·BRAHMA SUTRA VRITTI
WITH ADWAITA MANJARI
BY
A PUPIL OF SHRIMAN SHANKAR
B1 טוען
MAHADEVA GANGADHAR BAKRE
Printel anil Published at
THE GUJARATI PRINTING PRESS
by Vanılal Itcharam Desai
No 8, SASSOON BUILVING, CIRCLE, FURT,
BOMBAY
V. S 1971
A D 1914
Price Twelve Annag

·श्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यप्रणीता
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः
(अद्वैतमञ्जरी)
वाक्रेइत्युपाडगङ्गाधरभट्टसुतेन महादेवशर्मणा
संशोधिता
साच
मुम्बय्या
कोट सामुन विडिग न ८ इत्यन
मणिलाल इच्छाराम देशाई इत्यनेन स्वीये
'गुजराती' मुद्रणालयेऽवयित्वा
तत्रैव प्रकाशिता।
विक्रममवत् १९७१
निस्ताब्दः १९१५
मूल्यं द्वादशाणकाः।

·ब्रह्मसूत्रस्थाधिकरणानुक्रमणिका । पृ पृ. ... १ " ... " " ... ७ अनुकृत्यधिकरणम् प्रमिताधिकरणम् ९ देवताधिकरणम् १० अपशूद्राधिकरणम् ११ कम्पनाधिकरणम् १२ ज्योतिर्दर्शनाधिकरणम् १३ अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिक० १४ सुपुत्युकान्त्यधिररणम् . २ " १८ प्रथमाध्याये पाद:१ १जिज्ञासाधिकरणम् २ जम्माधिकरणम् ३ शास्त्रयोनित्वा विकरणम् ४ समन्वयाधिकरणम् ईशत्यधिकरणम् ६ आनन्दमयाधिकरणम् ७ अन्तरधिकरणम् ८ आकाशाधिकरणम् ও সাথি १० ज्योतिरधिकरणम् ११ इन्द्रप्राणाधिकरणम् " ३ " ४ ... " ... ... १८ ... ... १९ .. प्रथमाध्याय पादः४ १ आनुमानिकाधिकरणम् २ चमसाविकरणम् ३ सम्योपसग्रहाधिकरणम् ४ ज्योतिपाधिकरणम् ५ कारणत्वाधिकरणम् ६ जगदाचिवाधिकरणम् ७ वाक्यान्वयाधिकरणम् प्रकृत्यविकरणम् " ... ८ प्रथमाध्याये पादः २ १ सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम् २ अअधिकरणम् ३ गुहाधिकरणम् ४ अन्तराधिकरणम् ५ अन्तर्याम्यधिकरणम् ६ अदृश्यत्वाधिकरणम् ७ वैश्वानराधिकरणम् " ... ” " ... " १० ... " २४ ... " . २५ २६ ... १२ द्वितीयाध्याये पादः १ १ स्मृत्यधिकरणम् २ योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् ३ न विलक्षणवाधिकरणम् . ४ शिष्टापरिप्राधिकरणम् ५ भोशपत्त्यधिकरणम् ६ आरम्भणाधिकरणम् इतरव्यपदेशाधिकरणम् ८ उपसहाराधिकरणम् ९ कृल्मप्रसक्त्यधिकरणम् ... ... प्रथमाध्याये पादः ३ १ टु वाद्यधिकरणम् २ भूमाधिकरणम् ३ अक्षराधिकरणम् ४ ईक्षतिकर्माधिकरणम् ५ दहराधिकरणम् ६ उत्तराधिकरणम् 2 ... " " .. ... " "" ·पृ. ... " ... " " ... " ४० ... ४१ .. पृ. १० सर्वोपतापिकरणम् द्वितीयाध्याये पादः४ ११ प्रयोजनवत्वाधिकरणम् १ प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् १२ वैषम्यनेप॒ण्याधिकरणम् . २ सप्तगत्यधिकरणम् ११ सर्वधोपपत्यधिकरणम् . ३ प्राणाणु वाधिकरणम् ४ प्राणश्रेष्टयाधिकरणम् द्वितीयाध्याये पादः२ ५ वायुक्रियाधिकरणम् १ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् .. ६ श्रेष्टाणुत्वाधिकरणम् २ महद्दीर्घाधिररणम् ७ ज्योतिराधिष्टानाधिकरणम् ३ अतस्तदभावाधिकरणम् ८ इन्द्रियाधिकरणम् ४ समुदायाधिकरणम् ३५ ९ सामूर्तिकलत्यधिकरणम् ५ उपलभ्यधिकरणम् ३८ ६ एकमिनसभवाधिक तृतीयाध्याये पादः१ ७ पत्यधिकरणाम् १ तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् ५६ ८ पाचरानाधिकरणम् २ कृतात्ययाधिकरणम् द्वितीयाध्याय पादः३ ३ अनिष्टादिकाधिकरणम् ४ तन्माभाव्यापत्त्यधिकरणम् १ वियदधिररणम् ४२ ५ नातिचिराधिकरणम् २ मातरिश्वाधिकरणम् ४३ ३ असभवाधिकरणम् ६ अन्याधिष्टिताधिकरणम् ... ४ तेजोऽधिकरणम् ५ अवधिकरणम् तृतीयाध्याये पाद २ ६ पृथिव्याधिकरणम् १ सयाधिश्रणम् ६४ ७ तदभिध्यानाधिकरणम् २ तदभावाधिकरणम् ८ विपर्ययाधिकरणम् ३ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ९ अग्तराविज्ञानाधिकरणम्... ४ मुग्धाधिकरणम् १० चराचरव्यपानयाधिकरणम् . उभयलिङ्गाधिरणम् ११ आत्माधिकरणम् ६ प्रकृततावत्वाधिकरणम् १२ झाधिकरणम् सेतन्मानाधिकरणम् १३ उत्क्रान्त्यधिकरणम् ८ फराधिकरणम् १४ वर्मधिकरणम् १५ तक्षाधिकरणम् तृतीयाध्याये पादः ३ १६ पराधिकरणम् १ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् १७ अशाधिकरणम् २ उपाहाराधिकरणम् ३ अन्यथात्वाधिकरणम् ... " " " ... " .. " " ... " " " ... ... ७४ ४७ ४८ " ७७ ५८ ·पृ. ८० " ... १०० ८२ ... " ... ८३ ... ८४ ... " ... ७ " ८५ तृतीयाध्याये पादः४ १ पुरुषार्थाधिकरणम् २ परामर्शाधिय. ३ तुतिमानाधिक. १०७ ४ पारिलवाधिक. १०८ ५ अग्नीन्धनाधिक. १०९ ६ सर्वापेक्षाधिक सर्वानानुमत्यधिर. ११० ८ अपश्रमराधिक ... ९ तदृष्ट्यधिक ११२ १० तद्भूताविक ११ आधिकारिकाविर. १२ यहिरधिक. ११४ १३ स्वाम्यधिक १४ सहकार्यन्तरवियधिर ११५ १५ अनाविष्णुर्वदधिक० ११७ १६ ऐहिकमायप्रस्तुतप्रतिवन्धदन्य०११८ १७ मुत्तिफला नियमाधिर. १११ ... ... .. ८७ ૮૮ ... " ४ व्याप्त्यधिकरणम् ५ सर्वाभेदाधिरणम् ६ आनन्दाद्यधिररणम् ७ आध्यानाधिकरणम् ८ आत्मगृहीत्यधिकरणम् ९ कार्याख्यानाविकरणम् १० समानाधिकरणम् ११ सबन्धाधिकरणम् १२ सभृत्यधिकरणम् १३ पुरुपविद्या धिकरणम् १४ वेधाधिकरणम् १५ हान्यधिकरणम् १६ सापरायाधिकरणम् १७ गत्यर्थवत्त्वाधिकरणम् १८ अनियमाधिकरणम् १९ आधिरा रिकाधिकरणम् २० अक्षरष्यधिकरणम् २१ इयदामननाधिक० २२ अन्तराधिक० २३ व्यतिहाराधिका २४ सत्याधिक २५ कामाद्यधिक २६ अलोपाधिक २७ तन्निर्धारणानियमाधिक २८ प्रदानाविक २९ लिगभूयस्त्वाधिक ३. शरीरे भावाधिक ३१ अगाववद्धाधिक ३२ भूमज्यायस्वाधिक. ३३ विक्त्पाधिक ३४ काम्याधिक ३५ यथाश्रयभावाधिक ... ... ... " ... ... " ... . " .. " ... " ... १२० ९२ ... ... ... १२१ " ९३ ... ... . चतुर्थाध्याये पादः १ १ आयत्यधिकरणम् २ आत्मेत्यधिक ३ नप्रतीकाधिक ४ ब्रह्मदृष्टयधिक ५ आदित्यादिमत्याधिक.. ६ आसीनाधिक. ७ यनैकाग्रताधिक ८ आप्रायणाधिक ९ तदधिगमाधिक १० इतराशेषाधिक ११ अनारब्धकार्याधिक १२ अग्निहोनाद्यधिक ... १२२ १२३ ९८ ... ... " १२४ ·... ... ... "" " " " ... ... १३३ " ... " .. पृ पृ. १३ यदेवाधिक चतुर्थाध्याये पादः३ १४ भोगाधिर० १ अर्चिरायधिकरणम् १३२ • वाय्वधिक चतुर्थाध्याये पादः२ ३ तटिदधिक १ वापसपत्त्यधिर० १६ ४ आतिवाहिकाधिक २मन.सपत्त्यधिर. ५ कार्याधिक ३ प्राणसपत्त्यधिक ६ अप्रतीगलम्बनाधिक. ४ आमसुक्रमाधि. ५ तदापीत्यधि. चतुर्थाध्याये पादः४ ६ उत्क्रान्तिप्रतिपेधाधिक... १२८ १ सपद्याविर्भावाधिकरणम् ७ ल्याधिर २ अविभागाधिक. ८ अविभागाधिर० ३ ब्राह्माधि ९ तदेकोप्राधिक ४ सम्ल्पाधि १० रभ्यधिर ५ बादर्यधिक ११ अयनाधिर ६ प्रदीपाधिक ७ जगद्व्यापाराधिक समाप्ता ब्रह्मसूत्राधिकरणसूची। ... " ... ... " ... ... .. -- ·श्रीमच्छंकरभगवत्पादशिप्यप्रणीता ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । ( अदेतमजरी) प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। -URDuwao- गिजामाधिपरणम् ॥ १॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ 'भान्तो दान्त ' इत्यादिश्रुने: 'आत्मा या अरे द्रष्टव्यः' इत्यादि. सेन अब मापनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरम् अतः अधिशारस्य मंपूर्णस्वान् मानितामा पर्तव्न्या प्रापिचारः पनन्य इत्यर्थः ॥ १॥ जग्मायधिकरणम् ॥ ३॥ मिसाम्यम्य प्राणी लक्षणमाद- जन्माघस्य यतः॥२॥ यती या इमानि भूतानि जायन्ने ' इत्यादिश्रुतेः अस्य प्रपञ्चाय सन्मादि यन पारणात् भनि, ता प्रत्ययः । जगन्मस्थितिलयका- ग्पमती भगांभी॥२॥ निरागाधारणम् ॥३॥ मुस्त्या प्रमागमाद- गावयोनिया ॥३॥ संत्योपनि पु मामित्यादिन्या गारवमाणपत्वान् RE: अगमागिर नास्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥ .

·२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । [अ० १ पा०१ . समन्वयाधिकरणम् ॥ ४॥ शास्त्रप्रमाणकत्वे हेतुं वदन्नेव अनुमानादिप्रमाणकत्वं निराकरोति- तत्तु समन्वयात् ॥४॥ तत् ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकं, कुतः ? समन्वयात् 'सवें वेदा यत्पदमाम- नन्ति' इति श्रुत्या उपक्रमोपसंहारादिलिऑन्ध सर्वेषां वेदान्ताना ब्रह्मण्येव तात्पर्यनिर्णयादित्यर्थः । तुशब्देन अनुमानादिप्रमाणकत्वं निरस्यति । ' नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम् । नेपा तकेंण मतिरापनेया ' इत्यादिश्रुत्या अनुमानादिप्रमाणकत्वस्य निरस्तत्वात् । 'न चक्षुपा गृह्यते' इत्यादिश्रुत्या प्रत्यक्षादिप्रमाणकत्वस्य च निरस्तत्वेन परिशेषात् शास्त्रममाणावं प्र- ह्मणो निश्चीयत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ ईक्षत्यधिकरणम् ॥ ६॥ ब्रह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वं प्रसाध्य प्रधानस्य स्वातन्त्र्येण जगत्कार- णत्वं निराकरोति ईझते शब्दम् । इत्यादिना 'श्रुतत्वाञ्च' इत्येवम- न्तेन सूत्रसंदर्भण-- ईक्षते शब्दम् ॥५॥ अशब्दं शब्दाप्रतिपाद्यं प्रधानं जगत्कारणं न भवति । कुतः ? ईक्षते: 'तदक्षत ' इति श्रुतौ जगत्कारणस्य ईक्षितृत्वश्रवणात् जडस्य प्रधानस्य ईक्षितृत्वासंभवादित्यर्थः ॥५॥ अमेजसोरिव प्रधानस्यापि गौगमीक्षणं संभवतात्याशङ्कय निरा- करोति- गौणथेन्नात्मशब्दात् ॥ ६॥ ईक्षतिशब्दो गौण इति चेन्न । आत्मशब्दात् ' ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा ' इति श्रुतौ जगत्कारणे आत्मशब्दप्रयोगात् मुख्यमेवे- क्षणं न गौणमित्यर्थः ॥ ६॥ प्रीव जगत्कारणमित्यत्र हेत्वन्तरमाह- तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥७॥ 'तस्य तावदेव चिरम्' इति श्रुती जगत्कारणध्याननिष्ठस्य मोक्षोप- देशात् जडप्रधानध्यानेन मोक्षासंभवादित्यर्थः ॥ ७ ॥ अध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्तेन सूत्रसद गेति पाठः ।

·अधि०६]
अद्वैतमसरी।
स्थूलारुन्धतीन्यायेन प्रथम प्रधानध्यान कृत्वा पश्चात ब्रह्मध्यान कुर्वतो
मोक्षो भविष्यतीत्याशङ्कय निराकरोति-
हेयत्वावचनाच ॥८॥
हेयत्वस्य निषेधस्य अवचनात् अनुक्तरित्यर्थ । न प्रधानध्यानान्मोक्ष
इति निषेपाकथनात् स्थूलारन्धत न्यायेनापि न प्रधानस्यावकाश इत्यर्थ ८
ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे हेत्वन्तरमाह-
स्वाप्ययात् ।। ९ ।।
'सता सोम्य तदा सपन्नो भवति' इति श्रुतौ सुपुप्तिकाले सर्वेषामन्त -
करणविशिष्टाना जावाना स्वाधिष्ठाने ल्यश्रवणानडप्रधाने चेतनाना
जावाना लयासभवात् ब्रह्मैव जगत्कारणमित्यर्थ ॥९॥
हेलन्तरमाह-
गतिसामान्यात् ॥ १०॥
गति तात्पर्य, सपा वेदान्ताना ब्रह्मणि तात्पर्यसाम्यादित्यर्थ ॥१०॥
श्रुतत्वाच ॥ ११ ॥
य सर्वज्ञ सर्वविन् ' इत्यादिश्रुतौ जगत्कारणस्य सर्वज्ञत्वभवणाच
ग्रीव जगत्कारणमित्यर्थ ॥११॥
आन दमपाधिकरणम् ॥ ६॥
आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १॥
'अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः' इति श्रुती आनन्दमय' परमात्मैव,
न जीव । कुत ? अभ्यासान् आनन्दशदस्य बहुश्रतिषु ग्रामण्येव
प्रयोगदर्शनादित्यर्थ ।। १२ ।।
विकारशन्दान्नेति चेन प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥
मयदप्रत्ययस्य मृण्मयो घर इत्यादी विकाग्वाचात्वानिर्विकारस्य
ब्रह्मण आनन्दविकारत्वासभात् आनन्दमय न परमात्मेति चन्न ।
प्रापुर्याऽपि 'अन्नमयो यज्ञ ' इत्यादी मयत्प्रत्ययविरानान आन दम-
चुरत्वस्य ब्रह्मण्यपि सभरादित्यर्थः ॥ १३ ॥
तद्धतुव्यपदेशाच ॥१४॥
'को घेवान्यान्य प्राण्या' इति श्रुतो सररजीवानन्दहेनुवन्य
व्यपदेशादपि आन दमय परमात्मेत्यर्य ॥ १४ ॥

·.
ग्रह्मसूपत्ति । अ०१ पा० १
मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १५ ॥
सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्मे' इति मन्ने ब्रह्मण उपान्तवादपि आनन्द
मयो ब्रह्मेत्यर्थ ॥१५॥
सिद्धान्तमुक्त्वा पूर्वपक्ष निराकरोति-
नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ ॥
आनन्दमय इतर जीवो न भवति । कुत १ अनुपपत्ते आनन्दप्र-
चुरत्वादिधर्माणा जीवेऽनुपपत्तेरित्यर्थ ॥ १६ ॥
भेदव्यपदेशाच ॥ १७ ॥
'अन्योऽन्तर आत्मानन्दमय ' इति श्रुतौ आनन्दमयस्य जीवाद-
व्यपदेशाच आनन्दमयो न जीव इत्यर्थ । ननु, 'अन्योऽन्तर आत्मा
प्राणमय , अन्योऽन्तर आत्मा मनोमय , अन्योऽन्तर आत्मा विनान-
मय ' इत्यादिवास्येषु विद्यमानानामन्यशब्दाना जीवान्यत्वप्रतिपा-
दकत्वाभावात् 'अन्योऽन्तर आत्मानन्दमय ' इति वाक्यस्थस्य अन्या-
ब्दस्य कथ जीवान्यत्वप्रतिपादकत्यमिति चेन । आनन्दमयादन्यस्य ब्रह्म-
वल्लयामनुत्तत्वेन आनन्दमयशब्दस्य 'ब्रह्मविदामोति परम्' इति उपरान्त-
ब्रह्मप्रतिपादकत्वे निश्चिते सति अनत्यान्यशब्दस्य जीवान्यत्वप्रतिपादक-
त्वनिश्चयादिति भाव ॥ १७ ॥
आनन्दमय प्रधानमस्त्वित्याशङ्कयाह-
कामाच नानुमानापेक्षा ॥१८॥
'सोऽकामयत' इति श्रुतौ आनन्दमयस्य कामयितृत्वश्रवणाजडस्य
प्रधानस्येन्छासभवात् अनुमानस्य अनुमानप्रतिपाद्यस्य प्रधानन्यापेक्षा
आगा न कर्तव्येत्यर्थ ॥ १८ ॥
आनन्दमय प्रधान न भवतीत्यन हेत्वन्तरमाह-
अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १९ ॥
अस्मिन्नानन्दमये आसक्तचित्तस्यास्य मुमुक्षो तद्योग तभेद शास्ति
प्रतिपादयात ' यदा ह्येवैप एतस्मिनदृश्ये ' इत्यादिश्रुति । ततश्चेतनम्य
जीवस्य जडप्रधानाभेदासभवादानन्दमय परमात्मेत्यथ ।॥ १९ ॥
अतरधिकरणम् ॥ ७॥
अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २०॥

·अधि०१०] अद्वैतमश्वरी। ५ काश अथ य एषोऽन्तरादित्ये । इति श्रुतौ अन्त आदित्यमण्डरान्त- र्वती हिरण्मय पुरुप परमात्मा, न सूर्य । कुत ? सद्धर्मोपदेशात् अप- हतपाप्मत्यादिब्रह्मवर्मोपदेशादित्यर्थ ॥ २० ॥ भेदव्यपदेशाचान्यः ॥ २१॥ 'य आदित्ये तिष्ठन्' इति श्रुतौ आदित्यपरमात्मनो नियम्यनियामक- भावणानियामकः परमात्मैव आदित्यमण्डले अभिव्यक्त अस्मिन् नाम्ये प्रतिपाद्यत इत्यर्थ ।। २१ ।। आगराधिकरणम् ॥ ८॥ आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२॥ ' अस्य लोकस्य का गति । इति श्रुतौ आकाश परमात्मा, न भूता- । कुत १ तलिङ्गात् सर्वभूतोत्पत्तिल्यहेतुत्वादिब्रह्मलिङ्गा- दित्यर्थ ॥ २२॥ प्राणाविकरणम् ॥९॥ अत एव माणः ॥२३॥ 'प्रस्तोतर्या देवता' इति श्रुतौ प्राण परमात्मा, न प्राणवायु । कुत ? अत एव सर्वभूतोत्सात्तल्यहेतुत्वादिग्रह्मलिङ्गादेवेत्यर्थ ॥ २३ ॥ ज्योतिरपिकरणम् ॥ १० ॥ ज्योतिवरणाभिधानात् ॥ २४ ॥ 'अथ यदत परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते' इति श्रुतौ ज्योति परमात्मा, न सूर्यादिज्योति । बुत ? चरणाभिधानात् 'पादोऽस्य विश्वा भूता- नि' इति पूवाक्ये ब्रह्मण पादश्याभिधानात् तस्यैर ब्रह्मण गुगेकसर- न्धेन ज्योतिर्वाक्ये प्रत्यभिज्ञायमानत्वादित्यर्थ ॥ २४ ॥ पूर्वराश्ये पादनयवत्त्व गाय या एवो, न ब्रह्मण इत्याशय निराक्रोति- छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात्तथाहि दर्शनम् ॥ २५ ॥ गायत्री वा इद सर्व भूतम्' इति श्रुती गाय यास्य टन्स उपमा- न्तत्वान् पादनयवत्त्वमपि गायत्र्या एवोक्त, न तु ग्रमण इति चेन। तथा गायत्र्यवच्छिन्ने ब्रह्माणि चेतोऽर्पणस्य चित्तप्रक्षेपस्य निगदात् फ्य·ur ग्रह्मसूत्रवृत्ति । [अ० १ पा० २ नात् पादप्रयवत्त्व ब्रह्मण एवोक्तम् । तथा हि दर्शनम् आदित्यमण्डलादि- शुद्धस्थलेषु परमात्मन अभिव्यक्ति अन्यत्राप्युत्ता तद्वत् गायन्यभि- व्यक्त ब्रह्म उपास्यमित्यर्थ ॥ २५ ॥ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ।। २६ ॥ भूतादीना पादानामवयवाना व्यपदेशस्य ब्रह्मण्येवोपपत्ते उपपन्न- बराच एक गायनरीशब्देन गाय यवच्छिन्न प्रौवोच्यत इत्यर्थ । गायत्री वा इद सम्' इति वाक्ये गाय या पञ्चमहाभूतादिसक्लप्रपञ्चात्मकत्व- मुक्तम् । तच गायत्र्यपच्छिन्नस्य ब्रह्मण एव सभवति, न केवलगाय या इति भावः ॥ २६॥ उपदेशभेदानेति चेन्नोभयस्मिन्नप्पविरोधात् ।। २७ ॥ 'त्रिपादस्यामृत दिवि ' इति गायत्रीवाक्ये निपाद्ब्रह्मण ब्रह्माण्डान्त- वर्तित्वमुक्तम् । 'अथ यदत परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते ' इति ज्योतिर्वाक्ये तु त्रिपाब्रह्मण ब्रह्माण्डादुपरि अवस्थानमुक्तम् । सथाचोपदेशभेदात् उपदेशयो गायत्रीवाक्यज्योतिर्वाक्ययो भेदात् परस्परविरुद्धार्थकत्वात् नेति चेन्न प्रामाण्य नास्तीति चेन्न । उभयस्मिन्वाक्यद्वयेऽपि अविरोधात् विरोधाभावात् । दिवाति सप्तमीविभक्ते रक्षणया पञ्चर्माविभक्त्यर्थ- बोधक्त्वादिति भाव ॥२७॥ इदप्राणाधिकरणम् ।। ११ ।। माणस्तथानुगमात् ॥ २८॥ 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा' इति श्रुतौ प्राण परमात्मा, न प्राणवायु । कुत' तथानुगमात् 'प्राण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोऽजरोऽमृत ' इति वाक्ये ब्रह्म- लिङ्गाभिधानादित्यर्थ ॥ २८॥ न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसंयन्धभूमा ह्यस्मिन् ॥ २९॥ वक्तुरिन्द्रस्यात्मोपदेशान् शरीगेपदेशादिन्द्रशरीरमेव उपास्यमिति चेन्न । अध्यात्मसन्धभूमा आनन्दामृतत्वाद्यध्यात्मलिङ्गबाहुल्यमस्मिन् वाक्ये उपलभ्यते, न तु वमनत्वादिकमिन्द्रशरीरलिङ्गम् । अत इन्द्र- शरीरमध्यवर्ती परमात्मैव उपास्य इत्यर्थ ॥ २९ ॥ इन्द्रस्य देहातिरिक्तात्मज्ञानाभावात् नोपदेष्टुत्वमि याशङ्कयाह-

·अधि० १]
अद्वैतमतरी।
शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत् ।। ३०॥
इन्द्रस्यापि शुकवामदेवादिवत् शास्त्रजन्यब्रह्मसाक्षात्कारवत्त्वात
उपदेश उपपद्यत इत्यर्थः ।। ३० ।।
जीवमुखमाणलिङ्गानेति चेन्नो-
पासात्रैविध्यादाभितत्वादिह तद्योगात् ।। ३१ ।।
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् प्राण एव प्रज्ञात्मा इदं
शरीरं परिगृह्योत्थापयति' इति श्रुतौ जीवमुख्यप्राणलिङ्गानामपि विद्य-
मानत्वान्न ब्रह्मोपासनामात्रपरमिति चेन्न । इष्टापत्तेः । कुतः ? उपासा-
वैविध्यात् प्राणजीवग्रह्मविपयकोपासनात्रयस्याङ्गीकृतत्वात् इह तद्योगात्
अस्मिन् वाक्य उपासनात्रयस्य स्थूलारुन्धतीन्यायेन निर्गुणब्रह्मज्ञानसा-
धनत्वेन उपयुक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३१ ॥
इति ब्रह्मसूत्रवृत्तौ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
प्रथमाध्यायस्प मितीयः पादः ।
.
सर्वत्रप्रसिद्धयधिकरणम् ॥१॥
सर्वत्र प्रसिद्ध उपदेशात् ॥ १॥
'मनोमयः प्राणशरीरः' इति वाक्ये परमात्मा उपास्यः । कुतः ?
सर्व रल्विदं ब्रह्म' इतिवाक्ये सर्वत्र प्रसिद्धस्य ब्रह्मणः उपनान्त-
स्वादित्यर्थः ॥१॥
विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥२॥
विवक्षितानां सत्यसंकल्पादीनां गुणानां ब्रह्मण्येवोपपत्तरित्यर्थः॥२॥
अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥३॥
शारीरः जीवः नोपास्यः । कुतः ? अनुपपत्तेः सत्यसंकल्पादिधर्माणां
जीवे अनुपपत्तेरित्यर्थः ॥३॥
कर्मकर्तृव्यपदेशाच ॥ ४ ॥
पास्योपासफभावश्यपदेशाच न जीव उपास्य इत्यर्थः ॥४॥
शब्दविगेपान् ॥५॥

·८ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ० १ पा० २ ब्रह्मशब्दप्रयोगादित्यर्थः ॥ ५॥ स्मृतेश्च ॥६॥ 'यं यं वापि स्मरन् भावम् । इति स्मृतेरित्यर्थः ॥ ६ ॥ अर्भकौकस्त्वात् तह्मपदेशाच नेति चेन निचाय्यत्वादेवं व्योमवच ॥ ७ ॥ 'एप त आत्मान्तईदये ' इति श्रुतेः अल्पपुण्डरीकस्थानकत्वात् तद्य- पदेशादणुत्वव्यपदेशाच न परमात्मा उपास्य इति चेन्न । नियाय्यत्वाद- गुत्वेन ध्यातुं शक्यत्वान व्यापकस्य ब्रह्मणो ध्यातुमशक्यत्वाच । व्योम- वन् यथा व्यापकस्याकाशम्य सूचीरन्ध्रादौ अगुत्वम्, एवं ब्रह्मणोऽपि हृत्पुण्डरीके अगुत्वं ध्यानार्थमुक्तमित्यर्थः ॥ ७ ॥ संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेप्यात् ॥ ८॥ ब्रह्मणोऽपि हृत्पुण्डरीकावस्थानागीकारे जीववन् मुखदुःसभोगप्रसङ्ग इति चेन्न । वैशेप्यात् जीवस्य पुण्यपापकर्तृत्वात् मुखदुःसभोगः, ईश्वर- म्य तु पुण्यपापकर्तृत्वाभावात् न भोग इत्यर्थः ॥८॥ अधिकरणम् ॥२॥ अत्ता चराचरग्रहणात् ॥९॥ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभ भवत ओदने' इत्यादिश्रुती अत्ता संहर्ता परमात्मा, न जीवः। कुतः ? चराचरग्रहणान् चराचरसंहर्तृत्वादित्यर्थः ९॥ प्रकरणाच ॥१०॥ 'अन्यत्र धर्मादन्यवाधर्मात्' इति श्रुती ब्रह्मणः पृष्टत्वादित्यर्थः ॥१०॥ गुहाधिारणम् ॥३॥ गुहा मविष्टावात्मानी हि तदर्शनात् ॥ ११ ॥ करतं पिपन्नौ ' इति श्रुती गुहां प्रविष्टौ जीवपरमात्मानी न बुद्धि- जावो । फुत: ? तदर्गनान् 'द्वा सुपर्णा' इत्यादिश्रुती जीवपरमात्मप्रति- पादनदर्शनादित्यर्थः ।। ११ ।। विगेपणाच ॥१२॥ 'ब्राह्मविदो यान्ति प्रत्युत्तरवाश्ये परमात्मप्रतिपादनादित्यर्थः।।१२।। अन्तराधिपरम् ॥४॥ अन्तर उपपत्तेः ।। १३ ॥

·९
आधि०५]
अद्वैतमचरी।
' अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यादिश्रुतौ अन्तरः
अक्षिमध्यवर्ती परमात्मा, न जावः । कुतः ? उपपत्तेः अमृतत्वादिधर्माणां
ब्रह्मण्येवोपपत्तेरित्यर्थः ॥ १३ ॥
स्थानादिव्यपदेशाच ॥१४॥
आदित्यमण्डलहृत्सुण्डरीकादिशुद्धस्थानेषु ब्रह्मोपासनस्य आदिपदात्
तद्धर्मस्य च अन्यत्र उपदिष्टत्वादक्षिमण्डलस्यापि शुद्धस्थानत्वात्तत्र ब्रह्मो-
पासनं युक्तमित्यर्थः ॥ १४ ॥
सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥१५॥
'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म सं ब्रह्म' इति पूर्वाक्ये सुसस्वरूपस्य ब्रह्मणः
अभिधानात् अक्षिमण्डलमध्यवर्त्यपि ब्रह्मैवेत्यर्थः ।। १५ ॥
श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच ॥ १६ ॥
श्रुतोपनिपकानां श्रुतवेदान्तशास्त्राणामुपासकानां या गतिः देवया-
नमार्गः, 'तस्याः ' तेऽचिपमभिसंभवन्ति । इत्युत्तरवाक्ये अभिधानाच
अक्षिमध्यवर्ती परमात्मेत्यर्थः ॥ १६ ॥
सिद्धान्तमुक्त्वा पूर्वपक्षं दूषयति-
अनवस्थितेरसंभवाच नेतरः ॥१७॥
अनवस्थिते: प्रतिविम्वस्य सर्वथा अक्षिण्यनवस्थितत्वात् असंभवान
भमृतत्वादिधर्माणां प्रतिबिम्बे असंभवाच नेतरः प्रतिविम्यो न भव.
तीत्यर्थः ।। १७ ॥
अन्तर्याम्यधिकरणम् ॥ ५॥
अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १८ ॥
'यः पृथिव्यां तिष्ठन् ' इत्यादिश्रुतौ अधिदेवादिषु पृथिव्यादिषु य
अन्तर्यामी उक्तः, स परमात्मा । कुतः १ तद्धर्मव्यपदेशात् ' एप त
आत्मान्तर्याम्यमृतः' इत्युत्तरवाम्ये ब्रह्मधर्मव्यपदेशादित्यर्थः ।। १८ ॥
न च स्मातमतद्धर्मामिलापात् ॥ १९ ॥
कपिलस्मृतिप्रतिपाय स्मात प्रधानमन्तर्यामी म भगति । पुतः ।
अतद्धर्माभिलापात् त्रिगुणत्वादीनां प्रधानधर्माणामभिसामागी-
त्यर्थः ॥ १९ ॥
शारीरयोभयेपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २० ॥

·१० [अ०१ पा०२ मसूत्रवृत्तिः। सागरः जीवोऽपि अन्तर्यामी न भवति । कुतः ? उभयेऽपि कात्रा माध्यन्दिनाश्च एनं जीव भेदेन अन्तर्यामिभिन्नतया अधीयते अध्ययनं पुर्वन्तीत्यर्थः । र आत्मनि तिष्ठनात्मानमन्तरो यमयति' इति श्रुतौ जीवश्य परमात्मनियम्यत्वप्रतिपादनात् जीवानां सर्वेषां नियन्ता पर- मात्मैव, न जीव इत्यर्थः ।। २० ।। भदृश्यत्याधिकरणम ॥६॥ अदृश्यत्वादिगुणको धोक्तः ॥२१॥ 'यत्तदृश्यम् । इत्यादिश्रुतौ यः अदृश्यत्वादिगुणक: उक्तः, स पर- मात्मा । युतः ? धर्मोक्तेः धर्माणां सर्वज्ञत्वादीनामुक्तवादित्यर्थः ।। २१ ॥ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ १२ ॥ 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः' इति श्रुतौ अग्राणत्वादिविशेषणात् ' अश- रात् परतः परः' इति अक्षरात प्रधानात् भेदव्यपदेशाच अदृश्यत्वादि- गुणकः परमात्मैव, नेतरौ प्रधानजीवा न भवत इत्यर्थः ।। २२ ।। रूपोपन्यासाच ।। २३॥ अग्निमूर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यो' इत्यत्र श्रुनौ मूर्धादिरूपोपन्यासाथ परमात्मैवेत्यर्थः ॥ २३ ॥ वैश्वानराधिकरणम् ॥ ७॥ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ।। २४॥ वैश्वानरः परमात्मा । साधारणशब्दानां मध्ये विशेपशब्दात् ' को न आत्मा किं ब्रह्म' इति श्रुतौ ब्रह्मशब्दप्रयोगादित्यर्थः ।। २४ ।। स्पर्पमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥ 'यस्यामिरास्यम् ' इत्यादिश्रुतौ प्रतिपाद्यमानं विश्वरूपत्वमनुमानं परब्रह्मलिङ्गमित्यर्थः ।। २५ ।। शब्दादिभ्योऽन्तःमातिष्ठानाच नेति चेन्न तथा दृष्टयु- पदेशादसंभवात्पुरुपमपि चैनमधीयते ।। २६ ॥ वैश्वानरशब्दादिभ्यः अन्तःप्रतिशमान '२. यो. हैहमपि वैश्यतरं पुरुष पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' इति श्रुतौ शरीरान्तःप्रतिष्टितत्वन्यपदे- शाच वैश्वानरः परमात्मा न भवति, किं तु जाठराग्निरिति चेत्, न तथा जाठराम्पाच्छिन्नमहाणि दृष्युपदेशात् ध्यानोपदेशात, असंभवान् ·" ०७] अद्वैतमञ्जरी। ११ गुमूर्धत्यादीना केवलजाठरानौ असंभवात् । पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः एनं वैश्वानरं पुरुषमधीयते पुरुषं वदन्ति ' स यो हैतमग्निम् । इति श्रुतावेवेत्यर्थः ॥ २६ ।। अत एव न देवता भूतं च ॥ २७॥ अत एव गुमूर्धत्वादिधर्माणामसंभवादेव भूतं, बाह्यांग्निदेवता अग्न्य. भिमानिनी देवता च वैश्वानरशब्दार्थो न भवति, किं तु जाठराग्न्य. वच्छिन्नः परमात्मैव वैश्वानरशब्दार्थ इत्यर्थः ।। २७ ॥ साक्षादप्यविरोध जैमिनिः ॥२८॥ साक्षात् जाठराग्न्यवच्छिन्नात्मलक्षणां विनैव जाठराग्न्यनवच्छिन्ने केवलब्रह्मण्यपि वैश्वानरशब्दस्य अविरोधं विरोधाभावं जैमिनिर्मन्यते । विश्वश्चासौ नरश्च विश्वनरः, विश्वाभिन्नः नरः परमात्मा । विश्वनर एव वैश्वानरः । स्वार्थे तद्धितप्रत्ययः राक्षसवायसादिशब्दवत् । तथा च प्रपञ्चाभिन्ने ब्रह्मणि वैश्वानरशब्दस्य योगव्युत्पत्त्या प्रवृत्तिसंभवात् वैश्वानरशब्देन व्यापकः परमात्मैवीच्यत इति भावः । अमिशब्दोऽपि अपं नयतांति व्युत्पत्त्या श्रेष्ठत्ववाचक इति भावः ॥२८॥ व्यापकस्य परमात्मनः प्रादेशमात्रपरिमाणवत्त्वमसनतमित्याशङ्कयाह- अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ॥ व्यापकोऽपि परमात्मा प्रादेशमात्रं शरीरं धृत्वा उपासकानां प्रत्या- यको भवतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ अनुस्मृतेर्बादरिः ॥३०॥ व्यांपास्य परमात्मनो ध्यातुमशस्यत्वात् प्रादेशमात्रशरीरविशिष्ट- तया ध्यातव्य इत्यर्थः ॥ ३० ॥ संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥३१॥ संपत्तेः मूर्धपादाद्ययवसंपन्नत्वान प्रादेशमात्रत्वमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२॥ एनं परमात्मानम् अस्मिन् भ्रूमध्ये जायाला उपास्यमामनन्ति । अतः प्रादेशमात्रपरिमाणवत्त्वमुपपन्नामित्यर्थः ॥ ३२॥ इति ब्रह्मसूनरत्तौ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।

·१२
ग्रह्मसूत्रत्ति ।
[अ० १ पा०३
प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
7
.
पुभ्वारार्थिवरणम् ॥१॥
भ्वाचायतनं स्वशब्दात् ॥ १॥
यस्मिन् द्यौ पृथिवी' इति श्रुती शुभ्वादिप्रपञ्चस्य आयतनम्
अधिष्टान प्रौव । कुत स्वश दात् आत्मश प्रयोगादित्यर्थः ॥ १॥
मुक्तोपमृप्पव्यपदेशात् ।। २॥
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते । इति श्रुतौ तथा विद्वानामरूपाद्विमुक्त ।
इत्यादिश्रुतौ च मुक्कै रागद्वेषादिविनिर्मुक्तै उपसृप्यत्व यपदेशान् प्राप्य-
सयपदेशाच्च गुभवाद्यायतन प्रीत्यर्थ ॥२॥
नानुमानमतच्छन्दात् ॥३॥
अनुमान प्रधान गुभ्वाद्यायतन न भवति । अतन्उदान् प्रधानप्र-
तिपादयत्रिगुणादिश दाभावादित्यर्थ ॥३॥
माणभृच ॥४॥
प्राणभृजीयोऽपि शुभ्वाद्यायतन न भवति । जीवस्य प्रपञ्चाधिष्ठान-
लासभरादित्यर्थ ॥४॥
भेदव्यपदेशाच ॥५॥
'तमेवैर जानथ ' इति श्रुतौ ज्ञानुज्ञेयभावन्यपदेशादित्यर्थ ॥५॥
प्रकरणात् ॥६॥
स ब्रह्मविद्या सर्वविद्याप्रतिष्ठाम् । इति ब्रह्मप्रकरणादित्यर्थः ॥ ६ ॥
स्थित्यदनाभ्या च ॥७॥
द्वा सुपर्णा ' इति मन्त्रे ब्रह्मण साक्षितया अवस्थान, जावस्य
परभोक्तृत्व च श्रूयते । अत शुभ्माद्यायवन ब्रह्मेत्यर्थ ॥७॥
भूमाधिकरणम् ॥ ३॥
भूमा संपरसादादयुपदेशात् ॥ ८ ॥
भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यो, भूमान भावो विजिज्ञासे' इत्या-
दिश्रुतौ भूमा परमात्मा । कुल १ सप्रसादात् जीवात् अधि उरि उपदेशा-
.
दित्यर्थ ॥८॥

·१३ -- अधि०५] अद्वैतमञ्जरी। धर्मोपपत्तेश्च ॥९॥ मुसरूपत्वामृतत्वादिधर्मोपपत्तेश्च भूमा ब्रह्मैव, न भूताकाश इत्यर्थ. ९ अश्राधिकरणम् ॥ ३॥ अक्षरमम्बरान्तकृतेः ॥१०॥ 'कस्मिन् सल्वाकाश ओत प्रोत ' इत्यादिश्रुतौ अक्षर ब्रह्म । फुत ? अम्बरान्तधृते' अम्वरान्तस्य प्रपञ्चस्य घृते धारणादित्यर्थ । आकारस्य तु प्रपञ्चधारकत्व न सभातीत्यर्थ ॥१०॥ साच प्रशासनात् ॥१॥ सा च परा देवता । कुत १ प्रशासनात् ' एतस्य वा अक्षरस्य प्र- शासन ' इति श्रुती आज्ञाग्रहणान् । न च जडस्य ओकारस्याज्ञा सं- भवतीत्यर्थ ॥ ११ ॥ तर्हि अक्षर प्रधानमस्त्रित्याशङ्कयाह- अ यभावव्यारत्तेश्च ॥१०॥ प्रधानभावव्यावृत्तेश्व प्रधानम् अक्षर न भवति । जइस्य प्रधानस्य प्रशासनासभवादित्यर्थ ॥ १२॥ शितिकर्माधिररणम् ॥ ४॥ क्षितिकर्मव्यपदेशात् सः ॥ १३ ॥ य पुनर्गतम्' इत्यादिश्रुतौ ' पर पुरुपममिध्यायीत ' इत्यत्र परः परमात्मैव, न हिरण्यगर्भ । कुत्त ? 'पुरुपमीक्षते' इति वास्यशेये साक्षात्कारविपयत्वत्र्यपदेशादित्यर्थ ॥ १३ ॥ दहराधिकरणम् ॥५॥ दहर उत्तरेभ्यः ॥१४॥ 'अथ यदिदमस्मिन् ' इति श्रुतौ दुहरामाश परमात्मैव, न भूताकाश । कुन ? उत्तरेभ्य 'एष आत्मा अपहतपाप्मा ' इति श्रुतौ सत्यसंकल्पा- दिलिङ्गाना विद्यमानवादित्यर्थ ॥१४॥ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं रिलं च ।। १५ ।। इमा प्रजा अहरहर्गन्छन्त्यः । इति श्रुतौ सवेंगा जीवाना सुपुप्ति- याले दहावाशे ल्यश्रवणान् नझैव रोको ब्रह्मलोक इति योगव्युत्पत्या ब्रह्मोस्शदस्य परमझवाचावाच टहराकाश परमात्मेत्यर्थ । तथा हि ६

·-
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ० १ पा०३
दृष्टं लिङ्गं च 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' इति श्रुतौ सर्वेषां
जीवानां सुपुप्तिकाले ब्रह्मणि अवस्थानं दृष्टम् । तदपि लिनं ज्ञापक-
मित्यर्थः ॥ १५॥
धृतेश्च महिन्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धः ।। १६ ॥
एप सेतुर्विधरणः' इति श्रुतौ धृतिरूपमहिम्नः अस्मिन् वाक्ये अस्य
दहराकाशस्य उपलब्धेश्व दहराकाश: परमात्मैव, न भूताकाशः । जडस्य
वर्णाश्रममर्यादाविधारकत्वासंभवादित्यर्थः ॥ १६ ॥
प्रसिद्धेश्व ॥ १७ ॥
'यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् । इत्यादिश्रुतौ आकाशशब्दस्य
ब्रह्मणि प्रसिद्धत्वादित्यर्थः ।। १७ ॥
इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासंभवात् ॥ १८ ॥
इतरपरामर्शात् ' अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे' इति श्रुतौ ब्रह्मशब्देन
इतरस्य जीवस्य लक्षणया परामर्शात् प्रतिपादनात् दहराकाशोऽपि जीव
इति चेत्, न । असंभवात् सत्यसंकल्पादिधर्माणां जीवे असंभवा-
दित्यर्थः ॥ १८ ॥
उत्तराधिकरणम् ॥ ६॥
उत्तराचेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥
उत्तराञ्चेत् ‘स एप संप्रसादः' इत्युत्तरवाक्ये संप्रसादशब्देन
जीवप्रतिपादनात् दहराकाशशब्देनापि जीव एव प्रतिपाद्यत इति चेत,
न । आविर्भूतस्वरूपः मुक्तजीवः प्रतिपाद्यते । मुक्तजीवश्च परमात्मै-
वेत्यर्थः ॥ १९॥
मुक्तजीवस्य ब्रह्मत्वेन जीवत्वाभावात् संप्रसादशब्दप्रयोगोऽनुपपन्न
इत्याशङ्कयाह-
अन्यार्थश्च परामर्शः ॥२०॥
जीवपरामर्शः अन्यार्थः ब्रह्माभेदप्रतिपादनार्थ इत्यर्थः ।। २० ॥
अल्पश्रुतिरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥
दहरशब्देन अल्पपरिमाणवत्त्वश्रयणात् व्यापकस्य ब्रह्मणः अल्पपरि-
माणासंभवादहराकाशो जीव इति चेत्, तदुतम् उपासनार्थम् अल्प-
परिमाणमुक्तमिति पूर्वमेवोक्त मित्यर्थः ॥ २१ ॥

·अधि०९] अद्वैतमचरी। अनुत्पधिकरणम् ॥ ७ ॥ अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२॥ 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम् । इति श्रुतौ तस्य सूर्यचन्द्रा- दिप्रपञ्चस्य अनुकृतेः परमात्मानमनुसृत्य भानात् ' तस्य भासा सर्व- मिदं विभाति । इति श्रुतौ तच्छन्देन परमात्मैवोच्यते न सूर्यचन्द्रादि- व्यतिरिक्त लौकिकं तेज इत्यर्थः ॥ २२ ।। अपि च स्मर्यते ॥ २३ ॥ 'न तदासयते सूर्यः' इति स्मृतौ च सूर्यचन्द्राद्यप्रकाश्यत्वं परमा- स्मनः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ प्रमिताधिकरणम् ॥ ८॥ शब्दादेव प्रमितः ।। २४ ॥ 'ईशानो भूतभन्यस्य ' इति श्रुतौ ईशानशब्दप्रयोगादेव अङ्गुष्ठ- मात्रः परमात्मा प्रमितः निश्चितः, न जीव इत्यर्थः ॥ २४ ॥ व्यापकस्य ब्रह्मणः अड्डष्टपरिमाणवत्त्वमसंगतमित्याशङ्कयाह- हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥ हृत्पुण्डरीकस्याल्पत्वात्पुण्डरीकावच्छिन्नस्य ब्रह्मणः अङ्गुष्ठपरिमाण- त्वमुपपन्नमित्यर्थः ।कुतः ? मनुष्याधिकारत्वात् शास्त्रस्य, उपासनाकाण्डस्य ज्ञानकाण्डस्य च मनुष्याधिकारत्वात् , मनुष्याणां च मन्दबुद्धितया व्यापकब्रह्मोपासनायामधिकारासंभवादित्यर्थः ॥२५ ।। देवताधिकरणम् ॥९॥ मनुष्याधिकारत्वकथनात् देवानामधिकारो नास्तीति शङ्का निरा- करोति- तदुपर्यपि वादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥ 'तद्यो यो देवानाम् ' इत्यादिश्रुतेः तदुपरि तेषां मनुष्याणामुपरि लोके स्थितानां देवानामधिकारोस्तीति बादरायणो मन्यते । कुतः ? संभवात् तेषामपि ब्रह्मलोककामनावत्वेन मुमुक्षुत्वेन च ब्रह्म. विद्यायामधिकारसंभवादित्यर्थः । ननु, चतुर्दान्तशब्दानामेव देववा- त्वात् कथं ब्रह्मविद्यायामधिकार इति चेत्, न । चतुर्थ्यन्तशब्दवाच्यानां

·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ० १ पा०३
विपहवतीनां देवतानां पुराणादिपु प्रतिपादितत्वेन ब्रह्मविद्यायामधिकार-
संभवादित्यर्थः ॥२६॥
विप्रवदेवताङ्गीकारे वाधकमाराय निराकरोति-
विरोधः कर्मणीति चेनानकप्रतिपत्तैर्दर्शनात् ॥ २७ ॥
एकस्मिन् दिने क्रियमाणेषु अनेकेषु यागेपु एकस्येन्द्रस्य गमनासं-
भवान् कर्मानुष्ठानविरोध इति चेत्, न । अनेरुपतिपत्तेः योगिनामित्र
देवतानामपि योगप्रभावात् अनेकशरीरधारणस्य पुराणादिषु प्रतिपादि-
तत्रादित्यर्थः ॥ २७॥
इन्द्रादिदेवानां विग्रहवत्त्वाङ्गीकारे विप्रहाणामनित्यत्वान् तत्प्रतिपा-
दरुवेदस्याप्यनित्यत्वं स्यादिति शङ्कते-
शब्द इति चेनातःप्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८॥
शब्दे वेदे नित्यत्वविरोध इति चेत्, न । अतः प्रभवात् अत: वेदान्
देवादिप्रपञ्चस्य प्रभवादुत्पत्तेरित्यर्थः । प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रुतिस्मृति-
भ्यामित्यर्थः ॥ २८॥
अत एव च नित्यत्वम् ॥२९ ॥
अत एव देवतादिप्रपञ्चं प्रति कारणत्वादेव वेदस्य नित्यत्वमित्यर्थः ।।२९
इन्द्राणां प्रतिकल्पं विभिन्ननामरूपत्रत्वाद्वेदस्य कथं तत्प्रतिपादकत्व-
मिल्याशवा परिहरति-
समाननामरूपत्वाचासत्तावप्यविरोधो दर्शनातू स्मृतेश्च ॥ ३० ॥
समाननामरूपत्वान् सर्वेषामिन्द्राणां सर्वेषु कल्पेपु समाननामरूपत्वात
आवृत्तावपि इन्द्रपरंपरायामङ्गीक्रियमाणायामपि अविरोधः वेदस्य इन्द्र-
प्रनिपादकत्वविरोधो नास्ति । कुतः ? दर्शनात् श्रतेः स्मृतेश्चेत्यर्थः । एवम-
मिवायुवरुणादिपु द्रष्टव्यम् ।। ३० ।।
मध्वादिष्वसंभवादनधिकार जैमिनिः ॥३१॥
' असौ वा आदित्यो देवमधु ' इत्यादिश्रुतौ मन्वादिषु आदित्यम-
ण्डलमाप्तिफलकेषु मधुविद्यादिपु देवानामधिकारासंभवात् ब्रह्मविद्या-
यामप्यनाधिकारं जैमिनिर्मन्यत इत्यर्थः ।। ३१ ।।
ज्योतिषि भावाच ॥ ३२॥

·अधि० ११]
अद्वैतमञ्जरी।
नक्षत्रमण्डलेष्वेव लोके इन्द्रादिशब्दप्रयोगान्मण्डलानामचेतनत्वच
नाधिकार इत्यर्थः ॥ ३२ ॥
भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥
मधुविद्यादिपु अधिकाराभावेऽपि ब्रह्मविद्यायामधिकार बादरायणो
मन्यते । अस्ति हि मण्डलाभिमानिनी मण्डलातिरिक्ता विग्रहवती ना-
नादेवता अस्ति, पुराणेषु प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ।। ३३ ।।
अपशद्राधिकरणम् ॥ १० ॥
'अहहारे त्वा शुद्र तत्रैव सह गोभिरस्तु ' इति श्रुतौ शूद्रशब्दप्रयो-
गात् शूद्राणामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्तांति शङ्का परिहरति--
शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४॥
अस्य जानश्रुतेः तदनादरश्रवणात्तेपा हंसानाम् अनादरवचनश्रय-
णात् शुगुत्पन्ना । तदाद्रवणात् तया शुचा रैकसमीपं प्रति आगमनात्
सून्यते शुद्रशब्देन जानश्रुतिः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ ३४ ॥
क्षत्रियत्वगतेश्वोत्तरप्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥
उत्तरत्र उत्तरवाक्ये चैत्ररथाख्येन क्षत्रियेण सहपाठात् लिङ्गात् जान-
श्रुतेरपि क्षत्रियत्वगतेः क्षत्रियत्वनिश्चयादित्यर्थः ।। ३५ ॥
संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच ॥ ३६॥
ब्रह्मक्षत्रियवैश्यानामेव श्रुतिषु उपनयनाध्ययनादिसंस्कारविधानात् शू-
द्राणां च तदभावाभिलापाच शूद्रस्य न ब्रह्मविद्यायामधिकार इत्यर्थः॥३६॥
तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७ ॥
शूद्रत्वाभावनिश्चये सति ज्ञानिनां ब्रह्मविद्योपदेशे प्रवृत्तिदर्शनाच न
शूद्रयाधिकार इत्यर्थः ॥ ३७ ॥
श्रवणाध्ययनार्थमतिपेधात् स्मृतेश्च ॥ ३८॥
वेदश्रवणवेदाध्ययनवेदार्थज्ञानप्रतिषेधाच शूद्राणां न ब्रह्मविद्याधिकार
इत्यर्थः ।। ३८॥
कम्पनाधिकरणम् ॥११॥
कम्पनात् ॥ ३९॥
'यदिदं कि च जगत्सर्वम् । इति वाक्ये प्राणशब्देन ग्रह्मोच्यते, न
प्राणवायुः । कुतः ? सर्वस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्माज्ञया कम्पनादित्यर्थः ॥३९॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्ति । [अ०१ पा०४ ज्यातिदर्शनाधिकरणम् ॥ १२॥ ज्योतिर्दर्शनात् ।। ४० ॥ 'एष सप्रसादोऽस्माच्छरीरात् । इति श्रुतौ ज्योतिदशदेन ब्रह्मोच्यते, न तु सूर्यादिज्योति । फुत ? दर्शनात् 'त देवा ज्योतिषा ज्योति' इति श्रुतौ ज्योतिश्शब्दस्य ब्रह्मणि प्रयोगदर्शनादित्यर्थः ॥ ४० ॥ भान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम् ॥ १३ ॥ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ 'आकाशो ह वै नामरूपयोर्निहिता' इति श्रुतौ आकाश परमात्मा, न तु भूताकाश । कुत ? अर्थाना पदार्थानामन्तरत्वव्यपदेशात नाम- रूपात्मक्सकलप्रपञ्चान्तर्यामित्वत्र्यपदेशादित्यर्थ ॥४१ ।। साप्त्युत्ता पधिकरणम् ॥१४॥ मुषुप्त्युत्क्रान्त्यो देन ॥ ४२ ॥ 'कतम आत्मेति योऽय विज्ञानमय ' इति श्रुतौ मुक्तजीव प्रतिपाद्यते, नतु बद्धजीव । कुत ? सुपुप्त्यवस्थायाम् उत्पान्त्यवस्थाया च जीवन- साभेदस्य द्विवार प्रतिपादितत्वादित्यर्थ ॥ ४२ ॥ पत्यादिशब्देश्यः॥४३॥ 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशान! इत्युत्तरश्रुतौ ईशानादिशब्दप्रयोगादपि मुक्तजीवपरमिद वाक्यमित्यर्थ ॥४३॥ इति ब्रह्मसूनवृत्तौ प्रथमाध्यायस्य तृतीय पाद । प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। - भानुमानिकाधिकरणम् ॥ १॥ भानुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्य- स्तरहीतेदर्शयति च ॥ १॥ 'इन्द्रियेभ्य पग ह्या' इत्यादिश्रुतो एकेपा शासायामानुमानि- कमपि प्रधानमपि अव्यक्तशब्देन प्रतिपाद्यत इति चेत्, न । शरीरमेव रूपकविन्यस्त रथत्वेन निरूपित, तस्य गृहीते ग्रहणादित्यर्थ ॥१॥ स्थूल शरीरस्य व्यक्तत्वात् कथमन्यक्तशब्देन प्रहणमित्याशङ्कपाह-

