·K.S.R.I. LIBRARY
ACCESSION NUMBER
5.1-3

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·श्री:
अनगाहर्षापरनाम श्रीमात्रराजप्रणीतम्
ता प स व त्स रा ज ना ट क म्।
श्रीयदुगिरियतिराजसंपत्कुमाररामानुजमुनिभिः
प्रत्यवेक्षितम्
त दाज्ञ या मुद्रित म्
( कल्यब्दाः ५०२८)

·पुस्तकोपलब्धि स्थानम्
यं०सि० तिरुमलाचार्यः
आसूरि श्रीनिवासय्यङ्गार।
६ प्रधानरस्ता-मल्लेश्वरं
बेङ्गलुरु
Copies can be had from
M. C. TIRUMALACHAR,
or
A. SRINIVASA AYYANGAR
6, MAIN ROAD MALLESWARAM,
BANGALORE.
INDIA.

·J. Murphx Xuauu FOREWORD. As in our Archaeology some ancient relic throwing light on tha history and civilization of the past is unearthed now and a in by cur savants, so in our literature one more classic has bi 'n recovered from obscurity by the endeavours of the scholar and divine, His Holiness Sri Yadugiri Yathiraja Sampathkumara Ramanuja Muni. 66 Tapasa Vatsaraja" of Anangaharsha, evidently well-known in early times to Indian literati, had vanished from the reach of scholars in recent years. Students of Sanskrit know of it only through a stray reference or quotation in ancient works on Sanskrit Poetics. In Hemachandra’s ‘Kavyanusasana," Bhoja Deva's "Saraswaty-Kanthabharana," Mummata's "Kavyaprakasa," Abbinavagupta's “Dhwanilochana," and Ananda Vardhana's "Dhwani"--all of them works of the 11th and 10 centuries, — Tapasavatsaraja' has been quoted from, in illustration of principles of Dramaturgy. Some twenty years ago the present Editor came across the quotations in Abhinavagupta's Dhwanilochana," and later on across further references in the works of other dramatic critics. But the whereabou's of the original work itself remained a mystery. Recently however in Professor Susil Kumar De's edition of " Vakrokti Jeevita" it was stated that a manuscript of the play was to be found in a library at Berlin. Working on that clue, His Holiness got into touch with Dr. F. 0. Sbraeder of Bonn and Dr. Noble of the Preussische Stuasbibliothek, anl ultimately Dr. Noble was kind enough to transcribe and send hiin a copy of the original manuscript which was in a Kashmeri script. The original was not perfect; its first and last leaves were damaged, and the writing was full of mistakes.

·2 However, by the combined efforts of the two German and Brahman enthusiasts, this ancient and valuable play has been saved from destruction and is placed before the readers, to relish, to dissect, and to digest. It is a very pretiy and popular love story, and is written with a facile literary skill. It is now placed before the world of literary critics, to diagnose ils inerits, and assess its values, both literary and historic. Their warm thanks are due to His Holiness and to Dr. Noble for their efforts in bringing the play into light and securing its permanence. MYSORE, INDIA, G. R. JOSYER, M.A., F.R.E.S., 16th Jan. 1929 ·AN APPRECIATION BY Mahamahopadhyaya Dr. Ganganatha Jha, M. A., D. LITT., Vice-Chancellor, Allahabad University. The revered Swamiji left with me a copy each of the : शृङ्गारप्रकाश and the * तापसवत्सराज. I have looked into the books and am herewith appending my appreciation." । शृङ्गारभासं नृपभोननिर्मितं सन्मुद्रितं स्वामिवरेण्ययत्नतः । आस्वाद्यचांशेन समस्तबन्धसत्वादनायोल्लसतीत्र मानसम् ॥ श्रीमत्तापसवत्सराजचरितन्नाट्यप्रबन्धोद्धृतं । नानाभावविभावनादिरुचिरं विद्वत्प्रमोदावहम् ॥ श्रीमत्स्वामिवरप्रयत्नबलतः सुश्रीकमुद्राङ्कितं । दृष्वाऽऽस्वाद्य रसप्रमोदमधुरं हृष्टः सतां सेवकः ॥

·No text on this page.

·PREFACE. Only ono man cript of the druna on tie "King of Vasa cilo turned an isceic" has until now found its way itto a 1 blic library, vi..., the one acquired in Kashmir by the late l'ofessor Haltzsch enl now preserved in Berlin in the Pi u3: ische Staatsbibliohank where it is No. 2166 of the Indi'n manuscripts described by Weber. A photographic copy cl this minuscript was ob'ained, through Mr. M. C. Tirumalachar of Bangalore, who wrote to me for it, by His Holiness Sri Yatiraja Swami of Meikote (Mysore), and on it is based the present editio princcps. Considering the faultiness of this sole manuscript, where the Prakrit passages are in an almost hopeless condition, one cannot help admiring the boldness of His Holinoss and might even question the usefulness of his undertaking. However, the drams, though perhaps of little artistic value, is of considerable interest for the history of Sanskrit literature : first of all, with regard to the Bhasa problem, i. e., because of its connection with the Brhatkatha ( Kathasaritsagara, etc.) on the one, and the Ratnavali and Srapidi'iisavadattu on the other hand (see Hultzsch's paper “Ueber das Drama Tapasavatsaraja" in "Nachrichten der Koeniglichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Goettingen", 1886, and Felix Lacote, “ La source de la Vasavadutta de Bhasa' in Journal Asiatique, 1919) ; then as belonging to the material used by Anandarardhana for his muchadmired Dhvanyaloka and extensively quoted by his cominentator, the great Abhinavagupta (cf. Hultzsch, Loc. Cit.); and thirdly, because of its age, it being evidently earlier than the second half of the ninth century ( do ). Thus, then, even this imperfect edition wanting both beginning and end is likely to be welcomed by all lovers of Sanskrit ·4 literature. But the list of orrata is painfully long, and some other errors ( such as far for Farat on p. 38, 1. 8) may probably be detected by comparing the Berlin original. Nothing seems to be known about the author of the drama. According to the prastavana he had the two names, Srimatraraja and Anangaharsha, and was a son of one Srinarendravardhana. That he was a Kashmirian is likely enough and apparently corroborated by the fact that the one manuscript available is written in the Sarada character. Kiel, 16th August (28. F. Otto Schrader, Ph. D.

·भूमिका या वाचा सुकविवदने लहरीणां कलशोदधौ च नवनवोन्मेषाः भङ्गयः अपर्यन्ताः समुल्लसन्ति । स्वादुतां शुचितां वा शंसितुं नावसर: औपयिक: प्रातिशायिकश्च । यतः नान्तरीयके एव ते उभयासा तासाम् । परिसरप्रसर त्पृषन्तिदन्तुरितोऽपि पवनः जगत्येव सजीवति पवित्रयति च । नयामान्यन्यानि वस्तूनि कालतः देशतः स्वतश्च । एताःपुनः तदात्व इव आयत्यामपि प्रतिसरकं आसेव्यमानाः आसेचनि कय:, क्षपमपि पल्लवयन्ति, उपलमपि निष्यन्दयन्ति, दहनमपि शीतलयन्ति, किं बहुना--अन्धकारम- प्यालाकयन्ति । स च कविः स वा कलशोदधि: न नदीयान, न वा दवीयान इत्यस्ति कागि श्यामिका, यथाहुः-- "उपयुषामपि दिव सन्निबन्धविधायिनाम् । भारत एव निरातङ्क काव्यं कान्तमयं वपुः" ॥इति म चायं उभयासा समुद्योतः अपरिम्लानपरिस्पन्दः न हीयते, नास्तमेति च । उदितोदित एव । यत्मदा पश्यन्ति सुग्यः । यथाहुः----- "इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयं । यदि सारस्वतं ज्योति रो संसारं नदीव्यति॥” इति "वाचं शौरिकथालापगड्यैव पनीमहि" ॥ इति च आसायं निर्दयमारटन्ति दर्द राः अपिलान्यं बन्यासाद्य, नहि मृगास्स- न्तीति शालयो नोप्यन्ते । प्रादौ हालाहलस्य अन्ते सुधाया, प्रथमं धमस्य ·(२) चरममचिषः, पूर्व तमसः पश्चात् ज्योत्नायाः, अग्न कालुप्यस्य ततः प्रसन्नतायाः, एवमुत्तरस्य अभ्युदयाय पूर्वस्योद्गमः । सेयमेवंप्राया लोक- यात्रा । यथामनन्ति- . "सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता। यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनोजनः"॥इति यथाच- “स विघ्न विप्र षः कान्तक्रियारंभाः" इति । सुरभीणामितरेषां वास्तु कुसुमाना गुंफनं, मालाकारनयः श्रेधान् । न करीषसञ्चयकारस्य । सन्त्येव वहवः सतृणाभ्यवहारिणः । अरोऽचकिन: कतिपये । यदाहुः- "येनास्मिन् अतिविचित्र कवि परम्परावाहि नि संसारे कालिदास प्रभृतयो द्वित्राः पञ्च षा वा महाकवयः परिगण्यन्ते" इति । सति चक्षषि, कटाक्षाणां विलासा: : रूपस्य वा आभिरू'यसंपत् । हन्त हन्त पाटितमेव लोचनं भारतस्य सुकवि सूतीः तिरोदधता, अविद्धकर्णान उद्वर्हयता, पापिनो होपिनः व्यापिन: कुर्वता, अम्मदुर्भागधेय नमस्पर्शन अनेन कलिना । कामं कंटकिनशतं विटपिनो द्वित्रा रसाला वने दावाग्निस्स तु निर्विशेष मदहन सर्वान् न विश्राम्यति। आश्वासाय जनस्य दाह समतामा विस्तृणानः खलः सन्दह्येत विधिस्सहैव यदि तैः खेदः क्षणं मृष्यते ॥ नेतदेवमपरं च । संस्थाने तु समे किर्मष लघिमा यद्बाधिमा वा जनिः क्लिन्नादारुदरा दुतास्त्व बकरान्नो तत्समीक्षापदम् ।

·THE KUPPUSWAMI SASTRI
RESEARCH INSTITUTF
MADRA::...]
(३)
किंवमः कुशलः कलिः कतिपयैः धीराःक्षणैः पश्यताँ
छत्राकोयलमातपत्रपदवीमत्रासमभ्येष्यति ॥
एवमपि संभाव्य बिभीम:-
दुश्शिक्षाक्षर दुर्विदग्ध हृदय व्यावर्धितेप्नल
ज्वालो हल्गनपूर्वरङ्ग पिशुनैर्ण धमोद्गमैः ।
लोकरसंप्रति लोप्यते सुकविवाक प्राप्तावलोकोञ्जसा
धिग्विष्ट्यैव समास्तृणाति जगतीं नीरन्ध्रमधं तमः ॥
अथवा न किञ्चिदेतत् धीराणां । बढदा; कियच्चिरमुत्कन्धरयेयु
रात्मानं-
-
कीर्णे श्येननखावदारितमुखोत क्षौद्रवे कोशतः
श्वानं पूतिनि वा विशोष रसनं काम किराताः स्तुयुः।
तर्षाकर्षितमालती मधुपरिष्यन्दो मिलन्दश्चर
न्नेको लोक पुरस्कृत स्सुमनसां नासीर मासीदति ॥
श्यामानों रदनच्छदं सुषमया कौँ समुत्तंसनात्
साकूतस्मर तप कल्पनकला भङ्गीभिरंगान्यपि ।
स्वादिम्नापिक काकलीस्सुभगयन चतस्य यः पल्लव:
काकः क्रेडरुतें विदार्य यदि तं जातं किमेतावता ॥इति
ननु सन्त्येव महौषधयो गुल्मान्तरिताः अनथिसंपाततिरोहिताः अपां
सुल मन्तरङ्ग मध्यासते । प्रशस्तवनः पश्यति, सुकृती प्राप्नोति । उक्त हि-
"बहूना जन्मनामन्ते ज्ञानवान मां प्रपद्यते"
"मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च"
-

·(४) 'तेषामेवानुकंपार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता। न हि कल्याणकृस्कश्चित् दुर्गति तात गच्छति ॥" "एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि"-इति च - तादिदं नः--सु प्रभातं भगवता विबस्वत; प्रसादात् यत् अनङ्ग हर्षापर नाम्नो मातृराजस्य अमृतरमनियन्दिनी नापस वामराज चरित चरितार्थी कृति मुपलभामहे- एषा तपस्विनी कान्दिशोका अविद्ध कपिद्रवा दाहीस्विदोदरिकै निर्विप्रतीसारं विक्रयात् गोतारमलभमाना जीर्णा शकलिताङ्गी अन्तरितमुखी कथमपि जीवितं धारपन्नी भारतीभिमा भुवं परित्यज्य दवीयोन्तरे जर्मन नाम्नि देशे वलिन् नगरे रसिकैः रक्ष्यमाणा अज्ञात घासमवसत् । मागतोऽपि निखिलेऽपि भारते बलये पोतलिका मायलभमानाः चिर रात्रात् चिन्तादन्तुरित स्वान्ता: भारताः केपि तत्परायणाः तन्नामन्त्राक्षरा- गयावर्तयन्त आसन् । गच्लत्पेवं महीयसि काले स्वानुसन्धान निर्णित हृदयान तान् अनुकम्पमाना कुतोऽपि हेतोः सैव प्रान्मान मु पग्राहयन्ती विश्व रूपा दीपिकाया इच दोपिका आत्मनिमया सरप्रत्यस्मान् अात्मनीनं रस पाययन्ती पुरोभूत्वा चक्षुषी श्रवसी च पवित्रयति । किमन्यदावेद्यतां नाम, स्वयमेव साक्ष दुपमेवमाना: इतः पर्ग कोटिमानन्दस्य प्रयान्तु महदया: । रमज्ञाः । ग्रन्यस्याधिगमः इतः प्राक् चत्वाग्शिता वर्षाणां ध्वनिलाचन परिशील्पमाने तापम वत्सराज नाटकस्य अनुवादो दृष्टः । षट्भ्यो व्यङ्कश्यः पद्यान्यदाहतानि । नत्र प्रति सरकमास्वाद्यमानमेकैकमप्यन्मादयति हृदयं । अम्शान्तर सद्भाव वार्तापि भारते मंडले नाथ यत । किमुत समग्रायाः कृतेः । तदिदं नापड क्षीणं विपश्चिता । क्रमेण ग्रान्थान्तरेष परिशील्य मानेषु श्रालंकारिकेषु, कचिन ·246 (५) समग्र कतिपयानां पद्यान अन्यत्र प्रमेयांशस्व अपरत्र नाम मात्रस्य उपलभः प्रबंध संपादने महतीमुत्कंठामुदज़ु भयत् । वर्तमाने काल परिवर्ते केरलेष पलब्धस्य कुन्तक कृत वक्तोक्ति जीवितनाम्नः अलंकारनिवंधस्य उन्मेष चतुष्टयात्मकस्य वह्वशुद्धि त्रुटि जटिलस्यापि आद्यमुन्मेषद्वयं खिलीभत सुन्दर ग्रन्थलाभाक्षिप्तहृदयेन बङ्गदेशे डाका विश्वविद्या स्थानसदस्येन सुशील कुमार डे. महाशयेन संमुद्रित । तत्रोदाहृतपद्यानां आकरनिदेशे क्रियमाण अदसीय नाटक पद्यानामपि अभ्यन्तराङ्क निर्देशादिकं दत्त। उपोद्घाते च समग्रस्य नाटकस्य जर्मन् जनपदे वालिन नगरस्थ पुस्तक भाण्डागारे सत्ताप्य वा सूत्रयत । तदवगमनेन समुच्लसत् हृदयं वस्तु सद्भाव विस्रम्भण प्रीयमाणं आत्मनिन माति स्म । प्रसङ्गसङ्गत्या सहृदयगोष्ठीसमुत्कलिकासमुत्त जनया प्रतिरूपक ग्रहणाय तज्जनपद वास्तव्येन पेडर नाम्ना पंडितवरेण साकं सौजन्यपत्रिका प्रश्नोत्तरदिकमतानि । यस्स सहृदयः अस्मिन् भारते मंडले मदरास नगर प्रान्त कश्चित् वत्सरान ध्यवसत् । सो सौ महाशयः अस्मदीय संविभागाय प्रीयमाण: वलिन नगरस्थ भाण्डागारिक महाभागं प्रत्यभिधानादि विवरणेन निरदिशत् । ततश्च तं प्रति संचारिते लेख सतु काश्मीर शारदाक्षरविलिखित स्य अशुद्धि त्रुटि सनाथस्य प्रति पिपित्सितग्रन्थस्य प्रतिरूपणकृते लेखक मूल्यं अध्यधंशतं रूपकाणां पर्यन्वयुङ्क । ततस्तदनुसारेण प्रषिते लेखक शुल्के स तु महीयान् अन्यनातिरिक्त दर्पण तलप्रति फलितमिव प्रतिन्लंदं श्रात्मना संपाद्य अस्मभ्यं प्रेषित वान् । न केवलमेवैतावत् । इतो मुद्रिताकार पत्र प्रषणे कृते पुनरप्येक कृत्वः मातृकया संवादमपि स्वेन करिप्यमाणं प्रत्यजानात् । एवं अस्य नाटकरत्नस्य अवलोकनादिना जायमानः विपश्चितां स हृदयानाम् य; अानन्द वहुतमान; तस्य प्रस्तावित चरौ जमनदेश निवासिनी महृदयौ पंडित वगै प्रथमभागिनौ भवत; इत्याशंमामहे । मातृका कोशस्य स्थितिः मातृका तु जीर्णा अर्थाद्ध त्रुटि बहुला आदौ मध्ये अन्तेच । जात्यन्धेन लिखितेति नियंवनिका दृष्टि: । ग्रन्थान्तरेण साकं एतन्नाटकं च एकस्मिन् पुस्तके प्रतिरूपितं संपुटितमिति अवगम्यते । आदित; त्रिषष्टितमे पत्र प्रर्याप्त लेखनं ग्रन्थान्तसरं । ६४ चतुष्पष्टि तमे पत्र अस्य नाटकस्यारंभः । तत्त ·(६) त्रुटितं लुप्त च । अस्य परिसमाप्तिश्च ६५ पञ्च नवति तमे पत्रे दृश्यते । अन्तरा च द्वित्राणि पत्राणि लुप्तानि । प्राकृत भाषा वाक्येषु तु महान् विपर्यासः स्तोमातराणां च संपत्तिरस्तिः ग्रन्थपाततोऽपि उपलभ्यमान भागे अक्षरा णां व्यत्यासः परं खेदमावहति । वरं काणता न पुन रक्षणः प्रकोप; । यत्तुमा- पित मेक मध्यापमहि- “सुभ्र त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ताः कथा योषितां दूरादेव विवर्जिता स्सुरभयस्स्रगेन्ध धपादयः । कोपं रागिणि मुंच मय्य बनते दृष्ट प्रसीदाधुना सत्यं त्वहिरहे भवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशाः" इति श्रादि कवेश्च- "दीपो नेत्रा तुरस्येव प्रतिकलासि भामिनि ।” इति च किंबहुना- रसालफलं शुकचऊच्वा दलितं दयनीयतामागन्नागि अमन्दं नन्दयत्येव बन्दनीयेन निजन निप्य देन । मृद्वीका मृदितापि मासृणेन मधुरसेन मादयप्यैव मनासि मानवता मन्दस्मितं लाशो विकीर्णमपि कन्दलयत्य मन्दमानन्द मिन्दुवदनाया; । अवयवशोपि निर्वगर्यमानं लावग मङ्गमयति चङ्गिमान मङ्गनाया: । किं वा स्वादु पयः कवेरदुहितुम्तीरे तदीयेऽथवा पुंडचुस्तदुपस्मृतः किमधरः कर्णाटलोल वाम् । मचायाः किमपाङ्ग वकालनं किं वा ध्वग प्रेयसी गीतिसंप्रति मातृराज सुकवेराहो नु भनी गिराम ॥

·(७)
चिररात्रात् प्रहोणलब्धस्य करुणविप्रलंभसर्वस्ववाहिनः अस्य नाटक
सुधाकरस्य दिदृक्षासमुल्लसिता पर्युत्सुकता ग्रन्थत्रुटिकलंककणिकातः न
मनागपि ग्लानिमायास्यति ।
यदाह महा कविः--
"एको हि दोषो गुणसन्निपाते
निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः।" इति
निखिलेऽपि भारते मंडले अन्तर्हिता खिलीभूतां देशान्तरतः समाकलय्य
कृतिमिमा आन्तरं वाहयं च चतुरुन्मील्य अनुगृहणती भारत भागधेय भाविता
वतारा भगवती सरस्वती स्वयमेव निरवद्य शरीरां करिष्यतीति निर्भरा:
तामुपास्महे ।।
वन्दे श्रुतिसखीदत्त हस्तालंवाँ सरस्वतीं।
विरिञ्च रसनोपान्त रत्नदोली विहारिणीम् ॥ इति-
कथाशरीरम्
कलप्ते शत्रुज्याय मन्त्रिबृषभैर्देव्या मृषा प्लोषणे
जातो बासवदत्तया विरहतो वैराग्यतस्तापसः।
मध्ये तन्त्रवशादुदृह्य विवशः पद्भावती मागभी
जित्वा रातिमवाप्य च स्वमहिषीं वत्सेश्वरो नन्दति ॥इति
एनां कृति व्यधित तापसवत्सराज
पद्मावती प्रणयपाणिपरिग्रहांकाम् ।
राजा कविः करुणवर्मितविप्रलंभ
संभोग संपदमिहैवमनहर्षः ॥
::

·(८) नाटककविः अस्य नाटकस्य रचयिता अनङ्गहर्षापरनामा मातृराज ति मातृकाकोशे अतराण्यवलोक्यन्ते । यथा अस्य प्रस्तावनाय नटी प्रति सूत्रधार वाक्यम्- "आर्ये अकिम्-नुनु तस्यैव सकलनरेन्द्रचन्द्रमसः श्रीनरेन्द्रवर्धन सूनोः अनङ्गहर्षापरनाम्नः श्रीमातृराजस्य कृतो,, इति । अनेन प्रस्तुत ग्रन्थकारस्य अनङ्गहर्ष इति मातृराज इति नामद्वयमिति निश्चीयते । तत्र मातृराज इति पदे एवं विकल्पाः प्रादुर्भवन्ति- १ किं अवधारणार्थको मात्र शब्दः, २ उत परिमाणार्थकः मात्राशब्दः, ३ श्राहास्वित् जनन्यर्थको मातृशब्दः इति । यतः लेखकदोषात् भामूलचूडं ग्रन्थस्य अक्षराणि विकृतानि विपर्यस्तानिच । वयमेवं विसभामहे-जनन्यर्थको मातृशब्द एव सहृदय हृदयावर्जको भवतीति । एतावति समये वर्तमाने उपलब्धेषु प्रवन्धेषु ऐतिहासिकानां वा समु- ल्लेखपु नास्य ग्रन्थ कारस्य नाम वा अभिजनाद्यपदानं वा लेशतो प्यवधार्यते। नाटकस्य तु नाम “तापसवत्सराज,, इति सुप्रतीतं । ग्रन्थान्तरेषु प्राचाम् बहुलमुपलभ्यन्ते एतस्य पद्यानि वाक्यानि संविथानकं च । एतावतापि इदंतया एवंतया वा विशिष्य इतिवृत्तनिरूपणं ग्रन्थकारस्य सर्वतो निरालंबनमेव । नाटकशरीरतश्च अनिभिराणगभीरा वैदुष्यप्राशस्तिः केवलं मनागालक्ष्यते । - यथा-"स च कविः- सद्वृत्तानुगता गता गुणवतामाराधने नुक्षणं कत्तु " वाच्लति । सर्वदा प्रणयिर्ना प्राणैरपि प्रीणनम् । मात्सर्येण विनाकृतः परकुतीः शृण्वन् वहत्युच्चकै-- रानन्दाथु जलप्लवाप्लुतंमुखो रोमाञ्चपीना तनुम् । स च किल कविरेव मुक्तवान्- ·(६) मया हि- न कवित्वाभिमानेन न चाप्यन्येन हेतुना । रचितं नाटकमिदं स्वगोष्ठी भावितात्मना ।। सा च गोष्ठी- पदवाक्य प्रमाणेषु सर्वभाषाविनिश्चये अङ्गाविद्यासु सर्वासु परं प्रावीण्यमागता ।। इतोऽतिरिक्त न मनागपि अपदानविशेष संग्रहीतुं पारयामः । देशकालयोरन्यतरस्य वा अनुवादक प्रबंधकारकालपरामर्शात् इयन्निरूपणं हृदयङ्गमं न नाम न भवति प्रशस्तदृशान् । १----यथा--जैनेन हेमचन्द्रगण योजिते काव्यानुशासननामनि अलंकार निबंधे एतन्नाटकपद्यानि कानिचित् उपात्तानि । अयम् तु कुमारपालितस्य सभायामासीत् । कुमारपालितस्य सद्भावकालं शालिवाहशके द्वादश शतकान्तात् त्रयोदशशतकस्य प्रारम्भावधिक अन्तराले कल्पयन्ति कालचिन्तकाः । २-----जल्हणेन संगृहीतायां सूक्तिमुक्तावल्या नाटकनामग्राह पतन्नाटक तृतीयांकगतं "आदौमानपरिग्रहेण,, (३--१७ ) इतिपद्य गृहीतं । जल्हणस्य समयादि तत्रैव ग्रन्थे व्यक्त निगदितं । - यथा- शाकेकादीश्वरपरिमिते वत्सरे पिंगलाख्ये चैत्र मासे प्रतिपदि तथा वासरे सप्तसप्त; । पृथ्वों शासत्यतुलमहसा यादव कृष्णराजे जल्हस्याथै ब्यरचि भिषजा भानुना सेयमिष्ठा ।। इति एतेन शालिवाह शके (१९७६) द्वादशशतकान्ते जल्हणस्य सत्ता प्रतोयते ३-- इतः प्राक् प्रविशामः--अमुष्मादपि पूर्वतनेन भोजदेवेन स्वीये सरस्वती कंठाभरणे शृङ्गारप्रकाशे च अस्मान्नाटकात् बह्ननि पद्यानि वाक्यानि प्रमेयाश्च समाहितानि दृश्यन्ते । स तु भोजदेवः शालिवाहशके एकादशे शतके पासीदिति शिलालेखादिप्रमाणतो निश्चयः ।

·(१०) ४- अलंकार सर्वस्वकारेण मंखकेन स्वनिवन्धे नाटक गतं पद्यमेक मुद्योजितम् । ५---काव्य प्रकाशकारो मम्मटश्चात्रस्थं पद्यमेकं संजग्राह । ६--वक्रोक्ति जीवितकारः कुन्तकोऽपि अदसीयानि पद्यादीनि स्वग्रन्थे निदर्श- यतिस्म । ते एते त्रयोऽपि शककाले दशमशतकोत्तरार्धतः एकादशशतकाच भागावधेरभ्यन्तरे श्रासन्निति अमीषां त्रयाणां पौर्वापर्यं नाति दवीयः । ७---बाल रामायणादेः निर्माता राजशेखरः "सद्यः स्नात,, इति नाटक पद्यमेक काव्यमीमांसायां द्वादशेऽध्याये निरदिक्षत् । अस्य समयः दशमशतकस्य आदि भागे इति वहूनां मतम् । ----ततश्चाग्र दृष्टिं निक्षिपामः । धननिलोचनकारोऽभिनवगुप्त; स्वकृती लोचने भरतनाट्यव्याख्याने च न केवलं पद्यानि वाक्यानि च, प्रत्युत नाटकनामग्राहं संविधानकं च न्यरूपयत् । अयं बृहत्प्रत्यभिज्ञाविमशिनी नामनि निबंधे प्रात्मन; समयं पद्यवंधन प्राचीकशत् । यथा- इति नवतितमेस्मिन् वासरें ये युगांशे तिथि शशि जलधिस्थे मार्गशीर्षावसाने ।। इति एतदनुसारेण (४११५ ) तमः कलेः कालः फलति । स तु शालिवाहस्य शके ( ६३६ ) षट्त्रिंशदुत्तरा नवशती प्रतिपद्यते । अतः अस्यापि वेला दशम्यामेव शकशताब्दयामादिभागे प्रतीमते । ---अमुतोपि शन यामः-ध्वनिकारः अानन्दवर्धनः काव्यालोके एतन्नाटक द्वितीयांकस्थं "उत्कंपिनी,, इति पद्यमुदाहरतिस्म । तस्यास्य समयः नवमशतकोत्तरार्थ इति काव्य माला मुद्रित ध्वन्यालोक देवीशतक प्रस्तावनाया दुर्गाप्रसादशर्मणा प्रपंचितम् । एवमेया कालनिश्रोणिका अनुवादक ग्रन्थकारसमयपरिचयाय च प्रस्ताविता एकप्रद्यकेन आनन्दवर्धनकालनिरूपणमेकमेवालम् । अमुतः प्राक्तनं प्रस्तुतनाटकानुवादकं न किमपि प्रमाणमुपलभामहे । पारिशेष्यात् शालिवाहशके अष्टमशतकात् प्राक्तने काले कदा वाक वायं कविरासीदिति सीमानिबंधस्य आपातकथननिवोधकमपि मानं न समी- क्षामहे । इतः परं प्रमाणशरणा विमृशन्तु ।- ·नाटके रसः "गारवीरान्यतरप्राधान्यरससंश्रयं,, इत्यनुशासनानुरोधेन नाटक- प्रस्थाने यथायोगं श्रृंगारो वीरो वा प्रधानं भवति । तत्र चतुर्वर्गक कारणं ब्रह्मानुभवसब्रह्मचारी शृगारः । अस्य द्वौ मुख्यौ भेदी संभोगो विप्रलंभ इति । ताविमावे कैकशः चतुर्धा भिद्य ते । तत्र संभोगोविप्रलंभमन्तरा न प्रकर्षमारोहतीति विप्रलंभः स्वादिष्टः । येनायं प्रतिसरकं नवं नवं स्वादिमानमुत्तरङ्गयन् विश्रान्तिधाम्नः संभोगादतिरिच्यते । अयं च पूर्वानुराग मान प्रवास करुणात्मना चतुर्मू- तिरुत्तरोत्तरं प्रकृष्यते । । (*)१-स्त्रीपुंसयोः परस्परमपूर्वादि दर्शन श्रवण जन्मा रूप गुण वयस्संपदुपका- रापेक्षः, तदनपेक्षो वा मनःपक्षपातविशेष; प्रथीयान् प्रथमानुरागी विप्रलंभः । (*) यथाह भोजदेवः गारप्रकाशे- चतुप्पष्टिं पश्यन् प्रथममभिलाष प्रकृतिका नथायौ नित्यादीन् पृथगपि चतुर्विंशति विधान् । मिथो मिथ्या सम्यक्समधिकसमत्वानि विमृशन् कविः कुर्यात् स्रोतोनुगुणमनुरागव्यतिकरम् ।। परश्शतविभेदवानिति स एष मानस्त्रिधा मयण नयनामनःपरमबान्धवो वर्णितः । अथाध्वग विलसिनी मुख सरोज सन्यातपः प्रवास उपवय॑ते रतिसमुद्रचन्द्रोदयः ।। समासब्यासाभ्याम् कुसुमधनुषो जीवितमिति प्रवासी निर्णतः प्रियजनमनोहम निकषः । अथ प्रमोद्यानप्रणयतरुविन भसुमनो निवासैकस्यानी सुरभिरभिधीयेत करुणः ॥ इति ·(१२) २-प्रथमानुरागे तदनंतरादिसंभोगे वा दृष्ट श्रुतानुमितापराधजन्मा मिथो मिथुनमानसेषु रोषो मानः विप्रलंभः । ३---सत्यनुरागे दैवदुर्विपाकादिजन्मा तयोः विदूरदेशवासः प्रवासः विप्रत्नंभः । ४-प्ररूढस्नेहयोरेकविनिपाते अन्यस्य दुःखातिरेकः हृदयदारण; करुण; विप्रलंभः । तदेवंविध स्रोतसि आसेचनकः करुणविप्रलंभात्मा शृगारः जीवित मस्मिन् नाटके कविना निरूपितः । अस्प च उदाहरणस्थानान्तराणि महाकवीनां प्रबन्धेषु- १-कुमारसंभववे-रतिप्रलापः, २-रघौ इन्दुमत्या वियोग: ३-अग्निवर्ण शृगारश्च; ४-उत्तर चरिते सीता देव्या; प्रवासः ५-कादन्वयी चन्द्रापीड पुंडरीकयोरत्यय; ६-अस्मिन् नाटके वासदत्ताया दाहवृतान्तः । इत्यादीनि । निरूपितोदाहरणषके श्राद्य चतुष्टयं इतिहासकथाशरीरकमत्यन्त करुण एव विश्राम्यति । पंचमं तु कल्पितकथावपुरपि पूर्बचतुष्टयतुल्य योग क्षेमं भवति । एवं सत्यपि कविना प्रतिभानुभावभावितया विदग्ध भणितिभंग्या प्रत्याशावलंविनादूरविप्रकर्षान्तरितसमागमवर्णनेन करुण विप्रलंभपदवीमारोपितम् । चरमेऽस्मिन् पुनः कथा शरीरे विलक्षणः संविधानकसन्निवेश; । सचिवैः अराति समुच्लेदाय राजाभ्युदय कृते च तज्जीवितसर्वस्वभतायाः नायिकायाः व्यालीकदाहपरिकल्पनेन करुणस्समुन्मीलित: । अन्तरा नायिकान्तर लाभेन विच्छेदितः संभोगभूमिकांप्रापितः अथ च प्रधान नायिकायारसंघटनेन निर्वाहितः कथाभागः । इत्थं मांत्रनीतिमहिमोपकल्पित कथा सतत्वोपि नायकस्य अन्यासंक्रान्ता- नुरागतया पूर्वस्यां व्यलीकप्रणयितापत्या धीर ललिततामु पमृद्नाति ।

·एवं स्थिते महाकविरयं मातृराजः लोकोत्तरप्रतिभाप्रभावपवित्रितां
अनुत्तानगंभीरगुंभनां वाचमाचारयन् अन्तरा प्राप्तां नायिकान्तरसङ्गति
संभोगगारयोगिनीमपि करुणाङ्गतां नयन् धारावाहिनी करुण
विप्रलंभ संपदमनाविला मुद्योतयति । तदेतत् सहृदया जानन्ति रसिकाः
यदाह निकार
शब्दार्थ शासन ज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते ।
वेद्यते स तु कायार्थ तत्वज्ञैरेव केवलम, ।। इति
--००*-
मचिर करुण विप्रलंभ संपत
समुदित तापस वत्सराजवृत्ताम् ।
इदमनुभवितुं शुभ प्रभातम्
नन व भङ्गि मनङ्ग हर्ष वाचम् ।। इति
-०८-
अस्मिन् नाटके प्रसङ्गसङ्गत्या समुल्लिखितनामानः नदीजनपदादि
विशेषा:-
गङ्गा यमुन--महानद्यौ । प्रयागः-गड्गायमुनासरस्वतीनां तिसृणां
नदोनों संभेदस्थानम् । मगधः-देशविशेष: पद्मावतीभातुः दर्शकस्य राज्यम्।
राजगृहम्-दर्शकस्य राजधानी। कौशांबी-वत्सराजस्य उदयनस्य राजधानी ।
लावाणकः-ग्राम:-यत्र वासवदत्तायाः दाहप्रवादः । अङ्गारवती, महासेनौ-
वासवदत्तायाः माता पितरौ । गोपालक;, पालकः, वासवदत्ताया: भातरौ ।
नडागिरि:-महासेनस्य प्रधानहस्ती । दर्शक:-पद्मावत्याः भाता । शिला-
संघात:-दर्शकस्य मुख्यगजः । प्रारणिः-उदयनस्य शत्र: पांचालदेशाधिपः ।
.

