPENDIX 135 After V 38 SG, ST, SA add निगास पाटुपनाणा दर्शन मृगयामहे । After Y 46 Sc adds भीष्मद्रोणपरते वर्णदु शासनादिमि । नता दुयां पनो चास्य श्रुत्वा तेपा महात्मनाम् ॥ १॥ मुहर्तमनुसचित्य सचिनानिदमब्रवीत् । श्रुतमेनन्मया पूर्व यथानु जनसमदि ॥२॥ पीराणा शास्त्रविटपा प्रामाना मतिनिश्चय । टतिना सारफरगुत्वे जानामि नयचक्षुषा ॥ ३ ॥ सच याहुबर यें प्राण शारीरसमय। माग्रत मानुप रोमदत्यनररायसे॥४॥ चत्वारस्तु नग्न्यात्रा पले शनोपमा भुवि । उत्तमा प्राणिना तेपा नास्ति कश्चिद्वले सम ॥७॥ समप्राणवला नित्य सपूर्णरपीरुपा । बलदेवश्च भीमश्च महरानश्च वीर्यवान् ॥ ६॥ चार्य कीचास्तेषा पचम नानुशुशम । अन्योन्यानन्तग्ग परम्परजयैपिण ॥७॥ राहयुद्धमप्सितो नित्य सरपमानमा । तेनाहमयगच्चामि प्रत्ययेन वृकोदरम् ॥ ८॥ मनस्यभिनिधि मे यत्त जीयन्ति पाडवा । तत्राह पीचर मन्ये भीमसेनेन मारितम् ॥९॥ सरधी द्रौपदी मन्य नान कार्या विचारणा। शके प्णानिमित्त तु भीमसेनेन कीचक ॥१०॥ गर्नयपदोन हतो निाश महारल । यो हि शत परा भीमाकीचा हन्तुमाजसा ॥ ॥ शास्त्र विना वापरात्तथा सवांद्चर्णने । मदिन या तथा तीन चर्ममासास्थिचर्णनम् ॥१०॥ रुपमन्यत्समास्थाय भीमस्यैतद्विचेप्रितम् । ध्रुव कृष्णानिमित्त तु भीमसेनन सूतजा |॥ १३ ॥ गधर्षयपदशन हता निशि न सराय । [SI adds तम्यामियामिरोदारा कृष्णा सप्रेभ्य सूनज । यामगारेश्च कामामा भीमात्याप क्षय ध्रुवम् ॥

·136
APPENDIX.
[ Adlıyıya 28
पितामहेन ये चोक्ता देशस्य च जनस्य च ॥ १४ ॥
गुणास्ते मत्स्यराष्ट्रपु बहुशोऽपि मया श्रुताः। .
विराटनगरे मन्ये पाण्डवाश्छन्नचारिणः ॥१५॥
निवसन्ति पुरे रम्ये तत्र यात्रा विधीयताम् ।
मत्स्यराष्ट्रं गमिष्यामो ग्रहीप्यामश्च गोधनम् ॥ १६ ॥
गृहीते गोधने नूनं तेऽपि योत्स्यन्ति पाण्डवाः।
अपूर्ण समये चापि यदि पश्यम पांडवान् ॥ १७॥
द्वादशान्यानि वर्षाणि प्रवेक्ष्यंति पुनर्जनम् ।
तस्मादन्यतरेणापि लाभोऽस्माकं भविष्यति ॥१८॥
कोशवृद्धिरिहास्माकं शत्रूणां निधनं भवेत् ।
कथं सुयोधनं गच्छेयुधिष्टिरभृतः पुरा ॥ १९ ॥
एतचापि वदत्येप मात्स्यः परिभवान्मयि ।
तस्मात्कर्तव्यमेतद्वै तन यात्रा विधीयताम् ॥ २०॥
एतत्सुनीत मन्येहं सर्वेपां यदि रोचते ॥ २१ ॥
12 6 omitted in SG, ST.
ADHYAYA 28
[ NOETHERN RENSION.)
After V.21b
H. adds--
ग्रहीतुं गोधनं तस्य विराटस्य महीपतेः।
After V. 24
A’ adds--
असतां सद्गदोपेण साधवो यान्ति विक्रियाम् ।
दुर्योधनप्रसङ्केन मीमो गोग्रहणे गतः॥
[ SOUTHERN RECENSION.]
After 18
S.cl. adds:-
पूर्वमाभाष्य कर्णेन तथा दुःशासनेन च ॥१॥
After Y. 151
s.cLadds:-
यदेतत्तेऽभिरायतं मम चैतद्धि रोचते ॥१॥

·Achyāya 29 ) APPENDIX, 137 Aftor 18 S. d. add-.- तद्भवांश्चतुरंगेण बलेन महता वृतः। विराटनगरं यातु सर्वसन्येन भारत ॥१॥ After V, 24 Scl. adds:-- मुशर्मणा गृहीते तु मत्स्यराजस्य गोधने । विराट. मैन्यमादाय विगतः सह योत्स्यति ॥१॥ अपरं दिवसं गास्तु तत्र गृहंतु कौरवाः। गयाथे पांडवास्तत्र योत्स्यति कुरुभिः सह ॥२॥ . Before V. 20a ST adds इत्युक्त्वा कौरवान् सर्वान्समादिश्यानुजं यलम् । उपस्थानमनुशाप्य विवशान्तःपुरं तथा ॥१॥ मौयलं च समानीय कर्ण च रणकर्कशम्। आमंत्र्य च पुनःकार्य विराटे चापि कृत्यवित्॥२॥ बलमुद्योजयामासुनिश्चिताः कुरुपुंगयाः। निर्ययुनगरात्तस्मादयस्कंधारिकांक्षिणः ॥ ३ ॥ हस्त्यभ्यरथधोपण दारयन्तो यसुंधराम्। अतीत्य विविधान देशान् गत्या साल्वेयपर्वतान् ॥ ४॥ After Y. 29 S cl. adds: कौरवास्तु महावीर्या मत्स्यानां विषयांतरे ॥१॥ ADHYAYA 29. ( NORTHERN RECENSION ) After Y. Ta Gadds:- मपश्यन्मत्स्पराजानं सिंहासनगतं तदा। After Y. 7 Eding & MISS adds 18M.Apr अस्मान्युधि विनिर्जित्य परिभ्य सयान्धवान् ।

·138 APIENDIS L Althy sys-29 १ After y:9 Laddsi-- समादिश्य तदा राजा मत्स्यानां पर रहा। After Y,28a Edns G addi रथान् हेमपरिच्छिन्नानास्थाय च महारथाः After Y.30 AFHKLM addi पूर्ण शतसहले हे पदातीनां च भारत! K further adds:- पतलमपर्यन्तं मत्स्यानामभिनिर्ययो । [ SOUTHERN RECENSION.. After Y.4 S. cl. adds: ततः रन्दो महानासोद्रेणुश्च दिवमस्पृशत् । शंखदुंदुभिघोषश्च भेरीणां च महास्वनः गवाश्वरथनागानां निस्वनश्च पदातिनाम । एवं तस्वभिनिर्याय मत्स्यराजस्य गोधने ॥ २ निगतेघमाणे तु गोपालाः प्रत्यषेधयन् । अध त्रिगर्ता बहवः परिगृह्य धनं बहु ॥ ३॥ परिक्षिप्य हयैः शोघे रथयातैश्च भारत । गोपालाम्प्रत्ययुध्यंत रणे कृत्वा जये धृतिम् ॥ तेहन्यमाना यहुभिः प्रासतोमरपाणिभि । गोपाला गोकुले भक्ता वारयामासुरोजसा परश्वधैश्च मुसलैभिण्डिपालेश्च मुद्रैः॥ गोपालाः फर्पणैश्वित्रैर्जघ्नुरश्यान्समंततः॥६॥ ने हन्यमानाः संमुद्धाग्निगर्ता रथयोधिनः। पिएज्य शरयाणि गोपानद्रावयन्यलात् ॥ ७ हन्यमानेषु गोपेषु विमुखेषु विशांपते । ततो युयानः संमीताः श्यसंतो रेणुगुण्ठिताः। SA omits 2a SA omits हन्यमानेपुगोपेषु and 86 Aftery.7 s.d.addr:- भस्माम्युपि विनिर्जित्य परिम्य सयान्धवान् ।

·Adhyaya 29 ) APPENDIX. 158 :- Before Y.9 S.cl. adds:- वैशंपायन उवाच। श्रुत्वा तु पचनं तेपां गोपालानामरिदमः । After Y 10 S.cl. adds:- पृयमांवनसंनाहान रथेपश्यानयोजयन् । उत्कृप्य पाशान् माघीणां शूराश्चापेभ्ययोजयन् ॥१॥ SA' omits b. After Y, 19 S. cl. adds:- रथेषु गुज्यमानेषु कंको राजानमत्रवीत् । मया हात्रं चतुर्वर्गमयाप्तमृषिसत्तमात्॥१॥ दंशितो रथमास्थाय पदं निर्याम्यहं गया। अयं च यलवाम्रो पललो दृश्यतेऽनघ्र ॥२॥ गोसंख्यमवयंधे च संयोजय रथेषुये। तेन जातु युभ्येयुगवार्थमिति मे मतिः॥३॥ SAfor 24:- रथमास्थाय पदवीमनुयास्याम्यई गया। SA1 for 30:- मैतेन कन जानीयुभवार्थमिति मे मतिः । Sradda between a &h- मोरांगरुपा पुरुषाः श्रीमतोलंध्य विक्षमा After Y. 20 asl add:-- मन्त्रिपालभ गांसंख्या यथा तं पुरुषमा After Y 30A Sd.adds:- दीयांना थरदानां च धनुषां ते यथायज्ञम् । उत्सप्प पाशान्मीयाणां पतिधापेप्यपजियन ? तता मुगाससः सय पाराशंदनहरिताः। घोदिता नरदेयेन क्षिप्रमश्वानचोदयन् ॥ २॥ त या देमसंघमा पहंतः साधुयादिनः । पोरिता स्थान पत्रिणामिर नप'३॥

·APPENDIX. [ Ådhyāya 30 After V. 32 S d. adds - विंशतिस्तु सहस्राणि नराणामनुयायिनाम् । Before V, 34 ST adds: वीरयोधसमुत्कृष्टं शंखभरिनिनादित । After V. 34a S cl. adds वसंते बहुपुष्पाढय काननं चित्रित यथा ॥ - - ADHYAYA 30 [ NORTHERN RECENSION-] After y ba 1 dns and VSP add- पदातिरथनागेन्द्रयायेबलोधवार । After V. 8a le adds रुक्मपुख. सुतीक्ष्णाः बज्राग्निसशाभः । After V, 17 Idns and MISS add ते मन्तः समरेऽन्योन्यं शूराः परिधयाहवः। After V. 18 ill except Fil add - न शेकुरमिसरन्धाः शूरान कर्तुं पराङ्मुखान् ॥ Ilias the linc on the margin (SOUTHERN RECENSION. } Aftery.14 So ddr.- यथा या याससी इलाणे महारजतरंजिते । विनती युवती श्यामा तयनाति घसुघरा ॥tn Attery.16 Scl adds युधिष्ठिरोपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तदा। प्यारा विगरम्य सारयुष्यण पाय॥

·141 h Adhyay 31 ] APPENDIX. आरमान श्येनपत्रन्वा तुण्डमासीयुधिष्ठिरः। पक्षौ यमौ च भवतः पुच्छमासीदृकोदरः॥२॥ सहस्रं न्यहनसत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनस्तु संरुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः॥३॥ द्विसहस्रं रथान्धीरः परलोकं प्रवेशयन् । नकुलरिपशनं जप्ने महदेवश्चतुश्शतम् ॥४॥ After Y. 20 S. cl. adds: शंखो विराटपुत्रश्च महेष्वासो महायलः। विनिमन्समरे शूरामविवेश महाचमूम् ॥१॥ Before V. 27 SK, SA add:- भन्योन्यमभिसंरब्धौ दन्ताभ्यामिव कुंजरी। कृतास्त्री निशिंतर्याणारयामासव रणे॥१॥ SA? Omits b After V. 27 S.cl. adds:- नाभ्यां मूतं च विव्याध फेतुं च त्रिमिगगुगः।। After V. 28, SA adds नयोर्याणानि राजेन्द्र समस्तानि मदारणे ॥ ADHYAYA 31. [ NORTHERN RICENSION ] After v.7 Dadds:- ततो राजा भिगर्तानां विव्याध दशभिः शरः। पंचभिः पचभिवाम्य स विन्याध सतीत्या संधय मत्स्यराजानं मुशमा युद्धदुर्मदः। पंचाराभिनितर्याणार्यव्याध परमारयित् ॥ २॥ After y.21 Finn GHK side महिला समरे नत्रमा परी समः ।

·142 APPENDIX. [ Adhyaye all -वैशंपायन उवाच । एवमुतस्तु वेगेन भीमसेनो महाबलः। गृहीत्वा तु धनुःश्रेष्ठं जवेन सुमहाजवः व्यमुञ्चच्छरवर्षाणि सतोय इव तोयदः। तं भीमो भीमकर्माणं सुशर्माणमथाद्रवर विराटं समवीक्ष्यैनं तिष्ठतिष्टेति चावदत सुशर्मा चिन्तयामास कालान्तकयमोपम तिष्ठतिष्ठेति भाषन्तं पृष्ठतो रथपुंगवः। पश्यतां सुमहत्कर्म महयुद्धमुपस्थितम्॥ परावृत्तो धनुहा सुशर्मा भ्रातृभिः सह । निमेषान्तरमाण भीमसेनेन ते रथाः॥५॥ रथानांच गजानां च वाजिनां च ससादिनाम् । सहस्रशतसंघाताः शूराणामुग्धन्विनाम् ॥६॥ पातिता भीमसेनेन विराटस्य समीपतः। पत्तयो निहतास्तेषां गदां गृहा महात्मना ॥७॥ तदृष्ट्वा तादृशं युद्धं सुशर्मा युद्धदुर्मदः॥ चिन्तयामास मनसा किं शेपं हि वलस्य मे॥८॥ अपरो दृश्यते सैन्ये पुरा मग्नो महाबले। आकर्णपूर्णेन तदा धनुषा प्रत्यदृश्यत । सुशर्मा सायकांस्तीक्ष्णान् क्षिपते च पुनः पुनः॥९॥ First line onnitted in J. 16 omitted in H. 6b omitted in C. After Y. 25 EdDs &al Ms-add:- युधिष्ठिरसमादिष्टो निजप्ने पुरुषर्षभ । After Y. 32 Edns & all MSS add: स चचार गदापाणिपद्धोऽपि तरुणो यया । Afurther adds तयोः स या तत्कर्म मत्स्यपाण्डवयोमधे। सरमाणो रथं त्यक्त्या पदातिपाद्रपद्रणात् ॥१॥ After y.35 * add.: पाभिस्थरितो भीमं जघान सम्रेपली। तां पाणाव शिणारयाशिप्सुम्नता रणात् ।

·Alliyāya 81 ) APPLVDIN. 118 After Y. 38 Elns & JISS add: पदा मूर्भि महाबाहुः प्राहरविलपिण्यनः। After V. 40a Nadds :- तं निषेधयतां भीमं ययौ प्रेगसमारणे । सदा भीमोमिसंकुद्धस्तस्य दर्प ननाश ह ॥ After V. 40 Aadds:- हतशेषं तदा सैन्यं प्रनष्टं जनमेजय । After V. 428 Idus & MSS add- विराटस्य महात्मानः परिदाविज्ञाननाः । After V. 43 Edns & MISS ada: गले गृहीत्वा राजानमवशं स्ववशे ततः। After V.48 Edns. A’DHKLN add- एयमुक्तात्रयीभीमः सुशर्माणं महायलम् । HKL reads for this: ततो भीमो प्रन्मुिढे त्रिगर्तानां नराधिपं । Aadds after this:- उवाच पुरुषव्याघ नृपस्य वचने रतः । After Y.47 Fdas & MSS add:- पयं ते जीवितं दद्यामेप युद्धजितो विधिः। After V. 518 Edns CDG ada: स्थयानुयलासंपना व्हीनिश्वा यतवताः। After Y. 51 Dadds: विगदस्य महामानः परिकेशरिनाशनाः ·146 APPENDIX. [ Adhyāya 31 पातिता भीमसेनेन विराटस्य समीपतः। पत्तयो निहतास्तेषां गदां गृह्य महात्मना ॥७॥ तदृष्ट्वा तादृशं युद्धं सुशर्मा युद्धदुर्मदः ! चिन्तयामास मनसा किं शेपं हि बलस्य मे ॥ ८॥ भपरो दृश्यते सैन्ये पुरा मनो महाबले। आकर्णपूर्णेम तदा धनुपा प्रत्यदृश्यत ॥ सुशर्मा सायकांस्तीक्ष्णान् क्षिपते च पुनः पुनः ॥९॥ For v. 1 SA has:-- इत्युक्त्वा भीमसेनं तं स्वयमेव युधिष्ठिरः। अन्वयाज्जवनरश्वः परीप्सन मात्स्यसत्तमम् ।। After V. 23 S.cl add:- त्रिगर्ताः समभिक्रम्य अयुध्यन्त जयैषिणः। तान् भीमसेनः संक्रुद्धः सशस्त्रभृतांवरः ॥१॥ After V. 25 S.cl adds:- युधिष्ठिरसमादिष्टो निजने पुरुषर्षभः । After V, 26 SK, SG, ST add. क्षोभयन्सर्वभूतानि सिंहः क्षुक्रगानिव । After V. 82 S. cl. adds:- स चचार गदापाणिवृद्धोऽपि तरुणो यथा । After V. 36 SK adds -- उछुत्य गत्या वेगेन तद्रये विनिपत्य च ।। सुशर्मणः शिरो गृहात पुनराश्यास्य युध्यतः# ST adds:- निगृह्य तं शत्रुममित्रमाये। विराटराजं च विमोचयित्वा ।। भूयोभ्यधापत्सहसा गिर्वान् । ये तप्रतिष्ठाः समरे यभूवुः॥१॥ ते भीमसेनं दरशुखिगाः । फर्माणि कुर्यन्तममित्रमध्ये ।।

·Adhyāya 31 ] APPENDIX. 147 विराटराज च विमोचयित्या। भूयोभ्यधावत्सहसा त्रिगर्तान् ॥२॥ नाता वीराः समरे मयाताः। प्रस्ता मृगा सिंह भयादिवासन ॥४॥ After V. 37 SK adds: ऊर्ध्वमुन्हुल्य मार्जार आखोर्यद्वच्छिरो रुपा ॥ After Y, 38 SK adds:- यदा मूर्ध्नि महायाहुःप्राहरद्विलपिप्यतः। After V.42a SK adds:- विराटस्य महात्मानः परिकेशविनाशनाः । After V. 43 SK adds: गले गृहीत्वा राजानमानीय विवशं यशम् । After V. 46 SK adds एवमुक्तोऽग्निीमः सुशर्माणं महायलम् ।। After Y. 47 GK adds:- एवं ते जीवितं दद्यामेप युद्धजितो विधिः । Atter Y. 51a SK adds:- स्ययाहुयलसंपता हीनिया यतयताः॥ After Y. 52 ST adds.- स भीमसेनः समरे निहत्य शन विराटस्य महानुमायः॥ ननाद हटो पलयानमपी। सिंहो पथा शुदमृगाभिहत्य ॥ १॥ Before Y. 53 3T adily:-( beginning a ner till ) तनःप्रभात पिमले यो चाम्युदिने जनः।

·148 APPENDIX. [ Adhyāya 31 After V. 62 S.el. adds- वचसा चैव सान्त्वेन स्नेहेन च मुदान्वितः। After V. 58 S cl. adds: यत्वं मुक्तोसि शत्रुभ्यो ह्येतत्कार्य हित हि नः। न किंचित्कार्यमस्माकं न धनं मृगयामहे ॥१॥ After V, 582 SK adds: निर्भरः प्रीतिपूरेण हर्षगद्दया गिरा। After y.63a ST adds:- त्वया प्रत्याहतो ह्यन तस्मानाहं ममेश्वरः। अस्मदीयमिति ख्यातं पुरे जनपदेऽपि वा। तत्सर्व प्रतिगृह्नीप्य यदि प्रीतोसि मेनघ ॥१॥ After V. 63 S. cl. adds:- पुनरेव विराटश्च राजा कंकमभापत । अहो शुद्रस्य कर्माणि वललस्य द्विजोत्तम॥१॥ सोहं शूद्रेण संग्रामे पललनाभिरक्षितः। स्वत्कृते सर्वमेवैतदुपपन्नं ममानघ ॥२॥ चरं वृणीय भद्रं ते हि किं करवाणि ते। ददामि ते महाप्रीत्या रत्नान्युच्चावचान्यहम् ॥ ३॥ शयनासनयानानि कन्याश्च समलंकृताः । हस्त्यश्वरथसंघाश्च राष्ट्राणि विविधानि च ॥ एतानि च मम प्रीत्या प्रतिगृह ममान्तिके॥४॥ वैशपायन उवाच । तं तथावादिन तत्र कौरव्यः प्रत्यभापत । एपैय तु मम प्रीतियत्वं मुक्तोलि शत्रुभिः ॥५॥ प्रतीतश्चेत्पुरंतुएः प्रविशाच परंतप दारः पुध संश्लिष्य सा हि प्रीतिर्ममातुला ॥ ६॥ सुर्माणं तु राजेन्द्र सभृत्ययलयाहनम् । घिसय नग्धेष्ठं यरमेतदएं गृणे ! ७॥

·149
Adhyaya 32]
APPENDIX.
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्ते तु कंकन विराटो राजसत्तमः ।
प्रत्युवाच ततः कंकं सुशर्मा यातु चेटतः॥ ८॥
After y.66
9. c. add :-
प्रत्यायान्तु च मशीनं नागयः सर्व पव ते।
पवमुक्तास्तथा दूता रात्री यात्वा तु फेवलम् ॥
ततोऽन्तरे चानुपिता दूताः शीघ्रानुयायिनः॥१॥
After y.87
S.cl. adds:-
पताकोच्छ्यमाल्याढयं पुरमप्रतिमं यथा ॥
ADHYAYA 32.
[ NORTHERN RECENSION.]
Alter V. 20a
Edns A'BCEGN add:--
यथा हि पाण्डुपुत्राणामर्जुनो जयतायरः।
एयमेवगतिनूनं भवान्विपयवासिनाम् ॥१॥
A'omits second half. N reads for 6
एवं गतिस्त्वं मत्स्याना भय घंगचियर्धनः।
[ SOUTHERN RECENSION. ]
After Y. 5
STddss-
तस्मिस्तु नीयमाने तु मास्त्यराजस्य गोधने ।
अयुध्यस्तय गोपाला यथा शतपनुसारतः॥१॥
तम कणों महायादुः शरयर्पमियाफिरत् ।
विद्राययामास तदा चिच्छेद च शिरोधयन् ॥२॥
एवं विद्राव्यमाणेपु हाहाकाय मदानभूत् ।
पिफोर्सत तदा सय विद्राव्य या पौरयाः॥३॥
अमागाँधने सय निराकोरामनायकम् ।
तम्मिमुपरते सदकियानांतपुरमा
गोपस्त हनोपा पे नगरं प्रारमुया ययुः॥४॥

·120
APPENDIX.
[ Adhyaya 39
After V. 13a
Scl adds -
समर्थः समरे योद्धं कौरवैः सह तादृशैः। ..
After V. 13
scl. adds:--
जयश्च नियतो युद्ध कौरयाश्च ध्रुवं हताः।
After V, 16
S. cl. adids:-
निर्याहि नगरात् शीघ्रं राजपुत्र किमास्यते।
After Y. 20
SK adds
यथा हि पांडुपुत्राणामर्जुनो जयतांवरः ।
एवमेव गतिनं भवान्धिपयवासिनाम् ॥ १॥
Before V. 21
SK, ST add:-
वैशपायन उवाच ।
मह्यजनसमक्षं तु स्त्रीणां मध्ये विशेषतः।
गवाध्यक्षेण संप्रोक्तो विराटतनयस्तदा ॥
ADHYAYA 33.
[ NORTHERN RECENSION.]
Before V. 1
.
Dadds:
वैशपायन उवाच।
गोपचाफ्यं ततः श्रुत्वा विहस्योच्चैः पुनः पुनः।
मातरं च स्वसारं च सर्वोश्वांतःपुरस्त्रियः ॥
निरीक्ष्यमाणः प्रावाच स्वभुजो मार्जयन् रुपा ॥१॥
Before Y 10
Edns addi
वैशपायन उवाच ।
श्रुत्या तदर्जुनो पाप्यं राशः पुत्रस्य भापतः॥
अतीतसमये फाले प्रियां भार्यामनिंदिताम् ॥ १॥
द्रुपदस्य मुतां तन्यों पांचाली पायकात्मजाम् ॥
सत्यार्जवगुणोपतां भर्तुः प्रियहिते रताम् ॥ ॥

·Adhyaya 33]
APPENDix.
उवाच रहसि प्रीतः कृष्णां सर्वार्थकोविदः।
उत्तरं ब्रूहि कल्याणि क्षिप्र मद्वचनादिदम् ॥ ३॥
अयं वै पाडवस्यासीत् सारथिः संगतो दृढः।
महायुद्धेषु संसिद्धः स ते यन्ता भविष्यति ॥४!!
After X. 15
Edns add :
• उनर उवाच ।
सनि जानासि तथा युवानम्
नपुंसको नैव भवेद्यथासौ।
अहं न शोमि गृहन्नलां शुभे ।
वक्तुं स्वयं यच्छ हयान्ममेति वै ॥
[ SOUTHERN RECENSION. |
After V. 10
S. cl. adds:-
श्रुत्वा तदर्जुनो वाक्यमुत्तरेण प्रभापितम् ॥ १॥
[ST omitting above line adds:
अथैयमुपसंगम्य पार्थ पार्थप्रिया सती ।
उत्तरस्य वचः सर्वं यथातथ्यमयात्रवीत् ॥
तच्छुन्या चार्जुनो वाक्यं द्रौपद्या परिकीर्तितम् ।।
Also SG, SA add:-
पाचालीमर्जुनो धाक्यमुपांशु तदनुस्मरन् ।
मतीतसमये काले प्रियां भार्यामभापत ।]
दुपदस्य सुतां राज्ञः पांचाली रूपसंमताम् ॥१॥
सत्यार्जवगुणोपेतां भर्तुः प्रियहितापिणीम् ।
उवाच रहसि प्रीतः कृष्णां सर्वार्थकोविदः। २॥
उत्तरां यूहि पाश्चलि गत्या क्षिप्रं शुचिस्मिते ।
श्यं किल पुरा युद्ध साण्डवे सव्यसाचिनः ॥ ३॥
सारथिः पाण्डुपुत्रस्य पार्थस्य त गृहन्नला।
महाययो भवेयुद्ध सा चेचंता गृहमला ॥४॥
पैशपायन उवाच।
सा चोदिता तदा तेन हर्जुनन शुचिस्मिता।
पावाली च तदाऽऽगम्य उत्तराया नियंशनम् ॥५॥
शास्वा तु समयान्मुक्तं घग्नं राहुमुमादिय ।
युधिष्ठिरं धर्मपरं सत्यार्जयपये स्थितम् ॥६॥

·150
APPENDIX.
(Adhyāya 33
After V. 13a
Scl.adds:--
समर्थः समरे योद्धं कौरवैः सह तादृशैः
After V, 13
scl. adds:-
जयश्च नियतो युद्ध कौरवाश्च ध्रुवं हताः।
After Y. 16
S. cl. acids:-
निर्याहि नगरात् शीघं राजपुत्र किमास्यते ।
After V, 20
SK adds:
यथा हि पांडुपुत्राणामर्जुनो जयतांवरः ।
एवमेव गतिर्नूनं भवाविषयवासिनाम् ॥ १॥
Before V, 21
SK, ST add:--
वैशंपायन उवाच ।
महाजनसमक्षं तु स्त्रीणां मध्ये विशेषतः।
गवाध्यक्षेण संप्रोक्तो विराटतनयस्तदा ॥
ADHYAYA 33.
[ NORTHERN RECENSION. ]
Before V. 1
Dadds:--
वैशंपायन उवाच ।
गोपवाक्यं ततः श्रुत्वा विहस्योच्चैः पुनः पुनः।
मातरं च स्वसारं च सर्वांश्वांत:पुरस्त्रियःn
निरीक्ष्यमाणः प्रावाच स्वभुजो मार्जयन् रुपा ॥
Before V 10
Ldns add:-
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा तदर्जुनो पापयं राज्ञः पुत्रस्य भापतः ।
अतीतसमये काले प्रियां मार्यामनिंदिताम् ॥१॥
द्रुपदस्प मुतां तन्वी पांचाली पाचकात्मजाम् ।
सत्यार्जवगुणोपेतां भर्तुः प्रियहिते रताम् ॥ १ ॥

·Adhyaya 33]
APPENDIX.
उवाच रहसि प्रोतः कृष्णां सर्वार्थकोविदः ।
उत्तरं हि कल्याणि क्षिप्रं मद्वचनादिदम् ॥ ३॥
अयं वै पाडवस्यासीत् सारथिः संगतो दृढः।
महायुद्धेषु संसिद्धः स ते यन्ता भविष्यति ॥४॥
After V. 15
Edns addi
•उत्तर उवाच।
संघ्रि जानासि तथा युवानम्
नपुंसको नैव भवेद्यथासौ॥
अह न शक्रोमि वृहन्नला शुभे।
वक्तुं स्वयं यच्छ हयान्ममेति वै ।
[SOUTHERN RECENSION. I
After V. 10
S. cl. adds:-
श्रुत्वा तदर्जुनो वाक्यमुत्तरेण प्रभाषितम् ॥ १ ॥
[ST omitting above line adds:-
अथैवमुपसंगम्य पार्य पार्थप्रिया सती ।
उत्तरस्य वचः सर्वं यथातथ्यमथायीत् ॥
तच्छुत्या चार्जुनो वाफ्यं द्रौपद्या परिकीर्तितम् ।।
Also SG, SA add:
पाचालीमर्जुनो चाक्यमुपांगु तदनुस्मरन् ।
अतीतसमये काले प्रियां भार्यामभापत।]
द्रुपदस्य सुतां राशपांचाली रूपसंमताम् ॥१॥
सत्यार्जयगुणोपेतां भर्तुः प्रियहितपिणीम् ।
उयाच रहसि प्रीतः कृष्णां सर्वार्थकोविदः। २॥
उत्तरं हि पाञ्चलि गत्या क्षिप्रं गुचिस्मिते ।
इयं किल पुरा युद्धे साण्टये सव्यसाचिनः ॥ ३॥
सारधिः पाण्डुपुत्रस्य पार्यस्य तु गृहमला।
महासयो भवेयुद्ध साचेचंता यहचला ॥४॥
वैशंपायन उवाच ।
सा चोदिता तदा तेन धर्जुनन शुचिस्मिता।
पाथाली च तदाऽऽगम्य उत्तराया नियशनम् ॥५॥
शास्वा तु समयान्मुक्तं च रामुमादिय ।
युधिष्ठिरं धर्मपरं सत्यायपय स्थितम् ॥६॥

·152 APPENDIX, [ Adhyaya 34 अमर्पयन्ती तदुःखं कृष्णा कमललोचना। उत्तरामाह वचनं सखीमध्ये विलासिनीम् ॥ ७ ॥ v.1 & 2 omitted in St. v. 2 b omitted in SG, ST, SA. After V. 12 SK adds: एतेन या सारथिना तदार्जुनः सदेवगंधर्वमहासुरोरगान् । सर्वाणि भूतान्यजयत्स वीर्यवानतर्पयच्चापि हिरण्यरेतसम् ॥ १॥ यदस्य संस्थामपि तस्य संयुगे जानामि वीर्य परवीरमध्यगम् । संगृह्य रश्मीनपि चास्य वीर्यवानादाय चापं प्रययौ रथे स्थितः ।२।' न सर्वभूतानि न देव दानवा न चापि सर्वे कुरवः समागताः। धनं हरेयुस्तव जातु धन्विनो बृहन्नला तूत्तरसारथियदि ॥३॥ After V. 15 cl. adds: वैशंपायन उवाच । ततः सैरन्ध्रसहिता उत्तरा भ्रातुरब्रवीत् । अभ्यर्थयैनां मारथ्ये वीर शीघ्रं वृहन्नलाम् ॥१॥ शिक्षितैपा हि सारथ्ये नर्तने गीतवादिते । सैरमध्याह महाप्राज्ञा स्तुवन्ती वै बृहन्नलाम् ॥ २॥ . उत्तर उवाच सैराम्ध्रि जानासि मम व्रतं हि क्लीवेन पुंसा नहि संपदाम्यहम् । सोहं म शक्ष्यामि यूहन्नलां शुभे वक्तुं स्वयं यच्छ हयाम्ममेति ॥३॥ सैरन्ध्युवाच भयकाले तु संप्राप्ते न घतं नाव्रतं पुनः । यथा दुःखं प्रतरति कर्तुं युक्तं चरेदुधः ॥४॥ इतिधर्मविदःप्राहस्तस्माद्वाच्या वृहमला ॥५॥ v. 2. omitted in SA'Yv. 4, 5 omitted in SA. ADHYAYA 34 [ NORTHERN RECENSION.] Before V. 1 Lilns BCDLGN addi वैशंपायन उवाच । सा प्रादयत् फाधनमाल्यधारिणी । नोतमा मन्तिा यास्यिनी।

·Adhyaya 341 APPENDIX. 153 सुदक्षिणा घेदिविलग्नमध्या। सा पद्मपनाभनिभा शिसंडिनी॥१॥ तन्वी गुभाजी मणिचित्रमेखला। मत्स्यस्य राशो दुहिता श्रिया वृता । तन्नर्तनागारमरालपश्मा । शत-हदा मेघमिवान्वपद्यत ॥२॥ सा हस्तिहस्तोपमसंहतोरूः। स्वनिंदिता चारुदती सुमध्यमा ॥ आसाद्य तं वै वरमाल्यधारिणी । पार्थ शुभा नागवधूरिव द्विपम् ॥ ३॥ सा रत्नभूता मनसः प्रियार्चिता। सुता विराटस्य यथेन्द्रलक्ष्मीः ।। सुदर्शनीया प्रमुख यशस्विनी । प्रीत्यावीदर्जुनमायतेक्षणा ॥४॥ सुसंहतोरूं कनकोच्चलत्वचम् । पार्थः कुमारी स तदाभ्यभापत ॥ किमागमः कांचनमाल्यधारिणि । मृगाक्षि किं त्वं त्वरितेव भामिनि ॥५ किं ते मुखं सुन्दरि न प्रसन्नम् । आचक्ष्य तत्त्वं मम शीघ्रमनने ॥६॥ After V. 27 Edns BCDEGN add:- तमुत्तरं वीक्ष्य रथोत्तमे स्थितम् । बृहन्नलायाः सहितं महाभुजम् ।। स्त्रियश्च कम्याश्च द्विजाश्च सुव्रताः । प्रदक्षिणं चकुरथोचुरगनाः॥१॥ यदर्जुनस्यर्पभतुल्यगामिनः । पुराभवत् खांडवदाहमङ्गलम् ॥ कुरून् समासाद्य रणे वृहन्नले । सहोत्तरेणाद्य तदस्तु मङ्गलम् ॥२॥ [SOUTHERN RECENSIC Beforo. Y. 1 S. d. adds:-- सा प्राद्रवत्काञ्चनमाल्यधारिणी ज्येप्टेन माया प्रहिता यशस्विनी ॥ 2011. App.

·154 APPENDIX. Arthgāya 34 - भ्रातुर्नियोगं तु निशम्य सुभूः । शुभानाना हाटकवनभूपिता ॥१॥ सा वनमुक्तामणिहेमकुण्डला। मृदुक्रमा भातृनियोगचोदिता ॥ प्रदक्षिणावर्ततनुः शिखण्डिनी। पद्मानना पद्मदलायताक्षी ॥२॥ तन्धी समाङ्गी मृदुमन्द्रलोचना। मात्स्यस्य राज्ञो दुहिता विलासिनी ॥ सा नर्तनागारमरालपक्षमा। शत-हदा मेघमिवान्वपद्यत ॥ ३ ॥ सा नागनासोपमसंहितोरूः। अनिन्दिता वेदिविलग्नमध्या ॥ आसाद्य तस्थौ वरमाल्यधारिणी। पार्थ शुभा नागवधूरिव द्विपम् ॥ ४॥ After V, 1 Sd adds: कि ते मुखं सुन्दरि न प्रसन्नमाचक्ष्व शीघ्रं मम चारुहासिनि । वैशंपायन उवाच । सा वज्रवैयविकारकुंडला विनिद्रपद्मोत्पलपत्रगंधिनि । After V.9a S d. adds:- उवाच/पार्थःशुभमंद्रया गिरा। शुभाननां शुक्लदती शुचिस्मिताम् ॥ गच्छामि यत्रेच्छसि चारुहासिनि । हुताशनं प्रज्वलितं विशामि चा ॥१॥ इच्छामि तेऽहं वरगात्रि जीवितं । करोमि किं ते प्रियमद्य सुंदारे॥ नमत्कृते द्रश्यसि तत्पुर प्रिये । वैवस्वत प्रेतपतेमहाभयम् ॥२॥ वैशंपायन उवाच । एतापदफ्त्या फुरचारपुद्गयो। विलासिनी शुदती शुचिस्मिताम् ॥ ३॥ 1, 2. omitted in Sa, 1, 3 omitted in SA'.

·Adhyaya 34]
APPLINDIX.
iis
After Y.9
ST, SK add:--
तथा प्रजन्तं घरभूपर्णवृतम्
महाप्रमं वारणयूथपोपमम् ॥
गजेंद्रयाडं कमलायतेक्षणम् ।
फबाटवक्षस्थलमुन्नतांसम् ॥१॥
तमागतं पार्थममित्रकर्शनम् ।
महायलं नागमिव प्रमाथिनम् ।।
वैराटिरामन्त्र्य ततो वृहन्नलाम् ।
गयां निनीपपदमुत्तरोऽब्रवीत्॥२॥
v. 2 omitted in ST.
After V.12
S. cl. adds:--
देवेंद्रसारथिवीरो मातलिः ख्यातविक्रमः।
सुमहो जामदग्नेश्च विष्णोर्यता च दारुका।
सुमंत्रो वा दाशरथेः सूर्ययंता तथाऽरुणः।
सर्वे सारथयः ख्याताः न वृहन्नलया समाः॥२॥
इत्युक्तोदं.च सैरन्ध्या तेन त्वामाव्हयामि वै।
आहूता त्वं मया साधू योद्धं याहि वृहन्नले ॥
दूरापूरतरं गायो भवंति कुरुभिताः॥३॥
For 2 a SG, ST, SA read:
अरुणः सूर्ययंता च सुमंत्रो दशरथस्य च ॥
After Y, 17
S. d. adds:--
अभीक्ष्णमाहुस्तव कर्म पौरुष ।
स्त्रियःप्रशंसंति ममाद्य चांतिके ॥१॥
वैशंपायन उवाच ।
[ and then only ST adds:--
अथोत्तरं पुनः प्राह राजपुत्रं वृहन्नला॥१॥
कन्यापुरे नर्तनगीतवादिते ।
क्रीडासु चान्यामु विशेपिता वयम् ॥
अन्यं परीक्षस्व कुमारसारथि।
यस्तुल्यरूपस्तव नर्तकी हहम् ॥२॥

·156 APPENDIX. [ Adhyaya 34 S. d. continues वैशंपायन उवाच । इत्येवमुफ्त्वानृपस्नुसत्तमः। तदा स्मंयित्वाऽर्जुनमभ्यनंदयत् ॥ अथोत्तर पारशवं शताक्षिमत्। सुवर्णचित्रं परिगृह्य भानुमत् ॥२ बृहन्नलायै प्रददौ स्वयं तदा विराटपुत्रः परवीरघातिने॥ तदाशया मात्स्यसुतस्यवीर्यवान् अकर्तुकामेव समाददे तदा ॥३॥ बृहन्नलोवाच । यद्यस्ति च रणे शौर्य शक्यः स्याद्विषतां वधः॥ अहं त्वामधिगच्छामि यत्र त्वं यासि तत्र भो॥४॥ v. 1 omited in SA. V.2,3 omitted in ST. वैशंपायन उवाच | omitted in SA, SG. v. 2 omitted in SA. 3 a, b omitted in SA. After v.1 ST adds: ततोऽर्जुनो गृह्य विचित्रभूपणं । विराटपुत्रप्रस्तं महाबलः॥ उन्मादयिष्यन् प्रमदामिवावलः। त्वधोमुखं वीरतरोभ्यधारयत् ॥१॥ After V. 18 S.cl. adds:- तमाददानं प्रमदा जहासिरे। ह्यधोमुखं वीरवरोऽभ्यधारयत् । ततस्तिरश्श्रीनरुतं सपत्नहा। हधोमुखं फवचमचाभ्यकर्पत। सम्यक्प्रजानन्नपि सत्यविक्रमो । ह्यशातवत्सर्वकुरुप्रवीरः॥१॥ UST ततःस्मितश्छिन्नरुतः सपत्नहा । b omitted in SA. c omitted in SA. Aftery.19 S. d. addi तथापि कुर्वन्तममित्रकर्शनं । नयोत्तर पर्यमयद्धनंजयम् ॥१॥ L .

·Adhyāya 35 ) APPENDIX. 157 After y.20 S.cl. adds:- कृशानुतप्तप्रतिमेन भास्वता। जाज्वल्यमानेन सहमरश्मिना॥ अथास्य शीघ्र प्रसमीक्ष्य योजयत्। रथे हयन्कांचनजालसंवृतान् ॥ सुवर्णजालान्तरयोक्नमूपणं । सिंह च सौवर्णमुपाश्रयद्रथे ॥१॥ After V. {a S. cl. adds: आयुधानि च वै तत्र रथोपस्थे च स न्यसत् ॥ १॥ After V. 26 Scl adds:- वैशपायन उवाच अथोत्तरी वर्ममहाप्रभावं । सुवर्णवैडूर्यपरिष्कृतं शुभं ॥ मामुच्य वीरः प्रययौ रथोत्तमं । धनंजयं सारथिनं प्रगृह्य ॥१॥ तमुत्तरं प्रेक्ष्य रथोत्तमे स्थितं । वृहन्नलां चैव महाजनस्तदा ॥ नियश्च कन्याश्च द्विजाश्च सुव्रताः । प्रदक्षिणं मगलिनोऽभ्यपूजयन् ॥२॥ यदर्जुनस्यर्पभतुल्यगामिनः। पुराभवत्खाण्डवदाहमङ्गलम् ॥ कुरून्समासाद्य रणे वृहन्नले सहोत्तरणास्तु तवाद्य मङ्गलम् ॥ ३॥ ADHYAYA 35. [ NORTHERN RECENSION. ] After V. 2 Idns &MSS add:- ततस्तांधोदयामास सदश्यान्पाण्डुनन्दनः।

·158 APPENDIX. [ Adhyâya 35 After V, 9a A? adds: तेषांतत्सैन्यमतुलं दृष्टा भयविवर्द्धनम् । After V, 15, HLadd:-- आरनालेन वर्तिष्ये न गोभिम प्रयोजनम् । जीवन्प्राप्स्यामि गा नित्यं निवर्तस्व वृन्नडहे ॥ After V. 20a Dadds:- अकृतार्थो निवृत्तेयं नैवाहं कुत्रचिद्यात् ॥ After V. 26a Kadds:- अग्निदो गरदग्धैव शस्त्रपाणिर्धनापहा । क्षेत्रदारहरश्चैव पडैते धाततायिनः॥१॥? आततायिनमायांतमपि वेदांगपारगम् । जिघांसंतं जिघांसीयान्नतेन ब्रह्महा भवेत् ॥२॥? After Y. 2 K adds: क्षीरं वा दधि वाज्यं वा तकं वा न पियाम्यहं । आरनाल हि पास्यामि न मे गोभिः प्रयोजनम् ॥१॥ Edns ABCDEGKN add: संग्रामे न च कार्य मे गावो गच्छंतु चापि मे। शून्यं मे नगरं चापि पितुशैव विमेम्यहम् ॥ १॥ Aadds:- वरं काले नजीवक्षभुन् न मे गोभिः प्रयोजनम् । ? यद्यहं जीवमानस्तु गच्छामि नगरं प्रति ॥ DN add निवर्तय रयं तूर्ण हृदयं मे विदीर्यते ! After V. 34a Pdns ABCDEGHKAIN add:- अमरेन्धिव देवेन्द्रो मानुपेषु धनंजयः। एकः कोऽस्मानुपायायादन्यो लोके धनंजयात् ॥

·Adhyaya 35]
APPENDIX
159
After V 40
Edns ABCDEGN add:--
उत्तर उवाच
शृणुयास्त्रं हि कल्याणि वृहन्नले सुमध्यमे ।
निवर्तय रथं क्षिप्रं जीवन्भद्राणि पश्यति ॥
K adds after the above:
ग्रामांश्चतुर्दशपर्णास्तथाश्वधनगोकुलैः।
ददाम्येतद्धनं तुभ्यं मुंच मा त्वं वृहन्नडे ॥१॥
अश्वानां तु सहस्त्रे द्वे शुम्राणां हेममालिनां ।
सर्वलक्षणयुक्तानां मुंच मां त्वं वृहन्नडे ॥२॥
After Y. 45
Kadds:--
फुरुनभिमुखं पार्थः प्रययौ शघ्रिवाहनः।
न थेंद्रोदा यानहंतुं प्रायातिचस तिलिः॥१॥?
After V. 46a
N.cl. adds:-
माभैस्त्वं राचपुत्राय क्षत्रियोऽसिपरंतप ।
कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विपदिास ॥१॥
अहं वै कुरुभिर्योत्स्ये विजेप्यामि च ते पशुन् ।
प्रविश्यैतद्रथानीकमप्रधृष्यं दुससदम् ॥ २॥
FHLM omit la. A reads the on the verse margin.
F omits verse 2. A reads y 2. 0 on the margin.
[SOUTHERN RECENSION.]
After V.2
Scl. adds:--
ततस्तांश्योदयामास सदश्वान्पाण्डुनन्दनः ।
Aftery.11
Scl. addst-
देवैरपिसहेंद्रेण न शक्यं किं पुनर्नरैः।
PAfter V. 14
S.cl. adds:-
मचा इव महानागा युक्तध्वजपताकिनः ।
नीतिमंतो महेप्यासाः सर्वार्थकृतनिश्चयाः॥
तान् जेतुं समरे शरान् दुर्बुद्धिरहमागतः ॥१॥

·160 APPENDIX. [ Adhyaye,35 SA1 omits a and bof this verse. SG, ST, SA add before c above- दुर्जयाः सर्वसैन्यानां देवैरपि स वासवैः । पताकिनश्च मातंगाः सध्वजाश्च महारथाः ।। प्रकीर्णककृतोद्योता चाजिनश्च प्रभूपिताः॥ । After V.15 S. cl. adds: दृष्ट्या तु महती सेनां कुरूणां दृढधान्यनाम् । After Y 18 S. cl. adds: वैशंपायन उवाच । तं तथालदिनं तत्र वीभत्सुः प्रत्यभापत । संप्रहस्य पुनस्तं वै सर्वलोकमहारथः॥१॥ After Y. 21 S.cl. adds:- समुद्रमिव गंभीरं कुरु सैन्यमरिंदम । स्त्रीसकाशे प्रतिज्ञाय पुरुषाणां हि शृण्वताम् ॥ After V.22 SK, SG, ST, SA, add:-- रथमारुह्यनिर्यात्वा किमर्थ नावयुध्यसे । After V, 25 ST adds.-- आयू रक्षति मर्माणि आयुरनं प्रयच्छति। एवं सति महाभाग वृथा याचा पलायने॥ After Y 26 SK, SG, ST SA2 add:- संग्रामेण न मे कार्य गावो गच्छन्तु चापिमे। नगरं च प्रवक्ष्यामि पश्यतस्ते गृहनले ॥१॥ B ST गमिष्यामि गृहानेव पश्यन्त्यास्ते पहलले । After V. 800 s.cl. adds:- विक्रमंतं पदन्यासैनमयंतं च भूतलम् ।

·Adhyāya 35 ] APPENDIX, 161 After V, 31 S.cl. adds:- कोऽयं धावत्यसंगेन पूर्व मुक्त्वा रथोत्तमम् । After V. 32 Sact. adds:- इत्येवं सैनिकाः प्राहुद्रोणस्तानिदमब्रवीत्। आचार्यः कुरुपांडूना मत्ती शुभांगिरोपमः॥१ किं विचारेण यः कार्यमेतेनानुस्तेन चा। धावंतमनुधांश्च निर्भया भयविप्लुतम् ॥ वेणीकलापं निर्धूय प्रतिभातिनरर्पमः ॥२॥ After Y.33a Sc. adds:- रूपेण पार्थसहशः स्त्रीवेपसमलंकृतः। After v.34a S. d. adds: अमरेचिव देवेंद्रो मनुष्येपु धनंजयः। पकः कोऽस्मानुपायायादन्यो लोके धनंजयात् । द्रोणेन चैवमुक्तस्तु कर्णः प्रोवाच चुद्धिमान् ।। a, bom. in ST. Aftery.35a. S. cl. adds :- क्लीयं धै सारार्थ त्या निर्यातो नगरावाहित After V. 35" SK, SG, ST, SA' add:- ते हि नः प्रतिसंयातुं संग्रामे न हि शायुः। कथमेकतरस्तेषां समस्तान्योधयेत्कुरुन् ॥१॥ Aftery.37a s.cl. adds:- सारथि हुत्तरं हत्या स्वयं योद्धमिहेच्छति। SAAdds before this:- एकोस्माननुयात्येप नान्यो लोके धनंजयात् । After y.38a S. cl. adds दुर्गेधन उपाचेदं सैनिफान रथसचमान् । अर्जुनो पासुदेयो या रामः प्रयुग्न एय या॥१॥ 21 H. App ·162 APPENDIX. | Adhyaya 35 ते हि नः प्रतिसंयातुं संग्रामे न हि शक्युः। अन्यो चै क्लीवरूपेण यथा गच्छेद्गवां पदम् ॥२॥ शस्त्रैस्तीपौरपयित्वा पातयिष्यामि भूतले । कथमेकतरस्तेषां समस्तान्याधयेत्कुरून् ॥ ३॥ SA1 omits la.SA reads3bbefore 20. । After V, 38 S.cl. adds:- अर्जुनेति व नेत्येव न व्यवस्यंति ते पुनः इति स्म कुरवः सर्वे विमृशंतःपुनः पुनः ॥ १॥ दृढवेधी महासत्वः शक्रतुल्यपराक्रमः। अद्यागच्छति वेद्योडु सर्वं संशयितं वलं ॥ न चाप्यन्यतरं तत्र व्यवस्यति धनंजयात् ॥२॥ After V. 39 SK adds:- मा मा गृहाण भद्रं ते दासोऽहं ते वृहन्नले । इति वादिनमेवाशु धावंतं तरसाग्रहीत् ॥१॥ S.l. further adds:-- विराटपुत्रं वीभत्सुर्यलवानरिमर्दनः॥ After V. 40 ST adds:- भीतः प्रस्थिनसर्वीगो विव्हलांगो विषण्णवान् । After V. 40 S. c. adds- उत्तर उवाच । सुवर्णमणिमुक्तानां यद्यदिच्छसि दमि ते । हस्तिनोऽश्वान् रथान् गावः स्त्रियश्च समलंकताः॥१. After Y. 41 a S.cl. sdds:- पष्ठिं स्वलंशताः कन्याः प्राममेकं ददामि ते। मुंच मां त्वं भृशं दीनं विव्हलं भयकंपितम् ।। ST adds after at ददामि केयूरयरान मुंच मांस्यं गृहमले। SGIST, SA. read this r. after our r..+2.