·अधि० २]
अद्वैतमचरी।
१९
सूक्ष्म तु तदर्हत्वात् ॥ २॥
सूक्ष्मं लिङ्गशरीरमव्यक्तशब्देन गृह्यते । कुतः ? तहत्वात् लिङ्ग-
शरीरस्य अव्यक्तशब्दार्थत्वादित्यर्थः ॥ २॥
तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३ ॥
तदधीनत्वात् स्थूलशरीरस्य लिङ्गशरीराधीनत्वात् स्थूलशरीरमपि अर्थ-
वन् अव्यक्तशब्देन अर्थाद्गृह्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥
ज्ञेयत्वावचनाच ॥ ४॥
ज्ञेयत्वस्य अवचनात् अनुक्तेश्च न प्रधानमव्यक्तशब्दवाच्यमित्यर्थः।।४॥
वदतीति चेन प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५ ॥
वदति चेन्न 'अशब्दमस्पर्शम्' इति वाक्यं प्रधानस्य ज्ञेयत्वं वद-
तीति चेन्न, प्राज्ञः परमात्मा अस्मिन्वाक्ये प्रतिपाद्यते । कुतः ?
प्रकरणात ब्रह्माप्रकरणादित्यर्थः ॥५॥
त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नच ॥ ६॥
'स त्वमग्निम् ' इत्यादिश्रुतेः 'तं दुर्दर्श गुहाहितम्' इत्यादिश्रुतेश्व
'येयं प्रेते विचिकित्सा' इति श्रुतेश्च त्रयाणामग्निजीवपरमात्मनामुप-
न्यासः प्रतिवचनं, त्रयाणामेव प्रश्नश्च । प्रधानस्य प्रश्नप्रतिवचने न स्त
इत्यर्थः ॥ ६ ॥
महदच ।। ७॥
महच्छब्दस्य जीववाचकत्यवदव्यक्तशब्दस्यापि शरीरवाचकत्वमित्यर्थः।
घमसाधिकरणम् ॥२॥
चमसवदविशेषात् ॥ ८॥
चमसवन् 'अम्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः' इति वाम्यवत् अविशेषान्
संदिग्धार्थकत्वात् 'अजामेकाम् । इति वाक्यं न प्रधाननिश्चायक-
मित्यर्थः ॥ ८॥
इदं तच्छरीरमिति वाक्यं यथा चमसवाक्यस्यार्थस्य निश्वायकम्,
एवं 'यदग्ने रोहितं रूपम्' इति छान्दोग्यवाक्यमजावाक्यस्यार्थनिश्चाय-
कमित्याह--
ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९ ॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्ति ।
[अ०१पा०४
'यदग्ने रोहित रूपम्' इत्यादिश्तौ ज्योतिरुपमा तेजोऽनन्नामिका
अवान्तरप्रकृति अजाशब्देन प्रतिपाद्यते । एके शारिसन तथा रोहित-
शुष्ठकृष्णरूपवत्त्व तेजोऽननानामधीयत इत्यर्थः ॥९॥
अभाशब्दस्य जन्मरहिववस्तुपाचकत्वात् तेजोऽवनात्मिकाया अवा-
न्तरप्रकृतेर्जन्मवत्त्वात क्यमजाशब्देन तेजोऽमन्नग्रहणमित्याशङ्कयाह-
कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोधः ॥ १० ॥
फ्ल्पनोपदेशात् सादृश्योपदेशात् अविरोध अजाशदस्य विरोधो
नास्तीत्यर्थ । मध्वादिवत् 'असो वा आदित्यो देवमधु' इत्यत्र यथा
आदित्यस्य मधुसादृश्यमुच्यते, एवमवान्तरप्रकृतेरपि छागासादृश्यमु.
च्यते । छागाया अपि क्स्याश्चिलोहितशुक्लकृष्णरूपवत्त्वात् स्वसदृशमजा-
यत्त्वाचेत्यर्थ ॥१०॥
सत्योपसप्रदाधिकरणम् ॥ ३॥
न सङ्खयोपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥ ११ ॥
सख्योपसमहात् पञ्चविंशतिसख्याश्रवणात् पञ्चविंशतितत्त्वानि
श्रुतिप्रतिपाद्यानीति चेत्, न । कुत ? नानाभावात् लोके पञ्चविंशति.
सरयाविशिष्टाना पदार्थाना बहूना सत्त्वात् अतिरेकाच्च आकाशस्य
पञ्चविंशतिसड्रयावहिर्भूतत्वेन शड्विंशतितत्त्वप्रसङ्गाश्चेत्यर्थ ॥ ११ ॥
'यस्मिन् पञ्च पञ्जजना' इति वाक्यार्थविशेषनिर्णायक 'प्राणस्य
प्राणम्' इति वाक्यशेपमाह-
प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२॥
'स्यु पुमास पञ्चजना' इति निघण्टुवचनेन पञ्चजनशब्दस्य पुर-
पवाचकत्वात् पुरुषसरन्धिन 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षु' इति वाक्य-
स्था रक्षणया पञ्चजनशब्देन प्रतिपाद्यन्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥
ज्योतिपाधिकरणम् ॥ ४॥
ज्योतिपैकेपामसत्यन्ने ॥१३॥
एकेगा काण्वादीनाम् अन्ने अनशब्दे असति सति ज्योतिपा सह पञ्च-
प्राणादयो ग्रहातव्या इत्यर्थ । 'व देवा ज्योतिषा ज्योति । इति श्रुतो
सूर्यादिज्योतिप कथितत्वादित्यर्थ ॥ १३ ॥

·अधि०७]
अद्वैतमचरी ।
कारणस्वाधिकरणम् ॥५॥
'आत्मन आकाश सभूत' इति श्रुतौ आकाशमानस्यैव ब्रह्मजन्यत्व-
प्रतिपादनात् ब्रह्मण पञ्चमहाभूतकारणत्वमनुपपन्नमित्याशङ्कयाह-
कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तेः ॥ १४ ॥
'एतरमाजायते प्राण' इत्यादिश्रुतिपु आकाशादिपु पञ्चमहाभूतेषु
ब्रह्मण साक्षात्कारणत्वेन प्रतिपादितखात् 'आकाशाद्वायु ' इत्यत्रापि आ-
काशादिशब्दै आकाशाद्यवच्छिन्नब्रह्मण एव कारणत्वमुन्यत इति न
विरोध इत्यर्थ ॥ १४ ॥
समाकीत् ॥ १५ ॥
आकाशादिशब्दैरपि आकाशावच्छिन्ननह्मण एव लक्षणया प्रतिपाद-
नात् न विरोध इत्यर्थ ।। १५ ।।
जगद्वाचित्वाधिकरणम् ॥ ६ ॥
जगदाचित्वात् ॥ १६॥
'यो वै बालाके' इति श्रुतौ एतच्छब्दस्य जगद्वावकत्वान् जग-
कारणत्वेन ब्रह्मवास्मिन् वाक्ये प्रतिपाद्यते, न हिरण्यगर्भ इत्यर्थ ॥१६॥
जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तव्याख्यातम् ॥ १७ ॥
'तद्यथा स्वै श्रेष्ठी भुते' इत्यादिश्रुतौ जीवमुरयप्राणलिङ्गानामपि
विद्यमानत्वात् न ब्रह्मोपासनामात्रपरमिति चेत् तद्वयाख्यात जीवमुख्य-
प्राणब्रह्मविषयकमुणसनाप्रय भविष्याति प्राणस्तथानुगमात्' इत्यधिक-
रणे व्यारयातमित्यर्थ ॥ १७ ॥
अन्यार्थ
तु
जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥१८
अन्याथै ब्रह्मप्रतिपादनार्थ स्थूलारुन्धतीन्यायेन प्रश्नप्रतिवचनाभ्या
जीवमुख्यप्राणौ प्रतिपादितावपीति जैमिनि , अये वृद्धाश्च वदन्ती.
त्यर्थ ॥१८॥
वाक्यान्वपाधिकरणम् ॥ ७॥
वाक्यान्वयात् ॥ १९ ॥
'आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेन इद सर्व वि-
दित भवति । इति आत्मज्ञानेन सर्वाविज्ञानप्रतिपादकवाक्यस्य ब्रह्मण्ये।
अन्वयादुपपन्नत्वात् 'आत्मा वा अरे द्रव्य ' इति वाक्य ब्रह्मपरमेत्र,
न जीवपरमित्यर्थ ॥१९॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः।
[अ०१ पा०४
'यदग्ने रोहितं रूपम्' इत्यादिश्रुतौ ज्योतिरुपक्रमा तेजोऽयनामिका
अवान्तरप्रकृतिः अजाशब्देन प्रतिपाद्यते । एके शाखिनः तथा लोहित-
शुल्लकृष्णरूपवत्त्वं तेजोऽवन्नानामधीयत इत्यर्थः ॥९॥
अजाशब्दस्य जन्मरहितवस्तुवाचकत्वात् तेजोऽवन्नात्मिकाया अवा-
न्तरप्रकृतेर्जन्मवत्त्वात् कथमजाशब्देन तेजोऽवन्नग्रहणमित्याशङ्कयाह-
कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥१०॥
कल्पनोपदेशात् सादृश्योपदेशात् अविरोधः अजाशब्दस्य विरोधो
नास्तीत्यर्थः । मध्वादिवत् 'असो वा आदित्यो देवमधु' इत्यत्र यथा
आदित्यस्य मधुसादृश्यमुच्यते, एवमवान्तरप्रकृतेरपि छागासादृश्यमु-
च्यते । छागाया अपि कस्याश्चिल्लोहितशुक्लकृष्णरूपवत्त्वात् स्वसदृशप्रजा-
वत्त्वाञ्चेत्यर्थः ॥ १०॥
संख्योपपिहाधिकरणम् ॥३॥
न सङ्घयोपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥ ११ ॥
संख्योपसंग्रहात् पञ्चविंशतिसंख्याश्रवणात् पञ्चविंशतितत्त्वानि
श्रुतिप्रतिपाद्यानीति चेत्, न । कुतः ? नानाभावात् लोके पञ्चविंशति-
संख्याविशिष्टाना पदार्थाना बहूनां सत्त्वात् अतिरेकाच आकाशस्य
पञ्चविंशविसङ्ख्यावहिर्भूतत्वेन शदिशतितत्त्वप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः ॥ ११ ॥
'यस्मिन् पञ्च पञ्जजनाः' इति वाक्यार्थविशेषनिर्णायक 'प्राणस्य
प्राणम्' इति वाक्यशेपमाह-
माणादयो चाक्यशेपात् ॥ १२ ॥
'स्युः पुमासः पञ्चजनाः' इति निघण्टुवचनेन पञ्चजनशब्दस्य पुरु-
पवाचकत्वात् पुरुपसंवन्धिनः 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुः' इति वाक्य-
स्थाः लक्षणया पञ्चजनशब्देन प्रतिपाद्यन्त इत्यर्थः ॥१२॥
ज्योतिषाधिकरणम् ॥ ४॥
ज्योतिपैले पामसायाने ॥१३॥
एकेय काण्यादीनाम् अन्ने अन्नशब्दे असति सति ज्योतिपा सह पञ्च-
प्राणादयो प्रहातव्या इत्यर्थः । तं देवा ज्योतिपां ज्योतिः' इति श्रुती
सूर्यादिज्योतिषः कथितत्वादित्यर्थः ॥ १३ ॥

·अधि०७]
अद्वैतमजरी।
कारणवाधिकरणम् ॥६॥
'आत्मन आकाश सभूत' इति श्रुती आकाशमानस्यैव ब्रह्मजन्यत्व-
प्रतिपादनात् ब्रह्मण पञ्चमहाभूतकारणत्वमनुपपन्नमित्याशङ्कयाह-
कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तेः ॥ १४ ॥
'एतस्माजायते प्राण' इत्यादिश्रुतिषु आकाशादिपु पञ्चमहाभूतेषु
ब्रह्मण साक्षात्कारणत्वेन प्रतिपादितत्वात् 'आकाशाद्वायु ' इत्यनापि आ-
काशादिशब्दै आकाशाद्यवच्छिन्नब्रह्मण एव कारणत्वमुन्यत इति न
विरोध इत्यर्थ ॥ १४ ॥
समाकर्पात् ॥ १५ ॥
आकाशादिशब्दैरपि आकाशावन्छिन्नब्रह्मण एव लक्षणया प्रतिपाद-
नात् न विरोध इत्यर्थ ॥१५॥
जगद्वाचित्वाधिकरणम् ॥ ६ ॥
जगद्वाचित्वात् ॥ १६॥
'यो वै पालाके' इति श्रुतौ एतच्छब्दस्य जगद्वाचकत्वात् जग-
कारणत्वेन ब्रह्मवास्मिन् वाक्ये प्रतिपाद्यते, न हिरण्यगर्भ इत्यर्थ ॥१६॥
जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तव्याख्यातम् ॥ १७ ॥
'तद्यथा स्वै श्रेष्ठी भुङ्क्ते' इत्यादिश्रुतौ जीवमुरयप्राणलिङ्गानामपि
विमानत्वात् न ब्रह्मोपासनामात्रपरमिति चेत् तद्वयाख्यात जीवमुख्य-
प्राणब्रह्मविषयकमुपासनानय भविष्यतीति 'प्राणस्तथानुगमात्' इत्यधिक-
रणे व्याख्यातमित्यर्थ ॥ १७ ॥
अन्याध तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥१८
अन्याथै ब्रह्मप्रतिपादनार्थ स्थूलारुन्धतीन्यायेन प्रश्नपतिवचनाभ्या
जीवमुख्यप्राणौ प्रतिपादितावपीति जैमिनि , अये वृद्धाश्च वदन्ती-
त्यर्थ ॥ १८ ॥
वाश्यान्वयाधिकरणम् ॥७॥
वाक्यान्वयात् ॥ १९ ॥
'आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेन इदं सर्व वि.
दित भवति । इति आत्मज्ञानेन सविज्ञानप्रतिपादकवाक्यस्य ब्रह्मण्येव
अन्वयादुपपन्नत्वात् ' आत्मा वा अरे द्रष्टव्य ' इति वाक्य ब्रह्मपरमेव,
न जीवपरमित्यर्थ ॥ १९ ॥

·२२
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०१पा०४
जीवानामनादित्वेन ब्रह्मजन्यत्वाभावात् ब्रह्मज्ञानेन जीवज्ञानमनुपप-
नमित्याशय मतरयमाह-
प्रतिज्ञा सिद्धेलिगमाश्मरथ्यः ॥२०॥
प्रतिज्ञा ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिऔर सिद्धे जीवानामुत्पतर्लिङ्गं
ज्ञापफमित्यर्थ । जीवानामपि पञ्चमहाभूतवत् ब्रह्मजन्यत्वात् कार्यकार-
णयोर्भेदाभेदाङ्गीकारात् ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिपादकवाक्यमुपप-
अमिति भेदाभेदवादी आश्मरथ्यो मन्यत इत्यर्थ ॥ २० ॥
ससारदशाया जीवब्रह्मणो/द, मोक्षदशायामभेद इति कालभेदेन
भेदाभेदवादिनो मतमाह-
उत्कमिप्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः ॥ २१॥
उत्सामिष्यत. देहाद्यभिमान त्यजत मुक्तजीवस्य एवंभावात्
ब्रह्माभिन्नत्वात् ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानम् उपपद्यत इति औडुलोमिर्मन्यत
इत्यर्थ ॥ २१॥
सर्वदा अत्यन्ताभेदवादिमतमाह-
अवस्थितरिति काशकृत्स्नः ॥ २२॥
अवस्थिते सर्वदा विम्वप्रतिविग्यभावेन जीवब्रह्मणोरत्यन्ताभेदाव-
स्थानात भेदस्य च मिथ्यात्वात् ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपन्नमिति मुख्य-
सिद्धान्ती काशकृत्स्नो मन्यत इत्यर्थ ॥ २० ॥
प्रकृत्यधिकरणम् ॥ ८॥
परमावादय प्रपञ्चस्य उपादानकारणम्, ईश्वरस्तु निमित्तकारण-
मात्रमिति नैयायिकादयो बदन्ति । तन्मतं निराकरोति-
प्रकृतिश्च मतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ।। २३ ॥
ब्रह्म प्रकृतिः उपादानकारण, चकारानिमित्तकारणं च । कुत ?
प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरनुपरोधात् प्रामाण्यादित्यर्थ । 'उत तमादेशमप्राक्ष्य '
इति प्रतिज्ञाश्रुति 1' मृत्तिकेत्येव सत्यम् । इति दृष्टान्तश्रुति । उभय-
प्रामाण्यनिहाय निमित्वमुपादानव व ब्रह्मणो क्तव्यमित्वर्षा२३४
अभिध्योपदेशाच ॥ २४॥
'सोऽकामयत' इति श्रुतौ इच्छोपदेशात् ब्रह्मण स्वविषयकसंकल्पो-
पदेशानुपादानवारण निमित्तकारणत्व च वक्तव्यमित्यर्थ ॥ २४॥

·अधि०८] अद्वैतम सरी । साक्षाचोभयाम्नानात् ।। २५ ॥ 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ' इत्यादिश्रुतौ ब्रह्मण्येव सृष्टिप्र- ल्याम्नानात् निमित्तत्वमुपादानत्वं च वक्तव्यमित्यर्थः ॥ २५ ॥ आत्मकतेः परिणामात् ।। २६ ॥ 'तदात्मानं स्वयमपुरत' इत्यादिश्रुता आत्महतेः परमात्मविषयक- प्रयत्नान् प्रपञ्चस्य परिणामान् निमित्तकारणत्वमुपादानकारणत्वं च यत्तव्यमित्यर्थः ।। २६ ।। योनिश्व हि गीयते ॥ २७ ॥ 'यतयोनि परिपश्यन्ति धीराः' इति श्रुतौ योनिशब्दभवणादुपा- दानकारणत्वमपि ग्रह्मणो वक्तव्यमित्यर्थः ॥ २७ ॥ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥२८॥ एतेन प्रपञ्चस्याभिन्ननिमित्तोपादनकत्वन्यवस्थापनेन सः भेदवादा व्याख्याता: निरास्ता इत्यर्थः ।। २८॥ इति ब्रह्ममूतरत्तो प्रथमाध्यायस्य चतुर्य पाद ।। अध्यायश्च संपूर्णः ।। १ अपारगमामिदनाद पुनरविः।

·श्रीमच्छंकरभगवत्पादशिष्यप्रणीता
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः ।
( अद्वैतमञ्जरी)
द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः।
-EEEEEEEEEO-
स्मृत्यपिपरणम् ॥ १॥
स्मृत्यनक्काशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्पनवकाशदोप-
प्रसङ्गात् ॥१॥
प्रधानस्य जगत्कारणत्वानहीकारे स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गः साहया-
दिस्मृतीनामप्रामाण्यदोपप्रसङ्ग इति चेत्, न । ब्रह्मणो जगत्कारणत्वा-
नङ्गीकारे अन्यम्मृतीना मन्वादिस्मृतीनामप्रामाण्यदोपप्रसङ्गात् । न च
विनिगमकाभावः । श्रुतिमूलकत्वेन मन्वादिस्मृतीनां प्रबलत्वात् , साया-
दिस्मृतीना तु श्रुतिविरुद्धार्थत्वेन दुर्बलत्वादप्रामाण्यमित्यर्थः ॥ १॥
अस्तु वा प्रधानं जगत्कारणम् । वेदान्तिभिरपि मायाया जगत्का-
रणत्वाङ्गीकारान् । स्वातन्त्र्यास्वातन्त्र्यमात्र एव वादिनां विवादात् ।
महदहकारपञ्चतन्मात्रादिकं तु अप्रामाणिकमित्याह-
इतरेपां चानुपलब्धेः ॥ २॥
इतरेषां महदहङ्कारादीनामनुपलब्धेः श्रुतौ अप्रतिपादितत्वादप्रा-
माणिकत्यमित्यर्थः ।। २॥
योगप्रत्यक्त्यधिकरणम् ॥ २॥
ईश्वराप्रेरितस्य जइस्य प्रधानस्य यातन्त्र्येण जगदुपादानकारणत्व.
चादिना साहयानां मतं निराकृत्य ईश्वरप्रेरितस्य जडस्य प्रधानस्य जग-
दुपादानकारणत्ववादिनां योगिनां मतं निराकरोति-
एतेन योगा प्रत्युक्तः ॥३॥

·अधि०३] अद्वैतमचरी। २५ एतेन सास्यस्मृतिनिराकरणेन योगस्मृतिरपि प्रत्युत्ता निर- नेत्यर्थः ।। ३ ॥ - नविलक्षणत्वापिकरणम् ॥३॥ पूर्वपक्ष:- न विलक्षणस्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४॥ अन्य ग्रह्मण: विलक्षणत्वान् ज्ञानात्मकतया जडप्रपञ्चविलक्षणत्वान् जगत्कारणत्वं न संभवति । तथात्वं च विलक्षणत्वं च 'नित्यं विज्ञान- मानन्दं ब्रह्म' इति शब्दान्निश्चीयत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ 'तत्तेज ऐक्षत, ता आप ऐक्षन्त ' इत्यादिश्रुतिषु पञ्चमहाभूतानामपि चेतनत्वं प्रतीयते । तथा च प्रपञ्चब्रह्मणोः विलक्षणत्वममिद्धमित्या- शङ्कयाह- अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेपानुगतिभ्याम् ॥५॥ विशेषानुगतिभ्या श्रुतिस्मृतिभ्या पञ्चमहाभूताभिमानिदेवतानामेव ईक्षणादिव्यापार उन्यते, न जडाना च महाभूतानामित्यर्ध. ।। ५ ।। सिद्धान्त दृश्यते तु ॥६॥ अचेतनस्य गोमयस्य चेतनवृश्चिोत्पत्तिहेतुत्वं लोके दृश्यते । चेतनम्य उर्णनाभेः अचेतनतन्तुकारणत्वं दृश्यते । तद्वयतनस्य ब्रह्मण अचेतनप्र- पञ्चं प्रति कारणत्वमुपपद्यत इत्यर्थ ॥६॥ असदिति चेन प्रतिपेधमात्रत्वात् ॥ ७॥ असदा इदमप्र आतीन्' इति श्रुतौ सृष्टे पूर्व प्रपञ्चस्य अत्यन्ना- सत्त्वप्रतिपादनात् शराङ्गतुल्यम्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मजन्यत्व न संभवताति चेन्, न । प्रतिपेपमानत्वान् स्थूलारन्याप्रतिपमानत्वान् प्रलयसमयेऽपि सूक्ष्मरूपेण अपभ्रम्य प्रमाणि मत्त्वान् उत्पत्तिम्पपात इत्यर्थ ॥७॥ पूर्वपक्ष:- अपीती तन्मसद्गादसमअसम् ।। ८॥ अपानी प्रलयसले सदरमझान् प्राधस्य प्रामणि पीभूनचाइमम- समं पुनरत्पत्तिः न संभवतीत्यर्थः ॥८॥ ३ ·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । [अ० २ पा०१ सिद्धान्तः- न तु दृष्टान्तभावात् ॥ ९॥ मण्डूकशरीराणां पृथिव्यामेकीभूतानां यथा वर्षाकाले पुनरुत्पत्तिः तद्वत् ब्रह्मणि एकीभूतस्य संस्काररूपेण विद्यमानस्य प्रपञ्चस्योत्पत्तिः संभवतीत्यर्थः ॥९॥ स्वपक्षदोपाच ॥ १०॥ प्रधानं जगत्कारणमिति मतेऽपि अयं दोपस्तुल्यः । प्रलयकाले प्रप- श्वस्य प्रधान एकीभूतत्वादित्यर्थः ॥ १० ॥ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः ॥११॥ तळणामनुमानानाम् अप्रतिष्ठानात् व्यभिचारादिदोपदुष्टत्वेन अप्र- माणत्वात् अमदनुमानसिद्धं प्रधानं जगत्कारणं न भवति । पूर्वपश्वी मध्ये शङ्कते-अन्यथानुमेयमिति । अन्यथा व्यभिचारादिदोपरहिनत्वेन सावधानैरस्माभिः प्रधानमनुमेयमिति चेत, सिद्धान्ती दूपयति-एवम- प्यविमोक्षप्रसङ्गः नैयायिकादिभिः परमाणूनां जगत्कारणत्वव्यवस्थापनान् प्रधानमेव जगत्कारणमिति निश्चयासंभवात् प्रकृतिपुरुपविवेकाभावान् मोक्षो न स्यादित्यर्थः ॥ ११॥ शिष्टापरियाधिकरणम् ॥ ४॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२॥ एतेन जडप्रधानकारणवादिनिराकरणेन शिष्टैर्मन्वादिभिः अपरिगृहीताः जडपरमाण्वादिकारणवादिनोऽपिव्याख्याता निराकृता इत्यर्थः ॥१२॥ भोरापत्यधिकरणम् ॥६॥ भोप्रापत्तेरविभागथेत् स्याल्लोकवत् ॥ १३ ।। वेदान्तिमते ब्रह्मणः भोकापत्तेः भोक्रभेदाङ्गीकारात् अविभागश्वेत् ब्रह्मणो नित्यमुक्तत्वं, जीवानां वद्धत्वमिति विभागो न स्यादिति चेन्, न । स्याल्लोकवत् यथा लोके मलिनदर्पणादौ प्रतिविम्बितमुसस्य मलि. नत्वं, विम्वमुखस्य स्वच्छत्वम् , एवं मलिनान्त.करणेषु प्रतिविम्वितानां जीगनां बद्धत्व, विन्दभूगम्य ब्रह्मणो मुक्तत्वं च उपरशन इत्यर्थः ॥१३॥ आरम्भणाधिकरणम् ॥६॥ जीवनह्मणोरभेदेऽपि प्रपञ्चब्रह्मणोः परस्परं भिन्नत्वात् ब्रह्मणः अद्वि- तीयत्वं न स्यादित्याशङ्का निराकरोति-

·अधि०६]
अद्वैतमञ्जरी।
२७
तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥१४॥
तदनन्यत्वं तयोः प्रपञ्चब्रह्मणोः अनन्यत्वम् अङ्गीकर्तव्यम् । कुतः ?
आरम्भणशब्दादिभ्यः 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' इत्यादिश्रुतौ
सर्वस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्माणि अध्यस्तत्वप्रतिपादनादधिष्ठानाध्यस्तयोमें-
दाभावादित्यर्थः ।। १४॥
भावे चोपलब्धेः॥१५॥
ब्रह्मणः भावे सति प्रपञ्चरय उपलब्धेः ब्रह्मचैतन्येनैन प्रपञ्चस्य
प्रकाशमानत्वात् दृग्दृश्ययोः संबन्धानिरूपणात् ब्रह्माभिन्नत्वं प्रपञ्चस्य
खीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १५ ॥
सत्वाचावरस्य ॥१६॥
अवरस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मण्येव सर्वदा सत्त्वाच ब्रह्माभिन्नत्वं प्रपञ्चस्या-
जीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १६ ॥
असयपदेशान्नेति चेन धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॥ १७ ॥
असत्यपदेशात् 'असद्वा इदमन आसीत् ' इति श्रुतौ सृष्टेः पूर्व प्रप-
श्वस्य असत्त्वव्यपदेशात् नेति चेत् प्रपश्चस्य सर्वदा सत्त्वं नारतीति
चेत्, न । धर्मान्तरेण सूक्ष्मत्वरूपधर्मान्तरविशिष्टत्वमात्रेण असत्त्वन्य-
पदेशः । कुतः ? वाक्यशेपान् 'ततो वै सदजायत' इति श्रुतौ सृष्ट-धन-
न्तरं स्थूलावस्थाभिधानादित्यर्थः । 'असद्धा इदमन आसीत् । इति श्रुतेर-
यमर्थ:-अमे सृष्टेः प्राक् इदं जगदसदासीत् सूक्ष्मावस्थापनमासीत् ।
ततः सृश्यनन्तरं सदजायत स्थूलावस्थाविशिष्टमादित्यर्थः ॥ १७ ॥
युक्तेः शब्दान्तराच ॥१८॥
अत्यन्तासतः शशङ्गतुल्यस्य प्रपश्चस्य उत्पत्तिः न संभवतीति
युक्त शब्दान्तरात् 'सदेव सोम्येदमा आसीन्' इति श्रुत्यन्तगय प्रप-
श्वरय प्रलयसमयेऽपि सूक्ष्मरूपेण सत्त्वमट्टीफर्तव्यमित्यर्थः ॥ १८ ॥
पटवच॥१९॥
यथा पटस्य कदाचित् मंचितावस्था, कदाचिद्विकासावस्था च
एवं प्रपञ्चस्यापि प्रलयकाले सूक्ष्मावस्या, सृष्टिकाले स्थून्दावस्था चाह्रीं-
फर्तयेत्यर्थः ॥ १९॥

·ग्रह्मसूवत्ति । [अ०२ पा०१ सिद्धान्त न तु दृष्टान्तभावात् ॥ ९॥ मण्डूक्शरीराणा पृथियागीभूताना यथा वर्षापाले पुनरुत्पत्ति तद्वत् ब्रह्मणि एकीभूतस्य सस्काररूपेण विद्यमानस्य प्रपञ्चरयोत्पत्ति सभवतीत्यर्थ ॥९॥ स्वपक्षदोपाच ॥१०॥ प्रधान जगत्कारणमिति मतेऽपि अय दोपस्तुल्य । प्रल्यकाले प्रप- वस्य प्रधान एकीभूतत्वारित्यर्थ ॥ १० ॥ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षमसङ्गः॥११॥ तर्मणामनुमानानाम् अप्रतिष्ठानात् व्यभिचारादिदोषदुष्टत्वेन अप्र- माणत्वात् असदनुमानसिद्ध प्रधान जगत्कारण न भनति । पूर्वपक्षी मध्ये शङ्कते-अन्यथानुमेयमिति । अन्यथा व्यभिचारादिदोपरहितत्वेन सावधानरस्माभि प्रधानमनुमेयमिति चेत्, सिद्धान्ती दूपयति-एम- प्यविमाक्षप्रसङ्ग नैयायिकादिभि परमाणूना जगत्कारणत्वव्यवस्थापनान् प्रधानमेव जगत्कारणमिति निश्चयासभवात् प्रकृतिपुस्पषिवेकाभावान् मोक्षो न स्यादित्यर्थ ॥११॥ शिष्टापरिपाधिकरणम्॥४॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता ॥२॥ एतेन जडप्रधानकारणवादिनिराकरणेन शिष्टमन्वादिभि अपरिगृहीता' जाडपरमाण्वादिकारणमादिनाऽपि व्यारयाता निराकृता इत्यर्थ ।।१२।। भारापत्यधिकरणम् ॥५॥ भोक्रापत्तरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ॥ १३ ॥ वेदान्तिमते ब्रह्मण भोकापत्ते भौरभेदागीकारात् अविभागश्चेन् ब्रह्मणो नित्यमुक्तत्व, जीवाना पद्धत्वमिति विभागो न स्यादिति चेत्, न । स्याल्लोकवत् यथा लाके मलिनदर्पणादौ प्रतिविम्बितमुखस्य मलि. नत्व, विम्वमुखस्य स्वच्छत्वम् , एव मलिनान्त करणेषु प्रतिविम्बिताना जीवाना पद्धत्व, निम्बभूतस्य ग्रह्मणो मुक्तत्व च उपपद्यत इत्यर्थ ॥१३॥ आरम्भणाधिकरणम् ॥६॥ जीवब्रह्मणोरभेदेऽपि प्रपञ्चब्रह्मणो परस्पर भिन्नत्वान् ब्रह्मण अद्वि- तीयत्व न स्यादत्यागका निराफराति- . .

·आधि०६]
अद्वैतम जरी।
तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥
तदनन्यत्वं तयोः प्रपञ्चब्रह्मणोः अनन्यत्वम् अङ्गीकर्तव्यम् । कुतः ?
आरम्भणशब्दादिभ्यः 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' इत्यादिश्रुतौ
सर्वस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्माणि अध्यस्तत्वप्रतिपादनादधिष्ठानाध्यस्तयोर्भे-
दाभावादित्यर्थः ॥ १४ ॥
भावे चोपलब्धेः॥ १५॥
ब्रह्मणः भावे सति प्रपञ्चरय उपलब्धेः ब्रह्मचैतन्येनैव प्रपञ्चस्य
प्रकाशमानत्वात् दृग्दृश्ययोः संबन्धानिरूपणान् ब्रह्माभिन्नत्वं प्रपञ्चस्य
खीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १५ ॥
सत्त्वाचावरस्य ॥ १६ ॥
अवरस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मण्येव सर्वदा सत्त्वाच्च ब्रह्माभिन्नत्वं प्रपञ्चस्या-
जीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १६ ॥
असट्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॥ १७ ॥
असत्र्यपदेशात् 'असद्वा इदमन आसीत् । इति श्रुतौ मृष्टेः पूर्व प्रप.
चस्य असत्त्वव्यपदेशात् नेति चेत् प्रपञ्चस्य सर्वदा सत्त्वं नास्तीति
चेत्, न । धर्मान्तरेण सूक्ष्मत्वरूपधर्मान्तरविशिष्टत्वमात्रेण असत्त्वत्र्य-
पदेशः । कुतः ? वाक्यशेपान् 'ततो वै सदजायत' इति श्रुतौ सृष्टयन-
न्तरं स्थूलावस्थाभिधानादित्यर्थः । 'असद्वा इदमन आसीत् ' इति श्रुनेर-
यमर्थ:--अग्रे सृष्टेः प्राक् इदं जगदसदासीत् सूक्ष्मावस्थापनमासीत् ।
ततः सृष्टयनन्तरं सदजायत स्थूलावस्थाविशिष्टमार्मादित्यर्थः ॥ १७ ॥
युक्त शब्दान्तराच ॥ १८॥
अत्यन्तासतः शशशृङ्गतुल्यस्य प्रपञ्चस्य उत्पत्तिः न संभवतीति
युक्तेः शब्दान्तरान् 'सदेव सोम्येदमप्र आसीन्' इति अत्यन्तराध प्रप-
श्वस्य प्रलयसमयेऽपि सूत्मरूपेण सत्त्वमड़ीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १८ ॥
पटवच ।। १९ ॥
यथा पढस्य कदाचित् संचितावस्था, कदाचिद्विकासावस्था च
एवं प्रपञ्चस्यापि प्रलयकाले सूक्ष्मावस्था, सृष्टिकाले स्थूलावस्था चाली-
कर्तव्येत्यर्थः ॥ १९॥

·२८
ब्रह्मसूत्रवृत्ति ।
[अ०२ पा०१
-
यथा च प्राणादिः॥२०॥
यथा योर्गाश्वराणा प्राणायामादिना वायुनिरोधकाले वायोः समुचित-
त्वम्, इतरकालेषु नरद्वारेपु वायो सचार , तद्वत् प्रपञ्चस्यापि काल-
भेटेन सकोचविकासौ अङ्गीतन्यानित्यर्थ ॥२०॥
इनरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ ७॥
पूर्वपक्ष
इतरव्यपदेशादिनाकरणादिदोपप्रसक्तिः ॥ २१ ॥
इतरस्य ब्रह्मण व्यपदेशान जावाभेटव्यपदेशान् हिताकरणादिदोपप्र-
सक्ति हितानामिष्टसाधनाना स्राचन्दनादीनामकरणम् असपादनम्
आदिशदेनानिष्टसाधनाना व्यावसाटीना सपादनमुच्यते, एवाह-
शदोपप्रसक्ति. वेदान्तिमते स्यादित्यर्थ । अय भाव -'तत्त्वमसि, अह
ब्रह्मास्मि । इत्यादिश्रुतिभि सरलीवाना ब्रह्माभिन्नत्यप्रतिपादनान् जी-
वाना यदिष्टसाधनमनिष्टसाधन च, तत्सर्व ब्रह्मण एव इष्टानिष्टसाधन-
मगीरर्तव्यम् । तथा च इष्टप्रपञ्चमाननिर्मातृत्वमेव स्वतत्रस्य ब्रह्मण
उपपन्नम्,
अनिष्टप्रपञ्चनिर्मातृत्वमनुपपनमित्यर्थ ॥ २१ ॥
सिद्धान्त
अधिकं तु भेदनिदेशात् ॥ २२ ॥
ब्रह्मस्वरूप जीवेभ्योऽधिकं भिन्नमेन ब्रह्मसाक्षात्कारेण देहाभि-
माननिवृत्तिपर्यन्तम् 'द्वा सुपर्णा-' इत्यादिश्रुतिषु जीवनह्मणोर्मेदव्यप-
देशादित्यर्थ । तथा च जीवानामेन इटानिष्टसाधन जगन् , न तु ब्रह्मण
इति इष्टानिष्टप्रपञ्चनिर्मातृत्व ब्रह्मण उपपन्नमित्यर्थ ॥ २२ ॥
ज्ञानानन्दस्वभावस्य एकरूपस्य ब्रह्मण इष्टानिष्टस्पविचितप्रपञ्चनि-
तृत्वमनुपपनमित्याशङ्कयाह-
अश्मादिवच तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥
अश्मादिदृष्टान्तेन तदनुपपत्ति पूर्वोक्तदृपणानुपपत्तिरित्यर्थ । यथा
मृद्रूपाया पृथि या वनवैडूर्येन्द्रनीरादयो मणय , व्यर्थपापाणाश्च जायन्ते
तथा आनन्दरूपात् ब्रह्मण इटानिष्टात्मकविचिनप्रपञ्चो जायत
इत्यर्थ ॥ २३ ॥
उपसहाराधिकरणम् ॥८॥
उपसंहारदर्शनानेति चेन क्षीरवद्धि ॥ २४ ॥

·अधि०९] अद्वैतमश्वरी। २९ उपादानकारणस्य मृदादे दण्डचाकुलालादिनिमित्तमारणानाम् उप- सहारे मेलने सति घनतिजनकत्वनानिमित्तकारणरहितस्य केवलस्य ब्रह्मण प्रपञ्चोपादान कारणत्व न सभवतीति चेन । क्षीरवत् यथा क्षीरस्य निमित्तकारणरहितस्यापि दधिजनकत्वम् , एव ब्रह्मणोऽपि प्रप- वजनकत्वमुपपनमित्यर्थ । न च तत्रादिसपति क्षीरस्य दधिरूपेण परिणाम इति वाच्यम् । अत्रापि मायासपर्कात् ब्रह्मण प्रपञ्चम्पेण परिणामसभवादिति भाव ॥ २४ ॥ देवादियदपि लोके ॥२२॥ रोके रेवासुरादीनामपि युद्धकालेपु मायापलात् गजतुरगादिचतुर- भयरनिर्मातृत्व दृष, किमु वक्त यम् अनन्तमायाविशिषम्य ग्रह्मण दत्यर्थ ॥ २५ ॥ पूर्वपक्ष- कृत्स्नप्रसत्यधिकरणम ॥९॥ कृस्नप्रसक्तिनिरवयमत्वशब्दकोपो वा ॥ २६ ॥ वेदान्तिमते ब्रह्म निरययव, सावया वा, निरवयव चेन् कृस्नप्रस- क्ति कृत्स्नस्य सकलस्य ब्रह्मण प्रमक्ति प्रपश्चरूपेण परिणामममग । तथा च प्रपश्चकाले ब्रह्मण अभावान् प्रपञ्चाविष्ठानत्व प्रपञ्चभास. रत्व च ब्राह्मणो न म्यादित्यर्थ । सावयव चेन् , निरवयरवान्कोप निग्वयव वप्रतिपादकाना निपल निधिय शान्तम्' इयादिगन्दाना कोप' अप्रामाण्य स्यादित्य ॥२६॥ मिद्धात- श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥ ब्रह्मण गन्दमूलत्वात् पदममाणस्त्वान् श्रते प्रतिवरान ब्रह्मण निरवयवर, फुस्नस्य ग्रह्मण प्रपञ्चरूपेण परिणामित्व, प्रपञ्चाधि- मानत्व प्रपञ्चभामान्य च, मर्वमङ्गीपर्तव्यमित्यर्थ । अस्मिन्मते मायागररितस्य प्राण प्रपञ्च प्रति विपतोपाटान गाङ्गीपागन् न कोऽपि विगेय इत्यर्थः ॥ ७ ॥ आत्मानि चैव विचित्राथ हि ॥ २८ ॥ ग्वियरे जावामनि माघारगायविधा जामप्रपञ्चनुन्या वन- ·३० ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । [अ०२ पा०१ काले विचित्राः प्रपञ्चा दृष्टाः, एवं निरवययेऽपि परमात्मनि मायावशात् विचित्राः प्रपञ्चा उपपन्ना इत्यर्थः ।। २८॥ स्वपक्षदोपाध ॥ २९ ॥ प्रधान जगत्कारणमिति मतेऽपि प्रधानस्य ब्रह्मवन्निरवयवत्वात् ब्रह्मप- श्रोक्तदोपाः प्रधानपशेऽपि समाना इत्यर्थः ॥ २९ ॥ सप्ताधिकरणम् ॥१०॥ ब्रह्मणो मायाविशिष्टत्वे प्रमाणमाह- सर्वोपेता च तदर्शनात् ॥ ३०॥ परा देवता सर्वोपेता सर्वमायाविशिष्टा । कुतः ? तद्दर्शनात् इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । इति श्रुतौ ब्रह्मणः मायाविशिष्टत्वदर्शना. दित्यर्थः ॥ ३०॥ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१ ॥ मायाविशिष्टत्वेऽपि विकरणत्वान् शरीरेन्द्रियादिसावनरहितत्वात् नेति चेन् प्रपञ्चकारणत्वं न संभवतीति चेन्न । तदुक्तं साधनरहित- स्यापि क्षीरस्य यथा तक्रमंपर्कान् दविरूपेण परिणामः, एवं साधनर- हितस्यापि ब्रह्मणः मायासंपर्कात प्रपञ्चाकारेण परिणामः संभवतीति पूर्वमेव परिहार उक्त इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ प्रयोजनयत्वाधिकरणम् ॥११॥ पूर्वपक्ष:- न प्रयोजनवत्त्वात् ॥३२॥ ब्रह्मणः प्रपञ्चकारण न संभवति । कुतः ? प्रयोजनवत्त्वात् घटा- दिकर्तणां कुलालादीनां लोके प्रयोजनवत्त्वदर्शनात् अवाप्तसकलकामस्य आनन्दघनत्य ब्रह्मणः प्रपञ्चनिर्माणेन प्रयोजनाभावात् 'प्रयोजनमनु- द्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते ' इति न्यायान् न ब्रह्मणः प्रपञ्चकारणत्व. मिति भावः ।। ३२ ।। सिद्धान्त:- लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ।। ३३ ॥ अवापसकलकामस्य आनन्दधनस्यापि ब्रह्मणः कदाचिन् प्रपञ्चनि- र्माणे लीला कुतूहलं, कदाचिन् कैवल्यं केवलस्वरूपेणावस्यानं च उपप• -

·अधि० १२]
अद्वैतमञ्जरी।
३१
7
द्यते । रोकवत् यथा रोके राज्ञा सकलैश्वर्यसपन्नानामपि क्वाचित
कुतूहलवशात्किंचित्कार्यनिर्माण, कदाचित्तूगामवस्थान, तद्वदित्यर्थः ।
तथाच अवाप्तसकर कामस्य ब्रह्मण कुतूहल यशात्सृष्टिकाले प्रपञ्चनि-
माणे प्रवृत्ति , प्रलयसमये नूणामवस्थान चोपपद्यत इति भाव ॥३३॥
वैषम्यनैघृण्याधिकरणम् ॥ १२ ॥
ईश्वर काश्चिद्दरिद्रान् सृजति, काश्चिदैश्वर्ययुक्तान् सृजति । तथा च
पक्षपातनिर्दयत्वादिदोपप्रसङ्ग इत्याशङ्कय निराकरोति-
वैपम्यनैधुण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति ॥ ३४ ॥
ईश्वरस्य वैषम्यनैपृण्ये पक्षपातनिर्दयत्वे उभे अपि न स्त | कुत
सापेक्षत्वात् ईश्वरस्य जीवकृतपुण्यपापसापेक्षत्वात् । तथा हि दर्शयति-
* पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पाप पापेन' इति श्रुति ऐश्वर्यादे
पुण्यपापाधीनत्व प्रतिपादयतीत्यर्थ ॥ ३४ ॥
मध्यकालीनसृषौ ईश्वरस्य पुण्यपापसापेक्षत्वमस्तु नाम । आद्यकाली-
नमृगौतु पुण्यपापापेक्षत्व नोपपद्यते। स्प्रे पूर्व पुण्यपापयोरभागारित्या-
दाय निराकरोति।
न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॥ ३५ ॥
सृष्टे पूर्व कर्म नास्ति । कुन ? अविभागात् सर्वस्यापि प्रपञ्चन्य
प्रलयकाले नष्टत्वेन कर्मणोऽपि नसत्वादिति चेन्न । अनादित्वात् सष्टि-
प्रल्यपरपराया अनादित्वात् पूर्वमृौ कृताना कर्मणा प्रत्यकालेऽपि
मस्कारात्मना विद्यमानत्वादाद्यसृष्टावपि ईश्वरस्य पुण्यपापमापेवत्वमुपए-
अमिति भाव ॥ ३५॥
उपपयते चाप्युपलभ्यते च ॥३६॥
सृष्टिप्रलयपरपराया अनादित्वमुपपद्यते युक्तियुक्त भवति । सरकार-
रुपेणागिमानस्य अत्यन्तासत अभिनवप्रपञ्चस्य उत्सत्त्ययोगात् । तथा
अतावपि अनादित्वमुपरभ्यते—'धाता यथापूर्वमम्ल्पयन् ' इति
इतौ पूर्वशब्देन प्रत्यात्पूर्वमपि सृप्रिसद्भावस्य सूचितत्वारित्यर्थः । तथा
च आचमी मध्यमौ अन्तसृषौ च ईश्वर विवतोपादानम् । पूर्वाव
स्थानाशेन अवस्थान्तर परिणाम । यया दुग्धस्य दधिभाव । पूर्वरूपा
नुपमर्दनेन अवस्थान्तर विवर्त । यथा शुने रजतभाव । तस्य जीवन
पुण्यपापानुसारेण विचित्रवजानिर्मातृत्वमुपपन्नामिति
भार॥३६॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ० २ पा०२ सर्वधोपपत्यधिकरणम् ॥१३॥ ब्रह्मणो निर्गुणत्वेन सर्वज्ञल्यमत्यमंकल्पत्वसर्वनियन्तृत्वादिधर्माणाम- संभवान् क्थं जगत्कारणत्वमित्याशझ्याह- सर्वधोपपत्तेश्च ॥ ३७॥ मायाविशिष्टस्य ब्रह्मण' मिथ्याभूताना सर्वज्ञत्वादिधर्माणा संभवा- जगत्कारणत्वं ब्रह्मणः उपपन्नमिति भावः ।। ३७ ॥ इति ब्रह्मसूनवृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य प्रथम पाद । द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । -CERTIEEEEE- ? रचनानुपपत्यविररणम् ॥१॥ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥१॥ अनुमानम् अनुमानवेधं प्रधानं जत्कारणं न भवति । कुतः रचना- नुपपत्ते सृष्टयनुकूलज्ञानरहितस्य जडम्य प्रधानत्य प्रपञ्चनिर्मातृत्वानुप- यत्तेरित्यर्थ ॥१॥ प्रवृत्तेश्च ॥॥ जडस्य प्रधानस्य प्रवृत्ते प्रयत्नस्य अनुपपत्तेश्च प्रधान जगत्कारणं न भवतीत्यर्थ । इदमुपलक्षणं जटम्य प्रधानस्य इच्छानुपपत्तेरिति द्रव्यम् ।।२।। पयोऽम्बुवचेत्तत्रापि ॥३॥ पयस क्षीरस्य स्तनेषु विद्यमानस्य यया स्वातन्त्र्येण वहिनिर्गमनं, यथा अम्बुन जलस्य नद्या स्वातन्येण चलन, तद्वत् जडस्यापि प्रधानस्य स्वातन्त्र्येण महदहवागदिप्रपञ्चकारणत्वमुपपन्नमिति चेत्, न । तत्रापि श्रीरजलयोगवि ईश्वरस्य प्रेरक्वेन स्वातन्याभावादित्यर्थ ॥ ३ ॥ व्यतिरेकानपस्थितेवानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ साइचमते व्यतिरेकानवस्थिते प्रधानन्यतिरित्तस्य प्रेरक्स्य ब्रह्मणः अनवस्थिने अविद्यमानत्वात् अनपेक्षित्वान् प्रधानस्य स्वातन्त्र्यान् सर्व. कालेप्वपि प्रपञ्चसृष्टि स्यात् । तथाच कदापि प्रलयो न स्यादिति भाव । ब्रह्मणन्तु कालज्ञानमत्त्वात् काचिन् प्रपञ्चमष्टिहेतुत्वं, कदाचित् नूष्णी- ·अधि०१] अद्वैतमश्वरी। मास्थानं च उपपद्यते । जडप्रधानस्य तु कालज्ञानाभावात् अन्धसंध्या- वन्दनन्यायन सर्वदा प्रपञ्चजनस्त्वं स्यादिति भावः ॥४॥ अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ॥ ५॥ यथा गवामुदरे विद्यमानं तृण क्षीराकारेण स्वयमेव परिणमते, एव प्रधानमपि महदकारादिप्रपञ्चरूपेण परिणमत इति चेत्, न तृणस्यापि स्वातन्त्र्येण परिणामो नास्ति । कुतः १ अन्यत्राभावात् अनडुहामुदरे विद्यमानतृणस्य क्षीगकारेण परिणामाभावात् । यदि तृणस्य स्वात- व्येण क्षीरपरिणाम', तर्हि सर्वपशूनाम् उदरेऽपि विद्यमानं तृणं क्षीरा- कारण परिणमेत । तस्मादीश्वरप्रेरणेनैव तृणस्य क्षीरपरिणाम इति भाव ॥५॥ जडस्य स्वातन्त्र्येण परिणाममभ्युपेत्य दूपणान्तरमाह- अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ।। ६॥ अभ्युपगमेऽपि जडस्य स्वातन्त्र्येण परिणामाङ्गीकारेऽपि जडस्य प्रधा- नस्य प्रपञ्चनिर्माणे अर्थाभावात् भोगमोक्षादिप्रयोजनाभावात् प्रपञ्चज. नकत्वमनुपपन्नमित्यर्थ. । प्रयोजनरहितस्यापि प्रह्मण' रीलया प्रपञ्चनि- र्मातृत्वमुपपन्न, न जडस्य प्रधानस्य लीलाऽसभवादिति भावः ॥ ६ ॥ पुरुषाश्मवादिति चेत्तथापि ॥७॥ यथा पुरपाणा जीवाना सनिधानादिन्द्रियाणा विषयेषु व्यापार, यथा वा अश्मनाम् अयस्कान्तमणीना सनिधानान् शरीरे विद्यमानाना कफाना(१)रहिर्निर्गमनम्, एपं ब्रह्मसंनिधानान् प्रधानम्यापि महदादिप्रप चाकारेण परिणामो भविष्यतीति चेत्, न । तथाप्यम्मन्मतप्रवेशापत्ति साक्षयमते अपसिद्धान्त स्थादित्यर्थ ॥७॥ अगित्वानुपपत्तेश्च ॥ ८॥ प्रल्यकाले समप्राधान्येन विद्यमानाना सत्त्वरजस्तमोगुणानामीश्वर- प्रेरणं विना परस्परमहाड़िभावानुपपत्तेश्च सात्त्विगजसनामसाप- चहाप्टर्न संभवतात्यर्थः ॥ ८॥ गुणत्रयमपि समप्रधाननया नानुमीयते, किंतु सात्विामृष्टी सत्त्व- गगस्य प्राशन्यम्, इतरयोरपसर्जनत्रम्, एवं राजसमृष्टी रमोगुणस्य प्रागन्यम, इतम्योरपसर्जनवम, एवं तमन्मृष्टी तमोगुणस्यादित्वम्, स. , ·३४ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०२ पा०२ रयोरङ्गत्वमिति, एवंप्रकारण कालभेदेन नानाविधस्वभावविशिष्टमेव प्रधानमनुमायत इत्याशय निराकरोति- अन्यथानुमिती च ज्ञशक्तिवियोगात् ।। ९ ।। अन्यथा नानास्वभावविशिष्टतया प्रधानस्यानुमितौ अङ्गीकृतायामपि जडस्य ज्ञशक्तिवियोगात् ज्ञानशक्त्यभावान् कालविशेपपरिज्ञानाभावान् सर्वदा प्रपञ्चजनकत्वं स्यादिति पूर्वोक्तदोपस्तद्वस्थ इति भावः ।। ९ ॥ विप्रतिपेयाचासमञ्जसम् ॥ १०॥ विप्रतिषेधात् सकलवेदान्तविरुद्धत्वादपि साट्सयमतमसमञ्जसम् अनु- पपन्नमित्यर्थः ॥ १०॥ महद्दीर्घाधिकरणम् ॥ २॥ साह्वयमतं निराकृत्य वैशेपिकनैयायिकमतं निराकरोति- महद्दीर्घवद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ कारणगुणा हि कार्यगुणानारभन्त' इति न्यायात् ज्ञानानन्दा- स्मकब्रह्मजन्यस्य प्रपञ्चस्यापि ज्ञानानन्दरूपत्वं स्यादिति चेन्न । हस्व- परिमण्डलाभ्यां व्यणुकपरमाणुभ्यां महत् परमाण्यपेक्षया अधिकपरि- मागविशिष्टं द्रूयणुकं यथा, यथा वा हस्वपरिमाणोपेतत्वाद्दीर्घपरिमाणर- हितेभ्यो व्याकेभ्यः दीर्घपरिमाणोपेताणुपरिमाणरहितं त्र्यणुकं जायते, एवं ज्ञानानन्दरूपान् ब्रह्मणः जडं दुःखात्मकं च जगदुत्पद्यत इत्यर्थः।।११।। अतस्तदभावाधिकरणम् ॥३॥ परमाणुप्रतिवन्द्या स्वमतदृपणं परिहृत्य परमतं सण्डयति- उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ ईश्वरस्य वा जीवानां वा परमाणुप्रेरकत्वम् उभयथापि पक्षद्वयेऽपि परमाणूनां कर्म चलनं न संभवति । जीवेश्वरयोरुभयोरपि निरवयव- वेन निरवयवानां निरवयवैः परमाणुभिः सह संयोगसंवन्धाभावाद. संबन्धयोर्जीवेश्वरयोः प्रेरकत्वासंभवात् । अतस्तदभावः अतः चलना- संभवान तदभावः परमाणूनां परस्परसंयोगाभावः । तथा च पशु- कत्र्यणुकादिफलोत्पत्तिर्न संभवतीति भावः ॥ १२ ॥ समवायाभ्युपगमाच साम्यादनवस्थितेः ॥ १३ ॥ कि च नैयायिकमते तन्तुपटयोः समपायाङ्गीकारात् साम्यान् सम- ·अधि०४] अद्वैतमसरी। बायसंबन्धस्यापि संयोगसंवन्धतुल्यत्वात् घटपटसंयोगस्य यथा संब. न्धान्तरमनीकृतम्, एवं तन्तुपटसमवायस्यापि द्वितीयं संबन्धान्तरं वक्तव्यम् । द्वितीयसंवन्धस्यापि तृतीयसंबन्धान्तरं वक्तव्यम्, एवं तृतीयस्यापि चतुर्थ संबन्धान्तरं वक्तव्यम् । तथाच अनवस्थिते: अन. वस्थाप्रसङ्गात् नैयायिकमतमसङ्गतमित्यर्थः ॥ १३ ॥ नित्यमेव च भावात् ॥ १४ ॥ किं च परमाणूनां नित्यं सर्वदा भावात् विद्यमानत्वात् प्रलयकाले. ऽपि सृष्टिप्रसङ्गः । न च ईश्वरप्रेरणवशात् कदाचिदेव सृष्टिः, न सर्व- देति वाच्यम् । निरवयवस्येश्वरस्य निरवयवैः परमाणुभिः सह संयोगसं- बन्धाभावेन प्रेरकत्वमेव न संभवाति पूर्वमेवोक्तत्वादिति भावः ॥१४॥ रूपादिमत्त्वाच विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५ ॥ किं च नैयायिकमते पृथिव्यप्तेजोवायुपरमाणूनां रूपरसगन्धस्पर्श विशिष्टत्वाझीकागत् विपर्ययः अनित्यत्वसावयवत्वादिदोपप्रसङ्गः स्यात् । कुतः ? दर्शनात् रूपादिमतां घटादीनाम् अनित्यत्वसावयवत्वदर्शनादि- त्यर्थः । तथा च परमाणूनामनित्यत्वान् व्यणुकादिप्रपञ्चकारणत्वं न संभवतीति भावः ॥ १५ ॥ उभयथा च दोपाद ॥ १६ ॥ किं च परमाणूना सावयनत्वमङ्गीक्रियते वा, निरवयरत्यमहीक्रियते वा । उभयथापि पक्षद्वयेऽपि दोषान् सावयवत्वपले अनित्यत्वादिदोप- प्रसङ्गान्, निरवयववे परमाणूना परस्परं संयोगासंभवेन ट्यगुकादि- प्रपश्चोत्पत्त्यसंभवान्नैयायिफमतमसलतमित्यर्थः ।। १६ ॥ अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ किं च मन्नादिभिः शिष्यैः अपरिगृहीतत्वास नैयायिकमते अत्यन्त- मनपेक्षा उपेक्षा कर्तव्येत्यर्थः ॥ १७॥ समुदायाधिकरणम् ॥ ४॥ वैशेपिकादिमनं निराकृत्य यौद्धमतं निराकरोति- समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदाप्तिः ॥१८॥ तर यौद्धानिविधाः केचि-नानायोभयास्तित्ववादिनः, केचित ज्ञानमानास्तिवरादिनः, केचिन् ज्ञानार्योभयशून्यत्ववादिनः । तत्र प्रथम