·(१४) धत्सराजचरितमधिकृत्य प्रवृत्तषुप्रवन्धेषु नाम्ना वस्तुतश्च अवगम्यमानाः एते- १-प्रतिज्ञा यौगन्धण्यणम् । एतदुभयं नाटकं महा कविना २-स्वप्न वासवदत्तम् -- भासेन कृतम्। पासवदत्तानाट्यधारा-महाकवेः सुबंधो; कृतिः नाटकविशेषः तापसवत्सराज-अनङ्गहर्षमातृराजकृतम् । अभिसारितावंचितकम्-विशाखदेवकृतम् । रत्नावली, प्रिय दर्शिका च–नाटिकाद्वयमिदं श्रीहर्षदेवकृतम् । तानी मानि रूपकभेदे नाटिका नाटक रूपाणि । अत्र विवेक:- १-प्रतिज्ञा यौगंधरायणम्-वासवदत्तापहरणफलकम् । २-स्वप्न वासवदत्तम्-पद्मावतीलाभप्रयोजकम् । ३-वासवदत्तानाट्यधारा-प्रतिज्ञायौगन्धरायण, स्वप्नवासवदत्ताभय समान योगक्षेमा । ४-तापसवत्सराज चरितम्-पद्भावतीपाणिग्र हनिरूपकम् । ५-अभिसारितावंचितकम-पतत्तु पद्मावतीप्रत्यासत्तिम सून्यदपि कथा प्रागारमन्यदेव निरूपयति । ६-रत्नावली-तन्नाम्न्याः राजपुत्र्याः परिणय फला। ७-प्रियदर्शिका-तदभिधानाया: राजदुहितुः प्राप्तिमावेदयति । सुवन्धु कृता वासवदत्तानाट्यधाराकृतिः, विशाखदेव कृतमभिसारिता वंचितकं च शरीरत: नोपलब्ध । निरूपित नामभ्योऽन्यः कश्चित् रूपकविशेष: समस्तीत्यवगम्यते । अस्ति पद्यमेकं भोजदेवेन शृंगारप्रकाशे अनदित, प्रकरणाध ल्लेखन उपस्कारितं च । यथा- मृतेति प्रेत्य सतुं यया मे मरण मतम् । मैवावन्ती मया लब्धा कथम त्रैव जन्मनि ॥ इति ॥ श्रावन्त्याः वासवदत्तायाः अस्योपस्कारवाक्यम्-अत्र श्रालंबन विभावभतायाः सकाशादुत्पन्ने वत्सेश्वरस्य रतौ स्थायिभावे अस्था: पुनर्जीवनादिभिरुद्दीपनविभावैरुद्दीप्यमाने समुत्पन्नेषु हर्ष धृति वितर्क ·. (१५) प्रभृतिषु सुखात्मकेष व्यभिचरिषु संभोग शृगारता प्राप्ते स्थायिनि यदेतद नुमावरूप" "न वत्लेश्वरस्य तत् शृंगाररसादुपजायमानं रस वदुच्यते । इति । एतत्पद्यार्थावगमनन स्वप्नवासवदत्तवत्, तापसवत्सराजवत् पद्भावती प्रत्यासत्या दाहललेन अन्तरितायाः वासवदत्तायाः पुनरधिगमं प्रस्तुबद्र पकान्तर निर्विकल्पं समस्तीति सुवचम् । एवं हि नाम संभाब्यते यदेतत् सुबन्धुकृतं वासवदत्तानाट्यधाराख्यं रूपकं तत्रस्थं पद्यमक दृश्यते । एहयंब किं कटकपिङ्गल वाचकैस्तैः भकोहम यु ? ( स्यु ) दयनः सुललितानीयः ? यौगन्धगयण ममानय राजपुत्री हा वर्ष रक्षित गतस्त्वमपि प्रभावः ? इति । व्यली कदग्धाया: अवन्तिराजकुमार्याः वासवदत्तायाः पुनरधिगम एव तत्र फलावाप्ति; तदेतत् वासवदत्तादाहाकर्णन प्रबृद्ध शोकस्य उदयनस्य परिदेवितं वक्ति । तेन "मृतेति प्रत्य, इति पद्यमपि सुवन्धनाटकगतमपि नाम कदाचित् भवेत् इत्पत्र महदयाः प्रमाणम् ॥ भरत नाट्य व्याख्यायां अदितः सुवन्धु नाटक भागः यथा - द्वाविंशाध्याय विवरणे नाट्यायिर्तानवंचनावसरे-"तत्रास्य बहुतर व्यापिन: : बहुमार्गस्वप्नायिततुल्यस्य नाट्यायितस्योदाहरणं महाकवि सुवंधु निबद्धो वासवदत्तानाट्यधाराख्य: समस्त एव प्रयोगः । तत्र हि बिन्दुलार: प्रयोज्य वस्तुक उदयनचरिते सामाजिकोपि । उदपना वासवदत्ता चरिते । एष चार्थः स्वस्मिन् सूत्र ? रूपके दृष्टे सुशानो भवति । अतिवैतत्य- भावात्त न प्रदर्शितः। एकस्तु प्रदेश उदाह्रियते । तत्र हयुदने सामाजिको कृते सूत्रधार प्रयोगः । "तब सुचरितैरेव जयति,, इति । उदयनः-कुतो मम सु चरितानि,, इति सान विलपति ।

·(१६)
?
भतः
एहयंब किं कटक पिङ्गल वाचकैस्तैः
भक्तो हमप्यु ? ( स्म्यु) दयनः सुललतानीयः ?
यौगन्धरायण ममानय राजपुत्री
* हा वर्ष रक्षित गतस्त्वमपि प्रभावः ? ॥
तत्रैव बिन्दु सार; सामाजिकी परमार्थ तामनभि ( मन्य ) मानो
धन्या खलु प्रलापै श्च ? सति ?
प्रतीहारी-( आत्मगतं ) अ अणि द परमात्थ ? क
ल हिवच इख दे वो ,,
इत्यादि ( अ ) परिमित व्यापिनो नाट्यायितस्यादाहरणमिति ॥
वामनालंकारसूत्रवृत्तौ तृतीये अधिकरणे द्वितीये अध्याये साभि
प्रायत्वं यया ।
"सायं संप्रति चन्द्र गुप्ततनयश्चन्द्रप्रकाशी युवा
जातो भूप तिरश्रयः कृतधियां दिष्टया गतार्थश्श्रमः,, ।।
अाश्रयः कृतधियामित्यस्य सुवन्धसाचिव्यापक्षेपपरत्वात् सामि
प्रायत्वमिति ।
अनेनैतत्पद्याधं सुबन्धुकृतवासवदत्तानाट्यधारा प्रस्तावनाया सूत्रधारस्या
क्तिः, इति साधीयसी दृष्टिः ।
भौजदेवकृते ङ्गारप्रकाशे द्वादशे यथा--विशाखदेवकृते अभि
सारितावंचितके वत्सराजः संभावित पुत्रवधायै पद्भावत्यै क्रुद्धः तथाचा
भ्यधात्।
"प्रदुष्टोग्रग्राहा सरितमवगाढश्श्रमवशा
दुपालीनश्शाखां फल कुसुमलोभाद्विषत; ।
फणालीच्लुयार्थी च्युतपरिचर्या क्रौर्यनिरता
विषज्वालागर्भा चिरमुरगकन्यामनुगतः ।। इति
* बर्ष गक्षित इति यौगन्धरायणस्य मांस्कारिक नाम

·(१७)
अस्मान्नाटकादनूदिताना
पद्यवाक्यसंविधानकादीनां अनुवादकग्रंथ
प्रदेशः
१ अानन्द वर्धनकृतःकाव्यालोकः
२ अभिनवगुप्तकृतं ध्वनिलोचनम्
३ अनेनैव कृता भरतनाट्यव्याख्या
४ राजशेखरकृता काव्यमीमांसा
५ कुन्तककृतं वक्रोक्तिजीवितम्
६मम्मटेन कृतः काव्यप्रकाशः
७ मंखककवि कृतमलंकारसर्वस्वम्
= भोजदेवकृतं सरस्वतीकंठाभरणम्
। एतेनैव कृतः शृङ्गारप्रकाशः
१० जल्हणेन कृता सूक्तिमुन्नावली
११ हेमचन्द्रोण कृतं काव्यानुशासनम्
एतेषु एकादशतु निवन्धेषु उदाहृताना पद्यानां नाटकावान्तराङ्कादिनि
देशस्तु पद्यानुक्रमणिकायाः टिप्पणे निरूपितः । तथापि विशिष्य पधवाक्य
संविधानादिकं यत्र यत्र प्रतिपादितं ततस्तत: तत्सर्व उच्चित्य संपति संवाद
सौकर्येण सहृदयसमावजनायात्र लिख्यते ।
१ काव्यालोके तृतीयोद्योते-“उत्कंपिनी भयपरिस्खलिताशुकान्ता,, इति पद्य
( २-१६ ) केवलं गृहीतं । अस्य उपस्कारवाक्यं लोचने यथा-वासवदत्ता
दाहाकर्णनप्रवृद्धशोकनिर्भरस्य वत्सराजस्य परिदेवितम् इति ।
२ ध्वनिलोचने तृतीयोगोते-तापसवत्सराजे हि वासवदत्ताविषय; जीवितसर्व
स्वाभिमानात्मा प्रेमबन्धः तधिभावाद्यौचित्यात् करुए विप्रलंभादिमिका
गृहणन् समस्तेतिवृत्तव्यापी राज्यप्रत्यापत्या हि सचिवनीतिमहिमोपन
तया तदङ्गभूतपद्भावतीलामा नुगतया अनुप्राण्यरूपां परमामभिलषणीय
तां प्राप्तवान् । वासवदत्ताधिगतिरेव तत्र फलम् । निर्वहणे हि
प्राप्ता देवी भूतधात्री च भूयः संबन्धोभूदर्शकेन ( ६-६)
इत्येवं देवीलाभप्राधान्यं निर्वाहितम् । इयति च इतिवृत्तवैचित्र्ये चित्रे

·(१८) चित्रभित्तिस्थानीयो वासवदत्ताप्रेमबन्धः कथावशादाशंक्यमानविच्ल दो पि अनुसंहितः । तथा हि-प्रथमे तावदंके स्फुटं स एवोपनिबद्धः “तद्वक्त्रे न्दुविलोकनेनx-x-मासमाप्तोत्सवम् ( १-१४ ) इत्यन्तेन । द्वितीयेपि "दृष्टि मृतवर्षिणी स्मितमधुप्रस्यन्दि वक्त्रं न किं [ २-8 ] इत्यादिना स एव विच्लिन्नविग्लुिन्नोप्यनुसंहितः तृतीये पि-"सर्वत्र ज्वलितेषु वेश्मसु,, इत्यादिना-चतुर्थेपि * "देवी स्वीकृतमानसस्य नियतं स्वप्नायमानस्य मे ( ४-३ )-पंवमेऽपि- समागम प्रत्याशया करुणे निवृत्त विप्रलंभे अकुरिते-"तथाभते तस्मिन् मुनिवयसि जातागसि मयि,, (५-१ ) इत्यादिना-षष्ठेऽपि-"त्वत्संप्रा- प्तिविलोमितेन सचिवैः प्राणा माया धारिताः,, ( ६-३ ) इत्यादिना । ३ भरत नाट्यव्याख्यायां षष्ठेऽध्याये अभिनेय भावनिदर्शने-"शोकेन कृत स्तंभः,, ( २-७) इति पद्य उदाहृतम् । अष्टादशे सन्ध्यध्याये-"बिन्दुर्यत्र तादृशाकः कर्तव्यः । यथा-तापस वत्सराजे तृतीयांकसमाप्ती-"प्रादौ मानपरिग्रहेण गुरूना दूरं समारोपिता,, ( ३-१७) इति राज्ञः उक्त्या पद्मावत्याः परिणयाभ्यपगममनुसन्दधत्याः प्राप्तिसं भावनात्यतृतीयावस्थाप्रदर्शिनि भाविनि चतुर्थेके बिन्दुर्योजितः । तत्रैव एकोनविंशेऽध्याये-षष्ठेके-"वत्संप्राप्तिविलोभितेन सचिवैः प्राणा मया धारिताः,, ( ६-३) तत्र प्रधान सिद्धिः । इत्यादि । तत्रैव त्रयोविंशे वैशिकाध्याये यथा-तापसवत्सराजचरिते-पद्मावती प्रति कामोत्पत्तिवत्सेश्वरस्य निमित्तम् । अत्यन्तानुत्पत्तिर्नाम-तथा चाह "मयि मनः प्रणिधाय कृता जटाः न गणितस्वजनी न नबंवयः । अनुगमैरिति मामनुरागिणीं ब्यवसिता दपनेतुमिवेच्लति,, । (४-८ ) इति । ४ काव्यमामांसाया द्वादशे अध्याये--"सद्यस्स्नातजपत्तपोधनजटा प्रान्त ताः प्रोन्मुखं ( ३.-१६) इति पद्य उदाहृतम् । ५ वक्रोक्तिजीविते-प्रथमोन्मेषे- "फुल्लेन्दीवरकाननानि नयने पाणी सरोजाकराः,, ( १-१६) तत्रैव-- "करतलकलितातमालयोः,, ( ३-२० ) तत्रैव "तद्वक्त्रेन्दुविलोकनेन दिवसः,, ( १-१४ ) द्वितीयोन्मेषे–“सोयं दंभधृतव्रतः प्रियतमे,, (४-१३) * अत्र विचिकित्सितोंशः परिशिष्टे विलोक्यताम् ।

·(१६) "कोशांबी परिभय नः कृपणकैः,, (१-७) तृतीयोन्मेषे-करुणरसोदाहरणानि तापसवत्सराजे द्वितीय के- "धारावेश्म विलोक्य दीनवदनो । ( २-११ ) तथा च अस्यैव वाक्यस्य अवतारकं विदूषकवाक्यमेवंविधं प्रयुक्तमादौ-अहो एसो खु देवीए पुत्तकिदो हरिणपोदो अत्तभवन्तं अणुसरदि,, “तथाचायम परः तते तारावलेकः,, इति । यथा-"कर्णान्तस्स्थितपद्मरागशकलं भूयस्समाकर्षता,, ( २-१३ ) चतुर्थोन्मेषे-यथा-तापसवत्सराजे- विलाससर्वस्वं निवासयन् वा दाहरणं करुणः प्रत्यकमभिनवाभिरु क्तिभंगीभिरुक्तिभिरुद्भासते । तेषां 'द्वितीय के "--राजा--(सकरुणं पुररावलोक्य ) हा देवि पादपैरप्यनुगतासि-कुरवकतरुर्गाढाश्लेषं । ( २-२३) अत्र हि प्रदीतान्त: पुरेण कृशानुना कवलितान् विलासशाखिन; पश्यन् अभिनवशोकावेशविवशान्तःकरण: साक्षाह वीमनुभवन् इति समुत्यन्न निर्विकल्प एकैक प्रसादपात्रेभ्योपि श्र" विद्भयोपि समनुष्ठितसमुचितसाहसेभ्यः समुचिततादृशप्रसादभाजनं अभ्यस्ततदाम्वादानुभवसर्वस्वमप्यात्मानं नत्समय एवं प्रियानुगमनमना चरंत मानो निरूपमद्रीडानिवेशनिर्भर निर्भर्त्सयति धत्सराजः। "धारावेश्म विलोक्य दीनवदनी,, ( २-११ ) “कर्णान्तस्स्यितपद्मराग कलिका,,( २१३ ) तृतीये के--"राजा--( सान निश्वस्य ) "सर्वत्र ज्वलितेषु वेश्मसु,, ( ३-१० ) अत्र शान्तेनापि निर्वाणेनापि । अग्लानमालती मुकुलकोमल- देहदाहानुमीयमाननैण्येन दहनन नायेकव्यापाराषशीकरणा? वयमद्यापि दहयामह, इति....... कोमलत्यादेव देवा तदव दग्धं । वयं पुनर्वजसारातिकठोरिमाण: अद्यापि दहयामहे, न भस्मीभवामः । इति विशेषणं प्रस्तुतमेवोल्लासयति । प्रयत्न चतुर्ये के-राजा--( सकरुणमात्मगतं ) हा देवि "चक्षुर्यस्य तवानना दपगतं ( ४१३ ) इति सखेदमास्ते । अत्र हि कचिदिति केलिलमापनो दननिमित्त निकेतनिकेन ? पृष्ठसंगरणीयासु लीलासु सुलभदर्शने मनोमात्रोन्मीलितसंपा ? बिंबलावायलेशशंकमानत्वदाननान्तेवा- सित्वे चन्द्रमसि इत्यादि । एवमेको राजा-( सविशेषोत्कंठं निश्वस्य) "भ्र भंगं रुचिरे ललाठ फलके (४-२३) अधिगतप्रत्याशासंपादितपद्मावतीपाणि पी डस्य अनंकुरित मनोरथलेशस्यापि तत्कालकंदलितोत्सुक्यपरवशीकृताम्तःकरणवृत्त:

·(२०) ..... उन्माधत इव प्राप्तामेव प्रद्योतराजपुत्री" राजा प्रसादसमयसमुचित प्रकारा? करुणस्य कारुण्यमवतारयति । तत्रैवांके-"किं प्राणानमया तवानुगमनं कर्तुसमुत्साहिता,,, (५-२५) इति रोदिति । इत्यन्तेन मनागुन्मादमुद्राप्युन्मीलिता तमेव प्रोद्दीयपति । “षष्ठेके-"राजा-हा देवि-स्वसंप्राप्तिविलोभितेन सचिः प्राणा मपा धारिताः ( ६.३) अत्र नैराश्यनिराशीशतभरितर ( शोकावेग ) वेदना दहयमानमानसप्रतीकारकारणं कालिन्दीनामनिग्नगासंगमनं तस्य प्रियानुगमनमपि वस्तु वाच्यं विस्तरं प्रकरणा भरणीयते ? । ६ काव्यप्रकाशे सप्तमोल्लासे "उत्कंपिनी भयपरिस्खलितांशुकांता,, (२-१६) इति पद्यमेकमेव अनुल्लितोकरं निरूपितम् । ७ अलंकारसर्वस्व असंगत्यलंकारप्रकरणे एतन्नाटकप्रथमाकस्यं "प्रायःपथ्य पराङ्मुखा विषयिणः,, ( १-५ ) इतिपद्य उदाहृतं । - सरस्वती कंठाभरणे पंचमे परिच्लेदे-देवीस्वीकृतमानसस्य (४.३) चतुर्यस्य तवाननादपगतं ( ४–१३ ) दग्धायामपि वासवदत्तायां वैर प्रतिचिकीर्षया पद्मावती मयोढा । अव सिते च समीहिते तया विना क्षण मपिनजोवामि इति अविज्ञातवासवदत्तासन्निधेः वत्सराजस्य अग्नि प्रवेशाध्यवसायः प्रियाहृदयत: ब्यलीक शल्यमुचखानेति तायसवत्सराजे । शृगार प्रकाशे द्वादशे संवरणं यथा तापसवत्सराजे षद्मावत्या स्विका वत्सराज प्रतिकृतौ दर्शितायां । वासवदत्ता-(स्वगतमाह ) कहं अय्यउत्तो अइ हद हि अअ अलि अमहाणु भाषं उत्तन पेक्खं संतं सिबतं ? मन्द भाइणि श्राश्रा सेसि । ( इति ससंवरणमास्ते) पद्भावकी-पिनसहि किं भासि, लज्जावेद पिसहीए एस जड़ा परिग्गहो। वासवदत्ता-कहं दे एसा पाकिदी अणणुरूवे अहिरमदि। सांकृत्यायिनी-( सखेद्रमात्मगतं ) अहो धेयं वत्साया; येनेयं-- दयितं बिलोकयन्ती। तद्गतमनसोपि हस्तगतमस्या; ।

·(२१) अन्तनियमित दुःखा न मनागपि विकृतिमायाति ॥ ३-८ ) तत्रैवान्यत्र-हीर्यथा-तापसवत्सगाजे पदाधर्ता प्रत्याख्यानदु:खा दुव त्यात्मानं व्यापादयन्ती वत्सराजेन निवारिता हिया युक्ता । तत्र हि । विदूषकः--भोदि अयं दाव थोअगुग्गुल निवद्धाश्री उगहोदपण जडानी विलोलिअ तादिसो एक्व । अहं उण अपवराह मुंडिदा कुदो तादिसे चंड?... लहिस्सं ।, इति । (४ अकस्यान्ते) तत्रैव-लेखो यथा-तापसवत्सराजे प्रद्योतेन वासवदत्तायाः प्रहित... वरलेवा स्वजनाशिषामविषयं पत्यु: प्रसादैगा, ( 56 ) इत्यादि । तत्रैव च-प्रत्युत्पन्नमतित्वं यथा तापसवत्सराजे–वसन्तकेन राजा भौतिक नैष्ठिकवृत्तयो; विशेषं पृष्टः कथमिति । आह । ( राजा ) किं भवान् नैष्ठिकं प्रपन्नः । विदूषकः-भी णाहं भोदिन जाणाभि गहि गटि अ। अदा तुमं पदावपदं परि ..."असि तदा जा एसा दासीए लिमा अस्तथ वित्र ? पदा विश्र अख विमे धा दी गद्ददि । एवं परिवाअअभं उन सदसक रं णइ अता अजेब देवीए वासवदत्ताए सहत्थावणीदो मोदए अण्हंतो ? पढमकालादो वि अमेहिन्न विलसिस्सं । राजा- ससंभूमौत्सुक्यं ) कथमिव । ततो विदूषकः--प्रकाश्तिदाहाया वासवदत्तायाः रभसाज्जीवनोच्लोद कृत्वा-हस्तमवधूय-आत्मगतं । किं दाणिं एद्ध करिस्सं ।,; प्रत्युत्यन्नमतित्वाच्चिन्तयन्नाह । "अहवा एवं दाव । ( प्रकाशं ) भी वअस्स सुमरदि भवं । ज भणिदं तेण भअवदा सिस्सादेसेण ? देवीसरिसाकि दीए कणाए पाणिग्ग्रहणं णिवत्तित्र देवीममाअमो दे भविस्सदित्ति । इति तत्रैव त्रयोविंशे विप्रलंभसंभोगप्रकाशनाख्ये संविधानकानुरूपसंविधि- प्रकाशनापसरे-"कचिदष्टौ यथा-प्रथमानुराग, प्रथमानुरागानन्तर, मान, मानानन्तर, प्रवासप्रवासानन्तर, करुणकरमान्तराः तापसवत्सराजे । इति - १० सक्ति मुक्तावल्या-'आदी मानपरिग्रहण गुरुणा दूरं समारोपिता,, (३-१७) इतीदं पद्य नाटकनामग्राहं गृहीतम्-इति ·११ हेम पन्द्रः काम्यानुशासने-तृतीयाध्याये-एतन्नाटकानुवादतया ध्वनिलो चने यान्य ज्ञराणि उदाहतानि तानि तान्येव स्ववाक्यसमाधिना निवेशि तवान् । प्रत्यत अतरातरा द्विपदावापोद्वापाभ्यां तान्येव वाक्यानि पूर्वापरी भाधेन व्याख्यानमूलभावेन च योजयति स्म । तत्र मूलतया निवेशिते भागे- यथा-पतवत्सराजे षट्वंकष वासवदत्ताविषयः कथावशादाशंक्य मानविल दोप्यनुसंहितः । इति । व्याख्यानभागे-तथा हि-प्रथमे तावदंके-“तद्वक्वेन्दुविलोकनेन दिवसः,, (१-१४) इत्यारभ्य-षष्ठे च- "वसंप्राप्तिविलोभितेन,, (६३ ) इत्यन्तं एकरूपतया उपदर्शितं । आय वासवदताविश्य' जीवितसर्वस्वाभिमानात्मा प्रेमवन्धः तद्विभावो विधाकरुणविनलंगादिभिको गृह गन् विलिन्नविलिनः समस्तेतिवृत्त पापिया तदङ्गमतपमारती लाभानुगतया अनुप्राग्यमानरूपा वासवदत्ताधि गतिरेव तत्रफल । निर्वहणे हि- "रा ययं निर्जिता विद्विपश्च प्राप्ता देवी भतधात्री च भयः । संबन्धी भद्दर्शकेनापि साध किं तहखं यत्नत ? प्रशान्तमद्य ।। '. इतिदेवी लाभप्राधान्यं निर्वाहितं । इति । अयमुदयन: चन्द्रवंशसंभवः पाडवादर्जुनात्सप्तमः । यथा-अर्जुन -अर्जुन:-अभि मन्यु:-परिक्षित्--जनमेजयः--शतानीकः--सहस्रानीकः-उदयनः--इति अस्यपुत्र: नरवाहनदत्त; विद्याधरचक्रवर्ती आसीत् । उदयनस्य अपदा नांश; विष्णपुराणादिषु उपलभ्यते ।। बृहत्कथायां तत्प्रतिरूपके कथासरित्सागरे च सप्रपंचं अपदानं प्रतिपा- दितम् । मेघसन्देशादिश्रव्यकाव्येषच मनागालक्ष्यते ।

·(२३) परिशिष्टम । । तापसवत्सराजनाटकपद्यादीनां अनुवादकग्रन्थाः तेषु अनूदितानि पद्यादोनि च भूमिकानुषन्धे प्रकाश्यग्त । प्रन्थान्तरानूदितघावयानी ता. मेवाकरे दृश्यमानानां च कचित् महान् विपर्यासी दृश्यते । अनुवादप्रका रस्य च । यथा- ध्वनि लोचने अस्य नाटकस्य पड्म्योप्यंकेश्य: तत्तदंकनामनिर्देशेन एकैकं पद्य निदर्शितम् । तत्र परिपाट्या-'चतुर्थेऽपि,, इति अकाभिज्ञां पासूच्य “देवीस्वीकृत मानसस्य नियतम्, इति पद्य प्रकाशितं । अथ ,पंचमेपि, इति प्रस्तुत्य "तथा भूते तस्मिन् मुनिषचसि,, इति पद्यमाकारितं । यत्तु चतुर्था क गतत्वेन उपात्त "देवीस्वीकृत,,इतिपद्य तत्त प्रकारे पं वमाके दृश्यते । पूर्वापरप्रकरणं च तदनुरुप मेव । न चतुर्थी के संबंध गन्धाऽपि शकाशंकः । एवं सति पंचमांके हिवारं पद्यगृहीतं भवति । प्रत्यं पद्योदाहरण धाराया चतुर्था कादेकमपि पद्य नौद्धृतं भवति । लेखकप्रमादात् चतुर्था क पाहाणशंकापि न समीचीना । तथा सति पंचमाके विकृत्व: पद्यावापः दुष्परिहर; । हेमचन्द्रोणापि लोचनाक्षरानुवादनम् एव संग्रथितः । अन्य एको ब्यतिकरः दुस्समाधः अबलोक्यते । अस्मिन् नाटके प्रथमेंके शुद्धान्तगतस्य राज्ञः मुखात् संध्या वर्णयति कविः । यथा । "राजा-( सहर्ष )-अये अवसितमहः । ( समन्तादवलोक्य ) रामणोयकमन्तः पुरे प्रदोषारंभस्य तथाहि- प्रारब्धा मणिदीपयष्टिषु समं पात: पतंगैरितो गंधान्धरभितो मधुव्रतकुलैरुत्पत्मभिस्स्थीयते । वेल्लद्वाहुलताबिलोलघलयस्वानैरितस्सूचित व्यापारा: प्रति योजयन्ति विविधान्वाराना वर्णकान् ॥ इति । रामणीयनिरूपणे-प्रथमेन पादेन चदुषः, द्वितीयेन घाणस्य, तृतीय तुरीयायां श्रोत्र स्य च विषयाणां रूप,गन्ध शब्दांना सौभाग्यं प्रत्यक्षानमान शब्द रूपैः प्रमाणैरुन्मीलितं । उपमानं तु श्राद्य पादार्थ एव अन्तर्भाधितं "वारांगनाः वर्णकान् प्रतियो जगन्ति,, इत्यनेन स्त्री निगुंभनं गन्धाना युक्ति:,, इत्यादिः प्रस्तुतशुद्धान्तोचितविलास सामग्री - স্বর্গ .