·Adhyaya on APPENDIX. 163 After. Y. 42 S. cL adds:- गमिष्यामि पुरं पंड द्रष्टुं मातरमध ताम् । SK alone continues:- एकोऽहमेव मे मातुः कुमारः किं वे ततः। विधिरेवंविधे काले त्वद्वशं कुरुते हि माम् ॥१॥ मात्स्यस्य पुत्रो वालोऽहं तेन चास्मि सुपोपितः। मातृपार्श्वशयानोऽहमस्पृष्टातपवायुमान् ॥ २॥ अदृष्टवालयुद्धोऽहं कुतस्ते कुरवः कुतः। मातृपाचे गमिष्यामि मुंच मां त्वं वृहन्नले ॥ ३ ॥ प्रलयार्णवसंकाशं दृश्यते कौरवं बलम् । स्त्रीणां मध्येऽहमज्ञानाद्वीर्यशौर्याकितां गिरं ॥४॥ उक्तो यौवनगर्वेण को जेतुं शक्नुयाकुरून् । अमुक्त्वा मां यदि नयेमरिष्यामि तवाग्रतः॥५॥ After V. 44a SK adds: महं योत्स्यामि कौरव्यैहयान्संयच्छ मेति माम् । आददानः किमर्थ त्वं पलायनपरोऽभवः॥१॥ युध्यस्थ कौरवैः सार्ध विजयस्ते भविष्यति। यस्य यंतास्म्यहं युद्ध संयच्छामि हयोत्तमान् ॥२॥ राज्ञो वा राजपुत्रस्य तस्य युद्धे जयो ध्रुवम् । सर्वथोत्तर युध्यस्व यंत्रा सह मया कुरून् ॥ ३ ॥ जित्वा महीं यशः प्राप्य भोक्ष्यसे सकलामिमाम्। हतो वा प्राप्स्यसे स्वर्ग न श्रेयस्ते पलायनम् ॥४॥ अद्य सर्वान् कुरुन् जित्वा यथा जयमवाप्स्यसि। सत्याहं मपतिपय सहायोऽत्रमतो. हाहम् ॥५॥ After V. 46& S. cl. adds:- मा भैस्त्वं राजपुत्राय क्षत्रियोऽसि परन्तप । अहं तैः कुरुभियोत्स्ये प्रत्यानेष्यामि ते पशून् ।। प्रविौतद्रथानीकं यप्रधृष्यं दुरासदम् ॥ १॥ After v.46 S. cl. adds: शूरान् समरवंडांश्च नयिष्ये यमसादनम् ।

·164
APPENDIX.
PAdhyya' 36
After V. 48
S cl. adds:--
तमारोप्य रथोपस्थे विलपंते धनंजयः।
गांडीवं धनुरादातमुपायात्तां शर्मी प्रत्ति ॥
उत्तरं तं समाश्वास्य कृत्वा यंतारमर्जुनः॥१॥
ADHYAYA 36.
[ NORTHERN RECENSION.]
After V. 9
Edns EFG add:-
नदीज लंकेशवनारिकेतुः।
नगाह्वयो नाम नगारिसूनुः॥
एपोगनावेपघर: किरीटी।
जित्वा वयं नेष्यति चाद्य गावः ॥
[ SOUTHERN RECENSION. ]
After V.9
S.cl. adde:-
एतावदुक्त्वा वचनं भीष्ममालोक्य चाब्रवीत् ।
नदीज लकेशवनारिकेतुः
नगाह्वयो नाम नगारिसूनुः।
गत्या सुरेशः क्वत्रिदङ्गनेव
गुर्श्वभाषे वचनं तदानीम् ॥१॥
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्या संशया द्रोणस्तूष्णीमासीद्विशाफ्ते ।
भारद्वाजवचः श्रुत्वा गांगेयः संशयाब्रवीत् ॥२॥
अतीतं चक्रमस्माकं विपयांतरमागताः।
अतीतः समयश्चोक्त अस्माभिर्यः सभातले ॥३॥
न भयं शत्रुतः कार्य शंकां त्यज नरर्पम ।
देवनतेनैवमुक्त वचने हितकारिणा ॥४॥
दुर्योधनमयालोक्य संशया द्रोण अप्रवीत् ।
SG om. 4 b.
After Y, 10 a
SK adds:
ये जेतारो महीपानाममुना कुरयो हताः।
यस्मिन् जाते मही पारमा निर्भरोच्छासिताऽभयत् ॥ १॥

·Adhyaya 37] APPENDIX. 165 येन मे दक्षिणा दत्ता यद्धा द्रुपदमोजसा । विद्धवा वियद्तं लक्ष्यं विनिर्जित्य च पार्थिवान् ॥ २॥ निर्जिता येन पांचाली पुरा येन स्वयंवरे । खांडवे येन संतृप्तो यह्निर्जित्वा सुरासुरान् ॥ ३ ॥ परिणीता सुभद्रा च येन निर्जित्य यादवान् । निर्जितो येन युद्धेन त्रिपुरारिः स्मरार्दनः ॥ ४ ॥ गत्वा प्रिविष्टपं येन जितेंद्रा दानवा युधि । नियातकवचा राजन् दानवानां त्रिकोटयः॥५॥ निर्जिताः फालकेयाश्च हिरण्यपुरवासिनः । येन त्वं मोचितो वद्धश्चित्रसेनेन तद्वने ॥६॥ येन गत्वोत्तरं मेरोगनिनाय महद्धनम् । याजितो धर्मसूनुश्च नृपान्सर्वान्विजित्य च ॥ ७ ॥ यस्मिन् शौर्य च वीर्य च तेजो धैर्य पराक्रमः। औदार्य चैव गांभीर्य श्रीहर्धिर्मों दयार्जवम् ॥ ८॥ एवमादिगुणोपेतः सोऽयं पार्थो न संशयः ॥९॥ After Y. 12 SK adds:-- इत्येवं वादिनं द्रोणं कर्णः क्रुद्धोभ्यभाषत । ADHYAYA 37. [ NO ADDITIONS IN THE NORTHERN RECENSION. ] [ SOUTHERN RECENSION.] After V, 1 S. cl. adds:- एहि भूमिजयारुह्य वैराटे महतीं शमीम् । After V, S.cl. adds:- नेच्छामि तैरहं कर्तुं कर्म घेजयिकं त्यिह । अतिसूक्ष्माणि -हस्वानि सर्याणि च मृदूनि च । आयुधानि महाबाहो तवैतानि महायल ॥ १॥ After Y, 8 ST adds: न चास्य सनिधि प्राप्य मर्त्यः कश्चन धारयेत् ।

·166
APPENDIX.
(Adhyāya 37
After V.9
S. cl. adds:-
प्रथितानि विशिष्टानि दुर्दर्शानि भवन्त्युत ।
ST continues after this line:
वैशंपायन उवाच ।
अर्जुननैवमुक्तस्तु वैराटिर्भात उत्तरः ।
नाशक्तो वृक्षमारोदुमिदं वचनमब्रवीत् ॥
After V, 10
S. dl. except ST adds:-
न मामेवंविधं कर्म कारयस्व बृहन्नले ।
कथं वा शक्यते कर्तुं बुद्धया त्वं मन्यसे कथम् ॥१॥
After Y. 12
SE, SG, SA add:---
वैशंपायन उवाच ।
तमुवाच ततः शूरः पार्थः परपुरंजयः।
दायादं सर्व मत्स्यानां कुले जातं विशारदम् ॥
जानामि त्वां महाप्राश शुभं जात्या कुलेन च ।
कथं नु पापकं कर्म बूयां त्वाऽहं परन्तप ॥२॥
ST reads 1 b alone दायादं &c after v. 12, omitting धेशं &c. and adds
after दायाद &ct--
विवृत्तं सर्वसंपन्नं तितिक्षार्जवमार्दवैः ।
ईग्विधमनाहार्य सर्व स्पर्शयसेद्य माम् ॥
कथमस्मान्ब्रजेप्यन्वै मनगिन्याः कृतप्रियः।
बृहन्नलोवाच ।
फयं तु चान्वितं कुर्यात्वामहं नृपनन्दन ।
व्यवहार्यश्च राजा च वृद्धश्चैव भविष्यति।
कथमभ्यवहार्य वै कारये मत्स्यनन्दन ।
त्वगुप्या भगिन्याश्च कृतसंस्कारलाक्षितः॥
आहे त्या कार्यमेवैतदनिंद्यं च न था शुचिः
After V 13
ST adda :-;
ध्यपसायान्यितो भूत्वा गृहाणतानि निश्चयात् ।
समाहितमना भूत्वा धनूरत्नं समाहर॥ १॥

·Adhyaya 38] APPENDIX. 167 After y.15a ST adds:-- अथारुह्य हि वृक्षाग्रे निहितानि महात्ममिः। धनूंपि पृथिवीपालस्तानि सर्वाण्युपाहर । समाधाय मनस्तात समाशाय परामृश। After V. 18 ST adds:--- तत्तु संस्पृश्य संहृष्टो भयाार्जुनचोदितः। तमन्यशासच्छत्रुनो रये तिष्ठन् धनञ्जयः । परिवेष्टनमेतेपां सर्व मुश्चस्व मा चिरम् । तेषां संनहनीयानि स विमुच्य नराधिपः। अपश्यत्तत्र गाण्डीवं चतुर्भिरपरैः सह ॥ (ck v. 18 of our text). After 20 b1 SK adds: ... • प्रपिततनुस्तदा। अर्जुनेन समाश्वस्तः किंचिद्धष्टो नृपात्मजः । ते संदर्शनाभ्यासं स्पर्शाभ्यासं पुनः पुनः। थामील्य पुनरुन्मील्य स्पृष्ट्या स्पृष्टा चकार सः । सम्यग्घुष्टस्तदाऽऽश्वस्तःक्षणेन समपद्यत ॥ SG, ST & SA omit the portion from किंचितो &c. to आश्वस्त: &c. & read अर्जुनन ममान्यस्तः क्षणेन समपयत I only. ADHYAYA 38. [ NORTHERN RECENSION.] Before Y. 1 Kadds:-- न दृष्टं न श्रुतं चित्रं धनुषो रूपमीहशम् ॥ Before Y. 11 Edns CDLN add गुरुमारसहो दिव्य शात्रयाणां भयंकरः। L reads:- गुरमार सहः कस्य सायकोयं मिलीमुसः। हेमपुंसो गार्धपत्रः शाप्रयाणां भयंकरः।।

·168 APPENDIX. [ Adhyaya 38 After V, 15 Edns CGK add: कस्यायमसितः खङ्गः हेमबिंदुभिरावृतः। आशीविषसमस्पर्शः परकायप्रभेदनः। गुरुभारसहो दिव्यः सपत्नानां भयप्रदः॥ [ SOUTHERN RECENSION. ] S. cl. reads the corresponding Adh. ( SK 41 ) in a manner verbally differing much from our text; it is therefore given below. विराट उवाच । सारथे किमिदं दिव्यं नागो वा यदि वा धनुः । सौवर्णान्यत्र पद्मानि शतपत्राणि भागशः॥ कुशाग्निप्रतितप्तानि भानुमन्ति वृहन्ति च ॥१॥ After this our 1 a. शशिसूर्यप्रभाः पृष्ठे भान्ति रुक्मपरिष्कृताः। पुष्पाण्यत्र सुवर्णानि शतपत्राणि भागशः॥२॥ विस्मापनीयरूपं च भीमं भीमप्रदर्शनम् ॥३॥ नीलोत्पलनिभं कस्य शातकुम्भपरिष्कृतम् । After this our v. 2 a. तालप्रमाणं कस्येदं मणिरुक्मविभूषितम् । हाटकस्य सुवर्णस्य यस्मिशाखामृगा दश ॥५॥ दुरानमं महादीर्घ सुरूपं दुधर्पणम् । कस्येदमीदृशं चित्रं धनुः सर्वे च दंशिताः ॥ ६॥ चन्द्रार्कविमलाभासः सुरूपाः सुप्रदर्शनाः । हंसाः पृष्ठं श्रिता यस्य कुशाग्निप्रतिमार्चिपः। शाईगाण्डीवसदृशं कस्येदं सारथे धनुः ॥७॥ चतुर्थ काञ्चनयपुर्भाति विद्युद्गणोपमम् । नीलोपलिप्तमच्छिद्रं जातरूपमयं धनुः । मत्स्याधास्य हिरण्यस्य पृष्ठे तिष्ठन्ति दंशिताः ॥ ८॥ गुमचापोपमं दिव्यं कस्येदं सारये धनुः । उच्छित फणिवदिव्यं सारयंत्वाइरानमम् ॥९॥ After this our v. 1 b. पहिणश्याम सौवां शतचन्द्रार्फभूषिताः। जाम्यूनदविचित्राई फस्येदं पक्षमं धनुः ॥१०॥ After this our », Ga.

·Adhyaya 39] APPENDIX. 169 प्रक्षितास्तीरणतुण्डाग्रा उपाम हिरण्मये ॥ ११ ॥ After this our v. 7 b. माशीविषसमस्पर्शाः शिताश्चाजिह्मगा दृढाः॥१२॥ After this our v. 7 a. पराहकर्णास्नीक्षणानाः कम्यमे रचियः शराः॥१३॥ घवाशनिसमस्पर्शा वैश्यानरशिपार्चिपः । सुवर्णपुडास्तरिणामाः फस्य सप्तशतं शराः ॥१४॥ After this our v.13a. फस्य दण्डो दृढः लक्ष्णो रुचिरोऽयं प्रकाशते ॥ १५॥ धैयाघ्रकोशः कस्यायं दिव्यः शझो महाप्रमः । फस्यार्थमसयश्चैते पञ्चशार्दूललक्षणाः ॥ १६ ॥ फस्यायं निर्मला सट्दो द्वीपिचर्मनिवामितः। नीलोत्पलसवर्णोऽयं कस्ययनः पृथुर्महान् ॥ १७ ॥ मृगेन्द्रचर्मासितस्तीश्णधारः सुनिर्मलः। ऋपमाजिनकोशस्तु कस्य खङ्गो महानयम् ॥१८॥ यस्यापिधाने दृश्यन्ते सूर्याः पञ्च परिष्कृताः। कस्यायं विपुलः सद्गः शृद्भत्सरुमनोहरः ॥१९॥ निहितः पाप्ते कोशे तैलधौतः समाहितः। प्रमाणवर्णयुक्ताश्च फस्य सद्गो महानयम् । एतेन प्रतिविद्धः सीवेकश्चिन्न कुअरः॥२०॥ After this our v 16 ॥२१॥ ADHYAYA 39. [ NORTHERN RECENSION.] After V. 4 a Dadda:-- अलं भारं गुरु योढुं दारुणं चारुदर्शनम् । After y,6 Hadds:- तस्मादादाय च शतमग्निरेतद्धनुः शुभम् । तस्मात्पार्थमिदं प्राप्तं सर्वशत्रुमयंकरम् ॥ [ SOUTHERN RECENSION. ] Beforey.1 SK adds:- वैशपायन उवाच। उत्तरेणवमुक्तस्तु पार्थों पैराटिमत्रवीत्। मृठ्या प्रत्याययन्याचा मीत शंकावशं गतम् ॥१॥ 22 M. App.

·170 APPENDIX. (Adhyayg.39 After this S. cl, reads our vp. 1, 4 a, 2 , 3 , 46,36,5a.6, 7 in order and then:-- नीलोत्पलसमं राज्ञः कौरव्यस्य महात्मनः। बिन्दवश्चात्र सौवर्णाः पृष्टे साधु नियोजिताः॥ After this comes our y 8a. सहस्रगोधाः सौवर्णा द्वीपिनश्च चतुर्दश । ऋपमा यत्र सौवर्णाः पृष्ठे तिष्ठन्ति सृशिणः ॥ After this comes our v.9b. पृष्ठे विभक्ताः शोभन्ते कुशाग्निप्रतिदीपिताः। After this comes our v.80. (The above ll. are omitted in SA'.) तालप्रमाणं भीमस्य रत्नरुक्मविभूषितम् । दुरानमं महहीर्घ मुरूपं दुधर्षणम् ॥ After this comes our v. 11. After V, 11 ST adds: बिन्दवश्चात्र सौवर्णाः पृष्ठे साधु नियोजिताः। तस्येदं भीमसेनस्य जातरूपग्रहं धनुः। सहस्रगोधाः सौवर्णा द्वीपिनश्च चतुर्दश। पृष्ठे विभक्ता दृश्यते कृशानुप्रतिदीपिताः॥ पूजितं सुरमत्येपु विभाति धनुरुत्तमम् । तालप्रमाणं भीमस्य मणिरत्नविभूषितम् ॥ येन पार्थो जयकृत्स्नां दिशं प्राची परंतपः। शातकुंभस्य शुद्धस्य यस्मिन्शाखामृगा दश ॥ हंसाः पृष्टाश्रिता यस्य कृशानुपरमार्चिपः पतत् गांडीवसदृशं सहदेवस्य तदनुः॥ यदेतत्कांचनवपुर्भाति विद्युद्गणोपमम् । नकुलस्य धनुर्दिव्यं माद्रीपुत्रस्य धीमतः॥ S. cl.ardas:- पतेन सदृशं चित्रं धनुरेतद्ययीयसः। हारिदवणे राक्षस्तु फौरव्यस्य महात्मनः॥ विपाठा भीमसेनस्य गिरीणामपि दारणाः। मुममाः सुमहाकायास्तीश्णाप्राः सतयं ढाः॥ भीमेन प्रहिता येते पारणानां निवारणाः। सुपर्णदण्डरचिराः कालदण्टोप :गुमाः ·Adhyāya 40 ] APPENDIX. 1171 नकुलस्य शरा घेते वज्राशनिसमप्रमाः॥ यांश्च त्वं पृच्छसे दीप्तान्समधाराम्समाहितान् । वराहकर्णास्तीक्ष्णामाः सहदेवस्य ते शराः॥ After this comes our V. 19. यस्त्वयं निर्मलः सद्गो दीपि चर्मणि दंशितः। After this comes our v. 216, 20 वारणानां सुदृप्तानां शिक्षित. स्कन्धशातने । नीलोप्तलसवर्णामः सट्नः पार्थस्य धीमतः ।। मृगेन्द्रचर्मपिहितस्तीक्ष्णधार सुनिर्मलः । दर्शनीयः सुतीक्ष्णायः कुम्तीपुत्रस्य धीमतः॥ अर्जुनस्यैपनिस्त्रिंशः परसैन्याग्रदूपणः॥ यस्त्वयं पार्पते कोशे निक्षिप्तो मचिरत्सरुः । नकुलस्यैप निस्त्रिंशो वैश्वानरसमप्रभः ॥ After this comes v. 23 (text), भीमस्यायं महादण्डः सर्वामित्रविनाशनः । वैशंपायन उवाच । भेदतो घर्जुनस्तूर्ण कथयामास तत्त्वतः। आयुधानि कलापांश्च निस्त्रिंशांश्चातुलप्रमान् ॥ After the above ST adds कापि प्रछन्नवासानां पांडवानां महात्मनाम् । न्यस्ताम्यत्र महार्हाणि व्रतसिद्धिमुपेयुपाम् ॥ इत्युत्तराय तत्सर्वमर्जुनस्तत्वतोऽब्रवीत् ॥ - ADHYAYA 40. [ NORTHERN RECENSION. ] Alter V. Ba Ldns BCDEGKIN add:- एकाग्रमानसो भूत्वा शृणु सर्च समाहितः। After V. 21 Dadds:-- DK add:- अहं दुरापो दुर्धपों दमनः कामशासनिः। स्थितोस्मि यत्तः संग्रामे चैराटे व्येत ते भयं । एतच्छुत्या प्रहृष्टात्मा विस्मयोत्फुललोचनः ॥

·112 APPENDIX. 't Adhyāya 40 After V, 24 Edns &MSS add:- यदजानन्नवोचं त्वां क्षन्तुमर्हसि तन्मम । After V. 29a Edrs & MSS add :- एकं चाहर निस्त्रिंशं जातरूपपरिष्कृतम् । Edns ABCDEGHKN further add:- वैशंपायन उवाच । अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा त्वरावानुत्तरस्तदा । अर्जुनस्यायुधान्गृह्य शीघेणावातरत्ततः॥१॥ DK add after a:-- गांडीवं देवदत्तं च तथाक्षय्ये महेषुधीः । रथमारोपयैतन्मे प्रत्यानेष्यामि ते पशून् । Before Y 42 Kadds:- पतासु पंचस्वश्वानां रथचर्यासु पांडव । न च शत्रवो द्रक्ष्यति गच्छमानमितस्ततः॥ After V. 48 AK add:- सस्मार दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि भरतर्षभः । अभ्युपेयुर्महाभागमस्त्राणि भरतर्पभम् ॥ After Y. 49a Edds & MSS add. अथासौ प्राइमुखो भूत्वा शुचिः प्रयतमानसः। After V. 54a Edns CDGN add:- पपात महती चोल्का दिशो न प्रचकाशिरे। After Y. 570 Edns & NSS except add मत पय महायाही भीतस्तिष्ठामि तेऽप्रतः। After Y. Gia Kadds:-- समासाद्य तु पाणेयं योगानामीभ्यरं म । Y adds tliis I before 1, 61 A.

·'Adhykya 401 APPENDIX. 1113 [ SOUTHERN RECENSION. | Before Y, 1 scl.adds:- वैशंपायन उवाच । एतस्मिन्नन्तरे पार्थ न मूढात्मा व्यजानत। विराटपुत्रः प्रमुरो पप्रच्छ पुनरेव तम् ॥१॥ After V. 1 S.cl.adds:- क नु ते पाण्डवाः शूराः संग्रामेयपराजिताः। येपामिमानि दीप्तानि श्रिया दीप्यन्ति भान्ति च । कस्मिन्यसन्ति देशे च धर्मशा वन्धुवत्सलाः॥१॥ After V. 2a SK adds: धर्मशीलश्च धर्मात्मा धर्मवान्धर्मवित्सुधीः। धर्माध्यक्षो धर्मपुत्रो धर्मशो धर्ममूर्तिमान् ॥१॥ धर्मनिष्ठो धर्मकर्ता धर्मगोप्ता सुधर्मकृत् । सत्यार्जवक्षमाधारो घृणी धर्मपरायणः॥२॥ After Y.4 S. cl. adds: उत्सृज्य राज्यं धये ते नः श्रूयंते वनं गताः॥१॥ पाण्डवान्यदि जानीपे क नु ते धर्मचारिणः। कनु या निवसन्तीति सत्यं ब्रूहि वृहन्नले ॥२॥ किमर्थमागतान्यत्र शस्त्रास्त्राणि महात्मनाम् । कथं ज्ञातानि भयता तथा मे हि शोमने ॥३॥ वैशंपायन उवाच । ततःप्रहस्य यीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः । उवाच राजपुत्रं तमुत्तरं शृणु मे वचः॥४॥ मा भैस्त्वं राजशार्दूल सर्व ते वर्णयाम्यहम् । नात्र भेतव्यमद्यापि राजपुत्र यथातथा ॥५॥ घयं ते पाण्डया नाम वनवासस्य पारगाः। अाते द्वादशे वर्षे च्छन्नवासमिहोपिताः॥ तस्मादशङ्कितमनाः शृणुप्यावहितोचर ॥ ६॥ v. 2 & 3 omitted in SA', Sr, v. 3 only omitted in SG & SA’ also and ST reads for these y ·174 APPENDIX. t Adhyaya 40 - क च ते निवसन्तीति यदि जानासि सारथे। पूर्व ब्रूहि न मे श्रद्धा तेषामायुधलंबने ॥ सर्वज्ञ इव चावोचस्त्वमेवान बृहन्नले । V. 5 & 6 omitted in SG, SA. After 6 ST adds:- सुखमत्रोपिता राज्ञो त्वपित्रा परिपालिताः। After V. 6 S.cl. adds: भीमसेनेन दुर्वृत्तः सह भ्रातृभिराहवे । श्रुत्वैतद्वचनं जिष्णोविस्मयस्फारितेक्षणः। पश्यन्ननिमिपः पार्थ शनैर्वाचमुवाच ह ॥ b, c omitted in SG, ST, SA. ST reads a as भीमसेनेन भीमेन भीमविक्रमकर्मणा । and adds द्रौपदीमर्पजात् क्रोधात्कीचकाः सानुजा हताः। After V. 8 S. cl. adds:-- ईशानो विदधे देवस्त्रिदिवस्येश्वरो दिवि । ST continues:- तानि लोके प्रवृत्तानि वैराटे गृणु तत्वतः । After V.9 scl. adds:- एतानि मम नामानि स्थापितानि सुरोत्तमैः। उत्तर उवाच गुणतो दश नामानि समवेतानि पाण्डवे। चरन्ति लोके ख्यातानि विदितानि ममानघ ST further adds:- त्वं तु तानपि मे यूयाः बहध्यां तव सारथे। After V, 12a SK, SG add:-- इतस्ततश्चलत्येतन्मनो मे चञ्चलं त्ययि । अर्जुनो पा भवाति यद शीघ्रं वृहन्नले ॥ ST adde उत्तरेण तथा भूयः सनियुक्तो धनंजयः। देवभिर्नामधेयानि मापज्जनमेजय ।

·Adhyaya 40] APPENDIX. 175 . After v. S. cl. adds:- यो ममाङ्गे वणं कुर्याद्भातुज्येष्ठस्य पश्यतः। युधिष्ठिरस्य रुधिरं दर्शयेद्वा कदाचन । पराभवमहं तस्य कुले कुर्यो न संशयः॥१॥ After y. 21 S.cl adds:- माता मम पृथा नाम तेन मां पार्थमबुवन् । देवदानवगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसान् ॥ १ ॥ अहं पुरा रणे जित्वा खाण्डवेऽग्निमतर्पयम् । हुताशनं तर्पयित्वा सहितः शाधन्वना ॥ २॥ त्रिविष्टपगतौ दृष्ट्वा पितामहमहेश्वरौ । मूर्छया पतितं भूमावागतौ देवसत्तमौ ॥३॥ दृष्ट्वा तौ वरदौ देवौ संशां ललायोत्थितः पुनः । मूर्मा हि प्रणतं भूमौ तौ देवौ वरदो घरौ ॥४॥ After V. 22 S. cl. adds: सर्वदेवैः परिवृतौ भूयो मां स्वयमूचतुः। घरं तात वृणीप्चेति यं प्रार्थयास पाण्डव ॥१॥ ततोहमत्राण्यलमं दिव्यानि च दृढानि च । माझं पाशुपतं चैव स्थूणाकर्ण च दुर्जयम् ॥ २ ॥ पेन्द्रं वारुणमाग्नेयं वायव्यमथ धैष्णवम् । ततोहमजयं भूयो रथेनेंद्रेण दुर्जयान् । माताल सारथिं कृत्वा निवातकवचान् रणे ॥ ३॥ अवध्यकवचान्देवैरहप्तान्महागुरान् । तिनः कोटीनयानां संयुगेप्वनिवर्तिनाम् ॥ ४॥ एको निर्जित्य संग्रामे भूयो देवानतोपयम् । ततो मे भगवानिंद्रः किरीटमददात्स्वयम् ॥५॥ देवाश्च शंखमददुः शत्रुसैन्यनिवारणम् । अहं पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरवासिनाम् ॥ ६ ॥ हत्या पष्टिं सहस्त्राणि जयं संप्राप्तवान् रणे । असंम्रान्तो रथे तिष्ठन् सहस्रेषु शतेषु च ॥ ७॥ शत्रुमध्ये दुराधर्षो न मुह्यति च मे दिशः। अहं गन्धर्वराजेन न्हियमाणं सुयोधनम् ॥ ८ ॥ भ्रातृभिः सहितं तात गन्धः समरे जितम् । चतुर्दश सहस्राणि हत्या चैनममोचयम् ॥ ९ ·1761 APPENDIX. [ Adhyāya 40 एतानि मम नामानि योऽहन्यहनि कीर्तयेत् । तं न पश्यन्ति सत्वानि न तं निघ्नन्ति शत्रवः ॥१०॥ अद्य पश्य महावाहो मम वीर्य सुदुःसहम् । मा भैचिंगतसंत्रासः कुरूनेतान्समागतान् ॥ ११॥ सुयोधनस्य मिपतः कर्णस्य च कृपस्य च । पितामहस्य भीष्मस्य द्रोणेोणस्य च स्वयम् । सर्वानेव कुरूजित्वा प्रत्यानेष्यामि ते पशून् ॥ १२॥ 4 a omitted in SG. V 14, 15 a omitted in SG, ST, SA. After 5.9 above ST adds:- मन्नाममथनं कीर्ति प्राप्यान्यच प्रकीर्तितम् । Before v.23 ST adds: तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वैराटिः पार्थिवोत्तमः । प्रहरोमा हृष्टो भूद्विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥ तं प्रेक्ष्य वै महात्मानमर्जुनं मत्स्यनन्दनः। प्रांजलिश्चाभिवाद्याथ इदं वचनमब्रवीत्॥ After V. 24 S. cl. adds:-- यदज्ञानादवोचं त्वां प्रमादेन नरोत्तम। अकृत्वा हृदये सर्व क्षन्तुमर्हसि तन्मम॥ After V. 25 S.cl. addst-- दासोहं ते भविष्यामि पश्य मामनुकंपया ॥१॥ या प्रतिज्ञा कृता पूर्व तव सारथ्यकारणात् । सेयं प्रतिज्ञा पूर्णा मे हर्पश्चार्जुन जायते ॥२॥ देवेन्द्रतनयस्यह सारथिः स्यां महामृधे। इति पूर्व कृतास्माभिः प्रतिशा युद्धदुर्मद ॥३॥ प्रतिज्ञा मम संपूर्णा तव सारथ्यकारणात्। मनःस्वास्थ्यं च मे जातं जातं भाग्यं च मे महत्॥४॥ After v. 1 of the above ST adds:- यदशानादयोचं त्वां विस्मरत्वं धनंजय। यायदर्वागहं विद्यां त्वां न तत्वेन भारत ॥ तावन्मेभूमयं तात फुरुभ्यो नात्र संशयः। यथा त्वशासिपमई छन्नं तत्वेन भारत॥ 4 ·Adhyaya 40] APPENDIX. 1 . विस्मितोस्मि महासत्व सर्वशत्रून्विनाशय । तद्वाक्यजलसंसिक्तमुत्फुल्लहृदयं मम॥ माभितप्तविजले म्लानपद्ममिव इदे। 2 b omit. in SG, SA. v. 3 a omit in SA, SG. v. 3 bomitted in SG, SA. 4 a omitted in SG, SA After V. 26a S d. adds: दुर्योधनं च जित्वाजो निवर्तय पशून्मम । After V. 28 E. cl. adds:-- गाण्डीवं देवदत्तं च शरान्कनकभूपणान् । After V. 29a S. cl. adds: एकं चाहर निखिशं जातरूपपरिष्कृतम् । After Y, 29 S. d. adds: तोपयिष्यामि राजानं प्रवक्ष्यामि पुरं पुनः' After Y.31a S..cl. adds:- शरजालवितानाढयमाश्यंडितमहास्वनम् । Before V. 33 SK adds:- यहुना किं प्रलापेन शृणु मे परमं वचः। नाहं विभमि कोतेय साक्षादपि शतक्रतोः॥ यमवायुकुवेरेभ्यो द्रोणभीष्मशतादपि ॥ After Y. 33 STlude: फस्य हि स्वामयं पीर त्यसहायस्य भारत। देयसेनामपि रणे जप्यां यानाप्रसंशयः॥ After Y, 38a SK adds:-- उर्यशीशापसंत प्यं समुपसंस्थितम् । पुराएमाशया मातम्यष्ठस्यास्मि मुगलयम् । माप्तयानुर्यशीरश मुधर्मायां मया तदा। नृत्यंती परमं रूपं सिननी यत्रिसनिधी। 23 I.App ·118 APPENDIX. [ Adhyâya 40 - अपश्यं तामनिमिपं कूटस्थामन्वयस्य मे। रात्रौ समागता मां शयनं रन्तुमिच्छया ॥ अहं तामभिवाद्यैव मातृसत्कारमावरम् । सा च मामशपत्क्रुद्धा शिखंडी त्वं भवेति वै॥ श्रुत्वा तमिंद्रो मामाह माभैस्त्वं पार्थ षण्डता। उपकारो भवेत्तुभ्यमज्ञातवसतौ पुरा ॥ इतींद्रो मामनुग्राह्य ततः प्रेषितवान्वृपा। तदिदं समनुप्राप्त व्रतं चीर्ण मयानघ । ST has the first line only. After V. 42 S. al. adds - अश्वा ह्येते महाबाहो तवैवाहवदुर्जयाः । योग्या रथवरे युक्ताः प्राणवन्तो जितश्रमाः॥ After V.45 ST adds: एतैरश्वैरभिमतैर्युक्तः संग्रामजिन्महान् । After V. 47 S.cl. adds:- सर्वशत्रुभिरायातो देवराज इवासुरैः । वैशंपायन उवाच । ततो रथावस्कन्ध वीर्यवानरिमर्दनः । प्रणम्य देवान्गाण्डीवमादाय रुरुत्रे थिया॥ After a, ST completes this Adh. and begins a new one from वेशम्।। After y48 S cl. adds: इन्द्रदत्ते च ते दिव्ये उद्धृत्यामुच्य कुण्डले । After V. 49a SK adde: अथासौ प्रामुमो भूत्वा शुचिा प्रयतमानसः। After V. 558 S. cl. adds:- ताक्ष्ये शब्दमिय श्रुत्वा विसुदर्तनमानसाः। यथेन्द्रो व्याक्षिपदीम विस्फोटमशनर्भुवि ।

·Adhyaya 41] APPENDIX. 179 After V. 55 SK, ST add:- महाशनिमहाशब्दसदृशो ज्यास्वनो महान् । शत्रून्वीरांश्च संतर्घ्य निग्रहस्थो रथे स्थितः ॥ After V, 57a SK adds:-- अत एव महाबाहो भीतस्तिष्ठामि तेऽग्रतः। ADHYAYA 41. [ NORTHERN RECENSION.) After V. 5a Edns BCDEGN add :-- सात्पपात रथे तूर्ण दिव्यरूपं मनोरमम् । रथं तमागतं दृष्ट्वा दक्षिणं प्राकरोत्तदा ॥१॥ After Y. 18 Edns CDGKN add:-- अमानुपाणां शब्देन भूतानां ध्यजवासिनाम् ॥ After V, 17 Edas GHN add:-- स मुहूर्त प्रयातं तु पार्थो वैराटिमवयीत् । Before y.19 Idns BCDEGHKN add:- ततःशंपमुपाध्मासीहारयनिय पर्वतान् ।। गुहागिरीणां च तदा दिशःशैलांस्तथैव च। उत्तरश्चापि संलीनो रथोपस्थ उपाविशत्॥१॥ Kadds before thisr:- ततः स पुनरेवाथ तं शंख प्राधमली। द्विषतां दुःयजननं मुहृदां प्रीनिवर्धनम् ॥ Diln Dread the second line after 1 be above. After Y. 19 Dins RCDIGYAdd:.- तं ममाभ्यासयामाम पुनरेय धनंजयः।

·180
APPENDIX.
1 Adhyāya 41
BE lhave before the above:-~-
ततस्ते पवना धुर्या जानुभ्यामगमन्महीम् ।
सरथा संस्मृतस्तन उपायाद्वानरध्वजः॥१॥
N has :-
उत्तरं तु रथे दृष्टा शंखशब्देन मोहितम् ॥
Before Y. 20
BDEHKK'LM add:--
ततो द्रोणो महायुद्धिः सर्वशस्त्रभृतां वरः॥
उवाच ह कुरोमध्ये सर्व संबोधयन्निव ॥१॥
नदीजलंकेशवनारिकेतुर्नगाव्हयो नाम नगारिसूनुः ।
एषोंगनावेषधरस्तरस्वी विजेष्यते सर्वकुरुप्रचारान् ॥२॥
एपा न योषा यदि योषिदेपा तत्सैव या शुंभनिशुंभहनी ।
मायामयस्त्रीय पुरातनोति लीलायितं वा पुरुषः पुराणः ३॥
v. 1 omitted in DARK LM. v. 2 omitted in BEK?. v. 3 ornitted
in BDEH.
After V, 21
Edns and MSS add:-
प्रत्यादित्यं च नः सबै मृगा घोरप्रवादिनः।
[ SOUTHERN RECENSION.]
After V.4
S.cl. adds:-
रथे वानरमुछ्रित्य गांडीवं व्याक्षिपद्धनुः॥
Aftery.5a
SK adds:
पात्पपात रथे तूर्ण दिव्यरूपं मनोरमम् ॥
After V, 6
SK, ST add:
सैन्याभ्याशं स संप्राप्य गृहीत्या शंखमुत्तमम् ।
After Y. 7
s.cl. adds:-
शशांककुन्दधचलं मुसे विक्षिप्य चासविः।
उपसण्डयुगलं सिराल्याचितफालकम् ॥१॥
आरक्तनिश्ननयनं न्हस्वस्थूलशिरोधरम् ।
अतिश्लिष्टोदरोरस्क तिर्यगाननशोभितम् ॥२॥

·Adhyāya 41 )
APPENDIX.
181
यावत्स्वशक्तिसामग्रयं त्रैलोक्यं क्षोभयन्निव ।
मरनिर्दशभिश्चैव प्राध्माफ्यदरिंदमः ॥ ३ ॥
शहशद्वोऽस्य सोऽत्यर्थ श्यते कालमेघवत् ।
तस्य शवस्य शब्देन धनुपो निस्वनेन च ॥४॥
घानरस्य निनादेन रथनेमिस्वनेन च ।
जङ्गमस्य भयं घोरमकरोत्पाकशासनिः॥५॥
First 3 vv. in SK only.
After V. 9a
S. cl adds-
अभ्राजत रथोपस्थे भानुर्मेराविवोत्तरे ॥
शङ्खघोपेण वित्रस्तं ज्याघातेन च मूच्छितम् ॥ १॥
After V. 15
SK adds:---
अमानुपाणां शब्देन भूतानांचजवासिनाम् ।
After V, 17
S. cl. addə:--
वैशंपायन उवाच।
पुनर्यजं पुनः शङ्ख धनुश्चैव पुनः पुनः ॥
स मूढचेता पैराटिरघुनं समुंदक्षत ॥१॥
म मुहूर्त प्रयातं तु पार्थो चैरादिमत्रवीत् ॥
स्थिरो भव महायाहो संसां चात्मानमानय ॥२॥
v.2 a omitted in SG, ST, SA.
After Y. 18
S.cl. addy:-
एवमुक्त्वा महायानुः सव्यसाची परन्तपः ।
[ST, SA add प्रदध्मी च महाराहं देवदत्तं धनंजयः।]
ततः सदमुपामासीहारयनिय पर्वतान् ॥१॥
गुदा गिरीणां च तदा दिशःौलांस्तथैव च।
ज्यायोपं तलघोपं च एत्या भूतान्यमादयत् ॥ २॥
उत्तरध्यापि संलोनी रयोपरथ उपाविशत् ।।
तं समाश्यासयामाम पुनरेय धनञ्जयः॥३॥

·182
APPENDIX.
[ Adhyāya 41
I b omitted in SA. 2 a omitted in SG, SA. V.3 omitted in SG,
ST, SA.
After Y. 19
ST adds:
शवशब्दं च तं श्रुत्वा मेघस्य निनदं यथा।
गांडीवज्यास्वनं चैव विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
Apd further S. cl. adds:
वैशंपायन उवाच ।
भारद्वाजस्ततो द्रोणः सर्वशस्त्रभृता वरः ।
राजानं चाह संप्रेक्ष्य दुर्योधनमरिंदमः॥१॥
After V. 20
S.cl. adds:-
औत्पत्तिकमिदं राजन् निमित्तं भवतीह नः ।
न हि पश्यामि विजयं सैन्येऽस्माकं परंतप॥
After Y.21
S. d adds:--
प्रत्यादित्यं च नः सर्वे मृगा घोरा नदति च ।
After V, 24a
S.cl. adds:-
अनुग्णाङ्गाश्च संस्विन्ना जृम्भन्ते चाप्यभीक्ष्णशः।
विष्कम्भान्ति च मातगा मुञ्चन्त्यशूणि वाजिनः॥१॥
सदा मूत्रं पुरीपं च उत्सृजन्ति पुनः पुनः ।
लोहितार्दा च पृथिवी दिशः सर्वाः प्रधूमिताः॥२॥
न च सूर्यः प्रतपति महद्वेदयते भयम् ।
हस्तिनश्चापि वित्रस्ता योधाश्चापि वितत्रसुः॥३॥
After this comes our v. 286 and 29 a.
दिशं ते दक्षिणां सर्वे रिप्रेक्षन्ते पुनः पुनः ।
मृगाश्च पक्षिणश्चैव सव्यमेव पतन्ति नः॥४॥
धादियोद्धष्टयोपाश्च न च गाढं स्वनन्ति च ॥५॥
After this comes our v.22a.
यथा मेघस्य निनदो गम्भीरस्तूर्णमायतः!
धूयते रथनिघोंपो नायमन्यो धनअयात् ॥ ६॥

·Adhyaya 42]
APPENDIX.
• 183
अश्याना स्वनतां शन्दो वहतां पाकशासनिम् |
वानरस्य रथे दिव्यो निस्वनः श्रूयते महान् ॥ ७ ॥
शङ्खशब्देन पार्थस्य कर्णो मे वधिरीकृतौ ।
सर्वसैन्यं च वित्रस्तं नायमन्यो धनञ्जयात् ॥ ८॥
राजानमग्रतः कृत्वा दुर्योधनमरिंदमम् ॥९॥
After this comes our v. 29 b.
प्रविभज्य त्रिधा सेनां समुच्छ्रित्त्य ध्वजानपि ।
शितैर्वाणः प्रताप्येमा चमूमेप धनन्जयः॥ १०॥
मूर्मि सर्वनरेंद्राणां वामपादं करिष्यति ।
न ह्येप शक्यो बीभत्सुर्जेतुं देवासुररैपि ॥ ११ ॥
दिक्षु गुल्मा निवेश्यतां यत्ता योत्स्यामहेऽर्जुनम् ॥ १२ ॥
After the above verses ST adds:--
सुयत्नः क्रियतामद्य यत्नाद्योत्स्यामहर्जुनम् ॥
v. 2 bomitted in SG, SA. v. 3 & 4 a omitted in SG. v. 108 & 11
omitted in SG, SA.
ADHYAYA 42.
[ NORTHERN RECENSION.]
Before V. 3
Hadds:-
प्रच्छन्नश्च विवस्तव्यं प्रयोदश विवत्सरम् ॥
After Y. 7 a
N adds:-
स्वार्थे सर्वे विमुह्यति येपि धर्मविदों जनाः ।।
Edn' D add this line after v. 7
After Y. 20
Edns BCEG addi
दुर्योधनवचः श्रुत्या राधेयस्त्यत्रयीवचः॥
Before y.23b
Fan' adds-
इटा दिपांदया नित्यमाचार्यम्य विशेषतः।
After Y. 24
Edn'CG add:-
इटा हि पांडया नित्यमाचार्यस्य विशेषतः।
भासयपपराध कथ्यते स्म स्वयं तथा ॥१॥

·184 APPENDIX. Adhyâya 12 G omits the second line. After V. 31a Edns CGH add: हस्त्यश्वग्थचर्यासु खरोष्ट्राजाविकर्मणि । गोधनेषु प्रतोलीपु वरद्वारमुखेषु च ॥१॥ H गोधामुखप्रतोलीपु द्वारादिप्रमुखेपु च ॥ for b, H further adds:- स्वपक्षरक्षणे चैव पंडितास्तत्र शोभनाः ॥ After V. 31 Hadds:- यत्र कर्मसु सर्वेषु पंडितास्तत्र शोभनाः॥ [ SOUTHERN RECENSION. ] After V.1 ST adds:- अमर्पमाणस्तदाद्वाक्यमाचार्यमिदमब्रवीत् । After Y. 12a S. cl. adds इत्येवं निश्चयोऽस्माकं मंत्रोऽभूनागसाहये । पाण नां परिज्ञाने सर्वेपां नः परस्परम् ॥१॥ After Y. 14a ST adds - नान्यत्र युद्धाच्छ्योस्ति तथा नीतिरियं मम । After V, 18 S. d. adds: सर्वलोकेन या युद्धं देवैर्वास्तु सवासवैः। After V. 23 ST adds जानाति च यलं तेषां हसतां चाप्युपशृणु। After V.23a ST adds आदेशिका हारण्येस्मिन्नीदृशः शत्रुभिर्जिताः । पिनाशयमः सर्वे धे सर्वथा मात्र संशयः॥१॥ -- ·Adhyaye. 43] APPENDIX. 185 - After V, 26 S.cl. adds:- भीपयम्पाण्डवेयेभ्यो भयान्सानिमाजनान् । प्रमुखे सर्वसैन्यानामवद्धं बहु भापते ॥१॥ यथैवाश्वान्मार्गमाणांस्तानेवाभिपरीप्सवः। हेपितानीव शृण्वन्ति तदिदं भवतस्तथा ॥२॥ For 2 a ST reads:- यथाश्यान्मार्गमाणा चै नरवाजिपरीप्सवः। After V, 30a ST adde पदवाक्यार्थकुशलाः पण्डितास्तत्र शोभनाः । विध्यन्ति वितता वालानाचार्यजनसंसदि ॥१॥ After V. 31 ST adds: न वारुणं च नाग्नेयं वायव्यं याम्यमेव च । अस्त्रं ब्रह्मास्त्रमेतानि सत्यहीनस्य ते वृथा ॥१॥ मित्रकार्यमिदं तावत्पितापुत्रैर्महारथैः । भर्तृपिण्डं च निर्विष्ट गन्तुमर्हदमीक्षवः ॥२॥ विडालयहइश्य नित्यं नित्यं यशाननुस्मरन् । आमंत्रणानि भुझ्याथ नास्मानेप विमर्पय ॥ ३॥ भागमिप्यन्ति पदवी मत्स्याः पाण्डवमाश्रिताः। तानहं योधयिष्यामि भयता गम्यतां गृहम् ॥ ४॥ इष्टा वै पाण्डया नित्यमाचार्यस्य विशेषतः । आहवे भक्तिचिव वध्यते तत्र शोभनम् ॥५॥ लक्षयेयं तथाचार्य भयं भक्ति च पाण्डवे। भीतेन तैन योद्धन्यं वयं योत्स्यामहे परैः॥६॥ Aftery.33 SA, SG, ST add:- यथास्माकं जयो धीर चिंतनीयस्तथा त्यया । ADHYAYA 43. [ XORTIILRS RECENSIOX.) Alter Y. 10 BEEN add:- मत्कार्मुकारिमुफ्तानां शराणां ननपर्यणाम् । फः सहेदप्रतः पातमपि स पुरामुला 24 M. App.

·186 APPENDIX. [ Adhyāya 43 - After y.12 Edns CG add:- रथादतिरथं शूरं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । विवशं पार्थमादास्ये गरुत्मानिव पन्नगम् ॥ After V, 22 K adds :- पश्यंतु वीर्यमिह मामफमद्य नाम । मग्ने जने समनुजाः सुरसिद्धसंघाः ॥ शकात्मजस्य समरे विरथीकृतस्य। एवं पुनः स विरराम कृपो वभापे॥ [ SOUTHERN RECENSION. 1 After V. 1 S. cl. adds:- यद्यप जामदग्न्यो वा यदि वेद्रः पुरंदरः। After V, 5 S. cl. adds:- एकैकं चतुरः पंच क्वचित्पष्टिं क्वचिच्छतं । हतान्पश्यत मात्स्यानामिपुमिनिहतान् रथान् ॥१॥ ST, SA read for this: एक द्वौ चतुरः पंच क्वचित्पष्ठिं कचिच्छतं । हतान्पश्यत मातंगान् कीर्णानेकेपुणा मया ॥ S.cl. further adds:- मन्दाहुमुक्तैरिपुभिस्तैलधौतैः पतत्रिभिः । खद्योतैरिव संपृक्तमंतरिक्षं विराजताम् ॥२॥ Before V. 6 SK, ST, SA add:-- युद्धनास्त्रं मया मुक्तं निर्दहेत्पृथिवीमिमां। स्थितं संग्रामशिरसि पार्थमेकाकिनं किमु ।। After V. & scladds:-- मम हस्तममुकानां शराणां नतपर्वणाम् । निवृत्तिर्गच्छतां नास्ति वैश्यानरशियार्चिपाम् ॥१॥ इतधेत मुक्तानां शराणां नतपर्वणाम् । तुमुलाश्यतां नादः पट्पदा गायतामिय ॥२॥ SA' omits verse 2.