·.
ग्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ० २ पा०२
उभयास्तित्वयादिनां मतं निराक्रियते । तेषां मतमित्यंान्धपरमाणु-
पुञ्ज एव पृथिवीति व्यवह्रियते, रमपरमाणुपुत्र एव जलं, रूपपरमाणु-
पुञ्ज एव तेजः, स्पर्शपरमायुपुञ्ज एव वायुः, भौतिकादिचराचरशरीग-
दिघटपटादयश्च परमाणुपुख एव, आकाशस्तु शशाङ्गतुल्यः शून्यः,
जीवा: सोपद्रवज्ञानसंतानरूपाः, ईश्वरः निरुपद्रवज्ञानसंतानरूप इति ।
तेपा मते प्रथमं भूतचतुष्टयं दूपयति उभयहेतुके भूतभौतिकरूपे पर-
माणुसमुदाये अह्रीक्रियमाणे तदप्राप्तिः तस्य समुदायस्य अप्राप्तिः अनु-
पपत्तिः । तन्मते जीवानाम् ईश्वरस्य च भणिकज्ञानसंतानरूपत्वेन अ-
नित्यतया क्षणिकपरमाणुमेलनकर्तृत्वासंभवादिति भावः ॥ १८ ॥
इतरेतरमत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ।। १९ ।।
मेलनकर्तारं विनापि क्षणिकपरमाणूनां स्वत एव इतरेलरप्रत्ययत्वान्
परस्परमिलितत्वात् मेलनकपेक्षा नास्तीति चेन्न । उत्पत्तिमात्रनिमित्त-
त्वात् पूर्वपूर्वघटपरमाणूना उत्तरोत्तरघटपरमाणूत्पत्तिमात्रं प्रति कारण.
त्वात् । मेलनकर्ता नित्यः ईश्वरः कश्चिदगीकर्तव्यः । जडाना क्षणिक-
परमाणूना स्वातन्त्र्येण मेलनासंभवाम् । तथा चापसिद्धान्तः स्या-
दित्यर्थः ॥ १९॥
इदानी पूर्वपूर्वपरमाणूनां उत्तरोत्तरपरमाणूत्पत्तिहेतुत्वमपि तन्मने
अनुपपन्नमित्याह-
उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २० ॥
उत्तरोत्पादे उत्तरपरमाणूत्पत्तिाले पूर्वनिरोधात् पूर्वपरमाणूनां नष्ट-
त्वान् उत्तरपरमाणत्पत्तिहेतुत्वं न संभवतीत्यर्थः ।। २० ।।
असति प्रतिज्ञोपरोघो योगपद्यमन्यथा ॥ २१ ॥
कि च बौद्धमते सर्व कार्यमकारणकं वा, सकारणकं वा । आद्यपनं
दूपयति-असति प्रतिज्ञोपरोधः कारणे असति सति कार्यमुत्पद्यते चेत्,
प्रतिज्ञोपरोध. सर्व कार्य सफारणकमिनि बौद्धप्रतिज्ञायाः उपरोधः अप्रा-
माण्यं स्यात् । द्वितीयं पक्षं दूपयति-योगपद्यमन्यथा । अन्यथा सर्व
कार्य समारणकं चेन, औरपा कार्यकारणकोरेककालीनवं स्वाद ।
तथा च सर्व क्षणिकमिति प्रतिज्ञायाः अप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः ॥ २१ ॥
चौद्धमते पदार्थानामुत्पतिं सण्डयित्वा पदार्थानां नाशमपि खण्डयति-
प्रतिसङ्ख्यापतिसङ्ख्यानिरोधामाप्तिरविच्छेदात् ॥ २२ ॥

·अधि०४] अद्वैतमतरी। . प्रतिसङ्ग्यानिरोधो नाम पाषाणप्रक्षेपादिना बुद्धिपूर्वकः घटपटादि- भौतिकपदार्थनाशः, अप्रतिसत्यानिरोधो नाम कालवशात् स्वत एव पृथिव्यादिमहाभूतानां नाशः । तयोः प्रतिसङ्ख्याप्रतिसङ्घयानिरोधयोः अप्राप्तिः अनुपपत्तिः । कुतः ? अविच्छेदात् बौद्धमते पूर्वपूर्वपरमाणूनामु- त्तरोत्तरपरमाणून प्रति स्वातन्त्र्येण कारणत्वामीकारान् जडानां परमा- शूनां कालविशेषपरिज्ञानाभावात् परमाणुसंतानानां कदापि विच्छेदानुए- पत्तिरित्यर्थः । तथा च बौद्धमते सृष्टिप्रलयौ उभावप्यनुपपन्नावित्यर्थः २२ उभयथा च दोषाद ॥२३॥ किं च घटपटादिपरमाणुसंतानानां कश्चित् कालं स्थिरत्वं वा, क्ष- णिकत्वं वा, उभयथापि पक्षद्वयेऽपि दोषात् स्थिरत्वपक्षे अपसिद्धान्तः । बौद्धमते स्थिरपदार्थानङ्गीकारात् । क्षणिकत्वपक्षे तु घटादीनां जला- हरणादिकार्यकारित्वं न स्यात् । तस्मादुभयथापि दोषान् बौद्धमतमस- गतमित्यर्थः । ननु चौद्धमते परमाणूनामेव क्षणिकत्वं, परमाणुसंतान- रूपाणां घटपटादीनां तु स्थिरत्वमेव । तथा च जलाहरणादिकार्यका- रित्वं घटादीनामुपपन्नमिति चेत्, तर्हि परमाण्वपेक्षया परमाणुसंता- नानां भिन्नत्वाङ्गीकारे घटपटादिपदार्थानां न्यणुकादिक्रमेण परमाणु- जन्यत्वमेवाङ्गीकर्तव्यम् । तथा च नैयायिकमतप्रवेशापत्तिः बौद्धानाम् अपसिद्धान्तः स्यादिति भावः ॥ २३ ॥ बौद्धाभिमतं भूतचतुष्टयस्य परमाणुपुञ्जम्पन्वं निराकृत्य आकाशस्य शून्यत्वं बौद्धाभिमतं निराकरोति- आकाशे चाविशेषात् ॥ २४ ॥ आकाशेऽपि सर्वेषां जीवानाम् अस्तित्वप्रनीतेः अविशेषान् तुल्य- त्वात् भूतचतुष्टयस्य प्रत्यक्षपरमाणुपुञ्जरूपत्ववन् आकाशस्यापि अती- न्द्रियपरमाणुपुञ्जरूपत्वमेवाङ्गीकर्तव्यम् । तथा च शून्यत्वाङ्गीकारः अनु- पपन्न इति भावः ॥ २४ ॥ पराभिमतानि पञ्चमहाभूतानि खण्डयित्वा इदानी क्षणिकज्ञानसंता- नरूपत्वं जीवानां सण्डयति- अनुस्मृतेश्च ॥ २५॥ पूर्वदिनेषु अनुभूतानां पदार्थानामुत्तरदिनेषु अनुस्मृतेः जीवानां नि- त्यत्वमङ्गीकर्तव्यम् । ज्ञानसंतानरूपत्वागीकारे पूर्वदिनजानीयसंतानानां

·ब्रह्मसूत्रवृत्ति। [अ०२ पा०२
सुपुप्तिमाले नष्टत्वेन स्मर्तृत्वासंभात् । न चोत्तरदिनेषु उत्पन्नाना
ज्ञानसतानाना स्मर्तृव भविष्यतीति वाच्यम् । अन्येनानुभूतपदार्थानाम-
न्येन स्मरणासंभवादिति भाव ॥२५॥
बौद्धमते उत्तरदिनीयज्ञानसंवानानामुत्पत्तिरपि न सभवतीत्याह-
नासतोऽदृष्टत्वात् ।। २६॥
असत सुषुप्तिकालेषु नष्टत्वात् पूर्वपूर्वज्ञानसतानादुत्तरोत्तरज्ञान-
संतानानामुत्पत्तिर्न सभवति । कुत १ अरष्टत्वात् नष्टमृत्पिण्डादीना
घटादिजनकत्वदर्शनाभावादित्यर्थ ।। २६ ।।
नष्टपदार्थस्यापि कार्यजनकत्वाङ्गीकारे वाधक्माह-
उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ।। २७ ॥
एक सति नष्टस्यापि कार्यजनकत्वे सति उदासीनाना निर्व्यापाराणा-
मपि जीवाना सकरकार्यसिद्धि' स्यादित्यर्थ ॥ २७ ॥
उपटमध्यधिकरणम् ॥ ६॥
विज्ञानवादी बौद्ध ज्ञानान्येव सत्यानि, पञ्चमहाभूतप्रभृतयस्तु
अर्था असन्त एवेति वदति । तन्मत निराक्रोति-
नाभाव उपलब्धेः॥८॥
पञ्चमहाभूतात्मकरय अर्थप्रपञ्चस्स असत्त्व नाम शशशृङ्गवन् शून्यत्व
वा, स्वप्नप्रपञ्चवत् मिथ्यात्व वा । आद्यपक्ष निराकरोति-नाभाव
पञ्चमहाभूतात्मक्स्य अर्थप्रपञ्चरय अभार शन्यत्व न सभवति । कुत ?
उपलब्धे प्रत्यक्षप्रमाणेनार्थप्रपञ्चस्योपलभ्यमानत्वात् । शशशृङ्गवत् शून्य-
त्वाङ्गीकारे प्रत्यक्षोपरब्धिर्न स्यादित्यर्थ ॥ २८ ॥
द्वितीयपक्ष निराकरोति-
वैधाच न स्वमादिवत् ।। २९ ॥
स्वप्नादिवत् स्वप्नप्रपञ्चदृष्टान्तेन जाप्रत्प्रपञ्चत्य मिथ्यात्वं वक्तु न
शक्यते । कुत.? वैधात् स्वप्नप्रपञ्चजाप्रपञ्चयो लक्षण्यस्य विद्यमा
नत्वात् । स्वमप्रपञ्चस्य उत्थानानन्तर प्रत्यक्षेण याध्यमानत्वात् मिथ्यात्व-
मुपपन्नम् । जाग्रत्प्रपञ्चस्य तु बाधादर्शनान् मिध्याल नोपपद्यत इत्यर्थ ।
न च 'यात्वस्य सर्वमात्मैवाभून् । इति त्या जामत्प्रपञ्चस्यापि ब्रह्म-
ज्ञानेन बाध्यत्वं प्रतिपाद्यत इति वाच्यम् । बौद्धमते श्रुतीना प्रमाण्यान
झीकारात्, अङ्गीकारे वा अस्मन्मतप्रवेशापत्तिरिति भाव ॥ २९ ॥

·आधि०६] अद्वैतमश्वरी। ३९ तु अधि- ? न केवल बाध्यत्वाभावादेव प्रपञ्चस्य मिध्यात्वाभाव , किं छानाभावादपि प्रपञ्चस्य मिध्यात्वाभाव इत्याह- न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ३०॥ बौद्धमते पारमार्थिकस्य प्रपञ्चाधिष्ठानस्य भाव विद्यमानत्व नास्ति । कुत १ अनुपलब्धे पारमार्थिकाधिष्टानगोधकप्रमाणाभावादित्यर्थ । न च वेदान्ता एव पारमार्थिकाधिष्ठानबोधका इति वाच्यम् बौद्धमते वेदान्ताना प्रामाण्यानटीकारादिति भाव ॥ ३० ॥ बौद्धमतेऽपि तत्तदर्थविषयकज्ञानान्येव तत्तदर्थानामधिष्ठान भविष्य- न्तीत्याशङ्कयाह- क्षणिकत्वाच ॥३१॥ बौद्ध मते ज्ञानाना प्रतिक्षण विनाश्यत्वात् अनेकत्वाच प्रपञ्चाधिष्ठा- नत्र नोपपद्यते । यदि सर्वेषा ज्ञानानामेकत्व नित्यत्व वाङ्गोवियते, तर्हि तदेव ब्रह्मस्वरूपम् । तथा चास्मन्मतप्रवेशापत्तिरित्यर्थ ॥३१॥ विज्ञानवादिमत निराकृत्य ज्ञानानामर्थाना च सर्वेपामपि शून्यत्व- मिति ज्ञानार्थोभयात्मकस्य प्रपध्वस्य शून्यत्ववादिनो मत निराकरोति- सर्वथानुपपत्तेश्च ।। ३२॥ सर्वशून्यत्ववादिमतस्य प्रत्यक्षानुमानश्रुतिस्मृत्यादिसकलप्रमाणविरुद्ध- त्वात्तन्मतमत्यन्तमसनातमित्यर्थ ॥ ३२ ॥ एकस्मिनसभवाधिकरणम् ॥ ६॥ बौद्धमत निराकृत्य क्षपणकमत निराकरोति- नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ ३३ ॥ क्षपणका प्रपञ्चस्य सत्त्वमसत्त्व सदसदात्मकत्व सदसद्भिन्नत्व च अङ्गीकुर्वन्ति । तन्न युक्तम् । कुत ? एकस्मिन् प्रपञ्चे सदसत्त्वादीना वास्तवाना विरुद्धधर्माणामसभवादित्यर्थ । मिथ्याभूतधर्माङ्गीकारे इष्टा- पत्तिरिति भाव ॥ ३३ ॥ क्षपणका जीवाना शरीरतुल्यपरिमाणवत्त्वमझीकुर्वन्ति । तदपि निराकरोति- एवं चात्माऽकामम् ॥ ३४ ॥ एवसति जीवना शरीरसमानपरिमाणवत्त्वे सति आत्माकान्यम् आत्मना जीवानाम् अकात्स्न्य कृत्स्नशरीरत्र्यापित्व न स्यात् । मशकश.

·ब्रह्मसूत्रकृतिः। [अ०२ पा०२ दिशरीरवर्तिना सूक्ष्मजीवाना कर्मवशात् गमादिशरीरप्राप्तौ सत्या गजा- दिशरीरव्यापित्वं न स्यात् । जीवस्य स्वल्पत्वात् । तथा गजादिशरीर- वर्तिना स्थूलजीवाना कर्मवशात् मशकादिशरीरप्राप्ती सत्या मशकादि- शरीरव्यापित्व न स्थान् । मशकादिशरीरस्य स्वल्पत्वेन अवकाशाभावा• दिति भाव. ॥ ३४ ॥ तूलपिण्डवत् जीवानामपि सावयवत्वाङ्गीकारात् मशकादिशरीरेषु सकुचितत्व, गजादिशरीरेषु विकासावस्था च भविष्यतीत्याशङ्कथ निरा- करोति- न च पर्यायादप्यविरोधी विकारादिभ्यः ॥ ३५ ॥ पर्यायात् शरीरक्रमेण सकोचविकासाहीकारात अविरोध गजतुर- गमशकादिशरीरेषु प्रवेशविरोधो नास्तीति चेत्, न । तथापि जीवाना सावयवत्वेन विकारित्वविनाशित्वादिदोपप्रसङ्गादित्यर्थ ॥ ३५ ॥ अन्त्यावस्थितेश्वोभयनित्यत्वादविशेपः ।। ३६ ॥ अन्त्यावस्थिते अन्त्यकाले मोक्षकाले अवस्थिते सकोचविकासरहि- ततया एकरूपेणावस्थानान् तदृष्टान्तेन उभयनित्यत्वादाद्यमध्यमकाल- योरपि नित्यत्वात् सकोचविकासरहितत्वात् अनित्यत्वादिदोपप्रसक्ति- नास्ति चेत्, वर्हि अविशेष अस्मन्मताद्विशेपो नास्ति । तथा च अस्म- न्मतप्रवेशापत्तिरित्यर्थ ॥ ३६ ।। पत्यधिवरणम् ॥ ७ ॥ नैयायिकमतवैशेषिकमतानुसारिण तटस्थेश्वरवादिन जीवभिन्नेश्वर- सनावे अनुमान प्रमाण वदन्ति, तन्मत निराकरोति- पत्युरसामञ्जस्यात् ।। ३७॥ पत्युर्जीवभिन्नेश्वरस्य असामञ्जस्यात् अप्रामाणिस्त्वादित्यर्थ । नथ अनुरादिक सकर्तृक, कार्यत्वात्, घटयदित्यनुमानमेव प्रमाणमिति वान्यम् । एतस्यानुमानस्य वर्तृमानसाधकत्वेन सर्वनेश्वरसाधकत्वाभावा- दिति भाव ॥ ३७॥ संबन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८॥ नैयायिक्रमते परमाणूना निरवयवत्वादीश्वरस्थापि निरवयवत्वात् परमाणूनामीश्वरस्य च सयोगसमन्यानुपपत्ते परमाणुप्रेरकत्वमीश्वरस्य

·१
अधि०८]
अद्वैतमश्वरी ।
न संभवति । तथा च ईश्वराप्रेरितानां जडानां परमाणूनां व्यगुकन्यगु-
कादिप्रपञ्चोत्पादकत्वं न संभवतीति भावः ।। ३८ ॥
अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ।। ३९॥
किं च तन्मते परमाणूनामतीन्द्रियत्वेन ईश्वरस्य परमाणुविषयकसा-
क्षात्कारासंभवान् अधिष्ठानानुपपत्तेः परमाणुप्रेरकत्वानुपपत्तेश्च घ्यणुका-
दिप्रपश्चोत्पत्तिः न संभवतीति भावः । न च परमाणवः जीवानामेवा-
प्रत्यक्षाः, ईश्वरस्य तु प्रत्यक्षा इति वाच्यम् । अयोग्यपदार्थस्य सर्वान्
प्रत्यप्ययोग्यत्वादिति भावः । ब्रह्मणस्तु श्रुतिमूलकत्वात् सर्वप्रपञ्चविष-
यकापरोक्षज्ञानवत्त्वमुपपन्नमिति भावः ।। ३९ ॥
करणबच्चेन भोगादिभ्यः ॥ ४०॥
यथा जीवा अप्रत्यक्षाण्यपि इन्द्रियाणि प्रेरयन्ति, एवमीश्वरोऽपि
अप्रत्यक्षान् परमाणून प्रेरयिष्यतीति चेन्न । भोगादिभ्यः तथापि विपय-
भोगाथै जीवानामिन्द्रियप्रेरकत्वमुपपन्नम् । अशरीरस्य ईश्वरस्य तु परमा-
णुजन्यप्रपञ्चेन भोगाभावात् परमाणुप्रेरकत्वं न संभवतीत्यर्थः ॥ ४०॥
अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥४१॥
कि च तन्मते ईश्वरः सावयवो वा, निरवयवो वा । सावयक्त्वे
अन्तवत्त्वं नाशवत्त्वं स्यात्, निरवयवत्वे प्रपञ्चेश्वरयोः संयोगसंबन्धा-
भावात् असर्वज्ञता सर्वज्ञत्वाभावप्रसङ्ग इत्यर्थः ।। ४१ ॥
पाञ्चरात्राधिकरणम् ॥ ८॥
पाश्चरात्रमतानुसारिणः जीवानां ब्रह्मणः सकाशात् उत्पत्ति जीवेभ्यः
अन्त:करणानामुत्पत्तिं च वदन्ति । तन्मतं निराकरोति-
उत्पत्त्यसंभवात् ॥ ४२॥
आवाना ब्रह्मणः सकाशात् उत्पत्त्यसंभवादित्यर्थः । जीवानां ब्रह्म-
जन्यत्वे पञ्चमहाभूतवत् विनाशप्रसङ्गात् मोक्षो न स्यादिति भावः ।।४२॥
न च कर्तुः करणम् ॥ ४३ ॥
कर्तुः जीवात् कग्णम् अन्तःकरणं च नोत्पद्यते । किंचिज्ञस्य जीवस्य
अन्तःकरणनिर्माणसामर्थ्याभावात् । एतस्माजायते प्राणः' इति श्रुतौ
अन्तःकरणादीनां ब्रह्मजन्यत्वप्रतिपादनाचेति भावः ॥ ४३ ॥
विज्ञानादिभावे वा तदभतिषेधः ॥ ४४ ॥

·४२ प्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०२ पा०३ जीवाना विज्ञानानन्दरूपत्वं नित्यत्व ब्रह्माभिन्नत्वं च अङ्गीमियत इति चेत्, तर्हि तदप्रतिपेय तस्य मतस्य प्रतिषेध निरास. अस्माभिर्न नियते । अस्मन्मतप्रवेशापत्तरित्यर्थ ॥४४॥ विप्रतिपेयाच ॥४५॥ सक्लवेदान्तविरुद्धत्वाच जीवानामुत्पत्तिरङ्गीकर्तुं न शक्यते । 'तत्त्वमसि, अह ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्रुतिभि जीवब्रह्मणोरभेदप्रतिपाद- नादिति भाव ॥ ४५ ॥ इति ब्रह्मसूनवृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । दितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । -103313323 वियरधिकरणम् ॥१॥ पूर्वपक्षसूत्राणि- न वियदश्रुतेः ॥१॥ वियत् आकाश' नोत्पद्यते । अश्रुते छान्दोग्ये उत्पत्त्यश्रवणा- दित्यर्थ ॥१॥ अस्ति तु ॥२॥ तैत्तिरीयकश्रुतौ उत्पत्तिरस्तीति चेत्, श्रुत्योर्विरोध ॥२॥ पूर्वपक्षी स्वमते विरोध परिहरति- गौण्यसंभवात् ।। ३॥ उत्पत्तिश्रुतिौँणी असभवात् निरवयरस्य उत्पत्त्यसंभवादित्यर्थ ॥३॥ शब्दाच॥४॥ आकाशवन् सर्वगनश्च नित्य । इति श्रुतौ नित्यशब्दाच आकाशस्य उत्पत्तिर्न सभवतीत्यर्थः ॥४॥ स्याचैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥५॥ आत्मन आकाश सभूत ' इति श्रुतौ एकस्य सभूतशब्दस्य गौणत्व स्यात् । ब्रह्मशब्दवत् ' अन्न ब्रह्म' इति श्रुतौ ब्रह्मशब्दवदित्यर्थ ॥५॥ सिद्धान्तसूत्रे- प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छन्देभ्यः ॥ ६ ॥ - - ·अधि०६] अद्वैतमतरी। आकाशादिप्रपञ्चस्य सर्वस्य अव्यतिरेकात् ब्रह्माभिनत्वात् प्रतिज्ञा हानि 'येनाश्रुत श्रुत भवति' इति प्रतिज्ञाया अहानिर्भवति । आका. शस्य नित्यत्वे तु ब्रह्मभिन्नत्वात् प्रतिज्ञाया हानि स्यादित्यर्थ ॥६॥ यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥७॥ विभाग विभक्तः ब्रह्मप्रतियोगिकमिथ्याभूतभेदवान् प्रपञ्च सर्वोऽपि विकार ब्रह्मजन्य एव लोकवत् फेनतरङ्गादीना समुद्रज- न्यत्ववदित्यर्थ ॥७॥ मातरिश्चाधिकरणम् ॥२॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥८॥ एतेनाकाशस्योत्पत्तिप्रतिपादनेन मातरिश्वा वायुर्व्याख्यात ब्रह्मजन्य- त्वेन व्याख्यात इत्यर्थ ॥ ८ ॥ असभवाधिकरणम् ॥३॥ आकाशवत ब्रह्मणोऽपि केनचित् कारणेन उत्पत्तिरस्त्वित्याश कथाह- असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥९॥ सत ब्रह्मण असभव उत्पत्तिर्न सभवति । कुत्त १ अनुपपत्ते । ब्रह्मण कारणान्तराभावेन उत्पत्त्यसभवादित्यर्थ ॥ ९॥ तेजोऽधिपरणम् ॥४॥ तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥ १०॥ अत वायवच्छिन्नग्रह्मण तेज उत्पद्यते । तथाह्याह 'वायोरनि । इति श्रुतिरित्यर्थ ॥१०॥ अवधिभरणम् ॥ ५॥ आपः॥११॥ तेजोऽवच्छिन्नब्रह्मण आपो जायन्त इत्यर्थ ॥११॥ पृधिभ्यधितरम् ॥६॥ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ।। १२ ।। ता अन्नमसृजन्त' इति श्रुतौ अनश देन पृथिवी प्रतिपाद्यते । अधिकारात् महाभूतप्रकरणात् रूपान् ' यत्कृष्ण तदन्नस्य ' इति श्रुतौ कृष्णरूपश्रवणान् श दान्तरात् 'अन्य पृथिवी ' इति श्रुतौ पृथिवीशब्द श्रवणादित्यर्थ ॥ १२ ॥ - ·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०२ पा०३ तदभिध्यानाधिकरणम् ॥ ७ ॥ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥ १३ ॥ स ईश्वर साक्षादेव सर्वकार्यकर्ता । कुत ? तल्लिङ्गात् तस्येश्वरस्या- न्तर्यामित्वरिङ्गान् तदभिध्यानात् ईश्वरेक्षणादेव भूतेषु अतेक्षणोप- पत्तेरित्यर्थ ।। १३ ।। विपर्ययाधिकरणम् ॥ ८॥ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपयते च ।। १४ ॥ अत सृष्टिक्रमात् विपर्ययेण व्यत्यासेन म प्रल्यनम उप- पद्यत इत्यर्थ ॥ १४ ॥ अन्तराविज्ञानाधिकरणम् ॥ ९॥ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गा- दिति चेन्नाविशेषात् ॥ १५ ॥ अन्तरा ब्रह्माकाशयोर्मध्ये विज्ञानमनसी इन्द्रियान्त करणे उत्पद्येते क्रमेण । तलिङ्गात् 'एतरमाजायते प्राण ' इति श्रुतौ प्राणादिसृष्ट्या नन्तर पञ्चमहाभूतसृष्टिप्रतिपादनादिति चेन । अविशेषात् तस्या श्रुते उत्पत्तिमानप्रतिपादकत्वेन क्रमप्रतिपादकत्वाभावात् । तथा च प्राणे- न्द्रियान्त करणाना भौतिकत्वात् पञ्चमहाभूतोत्पत्त्यनन्तरमेवोत्पत्ति- रित्यर्थ ।। १५॥ चराचरव्यपाश्रयाधिकरणम् ॥ १०॥ 'जातो देवदत्तो, मृतो देवदत्त । इति रोकव्यवहारात् जीवस्यापि उत्पत्तिरस्तीति शङ्का निराकरोति- चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तट्यपदेशो भाक्त- स्तद्भावभावित्वात् ।। १६ ॥ तद्व्यपदेश जातो देवदत्त इति व्यवहार भाक्तः गौण चराचरश. रीरविपयकः । तद्भावभाक्त्यिात तप्ताय पिण्डवत् क्षरीरजीवयो ऐक्या ध्यासापनत्वादित्यर्थ ।। १६ ।। आत्माधिकरणम् ॥ ११॥ पञ्चमहाभूतानामिव जीवानामपि सृष्टयादौ उत्पत्तिरस्तीति शङ्का निराकरोति- नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच ताभ्यः ॥ १७ ॥ आत्मा जीव नोत्पद्यते । अश्रुते सृष्टि श्रुतिपु जीवानामुत्पत्तेरश्रव

·अधि० १३]
अद्वैतमञ्जरी।
णात् , प्रत्युत 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः' इत्यादिभ्य ताभ्य'
श्रुतिभ्य नित्यत्वश्रवणाचेत्यर्थ ॥ १७॥
शाधिकरणम् ॥ १३॥
ज्ञोऽत एव ॥ १८ ॥
अत एव नित्यत्वादेव ज्ञ सत्यज्ञानस्वरूप इत्यर्थ ॥ १८ ॥
उत्वात्यधिकरणम् ॥ १३॥
पूर्वपक्षसूनाणि-
उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १९ ॥
उतान्तिदेहात् घहिर्गमन, गति स्वर्गनरकलोकगमन, आगति
पुण्यपापफलभोगानन्तर भूलोक प्रत्यागमनम् । एतामा श्रवणात् जीव
अगुरेव, विभुत्वे गमनासभवादित्यर्थ ॥ १९ ॥
उत्क्रान्तिदेहानिर्गमो न भवति, किं तु शरीरस्वामित्वनिवृत्तिरिति
केचित् । तदङ्गीकृत्याप्यणुत्वमाह-
स्वात्मना चोत्तरयोः॥२०॥
उत्तरयोर्गत्यागत्यो स्वात्मना कर्मासान्धात् अणुत्वमावश्यामित्यर्थः ।।
नाणुरतच्छुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २१ ॥
जीव अणुर्न भवति । अतच्छुते 'आकाशवन् सर्वगतश्च नित्य '
इति श्रुतौ विभुत्वश्रवणादिति पेन । इतराधिकारान् तस्या श्रते
परमात्मप्रकरणस्थत्वादित्यर्थः ।। २१ ।।
स्वशब्दोन्मानाभ्या च ॥२२॥
स्वशब्दात अणुशब्दात् उन्मानान् वाराप्रसमानपरिमाणवत्त्वाच जीव
अणुरित्यर्थ ॥ २२ ॥
अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २३ ॥
यथा चन्दनस्यैकस्मिन् प्रदेशे स्थितस्य सकलदेहव्यापिशैत्यजनक-
त्वम् , एव जीवस्य एतस्मिन् प्रदेशे स्थितस्यापि सर्वाङ्गव्यापिमुखदुस-
जनकत्वमुपपद्यत इत्यर्थः ॥२३॥
चन्दनस्य एकस्मिन् प्रदेशे अवस्थान प्रत्यक्षहए, जावस्य कस्मिन्प्रदेशे
अवस्थानमित्यपेक्षाया स्थानविशेषमाह-
अवस्थितिवशेप्यादिति चेनाभ्युपगमादृदि हि ॥ २४ ॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । [अ० २ पा०३ अवस्थितिवैशष्यान् चन्दनस्य प्रदेशविशेपे अवस्थानस्य प्रत्यक्षसिद्ध- त्वादिति चेन्न । हृदि हृत्पुण्डरीके अभ्युपगमात् एष आत्मा हृदि । इति श्रुतौ प्रतिपादितत्वादित्यर्थः ।। २४ ॥ गुणाद्वा लोकवत् ॥ २५ ॥ यथा लोके दीपस्य गृहप्रदेशवतित्वेऽपि दीपगुणस्य प्रभायाः सकल- गृहळ्यापित्वम् , एवं जीवस्य हृत्पुण्डरीकप्रदेशेऽवस्थानेऽपि जीवगुणस्य सुखदुःसादेः सकलशरीरव्यापित्वमुपपद्यत इत्यर्थः ॥ २५ ॥ व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६॥ यथा गन्धस्य वृक्षपुष्पं विनापि वायुक्शादन्यत्र गमनम् , एवं सुसादेः जीव विनापि सकलदेहव्यापित्वमुपपद्यत इत्यर्थः ।। २६ ॥ नया च दर्शयति ॥ २७ ॥ हृदयायतनत्वमात्मनो विधाय तस्यैव 'आलोमभ्य आनसामेभ्यः' इति चैतन्येन गुणेन समस्तशरीरव्यापित्वं दर्शयतीत्यर्थः ।। २७ ।। जीक्ाह्मणोरभेदात् ब्रह्मणो विभुत्वाजीवस्यापि विभुत्वमित्याशङ्का निराकरोति- पृथगुपदेशात् ॥२८॥ 'द्वा सुपर्णा' इत्यादिश्रुतौ जीवनाह्मणोः भेदव्यपदेशात् अभेदो नास्तीत्यर्थः ॥२८॥ सिद्धान्तसूत्राणि- तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेशः माज्ञवत् ॥ २९ ॥ तस्य अन्तःकरणस्य गुणाः अणुपरिमाणकर्तृत्वभोक्तृत्वादयः, तत्सा- रत्वात् तद्विशिष्टत्वात् जविस्य तद्व्यपदेश: अणुत्वन्यपदेशः प्राज्ञवन् पर- मात्मवत् यथा परमात्मनः उपासनार्थमणुत्वव्यपदेशः, सद्वदित्यर्थः ॥२९॥ यावदात्मभावित्वाच न दोपस्तदर्शनात् ॥३०॥ यावदात्मभावित्वात् आत्मसाक्षात्कारपर्यन्तमन्तःकरणस्य सुषुप्ति- कालेष्वपि सूक्ष्मरूपेण विद्यमानत्वान्न दोषः सुपुप्त्यनन्तरमपि पुनरुत्था. नमुपपद्यत इत्यर्थः ।। ३०॥ अन्तःकरणस्य ब्रह्मसाक्षात्कारपर्यन्तमवस्थानाङ्गीकारोऽसङ्गतः । प्रति- दिनमपि सुपुप्तिकालेऽन्तःकरणस्य श्रुतिषु विनाशप्रतिपादनादित्या- प्रधाह- ·अधि०१४] अद्वैतमसरी। पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ।। ३१ ॥ अस्यान्तःकरणस्य सतः सुषुप्त्यादिकालेष्वपि सूक्ष्मरूपेण विद्यमानस्य जामदादिकालेषु अभिव्यक्तियोगात् स्थूलावस्थाङ्गीकारात् । तथा च सुषुप्त्यादिकालेषु अन्तःकरणस्य सूक्ष्मावस्थाविशिष्टत्वेन घटपटादिविष- यकज्ञानजननाक्षमत्वमात्रेण श्रुतियु विनागित्वप्रतिपादनम् । पुस्त्ववत् यथा पुंस्त्वस्य प्रजननेन्द्रियस्य बाल्यावस्थाया सूक्ष्मरूपेण विद्यमानस्य यौवनावस्थायामभिव्यक्तिः पुनोत्पादनसामर्थ्य, तद्वदित्यर्थः ।। ३१ ।। सर्वदा अन्त.करणस्य सूक्ष्मावस्था वा, स्थूलावस्था वा भवत्वित्या- शङ्कपाह- नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिमसगोऽन्यतरनियमो वान्यथा ॥३२॥ अन्यथा अन्तःकरणस्य सर्वदा स्थूलत्वे नित्योपलब्धिप्रसनः सर्वदा घटपटाग्रुपलब्धिप्रसङ्गः । सर्वदा सूक्ष्मत्वे नित्यानुपलब्धिप्रसङ्गः कदाचिन् घटपटाद्युपलब्धिर्न स्यान् । तस्मादन्यतरनियम कदाचिन् स्थूलावस्था, पदाचित् सूक्ष्मावस्था च अङ्गीकर्तव्येत्यर्थः ।। ३२ ।। धिकरणम् ॥१४॥ बुद्धिः कर्वी, पुरप. पुण्यपापफलभोक्तेति सास्यमनं निराकरोति- कती शास्त्रार्थवत्त्वात् ।। ३३ ॥ जीव एव कर्ता ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत ' इति शास्त्रस्यार्थ- वत्त्वान् प्रमाणत्वात बुद्धेः कर्मकर्तृवे जीवस्य स्वर्गनरकभोगासभना- दित्यर्थः ।। ३३ ।। विहारोपदेशात् ॥ ३४॥ जीवस्य स्वर्गनरक्संचारोपदेशाच पुण्यपापपर्तृत्वमङ्गीपर्तव्य- मित्यर्थ. ॥ ३४॥ उपादानात् ॥ ३५॥ मरणानन्तरं देवशरीरनारकशगरपरिमहाच भावस्य पुण्यपापरर्तृ- त्वमझीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ ३५ ॥ व्यपदेशाध क्रियायां न चेनिर्देशविपर्ययः ॥ ३६॥ 'अनुमन्ता योद्धा विज्ञाता' इति श्रुतौ रियाया पर्तृत्वन्यपदेशाध जीवस्य कर्तृत्वमङ्गीतंत्र्यम् । न घेन् जीवम्य कर्तृत्वं नास्ति घेत, नि.

·४८ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ० २ पा०३ देशस्य विपर्यय: स्यात् कर्तृत्वप्रतिपादकवाक्यत्याप्रामाण्यं स्या- दित्यर्थः ।। ३६ ॥ जीवस्य कर्तृत्वाङ्गीकारे सुपुप्त्यादिकालेप्वपि कर्तृवं स्यादित्याशङ्का निराकरोति- उपलब्धिवदनियमः ॥३७॥ सांख्यमते जीवस्य ज्ञानस्वरूपत्वेऽपि यथा सुषुप्तिकाले घटपटाग्रुप- लव्यत्वं नास्ति, तद्वज्जीवस्य कर्तृत्वमिति मतेऽपि कदाचिदेव कर्तृत्वं, न सर्वदेवेत्यर्थः ।। ३७ ॥ शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८॥ बुद्धेः कर्तृत्वाङ्गीकारे शक्तिविपर्ययात् करणशक्त्यमावप्रसङ्गाच्च न बुद्धेः कर्तृत्वमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ समाध्यमावाच ।। ३९॥ जीवस्य पुण्यपापकर्तृत्वाभावे समाध्यभावात् श्रवणमनननिदिध्यास. नकर्तृत्वस्याप्यभावात् जीवस्य मोक्षो न स्यादित्यर्थः । न च बुद्धरेव मोक्ष इति वाच्यम् । बुद्धेमोक्षकाले नष्टत्वेन मोक्षासंभवादिति भावः ३९ तक्षाधिकरणम् ॥१६॥ साख्यमतं निराकृत्य स्वाभाविकर्तृत्ववादितां नैयायिकानां मतं निराकरोति- यथा च तक्षोभयथा ॥ ४०॥ यथा तक्षणव्यापारकर्ता उभयथा उभयरूपेण तिष्ठति, कदाचिद्वासी- टङ्कादिसाधनविशिष्टः सन् दारूणि तक्षन् क्लेशमनुभवति, टवादिरहितः सन् निर्व्यापारः मुखमनुभवति, एवं जीवोऽपि जाप्रत्स्वप्नकालयोः देहा. द्यभिमानविशिष्टः सन् लौकिकवैदिकव्यापागन् कुर्वन् दुःखमनुभवति, सुषुप्तिकाले तु देहाद्यभिमानाभावात् देहेन्द्रियव्यापाररहितः सन् सुस- मनुभवति । तस्मान्जीवस्य औपाधिकमेव कर्तृत्वं, न स्वाभाविक- मित्यर्थः ॥ ४०॥ पराधिकरणम् ॥१६॥ परात्तु तच्छुतेः ॥ ४ ॥ तत् जीवस्य पुण्यपापकर्तृत्वं परान् परमात्मप्रेरणात् भवति । कुतः श्रुतेः 'एप होव साधु फर्म कारयति । इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः ।। ४१ ॥

·अधि०१७] अद्वैतमलरी। ४९ . ईश्वरस्य स्वतन्त्रत्वात् कर्मानपेक्ष्यापि फलदातृत्वमस्तीति शङ्का निराकरोति- कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयादिभ्यः ॥ ४२ ॥ ईश्वरः जीवतर्मापेक्षः सन् जीवानां सुखं दुःसं च ददाति विहि- ताना प्रतिपिद्धानां च कर्मणामवैयादिभ्यः अवयार्थमित्यर्थः । अन्यथा विधिनिषेधशास्त्रस्याप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः ॥ ४२ ॥ अंशाधिकरणम् ॥१७॥ नैयायिकादयो जीवब्रह्मणोभेंदं वदन्ति, तन्मतं निराकरोति- अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवा- दित्वमधीयत एके ॥ ४ ॥ नानाव्यपदेशात् 'द्वा मुपर्णा' इत्यादिश्रुतौ जीवग्रह्मणो दव्यपदे- शात् अन्यथा चापि तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतौ अभेदस्यापि व्यपदेशान जीवा ब्रह्मण अंशा. । भेदप्रतिपादकश्रुतेः स्पष्टत्वात् तामुपेभ्य अभेद- प्रतिपादिका श्रुतिमाह-दाशक्तिवादित्वमधीयत एके, एके शासिन ब्रह्मणः दाशकितपादित्वं जीवाभेदम् अधीयते वदन्ति-'ब्रह्म दाशा ब्रह्म दासा ब्रह्मैवमे कितवा'' इत्यादिश्रुतिष्वित्यर्थः । न च भेदाभेदयो. विरोध इति वाच्यम् । पिम्पप्रतिबिम्बयोरिव भेदस्य मिथ्यात्वात् । ननु, 'द्वा सुपर्णा ' इत्यादिश्रुतिप्रतिपादितस्य भेदस्य मिथ्यात्त्रमनुपप- नमिति चेन्न । फ्लवदज्ञातेऽर्थे श्रुतेस्तात्पर्यम् । न च जीवनाभेदानु- भवात् किंचित्पलमनुभूयते । भेदज्ञानिना तापत्रयस्यैव सर्वानुभवसि- द्धत्वात् । नापि भेदस्याज्ञातत्वम् । पामराणामपि जीवब्रह्मभेदस्या- नुभूयमानत्वात् जीवग्रह्माभेदज्ञानात् तापत्रयनिवृत्तिरूपफलस्यानुभूयमा- नत्वात् अभेदस्य पामरैरझातत्वाच अभेद एव श्रुतीना तात्पर्यमिति भेदस्य मिथ्यात्वात् अभेदस्य सत्यत्वाच विरोधाभावादिवि भाव ॥४॥ मन्त्रवर्णाच ॥४४॥ एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायाश्च पुरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि ' इति मन्त्रात् विश्वा भूतानि अस्य पादः अंश इत्यर्थ. ॥४४॥ अपि च स्मर्यते ॥ ४५ ॥ 'ममैपाशो जीवलोके' इति स्मृती जीवानां प्रारसं स्मर्यत इत्यर्थः ॥४५॥ . ६ ·५० ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । [अ०२ पा०३ तन्तूनां पङ्कादिस्पर्शे सति पटस्यापि पङ्कस्पर्शवन् अंशानां जीवानां मुखदुःसभयशोकादिसंस्पर्श सति अंशिनः परमात्मनोऽपि सुखदुःखादि- संस्पर्शः स्यादित्याशङ्कयाह- प्रकाशादिवनैवं परः ।। ४६ ॥ परः परमात्मा एवं न भवति जीववत् सुखदुःखादिमान भवति । प्रकाशादिवत् यथा गृहान्तर्वी सूर्यप्रकाशः जालकाापाधिव- शात् हस्वत्वदीर्घत्ववर्तुलत्वादिविचित्रधर्मवान् भवति, गृहात् बहिः- प्रदेशे विद्यमानस्तु सूर्यप्रकाश: स्वच्छ एवं तिष्ठति, यथा वा घटादिपदार्थान्तर्वती आकाशः हस्वत्वदीर्घत्वादिधर्मवान् भवति, घटा- द्वहिःप्रदेशे विद्यमानस्तु आकाशः स्वच्छ एव, एवं देहान्तति जीव- चैतन्यं देहाभिमानवशात् सुखदुःसादिविशिष्टं भवति, देहात् पहिर्वि. द्यमानं तु ब्रह्मचैतन्यं देहाभिमानरहितत्वात् भयशोकरहितं सत् स्वच्छ तिप्ततीति भावः ॥ ४६॥ स्मरन्ति च ॥४७॥ 'यथा सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते' इति स्मृतौ ब्रह्मणः भयशोकादिरहितत्वं स्मरन्तीत्यर्थः ॥४७॥ अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॥ ४८ ॥ अनुज्ञापरिहारौ विधिनिषेधावपि देहसंयन्धात् ज्योतिरादिवा देहा- भिमानवशात् जीवानामेव, न तु देहाभिमानरहितग्राणः सूर्य- प्रकाशादिपूर्वोक्तदृष्टान्तरित्यर्थः ॥ ४८॥ वेदान्तिमते जीवानां परस्परमभिन्नत्वात् एकस्य जीवस्य सुसे सति सर्वेषा जीवानां सुसं स्यात्, एकस्य जीवस्य दुःसे सति सर्वेषां जीवानां दुःसं स्यात् । तथा च केपांचिद्दारिद्रय, केषांचिदैश्वर्यं न स्यादित्या- शङ्कयाह- असन्ततेश्याव्यतिकरः ॥ ४९ ॥ असन्तत: अविभुत्वात् ब्रह्मज्ञानपर्यन्तं देहोपाधिभेदेन जीवानां परि- च्छिन्नत्वात् भिन्नत्वाच अव्यतिकरः सुखदुःखादीनामसायमित्यर्थः।।४९॥ आभास एव च ॥५०॥ वेदान्तिमते जीव आभास: ब्रह्मणः प्रतिबिम्बः। तथा च जीवाना. - ·इन्द्रियाणा नित्यत्वात् उत्पत्तिप्रति । अधि०१] अद्वैतमञ्जरी। ५१ मन्त करणेषु प्रतिविम्बितचैतन्यरूपाणामन्त करणभेदेन भिन्नत्वात् परिच्छिन्नत्वाच सुखदुसादिसाकये नास्तीत्यर्थ ॥५०॥ स्वमत प्रसाध्य परमत दूषयति- अदृष्टानियमात् ॥५१॥ नैयायिकमते जीवाना विभुत्वेन सर्वेषा जीवाना सर्वशरीरेषु विद्य- मानत्वात् अदृष्टानियमात् अदृष्टाना पुण्यपापानाम् अनियमात् निय- माभावात् केयाचित् दारिद्रय, केपाचिदैश्वर्यमिति व्यवस्था न स्या- दित्यर्थ ॥५१॥ अभिसंध्यादिष्वपि चैवम् ॥ ५२ ॥ अभिसध्यादिपु रागद्वेषादिष्वपि एवमनियम । तथा च केपाचित् जीवाना रागवत्त्व केपाचिद्वेषवत्त्वमिति व्यवस्था न स्यादित्यर्थ ॥५२॥ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५३॥ प्रदेशादेहाङपाधिवशेन परिच्छिन्नत्वाञ्जीवाना सुखदुःसादिव्यवस्था उपपद्यत इति चेन्न । अन्तर्भावादस्मन्मतप्रवेशापत्ते । नैयायिकानामप- सिद्धान्तप्रसङ्ग इत्यर्थ ॥ ५३॥ इति ब्रह्मसूतवृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य तृतीय पाद । द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । प्राणोत्पत्यधिकरणम् ॥१॥ तथा माणाः॥१॥ तथा पञ्चमहाभूतवन् प्राणा' इन्द्रियाण्यपि ब्रह्मन र 'एतस्माज्ञायते प्राणो मन' सर्वेन्द्रियाणि च ' इविद्युत त्पत्तिश्रवणादित्यर्थः ॥१॥ गोण्यप्तंभवात् ॥ २॥ णत्वासंभवान् । ब्रह्मविज्ञानेन सर्ववि याणामपि ब्रह्मजन्यत्व क्फल्यनि

·५२
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः।
[अ०२ पा०४
तत्माश्रुतेश्च ॥३॥
तेपा पञ्चमहाभूतानां प्राक् आदी इन्द्रियाणामुत्पत्तिश्रवणाच इन्द्रि-
याणामुत्पत्तिः मुत्यैव । अन्यथा पञ्चमहाभूतानामपि उत्पत्तिौणी
स्यादित्यर्थः ॥ ३॥
तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ ४॥
'अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक् । इति
श्रुतौ वाचः वागिन्द्रियस्य तत्पूर्वकत्वात् तेजोजन्यत्वाभिधानान् तह-
धान्तेन सर्वेपामिन्द्रियाणा यथायोग्यं महाभूतजन्यत्वं वक्तव्यमिति
अनित्यत्वामिन्द्रियाणामित्यर्थः ।। ४ ।।
सप्तगत्यधिकरणम् ॥२॥
इन्द्रियाणा संख्या निर्णयं करोति-
पूर्वपक्षः-
सप्तगतेविशेपितत्वाच ॥५॥
इन्द्रियाणि सप्त । कुतः ? 'सप्त प्राणाः भवन्ति तस्मात् । इति
श्रुती सप्तानामिन्द्रियाणां गतः परलोकगमनस्य विशेपितत्वादुत्तत्वादि-
त्यर्थः । चक्षुमनोवलग्जिहानाणज्ञानेन्द्रियाणि पश्च । वागिन्द्रियमेकम ,
अन्तःकरणमेकम्, एतानि सप्तेन्द्रियाणि ॥ ५॥
सिद्धान्त:-
हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥६॥
हस्तादयः पाणिपादपायूपस्यान्यपि जीवे स्थिते सति जीवेन सह शरीरे
तिष्ठन्ति । जीचे लोकान्तरं गत सति जीबेन सह लोकान्तरं गच्छ.
न्ति ।' तमुनामन्तं प्राणोऽनूनामति प्राणमनूत्झामन्तं सर्वे प्राणा
अनूनामन्ति । इति श्रुती सर्वेपामिन्द्रियाणां जीवेन सह परलोकग-
मनश्रवणान् । अत: अस्मान् कारणात् नैवं सप्तेन्द्रियाणि, किंतु एकादशे-
न्द्रियाणीत्यर्थः । एकमेवान्त करणं संशयात्मकत्वान्मन इत्युच्यते, निश्च-
यात्मकत्वात् बुद्धिः, अभिमानात्मकत्वादहङ्कार इत्युच्यते, स्मरणात्म-
क्वाचित्तमित्युच्यते । तथा च न संख्याधिक्यमिति भावः ॥ ६ ॥
प्राणाणुस्वापि वरणम् ॥ ३॥
अणवध॥७॥
इन्द्रियाणि अणक सूक्ष्माणि अप्रत्यक्षाणीत्यर्थ. ॥७॥

·अधि०५] अद्वैतमलरी। प्राणत्रैष्ठ्याधिकरणम् ॥ ४॥ श्रेष्ठश्च ॥ ८॥ श्रेष्ठ मुरय प्राणश्च ब्रह्मजन्य 'एतस्माज्ञायते प्राण ' इतिश्रुती तस्यापि जन्मत्यादित्यर्थ ॥८॥ वापुरियाधिकरणम् ॥ ५॥ वायुर्वा, वागादिनिया वा प्राग इति केचन वदन्ति, उन्नत निराकरोति- न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९॥ वायुनिये प्राणो न भवत । कुत ? पृथगुपदेशान् “ एतस्माजा- यते प्राण" इति श्रुतौ वायुप्राणयो पृथगुत्पत्तिव्यपदेशादित्यर्थ ॥९॥ वायुप्राणयो)दानीकारे प्राण केनोत्पन्न इत्याकाड़ायामाह-- चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः ॥१०॥ चक्षुरादि चषुरादीन्द्रियाणि यथा महाभूतजन्यानि, तद्वन् प्राण मुरयवायुजन्य कश्चन पदार्थ । कुत ? तत्सहशिष्टयादिभ्य सैश्चक्षु- रादिभिः प्राणस्य सहशिष्टिः सहपाठ, तदादिभ्य हेतुभ्य इत्यर्थ । सर्वासु श्रुतिपु चारादीनामिन्द्रियाणा सन्निधौ प्राणस्य पठिनत्वात् इन्द्रियसाहचर्यात् चपुरादिवत् प्राणोऽपि भौतिक इति भाव ॥ १० ॥ यथा ज्ञानेन्द्रियाणा रूपरसगन्धस्पर्शादय पञ्च विषया , यथा कर्मेन्द्रि याणा वक्तव्यादातव्यगन्तव्यविसर्जयित यानन्दयितव्या पञ्च विषया,ए- च प्राणस्यापि इन्द्रियत्वात् कश्चन विषयो वक्तव्य इत्याशङ्कय निराक्रोति- अकरणत्वाच न दोपस्तथा हि दर्शयति ॥ ११ ॥ प्राणस्याकरणत्वान् अनिन्द्रियत्वात् न दोष विषयाभारतदोषो नास्ति । तर्हि प्राणस्य व्यर्थत्वमेव स्यादित्याशङ्कपाह-या हि दर्ग यति । 'प्राण एवं प्रज्ञात्मा इद शरीर परिगृह्योदयापयति । इतिहट प्राणस्य शरीरोत्यापरत्वरूप कार्यान्तर दर्शयति । तथा च न प्राणस्येत्यर्थ ॥११॥ इदानीं प्राणस्य निर्णय क्रोति- पञ्चरत्तिर्मनोवद्मपदिश्यते ॥२॥ १ घायुनिटचर नक्रिया वति पर ।