·(२४) संपत्ति रुद्यातते । इदमेव उत्तरप्लावन-"न्यस्यन्ता धनसारसारशकला न्यायोजयन्त्यरज:,, इत्यनेन विलाससामग्रीसामाज्यं विस्तार्यते । इत्यलम् । भोजदेवकृते शृंगारप्रकाशे त्रयस्त्रिंशे "प्रारब्धो मणि, इति पद्य विभिन्न पूर्वार्धयुक्त उदाहृतं । यथा-- "सन्ध्याकान्तिकपायितेन नभसा प्रत्यक्षसन्दंशनैः लीलायमसु दीपरश्मिजटिलं नीलं तमोजभते । बेल्लद्वाहुलताविलोलबलयस्वानरितरसूचित व्यापारा: प्रतियोजयन्ति विविधान्वारांगना वर्णकान् ॥ इति । यद्यपीदं "सन्ध्या,, इत्यादि पूर्वाधं सन्ध्याकालवर्णनमनुवदत्येव । तथापि केवलवारूपतया नीरसं उत्तरार्धस्य न मनागप्यु पस्कारकं भवति । प्रत्यत कंटकारिका कुरुमसन्दानित मालतीस मनोमारयत पद्य तदाता नयति । तदिदं कुशाग्रधियो रसिकाः जानन्ति । एतेनेदं न खल नाम न भासते चेतसि विविक्त दृष्टे:- यथा-समानवर्णनप्राप्तयो; विभिन्नयोः पद्दयारर्धमध एकपद्यतया लालक वैधयविधिविलमितमिति । एवं श्रमेव कालिदासस्य पद्यमपि चिनिन्नोत्तरार्धसंकरितं यते । अस्ति रवंशे इन्दुमत स्वयंवगर्था गदाज घर्णनावसरे पद्यमेकयथा- अली महाकालनिकेतनस्य बसन्नदुर किल चन्द्रमोशः । तमित्रपक्षपि सह प्रियाभिः ज्योलावतो निर्विशति प्रदोपान । इति तत्रैव गारप्रकाशे अन्यथा इदमेवोदा हृतं यथा पोमहाकालनितिनस्य वसन्नदूरे किल चन्द्र मौरले । दिवापि जालान्तर चन्द्रिका नारीनखस्यर्शलुखानि भुङ्क ।। इति ।। उपलभ्यमानेषु ग्घवंशस्य मूलकोशेषु व्याख्यानकोशेषु वा सहस्त्रनोऽपि वर्षाणां विद्वद्धिः अनवानक्रमेणाद्रियमाणषु न तथा उत्तरार्धपाटगन्धापि प्रसरति । अत्र कापि संभावना उदीयात् । यथा- कालिदासेन; अनकहर्षे च प्रशान्तरं निर्मितं भवत्। दृश्यते हि एव कधि पतृप र प र म त्याचा हिचिपरिवृत्य । वा पद्यादीनां संवाद:

·(२५) ग्रन्थपातः विपर्यास: अशु- यथा-कालिदासस्य रघुबंश, कुमारसंभव, विक्रमोर्वश्यादिषु । यथा वा भाभतेः उत्तरचरित मारतीमाधव महावीरचरितादेषु इति। एवं अभ्युल्लेखस्य प्रस्तुत निदर्शितपाठ एकः एव साधनं साध्यं च भवति । नान्यात् किमपि । अमुत: अदृष्टाश्रु तासिद्धप्रमाणान्तरपक्ष कल्पन्त; घरं लेखकदोषनिश्चय एव । अमुं पक्षमेव प्रसनगारप्रकाशमातृकाकोश स्थितिरुत्त भयति । उपलब्धचरगारप्रकाशमातृकाकोशे द्धिः स्तोभातर बहुलता कतिपयाक्षरदुर्विदग्ध लिपि रित्यादि शतं दोषाणां अध्यक्ष्यते । विभिन्नार्धघटितपद्योदाहरणमन्यदपि बहु अस्ति । तत्र दिमात्र उदाहियने । तत्र व २३ त्रयोविंशे प्रकाशे सामान्यालक्षणोदाहरण- * यथा-मगण भरित्राण रु अर सन्दि स इ ण णे ह ण भरि सि प्रति ? उ अरि भरेण अ अ रणु अ मु अ इ व इल्लो वि अगा इ ।। इति ।। अन् अध नैकस्या गाधायाः पूवापरे भवतः । श्राकरेवन्यथा दर्श नात् । यया- :: “हसि पिनाए समन तह विख मं भणसि कीस किसपत्ति । उभरि भरेण अ अगण मुबइ वइलो वि अगाइ ।। इति ( गाधासप्तशात्या ३-२४) अस्मिन् प्रकाशे लिलपिषितानां विषयाणां त्रिचतुराण्यदाहरणानि दृश्यन्ते । तेषु सजातीयसन्निवेशपेशलेषु पद्यादिषु दुर्विदग्धलेखकप्रमा: सुलभशंकः । अविीनसंकलिते सुभाषितरत्नभाडागारनामान पदसंग्र हे राजशेखरकव: वसंतवर्णनपरं पद्यद्वयं अन्योन्योल्लुंठनेन विपर्यस्य एका झार्वन वैशसमापादितम् । * लाया-मन्युभरिता न रोदिति सन्दिशति न स्ने ह उपरि भरेण. च अज्ञ मुचति बलोवर्दोप्यंगानि ।। + उह्म मे प्रियया समं तथापि मा भणसि कस्मात्कृशेति । उपरि भरेण अज्ञ मुंचति बलीवोप्यङ्गानि ।।

·(२६)
विविक्त तरपद्यद्वयं यथा-
-
साम्यं संप्रति सेवते विचकिलं पारमासिकै मौक्तिकै;
कान्ति कर्षति कांचनारकुसुमं मांजिष्ठधौतात्पटात् ।
हुणीना कुरुते मधुककुसुमं लावण्यलुंठाकतां
लाटीनाभिनिभं चकास्ति च एतदबृतार तः वेस रम् ॥ १
सूते संप्रति दुग्धमुग्धमधुरं पुष्पोद्गमं मल्लिका
वालीकी दशनच्लदारुणदलैः पुष्पैरशीको चितः ।
भृङ्गीलंधितकोटि किंशुकमिद किंचिद्विवृन्तायते
माजिग्लैर्मुकुलश्च पाटलितरोरन्यैव काचिल्लिपिः ।। २ ।
इत्यादि सुधीभिरूहयम् ।
-*:००:*
कनकसरिदुदीर्णान् शीकगनाददान:
दिशि दिशि सुमनस्सु स्वागमायत्तदृक्षु ।
चरति स पुनरेको मातृराजस्य सूक्ति-
स्फटित वकुल वीधीकलिकारस्समीर ।। १ ।।
भव्ये भारतमंडले विजयते कर्णाटनीबृद्यतः
काबेरी यदुभूधरश्च तनुतश्शर्मदगयोर्लोकयोः ।
तत्र श्री दुशैलमूनि निवसन संपत्कुमारो मुनि:
बाचामेव मनाविलं सुमनसा मामोदमासेवते ॥ २॥

·( १७)
स्खलितनिवेदनम्
व्युत्पन्नवर्णपदसंस्तवधाब्यमान
चतोनुगामिनयनानवधानवत्या।
वैधेययोजकविसंस्थुलरेखमुद्रा
संदिग्धवर्णकतया स्खलितानि भूयः ।।
या मातृका त्रुटिमशुद्धिमपक्रमं च
प्राप्तानभिज्ञ दुरुदीर्णलिपि प्रबन्धा ।
सैका स्थितान्यविषये च चिरात्महीण
लब्धा महाकविकृतिप्रतिबिंबथात्री ।।
दोषेकतानरभसा ननु यास्ति दृष्टि
स्वैव प्रसादयितु मप्यलमाविलानि ।
सत्तु स्वतस्सहृदयषु दयापरेषु
स्वार्थप्रवृत्तिरपहस्यत एव याचा ।।
ताबच्चिरं भवति यावदुपैति थोरा
न्निणेजनाय मलभागपि वस्तु शस्तं ।
नोहारपातलिनं मुकुरं प्रमृज्य
हस्ते धरन्त्यभिमुखं च विलोकयन्ति ॥
-0:*:*०-
व्याकीर्णवर्ण विभवे विभवे स्थितेन्दे सिंहे रखी नभसि मासि हरेर्जयन्त्याः ।
माप्त कलो गगनवह्निनभश्शराके कौमोकीमितशकेऽर्जान भमिक्यम् ॥
-

·(२८) पाठ शुद्धिः पुटं. पङ्कित: पुटं. पङ्कितः १-१७-२१-१३-५६-६६-एतेषु पुटेषु प्रथम पंकी-चरितम् इति शुद्धिः १७. 8 समा-पितमिति स्थान: श्यामपृथो श्चक्रतामिति स्याल ? ४६ १० १६ H सप्रत्याश स्यस्यापि सविशेषात्कंठ निश्वस्य चेटा सौ तव २४ २२ २६ २२ ३० ३ १० ३१-२३ ३२ ३ ३५ १२ मह दु:ख उत्तास्यान्त्याः निवेद मन्त्रितं संगम ६६ १७ ७० ६ गच्छावः स्तिता प्रात्मगतम् उवसपिस्सं सविशेषसंभमं वृत्तान्तेन श्यामा (न्ता ) न्युट स्मृत्वा-इति साधुः पाठः निश्वस्य निष्काम गृहीतव्रता स्थितो मध्याह: दुःख बिधुरं जिगोषी सविस्मयं स्नानासरेण मर्तुमु इत्यस्मानन सुखिनी भूमिका पुटः १८-१४ ग्रहेण गुरुणा ४१ २१ ७५ ·648 THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEP ता प स व त्स रा ज ना ट क ग त प द्या नु क्रम णि का पचारम्भः पुटं पद्यसंख्या पद्यारम्भः पुटं पद्यसंख्या है २ २ त्र अद्यारूढपिपीलिका उद्दीनर्मणि अपि जीवितसंशयः ४ उत्कंपिनी भय २२ १६ अभ्युद्यतानां श्रेयोथं ३३ ४ उत्सर्पद्धूमलेखा १६ २१ अयं गङ्गायमुनयोः उत्तिष्ठ तत्र २४ २१ १ अस्याः पाणिपरिग्रहे ४८ १२ उपालभ्या भूयो प्रा ए आकल्पं जगतः २१ १४ एभिः प्रतार २ आदौ मानपरि ४२ १७ क आपात एवं ११ आम्नायार्थ कथंविद्वत्सराजोसौ २७ १ ३ आसृष्टीप्रति १ ५ करतलकलिताक्ष ५४ १ इदं पद्यं शृङ्गारप्रकाशे ३२ शे भनूदितं ; तत्र एवं पाठः-१ पादे "यस्याः पाणिपारिग्रहे सति पुनर्देवी किल प्राप्यते । ३ पादे--"तवक्ष्ये किमपत्रपः" इति । २ जल्हणकृतसूक्तिमुक्तावल्यां, अभिनवगुप्तकृतभरतनाट्यव्याख्यायां (१८) अध्याये उदाहृतम्। ३ शृङ्गारप्रकाशे एकशिशे धृतमिदं । ४ पादे "तस्यैषा कृतणेन तेन विधिना" इति पाठः। ४ आनन्दवर्धनध्वन्यालोके तृतीये उद्योते उपात्तं । ४ पादे "धमान्धितेन" इति- पाठः । लोचने च एवमेव पाठः । काव्यप्रकाशे सप्तमोलासे व धृतं । ५ इदं कुन्तककृतवक्रोक्तिजीविते तृतीयोन्मेषे प्रकाशितं। २ पादे “समुदित- साध्वससन्नहस्तयोः" इति पाठः ।

·पधारम्भः GA पद्यसंख्या पधारम्भः पुटं पद्यसंख्या २१ १३ ग १० १ १ कर्णान्तस्थित २ कामं दुष्कर किं कर्णे नव किञ्चित्कुञ्चित ३ किं प्राणा न मया कुब्जस्सङ्कोच ४ कुरुवकतरूः omacMS गृहीत्वा मुञ्चती च ६ चक्षुर्यस्य तवा ४८ १३ जाता व कोप २५ २३ कुरु वचो ४८ १० १६ ८ ५७ १ त ७ तथा श्रूते तस्मिन् ८ तद्वकोन्दुविलोक तन्नामेव ममैति तव वियोगशुचा क्षुद्राग्नेरमुतो कृत्वातिथ्यनिर्भ केशान्वारिमुवः ५कौशांबी परि ११ १४ ३७ १२ १ इदं वक्रोक्तिजीविते तृतीयोन्मेषे प्रकाशितं । ४ पादे "निश्चक्रे न शुकल्य" इत्यक्षराणि सन्ति। २ वक्रोक्तिजीविते ३ उन्मेषे धृतं । ३ पादै “यत्तत्प्रस्तुतमन्यदेव" ४ पादे "त्वत्प्राप्त्ये कृत" इति । ३ इदं शृङ्गारप्रकाशे ३५ तमे अनूतिम् । ४ वक्रोक्तिजीविते चतुर्थोन्मेषे प्रकाशितं। १ पादे "मुखासवलालना"। शृङ्गार प्रकाशे द्वात्रिंशे च उदाहृतं । ५ वक्रोक्तिजीविते द्वितीयोन्मेषे । २ पादे 'जानास्यस्य तथा" इति । ६ शृङ्गारप्रकाशे ३६ तमे-सरस्वतीकंठाभरणे पञ्चमे, वक्रोक्तिजीविते चतुणे व उदाहृतं ७ इदं ध्वनिलोचने तृतीयोद्योते अनूदितम् । पाठभेदः टिप्पण्यां दर्शितः । ८ वक्रोक्तिजीविते प्रथमोन्मेषे गृहीतं । ध्वनिलोचने व तृतीयोद्योते। तत्र ४ पाद "प्रेमासमाप्तोत्सव" इति ।

·[ ग ] पद्यारम्भः पुट पद्यसंख्या पद्यारम्भः पुट पद्यसंख्या ३ २६ २४ ४७ ११ २० १४ १६ ३ ३ दृष्टाश्श्रुताश्च ४ दृष्टिर्नामृत दृष्टिं प्रेमभरालसा द्वष्टि समर्पय ५ देवी स्वीकृत दूर मुदीर्णे व " २० १ त्वत्संप्राप्ति तां पश्यामि तारख्यो धौत ताराकारं दधानः द २ दयितं विलोक द्रष्टुं वाञ्छति दिशि प्राच्या द्रुतमिमां ३ दृष्टा यूयं ३ ६ ५६ w ध ५५ २१ २० ६ धारामेश्म धूमौघात् ६ १८ १ ध्वनिलोचने तृतीये उपात्तं । तत्र पाठः-१ पादे "त्वत्समाप्तिविलोभितेन मनसा प्राणाः" इति । वक्रोक्तिजीविते चतुर्थे तु एवं पाठः-२ पादे-"तन्मत्वा. त्यजतश्शरीरकमिदं मे नास्ति" इति। उत्तरार्धे तु-"आसन्नेऽवसरः तदानुगमने जाताधृतिः किं त्वयं खेदोयं व तदा गतं न हृदयं तद्वत् क्षणे दारुणे" इति । भारतनाट्यव्यारव्यायामभिनवगुप्तकृतयां १६ सन्ध्यध्याये- “षष्ठे?-१ पादः त्वत्संप्राप्तिविलोभितेन सचिवैः" ३ पादः-आसन्नोऽवस- रस्तवानुगमने जाता रतिः किं त्वयं खेदो यच्छतधा" इति । २ शृंगारप्रकाशे द्वादशे उदाहृतं । ३ ध्वनिलोचने तृतीये निरूपितं । यथा-"प्राप्ता देवी भूतधात्री च भूयः सम्बबन्धोभूदर्शकेन" इति । अत्रत्यरीत्या "प्राप्ता देवी" इत्येवमेव पद्यस्य मुखं स्यात् इति सम्भाव्यते। ४ इदं लोचने तृतीये उदाहृतं । ५ पद्यमिदं लोचने तृतीये धृतं । १. पादे "देवीस्वीकृतमानसस्य नियत स्वप्नायमानस्य में" इति पाठः। सरस्वतीकण्ठाभरणे पञ्चमे व लोचन वदेव पाठः। ६ वक्रोक्तिजीविते तृतीयोन्मेषे धृतं । शृङ्गारप्रकाशे द्वात्रिंशे व । अत्र पाठः- "केसरलतावीधीषु कृत्वा दुशः" इति ।

·पद्यारम्भः पुटं संख्या पधारम्भः पुट " पद्यसंख्या न न कवित्वाभि न्यस्यन्तो घन २ १२ १७ प मन्त्रिवृषभैः ४ मयि मनः प्रणि मामुद्दिश्य मुषितमश्रु य यत्तपितोसि यथा यथाधृत या निर्दयेनोदय २ . पदवाक्य परिभूय ४ २० १० ६ प्रद्योतः स्वसुता प्रद्योतस्य मया ४४ २३ १७ ३ ६ र रागान्धे माय 5 २४ १८ १६ २२ पाण्डुश्याम प्रायः पथ्य प्रारब्धो मणि १ प्रिया तावन्नेयं पूर्वाण्हेकृत पोतस्साक्षात् रिपुपरिभवं ३३ ४१ १५ ५ रिपुर्यातु २१ २२ २६ ३ २४ १६ व वत्सामपि ६ ६ ६ ३ भ्रूभंग रुचिरे २ फुल्लेन्दीवर ६ वत्से त्वां स्व वहसि सहसा भिनत्तिध्वान्त विधुरमनसा ५३ १६ वित्रभान वि म विसृज पाश मदास्येन्यस्यन्ती वृत्तिर्मूल १ शृङ्गारप्रकाशे पञ्चणिशे निरूपितं । ३ पाद-"प्रियजन मृषाक्रान्तमथवा" इत्यस्ति पाठः। २ इदं वक्रोक्तिजीविते आधे उन्मेषे धृतं । ३ वक्रोक्तिजीविते धृतं । ४ भरनाट्यव्याख्याने त्रयोविंशे-२ पादे “न नवं वयः" इति। (५) इदं शृङ्गारप्रकाशे द्वाशिंशे उदाहृतं। (६) शृंगारप्रकाशे द्वादशे धृतं ।

·स्खलित शोधनं, उल्लोखितश्च पुटं पङ्कित पुटं शोधनोल्लेखौ " शोभनं भण " "टि " पि प्रस्तु पि प्रस्तुत ६ रोदोमि धीरो भव " १ स्वाग १ १ पाण्डुचन्दन आयाण्डु, इत्येवसत् १८ १३ न्यस्तैः ? व्यस्तैः? है कुतौ कृतौ १६ १३ तोस्य भाग्यै तोस्यभाग्य २ १२ ष्क्रान्ती इति निष्क्रान्तौ १४ अन्तबद्ध अन्तर्वद्ध ३ १० नन्तररं नन्तरं "टि ७ बाष्पस्म्भश्च बाष्पस्तम्भश्च १५ गृहीत्वालघु गृहीत्वा लघु २१ १३ सगस्ससदु समस्ससदु ४टि १ वनजी किन वनजीविन २टि ३ अद्यव अद्येव टि ३ प्रेक्षमाणकं प्रेक्षणक २३ १४ परवतश्श परवशश्श पटि २ प्रेयितु प्रेषयितु शोभनंभण १६ निष्कान्तः निष्क्रान्तः "टि ५ एवं एवं ते रोदिमि ६ १४ धिवसर्वथा धिक्सर्वथा २१ धोरोभवः स्वागतं स्वगतं " १ देहि अस्य देहि आर्यस्य सर्वे ४ प्रतिहारी प्रतीहारी २८ ६ वलोवय च वलोक्य च "टि ६ आर्याणाञ्च आर्याणां च ,,टि ३ अथवम् अकिम् ११ १४ प्रेमा समा प्रेमाऽसमा २६ १३ निष्क्रान्तौः निष्कान्तौ १२ ४ देवी देवि ३० १७ जठानिर्दिश्य जटा निर्दिश्य . नयने ३०टि ३ प्रेक्ष्यमाणा प्रेक्षमाणायाः १४ १६ खोज्व ज्जु खोज्वज्ज ३१ १४ किं मन वं ,टि ४ आर्यापुत्रः आर्यपुत्रः "&ि १२-१३ लुपितु लोप्तु ३२ ६ स्वागत स्वगतं १६ २२ धा वाराङ्गता धान्वाराङ्गना २० पन्ना पद्मावती १८ ४ ककुभः काल ककुभः काल २१ एव्व का एव्व का ५ शिखरनिभो शिखरिनिभो? ६व हति वहति ३ स्वागत २५ २३ सर्व ५ नयये किंमम " २३ व " ३ ·पुट पुटं ३४टि४ सन्तव्यमानां सन्तप्यमानां २५ देवीलं देवीलंब , १२ जग्धं मृग जग्धं मृगे ४६ १६ स्तनमा स्तन्नामा ,टि १ संस्कृतेनवास्ति संस्कृतेनैवास्ति ५० २७ वासववत्ता घासवदत्ता ३० ५ वासो वक्तल वासो वल्कल ५२ १८ वासदत्ता वासवदत्ता , १७ तावद्दढमस्मि तावद्द ढमस्मि ५४टि ३ किमितेन किमेतेन ४०२४ सवमनुराग सर्वमनुराग ५५ ६ थोक्गुग्गुलु थोअगुग्गुलु ४२ ५ मुनिनां मुनीनाम् ४ ब्बसमो बद्यमो ७ शिशखिन शिशखिन ७ पुरः ॥ २२ ४३टि ३ तालवालवाः तालवालकाः १२ न्मां प्रिया॥२३ न्मां प्रिया॥२ ४४ १४ सेन महासेन ५८ १२ ना सादिता॥२४ नासादिता॥३ ४५ १६ मुहदेवी मुहुर्दैवी ५ प्रिये ॥२५ प्रिये ॥४ ४६ ४ दुःखः भरा दुःखभरा १७...व्यतिकरा॥२६...व्यतिकरा॥५ प्राप्नोति टि १ सयनीभूतां सपत्नीभूतां ६० २ पुनः ।। २७ पुनः॥६ ,टि २ विदूषक वाक्यं विदूषकवाक्यं ८ न्मूलयितु न्मूलयतुं व्यव टि ४ वियर्यासः विपर्यासः १६ कुञ्जरुः कुअरकः ४८ १ अणवत्तणं अणुवत्तणं ६२ १५भुजः ॥२७ भुजः ॥७ है अतएव अत एव ६४ लोअणप्यमा लोअगप्पभा है तदपब्रपं तदपत्र १० कुलप्यहार कुसम्पहार नैतत्सा ५ विविक्षु विविक्षु तत्किं सचिवे मयापि १४काश्चमाला काञ्चनमाला , २१ भवनु प्रिय भवतु प्रिय २१ प्रामोति ४८ ९ नैतत्सा " १३ तर्वि १० सचिव " १६ मया पि ·पद्यारम्मः पुट पद्यसंख्या पधारम्भः पुट पसंख्या श ५० १५ श्लाध्या धी: ७४ ४४ सर्व येन परि सर्जेषां व्यसनानां सन्तापं न तथा सा सुदूरमितो १ शोकेन कृत २४ २० ३३ ho ४० १५४ हानिर्बलस्य २५ २२ २० २२ २२ २५ २ संक्रान्ताङ्गुलि संक्रुद्धस्य सख्यं गता संघट्टारणिता संज्ञाफूत्कृत सन्तापं न तथा सधस्स्नात सद्वंशकथित सवृत्तानुगतो ३ सर्वत्र ज्वलितेषु ८ ४२ १८ प्राकृतगाधाः पेचोहमि बुद्धिअलगित्ता भ्रम्यते पार्ने शेतालिचि १ ३ १ इदं श्रृंगारप्रकाशे द्वात्रिंशे उदाहृतं । पाठभेदः टिप्पण्यां दर्शितः। २ वक्रोक्रिजीविते प्रथमोन्मेषे धृतं । पाठ भेदः यथा-२ पादे "नेत्रे निर्भर- मुक्तबाष्प कलर्षे” इति-३ पादे बद्धोद्देदविसंष्ठुलालक" इति च । ३ वक्रोक्तिजीविते चतुर्थे धृतं । तत्र २ पादे "देव्या पतन्त्या तदा" इति । ३ पादे “दग्धं वराक्या तया” इति च । ध्वनिलोचने तृतीयोद्योते पाठः यथा २ पादे "श्वासोत्कंपविहस्तया प्रतिपदं देव्या पतन्त्या तया" ३ पादे "दग्धं वारांग्या तथा" इति । शृङ्गारप्रकाशे द्वाशिंशे धृतं, वक्रोक्तिजीवितवदेव पाठः ।

·मास्मिन नाटके फामाणि सूत्रधारः नटी प्रथमांके। चतुर्थे। कञ्चुकी अमात्यप्रणिधिः चेटी सांकृत्यायनी शिष्यः काञ्चनमाला विदूषकः वासवदत्ता वासवदत्ता यौगन्धरायणः पद्मावती प्रतीहारी कञ्चुकी पुरुषः ( लेखहारकः) पञ्चमाङ्क। राजा विदूषकः चेट्यौ चेटी वासवदत्ता शबरी विदूषकः द्वितीयङ्क। राजा विनीतभद्रः ( रुमण्वद्भ्राता) चेटी रुमण्वान् पद्मावती राजा प्रतीहारी विदूषकः कञ्चुकी कुअरकः लेखवाहकः षष्ठेङ्क। तृतीयेङ्क । चेटो लामकायनः यौगन्धरायणः शिष्यः वासवदत्ता माणवकः तापसी चेटी विनीतकः वासवदत्ता राजा पद्मावती विदूषकः सांकृत्यायनी पद्मावती कोसलिका काश्चनमाला विदूषकः माणवकः राजा रुमण्वान्

·Thisfitment
श्रीः
तापसकत्सराजचरित्तम
अनङ्ग हर्ष मात्र राज र चि तम्
(१)
...
पाण्डु व ? (च) न्दनरसेन मुखं किमर्थ
मत्प्रार्थितार्थविमुखी सुमुखि स्थितासि ।
नटी-णहु किं च आणवेदु अय्यो (२)
सूत्रधार:-आर्ये शरद्गुणाविष्कारिणा नेपथ्येन वत्सराजस्य मे वासवदत्ताभूमिका
सम्पादयिष्यतीति प्रस्तुतम् । (स्मृत्वा ) यावदसम्पादयन्त्यैव सर्व सम्पा
दितं भवत्या ।
नटी-(विचिन्त्य ) अय्य किं तावसवच्छराअं पेक्वंति सामाइआ। (३)
सूत्र-आर्ये अथ किम् । ननु तस्यैव सकलनरेन्द्रचन्द्रमसः श्रीनरेन्द्रवर्धनसूनोरनङ्ग
हर्षापरनाम्नः श्रीमात्रराजस्य कुतौ कृतानुरागो जनः सम्प्रति ।
सच कविः-
सदवृत्तानुगतो गतो गुणवतामाराधनेऽनुक्षणं
कतुं वाञ्छति सर्वदा प्रणयिनां प्राणैरपि प्रीणनम् ।
मात्सर्येण विनाकृतः परकृतीःशृण्वन्धहत्युच्चकै
रानन्दाश्रुजलप्लवाप्लुतमुखो रोमाञ्चपीनां तनुम् ॥
(१) अत्र मातृकायां आद्यं पत्र गलितम् ।
(२) न खलु किं च आज्ञापयत्वार्यः ।
(३) आर्य किं तापसवत्सराजं पश्यन्ति सामाजिकाः ।

·२
ताप सवत्सराजे
सच किल कविरेवमुकवान्–मया हि-
न कवित्वाभिमानेन न च व्यामूढ़चेतसा ।
रचितं नाटकमिदं स्वगोष्ठीभावितात्मना॥
साच गोष्ठी-
पदवाक्यप्रमाणेषु सर्वभाषाविनिश्चये।
अङ्गविद्यासु सर्वासु परं प्रावीण्यमागता॥
नटी-अय्य किं अवरं विलंबीअदि (१)
( नेपथ्ये)
अहोप्र सा ? (मा) दः स्वामिनः
सूत्र-(आकर्ण्य) आर्ये न कश्चिद्विलम्बः । तथा ह्ययं मम कनीयान्भ्राता धृतकञ्च
किभूमिक इत एवाभिवर्तते । तदेह्यावामप्यनन्तरकरणीयं सम्पादयावः ।
( इतिष्कान्तौ)
प्रस्तावना
(ततः प्रविशति कञ्चुकी)
कचुकी-अहो प्रसा ? (मा) दः स्वामिनः-
हानिर्बलस्य सततं विषयोपभोगे
वाञ्छापि नास्ति शिथिलीकृतविग्रस्य।।
बाल्योचितर्मनसिजप्रभवैर्विकारः
शून्यात्मनः
स्खलितमस्य पदं ममेव ॥ १
तत्सर्बथा-
उपालभ्या भूयो न खलु करिणः सम्प्रति जनः
सहन्ते नीचेभ्यः स्मरमुषितमानाः परिभवम् ।
(१) आर्य किमपरं विलंब्यते ।
-

·प्रथमो ३ क्षितीशो येनायं विषयमु ? (सु) खमोहान्धितमना न पाञ्चालं वेत्ति प्रसभमुपरि न्यस्तचरणम् ॥ २ (निःश्वस्य ) भवतु यथादिष्टमेव सम्पादयामि। (परिक्रम्यावलोक्य व ) भो भोः नियोगिनः एष खलु वत्सराजः समाशापयति- ताराकारं दधानैर्दधतु मणिभुवः करवैव्योम लक्ष्मी ज्योत्स्नां तन्वन्तु शुद्धाःस्थगितरविरुचो (वे) वीथयः केतकानाम् । वकत्र राङ्गनानां श्रिततिलकमिलल्लक्ष्मभिर्भू रिचन्द्राः सर्वत्रान्तः पुरेऽस्मिन्भवतु कृतपदा कौमुदी वासरेऽपि ॥ ३ तत्क्षिप्रं सम्पाद्यतां देवादेशः ( समन्तादवलोक्य ) अये कथं देवादेशात्सम- नन्तरं प्रारब्धमेव नियोगिभिर्यथादिष्टम् । तद्यावद्देवं पश्वामि, (विचिन्त्य) "क देवो वर्तते” इति ( पुरोऽवलोक्य ) अये देव्याः प्रत्यासन्नपरिचारिका मालतिका इत एवाभिवर्तते । भवत्वेनां पृच्छामि “क्व साम्प्रतं देवो वर्तत" इति । (ततः प्रविशति चेटी) चेटी-आज्ञप्तास्मि देव्या, यथा शरत्समयो (प?) चितानि प्रसाद ? (ध) नोपकर- णानि मे गृहीत्वा:लघु आगच्छेति । तद्यावदेतदनुतिष्ठामि । (१) (परिकामति) कञ्चुकी-( उपसृत्य ) भवति मालतिके किमन्तः पुर एव देवः । चेटी-आर्य सुसन्निहितो देव्या वासभवने देवः । कञ्चुकी-(सासूयं ) न खलु मृगायां यातः । (११) अस्याः चेट्याः वाक्यानि प्राकृतभाषयैव निबद्धानि कविना । वैधेयेन मातृकालेखकेन क्वचित् प्राकृतेन क्वचन संस्कृतेन अन्यत्र मिश्रणेन उच्चा- वचं विलिखितानि । पात्रान्तराणामपि आ नाटकपरिसमाप्ति स्सलितानिय असंख्यातानि, तेषां समीकरणं दुश्शकमेव एकमातृकतया ग्रन्थकोशस्य । अतः भान्त यथामातृकमक्षराणि निवेशितानि ।

·ताप सवत्सराजे बेटी-ण दाव पिअव्वणिउणा वणजीविणो णि हा ? (ओ) अभूमिं मे ? (पे) सिअ कोमुदीमहूसवाणुरूवं णेवच्छपरिग्गहं देवीए आदिसिअ अन्तेउराणु चिदं किं पि अपुरवं पेक्खों पेषिखदुणिकतो। (१) कञ्चुकी-(सनिर्वेदमात्मगतं ) अहो विगर्हितेष्वनिदः । परिभूय पुनः प्रख्यममात्यं वर्षरक्षितम् । देवेनात्मा स्वयं क्षिप्तो विषमे विषयावटे ॥ (पुरोऽवलोक्य) कथमितो यौगन्धरायण शिष्यो माणवको देवीभवनाभिमुखं प्रस्थितः हन्त ? कारणेनात्र भवितव्यम् । (प्रकाशं ) भवति मालतिके गच्छ त्वं स्वनियोगनिष्पत्तये अहमपि देवमेव पश्यामि ( इति निष्क्रान्तौ ) विष्कम्भकः ( ततः प्रविशतिः शिष्यः) शिष्यः-(सनिर्णोद) दृढ़मस्मि निर्विण्णः एतदतिनि:दगुरु अमात्यस्य मन्त्र कथां वहन्तं ? (न ) तं? एका टावदार्यो जितम् ? तत आगतः तश विसर्जित इति रात्रिन्दिनं परिचिन्ताव्यापृतोऽशितमपि अनन्तरं न प्राप्नो सि ? (मि)। अमात्योऽपि स्वामिना प्रतिकूलमाचरता दूढ़मायासितः पान्थदर्शनेन ? रुमण्वन्मित्रैः सह संप्रधारित स्वामिभक्त्या इच्छति विभवस्य चानुरूपम् । तहा अ-वच्छराअपदिकिदिसणाधं (है) चित्त पलहक समप्पिस अय्या संकिच्चाअणोराअगिहं पेसिसजीकदा। पजोदोधिपत्थद ? करणीएसु अवहिदो कदो। सो वि लामकाअणबम्हणो कधभिक्खुवैलंबो पयागे विणिवे (सि) दो । अहं पि से परिचरिदु:चिल्लको णिऊविदो। सच देविं परिबोधिएं इच्छदि। मं तज्जेदि जदि पदस्य कजस्स कहि पि उब्बेदो भोदि तदो एवं दे करइस्सं तधा करइस्सत्ति (१) न तावत्......वन जी विन...... नियोगभूमि प्रेषयित्वा कौमुदी महोत्स वानुरूयं नेपथ्य परिग्रहं देव्याः आदिश्य अन्तः पुरानु चितं किमपि भपूर्ण प्रेक्षमाणक प्रेक्षितु निष्कान्तः । .