·Adhyaya 44]
APPENDIX.
187
After V. 13a
S. cl. adds:
निर्दहंतमनाकानि शमयिप्येऽर्जुनानलम् ।
रथादतिरथं लोके सर्वशस्त्रभृतां घरम् ॥
विवशं पार्थमादास्ये गरुत्मानिव पनगम् ॥ १॥
क्षुद्रकैर्विविधैर्भल्लनिपतग्निश्च मामकैः ।
संमूढचेताः कौंतेयः कर्तव्यं नाभिपद्यताम् ॥२॥
After Y, 15
S. cl. adds:
चहियहिणराजानां वर्हिणां वर्हिणामिव ।
पततां पततां घोपः पततां पततामिव ॥१॥
After V. 20
SK adds:--
अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टैर्भल्लैश्च नतपर्वभिः।
After Y. 21
ST adds:
अनर्जुनमकर्ण था युद्धं पश्यंतु कौरवाः।
एप मे व्यवसायोऽद्य हृदि संपरिवर्तते ॥
SK adds:-
ध्यजाने पानरस्तिष्ठन्मलेन निहतो मया।
थधेय पततां भूमी दिनदभैरवान् रयान् ॥
ADHYAYA 44,
( NORTHERN RECENSION: 1
After y.sa
A adesi
एको देवेश्वर जित्या अस्त्रराजमयातयान् ।
[ SUUTIIERN RECENSION.)
Beforey.1
S.dudd:-
वैशायन उवाप।
धनं धुत्या नीतिशाररविशारदः।
प: फुफ्पीराणां एपः शारदनोऽप्रपीत् ॥१॥

·188 APPENDIX. (Adhyāya 45 After V.5 S. cl. adds: एको हि शत्रून्समरे समर्थः प्रतिवाधितुम् । ST adds after the above: त्रिलोकीमेकमेवाय सेंद्रान जेतुं शरैः प्रभुः। After V. 9 ST adds पार्थोऽयमस्त्रवीर्येण दुर्योधनममोचयत् । S. cl. adds:--- पांचाली श्रीमती प्राप्ता क्षत्रं जित्वा स्वयंवरे । आदाय गतवान् पार्थो भवान्क नु गतस्तदा ॥१॥ After V. 18 ST adds: को हि गांडीवधन्वानमृपभं सर्वधन्विना । क्षेप्तुमुत्सहते लोके साक्षादपि पुरंदरः॥ १ ॥ After V. 19 S. cl. adds: उत्सृष्टं तूलराशौ तु एकोऽग्निं शमयेत्कथम् । After V, 20 S. d. adds: युद्धायावस्थितं पार्थमागतं पाकशासनि । यत्ताः सर्वे स्थश्रेष्ठं परिवार्य समंततः॥ पड्रथाः परिकीर्यतां बज्रपाणिमियासुराः ॥१॥ After V. 21 Sc. adds:- न हासंगत्य समरे पार्थ जेप्यामहे चयम् । SK adds after the above संगत्य समरे पार्थ सर्वे जेष्यामहे वयम् । ADHYAYA 45. [ NORTHERN RECENSION.] Aftor V.6 Idns and MSS add- चन्दनायोगविधिभियतसी वृत्तिमाश्रितः ।

·Adhyāya 45 )
APPENDIX.
189
Atter V. 20
K? adds:
एवमाभाष्य राधेयं दुर्योधनमथाब्रवीत् ।
Before Y. 27
EdnsG add:-
यथा समायां वृतं त्वं मातुलेन सहाकरः ।
तथा युध्यस्व संग्रामे सौवटेन सुरक्षितः ॥१॥
After V. 278
NP adds:
क्षुरधारा विपं सर्पो चन्हिरित्येकतः स्त्रियः॥
[ SOUTHERN RECENSION.J
Before V, 1
S.cl. adds:-
रूपस्य वचनं श्त्या फणों राजन्युधां पतिः।
पुनः प्रोवाच संरब्धो गईयन् ब्राह्मणं कृपम् ॥१॥
कर्ण उवाच।
लक्षयाम्यहमाचार्य भयानक्तिं गतं रिपी।
भौतेन हि न योद्धव्यमहं योत्स्ये धनंजयम् ॥ २॥
ननु पारणमाग्नेयं याम्यं वायव्यमेव च ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव सत्वहीनस्य ते वृथा ॥ ३ ॥
मित्रकार्य तमिदं पितापुप्रैर्महारथः।
भर्तृपिण्डश्य निर्विष्टो यथेष्टं गन्तुमर्हय ॥४॥
भिक्षा हरस्व नित्यं त्वं यशाननुचरस्य च।
आमंत्रणानि मुभ्याच मास्मान् युजेन भीपय ॥५॥
मार्गवारत्रं मया मुक्तं निर्दहेत्पृथियीमिमाम् ।
किं पुनः पाण्डुपुत्राणामेकमर्जुनमाये ॥६॥
आगमिप्यन्ति पदयी मात्स्याः पाण्डपमाश्रिताः।
फीचकानां तु यलिनां शनुमेनारमर्दिनाम् ॥७॥
तानहं निहनिप्यामि भयता गम्यतां गृहम् ।
किदवादिनां पार्य परमेदानुमापिणाम् ॥ ८॥
तस्य तदनं धुत्या अश्वत्थामा प्रतापवान् ।
उपाच पदतां श्रेष्ठो दुर्योधनमयेश्य च ॥ ९ ॥

·Adhyaya 46]
APPENDIA.
191
ADHYAYA 46
[ NORTHERN RECENSION }
DK have here an additional Adh, as under
वर्ण उवाच ।
सदैन द्रोणपुरोऽय पापात्मा पापपुरष ।
किमन कार्य पार्थेन कथ या सप्रशस्यते ॥२॥
मन्यर कामान्मोहाडा लोभाद्वा स च केवलात् ।
प्रशसति दुरात्मान पाडव पापपूरपम् ॥२॥
मा चापि निंदिते नित्य वा द्विपन्स्वैरमायया ।
तस्मादय सुदुर्बुद्धि पश्यता मम पांरुपम् ॥३॥
अश्वत्थामोवाच ।
चारा नाह्मणा प्रोक्ता राहुर्राश्च यत्रिय ।
धनुपा चार्जुन शूरो कर्ण शूरा मनोरथै ॥४॥
कण उवाच।
सदा भीपयस सी वाहिनी जाह्मणो गुरु ।
प्रीत्या च पाडुपुत्राणा दर्शयन्नहित तर ॥ - ॥
सदा च वाययो वाति नित्य वर्पति वासर ।
अर्जुन समरे जिवा ल ध्वा च विजय महत् ।।
तत छेत्स्यामि सनेन शिरस्ते ब्राह्मणाधम ॥६॥
वैशपायन उवाच ।
एवमुचे तु वचने कणेनामिनसूदन ।
अश्वत्थामा ततो राजन्टद्धोऽत्यत नरेश्वर ॥ ७॥
द्रोणपुनस्तु तच्छुत्वा पढ्न जग्राह चर्म च ।
गृहीत्वा विमल खड्न चर्म चादाय सुप्रभम् ॥ ८॥
दुहार यो त कर्ण सिह शुद्रमृग यथा।
तस्मिगृहीते सगे तु कणोऽपिरथिनायर ॥९॥
उत्ततार रथानणे गृण्हात्सड्ग स वीर्यवान् ।
ततस्ता तु महावीया रताना युद्धदुर्मदा ॥ १०॥
सनद्धी प्राधसयुक्ती युद्धप्रेम समीयतु ॥ ११ ॥
अन्योन्यस्य यध ग्रेप्सु सिंहाविय मदोत्कटी।
तादृष्ट्या सुमहावीया युद्धाय ममरस्थिती ॥२॥
दुर्योधनो रथातूर्ण प्रेभ्य तूर्ण समागती।
कौरवही महाराज रथादुचीर्य घेगान् ॥ ३॥

·190 APPENDIX. [ Adhyāya 45 SG, ST, SA omit v. 7 b & 8 b. ST repeats the passage. After V. 1 S. dl. adds:- बहूनि धर्मशास्त्राणि पठन्ति द्विजसत्तमाः। तेषु किं स्विदिदं दृष्टं धूते जीयेत यन्नृपः ॥ १॥ After V, 6a ST adds:- न चानृतेयोगविधिश्चरेद्वैतडिको यथा । After V. 6 SK, ST add:- वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमाश्रितः । After V.7 SK, ST, SG add:- का जातिस्तेषु सूतेय केपि मंत्रा क्रियाश्च काः। कोयं वर्णेषु या राशो वक्तृभोक्तृनियन्तृषु ॥ १॥ वैशंपायन उवाच । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य कर्ण च कुरुसंसदि । अश्वत्थामा भृशं क्रुद्धो दुर्योधनमतर्जयत् ॥ २॥ v. 1 omitted in SG. After V. 22 ST adds: अवोचस्त्वं यथा क्षुद्र पांडवान्परुपं गिरः। अथ युध्यस्व युध्यर्थे सौवलेयेन पालितः। After V. 20 SK, ST edd: यथा सभायां यूतं त्यं मातुलेन सहाकरोः॥ तथा युद्धयस्व संग्रामे सोपलेन सुरक्षितः॥१॥ .

·Adhyaya 46]
APPENDIA.
191
ADHYAYA 46.
[ NORTHERN RECENSION. J
DK have here an additional Adh. as under :-
कर्ण उवाच ।
सदेव द्रोणपुत्रोऽयं पापात्मा पापपूरुषः ।
किमत्र कार्य पार्थेन कथं या संप्रशस्यते ॥१॥
अन्यत्र कामान्मोहाद्वा लोभाडा स च केवलात् ।
प्रशंसंति दुरात्मानं पांडवं पापपूरुपम् ॥ २॥
मां चापि निंदिते नित्यं त्वां द्विपन्स्बरमायया ।
तस्मादयं सुदुर्बुद्धिः पश्यतां मम पौरुपम् ॥ ३॥
अश्वत्थामोवाच ।
वाक्शूरा ब्राह्मणाः प्रोक्ता बाहुशूराश्च क्षत्रियः।
धनुपा चार्जुनः सूरो कर्णः यूरो मनोरथैः॥४॥
कर्ण उवाच।
सदा भीपयसे सर्वा वाहिनी ब्राह्मणो गुरुः।
प्रीत्या च पांडुपुत्राणां दर्शयन्नहितं तव ॥५॥
सदा च वायवो बांति नित्यं वर्पति चासवः।
अर्जुन समरे जित्या लब्ध्वा च विजयं महत् ॥
ततः छेत्स्यामि राख्नेन शिरस्ते ब्राह्मणाधम ॥६॥
वैशंपायन उवाच ।
पयमुक्ते तु वचने कर्णेनामित्रसूदन ।
अश्वत्थामा ततो राजमुद्धोऽत्यंत नरेश्वर ॥७॥
द्रोणपुत्रस्तु तच्छुत्या राट् जग्राह चर्म च ।
गृहीत्या विमलं सहूं चर्म चादाय सुप्रमम् ॥ ८॥
दुद्राय योध्र्यु तं फर्ण सिहः क्षुद्रमृगं यथा।
तस्मिन्गृहीते सहगे त कणोंऽपिरथिनांवरः॥९॥
उत्ततार रथानणे गृण्हारराग स वीर्यवान् ।
ततस्ती तु महायीयों कृतास्त्री युद्धदुर्मदा ॥ १०॥
सनद्धी क्रोधसंयुक्ती युद्धप्रेम समीयतुः॥ ११ ॥
अन्योन्यस्य वधं प्रेम सिंहाधिय मदोत्कटी।
ताश मुमहावीया युद्धाय ममयस्थिता ॥ १२ ॥
दुर्योनो रयात्तर्ण प्रेश्य तूर्ण समागती।
फोरयेंद्रो महाराज रथादुत्तीर्य धेगवान् ॥ १३॥

·192 APPENDIX. [ Adhyaya 46 अभिद्रुत्य गुरोः पुत्रमश्वत्थामानमब्रवीत् । अश्वत्थामन् गुरोः पुत्र क्षम्यतां द्विजसत्तम ॥ १४ ॥ कर्णो वक्तुं न जानाति ब्राह्मणश्चातिकोपनः । त्वयि सन्निहितो भारो युद्धस्यैप विनिश्चयः ॥ १५ ॥ स तथाभिहितो राजन् राशा चैव निवारितः । स्वरथं प्राप्य तूर्ण वै न च किंचिदुवाच ह ॥ १६ ॥ कर्णोऽपि स्वं रथं चैव समारुह्य नृपाया। निवारितो नैव तदा वाक्यं किंचिदुवाच ह ॥१७॥ श्री महाभारते विराटपर्वण्युत्तरगाग्रहे । कर्णवाक्यं नाम पंचाशत्तमोध्यायः॥ Komits pr. 11, 13 0 and 17 b. After V. 8 D adds: जिव्हाने चतुरो वेदाः कराने सशरं धनुः । उभयोोणसामर्थ्य शापादपि शरादपि । After V. 9 Edns CG add:- वेदांताश्च पुराणानि इतिहासं पुरातनम् । जामदग्न्यमृते राजन्को द्रोणादधिको भवेत् ॥ १॥ Edns and MSS further add :-- ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नैतदन्यत्र दृश्यते । After V, 11 Edns BCDEGHKN add- नैव न्याय्यमिदं वाच्यमस्माकं पुरुपर्पभ । किंतु रोपपरीतेन गुरुणा भापिता गुणाः॥ १ ॥ शत्रोरपि गुणा ग्राहा दीपा वाच्या गुरोरपि। सर्वथा सर्वयलेन पुने शिष्ये हितं वदेत् ॥२॥ After V.15a Dadds तथा दुर्योधने नेदमारा स्पृशति सैनिकान् । L'an' adds :- यया दुर्योधनो राजा न गच्छेत् द्विषतां यशम् ।

·Adhyaya 46 ] APPENDIX. 193 [SOUTHERN RECENSION. ] Before V. 1 SK, SG, ST add: वैशंपायन उवाच । ततः शांतनवस्तत्र धर्मार्थकुशलं हितम् । दुर्योधनमिदं वाक्यमवचीत्कुरूसंसदि ॥ १ ॥ After Y. la SK, SG, ST addi आचार्यपुत्रः सहजं निश्चितं साधु भापते । After Y. 4a S cl. adds:-- तस्मात्तत्त्वं न जानाति यत्तु कार्य नराधिपः । धार्तराष्ट्रोऽपि दुर्बुद्धिः पश्यन्नपि धनंजयम् ॥ नैव पश्यति नाघ्राति मंदः क्रोधवशं गतः ॥१॥ वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा तु राजानं पुनःणिमुवाच ह । प्रांजलिर्भरतश्रेष्ठः साम्ना बुद्धिमतां वरः ॥२॥ SAL omits lc. and SA omits v. 2. After V, 9 SK adds वेदांताश्च पुराणानि इतिहासं पुरातनम् । जामदग्न्यमृते राजन्को द्रोणादधिको मवेत् ॥१॥ s.cl. adds:- ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नेतदन्यन दृश्यते । After V. 10 ST adds: भाचार्य योऽप्यतिक्रांतो इप्यररेषु च सांप्रतम् । जामदग्न्यमृते तेपु न द्रोणात्कोऽपि चाधिकः॥ After Y, 11 ST adds.- आचार्यमुख्यः क्षमतां शांतिरत्र प्रर्धायताम् । सहपुत्रेण धीमता। प्रशान्ते हि गुरी मे स्यामित्तिः पापनाशिनी ॥१॥ ....... ... ... 25 ALApp.

·194 APPENDIX. [ Adhyāya 47 वैशंपायन उवाच । भीष्मवाक्ये ततो धीरस्तोपितः कतिचिच्छ्रुतौ । अश्वत्थामा ततो भीष्म प्रत्युवाच कुरुत्तमम् ॥२॥ After V. 11 SK adds: अश्वत्थामोवाच। नैवं न्याय्यमिदं वाच्यमस्माकं पुरुपर्षभ । किं तु रोपपरीतेन गुरुणा भाषिता गुणाः॥१॥ शनोरपि गुणा ग्राह्या दोपा वाच्या गुरोरपि । सर्वथा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्ये हितं वदेत् ॥२॥ ADHYAYA 47. [ NORTHERN RECENSION.] After V, 4 K” adds:-- गते वर्षद्वये चैव पंचपक्षे दिनद्वये । दिवसस्याप्टमे भागे पतत्येकोऽधिमासकः॥श After V, 10 Edns & MSS add: प्रतियुध्येम समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् । After V.11a DN add: आगतं फाल्गुनं राजन् सर्वैस्तत्र न संशयः। After Y. 19 EdnsCadd:-- अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् । [ SOUTHERN RECENSION. After y.4 S.cl. adds:-- पूर्वधुरये नित्तस्ततो धीमत्सुरागतः ॥ ST adds beforc thisi ·195 Adhyaya 47] APPENDIX. ते चापि मासा निवृत्ता कुपथापि च सर्वशः। त्रयोदशं च निवृत्चा इति मत्स्यनृपोत्तमः॥ १॥ प्रयोदगानामुपरि निर्दिष्टं सं ... योजनम् । सर्वः सुवरितं तेषां यदेमिरमिसंवृतम् ॥ २॥ After V. 6 SK adds:-- कामाक्रोधाच लोमाञ्च कामक्रोधमयादपि। स्नेहाद्वा यदि या मोहाद्धर्म नात्यति धर्मजः॥१॥ After Y. 10 S.cladds:- प्रतियुध्येम समरे सर्वशस्त्रभृतां घरम् । After Y. 14 S.dl. adds:- एको हि समरे पार्थः पृथिवीं निर्दहेल्लरः । भ्रातृभिः सहितो भूत्वा किं पुनः कौरवान् रणे । तस्मात्संधि कुरुश्रेष्ट फुरुम्ब यदि मन्यसे ॥१॥ After Y. 15a SK, ST add: ग्राम सेनां च दासांश्च स्वल्पं द्रव्यमपि प्रमो। After V. 15 S. cl. adds वैशंपायन उवाच । मीपस्योपरते वाक्ये तथा दुर्योधनस्य च । प्राप्तमयं च यद्वाम्यं द्रोणश्चाह द्विजोत्तमः॥ १॥ यनु युद्धोपचरितं मयता धर्मसंहितम् । कस्त्वया सदृशो लोक भूयस्वं यस्तुमर्हसि ॥२॥ ST adds द्रोणउदाय after 1.1 abore. After Y. 19a SK adds:-- एवं राजा मुगुप्तः भ्यान केन्यं गन्तुमर्हति। After Y 19 SK adds: महमावारयिष्यामि यलय मकरालयम् ।

·196
APPENDIX.
[ Adhyāya 48
SA, SG, ST have for this lines---
युध्याम सह संगम्य पाफशासनिमागतम् ।
After V. 21
S. cl. adds:
द्रोणस्योपरते वाक्ये भीष्मः प्रोवाच बुद्धिमान् ।
SA, SG have वैशंपायन उ. before this line.
After V. 22
S. cl. adds:-
विकर्णश्च महावीर्यो दुर्मुखश्च परंतपः ।
शकुनिः सौबलश्चैव दुःसहश्च महाबलः।
द्रोणस्य पार्श्वमजिताः पालयन्तु महाबलाः॥१॥
ST omits lc.
After V. 23
S.cl. adds:-
सर्वे महारथाः शूरा महेप्यासा महाबलाः।
युद्धधन्तु पाण्डवश्रेष्ठमागतं यत्नतो युधि॥१॥
वैशंपायन उवाच ।
अभेद्यं परसैन्यानां व्यूह व्यूह्य कुरुत्तमः।
वज्रगर्भ ग्रीहिमुखं पद्मचन्द्रार्धमण्डलम् ॥२॥
तस्य व्यूहस्य पश्चार्धे भीष्मश्चाथोद्यतायुधः।
सौवर्ण तालमुच्छ्रित्य रथे तिष्ठन्नशोभत ॥३॥
ADHYAYA 48.
[ NORTHERN RECENSION. ]
After Y, 4
Edn' adds:-
वानरः सर्वसनायां करोति भयमुत्तमम्।
My adds:-
एष उदार आयाति रथे च रथिनां घर।
After Y, 6
BEK? addı-
कुशलं परिपृष्ठा न गतास्ते फंकवाससः।
After.V7
Idns CDGHK JIN add:--
चिरदृष्टायमस्माभिः प्रशावान् धान्धवप्रियः ।
अतीय ज्यलितो लक्ष्म्या पाण्डुपुत्री धनंजयः॥१॥

·Adhyāya 48 ] APPENDIX. 197 रथी शरी चारुतली निपंगी। शंसी पताकी कवची फिरीटी॥ पनी च धन्वी च विमाति पार्थः। शिपी वृतः त्रुभिरिवाज्यसिक्तः ॥ १ ॥ Edné further adds:- वैशंपायन उवाच । ततोऽर्जुनः कुरून्दृष्ट्या संग्रामे समवस्थितान् । तत्कालसदृशं वाक्यं मत्स्यपुनममापत ॥१॥ After V, 8a H adds: रथं स्थापय मे धीर फुरसेनासमीपतः। After V.12a Edne &MSS add- तंत्रच योत्स्ये धैराटे नास्ति युद्धं निरामिपम् । After Y. 12 N adds: पश्चादेते प्रयातव्या इति मे यर्तते मतिः । Aftor Y. 182 Edas &MSS add:- निम्यय च ततो रश्मीन्यम ते कुरुनन्दनाः। Aftor Y 10 Ldns CGHKKPadd:-- आचार्याध मपुमाढा भारद्धाजान्महारयात् । After Y 17 BE add: नदीज फैशयनारिपेतुनगान्दयो नाम नगारिम्नुः । एपोऽद्गनावग्ध प्रगायी जित्या ययं नेप्यति चाप गायः ॥१॥ After Y 22a Ldas and MSSadd:- गाण्डीयम्य च घोपण मिनी ममम्पन ।

·198 APPENDIX. [Adhyaya 48 [ SOUTHERN RECENSION.] After V. 2 Scl. adds:- त्रिकोशमात्रं गत्वा तु पाण्डवः श्वेतवाहनः। सेनामुखमभिप्रेक्ष्य पार्थों वैराटिमब्रवीत् ॥१॥ राजानं नात्र पश्यामि रथानीके व्यवस्थितम् । दक्षिणं पक्षमादाय कुरवो यान्त्युदङ्मुखाः॥२॥ उत्सृज्यैतद्रथानाकं महेप्वासाभिरक्षितम् । गवानमभितो याहि यावत्पश्यामि मे रिपुम् ॥ ३॥ गवानमभितो गत्वा गाश्चैवाशु निवर्तय । यावदेते निवर्तन्ते कुरवो जवमास्थिताः। तावदेव पशून्सर्वानिवर्तिप्ये तवाभिभो ॥४॥ वैशंपायन उवाच। इत्युक्त्वा समरे पार्थो वैराटिमपराजितः। सव्यं पक्षमनुप्राप्य जवेनाश्यानचोदयत् ॥५॥ ततोऽभ्यवादयत् पार्थो भीष्म शान्तनवं कृपम् । द्वाभ्या द्वाभ्यां तथाचार्य द्रोणं प्रथमतः क्रमात् । द्रोणं कृपं च भीष्मं च पृपत्कैरभ्यवादयत् ॥ ६॥ 3b omitted in SA'. 6c omitted in SG, ST and SA. After V. 3 S. cl. adds:- न कश्चिद्योटुमिच्छेत न च गुप्तं स्वजीवितम् । अयं वारश्च शूरश्च दुर्धर्पश्चैव संयुगे ॥१॥ After V. 4 Scl. adds आस्थाय च रथं याति गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः । अश्वानां स्तनतां शब्दो चहतां पाकशासनिम् ॥१॥ रथस्याम्बुधरस्येव श्रूयते भृशदारुणः । दारयन्निव तेजस्वी वसुधां वासवात्मजः॥२॥ After Y. 5 a S cl. adds: एप हया रथानीकमस्माकमरिमर्दनः। थीमान्वदान्यो धृतिमान्सत्करोति च पाण्डवः ॥ १॥ After Y, 6 & S. cl. adds: रथस्याने निसाती मे चित्रपुंग्नापजिलगी।

·Adhyaya 48]
APPENDIX.
199
After V.6
S. d. adds:
संस्पृशन्तावतिक्रान्तौ पृष्दैवानामयं भृशम् ।
चिरदृष्टोऽयमस्माभिर्धर्मझो यान्धवप्रियः॥
अतीच ज्वलते लक्ष्म्या पाण्डुपुत्रःप्रतापवान् ॥ १॥
After V. 7
S.dl. adds:-
अमर्पण हि संपूर्णो दुःखेन प्रतियोधितः ।
अद्येमां भारती सेनामेको नाशयते ध्रुवम् ॥ १ ॥
यधिकं दशमुप्य वत्सराणाम् ।
स्वजनेनाचिदितस्त्रयोदशं च ।।
ज्वलते रथमास्थितः किरीटी।
तम इच रानिजमम्युदस्य सूर्यः ॥२॥
रथी शरी चारुमाली निपंगी।
शंखी पताकी कवची किरीटी।
सट्दी च धन्वी च विराजतेयम् ।
शिखीय यशेषु घृतेन सिक्तः ॥ ३॥
वैशंपायन उवाच ।
तमदूरमुपायान्तं दृष्ट्वा पाण्डवमर्जुनम् ।
नारयःप्रेक्षितुं शेकुस्तपन्तं हि यथा रविम् ॥
स तं दृष्ट्वा रथानीकं पार्थः सारथिमब्रवीत् ॥ ४॥
After Y. 8
S. cl. adds:
रक्तवैडूर्यविकृतं मणिप्रवरभूषितम् ।
परं जानाम्यहं तस्य ध्वज दूरात्समुच्छूितम् ॥ १॥
योनमिह पश्यामि दुवुद्धिमतिमानिनम् ।
यमाय प्रेपयिप्यामि सहायः स्याद्यदीभ्यरः ॥२॥
SA'omits20.
After V.9
S. d. addsm
हनिष्यामि तमेपाच शरैर्गाण्डीवनिःसृतः।
तस्मिन्दते भाविष्यन्ति सर्य एच पपमिता॥१॥

·200 APPENDIX. [Adhyayai48 After V. S. cl. addes शरैश्च शमयिष्येऽहं धार्तराष्ट्रं ससौयलम् । असभ्यानां च वक्तारं कुरूणां किल किल्विषम् ॥१॥ राजानं नेह पश्यामि निरामिपमिदं बलम् । आमिद्रवे ह राजानं व्यक्तमिन्यत्र निर्भयः॥२॥ SG omits 10 and 2a. After V. 10 S. cl adds:-- भूरिश्रवाः सोमदत्तो वाल्होकश्च जयद्रथः । दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता युद्धविशारदाः॥१॥ साल्वराजो युमत्सेनो वृपसेनश्च सौबलः। दशाणश्चैव कालिंगो वाम पक्षं समाश्रितः॥२॥ पृष्ठतः कुरुमुख्यश्च भीष्मस्तिष्ठति दंशितः। सोऽर्धसैन्येन बलवान् सर्वेषां नः पितामहः ॥३॥ V, 16 & 2 omitted in SA'. After V. 12a ST adde.com तन योत्स्ये च वैराटे नास्ति युद्धं निरामिपम् । After Y 12 S. d. adds: गवाग्रमभितो याहि यत्र राजा भविष्यति ॥ १ ॥ वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा समरे पार्थो वैराटिमपराजितः। संस्पृशानो धनुर्दिव्यं त्वरमाणोऽगमत्तदा ॥२॥ ततो भीमोऽब्रवीद्वाक्यं कुरुमध्ये परंतपः। चिरदृष्टोऽयमस्माभिर्धर्मशो बांधवप्रियः॥३॥ अतीव ज्वलते लक्ष्म्या पाकशासनिरागतः। एप दुर्योधनं पार्थो मार्गते निकृति स्मरन् ॥ ४॥ सेनामत्यर्थमालोक्य त्वरते ग्रहणेऽस्य च । मृगं सिंह इवादातुमीक्षते पाकशासनिः॥५॥ After y.16 SK adds: आचार्याच्च सपुत्राद्वा भारद्वाजान्महारयाद ।

·Adhyāya 48] APPENDIX. 201 After V. 17 S. cl. addsi- वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्या समरे भीष्मः सेनया सह कौरवः । अन्यधायत्तदा पार्थ धार्तराष्ट्रम्य रक्षणे ॥ १ ॥ विक्रोशमात्र यात्वा तु पार्थो वैराटिमब्रवीत् । इपुपातमा सेनायाः स्थापयाश्वानरिन्दम ॥२॥ एतदनं गवां दृष्टं मन्दं चाहय सारथे। या[त्तरेण सेनाया गाश्चैव प्रविभज्य च ॥३॥ परिक्षिप्य गवां यूथमत्र योत्स्ये सुयोधनम् । गच्छन्ति सत्वरा गायः सगोपाः परिमोचय॥४॥ तत्र गत्वा पशून्वीर सगोपान्परिमोचय । अन्तरेण च सेनायाः प्राङ्मुखो गच्छ चोत्तर ॥५॥ इमे त्वतिरथाः सर्वे मम वीर्यपराक्रमम् । पश्यन्तु कुरचो युद्ध महेन्द्रस्येव दानवाः ॥६॥ After v. 5 ST adds:- यावदेते निवर्तन्ते कुरखो जयमास्थिताः । तथैतानांगतान्सन्निद्धरिप्यामि सायकः॥ SA,SG omit 5 a. After V, 18a S. cl. adds: निशितामान्छस्तीक्ष्णान्मुमोचान्तकसनिमान् ॥ After V. 19a S. cl. adds. गाश्चैव न च पश्यन्ति पार्थमुक्तरजिलंगः । सा चापि याला सेना पार्थयाणाभिपीडिता ॥१॥ Altery.19 S.cladds:- अर्जुनस्तु तदा ही दर्शयन्चार्यमारमनः । पाढयामास संन्यानि गाण्डीवप्रसृतः हरिः॥१॥ After Y, 20 S d. adds:- चन्द्रावदात सामुदं पुरमन्यमयंकरन् । 2G ALApp.

·202 APPENDIX. [ Adhyâya 19 After V, 22 S, dl. adds:- चियद्गतानां देवानां मानुपाणां रवेण च । After V. 23 S. d. adds ततःस समरे शूरो वीभत्सुः शनुपूगहा । गोपालांश्चोदयामास गावधोदयतेति च ॥१॥ उत्तरं चाह वीभत्सुहर्पयन्पांडुनंदनः । गवामग्रं समीक्षस्व गाश्चैवाशु निवर्तय ॥२॥ यावदेतेनिवर्तन्ते कुरवो जवमास्थिताः । याधुत्तरेण गाश्चैताः सैन्यानां च नृपात्मज ॥ पश्यन्तु फुरवः सर्वं मम वीर्यपराक्रमम् ॥ ३॥ वेशपायन उवाच । ते लाभमिव मन्वानाः कुरयोऽर्जुनमाहवे। दृष्ट्वायान्तमदरस्थं क्षिप्रमभ्यपतन्रथैः॥४॥ हस्त्यश्वपरिवारेण महताभिविराजता। योधैः प्रासासिहस्तैश्च चापयाणोद्यतायुधैः॥५॥ तान्यनीकान्यशोभन्त कुरूणामाततायिनाम् । संसर्पन्त इचाकाशे विद्युत्वन्तो बलाहकाः॥६॥ तानि दृष्टाप्यनीकानि निवर्तितरथानि च । पार्थोऽपि वायुवद्धोरं सैन्याग्रं व्यधुनोच्छरैः॥७॥ v. 56 & 6 omitted in ST. v. Ta omitted in ST, SA. ADHYAYA 49. [ NORTHERN RECENSION. 1 After V. 2a Kadda दुर्योधनस्याभिमुखं प्रयांतं वैराटिरित्यर्जुनमाइ इष्टः । उत्तर उवाच। पुरं प्रति निवर्तस्व पार्थ प्रहरतां वरः ।। गावस्त्वया जिताश्चेमाः किं युध्यनेति नो वृथा । संधैिर्ये न युद्धथेन सृष्टे वापि चले सति ॥ स्वयकेन बहूनां हि विग्रहेण तु किं वृथा।

·Adhyiye 491
APPENDIA.
203
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वेतदर्जुनो वाक्यं चैराटेमौतयत्तदा ।
प्रहस्य प्राह तं भूयो मा चै पश्येह कौतुकम् ।
यहनि दृष्टपूर्वाणि प्राग्युद्धान्युत्तरत्यया ॥
पश्येमपि संग्रामं यहूनामेककेन यत् ।
ततो दुर्योधनं यांतमजुन तरसा तदा ॥
रथाग्रयाः कौरवेंद्रस्य निपेतुःसहसा शिलाः ।
After V. 15b
Edns & MSS addi--
वसुप्रदा वासयतुल्यवीर्याः।
पराजिता यासवजेन संख्ये।
After V. 20
Edn. BCDEGHK²MN add:-
तमापतन्तं सहसा किरीटी वैकर्तनं वै तरसामिपत्य।
प्रगृह्य वेगं न्यपतज्जवेन नागं गरुत्मानिव चित्रपक्षः॥१॥
तावृत्तमौ सर्वधनुर्धराणां महावलो मर्वसपत्नसाही।
कर्णस्य पार्थस्य निशम्य युद्धं दिदृक्षमाणाः कुरवोऽमितस्युः॥२॥
स पाण्डवस्तूर्णमुदीर्णकोपः कृतागमं कर्णमुदीक्ष्य हर्षात् ।
क्षणेन साभ्यं सरथं ससारथिमंतर्दधे घोरशरीयवृष्टया ॥३॥
ततः सुविद्धाः सरथाः सनागा योधा विनेदुर्भरतर्षभाणाम् ।
अंतर्हिता मीप्ममुग्नाः सहाश्याः किरीटिना कीर्णरथाः पृपत्कः॥४॥
स चापि तान नया(मुक्ताम्छरान्शरीधः प्रतिहत्य वीरः।
तस्थी महात्मा सधनुः सयाणः सविस्फुलिंगोग्निरियागु कर्णः॥५॥
ततस्त्वभूव तलतालशम्दः सशंगभेरीपणयप्रणादः।
प्रवेडितज्यातलनिस्वनं तं चैयर्तनं पूजयतां कुरूणां ॥६॥
उद्धृतलांगूलमहापनाफवजोत्तमांसाकुलमीषगांतम् ।
गाण्डीयनिन्दादशतप्रणादं किरीटिनं प्रेश्य ननाद फर्णः ॥७॥
स चापि वैफर्तनमर्दयित्वा माश्य मसूतं मरणं पृषकः।
तमामय प्रसभं किरीटी पितामदं द्रोणरूपी च दृष्टा ॥८॥
स चापि पाय यदुभिः पत्यकर्नगी मंघ याभ्यपर्यत्।
तपय कर्ण च किरीटमाली मंडादयामास शिनः पृपा ९॥
तयोः मुतीरणान्यजतोः शरीधान्महानगैयापिपरीने रणे।
रपे पिलसायियचंद्रएपी घनांतरणानुवद लोकः ॥१०॥

·-
204
APPENDIX.
[ Adhyaya 49
अथाशुफारी चतुरो हयाश्च विव्याध कणों निशितैः किरीटिनः।
भिभिश्च यंतारममृष्यमाणो विव्याध तूर्ण त्रिभिरस्य केतुम् ॥ ११॥
ततोभिविद्धः समरावमदर्दी प्रयोधितः सिंह इव प्रसुप्तः।
गाण्डीवधन्वा ऋपभः कुरूणामजिह्मगः कर्णमियाय जिष्णुः॥१२॥
शरास्त्रवृष्ट्या निहतो महात्मा प्रादुश्चकारातिमनुप्यकर्म ।
प्राच्छादयत्कर्णरथं पत्कर्लोकानिमान्सूर्य इवांशुजालः ॥१३॥
DN add before v. 6, above:-
अंतर्दधे पार्थमिपुप्रवर्भृशं तदा चुकुशुराशु योधाः।
[ SOUTHERN RECENSION. ]
Before y.3
S. d. adds:-
सकर्ण कर्णिनाविध्य पीतेन निशितेन च ।
पासविपितां मध्ये विव्याध परमेपुणा ॥१॥
स कर्ण सतनुवाणं निर्भिद्य निशितः शरः।
अगच्छदारयन्भूमि चोदितो दृढधन्वना ॥२॥
ततोऽस्य वाहान्व्यहनञ्चतुर्भिश्चतुरः क्षुरैः।
सारथेश्च शिरः कायादपाहरदरिंदमः।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद चापं तस्य करे स्थितम् ॥ ३॥
तस्मिन्विद्ध महाभागे कर्णे सर्वास्त्रपारगे।
हताश्यसूते विरथे ततोऽनीकमभज्यत ॥४॥
वैशंपायन उवाच ।
तत्प्रमग्नं वलं सर्व विपुलौघस्वनं तथा।
भीष्ममासाद्य संतस्थौ चेलामिव महोदधिः॥५॥
तानि सर्वाणि गाङ्गेयः समाश्वास्य परंतपः।
ततो व्यूह्य महावाहुः समरेप्वपराजितः ॥६॥
रथनागाश्वकलिलं युयुजे युद्धकोविदः।
अमेयं परसैन्यानां शूरैरपि समीक्षितम् ॥७॥
आचार्यदुर्योधनसूतपुत्रैः कृपेण भीष्मेण च पालितानि ।
अवध्यकल्पानि दुरासदानि रथाश्वमातङ्गसमाकुलानि च ।
v. 1 omitted in ST, SA, SG. v. 3 omitted in ST, i
After V. 3
S. cl. adds:-
सुसंगृहीतैरथ रश्मिभिस्त्वं हयान्नियम्य प्रसमीक्ष्य यत्तः ॥
संप्रेषयाशु प्रतिवीरमेन वैकर्तनं योधयितुं वृणोमि ॥१॥

·Adhyaya 49]
APPENDIX.
205
यां हस्तिकक्ष्यां बढुधा विचित्रां स्तम्मे रथे पश्यसि दर्शनीयाम् ।
विवर्तमानां ज्वलनप्रकाशां वेकर्तनस्यैतदनीकमग्रयम् ॥२॥
SA, ST add अर्जुन उराच । before v. 1.
After V. 5a
SA' adds:-
तदद्य युद्धं कुरुधीरमध्ये करोमि तं याहि तथा प्रवृत्तः।
After V, 5
cl. adds:-
तं पातयिष्यामि रथस्य मध्ये सहस्त्रनेत्रोशनिनेव वृत्रं ।
After V. 6
S. cl. adds:-
तमापतन्तं परमेण तेजसा समीश्य वैकर्तनमभ्यरक्षन् ।
अभ्यद्रवंस्ते रथवीरवृन्दा व्याप्रेण चाक्रान्तमिवर्पभं रणे ॥१॥
चित्राद्गदश्चित्ररथश्च वीरः संग्रामजिद्दुःसहचित्रसेनी।
विविंशतिर्दुर्मुसदुर्जया च विकर्णदुःशासनसौबलाश्च ।
शोणो निपेधश्च तमन्वयुस्ते चैकर्तन शीघ्रतरं युवानः॥२॥
पुत्रा ययुस्ते सह सोदराश्च वैकर्तनं पार्थगतं समीक्ष्य।
प्रगृह्य चापानि महायला रणे धनंजय पर्यफिरन्छरार्चिभिः॥३॥
तेषां धनुर्लाकृतनैकतंत्री प्रासोपवीणां शरसङ्घकोणाम् ।
कराग्रयन्त्रां स्थिरचापदण्डां वीणामुपावादयदाशु पार्थः ॥ ४॥
After. Y 15b
S. cl. adds :-
घसुप्रदा पासवतुल्यवीर्याः।
पराजिता पासवजेन संख्ये॥
After Y. 20
S. cl. adds:
तमापतन्तं समरे किरीटी बंफर्तनं सर्वसमृद्धतेजाः।
प्रच्छादयामास महाधनुप्मान्यषेधयच्छत्रुगणाश्च वीरः॥१॥
निहत्य कर्णस्य ततः किरीटी पुरश्चरांश्चापि च पृष्टगोपान् ।
समीपमभ्यागमदप्रमेयो वितत्य पर्शी गराडो यथारगम् ॥२॥
तायुत्तमी सर्वधनुर्धराणां महायली सर्वसपलसाही।
फर्ण च पार्थ च निशम्य युद्धे दिदृक्षमाणाः कुरवाध्यतस्थुः॥३॥
तं पाण्डवः स्पष्टमुदीर्णकोपं नागम कर्णमुदीक्ष्य कोपात् ।
क्षणेन साश्यं मरयं सस्तमन्तर्दधे मेघ इयातिवृष्टया ॥४॥

·206
APPENDIX.
[ Adhjåge 44
ततः सयुग्याः सरथाः सनागा योधा विनेदुर्भरतर्पमाणाम् ।
अन्तर्हित भीममुसाः समीक्ष्य किरीटिना फर्णरथं पृपत्कः॥५॥
स चापि तानर्जुनपाहुयुकाल्छरान्छरोधेः प्रतिहत्य तूर्णम् ।
वभौ महात्मा सधनुः सबाण सविप्फुलिंगोऽग्निरिवाथ कर्ण ॥६॥
ततस्तु जक्षे करतालघोषः सशसभेरीपणवाकुलस्तु ।
प्रश्वेलितास्फोटितसिंहनादैर्येकर्तनं पूजयतां कुरूणाम् ॥ ७॥
भाधूतलागुलमहापताकं रथोत्तम श्रेष्ठतमं कुरूणाम् ।
ततः स गाण्डीवरतप्रणादं किरीटिनं प्रेक्ष्य ननाद कर्णः ॥ ८॥
पार्थोपि धैकर्तनमर्दयित्वा साश्व सकतुं सरथ ससूतम् ।
ननाद हर्षात्सहसा किरीटी पितामहं द्रोणकृपौ च दृष्ट्या ॥९॥
सिपेव पार्थ बहुभिः शरौघेवकर्तनः संयतितीक्ष्णवेगै ।
वैफर्तनश्चापि किरीटमाली पच्छादयामास शितैः शरौधैः ॥१०॥
तयोरमोघान्सृजतोः शरोधानस्त्रज्ञयोरास महान्विमर्दः।
राहप्रमुक्ताविव चन्द्रसूर्यो क्षणान्तरेणानुददर्श लोकः ॥ ११ ॥
हतास्तु पार्थेन रथप्रवीरा भूमौ युवानः सुपुपुः सुकेशाः।
सुवर्णलोहायसवर्मगाना वृक्षा यथा हेमवते निकृत्ताः॥१२॥
तथा स शत्रून्समरे विनिनन्गाण्डीवधन्वा व्यधमत्सपत्लान् ।
चचार सख्ये विदिशो दिशश्च दहनिवाग्निर्वनमातपान्ते ॥१३॥
सुशीर्णपर्णानि यथा वसन्ते विधूनयन्वायुरिवाल्पसारान् ।
तथा सपत्नान्विधमन्किरीटी चचार सङ्ख्येऽतिरथो रथेन ॥ १४ ॥
शनिवेद्रः समरे किरीटी विद्रावयंस्तद्रथवीरवृन्दम् ।
प्राच्छादयच्चारकिरीटमाली परेपुभिः शत्रुगणाननेकान् ॥ १५ ॥
vv 14, 15 omitted in SG.
Before V. 21
S.a. adds:-
अशेरतावृत्य महीं समग्रा पार्थेषुमार्गे निहता द्विपेन्द्रा ।
हिरण्यकक्ष्याः शरजालचित्रा यथा नगाः पावकजालनद्धाः॥१॥
तं शत्रुसेनाङ्गनिवर्हपानि कर्माणि कुर्वाणममानुपाणि ।
वैकर्तन पूर्वममृष्यमाण लमार्पयलक्ष्यामिवाशु पार्थम् ॥२॥
ततश्चतुर्भिस्तुरगान्विकृप्य विव्याध कर्णोऽथ धनजयस्य ।
पभिश्च सूतं दशभिहयाश्च षष्ट्या च पार्थ त्रिभिरस्य केतुम् ॥३॥
सविप्फुलिङ्गोज्ज्वलभीमघोप. कोपेन्धन केतुशिखः शरार्चिः।
कर्णाग्निरस्त्रानिलभीमवातो वभौ विधक्षन्निव पार्थकक्षम् ॥४॥
स्वनमिशहस्यनीमघोपश्चलस्पताकोज्वलमिविद्युत् ।
पार्याम्बुदः शस्त्रशराम्बुधारः कर्णानल संशमयांचकार ॥५॥

·Adhyaya 50 ]
APPENDix.
207
तेनातिविद्धः समरे किरीटी प्रबोधितः सिंह इव प्रसुप्तः।
गाण्डीवधन्वा प्रवरः कुरूणां प्रतत्वरे कर्णवधाय जिष्णुः॥६॥
स ब्राह्ममस्त्रं समरे किरीटी प्रादुश्चकारामुतवीर्यकर्मा ।
सन्तापयन्कर्णरथं शरौघेर्लोकानिमान्सूर्य इवांशुमाली ॥ ७ ॥
ADHYAYA 50.
( NORTHERN RECENSION. 1
After V. 2a
Edns CDGHN add:--
अधारयत वेग स घेलेच तु धेः।
ततः प्रहस्य वीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥१॥
दिव्यमस्त्रं प्रकुर्वाणः प्रत्यायागृथसत्तमः।
यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीं ॥२॥
तथा गांडीवनिर्मुक्तैः शरैः पार्थो दिशो दश।
न रथानां न चाश्वानां न गजानां न धर्मणाम् ॥३॥
अनिविद्धं शितैर्याणैरासीत् चंगुलमंतरम् ।
Edns DGH continue
दिव्ययोगाश्च पार्थस्य हयानामुत्तरस्य च ॥४॥
शिक्षा शिल्पोपपन्नत्वादत्राणां च परिक्रमात् ।
घीर्यवत्त्वं द्रुतं चाम्यं दृष्ट्वा जिष्णोरपूजयन् ॥ ५॥
कालाग्निमिव वीभत्सुं निर्दहंतमिव प्रजाः।
नारयःप्रेक्षितुं शेकुचलंतमिव पायकम् ॥६॥
तानि प्रस्तान्यनीकानि रेजुरर्जुनमार्गणैः।
शैलं प्रति वलाम्राणि व्याप्तानीवार्करश्मिमिः ॥७॥
अशोकानां धनानीव च्छन्नानि यदुशः शुभैः।
रेजुः पार्थशरैस्तन तदा सैन्यानि भारत ॥ ८॥
Edns GE continue
स्रजोर्जुनशरशाणे गुप्यत्पुप्पं हिरण्मयम् ।
छमाणि च पताकाच खे दधार सदागतिः ॥ ९॥
स्यपलपासनात् प्रस्ताः परिपेतुर्दिशो दश ।
स्थादेशानादाय पार्थच्छिन्नयुगा हयाः॥१०॥
फर्णकक्षविपाणेपु अंतरोष्टेषु च ह।
मर्मस्वंगेषु चाहत्य पातयत्समरे गजान् ॥ ११॥
फोरयानगजानां तु शरीरंगतचेतसाम् ।
सणेन संयता भामिधेरिय नमस्तलम् ॥ १२॥

·208
दिशासु
APPENDIX.
| Adhyaye 50.
युगान्तसमये सर्व यथा स्थावरजंगमम् ।
कालक्षयमशेपेण दहत्यग्रशिखः शिखी ॥
तद्वत्पार्थी महाराज ददाह समरे रिपून् ॥ १३ ॥
ततः सात्रतेजोभिर्धटपणे नि:स्वनेन च।
शब्देनामानुपाणां च भूतानां ध्वजवासिनाम् ॥ १४ ॥
भैरवं शब्दमत्यर्थ वानरस्य च कुर्वतः।
दैवारिपाच्च वीभत्सुः तस्मिन्दौर्योधने वले ॥
भयमुत्पादयामास बलवानरिमर्दनः ॥ १५॥
रथशक्तिममित्राणां प्रागेवनिपतद्भुवि ।
सोपयात्सहसापश्चात्साहसाचाभ्युपेयिवान् ॥ १६ ॥
शरचातः सुतीक्ष्णाप्रैः समादिष्टः सगैरिव ।
अर्शनस्तु खमावत्रे लोहितप्राशनैः खगैः ॥ १७ ।।
अत्र मध्ये यथास्य रश्मयस्तिग्मतेजसः।
च तथा राजनसंख्याताः शरास्तदा ॥ १८॥
सरुदेवीनतं शेकूरथमभ्यसितुं परे।
अलभ्यः पुनरश्वैस्तु रथात्सोऽतिप्रपादयेत्॥ १९ ॥
ते शरा द्विदशरीरेषु यथैव न ससज्जिरे ।
द्विडनकि वीभत्सोर्न ससजे रथस्तदा ॥ २० ॥
स तद्विक्षोभयामास ह्यरातिवलमंजसा ।
अनंतभोगो भुजगः क्रीडन्निव महार्णवे ॥ २१ ॥
अस्यतो नित्यमत्यर्थ सर्वमेवातिगस्तथा।
अक्षुतः श्रूयते भूतैर्धनुर्घोपः किरीटिनः ॥ २२ ॥
संतास्तत्र मातंगा वाणैरल्पांतरांतरे।
संतास्तेन दृश्यते मेघा इव गभस्तिभिः ॥ २३ ॥
दिशोनुभ्रमतः सर्वाः सन्यदक्षिणमस्यतः।
सलतं दृश्यते युद्धे सायकासनमण्डलम् ॥ २४ ॥
पर्वत्यरूपेषु यथा च पि न कदाचन ।
नालक्ष्येषु शराः पेतुस्तथा गांडीवधन्वनः ॥२५॥
मार्गो गजसहस्रस्य युगपद्गच्छतो बने।
यथा भवेत्तथा जशे रथमार्गः किरीटिनः॥२६॥
नूनं पार्थजयैपित्वाच्छका सर्वामरैः सह ।
हंन्यस्मानित्यमन्यतं पार्थेन निहताः परे ॥ २७ ॥
मंतमत्यर्थमहितान् विजयं तन मेनिरे ।
कालमर्जुनरूपेण संहरंतमिव प्रजाः ॥ २८॥