·प्रझसूरवृत्तिः। [अ० २ पा०४
एक एष प्राण पञ्चवृत्ति पञ्चव्यापारवान् सन् व्यपदिश्यते
प्राणापानादिशब्दै पञ्चधा व्यवहियते । मनोवत् यथा एकमेव मन'
मनोवुद्ध यहङ्कारचित्तभेदेन चतुर्धा व्यवह्रियते, तद्वदित्यर्थं ॥ १२ ॥
श्रेष्ठात्याधिकरणम् ॥६॥
अणश्च ॥१३॥
अय मुख्यप्राणोऽपि अणु सौदम्यपरिमाणवान् । इन्द्रियवदित्यर्थ १३
ज्योतिरायधिष्टानाधिकरणम् ॥७॥
ज्योतिरायधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १४ ॥
तानि वागादीनांन्द्रियाणि ज्योतिरादीनामान्यादीनामधिष्ठान निवास-
स्थानानि । कुत ? तदामननात् ' अनिर्वाग्भूत्वा मुस प्राविशद् ।
इति श्रुतौ तासा सूर्यादिदेवतानाम् आमननात् मुसादिस्थानेषु प्रवेश.
क्थनादित्यर्थ ॥१४॥
माणवता शब्दात् ॥ १० ॥
प्राणवता जीवेन सह सूर्यादिदेवतानामिन्द्रियप्रेरकत्व, न स्वात-
न्येण । कुस' ? शदात् इन्द्रियाभिमानिदेवताना जीवतर्मानुसा.
रेणैर इन्द्रियप्रेरकत्वश्रुतियलादित्यर्थ ॥ १५ ॥
तस्य च नित्यत्वात् ॥१६॥
तस्य विस्य नित्यत्वात् प्राणैनित्यसबन्धत्वात् जीव एव भोक्ते.
त्यर्थः ॥ १६॥
इन्दियाधिकरणम् ॥4॥
सर्वदा इन्द्रियव्यापारजन्यसुखदुःसात्मस्पभोक्तृत्वात् जीवस्यैव
इन्द्रियप्रेरणा । तर केचिन् प्राणात्पृथक् इन्द्रियाण्येव न सन्ति । क्य
जीवस्य इन्द्रियोरणेति वदन्ति । तन्मत निराकरोति-
त इन्द्रियाणि तद्मपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥१७॥
श्रेष्ठादन्यत्र मुख्य प्राण वर्जयित्वा ते घपुराय एव इन्द्रियाणि ।
धुन्त' ? तपपदेशात् परादीनामेव सर्गामु श्रुतिषु इन्द्रियत्वेन
ग्यपदेशादित्यर्थ ॥ १७ ॥
भेदश्रुतेः ॥ १८॥

·अधि० ९] अद्वैतमखरी। 'एतस्मानायते प्राणः । इति श्रुतौ इन्द्रियाणां प्राणस्य च पृथगुत्प- त्तिश्रवणाच्च प्राणस्य नेन्द्रियेष्वन्तर्भाव इत्यर्थः ॥ १८ ॥ वैलक्षण्याच ॥ १९॥ अनेकेषु मन्त्रवणेपु प्राणेन्द्रिययोभेदव्यपदेशात् न प्राणस्येन्द्रियस्व- मित्यर्थः ॥ १९ ॥ संज्ञामूर्तिक्लप्त्यधिकरणम् ॥ ९ ॥ पञ्चमहाभूतमात्रकर्तृत्वं परमात्मनः, चराचरशरीरकर्तृत्वं तु हिरण्य- गर्भस्यैवेति केचन वदन्ति । तन्मतं निराकरोति- संज्ञामूर्तिक्लृप्तिस्तु त्रिकुर्वत उपदेशात् ॥ २० ॥ त्रिवृकुर्वतः निवृत्करणकर्तुः परमात्मनः सकाशादेव संज्ञामूर्तिक्लप्तिः नामरूपात्मकचराचरशरीग्मृष्टिर्भवति । कुतः ? उपदेशात् । सेयं देवते. क्षत' इति श्रुतौ परमात्मन एव नामरूपात्मकशरीरसृष्टिकर्तृत्वोपदेशा- दित्यर्थः । सूत्रधार इव परमात्मैव हिरण्यगर्भशरीरे स्थित्वा चराच- रशरीरनिर्माणं करोतीति भावः ॥ २० ॥ त्रिवृत्करणप्रकारमुपपादयति- मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २१॥ मांसादिकं भौमं भूमिजन्यम् इतरयोः अतेजसोरपि कार्य यथाशब्द शब्दानुसारेण ज्ञातव्यमित्यर्थः । अपां कार्य लोहितादिकं, तेजमः कार्यमस्थ्यादिकमिति भावः । केचिद्वायुकार्यस्य प्राणस्य विद्यमानत्वान् आकाशकार्यस्य अवकाशप्रदानादेश्व सत्त्वात् पाञ्चभौतिकत्वं शरीराणां वदन्तितदप्यर्थादुक्तमिति भावः ॥ २१ ॥ शरीराणां पाञ्चभौतिस्त्वाङ्गीकारे लोके पार्थिवत्वत्र्यवहारः क्यमि- स्याङ्कःयाह- वैशेप्यात्तु तद्वादस्तद्वादः॥ २२॥ वैशेप्यात् पृथ्वीकार्यस्य मांसादेः आधिक्यान् तद्वादः पामराणां पार्थिवत्वव्यहार इत्यर्थः । तद्वादस्तद्वाद इति द्विरत्तिः अध्यायपरिस- माप्तियोतना ॥ २२ ॥ पति प्रमभूप्रवृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्धः पादः। अन्यायश्च संपूर्णः॥

·श्रीमन्छंकरभगवत्पादशिष्यप्रणीता ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । (अद्वैतमञ्जरी) तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । -03ZEDEEEEEEEEE- तदन्तरप्रतिपत्यपियरणम् ॥१॥ सुकृतिना दुप्कृतिना च स्वर्गनरक्गमनागमनजन्य महक्लेशवत्त्वात् स्वर्गादिलोकेभ्यो विरज्य मोक्षार्थं ब्रह्मज्ञानमेन संपादनीयमिति वक्तुं प्रथमं सुकृतिना स्वर्गलोकगमनागमनप्रकारं दर्शयति-- तदन्तरमतिपत्तौ रंहति संपरिप्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥१॥ तदन्तरप्रतिपत्तौ लोकान्तरप्राप्तिसमये लिङ्गशरीरपरिवेष्टितो जीवः अम्मिन् लोके अग्नौ हुतैः अदृष्टशब्दवान्यैः समिपुरोडाशदधिक्षीरसो- मरसचरदर्भाज्यप्रभृतिभिः द्रव्यै सूक्ष्मरूपैः संपरिष्वक्तः परिवेष्टितः सन् धूमादिमार्गेण स्वर्गलोकं म्हति गच्छति । कुत १ प्रतिवच- नाभ्या 'वेस्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरपवचसो भवन्ति । इति प्रश्न, 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावाप पुरपवचसो भवन्ति' इति प्रतिवच- नम्, उभाभ्यामित्यर्थः । अस्याः श्रतेरयमर्थ-पञ्चम्यामाहुतौ योपि- दूपे पञ्चमे अप्रौ हुता आप दधिक्षीराज्यप्रभृतयः होमद्रव्यरूपाः पुरु- पवचस गर्भस्थपिण्डाबारेण परिणताः यया भवन्ति, तथा वेत्थ जानासि किम् इति केनचिन् भने कृने, इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरपवचमा भवन्ति ' झैने प्रत्युत्तरम् । अस्यायमर्थे -अस्मिन् लोके यजमानेन अमो हुनानि समित्पुरोडाशाज्यदधिक्षीरप्रभृतीनि न्याणि -सूक्ष्मरूपाणि भूत्वा लिङ्गशरीरविशिष्टेन यजमानेन सह धूमादिमाग आतिवाहिकै. दारोराख्येऽग्नौ हूयन्ते हुतानि । तानि देवशरीररू- ·अधि०१] अद्वैतमञ्जरी। पेण परिणमन्ते । तब देवशरीरं कञ्चित् कालं स्वर्गलोके भोगान् भुक्ता पुण्यपापक्षयानन्तरं नवनीतवन् द्रवीभूतं भवति । तच द्रवीभूतं शरीरमातिवाहिकैः देवैः पर्जन्याख्ये अग्नौ हूयते । तच्च जलरूपेण परिणमते । तच्च जलं पृथिव्याख्ये अग्नौ आतिवाहिकैः हूयते । तच ओषधिद्वारा व्रीहियवादिधान्यरूपेण परिणमते । तच धान्यमनद्वारा पुरुषरूपे अग्नौ हूयते । तच्चान्नं रेतोरूपेण परिणमते । तच्च रेतः योपिदपे- ऽमौ हूयते । तथ रेतः गर्भस्थशरीराकारेण परिणमत इति दुपर्जन्यष्ट- थिवीपुरुषयोपिद्रूपपञ्चाग्निक्रमण गर्भोत्पत्तिरित्यर्थः ॥ १॥ त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ २॥ समित्पुरोडाशादीनां पार्थिवत्वं, दधिक्षीरादीनामाप्यत्वे, घृतस्य तेज- सत्वमित्येवंरूपेण होमद्रव्याणां च्यात्मकत्वात् त्रिपदार्थत्वात् ' आपः पुरुपवचसो भवन्ति ' इत्येतदनुपपन्नमिनि चेन्न । भूयस्त्वात् होमद्रव्याणां मध्ये अपा वाहुल्यमात्रेण अप्छन्दप्रयोगः । तथा चाप्छब्दस्य पार्थिवाप्य- तेजसद्रव्याणामुपलक्षणत्वान्न विरोध इति भावः ।। २ ।। प्राणगतेश्च ।। ३ ॥ 'तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनूनामन्तं सर्वे प्राणा अनू- लामन्ति ' इति श्रुतौ प्राणानामिन्द्रियाणां जीवेन सह धूमादिमार्गेण स्वर्गलोकगमनश्रवणाध होमद्रव्याणामपि जीवेन सह गमनमनीकर्तव्य- मित्यर्थः ।। ३ ॥ अग्न्यादिगतिश्रुतरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४ ॥ 'अग्निं वागप्येति सूर्य चक्षुरप्येति मनश्चन्द्रमप्येति ' इत्यादिश्रुतौ मरणकाले इन्द्रियाणां तदभिमानिदेवतासु लयश्रवणान् इन्द्रियाणां जीवेन सह स्वर्गलोकमाप्तिरनुपपन्नेति चेन्न । 'तमुत्लामन्तं प्राणोऽनू. कामति' इत्यादिबहुश्रुतिविरोधेन अन्याद्यभिमानिदेवतासु लयप्रतिपा- दकश्रुतेः भाक्तत्वात् गौणत्वात् अप्रमाणत्वादित्यर्थः ॥ ४ ॥ प्रयमे श्रवणादिति चेन ता एव छुपपत्तेः ॥५॥ 'अस्मिन्नेतस्मिन्ननौ देवाः श्रद्धां जुह्नति' इति श्रुतौ गुलोकाख्ये प्रथमे- ऽनो श्रद्धाया एव हूयमानत्वश्रवगात् दधिक्षीरादीनां गुलोकान्येऽनौ हूयमानत्वमसङ्गतमिति चेन्न । ता एव श्रद्धापूर्वकं हुताः दधिक्षीगदि.

·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । [अ०३ पा० १ रूपाः आप एव श्रद्धागदेन लक्षणया प्रतिपाद्यन्ते । कुतः ? दधिक्षी- रादीनामेव होतव्यत्वस्य उपपन्नत्वात् श्रद्धाया निराकाराया होनव्य. लानुपपत्तेरित्यर्थः ॥ ५ ॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥६॥ कर्मिणामेव स्वर्गलोकगमनस्य अश्रुतत्वात् तैः सह होवन्यद्रव्याणां गमनं सुतरामनुपपन्नमिति चेन्न । इष्टादिकारिणां धूमादिमार्गेण स्वर्ग- लोकगमनस्य ‘ते धूममभिसंभवन्ति धूमाद्रात्रि रात्र्या अपरपक्षमपर- पक्षादक्षिणायनम् ' इत्यादिपुश्रुतिषु प्रतीवेः प्रतिपाद्यमानत्वादित्यर्थः ॥६॥ अस्तु कर्मिणां स्वर्गलोकगमनं, तेपां स्वर्गलोके भोगो न संभवति । 'तं देवा भक्षयन्ति ' इति श्रुतौ स्वर्गलोकगमनानन्तरमेव कर्मिणां देव. भक्ष्यत्वश्रवणान् व्याघ्रादिभिरिव देवभक्षितानां कर्मिणां भोगासंभवा. दित्याशङ्कयाह- भाक्तं वानात्मवित्त्वाचयाहि दर्शयति ॥७॥ 'तद्देवानामन्नम् । इत्यादिश्रुती कर्मिणां देवभृत्यत्वमात्रेण देवभक्ष्यत्वं भाक्त गौणम् । कुतः ? अनात्मवित्त्वान् कर्मिणामात्मज्ञानरहितत्वात् । तथा हि दर्शयति आत्मज्ञानरहितानां देवमृत्यत्वम् , अथ योऽन्यां देवता- मुपास्ते, इति श्रुतिर्दर्शयतीत्यर्थः । अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्यो- सावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुः एवं तद्देवानाम्' इति श्रुतेर- यमर्थः-य: अन्याम् आत्मव्यतिरिक्तेन्द्रादिदेवतां यज्ञादिकभिः उपास्ते पूजयति, असौ इन्द्रादिः मत्तोऽन्यः अहं च इन्द्रादेरन्य इति भेदबुद्धया यः इन्द्रादीन् पूजयति, सः तत्त्वं न वेद । यथा पशुः कर्पन कर्प- काणां कृयादिनोपकरोति, एवं कर्मठोऽपि इहलोके इन्द्रादीनां हविः- प्रदानं कुर्वन् परलोकेऽपि परिचर्या कुर्वन् पशुवटुपफरोति । तथा च देवपशुत्वमात्रेण कर्मिणां देवभक्ष्यत्वं, न व्यायादिवत् कर्मिणां मांसरुधिरादिकं देवा भक्षयन्तीति । तेपाममृतभाकोन मांस- भक्षकत्वाभावादिति भावः ॥ ७ ॥ कृतात्यपाधिकरणम् ॥ ३॥ एवं सुकृतिनां स्वर्गलोकामनं, तत्र भोगं च प्रतिपाद्य पुनरागमन- प्रकारं दर्शयति-

·अधि० २]
अद्वैतमञ्जरी।
,
कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥८॥
कृतात्यये स्त्रोद्देशेन कृतस्य पुण्यस्य अत्यये नाशे सति यथा
येन मार्गेण स्वर्गलोकं प्रति इतं गमनं, तेन मार्गेण वा, अनेवं मा-
गान्तरेण वा । वा मार्गान्तरेणेत्येतदनास्थया उक्तम् । तेनैव मार्गेणेति
सिद्धान्तः । अनुशयवान् भुक्तावशिष्टसंचितकर्मवान् भूलोकमागच्छति ।
आगत्य च संचितकर्मानुसारेण रमणीया योनि वा, कुत्सितयोनि वा
प्राप्नोति । कुत. १ दृष्टस्मृतिभ्या श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः । 'यथेतमाका-
शमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वा अभं भवति अभ्रं
भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति । अत्राकाशवायुधूमादिशब्दा
लोकपरा इत्यर्थः । 'त इह प्रीहियवा ओपधिवनस्पतयः तिलमापा
इति जायन्ते ततो दुष्पपतरं ततो रमणीय णा रमणीया योनिमा-
पद्यन्ते ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा कपूयचरपा. कपूया योनि-
मापद्यन्ते श्वयोनि वा सूकरयोनि वा चण्डालयोनि वा ' इति श्रुति ,
'क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति' इति स्मृतिः, ताभ्यामित्यर्थः ॥ ८॥
चरणादिति चेन्नोपलक्षणा!ति कार्णाजिनिः॥९॥
'रमणीयचरणा' इति श्रुतौ चरणान् शौचाचमनस्नानसंध्याजपौ-
पासनादिरूपान स्मृत्युक्ताचारात् स्वर्गात् पुनरागताना कर्मिणा योनि-
प्राप्ति प्रतीयते, न तु वेदोक्ताग्निहोनादिकर्मिण । तथा च संचि-
नर्मवशाद्योनिमाप्तिरित्येतयुक्तमिति चेन्न । ' रमणीयचरणा । इति
श्रुति आचारानकवैदिक्कोपलक्षणार्था इति कार्णाजिनिर्मन्यत
इत्यर्थ । आचारवाचकेन चरणशब्देन अजह क्षणया आचाराङ्गक
कर्म प्रतिपाद्यत इति भाव. ॥ ९॥
आनर्थक्यमिति चेन तदपेक्षत्वात् ॥ १० ॥
वैदिक्पर्मण एव रमणीययोनिप्राप्तिहेतुत्वसंभवात् स्मृत्युक्तस्याचा-
रस्य आनर्थक्यं वैयर्थ्यम् । तथा च चरणशब्दस्य जमणैवा-
झीकर्तव्येति चेन्न । तदपेक्षत्वात् आचारापेक्षत्वात् कर्मण, आचार-
स्य. वैयध्यै नास्तीत्यर्थ. ।' आधारहीनं न पुनन्ति वेदा.' इति श्रुती
आचारस्य कर्मागत्वनोधनान् अङ्गरहितस्यागिनः फलजनक्त्वाभावान्
आचारसहितमेव वैदिक फर्म पलजनरम् । तथाच चरणशब्दस्य अज-
हलक्षणीवनीवर्तन्येति भाव ॥१०॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः।
[अ०३ पा०१
मुकुनदुप्कृते एवेति तु वादरिः ॥११॥
रमणीयचरणशब्देन कपूयचरणशब्देन च सुकृतदुप्कृते एव शक्त्या
प्रतिपाद्यते इति वादरिमन्यते । तथा प अङ्गिना कर्मणा अङ्गस्यापारस्य
अर्थादाक्षित्वाच चरणशब्दस्य लक्षणा न वक्तव्येति भावः ।। ११ ।।
अनिष्टादिवाधिकरणम् ॥१॥
इयता सूत्रसंदर्भण मुकृतिना स्वर्गलोकगमनागमने प्रतिपाद्य इदानीं
दुष्कृतिना नरवलोकगमनागमने प्रतिपादयितुं प्रथमं पूर्वपक्षमाह-
पूर्वपक्षः--
अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२॥
'ये पेचिदम्माल्लोकान् प्रयान्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गन्छ.
नि। इति श्रुती उपादियाग्णिामनिप्रादिकारिणा सर्वेषामपि अवि.
शेषेण स्वर्गादिलोपगमनं श्रुतं प्रतिपादितमित्यर्थः । इष्टादिकारिणो
न भवन्तीति बनिष्टादिसारिणः दुपतिन इत्यर्थः । श्रुनेस्यमर्थः-ये
पेचन अस्मात् भूलोकान् प्रयान्ति मरणानन्तरं भूलोकं परित्यज्य ये
गन्छन्ति, से सर्वे मुरतिनो वा दुनिनो या चन्द्रमामा स्वर्गलोकं
गन्छन्तीत्यर्थः ॥ १२॥
मिद्धान्त:-
संयमने त्वनुभूपेतरेपामाराहावरोही तगतिदर्शनान् !॥ १३ ॥
उतरेपा पापिना संयमने नरपलावे अनुभूय दुग्यमनुभूय आरोहावरोटी
प्रथमं नवं प्रति गमनं पश्चित्वालं नरपलोंक दुःयानुभवानन्तरं पुन-
गगमनं घेत्येवंविधागेहायही अङ्गीकर्तव्यो । पुनः ? सतिदर्शनान्
'वैवम्यन संगमनं जनानाम् ' इयादिश्रुती पापिना यमनटोपगमननव-
पादित्यर्थः । तयार पापिना नगपगपगमनश्रवणाा बर्गलोकगमन-
प्रमोयामावा 'चन्द्रमममेय ने गवें गायन्ति इति श्रुतौ सर्वसदस्य
मुतिमारे मंकोच. पनन्य इति माव' । संयमने त्वनुभूयेन्यत्र तु स्य-
प्रत्ययन क्रमोन विभिन पनि पत्यम् ॥ १३ ॥
स्मरन्ति च ॥१४॥
म्मृनिगारा अपि दुनिनांना कटोरमावि प्रतिपादयन्तीत्यर्थ ॥१४॥

·अधि०३]
अद्वैतम सरी।
अपि च सप्त ॥ १५ ॥
किच सप्त प्रधाननरकाणि पापिनां निवासस्थलानि स्मृतिपु प्रति-
पाद्यन्त इत्यर्थः ॥१५॥
एक्स्य यमस्य कथं सप्तनगकाधिपत्यमित्याशङ्कयाह--
तत्रापि च तयापारादविरोधः ॥१६॥
तत्रापि सप्तनरकेम्वपि तद्व्यापारात्तस्य यमस्य व्यापारादधिकारिपुर-
पद्वारा आज्ञाया अप्रतिहतत्वादविरोधः । यमस्य समनरकाधिपत्ये
विरोधो नास्तीत्यर्थ. । इदं तु प्रसंगादुक्तं, न प्रतोपयुक्तमिति
द्रष्टव्यम् ॥ १६ ॥
पापिना देवयानपितृयाणमार्गेण गमनप्रतिवादपि न स्वर्गलोकप्राप्ति-
रित्याह-
विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १७ ॥
विद्याकर्मणोरुपासनाकर्मसंवन्धिनीः देवयानपितृयाणमार्गयोग्य ब्रह्म-
लोकस्वर्गलोकप्रासिसाधनत्वेन प्रकृतत्वात् सर्वासु श्रुतिषु प्रतिपादित-
त्यान् नयोश्च मार्गयोः ' अर्थतयोः पयोर्न कतरेण च । इनि श्रुत्या
पापिना प्रतिषेधादपि न पापिना स्वर्गलोकप्राप्तिप्रसक्तिरित्यर्थः । एत-
योदययानपितृयाणयोर्मध्ये क्तरेणान्यतरेणापि मागेण पापिना गमनं
नारतीत्यर्थः ॥ १७ ॥
पापिना मार्गान्तरधरणादपि न धूमादिमार्गेण म्वर्गलोरगमन-
मित्याह-
न तृतीये तथोपलब्धः ॥१८॥
देवयानपितृयाणमार्गापेक्षया तृतीयमागे गन्छता पापिना स्वर्ग-
लोकप्रातिर्नास्ति । कुतः ? तयोपलधेः 'जायस्व प्रियस्वेति नृतीयं
स्थानम् '
इति श्रुतौ पापिनां तृतीयमार्गस्य प्रतिपादिक्वादित्यर्थः ।
श्रुतेरयमर्थ:-मार्गमध्येऽपि यमदूतानां यावाभिः जायस्व प्रियस्त्र पुन-
जन्ममरणभूषिष्ठं तृतीय स्थान तृतीयो मारः पापिनामित्यर्थ । मार्ग
मध्येऽपि यातनाशरीरधारिणं पापिनं पुरुपं यमदूता पान्ने, तथा
याधया पुनःपुनः मरणं, पुन पुनः जन्म च पापिनां पुगणेषु प्रसिद्धमिति
भावः। 'जायस्व नियम्ब' इत्यत्र क्रियाममभिहारे लोदप्रत्ययः ॥ १८ ॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्ति। [अ०३ पा०१ स्मयतेऽपि च लोके ॥ १९॥ लोरेऽपि पापिना नरकलोकमाप्ति स्मर्यते, पामरैरपि च्यवह्रियते इत्यर्थ । तथा च रोकव्यवहारबलादपि पापिना न स्वर्गलोकप्राप्ति- रित्यर्थ ॥१९॥ दर्शनाञ्च ॥२०॥ पाचिन् पापिनामिहेव रोके उद्भिजस्वेदनादिनिकृष्टजन्मदर्शना- दपि न पापिना स्वर्गरोकप्राप्तिरिति भावः ॥ २० ॥ ननु स्वेदजान्येव न सन्ति तेषा भूताना प्राण्येव बीजानि भवन्ति अण्डज जरायुजमुगिन च ' इति निविधानामेव भूताना प्रतिपादित. त्वादित्याशङ्याह- वृत्तीयशब्दावरोधः संशोकनस्य ॥ २१ ॥ समोरजस्य स्वेदजस्यापि तृतीयशब्दावरोध वृक्षरतापर्वतादिवा- चकेन तृतीयशन्देन उद्भिजश देन अवरोध अजहरूक्ष्णया साह इत्यर्थ । भूताना चातुर्विध्यमपि प्रसनादुत, न प्रहनोपयुक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥२॥ सत्साभाष्यापरयधिकरणम् ॥४॥ इयता सूरसदभेण येषाचिरा पापिना तृतीयमार्गेण नरफ्लोय- गमन पाचिदिहेव रोके स्थावरादिरूपेण उत्पत्ति प प्रतिपाद्य यानी स्वर्गलोकान् पुनरागमनप्रभार प्रपश्चयति । 'यथेतमापाशमाकाश- द्वायु वायुर्भूला धूमो भवति ' इत्यादिश्रुते स्वर्गलोकात् पुनरागताना- मिष्टादिकारिणाम् मापाशवायुधूमा-मेपादिलोकेषु पान्थानामिव अर- स्थानमात्र वा, तेषु लोकेषु भोगोऽप्यस्ति वा इति सशये सति निर्णयमाह- तत्साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥२०॥ आगरउता पर्मिणा तसाभाव्यापत्ति तेषु आयाशरोपवायुलोपा. दिपु माभाव्यापत्ति माभप्राप्तिरेव, न भोग । पुन ? उपपत्ते क्षीण- मुटताना तेपा मंबन्धमात्रस्यैव उपपन्नत्वान् भोगम्यानुपपनत्वादित्यर्थः । समुफ्रक्षण वेगं यानिप्राप्तिपर्यन्त रमूलशरीराभावादपि लिगरारीर- मानविशिष्टाना तेण मार्गमध्ये न भोगसामर्थ्यमिति द्रष्टव्यम् ।। २२ ।। मातिचिराधिकरणम् ॥६॥ आवागादिरोवेववन्यानमपि एकस्मिन् रोने दिनमात्रमेव, न पट्टसरसावारमिन्याह- - ·अधि०६] अद्वैतमचरी। नातिचिरेण विशेपात् ॥ २३ ॥ नातिचिरण शीघ्रकालेनैव आकाशादिलोकेभ्यो भूलोक प्रत्याग- मनम् । कुत' ? विशेषात् ' ततो वै खलु दुनिष्पपतरम् । इति श्रुतौ घोहियवाद्योषधिसंबन्धानन्तरं कालविलम्बश्रवणेन आकाशादिलोकेषु अविलम्बस्य अर्थाद्गम्यमानत्वादित्यर्थः । श्रुतेरयमर्थ-तत ब्राहि- यवाद्योपधिसंबन्धानन्तरं कर्मिणा दुनिष्प्रपतर दु खेन निर्गमनं काल. विलम्बेन अन्नद्वारा पुरुषसंवन्ध इत्यर्थ । अङ्कुरमारभ्य धान्यनिष्प त्तिपर्यन्त विलम्ब , धान्यनिष्पत्त्यनन्तरमपि कुमूलादिप्रक्षेपण कि- चित्कालविलम्ब इति भावः ।। २३ ।। भन्याधिष्ठिताधिकरणम् ॥६॥ व्रीहियवादिष्वपि बहुकालमवस्थानमात्रमेव कर्मिणा, न भोग इत्याह- अन्याधिष्ठित पूर्ववदभिलापात् ॥ २४ ॥ अन्यै. ब्रीहियवाद्यौपध्यभिमानिभिर्भावान्तरैरधिष्ठिते सहकृते ब्रीहि- यवादौ कर्मिणा बहुकालमवस्थानमानमेव , न भोग । कुत पूर्व- वभिलापात् पूर्वेष्वाकाशादिलोकेष्विव व्रीहियवादिष्वपि सबन्धमात्र. स्यैत्र 'त इह व्रीहियवा ' इति श्रुतौ कथितत्वात् । तथा च ब्रीहि- यवादिस्थावरदेहाभिमानिना जीवानामेव वातातपवर्षादिजन्यसुसदु - खानुभव , न तु जनुपान्धतुल्याना कर्मिणामिति भावः २४ ।। अशुद्धमिति चेन शन्दात् ॥२५॥ ज्योतिप्लोमादिकं वैदिक कर्माशुद्ध पशुहिंसामासभक्षणादिजन्यपापस. मिश्रम् । तथाच पुण्यपापमेलनरूपत्वात् यज्ञादिकर्मणा पुण्याशफलस्य स्वर्गलोके भुक्तत्वेऽपि पापाशफलस्य स्वर्गलोके अभुक्तवान् स्वर्गान् पुनरागमनकाले प्रीहियवादिस्थावरशरीरेषु पशुहिंसादिजन्यपापफल. भोगानन्तर सचितकर्मान्तरवशेन कर्मिणा योनिप्राप्तिरिति चेन्न । शब्दात 'वायव्य श्वेतमालभेत' इत्यादिश्रुतिचोदितलेन पशुहिंमा दीना पापजनकत्वाभावात् । तथाच जीवान्तराधिष्ठितेषु प्राहियवादिषु कर्मिणा सबन्धमानमेवन भोग इति भाव ॥२५॥ रेतस्सिम्योगोऽय ॥ २६ ॥ .

·६४ ब्रह्मसूत्रवृत्ति । [अ०३ पा०२ अथ श्रीहियवादिसबन्धानन्तर धान्यसपन्धिना कर्मिणामनद्वारेण रतस्सिग्योग रेतत्सिचा पुरपेण योग सबन्ध पुरुषस्य कुक्षौ प्रवेश इत्यर्थ ॥२६॥ योनेः शरीरम् ॥ २७॥ पुरुपकुक्षिस्थाना कर्मिणा रेतोद्वारा योने' समन्धात् योपित्कुक्षौ शरीरमुत्पद्यते गर्भो भवतीत्यर्थ । कर्मिणा गमनागमनादिबहुम्लेमवत्त्वान स्वर्गनरकसाधनानि पुण्यपापानि परित्यज्य निरन्तर ब्रह्मविचार एवं कर्तव्य इति सर्वस्यास्य पादस्य तात्पर्यमिति भाव ॥ २७ ॥ इति ब्रह्मसूनवृत्तौ तृतीयाध्यायस्य प्रथम पाद । तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । TWEEFERE- ? सध्याधिकरणम् ॥१॥ निष्प्रपञ्चस्य निर्धर्मकस्य निर्गुणस्य जीवस्य निष्प्रपञ्चनिधर्मकनि- गुणनह्माभेदकथनाय जीवसन्धिनीना स्वमसुपुप्तिजामन्मूविस्थाना चतसृणामपि मिध्यात्व साधयितु प्रथम पूर्वपक्षमाह- पूर्वपध- सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥१॥ सन्ध्ये स्वप्नावस्थाया सृणि स्वाप्रपञ्चसृष्टि पारमार्थिकी । कुत आह हि न तन रथा न रथयोगा न पन्यानो भवन्ति अथ रयान् रथयोगान् पथरसृजते' इति श्रुति स्वप्नप्रपच सृष्टिम् आह हि प्रति पादयति सलु । तथा च श्रुतिप्रतिपादितत्वात् स्वप्नमपञ्चस्य सत्यत्व वक्तव्यम् । तथा च स्वप्रपञ्चदृप्रान्तेन जाप्रप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वानुमान वेदान्तिनामनुपपनमिति भाव ॥१॥ स्वप्नप्रपञ्चस्य सत्यत्वे हेत्वन्तरमाह- निर्मातारं चैके पुनादयश्च ॥ २॥ एके शासिन 'यौतस्वप्नया चरति काम काम पुस्पो निर्मिमाण ' इति श्रुतौ जीन स्वेच्छानुसारेण स्वप्नप्रपञ्चस्य निर्मातार प्रतिपादय न्ति । तथाच कर्तुरिन्छानुसारेण उत्पाद्यमानत्वापि स्वमालना ·अधि०१] अद्वैतमतरी। ६५ पुत्रमिनकलनादय पदार्थाः सत्या एवाङ्गीकर्तव्याः । मिथ्यावाङ्गीकारे कत्रिच्छाधीनत्वानुपपत्तेः । नहि मिथ्याभूतस्य शुक्तिरजतरजु- सादेः कत्रिच्छाधीनत्वं लोके दृष्यमित्यर्थः । तथा च जीवस्य स्वप्नप्रपञ्चकर्तृत्वेन स्वप्नप्रपञ्चं प्रति उपादानझारणत्वेन च सप्रपञ्चत्वात् निष्पपञ्चब्रह्माभिन्नत्वमप्यनुपपन्नमिति भावः ॥२॥ सिद्धान्त:- मायामानं तु कात्स्य॑नानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥३॥ स्वप्नकालीनं जगत् मायामात्रं मिध्याभूतम् । कुतः १ कास्न्येन उपादाननिमित्तकारणमेलनेन अनभिव्यक्तस्वरूपत्वान् अनुत्पन्नस्वरूप खात् वासीटइतक्षझदारप्रभृतिसामग्री विनाप्युत्पाद्यमानत्वान् स्वमका- लीनस्य रथादिप्रपञ्चस्य गुत्तिरजतादिवत् मिथ्यात्वमेय वक्तव्यमित्यर्थः । यत्रोक्तम् । अथ रथान् रथयोगान् पधस्सृजत ' इति श्रुतिपतिपाद्यत्वात् म्बनप्रपंचस्य सत्यत्वमिति, तन्न। नहि श्रुतिप्रतिपाद्यत्वमात्रेण सत्यत्वम् । प्रावप्लवनादेरपि सत्यत्वप्रसङ्गात् । किं नु तात्पर्येण श्रुतिप्रतिपाद्यत्यैव सत्य- त्यम् । न च स्वप्रप्रपञ्चश्य तात्पर्यण प्रतिपाद्यत्वमस्ति। 'न तन रथाः' इति पूर्ववाक्ये पारमार्थिकरयाना प्रतिषिद्धत्वात् । यत्रोक्तम् 'कामं काम पुरुषो निर्मिमागः' इति श्रुन्या कनिन्छाधीनत्वप्रतिपादनान् स्वप्नप्रपञ्चस्य सत्य- त्वमिति, तदपि अनुपपन्नम् । लोकानुभवविरोधेन यस्था अपि श्रुतेः सार्थतात्पर्याभागान् । नहि लोके जीवेच्छानुसारेण स्वप्नप्रपञ्चा जा- यन्ते अनिशाना दुःस्वप्नानामपि दर्शनान् ॥ ३ ॥ सूचकश्च हि श्रुतेराकक्षते च तद्विदः ॥ ४ ॥ स्वप्न सूचर भविष्यदिष्टानिष्टयोः । कुनः श्रुते. 'पुरुष कृष्ण कृष्ण- दन्त पश्यति स एनं हन्ति ' इत्यादिश्रुतिरलान् । तद्विद स्वप्ना- प्यायविदश्च स्वप्नप्रपञ्च भविष्यदिशानिष्टसूचस्माचक्षते वदन्ति । तथा च भविष्यदिष्टानिष्टसूचक्त्वादपि स्वप्नप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमङ्गीकर्तव्यम् । भविष्यदिष्टानिष्टसूचकानां गन्धर्वनगरादीनामुत्पाताना प्रायेण मिध्या- वस्प रोकमसिद्धत्वादिति भावः । तथा च स्वपरपञ्चदृष्टान्तेन जामत्प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वानुमान निष्पपञ्चस्य जीवस्य निष्पपश्चब्रह्माभि- नत्वं च उभयमप्युपपन्नमिनि भावः । स्वप्नावस्थाया मिथ्यात्वसमर्थनेन सुपुर्तिजाप्रमावस्थानामपि स्वप्नावस्थादृष्टान्न मिथ्यात्वमर्थात् सि- मिति द्रष्टव्यम् ॥४॥ .

·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०३ पा०२ जीवब्रह्मणोरभेदाङ्गीकारे जीवस्य आनन्दादिरूपत्वं सर्वदा किमर्थं न भासत इत्याशङ्कयाह-- पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य वन्धविपर्ययौ ॥५॥ पराभिध्यानात् परेषां देहेन्द्रियान्तःकरणानामभिध्यानादैक्या- ध्यासादस्य जीवस्य शुद्धबुद्धज्ञानानन्दादिस्वरूपत्वं तिरोहितमावृतम् । तत: आवृतत्वाद्धेतोः अस्य जीवस्य बन्धविपर्ययो कर्तृत्वभोक्तृत्वादि- बन्धः, नाहमीश्वर इति श्रमश्च उभावप्युपपन्नावित्यर्थः ॥ ५॥ एवं जीवत्वमपि देहक्याच्यासाधीनमित्याह-- देहयोगाद्वा सोऽपि ॥ ६ ॥ परमार्थतो ज्ञानानन्दस्वभावस्य जीवस्य सोऽपि जीवभावोऽपि देह- योगात् देहक्याध्यासादित्यर्थः । सूत्रद्वयमपि प्रसङ्गादागतं, न प्रकृतोप- युक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ ६॥ तदभावाधिकरणम् ॥१॥ एवं जीवस्य स्वप्नावस्यां विचार्य सुपुप्त्यवस्था विचारयति- तदभावो नाडीषु तछुतेरात्मनि च ॥ ७ ॥ जामदवस्थायां स्वप्नावस्थायां च देहायभिमानविशिष्टो जीवः सुपु. स्त्यवस्थायां तदभावः सन् तस्य देहाभिमानस्य अभावो यस्य सः देहा- धभिमानरहितः सन् नाडीपु च आत्मनि च परमात्मनि च चकारात् हत्पुण्डरीके च शेते नाडीहृत्पुण्डरीकादिप्राकारप्रवेशनद्वारा हरपुण्डरीका- वच्छिन्नब्रह्मरूपे मासादे जीवाख्यो राजा शेत इत्यर्थः । कुतः ? तछूते: 'आसु तदा नाडीपु मुप्तो भवति नाडीभ्यः प्रत्यवमृष्य पुतिति शेते पुरीततः प्रत्यवसृप्य सति शेते सतिसंपद्य न विदुः सति संपत्स्यामहे । इति श्रुतौ नाडीपुरीतहारा जीवस्य पुरीतदवछिन्ने ब्रह्मणि सुपुप्तिदशायां शयनश्रवणादित्यर्थः । 'आसु तदा नाडीपु मुप्तो भवति' इति श्रुतेश्य- मर्थ:-जीवाख्यो राजा जापवस्थायां स्वप्नावस्थायां जामत्प्रपञ्चस्वप्नप्रपा चाख्ययोः स्वराष्ट्रयोः संचारं कृत्वा शरीराख्यं स्वपुरं प्रविश्य तदनन्तरं नाडीः प्रविशति । नाडीभ्यो निर्गत्य हत्पुण्डरीकं प्रविशति । पुण्डरी- कान्निर्गत्य हृत्सुण्डगंकावच्छिन्नब्रह्मरूपे प्रासादे शेत इत्यर्थः ॥ ७॥ सुपुप्यवस्था निरूप्य जाप्रवस्थां निरूपयदि- ·अधि०३] अद्वैतमचरी। ६७ अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ८॥ अत सुपुप्त्यवस्थासमाप्त्यनन्तर हृत्पुण्डरीकावच्छिन्ने ब्रह्माणि शयानो जीवः प्रबोध प्रकृष्टो वोध. अभिमानो यस्य सः, शरीराद्यभिमानविशिष्टः सन् अस्मात् हत्पुण्डरीकावच्छिन्ननह्मलक्षणात् प्रासादादुत्थाय जामत्प्रप- नाख्यराष्ट्रदर्शनाय हृत्पुण्डरीकनाडीप्राकारद्वारा शरीराख्यात् पुरात् ब- हिर्निर्गच्छतीत्यर्थ । स यदा प्रतिबुध्यते यथामेर्बलतः सर्वा दिशो विरफु- लिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेवैतस्मादात्मन सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्रा. णेभ्यो देवा देवेभ्योलोका' इति श्रुतिरेवास्मिन्नथेप्रमाणमिति भाव ॥८॥ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ॥३॥ पूर्वदिनीया एव जीवा' सुषुप्तिदशाया सूक्ष्मावस्थापनान्त करणवि- शिष्टतया हृत्सुण्डरीकावच्छिन्ने ब्रह्मणि विलीना सन्त' उत्तरदिनेषु स्थूलावस्थापन्नान्त करणविशिष्टतया अभिव्यक्ता भवन्ति वा, उत पूर्व- दिनीयान्त करणविशिष्टाना जीवाना सर्वात्मना सुपुप्त्यवस्थाया ब्रह्म- ण्यात्यन्तिक्ल्ये सति अभिनवान्त करणविशिष्टा अभिनवा जीवा उत्पद्यन्ते वा इति सशये सति निर्णयमाह- स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥९॥ यस्तु पूर्वदिनीयो जीव' सुषुप्त्यवस्थाया है.पुण्डरीकावच्छिन्नब्रह्मणि सीन, स एव उत्तरदिने स्थूलान्त करणविशिष्टतया अभिव्यक्तो भवति । चुत ? कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्य. पूर्वदिने कृतस्य रौकिकस्य वैदिक्स्य च र्मण अस्मिन्दिने स्मरणात् ' त इह व्यानो वा सिंहो वा ' इति शदात् 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गमामो यजेत । इत्यादिविधिवाक्याच एतेभ्यो हेतुभ्य इत्यर्थ । प्रतिदिन भिन्नभिन्नजीवाड़ीसारे अन्यरय ज्योतिष्टोमे कर्तृत्वम्, अन्यस्य स्वर्गभोक्तृत्वमिति स्वर्गकामस्य ज्योतिष्टोमविधायक वाक्यमप्रमाणं स्यादित्यर्थः । 'त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा' इत्यारभ्य यद्यद्भवन्तीति वाक्यमप्रमाण स्यात् । तस्य वाक्यस्य पूर्वदिनीयाना• मेव जीवाना सुपुतिकाले सूक्ष्मरूपान्त फरणविशिष्टानामुत्तरदिनेषु स्थूलावस्थान्त करणविशिष्टतया अभिन्यक्तिप्रतिपादकत्वादिति भाव । पूर्वदिने अनुभूतस्य कर्मण अस्मिन्दिने स्मरण न स्यात् । अन्येनानु- भूतस्य अन्येन स्मरणासंभवादिति भावः ॥९॥ .

·१८ ग्रह्मसूत्रवृत्तिः। [म०३ पा०२ मुग्धाधिकरणम् ॥ ४॥ जामवस्था निरूप्य मूविस्था निरूपयति- मुग्धेऽर्धसंपत्तिः परिशेपात् ॥ १०॥ मुग्धे मूविस्थाया हृत्पुण्डरीकावच्छिन्ने प्राणि देहायभिमानवि. शिष्टस्य जीवस्य अर्धसंपत्ति' अर्धलय, न तु सुषुप्त्यवस्थायामिव सर्वा- स्मना अभिमानलय । मूर्छितस्य बाह्यपदार्थज्ञानाभावेऽपि आन्तरदु सा. नुसधानस्य विद्यमानत्वेन देहाभिमानस्यापि लेशतोऽवीकार्यत्वान् । तथा च परिशेपात् जामस्वप्नसुपुप्त्यवस्थासु अन्वर्भावासभवात् मूर्छा- वस्था अवस्थानयात् भिन्नैवाङ्गीकर्तव्येत्यर्थ. ॥ १० ॥ उभयटिङ्गाधिकरणम् ॥५॥ इयता सूत्रसंदर्भण त्वपदार्थस्य निष्पपञ्चत्वं प्रसाध्य इदानी तत्प- दार्थस्य निष्प्रपञ्चत्व साधयवि-- न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥११॥ केचित् ब्रह्मण' निर्गुणत्वं सगुणत्व च उभयमपि स्वाभाविकं वास्तष चेति वदन्ति । अन्ये तु निर्गणत्व स्वाभाविक धास्तवं च, सगुणत्वं तु औपाधिकमपि वास्तवमेव । उपाधीना पृथिन्यादीना सत्यत्वादिति वदन्ति । आद्यमत निराकरोति-परस्य परमात्मन. उभयलिङ्ग भाव. प्रधानी निर्देश, उभयलिङ्गत्वम् उभयस्वमावरत्वं स्वाभाविकसगुणत्व स्वाभाविकनिर्गुणत्व च न सभवति । नकारस्य अप्राप्यन्वय । स्वाभा- विकसगुणत्वनिर्गुणत्क्योरेकन विरोधादिति भाव । द्वितीयमतं निरा- करोति-न स्थानत इति । स्थानत पृथिव्याशुपाधितोऽपि पृथिव्यादि- पञ्चमहाभूतावच्छितस्य परमात्मन वास्तवं सगुणत्वं न संभवति । पृ. थियाापाधाना मिथ्यात्वेन धूथिन्यभिने ब्रह्मणि तत्प्रयुक्तसगुणत्व- स्यापि मिथ्यात्वादिति भाव । पृथिव्याशुपाधीना मिथ्यात्वे प्रमाण- माह -सर्वत्र हि सर्वेष्यपि वेदान्तेषु 'नेह नानास्ति' इत्यादिश्रुतिभिः पृथिव्यादिप्रपश्वस्य मिथ्यात्व प्रतिपाद्यत इत्यर्थ ॥ ११ ॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतवचनात् ॥ १२ ॥ भेदात् सगुणत्वप्रतिपादनात् 'सर्वकर्मा सर्वकाम सर्वगन्ध सर्वरस' इत्यादिवाक्यान् ब्रह्मण सगुणत्वमेव वास्तनं, न निर्गुणत्वमिति चेन्न ।

·अधि०५]
अद्वैतमचरी।
.
प्रत्येकं सर्वास्वपि शाखासु अतद्वचनात् ' अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् ।
इत्यादिवाक्यैः निर्गुणत्वस्य प्रतिपादितत्त्रात् निर्गुणत्वमेव वास्तवं,
सगुणत्वं तु मिथ्याभूतमित्यर्थः ॥ १२ ॥
अपि चैवमेके ॥१३॥
किं च एके शाखिन: 'अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहिता ' इ.
सादिश्रुतिपु एवं निर्गुणत्वमेव प्रतिपादयन्तीत्यर्थः ॥ १३ ॥
सगुणत्वप्रतिपादकनिर्गुणत्वप्रतिपादकवाक्ययोर्मध्ये कस्य प्राबल्यं,
कस्य दौर्बल्यमित्याशङ्कायामाह-
अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥
ब्रह्म अरूपवदेव निर्गुणमेव । कुतः ! तत्प्रधानत्वात् सर्वेषा वेदान्तानां
उपक्रमोपसंहारादिलिङ्गैः निर्गुणब्रह्मण्येव तात्पर्यवत्त्वादित्यर्थः । तथाच
निर्गुणत्वप्रतिपादकवाक्यानामेव स्वाथै तात्पर्यवत्त्वात् प्राबल्यं सगुणत्व-
प्रतिपादकवाक्यानां तु स्वार्थे तात्पर्याभावात् दुर्वलत्वमित्यर्थः ।। १४ ॥
यदि सगुणत्वं मिध्याभूतं तर्हि ब्रह्मलोकप्राप्त्यादिफलोद्देशेन सत्यसंक-
ल्पत्वादिगुणविशिष्टब्रह्मविषयकोपासनाविशयकानां दहरशाण्डिल्योप-
कोसलवैश्वानरादिवाक्यसंदर्भाणामप्रामाण्यं स्यात् । मिध्याभूतगुण
विशिष्टप्रझोपासनया ब्रह्मलोकमाप्त्यादिफलजनसत्वासंभवादित्या-
शङ्कयाह-
भकाशवच्चावैयर्थ्यम् ॥ १५ ॥
यथा गवाक्षमध्यगतस्य सूर्यप्रकाशस्य औपाधिकहूस्वत्वदीर्घत्ववर्तुलत्वा-
दिमि याभूतधर्मविशिष्टस्यापि अन्धकारशीतादिनिवर्तनसामर्थ्यम् , एवं
पृथिव्याशुपाधिप्रयुक्तमिथ्याभूतसर्वगन्धवसर्वरसत्वगुणविशिएब्रह्मविषय-
कोपासनाया अपि 'यादृशो यक्षस्तादृशो यलिः' इति न्यायेन मि-
ज्याभूतग्रह्मलोकावाप्त्यादिफलजननसामर्थ्यसंभवात् अवैयध्य सगुणो.
पासनाविधायकवाक्यानामप्रामाण्यं नास्तीत्यर्थः ।। १५ ।।
एवं सगुणोपासनावाक्यानामप्रामाण्यं परिहत्य निर्गुणत्वे प्रमा-
णान्तरमाह-
आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥
तन्मात्रं चैतन्यमानं चैतन्यैकस्वभाव आह च ' कृरनः पज्ञानयन
एवं ' इनि श्रुतिः ॥ १६ ॥

·ब्रह्मसूनवृत्ति । [अ०३ पा०२ दर्शयति चायो अपि स्मयते ॥ १७॥ 'निष्कल निष्क्रिय शान्तम् । इत्यादिश्रुतिम्रह्मणो निर्गुणत्व दर्श- यति प्रतिपादयति । अथो तथा स्मर्यते- अन्यत्तोऽयमचिन्त्योऽयम- विकार्योऽयमुन्यते । इत्यादिस्मृतिष्वपि निर्गुणत्वमेव प्रतिपाद्यत इत्यर्थ ॥१७॥ सगुणत्वस्य मिथ्यात्वे प्रमाणान्तरमाह- अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ १८ ॥ यत कारणान ब्रह्मण पृथिव्याद्युपाधिप्रयुक्त मिथ्याभूत सगुणत्वम् अत एव 'यथा ह्यय ज्योतिरात्मा विवस्वान् । एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु सूर्यकादिवन् सूर्यचन्द्रप्रतिनिन्ववदि- त्युपमा दृष्टान्त उपपन इत्यर्थ । यथा जलादौ प्रतिबिम्बिते चन्द्रे सूर्ये च जलनिष्ठा हस्वत्वदीर्घत्वचल्त्वाधोदेशस्थत्वादयो धर्मा आरोप्यन्ते, एव पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतलक्षणोपाधिषु प्रतिविम्बिते परमात्मनि पृथि- व्यादिधर्मा सर्वगन्धत्वसर्वरसत्वसर्वरूपत्वसर्वस्पर्शत्वसर्वशब्दत्वादय परमात्मन्यारोप्यन्ते ततश्चारोपितत्वान् सर्वगन्धत्वादिधर्मा मिध्याभूता एव, न वास्तवा इत्यर्थ ।। १८ दृष्टान्तदान्तिकयोवैषम्य शङ्कते-- पूर्वपक्ष- अम्युक्दग्रहणात्तु न तथात्वम् ।। १९॥ अम्बुवत् जलवत् पृथिव्याशुपाधीना स्वच्छतया अधिकस्वन्टल्वेन प्रतीयमानत्वाभावान तथात्व पृथिव्याशुपाधिपु प्रतिविम्बितन्त्र ब्रह्मणो न घटत इत्यर्थ ॥१९॥ सिद्धान्त- वृद्धिासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॥ २० ॥ परमात्मन अस्वच्छेपु पृथिव्याापाधिपु प्रतिनिम्वितलाभावेऽपि पृथिव्याधुपाधीनाम् अन्त मध्ये भावात् अधिष्ठानत्वेन भासकत्वेन च वि द्यमानत्वात् पृथिव्याशुपाधिप्रयुक्तमिध्याभूतदीर्घत्वहस्वत्वसर्वगन्धत्वसर्व- रसवादिधर्मभाक्त्व धर्माश्रयत्व पृथिव्याशुपाध्यवच्छिन्ने परमात्मन्यारो- प्यते,एवसति एताकमात्रेण उभयसामजस्यात् उभयो सूर्यचन्द्रप्रतिविम्य दृष्टान्तयो सामनस्यात् उपपन्नत्वान्न दृष्टान्तदान्तिक्वैपम्यमित्यर्थः२० - ·अधि०६] अद्वैतमसरी। तथा च गौणप्रतिबिम्बत्वमेव ब्रह्मणः, न मुख्यप्रतिविम्बत्वमिति भावः । अन्तःकरणाद्यपाधिषु मुख्यप्रतिबिम्बत्वमपि संभवतीत्याह- दर्शनाच्च ।। २१॥ ब्रह्मादिपिपीलिकान्तसकलजीवान्तःकरणानामतिस्वच्छत्वस्य लोके द- शनादन्त करणेपु प्रतिविम्बिते ब्रह्मणि सत्यकामत्वसत्यसंकल्पत्वादि- मिथ्याभूतवर्मारोपसंभवाच सूर्यचन्द्रयोरिव मुख्यप्रतिविम्बत्वमपि ब्रह्मणः संभवतीति भावः ॥ २१ ॥ प्रकृततावत्वाधिवरणम् ॥ ६॥ 'अथात आदेशो नेति नेति । इति श्रुतावविशेषेण प्रपञ्चब्रह्मणो- रुभयोरपि प्रतिषेध्यमानत्वात् प्रपञ्चब्रह्मणोरुभयोरपि मिथ्यात्वमङ्गी- कर्तव्यम् । तथा च मिथ्याभूतस्य ब्रह्मणः मिध्याभूतप्रपञ्चाधिष्ठानत्व मनुपपन्नमिति शून्यवादिनो वदन्ति, तन्मतं निराकरोति- प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥२२॥ 'अथात आदेशो नेति नेति' इति श्रुतिः प्रकृतैतावत्त्वं 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इति पूर्ववास्ये प्रकृतं प्रतिपादितमेतावत्त्वम् एतावन्मानं मूर्ता- मूर्तात्मकप्रपञ्चमात्रं प्रतिषेधति न परमात्मानम् । कुतः ? तत. प्रपञ्चप्र- निषेधानन्तरं भूयः 'सत्यस्य सत्यम् ' इत्युत्तरवाक्यं सद्रूपपञ्चमहा- भूतात्मकप्रपञ्चाधिष्ठानस्य ब्रह्मणः सत्यत्वं पारमार्थिकत्वं ब्रवीति प्रति- पादयतात्यर्थः । तथा च पारमार्थिकस्य ब्रह्मणः मिध्याभूतप्रपञ्चा- धिष्ठानत्वमुपपन्नमित्यर्थः । 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इति श्रुतेरयमर्थ.- परमार्थतः अरूपस्य ब्रह्मण मिध्याभूते द्वे रूपे रतः । मूर्त पृथिव्यप्ते- जांसि, अमूर्त वाय्वाकाशौ । अथात आदेशो नेति नेति अथ मूर्तामूर्ता- त्मकप्रपध्वस्वरूपकथनानन्तरं प्रपञ्चाविष्ठानस्य ब्रह्मण आदेश उप- देशः क्रियते । उपदेशमेवाह--नेति नेति । इदं सत्यं न भवति इदं सत्यं न भवतीत्येवंरूपेण सर्वत्य प्रपञ्चस्य सत्यत्वनिषेचे सति मिथ्याभूतप्रप. श्वस्य सत्यमधिष्ठानमट्टीतव्यम् । तदेव ब्रह्मेत्यर्थः । तदेव स्पष्टयति- सत्यस्य सत्यं सत् पृथिव्यप्तेजांसि, त्यत् वाय्वाकाशौ । सत्त्यपस्य प्रपञ्चस्य अधिष्ठानभूतं वस्तु सत्यं पारमार्थिकमित्यर्थः ॥ २२ ॥ यदि प्रपञ्चाधिष्ठानं सत्यं ब्रह्माङ्गीक्रियते, तर्हि सत्यग्रह्मणो विभुत्वेन सर्वत्र विद्यमानत्वात् सर्वेषां जीवानां मनसा गृह्यतेत्याशङ्कयाह- ·७२ ब्रह्मसूनवृत्तिः। [अ०३ पा०२ वदव्यक्तमाह हि ॥ २३ ॥ तत् ब्रह्म अन्यत्तम् अविद्यावृतत्वात् सर्वे जीवानां मनसा अप्रा- ह्यम् । कुतः ? आह हि नीहारेण प्रावृता' इत्यादिश्रुतिः ब्रह्मणः भविद्यावृति प्रतिपादयतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ ताई केषां मनसा ब्रह्म गृह्यत इत्यागमायामाह- अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २४ ॥ ब्रह्मसाक्षात्कारेण अविद्यावरणे नष्टे सति अनावृतं प्रलस्वरूपं शुद्धा- ल:करणेन ज्ञानिनः संरायने ध्यानकाले साक्षात्कुर्वन्ति । कुतः ! प्रत्य- क्षानुमानाभ्या श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः, दृश्यते त्वत्र्यया बुद्धया ' इत्यादिश्रुतिः, 'यं विनिद्रा जितश्वासाः संतुष्टाः संयतेन्द्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युनानाम्तस्मै योगात्मने नमः ।।' इति स्मृतिः, ताभ्यामित्यर्थः । यन्मनसा न मनुते । इत्यादिश्रुतिषु अविशुद्धान्तःकरणप्राह्यत्वं ब्रह्मणः प्रतिपिभ्यते ज्ञानप्रसादेन विशुद्धमत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः । दृश्यते स्वत्र्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि.' इत्यादिश्रुतिषु विशुद्धान्तःकर- णग्राह्यत्वं प्रतिपाद्यत इति नानयोः श्रुत्योर्विरोध इति भावः ॥ २४ ॥ एवं जीवब्रह्मणोः त्वंपदार्थतत्पदार्थयो. निष्प्रपञ्चत्वं प्रतिपाद्य इदा- नीमुभयोरभेदं प्रतिपादयति- प्रकाशादिवञ्चाशेप्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥ २५ ॥ प्रकाशादिवत् गवाक्षद्वयावच्छिन्नसूर्यप्रकाशयोरिख जीवनह्मणोरपि परमार्थतः अवशेष्यम् अभेद एवाङ्गीकर्तव्यः । प्रकाशश्च नाहीश्वर इति भेदप्रतिभासश्च कर्मणि उपाधौ सति सायालिङ्गशरीरस्थूलशरीरल. क्षणोपाधित्रयप्रयुक्तमिध्याभूतविभेदविषयक इत्यर्थः । कुतः? अभ्यासान् 'तत्वमसि अहं ब्रह्मास्मि' इत्यभेदवोधकबहुश्रुतिबलादित्यर्थः ॥२५॥ अतोऽनन्तैन तया हि लिङ्गम् ॥२६॥ अतः जीवब्रह्माभेदसाक्षात्कारेण जीवेश्वरोपाधिभूतयोः लिङ्गशरी- रमाययोः निवृत्त्यनन्तरं शुद्धो जीवः शुद्धेनानन्तेन ब्रह्मणा अभिन्नो भवति । मिथ्याभूतमपि भेद परित्यज्यात्यन्ताभेदं प्राप्नोतीत्यर्थः । तत्र भमाणमाह-तथाहि लिहं क्या ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं जीवनमणोर-