·प्रथमो वाणरो विअ विण सिक्खाविअ माणों ण आणे कधं कधं अत्ताणअंपि धारेमित्ति । पेसिदो म्हि देवीए सआसं, जाव तहिं एव्व गच्छामि । (परि- क्रम्यावलोक्य च) एसा देवी कंचणमालाए सह किंपि किंपि मन्त- अन्ती चिट्ठदि, ता अवसरं पडिवालेमि । (तथेति स्थितः) (१) (ततः प्रविशत्यासनस्था देवो काञ्चनमाला च) काञ्चनमाला-भट्टिदारिए सविसेसं पसाण (हणं) आणविअ णिकतो भट्टा, ता कि णिरूसाहा विअ लक्खीअसि। (२) वासवदत्ता-काञ्चनमाले अहं पि ण आणामि पय्याउलं मे हिअझं। (३) काश्चनमाला-ण खु दे भट्टिणा किञ्चि अवरद्धं । (४) वासवदत्ता-काञ्चनमाले कुदो एव्वं । (५) शिष्यः-समत्ता एदाणं कधा, ता उवप्पिअ अमञ्चसंदेसं णिवेदेमि । (उपसृत्य) सोत्थि भोदीए। (६) (१) तथा च-वत्सराजप्रतिकृतिसनाथं चित्रफलकं समर्थ आर्यसांकृत्यायनी राजगृहं प्रेयितु सज्जीकृता । प्रद्योतो पिप्रस्तु) करणीयेषु अवहितः कृतः । सोऽपि लामकायनब्राह्मणः कृतभिक्षुवेषः प्रयाः ििनवेशितः। अहमपि तस्य परिचरितु चेलको निरूपितः । स्वयं च वीं परिबोधयितु इच्छति । मां तर्जयति यदि एतस्य कार्यस्य कुत्रापि उतभेदः भवेत् तदा एवंते करिष्यामि तथा करिष्यामि इति वानर इव वनय शिक्षाप्यमाणः न जाने कथं कथं आत्मानमपि धारयामीति । प्रेषितोमि देव्याः सकाशं यावत् तत्रैव गच्छामि । एषा देवी, काञ्चनमालया सह किमपि किमपि मन्त्र यन्त्री तिष्ठति, तत् अवसरं प्रतिपालयामि । (२) भर्तृत्वरिके सविशेष प्रसाधनं आज्ञाप्य निष्कान्तो भर्ता, तत् किं निरुत्साहेव लक्ष्यसे। (३) कांचनमाले अहमपि न जानामि, पर्याकुलं मे हृदयम् । (४) न खलु ते भर्ता किंचिदपराद्धम् । (५) काञ्चनमाले कुत एवम् । (६) समाप्ता एतयोः कथा, तदुपसृत्य अमात्यसन्देशं निवेदयामि, स्वस्ति भवत्ये।

·ताप सवत्सराजे
वासवदत्ता-( दृष्ट्रा) साअदं अय्यस्स, चणमाले देहि से आसणं । (१)
शिष्यः-भोदु ठिदो एव्व णिवेदइस्स। (२)
वासव–अय्य भण। (३)
शिष्यः-अमञ्चो भणादि, महतेण पओ (अ) णेण गिहीदक्खणं देविं पेक्खिदुइच्छा-
मित्ति। (४)
वासवदत्ता-अय्य णिवेदी ? ( देहि ) अमञ्चस्स गहोदक्खणा एव्चम्हि । (५)
शिष्यः-यधा णिवेदम्हि । (६)
( इति निष्क्रान्तः)
( ततः प्रविशति यौगन्धरायणः )
यौगन्धरायणः-( सखेदं निःश्वस्य )
प्रायः पथ्यपराङ मुखा विषयिणो भूपा भवन्त्यात्मना
निर्दोषान् सचिवान्भजत्यतिमहाल्लोकापवादज्वरः ।
वन्द्याः श्लाध्यगुणास्त एव विपने सन्तोषभाजः परं
वाह्योऽयौं वरमेव सेवकजनो धिक्सर्वश मन्त्रिणः॥५
साधु सचिवाग्रेसर रूमण्वन्...यदेवं,... नि त्वया न विपाद (मा) त्मा नीयते
तथा हि-
प्रद्योतः स्वसुताप्रवासनविधौ दत्ताभ्यनुज्ञः कृतः.
प्रारब्धा मगधेश्वरेण घटना, तस्तस्पायक्रमः-
देवी मा....केवलं, यदि मनः संस्तभ्य, मत्प्रार्थिते(तं),
कुर्यात्साधु ततो.वियोगविषये किन्तु श्रियः कातराःबा६
(१) स्वागपं आर्यस्य, काञ्चनमाले देहि अस्य आसनम् ।
(२) भवतु तिष्ठन्नेव निवेदयिष्यामि । (३) आर्य भण।
(४) अमात्यो भणति-महता प्रयोजनेन गृहीतक्षणां देवीं प्रेक्षितुमिच्छामीति ।
(५) आर्य निवेदय अमात्यस्य गृहीत क्षणैवास्मि ।
(4) पथा निमेव्यामि ।

·प्रथमोङ्कः
कथितं मे महासेनेन, यथा-त्वदभिमतवस्तुनः परि ... यव ...स्सकाशं
प्राशा (ज्ञ) तमो लेखहारकः प्रहित एवेति, भवतु देवीमेव पश्वामि । (परिक्रम्याव
लोक्य च ) इयं देवी यावदुपसमि, ( इत्युपसर्पति)
काञ्चनमाला--( दृष्ट्रा) भट्टिदारिए अमञ्चो आगदो। (१)
वासवदत्ता-(उत्थाय ) अय्य पणमामि । (२)
योग-देवि विरमविधवा भतुरभ्युदयाकाक्षिणी भूयाः ।
वासवदत्ता-(स्वयमुपनीयासनं ) उवविसदु अमच्चो। (३)
( यौगन्धरायण उपविशति )
वासवदत्ता-कंचणमाले किं पि आय्यो भणि इच्छदि । ता मुहुत्त दुवारे होहि ।
यौगन्धरायणः-तिष्ठतु अभिन्नैवेयं भवत्याः ।
(४)
वासवदत्ता-भणादु अय्यो। (५)
यौगन्धरायणः--आयुष्मति
कौशाम्बी परिभूय नः कृपणकविद्व षिभिः स्वीकृतां
जानास्येव तथा प्रमादपरतां पत्युर्नयद्व षिणः ।
स्त्रीणां च प्रियविप्रयोगविधुरं चेतः सदैवात्र मे
वक्तुं नोत्सहते मनः परमतो जानातु देवी स्वयम् ॥७
( वासवदत्ता कांचनमाले ? (लां ) दृष्ष्टा सवाष्यमधोमुखी तिष्ठति )
कांचनमाला-(सखेदमात्मगतं ) हन्द्धि ववसिदं अय्येण किं पि। (६)
(सापि तथैवास्ते)
(प्रविश्य प्रतीहारी)
प्रतीहारी-उज्जेणोदो लेहेण मणुस्सो आगदो। (७)
काञ्चनमाला -- पविसदु किं पुच्छीअदि। (८)
वासवदत्ता-कंवणमाले अमच्चो जाणादि । (६)
(१) भर्तृदारिके अमात्य आगतः । (२) आर्य प्रणमामि । (३) उपविशतु अमात्यः ।
(४) काञ्चनमाले किमप्यार्यो मन्त्रयितुमिच्छति । तत् मुहूर्त द्वारे भव ।
(५)भणतु अर्यः ( ६ ) हाधिक् व्यवसितमार्गेण किमपि ।
(७) उज्जयिनी तो लेखेन मनुष्य आगतः ।
(८) प्रविशतु किं पृच्छयते। (६) काञ्चनमाले अमात्यो जानाति ।

·८
तापसवत्सराजे
यौगन्धरायणः-(स्वगतं ) नूनं तेनैव भवितव्यं लेखहारकेण (प्रकाशं ) प्रविशतु ।
प्रतीहारी--जं अय्यो आणवेदि। (१)
(इति निष्कान्ता प्रतीहारी)
(ततः प्रविशति लेखहस्तः पुरुषः प्रतिहारी व)
पुरुषः-
पेच्छीहमि अय्य दूधलं अय्य चिलस्स हगे शमूशुए।
अवहस्तिदपधपल्लिश्शमे तोलविदे तुलिदे विशप्यदे ॥८ (२)
(उपसर्पति )
कांचनमाला-कथं त्व (तु) रिदओ आगदो। (३)
वासव-( दृष्ट्वा ) कंचनलमाले ण हु त्व (तु) रिद अंतादो अप्येण पओअणेण
सेदि।
पुरुषः-(उपसृत्य ) जेदु भट्टिदारिआ। (५)
वासवदत्ता-तुरिदअ कुसलं तादस्स अजाण ! (म्बाणां) च । (६)
पुरुषः-अय्य दूदे कुसलं, इत्तिरं पु (उ) ण दुक्खकालणं यं ? तुवं ण पेच्छेदि । ७
(लेखमुपनयति )
वासवदत्ता-(गृहीत्वा कांचनमालाया अर्पयित्वा प्रतीहारीमुद्दिश्य) हला विस्सामेहि
तुरिदों।
प्रतीहारी- देवी आणवेदि। (६)
(इति निष्कान्तौ)
(१) यदार्य आज्ञापयति । २) पश्यामि अद्य दुहितृकुलं अद्य चिरस्य अहं
समाश्वसितः। अपहस्तितपथ परिश्रमः...तुलितः विसमि
(३) कथं त्वरितक आगतः ।
(४) काञ्चनमाले न खलु त्वरितकं तात: अल्पेन प्रयोजनेन प्रेषयति ।
(५) जयतु शर्तृदारिका।
(६ ) त्वरितक कुशलं तातस्य आर्याणाञ्च ( अम्बानां इति स्यात् )
(७) आर्यो दुहितः कुशलं-एतावत् पुनः दुःखकारणं यत् त्वं न प्रेक्ष्यसे ।
(८)हला विश्रामय त्वरितकम् । (६) यद्देवी आज्ञापयति ।

·प्रथमो - वासवदत्ता-कंचणमाले उवणेहि अय्यस्स। (१) (कांचनमाला गृहीत्वोपनयति ) यौगन्धरायणः-कांचनमाले वाचय त्वमेव । कंचनमाला-(तथा करोति) "स्वस्त्युजयिन्या महाराजः प्रद्योतः कल्याणिनी वासवदत्तां शिरस्युपाम्राय परिबोधयति- वत्से त्वां स्वजनाशिषामविषयं पत्युः प्रसादैर्गतां श्रुत्वाहं सुखितः वासवदत्ता-कघं लजावेदि मं तादो। (२) काश्चनमाला तथाप्यनुदिनं दोधूयते मे मनः। आसजन्विषयेषु कार्यविमुखो यन्नत्वया वार्यते जामातेति विहाय तन्मयि रुषं स्वार्थस्वयं चिन्त्यताम् ॥ संक्षेपतश्चाभिधीयते- अपि जीवितसंशयेन(३) वत्से हृदयात्रीसुलभं विहाय मोहम् । उपमानपदं पतिव्रतानां चरितर्यासियथा तथा विधेहि ॥१० साधु नापत्यस्नेहाकर्तव्यमतिक्रान्तोऽसि । वासवदत्ता-(आत्मगत) किंवअ ? उद्दिसिअ तादो मे संदिसदित्ति पय्याउलम्हि (४. (इति तथैवास्ते) यौग-(दृष्टा आत्मगतं ) यथेयं लेखवाचनानन्तरमेव पर्याकुलतामागता, तथा जाने अङ्गीकृत मेवास्मत्समीहितमनया। (प्रकाशं ) किमवस्थितं चेतलि देव्याः । वासवदत्ता-(आनतवदनैव) णम्हि अद्ध (य्य) स्स समीहितपञ्चत्थिणी, भणादु अय्यो जंमए जधा काव्वं । (५) (१)काञ्चनमाले उपनय आर्यस्य। (२) कथं लजापयति मां तातः । (३) “संशयो न" इति मूले दृश्यते । (४) किमिवोद्दिश्य तातो मे सन्दिशतीति पर्याकुलास्मि । (५) नास्मि आर्यस्य समीहितप्रत्यर्थिनी, भणतु आर्यः यन्मया यथा कर्त्तव्यम् । यौगन्धरायणः-साधु -साधु महासेन २ ·१० ता पसवत्सराजे यौगन्धरायणः-(आत्मगत) साधु पतिव्रते साधु (काञ्चनला संशयाहूय बाष्पस्तंभ- मभिनयन् कणे) एवमेव । काञ्चनमाला-(सकरुणं त्रासमभिनीय वासवदत्तायाः कर्णे) एवमेव । वासव-(श्रुत्वा स्वगत) हा अय्यउत्त लब्भसि पेक्खिदु' (इति मूर्छा नाटयति) (१) यौगन्धरायणः-(स्वगतं ) अहो दुष्करमध्यवसितमस्माभिः । आपात एव विकृतिं मोहेन प्रकृतिकातरा गमिता। व्यसनार्णवं तरिष्यति वियोगबिधुरा कथं पत्युः ॥११॥ अथवा अत्रापि प्रतिविधातु चिन्तितमेव । काञ्चनमाला-अमच्च समस्सासेहि देवि । (२) यौगन्धरायणः-देवि समाश्वसिहि समाश्वसिहि । वासवदत्ता-(संज्ञां लब्ध्वा बाष्पं परिमार्जयन्ती ) अय्यउत्तो उण कधं । (३) योग-(स्वगतं सखेदबाष्पः ) किं ब्रवीमि, (विचिन्त्य ) भवत्वेवं तावत् । ( अन्यतो बाष्पं विधूय सौष्ठवं नाटयन् ) देवि शीलझे वासि देवस्य । वासवदत्ता-(आत्मगतं ) कथं विरओ आबुत्तन्त ? ण मं धोरेदि तधा वि णाम (प्रकाशं ) अमञ्चोजाणादि । (४) (नेपथ्ये वन्दी पठति) संघद्वारणिताङ्गदाः क्षितिभुजः पादप्रणामस्खल- चुड़ा (रत्न) मरीचिचुम्बितभुवः स्वान्स्वान् गृहान्मस्थिताः। देवोऽपि प्रमदाकराप्तिकरः क्रीडाः समासेवितु शुद्धान्तं समुपैति मन्त्रिवृषभैरुद्व्यूढपृथ्वीभरः॥ १२ योग-(श्रुत्वा ) देवि सम्प्रति देवीव्यवसायेनामुना यदि परं वन्दिनः सत्यवादिनो भविष्यन्ति तदागतो देवः । सम्प्रति, यथास्य वस्तुनो मनागपि निर्भेदो न भविष्यति तथा देवी प्रमाणम् । ( उत्थाय) किं बहुना- (१) हा आर्य पुत्र लक्ष्यसे प्रेक्षितुम् । (२) अमात्य समाश्वासय देवीं । (३) आयपुत्रः पुनः कथम् । (४) कथं विरहः आवर्तमानः न मां धीरयति । तथापि नाम अमात्यो जानाति । -

·:
प्रथ मोङ्कः
सदशकथितमार्गा भवविषयनदीरयोह्यमानस्य ।
भर्तुः प्रतीपतरणे नौरिव बहुभिर्गुणैर्युक्ता ॥ १३
(किञ्चित्परिक्रम्य ) तद्यावदहमपि देव्या महानुभावतां रुमण्वते विवेद्य
यथासमीहित सम्पादयामि ।
(इति निष्क्रान्तो यौगन्धरायणः )
(ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च )
राजा-(सानन्दं ) अहो नु खलु
भो:-
तद्वकोन्दुविलोकनेन दिवसो नीतः प्रदोषस्तथा
तद्गोष्ठ्येव निशापि मन्मथकृतोत्साहैस्तदङ्गार्पणः ।
तां संप्रत्यपि मार्गदत्तनयनां द्रष्टुं प्रवृत्तस्य मे
बद्धोत्कण्ठमिदं पु ? (म)नः किमथवा प्रेमा समाप्तोत्सवः ॥ १४
विदूषकः --भो तुवर तुवर, पथ्यू सुआ देवी चिट्ठदि । (१)
राजा-गच्छ गच्छ।
विदूषकः-(पुरोऽवलोक्य ) ऐसा देवी विद्वदि । (२)
राजा-(सोत्सुकं सवितकं च दृष्ट्वा ) वयस्य ।
किं कर्णे नवकेतकोदलरुचा शोभा न सम्पादिता
प्रत्ययं न भृणालमालवलयं पाणौ समारोपितम् ।
नीलाब्जच्छदलाञ्छितास्सुमनसो नोत्तसिताः किं यथा
प्रेयान्मे ललितः प्रसाद (ध)नविधिदेव्या न सम्पादितः॥ १५
विदूषकः-भो तक्कमि संपदं अलङ्कारइस्सदि । (३)
(प्रविश्य)
चेटी-(पट ( ल ) क मपनीय ) देवि इदं सरदसमओचिदं पसाधणमं, पसादेदु
देवी। (४)
(१) भो त्वरस्व त्वरस्व, पर्युत्सुका देवी तिष्ठति ।
(२) एषा देवी तिष्ठति।
(३) भोः तयामि सांप्रतमलंकारयिष्यति ।
(४) देवि इदं शरत्समयोचितं प्रसाधनं, प्रसाधयतु देवी।

·ता पसवत्सराजे
वासवदत्ता-अवणेहि अणवसरो संपदं एदस्स । (१)
चेटी-भट्टिदारिए कधं विअ । (२)
वासव-(ससंवरणं ) आगदो एन्च अय्यउत्तो, ( उत्थाय ) जअदु अय्यउत्तो (३)
राना-देवी पश्व
फुल्लेन्दीवरकाननानि नयये पाणी सरोजाकरा
स्तन्वीयं जघनस्थलोरुपुलिना रोमावली निम्नगा।
प्रत्यंगेष नवैव सम्प्रति शरल्लक्ष्मीरियं दृश्यते
तच्चिनैरधुना प्रसाधनविधौ बद्धो बृथैवादरः॥ १६
( इति हस्ते गृहीत्वोपवेशयति )
(निपुणं निर्धात्ममतं)
मुषितमथु जलैनयनाजनं श्वसितधूसरितोऽधरपल्लवः ।
तनुरियं तनुतामिव लम्भिता किमिव मन्युमना इवलक्ष्यसे॥१७
विदू-(आत्मगतं सविमर्श ) जधा एसा तक्खणोप्फुसितबाहविरलंजणे अब्भु.
च्छणारुणे अ णअणे समुन्वहदि तधा तकमि किं पि ववसिदं अमचाणं
पडिवण्णं महाणुभावाए देवीएत्ति। (४)
वासव-(साकुला जनान्तिकं ) कंचणमाले अज अधिरं रमणीओ अय्यउत्तो, इअं
वि णिब्भरोब्भरतबाहपय्याउला ण देदि पेक्खिदु दिट्ठी, अणीसम्हि ।
अत्तणो कि ति वा पुच्छिदा भणिस्सम् । (५)
(१) अपनय अनवसरः सांप्रतमेतस्य। (२) भर्तृदारिके कथमिव ।
(३) आमत एव आर्यपुत्रः । जयतु आर्यपुत्रः ।
(४) यथैषा तत्क्षणोत्फुसितबाष्पविरलाञ्जने अभ्युक्षणारुणे च नयने समुद्रहति,
तथा तर्कयामि किमपि व्यवसितं अमात्यानां प्रतिपन्न महानुभावया
देव्या इति।
(५) काञ्चनमाले अध अधिकं रमणीय आयपुत्रः । इयमपि निर्भरो (द्भवत् )
बाष्पपर्याकुला न ददाति प्रेक्षितु दृष्टिः। अनीशास्मि । आत्मनः किमिति
वा पृष्टा भणिष्यामि।

·? प्रथ मो ङ्कः कञ्चन-(बाष्पमापिबन्ती जमान्तिकं ) देवि पय्यवत्थावेहि अत्ताण, पडिवणं अमञ्चाणं वअणं, पडिवअणं वुण भट्टिणो अहं दइस्सं । (१) वासवदत्ता- (निश्वस्याकारसंवरणं नाटयति) राजा-अयि देवि। वहसि सहसा दृष्टा दृष्टिं वृतास्थ ? (9) लवाकुलां विधतविषमोद भिन्नैः श्वासविकम्पिपयोधरा । वदसि न चिरं ध्यानक्षामा मयि स्थिरकौतुके पुनरपि गता किं स्वं मुग्ध तदेव वधूव्रतम् ॥ १८ वासवदत्ता- ( काश्चनमालां पश्यति) काञ्चनमाला-भट्टिदारिअ भट्टिणीए तादसआसादो तुरिदओ आगदो। (२) राजा-(साकुल ) अपि कुशलं तत्र । काञ्चनमाला-कुशलं। राजा-(विहस्य ) तत्किं ज्ञातिगृहवातैव खेदहेतुः । विदूषकः-भो मा एव्वं भण, एसा खु दासीए दूधा णादिउलपउत्तो अवस्सं अदुक्खिदं वि इत्थोअणं रोदावेदि। (३) काञ्चनमाला-णहु पउत्तिमेत्तकं एव्व खेदकारणं। (४) राजा-(साशंक ) किमन्यत् । काश्चन-संदिळं से तादे ण, जहा जादे ण तुवं जहिच्छिदेहि मंगलैहिं जामादुअस्स (स) मप्पिदित्ति अणु दिअसं रोअन्ती जणणी दे मं रोदावेदि (त्ति)। एदं व सुणिअ भट्टिदारिआ तधा पय्याउलहिअआ, जधा कधं पि अम्हेहि पय्यवत्थावीअदि। (५) (१) देवि पर्यवस्थापयात्मानं, प्रतिपन्नममात्यानां वचनं । प्रतिवचनं पुनः भर्तुरहं दास्यामि । (२) भर्तृदारक भट्टिन्याः तातसकाशात् त्वरितक आगतः । (३) भो मा एवं भण, एषा खलु दास्याः दुहिता ज्ञातिकुलप्रवृत्तिः अवश्यं अदुः खितमपि स्त्रीजनं रोदयति । (४) न खलु प्रवृत्तिमात्रमेव खेद कारणम् । (५) सन्दिष्ट अस्यास्तातेन,-यथा-जाते न त्वं यथेष्टर्मङ्गलैः जामातुः समर्पितेति अनुदिवस रुदन्ती जननी तव मां रोदयति ( इति )। एतच श्रुत्वा भर्तृदा- रिका तथा पर्याकुलहृदया यथा कथमप्यस्माभिः पर्यवखाप्यते ।

·१४ ताप सवत्सराजे राजा-(किञ्चिद्वाष्पमात्मगतं) स्थानमेतस्याः खेदस्य (प्रकाशं स्मित्वा) अयि देवि । दृष्टिं प्रेमभरालसां मयि मुहुर्विन्यस्य लज्जावती कालस्याहमिहासहेत्यविरतं प्रत्यर्पयन्ती मनः। जाता देवि तदा ममापनयने हेतुस्त्वमेवाधना किं सन्देशनवीभवत्कुलहोत्कण्ठाधिकं ताम्यसि ॥ १६ दृष्टि समर्पय ममैव किमश्र पूरैः श्वासोऽधरं स्पृशति नावसरो ममात्र । (अङ्गा) नि तानवमिदं त्यजतु प्रसीद पर्युत्सुके मयि कुरु प्रणयं पुरेव ॥ २० (प्रविष्य) कञ्चुकी-मृगव्यभूमेः कुरङ्गसारङ्गको प्राप्तो द्वारि तिष्ठतः । राजा-(सादरं ) अनवरतं प्रवेशथ । कञ्युकी यदाक्षायति । ( इति निष्क्रान्तः) (प्रविश्य) शबरी-(सविस्मयमुपसृत्य ) भट्टा अञ्चरिअं अञ्चरिअं, जा सा भट्टिणा पत्तिपा- रद्धीए परिक्वत्ता वणराई तं वामदो अदिक्कमिअ अदिमत्तं जीवाइण्णा रणभूमिः ? अण्णं च, भट्टा जो खु सो बहुसो खोज्च ज्जु आअरणा ? णिउणेहि पि अम्हेहिं ण समासादिदो सो एव्व दढदाढाविसमसमुलिहित- सीहरुहिरोवरत्तक्खडक्खंधविभत्तसढवल्लरीविभरिलविरइअधीराभरणो, रण- रणाअन्तखरखुरउक्खडिदसेलकडअन्तरो, णिरन्तरघणघोणाकोणुकिण्ण, कमलिणीकंधविद्दाविदसूरकरसन्दावो, तहिं एव्व सं ? (व) जुल- णिउँ जपच्चासपणे पविरलंतरे वि (वा) णीरणलत्थंबे पडित्थिरिषद्धत्थाहो सुवे? उम्हाअन्तो एव्व देवस्स दंशिअदि एकलकालो। (१) (१) भर्तः आश्चर्यमाश्चर्य, या सा भा...परि क्रान्ता वनराजिः तां वामतः ·प्रथ मो ङ्कः - राजा-सत्यं? द्वितीयः-सञ्चं सच्चं, सव्वापि सेणा महीए चलणेहि झोखु सिहरजलदसदभिं वह- माणो कबिलकेसरकर अञ्जणगिरिगरुओ रक्खिअ अरण्णं परिभमइ । (१) राजा-तेन हि तिष्ठतु तावत्कौमुदीमहोत्सवः ; याममात्रशेषायां रजन्यामितोऽस्मा- भिर्गन्तव्यम्। देवि श्वः कर्तास्मि महोत्सवम् । वासवदत्ता-(बाष्पमन्यतो विधूयात्मगतं ) ण आणदि परमत्थं अय्यउत्तो (प्रकाशं ) जघा अय्यउत्तस्स रोअदि। (२) राजा-वसन्तक दापयाङ्गपारितोषकम् । विदूषकः-(उत्थाय सासूयमात्मगतं ) एदेहिं दासीपुत्तेहिं अलिअं अलिअं इदो सूअरो इदो सुअरोत्ति आवक्खिअ णिस्सुवण्णं कदं राअउलं । अथवा एदिसं अणत्थासत्तं एदं जाणिअ कोवा ण विल (लु) म्पिदुं इच्छेदि। ता दासीए पुत्ता ? पत्थदं एन्च अमच्घेहिं तधा जधा ण पुणो वि में आयासेह ? (३) (इति ताभ्यां सह निष्क्रान्तः) अतिक्रम्य अतिमात्रं......अरण्मभूमिः । अन्यच्च, भर्तः यः खलु सः बहुशः......अरण्य ? निपुणैरप्यस्माभिः न समासादितः स एव हृढ़दंष्ट्रा विषमसमुल्लिखित...रुधिरोपरक्त...स्कन्ध विभक्त...वल्ली विवकिलविर- चितघीराभरणः, रणरणायमानखरखुरोत्खण्डितशेलकटकान्तरः, निरन्तर घनघोणाकोणोत्कीर्णकमलनी क (द) विद्रावितसूर्यकरसन्तापः, तस्मिन्नेव स १ (व) जुलनिकुञ्जप्रत्यासन्ने प्रविरलान्तरे वी? वानीरनलस्तम्बे... ऊष्मायमाणः एव देवस्य दृश्यते एकलकोलः । (१) सत्यं सत्यं सर्वापि सेना मह्या चरणैः १......शिखरजलदशतनिभं वहन् कपिलकेसरोत्करं अञ्जनगिरिगुरुः ( रक्षितः ) अरण्यं परिभ्रमति । (२) न जानाति परमार्थं आर्यपुत्रः। यथा आर्य पुत्रस्य॑ रोचते। ।य (३) एतदास्याः पुत्रैः अलीक्रमलीकं इतस्सूकरः इतस्सूकरः इति आचक्ष्य निस्सु. वणं कृतं राजकुलं । अथवा ईदृशमनासक्तं एवं ज्ञात्वा को वा न लु पितुमिच्छति, तत् दास्याः पुत्राः ? प्रस्तुतमेवामात्यः तथा यथा न पुनरपि मां आयासयथ ?।

·तापसवत्सराजे ( नेपथ्ये) उत्सर्पध्दूमलेखाविषि तमसि मनाग्विस्फुलिङ्गायमान रुदभेदस्तारकाणां वियति परिगते पश्चिमाशामुपेतः । खेदेनेवानतासु स्खलदलिरशनाखजिनीप्रेयसीष प्रायः सन्ध्यातपाग्नौ विशति दिनपतौ दह्यते वासरश्रीः ॥२१ राजा-(सहर्ष ) अये कथमवसितमहः । ( समन्तादवलोक्य ) अहो रामणीयकमन्तः पुरे प्रदोषारम्भस्य । तथाहि- प्रारब्धो मणिदीपयष्टिषु समं पातः पतंगैरितो गन्धान्धैरभितो मधुव्रतकुलैरुत्पक्ष्मभिः स्थीयते । वेल्लब्दाहुलताविलोलवलयस्वान रितः सूचित- व्यापाराः प्रतियोजयन्ति विविधा न्याराङ्गना वर्णकान् ॥२२ राजा-तदेहि वासगृहं प्रविशावः ( उत्थाय परिक्रामन् ) देवि दीयतामितो दृष्टिः- न्यस्यन्त्यो धनसारसारशकलान्यायोजयन्त्यः स्रजो क्सिम्भप्रतिभेदिपारशुकान्निासयन्त्यो बहिः। एता रत्न करतिकार्षितकराः कुर्विन्ति सख्यः समं लीलावासगृहस्य भासुरसखीरभ्यां प्रदोषश्रियम् ॥ २३ वासवदत्ता (दृष्ट्वा सास्रमात्मगतं) किं मे मन्दभाइणीए दंसेसि । (इति निष्क्रान्तास्सर्वे) इति तापसवत्सराजचरिते प्रथमोऽङ्कः

·श्री:
तापसकत्सराजचरितम्
द्वि ती यो ऽङ्कः
(ततः प्रविशति रुमण्वद्भ्राता विनीतभद्रः)
विनीतभद्रः-(निश्वस्य सास्त्र) अहो दुष्करमध्यवसितममात्यः। अतिकष्ट दृष्टवानस्मि
गृहीत्वा मुश्चन्ती कथमपि गृहाशोकलतिका
निवर्त्य व्यावृत्तः प्रियमपि बलादेणकशिशुम् ।
इतो देवीत्येवं वदति सचिवे दुःखविषम
प्रवृत्ता सन्नाङ्गी गृहमभिपतन्त्यैव हि दृशा ॥ १
इदं च मे कष्टतरमिव प्रतिभाति-
मामुदिश्य तथा देव्या बाष्पसंरुद्धकण्ठया।
आर्यपुत्रां प्रतीत्युक्त वक्तव्यं न समाहितम् ॥ २
(अश्रूणि प्रमृज्य ) कियद्वा रुद्यते, निसर्गकर्कशा एव नयवेदिनां प्रवृत्तयः ।
(परिक्रम्यावलोक्य च ) अये नाद्यापि कथं तदारभ्यते ।
(नेपथ्ये कलकल:)
विनीतभद्रः-(श्रुत्वा दृष्ट्रा च ) कथमादीपितमन्तः पुरम् । तथाहि-
पाण्डश्यामपृथरुपान्तविलसब्दभ्र त्विषश्चक्रधां ?
नीतस्यानिलघनैरनुघनच्छायाभ्रमं बिभ्रतः।
धूमस्यास्य करालितोदरभुवो मूलाद्धगित्युद्धता
नश्यलोकविलोक्यमानमहसो वहुनेः शिखाश्रेणयः ॥ ३
३

·तो पासप त्स राजे भपिच- घमौघानिर्गताभिः कवलितककुभः? कालवक्त्रातिभाभि ज्वोलाजिह्वालताभिर्दिवमखिलजगदग्रासलो? लेलिहानः। हाहाकारर्जनानामनुसृतविषमोद्गारगम्भीरनादः कल्पान्तभ्रान्तचामीकरशिखरनिभो याति विस्तारमग्निः॥४ हा धिकष्टम् । उडडीनमणिपञ्जरादपि शुकै भ्रान्तं स्फुलिङ्गान्तरे रक्ताशोकवनाशया हरिणकैर्वालासु विश्रम्यते । घूमश्यामनभस्स्फुरत्तनुशिखः कूजद्भिरन्वीयते सोत्कण्ठैः शिखिभिः शिखी परिचयान्मेघस्तटित्वानिव ॥५ इदमपरमपि दारुणम्- कुब्जैः सङ्कोचवद्भिः कथमपि पतितोत्थापिताङ्गः प्रयातं न्यस्तैः ? क्रीडाशुकानामुपरि कृतपदैर्वामनर्दग्धमेव । क्रन्दन्त्येते च मूकाः किमपि ततभुजव्यात्तवक्त्रानुमेयं वेगेनोड्डीय दूरं पुनरभिपतिता वापिकामेव हंसाः॥६ (नेपथ्ये) देव समाश्वसिहि समाश्वसिहि, समस्ससदु समस्ससदु पिअवअस्सो। (१) विनीतभद्रः-(श्रुत्वा दृष्टा च सकरुणं) अये कथमागत एव देवः श्रावितश्च, तथा ह्ययम्- (२)शोकेन कृतस्तम्भस्तथा स्थितो येन वर्धिताक्रन्दैः । हृदयस्फुटनभयातें (रोदितु) मभ्यर्थितस्सचिवैः॥७ अतिकरुणं च वर्तते तदितोऽपसृत्य कार्यशेष प्रतियोजयामि । ( इति निष्कान्तः) ॥ विष्कम्भकः॥ (१) समाश्वसतु समाश्वसतु प्रियवयस्यः । (२) पर्व शृङ्गारप्रकाशे द्वात्रिंशे करुणस्वरूपभेदप्रपञ्चप्रकरणे द्रुष्टशुतानुभूत ·द्वितीयोऽङ्कः ११ (ततः प्रविशति रुमण्वसन्तकाभ्यां सहितो राजा) समण्वान्-(जनान्तिकम् ) अहो दुष्करमुपक्रान्तम्, न जाने किं प्रपत्स्यते विधिः । (प्रकाशं सकरुणं ) देव किमेवं मूढस्तिष्ठसि। समाश्वसिहि समाश्वसिहि समाश्वासय चास्मान् । विदूषकः-(सकरुणं ) भो पसीद, करेदु भवं बम्ह १ मोक्खं, किं ण सुमरदि भवं, तधा बन्धुअणं परिश्चइअआगच्छंतीए तस्सिं अडट्ट ? कतारे अइरोग्गददम्भ सूचीविसमाए भूमीए “ण हु दे परिक्खदं चलणन्ति” पुच्छिदाए णत्थित्ति णिगूढिअ णिअवेअर्ण पत्थिदं एव्व देवीए। (१) राजा-हा देवि सत्यमेव दग्धासि, (मूर्छितः पतति ) रुमण्वान्-समाश्वसतु देवः। राजा-(समाश्वस्य सहसोत्थाय सखेदं ) रुमण्वन् मुश्च मुश्च किं मां निवारयसि। चुद्राग्नेरमुतोऽपि धूमकलुषात्क्षिप्रस्थितेः सर्वतो ज्वालाडम्बरकारिणः किमपरं भीतोऽस्य भाग्यमम। अन्तबद्धपदं न पश्यसि सखे शोकानलं येन मा मेवं वारयसि प्रियानुसरणात् पापं करोम्यत्र किम् ॥ ८ , शंकितरूपभेदचतुष्टयवतः प्रमाणाश्रयप्रभेदस्य, द्वितीयावान्तरभूतश्रुताख्य- भेदस्य उदाहरणतया गृहीतम् । तत्राल्य आये तुरीये च पादे पाठभेदो दृश्यते. यथा-"श्रुत्वैष विधृतबाष्पः, रोदितु मभ्यर्थ्यते सचिवैः” इति । इदमेव पाठद्वयं समञ्जसतया भाति-यथा-पूर्वत्र विनीतभद्रवाक्यं “अये कथमागत एव देवः श्रावितश्च तथा ह्ययं-" इत्युपक्रम्य पद्यमिदमवतारितं । उत्तरत्र विदूषक- वाक्ये “पसोद करोदु भवं बप्फमोक्वं" इति स्तंभितस्य बाष्पस्य मोक्षः प्रार्थ्य ते; श्रवणं वाष्पस्म्भश्च प्राकरणिकौ भवतः । सचिवैरभ्यर्थना व अवि. च्छिन्ना क्रियमाणा अवगम्यते । अतः “अभ्यर्थते" इति वर्तमानव श्रेयसी (१) भो प्रसोद, करोतु भवान् बाष्पमोक्षं । किं न स्मरति भवान् तथा बन्धुजन परित्यज्य आगच्छन्त्या तस्मिन......कान्तारे अचिरोद्गतदर्भसूचीविषमया भूम्या “न खलु तव परिक्षतः वरणः” इति पृष्टया नास्तीति निगृह्य निजषेदना प्रस्थितमेव देव्या।

·२० तापसवत्सराजे प्रिये वासवदत्ते । दृष्टिर्नामृतवर्षिणी स्मितमधुप्रस्यन्दि वयं न किं स्नेहाद्रं हृदयं न चन्दनरसस्पर्शानि चाङ्गानि वा। कस्मिल्लब्धपदेन किं कृतमिदं करेण दग्धाग्निना नूनं वज्रमयोऽन्य एव दहनस्तस्येदमाचेष्टितम् ॥ ६ (सहसोत्थाय ) आः पाप पावक यत्तर्पितोऽसि गुरुणा मम खाण्डवे त्वं गाण्डीविना सुरपतेरवधूय दर्पम् । तस्योपकारकरणस्य फलं किमेत- द्धिक्सर्वथा भव त ? (तु) वा दहनाकिमन्यत् ॥ १० विदूषकः-(सविशेषकरुणं हस्तमवधूप) पमादो पमादो कधं सो देवीए पुत्तिअकिदको हरिणपोदको अत्तभवन्तमणुसरदि। (१) राजा-(दृष्ट्या सकरुणं) धारावेश्म विलोक्य दीनवदनो भ्रान्त्वा च लीलागृहा- निश्वस्यायतमाशु केसरलतावीथीषु कृत्वा दृशम् । (२) किं मे पार्श्वमुपैपि पुत्रक कृतैः किं चातुभिः क्रूरया मात्रा वं परिवर्जितः सह मया यान्त्यातिदीर्घा भुवम् ॥ ११ विदूषकः-(जनान्तिकं) अमञ्च एवं पिअवअस्सं पेक्खिअ सम्पदं कि भणासि। (३) क्ष्मण्वान्-(सान जनान्तिकं) सखे किमन्यत् । (१) प्रमादः प्रमादः कथं स देव्याः पुत्रककृतकः हरिणपोतकः अत्रभवन्तमनुसरति । (२) कुंन्तककृते वक्रोक्तिजीविते तृतीयोन्मेषे "दृशः” इति बहुवचनान्तपाठो धृतः । (३) ममात्य एवं प्रियवयस्य प्रेक्ष्य सांप्रत किं भणसि ।