·Adhyaya 50 ) APPENDIX 209 . कुरसेनाशरीराणि पार्थेनैवाहतान्यपि । सेदुः पार्थहतानीय पार्थकर्मानुशासनात् ॥ २९ ॥ ओषधीनां शिरांसीच द्विपच्छीर्षाणि सोन्वयात् । अवनेशुः कुरूणां हि वीर्याण्यर्जुनजाद्यात् ॥ ३०॥ अर्जुनानिलमिन्नानि यनान्यर्जुननिद्विपाम् । चकुलोहितधाराभिर्धरणी लोहितांतराम् ॥ ३१॥ लोहितेन समायुक्तः पांसुभिः परनोद्धतः । यमूयुलॊहितास्तत्र भृशमादित्यरदमयः ॥ ३२॥ सार्के सं तत्क्षणेनासीत्संध्यायामिव लोहितम् । अप्यस्तं प्राप्य सूोपि निवर्तेत न पाण्डवः ॥ ३३ ॥ तान्सर्वान्समरे शूरः पौरुपे समयस्थितान् । दिव्यैरौरचिंत्यात्मा सर्वानाच्छन् धनुर्धरान् ॥ ३४ ॥ स तु द्रोणं त्रिसप्तन्या क्षुरप्राणां समार्पयत् । दुःसहं दशभिर्वाणः द्राणिमाभिरेव च ॥ ३५॥ दुशासनं द्वादशामिः कृपं शारदतं त्रिभिः। भीष्मं शान्तनवं पष्टया राजानं च शतेन ह ॥ ३६॥ फर्ण च फर्णिना कर्णे विन्याध परवीरहा । तस्मिन्विद्ध महेप्यासे कणे सर्वास्त्रकोविदे ॥ ३७॥ हताश्वसूते विरथे ततोनाकममज्यत। तत् प्रमग्नं यलं दृष्ट्वा पार्यमाजिस्थितं पुनः॥ ३८॥ After Y. 7 Edns and MSS add:- यय चावरोहेयमेप धर्मः सनातनः। ESOUTHERN RECENSION.] S.cl. reads the following Adh. (SK 56 and 57 ) corresponding with our Adh. 50 agreeing in sense but differing ia text:- ST begins:- हमा नियतिता गारः पार्थनाहिलटकर्मणा। प्रहस्य नरसिंहन जिष्णुना तु मदीपते ॥१॥ महामना मन्दयुनिनिभ्यसन पृतराष्ट्रना। उवाच मुमदाबासो राशा दुर्योधनी यः॥२॥ सं विमृश्यानं पार विराटनगरोपिनम् । सेनेय साल्यमस्यानां प्रगदीम धन या ॥३॥ 27M.App

·210
APPENDIX.
PAdhyiys500
सर्व एव न गच्छामो विसृज्य च धनंजयम् ।
अयशो नोभिवर्तेत लोकयोरुभयोरपि॥४॥
न युद्धादकिकः कश्चित्प्राप्ते घभिभवे महान् ।
तस्मात्पार्थेन संग्रामं कुरुध्वममरप्रियाः॥५॥
S. d. bag
[SK Adh. 56.]
वैशंपायन उवाच ।
ततस्त्रीणि सहस्राणि रथानां च धनुष्मताम्।
घोराणि कुरुवीराणां पर्यकीर्यन्त भारत ॥१॥
(ST, SG add:-
वर्मिता वाजिनो तिष्ठन्समारूढाः प्रहारिणः।)
कर्णो रथसहस्रेण प्रत्यगृह्णाद्धनंजयम् ।
भीष्मः शान्तनवो धीमान् सहस्रेण पुरस्कृतः॥२॥
तथा रथसहस्त्रेण भ्रातृभिः परिवारितः।
पश्चादुर्योधनोऽतिष्ठयशसा च श्रिया ज्वलन्॥३॥
अतिष्ठन्नवकाशेपु पादाताः सह वाजिभिः ।
भीमरूपाश्च मातंगास्तोमरांकुशचोदिताः॥४॥
(ST adds:-
तान्यनीकान्यदृश्यन्त कुरूणामाततायिनाम् ।
विसर्पन्त इवोष्णान्ते वियुद्वातो चलाहकाः॥१॥)
तानि दृष्ट्वा ह्यनीकानि विततानि महात्मनाम् ।
वैराटिमुत्तरं तं तु प्रत्यभापत पाण्डवः॥५॥
(ST adds:--
ध्वजे कमण्डलुर्यस्य शातकुम्भमयः शुभः।)
जाम्बूनदमयी वेदी ध्वजाग्रे यस्य दृश्यते।
शोणाश्चाश्वा रथे युक्ता द्रोण एष प्रकाशते॥६॥
आचार्यों निपुणो धीमान् ब्रह्मविच्छूरसत्तमः ।
आहवे चाप्रतिद्वन्द्वो दूरापाती महारथः ॥ ७॥
सुप्रसन्नो महावीरः कुरुष्वैनं प्रदक्षिणम् ।
अत्रैव चाविरोधेन एप धर्मः सनातनः ॥ ८॥
यदि मे प्रहरेट् द्रोणः शरीरे मे प्रहृष्यतः।
ततोऽस्मिन् प्रहरिष्यामि नान्यथा बुद्धिरस्ति मे ॥९॥
[ct. our vv.7&8]
भारताचार्यमुख्येन ब्राह्मणेन महात्मना ।
तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे॥१०॥
ध्वजाग्रे सिहलाङ्गलो दिक्षु सर्वासु शोभते ।
भारताचार्यपुत्रस्तु सोऽश्वत्थामा विराजते ॥ ११ ॥

·Adhyaya 50 ]
APPENDIX.
211
घजानं दृश्यते यत्र यालसूर्यसमप्रभम् ।
दुर्जयः सर्वसन्यानां देवैरपि सवासवैः॥
तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे ॥ १२॥
ध्वजाने गोवृपो यस्य काश्चनोऽभिविराजते ।
आचार्यवरमुख्यस्तु कृप एप महारथः॥ १३ ॥ -
द्रोणेन च समो वीर्य पितुर्मे परमः सया ।
तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाय सारथे ॥ १४ ॥
यस्य काश्चनकम्बूभिर्हस्तिकक्ष्या परिप्ठतः।
ध्वजःप्रकाशते दूराद्रथे विद्युदणोपमः॥ १५ ॥
एप वैकर्तनः कर्णः प्रतिमानं धनुप्मताम् ।
दृढवैरी सदास्माकं नित्यं कटुकमापणः॥ १६ ॥
यस्याश्रयवलादेव धार्तराष्ट्रः ससौवलः ।
अस्मानिरस्य राज्याच्च पुनरद्यापि योत्स्यति ॥ १७ ॥
एप वे स्पर्धते नित्यं मया सह सुदुर्जयः।
जामदग्नयस्य रामस्य शिप्यो ोप महारथः॥१८॥
सर्वास्त्रकुशलः कर्णः सर्वशस्त्रभृतां वरः।
युद्धेऽप्रतिमर्यिश्च दृढवेधी पराक्रमी ॥ १९ ॥
अद्याहं युद्धमेतेन करिष्ये सूतवन्धुना ।
द्रष्टा त्वमाययोर्युद्धं बलिवासवयोरिव ॥ २० ॥
महारथेन शूरेण सूतपुत्रेण धन्विना।
तेन मे युध्यमानस्य शीघ्रं पाहय सारथे ।। २१ ।।
यस्य चैव रथोपस्थे नागो मणिमयो ध्वजः।
एप दुर्योधनस्तन कौरवो यशसा वृतः॥ २२॥
लम्धलक्षो दृढं बेधी लघुहस्तः प्रतापवान् ।
तेन मे युध्यमानस्य शीघ्रं वाहय सारथे ॥ २३ ॥
यस्तु श्वेतायदातेन पंचतालेन केतुना।
चैडूर्यमयदण्डेन तालहक्षेण राजते ॥ २४ ॥
हस्तावापी गृहद्धन्या सेनां तिष्ठति हर्पयन् ।
रामेण जामदग्न्येन द्वैरयेनाजितः पुरा ॥ २५॥
शीघ्रश्च लयुवेधी च लहस्तःप्रतापवान् ।
पप शान्तनयो मीप्मः सर्वेषां नः पितामहः ॥२६॥
फकुदः सर्वसन्यानां सशसभृतां वरः।
जयथियाययद्धस्तु मुयोधनयशानुगः।
पधादेप प्रयातव्यो न मे विनफरो भयेत् ॥ २७ ॥

·212 APPLNDIX. [Adhyaya 50 इत्येतांस्त्वरितः पार्थः कथयित्वा तु चोत्तरे। रूपतश्चिन्हतश्चैव युद्धाय त्वरते पुनः ॥ २८॥ SA' omits vs. 13, 14 above. ST further has:-( Cf our v. 2 1 & ff ) लोहिताश्व महावाहुं सर्वशस्त्रभृतांवरम् । नीलं पताकमुच्छ्रित्य रये तिष्ठन्तमुत्तर तृपस्यैतदनीकानं प्रापयस्यैतदेव माम् । एतत्ते दर्शयिष्यामि शघ्रिास्त्रं दृढधन्विनम् ।। लब्धलक्ष्यो धनुर्वेदी लघुहस्तः प्रतापवान् । S.cl. has:- ISK Adh.57 ] वैशंपायन उवाच । अश्वत्थामा ततस्तत्र कर्ण संप्रेक्ष्य वीर्यवान् । उवाच स्मयमानोऽसौ सूतपुत्रमरिंदमम् ॥१॥ कर्ण यस्त्वं सभामध्ये वहयद्धं विकत्थसे। न मे युधि समोस्तीति तदिदं प्रत्युपस्थितम् ॥२॥ एषोऽन्तक इव क्रुद्धः सर्वभूतावमर्दनः। संग्रामशिरसो मध्ये जृम्भते केसरी यथा ॥३॥ शूरोसि यदि संग्रामे दर्शयस्व सभां विना। यद्यशक्तोसि संग्रामे पार्थेनाद्भुतकर्मणा ॥४॥ पुनरेव समां गत्वा धार्तगट्रेण धीमता। तुलं परिगृह्याशु मंत्रयस्व यथासुखम् ॥५॥ SA' omits from दर्शयस्व to मन्त्रयस्व । वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तथा कर्णः क्रोद्धादुद्धृत्य लोचने। द्रोणपुत्रमिदं घाफ्यमुवाच कुरुसन्निधौ ॥६॥ नाहं विभमि बीभत्सोन कृष्णादेवकीसुतात् । पाण्डवेभ्योपि सर्वेभ्यः क्षत्रधर्ममनुव्रतः॥७॥ सत्वाधिकानां पुंसां तु धनुर्वेदोपजीविनाम् । गर्जतां जायते दर्पः स्वरश्च न विपीदति ॥८॥ पश्यत्वाचार्यपुत्रो मामर्जुनेनातिरंहसा। युध्यमानं सुसंयुक्तं जयो वै मय्यवस्थितः॥९॥ वैशंपायन उवाच । ततः प्रहस्य वीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः। दिव्यमस्त्रं विकुर्याणः प्रत्ययाद्रथिसत्तमः॥ १०॥ महात्मानं मन्दबुद्धिनिश्वसम्धृतराष्ट्रजः। उवाच स महाराज राजा दुर्योधनस्तदा ॥ ११ ॥ .

·Adhyāya 50.)
APPENDIX.
213
न विद्मो ह्यर्जुनं तत्र वसन्तं मत्स्यवेश्मनि।
तेनेदं कर्ण मत्स्यानामग्रहीम धनं बहु ॥ १२ ॥
एवं चेत्तर्हि गच्छामो विसृजन्तो धन बहु ।
अयशो नातिवतेत लोकयोरुभयोरपि ॥१३॥
किं च युद्धात्परं नास्ति क्षत्रियाणां सुखावहम् ।
तस्मात्पार्थेन संग्रामं कुर्महे न पलायनम् ॥ १४ ॥
एतावदुक्त्वा राजा चै हाभियानमियेप सः।
तथा दशसहस्राणि धीराणां हि धनुष्मताम् ॥१५॥
अभ्यद्रवस्तदा पार्थे शलभा इव पाक्कम् ।
धर्मिता वाजिनस्तन संभृताश्च पदातिभिः ॥ १६ ॥
भीमरूपाश्च मातङ्गास्तोमराङ्कुशपाणिमिः ।
अधिष्टिताः सुसंयत्तहस्तिशिक्षाविशारदः॥ १७ ॥
अभ्यद्रवन्मुसंकुद्धाश्चापहस्तोद्यतायुधाः।
पञ्च चनं रथोदनास्त्वरिताः पर्यवारयन् ॥ १८ ॥
द्रोणो भीप्मश्च कर्णश्च कुरुराजश्च वीर्यवान् ।
अश्वत्थामा महावाहुर्धनुर्वेदपरायणः ॥ १९ ॥
इश्च सम्यगस्यन्तो जीमूता इव वार्षिकाः।
ते लाभमिव मन्यानाः प्रत्यगृह्णन्धनंजयम् ॥ २० ॥
शरोधानभिवर्षन्तो नादयन्तो दिशो दश।
ततः प्रहस्य वीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥२१॥
दिव्यमत्रं प्रकुर्वाणः प्रत्ययाद्राथसचमान् ।
यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम् ॥ २२ ॥
तथा गाण्डयिनिर्मुक्तः शरैराच्छादयद्दिशः।
न स्थानां न चाभ्यानां न ध्वजानां न वर्मिणाम् ॥ २३ ॥
अतिविद्धः शिर्षाणैरासीद्यगुलिरन्तरम् ।
देवयोगाद्धि पार्थस्य हयानामुत्तरस्य च ॥ २४ ॥
शिक्षायलोपपनत्वादत्राणां ये परिक्रमात् ।
ध्वजगाण्डीवयोवापि देव्या शक्त्या च मायया ॥ २५ ॥
इतस्ततश्च संयाने दूरे याप्यथयाऽन्तिके।
दुर्गे विषमजाते या स्थले निग्ने तथा शितः ॥ २६ ॥
न च सध्यतिस्तस्य रथस्य मनसो यथा।
समरेपु त विद्वांसातस्य तांस्तान्परिकमान्॥२७॥
पार्यमत्यद्भुतं दृष्टा तथा पार्थस्य तहलम् ।
प्रेमुरेयं परे भीताः परामुररथा यपि ॥२८॥

·914
APPINDIX.
[ Adhyāya 50
फालाग्निमिव वीभत्सुं निर्दहंतमिव प्रजाः ।
नारयः प्रेक्षित शेकुचलन्तमिव पाचकम् ॥ २९ ॥
तानि भिन्नान्यनीकानि रेजुरर्जुनमार्गणः।
तिग्मांशोश्च घनाम्राणि व्याप्तानीच गभस्तिभिः॥३०॥
अशोकानां धनानीव संचितैः फुमुमैः शमैः ।
पार्थः संरंजयामास रुधिरेणाकुलं यलम् ॥ ३१ ॥
सहस्रशोऽर्जुनशरैश्छिन्नान्युचाववानि च ।
छत्राणि च पताकाश्च रोऽभ्युबाह सदागतिः॥ ३२॥
ये धर्जुनयलनस्ता परिपेतुर्दिशो दश ।
रथात्तं देशमुत्सृज्य पार्थच्छिन्नयुगा हयाः॥३३॥
निरुतपूर्वचरणास्ते निपेतुः शितैः शरैः।
शिरोभिः प्रथमं जग्मुमदिनी जघनहयाः॥३४॥
चक्षुर्नासाविपाणेषु दन्तवेदेषु च द्विपान् ।
ममस्वन्येषु चाहत्य तथा निघ्नन्गजोत्तमाः॥ ३५॥
कौरवाणां गजानां च शरीरैर्गतचेतसाम् ।
क्षणेन संवृता भामर्मेधैरिव नभस्थलम् ॥ ३६॥
अस्पैर्दिव्यैर्महावाहुरर्जुनः प्रहसन्निव ।
वडवामुखसंभूतः कालग्निरिव संवृतः॥ ३७॥
यथा युगान्तसमये सर्व स्थावरजंगमम् ।
कालपक्कमशेषेण धक्ष्येदुग्रशिखः शिखी ॥ ३८॥
तद्वत्पार्थोऽस्त्रतेजोभिर्धनुपो निस्वनेन च ।
दैवावीर्याच वीमत्सुस्तस्मिन्दौर्योधन बले ॥३९ ।।
रणे शक्तिममित्राणां प्रणीयोपनिनाय सः।
चेष्टां प्रायेण भूतानां रात्रिः प्राणभृतामिव ॥ ४०॥
सोऽतीयात्सहसा शत्रून्सहसा तेऽभिपेदिरे।
शीघ्रादूरं दृढामोघमस्त्रभस्यातिमानुपम् ॥ ११ ॥
दृष्ट्वा ते कौरवा भीतर अतिमानुपविक्रमम् ।
खगपत्राभिसंवीतैः खाविष्टैः खगमैरिव ॥ ४२ ॥
अर्जुनस्य समावलोहितप्राणपैः खगैः।
अर्जुनेन विनिर्मुक्ताः शरा गाण्डीवधन्वना ॥ ४३ ॥
ताय॑वेगा इवाकाशे ससञ्जः परमर्मसु ।
वर्माणि सारथिश्चैव हेमजालानि वाजिनाम् ॥४४॥
किरीटं सूर्यसंकाश वैयाघ्रमथ चर्म च ।
तत सर्वाणि गात्राणि रथस्य द्विपतां शरैः॥४५॥

·215
Adhysya 50.]
APPENDIX.
नीहारेणेव भूतानि छन्नानीह चकाशिरे।
सहदेव न तं शेकुः कथमम्यसितुं परे ।। ४६॥
अनभ्यस्तः पुनस्तैर्हि रथः सोभिपपात तान् ।
तच्छरा द्विारिषु यथा च न ससञ्जिरे ॥ ४७ ।।
द्विधानीकेषु वीभत्सोन ससन रथस्तथा ।
स तद्धि क्षोभयामास विगाह्यारिवलं रथी ॥४८॥
अनन्तवेगो भुजगः क्रीडनिय महार्णवे।
अस्यतो नित्यमत्यर्थ सर्वघोपाधिकस्तथा ।। ४९ ॥
सनादः श्रूयते भूतैर्धनुपश्च किरीटिनः ।
संच्छिन्नास्तत्र मातंगा वाणैरल्पान्तरान्तरः॥५०॥
संस्यूतास्तत्र दृश्यन्ते मेघा इव गभस्तिमिः।
दिशोऽनुभ्रमतः सर्वा सन्यदक्षिणमस्यतः॥५१॥
सततं दृश्यते युद्धे सायकासनमण्डलम् ।
पतन्त्यरूपपु यथा चशूपि न कदाचन ॥५२॥
नालक्ष्यपु शराः पेतुस्तस्य गाण्डीवधन्वनः।
महागजसहनस्य युगपन्मृद्तो धनम् ॥ ५३ ॥ .
कौन्तेयरथमार्गस्तु रणे घोरतरोऽभवत् ।
नूनं पार्थजयैपित्याच्छकः सर्यामरैः सह ॥ ५४॥
हन्त्यस्मानिति मन्यन्ते पार्थेनैवार्दिताः परे।
मन्तमत्यर्थमहितान्सव्यसाचिनमाहवे ॥५५॥
कालमर्जुनरूपेण असन्तमिव च प्रजाः।
फुरसेनाशरीराणि पार्थेनानाहतान्यपि ॥५६॥
पेतुः पार्थहतानीच पार्थकर्मानुदर्शनात्।
ओपधीनां शिरांसीय कालपक्तिसमन्वयात् ॥ ५७॥
अवनेमुः कुरूणां हि शिरांस्यर्जुनजामयात् ।
चफार चार्जुन क्रोधादिमुपान्तपितानपि । ५८॥
अर्जुननापि भिन्नानि बलाप्राणि पुनः कचित् ।
चालोहितधाराभिर्धरणी लोहितोत्तराम ॥ ५९॥
लोहितेनापि संपृक्तैः पांसुभिः परनोद्धतः।
तेनैव च समुद्भूतः सुश्मोहितविन्दुमिः॥६॥
लोहिताः प्रदरणः प्रमग्ना लोहितोक्षिताः।
लोहितेषु निमनास्ते निहताश किरीटिना ॥६॥
यम्युलोहितास्तत्र भृशमादित्यरश्मयः।
आकाशं तदानासीत्सम्यानमिय लोदितं ॥२॥

·218
APPENDIX.
[ Adhyaya 51
वैशंपायन उवाच ।
ततः सुदर्शनं नाम प्रासादं हरिवाहनः ।
सर्वान्देवान्समारोप्य प्रययों यन पाण्डवः॥१॥
स्थूणाराजिसहस्त्रं तु यत्र मध्ये प्रतिष्ठितम्।
तत्र सूर्यपथेऽतिष्ठद्विमला महती सभा ॥ २॥
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनी व मरुद्गणाः।
तत्र श्वेतानि चमाणि काश्चनस्फाटिकानि च ॥३॥
तथा चित्राणि छत्राणि दिव्यरूपाणि भारत ।
मणिरत्नविचित्राणि नानारूपाणि भागशः॥
आकाशे सह दृश्यन्ते भानुमन्ति शुभानि च ॥४॥
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरणस्य च ।
तथा धातुर्विधातुश्च मित्रस्य धनदस्य च ।
रुद्रस्य विष्णोः सवितुस्त्रिदशानां तथैव च ॥५॥
काञ्चनानि च दामानि विविधाश्चोत्तमस्रजः।
दिव्यपुष्पाभिसंवीतास्तत्र चित्राणि भेजिरे ॥६॥
तस्मिस्तु राजन्प्रासादे दिव्यरत्नविभूपिते ।
दिव्यगन्धसमायुक्ताः सजो दिव्याश्चकाशिरे ॥ ७ ॥
दिव्यश्च वायुः प्रववो गन्धमादाय सर्वशः।
ऋतवः पुष्पमादाय समतिष्ठन्त भारत ॥ ८॥
प्रजानां पतयः सप्त सप्त चैव महर्षयः ।
तत्र देवर्पयश्चैव देवराज दिवौकसः।
इन्द्रेण सहिताः सर्वे त्रिदशाश्च व्यवस्थिताः॥९॥
न पट्टोन रजस्तन प्रविवेश कथंचन ।
आदित्यश्च विरूक्षोत्र नातिवलमिवातपत् ॥ १० ॥
दिव्यगन्धं समादाय वायुस्तत्राभिगच्छति ।
आकाशं च दिशःसर्वा दर्शनीयमदृश्यत ॥ ११ ॥
तत्र देवाः समारह्य तं दिव्यं सर्वतः प्रभम् ।
अम्बरे विमलेऽतिष्ठन्प्रासादं कामगामिनम् ॥ १२॥
तत्र राजर्पयश्चैव समारा दिवौकसः।
श्वेतो राजा वसुमनास्तथा भद्रः प्रदर्शनः ॥ १३ ॥
नृगो ययातिनहुषो मान्धाता भरतः कुरुः।
अष्टकश्च शिविश्चोभी सच राजा पुरूरवाः ।। १४ ॥
डम्भोझ्यः कार्तवीर्यो हार्जुनः सगरस्तथा।
दिलीपः केरलः पूरः शर्यातिः सोमकस्तदा ॥१५॥

·219 Adhyaya 52] APPENDIX. हरिश्चन्द्रश्च तेजस्वी रखुर्दशरथस्तथा। भगीरथश्च राजर्पिः सर्वे च जनमेजय ॥१६॥ पाण्डुश्चैव महाराजश्चामरव्यजनोज्ज्वलः। छत्रेण भ्रियमाणेन राजसूयश्रिया वृतः ॥ १७ ॥ एते चान्ये च बहवः पुण्यशीलाः शुचिग्रताः । कीर्तिमन्तो महावीर्यास्तत्रैवासन्दिवि स्थिताः॥१८॥ यणाश्चाप्सरसां सर्वे गन्धर्वाश्चापि सर्वशः। दैत्यराक्षसयक्षाश्च सुपर्णाः पन्नगास्तथा ॥ १९ ॥ वासवप्रमुखाः सर्वे देवाश्च सगणेभ्यराः। आसंस्तन समारूढाः संग्राम दिदृक्षवः ॥२०॥ इत्यम्बरे व्यवस्थाय प्रासादस्था दिवौकसः। एकस्य च वहनां च युद्धं द्रष्टुं व्यवस्थिताः ॥२१॥ ADHYAYA 52. [ NORTHERN RECENSION.] Aftor V. 12 Edn? Cadd: अर्जुनं प्रति संरब्धः कृपः परमदुर्जयः। After V. 22 Edas DH add :- धनुरादाय विन्याध पार्थ दशभिरागुगैः। After Y. 30 Edns & MISS Add स तदप्यस्य कोतेयचिच्छेद नतपर्वणा। - Aftor Y 33 Edng ABDGIIKLUX uile सा पतद्दरामाच्छिना भूमी पायन धीमता ॥१॥ Aftery.43 Ladds:- । यियुधपतिमुतेन निजितनी मुदिनमा म नथा कभी परिमयमपि चान्मनो न मेदिन मागुनशिप्पयोपिशेप

·216
APPENDIX.
(Adhyâya 150
अप्यस्तं प्राप्य चादित्यो निवर्तेत न पाण्डवः।
निवर्तन्ते न जित्वारिं नित्यजल्पविचक्षणाः ॥३॥
तान्सर्वान्समरे शूरान्पोरुपे पर्यवस्थितान् ।
दिव्यैरौरमोधात्मा सर्वानाछुद्धनुर्धरान् ॥ ६४ ॥
स तु द्रोणं त्रिसप्तत्या नारावानां समर्पयत् ।
अशीत्या शकुनि चैव द्रौणिमप्याशु सप्तभिः ॥६५॥
दुम्सहं दशभिर्वाणैरर्जुनः समविध्यत ।
दुश्शासन द्वादशभिः कृपं शारद्धतं त्रिभिः॥६६॥
भीष्मं शान्तनवं पष्टया प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे॥६७॥
Before v. 1 ST adds :-
ध्वजा हयास्तदाज्ञाय उत्तरस्याथ सन्निधौ।
यथानुपूर्व सर्वेषां द्रोणादीनां महात्मनाम् ॥ १॥
आख्याय सर्व वीभत्सुः कुरूणाभिपता रणे ।
प्रायायुद्धमनाः पार्थो यतः सा भारती चमूः॥२॥
आद्धान रथान्सर्वान् महतां च सुधी रणे।
संस्पृश्याशु च गाण्डीवं द्वैरथे कर्णमभ्ययात् ॥३॥
ST adds before v. 10:--
अथ याते तु राधेय दुर्योधन पुरोगमाः।
अनीकेन यथा स्वेन शरैरर्दन्त पाण्डवम् ॥१॥
बहुधा तस्य सैन्यस्य व्यूढस्यापततः शरैः।
अवारयत वेगं स चेलेव तु महोदधेः॥२॥
After 196SGadds:-
कृपप्रभृतयश्चान्ये शकुनिधृतराष्ट्रजः।
SA' omits the portion form जीमूता in v.20a to अभिवर्षन्तः in 21a.
After 39a ST adds:--
शब्देनामानुपाणां च भूतानां ध्वजवासिनाम् ।
भैरवं शब्दमत्यर्थं वानरस्य च कुर्वतः॥१॥
After v. 390 ST adds:
भयमुत्पादयामास वलवानरिमर्दनः।
ST addsafter v.24a:--
सर्वतो दिशमत्युग्रैः प्रभूतश्च सतेजसः।
प्रच्छाद्यन्त दिशः सर्वाः शरैः पार्थसमीरितः॥१॥
सर्वे शांतिपरा योधाः स्वचित्तं नाभिजशिरे ।
हस्तिनोश्याश्च सम्रान्ता व्यपासीदन्त सर्वशः॥२॥

·217 Adhyaya 61 ) APPENDIX. गाण्डीवस्य च चोपेण पृथिवीमनुनादयन् । मनांसि धार्तराष्ट्राणां समन्तद्धनंजयः॥३॥ After v. 43a ST acids: अभ्रमध्ये यथास्थ रश्मयस्तिग्मतेजसः। दिशासु च तदा राजन्नसंख्याताः शरास्तथा ॥१॥ After v. 58a SG ST SA add:- पाव्होरथास्फोटयते प्रध्माते शंखमर्जुने । V. 4 b & 5 omitted in SA? 22, 23a omitted in SA? v.42a omitted in SG, ST, SA 1.66 omitted in SG. V 67 omitted in SG, ST ADHYAYA 51, [NORTITCRN RECENSION.) After V. 2 Edos BCEGHMN add:-- महामात्रैः समारूढा विचित्रकयचोज्यला। K addsi- मारूढा युद्धकुशल शिक्षितर्गजसादिमि । After V. 3a HMIN add:- सर्वान्देवान्समारोप्य बैडूर्यफलयंत्रितम् । After V.4 Endds:- दर्शनार्थं तदा सर्वे समेता वासवादयः। Before y.5a EdnsaMSSad णां च पलं तेपा मानुषेषु प्रयुज्यताम् । After Y 18 Eda, BCDLGHK'N add:- विनम्माला महातेजा. पोपलसमायुतां। विश्यमाणो यामिन तृप्यत्सु महादय ॥१॥ [SOUTHI.RE RI.CLEISION.] The following Adh (Sk 53 ) correspon is with our Adh 51, the subject and the sense in the same, the text lowever differing altogether: 38 - M.App ·2.0 APPL'NDIX. [ Adhyāya 32 [ SOUTHERN RECENSION.] After Y. 2 ST adds:--- निवृत्तः सहसा राजनर्जुनस्य रथोमहान् । तमायांतं पार्थरथं दृष्टाप्याचार्यसत्तमः॥ न तस्मिन् यत्नमकरोद्योढुं या यातुमेव या ॥ १ ॥ Beforo V. 15 S. c. adds:-- वैशंपायन उवाच । एतस्मिन्नंतरे तन महावीर्यपराक्रमः। आजगाम महाबाहुः कृपः शस्त्रभृतां वरः॥१॥ अर्जुन प्रतियोढुं वै युद्धकामो महारथः। अथ द्रौणे रथं त्यक्त्वा रूपस्य रथमुत्तमम् ॥२॥ आजगामार्जुनस्तूर्ण सूर्यवैश्यानरप्रभम् ॥ ३॥ I b omitted in SA? 3 v. omitted in ST. After Y, 17a S.cl. addst-- अभ्ययाभरतश्रेष्ठो विनिघ्नन्छरमालया। रूपश्च धनुरादाय तथैवार्जुनमभ्ययात् ॥१॥ Instead of this v. ST adds: विष्फारयस्तदा धीरः फाल्गुनः कृपमभ्ययात् । After V. 18 S. d. adds. जीमूत इव धर्माते शरवर्षे चिमुचति । नंदयन्सुहृदः सर्वान्प्रत्ययुध्यत फल्गुनम् । विकृष्य बलवचाप पांडवोऽमितविक्रमः ॥१॥ ST adds instead नाराचाविसृजन्धौरान्विकृप्य धनुरुत्तमम । After V.20 SK, SGISA add:- उद्गतः समरे मेघो धाराभिरिव पर्वतम् । After V. 21a S. dl. adde: कृपो यभूव तमरे विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् । - ·Adhyāya 52 ) APPENDIX. 221 After V. 22 's.cl. adds:- विभेद समरे पार्थः कृपस्य ध्वजमुत्तमम् । ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्सूर्यसन्निभान् ॥ १ ॥ जग्राह समरे पार्थों भूयो बहुशिलीमुखान् । तैस्तदानीं महाबाहुः कृपस्य स्थरक्षिणः ॥२॥ जघान क्षत्रियश्रेष्ठो युद्धमानान्महारथान् । चंद्रकेतुः सुकेतुश्च चित्राथ्यो मणिमांस्तदा ॥३॥ मुंजमौलिश्च विक्रांतो हेमवर्णो भयावहः। सरयोऽतिरथचव सुपेणोऽरिष्ठ एव च ॥४॥ नृकेतुश्च तहानीकास्ते निषेदुर्गतासवः॥५॥ After V. 31 ST adds- तानि सणि चिच्छेद पाण्डवः परवीरहा। After V. 33a - SK adds:- :- रुरोध सायकैस्तीणैरर्धचन्द्रमुखश्च ताम्। After V. 33 S.cl. adds:- सापतदशधा भूमौ पार्थेन निहता शरैः। शक्त्यां तु विनिरुत्तायां विरथः शरपीडितः॥१॥ After V. 40 S. cl. adds: अथ पचं समुद्धृत्य शतचन्द्रं च भानुमत्। इयेप पाण्डवं हन्तुं रूपो लघुपराक्रमः ॥१॥ सरित्सुतस्तूर्ण महाचार्यः मुशिक्षितः। खेचरेव चचारका माधर्मासिग्मुवि ॥२॥ ततः क्षुरप्रे. कौन्तेयो दशभिः गद्गचर्मणी। निर्मपादव चिच्छेद तदद्भुतमिवाभवत् ॥३॥ विपण्णयदनस्तत्र विनाशाराहचर्मणो.। दन्तदन्तच्छदान्दष्टा चुकोप एदि दीर्घयत्॥४॥ मयवितिपुनश्चोक्त्या युद्धापगमनोधतः। अभ्यत्याग्नस्तु सरथं एप समाभिषये ॥५॥ स्वस्नीयस्य महातेजा जग्राहय धनुः पुनः॥६॥ 1.45a omitted n sG, ST, SA.

·222
APPENDIX.
[ Adhyāya 53
ADHIĀYA 53.
[ NORTHERN RECENSION.]
After, V, 27a
AKL add:-
अर्जुनं या विना द्रोणात् कोन्यो योद्धं रणेहति।
After V. 51a
Edns &MSS add:-
आचार्यमुख्यः समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः।
Aftor V. 57
DN add :-
अशोकानां धनानीय छिन्नानि कुसुमैनरैः ।
रेणुः पार्थशरैस्तद्वत्तदा संन्यानि भारत ॥१॥
After V, CO
N adds:-
छादयेतामथान्योन्यं प्राणयूते प्रवर्तिते।
After V. 67a
Edns CGN addi
दृष्ट्वा ते विस्मिताः सर्वे साधु साध्वित्यपूजयन् ।
[ SOUTHERN RECENSION. ]
Before V. 3
S. cl. adds:
जित वैकर्तनं दृष्टा पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
स्थिरो भव त्वं संग्रामे जयोस्माकं नृपात्मज ॥१॥
यावच्छट्समुपाध्मास्ये द्विपतां रोमहर्षणम् ।
अविक्लवमसंभ्रान्तमव्यक्तहृदयेक्षणम् ॥ २॥
याहि शीघ्रं यतो द्रोणो ममाचार्यो रणे स्थितः।
तथा संक्रीडमानस्य अर्जुनर प रणाजिरे ॥३॥
चलं सत्वं च तेजश्च लाघवं च व्यवर्धत ।
तच्चाद्भुतमभिप्रेक्ष्य भयमुत्तरमाविशत् ॥ ४॥
उत्तर उवाच।
अस्त्राणां तव दिव्यानां झरौधान्क्षिपतः शितान् ।
मनो मे मुह्यतेऽत्यर्थ तय दृष्ट्वा पराक्रमम् ॥१॥

·Adhyâya 531 APPENDIX. 223 द्वैधी भूतं मनो मह्यं भयाद्भरतसत्तम । अदृष्टपूर्व पश्यामि तव गाण्डीवनिः स्वनम् ॥ ६॥ तव वाहुवलं चैव धनुः कर्पयतो यहु । तव तेजो दुराधर्ष यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे ॥ ७॥ वैशंपायन उवाच । तमुत्तरश्चित्रमयेश्य गाण्डिवं । शरांश्च मुक्तासहसा किरीटिना ॥ भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये । नाहं तवाश्यान्विपहे नियंतम् ॥ ८॥ तमब्रवीत्किंचिदिव प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विपतां निहन्ता। मया सहायेन कुतोऽस्ति ते भयम् प्रेयुत्तराभ्वाननुमन्त्र्य पाहय ॥ ९॥ वैशंपायन उवाच । आश्वासितस्तेन धनंजयेन । वैराटिरश्यान्प्रतुतोद शीघ्रम् । धनंजयश्चापि विकृप्य चापं विष्फारयामास महेन्द्रकल्पः॥ १०॥ उत्तरं चैव वीभत्सुखवीत्पुनरर्जुनः । न भेतव्यं मया साधतात संग्राममूर्धनि ॥ ११ ॥ राजपुरोऽसि भद्रं ते युले महति मात्स्यके। जातस्त्वं क्षत्रियकुले न विपीदितुमर्हसि ॥१२॥ धृति कृत्या सुविपुलां राजपुन रयं मम । युध्यमानम्य संग्रामे राजभिः सह पादय ॥१३॥ उपल्या नमेवं वीभत्रर्जुनः पुनरप्रवीत्। पाण्डयो रथिनां श्रेष्टो भारद्वाज समीक्ष्यत ॥१४॥ v. 11, 12, 13 omitted in 1. 14 (antted in ST. 5. 146 onnitted in SA!. ST adds after. » 13:- एयमुफ्त्या पुनः प्राह भारद्वाजं समीभ्य तु । After V. 4a S. d. addsi- मारहाजन योमोऽपमानायज माहात्मना।

·214
APPENDIX.
.[ Adhyays be
After V.5
S. dl. adds:-
यतो रथवरे पूरा सर्व शत्रभृतां वरः।
After V. 8
scl. addst-
पुराणमितिहासश्च अर्थविद्या च मानवम् ।
After y.9
S. cl. adds.com
यस्याहमिष्टः सततं मम चेष्टः सदाच सः।
After V. 10
S.cl. adds-
अपरं पश्य संग्राममद्भुतं मम तस्य च ।
After V.16
S. dl adds:--
तत्तु युद्धं प्रववृते ह्याचार्यस्यार्जुनस्य च ।
After V. 28
ST adds:-
योधयन्ति गुरुं वापि शिप्याः कथमभीप्सतः।
After V. 29
S. d. adds:
संयुगे संचकाशेतां कालसूर्याविवोदितौ।
After Y 33
S. cl. adds:-
कालमेघ इवोष्णान्ते फल्गुनः समवाकिरत् ।
तस्य जाम्बूनदमयश्चित्रैश्चापच्युतैः शरैः॥१॥
प्राच्छादयद्रथश्रेष्ठं भारद्वाजोऽर्जुनस्य वै ॥२॥
After V. 33
5. d. adds:--
शोभते स्म महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः।
After Y. 36a
S. d. adds:--
आदानं शरान्धोरान्संदधानं च पाण्डवम् ।
विसृजन्तं च कौन्तेयं न स्म पश्यन्ति लाघवात्॥१॥

·Adhyaya 58] APPLNDIX 225 After V 37a S d adds - मरीचिविकचस्येव राजन्भानुमतो वपु । आसीत्पार्थस्य सुमहद्वपु शरशतार्चितम् ॥ १॥ क्षिपत शरजालानि कोन्तेयस्य महात्मन । after this comes our y 404 यभासे तिमिर व्योम्नि विधूय सचिता यथा ॥२॥ after thrs comes our v 39 असन्मुश्चतो वाणान्ददृशु कुरखो युधि। दिक्षु सर्वासु विपुल गुथवेऽथ जनस्तदा ॥३॥ द्रोणस्यापि धनुर्घोपो विद्युत्स्तनितनिखन । अभवद्विस्मयकर सैन्याना भरतर्पम॥४॥ ST adds before v 1 तस्याभवत्तदारूप रम्य तस्य रथोत्तमे। v 3&4 omitted in SA ST further adds व्यशातयच्छरास्तास्तु द्रोण समितिशोभन । महानभूत्तत. शन्दो वशानामिय दहाताम् । After V 43 Scl. adds आकाशे समदृश्यन्त हसानामिव पद्य । After Y 512 scl. adds पिन्याध निशितैोण शरै सनतपर्वभि । हए सममवद्रोणा रणशाण्ड प्रतापवान् ॥१॥ Before y52b scl. adds पार्थस्तु समरे शरा दर्शयनीयमात्मन । स महामहात्मान द्रोण प्राच्छादयन् ॥१॥ Aftor V 53 Sd adds दर्शयेता महारवाणि भारद्वाजामुनी रणे। After Y 00 ST adds + तयो संमभयद मुर भरनाम। द्रोणकोन्तेययोस्तर यलियासययारिया 90HApp - ·236 - [Adhyaya 54 APPENDIX. अथ पूर्णायतोत्सृष्टः शरैः सनतपर्वभिः । व्यदारयेतामन्योन्यं प्राणयूते प्रवर्तिते ॥२॥ After y.65 S.cl.adds:- तत्प्रवृत्तं चिरं घोरं तयोर्युदं महात्मनो। अवर्तत महागढ़ लोकसंक्षोभकारकम् ॥ १॥ After y.72 S.el. Adds:- द्रोणं युद्धार्णवे मनं मा पुत्रः प्रतापवान् । After Y.77 S.cl. addst- पराजिते तदा द्रोणे द्रोणपुत्रा समागतः। सदण्ड इव रक्ताक्षः कृतान्तः समरे सितः॥१॥ ADHYAYA 54. F NORTHERN RECENSION.] After y, la Edne & MSS add:- तं पार्थः प्रतिजग्राह वायुचेगमियोद्धतम् । After V. 7 Edns CDGM add:- साधु साध्विति भातो पूजयन्कर्म तस्प सन्त । [ SOUTHERN RECENSION.] Before V. 1b S. cl. adds:-- तं पार्थः प्रतिजग्राह वायुवेगमिवाचला। After V, 7a S.cl. adds:-- न शक्तोन्यः पुमान्स्थातुमृते द्रौणेर्धनंजयम् ॥ १॥ ST repeats: न शमोति पुरः स्थातुं गुरुपुत्रमृते रणे ॥१॥ -

·Adhyaya 55]
APPLNDIX
227
After V9
sc adds.
त दृष्ट्वा रद्धमायात प्रभिनमिव कुजरम् ।
क्रुद्ध समाह्वयामास दोणियुद्धाय भारत ॥ १ ॥
omitted in SA
After V 10a
SK adds.-
चिच्छेद तस्य चाप च सूत चाश्च च तेजसा ।
विव्याध निशितश्चापि शरैराशीविपोपमै ॥
सोन्य रथ समास्थाय प्रत्ययाद्रायपुगर ॥१॥
After V 15
ST adds
-
अश्वत्थामा तु वियाघ शरै पचभिरर्जुनम् ।
ध्वजमेकेन वाणेन द्वाभ्या वैराटिमेव च ॥ २॥
चतुर्मिरश्यान् विव्याध पार्थ पचभिरेव च ।
तस्य पार्थो धजे छित्वा धनुश्चिछेद पत्रिणा ॥२॥
अभिश्चैवमुरास विभेद युधि मार्गणे ।
तेन विद्धो रथो नणे मूछितश्च पपात च ॥ ३ ॥
मूर्छित पतित दृष्टया सारथि शीघ्रमाहये ।
व्यपोयत्तत पार्था हतु न छत्तथागतम् ॥ ४॥
ADHYAYA 55
[ NORTHERN RECENSION ]
After Y6
Edns BCDLGHVN add
बने द्वादश वर्षाणि यानि सोढानि दुर्मते ।
तस्याद्य प्रतियोपस्य पर प्रामुहि सप्रति ॥१॥
Before Y 14
Dadds
पोतो द्यातत तारधारामादयत शशी।
रदित च सराशा न मधातो 7 चद्रमा ।
प्राग्नान्पुरपार निना पृथा ते पर्ण गजिनम् ॥१॥

·228
APPENDIX,
SAdhyaya 55
After V. 26
K adds:--
दृष्ट्वा फर्ण तदाराजन्नपयांतं रणाजिरात् ।
[ SOUTHERN RECENSION.]
Before y.1
S. cl. adds:-
कर्ण तदोवाच फिरीटमाली।
शूरः कुरूणां प्रवरो हि गर्जन् ।
After V, 7
ST' adds:--
फर्ण यत्तदिदं वाक्यं कुरुमध्ये क्षितीभृतां ।
अर्जुनेन सहाहं तु युध्यामि च महारणे॥१॥
कर्ण मा साहसं कापराचार्य माचमन्यथाः।
क्षत्रियाणांमिमं धर्म मामाक्षः कर्ण मां प्रति ॥२॥
पश्य मे वीर्यमुत्साहं बलं चापि पराक्रमम् ।
अर्दितश्चापि वीर्येण कर्ण मां बहु भापसे ॥३॥
कर्ण मे तव पार्यं च स्वात्मशक्तिं च कर्म च ।
चिरं जानीमहे युद्धे यद्वदिच्छामहे पुनः॥ ४॥
After V, 17
S. cl. adds:--
अभीयाय हि बोगसुर्गाडीवं विक्षिपन्धनुः।
जिघांसुः समरे कर्ण विससर्ज शरान यहून् ॥ १॥
तान् कर्णः प्रतिजग्राह वायुवेगमिवाचलः।
तयोर्दैवासुरसमः संनिपातोऽभवन्महान् ।
किरतोः शरजालानि कृत्स्नं व्योम निरंतरम् ॥२॥
our 17 b repeated in SA: after 2 a. ST2 omits the 2 above ve.
After Y. 18a
S.d. adds:-
घवर्ष च रजो भौमं कर्णपार्थसमागमे।
न स्म सूर्यःप्रतपति न च वाति समीरणः॥१॥
शरप्रच्छादितं व्योम छायाभूतमिवाभवत्।
गांडीवस्य च निघोपः कर्णस्य धनुपस्तथा ।
दह्यतामिव वेणूनामासीत्परमदारुणः ॥२॥

·Adhyaya 56]
APPENDIY.
229
अर्जुनस्तु हयानागान् रथांश्च विनिपातयन् ।
क्षोभयामास तत्सैन्यं कर्ण विव्याध चासकृत् ॥ ३॥
After V. 26
ST2 adds:
लज्जावान्विरथः शांतो भन्नो मग्नश्च सारथिः।
सिंहपातादियोन्मत्तादजो याति विषण्णयान् ॥ १॥
ADHYAYA 56.
[ NORTHERN RECENSION. ]
After V 19
Edns & JISS except I add:-
सुवर्णपृष्ठ गाण्डीवं द्रक्ष्यन्ति कुरबो मम ।
After Y. 32b
K adds:
गारुडं गरुडात्पाशुपतं पशुपतरहम् ।
नागास्त्रं वासुकेश्चापि सपेभ्यः सार्पबंधनं ॥ १ ॥
गंधर्वगृहाकेभ्यश्च मयास्त्रं चायशिक्षयं ।
श्रीसूर्याचाक्षुषी विद्या ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मणो मुसात्॥
प्रहास्त्राणि हेभ्योऽहं मोक्षं तत्तद्गुरोरपि ॥२॥
आदानसंधानाधफर्पणादि।
मोक्षोपसंहारमुखास्तु पंच॥
दिव्यानयोगे पलु ये प्रकाराः।
तत्तगुरोर्मुपतः शिक्षिता मे । ३॥
प्रस्थापनं च दिव्याखं तथा संमोहनं परम् ।
वैफल्यकरणादीनि दिव्याण्यत्राण्यनेकशः॥४॥
पश्य मां शत्रुसैन्येपु प्रयुंजतं प्रयोगनः ।
प्राते त्यवमरे तेशं यद्यद्योग युंजताम् ॥५॥
vs. 3, 4, 5 are noted on the margin.
After Y. 33
K adds on the margin-
दिक्पालान् लोकपालादीन् प्रसाधावनसेयया।
तपोभियोमहदि चिरकालं जितेंद्रियः॥१॥
तनिष्ठच निराहार म्याणुभूती गिधया।
यांशीतानपमहामायानग्नमंगयम् ॥ २॥

·API'ENDIX. [ Adhyaya 56 [ SOUTHERN RECENSION. ] N. B.-Verzes 3-18 of this Adh. ( 36 ) are not found in the corresponding Adh. of S. cl. These verses describe the second fright of uttara. Verses to this effect in the S. cl. are seen elsewhere (beginning of SKAdh.59 =our Adh. 53 ) which are accordingly noted in the App. of that Adh. Aftor V, 2 SK, SG, SA add:- तालो वै कांचनो यत्र वज्रवैडूर्यभूपितः। अतीव समरे भाति मातरिश्वप्नकंपितः॥ दारुणं प्रहरिप्यामि रथवृंदानि धन्धिनाम् ॥१॥ Before V. 18b ST adds:-- एवमुक्त्वा महाबाहुर्मातालं च मदोद्धतः । विधमिप्याम्यनीकानि परेपां पश्यतामिह ॥१॥ After V. 22 S. cl. adds:- तूणीशयाः सुपुंखाग्रा विशिखा दुंदुभिस्वनाः । मया प्रमुक्ताः संग्रामे कुरून्धक्ष्यति सायकाः॥१ ST reads this after y. 24. After Y 26a SK, SG, SA add:- मातलि सारथिं कृत्वा निवातकवचान् रणे। हतवान्सर्वतः सर्वान् धावतो युध्यतस्तदा । निचातकवचान हत्या गांडीचास्त्रैः सहस्रशः॥ After V. 26b SK, SG, SA add :- असुरानहनं घोरान् रौद्रेणास्त्रेण सारधे । After y.30a SK, SG, SA add:- रथसिंहगणैर्युक्तं धनुर्वल्लिसमाकुलम् । After V. 32 SK adds:-- सौर्य सूर्यादहं वेन याम्यं दण्डधरादपि ।

·Adhyāya 56 )
APPENDIX.
231
After y.33a
S. d. adds:
अन्यैर्देवैरहं प्राप्तः को मां विषहते पुमान् ।
अद्य गाण्डीवनिर्मुक्तः शरीधै रोमहर्पणः।
कुरूणां पातयिष्यामि स्थवृन्दानि धन्विनाम् ॥
ST omits
and adds after the above:
यतः सर्वानरिवलान् योत्स्येऽग्रानवस्थितान् ।
एक: संक्षालयिष्यामि पज्रपाणिरिवासुरान् ॥
After Y. 36
SK, SG, SA add:--
दुःशासनोऽभ्ययात्तूर्णमर्जुनं भरतर्षभ ।
अन्येऽपि चित्राभरणा युवानो मृष्टकुंडलाः॥
After V. 37
ST adds:-
अगच्छत्वरितं गृह्य परिप्वज्य च याहुमिः ।
तं चित्रमाल्याभरणं युवानो मृष्टकुंडलाः॥
After Y 39
SK, SG, SA add-
तस्य दुःशासनः पष्टिं घामपाधै समार्पयत्
अस्यतः प्रतिसंधाय कुंतीपुत्रस्य धीमतः॥
After V, 47a
ST adds:--
रणमध्यादपफ्रांते युवराजे तु भारत ।
After V. 47
S. cl. adds:
व्यद्रावयदशेषांश्च धृतराष्ट्रमुतांस्तदा।
विद्राव्य च रणे पार्यो रणभूमि व्यराजयत् ॥
ST omits linea
After Y 48
ST adds: --
सयों सेनां निहत्याजी महेश्वर इव स्थितः।
SK, SG, SA’ add:-
पातयमुत्तमांगानि याहंश्च परिधोपमान।
अशेरत महावीरा. शतशो रकममालिनः॥१॥

·APPENDIX. tAdhyays 57 कमलदिनकरेन्दुसन्निभैः। सितदशनैः सुमुखाक्षिनासिकैः॥ रुचिरमकरकुण्डलैर्मही। पुरुपशिरोभिरथास्तृता वभौ ॥२॥ सुनसं चारुदीप्ताक्षं क्लप्तश्मश्रु स्वलंकृतम् । अदृश्यत शिरश्छिन्नमनेक हेमकुण्डलम् ॥ ३॥ एवं तत्प्रहतं सैन्यं समंतात्पद्रुतं भयात् ॥ ४॥ After r.la SA adds:-- सर्या दिशश्चानुदिशः कौन्तेयस्याभितो रथम् । SA- reads v. after v. 1 and adds after v 3:-- धावन्त इव पार्थस्य निरमित्रं चिकीर्पवः। ययुः पुहाग्रसंसक्ताः फल्गुनस्य पतत्रिणः ॥ १॥ SA adds after v. 2:---- अर्जुनस्य शरास्तीक्ष्णा गाण्डीवात्तस्य निःसृताः। आकाशे समदृश्यन्त हंसानामिव पसन्यः॥१॥ क्षिपतो लघु चित्रं च सव्यं दक्षिणमस्यतः। पार्थस्य विशिखा जग्मुः शतशोऽथ सहस्रशः॥२॥ प्रमथन्नुत्तमाङ्गानि सोत्सेधानि धनुष्मताम् । प्राहिणोत् त्रिशतं योधान् कुरूणामाततायिनाम् ॥३॥ पातयन् रथनीडेभ्यः क्षत्रियान्क्षत्रियर्पभः। प्रगाढधन्या कौन्नयो लब्धलक्षः प्रतापवान् ॥४॥ ADHYAYA 57. ( NORTHERN RECENSION. ) After y.13 Edns & MSS add: दर्शयित्वा तथामानं रौद्रं रुद्रपराक्रमः। After V.21 Edas & MSS add:- चकार च तदा पार्थो नदी दुस्तरशोणिताम् ।

·Adhyaya 57] APPENDIX. 233 [SOUTHERN RECENSION] Note:-Upto v. 6 of Adh. 57, the text in ST is according to the Southern Recension. After this it contains the text of vv. 20, 21 of Adh. 54 and that of the whole of Adhyāyas 55, 56, 57, 58, 59 whieh resembles more the Northern than the Southern Recension. The text then agrees with the Southern Recension; i. e in the arrangement of its Adhyāyas, it approaches here the N. Recension more closely than the S. Recension. Before Y. 1 SK adds: एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो भीष्मो द्रोणमथाब्रवीत् । दृष्ट्वा कृपं फल्गुनेन पीडितं चोर्जितं च तम् ॥१॥ एकैकमस्मान्संग्रामे पराजयति फल्गुनः। अहं द्रोणश्च कर्णश्च ट्रैणिरौतम एव च ॥ अन्ये च बहवः शूरा वयं जेप्याम वासविम् ॥२॥ After Y. 5 S. cl. adds:- अविषह्य शरान्सर्वे पार्थचापच्युतान् रणे । After Y. 9 SK, SG, SA. add:- शिरांस्यपातयत्संख्ये क्षत्रियाणा नरर्पमः। ST adds:- रथे तिष्ठन्नरव्याघ्रः प्रत्यदृश्यत सवर्तः। After Y. 13 S. cl. adds: दर्शयित्वा तदात्मानं रौद्रं रौद्रपराक्रमः। SK, SG,'SA further add:- जघान समरे शूरान् शतशोऽथ सहस्रशः। After y.14 ST adde धनंजयः क्षत्रियवंशजातः। सरिसेनां प्रममाय शौर्यात् ॥ दुर्योधनादीन् कुरुपीरसिंहान् । निर्जित्य योधानिजधान सर्वान् ॥१॥ 30. App.