·अधि०६]
अद्वैतमचरी।
७३
त्यन्ताभेदे 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इति 'ब्रह्मविदाप्नोति पर यथो-
दक शुद्धे शुद्धमासिक्त तादृगेव भवति एव मुनेर्विजानत आत्मा
भवति गौतम ' इत्यादिवाक्यमेव लिङ्ग ज्ञापकमित्यर्थ ॥ २६ ।।
मोक्षपर्यन्त जीवब्रह्मणोर्वास्तवौ भेदाभेदौ, जीवब्रह्माभेदसाक्षात्का-
रेण वास्तवभेदे नष्टे सति मोक्षकाले जीवनह्मणोरत्यन्ताभेद इति
केचन वर्णयन्ति, तन्मत निराकर्तु प्रथम पूर्वपक्षमाह----
पूर्वपक्षसूत्रम्-
उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॥२७॥
उभयव्यपदेशात् 'द्वा सुपर्णा ' इत्यादिश्रुतिपु भेदव्यपदेशात् तत्तम-
सीत्यादिश्रुतिपु अभेदव्यपदेशात् जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदावङ्गकिर्त यौ । अहि-
कुण्डल्यत् । यथा कुण्डलीभूतसर्पस्य दीर्घाभूतसर्पस्य च सर्पत्वेन एकत्वेऽपि
यथा हस्वत्वदीर्घत्वरूपविरुद्धपरिमाणवत्त्वात् भेदाभेदावङ्गीर्तया
रित्यर्थ ॥२७॥
पर्वपक्षे दृष्टान्तान्तरमाह-
प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ २८ ॥
यथा सूर्यप्रभाया प्रभाश्रयसूर्यमण्डलस्य च तेजस्त्वात् तेजस्त्वेना-
विशेषेऽपि व्यापरत्वपरिच्छिनत्वरूपविरद्धपरिमाणवत्त्वात् भेदाभेदावली-
कृती, ण्य जीवब्रह्मणोरपि विरुद्धपरिमाणयत्त्वान् भेदाभेदावगीत-
व्यावित्यर्थ । इनमुपलक्षणम् । समुचितविस्तृतपटादिनहुदृष्टान्तानुरो-
धेनापि जीवग्रह्मणोर्भेदाभेदावङ्गीन यावित्यर्थ ॥ २८ ॥
सिद्धान्तसूत्रम्-
पूर्ववद्वा ॥ २९ ॥
पूर्वसूत्रोक्तगवाक्षद्वयानच्छिन्नसूर्यप्रकाश
दृष्टान्तेन जीवब्रह्मणोरभेद
ग्य वास्तव, भेदस्तु मिथ्याभूत एर । अगुत्वरिभुत्वपरिमाणयोग्भयो-
रपि लिङ्गशरीरमायोपाधिप्रयुक्तत्वेन मिथ्याभूतत्वेन वास्तवभेदप्रयोजका-
भागानित्यर्थः । कुण्डलीभूतीर्घाभूनसर्पादिदृष्टान्तेषु सर्वेयपि अभेद
एर वास्नर, भेदत मिथ्याभूत एर । वास्तरयोर्भेदाभेन्यो सहारस्था-
नस्य विरुद्धत्वादिति भाव ॥ २९ ॥
प्रतिपेपाच ॥ ३०॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०३ पा०२ 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिषु श्रुतिपु जीवब्राह्मणो दस्य प्रतिषि- द्धत्वादपि मिथ्याभूत एव जीवब्रह्मणोभेदः, न वास्तव इत्यर्थः । अतः पर- मात्मनः अन्यो भिन्नः द्रष्टा जीवो नास्ति । जीवब्रह्मणोर्वास्तवसत्यत्वं नास्तीत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । पारमार्थिकभेदाभेदयादिमते भेदज्ञान- स्यापि प्रमात्वात् अभेदप्रमायाः मितवास्तवभेदनिवर्तकत्वं न संभवति । प्रमायाः भ्रमविषयीभूतपदार्थमात्रनिवर्तकत्वेन प्रमाविषयीभूतपदार्थ- निवर्तकत्वस्य लोके अदर्शनात् । किं च भेदाभेदयोः औपाधिकत्वेन परस्परविरोधाभावादपि अभेदज्ञानस्य भेदज्ञाननिवर्तकत्वमनुपपन्नम् । न च जीवब्रह्मणोरत्यन्ताभेदविपयकप्रमोत्पत्त्या भेदध्वंसोत्पत्तिरिति वाच्यम् । भेदविरोधित्वविशिष्टाभेदविपयकामोत्पत्त्यनन्तरं भेद्ध्वं- सोत्पत्तरिति ।। ३०॥ एवं भेदाभेदवादिनो भट्टभास्करस्य मतं निराकृत्य अत्यन्तभेद्वा- दिनां नैयायिकानां मतं निराकरोति- सेतून्मानाधिकरणम् ॥ ७॥ पूर्वपक्षः- परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ ३१ ॥ ब्रह्म अतः जीवात् परं भिन्नम् । कुतः ? सेतून्मानसंबन्धभेदव्यप- देशेभ्यः हेतुभ्यः 'एप सेतुर्विधरण एपां लोकानामसंभेदाय ' इति श्रुती जीवब्रह्मणोनियम्यनियामकभावरूपसेतुत्वस्य व्यपदेशात् । उन्मानव्य- पदेशात् 'वालाप्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । आकाशवत्सर्व- गतश्च नित्यः' इत्यादिश्रुतिपु जीवब्रह्मणोः अणुत्वविभुत्वरूपविरुद्धपरि- माणश्रवणात् । संवन्धव्यपदेशात् ‘सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' इति सद्रूपे ब्रह्मणि संवन्धश्रवणात् ।भेदश्रवणात् 'द्वा सुपर्णा ' इत्यादिश्रुतिपु भेदव्यपदेशाच जीवेश्वरयोर्भेद एवाड़ीकर्तव्य इत्यर्थः ।। ३१॥ सेतुव्यपदेशस्य परिहारमाह-- सामान्यात्तु ।। ३२॥ यया लोके सेतूनां केदारमयादीव्यवस्थापकत्वम्, एवं ब्रह्मणोऽपि १ भन्योन्याश्रयात् । तथा हि अत्यन्ताभेदो नाम भेद्ध्वससहकृताभेदः । तथा च भेदध्वसे उत्पने भेदचसविशिष्टाभेदविषयाप्रमोत्पत्तिः भेदध्वमविशिष्टाभेद- विषयकामोत्यायनन्तर भेदध्वमोसत्तिरिति पाठः। ,

·अधि०७]
अद्वैतमलरी।
वर्णाश्रममर्यादाव्यवस्थापकत्वेन सामान्यात् सेतुसादृश्यात् सेतुत्वमुक्तं,
तब ब्रह्मसाक्षात्कारपर्यन्तं जीवब्रह्मणोर्मिध्याभूतभेदानीकारात् तमादाय
उपपन्नमिति भावः ॥ ३२॥
उन्मानव्यपदेशस्य परिहारमाह-
घुद्धयर्थः पादयत् ॥३३॥
जीवब्रह्मणोरणुत्वविभुत्वव्यपदेशः बुद्धपर्थः तत्पदार्थत्वंपदार्थविवे-
कार्थः । पादवन् यथा 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि ' इति श्रुतौ ब्रह्माण्ड-
मध्यवर्तिनी जीवचैतन्यस्य एकपादत्व, ब्रह्माण्डात् बहिः विद्यमानस्य
ब्रह्मचैतन्यस्य त्रिपादत्वं च त्वंपदार्थतत्पदार्थविवेकार्थमुक्तं, तद्वदित्यर्थः ।
तत्त्वंपदार्थयोरभेदज्ञानस्य तत्त्वंपदार्थज्ञानं विना असंभवात् । तत्त्वंपदा.
ज्ञानार्थ स्थूलारुन्धतीन्यायेन अन्तःकरणविशिष्टस्य जीवस्याणुत्वं,
मायाविशिष्टस्य ब्रह्मणः विभुत्वं चोक्तं न तत्र श्रुतेस्तात्पर्यम् ।
अणुपरिमाणविभुपरिमाणयोः मिथ्यात्वेन तत्र श्रुतेस्तात्पर्यानुपपत्तेरिति
भावः ॥ ३३ ॥
संवन्धमेदव्यपदेशयोरुभयोः परिहारमाह-
स्थानविशेपात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥
स्थानविशेपात् ब्रह्मणः मायोपाधिविशिष्टत्वात् जीवस्य सुषुप्तिकाले.
ऽपि सूक्ष्मान्तःकरणविशिष्टत्वात् विशिष्टयॉर्मिध्याभेदस्य ब्रह्मसाक्षा-
स्कारपर्यन्तं विद्यमानत्वात् 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति । इति
संपन्धव्यपदेशः, द्वा सुपर्णेत्यादिभेदव्यपदेशश्च उपपद्यते इत्यर्थः । प्रका-
शादिवत् । यथा गवाक्षद्वये अन्तर्वतिसूर्यप्रकाशयो: औपाधिकभेदः, कदा-
चित् परस्परसंवन्धश्व, तद्वदित्यर्थः । आत्मा एकः, विभुत्वात् ।
कालवदाकाशादिवदित्यनुमानाच आत्मन एकत्वम् । तथा च जीवा.
त्मपरमात्मनोरभेद इत्यर्थः ॥ ३४ ॥
उपपत्तेश्व ॥ ३५ ॥
वस्तुद्वयासत्वान् एकत्वश्रुतेश्च मिथ्यासंयन्धमिध्याभेदयोरुपपन्नला.
दित्यर्थः ॥ ३५॥
मुख्यावेर संपन्यभेदी किं न स्यातामित्यत आह-
तपान्यमतिपेयात् ॥ ३६॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्ति। [अ०३ पा०२ 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ' इत्यादिश्रुतौ जीवब्रह्मणोरन्यत्वप्रतिपेयान् भेदप्रतिषेधादपि जीवग्रह्मणोरभेद इत्यर्थ ॥ ३६ ।। अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३७॥ अनेन जीवब्रह्मणो भेदनिषेधेन प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वप्रतिपादनेन आयामशब्दादिभ्य अयामो नाम सर्वात्मकत्व, तत्प्रतिपादकेभ्य 'सर्व सल्पिद ब्रह्म । एकमेवाद्वितीयम् । ऐतदात्म्यमिद सनम् । इत्यादिश दे. भ्यश्च ब्रह्मण सर्वगतत्र सर्वात्मकत्वम् अद्वितीयत्व च सिद्धमित्यर्थ ॥३७॥ फलाधिररणम् ॥ ८॥ इयता सूरसदभेण ब्रह्मस्वरूप विचार्य इदानी कर्मण एव फलप्रदा- तृत्व, नेश्वरस्येति निरीश्वरवादिनो मीमासका वदन्ति । तन्मत निरा. करोति- फलमत उपपत्तेः ॥३८॥ अत कर्मभिराराधितादीश्वरादेव जीवाना फरमुत्पद्यते । न तु वेव- लकर्मण । कुत ? उपपत्ते चैतन्यस्यैव ईश्वरस्य फलजनकत्वस्य उपपन्न- त्वात् जडस्य कर्मण स्वातन् येण फलजनस्त्वानुपपत्तेरित्यर्थः ॥ ३८ ॥ श्रुतत्वाच ॥ ३९॥ 'कर्माध्यक्ष सर्वभूताधिवास' । इति श्रुतौ ईश्वरस्य फलदातृत्वश्रव- णाच कर्मसहकृत ईश्वर एव फलप्रदातेत्यर्थः ॥ ३९ ॥ पूर्वपक्ष धर्म जैमिनिरत एच ॥ ४०॥ जैमिनिस्तु धर्ममेव स्वातन्येण फलप्रदातार मन्यते । कुत ? अत एव 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत ' इत्यादिश्रुतिषु कर्मणा स्वातन् येण फलसाधनत्वश्रवणादेवेत्यर्थः ॥ ४०॥ सिद्धान्त:- पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥४॥ बादरायणस्तु पूर्व पूर्वसूत्रोक्तं कर्मसहकृतमीश्वरमेर फलप्रदातार मन्यते । कुत १ हेतुव्यपदेशात् 'एप एव साधु कर्म कारयति । एष एव असाधु वर्म कारयति' इत्यादिश्रुतिपु ईश्वरस्यैव सत्कर्मणि दुष्कर्मणि च

·अधि०१]
अद्वैतमञ्जरी।
७७
जीवान् प्रति प्रेरकत्वव्यपदेशादित्यर्थः । तथा च जीवानामीश्वरप्रेरणा-
नुसारेणैव मुकृतदुष्कृतयोः प्रवृत्तिः, न स्वातन्त्र्येण । तथा च ईश्वरस्यैव
तत्तत्कर्मानुसारेण फलप्रदातृत्वं, न तु केवलकर्मणामित्यर्थः ॥ ४१ ।।
इति ब्रह्मसूनवृत्तौ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ॥ १॥
सगुणब्रह्मोपासनानामपि चित्तशुद्धिद्वारा वा ब्रह्मलोकमाप्तिद्वारा
या निर्गुणग्रहासाक्षात्कार प्रति साधनत्वात् अस्मिन् पाहे सगुणब्रह्मो-
पासनास्वरूपं विचारयति-
सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनायविशेषात् ॥ १॥
सर्ववेदान्तप्रत्ययं सर्वशासाप्रतिपाद्यं दहरोपासनमेकमेव । एवं सर्व-
शाखाप्रतिपाद्यं वैश्वानरोपासनमपि एकमेव । एवं शाण्डिल्योपासनमप्ये-
कमेव । एवमुपकोसलोपासनमप्येकमेव । कुत्तः ? चोदनाद्यविशेषान् ।
चोद्यन्ते विधीयन्त इति व्युत्पत्त्या चोदनागदेन अग्निहोत्रादीनि
कर्माण्युच्यन्ते । तथा च चोदनाद्यविशेपात् सगुणग्रामोपासनानामपि
चोदनादिभिः अमिहोनादिकर्मभिः सह अविशेषान् तुल्यत्वादित्यर्थः ।
तथा च सर्वशासाप्रतिपाद्यम् अमिहोत्रास्यं कर्म यथा एकमेव, यथा
ज्योतिष्टोमाख्यं कर्म एकमेव, यया वाजपेयाख्यं फर्म सफलशासापनि
पाचमेकमेव, एवं सर्वशासारतिपाद्यं सनातीयोपासनमेकमेरेत्यर्थः ॥१॥
शासाभेदेन गुणभेदस्य श्रूयमाणत्वात् नानाशासागतानां सजानी-
योपासनानां ऐक्यमनुपपन्नमित्याशङ्कय निराकरोति-
भेदानेति चेन्नैकस्यामपि ॥ २॥
भेदान् शासाभेदेन गुणभेदस्य यूयमाणत्वात् नेति चन् नानाशा-
सागवान सजातीयोपासनाहार ऐस्यं नास्ति, किंतु भिनत्यति
चेन । एकस्यामपि शासायाम् एकस्या एवोपासनायाः अध्यायभेदेन
गुणभेदश्रवणेऽपि यथाध्यायद्वयगतायाः सजातीयोपासनायाः ऐक्यमे-
यानीक्रियते, एवं नानाशासागवानां सनातीयोपासनानामग्यमली-
नियते ॥ २॥

·. ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । [अ०३ पा०३ तर्हि ' उपसंहारोऽर्याभेदात् ' इति वक्ष्यमाणसूत्रोक्तन्यायेन सकल- शाखागतसजातीयोपासनाप्रकरणप्रतिपाद्यानां सत्यसंकल्पत्वसर्वज्ञत्वसवें- श्वरत्वादिगुणानां मेलनरूपः उपसंहारः उपासनानां निर्णेतव्यः।एवं स्थिते सति एकैकस्य पुरुषस्य सकलशासाध्ययनस्याशक्यत्वात् कथं सकल. शाखाप्रतिपाद्यगुणमेलननिर्णय इत्याशङ्का निराकरोति- स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधि. काराच सवयच तनियमः ॥ ३॥ स्वस्य अध्यायः स्वाध्यायः इति व्युत्पत्त्या स्वाध्यायशब्देन स्वशासा उच्यते । तथा च स्वाध्यायस्य स्वशाखाया एव तथात्वेन अध्येतन्यत्वेन समाचारे 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः । इति अध्ययनविधिप्रकरणे अधिकारात् प्रतिपादितत्वात् एकैकस्य पुरुषस्य सकलशासाध्ययनाभावेऽपि न दोप इत्यर्थः । तर्हि सकलशासागतसजातीयोपासनाप्रकरणप्रतिपाद्यगुणमेलन- निश्चयः कथमित्याशङ्कयाह-सववञ्च तन्नियमः सववत् यज्ञाङ्गवत् तन्नियमः तेषां नानाशाखाप्रतिपाद्यानां सत्यसंकल्पादिगुणानां नियमः निश्चयः उपपद्यत इत्यर्थः । यथा कर्मानुष्ठातृणां सकलशाखाध्ययनाभावेऽपि सकलशासाध्येतृभिः महर्षिभिः कृतात् कल्पसूत्रादिग्रन्थात् नानाशासा- गतानाम् अग्निहोत्रादिकाङ्गानां मेलननिश्चया, एवमुपासकानां सकल- शाखाध्ययनाभावेऽपि सकलशासाप्येतृभिः शङ्कराचार्यादिभिर्महात्मभिः कृतात् भाष्यादिग्रन्थात् सकलशाखागतानां सत्यसंकल्पत्वादिगुणानां मेलननिश्चयः उपपन्न इति भावः ॥३॥ दर्शयति च ॥४॥ मन्वादिस्मृतिरपि स्वशासाध्ययनमेव आवश्यकं दर्शयति प्रतिपादयति न तु सकलशाखाध्ययनमित्यर्थः ॥ ४ ॥ उपसंहाराधिकरणम् ।।२।। नानाशाखागतानां सजातीयोपासनानाम् ऐक्यप्रतिपादनफलमाह- उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषरत् समाने च ॥५॥ नानाशासाप्रतिपाद्यसनावीयोपासनाप्रकारणप्रतिपाद्यानां सत्यसंक- रूपत्वादिगुणानां समाने नानाशाखाप्रतिपाद्यसजातीयोपासने उपसंहारः कर्तव्यः मेलनं कर्तव्यमित्यर्थः । कुतः ? अर्थाभेदात् नानाशाखागतस• कलगुणविशिष्टसजातीयोपासनायाः अर्थस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिलक्षणस्य ·अधि० ३] अद्वैतम खरी । ७९ फ्रस्य अभेदार एकत्वादित्यर्थ । तथा च ब्रह्मरोकप्राप्तिलक्षणकालस्य साधनीभूताना नानाशासाप्रतिपाद्यसजातीयोपासनासमन्धिना सत्य- सरल्पत्वादिगुणाना मेल्नरूप उपसहार कर्तव्य । विधिशेषवत् यथा निधिशेपाणामनिहोगादिधर्माणा तदेवैक्मग्निहोनादिक कर्म सर्वत्रेत्यर्था- भेदात् उपसहार एवमन्यनापीति भाव । यद्यप्यस्मिन् सूने गुणो- पसहारकथनानन्तरम् एकैरस्य पुरुषस्य नानाशासाध्ययनासभवात् कथ नानाशासागुणोपसहार इति शङ्का पश्चात् परिहर्तव्या, तथाप्युत्तरसूने वक्ष्यमाण गुणोपसहार सिद्धवत्कृत्य सफरशासाध्ययनाभावात् गुणो- पसहारो न सभवतीति शङ्का पूर्वमेव परिहतेति न कोऽपि दोप इति भाव ॥५॥ अ ययात्याधिकरणम् ॥३॥ । भेदानेति चेन्नैकस्यापि ' इति सूत्रे गुणभेदान् सजातीयोपासनाना भिन्नशासागताना भेद आशय निराकृत । इदानीमुपासीतेति शब्दाना प्रतिशास भिन्नत्वान् भिन्नशासागताना सजातीयोपासनाना भेद अनीकर्तव्य इत्याशङ्कय निराकरोति- अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेपात् ॥ ६ ॥ शदात् पासीतेति श दाना प्रतिशास भिन्नत्वात् अन्यथात्वं भिन्न- गासागताना सजातीयोपासनाना भिन्नत्वमेवाङ्गीकर्तव्यम् । समिधो यजति तनूनपात यजति ' इत्यादिपु पञ्चप्रयाजविधायक्वाक्येषु यजति- शदाना भिनत्वेन यागभेदाङ्गीकारादिति चेन्न । अविशेषान् शदभेदे विद्यमानेऽपि गुणारिशेषात् समिधो यजतीत्यादिपु पाक्ये वपि समिदादि देवताभेदादेव यागभेदः, न तु यजतिन दाना भिन्नत्यमात्रेण । तथा च समातीयोपासनासु पूर्वोत्तरीत्या गुणभेदाभागान् भिन्नशासागवाना सजातीयोपासनाना न भेद इत्ययः ॥६॥ तर्हि एकशारयागताना भिन्नशासागताना च ब्रह्मलोकयामिरुपैरफ- ल्साधनाना दहशाण्डिल्योपकोसल्वैश्वानरप्रमृतीना रिजातीयोपासना- नामप्यस्यमङ्गीरियतामित्याशल्पाह- न या प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत् ।। ७ ।। न या विजातीयोपासनानाम् ऐक्य नास्त्येव ।युत ? 'अय यत परो दियो ज्योतिदीप्यते अथ य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मय पुरपणे दृश्यते .

·८० ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । [अ०३ पा०३ अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्टरीकं वेदम' इत्यादिश्रुतिषु प्रकरण- भेद्योतकरथशब्दादिभिर्विजातीयोपासनानाम् अन्योन्यनिरपेक्षतया प्रत्येकं ब्रह्मलोकप्राप्तिसाधनत्वबोधावान् विजातीयोपासनानाम् एक शासागताना मिन्नशाखागतानां च भेद एवाभीतन्य इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-परोवरीयस्त्वादियन् यथा अग्निहोनदर्शपूर्णमासज्योतिष्टोम- वाजपेयादीना पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तरभुत्कृष्टानामेकस्वर्गफ्लसाधनाना मपि प्रकरणभेदद्योतकेन अथशन्दादिना अन्योन्यनिरपेक्षतया प्रत्येकं स्वर्गलोकप्राप्तिसाधनत्वबोधनान् भेद अङ्गीनियते, एनमेकफलसाधनाना- मपि विजातीयोपासनाना भेद एवाडीकर्तव्य इति भाव ॥ ७॥ संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ८॥ संज्ञात. भिन्नभिन्नसंज्ञावलात् तदुक्तम्, अग्निहोनादिकर्मणा परस्पर- भिन्नत्वमिति चेन्, तर्हि दहशाण्डिल्यादिविजातीयोपासनाना तदपि भिन्नभिन्नसंज्ञकत्वमपि अस्त्येव । तथा च नामभेदात् अग्निहोत्रादीना विजातीयकर्मणा भेदस्याङ्गीकारात् विजातीयोपासनानामपि नामभेदात भेद. अङ्गीकर्तव्य इति भावः ॥ ८॥ प्पान्त्यधिकरणम् ॥४॥ अस्तु मिनशाखागताना सजातीयोपासनानाम् ऐक्य, तथापि नाना- शारसागताना गुणानामुपसंहारो न पर्तव्य यथाशक्त्यङ्गानुष्ठानेन सध्यावन्दनादिनित्यकर्मानुष्ठातृणा ब्रह्मलोक्प्राप्तिवत् उपासकानामपि स्वस्वशासागतगुणविशिष्टग्रह्मोपासनामात्रेण ब्रह्मलोकमाप्तिसंभवादित्या- शङ्कयाह- व्याप्तव समञ्जसम् ॥९॥ व्याप्ते नानागासागतगुणमेलनात् उपासनं समससं ब्रह्मलोके अधिकभोगसपादक भवति । स्वस्वशासागतगुणविशिष्टब्रह्मोपासकाना तु स्वल्पभोग इति भाव ॥९॥ सदाधिकरणम् ॥६॥ उपसंहारोऽर्थाभेदात् ' इति सूने उपरान्तं गुणोपसंहारमुपसंहरति- सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥१०॥ साभेदात् सजातीयोपासनाना स सु शापासु अभिन्नत्वात् एक- - ·अधि०६] अद्वैतमञ्जरी। स्यां शाखायां श्रूयमाणाः इमे गुणाः अन्यत्र शाखान्तरेऽप्युपसंहर्तव्या इत्यर्थः ॥ १०॥ आनन्दायधिकरणम् ॥६॥ एवं सगुणब्रह्मोपासनासु भिन्नशाखागतगुणोपसंहारमुक्त्वा निर्गुण- विद्यायामपि गुणोपसंहारमाह- आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११ ॥ एकैकशाखायां श्रूयमाणानन्दत्वशुद्धत्वबुद्धत्वमुक्तत्वादयः ब्रह्मत्वरूप- भूताः गुणाः सर्वासु शाखासु निर्गुणविद्यायामुपसंहर्तव्याः । कुतः? प्रधा- नस्य क्षेयस्य निर्गुणब्रह्मणः सर्वास्वपि शाखामु एकत्वादित्यर्थः । अत्र सर्व- शासागतानां निर्गुणब्रह्मविद्यानां सजातीयत्वेन विजातीयनिर्गुणवि- द्यायाः प्रसक्त्यभावात् निर्गुणब्रह्मविद्यायां भेदाभेदचिन्ता न कृतेति द्रष्टव्यम् ॥ ११॥ 'तस्य प्रियमेव शिरः मोदो दक्षिणः पक्षः' इत्यादिश्रुतौ तैत्तिरीयशा- खायां श्रुताः प्रियशिररत्वादयो गुणाः शासान्तरस्यायां निर्गुणविद्यायाम् उपसंहर्तव्या वा, उत नोपसंहर्तव्या वा इति संशये सति निर्णय करोति- मियशिरस्त्वाद्यमाप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२॥ गुणाहुल्याथै सलु गुणोपसंहारः कर्तव्यः । तथा च गुणानामुप- चयः बाहुल्यं, गुणानामपचयः अल्पत्वम्, एवंविधौ गुणोपचयापचयो हि भेद उपास्ये सगुणे ब्रह्मण्येव संभवतः, न तु निर्गुणे ब्रह्मणि । गुणानामेवासंभवेन गुणबाहुल्यस्य सुतरामसंभवादित्यर्थः । तथा चानन्द- मयस्य परमात्मनः ज्ञानार्थ स्थूलारुन्धतीन्यायन आनन्दमयकोशधर्माः प्रियशिरस्त्वादयः प्रतिपादिता', न तु ग्रह्मधर्मतया प्रतिपादिताः, इति भावः । न च निर्गुणे ब्रह्मणि आनन्दत्वादिगुणानामप्यभावात् पूर्वसूने मानन्दत्वादिगुणोपसंहारकथनमप्यसङ्गतमिति वाच्यम् । प्रमस्वरूपभूतेषु आनन्दत्वादिषु गुणत्वस्य उपचरितत्वादिति भावः।। १२ ।। ननु, महास्वरूपभूताः आनन्दत्वादिगुणा अपि सर्गसु शासामु नोप- तेत्तिरीयकशासाया धूयमाणाना प्रियशिरस्त्वादिगुणाना सान्तरेप. प्राप्तिः अनुपसहार एव । कुतः । उपचयापचयौ हि भेदे इति पाठः। - ·८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०३ पा०३ संहर्तव्याः । एकैकशासाप्रतिपादितब्रह्मस्वरूपज्ञानमात्रेणैव मोक्षसंभवा- दित्याशङ्कयाह- इतरे त्वर्थसामान्यात् ।। १३ ॥ इतरेऽपि प्रियशिरस्त्वादिगुणेभ्यो व्यक्तिरिक्ताः आनन्दत्वादयो गुणाः ब्रह्मस्वरूपभूताः सर्वासु शासासु उपसंहर्तव्याः । कुतः ? अर्थसामान्यात् अर्थस्य मोक्षरूपप्रयोजनस्य सामान्यात् सर्वास्वपि शाखासु ब्रह्मस्वरूप- नियसाध्यत्वप्रतिपादनस्य तुल्यत्वादित्यर्थः । तथाचानन्दत्वशुद्धत्वयुद्ध- त्वादिविषयकसकलसंशयनिवृत्त्रिं विना ब्रह्मस्वरूपनिश्चयासंभवात् ब्रह्मस्व- रूपनिश्चयार्थम् आनन्दत्वादिगुणजातमुपसंहर्तव्यमिति भावः ॥ १३ ॥ आध्यानाधिकरणम् ॥ ७॥ । इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थी अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा घुद्धिषु- द्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुपः परः । पुरुपान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः' इति श्रुतौ अर्थमनोबुद्धिजी- शरीराणामुत्तरोत्तरमुत्कृष्टत्वप्रतिपादनपूर्वकं पुरुषशब्दवाच्यस्य परमा. त्मनः सर्वोत्कृष्टत्वमुक्तम् । तत्र अर्थादीनाम् उत्तरोत्तरमुत्कृष्टत्वे श्रुते- स्तात्पर्यमस्ति वा, न वेति संशये सति निर्णयं करोति- आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ आध्यानाय सर्वोत्कृष्परमात्मनः निश्चयाय अर्थादीनामुत्तरोत्तरमुत्क- प्रत्वमुच्यते, न तु तत्र तात्पर्यम् । कुतः ? प्रयोजनाभावात् अर्थादीनाम उत्कृष्टत्वज्ञानेन फलाभावात् । तथा च मोक्षसाधनीभूतज्ञानविपयस्य पर- मात्मनः निश्चयार्थमेव स्थूलारुन्धतीन्यायेन अर्थादीनामुत्कृष्टत्वमुक्तं, न तु तत्र तात्पर्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥ आत्मसन्दाच ।। १५॥ 'एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । इत्युत्तरवाक्ये परमात्मनः दुर्विज्ञेयत्वप्रतिपादनादपि परमात्मन्येव 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्य' इति श्रुतेस्तात्पर्यमिति भावः ॥ १५ ॥ आत्महात्यधिकरणम् ॥ ८॥ 'सदेव सोम्येदमम आसीदेकमेवाद्वितीयम् । इति छान्दोग्यश्रुती सच्छन्देन सत्ताजातिः प्रतिपाद्यते, उत परमात्मा प्रतिपाद्यत इति संशये सति निर्णयं करोति- , ·अधि०९] अद्वैतमचरी। आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ इतरवन् यथा ' आत्मा वा इमेक एवान आसीत् । इति ऋग्वेदश्रुतौ आत्मशब्देन परमात्मा प्रतिपाद्यते, तथा ' सदेव सोम्येदमा आसीत् । इति छान्दोग्यश्रुतौ सच्छब्देन आत्मनः परमात्मनः गृहोति प्रतिपाद- नमगीकर्तव्यम् । कुतः ? उत्तरात 'सदेव सोम्येदमप्र आसीदेकमेवाद्विती- यम् । इति उत्तरवाक्ये प्रलयसमये सर्वप्रपञ्चाभिन्नत्वस्य अद्वितीयत्वस्य प्रतिपादितत्वात् । नहि सत्ताजातेः सर्वप्रपञ्चाभिन्नत्वम् अद्वितीयत्वं या संभवति । तस्याः प्रपञ्च प्रति उपादानकारणवाभावात् । तथा च प्रपञ्चोपादानकारणं प्रीव सच्छब्देन प्रतिपाद्यत इति भावः ॥ १६ ॥ सच्छब्दस्य सत्ताजातिप्रतिपादकत्वासंभवेऽपि प्रधानप्रतिपादकत्व. मस्त्वित्याशङ्कप निराकरोति- अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ।। १७ ।। प्रधानस्यापि प्रपञ्चं प्रति उपादानकारणत्वेन अन्वयात् प्रपञ्चाभि- अत्वाद्वितीयत्वयोः प्रधानेऽप्युपपन्नत्वात् सच्छन्देन प्रधानमेवोच्यत इति चेन । ब्रह्मैव सच्छन्दप्रतिपाद्यं स्यात् । कुतः ? अवधारणात् 'ऐतदात्म्य- मिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा सत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति श्रुतौ सच्छ- व्दवाच्यस्य परमात्मत्वप्रतिपादनपूर्वकं सफलजीवाभिन्नत्वप्रतिपादनेन सच्छन्दवान्यस्य चेतनत्वनिश्चयादित्यर्थः । नहि जडस्य प्रधानस्य पर- मात्मत्वं जीवाभिन्नत्वं चा संभवतीति भावः ॥१७॥ पायांरपानाधिकरणम् ॥९॥ उपकोसलविद्याप्रकरणे विद्यमानं आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणामिवि- पयकमुपासनात्रयं हिरण्यगोपासनं चेत्युपासनचतुष्टयमपि चित्तशु- द्विद्वारा सगुणब्रह्मोपासनाई वा, स्वातन्त्र्येग फलान्तरसाधनं या । एवं सर्वास्वपि उपनिषत्सु सगुणब्रह्मोपासनासन्नियो विद्यमानानि ब्रह्मन्यति- रित्तपदार्थविषयकाणि प्राणायुपासनानि सगुणप्रझोपामनाङ्गानि, स्वात- न्ध्येण फलान्तरसायनानि वा । एवं भूमविद्याप्रकरणे विद्यमानानि ना- माशुपासनानि भूमारयसगुणब्रह्मोपासनाद्गानि वा, स्वातन्त्र्येण फला- न्तरसानानि यावं वैश्वानरप्रकरणे विद्यमानानि वैश्वानरस्यै कैकावयर- विषयकोपासनानि वैश्वानरोपासनाङ्गानि वा, न वा । एवं तत्तदुपासना- प्रकरणेषु विद्यमानानि ब्रमन्यतिरिक्तपदार्थविषयकाणि उपासनानि वत्त- ।

·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०३ पा०३ त्सगुणब्रह्मोपासनाङ्गानि वा, स्वातन्त्र्येण फलान्तरसाधनानि वा इति संशये सति तन्निर्णयं करोति- कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८॥ तत्तत्सगुणब्रह्मोपासनासन्निधौ विहितानि अग्नित्रयजीवमुख्यप्राणना- मादिविषयकाणि उपासनानि प्रकरणवलात्तत्तत्सगुणब्रह्मोपासनाशान्येव, न तु स्वातन्त्र्येण फलान्तरसाधनानि । तथा च कार्याख्यानात् कार्याणां कर्तव्यानां जीवमुख्यप्राणादिविषयकाणाम् अङ्गोपासनानाम् आख्या- नादनुष्ठानादेव साङ्गात् सगुणग्रह्मोपासनात् अपूर्वमदृष्टम् उत्पद्यते, न तु अनोपासनारहितात् केवलसगुणब्रह्मोपासनादित्यर्थः । सगुणब्रह्मोपा- सनाङ्गत्वेन अनुष्ठितात् प्राणाद्युपासनात् क्षुद्रफलमपि अर्थादुत्पद्यते । तथा चाङ्गोपासनासन्निधौ विद्यमानानां फलश्रुतीनां ब्रह्मलोकप्राप्तावेत्र महातात्पर्य, क्षुद्रफलेषु तु अवान्तरतात्पर्यमिति भावः ॥ १८ ॥ समानाधिकरणम् ॥१०॥ समान एवं चाभेदात् ॥ १९ ॥ एवं च सति साट्नस्यैव सगुणब्रह्मोपासनस्य अदृष्टजनकले सति वृह- दारण्यकशासाविहिते समाने सजातीये उपकोशलनामके सगुणब्रह्मो. पासने छान्दोग्यशाखागतमुपकोसलविद्यागभूतमुपासनाचतुष्टयमुपसंहर्न- व्यम् । फुतः ? अभेदान् शासादयेऽपि उपभोसलविद्याया एकत्या- दित्यर्थः ॥ १९ ॥ संपधाधिकरणम् ॥ ११॥ उपकोसलविद्यायामुक्तन्यायं वैश्वानरादिविद्यास्वप्यतिदिशति- संबन्धादेवमन्यत्रापि ॥२०॥ अन्यत्र प्रतर्दनवैश्वानरभूमविद्यादिष्वपि एवं जीवमुख्यवैश्वानरावयय- नामादिविषयकानोपासनासहकृतात् सगुणब्रह्मोपासनाददृष्टोत्पत्तिः, न तु केवलसगुणब्रह्मोपासनान् । कुतः ? संपन्धात् अङ्गाडिनोरविना- भावः संबन्ध, । अझं विना अगिमात्रस्य अदृष्टजनकत्वासंभवादित्यर्थः । तथा च छान्दोग्यशासायां श्रूयमाणानि अट्टोपासनानि बृहदारण्यरु- शासान्तर्गनासु सजातीयोपासनासु उपसंहर्तव्यानीति भावः ॥ २० ॥ उपभोसलसन्निधौ विहिनमुपासनाचतुष्टयं विजातीयेषु वैश्वानरा. पासनेषु नोपसंहर्तव्यमित्याह-

·अधि० १२]
अद्वैतमचरी।
८५
न वा विशेषात् ॥ २१ ॥
अभिनयहिरण्यगर्भविषयम् उपासनाचतुष्टयं विजातीयेषु वैश्वानरा-
शुपासनेषु नोपसंहर्तव्यम् । कुतः ? विशेषात उपासनाचतुष्प्रयस्य प्रकर-
णनलेन उपभोसलोपासनाङ्गत्वेन भिन्नप्रकरणस्थवैश्वानरायुपामनाङ्ग-
स्वाभावादित्यर्थः ॥ २१ ॥
एवं जीवमुख्यप्राणश्वानरैकावयवनामादिविषयकाणि अट्टोपासनानि
विजातीयोपासनेपु नोपसहर्तव्यानीत्याह-
दर्शयति च ॥२२॥
'अथ य एषोऽन्तरादित्य हिरण्मयः पुरुपो दृश्यते । अथ य पो-
ऽन्तरक्षिणि पुरपो दृश्यते । अथ यदत. परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते ।
अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेदम' इत्यादिपु श्रुतिपु
अथशब्द एव प्रकरणभेदं सूचयति । तथा च तदुपासनाप्रकरणे विहि-
तानि उपासनानि मन्निहितसगुणब्रह्मोपासनामानं प्रत्यङ्गानि, न तु
व्यवहितविजातीयोपासनागानीति भावः ।। २२ ।।
संभृत्यधिररणम् ॥१०॥
'ब्रह्मज्येष्टा वीर्या संभृतानि ब्रह्माने ज्येष्ठं दिवमाततान ब्रह्मा भू-
तानां प्रथमं तु जज्ञे नेनार्हति ब्रह्मणा सर्धितुं क ' इत्यस्या सिलसंहि-
नाया वीर्यमभूतिगुलगेरच्याफ्रुत्यसरलभूतमारणत्वादयो यहवो गुणा'
प्रतिपादिता । उपासीतेति विधिवास्यं, फलं च न श्रुत, एवं स्थिते सति
अखिलसंहिताप्रतिपादिताना सपा गुणाना दहरशाण्डिल्यादिपु मर्वेषु
सगुणोपासनेपु उपसंहारः पर्नयो वा, उन उपासीतेति विधि ब्रह्मलोप.
प्रामिरूपं पलं चाध्याहृत्य सिलसंहिताप्रतिपादितसम्लगुणविशिष्टत्र-
मोपासनं स्वातन्त्र्येण ब्रह्मरोग्रामिसाधनभित्यहीरनव्य वा इति संग-
ये सति निर्णयं करोति-
संभृतिाव्याप्त्यपि चातः ॥ २३ ॥
अत पर मिनप्रकरणस्थत्वात् व्यवहितत्वाम मंभृतिग्रन्याप्त्यादिगुण-
विशिष्टमहोपासनापि स्वातन्त्र्येण ब्रह्मलोयप्राप्तिमाधनम् । तथा च
मंभृतिग्रन्यायादिगुणाना भिन्नाररणम्यत्याहिताहरपैश्वानगपास-
नामु उपमहागे न प य इत्यर्थ ॥३॥

·८६ ब्रह्मसूनत्ति । [अ०३ पा०३ पुरुपवियाधिकरणम् ॥ १३॥ तस्यैव विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमान श्रद्धा पत्नी इत्यादिश्रुनौ उपासकस्य करचरणाद्यवयवेषु प्रसिद्धज्योतिष्टोमाइदृष्टिरूपो मानसज्यो- तिष्टोमो पिहित । किं मानस योतिष्टोमस्य कर्माण्डज्योविष्टोमाङ्गत्वम्, उत स्वातन्त्र्येण ब्रह्मलोकप्राप्तिसाधनत्वमिति सशये निर्णय करोति- पुरुपविद्यायामिव चेतरेपामनानानात् ॥ २४ ॥ इतरेपामुपासकाना करचरणाद्यवयवेषु कल्पिताना समित्कुशपुरोडा- शादीना मानसानामङ्गाना पुरुपविद्यायामिव मानसज्योतिष्टोम इव कर्म- काण्डस्थनियामये ज्योतिष्टोमे अनाम्नानात विहितत्वादित्यर्थ । तथा च मानसज्योतिष्टोमनियामयज्योतिष्टोमयो परस्परविलक्षणागविशिष्टत्वात् मन कल्पिताङ्गविशिष्टस्य मानसज्योतिष्टोमस्य वास्तवाङ्गविशिष्टक्रियाम- यज्योतिप्टोमाइत्वमनुपपन्नम् । किं तु स्वातन्येण प्रहालोकप्राप्तिसाधन- त्वमित्यर्थ ॥२४॥ वेधाधिकरणम् ॥१४॥ सर्व प्रविश्य हृदय प्रविध्य धमनी प्रवृज्य शिरोऽभिप्रवृज्य धा विमुक्त ' इत्यादर्दाना उपनिपन्मध्यपठिताना शनुमरणोद्देशने आभिचा- रिकदेवताप्रार्थनपराणा मन्त्राणा सगुणनह्मोपासनाङ्गत्व वा, कर्मकाण्ट- स्थश्येनयागाद्याभिचारिककर्माहत्व वेति सदेहे सति निर्णय करोति- वेधाद्यर्थभेदात् ॥ २५ ॥ वेवादाना शत्रुपीडादीनाम् अर्थाना फलाना भेदात् सगुणब्रह्मोपासने असबन्धात् एतेषा मन्त्राणा सगुणब्रह्मोपासनाङ्गत्व नास्तीत्यर्थ । 'सर्व सल्विद ब्रह्म । इति श्रुतौ शान्तस्यैव सगुणब्रह्मोपासनायामधिकारस्य प्रतिपादितत्वेन शनुमरणकामस्य ब्रह्मविद्यायामधिकारासभवात् शत्रुम- रणफल कस्य अन्य मन्त्रस्य सगुणब्रह्मोपासनाङ्गत्वासभवात् कर्मकाण्ड- श्येनयागाङ्गत्वमङ्गीकर्तव्यमिति भाव ॥ २५ ॥ हायधिकरणम् ॥१५॥ उपास्यसबन्धिगुणोपसहारमुक्त्वा उपासकानाम् अवान्तरफटोपस- हारमप्याह- १ हे आभिचारिक्दवते मच्छनो सवमट्स प्रविध्य विदारय, विशेषतच हसुरीक प्रविष्य पीडय धमनी नाडीच प्रज्य पीइय, शिरश्च अभिप्रज्य छेदय, मच्छ- देहनिधा भन्नो भवविति ध्रुभ्यर्थ ।

·अधि० १६] अद्वैतमतरी। हानौ तूपायनशब्दशेपत्वाकुशाच्छन्द- रस्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥२६॥ 'अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात् प्रमुच्य । धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामि । इति सामशासायां श्रुती सगुणब्रह्मोपासकानां मरणानन्तरं सुझतदुष्कृतत्यागमात्रमुक्तम् । 'सुझतदु- कृते विधूनुते तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापर. त्याम् । इति शाखान्तरीयश्रुतौ तु उपासकानां सुकृतदुष्कृतत्यागानन्तरम् उपासकमित्राणाम् उपासकद्वपिणां च सुकृतदुष्कृतस्वीकार उक्तः । एवंस्थि- ते सति हानौ सुकृतदुष्कृतत्यागरूपहानमात्रप्रतिपादकश्रुतौ उपासकसु- हृदाम् उपासकद्वेषिणां च सुकृतदुष्कृतस्वीकाररूपम् उपायनम् उपसं- हर्तव्यम् । कुतः? उपायनशब्दशेपत्वात् 'तत् सुकृतदुष्कृते विधूनुते' इति श्रुतौ हानप्रतिपादकस्य विधूननशब्दस्य उपायनप्रतिपादकशब्दसाहचर्या- दित्यर्थः । तन दृष्टान्तमाह-कुशाच्छन्दस्स्तुत्युपगानवत् । यथा हि एक- स्यां शासायां सहपठितानां कर्मानाना कुशाच्छन्दरस्तुत्युपगानानां मध्ये अन्यस्यां शाखायाम् एकैकस्याङ्गस्य श्रवणे सति अन्येपामशानामुपसंहारः, सद्वदित्यर्थः । तदुक्तम् एकैकाङ्गश्रवणे सति अन्येपामझानाम् उपसंहरणं पूर्वमीमांसायामुक्तमित्यर्थः ।। २६ ॥ सापरायाधिकरणम् ॥१६॥ उपासकानां सुस्तदुष्कृतक्षयस्य कालनिर्णयं करोति- सांपराये तर्तव्यभावात्तथा ह्यन्ये ॥ २७ ॥ सांपराये ब्रह्मलोकमाप्तिहेतुभूतदेवयानमार्गमध्ये विरजानद्यतिक्रमा- नन्तरम् उपासकानां सुकृतदुप्कृतमयो भवति । कुतः । तत्र्याभावात् विरजानदीतरणानन्तरं तर्तव्यस्य नद्यन्तरस्याभावादित्यर्थः । विरजान- दीतरणानन्तरं सुस्तदुष्कृतक्षय इत्यत्र प्रमाणमाह-तथा ह्यन्ये । अन्ये शासिनः स आगच्छति विरजां नदी तां मनसैवात्येति तत्सुझतदुष्कृते विधूनुते' इतिश्रुतौ विरजानदीतरणानन्तरं सुनदुष्कृतमयं प्रतिपाद- यन्तीत्यर्थः ॥ २७ ॥ 'अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्' इति श्रुती पापरयैव क्ष्य उक्तः, तु पुण्यस्येत्याशङ्कयाह-- न ·८८ ब्रह्मसूत्रवृत्ति । [अ०३ पा०३ छन्दत उभयाविरोधात् ।। २८ ॥ छन्दत इच्छात विवक्षारलादित्यर्थ । अजहलक्षणया पापश देन पुण्यमपि प्रतिपाद्यते । कुत ? उभयाविरोधात पुण्यपापोभयविनाशप्र- तिपादकश्रुत्यन्तरविरोधपरिहारार्थमित्यर्थ ॥२८॥ गत्ययवत्वाधिकरणम् ॥१७॥ पुण्यमानस्य क्षयानगीकारे वाधकमप्याह- गतेवत्वमुभयथान्यया हि विरोधः ॥ २९ ॥ उभयथा उभयो पुण्यपापयो विनाशाङ्गीकारे सति गते आर्चरादि- मार्गेण ब्रह्मलोकगमनस्य अर्थवत्व सफलत्व भवति । अन्यथा पुण्यस्य क्षयानङ्गीकारे ब्रह्मलोके कचित्कालमुपासनाफलभोगानन्तर पुण्यफर. भोगार्थ स्वर्गलोक प्रति पुनरावृत्तेरवश्यमङ्गीकर्तव्यत्वात् विरोध स्यान् 'एतेन प्रतिपद्यमाना इम मानवमावत नावर्तन्ते' इति श्रुतेरप्रामाण्य स्यादित्यर्थ ॥२९॥ पुण्यस्यापि क्षयाड़ीकारे ब्रह्मलोक गतानामुपासकाना भोगो न स्यादित्याशङ्कयाह--- उपपन्नस्तरक्षणार्थोपलब्धेलोंकवत् ॥ ३०॥ ब्रह्मरोकं गताना भोग उपपन । कुत १ तहक्षणार्थोपल्ब्धे तहक्ष- णाना तजन्याना सगुणनझोपासनाजन्यानामर्थाना भोगानामुपर धे श्रतिषु प्रतिपादितत्वादित्यर्थ । रोकवत रोकेऽपि देवलोपास्ति कुर्वता पुरषाणाम् ऐश्वर्यादिप्राप्तिदृश्यते । तद्वत् ब्रह्मलोकगताना सगुणब्रह्मो- पासकाना भोगप्राप्तिरपपद्यत इत्यर्थ ।। ३० ।। अनियमाधिररणम् ॥ १८ ॥ सगुणग्रह्मोपासकाना मध्ये केयाचित् ब्रह्मरोकप्रापिरस्ति, पाचित् नास्तीत्येवविधी नियमोऽङ्गीक्रियते उत सर्वेपामपि सगुणब्रह्मोपास काना ग्रह्मरोक्प्राप्तिरित्येवविध अनियमोऽङ्गीरियते वा इति सशय सति निर्णय करोति-- अनियमः सर्वेषामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥३॥ सर्वेपामहग्रहोपाससाना ब्रह्मरोक्प्राप्ती अनियम । अहंग्रहापासका- ना मध्ये कपाचित् ब्रह्मराममाप्ति , पाचिन् नास्तीत्येवविधस्य नियम- ·अधि० २०] अद्वैतमलरी। ८९ स्याभाव एव अविरोध विरोधरहितः प्रामाणिक इत्यर्थः । बुतः ? शब्दा- नुमानाभ्यां बहुश्रुतिस्मृतिभ्या दहशाण्टिल्योपकोसलवैश्वानराद्यहंग्रहो- पासनापराणा सर्वेषामपि ब्रह्मलोकप्राप्तेः प्रतिपादितत्वादित्यर्थः॥ ३१ ॥ आधिकारिकाधिकरणम् ॥ १९॥ आदित्यचन्द्रनक्षत्रादीना ग्रहाणां वरुणकुवेरेन्द्रप्रभृतीनामष्टदिक्पा- लकाना च वर्तमानदेहपातानन्तरं मुक्तिर्वा, उत देहान्तरमानिगस्ति वा इति संशये सति निर्णयं करोति- यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२॥ आधिकारिकाणा परब्रह्मणा आमहाप्रलयमधिकारं कुर्वता पूर्वस्मिन् जन्मनि सगुणब्रह्मोपासकानामस्मिन् जन्मनि निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवता जीवन्मुत्ताना सूर्यचन्द्रनक्षत्रादीना यावदधिकारमधिकारसमाप्तिपर्य- न्तमेव अवस्थिति. देहधारणं, स्वस्वाधिकारपरिसमाप्त्यनन्तरं लिङ्गश- गग्नाशपूर्वकं ब्रह्मण्येरूपभावं विदेहविल्यमेन, न तु देहान्तरमा- मिरित्यर्थ ॥ ३० ॥ अक्षरध्यधिकरणम् ॥२०॥ प्रसङ्गादाधिकारिकपुरपाणा वर्तमानदेहपतनानन्तर विदेहकैवल्य प्रमाध्येदानी प्रस्तुतामेव चिन्ता क्रोति- अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ॥३॥ 'अनियम' सर्वेषाम् ' इति सूत्रे सगुणब्रह्मोपासकाना सपामपि ब्रह्मलोकप्राप्तिरित्युक्तम् । अक्षरधिया निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवता तु अव. रोधः पग्लोकगमनप्रतिवन्ध. । परलोकगमनाभाव रपाङ्गीकर्तव्य. । कुत. ? सामान्यतदायाभ्या निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवता सर्वेषामपि लिङ्ग- शरीरनाशस्य समानत्वात् तावान् ब्रह्मण्येशीभावायेत्यर्थ.। औपसद- वा यथा चौपसदाना यज्ञादियणा सपा स्वर्गलोक्प्राप्ति सदन, निर्गुणब्रह्मसाक्षासारवता सर्वेषामपि लिगशरीरनाशस्य व्यापरब्रह्मण्ये- पीभावस्य च तुल्यत्वात् परलोकगमनमनुपपन्नमित्यर्थः । तत्र प्रमाण- माह--तदुक्तम् न तस्य प्राणा उत्सामन्ति और समरलीयन्ते प्रम वेद ग्रामव भवति । इत्यादिपु श्रुतिपु निर्गुणप्रभसाभालाग्यतो लिङ्ग- शरीरनाशपूर्वक प्रत्यं प्रतिपादितमित्यर्थ ॥ ३३ ॥ 1 ·. ९० ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । [अ०३ पा०३ इयदामननाधिकरणम् ॥ २१ ॥ द्वा सुपर्णा स्युजा ससाया' इति श्रुतौ सुपर्णशब्देन पक्षिणौ उच्यते वा, उत जीवपरमात्मानौ उच्यते वा इति संशये सति निर्णय करोति- इयदामननात् ॥ ३४॥ सुपर्णशब्देन जीवपरमात्मानौ उच्यते । कुत: ? इयदामननात् । इय- त्तायाः द्वित्वसङ्घयायाः आमननात् कथितत्वादित्यर्थः । प्रायेण उपनि- पत्सु जीवब्रह्मणोरेव द्वित्वसद्धयानिर्देशात् ' तयोरन्यः पिप्पलं स्वात्ति' इति वाक्यशेपे भोक्तृत्वरूपविरुद्धधर्मनिर्देशाच सुपर्णशब्देन लक्षणया जीवपरमात्मानौ प्रतिपाद्यते इति भावः ॥ ३४ ॥ अन्तराधिकरणम् ॥ २२ ॥ बृहदारण्यके ' यत्साक्षादपरोक्षात् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तन्मे व्याचक्ष्य' इति उपस्तिना प्रश्नः कृतः । तदनन्तरम् 'यत्साक्षादपरोक्षात् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तन्मे व्याचक्ष्व ' इति कहोलकेन प्रश्नः कृतः । तत्र वाक्यद्वयेऽपि ब्रह्माशब्दात्मशब्दाभ्यां जीवभिन्नपरमात्मा प्रतिपाद्यते, उत जीवाभिन्नः परमात्मा प्रतिपाद्यते इति संशये सति निर्णयं करोति- अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनः॥ ३५ ॥ स्वात्मनः स्वाभिन्नस्य सकलजीवाभिन्नस्य परमात्मनः अन्तरा सकल- भूतानां हृदयमध्ये अवस्थितत्वमुच्यते, न तु जीवभिन्नस्य परमात्मनः । कुत: १ भूतप्रामवत् भूतप्रामवास्यवदित्यर्थः। 'एको देवः सर्वभूतेषु गृढः इति श्रुतौ सकलजीवामिन्नस्य परमात्मनः सकलभूतहृदयान्तर्वर्तित्वप्रति- पादनात् तदनुसारेण यन् साक्षादपरोक्षात् ब्रह्मेति प्रश्नद्वयेऽपि जीवाभि- नस्यैव परमात्मनः सकलभूतहृदयान्तवर्तित्वमुच्यत इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ ननु ब्रह्मसाक्षात्कारवतामुपस्तिकहोलकादीनामृपीणां लोकोपकारार्थ सलु प्रभा तथा च एकेनैव प्रश्नेन लोकोपकारस्य सिद्धत्वात् प्रश्नद्वयं व्यर्थमिति प्रासङ्गिकी शामाशङ्कय निराकरोति- अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ॥ ३६ ॥ अन्यथा प्रष्टव्यमेदं विना भेदानुपपत्तिः प्रश्नभेदानुपपत्तिः लोके दृष्टा । तथा च प्रकृतेऽपि प्रष्टव्यस्य जीवनह्माभेदस्य प्रश्नद्वयेऽपि एक- त्वान् प्रभद्वयं व्यमिति चेन्, उपदेशान्तरवदुषपचेः । यथा श्वेतकेतुना भूय एवं मा भगवान् विज्ञापयतु' इति नववार प्रश्ने कृते उद्दाल.