·द्वितीयोऽङ्कः
२१
रिपुर्यातु परामृद्धि धिप्राज्यमनयोऽस्तु नः |
देवमेवंविधं दृष्ट्वा जाने प्रत्यर्पयामि ताम ॥ १२
विदूषकः-तुवं जाणासि । (१)
रुमण्वान् – ( बाष्पमवधूय जनान्तिकं) आर्य यथा तथा समाश्वासय राजानम् ।
(आकर्ण्य ) अये कथमयं क्षते क्षारावसेकः ।
विदूषकः-(दृष्ट्वा ) आम सो एच एसो “हा देवित्ति” बाहरन्तो खणं पि ण
वीसमदि राअसुओ। (२)
राजा-(श्रुत्वा दृष्ट्वा च ) अये
कर्णान्तस्थितपदमरागकलिकां भूयः समाकर्षता
चच्चा दाडिमबीजमित्यभिहता पादेन गण्डस्थली।
येनासो तब तस्य नर्मसुहृदः खेदान्मुहः क्रन्दतो
(३)निश्शूकं न शुकस्य किं प्रतिवचो देवि त्वया दीयते॥१३
(इति मूर्छितः पतति)
विदूषकः-(साकुलं ) समस्ससदु सगस्ससदु भवं, कीस तु अत्तणो जिरवेक्खो
अम्हे परिश्चअसि । (४)
रुमण्वान्-(सधैर्यावष्टम्भं ) स्वामिन् समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
आकल्पं जगतोऽवसानविरसा स्वैव सृष्टिः स्थिता
जानास्येव यथा सुखानि नियतं जातानि दुःखैस्समम ।
का शोकावसरोऽत्रा पूर्वपुरुषैरासेवितः सेव्यता
पन्थाः किं क्रियते त्वयेदृगधुना संसारबाह्य मनः॥ १४
राजा-(परिवृत्य रुमण्वन्तं प्रति सप्रणयकरुणं ) सखे कि मां प्रबोधयसि, तथाहि--
(१)त्वं जानासि। (२) आं स एव एषः "हा देवि" इति व्याहरन् क्षणमापन
विश्राम्यति राजशुकः । (३) निश्शक-"शू” इति शुक चोदनशब्दानुकरणम् ।
(४) समाश्वसतु समाश्वसतु भवान् कस्मात् त्वं आत्मनः निरपेक्षः अस्मान
परित्यजसि।

·२२ ताप सवत्स राजे संज्ञाफूत्कृतपूरिताद्रिकुहरेस्तम्लेंच्छ कोदण्डिकः व्याप्त वर्त्मनि संसृजद्भिरभितः क्रूरान्पृषकोत्करान् विक्षिप्तापि मया पुनःपुनरसौ सोरःप्रहारं पुर- स्तिष्ठन्ती रखलिताकुलैरवयवैर्देवी न दृष्टा त्वया ॥ १५ विदूषकः-एवं गूदं ? तधावि स एव्व पय्यवत्थावेहि अत्ताण, को,भवन्तं परियो- धिदुपारेदि । (१) राजा-(सहसोत्थाय ) हा देवि । उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। करेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्वि ? (न्धि) तेन दहनेन न वीक्षितासि ॥ १६ ( प्रविश्य चञ्चुकी) कञ्चुकी-(पृष्ठतोऽवलोकयन् सान सहसोपसत्य जनान्तिकं ) अमात्य महासेन- लेखहारको द्वाराभिमुखमागच्छति, तदमात्यः प्रमाणम् । हमण्वान्-(साकुलं जनान्तिक) तथा तथा विधार्यतां तावत् । ( निष्क्रान्तः कञ्चुकी) (ततः प्रविशति कञ्चुकिना विधार्थमाणस्तमवथूया? ( य ) पठाक्षेपेण लेखवाहकः ) लेखवाहकः-हा अय्ये धूदले तुए विणा इध अज्ज एव्य लाअउले पलिभवीआमि । ( राज्ञः पुरः ) हा अय्य धूदले कहिं दाणिं सि, (२) ( इत्यात्मानं ताडयन् पतति) कञ्चुकी-किमत्र करोमि ( इति निष्कान्तः ) (१) एवमिदं । तथापि स्वयमेव पर्यवस्थापयात्मानम् । को भवन्तं परि बोध. यितु पारयति। (२) हा आर्ये दुहितः त्वया विना अत्र अद्येव राजकुले परिभूये । हा आयें दुहितः कुत्रेदानीमसि । , ·द्वितो यो S २३ B रुमण्वान्-(दृष्ट्वा स्वगतं ) हा धिकष्ट प्रविष्ट एव । विदूषकः-(अपवार्य) आः दासीए पुत्त देव्व हदअ एव्वं विधस्स अत्तभवदो ईदिसाई दुक्खसलाई संचालअन्तो अग्गिं पलितो पलालभारअं परिणिक्खिवसि । (१) रुमण्वान्–भद्र समाश्वसिहि समाश्वसिहि । लेखवाहकः-(सहसोत्थाय) हा स्वामिनि, हा परिजनवत्सले, हा प्रद्योतजीवितसर्वस्व- भूते, हा सौम्यदर्शने, कुदानी स्वमिनं विरहाय गतासि । किमिति साम्प्रत- मितो गत्वा देव्या अङ्गारवत्या देवस्य वा महासेनस्य निवेदयिष्ये ? (ष्यामि) राजा-भद्र त्वरितक निवेद्यतां देवदेवाय या निर्दयेनोदयनेन देवी त्वत्तः खलेनापहृता छलेन। तस्यापि सा मूढमतेः प्रसह्य देवेन सम्प्रत्यपहृत्य नीता ॥१७ रुमण्वान्-भद्र गच्छ, किं दुःखितमपि भूयो भूयो दुःखयसि देवम् । लेखवाहकः-शोभनंभणत्यमात्यः। दुहिता उपलब्धव ? किमेतस्य दुःखविभ्रमपरवतश्श वि (२) राजेन्द्रस्यात्याहितं करोषि ? (मि) भवतु गमिष्ये ? (ष्यामि )। ( इति निरुत्साहं परिक्रम्य निष्क्रान्तः ) राजा-आर्य रुमण्वन् यौगन्धरायणं द्रष्टुमिच्छामि । रुमण्वान्–स खलु महात्मा देवीमेवाभ्युपपद्यमानः । (इत्योक्ते सबाष्पमधोमुखस्तिष्ठति ) राजा-(सविशेषावेगं) किमसावप्यस्मान्परित्यज्य गतः । रुमण्वान्-अथ किम्। राजा-हा सखे यौगन्धरायण । त्वमपि मामपुण्य ? निर्गुण इति संभाव्य देवी मेवानुगतः । (इति मूर्छितः पतति) विदूषकः-समाश्वसतु समाश्वसतु भवान् । राजा-(समाश्वस्य ) हा ? सखे यौगन्धरायण । (१) आः दास्याः पुत्र दैवहतक एवं विधस्य अत्र भवतः ईदृशानि दुःखशतानि सञ्चारयन् अग्निं परितः पलालभारं परिनिक्षिपसि । (२) परवशस्यापि ।

·तापसवत्सराजे अथवा- रागान्धे मयि कस्य माद्यति मनः खेदस्समुत्पद्य कस्मिनाज्यभरं निवेश्य सकलं सेवे सुखानीच्छया। दुर्वृत्तारिवरूथिनीप्रमथनः कः स्यान्ममाग्रसरः कामाशामवलम्ब्य सम्प्रति गते दूरं त्वयि प्राणिमि ॥१८ पोतः साक्षात्वं विपद्वारिराशो तत्त शौर्य नात्तपूर्व मृगेन्द्रः। क्रीडालापास्त्वत्त एव प्रसूताः किं कं स्मृत्वा रोदोमि त्वद्गुणानाम् ॥१६ विदूषकः-(रुदन ) हा अमञ्च अम्हे परिच्चइअ देवीमणुगच्छन्तो दुकरं अज्झव- सिदोसि । (१) राजा वयस्य/मामैवम् । सा सुदूरमितो याता सर्व एव वयं स्थिताः। सचेन्नेता न तस्यास्स्याद्भवेद्द वी ततः कथम् ॥२० वयस्य जाने सांकृत्यायन्या काञ्चनमालया स्वस्नेहानुरूपमनुवृत्तमेव देव्याः । विदूषकः-भो अविरहिदओ एव्व ताओ देवीए। (२) राजा-(विदूषकमुद्दिश्य ) तत्किमनेन वृथा प्रलापव्यतिकरण । उत्तिष्ठ तत्र गच्छामो ? यत्रासो सचिवो यतः। सा च देवी विना ताभ्यां जातं शून्यमिदं जगत् ॥२१ विदूषकः-(रुमण्वन्तं प्रति जनान्तिकं ) अमञ्च को विअ सम्पदं एत्थ उवाओ । (३) रुमण्वान-(जनान्तिक ) धीरो भवः प्रतिविहितमेवैतत् । विदूषकः-(अएवार्य ) अमच्चो जाणादि । (४) (१) हा अमात्य अस्मान् परित्यज्य देवीमनुगच्छन् दुष्करमध्यवसितोसि (२) भोः अविरहिते एव ते देव्या । (३) अमात्य क इव सांप्रन्तं अत्र उपायः । (४) अमात्यो जानाति - ।

·वितीयोS
रुमण्वन्-(प्रकाश) यद्येवमपि व्यवसितं तत्प्रयागतपोवन गन्तु तथापि युक्त
तत्र पुण्यदर्शनान् सिद्धतपसो दृष्ट्वा यथायुक्तं करिष्यति देवः ।
राजा-(खागतं ) नाहमनयोः सकाशात्समीहितमध्यवसातुमासादयामि, भवत्वेवं
तावत् । (प्रकाश) आर्य
रुमण्वन्,
सखे वसन्तक, स्थान एवाहं निवारितो
भवद्भ्यां, यतोऽहमपि नैनं कृतघ्र स्त्रीघातपातकिलं पावकं द्रष्टुमत्युत्सहे,
किं पुनरुपगन्तु, तत्साधूक्त सुहृदा।
सख्यं गता यमुनया सह यत्र गङ्गा
यत्राप्नुवन्ति मुनयः स्वसमीहितानि ।
पापीयसां भवति यत्र परा विशुद्धि
स्त मामितो नयतमिष्टफलं प्रयागम् ॥ २२
(रुमण्वद्वसन्तकावन्योन्यं दृष्ट्वा सहर्षमिव.)
रुमण्वान्-(जानान्तिकं) आर्य वसन्तक अशुभस्य कालहरणं मुहूर्तमपि वहु
मन्यन्ते नयवेदिनः। परिपालितं चैतदेवमेव, यत्प्रयाग एव रक्तपठच्छमा
लामकायनो माणवकश्चेति । एवं विधानां हि विषमदशावृत्तानां सैव
भूमिनिवृतथे । (प्रकाशं ) युक्तमाह देवः ।
विदूषकः-भो सोहणं तुए ववसिदं, तहिं एकत्र गच्छम्ह, एदु एदु भवं, ( परिक्रामन् )
पुरोवलोक्य ) हा हा कधं दड् ढागं एष देवीसहत्थसंवद्धिदाणं तपो-
दकाणं मझेण पत्थिदो वि (१) पिअवअस्सो। (१)
राजा-(पुरोवलोक्य सकरुणं) हा देवि वासवदत्ते पादपैरप्यनुगतालि ।
कुरवकतरुर्गाढाश्लेषं मुखासवलालनं
वकुलविटपी रक्ताशोकस्तथा चरणाहतिम् ।
तव सुकृतिनः संभाव्यते प्रसादमहोत्सवा
ननुगतदशाः सर्वं सर्वश्शठो न वयं यथा ॥ २३
(१) मोः शोभनं त्वया व्यवसितम् । तत्रैव गच्छामः, एतु एतु भवान् हा हा
कथं दग्धानामेव देवीस्वहस्तसंवर्धितानां तरुपोतकानां मध्येन प्रस्थितोपि
प्रियवयस्यः।
,

·तापसवत्सराजे
तत्किमनेन ।
दृष्टाः श्रुताश्च (जगति ?) प्रायो नारीभिरनुगताः पुरुषाः।
तामनुगच्छन्कान्तां करोमि विपरीतमनुसरणम् ॥ २४
विदूषकः-(जनान्तिकं) अमञ्च पत्थिदो ऐसो पागं, ता तुवं पि दाव णीअतु।
अण्णधा इदं सव्वं एव्व पय्याउलं भोदि। (१)
कमण्वान्–(जनान्तिक) लामकायने प्रयागे सिद्धिमुपागते त्वयि चांगीकृतभरे
परतो निर्वतिष्येऽहं प्रस्तुतसिद्धये ।
( इति निष्कान्ताः सर्ने)
द्वि ती यो ऽङ्कः समाप्तः
(१) अमात्य प्रस्थित एष प्रयागम्। तत् त्वमपि तावन्नय, अन्यथा इदं सर्व
पंर्याकुलं भवति।

·श्री:
तापसवत्सराजचरितम्
तृ ती यो ऽङ्कः
--
(ततः प्रविशति रक्तपटच्छमाःलामकायनः )
लामकायन:-अहो साधु सुदूरमनुसृतममात्यनीत्या, तथाहि मया-
कथंचिद्वत्सराजोऽसौ मरणव्यवसायतः।
आशाप्रदर्शनोपायैः परिवोध्य निवर्तितः॥ १
अस्मदुपदेशादेव प्रतिपन्नतापसवते राजगृहं प्रस्थिते वत्सराजे पूर्वपुरुषो.
वितमार्गव्यतिक्रमकारिणा त्वया सहकत्र तीर्थयात्रामपि न निर्वतयामीति प्रयाण ?
(प्रणय) कोपमिव कृत्वा रुमण्वानपि यथासमीहितसिद्धये प्रतिनिवृत्य समुधुक्तः ।
प्रेषितश्व मया थथावृत्तं सन्दिश्यामात्ययौगन्धरायणसमीपं तवृत्तान्त चोपलब्धं
माणवक श्चिरयतीति, ( सवितर्ककरुणं) अथवा ।
मन्त्रिवृषभैविरचितो देवी दग्धेति यः प्रवादोऽयम्।
प्रियविरहजेन शिखिना किं नु कृतः सत्य एवासौ ॥ २
(ततः प्रविशति परिश्रान्तस्तथाविधः शिष्यः)
शिष्यः-(शिरः परामृश्य मनिर्जेदं ) (१) दृढं विडम्बितोऽस्मि अमात्यसेवया,
मया ज्ञातं अहमेतस्य प्रधानामात्यस्यानुगतो भूत्वा एतया कुलक्रमागतया
चक्रवारविद्ययात्मानं शोभयित्वा महाघदुकूलानि वसानः गुरुदद्धि-
पूरितोदरश्चन्दनचर्चिताखण्डमोदकसुगन्धिजीर्णोद्गारोऽन्तः १ प्रातिशि.
वध्वा उअहसि रच्छामुखेषु यथेच्छं सपरिभ्रमिषं ? यावत्त्वमीदशः त्वं
(१) अत्र प्राकृतस्थाने संस्कृतमेवास्ति मध्ये द्वित्राणि प्राकृतपदानि अन्ते तु प्राकृतम् ।
पष लेखकवैधेयस्य प्रमादः।

·तापसवत्सराजे तादृशः हृदयनिर्विशेषः खर्वसंपत्स्थान इति पृष्ट्वा पृष्ट्वा देशान्तरा- द्देशान्तरं परिभ्रमामीति । ( आत्मानमाकारयन् ! एवं वावस्थान्तरं प्रापि- तोऽस्मि । तधावत्तस्य दास्याः पुत्रकस्य कपटमात्रमुण्डितस्य लामकायन- वटुकस्य अमात्यवृत्तान्तनिवेदित ? प्रक्षिप्तगुरुकभारोऽपि अध्यस्य गोणी यथेच्छं ककुमान्भविष्ये। विश्राम्यतु साम्प्रतं समप्रदुःखानां जननी भगवती सेवा। (परिक्रम्यावलोक्य च) एसो सो लामकाअणो किंपि किंपि चिन्तअन्तो चिट्ठदि, जाव णं उपसप्पामि, (उपसृत्य) अय्य वन्दामि (१) लामकायन:-अपि कुशलं देव्या अमात्यस्य च । माणवकः-कुशलं देवीए अमञ्चस्स रण्णो अ। (२) लामकायन:-कश्चिद्देवः परागतः । माणवक:-अधई। (३) लामकायन:-साधु विहितं। (सपरितोषं) तेन हि राजगृहवृत्तान्तं विस्तरतः श्रोतुमिच्छामि। माणवक:-ऋण्वे ? (गु इ) दं प्रथममेवामात्यप्रेषितया तया प्रवाजिकया आर्य सांकृत्यायन्या चित्रफलकारोपितराजप्रतिकृति दर्शतित्वा बहुप्रकारं च तस्य गुणान्प्रशस्य पद्मावती तथानुरागपरवशा गता यथा परिशिष्य गृह- वासमपहाय स्त्रीजनसुलभां च लजां "उपरतजायानिमित्तं गृहीतप्रवाज्य कस्माद्वत्सराजमभिलषसी ति" पुनरुक्तनिवारितापि जनन्या भवतु या तस्य राझो गतिः सा ममेति भणित्वा गृहीतप्रव्रज्या आश्रमपदे गत्वा तस्य राशः प्रतिकृति देवगृहे निवेश्य देवमिवानन्यव्यापारा आराधयन्ती तिष्ठति । लामकायनः-साधु शोभनमुपक्रान्तममात्यैः अथामात्यः क । माणवक:-अमात्योऽपि केनापि व्यपदेशेन पद्मावत्यां देवीं समर्पयितुं गतः । आगच्छता मया तदेव आश्रमपदमनुसरनाजा दृष्टः । तर्पयामि वसन्तकेन तं प्रदेशं नीत इति (श्रुतम् ?) लामकायन:-श्रुतम्। (१) एष लामकायनः किमपि किमपि चिंतयन् तिष्ठति, यावत् एनमुपसमि । आर्य वन्दे । (१) कुराक देण्या अमात्यल्य रामच। (३) मथकम् ।

·तृ तो योऽङ्कः माणवकः-तत्साम्प्रतं इदानीमेतदेतायत्ते प्रथमं चंडालचिह्न खिक्खिरअं! एषापि अरा? नुकृतकञ्चवमुण्डितकुण्डिका, एषापि किंशोणिमा, किं पोणि. अत्ति एतेषां त्वमेव शिक्षितो नाम जानासि । एतदपि तावत्ते णिप्पश्चिम संकञ्चिासहितं ? चीवरं । निर्विण्णोऽस्मि, न मम त्वया न चामात्येन व प्रयोजनम् । (इति क्रोधनाठितकेन सर्व क्षिप्त्वा गन्तुमिच्छति ) लामकायनः-(बलादाकृष्य विहस्य) मूढ किमिवात्र ते क्षुण्णं । पूर्वाहणे कृतभोजनव्यतिकरान्नित्यैव नीरोगता कण्डुतिस्त्वकचादपति शिरसः स्नानं यदा रोचते। जात्याचारकच(द)र्थनाविरहितं ब्राह्मण्यमात्मेच्छया धूतैः सत्वहिताय कैरपि कृतं साधुव्रतं सौगतम् ॥ ३ तदेयमात्यविहितमनन्तरकरणीयं सम्पादयावः । ( इति निष्क्रान्तीः) विष्कम्भकः (ततः प्रविशति चेटी) v चेटी-प्रेषितास्मि भर्तृदारिकया कुसुमान्यपचेणितु। अवचिन्वन्त्या मे कोसलिकया निवेदितं । यथा-सांप्रतमेव केनापि ब्राह्मणेन भर्तृदारिकाया प्रवसितभर्तृका ब्राह्मणी समर्पिता। तद्यदि तां न प्रेक्षसि? (से) ततः किमिमाभिस्ते इच्छाभिः, एतच्च श्रुत्वा असमर्था कुसुमावचय एव ब्राह्मणीदर्शनकुतूहलेनाक्षिप्तनि- यता अस्मि ? । तद्यावत्तजैव गच्छामि । (परिक्रम्यावलोक्य च) अहो एषा भर्तृवारिका, एषा व सा ब्राह्मणी। (सविस्मयं ) कथमगृहीतप्रवाज्या भर्तृदारिकैवैषा, तदिह रिक्तता ? । एव यथेच्छ प्रेक्षिष्ये। (ततः प्रविशति योगोचितवेषा वासवदत्ता गृहीतव्रता व पद्मावती) पासवदत्ता-(आत्मगतं ) हा धिगिह तावन्मां मन्दभागिनीं निक्षिप्य गतोऽमात्यः मयाप्यार्यपुत्रकल्याणदत्तहृदयया यदा व्यवसितमेतत् । एवमपि दुःखितथा. ।

·३० तापसवत्सराजे निर्वाहितमेव । आर्यपुत्रस्य पुनः न जाने कि वर्तते। ( इति रोदिति ) (१) पद्मावती-(सान ) पिअसहि धीरा होहि, अवस्सं दे बाधा कदत्येण भत्तुणा सह समागम करिस्सदित्ति । (२) वासवदत्ता-(दृष्ट्वा अपवार्य ) एषा कथं महानुभावा मां दुःखितां प्रेक्ष्य बाष्प- पर्याकुलमुखी संवृत्ता । भवतु न रोदिष्ये ? (प्रकाशं ) सखि इदानीं मया पुसितानि लोचनानि न ते दुःखमुत्पादयिष्ये । पद्मावती-(आत्मागतमूर्ध्वमवलोक्य) अये दुःखितैवाहं । त्वयापुनरद्याधिकदुःखिता क्रियते ? (ये)। चेटी-चिरं पेक्खंतीए ण तिप्पंति मे लोअणाइ। भोदु उवसप्सिस्सं, (उपसृत्य ) भट्टिदारिए अर्वाचदाई कुसुमाई। (३) पद्मावती-गच्छ देवागारे समर्पय चेटी- भट्टिदारिआ आणवेदि। (४) (इति निष्कान्ता) वासवदत्ता-(पद्मावतीं दृष्ट्वा सखेदमात्मगतं) वयोविरुद्धं व्यवसितं किमिदानीमस्याः निर्वेदकारणं, पृच्छामि तावत् । (प्रकाशं) सखि न तावन्मे ताब्दशः प्रणयः, प्रष्टुमिच्छामि, किं भणति ? प्रियसखी। पद्मावती-(लजावनता)पुच्छदु पिअसही। (५) वासवदत्ता-ईवश्या रूपयौवनसम्पत्त्या ईदशस्य च विभवविस्तारस्य (जठा निर्दिश्य) किमिवैतत् । पद्मावती-(निश्वस्य) किं तव एदिणा जाणिदेण, अवस्सं एदं पिअसहीए दुक्खं उप्पादेदि। (६) पासवदत्ता-प्रियसखीति भणसि, न च दुःखसंविभागं करोषीति युज्यत एतत् । पप्रावती-(निश्वस्य ) प्रियसखि यद्यष ते निर्बन्धः तच्छृण्व ?। प्रियसखि अथ जानासि उदअनो नाम वत्सराजा (जः)। (१) प्राकृतस्याने च्छामा मातृकायाम् दृश्यते। (२) प्रियसखि धोरा भव । अवश्यं तव भ्राता कृतार्थेन भर्ना सह समागगं करि- ध्यति इति । (३) चिरं प्रेक्ष्यमाणायाः मम न तृप्यतो मम लोचने । भवतु उपसमि । भर्तृदारिके अपवितानि कुसुमानि । (४) यदर्तृदारिका आज्ञापयति । (५) पृच्छतु प्रियसखी। (६) किं तव एतेन हातेन, अवश्यमेतत् प्रियसख्या दुःख मुत्पादयति । .. .

·तृतीयोऽ वासवदत्ता-(सचकितमपवार्य) किं तस्स, प्रकाशं ) सुणीअदि उदअणो णाम राजा । (१) पक्षावती-(सात निश्वस्य सलजा) कि बहुना तस्मिन् गुणानुरागदुर्ललितेन निक्षिप्तास्म्येतेन हृदयेन। वासवदत्ता-(बाष्पमुत्सृजन्ती आत्मगतं ) अम्हो सिलाहणीओ से अहिणिवेसो, (प्रकाशं ) केण उण दोसेण दे मणोरधा विसंवादिदा । (२) पद्मावती-( सविशेषकरुणं निश्वस्य ऊर्ध्वमवलोक्य ) ण देव्वेण । (३) वासवदत्ता-(सास्त्र) कधं विअ । (४) पद्मावती-तस्य खलु जाया वासवदत्ता नाम जीविततोऽपि बहुमता मृगयां गतस्य दावाणलेन लावणके दग्धा । ततः सोऽपि तस्मिन्नेव हुतवहे ( इत्योक्ते दुःखावेगं नाटयति) वासवदत्ता-(कृतमरणनिश्चया सावष्टम्भं ) कहेदु पिअसही। (५) पद्मावती-(कथमप्यात्मानं संस्तभ्य ) तस्मिन्नेव हुतवहे अलब्धमरणव्यवसायः अमात्यैः परिबोध्यमानः किं मन साम्प्रतं गृहवासेनेति सर्व परित्यज्य तापसः संवृत्तः। वासवदत्ता-(सोच्छ्वासमात्मगतं सपरितोष) दिढिआ धरदि अय्यउत्तो। (प्रकाश) सहि एव्वं णिवेदअन्तीए अधिकं रोदाविदम्हि पिअसहीए। ता भोदु संपर्द सेसं भणिदं एव्व । एत्तिकं ? उण पुच्छामि। किंतुए (सो) दिट्ठो राआ। (६) पद्मावती-प्रियसखि दृष्टः । वासवदत्ता-कधं विअ (७) पभावती-एहि प्रियसखीमपि दर्शयामि। वासवदत्ता-(सविशेषभ्रमं ) कहं हि कह । (८) (१) किं तस्य, श्रूयते उदयनो नाम राजा। (२) अहो श्लाघनीयः अस्याः अभिनिवेशः केन पुनः दोषेण तव मनोरथाः विसंवादिताः। (३)न देवेन (४) कथमिव । (५) कथयतु प्रियसखी। (६)दिष्टया ध्रियते आर्यापुत्रः, सखि एवं निवेदयन्त्या अधिकं पेदितास्मि प्रियसख्या, तद्भवतु सांप्रतं शेषं भणितमेव । एतावत्पुनः पृच्छामि कि त्वया स दृष्टो राजा। (७) कथमिव । (८) कथं हि कथं ।

·तापसवत्सराजे पद्मावती-इहैव देवागारे। पासवदत्ता-(निश्वस्य सकरुणमात्मगतं आकाशे) हा आर्यपुश अथवा खाने । तदा अमात्येन विरहिणी कृत्तान्तेन ? मां सम्भावयता परिकलितोऽसि, आर्यपुग १ तथा मामारोपितयुक्तं नेदं सद्दशं नेदं । पद्मावती-एदु पिअसही। (१) वासवदत्ता-(स्वागतं ) हद्धि किं एद्ध करिस्स, ( सविमर्श ) भोदु एवं दाव भणिसं, (प्रकाशं ) पिअसहि णाहं परपुरिसं पेक्खामि । (२) पद्मावती-पिअसहि णहु दे तं पेक्खंतीए परपुरिसदोसो। (३) वासवदत्ता-कधं विअ। (४) पद्मावती-यतश्चित्रगतं देवतारूपं खलु तत् । वासवदत्ता-(सखेदवितर्कमात्मगतं ) हा धिगेतदप्यमात्यैरेव प्रस्तुतं, तदिद किं करिष्ये। अथवा यथातथावस्थितं चिरस्यार्यपुर्ण प्रेक्षामि ? (प्रकाशं) यथा प्रियसख्या रोचते एहि गच्छावः । (परिक्रामतः) पद्मावती-(पुरोऽवलोक्य सकौतुकं ) प्रियसखि कुसुमिता एते लतागुच्छकाः, भगवत्याः पूजानिमित्तं किं न कुसुमान्यपचित्य गच्छावः । वासवदत्ता-(सवितर्कमात्मगत) किं णाम भअवदीए चिक्तफलहबुत्तं तेण अ । एवं मे हिअ कहेदि (५) यथा सांकृत्यायनीह भगवती, तथाप्येवं तावत् । (प्रकाशं ) किमेतयैव भगवत्या उपनी तश्चित्रफलकः । पजा-अहई। (६) वासवदत्ता-(आत्मगतं ) सव्वत्त संकीचाअणी एव्य का वा अण्णा ईरिसेसु पओ एसु णिउजीअदि । (प्रकाशं ) पिअसहि एहि कुसुमाई अवचिणम्ह (७) (तथा कुरुतः) (१) एतु प्रियसखी। (२) हा धिक् किमत्रकरिष्ये । भवतु एवं तावद्गणामि, प्रियसखि नाहं परपुरुषं पश्यामि । (३) न खलु तव तं प्रेक्षमाणायाः परपुरुषदोषः । (४) कथमिव (५) किं नाम भगवत्या वित्र फलके वृत्तान्तेन च । एवं मम हृदयं कथयति । (६ ) अथकिम् । (७) सर्वत्र सांकृत्यायन्येव का वा अन्या ईदृशेषु प्रयोगेष नियोक्ष्यते , प्रियसखि कुसुमान्यपचिनुवः । . - ·तृ ती यो ऽङ्कः ३३ (ततः प्रविशति सांकृत्यायनी) सांकृत्यायनी-भो सुष्ठु खल्विदमुच्यते । अभ्युद्यतानां श्रेयोऽर्थमपि मूलफलाशिनाम् । गृहिभिस्सह साङ्गत्यमन्तरायो विरागिणाम ॥ ४ यतो मयापि पूर्वोपकारिणो वत्सराजस्य प्रतिष्ठार्थिन्या वर्षरक्षितादेशादेव- मनुष्ठीयते, महाघ च दिव्यभारं व हति वर्षरक्षितः । तथा हि- रिपुपरिभवं. शोकं भर्तुः समं मनसा वहन् कथमिदमिति ध्यानावेगादकालजरां गतः । इयमियमितो देवीत्येवं निवृत्य वदन्मुहुः कथमपि चिरादुत्पश्यन्त्या मयापि विभावितः ॥ ५ प्रत्यासन्नश्चागमनकालो वत्सराजस्य, वत्सा च वासवदत्ता प्रयत्नतस्तद्दर्शना. द्रक्ष्या, सर्व चैतत्सुकरं प्रतिभाव्यते । दुष्करं ममेदं तु । (१) वत्सामपि पश्यन्त्या स्थातव्यं यज्जनेनेव ....समयश्चेदानी (वत्सायाः) पद्मावत्या इहागन्तुम् ॥६ यावदहं पूजोपकरणानि सजीकरोमि । पद्मावती-सखि अपचितानि कुसुमानि, एहि गच्छावः। (परिक्रम्यावलोक्य च) इदं देवागारं, एषा भगवती, तदेहि उपसर्पावः सांकृत्यायनी-कथं प्राप्तैव पद्मावतो, इयमपि वत्सा मे वासवदत्ता। अहो नु खलु भोः। संक्रान्तांगुलिपर्वसूचितकरस्वापा कपोलस्थली नेत्र निर्जनमुक्तबाष्पकलुषे निश्वासतान्तोऽधरः। (१) इयमार्या लेखकदोषात् विकारं नीता। उत्तरार्धे "वत्सायाः" इति पदं प्रमाद पतित स्यात् । अथ तदपनयनेऽपि "समयश्चेदानों” इति तृतीयपादे मात्राद्वयं न्यूनं। सुधियो विमृशंतु। .