·234
APPENDIX.
[ Adhyaya 31
Aftor V. 15
SE, SG, SA add:--
यथा नलवनं नागः प्रभिन्नः पाटिहायनः ।
एवं सर्वानपामृद्गादर्जुनः शस्त्रतेजसा ॥१॥
After V. 16
SK, SG add:--
तस्य मार्गान्धिचरतो निघ्नतश्च रणाजिर।
After V. 18a
SK, SG, SA add-
करवालासिपाठीनां चामरोष्णीपफोनिलां।
भश्वनीवामहावो कबंधजलमानुपाम् ॥
फाककंफरतां तीवां सारसक्रौंचनादितां ॥१"
After y. 21
SK, SG, SA add:-
वीरोत्तमागपद्माढयां शरचापमहानलां।
पदातिमत्स्यकलुपां गजशार्पककच्छपां ॥१॥
गोमायुमृगसंपुष्टां मासमज्जाभिकर्दमां।
प्रावर्तयन्नदीं घोरां पिशाचगणसेवितां ॥
अपारामनिवारां च रक्तोदां सर्वतो वृतां ॥२॥
S.cl. adds further:-
समीक्षणमफरोत्पार्यो नदीमुत्तमशेीणताम् ।
SK further adds:
गजवर्णमहाद्वीपामश्वदेहमहाशिलां।
पदातिदेहसंघाटां रथावलिमहातरुम् ॥१॥
केशशाद्वलसंच्छन्नां सुतरां भीतिदा नृणां ।
अगाधरक्तोदयहा यमसागरगामिनीम् ॥२॥
दुस्तरां भीरुमानां शूराणां सुतरां नृप।
मायर्तयन्नदीमेवं भीषणां पाकशासनिः॥३॥

·Adhyaya 58, 59 ] APPENDIX. 235 ADHYĀYA 58. [ NORTHERN RECENSION.] After y.13a Dadds:- एवं ते सैनिकास्तत्र धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः। [ SOUTHERN RECENSIOV] After Y. 4 SK, SG, SA add: अभ्यवर्पन्सुसंकुद्धा महामेघा इवाचलम् । After V. 6 SA adds: नोत्तरस्य च गाणां चक्रयोन च वाजिनाम् । After 7.8 SK, SG, SA add: नाक्षाणां न च चक्राणां न रथानां न याजिनाम् । SA alone, further,adds:-- मोहयित्वा तु तान् सर्वान् स तप हात्रतेजसा। अर्दयामास तैयाणैरर्जुनः समितिजयः॥ १॥ दुर्योधनं त्रिसप्तत्या शकुनि पंचभिः शरैः। द्रोणमेकेन याणेन एप द्वाभ्यां महायलः॥२॥ अशीत्या सूतपुत्रं तु पट्या द्रौणिं तथैव च। दुशासनमुसान्सर्वान्स तर हस्रतेजसा ॥ मर्दयामास तैर्याणः पांडवोऽखभृतां घरः॥३॥ After Y.9 ST adde अर्जुनः प्रययौ माति पुरंदर इचामरः । गांडीवं धनुरारुप्य मोहयन्सर्यपार्थिवान् ॥ १॥ ADHYAYA 59 [ NORTHERN RECENSION] Aftery.12 Pilns and USS adili प्रक्षन्त फरयः म योधाध मह निकाः।

·236
APPENDIX.
[Adhyaya 59
After V. 18a
| Edns and MSS add:
पाण्डवस्य रथातूणे शलभानामिवायतिम् ।
After v. 43b
Edns & MSS adde
उभौ विश्चतकर्माणावुभौ तीमपराक्रमी।
उभौ सशकर्माणावुभौ युधि सुदुर्जयो॥१॥
ABEFHL omit the second line.
Afto V. 49
AF add:
व्यामुह्यत तदा भीष्मस्तस्थौ किचिदियान्तरम् ।
[SOUTHERN RECENSION.]
Before V, 1
SK, SG, SA add:--
वैशंपायन उवाच ।
एवं विद्राव्य तत्सैन्यं पार्थो भीममुपाद्रवत् ।
अस्तेषु सर्वसैन्येषु कौरव्यस्य महात्मनः॥१॥
चाणान् धनुपि संधाय चतुरः पाकशासनिः।
भीष्मं च प्राहिणोनीतस्तं द्वाभ्यामभ्यवादयत् ॥२॥
तस्य कर्णोतिकं गत्वा द्वावबूतां च कौशलं ।
सोऽप्याशीरबदलीमा कौन्तेयो जयतामिति ॥ ३॥
नरसिंहमुपायांत जिगीपन्तं परान् रणे।
पसेनोऽभ्ययात्तूर्ण योद्धुकामो धनंजयं ॥४॥
चैकर्तनात्मजो वीरः संग्रामे लोकविश्रुतः।
शौर्यवीर्यादिभिः कर्णादियाद्विव इवोद्धृतः॥५॥
आत्मना युध्यतस्तस्य वृपसेनस्य पांडवः ।
मुहूर्त तस्य तदृष्ट्वा हस्तलाघवगैरुपे ।।
तुतोप च ततः पार्थो वृपसेनपराक्रमं ॥६॥
तम्य पार्थस्तदाक्षिप्रं शुरधारेण कार्मुकं ।
न्यकृतद्गृध्रपत्रेण जावूनदपरिष्कृतम् ॥७॥
अथैनं पंचभिभूयः प्रत्यविध्यत्स्तनांतरे।
स पार्थयाणामिहतो रथात्प्रस्कंध दुद्रुवे॥ ८॥
दुशासनो विकर्णश्च शकुनिश्च विविंशतिः।
आयान्तं मीमधन्यानं पर्यकार्यन्त पांडवं ॥९॥

·Adhyāya 59 ]
APPENDIX.
237
तेपां पार्थो रणे क्रुद्धःगरैः सन्नतपर्वभिः।
युगं ध्वजं शयसं च चिच्छेद तरसा रणे॥१०॥
ते निकृत्तध्वजाः सर्वे छिन्नकार्मुकवेष्टनाः।
रणमध्यादपययुः पार्थवाणाभिपीडिताः ॥ ११ ॥
ततः प्रहस्य वीभत्सुर्वैराटिमिदमब्रवीत् ।
एतं मे प्रापयेदानी तालं सौवर्णमुच्छ्रितं ॥ १२ ॥
मेघमध्ये यथावियुदुज्यलन्ती पुनः पुनः ।
असौ शान्तनवो भीष्मस्तत्र याहि परंतप ॥ १३ ॥
अस्त्राणि तस्य दिव्यानि दर्शयिष्यामि संयुगे।
घोररूपाणि चित्राणि लघूनि च गुरूणि च ॥ १४ ॥
अस्माके पोपको नित्यमावाल्यान्मत्स्यभूमिप।
श्रेयस्कामी सदास्माकं योगक्षेमकर सदा ॥ १५॥
तस्यांक पर्धितो बाल्ये तद्योत्स्येऽनेन सांप्रतं ।
अस्माकं धार्तराष्ट्राण! शमकामो दिवानिशं ॥ १६॥
वैशपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वैराटिः पार्थसारथिः ।
वाहयच्चोदितस्तेन रथं भीष्मरथं प्रति ॥ १७॥
तं रथं चोदितं दृष्ट्वा फल्गुनस्य रथोत्तमं ।
वायुनेव महामेवं सहसाभिसमीरितम् ॥ १८॥
तं प्रत्ययाच्च गांगेयो रथेनादित्यवर्चसा ।
आयान्तमर्जुनं दृष्ट्वा भीष्मः परपुरंजयः॥
प्रत्युज्जगाम युद्धार्थी महर्पममिवर्षभः ॥ १९ ॥
SG, SAjormit r.2, 3, 5 &6.
SA omits v. 14
SG, SA omit verses 15 & 16.
SA omits verse 152
ST reads v. 17 above after our v. 4,
Aftery.4
ST adds:-
अथासवित्तमायान्तं प्रेक्ष्य पार्यः पितामहं ।
यत्रशासनयो भीमस्तम मां प्रापयस्व मो॥३॥

·238 APPENDIX. [ Adhyāya 59 After V. 5 SK, SG, SA read:- देवदत्तं महाशंसं प्रध्मौ युधि वीर्यवान् । तौ शंसनादावत्यर्थ भीष्मपांडवयोस्तदा ॥ नादयामासतु- च सं च भूमि च सर्वशः॥१॥ अन्तरिक्षेच जल्पन्ति सर्वे देवाः सवासवाः । यदर्जुनः कुरून् सर्वान् प्राकृन्तच्छत्रतेजसा ॥२॥ कुरुश्रेष्ठाविमौ वीरौ रणे भीष्मधनंजयौ। सर्वास्त्रकुशलौ वीरावप्रमत्तौ रणे सदा ॥३॥ उभौ देवमनुष्येषु विश्रुतौ स्वपराक्रमैः । उभौ परमसंरब्धावुभौ दीप्तधनुर्धरौ ॥ ४ ॥ समागतौ नरव्याघ्री व्याघ्राविव तरस्विनौ । उभौ महशकर्माणो सूर्यस्याग्नेश्च भारत ॥५॥ वासुदेवस्य सदृशौ कार्तवीर्यसमावुभौ । उभौ विश्रुतकर्माणावुभो शूरौ महाबलौ ॥६॥ सर्वाखविदुपा श्रेष्ठौ सर्वशस्त्रभृतां वरी। अग्नेरिद्रस्य सोमस्य यमस्य धनदस्य च ॥ ७॥ अनयोः सदृशं वीर्य मित्रस्य वरुणस्य च । को वा कुंतीसुतं युद्धे द्वैरथेनोपयास्यति ॥ ८॥ ऋते शान्तनवादन्यः क्षत्रियो भुवि विद्यते। इति संपूजयामासुभीष्मं दृष्टार्जुनं गतं त रणे संप्रहृष्यन्तं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः ॥९॥ अथ बहुविधतूर्यशंखघोपैर्विविधरवै सह सिंहनादमिधः। कुरुवृपभमपूजयन्कुरूणां बलममराधिपसैन्यसप्रमं तत् ॥ १० ॥ End of Adh (SK 62 ) here. After v.7 SK, SG, SA add.- सारथिं च हयांश्चास्य विव्याध दशमिः शरैः। उरस्यताडयत्पार्थ त्रिभिरेवायसैः शरैः॥१॥ ततोऽर्जुनः शरैस्तीक्ष्णैर्विद्धा कुरपितामहम् ॥२॥ After V, 12 ST adds-- प्रेक्षन्त फुरव सर्वे योधाश्च सहसोनिकाः ।

·Adhyāya 59) APPENDIX. 239 SK, SG, SA further add:- संततं शरजालाभिराकाशं समपद्यत । अंबुदैरिव धाराभिस्तयोः कार्मुकनिःसृतैः ॥ After Y. 17 SK, SG, SA add:-- ततः कनकपुंखाः शितेः सन्नतपर्वभिः । पतग्निः खगवाजैश्च द्यौरासीत्संवृता शरैः॥१॥ ततः प्रासृजदुग्राणि शरजालानि पांडवः । तापन्ति शरजालानि भीष्मः पार्थाय प्राहिणोत् ॥ २॥ सावं ससूतं सरयं च पार्थम् । समाचिनोनारतो वत्सदन्तैः ।। प्रच्छादयामास दिशश्च सर्वाः। नभश्चवाणैस्तपनीय'खैः॥३॥ After Y. 18a ST adds: पाण्डवस्य रथातूर्ण शलभानामिवायुतम् । After Y. 21 ST adds: महेन्यासो महेन्द्रेण शिक्षितो ब्रह्मणा च यत् । द्रोणेन च सदा धीरः शिक्षितः फल्गुनो मुदा ॥१॥ जिष्णुः प्रक्रीडीतः पृष्टः स्नहेन च पिनाकिना। अर्जुनधाग्निना दत्तं गांडीवमुपलक्ष्य सः॥२॥ After V.24a ST adds:- भीमार्जुनी समीक्ष्याजी देयपुधावियागुतो। शाँडीली समरे पीरी समों समलायया ॥१॥ तायुमी समशीघ्रास्त्री महावीर्यो समौजसौ। समयुदारसंम्रान्ती समन्यायर्तनाघुभा ॥२॥ तायुभौ देयपुप्राभी लाययात्रशसिरे। प्रलोक्येऽत्र समो नास्ति ताभ्यां स्वर्गे परे भुपि ॥३॥ After Y. 25 STAdds:- भमानुपमचिन्त्यं तु जगद्विस्मयकारकम् ।

·240
APPENDIX.
[Adhrva 59
After y.42
SK, SG, SA add:-
उभौ विश्रुतकर्माणायुभौ शूरो महीक्षिताम् ।
After v.44
SK adds:
अश्वत्थामा ततोऽभ्येत्त्य द्रुतं कर्णमभापत ।
अहमेको हनिष्यामि समेतान् सर्वपांडवान् ॥१॥
इति कर्ण समक्षं मे सभामध्ये त्वयोदितम् ।
न तु तत्कृतमेकस्माझीतो धावसि सूतज ॥२॥
वैचित्रवीर्यजाः सर्वे त्वामाश्रित्य पृथासुतान् ।
जेतुमिच्छन्ति संग्रामे भवान्युध्यस्व फल्गुनं ॥ ३॥
अश्वत्थामोदितं वाक्यं श्रुत्वा दुर्योधनस्तदा ।
प्रत्युवाच रुपा द्रौणि कर्णप्रियचिकर्षिया ४॥
मा मानभंग विप्रेन्द्र कुरु विश्रुतकर्मणः ।
मानभंगेन राक्षां तु बलहानिर्भविष्यति ॥५॥
शूरा वदन्ति संग्रामे वाचा कर्माणि कुर्वते ।
पराक्रमन्ति संग्रामे स्वस्य वार्यानुसारतः ॥ ६॥
तस्मात्तं नाहसि भवान् गर्हितुं शूरसंमतं ।
रावमुक्तः स द्रौणिर्गतरोपोऽभवत्तदा ॥ ७ ॥
After Y.50
SK adds:--
पराक्रमे च शौर्ये च वीर्ये सत्वे वले रणे ।
शस्त्रास्त्रेषु च सर्वेषु लाघवे दूरपातने ॥१॥
यस्य नास्ति समो लोके पितृदत्तवरश्च यः।
जितश्रमो जितारातिनिस्तंद्रिः खेदवर्जितः॥
यः स्वेच्छामरणः शूरः पितृशुश्रूपणे रतः ॥२॥
दुर्योधनहितार्थाय युद्धा पार्थेन संगरे ।
पृथासुतहितार्थाय पराजित इवाभवत् ॥ ३॥
S.cl. further addsir
वैशंपायन उवाच।
भीष्मं विजित्य संग्रामे कुरूणां मिषतां रणे।
ततो युद्धमनाः प्रायास्पार्थः पंच महारथान् ॥१॥
आददानश्च नाराचान्विमृशनिपुधी अपि।
संस्पृशानश्च गाण्डीवं भ्यः कर्ण समभ्यगात् ॥ २॥

·Adhyāya 59 ) APPENDIX. 241 दौणिरुवाच । कर्ण यत्तत्सभामध्ये वह्ववद्धं प्रमापसे । न मे युधि समोऽस्तीति तदिदं प्रत्युपस्थितम् ॥ ३ ॥ एपोऽतक इव क्रुद्धः सर्वभूतावमर्दनः । अदूरात्प्रत्युपस्थाय जंमते केसरी यथा ॥ न पलायस्व शूरश्चेस्थित्वा युध्यस्व फल्गुनम् ॥४॥ नाहं विमेमि वीभत्सोः कृष्णाद्वा देवकीसुतात् । कर्ण उवाच। पाण्डवेभ्योपि सर्वेभ्यः क्षत्रधर्ममनुव्रतः॥५॥ सत्याधिकानां शूराणां धनुर्वेदोपजीविनाम् । दर्शनाज्जायते दपः स्वरश्च न विपीदति ॥६॥ पश्यत्वाचार्यपुत्रो मामर्जुनेन समं युधि । युध्यमानं सुसंयुक्तं दैवं तु दुरतिक्रमम् ॥ ७॥ अश्वत्थामोवाच । को दोपः कर्ण शूराणां याचा साकं हि पौरुपम् । विद्यते यदि तल्लोके गुणोत्तरमिहोच्यते ॥८॥ युध्यस्थ त्वममीः पार्थे प्रपलायस्व मा रणात् । उक्तं वचः स्मरन्कर्ण नाहमित्यादि संयुगे ॥ ९ ॥ वैशंपायन उवाच । तं समन्ताद्रथाः पश्च परिवार्य धनअयम् । त इपून्सम्यगस्यन्तो मुमुक्षंतोपि जीवितात् ॥ १०॥ ते लाममिव मम्यानाः क्षिप्रमाईन्धनअयम् । शरीघान्सम्यगस्यंतो जीमूता इव वार्षिकाः॥ १ ॥ बहुमिनिशितैर्याणैर्विनिधोमवापिमिः। आद्यन्प्रत्यवस्थाय प्रत्यविध्यन्धनअयम् ॥१२॥ ततः प्रहस्य अमिासु सस्पेशवस्मृतां शर! दिव्यमरनं विकुणः प्रत्ययाद्रयसत्तमान् ॥१३॥ यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम् । पयं गाण्डीयनिकै रिस्पाच्छादयदिशः॥१४॥ न रथानां न नागानां न प्रजानां नयाजिनाम् । अधिनिशितैर्याणरासीद्वपंगुलमन्तरम् ॥१५॥ सर्व शान्तिपरा योधाः स्यचित्तं नामिज्ञनिर। दस्तिनोऽध्याय विपस्ता व्ययलीयन्ल मारनn.६॥ यथा मलयन नागः प्रभिन्नः पाटिदापनः। एवं सर्यानपामादनः रावतेजसा ॥१७॥ 31 M. Apr- ·242 APPENDIX. [Adhyapa60 गाण्डीवस्य तु घोपेण पृथिवी समकम्पत । मनांसि धार्तराष्ट्राणामप्यकृन्तद्धनञ्जयः ॥ १८॥ ततो विगाह्य सैन्यानां मध्यं शस्त्रभृतां वरः। सारथिं समरे शूरस्त्वम्पभापत्त वार्यवान् ॥ १९॥' संनियम्य हयानेतान्मन्दं वाहय सारथे । आचार्यपुत्रं समरे योधयिष्येऽपराजितम् ॥२०॥ पुरा ह्येप मया युक्तः स मे भवति पृष्ठतः ॥२१॥ एवमुक्तेऽर्जुनेनासावश्वत्थामरथं प्रति । विराटपुत्रो जवनान्भृशमश्वानचोदयत् ॥ २२॥ कर्ण उवाच । एपोफ्याति बीभत्सुर्व्यथितो गाढवेदनः । तं तु तत्रैव यास्यामि नासौ मुच्येत जीवितात् ॥ २३ ॥ द्रोण उवाच । नासो भयेन निर्यातो महात्मा पाकशासनिः। मेवं भीता निवर्तन्ते न पुनर्गाढवेदनाः ॥२४॥ यद्येनमभिसंरब्धं पुनरेवाभियास्यसि । चहन्यस्त्राणि जानीते न पुनर्मोक्ष्यते भवान् ॥ २५॥ दिष्टया दुर्योधनो मुक्तो दिष्टया गावः पलायिताः । मुक्तो दिष्ट्या च संग्रामे किं रणेन करिष्यसि ॥ २६ ॥ क्रोशमात्रमपाकम्य चलमन्यानयामहे । अन्वागतबलाः पार्थे पुनरेवाभियास्यथ ॥ २७॥ 4Comitted in ST, SG, SA. vv. 8 and 9 with अश्वत्थामोवाच omitted in ST, SG, SA. v. 11 b repeated in SG, ST. After v. 12. SA reads for v.21:- पुरा सार्थी भवत्येपामयं शब्दोत्र तिष्ठताम् । ADHYAYA 60. [ NORTHERN RECENSION.] After X.18 AHN add न भोश्यसे सोऽद्य महीं समनां। यानानि परस्त्राण्यथ भोजनानि ॥

·Adhyāya 60 )
APPENDIX.
243
युद्धात्पलायन्धृतराष्ट्रपुत्र!
सुवर्णमालांवरकुंडलानि ॥१॥
हाराश्च पैडूर्यरतोपचाराः।
च्युतस्य राज्यात्तव नाद्य राजन् ।।
यथा भविष्यन्ति जितस्य तस्य ॥२॥
H M omit v. 2
After V 19
Kadds:-
भीतं विवस्त्रं विरथं यतोऽहं ।
विसंशमाजी विकलं विवस्त्रं ॥
विमुक्तकेशं च पलायमानं ।
प्राप्तं तवाहं शरणं बदन्तम् ॥१॥
तवास्मि चेति प्रलपंतमेवं ।
रक्षेति मां वादिनमेय यादीन् ।
पराड्मुसान्नाहमहो निहन्मि ।
यतस्ततो जीव मुयोधन त्वम् ॥२॥
वचांसि चेत्त्वं स्मरसि स्वकीया-1
न्युक्तान्यहो यूतजये सभायाम् ॥
ऊरु स्वकं दर्शयता समक्ष-1
मस्माम्समाक्षिप्य जगाद कृष्णां ॥३॥
मृता यधेते किल पांडुपुत्राः।
व्याघ्रा यथा चर्ममयाश्च सर्पाः ।।
प्रमग्नदंष्ट्राश्च सम्कर्वपंढा-1
स्तिला यथारण्यभवास्तथैते ॥४॥
जनो यथा काकयवान् जगाद ।
पांडूंस्तथा नामधरांस्तु विद्धि।
समाविशस्त्वंगमिदं ममेति।
राज्यस्य मेऽलंकरण भव त्वम्॥५॥
द्रोणस्य भीष्मस्य कृपस्य चैव ।
यच्छृण्यतस्त्वं यदुधालपत्भो॥
तदेहि भो न त्वकजस्व सन्यैः।
सदापि मामेकरथं रथः स्वः॥६॥
सर्वः स्वयोधैर्वहुभिः समं त्वं ।
युध्यस्व मामेकमपीह धीरम् ॥
जीवन्विमाक्षे न पलायमानो।
मंद स्वयुक्तं स्मर तत्समायाम् ॥ ७॥

·244
APPENDIX
[ Adhyays 60
परीप्स युद्धेन कुरून् समक्षम् ।
प्राणान्मया बाहुवलाभिसृष्टान् ॥
Ladds the last 2 lines only.
[ SOUTHERN RECENSION.]
Before V. 1
अर्जुन उवाच ।
SE, SG, SA add:-
दक्षिणामेच तु दिशं हयानुत्तर वाहय ।
पुरा सार्थी भवत्येपामयं शब्दोऽत्र तिष्ठताम् ॥ १॥
अश्वत्थाम्नः प्रतिरथं प्राचीमुद्याहि सारथे ।
अचिराद् द्रष्टुमिच्छामि गुरुपुत्रं यशस्विनम् ॥२॥
वैशंपायन उवाच ।
मोहयित्वा तु तान्सन्धिनुर्घोपेण पांडवः।
प्रसव्यं चैवमावृत्य कोशाध प्राद्रवत्तदा ॥३॥
यथा सततगो वायुःसुपर्णश्चापि शीघ्रगः ।
तथा पार्थरथः शीघ्रमाकाशेपर्यवर्तत ॥४॥
मुहूर्तापरते शद्धे प्रतियाते धनंजये।
हस्त्यश्वरथपादातं पुरस्कृत्य महारथाः ॥५॥
द्रोणभीममुखाः सर्वे सैन्यानां जघने ययुः।
यत्ताः पार्थमपश्यन्तः सहिताः शरविक्षताः॥६॥
सैनिका ऊचुः।
विष्ट्या दुर्योधनो मुक्त सैन्यं भूयिष्टमागतम् ।
क्रोशमात्रमतिक्रम्य चलमन्वानयामहे ॥
यात यत्र वनं गुल्मं नदीमन्यभ्मकां प्रति॥७॥
वैशंपायन उवाच।
अथ दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वं यलमाहवे।
अमृप्यमाणः क्रोधेन प्रतिमार्ग धनंजयम् ॥ ८॥
न्यवर्तत कुराधेष्टः स्वेनानीकेन संवृतः ।
चार्यमाणो दुराधीष्मद्रोणरूपैर्भृशम् ॥९॥
ततोऽर्जुनचित्रमुदारगं।
समीक्ष्य गांडीयमुवाच वाक्यं ।।
भोगांद्रकल्पं भुवनेपुरुढः।
मभेद्यमच्छेधमदायमाजी ॥१०॥

·Adhyaya 60.] APPENDIX. 245 इदं त्विदानमिनयं कुरूणाम् । शिवं धनुः शत्रुनिवर्हणं च ॥ अत्याशुगं वेगवदाशुक। आवारणीयं महते रणाय ॥ १॥ प्रदारणं शत्रुवतथिनीना। मनीकजित्संयतिवनकल्पम् ॥ वैधव्यदं शत्रुनितंपिनानाम्। सुखप्रदं कौरववंशजानाम् ॥१२॥ प्रयाहि यत्रैप सुयोधो हि। तं पातयिष्यामि शरैः सुतीक्ष्णैः॥ आचार्यपुत्रं च सुयोधनं च । पितामहं सूनसुतं च संख्य ॥ १३॥ द्रोणं कृपं चैव निवार्य सर्वान् । शिरी हरिष्यामि सुयोधनस्य ॥ १४ ॥ वैशंपायन उवाच । तदुत्तरश्चिप्रमुदारवेगं । धनुध दृष्टा निशितान्छरांश्च ॥ भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये। नाहं तवाश्यान्विपहे नियन्तुम् ।। १५ ।। तमवयीन्मात्स्यसुतं प्रहस्य । गांडीवधन्या द्विपतां निहंता ॥ मया सहायेन कुनो भयं ने । पेद्युत्तराश्यानुपमंत्रयस्व ॥ १६ ॥ आश्वासितस्तेन धनंजयेन । पैरादिरश्यानतुदजवेन॥ विष्फारयंस्तद्धनुरुपयेगम् । सुयुत्समानः पुनरंय जिष्णुः॥१७॥ गांडीवदाम्देन तु तप तप । भूमी लिपेदुर्यहयोऽतियेलम् ॥ शंपस्य शब्देन तु वानरम्य । देन ते योघवराः समन्तात् ॥ १८॥ अन उवाच । एषोऽतिमानी धृतरायपुनः। सेनामुपे मधमगृद्धतेजाः॥

·246 APPENDIX. [ Adhyāya 60 पराजयं नित्यममृष्यमाणो। निवर्तते युद्धमनाः पुरस्तात् ॥ १९ ॥ तमेव याहि प्रसमीक्ष्य युक्तः। सुयोधनं तत्र सहानुजं च ॥ २०॥ वैशंपायन उवाच । तमापतंतं असमीक्ष्य सर्वे। कुरुप्रवीराः सहसाभ्यगच्छन् ॥ प्रहस्य धीरः स तु तानतीय । दुर्योधने द्वौ निचखान चाणौ ॥ २१ ॥ तेनार्दितो नाग इव प्रभिन्नः। पार्थेन विद्धो धृतराष्ट्रपुत्रः ।। युयुत्समानोऽतिरथेन संख्ये। स्वयं विगृह्यार्जुनमाससाद ॥ २२ ॥ v. 10 cd & 12 cd omitted in SG, SA. After V.15 S, c), adds:- तस्मिन्महेष्वासवरेऽतिविद्ध। धनंजयेनाप्रतिमेन युद्धे । सर्वाणि सैन्यानि भयार्दितानि। त्रासं ययुः पार्थमुदीक्ष्य तानि ॥१॥ ततस्तु ते शांतिपराश्च सर्वे । दृष्ट्वार्जुनं नागमिव प्रभिन्नम् ॥ उच्चै दन्तं वलमत्तमाजी। मध्ये स्थितं सिंहमिवर्षमाणाम् ॥ २॥ गांडीवशब्देन तु पांडवस्य। योधा निपेतुः सहसा रथेभ्यः॥ भयार्दिताः पार्थशरामितताः । सिहाभिपन्ना इय चारणेंद्राः॥३॥ संरक्तनेत्रः पुनरिंद्रकर्मा। वैकर्तनं द्वादशभिः पत्कः।। विधास्य तेषां द्रयतां समक्षत्। दुःशासनं चकरथेन पार्थः॥४॥ फोऽनयीत्पार्थशराभितलो। दुर्योधनं दुष्प्रसहं च दृष्ट्रा॥

·Adhyāya 60 ]
APPENDIX.
247
दृष्टोऽर्जुनोऽयं प्रतियाम शीघ्रम् ।
श्रेयो विधास्याम इतो गतेन ॥५॥
मन्ये त्वया तात कृतं च कार्यम्।
यदर्जुनोऽस्माभिरिहाद्य दृष्टः॥
भूयो वनं गच्छतु सव्यसाची।
पश्यामि पूर्ण समयं न तेपाम् ॥ ६॥
वैशंपायन उवाच ।
शरार्दितास्ते युधि पांडवेन।
प्रसस्रुरन्योन्यमथाह्वयन्तः॥
कर्णोऽनचीदापतत्येप जिष्णु-।
दुर्योधनं संपरिवार्थ यामः॥७॥
सर्वास्त्रविद्वारणयूथपाभः।
काले प्रहर्ता युधि शात्रयाणाम् ॥
अयं च पार्थः पुनरागतो नो।
मूलं च रक्ष्यं भरतर्पभाणाम् ॥ ८॥
समीक्ष्य पार्थे तरसा पतंतम् ।
दुर्योधनः कालमिवात्तशस्त्रम् ।।
भयार्तरूपः शरणं प्रपेदे ।
दोणं च कर्ण च कृपं च भीष्मम्॥९॥
तं भीतरूपं शरणं व्रजन्तम् ।
दुर्योधनं शत्रुसहो निपंगी॥
इत्यव्रवीत्प्रीतमनाः किरीटी।
वाणाभितप्तं रुधिरं वमन्तम् ॥१०॥
(ST omits the first two verses.)
After X. 16
S. cl. adds--
न भोक्ष्यसे सोऽध महीं समग्राम् ।
यानानि वस्त्राण्यथ भोजनानि।
कल्याणगन्धीनि च चन्दनानि।
युद्धात्परावृत्य तु भौश्यसे फिम् ॥
मुवर्णमाल्यानि च कुण्डलानि।
दारांश चैर्यरत्तोपधानान् ।
च्युतस्य युद्धान त शंगशब्दा-।
स्तया भविष्यन्ति तयाध पाप ॥२॥

·248
APPENDIX.
| Adhyaya 61
न भोगहेतोर्वरचन्दनं च।
स्त्रियश्च मुख्या मधुरप्रलापाः॥
युद्धात्प्रयातस्य नरेन्द्रसूनो।
परे च लोके फलिता न चेह ॥३॥
ST omits 2 b and v. 3 and reads instead:-
मृदंगशंखध्वनिरम्यगीतो।
यथानुपूर्व न तथा भविष्यति ॥
After V 17
I adds:
युधिष्ठिरस्य प्रियकृञ्च भ्राता।
राजन्यवीयानहमस्मि तस्य॥
योगं तवेदं भुवि नः सहेयम् ।
दुर्योधनोऽसीति कृतं पुरस्तात् ॥ १॥
After V.18a
S.di. adds:
दुर्योधनस्त्वं प्रथितोऽ सि नाम्ना।
सुयोधनः सन्नितिनधानः ॥१॥
After V, 19
ST adds:-
न पश्चान पुरस्ताद्वा तव पश्यामि किंचन ।
वयोमेन परीक्षस्व जीवितं त्विदमात्मनः ॥२॥
ADHYAYA 61,
[ NORTHERN RECENSION]
Before Y. 1
Hadds:--
ततो दुर्योधनः क्रुद्धो ब्याक्षिपद्धनुरुत्तमम् ।
धृति कृत्वां सुविपुलां प्रत्युवाच धनंजयम् ॥१॥
नाहमिन्द्रादपि सुद्धाद्विभौम भरतर्षभ ।
मुफ्त्या सुधिपुलं राज्यं भोगांश्चैव पृथग्विधान ॥२॥
पार्याहं युद्धसमयं पालयिष्यामि सर्वदा।
एवमुक्त्वा महाराज प्रतोदित इच द्विपः॥
अनन्तभोगस्तेजस्वी प्रधर्पित घोरगः ॥३॥

·Adhyaya 61] APPENDIX. 249 After V. 20 Edas and MSS add: शान्ति परां प्राप्य यदास्थितोऽभूः । उत्सृज्य वाणांश्च धनुर्विचित्रम् ॥ १॥ After V.21 L adds: अद्यापि चैतन्यमहो तवात्र। नास्त्येव राजन्गतचीरकस्य ।। संभालयात्मानममित्रसाह । क तेगतं वीरमदीनसत्व ॥१॥ योधांश्च सर्वानभिवीक्ष्य नग्नां। स्तस्मान्न घाच्यं धृतराष्ट्रपुत्र ॥१॥ After V. 22b Madds:- युष्मान्समेतान् कुपितानहन्यात् । तस्मात्पुरं जयाम स नोस्तु लामः॥ After V, 23b addst--- नीतानि वस्त्राणि च फाल्गुनेन । समीक्ष राजा हदि लज्जितश्च ॥१॥ Before V. 31 Hadds:- विपप्यचेता मयि विव्हलांगो। राजन्पुरस्कृत्य यया स्वदेशम् ॥ १॥ M adds: विपणरूपा भयपीडितांगा। जग्मुः पुरस्सत्य यथाप्रदेशम् ॥ १॥ After Y. 38 Edns and MSS add:-- विवेश दृष्टो नगरं महामना। गृहन्नलारूपमुपेत्य सारथिः ॥१॥ [ SOUTHERN RECENSION.] After V. 2 S. cl. adds ततो दुर्योधनः सो विक्षिपन्धनुगत्तमम् । धृति एत्या सुपिपुलां प्रत्युवाच धनंजयम् ॥१॥ 321. App ·250 APPENDIX. [ Adhyāys 61 सोहमिंद्रादभिकुद्धान विभेमीह भारत । भुक्त्वा सुविपुलं राज्यं वित्तानि च सुखानि च ॥२॥ किमर्थ युद्धसमये पलायिग्ये नरोत्तम । एवमुक्त्वा महाराजाप्रत्ययुध्यत भारत ॥३॥ संन्यवर्तत शीघ्राश्वस्तोत्रादित इव द्विपः। आक्रान्तभोगस्तेजस्वी धनुर्वक इवोरगः । रथं रथेन संगम्य योधयामास पाण्डवम् ॥४॥ Aftery.3 SK adds:— गान्धारराजः शकुनिनि द्रौणिश्च सर्वास्त्रविदां वरिष्ठः॥ ररक्षतुः कौरवमभ्युपेत्य । पार्थान्कृवीरौ युधि सव्यतश्च ॥१॥ After V.10 SK adds: संमोहनास्त्रप्रभवैः शरौघैः। विनष्टदेहाश्च निपत्य योधाः॥ निःसत्ववेगाः कुरुराजसैन्याः। कुड्योपमास्तस्थुरनीहमानाः॥१॥ After V. 150 SK adds:- नानाविधान्यद्भुतवर्णकानि। महान्ति चीनांशुदुकूलकानि ॥ पट्टांशुफानि विविधानि मनोशकानि । हारांश्च राज्ञां मणिभूपणानि । सुवर्णनिम्काभरणानि मारिप। माणिक्यवाद्वंगदकंकणानि ॥ अन्यानि राज्ञां मणिभूपणानि । घराण्युपादाय महारथानाम् ॥ After V. 15 SK adds- राशश्च सर्वान्कृतसंनिकाशान् । संमोहनास्त्रेण विसंज्ञकल्पान् ।। नासाप्रविन्यस्तफपंगुलीकः। पार्थो जहास स्मयमानचेता॥

·Adhyāya 61 )
APPENDIX.
251
ST addst-
ततो विसंज्ञेषु परेपु पार्थो।
पैरादिमामंत्र्य च तं शशास ॥
निर्याहि को हत्वरितो रथेन ।
यावद्धिसंज्ञाः कुरवः समेताः ॥१॥
After V. 18
ST adds:-
ततः स शब्दो व्यधमत्तु भीमम् ।
तच्चानवर्ष च स नेमिघोपः।
After V. 2
S. cl. except SA adds:
शान्ति परां प्राप्य यथास्थितस्त्वं ।
उत्सृज्य घाणांश्च धनुश्च चित्रम् ॥
After V, 22b
SK adds:
संमोहनास्त्रप्रतिमोहिताः स्थ।
यूयं न जानीय धनापहारम् ।।
पश्यामि वस्त्राभरणानि राजन् ।
विराटपुत्रेण समाहृतानि ॥१॥
नृपेषु सर्वेषु च मोहितेषु।
हन्तुं यदीच्छेत्सुहनिष्यतीति ॥
तदा तु धर्मात्मतया नृवीरो।
न चाहनहो यलाभत्तनुजः॥२॥
भाग्येन युप्मानवधीन पार्यः।
सन्धि कुरूणामनुमन्यमानः॥
सघात यूयं सह सैनिकैस्तैः।
हतायशिष्टगंजसाव्हयं पुरम् ॥३॥
ST reads instead of the above vy.
दक्षः कृतास्रो निस्तश्च पूर्व-।
मतोन्यथा संशय पय तस्मात् ॥
मानस्तवार्य निहतच तस्य ।
तत्संवृतस्यैतदलं पृथव ॥१॥
जितेषु सर्पेषु महारयेषु।
गोषु प्रणीतामु च पार्थियेन्द्र॥२॥

·252 APPENDIX. [ Adhyaya 61 After V. 25 S. dl. addssam तेपामनीकानि निरीक्ष्य पार्थो । विकीर्णयानध्वजकार्मुकाणि ॥ गाण्डीवधन्वा प्रहसन्कुरूणाम् । शंखं प्रदद्धमौ बलवान्वलेन ॥ १॥ ते शंखशब्दं तुमुलं निशम्य । ध्वजस्य शब्दं च ततोन्तरिक्षे॥ गाण्डीवशब्देन मुहुर्मुहुस्ते। भीता ययुः सर्वधनं विहाय ॥२॥ तानर्जुनो दूरतरं विभज्य। धनं च सर्व निखिलं निवर्त्य ॥ आपृच्छय तान्दूरमनुप्रयात्वा। धनंजयस्तत्र कुरून्महात्मा ॥ गुरूंश्च सर्वानभिवाद्य वाणैः। न्यवर्ततोदप्रमनाः शरैः सह ॥३॥ SA omits 3 ab. After V, 27b SE, SG add: अराजवंशस्य किमर्थमेतत् । नित्यं न धार्य मकुटं त्वयेति ॥ संपातितं भूमितले सरत्नम् । प्रीतस्ततो मात्स्यसुतो वभूव ॥१॥ SAadds: तमाम विश्राव्य ततो निवृत्तः॥ After V. 30 SK, SG, SA add: धनंजय सिंहमिधात्तशस्त्रम् । गाथै विजित्याभिमुखं प्रयान्तम् ॥ उदीक्षितुं पार्थिवास्ते न शेकुः । यथैव मध्याह्नगतं हि सूर्यम् ॥१॥ रतानि चासांसि च तानि गृहए। रणोत्कटो नाग इच प्रमिनः।। जित्या च पैराटिमुवाच पार्यः। महरारूपो रथिनां यरिए॥२॥ - ·Adhyaya 62] APPENDIX. 253 S. d. further adds: उदुम्यतां ते विजयोऽद्य शीघ्रम् । गात्रं तु ते सेवतु माल्यगन्धः॥ माता तु ते नन्दतु वान्धवाश्च । स्वामद्य दृष्ट्वा ममुदीर्णहर्पम् ॥ १॥ ST adds after the above ver-e:-- देवाश्च गन्धर्वगणाश्च पार्थम् । राजर्पयश्चापि मुदं प्रतीताः ॥ संपूजयन्तो जवमेत्य सर्वे । ययुः पुरस्कृत्य तदा महेन्द्रम् ॥ After V.38 SK, ST add:-- वृहन्नलारूपमथो विधाय । प्रायात्स मात्स्यो नगरं प्रवेष्टुम् ।। ADHYAYA 62, [ NORTHERN RECENSION.] Aftery.7a Edns CGKLM addı हस्तिनापुरमुद्दिश्य सर्वे दीना ययुस्तदा ॥ After V.8 K adds: अर्जुन उवाच । अग्रे प्रयान्तु नगरं घोषयन्तु च ते जयम् । After Y 11 HK add:-- प्रहष्टास्तेय गोपालाः प्रविश्य नगरं तथा। ऊचुर्जयं विराटस्य दिल्या गोधनमाहृतम् ॥ १॥ (K has this addition before 11) [ SOUTHERN RECENSION.] After Y. 4 S. cl. adds: प्राणानन्तर्मनीयातायाचिप्यामदे ययम् । पर्य चार्जुन ते दासा धनुरश्या शनायशःnin ·254 APPENDIX. [ Adhyāya 63 अर्जुन उवाच । अनाथान्दुःखितान्दीनान्कृशान्वृद्धान्पराजितान् । न्यस्तशस्त्रानिराशांश्च नाहं हन्मि कृताअलीन् ॥२॥ भवन्तो यान्तु विस्रब्धा निर्भया अमृता यथा। मम पादरजो लक्ष्म्या जीवन्तु सुचिरं भुवि ॥३॥ ST adds after v. 1:-- अनुजानानाथाश्च न वध्याः प्राणयाचकाः। तव पादरजोधीनाः प्रयाचिण्याम जीवितम् ॥१॥ वयमर्जुन ते दासाःप्राणान् रक्षितुमर्हसि । भ्रातृदासाश्च ते सर्वे ह्यनुकम्प्यास्त्वया रणे ॥२॥ After V. 6 S. cl. adds: ततो निवृत्ताः कुरवो भग्नाश्च दिवमास्थिताः। प्रयाताः सर्वतस्तत्र नमस्कृत्य धनंजयम् ॥ एवं दत्ताभयास्तेन ततो याताः कुरून्प्रति ॥१॥ स कर्म कृत्वा परमार्यकर्मा । निहत्य शत्रून्द्विषतां निहन्ता ॥२॥ 1 a, b omitted in SG, SA. c omitted in SG, ST, SA. After V. 7a SK, SG add: परस्परमयेश्यैव नग्मुस्ते इतवाससः॥ After Y. 11 SK adds:- मया जिता सा ध्वजिनी कुरूणाम् । मयाच गावो विजिता द्विपट्नयः॥ एवं तु काम नगरं प्रविश्य । मयाऽऽत्मना कर्म रुतं ब्रवीत ॥ ADHYAYA 63. [ NORTHERN RECENSION.] After y.3a Vans CGHK add: उपासांचक्रिरे सयें सह पाय: परंतपाः।

·Adbyāya 63 ] APPENDIX. 255 After y.12 N. d. except F add: एवं स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः। व्यादिदेशाथ तान् क्षिप्रं वाहिनी चतुरंगिणीम् ॥१॥ कुमारमाशु जानीत यदि जीवति वा न वा। यस्य यन्ता गतः पण्ढो मन्येहं सन जीवति ॥२॥ वैशंपायन उवाच । तमत्रवीद्धर्मराजो विहस्य । विराटराजं तु भृशामिततम् ॥ बृहन्नला सारथिश्चेन्नरेन्द्र। परेन नेष्यन्ति तवाद्य गास्ताः॥३॥ सर्वान्महीपासहितान्कुरूंश्च । तथैव देवासुरसिद्धयक्षान् ॥ अतीय जेतुं समरे सुतस्ते । स्वनुष्ठित: सारथिना हि तेन ॥४॥ Lomits verse 4. E omits its first three quarters. Aftery.18a N. cl. except F add:- श्रुत्वा स विजयं तस्य कुमारस्यामितीजसः । After Y, 27 Edns & MSS add:- प्रियं त ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे । After.Y.45a L adds:-- पूरयित्वा च सौवर्ण पानीयस्य च भाजनम् । After Y, 45 D adds:- विराटोस्यात्रीत्तर किमेतत्क्रियतामिति । सैरन्ध्र ग्रूहि तत्वेन मम प्रश्नमशेपतः॥१॥ सन्धि वाच । यदिदं शोणितं राजन् कंकम्य पतति क्षिती। दंच राष्ट्र ते क्षिप्रं विनश्येत न संशयः॥२॥ नच द्वादश यर्षाणि यायेत पुरंदरः। तयध प्रवर्तन्त न सम्यं जायते काचेत् ॥३॥ मशुभ स्याच्च राजेन्द्र नृपम्प च पुरस्य च ।

·256 APPENDIX. [ Adhyāya 63 After V.51b Haddst- एतत्तस्य महाभाग व्रतमस्ति समाहितम् । [ SOUTHERN RECENSION. | After V 5a SK addo: प्रविश्यान्तःपुरं रम्यं स्त्रीशतैरुपशोभितम् । After V, 9 S. cl. adds: गवां शतसहस्त्राणि अभिभूय ममात्मजम् । कुरवः कालयन्ति स्म सर्व युद्धविशारदाः ॥ १॥ After 7.12 S. cl. adds: एवं स राजा मात्स्यानां महानक्षौहिणीपतिः । व्यादिदेशाथ स क्षिप्र वाहिनी चतुरंगिणीम् ॥ कुमारमाशु जानीत यदि जीवति वा न वा। यस्य यन्ता गतः पण्ढो मन्येऽहं सन जीवति ॥२॥ तमब्रवीद्धर्मसुतो विराट- मात विदित्वा कुरुभिःप्रतप्तम् ॥ वृहन्नलासारथिश्चेन्नरेन्द्र। परेन नेष्यन्ति तवाद्य गाश्च ॥३॥ सर्वान्महीपान्साहितान्कुरूंश्च । तथैव देवासुरनागयक्षान् ॥ अलं विजेतुं समरे सुतस्ते। अनुष्ठितासारथिना हि तेन ॥ ४ ॥ After V. 17 SK adds: देयेन्द्रसारधिश्चैव माताल स्यातविनमः । कृष्णस्य सारथिव न वृहन्नलया After ५.18a S.cl.adds:--- श्त्या तु विजयं तस्य फुमारस्यामितीजसः समी ।।