·अधि० २५] तमचरी। ९१ केन तत्त्वमसीति नपारमुत्तर दत्तम्, एवमत्रापि उपस्तिकहोलकाभ्या प्रश्नद्वये कृते शाफ्ल्येन उत्तरद्वय दत्तमिति न विरोध । जीवब्रह्मामे- दस्य अत्यन्त दुर्विज्ञेयत्वेन बुद्धिशोधनार्थ बहुप्रश्नाना बहुवचनाना च सफलत्वादिति भाव ॥३६॥ व्यतिदाराधिकरणम् ॥ २३ ॥ अहङ्ग्रहोपासकाना सत्यसकल्पादिगुणविशिष्ट ब्रह्मास्मीत्येवरूपण जीवस्य ब्रह्माभेदमात्र ध्यातव्य वा, उत अह ब्रह्मास्मि ब्रह्माहमस्मत्येिव- रूपेण सगुणब्रह्मजीवयो परस्पराभेदो ध्यातव्यो वा इति सशये सति निर्णय करोति- व्यतिहारो विशिपन्ति हीतरवत् ॥ ३७॥ सगुण ब्रह्मजीवया व्यतिहार परस्पराभेद एव ध्यातव्य । कुन ? विशिषन्ति 'त्व वा अहमस्मि भगवो देवते अह वै त्वमसि' इत्यादिश्रु- तय परस्परमभेद ध्यातव्य विशिंपन्ति प्रतिपादयन्ति सलु । तत्र दृष्टा- न्तमाह-इतरवन्त्व ब्रह्मासि अह ब्रह्मास्मीत्यादिवास्यवदित्यर्थ । 'यथा त्व ब्रह्मासि अह ब्रह्मास्मि' इतिवाक्य निर्गुणब्रह्मजीवयो. परस्पराभेद ध्यातव्य प्रतिपादयति, म्यम् 'स्व वा अहमस्मि इत्यादिवाक्य सगुपन हनीययो परस्पराभेदमेव ध्यातव्य प्रतिपादयतीत्यर्थः ।। ३७ ।। सत्याराधिकरणम् ॥४॥ 'उपमहारोऽर्थाभेदार' इति सूत्रे सामान्यन सजातीयोपासनाना भिन्नशासागताना गुणानामुपसहार उत्त । इदानी तु तमेव गुणोपस- हार सूनद्वयेन उपासनाद्वये विशिष्य प्रतिपादयति- सैव हि सत्यादयः ॥ ३८ ॥ धान्ोग्यशासाया वृहदारण्यकशासाया च विहिता शाण्डिल्य. विद्या सैव एव । नया च सत्यादयः मयसाल्पत्यान्य गुणा पौ. यस्या शासाया यूयमाणा शासादयेऽप्युपस-नन्या इत्यर्थ ॥ ३८॥ यामारधिकरणम ॥२ कामादीतरन तर चायननादिभ्यः ।। ३९॥ इतपत्र छान्दोग्यशापाया तत्र च वृहदारण्यासासाया प श्रूयमा. या दहरविवापि एच । फुत आयतनादिभ्य पात्याय १६गमा- दास्य हरपुण्डरीरस्थानस यसरन्पादिरिद्वाना मासाद्येऽपि तुल्या- ·[१०३ पा०३ १२ दित्यय । तापामादि एकदा शाखाया स्यारिगुण जात शासादयेऽप्युपादतन्यमित्यर्थः ।। ३९ ॥ अयंपाधिकरणम ॥२६॥ आणामिहोन कारप्रभृतिषु उपवासादिनेष्वपि कर्तव्यं वा त भोज- हदय गार्हपत्यो मनोवाहार्यपवन' इति श्रुतौ वैश्वानरोपासकाना भदिनध्येर पर्तव्य का इति सशये सति निर्णयं कतु प्रथम पूर्वपक्षमाह- अनुष्ठानोपोन क्तव्य 1 कुन । आदरात आदरार्थ वैश्वानरोपास- श्रूयमाणं सत्यकाम- आदरादलोपः ॥ ४०॥ आरोपासकाना प्राणाग्निहोत्रस्यैकादशीप्रभृतिषु दिनेषु अलोप माया साङ्गलसिद्धयर्थमित्यर्थ । तथा च एकादश्यादिद्धिनेष्वपि किंचिदन्न परचा वैश्वानरोपासकेन पञ्चप्राणाहुतिमान कनैव्यमित्यर्थ ॥१०॥ सिद्धान्त- उपस्थितेऽतस्तदूचना ॥ ४१॥ उपस्थिते भोजने प्रसक्ते सति अत भोजनार्थ पवादनान् तत् प्ररणा- मिहोत्र कर्तव्यम् । कुत ? वचनात 'ताइक्तं प्रथममागच्छेसद्धोमीयम् । इति भोजनार्थ पकस्यैवान्नस्य प्राणाग्निहोत्रसाधनत्वप्रतिपादनादित्यर्थ । तया च उपवासदिनेषु माणाग्निहोत्रार्थ पाको न कर्तव्य इति भाव न च वैश्वानरोपासकानाम् अन्येषा च विशेषो न स्यादिति वाच्यम् । हृदयादियु गाईपत्यादिइष्टरेव विशेषत्वादिति भाव ॥४१॥ तनिधारणानियमाधिकरणम् || ७ ॥ प्रसनमान् प्राणाग्रिहोत्र विचार्य इदानीमहारद्वोपासनानामाज्यस. मित्पुरोडागादीनामित कर्मागत्वम् , उत सातव्येण पगारसाधनत्य- मिति संशये सवि निर्णय करोति- तन्निर्धारणानियमतदृष्टः पृथग्ध्यपतिवन्धः फलम् ॥ ४२ ॥ तेषु पर्मानेषु उद्भगीयाहवनीययूपादिपु यानि निर्धारणानि नदृधि- रूपाणि अडावपद्धोपासनाज्ञानानि, नेपालनियर वर्मानुष्ठानकाले अनुष्ठाननियमाभाव । अङ्गलाद्यभाव ण्याङ्गीकर्तव्य । बुत.? सहछे तेशमनावपद्धोपासनाक्षानरहितानामपि मात्विज्ञा कर्मानुष्ठानदर्शनादि- त्यर्थ । अङ्गारपझोपासनाना पायवाभावे स्वातत्येण पटान्तरसा- अनन्त्र दत्तव्यम् । तिनम् फलमित्यागामायामाह-पृयाध्यप्रतिबन्ध ·अधि०२९] अद्वैतमचरी। फलं पृथक् कर्मफलात् स्वर्गाद्भिन्नः अप्रतिबन्धः स्वर्गादिफलप्रतिबन्ध- कपापनितिरेव अडावद्धोपासनानां फलमङ्गीक्रियत इत्यर्थः । न चान प्रमाणाभावः । 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति' इति श्रुतौ अड्डावपद्धोपासनादिविशिष्टस्य कर्मण: वीर्यवत्तरत्व- प्रतिपादनात् । अङ्गावबद्धोपासनाविशिष्टस्य कर्मणः वीर्यवत्तरत्वं नाम प्रतिरन्धकपापाना नष्टत्वाइव्यवहितभविष्यजन्मन्येव स्वर्गप्राप्तिसंपा- दकत्वम् । अङ्गावबद्धोपासनारहितस्य तु कर्मणः फलप्रतिबन्धभूतानां प्रबलपापाना विद्यमानत्वात् प्ररलपापाना भोगेन क्षयानन्तरं द्वित्रजन्मा. वसाने स्वर्गप्राप्तिसंपादकत्वमिति विलम्बेन स्वर्गप्राप्तिहेतुत्वादवीर्यवत्त- रत्वमिति भावः॥४२॥ प्रदानाधिकरणम् ॥ २८॥ यस्य स्वर्गादिफलप्राप्तिप्रतिबन्धकपापमेव नास्ति, तस्य पुरुषस्य अङ्गा- वनद्धोपासनं व्यर्थ स्यादित्याशङ्कयाह- मदानवदेव तदुक्तम् ।। ४३ ।। प्रकृष्टं दानं यस्य तन् प्रदानम् । यथा यथोक्तदक्षिणापेक्षया अधिकट. क्षिणाविशिष्टस्य कर्मण. बहुकालं स्वर्गलोकभोगसंपादकत्वम् , एवम् अङ्गावरद्धोपासनासहितस्य पूर्वमेव फलपतिबन्धपापरहितस्य कर्मण. यहुकालं स्वर्गभोगफलसाधनत्वं युक्त्या निश्चीयत इत्यर्थः । तदुक्तम् अधिकदक्षिणाविशिष्टस्य यागस्य बहुकालं स्वर्गलोकसंपादकत्वं पूर्वमी- मांसायामुत्तमित्यर्थः । कालस्य बहुत्वं नाम मृतकालापेक्षया द्विगुणत्व- मिति भावः॥४३॥ लिगभूयस्त्राधिकरणम् ॥ २९॥ 'पत्रिशत्सहस्राण्यात्मनोऽनीनन्मिनोमयान्मनःश्चितान्वेद ' इत्या- पनिचयनप्रकरणस्थाया श्रुताउपासकस्य शतसंवत्सरपरिमितायुप संव- सरावयवभूतेषु पत्रिंशत्सहापरिमितेपु दिनेषु मध्ये एकैस्मिन् दिने उत्सयमानासु मनोवृत्तिरूपासु इष्टकासु एफैकाग्निचयनहप्तौ मरणपन्त श्तायां सत्याम् उपासकस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिर्भवतीत्युक्तम् । तत्र इदं मान- सामिचयनं कर्मकाण्डविहितस्य इएकामयस्यानिचयनस्य अझं वा- उत स्वातन्त्र्येण ग्रझलोकमातिसाधनं वा इति संगये सति निर्णय करोति- ,

·ब्रह्मसूत्रवृत्ति.। [अ०३ पा०३
दुभयो सादृश्य प्रतीयते । तच्च सादृश्यमुभयोरङ्गानिमावेन मिलित्वा
एकस्वर्गजनकत्वरूपमेन वक्तव्यम् । अन्यस्य सादृश्यस्य प्रतेऽमभवा-
दिति, तस्य परिहारमाह-
न सामान्यादप्युपलब्धेर्मत्युवन्न हि लोकापत्तिः ।। ५१ ।।
सामान्यात् नामसाम्यादपि इप्यामिचयनमानसाग्निचयनयो सादृश्य
नाहीतव्यम् । कुत ? उपर थे सादृश्य विनापि नामसामान्यस्य
रोके उपलभ्यमानत्वात् । तत्र दृष्टान्तमाह--मृत्युरन् यथा मृत्युसा-
दृश्य विनापि कस्यचिन् पुरपस्य मृत्युरयमिति नामसादृश्य दृश्यते, तथा
वृष्णोऽय रामोऽयमित्यानियमपि दृष्टव्यम् । रोकिदृष्टान्तमुक्त्वा वैदि-
कदृष्टान्तमप्याह-लहि रोकापत्ति सेक्स्य स्वर्गलोकस्यापत्ति अमि-
सादृश्यप्राप्तिास्ति सछु । असौ वाव लोको गौतमाग्नि' इति श्रुती
स्वर्गलोकस्य अग्निरिति नामधेय श्रुत्या प्रतिपादितम् । तर यथा अग्नि-
स्वर्गलोकयो सादृश्याभावेऽपि नामसाम्य श्रुत्या प्रतिपादितम्, एवम्
इष्टकाग्निचयनमानसाग्निचयनयो सादृश्याभावेऽपि नामसाम्यमुपपद्यत
इत्यर्थ । वस्तुतस्तु इष्टयाग्निचयनमानसाग्निचयनयोरङ्गानिमावेन एक-
फरसाधनत्वरूपसादृश्याभावेऽपि समानाङ्गवत्त्वरुपसादृश्यमादायापि
नामसान्यमुपपन्नमिति द्रष्टव्यम् ॥ ५१ ॥
ननु यदि मानसाग्निचयन स्वातन् येण ब्रह्मलोक्प्राप्तिसाधन स्वत-
न्त्रोपासन, तर्हि मानसाग्निचयन मानसज्योतिष्टोमवन् उपनिपत्स्वेव पठि-
तव्यम् । तथा च कर्मकाण्डस्थेष्टकाग्निचयनसन्निधौ पठितत्वमसङ्गतमि-
त्याशङ्कायामाह-
परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वाचनुवन्धः ॥ ५२ ।।
इष्टकाग्निचयनमानसाग्निचयनयोरुभयोरपि शब्दस्य नाना साद्विथ्य
साम्यमस्ति । तथा च उभयो नामसामान्यात् भूयस्त्वात् परस्परसदः
शागबाहुल्याच मानसाग्निचयनस्य परेण कर्मकाण्डस्थेन इष्टकामयेनाग्नि-
चयनेनानुबन्ध इष्टकामिचयनसन्निधौ पठितत्वमुपपन्नमित्यर्थ ॥ ५२ ॥
शरीरे भावाधिररणम् ॥३०॥
एवमुपासतास्वरूप विचार्य प्रसङ्गान् सगुणोपासनासु परि देहादि-
व्यतिरिक्तजीवात्मानमिदानी विचारयितु प्रथम पूर्वपक्षमाह-
एक आत्मनः दारीरे भावात् ॥ ५३॥

·अधि० ३२] अद्वैतमवरी। एके रोकायतिकाय आत्मन जीवस्य शरीरे अन्तर्भाव वदन्ति । जीवस्य शरीराभिन्नत्व वदन्तीत्यर्थ । कुत ? भावात् शरीरधर्माणा स्थूरत्वशत्वादीना जीवात्मनि प्रतीरित्यर्थ ।। ५३ ॥ सिद्धान व्यतिरेकस्तद्भावामावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥५४॥ उपलब्धिवन उपरन्धे आत्मनश्च यथा परस्परमभेद , एव शरीरा- मनोरभेद ननु नास्त्येय, किं तु व्यतिरेक भेद एवाडीतन्य । कुत ? तद्भावाभारित्वात् तस्य शरीरस्य मरणानन्तरम् इह लोके भावेऽपि जीवस्य अभावित्वात् अविद्यमानत्वात् स्वर्गलोकनरकलोकादि- परलोकगमनादित्यर्थ । न च मरणानन्तर जीवस्य स्वर्गलोकगमने प्रमाण नास्तीति वान्यम् । श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणानामेर प्रमाणत्वा- दिति भाव ॥ ५४॥ अद्भावबहाधिकरणम् ॥३१॥ एव प्रासङ्गिकी चिन्ता सुनद्वयेन परिसमाप्य प्रस्तुतामेव चिन्ता परीति- अगाववद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ।। ५५॥ नानाशाखासु विहिता अनावरद्धोपामना प्रतिवेट प्रतिगास व्यव- स्थिता न भवन्ति । स्वशासाविहितासु उपासनाम स्वंपामेवाधिकार इति नियमो नास्ति । किंतु सर्वशासाविहितासु अडावपद्धोपासनामु सर्वेषामपि शासिनामधिकारोऽरतीत्यर्थ । इदमुपलक्षणम् । अहवद्दोपा. सनासु प्रतीकोपासनासु च सर्वशाखाविहितामु सर्वेषामपि गासिनाम- धिकारोऽस्तीति द्रष्टव्यम् ॥ ५५ ॥ तर दृष्टान्तमाह- मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः॥५६॥ यथा शासान्तरविहितेषु मत्रसमिलुशपुगेगशप्रभृतिषु पर्मानेषु शासान्तरस्थानामपि कर्मिगामधिरार, एव शासान्तरविहितासु उपा- सनामु भारान्तरस्थानामप्यधिसराहासरे अगिध विरोयो नास्तीत्यर्थ ।। ५६ ।। भमन्यायस्स्वापिकरणम् ॥३॥ सान्दोग्ये 'नाम ब्रह्मेत्युपासीत, वाच प्रमेयुपासीत, मनो मझेगा- ·. ९८ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । [अ०३ पा०३ सीत' इत्यादीनि बहूनि प्रतीकोपासनानि विधाय तदनन्तरम् 'भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यो भूमानं भगवो विजिज्ञासे यत्र नान्यत् पश्यति नान्य- च्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा अथ यत्रान्यत् पश्यत्यन्यच्छृणोति अन्यद्विजानाति तदल्पम् । इति श्रुतौ भूमाख्यब्रह्मोपासना च विहिता । तत्र किं सर्वासामुपासनानां समप्राधान्यम्, उत भूमोपासनाया एवं प्राधान्यम्, इतरासां तु वदङ्गत्वं वा इतिसंशये सति निर्णयं करोति- भून्नः अनुवञ्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ।। ६७ ।। भूनः भूमाख्यग्रयोपासनस्यैव ज्यायस्त्वं प्रधानत्वं भूमोपासनाया- मेव वाक्यस्य महातात्पर्य, नामानुपासनानां तु ब्रह्मोपासनां प्रति अङ्ग- त्वेन उपसर्जनत्वम् । तथा च नामाापासनासु अवान्तरतात्पर्यम् । ऋतु- वन तथा अगिनः ज्योतिष्टोमादिक्रतोः प्रधानत्वं, अङ्गानां तु समित्कुशा- दीनाम् उपसर्जनत्वं, तद्वदित्यर्थः । तत्र प्रमाणमाह-तथाहि दर्शयति अथ यत्रान्यत् पश्यति अन्यच्छृणोति अन्यद्विजानाति तदल्पम्' इति श्रुतिः नामानुपासनानामल्पत्वमुपसर्जनत्वं प्रतिपादयतीत्यर्थः ।। ५७ ॥ ननु नामाधुपासनामु वाक्यस्य अवान्तरतात्पर्यमपि नास्ति । नाम ब्रह्मेत्युपासीत' इति वाक्यसंदर्भस्य सर्वस्यापि स्थूलारुन्धतीन्यायन ब्रह्मोपासनायामेव तात्पर्यात् । तथा च नामाद्युपासनानां कथं ब्रह्मोपा- सनाइत्वमित्याशङ्कयाह- नानाशब्दादिभेदात् ॥ ५८॥ नानाविधानि अनेकानि नामाशुपासनान्यपि अङ्गीकर्तव्यानि । युतः? शब्दादिभेदान् ‘नाम ब्रह्म इत्युपासीत, वाचं ब्रह्मेत्युपासीत, मनो ब्रह्मे- त्युपासीत' इत्यादिवाक्येषु उपास्तिशब्दानां यहूनां श्रूयमाणत्वान् नामा- युपास्तीनां फलभेदश्रवणाच नामाशुपासनास्वपि अवान्तरतात्पर्यमगीक- तव्यमित्यर्थः ।। ५८॥ विकल्पाधिकरणम् ॥ ३३ ॥ विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ५९॥ मना दहरशाण्डिल्योपकोसलवैश्वानरप्रमृतीनां ब्रह्मलोकप्राप्तिफलकाना- बहसहोपासनानां विकल्पः अनुष्ठानविकल्पः अङ्गीकर्तव्यः, न तु समु. स्चयः । एतामु उपासनासु मध्ये एकेन पुरुपेणैवैवोपासना मरणपर्यन्तं ·अधि० ३५] अद्वैतमखरी। '९९ कर्तव्या, न तु द्वे, तिस्र, चतस्रो वा, उपासना. कर्तव्या इत्यर्थः । कुतः! अविशिष्टफलत्वात् अहंप्रहोपासनाना सर्वासामपि तुल्यफलकत्वा- दित्यर्थः ॥ ५९॥ फाम्पाधिकरणम् ॥३४॥ काम्यास्तु ययाकामं समुचीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् ॥ ६० ॥ काम्याः आदित्यमण्डलनाममन प्रभृतिषु जडपदार्थेपु ब्रह्मदृष्टिरूपा. ऐश्वर्यादिभिन्नभिन्नफलसाधनीभूता' प्रतीकोपासना. यथाकामं यथेच्छं समुशीयेरन वा, एतासा प्रतीकोपासनाना समुच्चयो वा, विकल्पो वेति अनियम एवाड़ीकर्तव्य इत्यर्थः । कुत.? पूर्वोक्तहेत्वभावात् पूर्वोक्तस्य तुल्यफलपत्वरूपस्य हेतो अनाभावादित्यर्थः ।। ६० ।। यथाशपभावाधिररणम् ॥३६॥ अनावरद्धोपासनानामपि प्रतीकोपासनानामिव अनियमं वस्तुं प्रथम सूनचतुएयेन पूर्वपक्षमाह- पूर्वपक्ष अङ्गेषु यथाश्रयभावः॥ ६१ ॥ अनेषु उदीयाहवनीययूपवेदिप्रभृतिपु ब्रह्मदृष्टिरूपेषु अगावरद्धोपास- नेपु यथाश्रयभाव. यथाश्रयाणा ब्रह्मत्वारोपं प्रति अधिष्ठानभूतानामुद्गी- थादीनामङ्गाना समुचय , ण्व तदाश्रितानाम् अद्गावरद्धोपासनानामपि समुमय इत्यर्थ ॥ ६१॥ अङ्गाना वा क्थं समुच्चय , समुच्चयगोपप्रमाणाभावादित्याशङ्कयाह- सिष्टेश्व ॥ २॥ कर्माण्डश्रुतिपु अङ्गाना समुथयस्य शिष्टे शासनादित्यर्थ ।। ६२ ।। समुपये लिगमाह- समाहारात् ।। ६३ ॥ 'वेदान्तरोदितस्य घेदान्तरे समाहागढगाना समुगय ।। ६३ ।। अस्त्वशाना समुगय. तथापि अाश्रितानामुपासनाना क्य समुग्य इत्याशद्धपाह-- गुणसाधारण्यश्रुतेच ॥ ६४ 'करमादिप्रयथरी भाना मेलनासय ममाहारस्य प्रगिदिश्वारियर्थ ॥ १३॥ इति पुस्तकान्तरसठ ।

·ब्रह्मसूत्रवृत्ति । [अ०३ पा०४ अमावद्धोपासनानामपि 'यत्व विद्यया क्रोति' इति श्रुत्या कर्मा- शत्वस्य प्रतिपादितत्वेन गुणसाधारण्यश्रवणादङ्गमाम्यप्रतिपादनादनाना- मित्र अडाक्वोपासनानामपि समुच्चय इत्यर्थ ॥ ६४ ॥ सिद्धान्त- न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ ६ ॥ न वा अड्डावरद्धोपासनाना समुच्चयनियमो नास्त्येव । कुन ? तत्सह- भावाअते तासाम् अङ्गावरोपासनाना सहभावस्य समुच्यस्य अत्रव. णानित्यर्थ । 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तर भवति । इति श्रुतौ अडावद्धोपासनाना काङ्गत्व न प्रतिपाद्यते । तनिर्धारणानियमस्तदृ पृयन्यप्रतिबन्ध फरम् । इति सूने कर्मा त्वस्य निरस्तत्वान् । किं तु अनावपद्धोपासनापूर्वक कर्मानुष्टाने कृते सति स्वर्गादिफलोत्पत्तिनन्धपापाना निवृत्त्या गीतमेव फलोत्पत्तिर्भव- तीत्यतावन्मानमेव 'यदेव विद्यया करोति । इति श्रुत्या प्रतिपाद्यते । तथा च अडावपद्धोपासनानामपि प्रतीकोपासनानामिव समुच्चयो वा विकल्पो वेत्यनियम इति भाव ॥६५॥ दर्शनाच ।। ६६ ॥ एकद्विन्यड्डावबद्धोपासनापरिज्ञानवता सर्वात्मना अनावनोपासना- परिज्ञानरहिताना च ऋत्विजा कर्मानुप्रातृत्वदर्शनादपि नागावयद्धोपास- नाना कर्माङ्गत्व, न वा समुच्चय इत्यर्थ । न च अनावपद्धोपासनाना कांग- त्वाभावे फलप्रतिबन्धकपापरहिताना पुरपाणामङ्गावरद्धोपासनानुष्ठा नवैयर्थ्य स्यारिति वाच्यम् । अङ्गायद्योपासनासहकृतम्र्मानुष्ठानवता बहुकालस्वर्गभोगस्य 'प्रदानवदेव तदुक्तम्' इति सूने प्रतिपान्नित्वादिति भाव ॥६६॥ इति ब्रह्ममूत्रवृत्तौ तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद ॥ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । पुरपाधिकरणम् ॥ १॥ कालान्तरभाविपाररौकिकस्वर्गादिफलभोगयोग्यस्य देहेन्द्रियान्त - रणव्यतिरिक्तस्य नित्यन्यात्मनो ज्ञान विना कालन्तरमाविलोकान्तर• ·अधि० १] १ अद्वैतमबरी। भाविस्वर्गादिफलभोगसाधनेषु बहुवित्तव्ययायाससाध्येषु कर्मसु प्रेक्षावता प्रवृत्त्यसमवात् देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्य ज्योतिष्टोमादिसमलका- नुष्टानाङ्गत्व वक्तव्यम् । तथा च अङ्गाङ्गिनोरेकफलसाधनत्वात् अङ्गिना कर्मणा यत् फल स्वर्गादिक, तदेव अङ्गस्य देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञान- स्यापि फलमित्यङ्गीकर्तव्यम् । तथा च कर्मानुष्ठानागस्य देहादिव्यतिरि- तात्मज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोक्षलक्षणफलान्तरसाधनत्वासंभवान् उत्तर- मीमासारम्भो व्यर्थ इति पूर्वमीमासका वदन्ति | तन्मत निरापर्तुं प्रथम सिद्धान्तमाह- पुस्पार्थोऽतः शब्दादिति वादरायणः ॥ १॥ अल ब्रह्मसाक्षात्कारान् पुरुषार्थ मोक्षोऽस्तीति बादरायणो मन्यते। कुत शब्दात् । तरति शोकमात्मवित् । इत्यादिश्रुतेरित्यर्थ ।। १ ।। पूर्वपक्ष शेपत्वात् पुरुपार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः ॥ २ ॥ शेपत्वादेहादिव्यतिरिक्तात्माविषयकज्ञानस्य कर्माङ्गत्वेन ज्ञानविषयीभू- तस्यात्मनोऽपि कर्माङ्गत्वात् 'तरति शोक्मात्मवित्' इत्यादिवास्य पुरपा- र्थवाद पुरुषस्य देहादिव्यतिरिक्तस्य आत्मन अर्थवाद स्तावक आत्म- ज्ञानस्तुतिद्वारा आत्मस्तुतिपरमित्यर्थ । तत्र दृष्टान्तमाह-यथा अन्येषु अन्येषा द्रव्यदेवताकर्मरूपाणामझाना 'यस्य पर्णमया जुर्भवति न स पापं शोक शृणोति, वायुवे क्षेपिष्टा देवता, यत् प्रयाजानुयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतद्यज्ञस्य नियते' इत्यादिवाक्य यथा स्तुतिपर, तद्वदिल्यर्थ ॥२॥ आत्मज्ञानस्य स्वातन् येण मोक्षसाधनलाभाचे हेत्वन्तरमाह-~ आचारदर्शनात् ॥ ३॥ आत्मसाक्षासारवता जनादीनामपि आचारदर्शना कर्मानुष्टानद- र्शनात् आत्मज्ञानस्य कर्मानमेव, न स्वातन्येण मोक्षसायनत्व- मित्यर्थ ॥३॥ तद्रुतेः ॥ ४॥ 'यदेव विद्यया यरोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तर भपति' इति श्रुती विद्याश दवान्यस्य आत्मज्ञानस्य पर्मानुष्टानागत्वश्रनगादपि आत्मसानस्य न सातत्येण मोक्षसाधनन्यमित्यर्थ । या पर्म विशया ·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०३ पा०४ देहातिरिक्तात्मज्ञानेन श्रद्धया आस्तिक्येन च उपनिपदा इन्द्रादिध्यानेन सहकृतः सन् करोति, तदेव कर्म वीर्यवत्तरम् अविलम्बेन स्वर्गादिफलज- नकमित्यर्थः ॥४॥ समन्वारम्भणात् ॥५॥ 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा च' इति श्रुतौ आत्मज्ञान- कर्मणोः समन्वारम्भणात् जीवेन सह परलोकगमनश्रवणादपि आत्मज्ञा- नन्य स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वं न संभवति । मोक्षसाधनत्वाङ्गीकारे इहैव लोके मोक्षजननसमर्थत्वेन परलोकगमनस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः । तं परलोकं गच्छन्तं कर्मिणं विद्याकमणी आत्मज्ञानकर्मणी, समन्वारभेते सम्यगनुसृत्य गच्छतः, पूर्वप्रज्ञा पूर्वजन्मन्यभ्यस्ता स्रक्चन्दनादिविषय- भोगवासना च गच्छतीति श्रुत्यर्थः ॥ ५॥ तदतो विधानात् ॥ ६॥ 'य एवं विद्वान यजने' इति श्रुतौ आत्मज्ञानवतः कर्मविधानादपि आत्मज्ञानं कर्मानमेव, न स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनमित्यर्थः । यः पुरुषः विद्वान् देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानवान् सन् यजते यागं करोति, तस्य कर्म शीघ्रमेव फलजनकमिति श्रुत्यर्थः ॥६॥ नियमाच्च ॥७॥ 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः' इति श्रुतौ मरणपर्यन्तं ज्ञानिनामज्ञानिनां च कर्मानुष्ठानस्य आवश्यकत्वश्रवणादपि आत्मज्ञा- नस्य स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वं न संभवति । मोक्षसाधनत्वाङ्गीकारे आत्मज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं कर्मानुष्ठानस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः ॥ ७ ॥ सिद्धान्तसूत्रम्- अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तदर्शनात् ।। ८॥ देहेन्द्रियान्तःकरणव्यतिरित्तस्यात्मनः 'तत्त्वमसि | अहं ब्रह्मास्मि' इति वाक्यैः अधिकोपदेशात् अधिकस्य ब्रह्माभेदस्योपदेशात् तत्त्वमस्या- दिवाक्यजन्यं जीवब्रह्माभेदविषयकं ज्ञानं यादरायणस्य मते एवं मोक्ष- साधन, न तु देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानमात्रम् । कुतः ? तद्दर्शनात् 'ब्रह्म वेद ग्रह्मैव भवति । ब्रह्मविदामोति परम्' इत्यादिश्रुतियु जीवन- हाभेदज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वश्रवणादित्यर्थः ।' प्रह्य वेद ब्रह्मैव भवति' . -- ·अधि०१] अद्वैतमञ्जरी। १०३ . इत्यादिवहुवाक्यानुसारेण 'तरति शोकमात्मविद्' इति वास्येऽपि आत्मशब्देन ब्रह्माभिन्नो जीव एवोच्यते । तथा च देहादिव्यतिरिक्तात्म- ज्ञानमानस्य कर्मानुष्ठानागत्वेऽपि जीवनमाभेदज्ञानस्य कर्मानुष्ठा- नाङ्गत्वाभावात् स्वातन्त्र्येण मोक्षरूपफलान्तरसाधनत्वमुपपन्नमिति भावः।।८ यचोक्तं ज्ञानिनां जनकादीनामपि कर्मानुष्ठानदर्शनात् आत्मज्ञानं न मोक्षसायनमिति, तर परिहारमाह- तुल्यं तु दर्शनम् ॥९॥ ज्ञानिनां शुकादीनां सकलकर्मानुष्ठानपरित्यागेन तूष्णीमवस्थानमपि दृष्टम् । तथा च लिङ्गदर्शनं मतद्वयेऽपि तुल्यम् । एवंस्थिते सति बहूना ज्ञानिनां कर्मानुष्ठानपरित्यागस्य दृष्टत्वात् जनकाद्यनुसारेण केपाचिन् शानिना कर्मानुष्ठानं कुतूहलार्थ वा, लोकशिक्षार्थ वा भविष्यतीति न तावन्मात्रेण जीवनमाभेदज्ञानस्य कर्माङ्गत्वमिति भावः ॥ ९॥ योक्तम् 'यदेव विद्यया करोति' इति श्रुत्या ज्ञानस्य कर्माङ्गत्वं प्रतिपाद्यत इति, तस्य परिहारमाह- असार्वत्रिकी ।। १०॥ ब्रह्मलोकमाप्तिहेतुभूतदहरशाण्डिल्यवैश्वानरोपकोसलादिसगुणब्रह्मवि- था मोक्षसाधनीभूतनिर्गुणग्रह्मविद्या च सार्वत्रिकी सरला इयं विद्याश- ब्देन नोच्यते, किं तूट्रीथादिपु कर्मानेषु ब्रह्मदृष्टिरूपा या अङ्गावर- द्धोपासना, सा ' यदेव विद्यया करोति ' इति श्रुतौ विद्याशब्देनोन्यते । तथा गाडावपद्धोपासनाया एव काङ्गत्वं, न सगुणब्रह्मोपासनायाः, न वा निर्गुणब्रह्मज्ञानस्येत्यर्थः ।। १० ।। यधोक्तम् । 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा प' इति श्रुतौ आत्मज्ञानकर्मणोरगाभिभावेन मिलितयोः स्वर्गलोकप्राप्तिसाधनत्वप्रति- पादनात् आत्मज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वं न संभवताति, तस्य परिहारमाह- विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ 'तं विद्याकर्मणी । इति श्रुतौ विद्याशब्देन निर्गुणग्रह्मज्ञानं नोन्यते । निर्गणनह्मज्ञानिनाम इहैव लिङ्गशरीरनाशपूरम् इहैव ब्रह्मण्येकीमा-

·१०४
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः।
[अ०३ पा०४
वम्य श्रुतिपु प्रतिपादितत्वेन परलोकगमनप्रसत्तेरभावात् । किं तुविद्या-
शब्देन सगुणब्रह्मोपासनैवोच्यते । एवंस्थिते सति तं विद्याकर्मणी सम-
न्वारभेते । इति श्रुतौ विभागो निश्चीयते । कथं ? तं देवयानमार्गेण
ब्रह्मलोकं गच्छन्तं सगुणब्रह्मोपासकं विद्या सगुणब्रह्मोपासना समन्या-
रभते अनुसृत्य गच्छति, तं धूमादिमागेंण स्वर्गलोकं गच्छन्तं कर्मिण
ज्योतिष्टोमादिरूपं कर्म समन्वारभते अनुसृत्य गच्छति, इत्येवंविभागो
निश्चीयते । शतवत् द्वयोः ब्राह्मणयोः शतं पणा दातव्या इति लौकि-
कवाक्ये एकस्य ब्राह्मणस्य पञ्चाशत्पणा दातव्याः, अन्यस्य ब्राह्मणस्य
पञ्चाशत्पणा दातव्या इति विभागो यया निश्चीयते, तद्वदित्यर्थः ।
सगुणब्रह्मोपासनाकर्मणोः स्वातन्त्र्येण प्रत्येकं ब्रह्मलोकस्वर्गलोकव्याप्ति-
साधनत्वेन क्लमत्वात् उभयोमिलित्वा स्वर्गलोकप्राप्ति प्रति, ब्रह्मलोक-
प्राप्तिं प्रति वा साधनत्वासंभवात् विभाग एवं श्रुत्यर्थ इति निश्चीयत
इति भावः । ननु, 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते' तं स्वर्गलोकं गच्छन्तं
कर्मिणं विद्याकर्मणी विद्या शब्देन कर्माङ्गभूतं देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानमु.
च्यते । कर्मशब्देन तदङ्गकम् अग्निहोत्रादिकमुच्यते । उभे अपि समन्या-
रमेते अनुसृत्य गच्छत इत्येवं श्रुत्यथोंऽस्त्विति चेत्, इष्टापत्तेः। देहादिव्या
तिरित्तात्मज्ञानमात्रस्य अस्माभिरपि कर्मागत्वाङ्गीकारात् जीवनलाभेद-
जानस्य कर्माङ्गत्वनिराकरण एवास्माकमाप्रहः । तथा चास्माकमविरोधिनः
अर्थाः अस्याः श्रुनेः शतमुन्यन्ता, तथापि नास्माकमनिष्टमिति भावः।।११।।
यञ्चोक्तम् ‘य एवं विद्वान् यजते ' इति श्रुतौ देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञा-
नवतः कर्माधिकारश्रवणान् आत्मज्ञानं कर्मानुष्ठानाङ्गमिति, तस्य परि-
हारमाह-
अध्ययनमात्रक्तः॥१२॥
इदमुपलक्षणम् । सागवेदाध्ययनवतः कर्मकाण्डप्रतिपादासागकर्मज्ञान-
वतः तर्कशास्त्रप्रतिपाद्यदेहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानरतश्च फर्मानुष्ठाने अधि.
कारः, न तु उपनिषत्प्रतिपाद्यजीवब्रह्माभेदज्ञानवन इत्यर्थः । तथा च 'य
एवं विद्वान बनते ' इतिश्रुतौ विद्वच्छन्देन कर्मकाण्डप्रतिपाद्यार्थज्ञान-
वान् तर्कशास्त्रप्रतिपाद्यदेहादिव्यतिरित्तात्मज्ञानवांश्च कर्मानुष्ठानाधिका-
रीत्युन्यते । न तु ज्ञानकाण्डप्रतिपाद्यजीवप्रह्माभेदज्ञानवान् । जीवन-
लाभेदज्ञानस्य कर्मानुष्ठानानुपयोगित्वादिति भावः ॥ १२ ॥

·अधि०१] अद्वैतमञ्जरी। यथोक्तम् , 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समा.' इति श्रुतौ ब्रह्म- ज्ञानवता ब्रह्मज्ञानरहिताना च सर्वेषामपि मरणपर्यन्तं कर्मानुष्ठानस्या- वश्यकत्वप्रतिपादनात् ब्रह्मज्ञानं स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनं नास्तीति, तस्य परिहारमाह- नाविशेषात् ॥ १३ ॥ 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि' इति वाक्यं जीवब्रह्माभेदज्ञानरहितदेहाभिमानपु- रुणविषयकम् । कुत. ? अविशेषान् एतम्य वाक्यस्य सामान्यवचनस्वादि- त्यर्थ । अयं भाव-कुर्वन्नेह कर्मार्णाति वाक्यं ज्ञानिविषयक वा, अ- ज्ञानिविषयकं वा इति संदेहे प्राप्ते सति, इदं वाक्यम् अज्ञानिविषयकमे- वेति निश्चीयते ज्ञानिना ज्ञानोत्पत्त्युत्तरक्षण एवं मोक्षप्रतिपादकबहु- श्रुत्यनुसारेण ज्ञानोत्तरकालं कर्मानुष्ठानम्य व्यर्थत्वेन मरणपर्यन्तं कर्मा- नुष्ठानप्रतिपादकस्य अस्य वाक्यस्य अज्ञानिविषयकत्वस्यैव उचितत्वात 'कर्मप्रलोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यज यथा । इति स्मृतौ ब्रह्मज्ञानरहिताना कर्मानुष्ठानपरित्यागे सति पातित्यश्रवणादिति भाव ॥ १३ ॥ कुर्वन्नेवेह कर्मापरिति वाक्यस्य ज्ञानिविषयकत्वमङ्गीकृत्यापि परिहारा- न्तरमाह- स्तुतयेऽनुमतिर्वा ।। १४ ॥ ज्ञानिनामपि मरणपर्यन्त कर्मानुष्ठानमावश्यकं, किमु वक्तव्यमज्ञानि- नामित्येवरूपेण कर्मप्रशसार्थमनुमनि ज्ञानिना कर्मानुपानस्य आवश्यक- त्वप्रतिपादनं, न तु स्वार्थे तात्पर्यमित्यर्थ ॥ १४ ॥ अस्य वाक्यरय परिहारान्तरमाह- कामकारेण चैके ॥१५॥ एके शाखिन. 'किमर्था वयमभ्येष्याम किमर्था वय यश्याम किं प्रजया करिष्यामो येपा नोऽयमात्मा' इति श्रुतौ आत्मज्ञानवता सकल- कर्मानुष्ठानं परित्यज्य कामकारेण स्वेच्छया तूष्णीमवस्थानं प्रतिपाद- यन्ति । तथा च किमर्था वयमध्येष्याम । इति श्रुत्यन्तरविरोधादपि 'कुन्निवेह कर्माणि ' इति वाक्यमज्ञानिविषयक वा, कर्मप्रशंसापरं वा अङ्गीकर्तव्यमिति भाव ॥ १५ ॥ जीवनलाभेदज्ञानस्य कर्मानुष्ठानानुपयोगित्वान् कमाइत्वं नालीत्यु- ·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०३ पा०४ क्तम् । इदानीं तु जीवब्रह्माभेदविषयकसाक्षात्कारस्य सकलकर्मनाशक- वादपि जीवनमाभेदविषयकमपरोक्षजानं न कर्मागमित्याह- उपमर्दै च ॥ १६ ॥ जीवब्रह्माभेदविषयकमपरोक्षज्ञानं सफलफर्मणामुपमई नाशकम् ‘भि. छते हृदयप्रन्थिच्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा' इत्यादिश्रु- तिस्मृतिषु ब्रह्मसाक्षात्कारस्य सकलकर्मनाशकत्वप्रतिपादनादित्यर्थः । तथा च ब्रह्मसाक्षात्कारस्य कर्मनाशकत्वादपि न कर्माइत्वमिति भावः । न च ब्रह्मसाक्षात्कारस्य सकलकर्मनाशकत्वेन कर्मानुष्ठानास त्वाभावे- ऽपि श्रवणोत्तरकालीनस्य श्रुतवेदान्तशब्दजन्यस्य जीवनलाभेदविषयकस्य परोक्षज्ञानस्य कर्मानुष्ठानाइत्वं भविष्यतीति वाच्यम् । जीवब्रह्माभेद- विषयकशाब्दज्ञाने सति जीवनिष्टाना कर्तृत्वभोक्तृत्वकिंचिज्जत्वादि- धर्माणा, जीवेन क्रियमाणानाम् अग्निहोनादिकर्मणां, जीवेन भुज्यमा- नाना स्वर्गादिफलाना च मिथ्यान्वनिश्चयात् ईश्वरगतानामपि सर्वज्ञत्व- सर्वेश्वरत्वसर्वनियन्तृत्वसर्वजगत्कारणत्वसर्वकर्मफलमदातृत्वादिधर्माणां च मिध्यात्वनिश्चयात् जीवब्रह्माभेदविपयस्य शाब्दपरोक्षज्ञानस्यापि कर्मा- नुप्तानविरोधित्वेन कर्मानुष्ठानाङ्गत्वमनुपपन्नमिति भाव ॥ १६ ॥ जीवब्रह्माभेदविषयकस्य ज्ञानस्य कर्मानुष्ठानाङ्गत्वाभावे हेत्वन्तरमाह- ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ शब्दे वेदे 'इमं लोकममुं च लोकं परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत् । त्रय एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति । संन्यस्य श्रवणं कुर्यात् । इत्यादिश्रुती ऊर्ध्वरेतस्सु च ऊर्धरेतसां संन्यासिनां श्रवणमनननिदि- ध्यासनरूपा ब्रह्मविद्या विहिता । तथा च सन्यासिना अग्निहोत्रा- दिकर्मानुष्ठानासंभात् संन्यास्यधिकारिक्स्य ब्रह्मज्ञानम्य कर्मानुष्ठाना- गत्वमनुपपन्नमिति भावः ॥ १७ ॥ परामर्माधिकरणम् ॥ २॥ संन्यामाश्रमस्यैवाप्रामाणिकत्वात् संन्यासिना श्रवणमनननिदिध्या- सनरूपाया ब्रह्मविद्यायामधिकार इत्येतदनुपपन्नमिति पूर्वपनमाह-- परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८॥ ब्रह्मचार्याचार्यकुलेवासी प्रथमः, यज्ञो दानमध्ययनमिति द्वितीयः- ·अधि०३] अद्वैतमसरी। १०७ तप इति तृतीयः; त्रय एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति' इति । ब्रह्मचारीत्यनेन ब्रह्मचर्याश्रम उच्यते । यज्ञदानाध्ययनशब्दैः त्रितयप्रधानको गृहस्थाश्रम उच्यते । नपश्शब्देन तपःप्रधानको वानप्र- स्थाश्रम उच्यते । एते त्रयो ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थाः पुण्यलोकभाजो भवन्ति । ब्रह्मसंस्थः निरन्तरं ब्रह्मविचारपरः संन्यासी तु श्रवणमनना- धनुष्ठानद्वारा अमृतत्वं मोक्षं प्राप्नोतीति श्रुत्यर्थः । एवं स्थितेसति 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति' इति वाक्यं परामर्शम् अन्धपरंपरान्यायप्राप्तभ्र- मसिद्धसंन्यासस्य अनुवादकं जैमिनिर्मन्यते । कुतः ? अचोदना खलु विधायकलिलोट्तव्यप्रत्ययादिकं अस्मिन् वाक्ये नास्ति खलु । न केव- लमस्मिन् वाक्ये लिडाधभावमात्रं, किं तु 'वीरहा वा एष देवानां यो- ऽग्निमुद्वासयते' इति वाक्यान्तरममिहोत्रादिकर्मत्यागात्मकं संन्यासं अपवदति प्रतिपेधतीत्यर्थः ।। १८ ।। सिद्धान्तसूत्रम्- अनुष्ठेयं वादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ बादरायणस्तु संन्यासाश्रममनुष्टेयं प्रामाणिकं मन्यते । कुतः साम्यश्रुतेः 'ब्रह्मचार्याचार्यकुलेवासी प्रथमः' इत्यादिपु आश्रमचतुष्टय- विधायकेषु चतुर्वपि वाक्येषु लिडादिप्रत्ययाभावस्य तुल्यत्वादित्यर्थः । तथा च संन्यासाश्रमस्याप्रामाणिकत्वानीकारे ब्रह्मचर्यादीनां त्रयाणाम- प्याश्रमाणामप्रामाणिकत्वं स्यादिति भावः । तथा चानुवादरूपवाक्यप्र- तिपादितानामपि चतुर्णामप्याश्रमाणां प्रामाणिकत्वमङ्गीकर्तव्यमिति भावः ॥१९॥ परिहारान्तरमाह- विधिर्वा धारणवत् ॥ २०॥ धारणवत् 'पित्र्येऽग्निहोत्रे अधस्तात् समिधं धारयन्ननुद्रवेत् । देवेऽग्नि- होत्रे उपरि हि देवेभ्यः समिधं धारयति' इति वाक्ये यथा लिङ्प्रत्ययः अध्याहियने, एवम् 'ब्रह्मचार्याचार्यकुलेवासी प्रथमः' इत्यादिषु चतुर्वपि वाक्येपु विधिः तव्यप्रत्ययः अध्यातिन्य इत्यर्थः ॥२०॥ स्तुतिमात्राधिकरणम् ॥३॥ ब्रह्मविद्यास्तावकतया अर्थवाढत्वेनापि 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति' इति १

·१०८
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः।
[अ०३ पा०४
वाक्यस्य प्रामाण्यसंभवात् अस्मिन् वाक्ये तव्यप्रत्ययाध्याहारो व्यर्थ
इत्याशय निराकरोति-
स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥
उपादानान् ब्रह्मविद्याप्रकरणे अस्य वाक्यस्य पठितत्वात् 'ब्रह्मसंस्थो-
ऽमृतत्वमेति' इति वाक्यं स्तुतिमात्रं श्रवणमननाभ्यासशीलानाम् अग्नि-
होत्रादिसकलकर्मत्यागेऽपि न दोप इत्येवंरूपेण ब्रह्मविद्याप्रशंसार्थमिदं
वाक्यं, न संन्यासतात्पर्यकमिति चेन्न । अपूर्वत्वात् मंन्यासस्य प्रमा-
णान्तरेण अज्ञातत्वान् नित्यनैमित्तिककाम्यकर्मानुष्ठानविशेपराहित्यसंपा-
ढकतया श्रवणाद्यनुकूलत्वेन सफलत्याच फलवत्यज्ञातेऽर्थे श्रुतेस्तात्पर्य-
मङ्गीकर्तव्यमित्यर्थ. ॥ २१ ॥
भावशब्दाच ॥ २२ ॥
यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् । संन्यस्य श्रवणं कुयात् । इमं लोक-
ममुं च लोकं परित्यज्यात्मानमन्विन्छेत् ' इत्यादिबहुश्रुतिपु भावशब्दान्
विधायकलिडादिशब्दस्य विद्यमानत्वादपि संन्यासस्य प्रामाणिकत्व-
मित्यर्थः ।। २२॥
पारिनवाधिकरणम् ॥ ४॥
इयता सूत्रमंदर्भण संन्यासस्य ब्रह्मविद्यानुकूलत्वं प्रसाध्य इदानी-
उपनिषन्मध्यगताना याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादशाकल्यगार्गीसंवादप्रतर्दनेन्द्र-
संवादरूपाणाम् उपाख्यानानामपि ब्रह्मविद्यानुकूलत्वं वक्तुं पूर्वपक्षमा-
शङ्कप निराकरोति-
पारिप्लवार्था इति चेन विशेपितत्वात् ।। २३ ॥
पारिसको नाम अश्वमेघाङ्गभूतकर्मविशेषः । तस्मिन् कर्मणि ज्योति-
प्टोमादिसकलकाङ्गभूताः मन्सा: पठनीयाः। एवं स्थिते सति याज्ञवल्क्य-
मैत्रेय्यादिसंवादरूपाः कथाप्रवन्या अपि पारिप्तवार्थाः कर्मकाण्डस्थ-
पारिप्लवाख्यकाङ्गभूता इति चेन्न । विशेषितत्वान् कर्मकाण्डस्थाः
सकलफर्माणभूता मन्वाः पारिप्लवे पठितन्या इति विशिष्योक्तत्वादि-
त्यर्थः । तथा च ज्ञानकाण्डस्थानाम् उपाख्यानानां कर्मकाण्डस्थपारिप्ल-
वकर्माङ्गत्वासतिर्नास्तीति भावः ॥ २३ ॥