·३४ तापसवत्सराजे बन्धस्रस्तविसंस्थुलालकलता निर्वेदशून्यं मनः कष्टं दुर्नयवेदिभिः कुसचिवैर्वत्सा दृढं खेद्यते ॥७ (संवरणं नाटयति) पद्मावती (उपसृत्य ) भअवदि पणमामि । (१) सांकृत्यायनी-अचिरात्सम्पन्नमनोरथा भव । पद्मावती-(उपविशन्ती वासवदत्तां प्रति ) पिअसहि पणम भअवदि । (२) वासवदत्ता-(विलोक्य सकरुणमात्मगतं ) कधं भअवदी एव्व, हिअअ ण एत्थिों एदं, अदो वि अहि पेक्खिससि (३) (इति ससंवरणं प्रणमति) सांकृत्यायनी-(संवरणं नाटयन्ती ) वत्से का पुनरियं । पद्मावती-स्वयमेवैतद्भगवती जानातु, अहं न जानामि, केवलं ब्राह्मणी प्रवसित. भर्तृका च, तथा इह भगवत्या वर्तितव्यं, यथा बन्धुजनं स्मरन्ती नोद्विग्ना भवति । सांकृत्यायनी-विरमविधवा भवतु, कृतार्थेन भर्ना सह सङ्घटताम्, किमुच्यते, त्वत्तोऽप्यधिकेयमस्माकम् । वासवदत्ता-(सासूयं सकरुणं) भगवदीए पसादेण सव्वं संपज्जिस्सदित्ति । (४) पद्मावती-भगवति दर्शय प्रियसरव्याश्चित्रफल (ह ?) कम् । सांकृत्यायनी-(नाट्य न फलकं निरूपयित्वा ) महाविनोदकं वत्से गम्यते दर्शनम् । पद्मावती-पिअसहि पेक्ख पेक्ख । (५) वासवदत्ता-(सपरितोषमात्मगत) कथं अय्यउत्तो । अइ हदहिअअ अलिअमहाणुभावं इत्थों पेक्खस्सं ? कीस संतप्पंतो? मं मंदभाइणिं आआसेसि ।।६) (१) भगवति प्रणमामि। (२) प्रिय सखि प्रणम भगवतीम् । (३) कथं भगवत्यैव, हृदय न एतावदेतत् , अतोऽपि अधिक प्रेक्षिष्यसे । (४) भगवत्याः प्रसादेन सर्व संपत्स्यते, इति । (५) प्रियसखि पश्य पश्य । (६) कथमार्यपुत्रः । अइ हदहिअअ, अलिअमहाणुभावं...... ....कस्मात सन्तव्यमानां मां मन्दभागिनीमायासयसि । इदं वाक्यं भोजदेवकृते शृङ्गारप्रकाशे द्वादशे प्राकृतरीत्यवानूदितम्-यथा-“वासवदत्ता-(स्वगतमाह) कहं अय्यउत्तो ? अइ हदहिअअ आलिअमहाणुभाव उत्त अचेक्खं सन्तं सिवन्तं ? मन्दभाइणि 'आआसेसि” इति, उभयत्राप्यशुधिरस्ति । त ·तृ ती योऽङ्कः ( इति ससंवरणमास्ते) पद्मावती-पिअसहि किं भणासि ण लजावेदि पिअसहीए(एस मे) जडापरिग्गहो। (१) वासवदत्ता-कधं ते एसा आकिदी अणणु रूए अहिरमदि। (२) सांकृत्यायनी-सखेदमात्मगतं ) अहो धैर्य वत्सायाः, येनेयं- दयितं विलोकयन्ती तद्गतमनसोऽपि हस्तगतम(न्यं यस्याः । अन्तर्नियमितदुःखा न मनागपि विकृतिमायाति ॥ ८ (पुरोऽवलोक्य साकुलमात्मगतं आकाशमवलोक्य ) कथं प्रत्यासीदति मध्याह्नसमयः इयं च वेला वत्सस्य मे वत्सराजस्य पद्मावतीं द्रष्टुमिति स्थितम् । यतोऽहमप्यातिथेयातिदेशेन वासवदत्तामितोऽपनयामि । (प्रकाशं ) वत्से पद्मावति प्रत्यासन्नो मध्याह्नः। (३) अद्यारूढपिपीलिकाभरनमच्छयामाकपुष्पावली श्यामा....न्युटजाङ्गणानि हरित)मार्जुनीगोमयैः। आलिप्याश्रमकन्यकाः प्रणयिभिः पात्रारजग्धं मृग नैवारं बलिमाकिरन्ति शकुनिश्रेणीभिरायासिताः॥ ६ तत्क्रियतां यथाक्रियमाणं, अहमपि ते सखी नयामि सुखावसथम् । विनो. दयतु भवतीं वत्सराजः। पद्मावती-एवं करेदु भअवदी। (४) (१) इदं वाक्यं मातृकायां संस्कृतेनवास्ति, यथा-"प्रियसखि किं भणामि लम- यति प्रियसखीं एष मे जटापरिग्रहः" इति शृंगारप्रकाशे द्वादशे प्राकृतेनानू दितं । तदनुरोधेन अत्र मूले अक्षराणि निवेशितानि । अस्य वाक्यस्य वोदक किमापि पूर्वत्र न दृश्यते। (२) कथं तव एषा आकृतिः अननुरूपे अभिरमते। इदमपि वाक्यं प्राकृतरीत्येव शृंगारप्रकाशे निरूपितम् । (३) "अहो धैर्य वत्सायाः येनेयं" इतीदं वाक्यं “दयितं विलोकयन्ती" इत्यार्या व शृगारप्रकाशे द्वादशे उदाहृते दृश्यते। प्रत्युत-पद्यस्य द्वितीयपादपाठस्तु पवं-"तद्गतमनसोऽपि हस्तगतमस्याः” इति । (४) एवं करोतु भगवती।

·६ ताप सवत्सराजे वासवदत्ता-(आत्मगतं ) सोहणं कधं भअवदीए इदो मं अवणअन्तीए । अण्णधा एत्तिअं पि वेलं कधपि मए अत्था पय्यवत्थापिदो। (१) सांकृत्यायनी एकाकिनोयमत्रभवती, तत्कथं (पुरोऽवलोक्य) इयमागतव कोस- लिका भवतु, साधयामि। (सांकृत्यायनीवासवदत्ते निष्क्रान्ते) (सतः प्रविशति पटलहस्ता कोसलिका) कोसलिका-भट्टिदारिए इह आगदं भट्टिदारिदं सुणिअ देवदापूआणिमित्तं विळे- वणादिशं गेलिअ आगदम्हि । (२) पद्मावती–सोहणं कधं उवविस। (३) कोसलिका-(तथाकरोति ) पद्मावती-(बहुस्थितां मदनावस्थां नाटयन्ती ) कोसलिए किं जाणासि ईरिसो एव्व सो राआ आदु णवेत्ति । (४) चेटी-भट्टिदारिए मिसेसदसणीओत्ति सुणीअदि । (५) ( ततः प्रविशति तापसवेशो ? (षो, राजा परिव्राड् वेशो ?(षो)विदूषकश्च ) राजा-(सास्त्र निश्वस्य) सर्वत्र ज्वलितेषु वेश्मसु भयादालीजने विद्रु ते त्रासोत्कम्पविहस्तया प्रतिपदं देव्या पतन्त्या तदा । हा नाथेति मुहुः प्रलापपरया दग्धं वराक्या तया शान्तेनापि वयं तु तेन दहनेनाद्यापि दह्यामहे ॥ १० . विदूषकः-(सखेदं सासूर्य ) भो वास्स अजवि तं दासीए बुत्तं पलीवण सुमरिअ (१) शोभनं कृतं भगवत्या इतो मां अपनयन्त्या, अन्यथा एतावतीं वेला कथमपि मया आत्मा पर्यवस्थापितः। (२) भर्तृदारिके इह आगतां भर्तृदारिकां श्रुत्वा देवतापूजानिमित्तं विलेपनादिकं गृहीत्वा आगतास्मि । (३) शोभनं कृतं उपविश । (४) कोसलिके किं जानासि ईदृश एव स राजा ( उत ) न वेति । (५) भर्तृदारिके विशेषदर्शनीय इति श्रूयते। ।

·.
तृ ती योऽङ्कः
३७
अप्पा (णं) पलीवेसि। णं? देवीए सिणेहाणुरूवं कदं एव्व, तए जं
काव्वं ।
राजा-अयि मूढ़-
वृत्तिमूलफलादिभिः क्षितितले शय्या जटाधारणं
वासो वललमीदृशं कृतमिदं सामान्यमन्यैरपि ।
संवेगाभिभवे विमूढमनसा यन्नानुयाता प्रिया
तन्मिथ्यापरिबोधितेन न कृतं स्नेहानुरूपं मया ॥ ११
विदूषकः-भो मामिच्छ ? प्रतिबोधित इति भणन् ममाधि ? भंगं कुरुषे। त्वमेव
यथोपदिष्ट निजपरिविधिं निच्चस्व ? मोचय मामस्मात्प्रव्रज्यावलम्बात्,
गुढ़मस्मि निर्विण्णोऽस्मात् ।
राजा-वयस्य नायं परिहासस्यावसरः, तत्कथय किं करोमि मन्दभाग्यः। (१)
तन्नामैव ममैति जप्यपदकः क्वाप्यन्यतस्तैर्गतं
नित्यं सा लिखितेव चेतसि सखो ध्येयं विधेयं न तत् ।
तद्वाचः श्रु तिमामनन्ति न पुनर्धमोंपदेशा मुने
यन्मे याति तपस्यतोऽपि हृदये देव्या तदन्वीयते ॥ १२
विदूषकः-(आत्मगतं ) अप्रतीकारगुरुकोऽनुदिवसमस्य प्रवर्धते शोकसंभारः,
किमिदानीमिह करिष्ये । अथवा दर्शयेऽस्य पद्मावतीम् । येन वित्तविक्षेपो
भवति, भवतु, एवं तावत् । (प्रकाशं ) भो सर्व तिष्ठतु तावद्दढ़मस्मि
परिश्रान्तः, तदेतस्मिन्नाश्रमपदे प्रविश्य विश्रमामः १।
राजा-एवं, यथाह भवान् । ( इति यथोचितं परिक्रामतः )
राजा-(पुरोऽवलोक्य ) वयस्य पश्य पश्य ।
किञ्चित्कुञ्चितचञ्चुचुम्बनसुखस्फारीभवल्लोचना
खप्रेमोचितचारुचाटुकरणैश्चेतोऽर्पयन्ती मुहुः ।
किमक्षरं
(१) वयस्य अद्यापितं दास्याः पुणे प्रदीपनकं स्मृत्या आत्मा (न)
ननु देव्याः स्नेहानुरूपं कृतमेव त्वया यत्कर्तव्यम् ।

·तापसवत्सराजे , - कूजन्ती विततेकपक्षतिपुटेनालिङ्गय लीलालसं धन्यं कान्तमुपान्तवर्तिनमियं पारावतं चम्बते (ति)॥ १३ विदूषकः-भो अलं तावत्पारावत्याः, पृच्छामि तावत्ते किं च । राजा-पृच्छ। विदूषकः-भो किं तेन तदा भगवता सिद्धन भणितं भौतिकं वेषं गृह्ण ? (हाण ) मा नैष्ठिकमिति, तत्किमिदानीं भेदः । राजा-वयस्य भौतिक कारणवशात्परित्यक्तं न दोषाय, नैष्टिकं पुनरत्याज्यम् । श्रुत्वा, १ किं च भवान्नैष्ठिकं प्रपन्नः । विदूषकः-भोणा हं भोदिअं जाणामि, ण हि ठिअं, जदा तुमं एवं......परिश्चअसि तदा...जा (उण) एसा दासीए...एवं परिवाअअभण्डि सदसकारं ण इअ त...जेव्व देवीए वासवदत्ताए सहत्थोवणीदमोद...पढ़म कालादो विअ (अब्भु) विलसिस्सं। (१) राजा-(ससंभ्रमोत्सुकं ) वयस्य कथमिव । विदूषकः--(हस्तमवधूयात्मगतं ) किं दाणिं एद्ध करिस्सं अहवा एव्वंदावर प्रकाशम्) भो वयस्स किं ण सुमरदि भवं, भणिदं तेण भअवदा......देवी सरिसा किदीए कणाए पाणिग्गहं......देवी समाअमो दे हविस्सदित्ति। (२) (१) “भो णाह" इत्यादिवाक्यं भोजदेवकृते शृङ्गारप्रकाशे द्वादशे प्राकृतभाषयैवानू दितं लभ्यते। तत्प्रामाण्यादत्र तथैव निवेशितं, नाटकमातृकायां संस्कृत च्छाया केवलं दृश्यते यथा-भो नाहं भौतिकं जानामि म नैष्टिकं । यदा त्वमे तत्पारिव्रज्यं परित्यजसि तदा अहमपि । या पुनरेषा दास्याः पुत्री स्वस्वप्रिय- याता? दुहितेव क्षणं स्कन्धानावतरति, एतत्परिव्राजभांडकं शतसत्कार नीत्वा तशैव देव्या वासवदत्तया स्वहस्तोपनीतमोदकमश्नन् प्रथमकालतोपि अद्भुतं विल सष्यं ? ( सिष्यामि ) (२) किमिदानी मिह' इत्यादिवाक्यमपि प्राकृतेनैव शृङ्गार प्रकाशे द्वादशे अनू. दितं, तदाधारण अत्र मूले तथैव निवेशितम् । मातृकायां च्छायामा दृश्यते । तथा-कि मिदानीमिह करिष्ये, अथवा एवं तावत्-भो वयस्य कि (४) "परति भवान्-यत्तेन भगवता सिद्धेन भणितं यथा-देवी सदश्याः (५) भर्तृदा पाणिग्रहणं निर्वयं देवीसमागमस्ते भविष्यतीति । इति ।

·३६ . तृ ती योऽङ्कः राजा-(विश्वस्य ) अनयैव दुराशया इमामीदृशीमवस्यां नीतोऽस्मि विदूषकः--(आत्मगतं ) नूनमेष स माघवीलतागुम्फकसूचितः समुद्देशः, भवत्वेवं तावत्, (प्रकाशं ) भो एतदग्रतो बहलपत्रस्निग्धच्छायमपरिभूतमिव सूर्य- किरणैलतामण्डपर्क, तत्परिसार्यास्माकमवश्यं कुत्रापि विश्रामो भवति, तदेहि प्रविशावः। राजा-एवं, (परिक्रामतः) चेटो-(श्रुतिमभिनीय ) भर्तृदारिके अपरिचित इव संलापः श्रूयते । पद्मावती-हला निरूपय, न तावत्केनापीह प्रवेष्टव्यम् । चेटी-यद्भर्तृदारिका आज्ञापयति । ( उत्तिष्ठति ) राजा-बयस्य प्रविशाग्रतः । विदूषकः-(प्रवेष्टुमिच्छति ) चेटी-आर्य स्थितो भव । विदूषकः-किनिमित्तं। चेटी-इह भर्तृदारिका पद्मावती गृहीतव्रता देवताराधनं निर्वर्तयन्ती तिष्ठति । विदूषकः-भवति कैषा पद्मावतो, कतमं वा दैवतमाराधयति । चेटी-(सकरुणं) आर्य शृणु, एषा खलु मगधराज्ञो ? दर्शकस्य भगिनी प्रथममेव वत्सराजगुणानुरागाक्षिप्तहृदया, कस्मिन्नपि निमित्ते स राजा 'तापसः संवृत्त' इति श्रुत्वा, न मेऽन्येन पाणिग्रहणं निर्वर्तयितव्यमिति, गृहीतप्रव्रज्या तमेव वित्रगतमाराधयति । राजा-(आत्मगतं ) कष्टमस्थानाभिनिवेशितमनोरथा अत्रभवती। विदूषकः-(राजानमुपसृत्य ) भो सुदं तुए। (१) राजा-वयस्य किमनेन श्रुतेन, यदि न ददाति प्रवेष्टुं अन्यत्र गच्छावः । ( इति विदूषकमाकृष्य गन्तुमिच्छति) चेटी-(राजानमवलोक्य सविस्मयात्मगतं ) अहो कृतजठापरिग्रहः स एवैष चित्र- प्रतिकृतिस्थः । तदग्रतो गत्वा पृच्छिष्ये ? (पृच्छामि ) तावत्क एष...... (तथा कृत्वोपसृत्य ) आर्य कुतूहलो मां पृच्छति, क एषः । विदूषकः-भवति (२) एष सो राआ उदअणो णाम । (३) (१) भवतु श्रुतं त्वया । (२) 'भवति' 'एष सों' इत्यनयोर्मध्ये हे-इत्येकमक्षर मातृ कायामस्ति । (३) भवति एष स राजा उदयनो नाम ।

·४० तापसवत्सराजे चेटी-(जनान्तिकं ) तेन मुहूर्त महाभागं विधारयत्वार्यः यावद्भर्तृदारिकायै निवे. दयामि । ( परिक्रामति) राजा-चयस्य एहि गच्छावः। विदूषकः-(आत्मगतं ) भो एवं तावत्करिष्ये (प्रकाशं ) भो इह प्रवेष्टुं न प्राप्यते, व्रतकेन ? वासमर्थोऽस्मि इतः पदमपि गन्तु, (ताए......एब्ध (१) मया शिलादलस्स ? मथा समर्पित आत्मा (इति नाट्य न योगभारकं प्रक्षिप्य सखेदमुत्तानकः पतति ) राजा-विधारितोऽस्मि वैधेयेन ( नाट्य न सखेदमुपविशति) चेटी-(सहर्ष ) कृत आर्गेणानुग्रहः ( विचिन्त्य ) भवतु एवं भणित्वा भर्तृदारिका निष्क्रामयिष्ये। राजा-वयस्य उत्तिष्ठ गच्छावः । विदूषकः-नास्मि समर्थः किं पुनःपुनर्मामायासयसि । चेटी-(उपसृत्य ) भर्तृदारिके नवपुरुषोऽतिथिरागतः । पद्मावती-(ससम्भ्रममुत्थाय ) तेण हि अग्धं मे उवणेहि । (२) (चेटी तथा करोति) ( पद्मावती अर्यमादाय राजानमुपसर्पति ! राजा-(सहसावलोक्य सविस्मयं ) अये संक्र द्धस्य ललाटलोचनभुवा सप्तार्चिषा धूर्जटे निर्दग्धे मकरद्ध वजे रतिरसौ किं स्याद्गृहतव्रता। संवासानदेवता मुनिवधूवेशप्रवञ्चे मनः कृत्वेत्थं रमतेऽत्र विग्रहवती किं वा तपश्टीरियम् ॥ १४ पद्मावती-(दृष्टा सलजासाध्वसविस्मयानुरागा जनान्तिकं) कोसलिए अतिथि त्ति भणसि णं सो एच एसो मणोरधाभिलसिदो जणो। (३) चेटी (जनान्तिकमेव ) अथ किं, मयाप्येतस्य भर्तृ दारिकायाः सवमनुराग- व्यवसितं निवेदितमेव । (१) अस्मिन् वाक्ये 'मया' इति द्विवारमस्ति । (२) तेन हि अध्यं मम उपनय । (३) कोसलिके अतिथिरिति भणसि, ननु स एव एषः मनोरथाभिलषितो जनः ।

·४१ तु ती षोऽङ्कः पमावती-(सविशेषसाध्यसा ) ता किं विअ एत्थ पडिवजिल्लं । (१) बेटी-भर्तृदारिके मुक्तसाध्वसा भूत्वा उपनयास्याध्यम् । (पद्मावती लजां नाटयति) बेटी-(राजानमुपसृत्य ) प्रतीच्छत्वयं महाभागः । विदूषक-किं विचारेण, प्रतीच्छतत् । ( राजा अयं गृह्णाति) पद्मावतीं-(राजानं निर्वात्मणतं) णं आणिदो, अहिलिहिदु ? संपदं भागधेआ जाणंति (२) विदूषकः-(कृतकसंभ्रमं नाटयन्नपवार्य ) भोः किं भणामि, नूनमेषा गृहीतप्रवाज्या देवी पासवदत्ता । सजा-(अपवार्य) वयस्य यत्सत्यमनेनाकारेण दूरमनुसृतैव देवीति तर्कयामि (पुनर्निर्यात्मगतं सविस्मयं ) किमेतत् । प्रिया तावन्नेयं कथयति मनो मे स्फुटमिदं सदाकारोत्सुक्यादपथनयनेनान्यविषये । प्रकारेणानेन प्रियजनभूषा ? क्रान्तमथवा विधिर्मा क्रीडावान्सुखयति शठो दुःखयति च ॥ १५ ( इति सानमधोमुखस्तिष्ठति) पद्मावती-(निश्वस्यात्मगतं ) एवमपि मामनुगतां (न ) च बहुमन्युमा १ रोदितु प्रवृत्तः, सर्वथा न मरण वर्जयित्वा अन्यन्मे दुःखमपनयति । विदूषकः-भोदि उपविस। (३) पद्मावती-(ससंवरणं ) आर्य स्थिता ? मध्याह्न आह्निकं निर्वर्तयितुगच्छामि । ( इति प्रस्थिता) बेटी-(सवितर्फमात्मगतं ) यथेषा उष्णोष्णगुरुकं निश्वस्य इतः प्रस्थिता, तथा तर्कयामि अवश्यमस्मा सविशेषमायासयिष्यतीति । ? (१) ततः किमिवात्र प्रतिपत्स्ये। (२)मनु आनोतः (अभिलषितः ) सांप्रतं भागधेया जानन्ति । (३) भवति उपविश। ६

·ताप सवत्सराजे
( यथावस्थोचित परिक्रम्य निष्कान्ते)
विदूषकः-भो वअस्स अत्तभोदी अणालवंतेण तुए ण सोहणं कदं । (१)
राजा-(सविलक्षं) वयस्य स्थितो मध्याहः किं न पश्यसि ।
सारख्यो धौतमुक्तास्त्वच इह विगलद्वारयो यान्ति शोषं
साम्नां बद्धानुबन्धं ध्वनिरिह तटिनीमध्यभाजां मुनिनाम् ।
मायातात्राय॑मध्य रटितमिति शुकैराश्रमाभ्यागतानां
पात्रादेवोच्चकण्ठाशिशखिन इह बलिं तापसीनां हरन्ति॥ १६
तदेहि वयमपि सवनवेलां निवर्तयामः
( इति परिक्रामतः)
रामा-बयस्य पश्य पश्य।
आदौ मानपरिग्रहेण गुरूणा दूरं समारोपितां
पश्चात्तापभरेण तानवकृता नीतां परं लाघवम् ।
उत्सङ्गान्तरवर्तिनीमनुगमात्सम्पिण्डिताङ्गीमिमां
सर्वाङ्गप्रणयां प्रियामिव तरुश्छायां समालम्बते ॥ १७
(पुरोऽवलोक्य ) वयस्य दृश्यताम् ।
सद्यस्स्नातजपत्तपोधनजटाप्रोन्तनु ताः प्रोन्मुखं
पीयन्तेऽम्बुकणाः कुरङ्गशिशुभिस्तृष्णाव्यथाविनवैः।
एतां प्रेमभरालसां च सहसा शुष्यन्मुखीमाकुलां
श्लिष्टां रक्षति पक्षसम्पुटकृतच्छायां शकुन्तः प्रियाम् ॥ १८
विदूषकः-(आत्मगतं ) यथैव निश्वस्येवं विधान्यभिनन्दति तथा तर्कयामि अनु
शयेनास्य परामृष्ट हृदयम् ।
(इति परिक्रम्य निष्कान्तास्सर्वे )
ती यो ऽङ्कः स मा प्तः
(१) भो वयस्य अत्रभवतीं अनालपता त्वया न शोभनं कृतम् ।

·॥श्रीः॥ तापसवत्सराजचरितम च तु र्थो ऽङ्कः (ततः प्रविशति गृहीतसमुचितोपकरणो धार्मिकच्छद्भा अमात्यप्रणिधिः ) अमात्यप्रणिधिः-(सपरितोषं ) नमो भगवताममात्यानाम् । (१ शेतालिचिदुन्निलोडिदो जे ण कदाइ कहिं पि खंडिदे। जेहिं गलगुडिदेइमा विहिगत्तत लिखित्ति णेइया ॥१ प्रेषितोऽस्म्यमात्यैः । यथा हन्त सिद्धार्थक गच्छ जानीहि तावत्कीद्वशः सांकृत्यायन्या वृत्तान्तो वर्तते, ( विलोक्य ) एसा अशे अश्श(म)पदे, (२) तद्यावदार्या सांकृत्यायनीमन्वेषयामि, ( बहुविध परिक्रम्य ) (३) वुद्धीअलगित्तामूलके शव्ववसाअकदालवालके । णअपादविदाअपुल्लिदे अइलाबद्धफले हुविष्कदि ॥ २ (सविस्मयं ) अहो ? सुघटितः प्रयोगोऽमात्यानाम् । (४) भ्रम्यते पार्श्व पार्श्व एभिर्भत : प्रमादशङ्कितः। एविदाशवर्तिगेहहिं देवीमय्यणवादहोष्कदि ॥३ : (१) एषा गाधा आवशदा। लेखक दोषात् न केवलमक्षराणां भाषायाश्च विय- र्यासः दृश्यते। (२) एतदस्याः आश्रमपदम् । (३) इयमपि गाधा अविशदा । च्छाया-बुद्धि...मूलः सव्यवसायकृतालवालकः । नयपादप......पुष्पितः अचिरात् बद्धफलो भविष्यति ॥ (४) इयमपि गाधा विपर्यासिता-उत्तरार्धमस्फुटम् ।

·४४ तापसवत्स राजे ॥ ( पुरोऽवलोक्य ) एषा सा सर्वकार्यसमुनिका सांकृत्यायनी, इतो नातिदूरे चिन्तानिक्षिप्तहृदया तिष्ठति । (ततः प्रविशत्युपविष्टा सांकृत्यायनी) खांकृत्यायनी-(सचिन्ता) प्रद्यो तस्य मया सुता कथमपि स्वैरं समाश्वास्यते वैमुख्येन नृपस्य दुखःविधुरं पद्मावती प्राणिति । तेस्तैयुक्तिशतैर्वसन्तककृतैराजापि संधार्यते वार्ता नास्ति रुमण्वतः कथमिति क्लिष्टं मया स्थीयते ॥ ४ प्रणिधिः-( उपसृत्य ) अय्ये पणमामि । (१) सांकृत्यायनी-(दृष्ट्वा ) अये कथं धार्मिकच्या सिद्धार्थकः । (दिशोऽवलोक्य भद्र कुशलममात्यस्य । प्रणिधिः-सुछ कुसलं। (२) सांकृत्यायनी-अपि घटितं सार्वत्रिक तन्। प्रणिधिः-गोपालपालकाधिष्ठिते प्रत्यासन्न ? (ने) महासने ? (सेन) सैन्ये वर्तते सांकृत्यायन:-अपि दर्शकः सम्प्राप्तः । प्रणिधिः-सोऽपि तस्मिन्नेव दिवसे अमात्येन सह दर्शनं करोति। अमात्य यौगन्धरायणोपि मयानुपदमेव दृष्टः । निवेदितामात्यसन्देशे च सविशेष- प्रत्यासन्ने पर्यन्ते मिलित्वा तदैव प्रस्थिते कौशाम्ब्यापि अञ्जुकलिके उवलोके इत्ति कोकाले, इहात्मानं वर्तति ? इशु इण! देव्या देवस्य पभावत्या अकालोचितो विवाहकाल आर्याया हस्ते वर्तते, अयममात्य. सन्देशः। सांकृत्यायनी-साधु स्वपतिपुत्र साधु, त्वयैवं व्यवस्यता। सर्वेषां व्यसनानां खामिव्यसनं भवत्यतिगरीयः। कूटस्थानीयश्च प्रभुरिति हत एष जनवादः। ५ (१) आर्य प्रणमामि । (२) सुष्टु कुशलम् ।

·व तुर्थाऽङ्कः
अपि च।
-
दूरमुदीर्णे च रिपावेवमकिञ्चित्करे च विजिगीषो।
भवता तु नयगुणशतैः सोऽयमसूत्रः पटः क्रियते ॥६
प्रणिधिः-देदु पडिसंदेशं अय्या। (१)
सांकृत्यायनी-उच्यताममात्यः, इह यथाशक्ति समुद्यतैवास्मि समीहितसिद्धये।
कालस्तु न परिहातव्यः।
प्रणिधिः-जं अय्या आणवेदि। (२)
(इति निष्क्रान्तः)
सांकृत्यायनो-एवमपि परिश्रान्तेषु जाग्रत्सु सचिवेषु प्रतिष्टापिनो वत्सराज इति
मन्ये । भवतु, वत्साया वासवदत्तायाः पद्मावत्याश्च स्वरूप निरूपयामि ।
( इति निष्क्रान्ता)
प्रवेशकः
(ततः प्रविशत्युपविष्टः सखेदो राजा)
राजा--(निश्वस्य सवितर्क सासूयं )
सन्तापं न तथा तनोति परुषं वाष्पं क्षिणोतीव मे
बध्नात्येव रतिं क्षण न तु पुनः स्यैर्य समालम्बते।
मानस्यां विनियोक्त मिच्छति मुहुदेवीमुपैत्यात्मना
कष्टा दैवहतस्य दग्धमनसः काप्यस्य दुर्वृत्तता ॥७
( सविस्वयं ) अहोनु खलु भोः
मयि मनः प्रणिधाय धृता जटा
(३) न गणितः स्वजनो न च बान्धवः ।
अनुगमैरिति मामनुरागिणी
व्यवसितादपनेतमिवेच्छति ॥८
(१) दिशतु प्रतिसन्देशमार्या । (२) यदार्या आशापयति
(३)न मवं वयः इति कचित्पाठः ।

·तापस पत्सराजे पतत्तु मे मनसि वर्तते कृत्वातिथ्यनिभं बलात्किल कराकृष्ठा ममोपान्तिकं सख्या तत्समये त्रपानतमुखी कृच्छ्रादिव प्रापिता। देवीदुःख भरान्विते मयि तथा मध्यस्थतामागते प्रत्याख्यातमनोरथा किमपि सा कुर्वीत नात्याहितम् ॥ प्रेषितश्च मया तामेव बोधयितुं वसन्तकश्चिरयति । (ततः प्रविशपि त्रिदण्ड हस्तो विदूषकः ) विदूषकः-सुष्टु खल्वेतद्वर्तते-न भगवती भवितव्यता अतिक्रमितु पार्यते इति देवी परेण विअ ? उदासीनतामवलम्बितं ? परनिवास दुःखितानुगतं वेषं धारयन्ती दृष्टा, न च तया महानुभावया पुनरुक्तोद्भरमन्युसंभारनिरोधन दुःखितयापि मां प्रेक्ष्य विवारो दर्शितः । केवलं निश्चलया दृष्ट्या विरं निस् य निह्नवगुरुकं निश्वसन्त्या उपालब्थ इव अहं कथमपि विसंवादितमेव युष्माकं युक्तिमिति ? एतच्चातिदुष्करं देव्याः यदुःख? सवत्तिभूदं पि पद्मा- वतीं समासादयति ? (१) भणिता च मया वयस्यसन्देशं पद्मावती, यथा च सा अदत्तप्रतिववना लजावनतमुखी रोदितु प्रवृत्ता। तथा तर्पयामि एवं विमानिता दुष्करं जीविष्यतीति ? एतं च वृत्तान्त प्रियवयस्यस्य निवेदयितु त्वरमाणः तं जोअभारअं सांकृत्यायन्या निक्षिप्यागतोऽस्मि । सर्वथाऽसाधुजनविक्षिप्तमिव न पुनस्तां प्रैक्षि ? ( विचिन्त्य सप्रत्यशमिव ) प्रियवयस्यस्यायि पद्मावत्याः प्रथा ? संप्रतिबोधयितु मे पेसअंतस्स ? सोपरोधमिव हृदयं लक्षितमिव । अन्यथा का णिग्गदस्स घरतंतो, किंवा णग्गाक्खवणओ कप्पासावाडिअं रक्खं तो बुश्चदि। भवन प्रियवयस्य तावत्प्रेक्षामि १ (परिक्रम्यावलोक्य च ) तूष्णीमेवोपविशति (२) (१) सयनी भूतां पद्मावती समाश्वासयतीति स्यात् । (१) अत्र सर्व विदूषक वाक्यं लेखकेन विकारमापितम्। आमूलतः प्राकृत भाषा परित्यक्ता । तथापि मध्ये मध्ये प्राकृतच्छायावन्ति पदानि दृश्यन्ते । तत्र व संस्कृतभागे अक्षराणां वियर्यासः लोपश्च । यथा-"पार्यते इति

·.
व तुर्थोऽङ्कः
राजा-(दृष्ट्वा ) वयस्य, अपि प्रतिपन्नः सन्देशार्थः पद्मावत्या ।
विदूषकः-(सोत्पासासूयं ) बाला दर्शनीया च तव कृते बन्धुजन परित्यज्यानुचित
किल समनुभवन्ती एवं प्रियकारणोपरोघशीलस्य वचनं कथं न
प्रतिबुध्यते ।
राजा-तथापि किं त्वयोक्तं किंवा तया।
विदूषकः-एवं मया भणितं, यथा प्रियवयस्यो भणति, जानाम्ये (स्ये) व यथा मया
सर्व परित्यक्तं, तनिवार्त तु? त्वमस्माद्यवसायात् , किं मामुद्दिश्याकारण
मात्मानमायासयसि इति ।
राजा-ततस्ततः।
विदूषकः-ततः किमपरं, विशेषपरिवृद्धवेमनस्या परिजनतोऽपि दृष्टिमपहाय अञ्जलि.
च्छादितमुखी विषमोज्जम्भणोत्कम्पितपयोधरा रोदितु प्रवृत्ता।
राजा-(सानुकम्प ) कष्ट दूरमारोपिता मनसिजेन तपस्विनी ( आकाशे )
कुरु वचो भगवन्मम मन्मथ
व्यवसिताद्विनिवर्तय तामितः ।
इति न चेद्वतभङ्गविडम्बना
परिग ? (ण) तिं मम कर्तु मिहेच्छसि ॥ १०
तदसमीक्ष्यकारिणं त्वामेवं तावत्पृच्छामि
तां पश्यामि करोषि बाष्पपिहितं किं से क्षण नेत्रयोः
तामेवेदमुपैतु वारय मनो देवीसकाशं गतम् ।
किं वक्ष्ये वद यत्नवानसि वचस्तन्नामनिष्ठ यदा
पुष्पेषो विरम प्रयाति घटनां नतत्तव प्रस्तुनम् ॥ ११
......
दवी"-"परेण विअ" "यदःकख सवत्ति भूदं वि" "तं जोअभारअं" on
......" "प्रथाः संबोधयितुं पेसिअन्तस्स" इत्यादि । एमपि
केषां वित् पदानां च्छाया–परेणेव, सपत्नीभूतां, तं योगभारं, प्रेषितस्य, का
निर्गतस्य गृहचिन्ता । किंवा मग्नक्षपणकः कार्पासवाटिकां रक्षन् पृच्छति ?
पुनस्तां प्रैक्षिा

·४८ तापसवत्सराजे विदूषकः-भो विद्वदु दाव रूवं, अणवत्तणं अ अत्तणो वि कधं ण णिर्भवेसि १ (१) राजा-कथमिव? विदूषकः-किं न स्मरति भवान् यत्तेन भगवता सिद्धेन भणिदं, देवी समानां कन्यका विवाह्यापि प्राप्यते इति । राजा-सखे अतएव भीतः । अस्याः (पाणि)परिग्रहे सति पुनर्देवी यदि प्राप्यते दैवादेव तदीरतं यदि सखे सत्यं मुनेः स्याद्वचः । तद्वक्ष्ये तदपअपं कृतमिदं त्वत्प्राप्तिहेतोर्मया नैतत्सा हृदये करिष्यति यतो देवी दृढं कोपना ॥ १२ विदूषकः-सम्पद्यतां तावत्ते मनोरथः देवीं पुनः कुपितामहं प्रसादयिष्ये । राजा-विदूषकमालिंग्य ) तत्विं ब्रवीषि, किमिदीनी करोमि । विदूषकः-किमन्यदितः लघु गत्वा पद्मावती परिस्थापय, अन्यथा सा अवश्यं विपद्यते, एह्य हि लघु गच्छावः, ( इति राजानं बलादुत्थापयन्नात्मगतं ) ही ही भोः यशैष सिद्धिक्षमो मया पि समुत्क्षिप्यते, तथा तर्कयामि सांप्रतं च नन समर्पित ( इति परिकामतः) राजा-(परिक्रामन् सकरुणमात्मगतं ) हा देवि ? चक्षुर्यस्य तवाननादपगतं नाभूत्वचिन्निवतं येनैषा सततं त्वदेकशयनं वक्षस्स्थली कल्पिता। येनोक्तासि विना त्वया मम जगच्छून्य क्षणाज्जायते सोऽयं दम्भधृतवतः प्रियतमे कतु किमप्युद्यतः॥ १३ (इति सखेदमास्ते) विदूषकः-(सासूयं ) भो किं पदे पदे पडिबोधीअसि, ता एहि गच्छम्ह, जदो देवीलं भुदअकारणं खु पदं । (२) (१) भोः तिष्ठतु रूपं ( अनुवर्तनं ) व आत्मनोऽपि कथं न.........। ( २ ) भोः किं पदे पदे प्रतिबोध्यसे, तदेहि गच्छावः, यतः देवीलामाभ्युद यकारणं खल्विदम् । ब्राह्मणस्य आत्मा। .

·४ ४९ राजा- चतुर्थोऽङ्कः राजा-विदग्धसुहृज्जनसमाश्वासनविनोदमात्रमेवैतत् । अन्यथा अस्ति कचित्केन चिदुपायेन परलोकगतः प्राप्यते । विदूषकः-(साक्षेपं ) भो मा एव्वं भण, किं उवरदा रुरुमहेसिणा पिअतमा पमद. वरा ण समासादिदा, परसुरामजणणी जमदग्गिणा वा रेणुआ, एवं सोआवेअवसीकदो सव्वं एव्व पम्हुससि (१) सखेदं ) गच्छ गच्छाग्रतः । विदूषकः-एदु एदु भवं । (२) राजा-(सात) किश्चित्परिक्रम्य पुनः स्थितः । विदूषकः-(परिवृत्य परिवृत्य दृष्टा ) भो वयस्स किं णेदं । (३) राजा-करोम्येष भवद्ववन, किन्तु मुहूर्तमस्यां तरुच्छायायामुपविश्य पुनः प्रचलितु पर्यवस्थापयामि तावदात्मानम् । विदूषकः-(स्वगतं ) कथं प्रथमगृहीत इव वनहस्ती वयस्यः दुःखं संवार्यते, भवतु अनुवर्तिष्ये, (प्रकाशं ) एवं करोतु प्रियवयस्यः । राजा-( उपविश्य सकरुणं आकाशे ) हा प्रिये वासवदत्ते ? कामं दुष्करमेतदेव यदहं त्यक्तस्त्वया जीवित स्तन्नमास्त्वनुरोधतः प्रणयिनां कोवा स्वतन्त्रो भवेत् । किन्तु प्रस्तुतमन्यदेव किमपि स्नेहस्य यन्नोचितं मत्प्राप्त्यै कृतमेवमित्यपि कथं प्रत्येष्यसीदं प्रिया ?(ये)॥१४ (ततः प्रविशति वासवदत्तासांकृत्यायनीभ्यां परिबोध्यमाना पद्मावती) वासवदत्ता-(सबाष्पमात्मगतं ) कथमद्याप्यप्रस्फुटस्नेह एव आर्यपुत्रः केवलममा- त्यामोह्यते, प्रियसखि समस्सस समस्सस, किमित्यस्मानपि रोदयसि । पद्मावती-(सविशेषकरुणं) मां प्रियसखीं प्राप्य किं वा अन्यत्प्रियसख्या भविष्यति। सांकृत्यायनी-वत्से पद्मावति । (१) भो मैवं भण, किमुपरता रुरुमहर्षिणा प्रियतमा प्रमद्वरा न समासादिता, परशुरामजननी जमदग्निना वा रेणुका; एवं शोकावेगवशीकृतः सर्वमेव प्रस्मरसि ।। २) एतु एतु भवान् । (३) भो वयस्य किमेतत। .

·५. तापसवत्सराजे सर्व येन परित्यज्य वनमङ्गीकृतं शुचा परिबोधनया तस्य किमात्मा खेद्यते त्वया ॥ १५ जटाधारणं पुनः, तत्समाश्वसिहि समाश्वसिहि । वासवदत्ता-(आत्मगतं) पद्मावती परिबोधयन्ती अधिकं सामाश्वासयति भगवती। पद्मावती-(स्वगत) अतिगुरुकमिदानी विमाननादुःखं हृदयस्य, न खलु भगवत्याः प्रियसख्या आश्वासनतो यथेप्सितं कर्तुं न ? पारयामि, तत्किं करिष्ये । (विचिन्त्य ) भवतु यथातथात्मनो धीरत्वं प्रकाश्य केनापि व्यपदेशेन इत एते विसर्जयामि । (प्रकाशं ) भगवति किमन्यथा संभावयसि, न खलु मे तस्मिन् जने क एतादृशोऽभिनिवेशः। पासवदत्ता-(किञ्चिद्विहस्य ) भगवति नास्ति प्रियसख्यास्तस्मिन् जनेऽभिनिवेशः, सोपि सुणिदं ? प्रयासयति । सांकृत्यायनी-(स्मित्वा किश्चिद्वाष्पमात्मगतं) चिरात्खलु वत्सया सखीप्रतिभेदेन हसितमेव । वभावती-अयि परिहासशोले भगवतीमपि न प्रेक्षसे। पासवदत्ता-(सस्मितं) अपराद्धं प्रियसख्या। पद्मावती-(स्वगतं ) प्रसंगत एवानेन परिहासेन विश्वस्ते इवैते दृश्यते । तत्किमपि साम्प्रतं वदित्वा विसर्जयिष्य, (विचिन्त्य ) भवत्वेवं तावत् (प्रकाशं ) भगवति कुसुमापचयव्यापृतया प्रियसख्या न दृष्टा भो अद्य ? मया निर्तितशोभाः बालवृक्षकालवालकाः, तद्गत्वा दर्शयतस्याः। अहम- पीदानी तेषामेव शोभाविशेषनिमित्तं शेफालिकाकुसुमान्यपचित्यानुपदमा- - . गतेव। वासवदत्ता-(जनान्तिकं ) भगवति लजालुरेपा अस्मान्प्रेषयित्वा विविक्तमिच्छति । तन्नास्या इच्छाभंगं कर्तुमिच्छामि, तदेहि गच्छावः । सांकृत्यायनी-एहि दर्शयामि । ( इत्युत्थाय किञ्चित्परिक्रम्य ) आशङ्कितमिव मे चेतः । एकाकिनी चात्रभवती। कदाविदत्याहित व्यवस्येत्। तदितोऽप- सृत्य युक्तमेव निरूपयितु किमियमावरतीति । वासववत्ता-सोहणं आसंकिदं भअवदीए, मम वि इह सिणेहो अस्थि एव्व । (१) (१) शोभनमाशंकितं भगवत्या । ममाप्यत्र स्नेहोऽस्त्येव ·- . व तुर्थोऽङ्कः भाषा सांकृत्यायनी–साधुवत्से साधु । एवं ब्याहरन्त्या त्वयैव प्रतिष्ठापितो वत्सराजः। ( इत्यपसृत्य तिष्ठतः) पद्मावती-(विलोक्य ) गदाओ एदाओ, जाव एदं अयमाणणदुक्खिदं अत्ताणों परिश्चइअ णिव्वुदा भविस्सं, ता जाव एदएव्व माधवीलदाए समीहिदं णिवत्तेमि । ( नाट्य न लतामालिङ्ग्य सान) हा ताद हा अज ? (अंब) हा भादुर ? असुणिअसीलए बद्धसिणेहिअ, तस्सिं अणिद्दइ जूरमाणि, अर्कदिअअ मुक्ककण्डअं, पेक्खह दुहिदरं, एस्थ, स ? (म) रन्ति ? मं, लहु हिअआणं मातआ? अण्णपसत्तं जणं महत्तिआणं ? एरिसओ परिणामओ होइ महिलआणं। (१) विदूषकः-' सवितर्कमाकर्ण्य ) भो इदो णादिदूरे रोदीअदि । अदिनं च मे पय्याउलं हिअधे । दिढं उव्विग्गहिअआ तत्तहोदी पद्मावदी मए दिवा, ता उठे हि धोरदाए अवसरो ( इति बलादुत्थापयति ) (२) राजा-तेन हि त्वरितमादेशय । वासवदत्ता-भअवदि संभावेम्ह पिअसहिं । ( किञ्चिद्गत्वा पुरोऽवलोक्य सान) भअवदि ओसरम्ह ओसरम्ह । सांकृत्यायनी–किमर्थम् । वासवदत्ता-(बाष्पसंभृतमुखी ) किं न प्रेक्षसे, एष आर्यपुत्रो वसन्तकेन बलादा- नीयते। सांकृत्यायनी-तेन हि इतो गच्छावः । वासवदत्ता-(सांकृत्यायन्या हस्तं गृहीत्वा ) भगवति प्रसीद। मुहूर्तकं विचारय, चिरस्य तावत्कालस्यार्यपुशं प्रेक्षामि ? । (३) सांकृत्यायनी-वत्से दुष्करमिदं । (१) गते एते । यावदिदं अवमाननादुःखितं आत्मानं परित्यज्य निवृता भविष्यामि । तत् यावत् एतयैव माधवीलतया समीहितं निर्वतयामि । हा तात हा आर्य ? (अंब) हा भ्रातः......आक्रन्दितमुक्तकण्ठी ? पश्यत दुहितरं । अत्र...... मां । लघुहृदयानां...अन्यप्रसक्तं जनं...ईदृशः परिणामो भवति महिलानां । (२) भो इतो नातिदूरे रुद्यते । अधिकं च मे पर्याकुलं हृदयं । दृढं उद्विग्नहृदया तत्र भवती पद्मावती मया दृष्टा । तदुत्तिष्ठ धीरतयाः अवसरः ।। (३) भगवति संभावयावः प्रियसखीं । भगवति अपसराव अपसरावः । ।

·ता पसप त्स राजे
कुरु मे प्रियं
बासवदत्ता-णम्हि ईरिसी, वीसत्था होहि । (१)
पद्मावती-(तथैव लतां गृह्णाति)
विदूषकः-(परिक्रम्यावलोक्य च ) भो तुवर, तुवर, एसा खु पदुमावदी एव्य अत्ता-
ण वावादेदि । (२)
राजा-( दृष्ट्वा ) कष्टमध्यवसितमेवानया ( विदूषकं प्रति )
द्रुतमिमां विनिवर्तय साहसा
दपनयाशु लतावलयं सखे।
मम पुनर्दयितां परिरक्षतो
व्रजति दग्धविधिः प्रतिकूलताम् ॥ १६
विदूषकः-भोः न खल्वहमीदृशं साहसं प्रेक्षितु पारयामि
राजा-(ससम्भ्रममुपसृत्य ) अयि-
विसृज पाशमिमं
प्रणयमेकमिमं प्रतिमानय।
असहने किमिदं क्रियते त्वया
प्रणयवानयमस्मि तवागतः ॥ १७
पद्मावती-(पाशमुत्सृज्य स्वगतं ) अम्हो तेण एव्व णिरणुक्कोसेण अब्बुववल्लम्हि ?
( इति ससाध्वसमधोमुखी तिष्ठति ) (३)
वासदत्ता-(सखेदमात्मगतं ) सोहणं एव्व भणिदं भअवदोए आसि, जघा इहदो
गद्धीअदुत्ति ? मए एव्व एदं क...(प्रकाश) भअवदि अवि पञ्चभिजाणासि
सो एव्व अय्यउत्तो । (४)
(१) नास्मि ईदृशी, विस्तब्धा भव ।
(२) भोः त्वरस्व, त्वरस्व, एषा खलु पद्मावती एव आत्मानं व्यापादयति ।
(३) अहो तेनैव निरनुक्रोशेन अभ्युपपन्नास्मि ।
(४) शोभनमेव भणितं भगवत्या आसीत्। यथा इतः (इतो गच्छावः इति )
मयैव एतत्... गवति अपिप्रत्यभिजानासि स एव आर्य पुत्रः ।

·च तु थोऽङ्कः
सांकृत्यायनी-( ससौष्ठवं ) वत्से
तव वियोगशुचा परिपाण्डुरां
प्रतिपदिन्दुतनुतनुमुद्वहन् ।
स इति नैष मयापि विभाव्यते
वशितया त्वमिहा ? (वा)द्य च खेद्यसे ? (ते) ॥ १८
वासवदत्ता-भगवति आयपुत्रपक्षपातिनीं त्वां मन्त्रयितु पारयति (१)
राजा-अये राजपुत्रि
विधुरमनसा यत्सन्दिष्ट न तत्र रुषः पदं
कथमनुगतां शक्तः कतु वृथाप्रणयामसौ।
इति न गणितं मन्ये व्याजविसृज्य सखीजनं
कथमपि वयं कोपावेशात्त्वपि न वञ्चिताः॥ १६
पद्मावती-(आत्मगतं) अह्महे थिरसोहिदो एसोत्ति, अदो एन्च मे एदस्स उपरि
अहिणिवेसो।। २)
वासवदत्ता-(आत्मगतं ) हिदअ समस्सस समस्सस । सुमरदि दे भय्यउस्तो। (३)
( नेपथ्ये)
भो भोः परिचारिकाः किमुदासीनास्तिष्ठथ ।
सांकृत्यायनी-राजपुत्रोति व्याहरन्कञ्चुकी इत एवाभिवर्तते । तदेह्यावसथं
गच्छावः।
( इति निष्कान्ते)
( ततः प्रविशति कञ्चुकी)
कञ्चुकी-(सहर्षससम्भ्रममालोक्य) फलितमस्मन्मनोरथैः, दिष्ट्या सम्पन्नमेव,
(१) का पारयति, अथवा न पारयामि, इति चेत् साधु ।
(२) अहो स्थिरसौहृद एष इति, अत एव मे एतस्योपरि अभिनिवेशः
(३) हृदय समाश्वस समाश्वस, स्मरति तव आर्यपुत्रः ।
।

·ता पसवत्सराजे तथाहि-- करतलकलिताक्षमालयोस्समुदितसाध्वसबद्धकम्पयोः । कृतरुचिरजटानिवेशयोरपर इवेश्वरयोस्समागमः ॥ २० विदूषकः - ( आत्मगतं ) दिढिआ णम्हि अमच्चाणं उवलंभणीयो संवत्तो, (प्रकाशं) भो वअस्ल अवि सुमरदि भवं तादिसाणं कुतलाणं बह्मणं विअ सीसे चहआणं, ? (१) ( राजा सविलक्षस्मितं करोति ) कञ्चुकी-( उपसृत्य ) यदि राजपुड्या अमुना नपःक्त शव्यतिकरेण कृतोपरोधो महाराजः, तन्मङ्गलोचितं यथाविधि संविधीयते किञ्चिदस्माभिः, किमा. दिशति महाराजः । ( राजा वसन्तकं पश्यति) विदूषकः-भो गच्छ कि एदिणा पुच्छिदेण, सन्जीकरेहि मंगलाणं, मा भण अचिं. तिदो? एव्य अस्समपदे देवोविवाहोत्ति। (२) (कञ्चुकी राजानं पश्यति) राजा-यथाह वसन्तकः । कञ्चुकी–देव परोऽनुग्रहः, तदनुजानीहि मङ्गलसम्पत्तये, प्रत्यासन्नश्चायमभ्याहतो विजयो नाम योगः......च जटानां महत्येव वेला भवति । (३) (१) दिष्टया नास्मि अमात्यानां उपालंभनीयस्संवृत्तः। भो वयस्य अपि स्मरति भवान् , तादृशानां कुन्तलानां इव शोणे......। (२) भोः गच्छ किमितेन पृष्टेन, सन्जीकुरु मङ्गलानां, मा भण, ? अचिन्तित एव आश्रमपदे देव्या विवाह इति । (३) अत्र ग्रन्थ पातोनुमीयते, यथा-भोजदेवकृते शृङ्गारप्रकाशे द्वादशे प्रकाशे एवं वाक्यानि उदाहृतानि दृश्यन्ते । यथा-"पद्मावती प्रत्याख्यानदुःखा. दुद्धृत्यात्मानं व्यापादयन्ती वत्सराजेन निवारिता हिया युक्ता । तत्रहि, “विदूषकः-भोदि अअंदाव थोअगुग्गुलु निबद्धओ उण्होदएण जडाओ विच्छोलिअ तादिसो एन्ध, अहं उण अणवराहमुंडिदो कुदो ताविसे...अण्ड.......लहिस्सम् । पद्मावती-(लजावनतमुखी स्मितं करोति) ... .

·चतुर्थोऽङ्कः
राजा-राजपुत्रि गम्यतामिदानीं
( पद्मावती सलज्जा अधोमुखी कञ्चुकिना सह निष्कान्ता )
विदूषकः-भो वअस्स अम्हे वि अत्तणो मंगलाइ करेम्ह । (१)
राजा-किमत्र कर्त्तव्यं ।
विदूषकः-अहमेको कदमङ्गलो, जेण तिदंडं कासाअसेत्तं परिश्चइदव्वं, तुव उण
थोवगुग्गुलुकदाओ जडाओ विच्छोलअन्तस्स चित्तेहिं दाव केत्तिआ वेला
होदित्ति । (२)
राजा-वयस्य बहुपरिहसितं, तदेहि गच्छावः, अस्तावलम्बी भगवान्दिनकरः,
तथाहि-.
दिशि प्राच्यां भूत्वा प्रथममयमात्मार्पणपरो
विना तस्यास्तापं परुषतरमासाद्य सुचिरम् ।
प्रतीचीमारक्तां द्रुतमनुसरन् सम्प्रति सख
विवस्वान्मे सर्व वद यदि विडम्वं न कुरुते ॥ २१
( इति नि ष्का न्ता स्सर्ने)
च त र्थो ऽङ्कः स मा तः
पुनश्च कञ्चुकिविज्ञापनया अनुज्ञाता राज्ञा, सलजा अधोमुखी कञ्चुकिना सह
निष्कान्ता।" इति । सुधीभिः विभाव्यताम् ।
(१) भो वयस्य आवामपि आत्मनः मङ्गलानि करिष्यावः ।
(२) अहमेकः कृतमंगलः, येन त्रिदण्ड काषाय...परित्यक्तव्यं । तव पुनः, स्तोक
गुग्गुलुकृताः जटा: विशोधयतः ...तावत् कियती वेला भवतीति ।

·॥श्रोः॥ तापसवत्सराजचरितम पञ्च मो ऽङ्कः ... (ततः प्रविशतः सविलासं द्विपदोखण्ड गायन्त्यौ चेट्यौ) चेट्यौ-(बहुविधं नृत्तं कृत्वा ) द्विपदीहिं...... (१) (२) (वासवदत्ता )......अंगेहिं सुहपसुत्तो चिट्ठदि ( सास्र) एवं वि दाव उवालभन्ती किंति अपि बझमोक्वं कदुअ पच्छा जधासमीहिदं करइस्सं । (३) (ततः प्रविशति वसन्तकः) ( वासवदत्ता सरभसमुपेत्य चालयति ) विदूषकः-(निद्रालसं) कोसलिए कीस मं पडिबोधेसि । (४) वासक्दता-अहो मेधाबी अय्यो, एक्कस्सिं सुदं णाम ण पम्हुसदि, अइ उहहि (५) ( इति भूयश्वालयति) विदूषकः-आ दीसीए खुदै अपेहि, किं पुणो पुणो चालेसि, उण्णिद्धसदकण्णिट्ठो अञ्चासिदो ? सम्पत्तसमीहिओ अ चिरस्स दाव सुपिस्से। (६) वासवदत्ता-( सवाष्पं सामूयं ) अयि हदास उठे हि । ( इति सविशेषं चालयति ) (१) अत्र ग्नन्थपातः । मातृकायामविभागेन उत्सर ग्रन्थः योजितोऽस्ति) (२) ग्रन्थपातानन्तरं वापि प्रारभ्यते। (३)... अंगैस्सह सुख प्रसुप्तस्तिष्ठति । इदमपि तावत् उपालभमाना किमित्यपि, बाष्पमोशं कृत्वा पश्चात् यथासमीहितं करिष्ये। (४) कोसलिके कस्मान्मां प्रतिबोधयसि (५) अहो मेधावी आर्यः । एकस्मिन् श्रुतं नाम न प्रस्मरति । अइ उत्तिष्ठ। (६) आः दास्याः सुते अपेहि, किं पुनः पुनः चालयसि । उन्निद्र...सम्प्राप्त- संमीहितः च चिरस्य तावत स्वपिमि । (७) अइ हताश उत्तिष्ठ । . ।

·-
पञ्चमोऽङ्कः
वासवदत्ता-
विदूषकः-(सहसा क्रोधनाटितकेन दण्डकाष्ठमुद्यम्योत्तिष्ठन् )
आः-(इति वासवदत्तां दृष्ट्वा तथैव तिष्ठति )
(१)
(राजा) (२)तथाभूते तस्मिन्मुनिवचसि जातागसि मयि
प्रयत्नान्ता रुषमुपगता मे प्रियतमा ।
प्रसीदेति प्रोक्ता न खलु कुपितेत्युक्तिविधुरं
समुभिन्ना पीतनयनसलिलः स्थास्यति पुरः॥ २२
( सविशेषोत्कण्ठं)
(३) भ्र भङ्ग रुचिरे ललाटफल के दूरं समारोपयेत्
बाष्पाम्बुप्लुतपीतपत्ररचनां कुर्यात्कयोलस्थलीम् ।
व्यावृत्यैव समागते मयि सखीमालोक्य लज्जानता
तिष्ट त्किं कृतकोपचारकरणरायासयेन्मां प्रिया ॥ २३
(दृष्ट्वा ) अये वसन्तकः । ( सविस्मयं ) कथं सैवेयमस्य घेशरचना, भवतु
प्रतिपालयामि।
(ततः प्रतिशत्युज्ज्वलवेशो ? (पो ) वसन्तकः)
राजा-(विदूषकस्य शिरः परामृश्य ) वयस्य किमिन्द्रजालमिव ।
विदूषकः-(सपरिहास) जादं एव्व जाणिदं पुच्छदि, जं अणागर्द जाणीअदि, पढमतरं
एव्व मए जाणिदं, जधा तुवं अवस्सं एव्व जदा तदा कथ्यमाणुभजन्तो
(१) अत्र महान् ग्रन्थपातः ।
(२) बहुप्रन्थपातानन्तरं इदं केवलपद्यमारभ्यते । ध्वनिलोचने तृतीयोद्योते उदाहृते
अस्मिन् पद्ये पाठभेदोस्ति । यथा-द्वितीये पादे-"प्रयाणेन्तYढा” इति,
तुरीये च पादे “स्थास्यति पुनः” इति च ।
(३) इदं पद्य, कुन्तककृते वक्रोक्तिजीविते चतुर्थे उन्मेषे धृतं । तत्र पाठभेवः
स्खलितं व दृश्यते। उत्तरार्धे यथा-व्यावृत्तैर्विनिबन्धवाटुमहिमामालोक्य
लज्जानतां" इति-

·५८ तापसवत्सराजे पध्वज परिश्चइअ धोअगुग्गुलुकदादिराआओ जडाओ पक्खालिअ तादिसो एव्य, अहं पुण परमत्थमुण्डिदो अत्थ किं जडाओ लब्भिसित्ति विन्तिम णडो विश्र कदपरिव्वाअवेसो सोअंधिदस्स पुरदो सञ्चरिदो, ण तए जाणिदं एदिसो णिउणओ वसन्तओत्ति । (१) राजा-(स्मित्वा) अहो दीर्घदर्शिता ब्राह्मणस्य, अस्माभिस्तु यथाह भवान् न किञ्चिदप्यवगतम् । विदूषकः-भो वअस्स अविमोहेन ? नप्र......ते......प्रभाता रजनी। राजा-वयस्य किं कथयामि । देवीस्वीकृतमान(स)स्य ? निभृतं स्वप्नायमानस्य मे तद्गोत्रग्रहणादियं सुवदना यायात्कथं न व्यथाम् । इत्थं यन्त्रणया कथं कथमपि क्षीणा निशा जाग्रतो दाक्षिण्योपहतेन सा प्रियतमा स्वप्नेऽपि नासादिता ॥२४ विदूषकः-त्वया जानामि दृष्टा न वेति । अहं पुनरद्य सुखप्रसुप्तो देव्या वासवदत्तयैव निबोधितः। राजा-(ससम्भ्रमोत्सुकं ) वयस्य कथमिव । विदुषकः-(स्वगतं ) ही ही भोः अतिक्रन्तोऽस्मि, भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशं) भो वयस्य शृणु, अद्याहं विरस्य कालस्य लब्धनिद्रः प्रेक्षामि ? विसगंजस- परिभ्रष्टमलिनलम्बालकमालाप्रसजद्वाप्यसलिलां, विरवियोगक्षामाभिरामां, देवीं त्वां च प्रेक्ष्य बाष्पप्रतिरुद्धकण्ठप्रस्खलत्करुणस्वरं भणितमौर्ष युष्माकमिति । ततोऽहं तादृशं प्रेक्ष्यादत्तप्रतिवचनो रुदन्नु दन्नेव प्रतिबुद्धः । (१) जातमेव ज्ञातं पृच्छयते, यत् अनागतं ज्ञायते। प्रथमतरमेव मया झातां, पथा-त्वं अवश्यमेव यदा तदा......प्रव्रज्यां परित्यज्य स्तोकगुग्गुलुकृता... एताः ? जटाः प्रक्ष्याल्य तादृश एव । अहं पुनः परमार्थमुण्डितः अत्र किं जटाः लप्स्ये इति चिन्तयित्वा नट इव कृतपरिव्राजकवेषः (सैरन्ध्याः १) पुरः सरन् न तवा झातः ईदृशः निपुणः बसन्तक इति ।

·पवमोS
राजा-(सात) हा देवि कासि, मे प्रयच्छ प्रतिवचनम् ।
किं प्राणा न मया तवानुगमनं कतुं समुत्स्यहिताः
बद्धाः किं न जटा न वा प्रतितरु भ्रान्तं वने निर्जने
त्वत्सम्प्राप्तिविलोभितेन
पुनरप्यूढ़ न पापेन किं
किं कृत्वा कुपिता यदद्य न वचस्त्वं मे ददासि प्रिये ॥२५
( इति रोदिति)
विदूषकः-भो मा रोद, रुदितावसाणं खलु सिविण प्रशंसन्ति विचक्षणाः (१)
समासन्नं ते कल्याणम् । तदेहि पद्मावती प्रेक्षावः ।।
राजा-(निश्वस्य ) एवं गच्छावः । ( इति परिक्रामतः )
विदूषकः-एषा पद्मावती, तदेहि उपसावः ।
पद्मावती--(दृष्ट्वा ) अहो आर्यपुत्रः, ( सलजा ससम्भ्रममुत्थातुमिच्छति )
विदूषकः-मो वयस्य प्रेक्षस्व तावद्भुताकृतिं तत्रभवतीं पद्मावतीम् ।
राजा-वयस्य पश्यामि ।
मदास्ये न्यस्यन्ती दृशमतनुलज्जापरिकरा
मपि श्लिष्टं (बाप्पं) पतदिव समासज्य कुचयोः।
करावर्वोः कृत्वा चलितरसनादान जघां
दधानाभ्युत्थाने...... व्यतिकरा ॥ २६
विदूषकः-भो हत्थे गेहिअ उववेसेहि अत्थभोदि । (२)
राजा-(नाट्यन तथा कृत्वा विलोक्यात्मगतं)
द्रष्टुं वाञ्छति कौतुकेन नयने अस्या निरुध्दे हिया
किञ्चिद्वक्त मपि व्यवस्यति न तु प्रामोति तत्साध्वसात् ।
(१) भो मारुद, रुदितावसानं खखु स्वप्न प्रशंसन्ति विचक्षणाः ।
(२) भोः हस्ते गृहीत्वा उपवेशय.तत्रभवतीं।

·तापसवत्स राजे आश्लेषेऽस्ति मनोरथो जडतया ननं समुत्सार्यते प्रेम प्रेरयतीप्सिते नववधू भावो निषेद्धा पुनः ॥ २७ (प्रविश्य) चेटी-भर्तृदारिके कौशाम्बीतो दर्शकेन प्रेषितः कुञ्जरकः । राजा-कौशाम्ब्या दर्शकेनेति किमेतदसम्बद्धमिव । विदूषकः-न खल्वसम्बद्ध', यदा प्रभृति भवन्तमुद्दिश्य तत्रभवत्या पभावत्या जटापरिग्रहः कृतः, तत एव दिवसात्सर्व परित्यज्य मगधेश्वरो रुमण्वन्मिश्रः सह सङ्घटय दुराचारं पाञ्चालहतकमुन्मूलयितुव्यवसितः । राजा-बयस्य किमेतदप्युपक्रान्तं रुमण्वता। विदूषकः-भो अन्यथा राजानं तथागत वयस्यमुज्झित्वान्यत्र अमात्यः प्रतितिष्ठति । राजा-एवं युज्यते। चेटी-आणवेदु भर्तृदारिका। (१) ( पद्मावती राजानं दृष्ट्वा पुनरवनता तिष्ठति ) राजा-भद्र प्रविशतु। चेटी-जं देवो आणवेदि। (२) ( इति निष्कान्ता) (ततः प्रविशत्युज्ज्वलवेषः कुञ्जररुः ) कुञ्जरकः-श्रुतं मया यथा सम्पन्नमनोरथाद्य भर्तु दारिका, अन्यच्च साम्प्रतं न निष्फल: परिश्रमः स्वामिदर्शकस्य । ( नृत्यति, परिक्रम्योपसृत्य व ) जअदु जअदु भट्टा, जअदु जअदु भट्टिदारिआ। (३) विदूषकः---कुअर उपविस । (४) (कुञ्जरकस्तथा करोति) राजा-कुञ्जरक कुशल राज्ञो दर्शकस्य । पद्मावती-(आत्मगतं ) दिडिआ अय्यउत्तेण एव्वं पुच्छिदो । (५) विदूषकः-किं पृच्छयते, कुञ्जरकस्य मुखराग एव दर्शकस्य कुशलं कथयति, तदेत- त्पृच्छ किं तत्र वर्तताइति। (१) आशापयतु भर्तृ दारिका-(२) यद्देव आज्ञापयति (३) जयतु जयतु भर्ता, जयतु जयतु भर्तृदारिका । (४)अरफ उपविश । (५) विष्पा मार्य पुगेणैव प्रयः।

·... पञ्चमोऽङ्कः राजा-यधे ( वमे ?) वैतत् कथ्यतां तर्हि वृत्तान्तः । कुजरकः-श्रूणोतु भर्ता अस्तीदानीमस्माकं सेना, स्मण्वदमात्येन सह संप्रधार्य क्रोशमात्रे कौशाम्ब्याः मत्तगजेन्द्रदाननिष्यन्दसविशेषमलिनसलिलायाः कालिन्धास्तीरवनलेखामाक्रम्यावसि प्रवृत्ता। प्रेक्षामश्च ? स्वरसंक्षोभ- क्षुभितधीरोत्क्षिप्ततरलायमानतरंगमालावलम्बनधवलकदलिकावर्तपरिव- द्वलित ? गगनांगणाभोगं, कड्डुआविदकण्णकंपंतकादराअपिण......... खरमुहर. ....रवसमुश्चिलितदिग्विस्तारमुत्तरन्तं परानीकं । (१) पमावती-(साकुलं ) हत्थि किं दाणिं एत्थ भविस्सदि । (२) राजा-अहो...दग्धोत्सेकः ततस्ततः । कुञ्जरकः-ततो भर्ता अस्माकमपि सम......बहलकोलाहलानन्तरं यथासन्नं गृहीतप्रह- रणं, यथासजित......घष्ट्रिततुरंगं, यथा तथा बद्धकवचं, विरलोत्सुकस- चलत्पादातपूर्यमाणपुरोभाग, पुनरुक्तसनहनासव्यापृतासन्नरुमण्वनिवारण- निभर्सितप्रधावितसेनं, निश्वस्य रोमाञ्चसञ्चयोद्भेदपिशुनितसमररस- प्रसरद्गुरुकप्रहर्षोत्फुल्लसैन्यं । विदूषकः-अहो मागधानामसहनत्वं । राजा-(विहस्य ) नन्वनपेक्षणीयसाहसैकरस (सा) वीरा भवन्ति ततस्ततः । कुअरकः-तदो प...रोहरिद...प्रहरणरणरणायमानपरशुधाराणिहसणिव्वडिदाणल- जालालुङ्खिज्जतचिन्धधआदत्तवत्तं पउत्तं असमत्तापरिसपाइक्कविमुक्कहका. रवाणुबद्ध जुद्ध। पद्मावती-हा धिक् विधृतमिव मे हृदयम् । राजा-ततस्ततः । कुञ्जरकः-ततः समुखकुन्तप्रहारानुसारोपसरितसूहडपड़ितप्रतिभट, तीक्ष्णखङ्गा ? पाणिवलनविह्वलयोधजानुसञ्चारसश्चितसाहसासादितपरासिधेनुव्यापारण- परितोषितासन्नवीरगोष्ठी ? रभसमिलितप्रतिगजदन्तार्गलावदारितोदर- दलत्स्थूलशृङ्खलावलयमन्दमन्दायमानजातगजेन्द्र', पुनरुक्तोत्तालनकषा ? (१) अत्र कुजरकवाक्ये मध्ये अन्ते च प्राकृतं दृश्यते, त्रुटिरक्षराणां विपर्या सश्च। क्वचित् क्वचित् छायाविलेखनमपि नोपकारायानुगतं भवतीति जोषमासितम्। (२)हाधिक किमिदानी अत्र भविष्यति ।

·२ तापसवत्सराजे (शा) ताड़नसविशेषोत्थितसादिपरम्परारब्धनिष्ठुरमुष्टिप्रहारसमाणिज्जंत- गुरुकरोषानुबंध, नियोधुप्रवृत्त अस्माकं प्रहारोब्बरंतपरबलं बलं । पद्मावती-(सभयोत्कम्पं सानच ) कुञ्जरक अपि प्रियते मे भ्राना। कुञ्जरकः-(सावष्टभं ) भर्तृ दारिके मा विभेषि । शृणु विश्वस्ता। राजा-अलं बलेन आस्त एव स्थपतिपुत्रः । विदूषकः-भो परतः कथय। कुञ्जरकः-ततस्तं तादृशं प्रेक्ष्य स्वामिना दर्शकेन उत्तम्भितगुरुकरोषारुणायमानतुङ्ग- ललाटपट्टप्रणयिनी अत्युग्रवीरपताका भ्र कुटी सजीकृता, कुपितकृतान्त. दंष्ट्रादारुणाः प्रहरणविशेषाः । राजा-उचितमेतदभिमानस्य । पद्मावती-कधं एक एव्य अज्जावसिपउत्तो। (१) दूिषकः-भोदि किं क्षणे क्षणे प्रतिबोच्यसे। राजा-प्रिये अलमन्यथासम्भावितेन जाता च कोपकपिला भृकुटिः कुटिला मुखे । ततश्च वीरस्य सखा कृपाणप्रणयी भुजः। २७ कुञ्जरक ततस्ततः। कुम्जरकः-ततस्तदारम्भं प्रेक्ष्य भणितं रुमण्वदमात्येन-कूमार कुमार......णशभं- गो एव्व ? मुहूर्तकं कुमारः प्रतिपालयतु परिस...ली निवेदितं दुरविमुक्त- धावत्पादातं अग्रस्कन्दपस............लतुरंगमषट्ठ ? देसदीसंतविविध. चिंद्ध पहणाहल्लिद......पलायमाणअपअण्डमाण्डलीबंधं मुखपलितप्रति. गजामोदसद्शप्रधावद्विरलमत्तमातंगं गोपालपालकाधिष्टितं महासेनबलं किं न प्रेक्षसे, एष खलु महामुखनिस्सरदुन्नामितफणमहाभुजंगभोगाभोग- दूरोत्थितस्थूलहस्तप्राग्भारः अञ्जनगिरिरिव णलगिरी (रिः ) दृश्यते । राजा-(सविस्मयं सास्र च ) कथं गोपालपालकावपि रुमण्वतः साहाय्य कतुं प्रतिपन्नौ। (अपवार्य ) हा देवि एवमपि निष्करुणमद्यापि न परि. त्यजसि मां। . (१)कथमेक एव अध्यवसितुं प्रवृत्तः ।

·? , पञ्चमोऽङ्क: ६३ पद्मावती-(सखेदमात्मगत) गोपालपाकानां (कयोः ) शंकेतं कुर्वतानेन प्रनोदितः आर्यपुत्रः आर्या' वासवदत्ताम् । विदूषकः-(राजानं दृष्ट्वा सत्वरं ) कुञ्जरक ततस्ततः । कुञ्जरकः-ततः ( इत्योक्ते स्वगतं ) सशपथं स्वामिनः प्रत्यक्षमेव रुमण्वदमात्येन निवारितोऽमि, न त्वया सङ्कथास्वपि अमात्ययौगन्धरायणस्य नाम गृही- व्यमिति । कथमहं तादृशं तस्य पराक्रमं न कथयिष्ये। न ? यस्य प्रभोः परोक्षेऽपि उद्यद्भु कुटीतरङ्गिनललाटदृष्टकृतान्तलीलेव वैरिहनने सक्तस्य, ( विचिन्त्य ) भोदु एवं दाव । (सर्वे संभ्रमं नाटयन्ति) विदूषकः--कुञ्जरक तदेति प्रस्तुतवचनः किमस्युत्थितो ? न प्रेक्षसे पर्याकुलतामत्र- भवतः तत्रभवत्याश्च। कुञ्जरकः-अय्य कथयामि, विस्मयेन अस्मि आक्षिप्तः । राजा-ततस्ततः । (कुञ्जरकः) तदा भट्टा प्रेक्षतां प्रेक्षतामेवास्माकं? तदोपहासेन बलानिष्क्रम्य धनकुटिल. केससण्णिवेसे ? धादु?शैलविशालवक्षस्स्थलो बदन्तपुरोगउरग्गलप्रतिरूपं ? करकलिदकन्तो, भासुरत्तों उण्णमिअ गिरिगुहागह्वरोदरभ्रमत्सिंहनाद- गम्भीरभीषणं ओरणिअचटुलणिद्दपार्ष्णिप्रहारतोरविदत्तुरंगमो तेहिं एकेक्क- मुभरेण बद्धाभिओवदिअउधा ? तेण अदिचिरं आउट्ठिदं- यथा-स्वच्छन्दगच्छच्छोणिततरङ्गिणीतीरान्तरितप्रस्तुततवसारसुद्धमाइ अगन्तबीभच्छं साणलसिवामुहकनालिदकरिकुम्भकुटुं'तुप्फलितमुत्ताफला- लिङ्गदणहविक्कम्भं तक्खवाक्खुडिदसुभडकण्ठणिरावरणुबरत्तापरिमुग्ग- रुग्गाहिदसोणिदुप्पीलरअणक्खम्भविरइज्जन्तकदन्तभअणविन्भमं जाद समरंगण। राजा हा सखे युगन्धरकुलप्रदीप खण्डमाणवक ? कोऽयं त्वामनुकतुमिच्छति । विदूषकः-( स्वगतं ) साध्वमात्य यौगन्धरायण कस्त्वां वर्जयित्वा एवमलक्षित परिकामति, स्थाने प्रियवयस्येन परिकलील्यसे?। पद्मावती-(अपवार्य ) धन्यास्यायें वासवदत्ते यस्या उपरताया पन्धुजन आर्य- पुत्रमनुवर्तत इति । राजा-(सकौतुकोत्साहं ) ततस्ततः ।

·६४ तापसवत्सराजे कुञ्जरकः-ततः भर्तः अन्योन्यसंघट्टस्फुरखण्ठाघर्घररांकारा उन्नमत्केतुवंशविषमवलना अर्दितत्रुट्यत्प्रत्यवबद्धहस्ता असिलताकृत्तच्छावरक्तावन्तशारिमुखोद्गीर्णमुख- निस्यन्दवन्दोकृतनरेन्द्राः पराङ्मुखावलिता वारणघटाः । राजा-अहो पराक्रान्तमावन्तिकैः ( विदूषकः ) किं भो भणीअदि, पज्जोदजोधा खु एदे। (१) पद्मावती-(स्वगतं ) अहो चिरस्य दृष्ट प्रसन्नमार्यपुत्रस्य मुखं । राजा-ततस्ततः। , कुञ्जरकः-तदो अत्ताणं मज्जो अत्थसेलमिहरसंपचपरिस्फुरन्तसञ्जातवोब्बडगंड- लंच्छणो, रोसारुणलोअणप्यभासिन्दूरसिङ्गारारुणमुहमण्डलो, रमसोक्खत्तं कुसप्यहारसंकुत्ताणिदाणणाभोओ, आधोरणदुस्खप्फालिदकुम्भत्थलो, रभससीमन्तिदसेण्णसण्णिवेसो, णलगिरि उद्दिसिअ मुक्को अगणिदपर- पहरणप्पहारिणिवारणो, कदंतमुहदारुणो, मत्तवारणो अवरो वि तादिसो एव सामिदरसअसणाधं सिलासंघादमागं लक्खीकदुअ पदाविदो। पद्मावती-(सभयं ) हद्धि हद्धि...भादरो संस... । विदूषकः-अहो दासीपुत्राणां भग्नेऽपि निजबले विनिवृत्य कृतान्तमुखं प्रवेष्ठुममि- निवेशः। राजा-भद्र को पुनस्तौ वीरजनसाधुवादानामेकायनतां गतौ । कुञ्जरकः--शृणोतु भर्ता, सर्व कहेमि। ततः स्वामिनापि तस्मिन्नवसरे अवमत्य रुमण्वदमात्यवचनं सम्मुखीकृते शिलासंघाते पालकेनापि इलाइरी; १ तदो तेसु दढदन्तावढणविहडतलोलासिढिलपडिदपडिसं अडङ्गसंकनेक्नेलि- ददुक्खसन्दिदगरुअगन्तं ? निर्दयोग्राहितपरस्परकरच्छेदनदारुणं व्यापा रितजानुयुगमात्रयुद्धेषु वारणेषु पराक्रमानुरूपं परिहरतैव स्वामिना कालजिहादलपत्तल भिण्डिपालमुत्थाप्य निर्भिण्णवक्षस्स्थलो पावितो हस्तिमेलवनदुर्विनीतस्साहुक्कारपदवीं वीरलोकस्य पालकेनापि विवर्षि- निष्ठितप्रहरणस्सोऽप्यपरो जीवनाहं गृहीतः। पद्मावती-दिष्टया जितं मे भ्रातृभिः । विदूषकः-भोः साधितं दर्शकपाल ( कगोपाल ) कैः। राजा-(सहर्ष ) परवशा न विद्म एव, किमत्र कुर्मः । (१) किं भोः भण्यते प्रद्योतयोधाः खल्वेते।

·पञ्चमोऽङ्कः विदूषकः-कुअरफ किमधाप्यस्ति किमपि परिशेषम् । कुअरकः-सेसम्हि एक्कदोकंदिदमण्डलिज्जतवेअण्ड अण्णदोष्पप्पन्तकरेणुअं कत्थ. वित्थकन्तमत्तहत्थिणिडम्बणाआसिदाणुरोहविलुंपन्ते ? किश्चिसमोसानिद- पाइक्क, पुणोवि कोसम्बि एव्व पविटै केत्तिरं पञ्चालसेपणं । पश्चादस्मा- भितिं यथा आरुणिरेवैषः प्रविष्टो नगरी, ते उण दुएवि तस्स उण अत्ति । तदो अहं सामिणा भट्टिदारिआए उत्तंन्तं जाणिदुं पेसिदो, तेवि अदणिदुआ तमि अण्णस्सिं एव दिवसे कोसम्बि गेहसति। पदावती-(स्वगतं ) साम्प्रतमार्यपुत्रस्याभ्युदयेन कृतार्थास्मि, (प्रकाशं, आभरण मवतार्य कुञ्जरकाय ददाति ) कुञ्जरअ एदं दे पारितोसि । (कुञ्जरकः सप्रणामं गृह्णाति ) विदूषकः-भोस्वयमेव जानाम्यहं, यथा न किञ्चिदपि जानामि । तथापि भणिष्ये ? समय इदानीमस्माकं कौशाम्बी गन्तु, तत्र च गत्वा दुर्गावष्टम्भपरिष्ठित. मारुणिहतकं व्यापाद्य दर्शकस्य गोपालपालकयोरमात्यानां च दर्शनसुखेन सफलं परिश्रमं कुर्मः। राजा-(स्वगतं ) एवमुपन्यस्यतो वसन्तकात्परिगतं सिद्धादेशादिभिः प्रयोगैरेव संभूय देवीप्राप्तिदुराशया विप्रलब्धोऽस्मि मन्दभाग्यः। अथवा तो ? विना किमनेन व्यतिकरण, तत्किमिदानीं करोमि, (विचिन्त्य) अथवा एतन्मतमेव तावदनुवर्तमानः प्रयागं तावद्गत्वा तव देवीस्नेहस्य यथोचितमा. चरिष्यामि । (प्रकाशं ) वयस्य उपपन्नमेव तावद्भवानाह । कुञ्जरकः-किं वा भट्टिदारिआ भणदि । (१) पद्मावती-भणिदं एव्व अय्यउत्तण। (२) कुअरक्रः-जं देवी आणवेदि। (३) (इति निष्क्रान्तः ) विदूषकः-भो तुवर अत्तणो कय्यसिद्धीए । (४) राजा-(स्वगतं) एभिः ततारयद्भिर्नीता मम या न गोचरं दृष्टः। पश्यामि तामवश्यं कामफलं तीर्थमासाद्य ॥ ८ ( इति निष्क्रान्ताः सा पश्च मो ऽङ्कः स मा प्तः (१) किं वा भर्तृदारिका भणति । (२) भणितमेव आर्यपुशेण । (३) यहेवी आज्ञापयति । (४) भोः त्वरस्व आत्मनः कार्यसिदये। , ·श्रीः तापसवत्सराजचरितम् षष्ठोऽङ्कः (ततः प्रविशति चेटी) चेटी-(सकरुणं ) अहो एतावन्माण मे सुजनो न रोचते, यत्सर्वकाल सुख्खं दत्वा वियोगे रहदुःखमुत्पादयति, येन सा भर्तृदारिकायाः प्रियसखी आवासित- मात्राणामेरास्माकमावासमागत्य ब्राह्मणेन नीतेति उत्ताम्यन्ताः अपरि- जनाया भतदारिकाया रमणीयोऽपि एष पआअ (प्रयाग ) उपवनोद्देशो न हृदयमानन्दयति । आज्ञप्तास्मि भर्तृदारिकया, जानीहि तावत, कुत्र सा तेन ब्राह्मणेन नीतेति । न मयान्वेषयन्त्यापि सा आर्या समासादिता, तधाव दर्तृदारिकार्य तिवेदयामि। (इति सखेदं परिक्रम्य निष्क्रान्ता) प्रवेशकः (ततः प्रविशति कृतमरणनिश्चयां स्नातां वासवदत्तां परिबोधयन्यौगन्धरायणः ) यौगन्धरायणः-देवि प्रसीद । आसृष्टः प्रतिपार्थिवं युवतयो जाता मनोवल्लभा मग्नास्ते व्यसनार्णवे च बहवस्ताभिः सहैवेश्वराः। देव्या यत्तु कृतं तथा विकलतामुत्सृज्य लोकोत्तर तस्यैषा कृपणोचितेन विधिना किं ग्लानिरुत्पाद्यते ॥१ वासवदत्ता-कधं मए अय्यस्स वअणं, ण उण इत्थिआअणसमुइदं ; ता पसीद, जं मए अय्यवअणं ण पडिऊलिदं, तधा अय्यो वि एदं एक वअणं करेन्तो ·पष्टोऽङ्कः . अणुगेण्हदु मं मन्दभाइणिं । (१) अन्यचार्य यस्य कृते तथा मयावमानितो बन्धुजनः, अपहस्तिता कुमारीजनसमुचिता लजा, अपक्रमणसाहसं न्यव. सितं, आक्रान्ताः शबरशब्दसम्पातदारुणाः कान्तारभूमयः तस्यैव प्रत्यक्ष- दृष्टव्यलीकविषमं दीर्घ वियोगं विषह्य मुखं दर्शयन्त्याः किमिति मे जनो भणिष्यति । यौगन्धरायणः-देवि स्तुतेरन्यत् किं वक्ष्यते। (प्रविश्य सम्भ्रान्ता सांकृत्यायनीशिष्या) तापसी--(विलोक्य ) कहिं कहिं अमञ्चो चिट्ठदि । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) कथमेषः, भवतु उपसर्पिष्ये । ( उपसृत्य ) अय्य इदो दाव होहि । (२) यौगन्धरायणः-(ससम्भ्रममुत्थाय ) किमाह भवती । तापसी-(सकरुणं) भगवती भणति, एष राजा कौशाम्बीमुद्दिश्येयौं भूमिमागतः । साम्प्रतं देवीदर्शनदुराशया विप्रलब्धोऽस्येतावन्तं कालमिति णित्वा कृतमरणव्यवसायो न केनापि परिबोधयितु पार्यते, तत्समय इदानीमस्य देवीमुपनेतुं ; अन्यथा अवश्यमेवैप विपत्स्यति ! ना च सर्वमेव तीर्थेषु मजनविधि निर्वयं ब्राह्मणानां चार्थमा प्रतिपाधणयाभिमुखं प्रथितः। यौगन्धरायणः भवति उच्यतां भगवती, सर्वमिदं सुविहितं, न चिदुपायेन सम्पा- दनीयश्चायमर्थो वसन्तकस्य, यथा निवारिणीयो क्षेणिकामनुसरंस्त्वया स्वामी, न केन चिदस्य चिता विरचनीया, परिशेषमहमेव ज्ञास्यामोति । तापसी--यदमात्य आज्ञापयति । (इति निष्क्रान्ता) वासवदत्ता-(स्वगतं ) यथैतैरेवं मन्त्रितं तथा तर्कयामि, आर्यपुत्रस्य मां समर्प्य तालहुई ? कतु मिच्छन्ति । भोः त्वरितमेवात्मनः समीहितं करिष्ये। (प्रकाशं ) अनुमन्यतां मामार्यः । यौगन्धरायणः-यदि कदाचिदभ्यर्थनां नानुभाव्यते ? देवी तदहमेव तावदपराधी। (१) कथं मम आर्यस्य वचनं, न पुनः स्त्रीजनसमुचितं, तत्प्रसीद, यन्मया आर्य- वचनं न प्रतिकृलितं तथा आर्योऽपि एतदेकं ववनं कुर्वन् अनु गृहातु मा मन्दभागिनीम्। (२) कुत्र कुत्र अमात्यस्तिष्ठति । आर्य इतस्तावत् भव ।

·तापसवत्सराजे देव्यास्तमीपं ? ( हितं ) सम्पादयन्त्याः पुरस्सरो भवामि, यतो मयेष सर्वमेवेदमनुष्ठितम् । पासवदत्ता-कधं तुए विणा अय्यउत्तो। (१) यौगन्धरायणः-देव्यैव बिना कथमिति निरूपयतु देवी, मद्विधास्तु भृल्यपरमाणवो न विचारणीया एव। ( वासवदत्ता उत्तिष्ठति) यौगन्धरायणः-( उत्थाय ) इत इतो देवी। (इति परिक्रामतः) वासवदत्ता-(पुरोऽवलोक्य:) एसा वेणिआ, करेअदु तावन्मे वितां । (२) यौगन्धरायणः-( सवितक) किमत्र करोमि । (पुरोऽवलोक्य ) कथमयं रुमण्वद- नुचरो विनीतकः। (ततः प्रविशति विनीतकः) विनीतक:-( उपसृत्य ) अमात्यो भणति ( कर्णे एवमेव ।) यौगन्धरायणः-(जनान्तिक ) यथाह स्थपतिपुत्रः, प्रारब्धमेवेदमद्यैव देवीसमर्पणं, तत्वमपि त्वरितमागच्छेति । (प्रकाशं ) विनीतक विरचय चिताम् । विनीतकः--(यौगन्धरायणस्य मुखं द्वष्टा ) जं अमञ्चो आणदि (३) ( इति निष्कान्तः) यौगन्धरायणः-देवि यावत्समाह्रियन्ते दारूणि तावदुपविश्य प्रतिपालयावः । पासवदत्ता-अय्यो जाणादि। (४) ( नाट्यन तथा कुरुतः) ( नेपथ्ये कलकलः) यौगन्धरायणः- आकर्पा स्वगत) यथायमितस्तत आक्रन्दपरः पर्याकुल: प्रधा- वति लोकः स्तथा तकयामि व्यवसितं वद्मावत्या तद्देवेनेति । वासवदत्ता-( आकर्ण्य ) अय्य दारुणो अक्कन्दो सुणीअदि । (५) (५) की त्वया बिना आर्यपुत्रः । (२) एषा वेणिका, कारयतु तावन्मे वितां । (३) यदमात्यः आज्ञापयति । (४) आर्यों जानाति । (५) भार्य दारुणः आक्रन्दः श्रूयते ।

·षष्ठोऽ
यौगन्धरायणः-देवि सुलभाक्रन्दैवेयं भूमिः (पुरोऽवलोक्यात्मगतं) अये कथ
वेणिकामनुसरन् वसन्तकेन अनुगम्यमान इत एवाभिवर्तते देवः।
( सविशेषसरुणं ) अहो नु खलु भोः ।
केशान्वारिमुचश्शुचेव विगलब्दाष्पान्दधात्याकुलान्
मागध्यानुगतो विविक्षुरनलं लक्ष्म्येव संभ्रान्तया ।
वत्सेशस्समुपैति दारुणतरं नोती दशां मत्कृत
यत्सत्यं न मयापि बुध्यत इदं किं दुर्नयः किं नयः॥ २
(ततः प्रविशति पद्मावतीवसन्तकाभ्यामनुगम्यमानः स्नातो राजा )
राजा-हा देवि।
त्वत्सम्प्राप्तिविलोभितेन सचिवः
प्राणा मया धारिताः
तन्मत्वा त्यजतः शरीरकमिदं नवास्ति निस्नेहता ।
आसन्नोऽवसरस्तथानुगमने जाता धृतिः किं त्वियान्
खदो यच्छतधा गतं न हृदयं तस्मिन्क्षणे दारुणे ॥ ३
विदूषकः-(स्वगतं ) सर्वमेतद्यद् वृत्तं जानामि, तथाप्येतद्वयस्यस्य व्यवसित
प्रेक्ष्य आविध्यत इव मे हृदयम् । भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशं सकरणं)
भो वयस्य किं न प्रेक्षसेऽत्रभवतीं पद्मावती
राजा-(विलोक्य सविशेषकरुणं) कथमनयापि व्यवसितं, अहोनु खलु भोः
विसम्भान्न विसर्पितं न च मनो नियन्त्रणं मन्त्रित
व्यावृत्तापि विवर्तिता न शयने बाप्यं त्यजन्ती शनैः।
मामुद्दिश्य तथानया व्यवसितं तत्रोपरुना शुचा
कष्टं केवलमेव राजतनया दग्धा वराकी मया ॥४
.

·तापसवत्सराजे
पद्मावती-अय्यउत्त कधं एसा भगवदी भाईरधी पिअसहीए विअ कालिन्दीए
अणुगदा दीसदि, ता पेक्खदु णं अय्यउत्तो। (१)
विदूषकः-अहो से महाणुभावाए धीरत्तणं हिअअस्स। (२)
राजा-प्रिये पद्मावति।
अयं गङ्गायमुनयोश्चेतोनिर्वतिकारणम् ।
आसन्नमिह पश्यामि भवत्योरिव तङ्गमम् ॥ ५
(परिक्रामतः)
वासवदत्ता-(स्मरणं रूपयित्वा ) हद्धि ईदिसे देसाले मए पिअसही कञ्चणमाला
ण दिट्ठा। (३) ( इति रोदति )
यौगन्धराणः-देवि प्रत्यासन्न एव ते मनोरथः किमद्यापि रुद्यते ।
वासवदत्ता-तदा त्वयोजयिनीं प्रति प्रेषितवती काञ्चनमाला विपद्यन्त्यापि? मया
न दृष्टा बला...वर्तते मे बाष्पसलिलं । ( इति रोदति )
(ततः प्रविशत्यपटाक्षेपेण काञ्चनमाला)
काञ्चमाला-(सकरुणं) हा धिक्, इतः प्रत्यासन्नात् रुमण्वच्छिविरात् त्वरयन्ती
आगतास्मि । या ? यावत्पुरतो तदा गृहान्निस्सरन्त्या मन्त्रितमेव देव्या
मरणेच्छया प्रस्थितेति श्रुतं मया, तद्यावदेतस्मिन्नवसरेऽवहिता भवामि ।
(सानमुपसृत्य पादयोः पतति )
वासवदत्ता-अम्हो कञ्चणमाला । (४) ( गाढमालिङ्गय रोदिति )
यौगन्धरायणः-समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
काञ्चनमाला-अध कहिं भट्टा। (५)
(१) आर्यपुत्र कथमेषा भगवतीं भागीरथी सियसख्या इव कालिन्द्या अनुगता
दृश्यते, तत् पश्यतु ( तां ?) आर्यपुत्रः ।
(२) अहो महानुभावायाः धीरत्वं हृदयस्य ।
(३) हाधिक ईद्वशे देशकाले मया प्रियसखी काञ्चनमाला न दृष्टा ।
४) अहो काञ्चनमाला। (५) अथ कुत्र भर्ता।

·षष्ठोऽ , वासवदत्ता-(सविशेषकरुणं) काञ्चनमाले साम्प्रतं त्वं धन्या, यया आर्यपुत्रो न दृष्टः, मया पुनः कठिनहृदयया दृष्ट यत्प्रेक्षितव्यम् । यौगन्धरायणः-(स्वगतं ) अहो देवः प्रतिरूढप्रणयो देवीमायासयति । काञ्चनमाला-देवि पद्मावत्यपि देव्या दुःखमुत्पादयति, साधु? तव लाभनिमित्तमेव परिणीतेति श्रूयते। वासवदत्ता-अपेहि, किं एत्थ पदुमावदोए ण किंचि अहं भणिदव्या । (१) यौगन्धरायणः-देवि युक्तमाह कांचनमाला । वासवदत्ता-(तदनादृत्योत्थाय विलोक्य ) अम्हो संजलिदो भअवं हुदवहो । जाव णं गदुअ-पदक्खिणी करोमि (२)(तथा करोति ) राजा-वयस्य यावदहं स्नातुमवतरामि तावद्विरचय चितां। विदूषकः-भो एव्वं ववसिदम्हदे ण को इह अण्णं करेदि (३) राजा-(स्वगतं) यद्येवमचिरस्नात एवाहं, किममुना भूयः स्नानन्तरेण, (पुरोऽवलोक्य सहसा ) तदियं ? नातिदूर एव कैरपि समेधितो भगवान् पावकः तदौवात्मानं प्रक्षिपामि । (नाट्य न सत्वरमुपसृत्य चितां प्रदक्षिणीकरोति ) वासवदत्ता-अय्य धूमांधारेण ण हुडं विभावीअदि, मणुस्सो विअ चिदं पादाहिणीं करोदि। (४) यौगन्धरायणः-(दृष्ट्वा स्वगतं ) अये कथं देव एव, (निगूढान्तः परितोषेण ) देवि धीरा भव, नामहस्यात्मनं प्रक्षेप्तु ददामि। वासवदत्ता-तेण हि तुरिदं निवारेदु णं अय्यो। (५) यौगन्धरायणः-(धूमान्धकारं नाटयित्वा उपसृत्य जानुभ्यां स्थित्वा ) भो राजन इयमस्माकं स्वसा भर्तृदुःखमसहमाना मतु मुद्यता, तदेतश्चितापरित्यागेन अस्मत्स्वसारमभ्युपपद्यतां देवः । (१) अपेहि । किमत्र पद्मावत्या न किञ्चिदहं भणितव्या। (२) अहो संज्वलितः भगवान् हुतवहः, यावत तं गत्वा प्रदक्षिणीकरोमि । (३)भोः एवं व्यवसितास्मः, तव न क इह आशां करोति (४) आर्य धूमान्धकारेण न स्फुट विभाव्यते, मनुष्य इव चितां प्रदक्षिणीकरोति । (५) तेन हि त्वरितं निवारयतु तं आर्यः

·तापसवत्सराजे
राजा-(निश्वस्य ) ब्रह्मन्नेष सितोस्मि ।
विदूषकः-(सत्वर नासत्य ) भो वयस्स अवि परिआणासि एदं बह्मणं । (१)
राजा-(विरं निर्वर्ण्य साम्राकुलं ) न खलु, सखा मे यौगन्धरायणः ।
विदूषकः-भो सो एव्व एसो, उवरदोत्ति ण मे वाआ पसरदि। (२)
राजा-कृतं सन्देहेन, स एवायं, (इत्यालिङ्गति )
पद्मावती-(वासवदत्तां दृष्ट्वा ) अहो सैव मे प्रियसखी त्वरित व्यवसिता,
( उपसृत्य परिष्वज्य च) पिअसहि (किं) णेदं। (३)
वासवदत्ता-(साम्राकुलं) अहं पिअसहि पुच्छामि किं णे दन्ति । (४)
पद्मावती-एष आर्यपुत्रोऽमात्यैः किमपि विप्रलब्धोऽस्मीति भणित्वा तामार्या'
वासवदत्तामुद्दिश्य मतुं व्यवसितः
वासवदत्ता-(स्वगतं ) हा धिक् एवं व्यवस्यता आर्यपुत्रेणैव विलीनशल्यं हृदया.
दपनीयाहमेव विलक्षीकृता।
यौगन्धरायणः-जयतु जयतु देवः ।
राजा-(सास्र अश्रद्धदिव ) सखे यौगन्धरायण किमेतत् ।
यौगन्धरायणः-पाञ्चालोच्छित्तये सर्वमेवेदमपराद्धमस्माभिः, तदियं देवी वासवदत्ता
देवं प्रसादयति।
राजा-(ससम्भ्रमोत्सुकं ) सखे कथय कासौ कसौ
विदूषकः-भो एसा देवी पुढम एव्व देवीए पदुमावदीए सम्भाविदा, ता उपसप्पदु
भवं। (५)
राजा-नाहमुत्सहे निरपत्रपो देवीं द्रष्टुम् ।
विदूषकः-(वासवदत्तासमीपमुपसृत्य ) भोदि उपसप्पदु पिअवअस्स। (६)
पासवदत्ता-अर्य दीर्घवियोगदुःखं विषह्य न खल्वार्यपुत्रस्य मुखं पारयामि ।
पद्मावती-(सविस्मया स्वगतं ) कथमेषा देवी वासवदत्ता, ब्राह्मणीति कृत्वा मया
(१) भो वयस्य अपि परिजानासि एतं ब्राह्मणं ।
(२) स एव एषः उपरत इति न मम वाक् प्रसरति ।
(३) प्रियसखि (किं) इदं । (४) अहं प्रियसखी पृच्छामि किमिदमिति ।
(५) भोः एषा देवी प्रथममेव देव्या पद्मावत्या सम्भाविता, तदुपसर्पतु भवान् ।
(६) भवति उपसर्पतु प्रियवयस्यं ।

·षष्ठोऽ
प्रियसखोभावेन परिभूता, (प्रकाशं पादयोर्निगत्य ) प्रसीदतु मे देवी,
यन्मया परमार्थमज्ञात्वा प्रियसखीत्याहूता।
वासवदत्ता-अयि महानुभावे उह हि, सही एव्य दे अहं, मा मं अण्णधा
सम्भावेहि । (१)
विदूषकः-कंचनमाले दुवे वि एदे अणोण्गलज्ञा ? ण उपसम्पन्ति, ता एहि विगलि-
अलज्जा परोप्परं परिस्सअम्ह ? । (२) ( इत्यालिङ्गति)
काञ्चनमाला-( किञ्चिद्वाष्पाकुला ) अर्य निस्मृतं स्मारितास्मि परिहासम् ।
राजा-(विहस्य ) सखे यौगन्धरायण प्रसादय कोपनाम् ।
यौगन्धरायणः -देवि किमिदं ।
पद्मावती-देवि उत्ताम्यत्यार्यपुत्रः ।
वासवदत्ता-(उपसृत्य ) जयतु जयतु आर्यपुत्रः ।
राजा-(सास्त्र) देवि किं ब्रवीपि ।
यथातथा घृतप्राणं निस्स्नेहं निरपत्रपम् ।
आनन्दामृतवपिण्या दृष्ट्याप्यनुगृहाण माम् ॥ ६
विदूषकः-भो तदा भणितोऽस्यवश्यं प्रियवयस्यो देवी प्रसादयिष्यतीति
राजा-अये माणवकः, अयमप्यशैव ।
यौगन्धरायणः-अयमेवात्र प्रथमः ।
राजा-स्नेहात्कार्यदर्शी संवृत्तोऽसि, तत्कथय साम्प्रतं किमिदमिति ।
विदूषकः-( कर्णे ) एव मेव, ( सहासं ) भो अदो एव्य भए तदा भणिदं जधा अहं
पसुत्तो देवीए एव्य पडिबोधिदोम्हित्ति । (३)
( राजा यौगन्धरायणमुखं पश्यति )
यौगन्धरायणः--यथाह वसन्तकः ।
राजा-अहो नैपुणममात्यानाम् । पद्मावनि किञ्चित्त्व। नापराद्धं देव्याः ।
(१) अयि महानुभावे उत्तिष्ठ, सख्यवाहं, आ मां अन्यथा सम्भावय ।
(२) काञ्चनमाले द्वावपि एतौ अन्योन्यं जा ( ल नोपसर्पतः, तदेहि विगलित
लज्जौ परस्परं परिहसावः ?। (३ भोः अत एव मया तदा भणितं यथा-
अहं प्रसुप्तः देच्या एव प्रतिबोधितोऽरमीति ।
-

·तापसवत्सराजे पदमावती-अय्यउत्त अस्ति मे अवराधो, जमए अआणंतीए पिअसहित्ति आलत्ता (१) विदूषकः-भवति किमेवं प्रतिपत्तिमूढा तिष्ठसि नालपसि प्रियवयस्यम् । वासवदत्ता-(सलज्जाकरुणं) भय्य किन्ति कढिणहिअआ आलवामि, मए अमध्य वअणं पांडवालअन्तीए एदं अवत्थं णीदों अय्यउत्तो। (२) (ततः प्रविशति रुमण्वान् ) रुमण्वान्–(उपसृत्य ) विजयतां देवः । राजा-अये कथं रुमण्वान् , आर्य स्वागतं, एो हि । ( इति परिष्वजति ) अपि गृहीतः सदुरात्मा पाञ्चालहतकः। रुमण्वान्–अव्याहतं देवस्य तेजः। इतश्च नातिदूरे संयतस्तिष्ठत्यारुणिः, अहमपि सांकृत्यायनीसन्देशात्त्वरितमागतः। राजा-किं ध्रियते भगवती। रुमण्वान्-देव, किं कश्चिदत्रोपरतः, इदं हि कार्याभिमुखेः पाञ्चालविनाशहेतो. रस्माभिर्देवीं परिबोध्य व्यवसितम्। राजा-साधु सचिवाग्रेसर साधु । श्लाघ्या धीधिषणस्य रावणवशं यातः सुराणं पतिः सर्व वेत्युशना रसातलमहाकारान्धकारे बलिः । इत्यत्माननवेच्य वरिविजयप्राप्ती कृतो निश्चयो मासयं तु विहाय य? (वे) त्तु युवयोलोकस्तयोश्चान्तरम् ॥७ रुमण्वान्-देव फेवयमस्यास्तुतेः। भिनत्ति ध्वान्तसन्तानं भास्वानेवोदयस्थितः । व्यतिरेकः कराणां तु न वुधैरवगम्यते । ८ (१) भार्यपुत्र अस्ति ममापराधः, यन्मया अजानन्त्या प्रियसखीति आलपिता। (२) आर्य किमिति कठिन हृदया आलयामि, मया अमात्यानां वचनं प्रतिपाल- यन्त्या पत्रमवस्थां नीत आर्यपुत्रः।

·षष्ठोऽ
तदितो गोपालपालको दर्शकं व सभाजयितु कौशाम्बीमेव प्रतिष्ठता देवः ।
देव उच्यतां किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि ।
राजा-रुमण्वन् नातः परमपि प्रियमस्ति, पश्य
दृष्टा यूयं निर्जिता विद्विषन्तः
प्राप्ता देवी भूतधात्री च भूयः ।
संबन्धोऽभूदर्शकेनापि साध
किं दुष्पापं यन्न लब्धं भवद्भ्यः ॥ ६
तथापीदमस्तु
आम्नायार्थविभाविनः प्रतिदिनं नन्दन्तु विप्राः परं
स(य)स्तावदमी भवन्तु मुखिनो यावद्धरित्रीधराः।
भृत्याः प्रौढ
....
१० (१)
....
( इति निष्कान्तास्सर्ने)
षष्ठो ऽङ्क स्स मा प्तः
(१) आशीः पधे उत्तराधं मातृकायां लुप्तम् ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·548
THE KUPPUSWANI SASTK
RESE: 'CYTOTOJTE
MADRASA