·Adhyāya 63 ) APPENDIX. - 257 After V. 18 S.cL adds:- गते त्वनुजने तस्मिन्दूतवाम्यं निशम्य च । उत्तरस्य जयाप्रीतो विराटः प्रत्यभापत ॥१॥ After V. 20 S.cl. adds- भवन्तु ते लन्धजये सुते मे। पौराश्च माश्च परे च नार्यः।। ते शुक्लवस्त्राः प्रभवन्तु मार्गे। सुंगधमाल्यामरणाश्च नार्यः ॥ १॥ मजन्तु सर्वा गणिकाः सुतं मे। नार्यश्च फन्याः सह सैनिकाच । स्वलंतास्ताः मुमगाः मुवेपार। पुत्रस्य पन्थानमनुव्रजन्तु ॥२॥ After V.24b S.chadds:- तथैव चाद्यानि च वंशान्दाः। कांस्यं सतालं मधुरं च गीतम् ।। आदाय नार्यो नगरानिरीयुः॥ and then reads the last quarter of v. SG, ST omit the first line. After V. 24 S. cl. adds: ते ब्राह्मणाः शान्तिपराः प्रधाना। स्वाध्यायवेदाध्ययनमशाः। खस्तिमियागीतजपप्रधानाः॥ SG, ST add to the above- प्रत्युधयुस्तं च विराटस्नुम् ॥ After V, 25 S. d, adds: निगर्ताः कुरयः सर्वे संग्रामे निर्मितामया। प्रविश्यान्तःपुरं हष्टा घतं दीन्याम मालपा b omitted in SG, ST. The whole verse is omitted in SA; 33 ALApp

·९.258
APPENDIX.
I Adhertigin:63
After V. 26a
SK adds:-
आदाय व्यजनं त्वं च पार्श्वतोऽनन्तरा भव।
After V, 27
SK, SG, ST add:
प्रियं तु ते चिकीमि वर्ततां यदि रोचते ।
यूतं कर्तुं न वाम्छामि नरेन्द्र जनसंसदि ॥
The last line is in SA' also.
After Y. 30
S.d. adds:-
निःसंशयं स कितवः पश्चात्तप्यति पाण्डवः
विविधानां च रत्नानां धनानां च पराजये॥१॥
अभीप्सितविनाशश्च वाक्पारुभ्यमनन्तरम् ।
अविश्वास्यं बुधैर्नित्यमेकाहा द्रव्यनाशनम् ॥२॥
After V. 31
Secd adds:--
पवमाभाष्य चाक्यैस्तु कीडतस्तौ नरोत्तमौ।
SG ST add after this:
विराट उवाच।
अक्षानाहर सैरध्रि कल्प्यतामासनं मम ।
भादाय चासनं भद्रे पार्चेवानन्तरा भव ॥
After V, 32
S. d. adds:
कुरवोऽतिरथा: सर्वे देवैरपि सुदुर्जयाः।
After V, 33a
S. cl. adds:-
दिष्ट्या ते विजिता गावः कुरवश्व पराजिताः।
अत्यद्भुततमं मन्ये उत्तरश्चेत्कुरून जयेत् ॥१॥
After V. 348
S.cl. adds:-
तारशेन तु योधेन महेपासेन धीमता।
कुरवो निर्जिता युद्ध तन किं ब्राह्मणामुतम् ॥ १॥

·Adhyaya 63] APPENDIX. 259 युधिष्ठिर उवाच । यन्ता तथाविधो यस्य रथे तिष्ठति वीर्यवान् । यदि तदुष्करं कुर्यात्तव किं नामृतं भवेत् ॥ २॥ After V, 352 S. d. adds: पुमांसो वयो दृष्याः सुताश्च बहवो मया ! विक्रम्य यन्ता योद्धा च न मे दृष्टः कदाचन । विप्रियं न चरेद्राक्षामनुकूलं प्रियं वदेत् । आचरन्विप्रियं राज्ञां न जातु मुखमेधते॥२॥ After V. 36 S.cl. addst- वैशंपायन उवाच । ततोऽनवीत्पुनः कंकः प्रहस्य कुरुवर्धनः । वृहन्नलाया राजेन्द्र घुप्यतां नगरे जयः॥ १ ॥ उत्तरेण तु सारथ्यं कृतं नूनं भविष्यति । निमित्तं किंचिदुत्पन्नं तर्कश्चापि दृढो मम ॥२॥ यतो जानामि राजेन्द्र नान्यथा तद्भविष्यति । कुरवोऽपि महावीर्या देवैरपि सुदुर्जयाः। ससोमवरुणादित्यः सयक्षेदाहुताशनैः॥३॥ After V, 37a S. cl. adds:- अश्वत्थामा विरुणश्च सोमदत्तो जयद्रयः। भूरिश्रयाः शलो भूरिजलसंधिश्च वीर्यवान् ॥ १। दुर्योधनो दुष्प्रसहो दुःशासनविषिशती। पसेनोऽश्वयेगश्च वायुवेगसुवर्चसी ॥२॥ यालहीकः शूरसेनश्च युयुत्सुश्च परंतपः। सीयलाशकुनिश्चय युमत्सेनश्च सात्यराट् ॥ ३॥ अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेध्यराः। फपेणाचार्यमुरुपेन सहिताः कुरवो नृपाः ॥ ४॥ सज्जकार्मुफनिग्गिा रथिनो रथयूथपाः । अन्ये चैय महावीर्या राजपुत्रा मदारयाः॥५॥ After Y. 38a S d. adds:-- तदलं न जयेत्युलो भीमद्रोणादिमिनम् ॥

·260 APPENDIX.. EAdhyaya 63 A- After V. 39 S. d. adds: किमेवं पुरुषो लोके दिवि वा भुवि विद्यते । वैशंपायन उवाच । तेन संक्षुभितो राजा दीर्यमाणेन चेतसा ॥१॥ अब्रवीद्वचनं क्रूरमजानन्वै युधिष्ठिरम् । कंक मा भूहि मे वाक्यं प्रतिकूलं द्विजोत्तम ॥२॥ v. I omitted in SA. After V. 42a S. dl. adds:- तस्य तक्षकभोगाभं बाहुमुक्षिप्य दक्षिणम् । विराटः प्राहनत्क्रुद्धः कर्णमाश्रित्य दक्षिणम् ॥१॥ After V. 43a S. cl. adds अक्षेणाभिहतो राजा विराटेन युधिष्ठिरः । तूष्णीमासीन्महाबाहुः कृष्णां पश्यन्सुदुःखिताम् ॥१॥ तस्य रक्तोत्पलनिभं शिरसः शोणितं तदा । प्रावर्तत महायाहोरभिघातान्महात्मनः ॥ २॥ After V. 44 S.cl. adds:- सा विपण्णा च भीता च क्रुद्धा च द्रुपदात्मजा। याप्पं नियम्य कृच्छ्रेण भर्तुनिश्रेयसैपिणी ॥ १ ॥ उत्तरीयेण सूक्ष्मेण तूर्ण जग्राह शोणितम् । निगृह्य रक्तं वस्त्रेण सैरन्ध्री दुःखमोहिता ॥२॥ After V. 45a S.cl. adds:- युधिष्ठिरस्य राजेन्द्र द्रुपदेन्द्रसुता तदा ॥ १॥ विराट उवाच । सैरंधि किमिदं रकमुत्तरीयेण गृह्यते । कोत्र हेतुर्विशालाक्षि तन्ममाचक्ष्व तत्वतः॥२॥ सैरन्ध्युवाच रक्तयिंदूनि यावन्ति कंकस्य धरणीतल। तावद्वाणि राष्ट्र ते अनावृष्टिर्मविष्यति ॥३॥ पतन्निमित्तं मात्स्येंद्र कंकम्य रधिरं मया। गृहीतमुत्तरायेण विनाशो मा भवेत्तय ॥ ४॥ . :-

·Adhyāya 63 )
APPENDIX.
១.
-
SK alone continues:-
यतीशं यो विहन्येत तस्यायुर्विनशिप्यति ।
यो यतीशं नियम्येत सहस्रं यातना यमे ॥५॥
यतौ रक्तं दर्शयति यावत्पांसुरगृह्यत ।
तावंतः पितृलोकस्याः पितरः प्रपतंत्यधः॥६॥
इति ज्ञात्वा विराटेन्द्र धृतं रक्तं च वाससा ।
मया तव हितार्थाय त्वयि प्रणयकारणात् ।।
S. cl. beginning a new Adh., continues:-
जनमेयन उवाच।
युद्धं तमानुपं द्रष्टुमागतास्त्रिदशाः पुरा।
किमकुर्वन्त ते पश्चात्कथयस्व ममानध॥१॥
वैशंपायन उवाच।
वासवप्रमुखाः सर्वे देवाः सर्पिपुरोगमाः!
यक्षगन्धर्वसंधाश्च गणा अप्सरसां तथा ॥२॥
युद्ध तु मानुपं दृष्टा कुरूणां फल्गुनस्य च ।
एकस्य च वहनां च रौद्रमत्युप्रदर्शनम् ॥ ३॥
'अस्त्राणामथ दिव्यानां प्रयोगानथ संग्रहान् ।
लघु सुष्ठ च चित्रं च रुतीनां च प्रयत्नतः॥४॥
भीमं शापद्धतं द्रोणं कर्ण गाण्डीवधन्वना।
जितानन्यान्मूमिपालान्दृष्ट्या जग्मुर्दियाकसः॥५॥
सर्वं ते परितुष्टाश्च प्रशस्य च मुहुर्मुहुः।
असंगगतिना तेन विमानेनाशुगामिना ।
प्रतिजग्मुरसंगास्ते निदिवं च दिवौकसः ॥६॥
SE myrantinutes:-
कुरवो निर्जिताः मर्च भीष्मद्रोणरूपादयः।
मजय्यारिखदर्शः सर्वैः सन्द्रः सर्वः मुरासुरा॥
पार्थनफेन संग्रामे विस्मयो नो महानहो ।
फस्मिन्महतें संजातः फम्य धर्मस्य या फलम् ॥२॥
किमाधय फल्गुनेस्मिन्यो रणन्ययोधयत् ।
नियातफयचानाजी यस्त्रिंशन्फोटिसमितान् ॥३॥
तस्य तत्किमाधय म्नुवन्त इति ते मुराः।
जग्मुः मुरालयं या यिम्मयायिएयतमः॥४॥

·352
APPENDIX.
[ Adhy-yarts
S. cl. adds:
कुरवोर्जुनयाणैश्च ताडिताः शरविक्षताः।
कुरूनभिमुखा याताः समग्रवलवाहनाः ॥१॥
विराटनगराच्चैव गजाश्वरथंसकुलाः ।
योधैः क्षत्रियदायादेवलवद्भिरधिष्ठिताः ॥२॥
विराटप्रहिता सेना नगराच्छीघ्रयायिनी ।
उत्तरं सह सूतेन प्रत्ययात्तमरिंदमम् ॥३॥
तस्मिंस्तूर्यशताकीणे हस्त्यश्वरथसंकुले ।
प्रहर्षः स्त्रीकुमागणां तुमुलः समपद्यत ॥ ४॥
अर्जुनस्तु ततो दृष्या सैन्ये रेणुं समुत्थितम् ।
सैन्यध्वज निशम्याथ वैराटिं समभापत ॥५॥
नगरे तुमुलः शब्दो रेणुश्चाक्रमते नमः ।
किंनु खल्वपयातास्ते कुरवो नगरं गताः॥ ६॥
तेचैव निर्जितास्माभिर्महेष्वासाः सुतेजसः।
आमुच कवचं वीर चोदयख च वाजिनः॥
जवेनाभिप्रपद्यस्व विराटनगरं प्रति ॥७॥
न तावत्तलनिर्घोपं गाण्डीवस्य च निःस्वनम् ।
ध्वजं वा दर्शयिष्यामि अथवा स्वजनो भवेत्॥
उत्तर उवाच।
सेनाप्रमेतन्मात्स्यानां गणिकाश्च स्वलंकृताः।
कन्या रथेषु दृश्यन्ते योधा विविधवाससः ॥९॥
उत्तपमत्र पश्यामि सखीभिः परिवारिताम् ।
अनीकिन्यः प्रदश्यन्ते हस्तिनोश्वाश्च धर्मिताः॥ १.
रघिनश्च पदाताश्च चहको न च शस्त्रियः।
विराटवचनात्सर्वे संद्दष्टाः प्रतिभान्ति मे॥
न च मेऽत्र प्रतीधातः चित्तस्य स्वजने यथा ॥११
वैशंपायन उवाच ।
ततः शीघ्रं समासाद्य उत्तरं स्वजनो यहु ।
• परस्परममित्रघ्नं सस्यजे तं समागतम् ॥ १२॥
जना ऊचुः।
प्रीतिमान्पुरुषव्याघ्रो हर्पयुक्तः पुनः पुनः।
दिष्टया जयसि भद्रं ते दिष्टया सुतो वृहनला॥
दिएया संग्राममागम्य भयं तय न किंचन ॥ १३॥

·Adhyays 63] APPENDIX. उत्तर उवाच । अजैयोदेष तान् जिष्णुः कुरूनेकरथो रणे। एतस्य वाहुवीर्य तद्येन गावो जिता मया। कुरवो निर्जिता यस्मात्संग्रामेऽमिततेजसः॥१४॥ अकादेप तत्कर्म देवपुत्रोपमो युवा। एष तत्पुरपव्याघ्रो विक्षोभ्य कुरमण्डलम् । गाव: प्रसह्य विजिता रणे मा चाभ्यपालयत ॥१५॥ वैशपायन उवाच । उत्तरस्य वचः श्रुत्वा शंसमानस्य चार्जुनम् । चोदिता राजपुत्रेण जयं मगलवादिनः ॥१६॥ ततो गन्धैश्च माल्यैश्च धृपैश्च वसुसंभृतैः। कन्याः पार्थममित्रनं किरंत्यः समपूजयन् ॥ १७॥ v. 5 omitted in SG, ST, SA. After V.46 S. cl. adds: भेर्यश्च तूर्याणि च घेणयश्च । विचित्रवेपाः प्रमदा जनाथ ॥ पुरो विराटस्य महायलस्य । निष्फम्यभूमिजयमभ्यनंदन ॥१॥ मशस्यमानस्तु जयेन तम। पुनो विराटस्य न हुप्यति स्म । संमाध्यमाणस्तु जयेन तत्र । सोऽतर्मनाः पाडवमीक्षमाणः॥२॥ पुन्यै विराटस्य ततो पराणि। घराण्यदात्पाण्डमुतःससीभ्यः॥ समाजयंश्चापि समागतास्ता। इष्टा जयं तय यलं कुमार्यः॥३॥ 1 bomitted in SA' which reads पुग विराटस्य महाबलस्प SA गृहनगमताधिन नास्य for निपम्प &c. SA reads for 9 a, शस्यमानस्य जयेन पुनो विरारानस्य न गृहने रम । SG, ST, आमानपान गमागताnि for ममानेयभारि etc SA समागतचापि समागतालदा दिया नयनपल मारः।

·264 APPENDIX Adhya After V. 48a S.cl.adds:--- राजस्पृथुयशस्तुभ्यं जित्वा शत्रून्समागतः । After V, 48 S. dl. adds. कुमारो योधमुख्यैश्च गणिकाभिश्च संवृतः। पौरजानपदैर्युक्तः पूज्यमानो जयाशिपा ॥ १॥ After V, 50 Edns MSS, and S. cl. add:- एतस्या हि महायाहो व्रतमेतत्समाहितम् । After V. 52 S.cl. adds:- इंद्रं वापि कुबेरं वा यम वा वरुणं तथा । मम शोणितकर्तारं मृदीयात्किं पुनर्नरम् ॥१॥ क्षणमात्रं तु तत्रैच द्वारि तिष्ठतु वीर्यवान् । इति प्रोवाच धर्मात्मा युधिष्ठिर उदारधीः ॥२॥ इत्युक्त्वा क्षमया युक्तो धर्मराजो धृणान्वितः। समायां सह मात्स्येन तूष्णीमुपविवेश ह ॥३॥ - ADHYAYA 64. [ NORTHERN RECENSION. } After V. 9 Dadds:- इत्युक्त्वा मार्जयामास शोणितं स नराधिपः । After V. 14 K? adde: राम यो जितवान्संख्ये भार्गवं सुमहायलम् । क्षत्रियांतफरं धीरं तेजोराशिं दुरासदम् ॥१॥ अक्षशिष्यं महायाहुमजेयं देवतैरपि। कालाग्निरुद्रसंकाशं कथमासीत्समागमः ॥२॥ After V. 2ia Edas and MSS add नूनं प्रकाल्य तान्सर्यास्त्यया युद्ध नरर्षभान् ।

·Adhyaya 641 APPENDIX. 263 After Y. 31 AK add: हयानां च गजानां च शूराणां च धनुष्मताम् । निहतानि सहस्राणि प्रभग्ना कुरुवाहिनी॥१॥ [SOUTHERN RECENSIO.V] After V. 1 SK adds:- पश्यन्युधिष्ठिरं दृष्टया वक्रया चरणी पितुः। अभिवाद्य ततो दृष्टा कंकस्य रुधियातम् ॥ १ ॥ हृदये दह्यत तदा मृत्युग्रस्त इयोत्तरः॥ After Y.3a SK adds:- को वा जिगमिपुर्मुत्यु केन स्पृष्टः पदोरगः ॥ . SE, SG, SA add:-- श्रोत्रियो ब्राह्मणश्रेष्ठ इन्द्रासनरतिक्षमः। पूजनीयोऽभिवाद्यश्च न प्रयाभ्योऽयमीदृशः॥१॥ SK alone continues:- वैशंपायन उवाच । स पुत्रस्य पचः श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः। प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं साध्यसाध्यस्तमानसः॥१॥ पुत्र ते विजयं श्रुत्वा प्रदृष्टोऽहं मुदा भृशम् । अक्षक्रीडनयानेन कालक्षेपमकारिपम् ॥ २॥ तत्राजयकुरून्सर्वानुत्तरो राष्ट्रवर्धनः । इत्युक्तं हि मया पुत्र नेति कंको हानला ॥३॥ अजयत्सा कुरून्सर्यानिति मामनवीन्मुहुः । प्रशंसिते मया पुन विजये तव विभुते ॥ ४॥ यूहन्नलाया विजयं कंकोऽस्तुवत ये रुपा। After 7.4 S. cl. adds: वृहमलाप्रशंसाभिरभ्यस्यमई तदा । ताडितोऽयं मया पुत्र दुरात्मा शत्रुपक्षहद ॥१॥ SK alone continues ताडितोऽयं यतिः पंक इत्युक्तं तदचोत्तरः। श्रुत्या पितुर्भूशं दः पितरं पाक्यमर्यात् ॥ १॥ 34M. App ·266 APPENDIX. (Adhyâya 64 After V, 5 .. SKadds:-- यावन्न क्षयमायाति कुलं सर्वमशेषतः। स्फीतं वृद्धं च मात्स्यानामयं तावत्प्रसाद्यताम् ॥१॥ प्रणम्य पादयोरस्य दण्डवक्षितिमण्डले। प्रगृह्य पादौ पाणिभ्यामयं तावत्प्रसाद्यताम् ॥२॥ दक्षेण पाणिना स्पृष्ट्वा शपे त्वां क्षपितं मया। इति यावद्वदेत्कंक अयं तावत्प्रसाद्यताम् ॥ ३॥ After Y. SG, ST addi शोणिते तु व्यतिक्रान्ते पुत्रो राजानमब्रवीत् । न युक्तमेव तस्यात्र द्वारि स्थातुं यशस्विन ॥१॥ अनुत्तमभुजस्यास्य श्लाघ्यस्याहुतकर्मणः। क्षिप्रवेश्यतां सूतः षण्डकाख्या परन्तप ॥२॥ एवं तस्य वचः श्रुत्वा राजा चाज्ञापयात्पुनः। गृहन्नलामानयध्वं शीघ्रमत्रैव भारत ॥३॥ राशश्वाशां पुरस्कृत्य समीपपरिवर्तिनः। प्रावेशयन्सभां शीघ्र लजमानां वृहन्नलाम् ॥४॥ After V. 118 S.cl. adds:- परिप्वज्य राजा प्रवेश्य भवनोत्तमम् । Before Y. 15 S. cL adds:- यस्य तद्विश्रुतं लोके महत्तमनुत्तमम् । पितुः कृते कृतं घोरं ब्रह्मचर्यमनुत्तमम् ॥१॥ योऽयोधीत्समरे राम जामदग्न्यं प्रतापिनम् । भीमोऽसौ पुरुषव्याघ्र न च युद्धे पराजितः॥२॥ पराक्रमी च दुर्धों विद्वान् शूरो जितेन्द्रियः। पदवेधी क्षिप्रकारी विभुतः सर्वकर्मसु ॥३॥ After y.15 SKdda- सशसभृतां भेष्ठः सर्वलोकेषु विश्वतः।

·Adhyâya 64 ] APPENDIX, 267 After Y. 17 S. c. add.:-- सर्वे चैव महावीर्या धार्तराष्ट्रा महारथाः। तैस्तैरिश्च ते तात कथमासीत्समागमः॥१॥ SA omits this whole verse. After V. 21 SG, ST add:-- परिगृह्य विनिर्मुक्तो लब्धवान्परवान्पुनः । उचर क्षत्रियश्रेष्ठ येनोपायेन शापवान् ।। विनिर्जपश्चि संग्रामे धूहि तत्वं ममात्मज ॥१॥ After V. SG, ST add: नूनं प्रकंपिताः सर्वे त्वया युधि नरर्पमाः। After V, 278 SK adds: न हास्तिनपुरे भोगाः भोक्तुं शक्याः पलायता। After V. 32 S. cl. adde:-- हयाना च गजानां च शूराणां च धनुप्मताम् । निहतानि सहस्राणि भग्ना च कुरूवाहिनी ॥१॥ सूतपुत्रं शरीद्धा हयान हत्वा महारथः। अप्रेण मोहयित्वा तं रकवलं समाददे ॥२॥ SK, SA continne after the above:-- चतुर्मिः पुनपनी शान्तनयं शरैः। शतं विद्धा हयांधानु नास्य यसं समाददे ॥ १॥ दुर्योधनं च श्लाघ्योर्षियाय सममिः। तं स पिता यांधास्य पीतवस्र समाददै ॥२॥ द्रोणं छपंच यलपाम्सोमदत्तं जयद्रयम् । भूरियसमिन्द्राम शकुनि च महारथम् ॥ ३॥ त्रिमिखिमिः स विद्वा तु दुशासनमुपानपि। विविधानि च यत्राणि महाप्यिाजहार सःnn SG; ST read la oply. S.d.further adds:- वाभ्यां शराभ्यां पिशाय तथाचार्यसतं रणे। पापं रित्या विकर्णस्य नलिं चादत्त पाससी ॥१॥ SG, ST omit last line.

·"268
APPENDIX.
[ Adhyāya 64
Alter V, 34
SK, SG, ST addım
तस्मै दास्यामि तां पुत्री प्रामांश्चैव तु हाटकान् ।
स्फुरितं कटिसूत्रं च स्त्रीसहनशतानि च ॥१॥
After V. 37a
S. d. addos
सह पुत्रेण मात्स्यस्य मन्त्रयित्वा धनंजयः।
इत्येवं यूहि राजानं विराटं समुपस्थितम् ॥
इत्युक्त्वा सहसा पार्थः प्रविश्यांतःपुरं शुभम् ।
After V. 38
S. cl. beginning a new Adh. ( SK 73 ) adds:-
वैशंपायन उवाच ।
प्रदाय वस्त्राणि किरीटमाली।
विराटगेहे मुदितः सखीम्यः॥
कृत्वा महत्कर्म तदाजिमध्ये ।
दिक्षया सोऽभिजगाम पार्थम् ॥१॥
ते प्रेक्षमाणस्त्वथ धर्मराजम् ।
पप्रच्छ पार्थोऽथ सभीमसेनम् ॥
किं धर्मराजो हि यथापुरं माम् ।
मुखं प्रतिच्छाद्य न चाह किचित् ॥२॥
तमेवमुक्त्वा परिशंकमानम् ।
दृष्ट्वार्जुनं भीमसेनं च राजा॥
तदाब्रवीत्तावभिवीक्ष्य राजन् ।
युधिष्ठिरस्तत्परिमृज्य रक्तम् ॥ ३॥
दुरात्मना त्वय्यमिपूज्यमाने।
विराटराशाभिहतोऽस्मि पार्थ ॥
तस्मात्प्रहारानुधिरस्य बिंदून् ।
पश्यन्न चेमे पृथिवीं स्पृशेयुः॥४॥
इति प्रतिछाद्य मुखं ततोऽहम् ।
मन्यु नियच्छनुपविष्ट भासम् ॥
शुभाहराष्ट्र न खिलारुतं भवेत् ।
वयं तु यस्मिन्सुखिनोऽभवाम ॥५॥
कुद्धे तु वीरे त्ययि चाप्रतीते।
राजा विराटोन लभेत शर्म॥
अजानता तेन च शौर्यमाजी।
छन्नस्य सन्नण यलं च पार्थ ॥६॥

·Adhyaya 64]
APPENDIX:
269
दं विराटेन मयि प्रयुक्तम् ।
पीक्षमाणो न गतोऽस्मि हर्पम् ॥ ६॥
वैशंपायन उवाच ।
तेनाप्रमेयेन महावलेन।
तस्मिंस्तथोक्त शममास्थितेन ॥
तं भीमसेनो बलवानमपी।
धनंजयं कुद्धमुवाच वाक्यम् ॥७॥
न पार्थ नित्यं क्षमकालमाह।
वृहस्पतिर्शानवतां वरिष्ठः॥
क्षमीह सर्वैः परिभूयतेऽसौ।
यथा भुजंगो विषवीर्यहीनः॥८॥
विराटमद्यैव निहत्य शीघ्रम् ।
सपुरपौवं सकुलं सरेन्यम् ॥
योध्यामहे धर्मसुतं च राज्ये।
अद्यैव शीघ्रं त्यरिरेप मात्स्यः॥९॥
अनेन पांचालसुताथ कृष्णा।
उपेक्षिता कीचकेनाभियुक्का ।
तस्मादयं नार्हति राजशब्दम् ।
राजा भव त्वं नृप पार्थ वीर्यात् ॥१०॥
राजा कुरूणां च युधिष्ठिरोऽयम् ।
मात्स्येपु राजा भवतु प्रवीरः॥
तं मात्स्यदेहं शतधा भिनद्मि।
पूर्णोदकं कुंभमिवाश्मनीह ॥ ११ ॥
अर्जुन उवाच ।
भवतः क्षमया राजन्सर्वे दोषाश्च नोऽभवन् ।
तं मात्स्यं सवलं हत्वा सपुत्रशातिवांधवम् ॥१२॥
पश्चाश्चैव कुरून्सर्वान् हनिप्यामि न संशयः।
भीमसेनश्च ये चान्ये तथैवेति तमबुवन् ॥ १३॥
तमब्रवीद्धर्मसुतो महात्मा।
क्षमी वदान्यः कुपितं च भीमम् ॥
न प्रत्युपस्थास्यति चेत्सदारः।
मसादने सम्यगथास्तु यध्यः॥१४॥

·270 APPENDIX. [Adhyaya 65 + न हतन्यो दुरात्मायं विराटश्चापि तेऽर्जुन । श्वःप्रभाते प्रवेक्ष्यामः सभां सिंहासनेष्वपि ॥१५॥ राजवेपेण संयुक्ताः स्थानमस्य स्वलंकृताः। विराटो यदि तत्रस्थान् राजालंकारशोभितान् ॥१६॥ राजलक्षणसंपनान्यदि तत्र न मंस्यते। पश्चाद्धन्यामहे पार्थ विराटं सहबांधवम् ॥ १७॥ SG, ST, SA omit 56 SG, ST, SA omit furaTRÍSTI: 16 a and 16 6 and राजलक्षणसंपन्नान of 17 a. A r 39 S.cl.adds: न्यवसंश्चैव तां रात्रि नशा धर्मवत्सलाः। SA' omits this line Afte 1.40 S. dl. adds: तां रात्रिमवसत्प्रीतः संप्रहृष्टेन चेतसा। ADHYĀYA 65. ( NORTHERN RECENSION. ] Before V, 5 (Dadds this After v. 5) K adds: अचिन्तयत्कमिमे सभामागम्य भूपिताः। अतिष्टन्देवसकाशाः कथनु प्राविशनिह ॥१॥ After V, 5a BDEN add:- राजासनगतं दृष्टा नृपतिर्विस्मितोऽभवत् । DN add after the above:- किमिदं को विधिपि भयार्त इव पार्थिवः। After V, 14 Edns and MISS add:- सययश्च धनैश्चैव शवैश्रवणोपमः। ।

·Adbyāya 65 )
APPENDIX.
271
After V. 18a
Kadds:-
.
अस्य प्रभावात्सर्वेऽपि भ्रातरोऽमी वयं नृप।
महाप्रमावसंयुक्ता महायलपराक्रमाः ॥ १॥
अस्यैव तपतास्माकं प्रमावाः सन्त्यनेकशः।
विनास्य मनुजैस्तुल्या वयं सर्वे भवाम भो॥२॥
यावदेतस्य चादेशं तिष्ठामो वयमादृताः।
पालयन्तः सुरैस्तावदमिपूज्यतमाश्च ह॥३॥
After V. 17
M adds:
सर्वे च राजन् राजानो धनेश्वरमिवामराः।
After V,
Kadds:-
छलेन यावद्रिपुभिः सत्यपाशेन वंधितः।
अभूत्तावन्मनुप्येषु सर्वसाधारणोह्ययम् ॥१॥
प्रयोदशमवर्पस्य नष्टचर्या व्रतं विदम् ।
पारितं त्वत्समक्षं वै तन्निस्तीर्णोऽद्य पांडः॥२॥
यथावद्वतचीर्णोऽयं मेघमध्याद्यथा रविः।
भवेत्प्रतापासास्तु तद्वत्पश्येनमप्यहो ॥ ३॥
योग्यस्त्वयं नरपतिः मन्ये शासनस्य च ।
तस्मान्मा विस्मयस्तेऽस्तु न मृपा प्रवीमि ते ॥४॥
[ SOUTHERN RECENSION. 1
After V. 4a
SK adds:-
तस्यां राज्यां व्यतीतायां प्रातात्यं समाप्य च ।
गोसुवर्णादिकं दत्वा ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि ॥१॥
After Y. 5a
SG, ST add:
देवा इव वपुप्मन्तो युतिमन्तो महौजसः।
सरोपो हरदयश्चिन्तयामास वीर्यवान् ।
ते तु शूराः कुतःप्राप्ता आसनेषु समागतः॥१॥
S. cl. adds:-
राजवेपानुपादाय पार्थियो विस्मितोऽभवत्।
किमिदं को विधिस्त्वेप भयार्त इव पार्थिवः।
पुरुषप्रधरान् बना विपाद्मगमनृपः ॥१॥

·212 APPENDIX. Adhyāva 66 After Y. 14 S. cl. adds धनैश्च संचयैश्चैव शक्रवैश्रवणोपमः। After V. 19 S.cl. adds.- वाजिनां च शतं राजन् सहस्राण्ययुतानि च । - ADHYAYA 66 [ NORTHERN RECENSION] After V. 11a Edns BCEGHKLM add. तदार्जुनस्य वैराटिः कथयामास विक्रमम् । After V. 16 H adds:- भूतपूर्व न कस्यापि हप॑णोत्फुल्ललोचनः । अनेन राजन् वीरेण भीष्मद्रोणमुखा रथाः॥ दुर्योधनेन सहिताः भीमकर्माजयद्रणे ॥१॥ अनेन मत्तमातंगा वमंतो रुधिरं बहु । हिरण्यकक्षान् संग्रामे दन्ताभ्यामगमन्महीम् ॥२ AE read the first line after v. 17a. K reads v. 2 after Edns and MSS except H add: वैशंपायन उवाच । एवं निवेद्य तान् पार्थान् पाण्डवान पंच भूपतेः। ततोर्जुनस्य वैराटिः कथयामास विक्रमम् ॥ १॥ After V 17a BE add- विराटनृपतेरग्रे हणोत्फुल्ललोचनः । KLN add:- महेंद्रकल्पस्य तदा संप्रहृष्टतनूरुहः । After Y. 19a AFHK add:- तस्य तत्कर्म धीरस्य न मया तात तत्सतम्। एप भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत्॥ भस्य याहुयलेनास्मिजीवनभ्यागतः पुनः॥१॥ K omits the first line. - ·-2 Adhyāya 66 ] APPENDIX. 278 After V. 23 Ends & MISS edd:-- एतेषां बाहुवीर्येण अस्माकं विजयो मृधे। After Y. 30 Kadds:- पृच्छेऽहं कारणं किंचिदुच्यतां तद्यथातथम् । देवानामपि शक्तिर्वः रूपप्रावर्तकारिणी ॥१॥ मन्येऽप्यहं यथापूर्व रूपं वो नाधुना तथा । यदा मनुष्यसामान्यमभूदेतार्ह देववत् ॥२॥ रूपं कान्ति यलं धैर्य गुणा. सर्वेऽप्यनीदृशाः। सूर्याग्निरुद्रवजाता यूयं देवोपमाः क्षणात् ॥३॥ युधिष्ठिर उवाच। सत्यशोचतपोभिनों गुण प्रीताः सुरा ददुः। धर्मदुर्गाप्रभृतयो रूपमावर्तर हुणान् ॥४॥ [ SOUTHERN RECENSION.] After V. Sa SG, ST add: शतं पडधिकं हत्या द्रौपदीमभ्यनन्दयत् । After V. 5 SG, ST add मल्लानन्यान् वहुन् हत्वा मल्लराजं महायलम् । सभायां तय राजेन्द्र भीम एपोऽहनच्छठम् ।। S.cl. adds after the above:- हिडियं च यकं चैव किमीरं च जटासुरम् । हत्वा निष्कंटकं चक्रे अरण्यं सर्वतः शुभम् ॥१॥ After Y. 8 S. cl. adds: द्रुपदस्य प्रिया पुत्री धृष्टद्युम्नस्य चानुजा । अग्निकुडात्समुद्भूता द्रौपदी त्ववगम्यतां ॥१॥ भीम उवाच । अनशो दुर्लम. कश्चित्केवलं पृथिवीमनु । धनु तामतिश्रेष्ठः कौन्तेयोऽय धनंजयः॥२॥ पतेन खांडवं तस्य हफामस्य शतक्रतो। दग्धं नागवनं चैव सहनागैर्नराधिप ॥३॥ 35AL App -

·+angal
274
APPENDIX,
t Adhyaya 66
म
.
वर्षेच शरवर्षेण वारितं दुर्जयेन वै ।
करमाहारिताः सर्वे पार्थिवाः पृथिवीतले ॥४॥
स्त्रीवपं कृतवानेए तव राजनिवेशने ।
बृहन्नलेति यामाहुरर्जुनं जयतां वरम् ॥५॥
SA omits 5 b.
After X. 16
SK addossa
वैशपायन उवाच ।
एवं निवेद्य तान् पार्थान् पांडवान् पंच भूपतेः।
ततोऽर्जुनस्य वैराटिः कथयामास विक्रमम् ॥१॥
After Y: 19
SK adds:-
जायते रोमहर्षो मे संस्मृत्यास्य धनुर्ध्वनि ।
ध्वजस्थं वानरं भूतैराकोशंत सहानुगैः॥ १॥
नाददानं शरान् घोरान् न मुंचंतं शरोत्करान् ।
न कार्मुकं विकर्पन्तमेनं पश्यामि संयुगे ॥२॥
एतद्धनुम्ममुक्ताश्च शयः पुंखानुपुंखिनः ।
नालस्येषु रणे पेतुर्नाराचा रकभोजनाः ॥३॥
तीक्ष्णनाराचसंकृत्तशिरोवाहरुवक्षसाम् ।
कलेवराणि दृश्यन्ते योधानां साश्वसादिनां ॥४॥
अनेन तटिनी तत्र शोणितांबुप्रवाहिनी ।
प्रवर्तिता भीमरूपा यां स्मृत्वाद्यापि मे मनः ।
प्रकंपते चंडवायुकंपिता कदली यथा ॥५॥
S. d. adds after the above:
अनेन राजन् वीरेण मीष्मद्रोणमुखा रथा।
दुर्योधनेन सहिता निर्जिता भीमकर्मणा ॥१॥
अयं भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत् ।
यस्य याहुयलेनास्मि जीवन्प्रत्यागतःपुरम् ॥२॥
After V. 20a
S. chedds:
धनंजय परियज्य पांडयानध सर्वशः।
धर्मराज नमस्कृत्य पजा पन्येऽभिषेचितम् ॥ १॥

·Adhyāy: 66 ] APPENDIX. 275 Beforey.20b S.cl. beginning a new Adh. (SK 76 ) addst- वैशंपायन उवाच। विराटस्य वचः श्रुत्वा पार्थिवस्य महात्मनः। After Y. 21a S.cl. addst- तेजस्वी बलवान् शूरो राजराजेश्वर प्रभुः। After V.21 S. cl. adds: वयं च सर्वे सामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । प्रसाद्याभ्युपतिष्ठामो राजन् किं करनामहे ॥१॥ राजंस्त्वमसि संग्रामे गृहीतस्तेन मोक्षितः। एतेषां याहुवीर्येण गावश्च विजितास्त्यया ॥२॥ कुरवो निर्जिता यस्मात्संग्रामेऽमिततेजसः। एप तत्सर्वमकरोत् कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर ॥३॥ After Y. 22a SG, ST, SK add:- अर्घाश्चिाभिवाघाश्य प्राप्तकालं च मे मतं ! After Y. 22 S. cl. adds:- न घेते कुपिता शेपं कुर्युपशीविरोपमाः। तस्माच्छीघ्रं प्रपद्येम कुन्तीपुत्रं युधिष्टिरम् ॥ १॥ प्रसादयाम्यहं तत्र सह पाथर्महात्मभिः। उत्तरामग्रतः हत्या शिरमातां एतांजलिः ॥२॥ जानाम्यहमिदं सर्यमेषां त यलपीरूपम् । कुले च जन्म मदति फरगुनस्य च विक्रमम् ॥३॥ वैशंपायन उवाच । उत्तरात्पांडयान्श्रुत्या पिण्टो रिपुस्दनः। उत्तरं चापि संप्रेक्ष्य प्रासकालमचिंतयत् ॥४॥ ततो पिण्टा मामात्यः सहपुनः सयांधयः। उत्तपममतः एत्या शिरस्मातां एतांजलिः॥ भूमी निपतितस्तूर्ण पांडया समीपतः । ५.

·276 APPENDIX. [ Adlbylya 66 २ । विराट उवाच । प्रसीदतु महाराजो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। प्रच्छन्नरूपवेपत्वान्नाग्निदृष्टस्तृणैर्वृतः॥ शिरसाभिप्रपन्नोऽस्मि सपुत्रपरिचारकः ॥ ६ ॥ SG, Slomit 3 6. SA omits verses al b and 4 a After Y. 25a S. cl. adds:-- अवमत्य कृतं सर्वमशानात्माकृते यथा ॥ After V. 25 S. cl. adds: यदिदं मामकं राष्ट्र पुरं राज्यं च पार्थिव । सदंडकोश विसृजे तव वश्योऽस्मि पार्थिव ।। वयंच सर्वै सामात्या भवन्तं शरणं गताः॥१ वैशंपायन उवाच । तं धर्मराजापतितं महीतले । सबंधुवर्ग प्रसमीक्ष्य पार्थिवम् ॥ उवाच वाक्यं परलोकदर्शन । प्रनष्टमन्युर्गतशोकमत्सरः ॥२॥ न ते भयं पार्थिव विद्यते मयि । प्रतीतरूपोऽस्म्यनुचिन्त्य मानसम्॥ पतत्त्वया सम्यागहोपपादितम् । द्विजेरमात्यैः सहशैश्च पांडितः ॥३॥ इमां च कन्यां समलंकृतां भृशम् । समीक्ष्य तुष्टोऽस्मि नरेन्द्रसत्तम ॥४॥ क्षाम्तमेतन्महावाहो यन्मां चदसि पार्थिव । 'न चैव किंचित्पश्यामि विकृतं ते नराधिप ॥५॥ After Y. 31a S cL. adds विभकमेतद्भवतां नोत्कठां कर्तुमर्हथ । अविभक भवनिमें न संदेहो नराधिपाः॥१॥ SG, ST, SA omit. ib, है ·Adhyāya 67) APPENDIX. After V. 31 S.al. adds:-- (SK. Legins Adhy. 77) इदं सनगरं राष्ट्रं सजनं सवध्जनम् । युप्मभ्यं संप्रदास्यामि भोक्ष्याम्युच्छिष्टमेव च ॥ १ ॥ अहं वृद्धश्चिरं राजन्भुक्तभोगश्चिरं सुसम् । राज्यं दत्वा तु युप्मभ्यं प्रव्रजिष्यामि काननम् ॥२॥ After V, 33 S cl. adds: वयं बनान्तरात्माप्ता न ते राज्यं गृहामहे । किन्तु दुर्योधनादीनां राज्ञां राज्यं गृहामहे ॥१॥ 1 ADHYAYA 67. [ NORTHERN RECENSION. ] After V. 18a Edns and MSS add- समस्ताहिणीपाला यज्वानो भूरिदक्षिणाः। After Y. 19a Edns BCDGHAN add:- पूजयामास विधिवत् समृत्ययलयाहनान्। After Y, 21a PaasaadMSSadd:- अनाधृष्टिस्तयाकूर साम्यो निशठ पय च । After. V. 21 Kadds:- अन्येऽपि यहवाशरा नृपाः प्रीतिपरायणाः। यिभ्यन केऽपि समाजग्मुः पांडवेभ्यो हितपिणः। After V, 25 Idng and JSS add:- ततो पियाहो विधियवृधे मत्स्यपार्ययोः ।

·278 APPENDIX. [ Adhyâya 67 KLM add: अनेकशः समाजग्मुः नानादिग्भ्यो नराधिपाः। विराटनगरं प्राप्य हस्त्यश्वरथसादिनः ॥१॥ नानादेशोझवाश्चैव रत्नानि सुबहूनि च । वस्त्राणि च महाहाणि दिव्यान्याभरणानि च ॥२॥ रौक्म्यं चोच्चावचं वस्त्रं श्लक्ष्णाणि च मृदूनि च । मणिकांचनचित्राणि दिव्यान्याभरणानि च ॥३॥ अश्वान् तित्तिरिकल्मापान् श्वेताश्यांश्च सहस्रशः । विवाहार्थमनुप्राप्ताः साभद्रस्य महात्मनः ॥ ४॥ मंगलेन च संयुक्तं ब्रह्मघोपेण नादितम् । वेदोदीतैः सामभिश्व स्तुतिभिर्ब्रह्मचारिणाम् ॥५॥ वेदी विरचिता तत्र सर्वरत्नविभूपिता। हृष्टपुष्टजनाकीर्णाः सर्वशः शुरुवाससः ॥६॥ नानादेशोद्भवाश्चैव गायनास्तत्र चागताः । समेताः सर्वशस्त्तत्र ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥७॥ After V.28 H adds: तंत्रीनादमहानादैर्विस्पष्टस्वननादितैः । तथानर्तकनृत्यद्भिः......चैव गायनैः ॥ वाद्यद्भिधारुषाय च नरैर्मुदितमानसैः॥१॥ After V. 34a Hadds'- सुभद्रायांकमारोप्य स्नुपां तां धरवर्णिनीं। कुपिता तत्र पांचाली निर्गच्छन्तीव मन्दिरात् । अर्जुनेन तदा कृष्णस्तांगृहीत्या समानयत् ॥१॥ सुपा तव महाभागे पुत्रोऽयं नात्र संशयः॥२॥ तस्या के समारोप्य वधूवरमनोहरम्। सुभद्रा पादलग्नापि कृष्णेन सह भामिनी ॥३॥ संतोपं परमं प्राप्ता पांचाली वरवर्णिनी ॥४॥ After Y. 98 AFLadd:- मादान्मत्स्यपतिइष्टः प्रीत्यर्थमभिमन्यये।

·Adhyāya 67 ) APPENDIX. 373 FEdns CDGHKN add:- हुत्या सम्यक् समिद्धाग्निमर्चयित्वा द्विजन्मनः। राज्यं चलं च कोशं च सर्वमात्मानमेव च ॥2॥ DKN add after the above: न्यवेदयत्पांडवेभ्यो विराटःप्रीतिमांस्तदा। After y.37 Edas and MSS add:-- भोजनानि च हृद्यानि पानानि विविधानि च । [SOUTHERN RECENSION. ? After V, 13 S.cl. adds:- प्रतिगृह्य स्नुपाथै वै दर्शयन् वतमात्मनः । शीलशौचसमाचारं लोकस्यावेद्य फल्गुनः॥१॥ लोके विख्याप्य माहात्म्यं यशश्च स परंतपः। कृतार्थः शुचिरव्यप्रस्तुष्टिमानभवत्तदा ॥२॥ युधिष्ठिर उवाच । राजन्प्रीतोऽस्मि भद्रं ते सखा मेऽसि परंतप । सुखमध्युपिताः सर्वे अज्ञातास्त्वयि पार्थिव ॥३॥ वैशंपायन उवाच । विराटनगरे राजा धर्मात्मा संशितव्रतः। पूजितश्चाभिषिक्तश्च रत्नैश्च शतशोऽर्चितः ॥ ४॥ तथा नुवन्तं प्रसमीक्ष्य राजा । परंप्रदृष्टः स्वजनेन तेन ॥ मेहात्परिप्यज्य नृपो भुजाभ्याम् । ददौ महाथै कुरुपांडवानाम् ॥ ५॥ युद्धात्प्रयाताः कुरवो हि मार्गे। समेत्य सर्च हितमेव तत्र ॥ आचार्यपुत्रःशकुनिश्च राजा। दुर्योधनः सूतपुत्रश्च कर्णः॥६॥ संमंत्र्य राजन् सहिताः समः। समादिशन् दूतमयो समग्राः॥

·280 APPENDIX. [ Adhyaya 67 युधिष्ठिरश्चापि सुसंप्रहृष्टः। दुर्योधनाइतमपश्यदागतम् ॥ ७॥ स चाब्रवीद्धर्मराज समेत्य । युधिष्ठिरं पांडवमुग्रवीर्यम् ॥ धनंजयेनासि पुनर्वनाय। प्रवाजितः समये तिष्ठ पार्थ ।। प्रयोदशे होव कीरीटमाली । संवत्सरे पांडवेयोऽद्य दृष्टः ॥ ८॥ वैशंपायन उवाच । ततोऽब्रवीद्धर्मसुतः प्रहस्य। क्षिप्रं गत्वा ब्रूहि सुयोधनं तम् ॥ पितामहः शान्तनवो ब्रवीतु । पूर्णो न पूर्णोऽद्य त्रयोदशो नः॥९॥ संवत्सरांते तु धनंजयेन । विष्फारितं गांडिवमाजिमध्ये॥ पूर्णो न पूर्णो न इति ब्रवीतु। यदस्य सत्यं मम तत्प्रमाणम् ॥१०॥ तेनैवमुक्तः स निवृत्य दूतः। दुर्योधनं प्राप्य शशंस तत्वम् ॥ समेत्य दूतेन स राजपुत्रो। दुर्योधनो मंत्रयामास तत्र ॥११॥ भीष्मेण कर्णेन कृपेण चैव । द्रोणेन भूरिश्रवसा च सार्धम् ॥ संमंत्र्य रात्रौ यहुमिः सुवद्भिः। भीमोऽब्रवीद्धार्तराष्ट्रं महात्मा ॥ तीर्णप्रतिक्षेन धनंजयेन। विष्फारितं गांडिवमाजिमध्ये ॥१२॥ वैशंपायन उवाच। नेच्छंत्यसत्येन सुरेंद्रलोकम् । पांडोः सुता प्रह्मणश्चापि लोकम् । तथ्यं च ते पथ्यमहं प्रवीमि। स्यय यशस्य परलोकपथ्यम् ॥१३॥ - . 4 ।

·Adhyaya 671 APPENDIX. 281 कुन्तीसुतस्त्वं समुपैहि संधिम् । भुश्य स्वराज्यं सह पाण्डवेयैः। युध्यस्व नो चेत् स्थिरबुद्धिराजी। कुन्तीसुतैर्यद्यपि राज्यमिच्छे ॥१४॥ आन्त न शक्यं कपटेन मोक्तुम् । राज्यं परेपां महतां बलीनाम् । जित्वा शयून मुंश्व राज्यं समप्रम् । हतो भवान् मोश्यति यत्रिलोकम् ॥१५॥ वैशंपायन उवाच। ततः स भागीरथिसूनुवाक्यम् । निशम्य गांधारितनूग्यो नृपः॥ उवाच भीष्मं प्रमुखे च पित्रो। महीं न दद्यामणुमात्रिकामपि ॥१६॥ निहन्मि पाडूदरसंभवान् वा। हतोऽस्मि तैर्या मुरलोकमेमि ॥ ते धार्तराष्ट्राः समयं निशम्य । तीर्णप्रतिशस्य धनंजयस्य ।। संचिन्त्य सर्वे सहिताः सुदृन्नि । सपार्थिवाः स्थानि गृहाणि जग्मुः॥१७॥ SA' omits 4477 &c ( 10 b.) SA' omits सवत्सरान्ते to यकीनु । SG, ST, SA omit verses 13, 14, 15, 16 and 17 a After Y 14 SG, ST add. विराटेन सपुत्रेण पूज्यमाना' समावसन् । S. d. adds:-- दूतान्मिप्रेषु सर्येषु मातिसंयधिकेयीप। प्रेपयामास कौन्तेयो विरारच मदीपतिः॥१॥ After Y 18a Scl. adds-- समस्तासादिणीपाला यन्यानो मरिदक्षिणा'। 36. App ·282 APPENDIX. [ Adhyāya 67 . After V. 20 SK, SG, ST add:--- तस्मिन् काले निशम्याथ दूतवाक्यं जनार्दनः । दयितं स्वस्त्रियं पुत्रं सुभद्रायाः सुमानितम् ॥ १॥ आभिमन्युं समादाय रामेण सहितस्तदा । सर्वयादवमुख्यश्च संवृतः परवीरहा ॥ शंखदुंदुभिनिर्घोपैर्विराटनगरं ययौ ॥२॥ After V. 21a S. cl. adds:- अनाधृष्टिस्तथाक्रूरः साम्बो निशठ एव च प्रद्युम्नश्चमहावाहुरुल्मुकश्च महाबलः॥१॥ After V. 21 SK, SG, ST add:-- कृष्णेन सहिताः सर्वे पांडवान् द्रष्टुमागता। After W. 24 SK, SG, ST add: वासुदेवं तथायान्तं श्रुत्वा पांडुसुतास्तदा । मात्स्येन सहिताः सर्वे प्रत्युद्याता जनार्दनम् ॥१॥ शंखदुन्दुभिनिर्घोषैर्मगलैश्च जनार्दनम् । ववन्दुर्मुदिताः सर्वे पादयोस्तस्य पांडवाः। मात्स्येन सहिताः सर्वे आनंदाश्रुपरिछुताः ॥२॥ पांडवा ऊचा। तव कृष्ण प्रसादाद्वै चर्पाण्येतानि सर्वशः। प्रयोदशोऽपि दाशाह यथा स समयः कृतः॥३॥ उपिताः स्मो जगन्नाथ त्वं नाथो नो जनार्दन । रक्षस्व देवदेवेश त्यामार्य शरणं गताः॥४॥ वैशंपायन उवाच । तान् चन्दमानान् सहसा परिप्यज्य जनार्दनः । विराटस्य सहायांस्तान् सर्वयादघसंवृतः॥५॥ यथा पूजयामास मुदा परमया युतः। वृष्णिवीराश्च तान् सर्वान्यथाई प्रतिपेदिरे ·Adhyaya 67] APPENDIX, 283 कृष्णा च देवकीपुत्रं यवन्दे पादयोस्तथा। तामुद्यम्य मुकेशान्तां नयने परिमृज्य च ॥७॥ उवाच वाक्यं देवेशः सर्वयादवसन्निधों। मा शोकं कुरु कल्याणि धार्तराष्ट्रान् समाहितान ॥ ८॥ अचिरात् घातयित्वाहं पार्थेन सहितः क्षितिम् । युधिष्ठिराय दास्यामि यातु ते मानसो वरः ॥९॥ अमिमन्युना च पार्थेन रौक्मिणेयेन ते शपे। सत्यमेतद्वचो मामहि त्वमनिन्दिते ॥ १० ॥ इत्युस्त्या तां विसृज्याथ प्रीयमाणो युधिष्ठिरं । अन्यास्त वृष्णिशार्दूला सहवृप्प्यधंकस्तथा ॥ ११ ॥ S. cl. adds after the above उपप्लान्यं ययुः शीघ्र पांडवार्थे महायलाः। ततः शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥१॥ समीपमभिवर्तन्ते योधा यौधिष्ठिरं बलम् । समुद्रमिव धर्मान्ते स्रोत श्रेष्ठाः पृथक् पृथक् ॥२॥ SK, SG, ST add after the above तानागतानभिप्रेक्ष्य पार्यो शानभृतांवरः। पूजयामास विधिवद्यया राजसनमान् ॥१॥ After V, 25 SK, SG,STdd:-- राजानो राजपुत्राध नित्ते समये तथा यथाई पाडयद्वेष्टरपर्तन्तामिजिता ॥१॥ आसन् प्रहटमनसः पारियह ददुस्तदा। सर्येषु समवनेषु राजभिणिभि मह॥॥ SG, ST omit 21. s.dl. adds:-- ततो पिया विधिवतगृध पुण्मास्सया ·286 APPENDIX. [ Adhyaya 67 म " K L " M " इति श्री महाभारते विराटपर्वणि अमिमन्युविवाहिको नाम ६८ अध्यायः॥ श्रीमत्रिपुरसुंदर्पणमस्तु॥ इति श्री महाभारते शतसाहल्यांसंहितायां विराटपर्वणि अभिमन्युविवाहः समाप्तः ॥ ६३॥ समाप्तं च विराटपर्व ॥ स्वस्ति संवत् १५५३ वर्षे वैशाख शुदि १ भृगुवारेऽघेह राजपुरग्रामवास्तव्य मेवाडशाती पंडित जागंकेन विराटपर्वस्य लिखितं ॥ शुभमस्तु ॥ इति विराटपर्वण्यभिमन्युविवाह ॥ इति विराटपर्व समाप्तं संवत् १५९६ वर्षे फा० वदि ९ भौमे ॥ छ॥ इति श्री महाभारते विराटपर्वणि शतसाहत्यां संहितायां विवाहो नामाध्यायः॥ ६७ ॥ विराटपर्व समाप्तं ॥ इति श्री महाभारते शतसाहस्यां संहितायां वैयासिफ्यां विराटपर्वणि अभिमन्युविवाहो नाम ७० अध्यायः विराटपर्व च समाप्तम् । श्रीवजनाथ देवशर्मणो लिपिरियं पुस्तकं च । इति विराटपर्वाण अष्टसप्ततितमोध्यायः। विराटपर्व समाप्तम् ॥ तिरु. कटाचारि॥ ...र माघ सु १२ सोमवारम्... सूनु तिताति राजु वासेनु वात अक्षर तदुल क्षमशायवले महाभारते विराटपर्व समग्रम् । इति श्री महाभारते शतसहनिकायां संहितायां विराटपर्वणि अभिमन्यु विवाहो नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः विराटपर्व समाप्तम् ॥ N SG ST , SA " END of the APPENDIX.