·अधि०६] अद्वैतमश्वरी। १०९ तहि उपाख्यानानां वैययमेव स्यादित्याशङ्कयाह- तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ॥ २४ ॥ तथासति उपाख्यानानां पारिप्लवाङ्गत्वाभावे सति एकवाक्यतो- पबन्धात् ब्रह्मविद्याप्रकरणपठितानामुपाख्यानानां ब्रह्मप्रतिपादकवा- क्यैः सह एकवाक्यतया उपबन्धान संबन्धात् ब्रह्मविद्याङ्गत्वमित्यर्थः । उपाख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्रतिपादने कृते सति मन्दबुद्धीनामपि सुलभतया ब्रह्मज्ञानमुत्पद्यत इति तदर्थ ब्रह्मप्रतिपादकेषु वेदान्तेषु उपाख्यानान्यु- क्तानीति भावः ॥२४॥ अग्नीन्धनाधिकरणम् ॥५॥ सूत्रद्वयेन प्रासङ्गिकी चिन्तां कृत्वा प्रस्तुतामेव चिन्तां करोति- अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ २५॥ यत: अषणमनननिदिध्यासनरूपा ग्रहाविद्या संन्यास्यधिकारिका, अत एवानीन्धनाद्यनपेक्षा अग्न्याधानाग्निहोनादिकर्मणा ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति साक्षादपेक्षा नास्ति । ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति साक्षात् साधनत्वं नास्तीत्यर्थः ॥२५॥ सर्वापेक्षाधिकरणम् ॥६॥ 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाना- शकेन' इत्यादिश्रुनेः यत्रादीनां ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति साधनत्ययो- धिकायाः अप्रामाण्यं स्यादित्याशङ्कयाह- सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥ यज्ञादिश्रुतेः 'यझेन दानेन तपसानाशकेन ' इतिश्रुतिबलात् सर्वापेक्षा सर्वेपा कर्मणां ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति अपेक्षा परम्परया साधनत्वमङ्गीकि- यते । अश्ववत् अश्वस्य यथा गमननियापरम्परया ग्रामप्राप्तिं प्रति साध- नत्वं, तद्वदित्यर्थः । तथा च 'तमेतं वेदानुवचनेन' इत्यादिश्रुतेः चित्त- शुद्धिवैराग्यसंन्यासश्रवणमनननिदिध्यासनादिपरम्परया यज्ञादिकमणां ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति साधनत्वोधकत्वात् अप्रामाण्यं नास्तीति भायः॥२६॥ एवं ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति पहिरनसाधनानि यज्ञादिकर्माणि प्रति- पाद्य इदानी ततोऽप्यन्तरगसाधनानि शमदमादीनि प्रतिपादयति- ·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०३ पा०४ शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्वदणतया तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् ।। २७॥ तथापि संन्यासिनां ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति बहिरङ्गसाधनभूतामिहो- त्रादिकर्मानुष्ठानप्रसक्त्यभावेऽपि संन्यासी शमदमाद्युपेतः स्यात् शममा- दिविशिष्टो भवेत् । कुतः ? तदङ्गतया ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति साक्षात्सा- धनतया तद्विधेस्तेषां शमदमादीनाम् 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धा- वित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत् । इति वाक्येन विहितत्वाद्धेतोः तेषां शमदमादीनां ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति अन्तरङ्गसाधनानामवश्यमनुष्ठेयत्वात् संन्यासिनामप्यवश्य संपादनीयत्वादित्यर्थः ॥ २७ ॥ सर्वानानुमत्पधिकरणम् ॥ ७ ॥ 'अथ परिबाडेकशाटीपरिहितो मुण्डोदरपायरम्यनित्यो माम प्रविशेत् आसायं प्रदक्षिणेनाविचिकित्सन् सार्ववर्णिक भैक्षचर्यमभिश- स्तपतितवर्जमयज्ञोपवीती शौचकामनिष्टमेकं वैणवं दण्टमादत्ते ससे मा गोपाय' इति श्रुतौ निष्कम्पं संन्यासिनां ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशूद्रगृहेषु भिक्षाचरणमुक्त, तचापत्कालविषयकमित्याह- सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् ॥ २८ ॥ सार्ववर्णिकं भैक्षचर्यमिति श्रुतौ सर्वान्नानुमतिः सर्ववर्णानां गृहेषु अन्नभक्षणानुज्ञा अस्मिन् युगे प्राणात्यये प्राणसंकटकाल एच, न तु स्वस्थावस्थायाम्। कुतः ? तद्दर्शनात् महात्मनां प्राणसंकटसमय एव अभक्ष्यभक्षणदर्शनादित्यर्थः ॥ २८ ॥ अवाधाच ॥ २९ ॥ भक्ष्याभक्ष्यविभागयोधकश्रुतीनामयाधात् अवाधार्थमपि प्राणसंकटस- मय एव अभक्ष्यभक्षणमिति भावः ।। २९ ॥ अपि च मर्यते ॥३०॥ अपि च स्मृतिध्वपि भक्ष्याभक्ष्यविभागः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥३०॥ शब्दश्यातोऽकामकारे ॥३१॥ यतः सर्वानानुमतिः प्राणसंकटविषया, अत एव शब्दः उपस्तिश्चाका- यणः इभ्येन सामि सादितान् कुल्मापांश्चखाद, जलपानं तु उच्छिष्टदो- पान कृतवान् , कारणं चानोवाव-नवा अहमजीविष्यमिमानसादन कामो म उदपानम् ' इति श्रुति: अकामकारे अस्वस्थावस्थायामेव उपस्ति- ·अधि०८] अद्वैतमजरी। नामकऋषे: अभक्ष्यभक्षणे प्रवृत्तिं दर्शयति । तथा च चतुर्णामप्याश्र- मिणां प्राणसंकटसमय एव अभक्ष्यभक्षणम्, अभोज्यगृहभोजनं च न वस्थावस्थायामिति भावः । इदं कलियुगविषयकं, युगान्तरेषु तु संन्या- सिनां चतुर्पु वर्णेषु गृहस्थादीनां त्रिषु वर्णेषु च भोजनकरणेऽपि न दोषः। तथाविधाधारस्य विद्यमानत्वादिति द्रष्टव्यम् ।। ३१ ।। आश्रमकर्माधिकरणम ॥ संन्यासिनां ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति अन्तरगसाधनं शमदमादिकम- नुष्यमित्युक्त्वा बहिरङ्गसाधनमपि किञ्चिदनुष्ठेयमस्तीत्याह- विहितत्त्वाचाश्रमकापि ॥ ३२ ॥ आश्रमकापि स्नानशौचभिक्षाटनादिरूपं बहिरङ्गसाधनमपि संन्या- सिनां कर्तव्यम् । कुतः ? विहितत्वात् ‘विवर्णवासा मुण्डोअरिग्रहः शुचिरद्रोही मैक्षानो ब्रह्मभूयाय भवति । पुत्रेपणायाश्च वित्तेपणायाध लोकेपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति । अथ परिबाडेकशा- दीपरिहितः' इत्यादिश्रुतिपु संन्यासिनामपि भिक्षाटनादीनामाश्रम- धर्माणां विहितत्वादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ न केवलं विहितत्वमात्रेण संन्यासिनामाश्रमधर्मानुष्ठानं, किं चित्तशुद्धिद्वारा प्रससाक्षात्कारं प्रति साधनत्वादपील्याह--- सहकारित्वेन च ॥ ३३ ॥ भिक्षाटनाद्याश्रमकर्मानुष्ठानस्य चित्तशुद्धिद्वारा ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति सहकारित्वेन साधनत्वेन हेतुनापि संन्यासिनां भिक्षाटनादिकर्म अवश्य कर्तव्यमित्यर्थः ॥ ३३॥ इयता सूत्रसंदर्भण संन्यासिनां धर्मान् प्रतिपाद्य इदानीम् ' ऊर्ध्व- रेतस्सु च शब्दे हि । इति सूत्रे उपक्रान्तमूर्धरेतसां ब्रह्मविद्याधिकारित्वम्- पसंहरति- सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४॥ सर्वथापि सर्वश्रुतिस्मृतिपर्यालोचनयापि त एव ऊर्ध्वरेतस एव श्रम- णमनननिदिध्यासनरूपायां ब्रह्मविद्यायामधिकारिणः । सर्वथापीत्येतत्पर स्वयमेव न्याचष्टे--उभयलिङ्गादिति । उभयलिङ्गात् श्रुतिस्मृतिरूपान ज्ञापकादित्यर्थः ।। ३४ ॥ तु ·ब्रह्मसूनवृत्ति । [अ०३ पा०४ सन्यासिनामेव ब्रह्मविद्याधिकार इत्यत्र हेत्यन्तरमाह- अनभिभवं च दर्शयति ।। ३५ ।। 'यन सन्त न चासन्त नाश्रत न बहुश्रुतम् । न सुदृत्त न दुर्वृत्त वेद कश्चन स द्विज । तुल्यनिन्दास्तुतिमांनी सतुष्टो येनकेनचिन्' इत्यादिस्मृति । अनभिभव मानावमानादिराहित्य ब्रह्मसाक्षात्कारसाधन दर्शयति । तब मानावमानादिराहित्य प्रायेण सन्यासिनामेव सभपति, न गृहस्थाना पुनदाराद्यभिमानवताम् । तस्मादपि सन्यासिनामेव ब्रह्म- विद्याधिकार इति भाव ॥३५॥ तदृष्टयधिकरणम् ॥९॥ एव सन्यासिनामेव ब्रह्मविद्याधिकार प्रसाध्य इदानीं विधुराणामपि अग्निहोनादिकर्मानुष्ठाने विक्षेपाभावात् ब्रह्मचर्यवत्त्वाच सन्यासितुल्य- स्वात् तेपामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारमाह- अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३६॥ दैवात् पत्नीवियोगे सति अन्तरा गृहस्थाश्रमसन्यासाश्रमयो मध्ये विद्यमानानामनाथमिणा विधुराणामपि श्रवणमनननिदिध्यासनरूपाया ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्ति । फुत ? तदृष्टे अनाश्रमिणामपि बहूना लोके ब्रह्मसाक्षात्कारवत्त्वदर्शनादित्यर्थ ॥ ३६॥ अपि च स्मर्यते ॥ ३७॥ अपि च अनाश्नमिणामपि यहूना ब्रह्मसाक्षात्कारवत्त्व मन्वादिस्मृ- तिषु प्रतिपाद्यत इत्यर्थ ॥ ३७॥ अनामिणा ज्ञानसाधनीभूतरानुष्टानाभावात् कथ ज्ञानोत्पत्तिरि- त्याशङ्कयाह- विशेपानुग्रहश्च ॥ ३८॥ अनामिभिानुष्ठिताना विशेषाणा स्लानसध्यानपादीनामनुग्रह ज्ञा- नानुप्राहकत्वमुपपन्नमित्यर्थ ।। ३८ ॥ अनाश्रमिकर्मापेक्षया आश्रमिकर्मणामाधिक्यमाह- अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच ॥ ३९ ॥ अतः अनामिकृतकर्मापेक्षया इतरतु आश्रमिकृत कर्म ज्याय श्रष्ठम् अबिलम्बेन ज्ञानसाधामित्यर्थ ॥३९ ।।

·अवि० ११]
अद्वैतम जरी।
तद्भूताधिकरणम् ॥ १०॥
अनाश्रभिणां विधुराणां श्रवणमनननिदिध्यासनरूपायां ब्रह्मविद्या-
यामधिकार प्रतिपाद्य इदानी संन्यासाश्रमं प्राप्य तं परित्यज्य पुन-
गृहस्थाश्रमं प्राप्तानामाश्रमभ्रंशजन्योत्कृष्टपापविशिष्टानामानमभ्रष्टानां
ब्रह्मविद्यायामधिकारो नास्तीति वानुमाश्रमभ्रंशस्य शास्त्रप्रतिपिद्ध-
त्वेन पापजनकत्वमाह-
तन्द्रतस्य तु नातायो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥४०॥
तद्भूतस्य संन्यासाश्रमं प्राप्तस्य अतद्भावः संन्यासाश्रमात् भ्रंशः
शास्त्रविहितो न भवति । प्रत्युत शास्त्रप्रतिषिद्ध एव । कुतः ? नियमात-
दूपाभावेभ्यः नियमेभ्यः संन्यासाश्रमप्राप्स्यनन्तरं मरणपर्यन्तं संन्या-
साश्रमेणैव स्थातव्यं, पुनः न निवर्नितव्यमिति नियमप्रतिपादकेभ्यो
मन्यादिवचनेभ्यः, अतद्रूपाभावभ्यः अतद्रूपाणां नियमाप्रतिपादकानां
क्वनानामभावेभ्यश्च हेतुभ्यः आश्रमभ्रंशः शास्त्रप्रतिषिद्ध इत्यर्थः ।
संन्यासाश्रमं प्राप्तस्य संन्यासाश्रम एव मरणपर्यन्तमभिरुचिर्यस्योत्पन्ना
मस्य संन्यासाश्रमेणैव अवस्थानं यस्य तु गृहस्थाश्रमेऽभिरुचिरुत्पन्ना
तत्य संन्यासाश्रम परित्यज्य पुनर्थहस्थाश्रमेणावस्थानमित्येवंविधानि-
यमप्रतिपादकानि बचनानि मन्वादिम्मृतिषु कुत्रापि न सन्तीति
भावः॥४०॥
आधिकारिकाधिकरणम् ॥ ११ ॥
संन्यासाश्रमात् भ्रष्टाना कंचित् कालं गृहस्थाश्रमे स्थितानां पश्चा-
त्तापे सति आश्रमभ्रंशजन्यपापस्य प्रायश्चित्तमस्ति वा, न चेनि संशये
सति प्रायश्रित्तमस्तीति वक्तुं प्रथमं पूर्वपक्षमाह-
न चाधिकारिकमपि पतनानुमानासदयोगात् ॥ ४१ ।।
आधिकारिकाणां संन्यासाश्रम एव तिष्ठतां संन्यासाश्रमविहितक-
मानुष्ठानं कुर्वतां प्रमादान सरुद्रह्मचर्यादिभ्रंशवतां यन् प्रायश्चित्तम् अने-
कमृत्तिकास्नानम् अनेकसहस्रप्रणवनपप्राणायामादिरूपं मन्वादिस्मृतिषु
विहितं, तदपि प्रायश्चित्तमनधिकारिणाम आश्रमभ्रष्टानां नास्ति । कुतः?
पतनानुमानात् । 'पायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्धत् स आत्महा' इतिस्मृ-
वाघाश्रमभ्रष्टानां पतितत्वातिपादनात पतितानां तदयोगात् तस्य प्राय-
चित्तस्यायोगान् अनुपपन्नत्वादित्यर्थः ॥ ४१ ॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्ति ।
[अ०३ पा०४
सिद्धान्तसूत्रम्-
उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥ ४२ ॥
अशनवत् ब्राह्मणाना शूद्रादिगृहेषु बहुकाल भोजनजन्यपापवदान-
मभ्रशजन्य पापमपि उपपूर्वमेव उपपातकमेव । तथा च एके मन्वादय
आश्रमभ्रशजन्यपापस्य भाव प्रायश्चित्तसद्भाय वदन्ति । तदुक्त तच्च प्राय-
श्चित्त भूप्रदक्षिणसफलतीर्थस्नानादिरूप मन्वादिस्मृतिघ्वेवोक्तमित्यर्थ ४२
बहिरधिकरणम् ॥ १२ ॥
आश्रमभ्रष्टाना प्रायश्चित्तेन आश्रमभ्रशजन्यपापस्य नष्टत्वेन परिशु.
द्धाना परलोकप्राप्त्यभावेऽपि ब्रह्मविद्यायामधिकारो नास्तात्याह-
थापि स्मृतेराचाराच ॥ ४३ ॥
आश्रमभ्रष्टाना कृतप्रायश्चित्तानाम् अकृतप्रायश्चित्ताना च उभयवि
धानामपि यहिष्कार कर्तव्य । प्रायश्चित्तकरणानन्तरमपि तेपा वेदान्त
शास्त्र गुरुभिर्न पाठनीय, शिष्टैरपि तेपा निस्टे वेदान्तश्रवण न कर्तव्य,
सहश्रोतृभिरपि ते सह एक्गुरुनिकटे वेदान्तश्रवण न कर्तव्यम् । ते सह
पत्रिभोजनादिकमपि न कर्तव्यमित्यर्थ । कुत १ स्मृते बहुस्मृतीना
विद्यमानत्वात् , आचारात् शिष्टाचाराचेत्यर्थ । कृतप्रायश्चित्ताना तु मर-
णपर्यन्त सन्यासाश्रमधर्ममनुतिष्टता जन्मान्तरे श्रवणाधनुष्ठानेन ब्रह्म-
साक्षात्कार इति भाव । इद सर्व विविदिपासन्यासविषयकम् । विद्व-
सन्यासिना तु ब्रह्मसाक्षात्कारवह्निना ब्रह्महत्यादिमहापातकानामपि
दग्धत्वात् प्रायश्चित्तापेक्षा नास्तीति द्रव्यम् ॥४३॥
स्वाम्पपिवरणम् ।। १३॥
उद्गीथाहवनीययूपादिपु वर्माहेषु ब्रह्मदृष्टिरूपाणि अडावद्धोपास.
नानि यजमानस्य वा अनुष्ठेयाने, उत सविना वा अनुष्ठेयानीति
सदेहे सति निर्णय क्तु प्रथम पूर्वपक्षमाह-
स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥४४॥
अनावरद्धोपासनानि स्वामिन यजमानस्य अनुण्यानाति आयो
मन्यते । कुन ? फर श्रुते यजमानस्य फलश्रवणादित्यर्थ । तथा च
यजमानस्य अङ्गावरद्धोपासनाजन्यफलभोक्तृत्वात अगायरद्धोपासनानि
यजमानेनैव तन्यानीत्यर्ध ॥ ४४ ॥

·अधि० १४] अद्वैतमचरी। सिद्धान्त:- आत्विज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४५ ॥ अङ्गावबद्धोपासनम् आविज्यम् भाविजामनुष्ठेयमित्यौडुलोमिर्मन्यते । कुत: ? तस्मै साहुकर्मानुष्ठानाय दक्षिणादिना ऋत्विकपरिक्रीयते खलु । तथा च परिक्रीतः ऋत्विाग्भिः कृतानि कर्माणि यथा यजमानस्य फल- जनकानि, एवमङ्गावबद्धोपासनान्यपि ऋत्विम्भिरनुष्ठितानि यजमानस्य फलजनकानीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ अङ्गाववद्धोपासनायाम् ऋत्विजामपि फलश्रवणाच अङ्गावबद्धोपास- नानि ऋत्विगनुष्ठेयानीत्याह- श्रुतेश्च ॥ ४६॥ 'आत्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते, तं काममागायति' इति श्रुनी ऋत्विग्यजमानयोरुभयोरपि अनावबद्धोपासनाजन्यफलश्रवणादपि ऋत्विनामनुप्ठेयानि अड्डावबद्धोपासनानीत्यर्थः । आत्मने स्वस्मै यजमा- नाय वा यं कामं कामयते ऋत्विक् , त काममुद्दिश्य आगायति उद्गीथे ब्रह्मदृष्टिपूर्वकम् उद्गीथगानं करोतीति श्रुत्यर्थः । सूत्रत्रयमपि प्रसङ्गादागतं न प्रकृतोपयुक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ ४६॥ सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् ॥ १४ ॥ 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववद्' इति सूत्रे संन्यासाश्रमात् पूर्वम- नुऐयानि ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति परम्परया साधनत्वेन बहिरडसाधनानि यज्ञादिकर्माणि प्रतिपाद्य संन्यासाश्रमानन्तरमनुष्ठेयानि ब्रह्मसाक्षा- कारं प्रति साक्षात्साधनत्वेन अन्तरङ्गसाधनानि शमदमादीन्यपि 'शम- दमाद्युपेतः स्यात् । इति सूत्रे प्रतिपाद्य इदानीं ततोऽप्यन्तरगसाधनानि श्रवणमनननिदिध्यासनानि प्रतिपादयति- सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ ४७ ॥ विध्यादिवत् विध्यादौ कर्मकाण्डे यथा गृहस्थाश्रमवतः अमिहोत्रा- दीनि बहूनि कर्माणि स्वर्गादिफलोद्देशेन विहिवानि एवं तद्वतः संन्यासा- अमवतः पुरुषस्य तस्मात् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य' इति ज्ञानकाण्ड- स्थश्रुतौ सहकार्यन्तरविधिः शमदमाधपेक्षया सहकार्यन्तराणां श्रवण- मनननिदिध्यासनानां ब्रह्मसाक्षात्कारोद्देशेन विधिरङ्गीकर्तव्यः । तत्र त्रया- णां मध्ये श्रवणमनने सर्वेषामपि ब्रह्मसाक्षात्कारकामानां बटुकालमनुष्ठा- ·१२६ ब्रह्मसूत्रवृत्ति । [अ०३ पा०४ तव्ये । तृतीय निदिध्यासन तु पक्षेग कालविकल्पेन अनुष्ठेयम् । येपा प्रवणमननानन्तरमपि ब्राह्मणत्वक्षत्रियत्वादिवर्णाभिमान , ब्रह्मचारित्व. ग्रहम्पत्वाद्यायमाभिमान, जातिगद्यभिमान , स्थूलोऽह कृशोऽह क्र्ताह भोक्ताहमित्येवविधो देहाभिमानो ढो वर्तते, तेपा बहुकाल निदिध्यासन कर्तव्यम् । येपा तु अतिशुद्धान्त करणाना देहामिमान श्रा गमननाभ्यामेन शिथिलीभूत , तेषा स्वल्पकारनिदिध्यासनेनैन माक्षा- मारोत्पत्ते बहुकाल निदिध्यासन न कर्तव्यमित्यर्थ । इदमुपलक्षणम् । अत्यन्तविशुद्धान्त करणानामत्यन्तेश्वरानुग्रहवता श्रवणमनने अपि स्वल्प- कारमेव अनुष्ठातव्ये, अन्येषा तु वहुकालमनातव्ये इति श्रवणमनननि- दिध्यासनाना प्रयाणामपि पुरुपभेदेन कालविकल्प इति द्रष्ट यम् । तस्मात् ब्राह्मण पाण्डित्य निर्विद्य' इति श्रुतेरयमर्थ --तम्मान ब्राह्मण पाण्डित्य निर्विद्य वाल्येन तिष्ठासेन् , वाल्य च पाण्डित्य च निर्विद्याथ मुनिरमौन च मौन च निविद्याथ ब्राह्मण' इति । सर्व कर्माणि सन्यस्य साननचतुष्टयानन्तर पाण्डित्य श्रवण निर्विद्य कृत्वा वाल्येन अवणज. न्यज्ञानस्य वरसपादकेन दाळसपादकेन मननेन तिष्ठासेन् मनन कुर्वन् स्थातुमिच्छेन्, वाल्य च पाण्डित्य च निर्विद्य मनन श्रवण च कृत्वा अथ मुनि मौनशील निदिध्यासनशीलो भवेत् । एवम् अमौन मौनात् निदिध्यासनादन्यत् अवणमननद्वय, मौन निदिध्यासन च लच्या अब ब्राह्मण ब्रह्मसाक्षात्कारवान् मुर यत्राह्मणो भवेदित्यर्थ ॥४७॥ 'अभिसमावृत्य कुटुम्ये शुचौ देशे यावनीव स्वाध्यायमधीयीत' इति श्रुतौ ब्रह्मचर्याश्रममुपकम्य गृहस्थाश्रमस्य उपसहृतत्वात् ब्रह्मचर्यगृह. स्थाश्रमौ द्वादेव प्रामाणिकौ, सन्यासाश्रमस्त्वप्रामाणिक । सथा च गृह- स्थानामेव अग्निहोगादिकर्मसु श्रवणमननादिषु च अधिकार न सन्या- सिनामित्याशङ्कयाह- कृत्स्वभावात्तु गृहिणोपसहारः ॥ ४८॥ वृल्नभावात् कृत्स्नाना सक्लश्रमधर्माणाम् इन्द्रियनिग्रहतपोग्रह्मच यांनीना भावात् गृहस्थाश्रमे विद्यमानत्वात् तावन्माण गृहिणा गृहस्था- अमिगा उपसहार कृत , न तु सन्यासाश्रमव्यवच्छेदाभिप्रायेण । सन्या- साश्रमविधायकाना बहुश्रुतिवाक्याना विद्यमानत्वात् । तथा च गृह- स्थाना नित्यनैमित्तिकाम्यानुष्ठानपूर्वक्त्वेन अवणमनननिदिध्यास.

·अधि० १५] अद्वैतमसरी। ११७ नानुष्ठानेऽवकाशाभावात् सन्यासिनामेव श्रवणादावधिकार । नथा च कर्मकाण्डविहितेषु अग्निहोनादिकर्मसु ज्ञानकाण्डविहितेषु श्रवणमनना- दिषु च अधिकारभेद एवाङ्गीकर्तव्य इति भाव । यद्यपि 'अनुप्ठेय बादरायण साम्यश्रुते ' इति सूत्र एव सन्यासाश्रम स्थापित , तथापि श्रवणादौ अधिकारिचिन्ताप्रसङ्गात् ‘कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसहार इति सूने सन्यासाश्रमो दृढीकृत इति न पौनरुक्त्यमिति द्रष्टव्यम् । अभिसमावृत्य स्वाध्यायाध्ययनपरिसमाप्त्यनन्तर गुरुगृहानिर्गत्य स्वगृह गत्वा कुटुम्बे गृहस्थाश्रमे स्थित्वा अविरक्तश्चेत् शुद्धस्थले यावजीव ब्रह्म यलस्वाध्यायाध्ययन कुर्यात् , विरक्तश्चेत् कचित्काल गृहस्थाश्रमे स्थित्वा पश्चात् सन्यासाश्रम स्वीकृत्य श्रवणमननादिक कुर्यादित्यर्थ । तथा च यावजीवमित्येतदविरक्तविषयकमिति द्रष्टव्यम् ॥ ४८॥ तर्हि ब्रह्मचर्यगार्हस्थ्यसन्यासाश्रमास्त्रयोऽपि प्रामाणिका भवन्तु नाम । वानप्रस्थाश्रमस्तु अप्रामाणिक एव । वानप्रस्थाश्रमासाधारणस्य कस्यचिदनुष्ठेयस्याभावादित्याशङ्कयाह- मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥ ४९ ॥ मौनवत् मौनप्रधानकाना सन्यासिनामसाधारणश्रवणमननादिवि- धानवत् इतरेषा वानप्रस्थानामप्युपदेशात् उपवासप्रधानस्य कायक्लेशहे- तुभूतस्य आश्रमान्तरासाधारणस्य तपस श्रुतिस्मृत्यादिषु विहितत्वादि. त्यर्थ । तथा च ब्रह्मचारिणा यथेष्टभोजनपूर्वक स्वाध्यायाध्ययनमसाधा- रणो धर्म । गृहस्थानामपि यथोचितभोजनपूर्वकमग्निहोत्रादिकर्मानुष्ठा- नमसाधारणो धर्म । सन्यासिनामपि यथोचितभोजनपूर्वक श्रवणमन- नाद्यनुष्ठानमसाधारणो धर्म । वानप्रस्थाना तु प्रायश उपवासप्रथानक शरीरशोपणहेतुभूत पञ्चामिगध्यावस्थानरूप तपश्चरणमसाधारणो धर्म । तथा च स्वाध्यायाध्ययनाग्निहोनादिकर्मानुष्ठानच् चान्द्रायणादितप. श्वरणवेदान्तश्रवणरूपेषु चतुर्पु असाधारणधर्मेषु चतुर्णामाश्रमिणाम् अधिकार इति भाव ॥ ४९ ।। अनाविवरिकरणम् ॥१५॥ 'बाल्येन तिष्ठासेन्' इति श्रुतौ वाल्यश देन ब्रह्मज्ञानस्य दार्ग रूपरलसपादक मननमुन्यत इति 'सहकार्यन्तरविधिः' इति पूर्वसूत्र उक्तम् । इदानी चाल्साद्दश्य थाल्यमिति वाल्यशदस्यार्थान्तरमप्याह- ·ब्रह्मसूतत्ति । [अ०३ पा०४ . तव्ये । तृतीय निदिध्यासन तु पझेग कालविकल्पेन अनुष्ठेयम् । येया प्रवणमननानन्तरमपि ब्राह्मणत्वक्षत्रियत्वादिवर्णाभिमान, ब्रह्मचारित्व. गृहन्थत्वाद्याश्रमाभिमान, जातिकुलाद्यभिमान, स्थूलोऽह कृशोऽह र्ताह भोक्ताहमित्येवविधो देहायभिमानो दृढो वर्तते, तेषा बहुकाल निदिध्यासन कर्तव्यम् । येपा तु अतिशुद्धान्त करणाना देहाभिमान श्रव णमननाभ्यामेव शिथिलीभूत , तेपा स्वल्पकालनिदिध्यासनेनैर साक्षा सारोत्पत्ते बहुकाल निदिध्यासन न कर्तव्यमित्यर्थ । इदमुपलक्षणम् । अत्यन्तविशुद्धान्त करणानामत्यन्तेश्वरानुग्रहवता श्रवणमनने अपि स्वल्प कालमेव अनुष्ठातव्ये, अन्येषा तु बहुकालमनुष्ठातव्ये इति श्रवणमनननि- दिध्यासनाना प्रयाणामपि पुरुषभेदेन कालविकल्प इति द्रष्टव्यम् । तस्मात् ब्राह्मण पाण्डित्य निर्विद्य' इति श्रुतेरयमर्थ -तस्मात् ब्राह्मण पाण्डित्य निर्विद्य वाल्येन तिष्ठासेत्, वाल्य च पाण्डित्य च निर्विद्याथ मुनिरमौन च मौन च निविद्याथ ब्राह्मण' इति । सर्व कर्माणि सन्यस्य साधनचतुष्टयानन्तर पाण्डित्य अयण निर्विद्य कृत्वा वाल्येन अवणज न्यज्ञानस्य बल्सपादकेन दाळसपादकेन मननेन तिष्ठासेन् मनन कुर्वन् स्थातुमिच्छेन् , याल्य च पाण्डित्य च निर्विद्य मनन श्रवण च कृत्वा अथ मुनि मौनशील निदिध्यासनशीलो भवेत । एवम् अमौन मौनात् निदिध्यासनादन्यत् श्रवणमननद्वय, मौन निदिध्यासन च लब्ध्वा अथ ब्राह्मण ब्रह्मसाक्षात्कारवान् मुरयत्राह्मणो भवेदित्यर्थ ॥४७॥ 'अभिसमावृत्य कुटुम्वे शुचौ देशे यावजीव वाघ्यायमधीयत' इति श्रुतौ ब्रह्मचर्याश्रममुपत्रम्य गृहस्थाश्रमस्य उपसहतत्वात् ब्रह्मचर्यगृह- स्थाश्रमौ द्वावेव प्रामाणिको, सन्यासाश्रमम्त्वप्रामाणिक 1 तथा च गृह- स्थानामेव अग्निहोनादिकर्ममु श्रवणमननादिषु च अधिरार न सन्या- सिनामित्याशङ्कयाह- कृत्स्वभावात्तु गृहिणोपसहारः ॥ ४८ ॥ कृल्नभावात् कृत्स्नाना सरलाश्रमधर्माणाम् इन्द्रियनिग्रहतपोब्रह्मच यांनीना भावात् गृहस्थाश्रमे विद्यमानत्वान् तावन्मानेण गृहिणा गृहस्था अमिणा उपसहार कृत , न तु सन्यासाश्रमव्यवच्छेदाभिप्रायेण । सन्या- साश्रमविधायकाना बहुश्रुतिवाक्याना विद्यमानत्वात् । तथा च गृह- स्थाना नित्यनैमित्तिस्याम्यानुष्ठानपूर्वकत्वेन श्रवणमनननिदिध्यास 1 ·उक्तम् । इदानी वालसादृश्यं वाल्यमिति याल्यशब्दम्याथान्तरमायाह- अधि०१५] - 'बाल्येन तिष्ठासेन्' इति श्रुतौ बाल्यशब्देन ब्रह्मज्ञानस्य दार्च अद्वैतमञ्जरी । नानुष्यानेऽवकाशाभावात् संन्यासिनामेव अवणादावधिकारः । नथा च कर्मकाण्डविहितेपु अग्निहोत्रादिकर्मसु ज्ञानकाण्डविहितेषु श्रवणमनना- दिषु च अधिकारभेद एवाङ्गीकर्तन्य इति भावः । यद्यपि — अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः' इति सूत्र एव संन्यासाश्रमः स्थापितः, तथापि श्रवणादौ अधिकारिचिन्ताप्रसगात् ‘कृत्स्नभावातु गृहिणोपसंहारः । इति सूत्रे संन्यासाश्रमो दृढीकृत इति न पौनरुक्त्यमिति द्रष्टव्यम् । अभिसमावृत्य स्वाध्यायाध्ययनपरिसमाप्त्यनन्तरं गुरुगृहानिर्गत्य खगृह गत्वा कुटुम्बे गृहस्थाश्रमे स्थित्वा अविरक्तश्चेत् शुद्धस्थले यावजीयं ब्रह्म- यज्ञस्वाध्यायाध्ययनं कुर्यात् , विरक्तश्चेत् कंचित्कालं गृहस्थाश्रमे स्थित्वा पश्चात् संन्यासाश्रमं स्वीकृत्य श्रवणमननादिकं कुर्यादित्यर्थः । तथा च यावनीवमित्येतदविरक्तविषयकमिति द्रष्टव्यम् ॥४८॥ ताहे ब्रह्मचर्यगार्हस्थ्यसंन्यासाश्रमास्त्रयोऽपि प्रामाणिका भवन्तु नाम । वानप्रस्थाश्रमस्तु अप्रामाणिक एव । वानप्रस्थाश्रमासाधारणस्य कस्यचिदनुष्ठेयस्याभावादित्याशङ्कयाह- मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥ ४९ ॥ मौनवत् मौनप्रधानकानां संन्यासिनामसाधारणश्रवणमननादिवि- धानवत् इतरेषां वानप्रस्थानामप्युपदेशात् उपवासप्रधानस्य कायक्लेशहे- तुभूतस्य आश्रमान्तरासाधारणस्य तपसः श्रुतिस्मृत्यादिपु विहितसादि- त्यर्थः । तथा च ब्रह्मचारिणा यथेष्टभोजनपूर्वकं स्वाध्यायाध्ययनमसाधा- रणो धर्मः । गृहस्थानामपि यथोचितभोजनपूर्वकमग्निहोत्रादिकर्मानुष्ठा- नमसाधारणो धर्मः । संन्यासिनामपि यथोचितभोजनपूर्वकं अवगमन- नाद्यनुष्ठानमसाधारणो धर्म. । वानप्रस्थाना तु प्रायशः उपवासप्रधान शरीरशोपणहेतुभूतं पञ्चाग्निमध्यावस्थानरूपं तपश्चरणमसाधारणो धर्मः। तथा च स्वाध्यायाध्ययनामिहोत्रादिकर्मानुष्ठान कृच्छ्चान्द्रायणादितप. श्वरणवेदान्तश्रवणरूपेषु चतुर्पु असाधारणधर्मेषु चतुर्णामाश्रमिणाम् अधिकार इति भावः ॥ १९ ॥ अनाविपूर्वदधिकरणम् ॥१५॥ ।

·- ११८ ब्रह्मसूत्रवृत्ति । [अ०३ पा०४ अनाविष्कुर्वनन्वयात् ।। ५०॥ कृतसन्यासी ब्राह्मण पाण्डित्य श्रवणमननोभयरूप पाण्डित्य नि- विद्य सपाद्य बाल्येन बालसदृशतया तिष्ठेदिति श्रुतेरर्थ । अस्मिन्नथे बाल्यशब्दस्यार्थमाह-अनाविष्कुर्वन् बालकवन् स्वस्य ज्ञानवैराग्यादिक लोकानामप्रकटयन् दम्भदोहकागदिरहित सन् कृतप्रवणमनन सन्या- सी सर्वदा ब्रह्मध्यान कुर्वन् तिष्ठेदित्यर्थ । कुत ? अन्वयात् दम्भदाह- कारादिराहित्यस्य ध्यान प्रति साधनत्वेनान्वितत्वादित्यर्थ ॥ ५० ॥ ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्ध इत्यधिररणम ॥१६॥ एव ब्रह्मसाक्षात्कारस्य अन्तरङ्गसाधनानि बहिरङ्गसाधनानि च निरू- प्य इदानीमस्मिन् जन्मनि कृतश्रवणमनननिदिध्यासनस्य पुरुपस्य अस्मि- नेव जन्मनि ब्रह्मसाक्षात्कारोत्पत्तिर्वा जन्मान्तरे वेति सशये सति निर्णय करोति- ऐहिकमप्यप्रस्तुतपतिवन्धे तदर्शनात् ॥ ५१ ॥ अप्रस्तुतप्रतिवन्धे प्रस्तुताना श्रवणमनननिदिध्यासनाना दृढदेहाद्य- भिमानलक्षणे प्रतिबन्धके असति ऐहिक ज्ञानमस्मिन्नेव जन्मनि ब्रह्मसाक्षात्कार उत्पद्यते । दृढदेहाभिमानलक्षणपतिनन्धके सति तु जन्मान्तरे पुनरपि श्रवणमनननिदिध्यासनानुष्ठानानन्तर ब्रह्मसाक्षात्कार उत्पद्यत इत्यर्थ । कुत ' तदर्शनात् ' अनेकजन्मससिद्धस्तती याति परा गतिम् । इत्यादिस्मृतिवाक्येषु प्रवलदेहाभिमानवतामनेकजन्ममु श्र- वणमननाद्यनुष्ठानेन साक्षात्कारखत्त्वप्रतिपादनादित्यर्थ । तथा च विशु- द्धान्त करणाना स्वल्पदेहाभिमानवतामीश्वरानुग्रहवताम् एकजन्मानुष्ठि- तश्रवणमननादिभिरेव ब्रह्मसाक्षात्कारोदय , अन्येपा तु बहुजन्मानुष्ठि- तश्रवण मादिभि साक्षात्कारोत्पत्तिरिति भाव ।। ५१ ॥ मुक्तिफ्लानियमाधिकरणम् ।। १७ ।। ब्रह्मसाक्षात्कारे उक्त न्याय मोक्षेऽप्यतिदिशति- एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः।। ५२ ॥ प्रह्मसाक्षात्कारवत् मुत्तिफलस्यापि मोक्षरूपफलस्याप्यनियम अस्मि- नेव जन्मनि मोक्षोदय इति नियमो नास्त्येव । किं तु ईश्वरानुग्रहववा कृतश्रवणमनननिदिध्यासनाना पुरुषाणामस्मिन्नेर जन्मनि मोक्षोदय अन्येषा तु जन्मातरे मोशोदय इत्येवविधो नियमोऽङ्गीकर्तन्य' । कुत?

·अधि० १७] अद्वैतमचरी। ११९ तवस्थावधृतेः तदवस्थाया मोक्षावस्थायाः अवधृतेः 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्यादिश्रुतिपु मोक्षावस्थायाः ब्रह्मसाक्षात्कारोत्तरकालीनत्व- निश्चयादित्यर्थः । तथाच यस्मिन् जन्मनि ब्रह्मसाक्षात्कारोत्पत्तिः तस्मिन् जन्मनि ब्रह्मभावलक्षणस्य मोक्षस्योत्पत्तिरिति भावः । ब्रह्मभा- वस्य उत्पत्तिर्नाम विस्मृतकण्ठाभरणस्येव अविद्यावृतस्य ब्रह्मभावस्य जीवब्रह्माभेदविषयकसाक्षात्कारेण अविद्यानिवृत्तौ सत्यामभिव्यक्ति- रिति भावः ॥५२॥ इति ब्रह्मसूत्रवृत्ती तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।

·श्रीमच्छंकरभगवत्पादृशिष्यप्रणीता ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। ( अद्वैतमलरी) चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ आवश्यधिकरणम् ॥१॥ आचिरसकृदुपदेशात् ॥१॥ ब्रह्मविपयरुश्रवणमनननिदिध्यासनानामसझन् अनेकनारम् आवृत्ति: पर्वव्या अभ्यासः कर्तव्यः । कुतः ? उपदेशात् 'आसुमेरामृते. फालं नयेद्वेदान्तचिन्तया । तञ्चिन्तनं तत्स्थनमन्योन्यं तत्प्रयोधनम् ॥ गु- यस्तदात्मानस्तन्निष्टशस्तत्परायणा. । दिने दिने च वेदान्तश्रवणाद् भत्तिसंयुतान् ॥ गुरथुपया लब्धान् कृन्नाशीतिफलं लभेत् ।' इत्यादि- स्मृतिपु निरन्तरं ब्रह्मविचारस्य पर्नव्यत्वोपदेशादित्यर्थः ॥ १॥ लिलाच ॥ २॥ मुवर्णरत्नमुत्ताविद्रुमादितारतम्यपरिशानस्य यदुकालं विचारसाध्यत्य- दर्शनात् तदृष्टान्तेन ब्रह्मज्ञानस्यापि यह कालविचारसाध्यत्महीपर्तव्य- मित्यर्थः ॥ २॥ आत्मेत्यधिकरणम् ॥२॥ निर्गुणश्रयमाद्यार्ति निरुप्य सगुणभ्यानस्वरूपं निरूपयति--- आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राइयन्ति च ॥ ३ ॥ उपासनानि विविधानि-अहंप्रहोपामनानि, प्रतीकोपासनानि, अडावपद्धोपासनानि च । वाईप्रहोपासनानि, दहगाण्डिल्यवैश्वा- नरोपरोस विद्यादीनि । तर भविम्य सगुणप्रमाणायाभेदानुसंधानम् अहंदहोपासनेत्युच्यने । जडेषु फर्माननेषु नामादिपदार्थेषु प्रहादिपदार्थ- दृष्टिः प्रायोपासना । जडेषु पांडेषु उड़ायादिपदार्थेषु प्रमादिपदार्थ- ·अद्वैतमञ्जरी । अधि०५7 १२१ दृष्टिः अङ्गाववद्धोपासना । एवंस्थिते सति दहरवैश्वानरायुपासनेषु पर- मात्मा आत्मति ध्यातव्यः जीवाभिन्न इत्येव ध्यातव्य इति वृद्धाः उप- गच्छन्ति अङ्गोकुर्वन्ति, ग्राहयन्ति च 'लं वा अहमस्मि भगयो देवते अहं वै त्वमसि' इत्यादिश्रुतयः जीवानां सगुणब्रह्मणश्च अभेदध्यानमेव प्रतिपादयन्तीत्यर्थः । तथा च 'वैश्वानरोऽहं, दहराकाशोऽहं, अक्षि- पुरुषोऽहूं, भारूपोऽहम्' इत्येवरूपेणैव सगुणब्रह्मोपासनानि कर्तव्यानीति भावः ॥३॥ न प्रतीकाधिकरपाम ॥३॥ नमतीके न हि सः॥४॥ प्रतीके नाम प्रझेत्युपासात, मनो ग्रह्मेत्युपासीत, आदित्यं प्रो- त्युपासीत ' इत्यादिपु प्रतीकोपासनेषु न जीवनमा ध्यानं कर्तव्यम् । कुन ? नहि सः जीवब्रह्माभेदध्यानापरेशः । तत्र न हि नास्ति खल, नामादिब्रह्मणोरेवाभेदध्यानस्य तत्रोपदिष्टत्वात् नामब्रह्मामेथ्यानमेव तत्र कर्तव्यं, न जीवब्रह्माभेदध्यानमित्यर्थः । न च ब्रह्माभिन्ननामाह- मस्मि, ब्रह्माभिन्नादित्यमण्डलमहमस्मि, ब्रह्मानिनमनोऽहमस्मीत्येवे ध्यान कर्तव्यम् । नयाविषविरप्यभावात् अपिहितकरणस्य निष्फलत्वात् । तस्माद्विध्यनुसारेण जडाना नामादीनां ब्रह्मणश्चाभेदानुसंधानमेव कर्त- व्यमिति भावः ॥ ४ ॥ प्रघदृष्टयाधिकरणम् ॥ ४॥ आदित्यमण्डलनाममनआदिषु अधिष्ठानेपु ब्रह्मत्वमारोप्य घ्यानं फर्तव्यं वा ब्रह्मणि अधिष्ठाने नामयादित्यमण्डलत्वमनस्त्यादीनि आरोप्य ध्यानं कर्तव्यं वा इति संशये सति निर्णयं करोति- ब्रह्माष्टरुत्कोत् ॥५॥ निकृष्टेषु आदित्यमण्डलनामादिषु उत्कृष्टताः कर्तव्या । कुतः? उत्कर्षात् फलाधिक्यादित्यर्थः । लोकेऽपि निकपु उत्कृष्टदृष्टिः फलाधि- क्याय भवति, उत्कृष्टे निकृष्टदृष्टिस्तु फलाधिक्याय न भवति, प्रत्युत अनर्यायैव भवतीति भावः ॥ ५ ॥ आदिरपादिमम्पविकरणम् ॥६॥ आदित्यादिमतपश्चाङ्ग उपपत्तेः॥६॥ 'उदीयं ब्रह्मेत्युपासीत, आहवनीय प्रनेत्युपासील, वेदि प्रोत्सु-

·१२२
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः।
[अ०४ पा०१
.
पासीत, आदित्यं यूपमित्युपासीत' इत्यादिषु अङ्गाववद्धोपासनेषु मादि-
त्यादिमतयश्च आदित्यग्रह्मादिदृष्टयोऽपि अड़े वचनव्यत्ययः छान्दसः
अङ्गेष्वित्यर्थः । तथा च अङ्गेषु आहवनीयादिषु कर्तव्याः । कुतः ?
उपपत्तेः निकृष्टेपूत्कृष्टयुद्धिः फलाधिक्याय भवतीति पूर्वोक्तयुक्ते-
रित्यर्थः ॥ ६॥
आसीनाधिकरणम् ॥ ६॥
इदानीं ध्यानसाधनानि आसनादीनि निरूपयति-
आसीनः संभवात् ।। ७॥
सुखासने आसीनः सन् ध्यानं कुर्यात् । कुन:? संभवात् आसीनस्यैव
चित्तकाव्यसंभवादित्यर्थः ॥ ७ ॥
ध्यानाच॥ ८॥
ध्यानशब्दार्थपर्यालोचनादपि आसीनेनैव ध्यानं कर्तव्यम् । प्रपञ्च-
विषयकप्रत्ययतिरस्कारेण ब्रह्मविषयकप्रत्ययप्रवाहीकरणं हि ध्यानशब्दा-
र्थः । एवंविधघ्यानं शयानस्य न संभवति निद्रया पीडितत्वात् । तिष्ठतो-
ऽपि न संभवति पादवेदनया पीडितत्वात् । गच्छतोऽपि न संभवति
कण्टकादिना पीडितत्वात् । तस्मात् आसीनस्यैव ध्यानमित्यर्थः ॥ ८॥
अचलत्वं चापेक्ष्य ॥९॥
अचलत्वं निश्चलत्वं च अपेक्ष्य उद्दिश्य आसीन एव ध्यानं कुर्या-
दित्यर्थः ॥ ९॥
स्मरन्ति च ॥१०॥
'शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः' इत्यादिस्मृतयोऽपि
आसानस्यैव ध्यानं प्रतिपादयन्तत्यिर्थः ॥ १०॥
यौकाग्रताधिकरणम् ।। ७ ।।
कस्मिन् देशे ध्यानं कर्तव्यमित्याकाडायामाह-
यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ।। ११ ॥
नदीतीरदेवालयपुण्यक्षेत्रप्रामाणां मध्ये यत्र यस्मिन् देशे मनस एका-
प्रना प्रसन्नता, तत्र ध्यानं कर्तव्यम् । युनः ? अविशेषात् शुद्धान्त.कर-
पस्य सर्वत्रापि मनःप्रसादस्य तुल्यत्वादित्यर्थः ॥ ११ ॥

·अधि० १०]
अद्वैतमचरी।
१२३
भाप्रायणाधिकरणम् ॥ ८॥
कति सवत्सराणि ध्यान वर्तव्यमित्याकाहायामाह-
आमायणात्तनापि हि दृष्टम् ।। १२ ।।
आमायणात् मरणपर्यन्त ध्यान कर्तव्यम् । बुत ? सनापि मरणका-
लेऽपि दृष्टम् ' य य वापि स्मरन् भावम् ' इत्यादिस्मृतिपु ध्यान प्रतिपा-
दितमित्यर्थ ॥ १२ ॥
सदधिगमाधिश्रणम् ॥ ९॥
सगुणध्यानस्वरूप विचार्य पुनरपि निर्गुणस्वरूप विचारति । पाणि
चतुर्विधानि-सचितानि, प्रारब्धानि, अतीतानि, आगामानि च । तत्र
पूर्वजन्ममु पृतानि भविष्यदेहजननयोग्यानि स्वर्गादिफलोद्देशेन कृतानि
फर्माणि सचितानि, महता प्रयासेन श्रवणमनननिदिध्यासनसाक्षात्का-
रादिसकलमोक्षसाधनसपादक्रर्तमानशरीरारम्भकाणि पूर्वजन्मकृतानि
फर्माणि प्रारब्धानि, ब्रह्मसाक्षात्कारोत्पत्ते पूर्वमस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे
वा ब्रह्मसाक्षात्कारोद्देशेन कृतानि कर्माणि अतीतानि, ब्रह्मसाक्षात्कारो-
त्पत्त्यनन्तरमस्मिन् जन्मनि वृत्तानि आगामीनि । तत्र चतुर्विधेषु कर्मसु
मध्ये सचिताना भविष्यदेहपरम्परारूपफलमनुत्पाद्यैर नाशम्, आगा-
मिना च देहाभिमानरहितेन कृतत्वात फ्लजननासामध्ये च प्रथम
प्रतिपादयति-
तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशौ तद्यपदेशात् ।। १३ ॥
तदधिगमे तस्य ग्रहण अधिगमे साक्षात्कारे सति उत्तरपूर्वाधया
आगामिसचितपापयोरशेषविनाशौ भरत । आगामिपापस्यासस्पर्श ,
सचितपापस्य विनाशश्व भरति । कुत ? तव्यपदेशात् 'ताया पुप्पर-
पराश आपो न शिप्यन्त तापीयातूरमग्नौ प्रोत प्रदूयेत ' 'यथैधासि
समिद्धोऽनिर्भस्मसात्पुरतेऽर्जुन' इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु आगामिसचित-
फर्मणोरशेषविनाशल्यपदेशादित्यर्थ ॥ १३ ।।
इतरारेपाधिकरणम् ॥१०॥
पापस्याश्पविनाशी प्रतिपाद्य पुण्यस्यापविनाशौ प्रतिपादयति-
इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु ॥ १४ ॥
पाते ग्रझसाक्षात्कारेण देहाभिमाननाशे सति इतरस्य प्रमज्ञानोत्तर.
कालीनपुण्यस्यासशेष असस्पशों भवति । इदमुपलक्षणम् । सचित-
पुण्यस्य नारा इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥

·१२४ ब्रह्मसूत्रवृत्ति । [अ० ४ पा०१ - अनारब्धयायाधिकरणम् ॥ ११ ॥ वतमानदेहजनकयो प्रारब्धपुण्यपापयोस्तु ज्ञानान्नाशा नारतात्याह- अनारब्धकायें एव तु पूर्वे तवधेः ॥ १५ ॥ अनारब्धकाय अनुत्पादितवर्तमानशरीरे एव पुण्यपापे नश्यत, न तु वर्तमानशरीरारम्भये । कुत? तवधे ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरमपि प्रार- धर्मनाशपर्यन्त शरीरावस्थानस्य तस्य तावदेव चिरम्' इत्यादिश्र. निपु प्रतिपादित वादित्यर्थ । तस्य तावदेव चिरमित्यादिश्रुतेरयमर्थ- तत्य ब्रह्मसाक्षात्कारवतो जीव-मुक्तस्य तावदेव चिर तावानेव विदेह - वैवल्यस्य विलम्य , यावन्न विमोक्ष्ये यावत् प्रारब्धकर्मभिर्न विमुन्यते अथ सपत्स्ये अध प्रारधर्मनाशानन्तर सपत्स्ये चिदेहचल्य प्रानो- तीत्यर्थ ॥ १५॥ आनिहाया प्रधिकरणम् ॥ १२ ॥ एवमतीतम्य ज्ञानसाधनामिहोनादेरपि ब्रह्मान नाशो नारनीत्याद- अग्निहोनादि तु तत्वार्यायव तदर्शनात् ।। १६॥ ज्ञानोदोन पृतमामिहोनादिक तलाय ज्ञानरूपार्याय भवति । धुत ? तदर्शनात् 'तमेत वेदानुपचनेन बामणा विविम्पिन्ति' इत्यादि- श्रुतिषु अमिहातारीना परम्परया मानसाधनत्वप्रतिपादना।। तथा घा. ग्निहानादाना ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन प्रामशान प्रत्युपनीव्यत्वात् प्रमहान नाश्यत्व नास्नाति भाव ।यापि पर्मणा पताश्यत्यार पर भूतेन प्रदा- शानेन नागोऽरत्येक, तथापि परत्वेन रूपेणैव प्रमशानस्य पमनाशाय न तु ज्ञान रेन स्पेगेति भार ॥ १६ ॥ शानसाधनामिहोनादे ज्ञानेन नाशाभाये पस्य धर्मण माननाध्य. त्वमियावादाया सचिनरर्मण र नाग इति पूर्वोक्त स्मारयनि-- अतोन्यापि होपामुभयोः ॥ १७ ॥ अतः ज्ञानमाधनामिहोनाद जन्या स्वर्गादिपोहोन पूर्वजन्ममु कृता या अग्निहोनादिनिया, मा प्रमझानेन नश्यति । एषामाचार्याणा मने उमयोजिमिनिनादगयणयोभ मन इयर्य । अथवा 'नमेन वेदानुवपनन इति शूरा मा पर्मणा मानसाधन- ·आधि०१] अद्वैतमञ्जरी। सेन बोषितत्वात् ज्ञानासाधनीभूतं कमवाप्रसिद्धम् । तथा च तदधिगमः इति सूनं निर्विपयकमित्याशङ्कयाह- अतोऽन्यापि होकेपामुभयोः एरेपा काण्याना शाखाया ज्ञानसाधनत्वेन विहितात् अतः अग्निहो- त्रादेः अन्या स्वर्गसाधनीभूता अग्निहोनादिरिया उभयोः जैमिनिनाद- रायणयोः संमतास्ति । सा ब्रह्मज्ञानेन नश्यतीति तदधिगम' इति सूत्रे प्रतिपाद्यते । तया च सूरस्य निर्विपयत्वं नास्तीत्यर्थः । यद्यपि ज्ञान- सावनीभूताग्निहोनादिकं स्वर्गादिसाधनीभूताग्निहोनादिक च एकमेव तथापि ज्ञानोद्देशेन कृतं सत् ज्ञानसाधनं, स्वोदेशेन कृतं सन् स्वर्ग- साधनं च भवति । तथा च ज्ञानसाधनत्वस्वर्गसाधनत्वरूपविशेषणभेदात विशिष्टकर्मभेदमङ्गीकृत्य ज्ञानसाधनीभूताग्निहोगादेः स्वर्गसाधनीभूता- ग्निहोनादेश्व भेदव्यपदेश उपपन्न इति भावः ।। १७ ॥ यदेवाधिकरणम् ॥ १३॥ यदेव विद्ययेति हि ॥ १८ ॥ यत् धर्म विद्यया अड्डायरद्धोपासनया सहकृतं. तदेव कर्म अस्मिन जन्मनि ब्रह्मज्ञानसाधनम् । 'यदेव विद्यया क्रोति श्रद्धयोपनिपदा त देव वीर्यवत्तरं भवति' इति उपासनासहकृतस्यैव कर्मण. अनिलम्बन ब्रह्मज्ञानसाधनत्वप्रतिपादनादित्यर्थ । उदीयाहवनीयादिकर्मातेपु प्रह- प्रिपूर्वमनुष्ठितानि अग्निहोनादिकर्माणि अस्मिन्नेर जन्मनि ब्रह्मज्ञानं जनयन्ति । उपासनारहितानि तु कर्माणि कालविलम्न जन्मपरम्पग्या ब्रह्मज्ञानजनरानीत्यर्थः ॥ १८ ॥ भोगाधिकरणम् ॥ १४॥ प्रारथयो पुण्यपापयो कदा नारा इत्याराहायामाह- भोगेन वितरे क्षपयित्वा संपद्यते ॥ १९ ॥ भोगेन मुखदुःसानुभवेन इतरे वनमानशरीरजन प्रारब्थे पुण्यपापे क्षपयित्वा नागयिया संपरने घिदेहर कल्यं प्रागोतीत्यर्थः ॥ १९ ॥ पनि प्रमाशी चर्पध्याय प्रथम पद ।