·SUPPLEMENTS.

·284
APPENDIX:
[Adhyaya 67
After V, 28
S.d. adds:--
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च उत्सवे तस्य मगले।
द्रौपद्यन्तःपुरे चैव विराटस्य गृहे स्त्रियः॥१॥
After V, 31
SG, ST, SK add:
भृङ्गारुं तु समादाय सौवणे जलपूरितम् ।
पार्थस्य हस्ते सहसा सुतामिन्दीवरेक्षणाम् ।
स्नुपार्थ प्राक्षिपद्वारि विराटो वाहिनीपतिः॥१॥
After V. 33
SK, SA add:
द्रुपदश्च विराटश्च शिखंडी व महाबलः ।
युयुधानश्च शैब्यश्च धृष्टयुम्नश्च सात्यकिः॥१॥
सप्तैतेऽक्षौहिणीपाला यज्वानो भूरिदक्षिणाः ।
पाण्डचं परिचार्यते निवेशं चक्रिरे तदा ॥२॥
After V. 34
SK, SA add:
ततो विवाहो ववृधे स्फीतः सर्वगुणान्वितः।
सौभद्रस्याद्भुतं कर्ग पितुस्तव पितुस्तदा ॥१॥
SK, SG, ST add after the above:
धौम्या शिष्यैः परिवृतो जुदायाझ विधानतः।
अग्निं प्रदक्षिणीकुर्वन्सौभद्रः पाणिमग्राहीत् ॥ १॥
SK, SA add after the above v. -
ततः पार्थाय संहष्टो मात्स्यराजो धनं महत् ।
Aftery.35
SK, SG, ST add:-
मादान्मात्स्यपतिदृष्टः कन्याधनमनुत्तमम् ।
SK, SA add after theabwitt-
पारियह च पार्थेभ्यः प्रददौ मत्स्यपुगपः।
फष्णेन सह फौन्तेयः प्रत्यगृहात्मभूतयत्॥१॥

·." Adhyaya 67 ] APPENDIX. '285 After V. 87 ST adds:- पट्टयासांसि चित्राणि दासीदासान्यहून् ददौ । SK, SG, ST add:- नागपन्प्रीतिमिर्दिव्यस्तर्पयामास भूपतिः। After V. 38 SK, SG, ST add- पुरोहितैरमात्यैश्च पौरजानपदैः सह । विराटो नृपतिः श्रीमान्सौमद्रायाभिमन्यये । तां सुतामुत्तरां दत्वा मुमुदे परमं तदा ॥१॥ S. cl. adds after the above- जनमेजय उवाच । वृत्चे विचाहे दृष्टात्मा यदुधाच युधिष्ठिरः। तत्सर्वे कथयस्वेह कृतवन्तो यदुत्तरम् ॥ १॥ ............ B " D " E A ends as:-इति श्री महाभारते शत.................... ..शिवमस्तु । कल्याणमस्तु ॥ स्वस्ति संवत् १४ चैत्रा..... इतिश्री महाभारते शतसाहन्यां संहितायां वैयाशिश्यां विराटपर्वणि अभिमन्यु-उत्तराविवाहः समाप्तः ॥ समाप्तमिदं विराटपर्व ॥ C इतिश्री विराटपर्वणि उत्तर गोग्रहे समाप्तः ॥ शके १६०६ देशमुख रघोजी पंडिनां विराटपर्व गोविंदमन लिखितम् ॥ श्रीमहाभारते शतसहस्रसंहितायां विराटपर्वणि ... वाहे द्विस- प्ततितमोध्यायः ॥ ७२॥ समाप्तमिदं विराटपर्व । fol. lost. इति घी महामारते विराटपर्याणि शतसाहन्यां संहितायां विराटपर्व समाप्तमिति ॥ अतःपरं उद्यमपर्व भविष्यति ॥ संवत् १४९३ वर्षे फाल्गुन शुदि २ द्वितीयायां गुरौ अधेहर लुलिग्रामे राजथी सांगा विजय राज्ये औदीच्यातीयपंडितनारदमृतदेवाकेन महं जनार्दनसकाशात् विराटपर्वणः पुस्तकोयमलेखि ।। शुभं भवतु ॥ इति श्री महाभारते शतसाहस्न्यां संहितायां विराटपर्वणि उत्तराविवाहो. नाम ॥ विराटपर्य समाप्तं | शुभमस्तु । संवत् १ यदि १२॥ F " G "

·15)
SUPPLEMENT I.
राजवसतिखण्डं from the विधापण्डितजातक ।
(No 545: Tausboll's Edition, rol VL pp. 293-298)
(See Notes, p.
अय ते आतयो उपसङ्कमित्वा तुम्हीभूते दिस्वा "ताता मा चिन्तयित्य,
सचे
सहारा अनिचा, यसो नाम विपत्तिपरियोसानो, अपि च तुम्हाक
रानवसतिं नाम यसपटिलाभकारणं कथेस्सामि तमेकग्गचित्ता सुणाया" ति
बुद्धलीव्दाय राजवसतिं नाम पट्ठपेसि.
तमत्यं पफासेन्तो सत्या आहः।
126 सो च मित्ते अमिते च बातयो सुहदज्जने ।
अलीनमनसङ्कप्पो विधुरो एतदनविन।
127 एयऽय्यो राजवसतिं निसीदित्वा सुणोथ मे |
यथा राजकुलं पत्तो यसं पोसो निगच्छतीति ।
128 न हि राजकुलं पची अञ्ञातो लभते यसं।
नासूरो न पि दुम्मेघो न-प्पमत्तो कुदाचनं ।।
129 यदाऽस्स सीलं पञ्जं च सोचेय्यं चाधिगच्छति ।
अथ विस्ससते त्यम्हि गुह्यं चऽस्स न रवखति ।।
130 तुला यथा पग्महिता समदण्डा सुधारिता ।
अन्झिट्ठो न चिकम्पय्य स राजवसतिं वसे ॥
181 तुला यथा पगहिता समदण्डा सुधारिता।
सन्यानि अभिसंभोन्तो स राजवसति वसे ॥
132 दिवा वा यदि वा रात राजकिच्चेसु पण्डितो।
अज्झिट्ठी न विकम्पेय्य स राजवसतिं वसे ।।
133 दिवा वा यदि वा रत्तिं राजकिच्चेसु पण्डितो।
सवानि अभिसंभोन्तो स राजवसतिं वसे ॥
134 यो चऽस्स सुकतो मग्गो रज्जो सुप्पटियादितो।
न तेन वुचौ गच्छेय्य स राजवसतिं बसे ।।

·2
SUPPLEMENT I.
135 न रज्जो समकं भुजे कामभोगे कुदाचनं ।
सब्बत्थ पच्छतो गच्छे स राजवसतिं वसे ।।
136 न रजो सदिसं वत्थं न माला न विलेपनं ।
आकप्पं सरकुत्तिं वा न रओ सदिसमाचरे ।।
अनं करेय्य आकप्पं स राजवसतिं वसे ॥
137 कीळे राजा अमचेहि भरियाहि परिवारितो।
नामचो राजभरियासु भावं कुब्वेथ पण्डितो
138 अनुद्धतो अचपलो निपको संवुतिन्द्रियो।
मनोपणिधिसंपन्नो स राजवसतिं वसे ति॥
139 नास्स भरियाहि कीळेय्य न मन्तेय्य रहोगतो
नास्स कोसा धनं गण्हे स राजवसतिं वसे ।।
140 न निद्दन्नं बहुं मझे न मदाय सुरं पिवे ।
नास्स दाये मिग हज्जे स राजवसतिं वसे ॥
141 नास्स पीठं न पल्लङ्घन कोच्छं न नागं रथं
सम्मतोऽम्हीति आरुहे स राजवसतिं वसे ॥
142 नातिदूरे भवे रञ्जो नाचासन्ने विचक्खणो ।
सम्मुखे चऽस्स तिट्टेय्य सन्दिरसन्तो सभत्तुन
143 न वे राजा संखा होति न राजा होति मेथुनो
खिप्पं कुज्झन्ति राजानो सूकेनऽपिंख व घट्टि
144 न पूजितो मञ्बमानो मेधावी पण्डितो नरो।
फरुसं पतिमन्तेय्य राजानं परिसकिन्तं ॥
145 लद्धवारो लभे वारं नेव राजूसु विस्ससे ।
अग्गीव यतो तिडेय्य स राजवसतिं वसे ।।
146 पुत्तं वा भातरं संवा सम्पग्गण्हाति खनियो ।
गामेहि निगमेहि वा रटे जनपदेहि वा ।
तुण्डीभूतो उपेक्खेय्य न भणे छेकपापकं ।।

·SUPPLFMENT I.
3
147 हत्यारुहे अनीकडे रथिके पतिकारिके।
तेसं कम्मावदानेन राजा वट्टेति वेतनं ।
न तेसमन्तरा गच्छे स राजवसतिं वसे ॥
148 चापो यूनुदरो धीरो वंसो वापि पफम्पये।
पटिलोमं न वत्तेय्य स राजवसतिं वसे ॥
149 चापो वृनुदरो अस्स मच्छो वऽस्स अजिव्हवा ।
अप्पासी निपको सूरो स राजवसतिं बसे ।।
150 न वाळ्हं इत्यिं गच्छेय्य सम्पस्सं तेजसंखयं ।
कासं सासं दरं वल्यं खीणमेधो निगच्छति ।।
151 नातिवेलं पभासेय्य न तुही सब्बदा सिया ।
अविकिण्णं मितं वाचं पत्ते काले उदीरये ।।
152 अकोधनो असंघटो सचो सण्हो अपेसुणो।
सम्फ गिरं न भासेय्य स राजवसतिं वसे ॥
153 विनीतो सिप्पवा दन्तो कतत्तो नियतो मुदु ।
अप्पमत्तो सुचि दक्खो स राजवसतिं वसे ॥
154 निवातवुत्ति वुड्डेसु सप्पतिस्सो सगारयो ।
सुरतो सुखसंवासो स राजवसतिं वसे ॥
155 आरका परिवज्जेय्य सहितुं पहितं जनं ।
भत्तार चुदिक्खेय्य अनञस्स च राजिनो ।
156 समणे ब्राह्मणे चापि सीलवन्ते बहुस्सुते ।
सकचं पयिरुपासेय्य स राजक्सतिं वसे ॥
157 समणे ब्राह्मणे चापि सीलवन्ते वहुस्सुते ।
सक्कच्चं अनुवासेय्य स राजवसतिं वसे ॥
158 समणे ब्राह्मणे चापि सीलवन्ते वहुस्सुते ।
तप्पेय्य अन्नपानेन स राजवसतिं वसे ॥
159 समणे ब्राह्मणे चापि सीलवन्ते बहुस्सुते ।
आसज्ज पञ्चे सेवेथ आक बुद्धिमत्तनो ।

·SUPPLEMENTI
160 दिनपुब्वं न हापेय्य दानं समणब्राह्मणे ।
न च किश्चि निवारेय्य दानकाले वनिन्बके ।
161 पुजवा घुद्धिसम्पन्नो विधानविधिकोविदो ।
काल समय च स राजवसतिं वसे ॥
162 उट्ठाता कम्मधेय्येसु अप्पपत्तो विचक्षणो।
सुसंविहितकम्मन्तो स राजवसतिं वसे ॥
163 खलं सालं पसुं खे गन्ता चऽस्स अभिक्खणं ।
मितं धनं निधापेय्य मितञ्च पाचये घरे।।
164 पुत्तं वा भातरं संवा सीलेसु असमाहितं ।
अनङ्गवा हि त वाला यथा पेता तथैव ते ।
चोळं च नेसं पिण्डं च आसीनान व दापये ।।
165 दासे कम्मकरे पेस्से सीलेसु सुसमाहिते ।
दक्खे उडानसम्पन्ने आधिपञ्चस्मि ठापये ।।
166 सीलवा च अलोलो च अनुरत्तो च राजिनो ।
अवीरहो हितो तस्स स राजवसति वसे ॥
167 छन्दसू राजिनो अस्स चित्तट्ठो चऽस्स राजिनो ।
असंकुसकवत्तिऽस्स स राजवसतिं बसे ।
168 उच्छादये च नहापये धोवे पादे अधोसिरं !
आहतोऽपि न कुप्पेय्य स राजवसतिं बसे ।।
169 कुम्भं पञ्जलिं करिया वायसं वा पदक्खिणं ।
किमेव सब्बकामानं दातारं धीरमुत्तमं ।।
170 यो देति सयनं वत्यं यानमावसथं घरं ।
पज्जुन्नोरिव भूतानि भोगेहिमभिवस्सति ॥
iii एसय्यो राजवसति बत्तमानो यथा नरो।
आराधयति राजानं पूर्ण लमति भत्तुम् ति ।।
एवं असमधुरो विधुरो युद्धलीव्हाय राजवसतिं कयेसीति.
|| राजवसतिखण्डं ।

·SUPPLEMENT II. Quotations in the Japanese Version of the Virataparran compared with our text. ADHYĀYA 1. अविघ्नमस्तु शाक्रेयो यस्तपस्यन्धकरिपुवरमाप्त्वा सला- सन् (१) इतो वै। पुंसा युक्तोपलेभे विशलपसुलनिर् (१) या पुनः कन्यकाथ ॥ आपद्धर्ममतीकारजननकुशलो यस्तयोरात्मपुत्रः । कृष्णद्वैपायनारुपः स जयति भगवान् श्रोत्रि- याणां विशिष्टः ॥ १॥ अपि च यस्माच् चमेती गुणशालिकादि या । सार्धान वर्षा शतरोहिनास् पिते । यद्धैर्य वर्षामित करियस्तु सा । श्रीधर्मवंशवगुः अनन्तविक्रम ॥२॥ कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः । अज्ञातवासमुपिता दुर्योधनभयार्दिताः ।। चेदिमत्स्यश्च शूरसेनाः पटच्चराः । 1.1 1. 100 मत्स्याय I. 11 दर्शाणा नवराष्ट्राच मल्ला शाल्वा युगंधराः। कुंतिराष्ट्रंश अवन्ति a दशाणा for दर्शाणा । नवराष्ट्र च । च for श। मृदुर्वदान्यो हीमांश्च धार्मिकः सत्यसंगरः । गजस्त्वमापदा लिष्टः किं करिष्यसि पांडव ।। धीमर torहीमाश्च । भारत for पाण्डव । 1.19 ·6 SUPPLEMENT II. 4.8 4,47 4.496 510 5.3a 5.43 5.6a 5.10a, Ta ADHYAYA 4. विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः । अतोऽहमपि वक्ष्यामि हेतुमत्र निवोधत ।। मात्र for अत्र। अनुशिष्टाः स्म भद्रं ते नैतद्वक्तास्ति कश्चन । कुंतीमते मातरं नो विदुरं वा महामतिम् ॥ a for नो। च for वा। प्रस्थानमंगल प्रस्थाने यद्विधीयते । ADHYAYA5. कालिंदी नदी गिरिदुर्ग, वनदुर्ग यकृल्लोम, शूरसेन जनपद् राजधानी जयो जयंतो विजयो जयत्सेनो जयद्वलः । इति गुह्यानि नामानि चक्रे तेपा युधिष्ठिरः ।। a जयद्बलः। तेषा चके। ADHYAYA 6. विपयादिहागतः॥ गोत्रं च नामापि शंस तत्वतः। किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम् ।। ca after नामापि is omitted. युधिष्ठिरस्यासमहं पूरा सखा। वैयामपद्यः पुनरस्मि विमः। अक्षान्प्रयोक्तं कुशलोस्मि देविता । नाम्नास्मि कंकेति... ॥ ससा पुग याघ्रपद्यः प्रवरोऽस्मि वाइवः। प्रयप्तुम् for भयो for देविता। dोति नाम्नास्मि । 5.34 6. 100 d G. 11 ·SUPPLEMENT I. 7 जयतीन्टुं मुसं तस्या गतिर्हसस्मितं श्रियम् । मृदुलं चलतं सेयं क्थं दधी भविष्यति ॥ ADHYAYA 8. तु मुजिप्यास्मि सत्यमेतन्त्रवीमि ते । 8 136 सरिन्त्री सम्मा। एतद् । जहमेतन्सुमालिनीम् । गंधर्वाः पतयो मा युवानः पच भाविनि । । भामिनि। of 8 19a 8276 1140 App 11 p 65 S R (after v 7) App 13 P 69 S R (v 46&5a) ADHYAYA 11. कुतोसि कस्यासि कथं त्वमागतः । मातलिरिव देवपतेर्दगरथनृपतेः सुमंत्री यंता । सोह इच जामदग्न्यस्य तथा च ते शिसयाम्यवान् ।। मुमनव यता। । मुमह for साह । जामदमेस्तथैव तव for जामदमयस्य तथा चते। ADHYAYA 13. आगतं राजमलेन कृत्ले भूर्भुवमडले । सिंहव्याघ्रगजा वापि पीडन्ति विद्धि भूतले ।। a मराज मा राजमल्लन । पृथिवा for भूभुद । सिंह याघ्रगणे साय काइत विद्धि भूपते। ADHYAYA 14. स तु कामाग्निसंतप्तः नेयं मया जातु पुरेह हटा। राक्षो विराटस्य निपशने शुभा ।। रूपेण चोन्मादयतीर मां भृशम् । गंधेन जाता मदिरेव भाविनी॥ नय परा जातु मयह दृश। dजापा for जाता। भामिनी for भाविनी । लक्ष्मीः पमाल्या का समय भूति मुपध्यमे । ही: श्री. पीतिरथो पांतिरासां का त्वं वरानने। 145a 146 App 14 N RP 71 SR Ferne 5 P 76 ·8 SUPPLEMENT II. । App. 14. N. R. p. 71S R. p. 76 verse 6a. M -App. 14 N. R. p. 72 S. R. p. 77 verse 13. 14.14 14.20cd रतिर्वा रूपिणीति त्वम् । अतीवरूपिणी किं त्वम् । लज्जोन्मादो ममार्दनः दावाग्निरिव निईहन् । स्वत्संगमातिसंकल्पविद्धो मां दहत्यपि ।। a जज्वाल चामिभदनो दावाग्निरिष निर्दयः। अभि for अति । अयम् for अपि । परदारे न ते बुद्धिर्जातु कार्या कथंचन । विवर्जन कार्याणामेतत्तुपुरुषव्रतम् ।। सत् for मु। प्रतम् for प्रतम् । किं मातुरंके शयितो यथा शिशुः। चंद्र जिघृक्षुरिव मन्यसे हि माम् ।। । जिघृक्षन् for जिघृक्षुः । मां जिघृक्षास for मन्यसे हि माम् । ADHYAYA 15. उत्तिष्ठ गच्छ सैरिन्ध्रि कीचकस्य निवेशनम् । ..पिपासा मां प्रवाधते ॥ a सरधि for सरिधि । तपो यज्ञं साधयंती गुरुवश्या पतिव्रता । स त्वेन रक्षिता व्यक्तमभवकीचको वशे ॥ Similar in sense is the verse in our text, 15. 18. and in the App. S. R. p. 84. देवाः रक्षन्तु मामिह । ADHYAYA 16. फेचित्माशंसन तां वधू केचिनिन्दन्ति कीचकम् । केचिनिन्दन्ति विराट केचिद्देवी च ते नराः ।। a केचिशष्मा प्रशंसति for the first hall, । राजानं for विराट | at for ते। भारमनुरुध्यत्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः । शुश्रूपया हिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ।। अनुवर्तन्त्यः for अनुरुभ्यंत्यः । 15.10 ........... App. 15 S. R. p. 84 after v. 18 App 16. S. R. p. 92after v.30 16.34 ·SUPPLEMENT II. 9 App. 17.S. R. p. 101 (after v.6) verse 2. App 17:S. R. P. 10] (afterv. 6) v 36 ...... 18.136 App 19. p. 106 N. R.S.R. before v. 3 ADHYAYA 17. भवै कुण्डं न हन्यास्त्वं ग्रीवावद्धा जले म्रिये । विपमालोड्य पास्यामि प्रवक्ष्याम्यथवानलम् ।। a कीचक चेन्न for मवे कुड न । ग्रीवा बध्व अनेणांगं च भेत्ष्यामि । शस्त्रेणांगं च भेत्स्यामि। महान् कं सोपशासनम् । ADHYAYA 18. कूपेनिरिव संवृतः। संवृतः। ADHYĀYA 19. अनित्यानि किन्तु माया॑नि । similarity in sense अनित्या: किलमर नामर्ध- सियाजयो। ADHYAYA 20. समयं रक्षमाणानां भार्या को न भविष्यति । भाव्यां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता ॥ मजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः । कदारा यो for मायां को। b see the readings on 30 b. वदतां वर्णधर्मांश्च ब्राह्मणानामिति श्रुतम् । हि मे for इति। ADHYAYA 21. कीचकस्यपि नष्टस्य मुखहस्ता च मस्तकम् । भक्त्वा सर्वाणि रूपाणि गात्र प्रवेशयाम्यहम् ।। कीचास्यास्य पादौ प मुम इस्तो घ मस्ताम् । । भक्त्वा । रोपेण for sपागि । मावेशयाम्यहम् । दंडपाणिरिवांतकः । कास्य ग्रीवा क चरणो क पाणी कमिरम्तथा। 2 Suppl. 20.30 20.306 20.32a Appl. S. R. p 115 ( after 1.1) 21616 21.84a ·10 SUPPLEMENT IL 22. 12a 22 20a ADHYAYA 22. जयो जयंतो विजयो जयत्सेनो जयदलः । न्यग्रोधाश्वत्यकिंशुक । एवं ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां हिंग्शति मानवाँ। हिंसंत्यनागसम् for हिंशति मानवाः । ADHYAYA 23. यथा वज्रेण वै दीर्ण पर्वतस्य महच्छिरः। व्यतिकीर्णाः प्रदृश्यन्ते तथा मूता महीतले ।। 22.266 23. a वजेण। 23.9 24.9 6 विनिकीण for व्यतिकीर्णाः । मदृश्यत । गच्छ सौरन्ध्रि भद्रं ते यथाकामं वरानने । राजा विभति सुश्रोणि गन्धर्वेभ्यः पराभवात् ।। a सरन्धिं । चगवले for वरानने। b पराभवन for पराभवात् । ADHYAYA 29. कृतोस्माभिः परो यत्नस्तेपामन्वेषणे सदा। पांडवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन्महति कानने ॥ ADHYAYA 26. शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः। धर्मज्ञाश्च कृतज्ञाश्च धर्मराजमनुव्रताः॥ ADHYAYA27. नावज्ञेयो रिपुस्तात प्राकृतोपि वुभूपता । किं पुनः पांडवास्तात सर्वास्त्रकुशला रणे ।। साधाः for भस्त्रि। स्वराष्ट्र परराष्ट्रे च ज्ञातव्यं बलमात्मनः । स्वराष्ट्रपरराष्ट्रेप for स्वराष्ट्रे परराष्ट्रे च। संधिश्च विग्रहश्चैव आयनं आसनैव च । द्वैधीभावं संग्श्रयश्व पड्गुणं चिंतयेत्सदा ॥ स्वाम्यमात्यो जनपदो दुर्गा द्रविणसंचयः । दण्डनीतिश्च मित्रं च सप्त प्रकृतयो मताः॥ 26.2 27.36 27.3Sa ......

·SUPPLEMENT II. 11 29 31a 29.32a 309 30.76 31.2 ADHYAYA 29. क्षरन्त इव जीमूताः। चलन्त इव पर्वताः। ADHYAYA 30. रथा रयैः समाजघ्नुः पदातैश्च पदातयः । सादिनः सादिभिश्चैव गजाश्चापि महागजैः॥ । सादिभिः सादिनश्यापि गजैश्यापि महागजा। आदित्योन्तीभावम् । आदित्योन्तरधीयत। ADHYAYA 31. ततोऽन्धकारं प्रणुदन् उदतिष्ठत चन्द्रमाः। कुर्बाणो विमलां रात्रि नन्दयन् क्षत्रियान् युधि । तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे वलवत्तरे । पलवत्त। चलं सर्वेषु भग्नं च निरुत्साहं निरर्थकम् । बल सर्व विभम तनिरुत्साह निराशकम् । एवमेव समारुज्य द्रावयिष्यामि शानवान् । एनम् for एव । समासाय for समारुज्य। वृद्धोऽपि तरुणो यथा। युप्माकं विक्रमादध मुक्तोऽहं स्वस्तिमानहम् । तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि ॥ ADHYAYA 32. भगवान्भीष्म, द्रोण, कर्ण, कृप, शकुनि, जयद्रथ । अश्वत्थामा, दुःशासन. ॥ विविंशति, विकर्ण, चित्रसेन... 31. 10a App 51.p 1445 R. (after v.10a) 31.160 App 31 S. R. p 146 (after v 32) 2155 322 ... दुर्मुख दुःसह. ......... 323 ADHYAYA 34. गीतं वा यदि या नृत्यं वादियं वा पृथमिघम् । तत्करिष्यामि भद्रं ते सारथ्यं तु तो मम ।। सभा lor पर। मपि forमम। 3.16 ·12 SUPPLEMENT It. 35.140 35.186 35.226 35.28 36.76 ADHYAYA 35. द्युतिमन्तो महेश्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः । महेष्वासा। प्रतियोढुं न शक्ष्यामि निवर्तस्व वृहन्नले । शक्यामि for शस्यामि। किमर्थं न ययुत्ससे। नैप शूरैः स्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम् । श्रेयस्तु मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम् ।। a पूर्वेः for शूरैः। ते for त। ADHYAYA 36. भगवन्तस्तिष्ठन्तु । भव-तस्तिष्ठध्वम् । केशितश्च बने शूरो वासवेनापि शिक्षितः । अमर्पवशमापन्नो योत्स्यते नात्र संशयः॥ a for अपि । 6 अमर्प च समापन्नः। ADHYAYA37. तदहं राजपुत्रः सन् स्पृशेयं पणिना कथम् ? । दायादं मत्स्यराजस्य कुले जातं मनस्विनाम् । त्वां कथं निंदितं कर्म कारयेऽहं नृपात्मज ।। a यशस्विनम् for मनस्तिनाम् । कथ त्वां । कारयेयम् । नृपात्मजम् । ADHYAYA 40. भ्रातुर्नियोगाज्ज्येष्ठस्य संवत्सरामिदं व्रतम् । चरामि व्रतचर्यं च सत्यमेतद्वीमि ते ।। a सवत्सर । नतम् । । ब्रह्मचर्य के for प्रतचर्य च । अहमस्म्यर्जुनः पार्थः सभास्तारो युधिष्ठिरः। वल्लवो भीससेनस्तु पितुस्ते रसपाचकः ।। a for तु । चित्रान्न for पितुरते। 36. 11 37. 100 37.14 40.37 40.5 ·SUPPLEMENT II. 13 40.6 40.7a 40.9 40. 200 40 166 40.210 40.176 40.156 अश्ववन्धोऽथ नकुलः सहदेवस्तु गोकुले । सरिन्धी द्रौपदी विद्धि यत्कृते कीचका हताः ।। a गोपनीः for गोकुले। 6 सैरंध्रीम् । यस्यार्थे कीचको हतः । दश पार्थस्य नमानि । अर्जुनः फाल्गुनो जिष्णुः किरीटी श्वेतवाहनः । वीभत्सुर्विजयः कृष्णः सव्यसाची धनंजयः॥ तेन मामर्जुनं विदुः। तस्मात् for लेन। तेन मां फाल्गुन विदुः। जिष्णुनामास्मि विश्रुतः। निष्णुः for जिष्णु०॥ तेनाडुर्मी किरीटिनम् । तेन माहुः for सेनाहुर्माम् । तेनाई श्वेतवाहनः। तस्माद्वीभत्सुसंज्ञकः। पीमत्सुरिति मा विदुः । तेनमा विजयं विदुः। कृष्ण इत्येव संज्ञा मे। दशमं (नम धके पिता मम) for संज्ञा मे। तेनाहुः सव्यसाची माम् । सव्यसाचीति मा विदुः। तस्मादोंहुर्धनंजयम् । तने मार्धनमयम्। दासोऽहं ते भविष्यामि । अहं ते संग्रहींच्यामि हपान् । पाण्यमासानुकम्पयम् । ADHYAYA 41. नैवीवघं पुरा टुं न श्रुतं या कथंचन नविधा शेसरादः पुरा जातु मया भुता। प्पमस्प पारि संमे पूर्व म राम्॥ 40. 186 40.146 40.22a 40. 196 . 40.130 40.41a ...... -11 14 ·16 SUPPLEMENT II. 60.18a 61. 1cd 61 13 61.14t 61.20d ADHYAYA 60. मोघं तवेदं भुवि नामधेयम् । ADHYAYA 61. निवर्तितस्तस्य वचोंग्कुशेन । महागजो मत्त इवांग्कुशेन । ६ चैव for तस्य । गिरड् कुशेन for वचोंकुशेन। आचार्यशारदतयोः सुशुक्ले। कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम् ॥ द्रौणेश्च राज्ञश्च तथैव नीले। वस्त्रे समादत्स्व नरमवीर ॥ a च for सु। C नीलम् for नीले। d नरेन्द्र पुत्र for नरप्रवीर । वस्त्र for वस्खे। जानाति सोऽस्त्रमतिघातमेपः । मे tor सः। क ते गता बुद्धिरभूत्क वीर्यम् । ....न पापेऽस्य मनो विशिष्टम् । निविष्टम् for विशिष्टम् । सर्वे न तस्मानिहता रणेऽस्मिन् । स्थिता. स्मो न हता for न तस्मान्निहता। क्षिप्रं कुरून्याहि कुरुमवीर । तान्यस्थितान्मीतमनाः स पार्थों धनंजयः प्रेक्ष्य कुरुमवीरान् ॥ आभापमाणोऽनुनयन्मुहूर्त्तम् वचोऽब्रवीत्संपरिहत्य भूयः॥ अनुययो for अनुनयन् । d सपूजयन्तत्र गुरुन्महात्मा। दृष्टोऽब्रवीतत्र स मत्स्यपुत्रम् । ADHYAYA 62. पार्य किं करवाम ते । करवामहे for करवाम । वयं चार्जुन ते दासाः पणः पूर्वं च देवने ॥ अनाथान्दुःखिताम्दीनान्शान्टद्धान् पराजितान । 61.216 61 21d 61.22a 61.25 61.996 6246 App p 253 S R. after v. 1 ·SUPPLEJENT I. 17 App. p. 254 S. R after v.4 62.aa App. p. 256 S. R. after v.12 63.29a 63.30a 68.296 63.326 63. 16 a. त्यक्ताखानिराशांचव नाई इन्मि कृतांजलीम् ।। स्वस्ति व्रजत वो भद्रं न भेतव्यं कथंचन | मद्रं वा for वा भट्ट। ADHYAYA63. कुमारमाशु जानीत यदि जीवति वा न वा। यस्य यन्ता गतः पण्डो मन्येऽहं स न जीवति ।। किन्तु द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोपेण मानद ? | कि ते for चिन्नु। श्रुतस्ते यदि वा दृष्टः। तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । त्वम् for तत् । परिचयः । पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः । हताः for जिताः। दिष्टया च निर्जिताः गावः कुरवश्च पराजिताः । दिष्टया ते जीवतः पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभ ।। for च । विजिता. for निजिताः । जीवति for जीवत. । मुनः for पुत्रः। उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या दृहन्नला। भविशेष for प्रतिशतु । वृहन्नला for वृहन्नग। पूजनीयो भवेद्यश्च । ADHYAYA 64. अकार्य ते कृतराजन्क्षिप्रमेव प्रसाद्यताम् । पात्वां ब्रह्मविषं घोरं समृलमिह निदेहेत् ।। a एप• for एव । प्रशाम्यताम् for प्रसाद्यताम् । ॐ नमविषम् for नझविषम् । अपि for ह । यदि होत्पतेद्भूमा रुधिरं मम मस्तकात् । सराष्ट्रस्त्वं महाराज घिनश्यथा न संशयः ।। वनस्ततः for मस्तमात्। त्वया दायादवानस्मि कैकेयीनन्दिवर्धन | लया मे सदृशः पुत्रो न भूतो न भविष्यति ॥ aoनन्द• for नन्दि। न मया निजिता गावो न मया निजिताः परे । कृतं तु कर्म तत्सर्च देवपुत्रेण केनचिन् । a विनिता nि निजिता । 63. 50b 64.5 64.6 64.12 61.2. 3 Suppl.

·14 SUPPLEMENT II. 12. 10b 42. 17a 42. 180 43. 106 43.20 14.5a ADHYAYA 42. सर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः॥ एप: for इति । अथ कस्मात्स्थिता होते रथेषु नरसत्तमाः ।। श्रिता for स्थिता। रथ for नर० । नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोऽस्ति । ADHYAYA 43 धार्तराष्ट्राय दास्यामि निहत्य समरेऽर्जुनम् । अद्य दुर्योधनस्याहं शल्यं हृदि चिरस्थितम् । समूलमुद्धरिष्यामि बीभत्सुं पातयन् स्यात् ।। ADHYĀYA 44. भारं हि स्थकारस्य न व्यवसन्ति पण्डिताः । व्यवस्यन्ति । अकृतास्त्रः कृतास्त्रं वै बलवन्तं सुदुर्बलः । तादृशं कर्ण यः पार्थ योद्धमिच्छेत्स दुर्मतिः ॥ ADHYAYA 45. दहत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णीं भाति दिवाकरः। तूष्णीं धारयते लोकान्वसुधा सचराचरान् ॥ a पचति for दहति ! हि for तु । च for स। ADHYAYA 48. दुर्योधनः पार्थजले पुरा नौरिव मज्जति । दुर्योधने। ADHYAYA 52. एतस्मिन्नन्तरे शूरो बलदर्पसमन्वितः। विभः for भूरः। धनुपो राजा विव्याध पार्थ दशभिराशुगैः । सता शारदतस्तूर्ण for धनुषो राजा विव्याध । समये मुच्यमानस्य सर्पस्येव तनुर्यथा । प्रतिमार्गमथागमत् । 44.17 453 48.176 52.12a 52.16a 52. 290 52.405 ·SUPPLEMENT II. 15 53. 19 53.20a 53.546 53.570 54. 176 54. 180 । 55.1 ADHYAYA 53. उपिता स्मो बने वासं प्रतिकर्म चिफोर्पवः। कोपं नाईसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय ॥ स्म for स्मो। अहं तु महते पूर्व महरिप्यामि तेऽनय । द्रोणमुक्तं ग्रसत्पार्थः पार्थमुक्तं ग्रसेविजः । द्रोणेन मुक्त मुन च ग्रसनि म्म पुनः पुन । शोणिताक्ता व्यदृश्यन्त पुष्पिता इव किंशुकाः । ADHYAYA 54. तस्य कोपो व्यवर्धत । तमक्षत वित्ताभ्यां नेत्राभ्यां कुरुपुंगवः । समेक्षत for तमक्षत । विवताभ्याम् । ADHYAYA 55. कर्ण यत्ते सभामध्ये बहु वाचा विकत्थितम् । न मे युधि समोऽस्तीति तदिदं समुपस्थितम् ।। । पर्युपस्थितम् for समुपस्थितम् । यदि तावदने वासो यथोक्तचरितस्त्वया । तत्त्वं धर्मार्थवित्लिएः स मया योद्भुमिच्छसि ।। b रुस्न for क्लिष्ट । समय for स मया। भेत्तुमर्हसि for योनिच्छास। ADHYAYA 56. नाहं शक्ष्यामि वीरेह नियन्तुं ते हयोत्तमान् । विपीदन्ति मम प्राणा मनो विव्हलतीव मे ।। a कोन्तेय for वीरेह । न च मतोदं रश्मीश्च संयन्तुं शक्तिरस्ति में। नियन्तुम् for सयन्तुम् । ..स्तंभयात्मानं धारयेनरपुंग्गव । स्वयापि for धारये.. ADHYAYA 59. ततः शान्तनवो भीमो भरताना प्रतापवान् । दुराधर्षः for भरतानाम् । 55.11 56.4 56.136 .... 56.14a 59.1 ·18 SUPPLEMENT II. 64.288 65.1 86.10 नाम या कर्मात् कृत्यम् । पृथिवी भोक्ष्यसे जित्वा हतो वा स्वर्गमाप्स्यासे । तस्मै दास्यामि तां पुत्री ग्राममेकं च अन्यते । केयूरश्च कटीसूत्रं स्वीसहस्त्रं शतानि च । ADHYAYA 65. ततस्तृतीये दिवसे भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः । स्नाताः शुक्लांबरधराः समये चरितव्रताः ॥ समं ये for समये। चन्द्रकान्तिर्दिशः सर्वा यथा सोम्यं तथाविधः। यशासि यस्य चै लोके ख्यातानि सर्वपूरुपैः ।। ADHYAYA 66. उपिताः स्मो महाराज सुखं तव निवेशने । अज्ञातवासमुपिता गर्भवास इव प्रजाः॥ a स्म for स्मः। अज्ञातवासनिहिताः। दिष्टया भवन्तः समाप्ताः सब्वे कुशलिनो वनात् । दिटया संपालितं कुच्छ्रमज्ञातं वै दुरात्मभिः ॥ च पारित for संपालितं । अज्ञातेश्य दुरासदम् for अज्ञातं घे दुरात्माभः। अपि वृद्धश्चिरं राजन् भ्रातरोपश्चिरभुः। राज्यं दत्वा तु युष्माम्यां प्रायश्चित्तशमीकृतः ॥ अतिविश्वासदा त्वम् । ADHYAYA 67. पारिवह ददौ कृष्णः पाण्डवानां महात्मना । स्त्रियो रत्नानि वासांसि पृथक्पृथगनेकशः ॥ a परियह for पारिबह । महात्मानfor महामाना। गोसहस्त्राणि रत्नानि वस्त्राणि विविधानि च । भूपणानि च मुख्यानि यानानि शयनानि च ॥ एवं रथोद्भवाधारे वसन्ति स्म तदा नृपाः । अज्ञातवासे कालेन गन्मा त्वं परिपृच्छसि । इति विराटपर्व समाप्त । 66.30 67.40 67.37 ·SUPPLEMENT III. Readings of the Varātaparvan referred to in the Commentary on the same called Visamapadavivarana. ADHYAYA I ADHYAYA III 46 अरणीयुग्मं । 2 दाना for नाम्ना। 56 संघटय्य for संनिमन्त्र्य । 7 तंत्रपाल for तंतिपाल । 10a परित युरून् । 8 प्रकृत। 14 a सुरां शिवं। 150 यांति for मंति। 15d धर्मशीलश्च वृद्धश्च यदान्या 20a दुर्रद । &c. 230निर्वत्स्यामि for निवप्स्यामि। ADAYAYA IV ADHYAYA II 3 a इन्द्रमेनादय । laनाम नामतः। 10 a सं। 5 a negra (corr. to 5) for 11 दिटद्वारा मुटुं। मस्यन्ते। 11 यत्र नाभिपजेत्परः। 14a श्रेष्ठो याप्रतियोधानां। 24 0 रक्षिणाम्। 17 a ऐरावतः। 356 न निर्वदति। 22 a ज्याघातेन किणीकृती (cfs. ADHYAYA Y 13aगाना। 24गरट:for गरुत्मान् । 27 a आरयायिकाम् । 23a परामृम्यता 30 घमृतम्येय। *After मम पूर्वपितामहाtialacomes a part of com, as follogg'-- ADHYAYA YI "जानतोरि विपरिनि पटे।...पित 5मयम for प्रगमं। पियः पुरापारान् पा पाटे । " These 150 ममदा for मदा। aan te traced to a v. in the ADHYAYA YII Southern Recension. The ser 1 गर्ग। rans: ।। गंपर्द अनमो रिपम पुपुरगमगत्पत गरिमारपन। पुग दापे मापसनाप । 6 d सालानुनम् । (SKI. 1613 170). The following monia cono! 10 पनhिi le नृपनि। be traced to any of te rrine ADIIYAYA YIII मनापामारी RIT print dia क्षति। c.) ।

·20 SUPPLNMENT III. 4 का 10 a गूढगुल्फा। 12मराल.and अराला। 31 6 चलवत्मियाः। ADHYAYA IX 11 a प्रसंगादागतं for यत्प्रसं &c. ADHYAYA X 10 प्राकारक्प्रे for स्थित्वा च वप्रे। 2 प्रविकीर्य and च विकीर्य । 9 a समयेन केनचित् and मम येन- केनचित् । 96 प्रकीर्तयित्वा for प्रतर्कयित्वा । 9 0 बृहन्नडा (टा), and बृहंदलां । ADHYAYA XI 7 d ग्रंथिक्मेव दामतः। 100 प्रियदर्श। d रमते for हि वने। ADHYAYA XII 70 आतिसृष्टानि for अज्ञातानि च । 110 अजाता or अज्ञाता। ADHYAYA XIII 30°लक्ष्याः for लक्षाः। 4 आवल्गमानं । *7 दुःखम् । । विवृतम् for दाक्षिण्यात् । ADHYAYA XIY 6dजात्या। 7d अस्ति for अद्य। 11" भामिनी। 15 a मिथ्याभिगृद्धो for 'गृनो(G)। 19 d मेवराः। ADHYAYA XV 4 a स्वमर्थमाभिसंधाय । 5a पार्वरीणम्। 16 6 कांस्यम्। ADHYAYA XVI 17a पठेऽपि विषय वसन् for पदा &ce *266 कीचकेन। 37 a अतीवाणिनां for बहुदुःखा- न्विता। 39 a रुदिताद्विरतं for रुदन्त्याः साम्बकम्। 44 a समज्वलत्। 49 a महानसम्। " महावृपम् and महर्पभम् । 570 तत् for अहम् । 58 6 अहमापद एवापि (cf v. 1. in L.) 59 6 अन्योऽवबुध्यते । ADHYAYA XVII 20 सभापरिपदः for सभायां पार्पद । 3 afor तु । 12 a निष्कसहस्रेण । 14 a श्रिय. प्रत्यवरोपित.। 18, अनर्थेन for हि अर्थेन । "समुपावृतः। 22 a निरयमिर for एप निरयं ।। 2311 सोऽन्येभ्यः for सोऽधान्यः । 2610 उपासतं ( "सीन in G) ADHYAYA XVIII 2030 वलया। 9a कगणवेदिनी (वादिनी G) *[MIS. las after coin.on v 34:- हरिमापली नारदोषना दिसेना गुन्याचा त्पः। *[ Fol.10 is missing in the lis. G. also has finished the Adli. at s. 7 i. e. at the end of fol 9) .

·हष्टः &c. 22 SUPPLEMENT III. 16 a ईयुः। 37 b आदत्त । .20a निःप्रतीपं। 460 नराधिपः for नराधमः। 25 b संतुष्टः (१) शुचिरव्ययः for 56 a कौरवाः (च!)for कौरवेयाः (G.)। 28 a त्यक्तवाक्या (वाचि!) नुतः 63 a अभिनंदाम for प्रतिनन्दाम for सत्यवाक्यावृतः। (G.)। 29 b अदृश्यः for दृश्यः । ॥ इति दक्षिणगोग्रहः समाप्तः॥ (MS.) 30a अंततः। ADHYAYA XXXII 31 a सत्रेण । 1 a त्रिगर्ते for त्रिगान ( Not in 44 a मुख्यतः। G.) ADHYAYA XXVIII 4b अञ्जसा। 8 a अत्या (आत्य G) यिकम् । 5a पर्यकालयन् for कालयन्ति ते। 12 a संविभागेन for संधिवातेन । । परिगृह्य । 28 a दिशं वह्नः for देशं व्याप्य । ADHYAYA XXXIII ADHYĀYA XXIX 3 a न्यून (?) मन्ततः for आप समन्ततः। 50 (रथात् } प्रस्कन्ध ( कुण्डली) for सिंहासनगतं प्रभुम् । ADHYĀYA XXXIV 80 परीप्स । नेशुः, नैशः for नशन्। 13 a वृहन्नडे for बृहन्नले। 100 सूपसेव्यानि for सुखसेव्यान। 16 a नृत्तम् for नृत्यम् । 150 वीरसंख्यः for वीरः शङ्खः । ADHYAYA XXXY 270 दंशिताः for दंशिनः । 16aवियातस्य। 20 उप for अद्य। ADHYAYA XXX 460 यंता for यत्तो। 8 a व्यभिपक्तानि for व्यतिपक्कानि ADHYAYA XXXVI (of. L.)। 70 यत्ता for यत्नात् । गच्छतां, पततां (G) for यतता। s: वैशसं for स्यन्दनम् । 16 a प्रवर्तता for प्रसर्पता। 25a व्यतीयातां। ADHYAYA XXXVII 8"भीपणं for दारुणम्। । व्यसृजतां for विस्जताम् । ADHYAYA XXXI ADHYAYA XXXVIII 1 व्यतित। 5a जातरूपस्य for शलभा यत्र । sa असिता (ss) वापः for असि 9 रुदंतीं ।वधुकामिव for वन्धुकी- तश्चाप:1 (आसित & आवाप are मिव । treated in the com.) 166 पतम् for एनम् । समासाद्य । 130नेपध्य and नेपंग्य। 31 6 विगतः प्राजहात्तदा fer गर्त " भारसाधकः for 'साधनः (G). 150 सैक्यः।

·in the corn. SUPPLEJENT II. ADHYAYA XXXIX 22 6 प्राप्य संहिता: for यदिसंहताः। 56 मनुरणोत्तरं शतं (cf. L) for ( not in G.). प्रजापतिरधारयत् । (v. 1. not in G). ADHYAYA XLY 13 । सप्प for आशी। 3 दहति and पचति। 24 a अयः (पिट्दलः) for अयम् । 16 यैरिह for यदिए । ADHYAYA XL 7 महत्तमान् for महीमिमाम (not in G) 21 a as in other fss, ride text (V. 1) Hords दुरापः & दमनः तयायाप्पु lor तथा मातेपु । 130 कर्म फारयत:and कर्मकारच्या being seferred to for explanation 116 शमं नालक्षयाम for अमर्प- लक्षयामह। 23 a अंतिके for अंतिकात् (G) 156 आविर्भूतः for प्रादुर्भूतः । M.KL. 28 16 विमदं for दिने हि। ADHYAYA XLYI 30॥ मंकल्प: for संफल्य । 126 अमिपग्यमाम and अभिपा. " यान' for था। माणे for भाक्षिप्यमाण। 38 धर्ममंयतः 15यांपनां यत्ती नागःम्पयाति 41 तत्वतः for सीधतः । ADHYAYA XLYII ADHYAYA XLI 14 फसमाप्रम(US.) कासा- 18 फान्त। थापना(G) for कलानाम्नाए। 23 मध्यन tor मध्ये। 11.प.पा.म. ADHYAYA XLII ADHYAYA XLYIII 2 महि गृप्यामिfor नाभिप्यामि 11 साधनः पाँधने । S" समयfor qण: (ht in G+ 23atnमामाः माना। 23. निगमितम निगाये। (G) अतिन्पपमित। 28 पायानि lrsपापानिमः। ADHYAYA XLIX ADHYAYAXLIII 1d भूमानियमान TAMInमाया। 14 मागापम भागामा महारामीणमामा 1Gपिनाचित्रम। 136सानिमाया. ADIYXYA XLIY 134मागमा माया Haliral Rel ADITÄTAL .

·24 SUPPLEMENT III. 110 संमोहताः for सुसंहताः ! ADHYAYA LXII [ No v. Is. in Adh, 62.] .ADHYAYA LXIII 66 a वयस्यभावात् for वयस्य. त्वातु | not in G. 43a बलवत्प्रतिविद्धस्य for 'रुद्धस्य। नस्तःशो for नस्तशो। ADHYAYA LXIV 13 a नापराभूयात् for तमयानु- - "" यात् । 110सेनाप्रचण। .11 व्यावहार्येण । 20 d हैम चंद्रार्कसंकाशम् । ADHYAYA LI 9 a वलाक्ष and वलाक। 12 a अलंतुमः। • ADHYAYA LII 150 अवस्थितौ for व्यवस्थितौ । 1 37 a अक्षौ for अक्षम् । ADHYAYA LIII ( No v. ls. in Adh. 55 ] ADHYAYA LIV 8 d उपक्रम्य and अपक्रम्य (G.) for आक्रम्य तु। ADHYAYA LV [No v. ls. in Adh. 55] ADHYĀYA LVI 116 तव for शत । 150 दमने for दमन । विषीदितुम् । 356 °भीष्मं ( MS.) for भीमं । ADHYAYA LVII & LVIII INo v. Is in Adhs 57 & 58.] ADHYĀYA LIX 45a समापयत् for समर्दयत् । । विवरं for विवृतम् । ADHYAYA LX [ Nov.ls in Adh. 60 ] 20 a सुखोवातोभिवातिमा frr मुग्धो वालो &c. I ADHIAYA LXV 20 आभिपद्माः for आभपनाः। ADHYAYA LXVI 120प्रलंवघोणः for प्रचंडघोणः। ADHYAYA LXVII 7.6 यथात्मदुहितांकस्था नवापुत्र- वधूरथ। आल्हादयति मंगानि तथेयं भूपतेः सुता॥ (शके १५६५ सुभानुसंवत्सरे माघ शु०५ शुक्रे मयूराद्रिस्थ विठ्ठल दशपुत्रसुत गणेशेन लिखितम्॥)

·A Concordance of verses in this Text, Edn, &. SK T = This text N = Edna. S=SK. Adh, 1 Adh, 1 Adh,2 T. Adh,1 1 2 5 6,7a 78 8-10 11 12-15 16 18 19,20 21-23 24 25 26a 263 N. 2 4-7 8,9a 96 10-12 13 14-17 18-20 21,22 23-25 26 27 S. 1 4-7 3 omitted. 5-76 omitted 10-13 15-17 194 215-24a omitted. 30 Sla 7ab 8 9a, 10 12 omitted. 16,17 13a 14b 15 19,20ab 21 omitted. 28 a Adh.3 Adb 2,1 Adb, 2 2,3a 36,4a -46,5 6 7a 76 8 9,10 11 12,13a 136 14a 146-20a 286 1 2,3a 36,4a 46, 5 6 7a 75 8 9,10 11 12,13 131 14a 140-200 22c 206 21,22 23,24 25a 25b-27a 27b, 28 296 29 130 31 omitted. 21,22 23,24 25a 256,266, 276.28a 281, 29 300 306, 31 32 omitted. 236,29a, 246,30a, 296, 306, 31a, 32, 33a, 398, 336. 33c 36,37 25,26,0,405. 520. 43b-45a 451, 46 450 471, 48 50 ·II Adh.3 N. 2ab 3a T. Adb.31 2a 2-4 5-7a 76-8a 85-10a 106 11-14 7-9a 96,10a 116-13a 130 14-17 S. Adh. 4 4 50 56,7,9 14 15 186, 19a 206-22a 23 b 266,27a,24,276 26a, 25. 31,32a. 33 35 38,37. Adh. 5 l-5a 50 omitted. 8 9,10 11a, 226 15,16a 166, 17 18 19,20 Adh. 4 1-5a 5b 6,7a 76,8a 86-10 11 12 13 14 15 16a 166 17 18-22 23a 236 24 25a 255, 26a 266 27-29 30a 300 31 32a 321 33 34-38 39a 396 18 19, 20 21 22,23 Adh 4 1-5a 56 7,8a 86,9a 10-12a 13 14 15 16 17 18a 186 19 22-26 27a 270 28 29a 29b, 30a 306 32-34 35a 350 36 37a 377 38 39-43 31 24 116,12. 13 440 omitted. 14 omitted. 75а omitted 28a,c 27a 67a, 40a omitted. 71a 696 37 omitted 700 37 omitted. 38a 36c 141 ·Adh.6 . Adh, 5 T. 40 41 42a 426 43a 431 44 45 46 47,48 49 50 51a 516 52 53 Adh.5 1 2a 25 3a 36 4 5a 56 6 7 8a 86 9a 95 10,11 12a,l 13 14a 146 • 15a 156,16a 160 17 . N. 43 46 47a 476 48a 486 49 50 516,0 52,53 54 55 56a 566 57 58 1 2a 26 2c 3a 3b 4a 46 5a 56,6a 6b,c 7a 7b sa 8V 9,10 129,6 13 11a 146 lia 156 16a 16b 17 18a 181-20a 200-230 230 S. 34 omitted. 32a 336 621 omitted. 41 omitted. 82 2,3 omitted. 4 la 5 omitted. 14 6 8a omitted. 9a 12a 7 12c omitted. 15,16a 17 omitted. 251 Omitted. 27c 1,2 5b, 8 12 omitted. 9a 11 omitted. 15 19 20,21a 236-26a 285 Adh, 7 18a 186-20a 205-23a 235 ·DI Adh. 3 T. Adh.3 1 2a 26-4 5-7a 76-8a 86-10a 106 11-14 N.' 2ab За 4,5 7-9a 90,10a 116-13a 131 14-17 15,16a 165, 17 18 19,20 Adh. 4 1-5a 56 6,7a 76,8a 88-10 11 12 13 14 15 16a 165 17 18-22 23a 236 24 25a 25b, 26a 26b 27-29 30a 300 31 32a 320 33 34-38 39a 396 18 19, 20 21 22,23 Adh 4 1-5a 56 7,8a 86,9a 10-12a 13 14 • 15 16 17 18a 186 19 22-26 27a 276 28 29a 29b, 30a 306 32-34 35a 356 36 370 376 38 39-43 410 446 S. Adh.4 4 5a 56,7,9 14 15 186, 19a 206-22a 23b 266,274,24,276 26a, 25. 31,32a. 33 35 38,37 Adh, 5 1-50 50 omitted. 8 9,10 lla, 220 31 24 116,12. 13 44a omitted. 14 omitted. 75a omitted 280,0 27a 67a,b 40a omitted. 7la 696 37 omitted. 700 37 omitted. 389 36c ·I T. 40 N. 45 46 47a 475 48a 486 49 50 Adh.6 41 42a 426 43a 436 44 45 46 47,48 49 50 51a 516 52 53 Adh.5 1 2a 26 За 36 4 5a 56 6 7 8a 86 9a 96 10,11 120,0 13 140 146 Adh, 5 S. 34 omitted. 32a 336 628 omitted. 41 omitted. 82 2,3 omitted. 4 la 5 omitted. 14 6 8a omitted. 9a 12a 7 12c Omitted. 15,16a 17 omitted. 256 omnitted. 516,c 52,53 54 55 56a 566 57 58 1 2a 26 2c За 3b 4a Ab 5a 56,6a 6b,c 7a 70 sa 86 9,10 12a,b 13 140 141 1. a 156 16a 166 17 18a 181–20a 201-23a 236 27c Adh, 7 1,2 5b,а 8 12 omitted. • 15a 9a 156,16a 160 17 18a 18.-200 200-23a 236 11 omitted, 15 19 20,21a 236-26a 286 ·I N. 2 1,25 26,27 29 30 31a 316 320 325 33a 336 34 350,6 36 lab Icd 2abc Adh. 2d T. 24,25 26,27 28 29 80a 306 31a 316 32a 326 33 34a, 6 35 Adh. 6 lab 1cd 2abc 2d 3 4a 4b-9 10a 106 10cd lla 116 11c 11d 12 13a,b,d 13 14ab 14cd-16 17 Adh. 7 lab lcd 2 3 4-9 10 llab 11cd 1,13 3 4 a 46-9 10C 10d 11 12a 12V 12c 12d 13 14abd 14c 15ab 15cd-17 18 lab lcd 2 3 4-9 10 11 ab Ilcd 12,13 S. 32,33 36,37 omitted, 42 omitted. 456 omitted. 59a 626 omitted. 58 66b,a 67 ( =646,656) Adh. 9 12ab 11cd. omitted. 12d omitted 15a omitted omitted. 30c 28ab 360 39a 43a omitted 45 omitted. 496 48ab omitted. 54 Adh. 10 lab 1dc 3 7 omitted. 19cd, 20ab omittod 22cd. 23,24 Adh. 8 ·Y Adh, 9 N. 1a,2,3a 36-70 76 8,9 10,11a 116 12 40 136 16ab T. Adh. 8 1,2 3-7a 76 8,9 10,11a 116 12 132 131 14ab 15 16a 166,17 18 19a 136 20 21,22 23,24 25 26 27a 270 17 S. Adh, 14 Ibe 2, 3b-7a 976 28a omitted, 29,300 33a 301,318 omitted. 310,320 326,336 39 42a 430,44 omitted. 456 516 54 56,57 59,60 Omitted 67 69a 7D omitted. 75-776 omitted. omitted. Adh 13 12-19 21,22. 25 Omitted. Adh, 11 2cd 3cd-5 omitted. 18 omitted, 19ab omitted. omitted. 23, 24 28 18a 19,200 206,21a 215 21c 22 23,24 25,26 27 29 30a 303 31 32-34 356,36,376 Adh. 10 1-5ab 5cd-12 13 14 15 16 Adh, 11 ] 2 ab 2cd-4 5-7 8 9 10ab 10cd lla! 12ab 12ed,13,14 29-31 32 33 Adh. 9 1-5ab 5cd-12 13,11 15 16 Adh.10 1 2ab 2cd-4 1 8 9 10ah 10cdila 11cd 12 13 ·T. N. Adh.11 1,2 Adh. 12 1,4 3 4ab 4cd-7 8-11 12 S. Adh. 12 1-3ab 4 omitted. 7cd-10 13-16 Adh. 13 27 Adb.12 1,2 3 dal 5cd-8 9 12 13 Adh. 13 1,2 3 4-8 10 9 11,12a 136 Adb.15 1,2 3 4-8 9 10 11,12a 126 omitted. 3-7 8 9 10,11a 128 Adh,13 1,2a 26 3-5a 56,6a 6b-9 10 11 12a 126 13a 136 14-16 17,18a 188 19-25 26-29 30 Adh.14 1-3a 31-10 11 12-15 16-18a 18b 19-20 Adh,15 la 15 2 3-4 14,15a 16a 17-19a omitted. 196-22 236,24a 26 24b 310 30a 316 276-29 32,33a 331 34-40 41-446 46 Adh. 14 1-30 46-11 32 36-39 49-51a 51bc 52-53 Adh, 16 la 16 2ac 3-4 13 14 15a 16-18a omitted. 34-37 39 41 40a 46a 45a 466 42-44 47,48a 480 50-56 58-61a 63 Adh. 16 1-3a 46-11 32 Adh, 17 2-5 15-17 18 19-20 Adh. 18 la 25 5 ·VI T. 5a 56-6 7-8a 81 S. 285 29-30 326-33 345 omitted, 42 10 11 12 13a 136 14 15 160 166 17a 171 18 19-20 21 Adh 16 1 2 За 3b 4a 46 5a 58 6-7 8-9a 90 10-11 N. 5a 56-6 7-8a 8b 9 10 11 12 13a 131 14 15 16a 166 17a 178 18 19-20 21 Adh. 16 1 2 36 30 Omitted. 45a omitted. 46ab 47 52a 53a 54a omitted. 55 Adh. 19 36-5 7 86, 9a omitted 10a, 12a 126 18a 181, 19a 20a 21a omitted 216-22a 225-23a 25, 26 28 30 39 421-43 Adh. 20 17 18bc, 19a 19c, 20 24-26 omitted 27V 5 86, 9a 12 4a 46 5a 56 7-8 9-100 100 11-12 13 14 13 20-21 22 24-25a 251-26 27-29 omitted 303 31 32 13 14 15-16 17 18-19 19b-20 21-23 24a 244 25 26 ·үІД T. 27 28 29 30 31 32 a X 33 34 35 36 37 39 a 39 b-40 a 400 41-42 43a 437 45-48 49-50a 500-51 1-3 46-5 6a 100 11b 125 13b 14a 32 b-33 a 336 34-35 36a 361 37-40 41-42a 426-43 44-46 47-480 486 49a 496 50a 500 51a 516 52 53 54 55-56a 566,57a 578 58 59 Adh.17 1,2 3,4 Adh. 17 S. 6 omitted 16 30 bc 32 40 42 ab 43a 44-45 56a 551 omitted. 68-69a 69c-70 Adh, 22 1-3 46-5a 50 ба 6V 8a 70 omitted 12b 13 14 16 176, 18 191, 20 a omitted 21-22 25, 26 31, 32 37, 38 42-44 52 54-62 67 14b 5,6 15 76-8a 16 17-18a 187,19a 196 20,21 Adh.18 1,2 3,4 5,6 7-9 . 10 11-19 20 240 246,0 25-29 31-33 Adh, 19 1 2 68 a 7-9 10 11 19 20 21a 210 22-26 27-29 Adh.181 2 68 6 69-73 74-76 77 omitted ·N. 4, 5a 3b 6 71 8-12 131-14 15, 16 17 18a T. 3, 4a 46 5 ба 6-lla 116-12 13-14 15 16a 166, 17 18-23 24 25, 26 27-29 300 300 31a 316 32-38 39 186, 19 21-26 20 27, 28 29-31 32a 326 33a 331 35-41 42 43 40 S. omitted 796 78 omitted 826-85a 86b-876 88, 89 omitted 90a 91, 92 93-98 99 omitted 100-102 1125 113 114a omitted 115-121 109 111bc omitted 122-12 Adh. 23 1, 2 4 6 5 7-22 231-29 32.33 Adh. 24 4bc ob ornitted. 6a omitted. omitted. 3a 6b 7,8 14,15 20,21 17,18a 18c-19 44, 45a 456-47 Adh.20 1, 2 41, 42a 421-44 Adh,19 1, 2 3 4 5 6-21 22-28 29-30 Adh.20 1 2a 26, 3a 36 Adh, 21 6 5ab 7-22 236-29 30,31 1 2a 4 28 3a Omitted 5a 5b 6,7 at 8,9 10,11 13-13a 131-14 5a 56 6,7 8,9 10,11 12,13a 131-14 Conc. ?

·T. 15,16 17 18-270 271-30 a 306 31 32 330 330 34-39a 396 Adh. 21 1-4 5 6 7-100 106-11 12, 13a 130-17 18-25 26 27, 280 286,29a 295-32 33a 336 34a 340 35 36a 366, 37 38 39a 396 40a 400 41 42a 42b, 43u 43b, 44 45a 450 46-49a N. 10,27 18 19-28a 376-40a 401,410 416 42a 421,43a 440 436 446-49 Sla Adh.22 1-4 5 6 7-10a 106-11 12, 13a 131-17 18-25 270,28a 26,27a 286,29a 295-32 33a 331 54a 340 35 36a 37 3S 39a 398 406 416 42 43a 436,44a 451-46 470 476 49-52 S. 23,24 29 33-120 421-150 45bc omit.ed. 46 476 47a 18-53a 531 Adh. 25 1-46 56,6a 8 10-13a 14,150 17,18a 18c-22 28 35 376,38a 361,37a 386,39a 396-42 431 omitted. 466,c 471 50 Adh. 26 la 16,2 6 7 8a 9a 11a 10 omitted. 116;12a 12,13 15 176 19-22 ·T. 496 50 51a 516 52a 528 53-59 60-68 69-74 75 76-77a 775,78a 786 79 80-82 N. 53a 537,54a 556 550 56a 57a 58-64 65-73 74-79 81 82 83a 835,84a 841 886,89a 89b-91 92 94bc Adh. 23 1-3a 36-5a 56,6 83 84 Adh.22 1-3a 31-5a 56,6 7 8 9 10 11 12 13,14 15-17a 171,18 19 20 21 22a 220-240 241 25,26a :66, 27a 276 28,29 30 Adh.23 1-5 0,7 8-10 11,12 S] 246 25 omitted. 266 omitted. omitted. omitted, 29-37 omitted. omitted. 40 41 426,43a 43c 46 48-50 51bc 53 Adh. 27 1-3a 4b-6a 7,8a 10-11 12 omitted. 18 17 19 21,22 24-26 276,28 321,38 34,35 378 37c-39a 420 43,44 55 566 61, 62 65 8 9 10 11 12 13,14 15-17a 18,19a 22 23,24 250 25b-27 a 278 286,29 30 31 32, 33 34 Adh 24 1-5 6,7 8-10 -13 Adh. 28 1-5 9,10 116-13 15-17 ·S. 20,121 24 26-31a 310-33a 34-37a 416-43a Adh. 29 2, 3 . 14, 15 16 17-22a 220-240 241-28 29,30 Adh, 24 1,2 3-6 7-8a 86-13 14a 146-16a, 16b 17 18 19, 20a 206 21 Adh. 25 1-5 6,7 8-10a 106,1la 116-12 13,14a 146,15a 15b-17 176-18 Adh. 2641-80! 88-10 Adh. 27 1-3a. 3b-6a 66,7 8-10a 100 lla 110,12 13 14a 146 15a 150 16-20a N. 14,15 16 17-22a 226-24a 246-281 29,30 Adh.25 1-2 3-6 7,8a 86-13 14a 15,16 17a 176, 18a 186,19a 20,21a 216 22 Adh 26 1-5 6,7 8-10a 105,1la 11b,12 13,14a 15 16,17 18 Adh,27 1-8a 80-10 Adh, 28 1-30 4-6 76-8 9 11a 116 12a 120,13 14 150 16a 161 154 17-21a 86,9 125-17 20a 200-22a 23b omitted 25 27 36a 37 Adh.30 1-5 7,8 9-12a 14 126,13 15,16a 17 196-21a 226-23 Adh.31 1-8a 9b-11 13-15a 166-19a 19,20 22-24a omitted. 246 26,27a omitted. 336 omitted 346 34a 35-39a ·Adh 29 Adh 30 Adh, 81 S. 11,42a 13-47a 48 478 om ted. 50-51a 52,536 Adh.32 1-14 34a 34c-48 49b-52 omitted, 53c 54-57 60,61 626 62c 62a 63-646 1-4 12 131 14a 13a 146 156c-16a 16c-17 1 -20 21 236, 23a 22 24-27 31 320-31a 320 346-38 39bc 394 40 206,21 22-26 27 28a 286,29a 296-30 31,32 33-46 Adh.28 la 16 15a 156-18 19a 198 20-24 25,26 27a 271 28a 28-29 Adh.29 1-4 5 6a 66 7a 7b 8-9a 91-10 11-12 13 14 15 16-19 20 21-22 23a 231-27 28 29a 29b-300 30% 31 32 Adh. 33 216,22 23-27 28 29a 296,30a 30b, 1 32-35 1-14 la 1b-15a 15b-18a 181 18c 19-22 23,24 256 26a 25a 265,27 1-4 5 ба 66 7a 76 86-9 10-llu 116-132 146-15a 14a 136 156,16a 160-200 201-2la 216-23a 238 24-27 28 29a 30 3la 317,320 32,3% 44a 450 446 436,476 ·N. 336 34a 341,350 35bc Adh.32 1-5a 6-15a 156-16a 166-17a 17bc 19 20a 206-21 22-24 25 26 27 28 29 30 Adh. 33 1-3 1. 33 34 35 Adh.30 1-5a 56-14 lo 16 17 18 19a 19720 21-23 24 25 26 27 28-29 Adb 31 1-3 4-5 6-7 8 9-10a 100 11-12 13 14-19a 196-21 22--23 24 25 26a 265 27-32 33 34 35-36a 365 37a 376 38a 385 39-420 5-7 8 9-10a 106 11-12 13 14-19a 196 21 31-32 33 34 356 36а 365-420 43a,440 436 446 45 -46b 46a 47a 476 48a 487 49bc-52a S. 486,480 49a,47a 466,46a Adh.84 1-5a 6-15 omitted. 17 omitted. 216,22a oniitted. 221-23 25-27 omitted. 29 28 31 3200,83 Adh. 35 1-3 9 10 4-5 8a, 110 12-13a 14a 15--16 18 20-25 28 30a 42-43 45a,446 456,46a ornitted. 47a 48-53 omitted. onnitted. omitted 55а omitted. 560 omitted 7a 58-61a .

·V N. 53,54 550,587 59 605-61abc Adh, 34 1-2a 2c 3 4-8 9a 9h-15a 151-18a Adh, $ 1-130 130 14-16 17-20 T. 421-43 44-46 47 48-49 50-51a 516 52 53-57 584 586-63 64-66 Adh:30 1-13a 131 14-16 17-200 201 23 Adh. 33 1-9 10 11 12 13-15 16-18 19 Adh.34 1 2-3a 36-ba 56 6 7 8-9a 96 10-12 13-11 15-17 22 Adh, 36 1-9 14 15 16 17-19 21-23 24 Adh. 87 6 7-8a 86-10a 106 11 12 13-112 111 1.5-17 16-19 20-22 S. 610-621 63-65 666, 670 68-69 70-710 71c Adh. 36 lab 2-6 8a 9-140 23-25al Adh.37 1-13 14a 15-17 181c-21a 216 Adh, 38 2 3-11 12 omitted. 20 24--20 31-33 omnitted 38-39 101, 11a omitted 42al omitted. 11cd 42cd, 1391 15cd 48-50 ornitted. 511r53abc 56ab 60 G2ed, fimle Olah omitted. fon 67-70 omitted 23 18 19 20 91 922 21 95 26 270 971-31 39 ·1. 33 34 35 Adh.30 1-5a 53-14 13 16 17 18 19a 191-20 21-23 24 25 26 27 28-29 Adh 31 1-3 N. 33b 34a 346,35a 35bc Adb.32 1-5a 6-15a 150-16a 166-17a 17bc 19 200 206-21 22-24 25 26 27 28 29 30 Adh. 33 1-3 4-5 6-7 8 9-10a 106 11-12 13 14-19a 19b. 21. 31-32 33 34 356 6-7 8 9-10a 100 11-12 13 14-19a 196-21 22-23 24 25 26a 261 27-32 33 34 35-36a 365 37a 376 38a 386 39-42a S. 486,480 192,47a 466,46a Adh. 34 1-5a 6-15 onnitted. 17 omitted, 216,22a omitted. 221-23 25-27 omitted. 29 28 31 3266,83 Adh. 35 1-3 9 10 4--5 8a, 116 12-13a 14a 15--16 18 20-25 28-30a 42-43 459,446 456,46a onnitted. 47a 48-53 omitted. cinitted. omitted, 55a omitted, 56a omitted 7a 58-61a 360 36b-42a 43a,442 435 446 45 -46b 46a 470 476 48a 48% 49be-52a ·x T. 421-43 44-46 47 48-49 50-51a 516 52 53-57 58a 586-63 64-66 Adh:32 1-131 S. 610-621 63-65 666, 67a 68-69 70-71a 71c Adh. 36 lab 2-6 sa 9-14a 23-25al Adh, 37 1-13a 145 15-17 18bc-21a 216 136 N. 53,54 556,58a 59 605-61alc Adh, 34 1-2a 2c 5 4-8 9a 9b-15a 15b-18a Adb. 36 1-13a 136 14-16 17-20a b 22 Adh, 36 1-9 14 15 16 17-19 21-23 24 Adh.87 6 7-8a 8b-10a 106 11 12 13-142 141 15-17 18-19 20-22 14-16 17-20a 201 21 Adh. 33 1-9 10 11 12 13-15 16-18 19 Adh.34 1 2-3a 31-va 56 6 7 8-9a 91 10-12 13-14 15-17 Adh, 38 2 3-11 12 omitted. 20 24--26 31-33 omitted 38-39 a 401, 4la omitted 42al omitted. 4lcd 42cd,439 45cd 48-50 omitted. 541-55abc 56ab 60 62cd, 63nbc 64ab Omitted. 66a 67-70 omitted. 23 18 19 20 21 22a 220-! 97 21 25 26 27a 276-31 32 ·T. Adh. 35 1-2 3-5a 50 6-9 10 11 12-14 15 16a 160-18 19-21 22 23-26 27-30a 300-31 32 N. Adh, 38 1-2 3bc-5a 5b 6-9 10-11 12-14 15 16a 166-18 19-21 22 23-26 28-31a 31b-32 33 340 34bc 36 S. Adh. 39 1-2 4-6 omittd. 7-10a 11-12a 13 15a 17 omitted. 18b-20 22-24ab 26A, 251 27-30 32-34 35-36a 37 40a 41 435, 440 45a 33a 37a 46, 47a 376, 38 39 40a 40bc 41 336, 3461 346 350 356 36, 37a 376, 38a 386 39 40 la 416,42 43-44a 446-46a 466 47-48 Adh.36 1-9 10a 106-11 12 13-16 Adh.37 1 23 4 9 10 11,12 13-16a - 166 17 Adh. 39 43a 431,44 45-46a 46lt, 47 50a 505c,5la 1-9 lla 116-12ab 13 14-17 1 48 51a 54 56 58a 60,6la 67-68 74-75al 77a 78,79 Adh, 40 1-9 16a 25-26ab 27 29-32 33 345-36a 38-430 44 46,47 50 -53a 550 54 Adh. 40 2,3a Adh. 41 3b-8 1 2,3 4-7a Sa 8be ·XVII N, 9-11 12 Adh.42 la 1 2a 2-5 ба 6b T. 18-20 21 Adh.38 la 11 2a 21-5 6a 6h 7a 76 8-10 11,12 13a 136-15 16 Adh891 2a 2b За 36 4a 46 5a 58 6 7 8a 86 9a 98 10 11 12-19 20 210 217-2247 226 23 21 Adh, 40 1 La 7 8-10 116-13a 136 14-16a 18 Adn. 43 1 2a 26 За 38 4a 46 5a 5b Gab 6c, 7a 76 8a 86 Sc 9 10 11-18 19 20a 201-21a 216 22 23 Adh,44 2a 2 S. 55bc657 60 Adh.41 2a 10a 46 omitted. 11a omitted. 13a 148 omitted. omitted. 15a Omitted. 21 Adh.42 2 36 omitted, 4a 5a 3a 46 51 omitted. 6 7c,8α 7α 12a 98 lla omitted, 131,14a omitted. 18 20a omitted. 196 omitted. 24ab Adh.43 2 46 1 Conces ·AYNI 5-6 9 10-12a 121 13-15 16 17-20 21 22 23-24 25 26a 2661 27-28 S. 16-170 19-20ab 21ab 23-25a omitted. 26-28 34 29-33 36 41bc Adh.44 1-2 29a 298 30-31a 310-32 33-38a 386-42 43-44 45 46 47 48 49a 495-54a 546-55a 556 56-57 576-63 Adh, 41 1,2 Zab 4 5a 56,6 7 8,99 96-15 16 17 18 19 N. 5-6 7-8 9bc 10-12a 126 13-15 16 17-20 21 22 23-24 25 Adh.45 la 15 2-3 4a 6 7-8a 85-9 10-15a 155-19 20-21 22 23 24 25 26a 26c-31a 310-32a 326 33-346 35-41 Adh.46 1,2 3ab 9а ornitted. 19-11 126 13a 14-15a 150-16 18bc-23a 298-33 35-36 38 37 39ab 41 426 43b-48a 485--49a 506 52-532 54-60 Adh.45 1,2 35,0 3c, 4a 5a 66 7 8 9,10a 106-16 176-19a 20 22 5а 6abc 7bc 13,14a 155-210 210,22 25bc 28 ·XX S. Adh.46 2 T. 20 21 22a 226-24a 243-28a 281,29a 297 idh, 42 1. 12a 12-18 19,20 21-23a 238 21 25 29 27-31a 311-33 Adh, 43 1 2 3 N 24 25 266 27-29a 296-326 32c,33a 336 Adh.47 1-11 12-17 18,19 201-22 23a 2310 25,26 27-31a 321-34 Atih.48 2 3 4 5 6-8 9 10 1 5 6-8 9 10 11 12 13a 1.3.11 13 IG 17 18,19 20 21 0 Adh 44 1-5 0,76 12c 55-7 omitted 101,11c 16! Adh:47 1-12 14-19a 20,21 22-23 omitted. 24 25,26 29-33a 330-35 Adh, 48 1 200 4 3 5 11--13 omitted. 19 16 20 21a omitted. 17 Orpitted. 26 8,9 21 2c 28 Adh.49 2-6 76,8 9,10 12-21 926,233 12 14a 146,15 16 1 18 19,20 22 Adh.49 1-'w 2,6 il- 10-19 10-19 thitled ·XX T. Adh:45 1 2-6 8-26 27 Adh.46 la 10-4a 46 1a 5-9 10,11 12-18 Adh.47 1-4 5,6 7-10 11-14 15a 151 16-19a 196 20,21 22 23 Adh.48 1,2 3 N. Adh,50 1 2-60 7 8-26 28 Adh:51 16-40 40 5-9 116-13 16-22 Adh;52 1-4 5,6 7-10 110-14 15a 151) 16-18 19a 20,21 22 23 Adh'53 1,2 3 S. Adh:50 10 12-17a 18 21-39 41 Adh:51 2a 3-5a omitted. 8-11 14,15 18-24 Adh.52 1-4 6,7 9-12 14-17 .19a 19c 22-24 256 26,27 28bc 30 Adh,54 1,2 96,10a 11 146 omitted 16a 17a 19 Adh, 55 2 5 9 13a oinitted 131 lla cmitted omitted 19,207h 21 28 5а 58 6a 66 5a 50 βα 61 7 10 11 12 130 134 8 9 10 Ila 110 12a 121 13a 136,14 13,16 17 18a 1 la 11c 13a 150,16 17,18ab 19 200 ·XX T. '151 19a 196 20 21,22a 226 23 Adh. 49 1,2 3 4,5 6 7,8 9-15ab 15cd-20 21-23 ADI. 950 1,20 21-7 8-23 Adh, 51 1,2 3,4 5-18 Adh. 52 1-12 121-14 15 16 17a 176 18 19,20, N. 206 2la 216 22 23,244 25a 25bc Adh.54 1,2 3 4 5 6 7,8 9-luab 16-20 34-36 Adh, 55 1,2a 391 14 456-60 Adh.56 1,2ab 34 56-18 Adh.57 2-12a 12c-14 15 16 17a 178 18 19,200 200 21,220 221-29 3010 31 2a 321 S. 29 30a 316 33 34bc,35a 356 36 45,46 Adh, 58 5 8,9 abcd 10 omitted 15-21ab 21ef-26 75-77 relegated to Adh. 56 Appendix; page 209 ff. Adh, 53 relegated to Appendix ; page, 218 ff. 21a 210,22 23-30 31 32 3342 331 31 35-9 391 10 11-01 Adt, 53 1 omitted omitted Adh. 61 3 onitted 4a omitted 6 86-10a lla 12,13a omitted omitted 22bc 230 2102 omittech 18 22 2510 26 omittel omitter! Adh.59 97 33 397 396 10 11-13 Adh,58 1 2 ·. ta N. 3 4a 40 4C 5,6 1 Oct 86 9 10 11,12 13 14 15 16 17 ab 18 19,20 21,22 7a 76 8 9 10,11 12 13 14 15 16ab 17 18,19 20,21 22 . 23 24a 23a 246 25-29 30-32 S. 15,16a 17a 186 176 19,20a 216 205 22 236,24a 25,26 30 34 38 36 35b,a omitted. 28 29 31,32 omitted. 33 (cf. 3 376 39-43a 44-46 49 506-52 54 omitted. 57b,a 566 omitted. 59-616 62-65 70 66-68a 696 omitted. 72,73 75-81 omitted. 82-84 86,87a $71-92 93-97 34-36a 366,37a 376,38 39 ab 40a 406 41-43 44 47 48 49-5la 516 52a 526,53 54-60 61,62 63-65 66,67 a 676-72 73-77 233 24-27 28-30 31 32,33 34 35,36a 366, 37a 376 38 39-41 42-45 46 47-49a 49c 50a 501,51 52-58 59,60 61-63 64 650 66-71 72-76 ·N. Adh, 59 la lc-6 7а 8,9 10a 10-15 16-21 Adh, 60 1 2 3-6 T. Adh, 54 la 1b-7a. 76 8,9 10a 101-15 16-21 Adh. 55 1 2 3 6 7 8-13 14,15 16,17 18a 181-20 2la 216 22 23-26 Adh, 56 1,2 3 18a 186,19 20-22 23,24a 248 25,26a 261 27 28 29 30a 30% 31a 316 8 9 14 15,16 17,18 19a 196-21 22a 228 23 24-27 1,2 3-17a 176-18 196-21 22,23a 236 24,25a Adh.61 S. cmittec, Adh, 60 16-7a omitted. 8,9 lla 121-17 omitted Adh. 58 43 omitted 44-47 48 51-56 49,50 57-59a 62a omitted 66a 66bc 67 omitted Adh.68 1,2 omitted 46-6a 7-9 12,13a omitted 14,15a 176 18 165, 17a omitted lla Ilc 136 omitted 13c 19a 20a omitted. 22,23 omitted, 25,26 28-30 256 26 27 28 29a 29b 32a 321 330 331 31 35 36 37 38,39 40-42 302 300 30c 31a 316 310,32 33,34 35 36,37 38-40 ·XSTV 1 T. 43-47 480 486 Adh, 57 1.5 6-9 10-13 14,15 16 17 18a 18b-21a 216 22 Adh.58 1-3 4a 46 5,6 na 70 8 9-11 12a 12-14 Adh, 59 1 5 6,7 8 9a 96-11 12 13,14 15ab 16,17 N. 41-45 46a 466 Adh, 62 1-5 6-9 10-13 146c, 15 16 17 18a 18b-21a 216 22 Adh 62 1-3 4a 46 5,6 7a 75 8 9-11 12a 126-14 Adh. 64 1-5 6,7 8 9a 9h-11 12 13bc, 14 15ab 16,17 18a 18c 19-26a 268 27-39 40 41 49 430 44 S. 31b-35 310 37a Adh.61 34-38 396-426 43-46 48,49 51 526,530 536,540 omitted. 560 62 Adh. 65 42-44 omitted. 45a 46,47 omitted 490 48 50 52 omitted. 53,51 Adh.62 20-216 Adh 63 1,2 omitted 18a 186 19-26 270 27-40 41 42 43a 430 oruitted. 5 7,8 9b, 10,11 omitted. omitted. 15 02 On itted. 2.-35 ornitted. 36 omitted. 376 ·XXY T. 45-45 49 50 dh: 60 1 Adh. €5 1 2-4 5 6-15 16 17,18ab 18cd, 19 Adh; 61 1,2 3 4-10 11-13 16-20 21,22ab 22cd 23-25 26 27 al 27cd-29ab 29cc 30 31-18 39 Adh, 62 1-1 S. 45-48 46 49 omitted. omitter 49 50 omitted 2-4 Adh, 66 22-24 omitted. 25 5-14 26-35 15 46 16,17ab 49,50al 17cd,18 50ef,51 Adh, 66 1,2 Adh, 67 1,2 3 7 4-10 9-15 11-15 17-21 16-20 25-29 21cd, 22abed 30cd,31 22ef omitted 23-25 35-37 26,27ah 4la-f 27cd-29 ab omitted 29cd 46al Adh. 677 8-11 Adh, 68 10cd-18ca Adh, 66 30 anitted Adh. 67 1-1 1-3 ů crittu 0 7 16 19a 17-21 20-23 2.2. omilled Adh,68 1-E Adh, 09 1-30 4,5 31-va 6-9 5-9 10 17 11-12 11-12 17-20a 18-la Omitted. 201,910 216 921 3,21 26,27 9-276 6 71-11 12,13 Adh, 031-36 31-30 3-9 10 11-12 13-16 161 17 18a 136 19,20 21-22 Conc 211, ·XXVI T. 23cd 24a 245 24c S. 33cd 33a 34a 336 24d 35a Adh. 70 1 3a 4,5a L-Ia 116,12a 13,14a 15a 166,17 20 omitted 23 27a 25 26a 266-27 28-30 31 32 33a 336,34a 346,35a 350 36 37a 376,38a 386,39 40 41,42a 421,43a 136,44 45a 451 46 17-48a 486 49,50 51,52 Adh,64 1 2.3 4a 46 5 6-11a 116-13 N. 27cd 28a 286 28c 28d 29 30a 306-316 32-34 35 36 37a 376,38a 386-39a 396 40 41a 416,42a 426,43 44 45,46a 46b-47a 476-48 49a 495 50 51,52a 525 53,54 55bc,56 57 58,59 60a 606 61 62,67a 67-69 700 omitted 701 7lad 710,72 73 31c,32a 33,34a omitted 366,37 39 42,436 456 omiited Adh 71 28 Adh.72 1,2 30 5,6 7bc,8 12 14,150 omitted 21a 23 27-32a 320-34 Omitted Omitted 39 41 426,43 35 140. 146 11n 15.,16a 161,17 18 ·XXVII N. 74 S. 40 cmitted omitted 45-50a 51-54 62,63 65-67a Adh, 69 75,76a 766 1-6a 6b-11 12,13 14-16a 166-17 18a 186 19a 196 1-4a 46,5a 5b 6-146 15-19 20-28 Adh, 71 1-5 6-8 Adh, 70 T. 19 20,2la 216 22-27a 271-32 33,34 35-37a 376-38 39a 396 40a 406 Adh. 65 1-4a 46,50 56 6-14 15-19 20-28 Adh. 66 1-5 6-8 9 10,1la 112-16 17-19 20a 20b-21a 216 22 23 24 25a 250 26 27,28 29-31 316 32,33 34 Adh, 67 1-13 14 15 10-18a 10,11a 12-17 19-21 22a 226,23a 236 24 omitted Adh, 73 18a Omitted 19a Adh, 74 l-4a 56,6a omitted. 8-16 17h-21 226-30 Adh, 75 1,5 7-9 omitted. 15,16a 165-21 23-25 33a Adh. 78 16-2a 3 7-80 omitted omitted 150 15c 20 Omitted Adh. 75 346-36a Adh, 77 la 3,4 6 Adh. 77 7-19 Adh, 78 1 omitted 21-23a 25 266,c 27a 277 28 29,30 31-330 336 34,35 36 Adh, 72 i-13 14 15 16-18a ·ХХүш Т. 186 19а 19ь 20 21а 216 22 24 25 26-28 29-31 32,33 34 35 36,37 38 N. 18с 19а 20а 206,21а 21 22h 23-25 26а, 27-29 30-32 33,34 35. 36. 38,39 40bc _S 25e 42а 426 3 ба 7α 8-10, 27 30-32 34-36 38,39 43 466,47а 49,50 52 ·Additions and Corrections. Text. Page. Verse . 39a 10 12 112 149 172 177 181 191 207 212 213 215 219 235 238 243 Read For 96 युधिष्ठिर युधिष्टिर 160 ककुमी ककुधी रुदन्त्याः रुदन्त्या 11a नारायणी चेन्द्रसेना नाडायनी चन्द्रसेना 636 बलवच्चापि बलवच्चापि 40 स्तम्भ स्तंम्म 180 कीचका कीचक 20a किंशुकाः किङ्गुकाः 266 मपलायिनी मपलायनी 16 श्रुतवान् श्रुतावान् 180 संशय: सशंयः 26a पूजासु पुजासु 386 पाण्डवान् पाडवान् Colophon अध्यायः अध्याय 31a पटिहायनाः पष्ठिहायनाः 76 खद्योतेरिव खद्यौतेरिव 26a अमर्पणौ अमपंणी 20a परश्वधम् परधपम् Read page No. as 254. Colophon अध्यायः अध्याय la परीप्सितुम् परीप्मुितम् 8a महदृष्ट्वा महद्दष्टा 13a कला पूर्णा फलापूर्णा 66 शतसहस्रेण शतसहस्त्रेण 11b हेमपत्रत्सर देमपत्रः त्सर 10a 106 युधिष्ठिरस्यैतं युधिष्ठिरस्येतं शैष्यस्य सैन्यस्य 156 पल्मीकमिव घल्मीकमिय 233 व्यूहानीकानि म्यूद्यानिकानि Colophon चतुश्चत्वारिंशः चत्वारिंशः 248 254 260 " 279 292 294 299 303 " 456 316 310 347 ·XXVIII T. 186 19a 196 20 2la 215 22 24 25 26-28 29-31 32,33 34 35 36,37 38 N. 18c 19a 20a 206,21a 216 228 23-25 26a,b 27-29 30-32 33,34 35, 36. 38,39 40bc S 25 42 42 3 6a ra 8-10, 27 30-32 34-36 38,39 43 466,47a 49,50 52 ·ADDITIONS AND CORRECTIONS. Page. For. 48 49 97 100 108 109 127 179 213 316 380 382 383 407 (S. Recension Readings Contd.) Verse. Read. 13 ab and a b and d 14 Add - ed omitted in S. d. 3-4 ST SK, ST. 17 Alli-b omitted in S. d. 256 v. 14 th. V. 4 th. 27 Omit the note against this. 40 Alluli-line omitted in SK, SG, SA. 10 फरेणुरिव करणुरिय. 250 Ee: get Eugar. 450 Vy. 44 and 45 rv. 45 and 46. 104 Transfer the reading to p. N.B. Aill-'and57' after 'Adh. 56' 20 reads repeats 378 ST Add:-line omitted in SK, SG, SA. after y. 51 6 after v. 46. 62 except except. 20 SG SC 320 linc verse. 3S Idi.- 38a $ cl. aasta dr. 331., E. cl. 11 486 410 413 426 435 437 भरणा गुयानो मृए. 300 37 TOT: 1 S.c. i 907 Ornitu: पाया गजपुमा मदारया।

·ADDITIONS AND CORRECTIONS. Verse. Page. 360 416 447 456 468 480 517 528 528 . 20 84 85 98 ( Text : Contd.) Read. For. 18a दुर्योधनेनापि दुर्याधनेनापि Colophon त्रिपञ्चाशो पिचाशो 9u रिवादित्यः रिवोदित्यः 32a वृणोदश वृणो दश 2d पादतला पातदला 30d माशक्नुवंस्ते नाशक्नुवस्ते 14a स्त्रिपु त्रिपु 260 समेत्य समेत्य 276 धनंजयं धनजयं Readings below the Text. [N. RECENSION READINGS.] 126 omits omitte 8a Omit - "line omitted in FA". 12a "Edns ABERGIf याहुयुद्ध, foromitted in all &c." ба Add:-Idns CGHKLN पर्वणि त्वम् । before befor 180 Add:-Edns' before AB &c. 90 except cxcpt 116 पश्य त्वाम् पश्य त्वम् 2a Add:-Edns अभिसंधत् । 11a ET TE 12a ET EL 80 Add:-Edns before ABC&c 156 Add:-IAnsCG परनिर्पण: before BL&c. 12a except exeept Add:-line omitted in Exins CGL' after पार्थिवर्षमा 45a 15a 51a [S. RECENSION READINGS.] S.cl. S. MSS. 1Gu फकुमांश कामांध 18 Omitb 9. न रिप्यामि मरिणति " " 122 140 M 207 230 " 238 300 809 493 166 502 7 12 18 1 ·ADDITIONS AND CORRECTIONS. Page. 48 49 97 100 108 109 127 179 213 316 380 382 383 407 (S. Recension Readings Contd.) Verse. Read. For. 13 al and I b and a Adu- cd omitted in S. cl. 3-4 ST SK, ST. 17 Milli-b omitted in S.de 256 v. 14 th. V. 4 th. 27 Omit the note against this. Allis-line omitted in SK, SG, SA. 10 फरेणुरिय करणुरिय. 256 Ee: get हएपुत्रो. 45a vy, 44 and 45 rt. 45 and 46. 10a Transfer the reading to p Y.B. Aill-'and57' after 'Adh. 36' 20 reads repeats 378 ST S.I. Addi-line omitted in SK, SG, SA. 486 after y. 51 b after v. 46. 02 except cxcept 20 SG SC 39 linc verse. 3S Jiu- 38a Scl. rasta n. भरणा गुपानी मर TSET: 1 37 S.ch Hi TT 407 firmi irsen met 331. 4 17 410 413 426 435 437 500 otnitted etc ·ADDITIONS AND CORRECTIONS. " " " " Notes. Read. for Passing form arrangement पूर्व case चतुर्वर्णान् cowherd इत्येव Panini दीर्घप्रसारिता Vidhura Hultzsch Nitisāra Made identified biatus संवास क्रुध्यन्ती Page. Line 2 27 2 38 3 10 3 15 4 .33 5 22 6 23 10 23 11 36 12 1 15 7 19 27 27 27 49 23 63 14 65 5 65 16 67 28 68 29 69 9 71 28 " 1 " " " " " Parsing from arrnagement पूर्व cause चतुर्वणान् cowheard इत्येव Pānīni प्रसारिता Vidura Hultszch Nitisara Mede identifled haitus सवास ऋध्यन्ती preverted ore Bhagvadgitā अगत्स्यं अगत्स्य मावर्ती Sourthern preferrable पाथः Seperately Dronācrāya Strom Durghts चन्दलमूलं employiug " perverted " " " 11 " 26 7 -fore Bhagavadgitā अगस्त्यं अगस्त्य मौर्वी Southern preferable पार्थः Separately Dronācārya Storm Darghata चन्दनमूलं employing 96 103 104 107 110 111 113 116 116 119 " 11 8 20 23 26 " ·ADDITIONS AND CORRECTIONS. Appendix. Page 2 After the ver. TAASTAT etc. add: "Dadds an adh simuar to the Southern Recension." 7 » 11 After till stych : 1 add "Before v, 1 SK adds:-- नारायण नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वी व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ १॥" 12 For After v. 20, read After v. 20a. 17 The verse पांडवानां &c. reads in Edn' as पांडवेन पुरा तात अश्वेव. धिकृतः पुरा । विराटनगरे च्छन्नश्चरिंग्यामि महीपते॥ For रक्षणं, read लक्षणं. 18 For After v. 3a, read After v. 2. 19 Omit the second After 7. 4. 20 For After v. 14, read After y. 130. After y. 15, read Before v. 15. 22 , Before v. 47, read After V. 15. 30 Omit 'After v. 26 and the verse following.' In the last but one line omit '49' and add '818.' 33 For After v. 9, read After v. 8. 35 Before '23' add 'V. 52 For After v. 2, read Before v. 2. 55 I'or Before v. 17, read Aftr v. 162. Before v. 24, read After F. 25. Before y. 31, read After v. 31. 57 Before तयानुपम etc. add देवि देवेषु विख्याता यूहिका त्वमिहागता 64 l'or After v. 10, read After y, 100. 65 Omit 'After v. 4 Edns ABCDGHKLN d' 'Before v. 5 S. d. adds'. 68 Add Idns before CGH. 70 For After y. 19, read After 4. 18. 71 For After F. 2, read After T. 30. 2 » 11 ) ·a. ADDITIONS AND CORRECTIONS. 31 71 91 (Appendix : Contd.) Page. 88 For ‘After v. 5', Read 'After v. 54. 94 , 'After v.36',, After the above. After the line aggi &c.'add, After this comes our v. 56. 95 Omit "After v. 39". 98 For After v. 48', read After v. 4811. After v. 49a', „After v. 49. After v. 49, . After v. 50a. 103 ,, After v. ), „ After 5. 2. After v. 11, ,, After s. Ilu. 106 ,, After v. 6, . After v. 5. After v. 22, ,, After 1. 21. 107 , After v. 29, „After v. 28. 110 ,, After V. 15a, „ After v. 11. 112 , After v. 44, „ After v. 43a. 113 , After v. 71a, , After v, 72a. After v. 71, „After v. 72. 114, After v. 72a, „After v. 73a. 118 , After v. 44a, „ After v. 44. » » After v. 46a, „ After v. 45a. Add before ‘स केशेषु परामृष्टो' &c. "गृहीत्वा कीचकं भीमो विरराज महाबलः॥ गृहीत्वा ग्रासकामस्तु सिंहः क्षुद्रमृगं यथा । Omit After v. 49a, S. c. adds zeica &c. (trolines ) T'or After v. 69, read After v. 68. 127 Omit 'वैशंपायन उवाच' before तयोस्तद्वचनं &c. 129 For After v. 16u( second ), read After v. 16. 130 After v. 21, read After y. 20. 148 For After v. 58, read After 57. 175 Add After v. (line 1) 16. 189 Before कृपस्य वचनं &c. add वैशंपायन उवाच । 200 Omit 'After y. 9 S. cl. adds.' ) 119