·7 १२६ अह्मसूनवृत्ति । [अ० ४ पा०२ ॥ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ वाक्सपरयधिकरणम् ॥१॥ मुमूर्पूणामवस्था द्विविधा-मरणावस्था, उत्क्रान्त्यवस्था च । तन मर- णानन्तर सगुणब्रह्मोपासकानामचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकप्राप्ति, सुकृ- तिना तु घूमादिमार्गेण स्वर्गलोकप्राप्ति, पापात्मना तु तृतीयमार्गेण नर- करोकप्राप्ति , निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवता तु अव ब्रह्मणि लय इति वक्तु प्रथम सर्वसाधारणा मरणावस्था निरूपयति- वामनसि दर्शनाच्छब्दाच ॥१॥ वाक् वागिन्द्रिय मनसि संवध्यते । कुत ? दर्शनात् लोके मुमूर्पूणा वाग्व्यापारनाशानन्तरमपि मनोव्यापारस्य दर्शनात, शब्दाच 'अस्य प्रयतो जीवस्य वाङ् मनासे सपद्यते मन प्राणे प्राणोऽध्यक्षे अध्यक्षस्ते- जसि तेज परस्या देवतायाम् । इति श्रुतौ वागिन्द्रियस्य मनसि सर- न्धप्रतिपादनाचेत्यर्थ ॥१॥ अत एव च सर्वाण्यनु ॥२॥ अत एव वाक्छ दस्य सन्द्रियोपरक्षकत्वेन शब्दाद्दर्शनाच सर्वाणी- न्द्रियाणि वाचमनुसृत्य मनसि सवध्यन्त इत्यर्थ ॥२॥ मनस्सपश्यधिकरणम् ॥२॥ तन्मनः प्राण उत्तरात् ।। ३ ।। तन्मन प्राणे सवध्यते । कुत ? उत्तरान् 'मन प्राण' इत्युत्तर- वाक्यादित्यर्थ ॥३॥ प्रागतपरपधिररणम् ॥३॥ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिम्यः ॥ ४ ॥ स प्राण अध्यक्षे जोवे समष्यते। कुत । तदुपगमादिभ्य हेतुभ्यः 'तमुकामन्त प्राणोऽनूनामति प्राणमनूलामन्त सर्व प्राणा अनूना- मन्ति' इति श्रुतौ प्राणार्दाना जीवानुगामित्वप्रतिपादनात् जीवेन सह परलोकगमनश्रवणादित्यर्थ ॥ ४ ॥ भूतेषु तच्छ्रुतेः ॥५॥ स चाध्यक्ष भूतेषु पञ्चमहाभूतेषु सपथ्यते । कुत ? तच्छ्रुते ·१२८ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०४ पा०२ 'तेजः परस्यां देवतायाम् । इति श्रुते निमाविश्यत्वमेवाङ्गीकर्तव्य- मिति भावः ।।८।। यदि लिङ्गशरीरं मरणकाले शरीरावाहिनिगच्छति, तर्हि मृतशरीर- समीपवर्तिनां सपां कथं न दृश्यत इत्याशङ्कयाह- सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ॥९॥ लिङ्गशरीरं सूक्ष्मम् इन्द्रियाग्राह्यं प्रमाणतः परिमाणतोऽपि सूक्ष्मम् । कुतः ? तथोपलव्यः श्रुतिपु लिङ्गशरीरस्य अतीन्द्रियत्वप्रतिपादना- दित्यर्थः ॥ ९॥ लिङ्गशरीरस्य स्थूलशरीरात् यहिर्निर्गमने लिङ्गमाह- नोपमर्दैनातः ॥ १०॥ अतः लिङ्गशरीरस्य मरणानन्तरं स्थूलशरीरात् पहिर्निर्गमनादेव उपम- देन पीडासाधनेन दहनादिना स्थूलशरीरस्य पीडा नास्तीत्यर्थः॥ १०॥ लिङ्गान्तरमाह- अस्यैव चोपपत्तेरेप ऊष्मा ॥११॥ अस्य लिगशरीरस्य उपपत्तेः संबन्धादेव जीवनावस्थायां स्थूलशरी- रस्य एष ऊष्मा उप्यास्पर्शः सर्वेषामुपलभ्यते । मरणानन्तरं तु शैत्योपल- म्भान् लिङ्गशरीरनिर्गमनमनुमीयत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ उत्क्रान्तिप्रतिषेधाधिकरणम् ॥ ६ ॥ एतावत्पर्यन्तं निर्गुणब्रह्मज्ञानरहितानां जीवानां लिङ्गशरीरनिर्गमनं प्रसाध्य इदानी निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवतां लिङ्गशरीरनिर्गमनाभावं वक्तुं प्रथमं पूर्वपक्षमाह- प्रतिपेयादिति चेन शारीरात् ॥ १२ ॥ 'न तस्मात् प्राणा उत्तामन्ति' इति श्रुत्या उत्क्रमणप्रतिषेधात् ज्ञानि- नां लिङ्गशरीरनिर्गमनं नास्तीति चेन्न । शारीगत् तस्याः श्रुतेः शारीरा- जीवादिना इन्द्रियाणां स्वातन्त्र्येण गमननिषेधप्रतिपादकतया सर्वात्मना गमननिषेधपरत्वाभावादित्यर्थः । अयंभावः-नतस्मात प्राणा उत्क्रामन्ति' इति श्रुतेरयमर्थ:--तस्माद्ब्रह्मसाक्षात्कारविशिष्टान् जीवाद्विना प्राणा इन्द्रियाणि नोकामन्ति, किं तु जीवन सहैव उत्क्रामन्ति । तथाचास्याः श्रुतेः स्वातन्त्र्येण निर्गमनाभावप्रतिपादकत्वेन जीवविशिष्टलिङ्गशरीरनि- गैमनाभावप्रतिपादकत्वामावादनया श्रुत्या ज्ञानिनां लिहुगरीरनिर्गम- नाभावो न सिध्यतीति पूर्वपश्याशयः ।। १२ ॥

·अधि०८]
अद्वेतमञ्जरी।
१२९
सिद्धान्त
स्पष्टो होकेपाम् ।। १३ ।।
एकेषा काण्वाना शाखायाम् 'न तस्य प्राणा उलामन्ति अत्रैव समव-
लीयन्ते' इति श्रुतौ स्वातन्येण पारतन्येण च सर्वथापि ज्ञानिना लिङ्ग-
शरीरनिर्गमनाभाव स्पष्ट । तथा च न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ति'
इति माध्यदिनशाखायामपि तस्मादिति पञ्चम्यन्तपदस्य लक्षणया पष्ठय-
र्थप्रतिपादकत्वमेव वक्तव्यम् । अन्यथा अज्ञानिनामपि जाव विना स्वात-
न्येण लिङ्गशरीरनिर्गमनाभावेन अप्रसक्तप्रतिपेधादिति भाव ॥ १३ ॥
स्मर्यते च ॥१४॥
भगवद्गीतादिस्मृतिप्वपि ज्ञानिना लिङ्गशरीरनिर्गमनाभाव प्रतिपा-
द्यत इत्यर्थ ॥ १४ ॥
लयाधिकरणम् ॥ ७॥
तर्हि ज्ञानिना लिङ्गशरीर कुन गच्छतीत्याकाडायामाह---
तानि परे तथाहाह ॥ १५ ॥
तानि ज्ञानिना भूतेन्द्रियप्राणान्त करणानि परे परमात्मनि लीयन्ते ।
कुत तथाह्याह-'इमा पोडश कला पुरुपायणा पुरुप प्राप्यास्त
गच्छन्ति । भिद्यते हृदयग्रन्थि । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त । यदा सर्वे
प्रमुच्यन्ते' इत्यादिश्रुतय ब्रह्मज्ञानिसवन्धिना दशेन्द्रियाणा पञ्चप्रा-
णाना मनसश्च परमात्मनि लय प्रतिपादयन्तीत्यर्थ । यद्यपि 'समाना
चामृत्युपरमादमृतत्व चानुपोष्य' इति सूने ज्ञानिना लिङ्गशरीरस्य
ब्रह्मणि रय उत्त, तथापि 'तानि परे तथाह्याह' इति सूने वक्ष्यमाण
एवार्थ मुसीधार्थमाकृष्य पूर्वमुक्त इति न पौनरुक्त्यमिति भाव ।। १५॥
अविभागाधिकरणम् ॥ ८॥
स च लिङ्गशरीरनाश सुपुप्त्युतान्तिप्रलयादिकालेष्विव स्थूलाव-
स्थानाशमान न भवति, किं तु आत्यन्तिकनाश इत्याह-
अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥
अविभाग ज्ञानिना लिङ्गशरीरस्य आत्यन्तिकनाश अट्टाकर्तय ।
कुत? वचनात् 'अविद्याया पर पार तारयास' इति श्रुतौ ब्रह्मसाक्षा-
कारेण अविद्यानिवृत्तिश्रवणात् अविद्याजन्यस्य लिइशरीरस्य आत्य-
न्तिकनाश एवाडीवर्तव्य इत्यर्थ ॥ १६ ॥

·ब्रह्मसूनवृत्तिः।
[अ० ४ पा०२
।
तदोषोऽणाधिकरणम् ॥९॥
इयता सूनसंदर्भण ज्ञानिना लिङ्गशरीरनिर्गमनाभावमुक्ला सगुणो-
पासकाना लिङ्गशरीरनिर्गमनप्रकारं दर्शयति-
तदोकोऽग्रज्वलनं तत्मकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेप-
गत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ १७ ॥
तदोकोऽप्रज्वलनं तस्य जीवस्य प्राणेन्द्रियादिपरिवृतस्य ओक. स्थान
हत्पुण्डरीकं तस्य अप्रज्वलनं भवति अग्रस्य ऊर्धभागस्य विकासो भाति
तत्प्रकाशितद्वारा तेन विकासेन प्रदर्शितदेवयानमार्ग सन्नुपासकः मुपु.
नानाडीद्वारा देहात बहिर्निर्गच्छतांति उत्तरेण संबन्ध । हृत्पुण्डरीक्स्य
ऊर्ध्वप्रदेशविकासे हेतुद्वयमाह-विद्या सगुणब्रह्मोपासनासाम-
ात् तच्छेपगत्यनुस्मृतियोगात् तस्या सगुणब्रह्मोपासनाया. शेपभूत-
याङ्गभूतया गत्यनुस्मृत्या देवयानमार्गचिन्तया योगात् संबन्धाच तदोको-
प्रज्वलन भवतीति पूर्चेणान्वयः। तत्प्रकाशितद्वारः सन् उपासम हार्दानु-
गृहीत हृत्पुण्डरीक्स्थेन सगुणब्रह्मणा अनुगृहीत. प्रेरितस्सन् शताधिक्या
शतप्तसयाकाभ्यः प्रधाननाडीभ्य अधिकया अतिरिक्तया एकशततम्या
सुपुम्नानाड्या देहात वहिर्निगच्छतीत्यर्थ । 'शत चैका च हृदयस्य ना-
ड्यस्तासा मूर्धानमभिनिस्सृतका । तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति विष्वड्ड-
न्या उत्नमणे भवन्ति' इति श्रुतिवलादिति भार । अस्या' श्रुतेरयमर्थ --
हृत्पुण्डरीक्संगन्धिन्यो नाड्य एकोत्तरशत भवन्ति । तासा मध्ये एका
सुपुम्नारया नाडी मूर्धानमभिनिस्सृता ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं व्याप्ता । तया
द्वारा उर्ध्वमायन् देहान् पहिर्निगच्छन् उपासा अमृततं ब्रह्मलोकाख्य
गौणममृतत्वं प्राप्नोति, विष्वर हत्पुण्डरीकस्य चतसृपु दिक्षु विद्यमाना
अन्या नाड्य कर्मिणामुलमणे द्वाराणि भवन्तीत्यर्थ । सुतिना दुष्कृ-
तिना च धूमादिमार्गेण तृतीयमार्गेण च स्वर्गनरकादिप्राप्ति. रहतिपाद
एवोत्तेति नानोन्यत इति भाव ॥ १७ ॥
रइम्पधिकरणम् ॥१०॥
रइम्पनुसारी ॥१८॥
सुपुम्नानाड्या देहान् यहिनिर्गत उपासक रझम्यनुसारी नाडी-
संसृष्टसूर्यकिरणावलम्बी सन् किरणद्वारेण ब्रह्मलोरं गच्छतीत्यर्थ ॥१८॥

·अधि०११] अद्वैतमसरी। निशि नेति चेन संबन्धस्य यावदेहभावित्वादर्शयति च ॥१९॥ दिवा मृतस्य उपासकस्य रश्मिद्वारा सूर्यलोकप्राप्तिरस्तु । रात्रौ मृतस्य उपासकस्य नाडीसंसृष्टरदम्यभावात् रस्मिद्वारेण ब्रह्मलोकसंबन्धो न संभवतीति चेन्न । संबन्धस्य रश्मिनाडीसंबन्धस्य यायदेहभावित्वात् दिवा च रात्रौ च रश्मिनाडीसंबन्धस्य विद्यमानत्वात् । दर्शयति च- 'आसु नाडीपु रश्मयः सन्तता' इति श्रुतिः सर्वकालेप्वपि रश्मिनाडी. संवन्ध प्रतिपादयतीत्यर्थः । सूर्यमण्डलस्य भेरुव्यवधानेन प्रत्यक्षयोग्य- स्थूलकिरणाभावेऽपि अतीन्द्रियाः सूक्ष्मकिरणाः रात्रावपि सन्त्येव । अन्यथा ग्रीष्मकाले रात्रिषु तापस्वेदादिक न स्यादिति भावः ॥ १९ ॥ अगनाधिकरणम् ॥ ११ ॥ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॥ २० ॥ यतः कारणाद्रात्रौ मृतस्य उपासकस्य ब्रह्मलोकसंबन्ध उक्त, अत एव दक्षिणे अयने । इदमुपलक्षणं कृष्णपक्षे च मृतस्य उपासकस्य सूर्य- किरणद्वारा अचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकप्राप्तिरस्तीत्यर्थः ॥ २० ॥ ननु 'अग्निज्योतिरहः शुक्लः पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः । धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः यण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते । इति भगवद्गीतास्मृति: उत्त- रायणदक्षिणायनयोः मृतानामेव उपासकानां कर्मिणां च ब्रह्मलोकस्वर्ग- लोकादिप्रासिं दर्शयति । तथा च कथं दक्षिणायनकृष्णपक्षरान्यादिकालेषु मृतानामुपासकानां ब्रह्मलोकप्राप्तिरुच्यत इत्याशङ्कयाह- योगिनः प्रति च स्मर्यते स्मात चैते ॥२१॥ स्माते स्मृत्युक्ते एते उत्तरायणदक्षिणायने इत्येतदुभयं योगिनः प्रति प्राणायामादियोगाभ्यासतत्परान् प्रति उच्यत इति स्मर्यते प्रतिपाद्यते, न तु सगुणब्रह्मोपासकान् कर्मठांश्च प्रति । तथा च योगाभ्यासपराणां दक्षिणायने मृतिश्चेत् स्वर्गलोकप्राप्तिः, उत्तरायणे मृतिश्चेत् ब्रह्मलोक- प्राप्तिः, नान्यथा । उपासकानां कर्मिणां च यदाकदाचिन्मृतानामपि ब्रह्मलोकप्राप्तिः स्वर्गलोकप्राप्तिश्च संभवतीति भावः । वस्तुतस्तु भगवद्गी. तास्मृती विद्यमानानां अहश्शन्दरात्रिशब्दशुहकृष्णदक्षिणायनोत्तरायण- शब्दानां श्रुतिस्थाहरादिशब्दानामिव लोकपरत्वेन कालपरत्वाभावात् अस्याः स्मृतेः उपासककर्भिपरत्वेऽपि न कोऽपि विरोध इति भावः।।२१।। इति ब्रह्मसूत्रहत्तौ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ .

·१३२ ब्रह्मसूत्रवृत्ति [अ०४ पा०३ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः। 7 अचिरायधिकरणम ॥१॥ उपासकानामुमान्तिप्रकार कालानियम च प्रतिपाद्य इदानीमचिरा- दिमार्गस्वरूप निरूपयति- अचिरादिना तत्पथितेः॥१॥ उपासक आरादिना मार्गेण ब्रह्मलोक गच्छति । कुत ? तत्प्रथिते तस्य अचिरादिमार्गस्य 'तेऽचिपममिसभवन्ति । इति छान्दोग्यश्रुती प्रसिद्धत्वादित्यर्थ ॥१॥ वायधिकरणम् ॥ २॥ वृहदारण्यकश्रुतौ ‘स वायुलोक स वरणलोक स इन्द्रलोक स प्रजापतिरोकम् । इति वायुलोकवरुणलोकादयश्चत्वार उक्ता । तेपा कुत्र प्रवेश इत्याकादायामाह- वायुमन्दादविशेषविशेपाभ्याम् ॥ २॥ अन्दात् सवत्सरलोफादुपरि वायुलोक प्रवेशयेत् । कुत ? अविशेष विशेषाभ्याम् ‘स वायुलोकम् ' इत्यविशेपवचनात् सामान्यवचनात् वायु लोकस्य कुत्रचित् प्रवेश कर्तत्र्य । तत्र वाय्वादित्ययो परस्पर सर. न्धरूपविशेषात् सवत्सरादित्ययोर्मध्ये वायोर्निवेश इति निश्चीयत इत्यर्थ । ‘स वायुलोकम् । इति श्रुतेोक्मानप्रतिपादकत्वेन क्रमप्रति- पादक्त्वाभावात् अविशेपवचनत्वमिति द्राव्यम् ॥२॥ तटिदधिकरणम् ॥ ३॥ तटितोऽधिवरणः संवन्यात् ॥ ३ ॥ तटित विद्युल्लोकात् उपरि वरुणलोक प्रवेशनीय । फुत ? सर न्धान विद्युतरणयो परस्पर सरन्धादित्यर्थ । इन्द्रप्रजापतिलोकयोस्तु ' अवशिष्टानामन्ते निवेश । इति न्यायेन वरुणलोकानन्तरमिन्द्रलोक, तदनन्तर प्रजापतिलोक इति भाव ॥३॥ आतिवाहिराधिकरणम् ॥४॥ आतिपाहिकास्तलिङ्गात् ॥ ४॥ एतेषु अचिरादिलोकेषु पूर्वपूर्वलोस्स्था देवा उत्तरोत्तरोकप्राप्तिपर्य- ·अधि०५] . अद्वैतम जरी। न्तमुपासकानामातिवाहिकाः सहायभूताः नेतारः अङ्गीकर्तव्याः । कुतः? तल्लिङ्गात् ' स एनान् ब्रह्म गमयति' इति श्रुतौ विद्युल्लोकप्राप्त्य- नन्तरम् अमानवपुरुपस्य नेतृत्वप्रतिपादनरूपालिङ्गात् तदृष्टान्तेन पूर्वलो- केवपि नेतारोऽडीकर्तव्या इत्यर्थः ॥ ४॥ उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः॥५॥ उपासासंबन्धिनाम् उभयेपां ज्ञानेन्द्रियाणां कर्मेन्द्रियाणां च व्या मोहात् ब्रह्मलोकप्राप्तिपर्यन्तं स्थूलशरीराभावेन ज्ञानेन्द्रियाणां मार्गपरि- ज्ञानसामर्थ्याभावात् कर्मेन्द्रियाणां चलनसामर्थ्याभावाच तत्सिद्धेः तैरा- तिवाहिकैरेव सिद्धेः गमनस्यावश्यं वक्तव्यत्वादित्यर्थः ॥ ५ ॥ वैद्युतेनैव ततस्तच्छुतेः ॥ ६॥ ततः विदालोकप्राप्त्यनन्तरं वैश्रुतेनैव ब्रह्मलोकाद्विद्युलोकं प्रत्याग- तेन अमानवपुरुपेणैव नीयमाना: उपासकाः ब्रह्मलोकं गच्छन्ति । कुतः तच्छ्रुतेः 'ततस्तत्पुरुषोऽमानव एत्य ' इति श्रुतौ विद्युल्लोकप्राप्त्यनन्तरम् अमानवपुरुषस्य नेतृत्वश्रवणात् उपासकानां वरुणेन्द्रप्रजापतिलोकेपु नेत्र- न्तरापेक्षाया अभावादित्यर्थः ।। ६ ।। कार्याधिकरणम् ॥ ५॥ झ्यता सूत्रसंदर्भण अधिरादिमार्गम्वरूपं विचार्य इदानी ‘स एनान् ब्रह्म गमयति इति वाक्यस्थब्रह्मशब्दार्थ विचारयति । प्रथमं सिद्धान्तमा- ह चतुर्भिः सूत्रैः- कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥७॥ कार्यम् 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्' इति श्रुती परब्रह्मजन्यत्वेन प्रतिपाद्यमानं हिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्मलोकास्थलीलाशरीरविशिष्टं कार्य ब्रह्म सगुणब्रह्मोपासकानां प्राप्यमिति वादरिर्मन्यते । कुतः ? अम्य उपासक- स्य गत्युपपत्तेः परिच्छिन्नहिरण्यगर्भप्राप्त्यर्थमचिरादिमागेंण गमनस्य उपपन्नत्वात् । परब्रह्मणस्तु आकाशवन् सर्वत्र परिपूर्णत्वेन परब्रह्मप्राप्त्य- र्थमचिरादिमार्गेण गमनस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः ।। ७ ॥ शिपितत्वाच॥८॥ स एनान् ब्रह्मलोकान् गमयति यस्मिन् सरण्यौ द्वौ समुद्रौ यस्मि- नैरमदीयं सरः यस्मिन्नश्वत्थः सोमसवनः यस्मिन्नपराजिता पू: ब्रह्मणः ·१३४ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०४ पा०३ प्रमुविमितं हिरण्मयं वेदम तं ते प्राप्नुवन्ति' इत्यादिश्रुत्यन्तरेषु उपास- कानां ब्रह्मलोकप्रातः विशिष्योक्तत्वात् 'स एनान् ब्रह्म गमयति' इति श्रुतावपि ग्रह्मशब्देन ब्रह्मलोकस्थं हिरण्यगर्भाख्यं कार्य अझैव उपास- कानां प्राप्यमित्यर्थः । हिरण्यगर्भप्राप्तिर्नाम हिरण्यगर्भभोगसदृशसकल भोगानुभवविशिष्टतया हिरण्यगर्भसंनिधौ अवस्थानम् ॥ ८॥ • परब्रह्मणि मुख्यस्य ब्रह्मशब्दस्य हिरण्यागमें कथं प्रयोग इत्याशङ्कयाह- सामीप्यात्तु तद्यपदेशः ॥९॥ सामीप्यात् हिरण्यगर्भस्य प्रथमं परब्रह्मजन्यत्वेन असाधारणसंव- न्धात् तव्यपदेशः लक्षणया ब्रह्मशब्दप्रयोगः ॥९॥ ब्रह्मलोकं प्राप्तानामुपातकानां कदा मुक्तिरित्याकाङ्कायामाह- कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॥१०॥ कार्यात्यये महाप्रलयसमये कार्यस्य ब्रह्मलोकस्य अत्यये नाशे सति तदध्यक्षण ब्रह्मलोकाध्यक्षेण हिरण्यगर्भेण सह अतः परं हिरण्यगर्भादपि उत्कृष्टं परब्रह्म उपासकाः प्राप्नुवन्ति । कुतः ? अभिधानात् 'ते ब्रह्म- लोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति' इति श्रुतेः ॥ १० ॥ स्मृतेश्च ।। ११॥ ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् । इति स्मृतेश्चेत्यर्थः ॥ ११ ॥ चतुर्भिः सूत्रैः प्रथमं सिद्धान्तमुक्त्वा पश्चात् सूत्रत्रयेण पूर्वपक्षमाह- परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ १२ ॥ 'स एनान् ब्रह्म गयमति' इत्यत्र ब्रह्मशब्देन परमझैवोच्यते इति जैमि- निर्मन्यते । कुन: ? मुख्यत्वात् ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्मण्येव मुख्यत्वात् मुख्ये संभवति गौणस्यान्याय्यत्वादित्यर्थः ॥ १२॥ दर्शनाच ॥ १३ ॥ 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्माणि प्रयोग- दर्शनाचेत्यर्थः ॥ १३ ॥ पूर्वपक्षी स्वपक्षं प्रसाध्य सिद्धान्तं दूपयति- न च कायें प्रतिपयभिसंधिः॥१४॥ स एनान् ब्रह्मलोकान गमयति । इति श्रुत्यन्तरपलादपि कायें हिर- ·अधि०६] अद्वैतमञ्जरी। ण्यगर्भ प्रतिपत्त्यभिसंधिः प्राप्त्याशा न कर्तव्या । ब्रह्मलोकादिशब्दानां सर्वेपामपि लक्षणया परब्रह्मप्रतिपादकत्वसंभवादिति भावः।। अनेकेपाम् ऐरंमदीयाश्वत्यहिरण्मयवेश्मनह्मलोकादिशब्दानां परन. ह्मणि लक्षणाकल्पनापेक्षया एकस्यैव ब्रह्मशब्दस्य हिरण्यगर्भलक्षकत्वानी- कारे लाघवात् व्यापकस्य ब्रह्मणः अत्रैव प्राप्तुं शक्यत्वेन तत्प्राप्त्यर्थमुपा- मकानामचिरादिमार्गेण गमनवैयात् वादारिमतमेव समीचीनं, न तु जैमिनिमतमिति भावः ॥ १४ ।। अप्रतीकालम्बनाधिकरणम ॥६॥ अहंग्रहोपासकानां प्रतीकोपासकानां च सर्वेषामपि ब्रह्मलोकप्राप्ति- रिति केचिद्वदन्ति । तन्मतं निराकरोति- अप्रतीकालम्बनान्नयतीति वादरायण उभयथा दोपात्तत्क्रतुश्च ॥ १५ ॥ अप्रतीकालम्बनान् प्रतीकोपासकभिन्नान अहंग्रहोपासकानेव अमान- वपुरुपः ब्रह्मलोकं नयतीति बादरायणो मन्यते । कुतः ? उभयथा अहं. ग्रहोपासकान प्रतीकोपासकांश्च उभयविधानपि ब्रह्मलोकं प्रापयतीत्यगी. कारे दोपात् पहुप्रयाससाध्याहङ्ग्रहोपासनानुष्ठानवैयर्थ्यरूपात् दोपादि- त्यर्थः । किं च तत्क्रतुश्च ' यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति' इति तत्क्रतुश्रुतिरपि अहंग्रहोपासकस्यैव ब्रह्मलोकप्राप्ति दर्श- यति । इदमुपलक्षणम् 'यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्' इति स्मृतिरपि द्रष्टव्या । अयं भावः-मनोमयत्वभारूपत्वसत्यसंकल्पत्वाद्यने- कगुणविशिष्टं ब्रह्मैवाहमस्मीत्येवंविधानि जीवब्रह्माभेदध्यानरूपाणि दहर- शाण्डिल्योपकोसलवैश्वानरविद्यादीनि अहंग्रहोपासनानि सत्यसंकल्पत्वा- दिबहुगुणज्ञानसाध्यत्वात् बहुप्रयाससाध्यानि। 'नाम ब्रह्मेत्युपासीत । मनो- ब्रह्मेत्युपासीत । आदित्यं ब्रह्मेत्युपासीत ' इत्येवंविधानि जडेपु नामादिषु ब्रह्मदृष्टिरूपाणि प्रतीकोपासनानि तु बहुगुणज्ञानाधीनत्वाभावात् स्वल्पा- याससाध्यानि । तस्मात् अहंग्रहोपासकानामेव ब्रह्मलोकप्राप्तिः, प्रतीको- पासकानां तु ब्रह्मलोकादधस्तनमहलोंकादिप्राप्तिरेवेति भावः । किंच 'यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति' इति तत्क्रतुश्रुतिरपि भ्रमरकीटन्या- येन सत्यसंकल्पत्वादिविशिष्टं सगुणवौवाहमस्मीति ब्रह्माभेदध्यानवताम् अहंग्रहोपासकानामेव सगुणब्रह्मप्राप्तिं दर्शयति, न तु जडेपु नामादिषु ब्रह्मदृष्टिमतां प्रतीकोपासकानामिति भावः ॥ १५ ॥ .

·ब्रह्मसूत्रवृत्ति । [अ०४ पा०४
विशेपं च दर्शयति ॥ १६॥
'ये चारण्ये श्रद्धा सत्यमित्युपासते ते ब्रह्मलोकमभिसपद्यन्ते' इति
श्रुविरपि सत्यब्रह्मोपासकानामेन ब्रह्मरोस्प्राप्ति दर्शयति, न तु मिथ्या-
भूतनामादिपु ब्रह्मार्ट कुर्वता प्रतीकोपासकानामित्यर्थ ।। १६ ।।
इति ब्रह्मसूतरतौ चतुर्थाध्यायस्य तृतीय पाद ।
॥ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
सपद्याविभावाधिकरणम् ॥१॥
सगुणब्रह्मोपासकानामचिरादिमार्गेण हिरण्यगर्भप्राप्तिमुक्त्वा इदानी
निर्गुणब्रह्मज्ञानिनामचैव परब्रह्मप्राप्तिमाह-
संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥ १॥
हृत्पुण्डरीके भूतेन्द्रियान्त करणादिमिलित जीव लिङ्गशरीरनाशा
नन्तर हत्पुण्डरीके सर्वत्र च परिपूर्ण ब्रह्म सपद्य प्राप्य स्वेन रूपेण
नित्यशुद्धयुद्धमुक्त्सत्यज्ञानानन्दादिस्वरूपेण आविर्भाव आविर्भूतो भाव
स्वरूप यस्य स अभिव्यक्तस्वरूपवान् भवति । कुत १ शदात् ' एप
सप्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परज्योतिरपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि-
निष्पद्यते' इति श्रुतेरित्यर्थ ॥ १॥
'अस्माच्छरीरात् समुत्थाय ' इति वाक्ये ज्ञानिनामपि शरीरात्
बहिर्निर्गमनस्य प्रतीयमानत्वात् कथ लिङ्गशरीरनाशपूर्वक हत्पुण्डरीका--
वच्छिन्न ब्रह्मप्राप्तिरित्याशङ्कयाह-
मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २॥
अस्माच्छरीरात् समुत्यायेत्या शरीरे विद्यमानेऽपि शरीराभिमानवि-
निमुक्त शुद्धजीव उच्यते । कुत १ प्रतिज्ञानात् ' स्खेन रूपेणाभिनि-
उपद्यते । इति उत्तरवाक्ये स्वरूपाभियक्तिकथनादित्यर्थ ॥२॥
ननु, ' पर ज्योतिरपसपद्य ' इति वाक्ये ज्योतिश्श देन आदित्यम-
ण्डलमुच्यते तथा च ज्ञानिनामपि उपासकानामिव सूर्यरोकद्वारा ब्रह्म-
लोकप्राप्तिरेव, नत्व लिङ्गशरीरनाशपूर्वक व्यापकब्रह्मप्राप्तिरित्याश-
ड्याह--
आत्मा प्रकरणात् ॥३॥

·? प्रक- ? अधि०३] अद्वैतमसरी। ज्योतिश्शब्देन परमात्मैवोच्यते, न त्वादित्यमण्डलम् । कुत रणात् ‘य आत्मा अपहतपाप्मा तमावा विविदिपावहै ' इति पूर्ववाक्ये इन्द्रविरोचनाभ्या हिरण्यगर्भ प्रति परमात्मन पृष्टत्वादित्यर्थ ॥३॥ अविभागाधिकरणम् ॥२॥ 'ज्योतिरपसपद्य ' इति वाक्ये ज्ञानिना ब्रह्मसबन्ध एव प्रतिपाद्यते, न ब्रह्मैक्यमित्याशङ्कयाह- अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ४ ॥ अविभागेन ब्रह्माभिनतयैव ज्ञानिनामवस्थान, न तु ब्रह्मसनन्धितया । कुत दृष्टत्वात् ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । इत्यादिश्रुतिषु ज्ञानिना ब्रह्माभेदप्रतिपादनादित्यर्थ ॥४॥ ज्योतिश्शब्दस्य प्रकरणनलात् ब्रह्मप्रतिपादकत्वेऽपि वक्ष्यमाणयुक्त्या लक्षणया लीलाशरारविशिष्टहिरण्यगर्भाख्यसगुणब्रह्मप्रतिपादकत्वमेव वक्त यम् । तथा च ज्ञानिनामपि ब्रह्मलोकहिरण्यगर्भप्राप्तिरेव, न तु न्यापकब्रह्मप्राप्तिरिति पूर्वपक्षमाह- प्रायाधिकरणम् ॥ ३॥ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥५॥ निर्गुणब्रह्मज्ञानिनोऽपि सगुणनह्मोपासकवत् ग्राम निर्गुणब्रह्मसव- न्धिन हिरण्यगर्भारय सत्यलाकस्थ प्राप्नुवन्ताति जैमिनिर्मन्यते । पूर्व- स्मिन् पादे सगुणब्रह्मोपासकानामपि व्यापकनामाप्ति शङ्किता । अ- स्मिन् पादे ज्ञानिनामपि हिरण्यगर्भप्राप्ति शङ्कयत इति भेद । कुत ? उपन्यासादिभ्य ‘जक्षत् क्रीडन् रममाण ' इत्यादिवाक्येभ्यः ज्ञानि- नामाप जक्षणादिव्यापारप्रतिपादनान् । निर्गुणब्रह्माभेदाङ्गीकारे जक्ष- णादिव्यापारासभवात् निर्गुणब्रह्मज्ञानजन्यसगुणहिरण्यगर्भावाप्तिरेव पर ज्योतिरुपसपद्य' इति वाम्ये लक्षणया प्रतिपाद्येत्यड्गीकर्तव्यमिति भाव । न च हिरण्यगर्भप्राप्तिपक्षे स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति वाक्य मसद्वमिति वाच्यम् । स्वेन स्वकीयेन रूपेण शरीरेण हिरण्यगर्भशरीर सदृशशरीरेण विशिष्ट सन् हिरण्यगर्भसमीपे अभिनिष्पद्यते प्रकाशन इत्येवरूपेण हिरण्यगर्भसारूप्यप्रतिपादकतया 'वेन रूपेणाभिनियते। इति वाक्यस्य प्रामाण्योपपत्ते । तथा च ज्ञानिनामुपासकाना च सग- मपि ब्रह्मलोकप्रातिरेव मुक्ति , न परनहाभेदरूपेति भार ॥५॥ ,

·ब्रह्मसूत्रवृत्तिः ।
[अ०४ पा०४
सिद्धान्तमाह-
चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः ॥ ६ ॥
निर्गुणब्रह्माभेदध्यानपराणां ज्ञानिनां चितितन्मात्रेण शुद्धचैतन्यमान-
स्वरूपनिर्गुणब्रह्मरूपेणावस्थानमित्यौडुलोमिर्मन्यते । कुतः ? तदात्मक-
त्वात् तस्मिन्नेव आत्मा अन्तःकरणं येषां ते, तदात्मकत्वात् सर्वदा शुद्ध-
चैतन्यध्यानपरत्वादित्यर्थः । तथा च ' यथाक्रनुरस्मिन् लोके पुरुषो
भवति । 'यं यं वापि स्मरन् भायम् । इत्यादिश्रुतिस्मृत्यनुसारेण व्याप-
कशुद्धचैतन्यध्यानपराणां शुद्धचैतन्यात्मकव्यापकनिर्गुणब्रह्मरूपेणैवाव-
स्थानमङ्गीकर्तव्यं, न ब्रह्मलोकप्राप्तिरिति भावः ॥ ६॥
ज्ञानिनां शुद्धचैतन्यरूपनिर्गुणब्रह्मक्याङ्गीकारे जक्षणादिव्यापारप्र-
तिपादकवाक्यस्य का गतिरित्याशङ्कयाह-
एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं पादरायणः ॥ ७ ॥
एवमप्युपन्यासात् 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् । आत्मानं चेद्विजानी-
यादयमस्मीति पूरुषः । आत्मक्रीड आत्मरतिरात्मकामः आत्मलाभान्न परं
विद्यते' इत्यादिश्रुतिपु ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं जक्षणादिसकलव्यापारा-
भावस्यापि प्रतिपादितत्वात् मोक्षकाले जक्षणादिव्यापारप्रतिपादकानां
वहूनां वाक्यानां जक्षणादिव्यापाराभावप्रतिपादकाना बहूनां वाक्यानां
च परस्परविरोधात् अप्रामाण्ये प्राप्ते अविरोधं विरोधाभावं यादगयणो
मन्यते । कुतः ? पूर्वभावात् ब्रह्मसाक्षात्कारात् पूर्वमुपासकानां मानुपदे-
वगन्धर्वेन्द्रप्रभृतीनां जक्षणादिव्यापारजन्यानां सकलविषयानन्दानां
नित्ये ब्रह्मानन्दे भावात् अन्तर्भावात तावन्मात्रेण जक्षणादिव्यापारस्य
मोक्षकाले उक्तत्वेन स्वार्थे तात्पर्याभावादित्यर्थः । न च जन्यानां विप-
यानन्दानां नित्ये ब्रह्मानन्दे अन्तर्भाव एवानुपपन्न इति वाच्यम् । स्व-
रूपानन्दस्यैव स्रक्चन्दनादिविषयसंपर्फजन्यान्तःकरणवृत्तिषु प्रतिविम्धि.
तस्य विषयानन्दशब्देन व्यवह्रियमाणत्वेन स्वरूपानन्दविपयानन्दयो
-
दाभावात् । अन्तःकरणवृत्तिनिष्ठजन्यत्वविनाशित्वधर्मयोः वृत्तिप्रतिवि-
म्बितस्वरूपानन्दे आरोप्यमाणत्वात् विषयतारतम्येन वृत्तितारतम्यात्
वृत्तितारतम्येन वृत्तिप्रतिविम्बितस्वरूपानन्दे तारतम्यप्रतीतेरन्यथासि-
द्धत्वादिति भावः ॥७॥

·अधि०५]- अद्वैतमसरी १३९ संकल्पाधिकरणम् ॥ ४॥ इयता सूत्रसंदभण निर्गुण ब्रह्मसाक्षात्कारवतां शुद्धचैतन्यात्मकव्या- पकब्रह्मरूपेणावस्थानं प्रतिपाद्य इदानीं सगुणब्रह्मोपासकानां ब्रह्मलोकं गतानां भोगप्रकार दर्शयति- संल्पादेव तु तच्छुतेः॥८॥ उपासकानां संकल्पादेव वश्चन्दनवनितादिसकलविषयप्राप्तिर्भवति । कुतः ? तच्छ्रुते. 'संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति संकल्पादेवास्य सर्वे देवा गन्धर्वा विद्याधराश्च समुत्तिष्ठन्ति ' इति श्रुतौ पितृदेवगन्धर्वा- दीनां मृत्यवत् परिचारकत्वश्रवणादित्यर्थः ॥८॥ अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ९॥ अत एव संकल्पमात्राधीनसकलविषयभोगवत्स्वादेव उपासक: अनन्या- विपतिः न विद्यते अन्यः अधिपतिर्यस्य, सः अनन्याधिपतिः अन्यनिय- म्यो न भवति, किंतु स्वतन्त्र इत्यर्थः ॥ ९॥ वादधिकरणम ॥५॥ अभावं बादरिराह ह्येवम् ॥१०॥ लिङ्गशरीरमात्रविशिष्टानामुपासकानां स्थूलशरीरस्याभावं पादरिर्म- न्यते । कुतः ? आह ह्येवं 'मनसैवैतान् कामान् पश्यन रमते ' इति श्रुतिः स्थूलशरीराभावमुपासकानां प्रतिपादयतीत्यर्थः ॥ १० ॥ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥ जैमिनिस्तु स्थूलशरीरस्य भावं मन्यते । कुतः ? विकल्पामननात् ब्रह्मलोकं गतानामुपासकानां बहुश्रुतिपु विकल्पस्य भोगस्य आमननात् स्थूलशरीररहितानां लिङ्गशरीरमात्र विशिष्टानां भोगासंभवादित्यर्थः । 'मनसैवैतान कामान् ' इति वाक्यस्थस्य एवकारस्य अयोगव्यवच्छेद- कत्वेन अन्ययोगव्यवच्छेदप्रतिपादकत्वाभावादिति भावः ॥११॥ एवकारस्य अन्ययोगव्यवच्छेदकत्वमङ्गीकृत्यापि परिहारमाह-- द्वादशाहबदुभयविषं बादरायणोऽतः ॥ १२ ॥ अतः 'मनसैवैतानि । इति श्रुनिस्थैवकारबलात् भोगान्यथानुपपत्ति- रूपार्थापत्तिप्रमाणाञ्च उभयविधत्वं कदाचिल्लिङ्गशरीरमानविशिष्टत्वं, कदाचित् स्थूलशरीरविशिष्टत्वमिति कालभेदेन उभयवित्रत्वमुपासकाना ममोघसंकल्पानां संकल्पानुसारेण उपपन्नामिति यादरायणो मन्यते । द्वाद- -

·-
१४०
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०४ पा०४
शाहवत् यथा द्वादशाहस्य प्रमाणवलात् सत्रत्वम् अहानत्वं च प्रयोगमे-
देनाडीक्रीयते, तद्वदित्यर्थः ।। १२ ।।
स्थूलशरीराभावकाले कथं भोग इत्याशङ्कयाह-
तन्वभावे संध्यवदुपपत्तेः ॥ १३ ॥
तन्वभावे स्थूलशरीराभावकाले सन्ध्यवत् स्वप्नावस्थायामिव उपपत्तेः
प्रातिभासिकभोगोपपत्तरित्यर्थः ॥ १३ ॥
भावे जाग्रदत् ॥ १४ ॥
भावे स्थूलशरीरस्य सद्भावे जाग्रद्वत् जाग्रदवस्थायामिव व्यावहारिक-
भौगोपपत्तरित्यर्थः ।। १४ ॥
प्रदीपाधिकरणम् ॥ ६ ॥
उपासकानामुपासनासामर्थ्यान् योगिनामिव कायव्यूहनिर्माणेन अने-
कशरीरेषु युगपत् भोगमाह-
प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५ ॥
उपासकस्य ब्रह्मलोकस्थस्य स्वेच्छया निर्मितेषु अनेकशरीरेषु युगपदेव
आवेशः प्रवेशः अभिमानः अङ्गीकर्तव्यः प्रदीपवत् । यथा एकस्य प्रदी-
पत्य तैलसिक्तासु सहस्रसङ्थाकासु वर्तिपु युगपत् प्रवेशस्तद्वदित्यर्थः ।
तथा हि दर्शयति–स एकधा भवति द्विधा भवति त्रिधा भवति'
इत्यादिश्रुति: उपासकानां संकल्पमात्रेणैव अनेकशरीरनिर्मातृत्वं दर्शयती-
त्यथः ।। १५॥
सगुणब्रह्मोपामकानामचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकप्राप्त्यनन्तरक्षण एव
व्यापकनिर्गुणब्रह्माभेदं प्राप्तानां कथं कायन्यूहनिर्माण, कथं वा भोग
इत्याशङ्कयाह-
स्वाप्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥
स्वाप्ययः सुपुप्त्यवस्था, संपत्तिः मोक्षावस्था, सुपुप्त्यवस्थामोक्षावस्थ-
योर्मध्ये अन्यतरापेक्षम् अन्यतरावस्थासंवन्ध्येव जीवानां ब्रह्माभिन्नत्वं
श्रुतिपु आविष्कृतं प्रतिपादितमित्यर्थः । तथा च उपासकानां ब्रह्मलोक-
प्राप्त्यनन्तरमेव न व्यापकलैक्यम् । श्रुतिपु तथा अप्रतिपादनात् देहा-
द्यभिमाननिवृत्तिकालेष्वेव जीवानां ब्रह्माभेदप्रतिपादनात ब्रह्मलोकमाप्ति-
मात्रेण देहाद्यभिमाननिवृत्तेरभावाच्च । किं तु कंचित्कालं ब्रह्मलोकस्थ-
भोगानन्तरं क्रमेण ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं हिरण्यगण सह व्यापस्त्र-
क्यरूपा मुक्तिरिति भावः ॥ १६॥

·अधि०.७] अद्वैतमसरी । १४१ जगयापाराधिकरणम् ॥७॥ उपासकानां स्वेच्छया कायव्यूहनिर्मातृत्वावीकारे देवगन्धर्वमनुष्यप- शुपक्ष्यादिशरीरस्रष्टत्वमप्युपासकानां स्यादित्याशङ्कयाह-- जगद्यापारवर्ड प्रकरणादसंनिहितत्वाच ॥१७॥ जगद्व्यापारवनै देवगन्धादिशरीरजगत्सृष्टिव्यापार वर्जयित्वा स्वभो- गसाधनीभूतकायव्यूहादिनिर्माणसामर्थ्यमात्रमेव उपासकानाम् । देवग- न्धर्वादिशरीरसृष्टिव्यापारस्तु हिरण्यगर्भस्यैव । कुतः १ प्रकरणात् हिर- ण्यगर्भप्रकरणेष्वेव हिरण्यगर्भस्य देवादिशरीरलष्ट्रवप्रतिपादनान् कुत्रा- प्युपासनाप्रकरणेषु उपासकानां स्वशरीरव्यतिरिक्तदेवादिशरीरखष्ट्रवा- प्रतिपादनादित्यर्थः । किं च असंनिहितत्वाच्च — हिरण्यगर्भः समवर्तता भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम् ' इत्या- दिश्रुतिषु देवामुरादिसकलभूतोत्सत्तेः पूर्वमेव हिरण्यगर्भस्य साक्षात्परत्र- खभन्यत्वप्रतिपादनेन परब्रह्म प्रति संनिहितत्वात् अन्तरङ्गत्वात् देवासु। रभूतप्रेतपिशाचादिप्सकलभूतनिर्माणसामय॑मस्ति । उपासकाना तु मन्वाद्यनकभूतपरम्परया हिरण्यगर्भजन्यत्वेन साक्षात्परग्रहानन्यवाभा- वेन असंनिहितत्वात् परमात्मानं प्रति अन्तरङ्गत्वाभावाच देवादिभूलनि. र्माणसामथ्र्य नास्तीत्यर्थः ॥ १७ ॥ उपासकानामिव हिरण्यगर्भस्यापि देवादिभूतखट्टत्वं नास्ति । पुरपसूक्ते परमात्मन एव देवादिभूतस्रष्टत्वप्रतिपादनादित्याशय निराकरोति-- मत्पक्षोपदेशान्नति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्योक्तेः ॥ १८ ॥ प्रत्यक्षोपदेशात् 'तेन देवा अयजन्त माध्या अपयश्च ये । इत्यादि. श्रुतिपु परमात्मन एव देवादिसकलस्रष्टत्वस्य साक्षादुपदिष्टवान् नेति घेत हिरण्यगर्भस्य देवादिमूतस्रष्टत्वं नास्तीति चेत्, न । आधिकारिकम- ण्डलस्योक्तेः आधिकारिकस्य परब्रह्माज्ञावशनर्तिनः मण्डलन्थस्य प्रमाण्ट- मण्डलाभिमानिनः विराटपुरुपनामकस्य ब्रह्मलोकेऽपि चनुगुसलीलावि- प्रहं धृत्वा विद्यमानस्य दिरण्यगर्भस्य उत्तेः पुरुषसूक्ते देवादिभूतबष्टल- प्रतिपादनान् न परमात्मनः साक्षात् देवामुरादिभूनबष्टुत्वं, किंतु हिर- ण्यगर्भद्वारवेत्यर्थः ।। १८॥ तह पुरुषसूक्ते प्रतिपाद्यत्य हिरण्यगर्भस्या देवानुगादिभौतिकमाल शरीरसहत्ववन् पचमहाभूतयत्वस्यापि संभवान् हिरण्यगर्भ एक ·- :-अस्य परब्रह्मणः . १४२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः। [अ०४ पा०४ परब्रह्मस्थानाभिपित्तो भवतु, तदतिरिक्तं परं ब्रह्म किमर्थमङ्गीकर्तध्यमि- त्याशङ्कयाह- विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९॥ विकारावर्ति विकारासंस्पृष्टं ब्रह्माण्डमध्ये विद्यमानमपि ब्रह्माण्डाभि- मानरहितं हिरण्यगर्भातिरिक्तं परं ब्रह्मानीकर्तव्यम् । कुतः ? तथा हि. स्थितिमाह-पादोऽस्य विश्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ' इति पुरु- पसूक्तस्थश्रुतिरेव हिरण्यगर्भातिरिक्तस्य परब्रह्मणः अवस्थानं प्रतिपादयती- त्यर्थः । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि । इति श्रुतेरयमर्थ:- सर्वाणि भूतानि चतुर्मुसादिपिपीलिकान्तसकलशरीराणि प्रविश्य सकल- शरीरेषु विद्यमानसकलशरीराभिमानविशिष्टं सकलभूतसंवन्धि सुरस- दुःसहर्षशोकभयादिसमन्वितं विराटपुरुपचैतन्यमेकः पाद एकांऽशः, दिवि ब्रह्माण्डमध्ये विद्यमानमपि ब्रह्माण्डान्तर्वतिसकलशरीराभिमानरहि- तम् अमृतं मरणभयशोकादिरहितं शुद्धचैतन्यं निपात् अंशत्रय- वदित्यर्थः ।। १९॥ हिरण्यगर्भातिरिक्तपरप्रझसद्भावे पुरुपसूक्तातिरिक्त प्रमाणान्तरम- प्याह- दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ प्रत्यक्षानुमाने 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परं चापरं च द्वाविमो पुरुपौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । इति श्रुतिस्मृती हिरण्यगर्भातिरिक्तं परब्रह्म दर्शयत, प्रतिपादयत इत्यर्थः । तथा च परब्रह्मण एव पञ्चमहाभूतस्रष्टुत्वं हिरण्यगर्भस्य तु परग्रहणः आनया चराचरसकलभौतिकशरीरस्रष्मृत्व- मिति भावः ॥ २०॥ एवं प्रसङ्गादागतं परग्रहहिरण्यगर्भयो दविचारं परिसमाप्य प्रस्तुते उपासकानां देवासुरादिशरीरस्रष्तृत्वाभावे हेत्वन्तरमाह- भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच ॥२१॥ हिरण्यगर्भस्य यादृशो भोगः, तादृशो भोग: उपासकानामप्यस्तीति भोगमात्रसादृश्यस्यैव श्रुतिपु प्रतिपादितत्वात् सर्वात्मना हिरण्यगर्भसार- श्यस्य अप्रतिपादितत्वाच अस्मादपि लिङ्गात् झापफात् नोपासकानां देवा- दिशरीरस्रष्टुत्वमित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् उपासकानां स्वातन्त्र्येण देवा- मुरादिभौतिकशरीरस्रष्टत्वमित्यङ्गीकारे परस्परकलप्रसङ्गात् हिरण्यग- भीझाक्शवर्तित्वेनैव उपासकानां स्रष्टुत्वं वक्तव्यम । तथा च आवश्य- ·PBHAV अधि०७ ] अद्वैतमसरी। १४३ फत्वात् लाघवाच एकस्यैव हिरण्यगर्भस्य भौतिकशरीरस्रष्मृत्वमङ्गीकर्तव्य, नानेकपामुपासमानामिति भाव ॥ २१ ॥ ब्रह्मलोक गताना संपामपि ब्रह्मणा सह मुक्तिर्वा, उत केपाचिन् ब्रह्मणा सह मुक्ति, पाचित् कचित्काल भोगानन्तर भूलोकादिपु पुन- रावृत्ति; इति सशये प्राप्त निर्णय क्रोति- अनारत्तिः शब्दादनारत्तिः शब्दात् ॥ २२॥ ब्रह्मोक गताना सपामुपासमानाम् अनामृत्ति भूलोकादिपु पुनर। वृत्त्यभाव एवानीकर्तव्य' । कुत ? शदात् 'एतेन प्रतिपद्यमाना इम मानयमावते नावर्तन्ते' इति श्रुतेरित्यर्थ । अनावृत्तिशदस्य द्विरत्तिर- घ्यायपरिसमाप्तियोतनार्था । न च गद्गारान्तनुचक्रवर्तिप्रभृतीना ग्रह्मलो- क्यासिनामपि हिरण्यगर्भशापयशात् भूलोक प्रत्यावृत्ति पुराणादिपु प्रतिपाद्यत इति वाच्यम् । ब्रह्मलोक्वासिभि पश्चिदपि रागद्वेपादिक न पर्तव्यमिति ब्रह्मलोकगासिना शिक्षार्थ हिरण्यगर्भण शापे कृते सनि त- शाप कचित्ताल भूलोके अनुभूय पुन प्रलोक गताना शन्तनुचान- तिप्रभृतीना ब्रह्मणा सह मुत्ते तेवेन पुराणेपु प्रतिपादितत्वेन विरोधा- भावादिति भाव ॥ २२ ॥ इति ब्रह्ममूत्रवृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥ ॥अध्यायश्च सपूर्णः॥ समाप्तोऽयं ग्रन्यः NIDYA SN ·अधि०७] अद्वैतमसरी। १४३ कत्वात् लाघवाच एकस्यैव हिरण्यगर्भस्य भौतिकशरीरस्रष्मृत्वमङ्गीकर्तव्यं, मानेकपामुपासकानामिति भावः ॥ २१ ॥ ब्रह्मलोकं गतानां सर्वेषामपि ब्रह्मणा सह मुक्तिर्वा, उत केपांचित् ब्रह्मणा सह मुक्तिः, केपांचित् कंचित्कालं भोगानन्तरं भूलोकादिपु पुन- रावृत्तिर्वा इति संशये प्राप्त निर्णय करोति- अनात्तिः शब्दादनारत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ ब्रह्मलोकं गतानां सर्वेपामुपासकानाम् अनावृत्तिः भूलोकादिपु पुनरा- वृत्यभाव एवाङ्गीकर्तव्यः । कुतः ? शब्दात् 'एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते' इति .श्रुतेरित्यर्थः । अनावृत्तिशब्दस्य द्विरुचिर- ध्यायपरिसमाप्तिद्योतनार्था । न च गङ्गाशन्तनुचक्रवर्तिप्रभृतीना ब्रह्मलो. कवासिनामपि हिरण्यगर्भशापयशात् भूलोकं प्रत्यावृत्ति पुराणादिपु प्रतिपाद्यत इति वाच्यम् । ब्रह्मलोकवासिभिः कैश्चिदपि रागद्वेपादिकं न कर्तव्यमिति ब्रह्मलोकवासिनां शिक्षार्थ हिरण्यगर्भण शापे कृते सनि तं- शापं कंचित्कालं भूलोके अनुभूय पुनः ब्रह्मलोकं गतानां शन्तनुचक्रव- तिप्रभृतीनां ब्रह्मणा सह मुक्तेः तेप्वेव पुराणेषु प्रतिपादितत्वेन विरोधा- भावादिति भावः ।। २२ ।। इति ब्रह्मसूतवृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्ध. पाद ॥ ॥ अध्यायश्च संपूर्णः॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः