·॥ श्रीः ॥ भानन्दयनानियोनिमुमोभि. सुरांसा ।। सुवर्णाऽगिनभव्याभरातपपारिपटना ॥ १ ॥ चौराम्बा-सस्कृताधमाला मन्जुलाशंगा ॥ रसिकालिल कुर्यारमन्दाऽऽमोरमोहितम् ॥२॥ स्लवकः-२४६ ' मला पोवामा- सरलाग्यमालामा पनि स शत: सुदोः सीसा जोप एफ. स्तरको मुरपित्या प्रकापते । एमाला एक पायो मुमले। २ माचीना दुर्लभान मुदिता मीमांसपदान्तदर्शनभ्या रणधर्म.मसार परिम २ एयाऽष सुपरिना गुस्थाले । काशिकराजकीयमधानसस्तगठशालाका पडता प्रथेप शानदी कि एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी भवन्ति । . भारतीय ,मनदीये ,सिंहलदीपमासिमिश्वेतद्गाहर्दय मामिभिम र पम्-मुश. मानक ५ अन्यैर्देय मस्तिक '१ ६ भाषणव्यप. पृथग् नास्ति । " " ... ... - साम्प्रत मुद्रयमाणा प्रन्या.- यतीन्दीमादिकानभिस्तव्य (१) सस्काररत्नमाला । गोपीनाथभक्ता एयानम् । सम्पूर्ण । (वेदान्त ) पण्डे २ (१) स्याद्वादमञ्जरीमतिणनिर्मिता सम्पूर्णा (२) शम्दकौस्तुभ । भट्टोजिदीक्षितक्त १२ (१०) सिद्धिषयम्-गिशातभनिरूपणपरम (३) लोकसार्तिकम् । भट्टफुमारितविरचितम् श्रीभाध्यक्ता परमगुरुभि भी ६ श्रीयाम) पार्थसारथिमिश्रकृतन्पायरत्नाकराख्यया नमुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्ण(वेदान्त)। व्याख्यया सहितम् । सम्पूर्णम् । १० (११) न्यायमकरन्द । भीमदानन्दवीधभार, (५) भाष्योपहित तत्त्वश्यम् । विशिष्टादत काचार्यसंगृहीत. । प्राचार्यचत्सुखमुनि दर्शनमकरणम् । श्रीमहोकाचार्यप्रणीतम्। विरचितम्याल्यापेत. ( घेदान्त ) श्रीनारायणतीर्थविरचितमादृभाषामकाश- (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयो न्यायानुसारिपथमादि सहित सम्पूर्णम् (वेदान्तः) सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूप: म० मा (५) करणप्रकाशः। श्रीयादेवविरचितः १ श्रीगिरिधरोपाध्यायविरचित. सम्पूर्ण (६) भाचिन्तामाण । महामहोपाध्यायश्री (न्यायः) त्य गागाभटविरचिता तपाद (मीमांसा)२ / (१३) विधिरसायनम् । श्रीमप्पयदीक्षितकृतम्। (0) म्यापरत्नमाला श्रीपार्थसारथिमिभविर सम्पूर्णम् (मीमांसा) मा चिता सम्पूर्ण ( मीमांसा) २(१५) न्यायसुधा (तप्रवातिकटीका) महसो, र (८) प्रात्रभाष्यम्-बादरायणप्रणीतवेदान्त मेश्वरविरचिता । ( मीमांसा) ...

·|| श्रीः ॥ सांख्यसंग्रहस्य भूमिका । मनुस्मृतो। "अगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या पताश्चतुर्दश ॥" इति । याज्ञवल्क्यस्मृतौ च । "पुराणन्यायमीमांसाधर्मशाखाहमिश्रिताः ।। वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ।।" इति । विष्णुपुराणादो। "अगानि वेदायत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः। धर्मशास्त्रं पुराणं च विधा होताचतुर्दश ।। आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वशति च त्रयम् । अर्यगावं चतुर्य तु विद्या स्टादशैव ताः ॥ इत्यादि- अत्र चतुर्दश विद्यानु अष्टादशाविधान वा मांख्यगाव- य नामापि नालीति न्यायस्पानेशालमनिरादकरलाइनेवाल- तिपादकानि वैशेषिकसांस्पयोगादीनि मातापिन्यापदिन्न. पदेन संयतीतानि भवन्तीति हदपर क्याले छान्दोग्पोर-

·सांख्यसंग्रहस्य
निपदि ३ प्रपाठके १७ खण्डे "तद्धतद्वोर आङ्गिरसः
कृष्णाय देवकीपुत्त्रायोकोवाच" इति । भगवता श्रीकृष्णेन तु
भगवद्गीतायाम् ५ अध्याये।
"सांख्ययोगौ पृथक् वालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः।"
"एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥” इति ।
४ अध्याये ॥
"इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान् मनवे माह मनुवाकवे ऽब्रवीत् ।।
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्पयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥
स एवायं मया ते ऽद्य योगा प्रोक्तः पुरातनः ॥" इति ।
अपि च श्वेताश्वतरोपनिपदि ६ अध्याये ।
"तत्कारणं सांरवपयोगाधिगम्यं
ज्ञात्वा देवं मुन्यते सर्वपापैः ॥” इति ।
अदं न भ्रमितव्यं यत् तदानी कापिलं सांख्यं नासी-
दव ५ अध्याये वोपनिषदि "कपि प्रमूतं कपिलं यस्तमग्रे"
न्युक्तवान् । देवकीपुत्रेण भगवना श्रीकृष्णेन भगवद्गीतायाम्?.०
अध्याये "सिद्धानां कपिलो मुनिः" इन्युक्तवान् । इत्थं च कापिलं
मालयसाम्रपतीय श्रद्धेयम् । नम सांख्यं मृत पड यायी समामः ।
मुत्रं चनि विविध पदभ्यः अस्योपाख्यानं समासत्रमयों-
पकारिणीटीकायामुक्तमपि च मपामगबनानापि विध्यायश.
निमः दत्र मृत्रपदध्याय्याः भायं निथ प्रकागितमेव
अन्ये ऽपि मान्यतत्वको मुटीमाग्यचन्द्रिकागांडपादमाच्यादयो.
एक प्रन्या प्रकाशिनाः परंतु-

·भूमिका । ममासमूत्रमालम्र व्याख्यां पञ्चशिवस्य च । भावागणेगः कुरुने तत्वयाथार्यदीपनम् ।। इत्युतथा महर्षिकपिलपाणिप्यपश्चशिवाचार्या(१)नुसनोऽपि समामन्त्रग्रन्ध इदानी लुप्समचार इति तस्य कहानि व्याख्याना. नि(२) मालव्यास्मिन् सांख्यस प्रकारयितुं प्रहनोऽम्मि। अत्र येचिदन्ति समासमूत्रमेव महर्पिकपिलमणीनं मानरमानं सूत्रपडध्याची तु विज्ञानभिक्षुर्णव प्रणीतेनि । नन्मन्दम् विमान- भिक्षुसमचाना पूर्व भोजराजेन पडल्याच्या व्याख्यानबाद दि. नरस्तु न्यायवार्तिकभूमिकायां द्रष्टच्य इति शम् । १) "फपिलाय महामुनये मुनये शियाय तस्य घागुम्ये । पञ्चशिपाय तधेवररणाय नमरयामः ।" रति मार पनत्वयोमुथाम् । (२) पास्ताविवेचनम् धोपिमानन्दक्षिमे) देक्षितम् । सारयतत्वाधार्यदीपनम् धीमाधानादिरचितम् । समासमुद्रसपकारिणो टोदा । कार्पिततिः । सादसमासवरच्यारया । तस्वसमासभतिः। मात्रमपिथा। एतानि दावा ! साऽपि प्रा. संगीता था। सयादी. सायमीमांसा पपरिमापा । गर्नमेण्टसंहनमालेत । བར་ན २६ नो १९१६

·No text on this page.

·ܟܕ ·२ सांख्यसंग्रह अष्टौ प्रकृतयः ॥१॥ प्रकृतिव॒यहंकारी तन्मात्रैकादशेन्द्रियम् । भूतानि चेति सामान्याच्चतुर्विशतिरेव ते ॥ एतेष्वेव धर्मधर्म्यभेदेन गुणकर्मसामा वा ।। भर्भावः । प्रकृतित्वं च साक्षात्परम्परयाखिलविकारोपाद नत्वम्। व्युत्पत्तिस्तु प्रकृष्टा परिणामरूपा आकृति र इति। सा च साम्यावस्थयोपलक्षितसत्त्वादिद्रव्यत्रयरूप साम्यावस्था च शान्तघारमुढादिरूपाणामपि असर दायवद्रूपत्वेपि अतिशयैः समुदायवद्भिरविरोधेन तमा त्वं सामान्यात्मना गुणभावोऽतिशयात्मना प्राधान्यं । शेषात्मना वैषम्यमित्यतो न्यूनाधिकभावेनासंहतावस्था- ऽकार्यावस्थेति यावत् । महदादिकं तु कार्यसत्त्वादिकं न कदाप्यका-वस्थं भवतीति तयावृत्तिः । वैषम्याव- स्थायामपि प्रकृतित्वसिद्धये उपलक्षितमित्युक्तं सत्त्वा- दिगुणवती प्रकृतिः सत्त्वाद्यनतिरिक्तत्वात् तथा च सूत्रं सत्त्वादीनामतद्धर्मत्वं तद्रूपत्वादिति सत्त्वादीनां प्रकृ- तिस्वरूपत्वं न तु प्रकृतिधर्मत्वम् । गुणेभ्य एव सर्व- कार्योपपत्तौ तदन्यप्रकृतिकल्पनावैयर्थ्यात् । सूत्रभाण्या- भ्यामपि तथोक्तत्वात्। यत्तु प्रकृतेर्गुणा इतिवत् वनस्य वृ.

·सांख्यतत्त्वविवेचनम् । क्षा इतिवत् व्याष्ठिसमष्यभिप्रायेणेति सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेरभवन् गुणा इति च न सत्त्वादीनां प्रकृतिका- । पत्ववचनं गुणनित्यतावाक्यविरोधेन महत्तत्व- ॥ कारणीभूतकार्यसत्त्वादिपरम् । महदादिसृष्टिगुणवैष- स्यात् । तच सजातीयसंबलनेन गुणान्तरव्यावृत्तप्रका- - शादिफलोरहितः सत्त्वादिच्यवहारयोग्यः परिणाम इति सत्त्वादिव्यबहारो वैषम्य एवेत्साह धृतिः यथा तम एवेदमत्र आसीत् तत्परे स्यात् परेणेरितं विपम- (१) प्रत्ययादै रजतो(२) रू तद्रजः खल्वीरित विपनत्वं प्रत्यवाद्वै सत्वस्य(३) रूपमिति तत्त्वादि- त्रयं च सत्त्वादिस्वरूपमिति सत्त्वादित्रयं च सुख- प्रकारालाघयप्रसादादिगुणकतया संयोगविभागादिन- लियानाधितत्वोपादानन्दादिना द्रव्यत्वेपि पुरुषोपकार- नत्वात् परुपयन्धकला गुणरायनोच्यते इन्द्रियादिक्त दा-गुणानां सुखदुःखमोहात्मक वास्तु धर्मधमेदार मनमः महात्मवादः तत्र नत्वं नुरुप्रसादका- पने धर्म विप्रधानरत नखात्मनो एवं जीव दलका पात्यनेमान्यन्न इदान ༥ ༽rཎོགསལ༌ལམངྒོལ མ ཨང མ ཁཱ་ (२)- प३ ८.६

·४
च
सांख्यसंग्रह
कमुच्यते । एवं तमोपि मोह .
प्राधान्यतस्तु मोहात्मकमुच्यते सतो भावः सत्त्वं धर्म
प्राधान्येनोत्तमं पुरुषोपकरणं रागयोगाद्रजो मध्या"
म् । तमोधावरणयोगादधमं . ६. संख्या :
प्रतिक्षणपरिणामित्वात् लघुत्वादिधमैरन्योन्यं साधर्म्य
धर्म्यं च गुणानामसंख्यातमितिसूत्रात् । । ५ क.
पादिसृष्टिश्रवणाच एकैकव्यक्तित्वे विभुत्वं स्यात्
च संयोगवैचित्र्याभावादनन्तवैचित्र्यं कार्याणां न स्यात
द्रव्यान्तरस्यावच्छेदकीभूतस्याभावाच्च । त. ६..
तान्यव सत्त्वादीनि त्रित्वकथनं
तु
विभाजकोपाधिन
येणैव वैशेपिकाणां नवद्रव्यवचनवत् सत्त्वादीनि च ।
थायोग्यमणुविभुपरिमाणकानि इतरथा रजसश्चल
भावत्ववचनविरोधः स्यात् । आकाशकारणस्य विभुत्व
चित्यात सर्वकारणद्रव्यत्रिभुत्वे कार्यपरिच्छेदासम्भव हा
शब्दस्पर्शविहीनं तद्रूपादिभिरसंहतम् ।
त्रिगुणं तज्जगद्योनिरनादिप्रभवाप्ययम् ॥
इत्याद्यक्तर्न परमाण्वादावन्तीवः प्रकृतेरिति ।
अथैवमपि प्रकृतेरणुविभुमाधारणसत्त्वाद्यनेकव्य
तिरूपत्वे अपरिच्छिन्नत्वैकत्वाक्रियत्वसिद्धान्तक्षतिरिति
चेन्न कारणद्रव्यत्वरूपप्रकृतित्वेनैवापरिच्छिन्नत्ववचना

·सांस्यतत्वविवेचनन् । द्गन्धत्वेन गन्धानां पृथिवीव्यापकतावत् आकाशादिप्रकृ- तीनां विभुत्वेनैव प्रकृतिविभुत्वसिद्धान्तोपपत्तेश्च । तथा पुरुषभेदेन सर्गभेदेन च भेदाभावस्यैव एकशब्दार्थत्वात् । अजामेकामितिनुनेस्तथावगमात् । तथाध्यवसायो- भिमानादिक्रियाराहित्यस्यैवाक्रियशब्दार्थवादित्यन्यथा श्रुतिस्मृतित्युक्तस्य प्रकृतिक्षाभस्यानुषपचेरिति । तत्रायं प्रयोगः सुखदुःखमोहात्मकमहदादिकार्य सुखदुःखमोहात्मकद्रव्यकार्य सुखदुःखमोहात्मकत्वात = वस्त्रादिकार्यशच्यावदिति प्रकृत्तौ प्रमाणम् । बाह्य- वस्तुष सुखादिकमुत्तमत्वादिकमेव घटरूपमितिवञ्चन्द- नसुखं स्त्रीतुखमित्यादिप्रत्ययाच्चेति दिक् । अव्यक्तबुधहारास्तन्मात्राणां च पञ्चकम् । अष्टौ प्रकृतयस्त्वेताः : सप्त च व्यक्ततानिर्यात् ।। अव्यक्त प्रकृतिजन्यत्वात् अन्यतानीति चोच्यते। व्यज्यन्ते च यथा लोके घटाद्या न तथा हि तत् ॥ अव्यक्तं प्रकृति या प्रधानं ब्रह्म कारणम् । अन्याकृतं तमःपुष्पं क्षेत्रमनरनानकम् ॥ बहुधात्मकादिनामानि तस्यामी ते जगुव॒धाः । व्यज्यत नेन्द्रियैर्यस्मादव्यक्तमत उच्यते । अनादिमध्यनिधनान्निरङ्गत्वेन तत् तथा ।। .

·सांख्यसंग्रहे 1 . तदेवाह श्रुतिः । अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं यथा च नित्यं रसगन्धवर्जितम् । अनादिमध्यं महतः परं ध्रुवम् प्रधानमेतत् प्रवदन्ति सूरयः ॥ इति तस्मादलिङ्गकं सक्ष्म तथा प्रसवधर्मिकम् । एक साधारणं तत्र कार्य कस्यापि नेतरे ।। बुद्धिर्महान् मनो ब्रह्मा मतिः ख्यातिरपूर्वकम् । प्रज्ञा भूतिधृतिर्ज्ञानं सन्ततिः स्मृतिरित्यपि ॥ हैरण्यगा बुद्धेस्तु महतो नाम सूचितम् । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यस्त्रयो वेदा विजज्ञिरे । एका मूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । इति विष्णुरेवादिसर्गेषु स्वयंभूर्भवति प्रभुः ॥ अत्र सत्त्वाचंशत्रयेण महतो देवतात्रयोपाधित्वा- त्तदविवेकेन तिस्र इति । सात्त्विकांशात् प्रधानात् तु महत्तत्त्वमजायत इति महत्त्वस्य प्राधान्येन चाध्यवसायो वृत्तिर्महदहकारमन- स्त्रितयात्मकस्यान्तःकरणवृक्षस्य महत्तत्त्वं वीजावस्था तदुक्तं सांख्यसूत्रे इदमेव महत्तत्वमंशतो रजस्तमःसंभेदे- न परिणतं सत् व्यष्टिजीवानामुपाधिरधर्मादियुक्तं क्षुद्र- ·सांख्यनत्वविवेचनम् । ७ मपि भवति महदुपरागाद्विपरीतमिति । महतस्त्रि- गुणस्वरूपत्वादेहस्य देहिना कालरूपविष्णुना क्षोभ्य- दशायां गुणरूपोपाधिप्राधान्यादविवेके ब्रह्मविष्णुशिव- त्वं तत्र महान् सुषुप्त्यभिमानी शिवस्तदुपाधिस्तम:- कार्यरूपी तत्र स्वप्नाभिमानी विष्णुस्तदुपाधिः कार्यसत्त्वं तत्र जाग्रदभिमानी ब्रह्मा तदुपाधिः कार्यरजः तत्र स- मुदायसमुच्यनन्यन्यायेन समप्टेर्व्यप्व्यनन्यत्वान्मशका- दिरपि विष्णुरेवेति भावः । सृष्टिस्तु महदादिक्रमेणैव न तु भूतादिक्रमेणेति ॥ सा च कोमें भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्जह । आकाशसुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम् ॥ आकाशं तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्जह । वायुरुत्पद्यते तस्मात्तस्य स्पर्शो गुणो मतः॥ इत्यादि नन्वेवं चेदाकाशादीनां केवलं विकृतित्वं कथं तत्र आकाशादीनां स्पादितन्मात्रेषु अहंकारोपष्टम्भमात्रेण कारणत्वस्य पुराणादिषूक्तत्वात् । न पुमान् स्थाणुरेवायं बुद्धिरध्यवसायिनी । पुरुषाधिष्ठितात् सर्वगताजाता प्रधानता ॥ चिच्छत्तिादृशी तादृग् वृत्तिः सत्त्वविमिश्रिता।

·मांख्यमंग्रह
रजोगुणस्वरूपा यत् विवृत्करणतः श्रुतेः ॥
ज्ञानं धर्मश्च वैराग्यमश्वर्य सत्त्वतो ह्यमी।
अनश्वर्यमवैराग्यमधोऽज्ञानमेव तु ॥
तमसश्चापि ते ज्ञेया बुद्धे दा इतीरिताः ।
ज्ञानं तत्त्वावबोधोऽयं धर्मः श्रुत्युक्तपालनम्
वैराग्यमर्थानासक्तिरेश्वर्यमणिमादिकम् ।
तत्तद्विपर्ययेणैव तामसं तच्चतुष्टयम् ॥
ज्ञानेन मोक्षो धर्मेण गतिरूळ भवेदिति ।
वैराग्येनाक्षरलय ऐश्वर्येणाहता गतिः॥
एवमेषाप्टधा शक्तिर्व्याख्याता बुद्धिसज्ञिता ।
प्रधानविकृतिस्त्वेपाहंकारप्रकृतिश्च सा ॥
मूलप्रकृतिरित्यादि कविभिश्च निरूपितम् ।
एकोहंकार इत्येतजिज्ञासा चेद्विभावय ।।
योहंशब्दं करोत्यप अभिमान इति स्मृतः ।
स्पृशेहं रसये वाहं स्वामी चाहं मया हृतः ।।
इत्यादि नाम यस्यासीत्तस्य भेदा अमी शृणु ।
वैकारिकस्तैजसोपि भूतादिः सानुमानकः ॥
निरनुमानश्च पश्चैते भेदास्तस्य प्रकीर्तिताः ।
वैकारिकः सात्त्विकोऽयं भूतादिस्तामसः स्मृतः
तैजसो राजसो ज्ञेयस्तस्मात् तन्मात्रपञ्चकम् ।

·No text on this page.

·१० गांrin वायु करणानीन्द्रियाणानि कामि । पानि निगानीलाणी | पशिशीजलनेजामिनाकानि । महाभूतानि पर बाणा: ॥ आपः संग्रहमान नवामपहारिकाः । तेजः पानकभावन हिनामातः॥ হাবিগণ | 'দ্যগা মা। आपः शब्दादिगहिताः गन्मेन गहिवाशा तेजः शब्दस्पर्शवत रुपयत् अगा पुनः । शब्दश स्पर्श इत्येवमाकाशं गम एव तु ॥ न तु विग्रहभनानि विशेषाकृतयस्तथा । विकाराः शान्तघोगख्यमूढाः त्रिविभकीर्तिताः पुरुपः ॥३॥ पुरि शयनात् प्रमाणात पूरणात पुरवृत्तितः । स चानादिः सर्वगतश्चेतनो निर्गुणोऽपरः ॥ द्रष्टा भोक्ता क्षेत्रविदमलोऽप्रसवधर्मकः । सूक्ष्मो नित्यो ह्यनादिरत्वमध्यनिधनोऽपि सः ॥ सर्वमाप्तमनेनेति तस्मात् सर्वगतस्तु सः । सुखोपलब्धिमत्त्वाच्च चेतनोऽनिर्गुणस्तथा ॥

·१० मागसप करणानीन्द्रिगाणातिकारिक: पदानि नियतानीगणी गभियोग । पृथि-जिलोजाशि मापुरा काश लागि । महाभूतानि । वारणा गुगतान: ॥ आपः संग्रहमापन गतुणी मुकारिकाः । तेजः पाचकभारेन बागुलहनभातः ॥ शब्दादिपञ्चगुणवत्गृथ्वी पञ्चगुणा मता । आपः शब्दादिसहिताः गन्धन रहितास्तथा ॥ तेजः शब्दस्पर्शवत रूपा श्वसने पुनः । शब्दश स्पर्श इत्येवमाकाशे शब्द एव तु ॥ न तु विग्रहभूनानि विशेषाकृतपस्तथा । विकाराः शान्तघोराख्यमूढाः त्रिविधकीर्तिताः पुरुषः ॥ ३॥ पुरि शयनात् प्रमाणात पुरणात् पुरुवृत्तितः स चानादिः सर्वगतश्चेतनो निर्गुणोऽपरः ॥ द्रष्टा भोक्ता क्षेत्रविदमलोऽप्रसवधर्मकः । सक्ष्मो नित्यो ह्यनादिस्त्वमध्यनिधनोऽपि सः ॥ सर्वमाप्तमनेनेति तस्मात् सर्वगतस्तु सः । सुखोपलब्धिमत्त्वाच्च चेतनोऽनिर्गुणस्तथा ॥ --

·सांख्यतत्त्वविवेचनम् ।
११
सत्त्वादिगुणराहित्यात् परः परतया स्मृतः।
दृश्यप्रकृतिसम्बन्धात् द्रष्टा भोक्तानुभावनात् ॥
क्षेत्रे गुणगतं वेत्ति क्षेत्रज्ञ इति कीर्तितः ।
शुभाशुभादिसंसर्गाभावादमल इष्यते ॥
निर्वीजत्वात् प्रसूते च नेत्यप्रसवधर्मकः ।
निरङ्गत्वातीद्रियत्वात् सूक्ष्मो नित्यः सदातनात् ॥
एवं सांख्यः स पुरुषो व्याख्यातः पूर्वसूरिभिः ।
जीवो जन्तुः पुमानात्मा पुरुषः पूजको नरः ॥
क्षेत्रज्ञश्चाक्षरः प्राणः कोय एषः स ज्ञस्तथा ।
अज एतानि नामानि सांख्ये पुरुषसज्ञिते ॥
एवम्,
पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र कुत्राश्रमे रतः ।
मुण्डी जटी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥
अयं कर्ताथवाऽकर्ता पुरुषः प्रकृतेः परः ।
शुभाशुभानि का चेत् कुर्याद् वृत्तित्रयं विना ।
लोकदृष्टगुणानां चेत् कर्तृता धर्मिता कथम् ॥
साहित्यं यमनियमनिषेचनप्रसंख्यानान् ।
ज्ञानेश्वर्यविकारप्रकाशने साविकी वृत्तिः ॥
रागः क्रोधो लोभः परपरिवादो निन्दा तुष्टिः ।
विकृताकृतपारुष्यं प्रख्यातैषा रजोबुद्धिः ॥

·१० सांख्यसंग्रहे करणानीन्द्रियाणाति वैकारिकमयं रयः । पदानि नियतानीत्यक्षाणीत्यभिधीयते ॥ पृथिवीजलतेजांसि वायुराकाश इत्यपि । महाभूतानि पञ्चैव धारणाद्युपकारतः ॥ आपः संग्रहभावेन चतुर्णामुपकारिकाः । तेजः पाचकभावेन वायुर्वहनभावतः ॥ शब्दादिपञ्चगुणवत्पृथ्वी पञ्चगुणा मता । आपः शब्दादिसहिताः गन्धेन रहितास्तथा ॥ तेजः शब्दस्पर्शवत् रूपवत् श्वसने पुनः । शब्दश्च स्पर्श इत्येवमाकाशे शब्द एव तु ॥ न तु विग्रहभूनानि विशेषाकृतयस्तथा । विकाराः शान्तघोराख्यमूढाः त्रिविधकीर्तिताः पुरुषः ॥३॥ पुरि शयनात् प्रमाणात् पूरणात् पुरुवृत्तितः स चानादिः सर्वगतश्चेतनो निर्गुणोऽपरः ॥ द्रष्टा भोक्ता क्षेत्रविदमलोऽप्रसवधर्मकः । सक्ष्मो नित्यो ह्यनादिस्त्वमध्यनिधनोऽपि सः ॥ सर्वमाप्तमनेनेति तस्मात् सर्वगतस्तु सः । सुखोपलब्धिमत्त्वाच्च चेतनोऽनिर्गुणस्तथा ॥

·सांख्यतत्त्वविवेचनम् ।
११
सत्वादिगुणराहित्यात् परः परतया स्मृतः।
दृश्यप्रकृतिसम्बन्धात् द्रप्टा भोक्तानुभावनात् ॥
क्षेत्रे गुणगतं वेत्ति क्षेत्रज्ञ इति कीर्त्तितः ।
शुभाशुभादिसंसर्गाभावादमल इष्यते ॥
निर्वीजत्वात् प्रसूते च नेत्यप्रसवधर्मकः ।
निरङ्गत्वातीद्रियत्वात् सूक्ष्मो नित्यः सदातनात् ॥
एवं सांख्यः स पुरुषो व्याख्यातः पूर्वसूरिभिः ।
जीवो जन्तुः पुमानात्मा पुरुषः पूजको नरः॥
क्षेत्रज्ञश्चाक्षरः प्राणः कोय एषः स ज्ञस्तथा ।
अज एतानि नामानि सांख्ये पुरुषसज्ञिते ॥
एवम्,
पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र कुत्राश्रमे रतः ।
मुण्डी जटी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥
अयं कर्ताथवाऽकर्ता पुरुषः प्रकृतेः परः।
शुभाशुभानि की चेत् कुर्याद वृत्तित्रयं विना ॥
लोकदृष्टगुणानां चेत् कर्तृता धर्मिता कथम् ।।
साहित्यं यमनियमनिषेचनप्रसंख्यानान् ।
ज्ञानेश्वर्यविकारप्रकाशने सात्त्विकी वृत्तिः ॥
रागः क्रोधो लोभः परपरिवादो निन्दा तुष्टिः।
विकृताकृतपारुष्यं प्रख्यातैषा रजोबुद्धिः ॥

·१० सांख्यसंग्रहे करणानीन्द्रियाणाति वैकारिकमयं रयः । पदानि नियतानीत्यक्षाणीत्यभिधीयते ॥ पृथिवीजलतेजांसि वायुराकाश इत्यपि । महाभूतानि पञ्चैव धारणाद्युपकारतः ॥ आपः संग्रहभावेन चतुर्णामुपकारिकाः । तेजः पाचकभावेन वायुर्वहनभावतः ॥ शब्दादिपञ्चगुणतत्पृथ्वी पञ्चगुणा मता । आपः शब्दादिसहिताः गन्धेन रहितास्तथा । तेजः शब्दस्पर्शवत रूपवत् श्वसने पुनः । शब्दश्च सर्श इत्येवमाकाशे शब्द एव तु ॥ न तु विग्रहभूनानि विशेषाकृतयस्तथा । विकाराः शान्तघोराख्यमूढाः त्रिविधीर्तिता पुरुषः ॥ ३॥ पति शयनात प्रमाणात् पूरणात पुरुवृत्तितः म बानादिः मवगतचेतनो निर्गुणोऽपरः ।। दया नाका क्षेत्रविदालोऽप्रसवधर्मकः । महमा निन्यो हानादित्वमध्यनिधनोऽपि सः ॥ मनातमनेनेति तस्मात् सवंगतस्तु सः । मन्यो पदचिनलाच चेननोऽनिगुणस्तथा

·सांख्यतत्वविवेचनम् ।
सत्वादिगुणराहित्यात् परः परतया स्मृतः।
दृश्यप्रकृतिसम्बन्धात् द्रप्टा भोक्तानुभावनात् ॥
क्षेत्रे गुणगतं वेत्ति क्षेत्रज्ञ इति कीर्तितः ।
शुभाशुभादिसंसर्गाभावादमल इप्यते ॥
निजित्वात् प्रसृते च नेत्यप्रसवधर्मकः ।
निरङ्गत्वातीद्रियत्वात् सूक्ष्मो नित्यः सदातनात् ॥
एवं सांख्यः स पुरुषो व्याख्यातः पूर्वसूरिभिः ।
जीवो जन्तुः पुमानात्मा पुरुषः पूजको नरः ॥
क्षेत्रज्ञश्वाक्षरः प्राणः कोय एषः स ज्ञस्तथा ।
अज एतानि नामानि सांख्ये पुरुषसज्ञिते ॥
एवम्,
पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र कुत्राश्रमे रतः ।
मुण्डी जटी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥
अयं कर्ताधवाऽकर्ता पुरुषः प्रकृतेः परः ।
शुभाशुभानि का चेत् कुर्याद वृत्तित्रयं विना ॥
लोकदृष्टगुणानां चेत् कर्तृता धर्मिता कथम् ॥
साहित्यं यमनियमनिषेचनप्रसंख्यानान् ।
ज्ञानेश्वर्यविकारप्रकाशने सात्त्विकी वृत्तिः ॥
रागः क्रोधो लोभः परपरिवादो निन्दा तुप्टिः ।
विकृताकृतपारुष्यं प्रख्यातैषा रजोबुद्धिः ॥

·१२
सांख्यसंग्रहे
.
7.
,
उन्मादमदविषादा नास्तिक्यं स्त्रीप्रसङ्गिना।
निद्रालस्यं नषण्यं वशौचमिति तामसी वृत्ति,
एतद् वृत्तित्रयं दृष्ट्वा गुणानां कर्तृताथवा ।
अकर्ता पुरुषः सिद्ध इति सिद्धान्त इप्यते ॥
प्रवर्त्तमानप्रकृतेरिमान गुणान्
रजस्तमोभ्यां विपरीतदर्शनात् ।
आत्मानमाच्छाद्य स आत्मने तद
अहङ्करोमीत्यबुधोऽवमन्यते ॥
वालाग्रकुक्षीकरणासमर्थः
सर्व मयेदं कृतमित्यमन्यत ।
उन्मत्तबद्भाव्यत इत्यवोधः
अहो विधे पण्डितमानिनः कः ॥
तदुक्तं गीतास
प्रकृतेः(१) क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः
अहङ्कारविमुढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥
अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥
--
(१) अत्र प्रकृतेरिति पष्टी अभेदे एकशतं पप्ठ्यर्था ।
भाप्योक्तेः । चित्स्वरूपपुरुपस्य व्यपदेशे पुरुषस्य
विकल्पोदाहृतेश्च ।

·सांख्यतत्त्वविवेचनम् । १३ प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति सदात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ इत्यादि स एकः पुरुषः किं वा नानोत च विचारयः । सुखदुःखमोहसङ्करविशुद्धजन्ममरणानाम् । नानात्वात् पुरुषवहुत्वं सिद्ध लोकाश्रमवर्णभेदाच॥ यद्येकः पुरुषः स्याद् बुद्धिहानिः प्रसज्यते । एकस्मिन् सुखिते सर्वे सुखिनः स्युरतः परम् । एकस्मिन् दुःखिते सर्वे दुःखिताः स्युरिति क्रमात् ॥ अतो बहुत्वं संसिद्धं वहवः पुरुषाः स्मृताः । आकृतिगर्भाशयभावसङ्गतिशरीरविभागाल्लिङ्गव- हुत्वात् सांख्याचार्याः कपिलासुरिपञ्चशिखपतञ्जलि- प्रभृतयः पुरुषबहुत्वं वर्णयन्ति । वेवादिन आचार्या हरिहरहिरण्यगर्भव्यासादय एकमात्मानं, तथा च श्रुतिः । पुरुष एवेद, सर्व यद्भुतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्येनातिरोहति । तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः ॥ तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म ता आपः स प्रजापतिः । तदेव सत्यममृतं स मोक्षः सा परा गतिः।। तदक्षरंतत्सवितुर्वरेण्यं यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित्। यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति किञ्चित् ।।

·No text on this page.

·सांख्यतत्त्वविवेचनम् । मोहात्मकमनन्तं तदेवं गुण्यमीरितम् । सत्त्वं प्रकाशकं विद्याद्रजो विद्या प्रवर्चकम् ॥ विनाशकं तमो विद्यात् त्रैगुण्यं नाम सज्ञितम् । सञ्चरः।। ५।। साम्यावस्था गुणानां या प्रकृतिः ता स्वभावतः । कालक्षोभेण वैषम्यात् क्षेत्रे परयुते पुरा ॥ बुद्धिस्ततचाहङ्कारत्रिविधोपि व्यजायत । तन्मात्राणीन्द्रियाणि महाभूतानि च क्रमात् ॥ एवं क्रमेणैवोत्पत्तिः सञ्चरः परिकीर्तितः। प्रतिसञ्चरः ॥६॥ व्युत्क्रमणैव लीयन्ते तन्मात्रे भूतपञ्चकम् । तन्मात्राणीन्द्रियाणि अहकरे विलीयते ॥ अहङ्कारोऽथ बुद्धौ तु बुद्धिरव्यक्ततज्ञके । अव्यक्तं न चिल्लीनं प्रतितञ्चर इति स्मृतः ॥ अध्यात्ममधिभूतमधि- दैवतं च ॥ ७॥ बुद्ध्याहारमनती श्रोतं त्वा चक्षुपी तथा।

·१.६
सांगसंमहे
जिता घ्राणं पादपारस्तमध्यामाज्ञितम् ॥ ।
यत्तु मोक्षध
आदौ मन अहकारात् जायते वृत्तयश्चताः ॥
शन्दरागात् श्रोतमस्य जागते भावितात्मनः ।
रूपरागात् तथा चक्षुघाणं गाजिघृक्षाया ॥
इत्यादिनेन्द्रियाणां मनोवृत्ति रागादिकारीला तडे
न्तरीत्यैवेति मन्तव्यम् ।
अधिभूतम् ।
यथाक्रमेण वोडव्यमभिमन्तव्यमेव च ।
सङ्कल्पितव्यं श्रोतव्यं स्पष्टव्यं द्रष्टव्यमेव व
रसयितत्यं घ्रातव्यं गन्तव्यमुत्सप्टव्यं च ।
आनन्दयितव्यमित्येवमधिभूतं प्रकीर्तितम् ॥
अधिदैवतं च ।
ब्रह्मा रुद्रश्चन्द्रमाश्च आकाशो वायुरेव च ।
सूर्यो वरुण इन्द्रश्व विष्णुमित्रं तथैव च ॥
अनेनैव क्रमेणेदं संप्रोक्तमधिदैवतम् ।
चत्वारि यो वेदयते यथा च.
क्षुषा स्वरूपाण्यधिदैवतं वा।
विमुक्तयाथागतदोषसङ्गो-
गुणांस्तु भुङ्के न गुणैः स युज्यते ॥

·सांख्यतत्वविवेचनम् । १७ पञ्चाभिबुद्धयः ॥ ८॥ इच्छाभिबुद्धिर्विज्ञेया आभिमुख्येन कर्मणः । इदं में कार्यमित्येषोऽध्यवसायः करोम्यहम् ॥ इच्छा वाञ्छाध सङ्कल्पो मनसः कर्म चेप्यते । एवमेताश्च पञ्चाभिबुद्धयः परिकीर्तिताः ।। पञ्च कर्मयोनयः ॥ ९॥ धृतिः श्रद्धा सुखेच्छा विविदिषा तदभावको । सामान्यतः समुद्दिष्टाः पञ्चैते कर्मयोनयः ॥ वाचि कर्मणि संकल्पप्रतीतिर्याभिरज्यते । तन्निष्ठस्तत्प्रतिष्ठश्च धृतेरेतद्धि लक्षणम् ॥ अनसूया ब्रह्मचर्य यजनं याजनं तपः । प्रतिग्रहश्च होमश्च श्रद्धाया लक्षणं स्मृतम् ॥ सुखं सुखार्थी सेवेत विद्या कर्म तगंसि च । प्रायश्चित्तपरो नित्य सुखेयं परिकीर्तिता ॥ विषधूममूर्छितवद् विविदिपा ध्यानिनां प्रज्ञायोनिः। एकत्वं च पृथक्त्वं च नित्यं वेदमचेतनम् ॥ सूक्ष्मसत्कार्यसंक्षोभ्यं ज्ञेया विविदिषा हि सा । कार्यकरणक्षमकरी विविदिषा प्राकृती वृत्तिः ॥ vior ·+ १८ सांख्यसंग्रहे अ धृतिः श्रद्धा विविदिषा सुखा चेति चतुष्टयम् । ज्ञेयं बन्धो विविदिषा मोक्षाय परिकल्पिता । कर्मयोनिस्वरूपोयं विशिष्य परिकीर्तितः ॥ पञ्च वायवः ॥ १० ॥ प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च । इत्येते वायवः पञ्च शरीरेषु शरीरिणाम् ।। मुखनासाधिचारी यः प्राणनात् प्राण उच्यते नाभेरधिचरत्येवोपानये ऽपान इष्यते ।। हृद्यधिष्ठाननयनात समान इति कीर्तितः । कण्ठादूविगमनादुदान इति च स्मृतः ॥ सन्ध्यधिष्ठानतो व्यानो विक्षेपणविजृम्भणात् । पञ्च कर्मात्मानः ॥ ११॥ वैकारिकादयः पूर्व यथाक्रममुदाहृताः । शुभं वाऽशुभमूढौ च शुभमूढाऽशुभमूढके ।। यथाक्रमं च कर्त्तारस्तत्तत्कर्म समीरितम् । पञ्चपळ अविद्या ॥ १२ ॥ तमो मोहो महामोहस्तामित्रश्चान्धतामिश्रः ॥ अष्टकौ तौ तमौ मोही प्रकृत्यष्टकनिष्ठितौ ।

·सांस्पतत्वविवेचनम् । १९ आत्मज्ञानाभिमान्येयं प्राप्त्यायैश्वर्यमानिता(१)। निर्वृत्ते विषये दृष्टे पञ्चानुनविके तथः । मोहोऽइमभिमानो यो महामोहो दशात्मकः ॥ अष्टैश्वर्ये दशविषये सिद्धतामिश्र उच्यते । विषादः सोऽन्धतामिश्रो मरणे प्रतिपद्यते ॥ अविद्या पञ्चपवैषा भिन्ना द्वाषप्टिभेदतः ॥ अष्टाविंशतिधाऽशक्तिः॥१३॥ जडत्वकुप्टिकुब्जत्वरूपता ऽघ्राणत्वमूकत्वसुपङ्गुताश्च । कुणिर्गुदावर्ति च षण्डता च उन्माद इत्येष निरूपितोऽयम् ॥ एकादशेन्द्रियवधो वाधिर्यादिस्वरूपतः । बुद्धेर्वधः सप्तदश तुष्टिसिद्धिविपर्ययः ॥ नास्ति प्रधानमिति या प्रतिपत्तिरजम्भिका । न महानित्यसलिला नायाच्छा चानहंकृतौ ॥ न वास्त्यदृष्टिस्तन्मानपञ्चकं भूतकारणम् । सर्वमेवेदं ब्रह्मति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति । यथा वेदान्तिनां तद्वद सांख्यानामीहशी मतिः ।। (१) अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाल्या। E

·२०
सांख्यसंग्रह
असुना विषयार्जने प्रवृत्तिः
सतरा परिरक्षणे प्रवृत्तिः ।
क्रयदोपमपश्यतो धने प्रवृत्तिः
असुनेत्रा परिकीर्त्यते हि सांगः ॥
अकुर्मरीचिका(?)भागशक्तिहिगावपश्यतः ।
अनुत्तमाम्भसिका दोपभोगादम्भः प्रवर्तनम् ॥
नवधा कथिता ह्येते तत्र तुप्टिविपर्ययाः ।
कथ्यन्ते सिद्धयो ह्यष्टौ ते ऽमी सिद्धिविपर्ययाः
नानात्वमूहमानस्य सिद्धमेकमतारकम् ।
विपरीतग्रहः शब्दश्रवणादसुनारकम् ॥
नानात्वज्ञो मुक्त इति श्रुत्वैकज्ञो न मुक्तिभाक्
अतारयन्नमज्ञानासदच्छास्त्रनिवेशतः ।
दुःखितस्याप्यनुद्वेगादप्रमोदा हि संसृतौ ॥
अप्रमुदं तदज्ञानमप्रमुदितमप्रमोदमानं वा ।
असम्यग्वचनादप्युपरोधेन बा गुरौं ।
अभाग्यस्य न सिद्धिः स्यात् ज्ञाने तत् समुदीरितम्
स्निग्धसंसर्गतो ज्ञानोत्तराज्ञानमरम्यकम् ॥
व्याख्याता: पूर्वरीत्याष्टावते सिद्धिविपर्ययाः ।
अष्टाविंशतिधाशक्तियाख्यातोभययोगतः ॥
(१) 'दुर्मरीचिका इति कचित् ।
.

·सांख्यतत्त्वविवेचनम् । २१ नवधा तुष्टिः ॥ १४॥ प्रकृतौ परमात्मत्वं प्रतिपद्यैव तुष्टिभाक् ॥ माध्यस्थ्यमवलम्बेत अम्भः सा तुष्टिरुच्यते । बुद्धौ च परमात्मत्वे तुष्टिः सा सलिला स्मृता ॥ अहंकारे यदा सा स्यादायाच्छा इति शब्दिता । तन्मात्रेषु यदा ता स्यात् तुष्टिदृष्टिर्निगद्यते ॥ आध्यात्मिकाश्चतस्रस्तु तुष्टयः प्रभवन्ति हि । मोक्षस्तास्वपि नास्त्येव तत्त्वज्ञानाद्यथोदिता ॥ अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । त्यागे दुःखंक्षये(१)दुःख धिगर्थे दुःखभाजनम्॥इति दोषदर्शनतन्तुष्टः परब्रह्मैव मोक्षभाक् । सुतेयं पञ्चमी तुष्टिस्तत्त्वज्ञानाद्यभावतः ॥ रक्षणे सुतरा षष्ठी सप्तमी क्षयदर्शनात् । सुनेत्रा सङ्गदोषा चाप्टमी कुर्मरीचिका ॥ अर्थे हिंसादिदोषेण निवृत्तिश्च समस्करी । तुष्टिस्तु नवमी प्रोक्ता ह्युचमास्भसिका तव ॥ अष्टधा सिद्धिः ॥ १५॥ ज्ञानं यद्दूरमुत्पन्नं ताराख्या प्रथमा हि सा। (१) 'व्यये' इति कचित् पाठः।

·२२ सांख्यसंग्रहे - शब्दमात्रेण भूतेषु सुतारा ज्ञानमिप्यते ॥ ज्ञानमध्ययनेनैव तारयन्ती तृतीयका । अध्यात्मदुःखापनयात प्रमोदेत्यभिधीयते ॥ भौतिकक्लेशहरणात् प्रमुदा सिद्धिरुच्यते । आधिदैवक्लेशहरणात ज्ञानमुत्पद्यत नृणाम् ॥ प्रमोदमानेत्याख्याता षष्ठी सिद्धिः स्वयं सताम स्निग्धसंसर्गनाशात्तु रम्यका सप्तमी स्मृता ॥ प्रमुदा चाष्टमी सिद्धिः परिचर्यादिना गुरोः । इत्येता सिद्धयो ह्यष्टौ व्याख्याताः ज्ञानसाविक दश मूलिकार्थाः ॥ १६॥ अस्तित्वमेकत्वयथार्थवत्ते पारार्थ्यमन्यत्वमकर्तृकत्वम् ।। योगो वियोगो वहवः पुमांसः स्थितिः शरीरस्य च शेषवृत्तिः ।। एषा सा दशमूलिकार्थगणना सङ्घातपारार्थ्यतः सिद्धा सा पुरुषास्तिता परिणतेर्भेदस्य तत्कारणम् अस्त्यव्यक्तमनन्तमेकमिति च प्रेमाविषादात्मकं नानापायपरार्थता त्रिगुणतोन्यत्वस्य सिद्धिस्तथा। विपर्यासादकर्तृत्वं योगः पुरुषदर्शनात ।

·सांख्यतत्त्वविवेचनम् । प्राप्त शरीरभेदे तु चरितार्थत्वदर्शनात् ॥ जन्मादिकरणान्तानां भेदान्नाना हि ते स्मृताः। चक्रभ्रमित्रत् शेषवृत्तिः सिद्धार्थाः दश मूलिकाः॥ सप्तत्या प्रागुपदिष्टाः पञ्चाशत् प्रत्यया इमे दशष्टिपदार्थस्तु षष्टितन्त्र इतीर्यते ॥ अनुग्रहसर्गः ॥१७॥ ब्रह्मानुग्रहमसृजद्रूपतन्मात्रतः पृथक् । उत्साद्यानुग्रहध्यानात् प्राक्तनाधारवर्जनात् ॥ चतुर्दशविधो भूतसर्गः ॥१८॥ अष्टविकल्पं देवं पैशाचं राक्षसं तद्वत् । गान्धर्वमैन्द्रं ब्राह्मं च सौम्यं ब्राह्मयमथाष्टकम् ।। देवयोनय एवैते तिर्यग्योनिस्तु पञ्चधा । मृगपशुपक्षिसरीसृपस्थावरमिति भेदसम्भिन्ना ॥ मानुप्यकं चैकविध ब्राह्मणादिचाण्डालान्तम् । पशवो गवादिभूषान्ताः पक्षिणो गरूडादिकाः ॥ मशकान्ता मृगाश्चापि सिंहादि च शिवान्तकाः । शेषादि अलगर्दान्ताः सर्पाः पर्वतभूतणाः ॥ स्थावरा भौतिकः सर्ग एतत्संसारमण्डलम् ॥

·* २४ सांख्यसंग्रह त्रिविधो बन्धः ॥ १९॥ प्रकृतिवन्धः प्रकृतिलयः परलेनाभिमन्यतः । संन्यासिनामिन्द्रियेषु लयो वैकारिकोऽपरः ॥ गृहीणां दक्षिणाबन्धो वदान्यत्वाभिमानिनाम् । इत्येषस्त्रिविधो बन्धस्त्रिविधी मोक्ष उच्यते ॥ त्रिविधो मोक्षः ॥ २० ॥ ज्ञानोद्रेकादुपरतेश्च धर्माधर्मक्षयो भवेत् । धर्माधर्मक्षयाच्चाथ कैवल्पमिति गीयते ॥ तदुक्तम् । आद्यो हि मोक्षो ज्ञानेन द्वितीयो रागसंक्षयात । कृत्स्नक्षयात् तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् । त्रिविधं प्रमाणम् ॥२१॥ दृष्टमनुमानमाप्तवचनं चैतत् प्रमाणकम् । पञ्चेन्द्रियाणि प्रत्यक्षं वृष्टिर्मेघोदयेन तु ॥ अनुमानमिन्द्रो देवानां राजाशब्दः प्रमापकः । आगमेऽपि, स्वकर्मभिर्विनिर्मुक्तो रागद्वेषविवर्जितः ॥ ज्ञानवान् शीलसम्पन्नः सोऽपि ज्ञेयश्च तादृशः ।। ५ ·मांगावयवनम त्रिविध दःचम् ॥२२॥ नदिमागर्मा धन्न । आधि जारि प्रावि सनम ।। सागर मान चीन पोतानाराम ॥ पता नानपरिया जान पादाधि ननिरन् । 4 dildlifa म्यादाविपकिम् । पान नमानतः प्रात. सध्या या वयामनि ।। प्रमियां यानि नागणिक हिताय ।। एतत् परम्परया याथात- थ्यम् ॥ २३ ॥ एतत् सर ज्ञात्वा कृतकृत्यः स्यात् ॥२४॥ न पुनधिविधेन दुःखेनाभि- भूयते ॥ २५ ॥(१) महान् अहंकारः पञ्च तन्मात्राणि अव्यक्तसंज्ञानि (.) २६२८.२ म्याणि मधमाशपुस्तक न सन्ति ।

·२३
पांगमा
है
भवन्ति मह दोन गों,'t | TT १..
लमगतसंज्ञा । श: Tol. | p. firf ..
नि ततना कारणान,
पूर्वाश हार्माणि उत्तरोशन पि. नाम
कादश १ महाभूतानि ling of hfort'
स्तु न कार्य न II कारणम् | 1 मला तार
त्यादि।महान अहकार; जनमा-आEि It ..
विकृतयः । प्रधाना गति इति प्रमानात . त्रि
सैवाहकारं जनयतीति प्रकृति: परोऽपि में
यत इति विकृतिः सोऽपि एकादशेन्द्रियाणि '11 .
त्राणि जनयतीति प्रकृतिः ॥
तत्र शब्दतन्मात्रमहकाराजायत इति विकृति
स्तस्मादाकाशं जायत इति शब्दतन्मात्रं प्रकृतिः
तथा स्पर्शतन्मात्रमहंकाराजायत इति विकृतिः तर
वायुं जनयतीति प्रकृतिः । एवं रूपतन्मात्रमहंकाराला
त इति विकृतिः तदेव तेजो जनयतीति प्रकृतिः
रसतन्मातमहङ्काराज्जायत इति विकृतिस्तदेवाम्भोज
नयतीति प्रकृतिः । तथा गन्धतन्मात्रमहंकाराचाय
इति विकृतिः तदेवावनि जनयतीति प्रकृतिः॥
एतानि पञ्च तन्मात्राणि सूक्ष्मभूतानि स्थूलभूतान
३
य

·मांगनचनिन । मानि पोमा विकार: । पञ्च युद्धन्द्रियाणि ..मन्द्रियाणि एकादन मनः पञ्च महाननानि ५ पाराको गणो विकार पवन मानिः । रुपन्न निमित्ययः ॥ प्रत्यक्षानुमान। विविध प्रमाणात प्रन्या विन श्रीवादिषयक लोचित मादिगणवादनम् । उनुमान चामत्यायवाद धमादि । स्ताप विधा पनि पागिन्द्रियविषयः श्रीविषयों बुद्धि- विषयः । तेष फण्टनाल्यादिर पलानि दो वागिन्द्रियविषयः तरकार्यलात पागिन्द्रियच्यवाहित- बाबस्वका शत: शधोत्रस्य विषयस्तद्ध- वात् । घट इत्यादिपदानि तु बुद्धिमानस्य विषयः वयाणयुक्त्या वृद्धिमानवायत्वात् ।। तानि पदान्येवार्यस्थ करणत्वात् स्फोट इत्युच्यते। तदि पदं चागिन्द्रियोचार्य प्रत्येकवर्णेन्योतिरिक्तं वर्णाना- माशुतरविनाशितया मेलनाभावेनैक पदमिति व्यवहार- गोचरलासम्मवातू अस्मारकत्वासम्भवाच । अस्य च स्फोटस्य कारणमेकः प्रयत्नविशेपः प्रयलभेदेनोचारणे सति एकपदव्यवहाराभावाप्रत्ययाच तस्य च स्फोटस्य व्यजक आनुपूर्वीविशिष्टतया अन्त्यवर्णप्रत्ययः अतब

·२८
सांगसंग्रह
बुद्धेरेव स्फोटग्राहकत्वम् आनुपर्गा बुधिन ।
सम्भवेन सामानाधिकरण्यप्रसासरौलानुपूर्वक
स्फोटाख्यपदामिव्यक्तिहेतुत्वे लावतात् । अन
स्फोटः श्रोत्रेण ग्रहीतुं न शक्यते घोत्तरटला
आनुपूर्व्याः श्रोत्रेण ग्रहणासम्भवात् आशुत...
शितया वर्णानां मेलनासम्भवात बयर
स्काराणां तत्स्मृतीनां चान्तःकरणनिष्ठानामन्तः
रणसहकारित्वस्यैवौचित्यादिति ।
स्यादेतत् स्फोटव्यञ्जकस्यानपूर्वी किटच.न
स्यैव पदत्वमर्थप्रत्यायकत्वं वास्तु अलं स्फोटेन
तोरेव तदस्त्विति न्यायात । एतदेव या
प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मकः शब्द इति । '.क.
प्रत्ययोऽप्यानुपूर्वीविशिष्टचरमवर्णस्यैकत्वेनोपपद्यते ॥
अलोच्यते । एवं सत्यवयव्युच्छेदप्रसङ्गः । अर
मवायिकारणसंयोगविशेषावच्छिन्नानामवयर्वानामेव
लाद्याहरणहेतुत्वकल्पनायां लाघवात् तद्धेतोरेव ।
दरित्वति न्यायसाम्यात् एको घट इत्यादि ।
मप्येकं वनमित्यादिप्रत्ययवदुपपत्तेः । अथ परमा' "
तत्संयोगानां चान्तीन्द्रियतया तद्रूपत्वेऽत्रयविनः प्रा
क्षानुपपत्तिरित्यादिकमक्यविसाधकमिति चेत् तुल्यं . .
:
-

·मांसपात्याक्सिंचनन् । - क :पि आनाः क्षणायतीन्द्रिमर्दिननया रोष्टचरनयना नरव मलकानानक मोटमा समिति । अपि च नमन ना मान वर्गादि६ मामले दर 15माणाना उरिन सति ।। तमाह मारा .. ::: १२ पान १ Ema Tv 4.1.. 10 ... पा. २ ३ ० ....... ५६ ५. मिनी कोतिर - . mM S न . . ५५ १ हाडे ..... M * ह ... il.

·-
साहित ये flirti E F 13 ::
1 ET: 11:"f •Fon:
देशासात.
HTTP::..
पमानानि यति मागाने 1 III
गा। प्रतियोमानाने नो
साल से मोमो : {e}}
पलान्ते । महानि If .
नमनुमीयते । त्रिगुणप्रधान. म:miri
चित्म कृनिरादर्श किनिनाद 11.
पुत्ररूप होना। dail offffff file
तु नानिर्वचनीया अ1ि.
स्पद्येत ।अन्यौ च को निकाले
स्वतन्त्र व्याणि नित्यं च व्यकस indi-E-"
पि अनित्यं च । पुरुषः सतन्त्रो व्यापी नित्यतया
लोकानां कारणं प्रधान तक लापता । प्रलय
महदादिकार्य प्रधाने लीयते । तच प्रधान साखर
स्तमोमयम् । गुणत्रयसाम्यावस्था प्रकृतिः । प्रधानम
तनं पुरुषस्तु चेतनः । व्यक्तप्रधानविलक्षणः शु
गुणरहितः । कार्यस्य सुखदुःखमोहजनकलेन त
कारणीभूतानि सत्त्वरजस्तमांसि अनुमेयानि । दुई

·सांख्यतत्वविवेचनम् । थाक्रमं भर्तृसपत्नीविटेषु सुखदुःखमोहजनकत्वं कामि- गाः । त्रिगुणमये ऽपि कार्ये यदा सत्त्वमुद्रिक्तं भवति दिनानादृष्टात् तदा रजस्तमसी अभिभूय स्वकार्य सुखं ज- यति । एवं यदा रज उद्रिक्तं भवति तदा सत्त्वतमसी ये अभिभूय स्वकार्य जनयति दुःखम् । एवं यदा तम उद्रिक्तं भवति तदा सत्वरजसी अभिभूय स्वकार्य मोहं जनयति॥ दुःखं विविधम् आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविक- दात् । तथाहि तत आध्यात्मिकं द्विरूपं शारीरं सानसं चेति । शारीरं तावत् वातपित्तरलेप्मविपर्ययकृतं नवरातीसारादि । मानसं तु प्रियवियोगाप्रियसयोगा- नदिजन् । आधिभौतिकं तु चतुर्दाभूतग्रामनिमित्तं पशु- पक्षिमृगमनुप्यसरीसृपदंशयूकामत्कुणस्थावरेभ्यो जरा- युजाण्डजस्वेदलोद्भिजेभ्यो जायते । दिवः प्रभवति 71 - कलर वर्षाशनिरातजम् । समुदिततन्तः पटभिव गुणतनुदा- यात्मकं प्रधानम् महदादिकार्य जनपति । एकरतन- यथा आकाशसलिलं बाप्पादौ पतितं तत् बाप्पादि- संश्लेषात् रसान्तरमापते तथा एफल्मादपि प्रधाना- देवाश्यः कनेन तखिनो दाखिनो अचन्तनूटान नर- न्ति । तथा तत्तौला जस्तनलोरोदानीन्यादेवाः वास्तवं तदधिकृत यजायते तदाधिदैविक शीतोगवान-

·सांख्यसंग्रहे
समसार
२
अत्यन्तं सुखिनः । रजस औत्कट्यात्
सीन्यान्मनुप्याः अन्त्यन्तं दाखिनः । तमस और
सत्त्वरजसोरौदासीन्यात्तिर्यञ्चः अत्यन्तं मढाः ।
दिसधातः भोक्तसापेक्षः भोग्यत्वात् पर्यवत्।
दिसद्धः पराधीनः अचेतनत्वात मालावत् । एवं पुरु"
मीयते । स च नाना जन्ममरणकरणानां प्रत्येक
अयमर्थः । एकस्य मरणे सर्वे म्रियेरन् योक एव
स्यात् एकस्य च जन्मनि सर्वे जायेरन् एकस्य
णवैकल्ये सर्वे करणवैकल्यवन्तः स्युः । न चैवं ।
ते तस्मान्नाना।
पुरुषस्य कैवल्यं भवति । तच्चान्यत्वं
इति यावत् । अविवेकात् संसारः विवेकात् ।
अर्थतः अख्यातिवादाङ्गीकारः । अत एव इदं र
मिति ज्ञानं न भ्रमः किंतु स्वरूपतः अर्थतश्च आदि
ज्ञानदयम् । यस्य यादृशमिदं रजतमिति
विषयीभतं तस्य तादृशमेव जगदिति निर्णयः ।।
अत एव वस्तुतस्तात्विकोऽन्यथाभावः
इत्येव लक्षणलक्षितः परिणामोऽङ्गाकृतः स च पुरु'
तिशरीरं नानेत्यवादि रम अविकारित्वात् । वस्तुतो
मुक्तवत् साक्षिवदुदासीनः । सत्त्वरजस्तमांसि कर्तृ।
वि

·सांख्यतत्यविवेचनम् । ३३ 11 इनीप्यपि भवन्ति। अकापि पुरुषः कव व्यवाहियते । बचोरोरैः सह धृतश्चोर एव । गुणाभेदात् प्रकृतिः बी न पुरुषः । दर्शनशक्तिमतः क्रियाशक्तिरहि- कास्य पुरुषस्य प्रधानेन सह संयोगः महदादिमन- कर्यन्तं प्रधानं द्रष्टुम् । दर्शनशक्तिरहितस्य क्रियाशक्ति- जातः प्रधानस्यापि पुरुपेण संयोगः भाक्षार्थ पुरुषस्य नि. रत्वेन व्यक्ताव्यक्तपुरुपज्ञाने जाते प्रधानस्य मोझो ने. कते। नित्यमुखोपलब्धिमोक्ष इति पदुपलपेरपि नित्या. मेलविवेकयस्तत्वादसारम् नि च नित्यसुखगोचरस्या- वयादियत्किधिदापरणभङ्गः एव पुरुषार्थो वायः सुखानुभवपक्ष परुषार्थत्वाचतन्यनित्यत्वनावरणत्या- भाक्षे परमानातिर मनस्तु मोक्षसावपरिभाषामाना । दुःखमेवार न सर परना नाताले । दुखावरतीहारे पता पिते ।। दुःखं कामलवासा सर्व मनः ।। लापिरतिनिपानिज न पिता । सांपवार .सनिलिमा दने दिन- जिता मानाने में ! .... मिर- नोको ललकनी तर.: कान असम्भवाच . ।

·३४ सांख्यसंग्रहे रुषयोर्वियोगो भवति अन्धपङ्गुसंयोगवत् । तथाहि . पङ्गुरपरश्चान्धः द्वावप्येतौ दुष्टे पथि गच्छन्ती सार्थेन सह दैवाइन्धुभिः परित्यक्तौ यथायोगं ग शक्तिदर्शनशक्तिरहितौ दर्शनार्थ गमनार्थ च . भवतः । तथा चान्धन पगुः स्कन्द तमार्गेणान्धो याति पङ्गुवान्धस्कन्धारूढः सन् पश्चात् स्वस्वदेशप्राप्त्यनन्तरं कृतार्थो सन्तौ वियुक्तो वतः । तथा च प्रधानं पुरुषस्य मोक्षं कृत्वा निवर्तते पुरुषो न प्रवर्त्तते नापि निवर्त्तते । द्रष्टा भोक्ताच, षः । भोगश्चिदवसानता लक्षणः । न क्रियावेशात्मा च पुरुषः अनाद्यविवेकात् संसरति । स व गुर्वनुग्रहेण च निर्विचिकित्सो विवेकज्ञाने जाते मुच्यते प्रकृतिपुरुषसंयोगात् संसारः सञ्जायते। स्त्रीपुरुषसंयो दपत्यमिव प्रकृतेमहत्तत्वं जायते।महत्तत्वादहङ्कारो• ते। स च त्रिविधः वैकारिको भूतादिस्तैजसश्च । यो यो हि तैजसः स एव राजसः तत्र वैकारिकादहङ्कारादे- कादशेन्द्रियाणि तदभिमानिन्यो देवताश्च जायन्ते । तादेश्वाहंकारात तन्मात्राणि जायन्ते तैजसादहंका. । रादेकादशेन्द्रियगणस्तन्मात्रपञ्चकं च जायते । एतद्रण वैकारिकः स एव सात्त्विकः यो भूतादिः स एव तामसः ।

·सांख्यतत्त्वविवेचनम् । ३५ यस्य यथासंख्यं वैकारिकाद्भूतादेश्वाहंकाराजातत्वात कथं पुनरुत्पतिरुच्यत इति चेच्छृणु । यदा रजस्तमसी अभिभूय सत्त्वगुण उत्कटो वैकारिक- सञ्ज्ञां लभमानोऽहंकारोऽप्रवृत्तिधर्मा तैजसाहंकारं सहा- न्यीकृत्य प्रवृत्तिधर्माण्येकादशेन्द्रियाणि जनयति तदा ता- नि स्वसाहाय्यच्छलमधिगम्य तैजसस्वरूपेणापि कृतानी- त्युच्यते । यदा च सत्त्वरजसी अभिभूय तमोगुणोत्कटो भूतादिस्तैजसाहंकारस्य रूपं सहायीकृत्य तन्मानपञ्च- के प्रवृत्तिधर्मकं करोति तदा तत्तन्मात्रपञ्चकं स्वसाहा- । स्येनैव तैजसेनापि कृतमित्युच्यते तस्मात् प्रवृत्तिधर्मका- तु तत्तन्मानपञ्चकाद् भूतपञ्चकमुत्पद्यते । एष परि - णामक्रमः । वैकारिकादेकादशेन्द्रियाणि भूतादेस्त- न्मात्रपञ्चकमिति ॥ अयमर्थः । वैकारिकस्य भूतादेव स्वस्वप्रवृत्तिधर्मक- कार्यद्वयस्य यथासंख्यं जनने तैजसाहंकारस्य साहाय्यम्। तैजसाहंकारस्य साहाय्यकरणादेव एतद्गणद्वयलक्षणक- कार्यस्य प्रवृत्तिधर्मकत्वम् । बुद्धिजनकानीन्द्रियाणि वु- दीन्द्रियाणि तानि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरतनलगिन्द्रियाणि । तेषां च विषयाः रूपशब्दगन्धरतस्पर्शाः । कर्म कुर्वन्ती- ति कर्मेन्द्रियाणि तानि च वाक्पाणिपादपायूपत्त्थानि ।

·१२
मांग
thopalotas:
तेगाना: नाम्नान -1-2'
मनो दोनिमा लिन fif :
संसापति कान्द्रिमाणाना 5.न.
मनोऽपि निy - III FIT:
ण नित्यमा
हानामा..
इति नागम् अगानिशा
पुरातऽतिप्रसाद ताणु संत ital
वच्छेदेन एकदाखिलासा {{tict } +14
गिनां योगजर्म ए प्रत्यासति: या '
युक्तसमवायादिलोकिकपत्यास सोसतो निक
'न्तरकल्पने मानाभावात गौरवाच अन्योन्य पनि
राच । साक्षात्कारेषवान्तरजातिकाने जातिमा
यात् अतिगौरवाच । योगिमने सर्यिग्रहणसमर्थ
न्तःकरणस्य तमाख्यावरणभङ्ग एवं योगजधाना
दिभिः क्रियते सुषुप्तौ तमसो वृत्तिप्रतिबन्धकत्वारिरि
ति नाप्यन्तःकरणं मध्यमपरिमाणमा सम्मावति प्रल
विनाशेनादृष्टाद्याधारतानुपपत्तेः अतः परिशेषतोऽन्तः-
रणं विभ्वेव सिध्यति तदुक्तं ।
चित्ताकाशं चिदाकाशमाकाशं च तृतीयकम् ।
द्वाभ्यां शून्यतमं विडि चिदाकाशे वरानते ।।
--

·सांख्यतत्त्वविवेचनम् । रस्त स्यादतत् । अन्तःकरणस्य विभुवे परिच्छिन्न- न्द्रितत्तिलाभस्यावरणनोपपत्तावपि लोकान्तरगमनादिकं नो- पद्यते । अत एव सांख्यसूत्रम् “न व्यापकं मनः करण- वा"दिति । तद्गतिश्रुतेरिति वेति किं चैवं सति लाघवात् वैतन्यस्यैवावरणकल्पनमुचितं किमर्थ विभवन्तःकरणं सरिकल्प्यते तत्र ज्ञानप्रतिवन्धकमावरणं कल्प्यते ॥ अनोच्यते । गतिश्रुतिस्तावत आत्मनीवान्तःकर- नगेऽपि प्राणेन्द्रियाद्युपाधिनोपपद्यते कार्यकारणरूपेणान्तः- करणद्वैतात् । कार्यान्तःकरणस्य स्वतोऽपि गतिरुपप- संध्यते कार्यकारणरूपेणान्तःकरणद्वैतं च सांख्पैरप्येष्टव्यम् या केवलकार्यत्वेन्तःकरणधर्मत्वं धर्मादीनामिति सांख्यसूत्रा- नुपपत्तेः । केवलनित्यत्वे च महदाद्युत्पत्तितूतानुपपत्तेः यत्तुक्तं चैतन्यस्यैवावरणकल्पनं युक्तमिति तयुक्तम् । कूटस्थचैतन्यस्य ज्ञानप्रतिवन्धरूावरणातम्भवात् । ग तिह न्धकं कल्पनीयमिति वाच्यम् एवमप्यात्मदर्शनानुपपत्तेः करणद्वारं विना स्वस्मिन् प्रतिविम्वादिरूपेण स्वस्वस- म्बन्धासम्भवात् । अपि च इच्छाकृत्याद्याधारतयान्तः- करणे तिढे स्वप्नादावन्तदृश्यमानघटादयोऽपि तस्यैव परिणामा कल्प्यन्ते कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्यो- । वतिनच चैतन्यस्यार्थसम्बन्ध एवं प्रतिबिम्बादिरूपे प्रतिव .

·No text on this page.

·सांस्पनत्वविवेचनन् ।
7
..
दायः त्रयोविंशतितत्त्वमध्ये पञ्चभूतानि वक्त्तिा न.
इंकारं च बुद्धी प्रवेश्य तत्तदा लिङ्गरतञ्झं नवति
वारेन्धनवदात्मनोनियनि स्थानत्यात तिचनपुरमा
जां नर्मापावृत्तय मानल्यान्त नितिन पंड
लोकपरलोकयोः सनरण जीवानं नवनि । म उ.
डेरेव चिनेर इलतो न लिङ्ग सिराव प्रथम
तस्व पलिङ्गशरीरस्व नुनमा स्यभूतानि
विकसय विना परनमूनस्य लोकारमाना।
संचरितारीरमाता रमन उनको
आयो तर ५२६......समा २५०२३३५: 1.
ना माना
सन ने को
कार: inition
नि
।
सम।
सो :
म.
ܝܺܕܢܳܐ
1-

·सांख्यसंग्रहे गुणितमहत्तत्त्वमध्ये ऽहंकारस्तस्यापि दशगुणितस्य मध्ये व्योम्नोपि दशगुणितस्य मध्ये वायुर्वायोरपि दशगुणितस्य मध्ये तेजस्तेजसोऽपि दशगुणितस्य मध्ये जलं जलस्यापि दशगुणितस्य मध्ये पृथिवी समुत्पद्यतेसैवच स्थूलशरीरस्य बीजं तदेव च पृथिवीरूपं वीजमण्डरूपेण परिणमते तस्यापि दशगुणिताण्डरूपस्य पृथिव्यावरणस्य मध्ये च. तुर्दशभुवनात्मकं स्वयम्भुवः स्थूलशरीरं तत्संकल्पादेवी- त्पद्यते तेनैव शरीरेण स्वयम्भूनारायण इत्युच्यते । त- दुक्तं मनुना स्वयम्भुवं प्रकृत्य । सोऽभिध्याय शरीरात स्वात सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः। अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् ॥ तदण्डमभवढेम सहस्त्रांशुसमप्रभम् । तस्मिन् यज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ स वै शरीरी प्रथमः सवै पुरुष उच्यते । आदिक" स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ता यदस्यायनं पर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ इत्यादिनेति । तत एव चादिपुरुषात व्यष्टिपुरुषाणां विभागादन्ते च तत्रैव लयात स एव चैक आत्मेति श्रुतिस्मृत्योर्व्यवहियते ·सांख्यतत्वविवेचनम् । - अनो न व्यवहारपरतया नारायण एवं सत्रभूतानामा- त्मेत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोध इति । ततश्च स नारायणो विराटगरीरी स्वनाभिकमलकर्णिकास्थानीयस्य सुमेरो- रुपरि चतुर्मुखाख्यं स्वयम्भुवं सृष्ट्वा तदद्वारान्यानपि व्यष्टिशरीरिणः स्थावरान्तान् ससर्ज तदुक्तम्- तच्छरीरसमुत्पन्नः कार्यस्तैः कारणैः सह । क्षेत्रज्ञा: समजायन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः॥ इनि। यत्तु शेषशायिनो नारायणस्थ नानिमामलो. वचक्षुरादिभ्यश्चतुर्मुखस्याविर्भायः श्रूयते तदनदिन- गंप्येव कल्पदेन मन्तव्यम् । नन्दिनप्रलय नारायणशरीरे प्रविश्यकीय सुप्तानां देवानां नर्म- खादिकमेणापि वः शेषशायिनः समास टा न वापिसगंधु नदिनालय एक मानिस यनादिति ॥ न। सत सात iiii सशोजनं चारम। तापमान पीय स्थिति तय तारी घे भारते। पपरमाने । ली रन्ते प्रति 1 .

·४२ सांगसंग्रह एते च सृष्टिस्थितिसंहाररूपाः स्थूला ए-1 परिणामा. तुर्विशतितत्त्वानां कूटस्थपुरुगनिवेकाय प्रदर्शिताः सूक्मा अप्यन्ये प्रतिक्षणपरिणामा एतेषां समयन्ते । नित्यदाह्यङ्गभूतानि भनन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात् तन गृखते ॥ इति । अतस्तु सर्व जडवस्तु परमार्थतः सर्वदेवारा- दुच्यते । ततश्च तस्माद्विरज्य आत्मैव परमार्थसत्यो दुःखभीरुभिद्रष्टव्यः तदुक्तम् । अव्यक्तबीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान् । महाहंकारविटप इन्द्रियाकुरकोटरः ॥ महाभूतप्रशाखश्च विशेषप्रतिशाखवान् । सदापर्णः सदापुष्यः शुभाशुभफलोदयः ॥ आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । एतज्ज्ञात्वा च तत्त्वेन ज्ञानेन परमासिना ॥ कृत्वा चाक्षरतां प्राप्य जहाति मृत्युजन्मनी॥ इति । तदुक्तं- इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च नोपसर्पन्त्यतः खलु । हीनश्च करणैदेही न देहं पुनरर्हति ॥ तस्मात्सर्वात्मकादागाजायन्ते सर्वजन्तवः॥इति। नरकादौ विशेषरागाभावे ऽपि सामान्यराग- ·. ४५ सांख्यतत्वविवेचनम् । शेषो यत्परमात्मविवेकशेषत्वम् । सांख्यशास्त्रे तु सा- मान्यात्मविवेकशेपत्वमिति दिक् ।। विवेकख्यातस्त्वविद्यानाशकत्वमेव न तु शुक्तिर- जतविवेकदर्शिन इव पुनर्भमदर्शनात प्रतिबन्धकत्वं दृष्टा- न्ते पटलकामादिदोपवाहुल्यात पुनरुज्जीवनं भ्रमस्य।अ- न च अनात्मन्यात्माभिमाने ऽनादिवासनैव दोपः स. स्तिकसंमतः जातमात्रस्याभिमाने दोषान्तरानुपल- व्धेः सा मिथ्याज्ञानवासना यदा विवेकख्यातिपरम्पराज. न्यहढवासनयोन्मलिता तदैव विवेकसाक्षात्कारनिष्ठोच्च- ते तत्पूर्वमवश्यं वासनालेशतो मिथ्यांशस्य कस्या- प्यात्मनि भानात् तस्यां च विवेकख्यातिनिष्ठायां जाता- यां न पुनरभिमानः सम्भवति वासनास्पदोपाभावा- दिति । यदि तु बुद्धिपुरुषयोरन्योन्यप्रतिविन्यनादिकन- विवेककारणं दोष इप्यते तदा तु तं दोपं बाधित्वैव विव.. कसाक्षात्कार उदित इति न तस्य पुनर्बमहतत्वं फल- वलेन योगजधर्मालहकृतस्यैव तस्य दोपत्वकलनातन्न- वादिति । ययापि विवेकमतियोगिदानामान- न्लाद्विशेषरूपेण विवेकमहो न सन्नरति तपारि दृश्य- वपरिणामित्वादिरूपैः सामान्यविवेपनहननकात प्रहलादिदार्धानां विशिष्टज्ञानानावे ऽपि तानान्यतो ·सांख्यतत्वविवेचनम् । ४५ - शेपो यत्परमात्मविवेकशेषत्वम् । सांख्यशास्त्रे तु सा- : मान्यात्मविवेकशेषत्वमिति दिक् ॥ विवेकख्यातेरत्वविद्यानाशकत्वमेव न तु शुक्तिर- : जतविवेकदर्शिन इव पुनर्भमदर्शनात प्रतिबन्धकत्वं दृष्टा- न्ते पटलकामादिदोषवाहुल्यात पुनरुज्जीवनं भ्रमस्य । अ- : च अनात्मन्यात्माभिमाने ऽनादिवासनैव दोषः स- स्तिकसंमतः जातमात्रस्याभिमाने दोपान्तरानुपल- । धेः सा मिथ्याज्ञानवासना यदा विवेकख्यातिपरम्पराज. : न्यदृढवासनयोन्मलिता तदैव विवेकसाक्षात्कारनिष्ठोच्च- ते तत्पूर्वमवश्यं वासनालेशतो मिथ्यांशस्य पस्पा- प्यात्मनि भानात् तस्यां च विवेकस्यातिनिष्ठायां जाना- यां न पुनरभिमानः सम्भवति वासनारूपदोपाभावा- दिति । यदि तु बुद्धिपुरुषयोरन्योन्यप्रतिविम्बनादिकम- विवेककारणं पोष इप्यते तदा तु तं दोषं वाधित्वैव विव.. कमाक्षात्कार उदित इति न तस्य पुनर्जमहलं फल- प्लेन योगजनीसह हास्यैव तत्प दोषत्वलनालाभ- वादिति । यद्यपि विवेकप्रतियोगिन्दा नाना न्वाहिशेषरेण विवेकहो न सन्नाति तथा हाय- वारिणामित्वादिरूपैः सामान्य विशेषता महत्यादिपदार्थनां विशियानानावे 5६ मान्यता

·No text on this page.

·सांस्यसंग्रह ४९ त्वखण्डो महाकालोऽस्ति प्रमाणाभावात् अखत्यादिव्यव- हारः क्षणप्रचयेनैव कालनित्यत्वश्रुतिस्मृतयस्तु प्रवाह- नित्यतापरा इति तस्मादावश्यकत्वात् क्षणात्मक एव कालो नाखण्डो महाकालोऽस्ति नाप्याकाशं कालव्यवहारहेतु- रिति किं तु प्रधानम् । पुरुषो न वध्यते न मुच्यते नापि संसरतीति किं तु नानाश्रया प्रकृतिरेव तथेति सर्व समञ्जसम्(१)॥ इति कान्यकुब्जश्रीषिमानन्ददीक्षितविरचितं सांख्यतत्त्वविवेचनं समाप्तम् ॥ (६) बत्रादर्शपुस्ता समाप्तिस्वकं पुरिदशदिवापर नास्ति किन्तु अतः परं पवित् पाटोऽपि नास्तीति अन्धसमरिनुनीपत इति । इदं पुस्तकं च प्रन्पपवेति भूमिका निरूपादियते ।

·सांख्यसंग्रहे ४९ वखण्डो महाकालोऽस्ति प्रमाणाभावात् अद्यत्यादिव्यव- हारः क्षणप्रचयेनैव कालनित्यत्वश्रुतिस्मृतयस्तु प्रवाह- नित्यतापरा इति तस्नादावश्यकत्वात् क्षणात्मक एव काला नाखण्डो महाकालोऽस्ति नाप्याकाशं कालव्यवहारहेतु- रिति किं तु प्रधानम् । पुरुषो न वध्यते न मुच्यते नापि संसरतीति किं तु नानाश्रया प्रकृतिरेव तथेति सर्व समजतम(१)॥ इति कान्यकुब्जनीपिमानन्ददीक्षितविरचितं सांख्यतत्त्वविवेचनं समाप्तम् ॥ (१) अकादर्शपुस्तके तमाहिलवलं पुपिशदिवा नास्ति किन्तु अतः परं फधित् पाटोऽपि नास्तीति अन्यसमातिरनुनीपत इति । इदं पुस्तक च प्रन्धरुतुरेवेति भूमिका निरूपपिपते । ज ·अथ तत्त्वयाथार्थ्यदीपनम् । श्रीभावागणेशविरचितम् । श्रीकृष्णचन्द्राय नमः ॥ पुरुषः स जयत्याद्यः सा च प्रकृतिरीश्वरी(१)। याभ्यां संसृज्य सृज्यन्तेऽनन्तप्रसाण्डकोटयः ॥ १ ॥ कपिलातुरिपञ्चशिरखान् गुरून् विज्ञानाचार्यचर्याश्च । प्रणमामि बुद्धिवृद्धय सिद्धयै वा सर्वकार्याणाम् ॥२॥ समाससूत्राण्यालम्व्य व्याख्यां पञ्चशिखस्य च । भावागणेशः कुरुते तत्त्वयाधार्यदीपनम् ॥ ३ ॥ तत्र तावद्विविक्तपुरुषज्ञान मोक्षसाधनमिति । ये- भ्यो विवक्तव्यो यश्च विवेचनीयः तदुभयं सूत्रत्रयेणा- दिशति(२)। अष्टौ प्रकृतयः। प्रवण कुर्वन्तीति प्रकृतयः । तत्त्वा- न्तरारम्भकत्वं प्रकृतित्वनिति सामान्पलक्षणन् । ताम अव्यक्तवज्रहंदार(३)रक्तन्मात्ररूपाः। तापनि- (१)मति सा जापा-दु (२) लक्षापरीक्षादिकं तु सांस्पायर पसा- पाशा (३) मरदरतार-पा०६।

·सांख्यसंग्रहे यात्मकत्ववत् । तानि च सत्त्वादीनि प्रत्येक संख्याव्य- क्तिकानि लघुत्वादिधमैरन्योन्यं साधर्म्य वैधयं च गुणा- नामिति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । अल हि सूत्रं लघुत्वादिना वहूनां सत्त्वानां साधर्म्य तेनैव रजस्तमोभ्यां वैधर्म्यम् । एवं च लघुत्वादिना वहूनां रजसां गुरुत्वादिना बहूनां तमसां साधयंवैधयें उक्ते इति । तेषु नित्यवचनं तु सत्त्व- त्वादिविभाजकोपाधिलयेणैव वैशेपिकाणां नबद्रव्य- वचनवदिति । तानि च सत्त्वादीनि यथोपयोगमणुवि- भुपरिमाणकानि । मध्यमपरिमाणत्वे ऽनित्यत्वापत्तिः । सर्वेषां विभुत्वे कार्याणां परिच्छिनत्यानुपपत्तिः । आकाशप्रकृतेभित्वस्यैबौचित्लात् । ननु प्रकृते- धापरिच्छिन्नत्वैकत्वाकियत्वमिति सांस्यसिद्धान्तः । स- च विरुध्यत इति चेत् मैवम् गन्धस्य पृथिवीव्यापकत्व- वत्मकृतेपीपकत्वम् । तच प्रकृतित्वत्त शिकामा- वप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम् । एकत्वं च सर्गदेन नानात्वाभावः । अन्तियत्वं चायपत्तापाभिमानादिन- तिनियतकियाराहिलन् । अन्यथा ध्रुतिस्मृतिलिडम तिक्षोभस्थानपरत्तेरिति । प्रकृलनमानं चेत्या १) महदादिकार्य पक्षः तखद खनोहानाद्रपकार्यनिति (१) चेदं-पा० १०।

·सांख्यसंग्रहे ५३ ल्यात्मकत्ववत् । तानि च सत्त्वादीनि प्रत्येकं संख्याव्य- क्तिकानि लघुत्वादिधमैरन्योन्य साधर्म्य वैधयं च गुणा- नामिति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । अत्र हि सूत्रं लघुत्वादिना वहूनां सत्त्वानां साधर्म्य तेनैव रजस्तमोभ्यां वैधर्म्यम् । एवं च लघुत्वादिना वहूनां रजसां गुरुत्वादिना वहूनां तमसां साधयेवैधये उक्ते इति । तेषु त्रित्ववचनं तु सत्त्व- त्वादिविभाजकोपाधिलयेणैव वैशेषिकाणां नवद्रव्य- वचनवदिति । तानि च सत्त्वादीनि यथोपयोगमणुवि- भुपरिमाणकानि । मध्यमपरिमाणत्वे ऽनित्यत्वापत्तिः । सर्वेषां विभुत्वे कार्याणां परिच्छिन्नत्वानुपपत्तिः । आकाशप्रकृतेर्विभुत्वस्यैवौचित्यात् । ननु प्रकृते- श्वापरिच्छिन्नत्वैकत्वाक्रियत्वमिति सांख्यसिद्धान्तः। स- च विरुध्यत इति चेत् मैवम् गन्धस्य पृथिवीव्यापकत्व- वत्मकृतेयापकत्वम् । तच्च प्रकृतित्वस्य दैशिकाभा- वप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम् । एकत्वं च लगभेदेन नानात्वाभावः । अक्रियत्वं चाध्यवसायाभिमानादिप्र- तिनियतक्रियाराहित्यम् । अन्यथा श्रुतिस्मृतिसिद्धप्रकृ- तिक्षोभस्पानुपपत्तेरिति । प्रकृत्यनुमानं चेत्य(१) महदादिकार्य पक्षः सुखदुःखमोहात्मकद्रव्यकार्यमिति (१)चेदं-पा० १ पु०॥

·सांख्यसंग्रहे पात्मकत्ववत् । तानि च सत्त्वादीनि प्रत्येक संख्याव्य. क्तिकानि लघुत्वादिधमैरन्योन्यं साधर्म्य वैधयं च गुणा- नामिति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । अत्र हि सूत्रं लघुत्वादिना वहूनां सत्त्वानां साधर्म्य तेनैव रजस्तमोभ्यां वैधर्म्यम् । एवं च लघुत्वादिना वहूनां रजसां गुरुत्वादिना वहूनां तमसां साधयंवैधम्ये उक्ते इति । तेषु त्रित्ववचनं तु सत्त्व- त्वादिविभाजकोपाधिलयेणैव वैशेषिकाणां नवद्रव्य- वचनवदिति । तानि च सत्त्वादीनि यथोपयोगमणुवि- भपरिमाणकानि। मध्यमपरिमाणत्वे ऽनित्यत्वापत्तिः । सर्वेषां विभुत्वे कार्याणां परिच्छिन्नत्वानुपपत्तिः । आकाशप्रकृतेविभुत्वस्यैवौचित्यात् । ननु प्रकृते- वापरिच्छिन्नत्वैकत्वाक्रियत्वमिति सांख्यसिद्धान्तः। स- च विरुध्यत इति चेत् मैवम् गन्धस्य पृथिवीव्यापकत्व- वत्मकृतेयापकत्वम् । तच्च प्रकृतित्वस्य दैशिकाभा- वप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम् । एकत्वं च सर्गदेन नानात्वाभावः । अक्रियत्वं चाध्यवसायाभिमानादिप्र- तिनियतकियाराहित्यम् । अन्यथा श्रुतिस्मृतितिद्धप्र- तिक्षोभस्यानुपपवेरिति । प्रकृत्लनुमानं चेत्य(१) महदादिकार्य पक्षः तुखद.खमोहात्मकद्रव्यकार्यमिति (१) वेद-पा० १ पु०॥

·सांग्यसंग्रहे लात्मकत्ववत् । तानि च सत्त्वादीनि प्रत्येकं संख्याव्य- -क्तिकानि लघुत्वादिधर्मेरन्योन्यं साधम्र्य वैधयं च गुणा- नामिति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । अत हि नृत्रं ल्यत्वादिना वहूनां सत्वानां साधर्म्य तेनैव रजस्तमोभ्यां वैधयंम् । एवं च लघुत्वादिना बहूनां रजलां गुरुत्वादिना कटूनां तमन्नां साधयंवैधये उक्ते इति । तेषु नित्यवचनं तु बार- - स्वादिविभाजकोपाधिवयेणव वैशेपिकाणां नवद्रव्य. - वचनवदिनि । तानि च सत्त्वादनि यधोपयोगमणुवि- भरिमाणकानि । मध्यमरिमाणत्वे ऽनिलवारतिः । • सर्वेषां विभुत्वे कार्याणां परिस्तित्वानुमत्तिः । आकागतेभित्वस्यैवौचिवात । ननु प्रशने. भापरिउिन्नत्वैकत्वानियत्वमिनि सांस्पतिलान्तः । न- च विरुध्यत नि घेत मैयम् गदरय पवित्रीच्या सद दत्ता कृतेवीपयत्वम् । तर पनिरस्य पिका- वप्रतियोगितानवर वदन् । एवं चन नानात्वाम्गवः । अनियत्वं सानिदि- fའ iitཙ1ཎོང༌ | ：： –– ཨ तिक्षोभस्यानपपजेमिनि । मनमा ) महादिकार्य र म (६)- SE ·गुणः शङ्कनीयम्। तत्त्वयाथार्थ्यदीपनम् । त्यं शब्दादिगुणशून्यं सत्त्वादिगुणत्रयं च | सान्यान, पलक्षिता गुणाः प्रकृतिरित्येकं लक्षणं च। अकार्या णा इत्यपरम् । तथा प्रकृतिपर्याया अव्यक्तं १६ ब्रह्म अक्षरं क्षेत्रं तमः माया ब्राह्मी विद्या आ. प्रकृतिः शक्तिः अजा इत्यादयः । सा सत्वाद्यतिरिक्ता प्रकृतिरिति तु न गुण एवं प्रकृतिः । सत्त्वादीनामतद्धर्मत्वं तद् त्वादिति सांख्यप्रवचनसूत्रेण सत्त्वादीनां प्रकृतिस्वरू पत्वहेतुना प्रकृतिधर्मत्वप्रतिषेधात् । प्रकृतेर्गुण इत्यादि वाक्यं तु वनस्य वृक्षा इतिवद् बोद्धव्यम् । “सर रजस्तम इति प्रकृतरेभवन् गुणा" इति प्र; तिकार्यत्ववचनं तु गुणनित्यताबाक्यविरोधेन मह तत्त्वकारणीभूतकार्यसत्त्वादिपरमेव । महदादिसृष्टिहि गुणवैपम्याच्छ्यते तच्च वैषम्यं सजातीयसंबलनेन प्रकाशादिफलोपहितः सत्त्वादिव्यवहारयोग्यः कारण गुणानां परिणाम इति। एतेनाष्टाविंशतितत्त्वपक्षोऽप्युपपा- दितो मन्तव्यः । सत्त्वादित्रयं च द्रव्यत्वेऽपि पुरुषोपकर- णत्वाद् गुणा इत्युच्यन्ते। द्रव्यत्वं चैषां संयोगविभागादि- मत्तया उपादानकारणत्वेन सिद्धम् । एषां सुखदुःख. कत्ववादस्तु धर्मधर्म्यभेदात् । मनसः संक ·. सांख्यसंग्रहे त्यात्मकत्ववद । तानि च सत्वादीनि प्रत्येक संख्याव्य- क्तिकानि लघुत्वादिधभैरन्योन्यं साधम्र्य वैधयं च गुणा- नामिति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । अत्र हि सूत्रं लघुत्वादिना वहूनां तत्त्वानां साधयं तेनैव रजस्तमोभ्यां वैधर्म्यम् । एवं च लघुत्वादिना वहूनां रजसां गुरुत्वादिना वहूनां तमसां साधयेवैधम्ये उक्ते इति । तेषु त्रित्ववचनं तु सत्त्व- त्वादिविभाजकोपाधिनयेणैव वैशेषिकाणां नवद्रव्य. वचनवदिति । तानि च सत्त्वादीनि यथोपयोगमणुवि- भुपरिमाणक्षानि । मध्यमपरिमाणत्वे ऽनित्यत्वापत्तिः । सर्वेषां विभुत्वे कार्याणां परिच्छिन्नत्वानुपपत्तिः । आकाशप्रकृतेर्बिभुत्वस्यैवौचित्यात् । ननु प्रकृते- श्वापरिच्छिन्नत्वैकत्वाक्रियत्वमिति सांस्यसिद्धान्तः । ल- व विरुभ्यत इति चेत् मैवम् गन्धत्य पृथिवीव्यापकत्व- वत्प्रकृतेयापकत्वन् । तच्च प्रकृतित्वस्य देशिकाभा- वप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम् । एकत्वं च सर्गभेदेन नानात्वाभावः । अनियलं चाध्यवसायाभिमानादिप्र- तिनियतक्रियाराहित्यम् । अन्यथा श्रुतिस्मृतितिद्धप्रकृ. तिक्षोभस्यानुपपत्तेरिति । प्रकृत्पनुमानं चेत्य(१) महदादिकार्य पक्षः तुखदुःखमोहात्मकद्रयकार्यनिति (१)चेद-पा० १०॥

·। ५४ तत्त्वयाथार्थ्यदीपनम् । साध्यं कार्यत्वे सति सुखदुःखमोहात्मकत्वादिति हेतुः वस्त्रादिकार्यशय्यासनवदिति दृष्टान्तः । श्रुतिस्मृती चात्रानुग्राहकस्तर्कः ॥ ननु सुखस्यान्तरेवानुभवात् शय्यासनादौ सुखे किं प्रमाणं येन दृष्टान्तता स्यादिति चेन्न कारणगुणा हि कार्यगुणानारभन्ते इति न्यायेन विपयेषु त्रिगुणकार्येषु सुखदुःखमोहसिद्धेः घटरूपमिति(१) प्रत्ययवत् चन्दन- सुखं स्त्रीसुखमित्यादिसुखप्रत्ययादपि विषये सुखाद्युचितं सुखदःखोत्पादकत्वाच तद्गतमेव सुखदुःखादिकं सिध्यति अन्तःकरणसुखादिहेतुतयापि विषये सुखादिकं सिद्ध्य- ति । कालादिभदैरेकस्या एव व्यादिव्यक्तेः सुखदुःखो- त्पादकत्वाच्च तद्गतमेव सुखदुःखादिकं सिद्ध्यति । इति मूलप्रकृतिनिरूपणम् ॥ अथ बुद्धिनिरूप्यते । त्रिगुणात्मकमाद्यं कार्य बुद्धि- रित्येकं लक्षणम् । निश्चयवृत्तिकमन्तःकरणं बुद्धिरिति द्वितीयं लक्षणम् । तस्या धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याख्यप्रकृष्ट- गुणयोगात् महत्सञ्ज्ञा तदपि तृतीयं लक्षणम् । तस्याः पर्यायाः । मनो मतिर्महान् ब्रह्मा पूर्व बुद्धिवृत्तिः ख्यातिः प्रज्ञा सन्ततिः स्मृतिरिति । अनुस्मृतौ च । (१) पटरूपमिति-पा० २ पु०।

·सांख्यसंग्रहे ५५ महानात्मा मतिर्विष्णु(१)र्जिप्णुः शम्भुश्च वीर्यवान् । वुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च तथा ब्रह्मा वृतिः स्मृतिः ।। पर्यायवाचकैरेतैर्महानात्मा निगद्यते । सर्वतः पाणिपादश्च सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः ।। सर्वतः श्रुतिमालोके सर्व व्याप्य स तिष्ठति(२)। ज्ञानवन्तश्च ये केचिदलुब्धा जितमन्यवः ।। विमुक्ताः सर्व एवैते महत्त्वमुपयान्त्युत । विष्णुरेवादिसर्गेषु स्वयम्भूर्भवति प्रभुः ॥ इति । इदमेव महत्तत्त्वमंशतो रजस्तमासम्भेदेन परिणतं सत् व्यष्टिजीवानामुपाधिरधर्मादियुतं क्षुद्रमपि भवति । महदपरागाद्विपरीतमिति सांख्यप्रवचनलूवात् । महदह- कारमनस्त्रितयात्मकस्यान्तःकरणवृक्षस्य महत्तत्वम- हुरावस्थेति । अत्र प्रकृतेर्महानित्यादिसृष्टिक्रमे शातमेव प्रमाणम् । इदमेव महत्तत्त्वं कार्येश्वरस्य स्वयम्भुव : उपाधिस्तेनैवोपाधिना स सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वकती सर्वपालका सर्वसंह" च । मात्स्थे । सविकारात् प्रधानात् तु महत्तत्त्वमजायत । महानिति यतः ख्यातिलोंकानां जायते सदा ॥ (१) मनुर्विष्णुः-पा० २ पुः। (२) सर्वमावृत्त्य तिष्ठति-पा० २ पुः।

·५६ तत्वयाथार्थ्यदीपनम् । गुणेभ्यः क्षोभमाणेभ्यस्त्रयो देवा विजज्ञिरे । एका मूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ इति । स च स्वयम्भूः क्रिवाशक्तिमत्केवलमहत्तत्त्वोग- धिकः सूत्रात्मेत्युच्यने । स एवाईसुपुप्ताबद्दलयात प्राज्ञ इत्युच्यने । समग्रसुपुप्तौ तु समग्रलयेन निर्विशेषात्रि- न्मात्रस्वरूपेणावस्थानादीश्वर इत्युच्यते श्रुतिस्मृतिपुरा- णेषु स च महांस्त्रिधा तदुक्तं वैष्णवे । सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महानिति । ब्रह्मशङ्करोपक्षयाप्यादौ विष्णुरेवाविर्भवतीत्यर्धेनोक्तम् । पूर्वोक्तधर्मादिपु धर्मेणार्ध्वगमनमर्ध्वगमनेन भोगस्थाना- न्युपलक्ष्यन्ते। तेन पातालभस्वर्गादीनामपि सग्रहः । ज्ञा- नेन मोक्षः वैराग्येण प्रकृतिलयः पुरुषतत्त्वानभिज्ञस्य वैराग्यात् प्रकृतिलयो भवति । तथा चोक्तं पुराणे । प्रकृतिचिन्तकानधिकृत्य "पूर्ण शतसहस्रं तु ति- ठन्ति विगतज्वर।' इति । अत्र प्रकृतिग्रहणेन महदहंका- रभूतेन्द्रियाण्यपि गृह्यन्ते । तत्र वैराग्यपूर्वकं तेषु तेप्वात्मभावेनोपास्यमानेषु लयो हि प्रकृताविति च श्रूयते । पूर्ववाक्यानन्तरमेव । दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भौतिकास्तु शतं पूर्ण सहस्रं त्वाभिमानिकाः ॥

·सांख्यसंग्रह बौद्धा दश सहस्राणि तिष्ठन्ति विगतश्वराः॥इति च। अयं च प्राकृतिको वन्ध इत्युच्यते योनिभिः महादिभावश्च वैकृतिको धन्ध इति । एश्वर्येणाप्रतियातः ऐश्वर्य चाणिमादिसिद्धयः । इति बुद्धिाख्याता ॥ अहङ्कारो व्याख्यायते । महत्तत्त्वादहकार उत्प- घते अड्कुराच्छाखावत् । तस्य चाहमाकार ति- मत्स्वादहकार इति संज्ञा । अहंवृत्तिमदन्तःवरणमाचार इत्येकं लक्षणम् । एकादशेन्द्रियोपादानत्वं द्वितीय लक्षणम् । तन्मात्रोपादानत्वं तृतीयं लक्षणम् । तस्य ८ पर्यायाः । अहङ्कारोऽभिमानच कर्ता मन्ता च स रहतः । आत्मा च प्रकुलो जीवो यतः सर्वाः प्रजपः इति! दौर्मप्रोक्ता अविशेषा इति च । न रहर सिविधः । तदुक्तं को। वैकारिकस्तैजसम्म भूतादिद तागमः ! विविधोऽयमहारो महतः महरा " तैजनानीन्द्रियाणि युवा वैकलिः २८.! एकादशं मनमात्र सामने भूततन्नामतर्गस्तु नरम ·५८ तत्यागादिनम। वैकारिकः सात्तिकमीजगो गजमा । नगुणेन सन्द्रियेषु साहाय्यरुपणीनगणोभायात्मक ज्ञानक- मेंन्द्रियाभयारममित्यर्थः। इन्द्रियदेवनाश दिनानाम- चेतोश्चिवहीन्द्रोपन्द्रमित्रकामचन्द्रशान्ति एकाग।. इत्यहंकारनिरूपणम् ॥ अथ तन्मात्रा उत्र्यनी । सदरम्परस. गन्धा निर्विरोपास्तद्वन्ति गुल्मभूनानि तगात्राः । निर्विशेषशब्दादिगुणवद् द्रव्यं तन्मात्रा इति सा- मान्यलक्षणम् । अहंकारोपादानत्वे सति तत्वा. न्तरारम्भकत्वं द्वितीयं लक्षणम् । तत्तन्निविशेषगु- णवत्त्वं तत्तन्मात्रलक्षणम् । तानि च पञ्च शब्दतन्मानं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्र गन्धतन्मानं चेति । शान्तघारमूढाः पञ्चस्वपि विजेपाः शब्दत्वस्पर्शत्वादि- व्याप्या जातिविशेषा एव । शब्दे तु उदात्तानुदात्तस्व- रिताः निपादर्षभगान्धारपड्जमध्यमधैवताः पश्चमश्चेति स्वराः । स्पर्शे शीतोष्णत्वे । रूपे शुक्लत्वादयो विशेषाः । ते च श्वेतपीतरक्तश्यामहरितकपिशाः । रसे मधुरत्वादयो विशेषास्ते च मधुरतिक्तकपायकटुम्लक्षाराः पडूसाः गन्धे सुरभित्वासुरभित्वे । एतैर्विशेषै रहिता अविशे. पास्तद्वन्ति द्रव्याणि तन्मात्राः । तेषां पर्यायाः

·ཀཱན
༢-༣iati།། འiའིq=t: 12 འiའིngi: h
ཀit gi༢ il
g?qq ༢FIZI; 1
qqq?f 13:འ't ct-q171: Il
འiབྱ༢TIFIi། iའi; འ743 { r ::.
tii-༣,༢iགི་ འང༌ 1 ཀའི འ ༢ ། ༑ ༑ ༑：i |
ཀཱན ་ ཎ ཤཱ ཀ་: 1; ti༣ ཥ ༑ + ''་ཁ….
ནii༣ འ ཡ དེi. 117 { , ''' སཱལཱ
ཎ་༣ ་ཤཱན :: :་ ༣ ༔ :: |
སྶ * ༢'ན; , ༣་༢1:11: '' -, s：;
་
་
ཙ ༌ དེ::： ，༌; |་
༢：;ཀཱ༑ - པ་ཤ ན
.:. ས ས ：
་་བ་་༌

·तत्त्वयाधार्यदीपनम् । सविशेपशब्दादिमत्त्वं महाभूतत्वमित्येकं लक्षणम् । तत्त्वान्तरानारम्भकत्वे सत्यारम्भकत्वं द्वितीयं ल. क्षणम् । संविशेषशब्दगुणवत्त्वमाकाशस्य(१) लक्ष- णम् । सविशेषशब्दस्पर्शवत्वं वायोलक्षणम् । सविशेष- शब्दस्पर्शरूपवत्त्वं तेजसः । सविशेषशब्दस्पर्शरूपरस- वत्त्वमपाम् । सविशेषशब्दस्पर्शरूपरसगन्धवत्त्वं पृधि- व्याः । एतानि विशेषलक्षणानि । एतानि पञ्च महा- भूतानि परस्परोपकारीणि । अथामीषां पर्यायाः । भू- तानि विकारा विशेषा आकृतयः तमोविग्रहाः शान्ता घोरा मूढा इति पोडशविकारा व्याख्याताः । पुरुष इति तृनीयं सूत्रम् । अनादिः सूक्ष्मश्चेतनः सर्वगतः निर्गुणः कूटस्थो नित्यो द्रष्टा भोक्ता क्षेत्रवित् अमनः प्रसवधर्मा चेति स्वरूपम् । कूटस्थनित्य इत्येकं लक्षणम् । मुख्यभोक्तृत्वमित्यपरं लक्षणम् । वृत्तिमाक्षित्वमिति तृतीयं लक्षणम् । अथ पर्या- याः पुरुप आत्मा पुमान् पुद्गलजन्तुः जीवः क्षेवनः नरः कविः ब्रह्म अक्षरः प्राणः ज्ञः यः का स एक इति । एवमतानि पञ्चविंशतितत्वानि एत- इति । (१) गुणकन्दमाकाशस्य-पा०१०। ।

·सांख्यसंग्रहे ६१ ज्ज्ञानात् कृतकृत्यो भवति । तथा चोक्तं पञ्चशिखेन प्रमाणवाक्यम् । पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र कुत्राश्रमे स्थितः । जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥ स च पुरुषो नाना सुखदुःखमोहजन्ममरणबन्ध- मोक्षव्यवस्थातः जन्मादिव्यवस्थातः पुरुषबहत्वमिति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । यद्येकः पुरुषः स्यादेकस्मिन् सुखिते सर्वे सुखिताः स्युः एवं सर्वत्र एवं पुरुषबहुत्वं सिद्धम् । एवं तावत् साख्याचार्याः कपिलासुरिपञ्चशिखपतञ्जलि- प्रभृतयो यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चिदिति न्यायवैशे- षिकाच बहून् पुरुषानात्मत्वेन वदन्ति । औपनिषदावा- चार्या हरिहरहिरण्यगर्भव्यासादयः एभ्योऽतिरिक्तमेकमेव नित्येश्वरं सर्वेषामात्मानं वदन्ति । कस्मादेवं पुरुष एवेद सर्वमिति। तदेवाग्निस्तदादित्य इति । तदक्षरं तहि वरेण्यं यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् स हि सर्वेषु भूतेषु स्था- वरेषु चरेषु च वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् । ब्राह्मणे कृमिकीटेषु श्वपाके गवि हस्तिनि । पशुगोदंशमशके रूपं पश्यन्ति सूरयः ।। एकमेव यथा सूत्रं सुवणे वर्तते पुनः । मुक्तामणिप्रबालेषु मृण्मये रजते तथा ।

·६२ तत्त्वयाथार्थदीपनम् । तहत् पशुमनुष्येषु तहन्द्रम्निमृगादिषु । एकोऽयमात्मा विज्ञेयः सर्वत्रेन व्यवस्थितः ॥ इत्यादि प्रमाणेभ्यः । मांख्यास्त आदिपुरुषवि. पयतया लयावगिष्टनिर्विोपचिन्मात्रविषयतया वा एना- नि श्रुतिवाक्यानि योजयन्ति । इनि पुरुषनिरूपणम् । एवं पञ्चविंशतितत्त्वानि व्याख्यानानि । सांख्यकारिका च । मूलप्रकृतिरविकृति- महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः ॥ इति । इदानी प्रथमसूत्रेणन गुणात्मकप्रकृतेरुद्दिष्टत्वेऽपि गुणानामवान्तरविभागं तद्धर्माश्च विवेचयितुं वक्ष्यमाण- सञ्चरप्रतिसञ्चरोपोदधानमङ्गल्या(१)च सूत्रं प्रवर्तते । वैगुण्यमिति चतुर्थ सूत्रम् । सत्वरजस्तमात्ति त्रयो गुणाः तेषां समाहारस्त्रिगुणं त्रिगुणमेव त्रै- गुण्यम् । तत्र सत्त्वं नाम प्रकाशलाघवप्रसन्न- ताभिप्वङ्गप्रीतितितिक्षादिलक्षणमनन्तभेदम् (१) चिन्तां प्रकृतसिद्ध्यर्थामुपोद्धातं विदुर्बुधा इति । समास- ·सांख्यसंग्रह तः सुखात्मकम् । रजो नाम शोकतापस्त्रेदस्तम्भोद्वेगो- • न्मादादिलक्षणमनन्तभेदं समासतो दुःखात्मकम् । तमो नाम अदानापुण्यदैन्यगौरवालस्यनिद्राप्रमादादिलक्षण- - मनन्तभेदं समासतो मोहात्मकम् । एतेषां लक्षणानि । सत्त्वं प्रकाशकं विद्याद्रजो विद्यात् प्रवर्तकम् । तमो लयात्मकं विद्यात्रैगुण्यं नाम संज्ञिनम् ॥ एते त्रयो गुणाः सर्वे उत्पत्तिस्थितिलयहेतवः ।। इति त्रैगुण्यं व्याख्यातम् । इदानी सगुणनिर्गुणश्रुतिविषयोपपत्त्यर्थ सर्गा- दावुत्पन्नं स्वयम्भुवं प्रलयावशिष्टनिर्विशेषचित्सामा- न्यं च दर्शयितुं सृष्टिप्रलययोः सूत्रद्वयं प्रवर्तते । सञ्चरः प्रतिसञ्चरः । सञ्चरः सृष्टिः प्रति- । सञ्चरः प्रलयः । तत्र सृष्टिर्यथा । अव्यक्ता- - ख्या प्रकृतिः प्रवृत्तिस्वभावा स्वतन्वा च । स- : गोदौ स्वयमेव क्षुब्धा सती भाविनारायणवीजभूता पूर्व- कल्रे स्वयम्भूपालकेन नामकेन व्यक्तेन नारायण- । पुरुषेण संयुज्यते ततश्च सजातीयैरन्यैः प्रकृत्यशैन्यूँना. विकभावेन मिलिता सती चेतनाचतनात्मकं महत्त- स्वमारभते । ननु पुरुषस्य प्रकृतिसंयोगित्वे असं- योगो ह्ययं पुरुष इति श्रुतिविरोध इति चेन्न वि.

·तत्वयाथार्यदीपनम् । कारहेतुसंयोगस्यैव सङ्गशब्दार्थत्वात अन्यथा श्रुति- स्मृतिषु जलसंयोगिनोऽपि पद्मपत्त्रस्याऽसङ्गतादृष्टान्त- ता न स्यात् । तत्र महत्तत्वस्य स्वरूपेण मुख्योत्पत्तिः चेतनस्य तु अभिव्यक्तिरूपा कार्यता। योगभाप्ये व्या- सधृतवाक्यान्नवधा कार्यता। उत्पत्तिस्थित्पभिव्यक्तिविकारप्रत्ययाप्तयः । वियोगान्यत्वधृतयः कारणं नवधा स्मृतम् ॥ इति । एवमादिशक्तिरपि चेतनविशेषो महत्तत्त्वकारणी- भूतगुणत्रयसम्बन्धात् स्वयम्भवाप्यादावुत्पद्यते । उत्पत्तौ च प्रमाणं प्रयोगसारे । तस्माद्विनिर्गता नित्या सर्वगा विष्णुसम्भवा ॥ इति । वायवीयसंहितायां च। शिवेच्छया परा शक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता। ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव ॥ इति पञ्चराते ऽपि । एवमालोक्य तां शक्तिं सच्चिदानन्दरूपिणीम् । समस्ततत्त्वसन्धामस्फूर्त्यधिष्ठानरूपिणीम् । व्यक्तां करोति नित्यां तां प्रकृति परमः पुमान् ॥ इति। प्रादुरासीजगन्माता वेदमाता सरस्वती । गुणत्रयमयी शक्तिर्मूलप्रकृतिसज्ञिता ।।

·सांख्यसंग्रह ६५ तस्यामहे: समुत्पन्चस्तत्त्वैस्तर्महदादिभिरित्यादिशि- ववाक्याच्च । सैव प्रकृत्यधिष्ठात्री देवता महाल- क्ष्मी अम्बा भवानी हैमवती दुर्गा इत्यादिपदैर- भिलप्यते पुराणादिषु । सैव च लीलाविग्रहैरादिपुरुषेण मिलिता सती सृष्टिं पालयति । तदुक्तं शङ्कराचार्यैः । शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि । इति । एवं सर्वतत्त्वानां तत्तद्देवतानां च सहैवोत्प- त्ति या । उत्पत्तिक्रमस्तु निरूपणक्रमणैव । एतस्मा- न्महतो गुणान्तरसंबलितात् त्रिविधोऽहङ्कार उत्पद्यने चेतनाचेतनात्मकः वैकारिको राजसस्तामसश्चेति । ततश्चाहङ्कारात् सङ्कल्पपूर्वकं देहेन्द्रियाणि पञ्च तन्मा- त्राणि चोत्पद्यन्ते । स्वयम्भुव इन्द्रियाणि देवनारूपाणि वैकारिकात व्यष्टीन्द्रियाणि च तैजसात् तेरिवन्द्रियेवादी मन उत्पद्यते शब्दरागाच्छोत्रमस्य जायते भावितात्मनः । रूपरागात तथा चक्षुर्धाणं गन्धजिघृक्षा । इत्यादिना मोक्षधर्मादौ प्रोत्रादीनां मनोवृत्तिग- गादिकार्यत्वश्रवणात् । इन्द्रियतन्मात्रयोध कार्यकारण- भावस्याभावात् क्रमनियमो नास्ति । तनेन्द्रियेषु ना- ·६६ तत्त्वयाथार्थ्यदीपनम् । स्त्यवान्तरकार्यकारणभावः प्रमाणाभावात् । तन्मा- प्रेषु त्वस्ति स यथा अहंकाराच्छन्दतन्मात्रं तस्मादहं- कारोत्पन्नाच्छब्दतन्मात्रादहंकारसहितात् स्पर्शतन्मात्रं शब्दस्पोंभयगुणकम् । एवं क्रमेणैकैकगुणवृद्ध्या तन्मात्रत्रयमुत्पद्यते । ततश्च तन्मात्रेभ्यः पञ्च महा- भूतानि जायन्ते । तत्राहङ्कारात् पञ्चतन्मात्राणां तवा- रा पञ्चमहाभूतानां चोत्पत्तौ पुराणे क्रम उक्तः स यथा भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज हि । आकाशं सुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम् ॥ आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज हि । वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ इत्यादिक्रमेणेति । नन्वेवमाकाशादिभूतचतुष्टयस्या- पि तत्त्वान्तरप्रकृत्यापत्त्या केवलविकृतित्वाष्टप्रकृति- त्वसिद्धान्तक्षतिरिति चेन्न आकाशादीनां स्पर्शादि- तन्मात्रेप्वहंकारोपष्टम्भमात्रेण कारणत्वस्य पुराणे- पूक्तत्वादिति । एवं त्रयोविंशतितत्त्वानां सृष्टिः । तेषु पञ्चमहाभूतानि वर्जयित्वाहंकारं च बुद्धौ प्रवेश्य सप्तदशकं लिङ्गशरीरसझं भवति । वरिन्धनवदा- त्मनोऽभिव्यक्तिस्थानत्वात् । तच्च सर्वपुरुषाणां स्त्र- स्वबीजभूतप्रकृतिसंयोगात् सर्गादावुत्पद्य प्राकृतप्रलय- ·सांख्यसंग्रहे ६७ पर्यन्तं निष्ठति । तेनैव चेहलोकपरलोकयोर्जीवाना संमरणं भवति । प्राणश्च बुद्धेरेव वृत्तिभेद इत्यतो लिङ्ग- शरीरे पृथक् न निर्दिश्यते बुद्धावेवान्तर्भावात् । तस्य च लिङ्गशरीरस्य परमसूक्ष्माणि पञ्च महाभूतानि तेज:- प्रधानान्याश्रयः चित्रादिवतु आश्रयं विना लोकान्तरग. मनासम्भवात् । तदुक्तं सप्तत्याम् । चित्रं यथाश्रयमृते स्थावादिभ्यो विना यथा छाया । तहहिना विशेषैर्न तिष्ठति निराश्रयं लिङ्गम् ।। इति । इदं च लिङ्गशरीरमादौ स्वयम्भुवः समष्टिचे- तनस्य उपाधिभूतमेकमेव समष्टिरूपं जायते ततश्च व्य- टिजीवानामप्युपाधिभूतानि व्यष्टिलिङ्गशरीराणि तदं शभूतानि ततो विभयन्ते पितुर्लिङ्गदारीरात् पुत्रलिङ्ग- शरीरवत् । तदुक्तं सांख्यप्रवचनसूत्रेण । व्यक्ति भेदः कर्मविशेषादिति । मनुनाप्युक्तम् । तेषां वश्यवान् सूक्ष्मान् षण्णामप्यनिनौजमाम् । सन्निवेश्यात्ममात्रात सर्वभूतानि निर्ममे ।। इनि । पण्णामिति पडिन्द्रियं समस्तलिङ्गमा रोपलक्ष- कम् । तथा चायमर्थः । स्वयम्भूः स्खलिहान- रावयवान् सूक्ष्मानल्लान् आत्मनामा स्वांगने संपोज्य सर्वप्राणिनः समति ! इति लिइशारीरनिजगन् !

·७० तत्वयाथार्थ्यदीपनम् । तदेवं सञ्चरो निरूपितः । तत्र यद्यस्माजायते तस्येतरापूरणनैव स्थितिः । तव्यतिरेकेणैव तत्संहारोऽपि तत्रैव भवति । तथा चोक्तं महाभारते । यद्यस्माजायते तत्त्वं तत्तत्र प्रविलीयते । लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ इति। एते च सृष्टिस्थितिसंहाररूपाः स्थूला एव परिणामाः कूटस्थपुरुषविवेकाय प्रदर्शिताः । सूक्ष्मा अप्येषां परिणामाः स्मर्यन्ते । यथा नित्यदाह्यङ्गभूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ॥ इति। अत एव सर्व जडवस्तु परमार्थतः सर्वदैव असदु- च्यते । ततश्च तस्माजडवर्गाद्विरज्यात्मैव परमार्थसत्यो दुःखभीरुभिर्द्रष्टव्यः । परमार्थसत्यत्वं च कूटस्थनित्य- तत्र कूटस्थानित्यत्वासंहतत्वापरार्थत्वचि. न्मात्रत्वाद्यसाधारणधर्मरुत्कृष्टैः प्रकृत्यादिभ्यो वि- वेक्तव्यः । इदानीं सदेवेत्यादिश्रुत्यर्थ उपपाद्यते । प्रतिसञ्चरान्ते यन्निविशेष चित्सामान्यमवशिष्यते । तदे- व सदेव सौम्येदमग्र आसीत् एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म- त्यादिश्रुनिपु सद्ब्रह्मादिपवाच्यम् । अद्वितीय त्वम् ·सांख्यसंग्रह ७१ तु अवैधाविभागाख्याभेदेनेति । इदानीमन्तकालीन- भगवत्स्मरणस्य परमगतिहेतुत्वश्रवणात् तत्स्मरणस्य च साध्यात्मसाधिभूतसाधिदेवभगवनुचिन्तनजन्यत्वाद- ध्यात्मादिविभागः प्रदर्श्यते सूत्रत्रयेण । तत्र च प्रमाणम् । अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मदावं याति नास्त्यत्र शंसयः ॥इति । साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ इति । अध्यात्मम् ॥७॥ अधिभूतम् ॥८॥ अधिदैवम् ॥९॥ सूत्रत्रयस्यापि क्रमेणैव व्याख्या । बुद्धिरध्यात्मम् । योद्धव्यमधिभूतम् । ब्रह्मा तत्राधिदैवतम् । अहङ्कारो- ध्यात्मम् । अधिमन्तव्यमधिभूतम् । रुद्रस्तत्राधिदैव- तम् । मनोध्यात्मम् । सङ्कल्पयितव्यमधिभूतम् । चन्द्र- स्तत्राधिदैवतम् । श्रोत्रमध्यात्मम् । श्रोतव्यमधि- भूतम् । दिशस्तत्राधिदैवतम् । त्वगध्यात्मम् । स्पर्शयि- तव्यमधिभूतम् । वायुस्तत्राधिदैवतम् । चक्षुरध्यात्मम् । द्रष्टव्यमधिभूनम् । सूर्यस्तत्राधिदैवतम्। रसनमध्यात्मम् । रसोऽधिभूतम् । वरुणस्त्वधिदैवतम् । घ्राणमध्यात्मम् । गन्धोधिभूतम् । पृथिवी तताधिदैवतम् । वागध्यात्मम् । वचनमधिभूतम् । वहिस्तताधिदैवतम् । पाणिरध्या- ·७२ तत्वाधार्यदीपनम् । मम् । आदेयमधिभूतम् । इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् । पादावध्यात्मम् । गन्तव्यमविभूतम् । विष्णुस्तवा- धिदैवतम् । पायुरध्यात्मम् । उत्सृष्टव्यमधिभूतम् । मि. त्रस्तत्राधिदैवतम् । उपस्थमध्यात्मम् । आनन्दयि- तव्यमधिभूतम् । प्रजापतिस्तत्राधिदेवतमिति त्रयोद- शविधं त्रितयमपि । तत्रात्मानं सातमधिकृत्य वर्तते तदध्यात्म त्रयोदशकरणवर्गः । भूतानि अधिकृत्य व- तते तदधिभूतं विषयवर्गः । देवतामधिकृत्य वर्तत इ- त्यधिदैवतम् करणाभिमानिदेवतावर्गः एतत्सहि- तेश्वरानुचिन्तितस्यान्तकालीनभगवत्स्मृत्या परमगतिः फलम् । तस्मादेतत्तिकमवश्यं ज्ञातव्यमिति भावः । सर्वतत्वानां ज्ञानफलं चोक्तं पञ्चशिखधृतवाक्येन । तत्त्वानि यो वेदयते यथावद् गुणस्वरूपाण्यधिदैवतं च । विमुक्तपाप्मा मा गतदोषसको गुणांस्तु भुते न गुणैः स भुज्यते ॥ तत्त्वानीति तान्त्रिकी संज्ञा । तदर्थवात्मानात्मवि- वेकप्रतियोग्यनुयोगिनस्तत्पदार्थाः तेषां में त्पदप्रवृत्तिनिमित्तानि पुरुषत्वप्रकृतित्व विंशतिजोनयः धर्मवयंभेदात् , व्यक्त , ·सांख्यसंग्रहे : त्युच्यन्ते । वेदयते वेत्तीत्यर्थः । गुणाः सत्त्वरजस्तमां- : ति तान्येव त्वरूपाणि तात्त्विकरूपाणि येषां तानि गुण- स्वरूपाणि अधिदैवतच अध्यात्माधिभूतयोरुपलक्षणम् । गुणांस्तु भुक्ते गुणास्तस्य वशे भवन्तीति । न गुणैः त भुज्यते गुणवशो न भवतीत्यर्थः ।। इति तत्त्वपादः प्रथमः ॥ इदानी द्वितीयः प्रकीर्णकपाद आरभ्यते । तत्र पञ्चस्रोतोम्बू पञ्चयोन्युनचका पक्षप्राणोमि पञ्चबुद्धया- दिमूलाम् पक्षावर्ती पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशोटां पञ्च- पर्वागधीम इत्यादिश्रुत्योपपत्तये पञ्च कानि निरूप- यति सूत्रजानेन ॥ पञ्चाभियुद्धयः॥१०॥अभिवृहिरभिमान इच्छा क- संध्यता क्रियेति पञ्चाभिवृद्धिसङ्गिताः । तत्राभित्रुद्धिर्नान अभिमुखी बद्धिः इदमवश्यं करणीयमिातेरूपा बुद्धि- वृत्तिः । अभिमानवाहं करोगीनिवृत्तिः । इच्छा वा- जा सकल्पो मानती वृत्तिः । कर्तव्यता ज्ञानेन्द्रि- याणा शब्दादिविषया वृत्तिः । क्रिया वचनादिलक्ष- पा कर्मेन्द्रियाणां वृत्तिरिति ।। अभियुद्धयो व्याख्याताः ॥ पञ् कर्मयोनयः ॥११॥ मजन्याः मजनकाब १०

·७४
तत्वयाथार्यदीपनम् ।
धृतिः श्रद्धा सुखाऽविविदिषा विविदिषा चेति पञ्च
वाचि कर्मणि सङ्कल्प प्रतिष्ठां योभिरक्षति !
तन्निष्ठस्तत्प्रतिष्ठश्च धृतेरेतद्धि लक्षणम् ॥
अनसूया ब्रह्मचर्य यजनं याजनं तपः ।
दानं प्रतिग्रहो होमः श्रद्धाया लक्षणं स्मृतम् ।।
अर्थार्थी यस्तु सेवेत विद्याकर्मतपसि च ।
प्रायश्चित्तपरो नित्यं सुखेयं परिकीर्तिता ॥
अविविदिषा वेदवेदनेच्छाप्रतिबन्धकक्रिया ॥
विविदिषा यथा ।
एकत्वं च पृथक्त्वं च नित्यं चेदमचेतनम् ।
सूक्ष्मं सत्कार्यमक्षोम्यं ज्ञेया विविदिषा हि सा(१)॥
आत्मनि एकत्वपृथक्त्वादिविषयिणी जिज्ञासा
विविदिषा । एतासु चतस्रो बन्धाय विविदिषका मोक्षाय
ज्ञानमोक्षप्रतिवन्धनाशककर्मजन्यत्वात्तजनकत्वाच्च ।
पञ्च वायवः ॥ १२ ।।
हृदि प्राणो गुदेऽपानो व्यानः सर्वशरीरगः ।
उदानः कण्ठदेशे च समानो नाभिसंस्थितः ॥
एते पञ्च क्रियाशक्तिमदन्तःकरणवृत्तिभेदा अपि
वायुसमानगतिकत्वाहायुदेवताकत्वाच्च वायव इत्युक्तम् ।
(१) विविदिपा क्रिया-पा०२ पु०।

·सांख्यच प्रकर्षेण अननागमनात् प्राण इत्युच्यते । अधो गमना- दपानः । भुक्तस्पान्नस्य रसादेविक्षेपणान् विजृम्भनणाद ध्यान इत्युच्यते । उद्गारवमनादिक करोनीति उदान- न गीयते । भुक्तस्य रमाशं रन नयतीनि समानः । तन्त्रान्तरोक्ता अप्यन्ये नागकूर्मकलदेव साधनस्या- पारतत्रैवान्तर्भाव्याः । इत्येने पहप्राणा व्याख्यानाः ।। पच कर्मात्मानः॥१३॥ वारिकर जनो भूनादः सानुमान। निरनुमानति वर्मारमानः वर्मिण । ता बैंकारिक शुभकर्म की । जोऽशुभवाद। भूगापिडकर्मदर्ता । नानगानः सुमन वर्मदन । निरनुमानोऽशुमनूटव नकळ ॥ नि १६ वर्मात्मानो पालामा | सानी पहा पहलीमम इसे पुर पपापे से पहायरमन कि रविर में ! पक्षावाऽविधा ॥१६॥ रहार निस्पचिपात्मपानिगा -' मा नसन्मतिकता। ला प रा :.. गहेपनिनिताः हावना: '. में सरिभाषिताः । और 2 ·७६ तत्वयाथार्थ्यदीपनम् । स्वादविधात्वम् । अस्मिता अनात्मन्यहंवृत्तिः अविद्या. स्मितयोरयं भेदः अविद्यायामाधिकरणमपि पृथग् भासते ऽस्मितायां त्वारोपरूपत्वेऽपि नाधिकरणं भासते । विषयेपू. स्कटेच्छा रागः । द्वेषः वैरवुद्धिः । अभिनिवेशो मरणत्रा- सः। विदुषामपि स्वरसबाही अनादिमरणदुःखानुभवज. नितवासनाजन्यः श्रुतिस्मृतिपुराणेषु एते अविद्याभेदा- स्तमआदिशब्दैः परिभाषिताः । तमो मोहो महामोहरता. मिसोऽन्धनामिश्रश्वति तत्तन्नामकनरकप्रदत्वात्तत्त. नामकाः । ते च विषयभेदात् द्विषष्टिभेदाः ते यथा । अष्टप्रकृतिप आत्मत्वारोपात् अष्टभेदं तमः । देवा अ. णिमाद्यष्टविधमैश्वर्यमासाद्य वयममृता इत्यभिमानिनो भवन्ति सोऽयमभिमानो मोहोऽष्टविधः । दृष्टानुअविकेषु हादशनु शिपयेषु प्राप्तेषु मुनोऽहमिति मन्यते सोऽभि- मानो गगातिशयनिमित्तत्वात् महामोहो दशविधः । अ- णिमाअष्टगुणश्वर्ये दगविधविषये च प्रतिहतस्य क्रोधाद् यद स्वमुत्पद्यते स तामिम्रोष्टादश विधः । देवा अणिमा. द्या कनवर्य दाव्दादीच दश विषयान् भुजानाः क्षयश यात्र मन्ति सवाम एवाष्टादशविधान्यनामिश्र इति हिटदा पञ्चपा अविद्या ॥ अष्टाविंशतियाऽगक्तिः॥१५॥ नवधा तुष्टिः।।१६।।

·सांख्य संबई अष्टया निधिः ॥१७॥ तत्रागक्तयः एकादोन्द्रियवयाः सप्तदश बुद्धिवधाः । तत्रेन्द्रियवनाः । स्वस्वाक्रि ग- क्षमतारूपाः फलनो बुद्धरेव ने । वाधिर्य कुठिनान्यत्वं जडताऽजिघ्रता ना ! मूकता कोण्यपगुत्वं क्लैब्योदावर्समुन्वताः ।। सप्तदश बढेरेव वधा: तुष्टिसिद्धीनां विपर्ययरन । तत्र तष्टिविपर्ययाः । नास्ति प्रधानामिति सनाती- त्यभिधीयते । महत्तत्त्वं नारनीति नमज्ञानमहि- लाः । अहहारो नारतीति मोहा । मन पर- तन्मात्राणीति साहिष्टिः । विषाणामने . सतारा । रक्षणे प्रवृत्तिमा । अपशेषगा. :- कृतिः असुनेत्रा । भोगे शक्ति: अगानिमा - नानोपमास्यतो भोगे प्रवृत्तिः सन तुशिविर्याया नाया। लिसिविल सटी मानवमूहमानपैयामा परे नवयमाहितरीकारा । नमः इति इत्या विनी : हमक इति । मान- འོ་ཙུའུ༌, སེངོ བ ས་ कि हरा .

·७८ दुःखे जाते प्रमोदः प्रमुदिता। एवमष्टौ सिद्धिविपर्यय तत्वयाधायदीपनम् । भवति तदज्ञानम् । यदा आध्यात्मिकेन दुःखेन- चाभिभूयते तदज्ञानप्रमादम् । एवमाधिभौतिकदुःखे- नाभिभूयते तत्प्रमोदमानम् । एवमेवाधिदैविकदुःखेना- भिभवः प्रमुदितमिति । सुहृदुपदिष्टेप्यात्मनि अनिश्चय- बुद्धिरनर्थकम् । स्वदानमनर्थकं ज्ञात्वा दानपात्रस्य गुरुणि व्याख्याता । एवं सप्तदश बुद्धिवधाः ॥ नवधा तुष्टिरुच्यते । तत्र कारिका । आध्यात्मिक्यश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्या वाह्या विषयोपरमात् पञ्च नव तुष्टयो भिहिताः ॥ कुतश्चित सर्वाकारेण परिणममाना प्रकृतिरेव ज्ञा करिष्यतीति श्रुत्वा या तुष्टिः सा प्रकृत्याख्या तस्य अस्तति संज्ञा । प्रव्रज्ययैव ज्ञानं भविष्यतीति श्राव प्रवज्योपादानेन या तुष्टिः सा सलिलसंज्ञा । कालेनै ज्ञानं भविष्यतीति श्रुत्वा प्रव्रज्यया बहुकालेन य तुष्टिः सा आयेत्युच्यते । भाग्पेनैव ज्ञानं भविष्यात मदालसा बालकानामिवेति कुतश्चिच्छुत्वा या तुष्टिः स वृष्टिरितसंज्ञा । एताश्चतस्र आध्यात्मिक्यः । अ वाह्याः पञ्च शब्दादिविषयेष्वर्जनरक्षणक्षयभोगहिंसादि दोषदर्शनाद्या निवृत्तितुष्टयस्तास्वेका तुष्टिः अपारमुन्य स ·॥ सा यद घद सांख्यसंग्रह । द्वितीया सुपारं तृतीया पारम् अनुत्तमाग्भलिका चतुर्थी उत्तमाम्भः पञ्चमी इति नव तुष्टयो व्याख्यानाः ।। अधाटी लिद्धयः । तत्र कारिका । ऊहः दादोऽध्ययनं दुःखविधानालयः सुहत्प्राप्तिः । दान च सिद्धयोऽष्टौ सिद्धेः पूर्वोपतिविधः ॥ अस्याः । भगवत्कृपावशाहनेन तणय ज्ञानमुत्पद्यते सा प्रथमा सिकिस्तारेत्युपते शब्दध्रवणमात्रादेव ज्ञानं दिनीपा तुतारा । शिष्यभावेनाध्ययनेन मला तृतीया तारतरेति । यदाप्पामिन दरवरपा- नोरकं ज्ञानं सा चतुर्थी प्रमोदेति । पदाधिभौतिक- खापनोदकं ज्ञानं सा पदमी प्रक्निति । यसदि- विकदुःखनाशक ज्ञान सा पडी गोमाता ! ८८ सहरसंसर्गितथा ज्ञान सा सामी पनि । पान • परितोषिताद गरोनि सानी सपनो नि । '. :- न अपमास्तितो सविधानकर न र तिला सिलीनाममा माट: १ . पर सिरूपत्वेना । न्य वासिस्य कलाकार र. .. चाराता:

·॥ तत्त्वयाथार्यदीपनम् । इदानीं सांख्यशास्त्रस्य पष्टितन्त्रत्वप्रतिपादनाय पञ्चाशत्स सिद्धिसर्गेषु दशान्यान् पूग्यति सूत्रेण | दश मूलिकार्थाः ॥ १८ ॥ अस्तित्वमेकत्वमथार्थवत्त्वं परार्थमन्यत्वमकर्तृता च । योगो वियोगो वहवः पुमांसः स्थितिः शरीरस्य च शेपवृत्तिः ।। मूलयोः प्रकृतिपुरुषयोरा धर्मा मूलिकार्थाः । तत्रास्तित्वं द्वयोधर्मः । एकत्वं सर्गभेदेन ना- नात्वाभावरूपं प्रकृतः । अर्थवत्त्वं पुरुषार्थत्वं पु. रुषस्यैव । पारार्थ च प्रकृतेरेव । अन्यत्वं जडवर्गाद् भिन्नत्वं पुरुषस्यैव । अकर्तृता च पुरुष- स्यैव । योगो वियोगश्च द्वयोः । बहुत्वं पुरुषस्यैव । जीवन्मुक्तस्य संस्कारमात्रेण चक्रभ्रमिवच्छरीरस्य या स्थितिः सा शेषवृत्तिः पुरुषस्य । इति दशपदार्थाः प्र- त्ययसाख्याः पञ्चाशत् पूर्वोक्ताः एते च दश मूलिकाः । एवं षष्टिपदार्था षष्टितन्त्रे उक्ताः ॥ इदानी पञ्चतन्मात्रसर्ग सूत्रयति । अनुग्रहस- र्गः ॥ १९ ॥ पञ्चतन्मात्रा अनुगृह्योपादानकारण- वेन स्वीकृत्य सर्गः सोऽनुग्रहसर्गः । यः ·सांख्यसंग्रहे ८१ - पञ्चानां ब्राह्मणानां सचतमखमनकादीनां स्वन्त्य लीलाविग्रहे सगों भक्तानामनुग्रहार्थ सोप्यन- नहतर्गः पञ्चतन्मानेभ्य एव ।। इदानी भूतनर्गमाह । चतुर्दशविधा भूत- सर्गः ॥ २० ॥ ब्रासप्राजापत्यताम्यन्द्रगान्धवान- क्षसपनाचा इत्यष्टौ देवानगी । पशुपक्षिसगी- नृपस्थावरा इति पदविधारतर्यग्योनयः । नाम- कवियो ब्राह्मणादिश्वाण्डालान्त इति । दिमूषकान्ताः परावः । गरुडारिमाकान्ताः पशिः ! सिंहादिशृगालान्ता मृगाः । शेषाविदयमानाः सी. समयः । पर्वतादितृणान्ता: रथायरा इति । भार! अघरियो दैवस्तष योना पर मानुपौवविधः समानतो भौतिः एतत्संसारमहलमा तिसूभरत । गिरिधो पद ॥२॥ ॥ २२ ॥ विविध नाम ॥ २६ लिको दाक्षिण इति को ::- भिमनरूपः । नपान : मानना बहः । तृतीया पशिलासमावि ·८२ तत्याधायदापनम् । कृच्छ्रक्षयावर्माधर्म- । एतत्त्रयं प्राकृतेन त बन्धेन तथा चौकरिकेण च । दक्षिणाभिस्तृतीयेन बद्धो जन्तुर्विवर्तते ॥ इति मोक्षत्रैविध्यं चोक्तम् । आदौ तु मोक्षो ज्ञानेन द्वितीयो रागसंक्षयात् । कृच्छूक्षयात तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् ॥ ज्ञानोद्रेकादविद्यानिवृत्तिरूप एकः रागसंक्षया- दिन्द्रियोपशमरूपो द्वितीयः करणरूपाद्धर्माधर्मानुत्पादरूपस्तृतीयः ज्ञानद्वारभूनत्वाद गौणं मोक्षत्रयम्। आत्यन्तिक- त्रिविधदुःखनिवृत्तिरेब मुख्यो मोक्षः । तदुक्तं गोतमेन सूत्रेण दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापा- ये नदनन्तराभावादपवर्ग इति । उक्तानां पदार्थानां सिद्ध्यर्थ प्रमाणान्याह मा- नाधीनत्वान्मेयसिद्धेः । त्रिविधं प्रमाणमिति । प्र. त्यक्षानुमानशब्दा इति । तत्रानधिगतयथार्थज्ञान प्रमा तत्करणं प्रमाणमिति सामान्यलक्षणमेकम् । अर्थीकारानधिगतयथार्थान्तःकरणवृत्तिरिति द्वितीयम् । तत्र प्रत्यक्षमिन्द्रियजन्यमनधिगतयथार्थज्ञानं प्रत्यक्ष- प्रमा । तत्करणं प्रत्यक्षप्रमाणम् । इन्द्रियजन्यानधि- गतयथार्थान्तःकरणवृत्तिरिति द्वितीयम् । यथार्थलिङ्ग- ·सांख्यसंग्रह ८३ ज्ञान'जायमानं ज्ञानमनुमितिस्तत्करणमनुमानमित्ये- कम् । लिङ्गज्ञानाजायमाना साध्यविशिष्टपक्षाकारान्तःक- रणवृत्तिरिति द्वितीयम् । आप्तवचनजन्यज्ञानं शब्दप्रमा तत्करणं शब्दप्रमाणमित्येकं लक्षणम् । आप्तवच- नजन्या पदार्थसंसर्गाकारान्तःकरणवृतिरिति द्वितीयं शब्दप्रमाणलक्षणम् । आप्तस्तु स्वकर्मण्यभियुक्तो रागद्वेषरहिनो ज्ञान- वान् शीलसम्पन्नः । इदं तु ज्ञानोपदेष्टुरेवाप्तलक्षणम् वस्तुनो यथाभूतार्थस्योपदेष्टा पुरुष इत्येव ।। उक्त पदार्थेष केचित्प्रत्यक्षसिद्धाः केचिदनुमान- सिद्धाः । उभाभ्यां यन्न सिद्धं तच्छन्दप्रमाणेन सिध्यति यथेन्द्रो देवानां राजा उत्तराः कुरवः सौवर्णो मेरुः स्वर्गे- प्सरसः एते पदार्था न प्रत्यक्षानुमानगम्याः किन्तु शब्दैकगम्याः। अत्र चैषा ज्ञानप्रक्रिया। अन्तःकरणस्यन्द्रियाणा चाविभक्तः सङ्कोचविकासशाल्यग्रभागो वृत्तिरभ्युपेयते भागगुणाभ्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिः सम्बन्धार्थ सर्पतीति सां- ख्यप्रवचनसूत्रात् । भागो विभक्तोवयवस्तस्माद्गुणाच तत्वान्तरं पदार्थान्तरमविभक्तोऽवयव इत्यर्थः । तथा चा- न्तःकरणवृत्तिरिरीन्द्रयवृत्तद्वारार्थसन्निकटा भवति तत ·तत्वयाथार्यदीपनम् । इन्द्रियवृत्त्या सहाकारा परिणमते सा चार्थाकारा वृत्ति- र्गुणरूपा सर्वात्मनां विभुत्वेपि स्वस्वामिन्येवात्मनि प्रति- विम्बते नान्यत्र अवादिस्वस्वामिभावस्य प्रतिविम्बनिया- मकत्वात् अन्यथातिप्रसङ्गात् प्रतिविम्बश्वाधिष्ठानंगताया बुद्धेर्विकारः परिणामः स्वत्वं च स्वामिप्रकाशितवृत्ति- जन्यसंस्कारवत्त्वम् । स्वामित्वं च स्वनिष्ठसंस्कारजनक- वृत्तिप्रकाशकत्वं सा च वृतिरात्मनि स्थिता सती अर्था- कार। आत्माकारा च स्वसमानाकारं परिणामान्तरं धत्ते स एवात्मान वृत्तिप्रतिविम्बो विषयताख्यः सम्बन्ध इति तदवच्छिन्नं चैतन्यं प्रत्यक्षप्रमा घटमहं जानामी- त्याकारार्थात्मविषयिणी तदुक्तम् ॥ अदृश्यो दृश्यते राहुर्गृहीतेन यथेन्दुना । तथानुभवमात्रात्मा दृश्येनात्मावलोक्यते ॥ दृश्येन वृत्त्या । इयं च प्रत्यक्षा वृत्तिर्विषयदेशे जायमाना तत्रैवात्मनि प्रतिबिम्बते आत्मनो विभुत्वात यत्र चेन्द्रियद्वारं विना मनः स्ववासनावशाधत्रार्थन सम्बयते तत्र तदाकारा वृत्तिानसं प्रत्यक्षम् । उक्तं च। शरीरलयमुत्सृज्य यत्र चित्तविहङ्गमः । स्ववासनावशाद्याति तत्रैवात्मानुभूयते ॥ इति वासिष्ठ ।

·सांख्यसंग्रहे ८५ इति प्रत्यक्षप्रक्रिया ॥ एवं व्याप्तिप्रमाजन्यसाध्यावशिष्टपेक्षाकारा वृत्तिर- नुमानम् तत्प्रतिबिम्बावच्छिन्नचैनन्यमनुमितिः । इत्यनु- मानप्रक्रिया ॥ यथार्थपदस्मृतिजन्या पदार्थसंसर्गाकारा वृत्तिः श- ब्दप्रमाणम् तत्प्रतिविम्बावच्छिन्नचैतन्यं शाब्दी प्रमा इदं प्रमाणद्वयमान्तरमेव । अपरोक्षत्वं परोक्षत्वं स्मृतित्वं संशयत्वं विपर्ययत्वं प्रमात्वमप्रमात्वं च सर्वे वृत्तिधर्मा एव तत्प्रतिविम्बवशाचैतन्येप्युपचर्यन्ते तत्रापरोक्षत्वपरोक्षत्वस्मृतित्वानि जातयः संशयश्च भा- समानविरोधोभयकोटिस्पृग्वृत्तिः । यत्र यन्नास्ति तत्र तन्निश्चयो विपर्ययः यथार्थवृत्तिः प्रमा अयथार्थवृत्तिर- प्रमा अत्र प्रमात्रादिविभागविषये विज्ञानाचार्याणां कारिका। प्रमाता चेतनः : शुद्धः प्रमाणं वृत्तिरेव च । प्रमार्थाकारवृत्तीनां चेतने प्रतिबिम्बनम् ।। प्रतिविम्बितवृत्तीनां विषयो मेय उच्यते । वृत्तयः साक्षिभास्याः स्युः करणस्यानपेक्षणात् ॥ साक्षादर्शनरूपं च साक्षित्वं सांख्यसूत्रितम् ॥ इति। ज्ञानस्य जन्यत्वं विनाशित्वमात्मधर्मवं च ·पादिजन्यमाधिभौतिकं शीतोष्णवातवृष्टिजन्यमाभिदै- ८६ तत्वयाथार्थ्यदीपनम् । च प्रतिविम्बावच्छिन्नत्वेनोपपादनीयम् आत्मरूपन्य ज्ञानस्य नित्यत्वात् । विशिष्टे हि विधिनिषेधौ वि. शेषणमुपसंक्रामतः सति विशेष्ये घाध इति न्यायात् । आधाराधेयभावोऽपि खे खगोदय इतिवदुपपादनीय वृत्तीनामात्मनि प्रतिविम्बे प्रमाणम् । तस्मिंश्च दर्पणे स्फारे समस्ती वस्तुदृष्टयः । इमास्ताः प्रतिविम्बन्ति सरसीव तटद्रुमाः ॥ इति वासिष्ठम् । इति समासतो ज्ञानप्रक्रिया ॥ अत्र शास्त्रेऽनुक्ताः स्वाऽविरोधिनः शास्त्रान्त- रीया अपि पदार्थाः ग्राह्याः सारादानं षट्पदवदिति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । सर्वतः सारमादद्यात पुप्पेभ्य इस षट्पद इति स्मृतेश्च । एते च प्रकृत्यादयः पदार्थाः संहतत्वपदार्थत्वजडत्वप्रतिक्षणपरिणामित्वादिदोषैर्दुष्टत्वा द्धेयास्तेभ्योप्यधिकं हेयमाह । त्रिविधंदुःखमिति ॥२४॥आध्यात्मिकमाधिभौति- कमाधिदैविकं चेति। तत्राध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानस च। तत्र शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्येणोत्पन्नं विराति- सारादि । कामक्रोधलोमादिजन्यं मानसं मानुषमृगम- विकम् । अनेन विविधदुःखेनाभिभूतस्य तरति शोक- ·सांख्यसंग्रहे ८७ मात्मविदिति श्रुत्वां आत्मनि जिज्ञासा जायते । यथा तृषितस्य पानीयपिपासा । कृतस्य तत्त्वनिरूपणस्य पुरुषार्थसम्बन्धं द- र्शयति । एतत्परं याथार्थ्यम् एतज्ज्ञात्वा कृतकृत्यः स्यान्न पुनस्त्रिविधदुःखेनाभिभूयते ॥ २५ ॥ एत- द्याथार्य परं शास्त्रान्तरोक्ताद्याथार्यादुत्कृष्टं न्याय- वैशेषिकोक्तयाथार्थ्यस्याष्टप्रकृत्यकथनादपूर्णत्वम् इदं तु तत्कथनेन पूर्ण श्रुतिसम्मतत्वाच्च परं सर्वोत्कृष्टमि- त्यर्थः । श्रुतिश्च गोपालतापनीय एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मा- सीत् तस्मादव्यक्ताव्यक्तमेवाक्षरं तस्मान्महन्महतो- हङ्कारस्ततः पञ्चतन्मात्राणि तेभ्यो भूतानि इति स्प- प्टमेव सांख्ययोगोक्तमहदादिक्रमेण सृष्टिः श्रूयत इति । एतज्ज्ञात्वा आत्मानात्मविवेकसाक्षात्कारद्वारा कृत- कृत्यः स्यान्निष्प्रयोजनः स्यादित्यर्थः । किं पुनस्तत्प्र- योजनं तत्राह । न पुनस्त्रिविधदुःखेनाभिभूयत इति । पूर्वोक्तत्रिविधदुःखेन न युज्यते दुःखात्यन्तनिवृत्ति- रूपो मोक्षो भवतीत्यर्थः । ननु दुःखं तावत् त्रिविधम् अनागतं वर्तमानमतीतं चेति । साख्ययोगवेदान्ता- नां सत्कार्यबादाश्रयणात् सर्वमेव कार्यमवस्थात्रयेण नित्यम् । अनागतो घटो वर्तमानो घटोऽतीतो घट इ- ·८८ वर्तमानप्रतिय तत्त्वयाचार्यदीपनम् । त्यवस्थात्रयेऽपि घटल्यावस्थाधर्मिणोऽनुगतप्रत्ययान । प्रागभावप्रध्वंसयोश्चानीकारात् । न च तत्कने कथमभावप्रत्यय इति वाच्यम् गिकसामयिकात्यन्ताभावेनैत्र तदुरपचेरिति । चानागतातीतदुःखयोरभावेऽपि न पुरुषार्थः में ग्यदुःखाभावस्यैव पुरुषार्थत्वात् । वर्तमानदुःखं व भोग्यमपि भोगेनैव नभ्यतीनि तदभावो न पुरुष र्थः पुरुषप्रयत्ननिरपेक्षत्वान् पुरुषप्रयत्नसापेक्षता पुरुषार्थत्वात् । तथा च कथं दुःखाभावत्य पुरुषार्थ- त्वमिति चेदुच्यते । अनागनदुःखत्य भाग्यहेन तया तदभावस्य च पुरुषकृतिसाध्यतया पुरुषार्थन दुःखहेतूच्छेदे पुरुषव्यापारातु प्रायश्चिचत्रदिति । तदु पतञ्जलिना । हेयं दुःखमनागतं विवख्यातिरविन वा हानोपाय इति सूत्रहयेन। मास्यानां च सर्वात्मनामधाभेद एवं र वननिवाक्यार्थी नाविभागादिः तदज्ञानस्वति न तहास्यस्य च इयतका निवृत्त्यधनेत्र प्रवृः तथा २३ विज्ञानाच - ·८९ तथा च सांख्यसंग्रह एकोऽद्वितीय इति वेद्वचासि पंसि सर्वाभिमानविनिवर्तनतोस्य मुक्त्यै । वैधर्म्यलक्षणभिदा विरहं वदन्ति नाखण्डतां ख इव धर्मशताविरोधात् ॥ इति । प्रकृत्यादिविविक्तसर्वात्मनामवैध. र्यभेदसाक्षात्कारात् कर्तृत्वाद्यभिमाननिवृत्तौ तत्कार्य- रागद्वेषधर्माद्यनुत्पादात् पूर्वोत्पन्नकर्मणां(१) चाविद्यारा- गादिसहकार्युच्छेदेन जन्माद्यनारम्भकत्वागोगेन प्रा- रब्धसमाप्त्यनन्तरं पुनर्जन्माभावेन पुनर्जन्माभावेन भोगापवर्ग- समाप्त्या चान्ताकरणस्य नाशेनैव त्रिविधदुःखात्यन्त- निवृत्तिरूपो मोक्षो भवतीति परमकृतकृत्यता । इदं चानावधेयम् । गुरूपदेशशास्त्राभ्यामुत्पन्नमपि ज्ञानमपरोक्षत्वायाभ्यसनीयमेव । तेन विनाऽपरोक्षा- विद्यानिवृत्त्यसम्भवात्(२) । अपरोक्ष्यभ्रमे हि समा- नविशेप्यकाऽपरोदयविपरीतनिश्चयस्यैव निवर्तकत्वाव- धारणात् तदुक्तं वासिष्ठे । अपि विज्ञाततत्त्वेन नेत्यभ्यस्यमिदं सदा । न नाममात्रात् क्तकफलमम्बुप्रसाधकम् ॥ (१) पूर्वोक्तकर्मणां-पा० १ पु० । (२)अपरोक्षज्ञानं विना परोत्याविद्यानिवृत्रसम्भवात्-पा० पु। - ·८८ न पुरुषार्थः भो च तत्त्वयाथार्यदीपनम् । त्यवस्थात्रयेऽपि घटस्थावस्थाधर्मिणोऽनुगतप्रत्ययात् । प्रागभावप्रध्वंसयोश्चानङ्गीकारात् । न च तत्काले कथमभावप्रत्यय इति वाच्यम् वर्तमानप्रतियो- गिकसामयिकात्यन्ताभावेनैव तदुपपत्तेरिति । एवं चानागतातीतदुःखयोरभावेऽपि ग्यदुःखाभावस्यैव पुरुषार्थत्वात । वर्तमानदुःखं त्र भोग्यमपि भोगेनैव नक्ष्यतीति तदभावो न पुरुषा- र्थः पुरुषप्रयत्ननिरपेक्षत्वात् पुरुषप्रयत्नसापेक्षस्यैव पुरुषार्थत्वात् । तथा च कथं दुःखाभावस्य पुरुषार्थ- त्वमिति चेदुच्यते । अनागतदुःखस्य भोग्यहेतु तया तदभावस्य च पुरुषकृतिसाध्यतया पुरुषार्थत्वं दुःखहेतूच्छेदे पुरुषव्यापारात प्रायश्चित्तवदिति । तदुक्तं पतञ्जलिना । हेयं दुःखमनागतं विवेकख्यातिरविला. वा हानोषाय इति सूत्रद्वयेन । साख्यानां च सर्वात्मनामवैधाभेद एव त. त्वमसिवाक्यार्थों नाविभागादिः तदज्ञानस्यैवाभि- माननिवर्तकत्वात् । नूचानत्वाद्यभिमाननिवृत्त्यर्थमेव प्रवृत्तेः तथा च ल. यावशिष्टचित्सामान्यं तत्पदार्थः तदुक्तं विज्ञानाचार्य वर्यररमदगुरुभिर्भाप्याद्यश्लोकेन । तहाक्यस्य च श्वेतकेतोर- ·सांख्यसंग्रहे ८९ तथा च एकोऽद्वितीय इति वेदवचांति पुंसि सर्वाभिमानविनिवर्तनतोस्य मक्त्यै । वैधर्म्यलक्षणभिदा विरहं वदन्ति नाखण्डतां ख इव धर्मशताविरोधात् ॥ इति । प्रकृत्यादिविविक्तसर्वात्मनामवैध- र्यभेदसाक्षात्कारात् कर्तृत्वाद्यभिमाननिवृत्तौ तत्कार्य. रागद्वेषधर्माद्यनुत्पादात् पूर्वोत्पन्नकर्मणां(१) चाविद्यारा- गादिसहकार्युच्छेदेन जन्माद्यनारम्भकत्वाझोगेन प्रा- रब्धसमाप्त्यनन्तरं पुनर्जन्माभावेन भोगापवर्ग- समाप्त्या चान्तःकरणस्य नाशेनैव त्रिविधदुःखात्यन्त- निवृत्तिरूपो मोक्षो भवतीति परमकृतकृत्यता । इदं चात्रावधेयम् । गुरूपदेशशास्त्राभ्यामुत्पन्नमपि ज्ञानमपरोक्षत्वायाभ्यसनीयमेव । तेन विनाऽपरोक्षा- विद्यानिवृत्त्यसम्भवात(२) । अपरोक्ष्यभ्रमे हि समा- नविशेप्यकाऽपरोक्ष्यविपरीतनिश्चयस्यैव निवर्तकत्वाव- धारणात् तदुक्तं वासिष्ठे । अपि विज्ञाततत्त्वेन नेत्यभ्यस्यमिदं सदा । न नाममात्रात् क्तकफलमम्बुप्रसाधकम् ॥ (१) पूर्वोकर्मणां- पापु० । (२)अपरोक्षज्ञानं विना परोत्याविद्यानिवृत्तसन्भवात्-पा०पुः। १२ ·महंसाश्रमण विक्षपकाणि कर्माणि रास्ता ज्ञाननिया HTTAMAT अन्नम्मतिविनाश मालीनी नहि क्षणः । न नशान तमो गम कतगादागा | इति एनमभ्यासात कोमलका गायन जाने जाते गरुढ इत्युच्यते योगी अम्मा पूरिन गुमानः ततः न्तमभ्यमेत् । सवागनानियो को ज्ञाननिष्ठा । ततः युक्तो जीवन्मुक्तो गुणानीत इनि चोच्यते । गुणानि मानशून्यत्वमेव गुणानीतलं जीवन्मुक्तस्य च लक्षणम् गोदेति नास्तमायाति मुखदुःखे मुखप्रभा । यथापूर्वस्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ रागद्वेपमयादीनामनुरूप चरन्नपि । योऽन्तव्योमवदस्वच्छः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ एतावदेव खलु लिङ्गमलिगमूतः संशान्तसंसृतिचिरभ्रमनिवृतस्य । तज्ज्ञस्य यन्मदनकोपविषादमोह- लोभापदामनुदिनं निपुणं तनुत्वम् ॥ इति । अन्यच्चात्र सांख्यविद्यायां भगवदभक्तरेवासाधारण कारणत्वं ज्ञेयम् अन्यथा देवकृतविघ्नैर्योगध्वंसो(१ भवत्येव यथोक्तं भागवते । १) योगभ्रंशो-पा० १ पु०।

·सांख्यसंग्रहे येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिन- स्त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धयः । आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पत्तन्त्ययोऽनादृतयुप्मदज्रयः ॥ प्रेयाश्रुति भक्तिमुदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये । तेषामसौ क्लेशल एव शिप्यते नान्यद्यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ इति । इदानींतनाः केचन वैष्णवा एतादृशवाक्यैर्भगवदभ- के पुरस्कृत्य सामान्यतो ज्ञानमार्ग खण्डयति ते द्याविवेकानभिज्ञाः स्थूलमतय एव । नारदीये च स्पविद्याधिकारे। मायाप्रवर्तके विष्णौ कृता भक्तिदृढा नृणाम् । सुखेन प्रकृतेरन्यं स्वं दर्शयति दीपबत् ॥ चित्ते हि स्वक्शे योगः सियेत् तत्तु जगत्पतिम् । कोऽनाश्रित्य निगृहीयादव्यक्तमतिचञ्चलम् ।। तस्मान्मुमुक्षोः सुसुखो मार्गः श्रीविष्णुमंश्रयः । चित्तेन चिन्तयानेन कञ्च्यते ध्रुवमन्यथा ॥ इति । गीतायां चतुर्दशाध्याये ।। तु ·२० महंगाश्रमेण विक्षेपकाणि कर्माणि त्यक्त्वा ज्ञाननिष्ट यतो जीवन्मुक्तो गुणातीत इति चोच्यते । गुणः। तत्त्वयाधार्यदीपनम् । अन्तवन्तिविनाशाय शाब्दबोधो न हि क्षमः न नश्यति तमो राम कृतया दीपवार्तया ॥६ एवमभ्यासात् कोमलकण्टकन्यायेन ज्ञाने जाते में गरुढ इत्युच्यते योगी अस्मात् पूर्वस्तु युञ्जानः ततः न्तमभ्यगेत् । सवासनाविद्योच्छेदो ज्ञाननिष्ठा । ततः गानाशून्यत्वमेव गणानीतत्वं जीवन्मुक्तस्य च लक्षा गोदनि नास्तमायाति सुग्वदुःखे मुखप्रभा । पथापूर्वाग्थनियम्य ग जीवन्मुक्त उच्यते ॥ गाईपायादीनामनरूपं चग्न्नपि । यो नामबदम्बच्छः म जीवन्मुक्त उच्यत । एना-१६ चन्द लिङ्गमालिशमूर्तः मशान मानावर ध्रगानगम्य । - यमदनापचिपादमाह- सपनामान का निपुर्ण मानुन्यम ॥ इति । ..." यायांना महापा:47+ ... या पाया. .....! ।

·श्रीगणेशाय नमः। - अथ समाससूत्र- सर्वोपकारिणी टीका। - यहाविभूतिरमलाखिलतत्त्यजाता- नानाध तत्वममलं परिवोधयन्ती । श्रेयः करोति जगतां भगवन्तमाचं तं श्रीमहर्षिकपिलं प्रभुमानतोऽस्मि ॥ १ ॥ उद्दिवी स्तदुन्नीतसूत्रतत्त्वार्थबुद्धये । सर्वोपकारिणी कुवें टीकां गुणवशंवदः ॥ २ ॥ अधानानादिल्लेशकर्मवासनासमुद्रनिपतिताननाथ- दीनानुद्दिधीर्षः परमकृपालुः स्वतःसिद्धतत्त्वज्ञा- 'नो महर्षिभगवान् कपिलो द्वाविंशतिसूत्राण्यु- पादिक्षत् । सूचनार सूत्रमिति हि व्युत्य- तिः। तत एतैः समस्ततत्वानां तकलपटितन्त्रा. र्थानां च सूचनं भवति । इतधेदं सकलसांख्यनी. धमूलभूतं तीर्घान्तराणि चैतत्प्रपञ्चभूतान्येव । सूत्र- षडध्यायी तु वैवानरावतारनहपिनगवालिन- ~ ·विकाराः ॥ २॥ पुरुषः ॥३॥ अयमर्थः सांख्यराडा वाक्यं सावधारणमिति न्यायात् । पुरुषः पञ्चविंशतितमं निरूपणात् । अनेन जडत्वपरिणामित्वकर्तृत्वादिधर्मव- सर्वोपकारिणी टीका । णीता इयं तु द्वाविंशनिस्त्री तस्या अपि वीजभू- ता नारायणावतारमहर्षिभगवत्कपिलप्रणीतेति वृद्धाः । तत्रादौ प्रथमसूत्रत्रयेण सकलप्रपञ्चमूलभूतानि पञ्चविंग- तितत्त्वानि सूचयति । अष्टो प्रकृतयः ॥ १ ॥ पोडग न्ते पञ्चविंशतिस्तत्त्वानि । तत्र मूलप्रकृतिः महत्त्वर अहङ्कारः शब्दतन्माता स्पर्शतन्मात्रा रूपतन्मात्रा रसतन्मात्रा गन्धतन्मात्रा चेत्यष्टौ प्रकृतयः सन्ति । अत्र तत्त्वान्तरारम्भकत्वं प्रकृतित्वम् अतश्च महहादीना सप्तानां पूर्वपूर्वविकृतित्वेऽपि न क्षतिः लक्षणसमन्वयात। पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मनः गगनपवन- ज्वलनसलिलधरण्याख्यानि पञ्च भूतानि चैतानि षोडा विकाराः विकृतय एव न तत्त्वान्तारारम्भकाणि सर्व तत्वम् । अयं च न प्रकृतिर्न विकृतिः ताभ्यः पृथककृत्य • : प्रकृत्यादिभ्यः पुरुषस्य वैलक्षण्यमपि सूचितं भ ति तथा च कारिका । मूलप्रकृतिरविकृतिमहदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त घोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः॥ इति ·१५ मांच्यसंग्रहे नन्वतेभ्योऽतिरिक्ता अन्येऽपि बहवो घटप- टादयः पदार्था दृश्यन्ते तत्कथमेषामुपपत्तिरत आह । त्रैगुण्यनञ्चारः ॥ ४ || त्रिगुण एव गुण्यं सत्त्वरज- रतमांसि तपां सञ्चार; मत्तकपोतकण्ठन्यागन प्रतिक्षणं विलक्षणपरिणामो वर्तत इति शेषः । अनेन मूलप्रकृ- तिस्त्रिगुणात्मिका त्रित्वेन च भेदबोधकेन गुणाः पर- स्परविरुद्वस्वभावाः प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः सहा- रेण च सङ्गनसम्पक्चरणार्थकेन रोपां नित्यसहभावः पुरुषार्थे जननीय कार्यानुसारेण परस्परसहायता च नित- इच प्रकृतेर्महदादीनां भूनेम्वच पटपटादिसवलपदार्था- नां त्रिगुणलक्षणपरिणामादेव संन्निन्दिः कापोत्सादरच नापूर्वः किन्त्वाविर्भारमात्रं सूक्ष्मकारणरूपेण निधन- स्य स्थूलयामरूपेण विरिणाम इनि मदमशि- दच इत्येते सिद्धान्ताः संचिता भस्मीति दोयम् ।। जन गणानामनवरतरपनियादार वाचिदपि दृश्यजातादर्शन न स्याउ नतम प्रल पोरेटः सादन आह । प्रतिसक्षः ॥५॥ ययातिप्रतिनिहर पारिजानरमा निहार वि तथा च विमानमा लरेजाने निगु ·- वाक्यं मावधारणमिति न्यायात् । पुरुषः पञ्चविंशतिनम निम्षणात् । अनेन जडत्वपरिणामित्वकर्तृत्वादिधर्मय- ९४ सर्वोपकारिणी टीका । णीता इयं तु द्वाविंशतिसूत्री तस्या अपि बीजभ- ता नारायणावतारमहर्षिभगवत्कपिलप्रणीतेति वृद्धाः । तत्रादौ प्रथमसूत्रत्रयेण सकलप्रपञ्चमूलभूतानि पञ्चविंश- तितत्त्वानि सूचयति । अष्टौ प्रकृतयः ॥ १ ॥ पोडन विकाराः ॥ २॥ पुरुषः ॥३॥ अयमर्थः सांख्यराद्वा- न्ते पञ्चविंशतिस्तत्वानि । तत्र मूलप्रकृतिः महत्तवन अहङ्कारः शब्दतन्माला स्पर्शतन्मात्रा रूपतन्मात्रा रसतन्मात्रा गन्धतन्मात्रा चेत्यष्टौ प्रकृतयः सन्ति । अत्र तत्त्वान्तरारम्भकत्वं प्रकृतित्वम् अतश्च महहादान सप्तानां पूर्वपूर्वविकृतित्वे ऽपि न क्षतिः लक्षणसमन्वयात पञ्च बुद्दीन्द्रियाणि पश्च कर्मेन्द्रियाणि मनः गगनपवन ज्वलनसलिलधरण्याख्यानि पञ्च भूतानि चैतानि षोड विकाराः विकृतय एव न तत्त्वान्तारारम्भकाणि सर तत्वम् । अयं च न प्रकृतिर्न विकृतिः ताभ्यः पृथक्कृष्य म. सूचित दृभ्यः प्रकृत्यादिभ्यः पुरुषस्य लक्षण्यमपि वति तथा च कारिका । मुलप्रकृतिविकृतिमहदायाः काटा कम्तृविकागन प्रकृतिन विकृनि पुरुषः।। इति । 1: प्रकृतिविकृतयः मन ।

·९५ सांख्यसंग्रह नन्वतेभ्योऽतिरिक्ता अन्येऽपि बहवो घटप- टादयः पदार्था दृश्यन्ते तत्कथमेषामुपपत्तिरत आह । त्रैगुण्यसञ्चारः ॥ ४ ॥ त्रिगुण एव चैगुण्यं सत्त्वरज- स्तमांसि तेषां सञ्चारः मत्तकपोतकण्ठन्यायेन प्रतिक्षणं विलक्षणपरिणामो वर्तत इति शेषः । अनेन मूलप्रकृ- तिस्त्रिगुणात्मिका त्रित्वेन च भेदबोधकेन गुणाः पर- स्परविरुद्धस्वभावाः प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः सच्चा- रेण च सङ्गनसम्यक्चरणार्थकेन तेषां नित्यसहभावः पुरुषार्थे जननीय कार्यानुसारेण परस्परसहायता च । नत- श्च प्रकृतेर्महदादीनां भूतेभ्यश्च घटपटादिसकलपदार्था- नां त्रिगुणलक्षणपरिणामादेव संसिद्धिः कार्योत्पादश्च नापूर्वः किन्त्वाविर्भावमात्रं सूक्ष्मकारणरूपेण स्थित- स्य स्थूलकार्यक्षमरूपेण विपरिणाम इनि सव्याप्तिवा- दश्व इत्येते सिद्धान्ताः संसूचिता भवन्तीति बोध्यम् ॥ ननु गुणानामनवरतपरिणतिस्वभावत्वात् कदाचिदपि दृश्यजातादर्शनं न स्यात् ततश्च प्रलयोच्छेदः स्यादत आह । प्रतिसञ्चरः ॥५॥ यथा सृष्टिप्रक्रियानिर्वाहकत्तिगु- णपरिणामस्तथा प्रतित्तबारः प्रतिकूलोपि विपरिणामोस्ति तथा च प्रतिलोमपरिणामेन तत्तकार्याणां त्वस्वकारणे लये जाते त्रिगुणायाः प्रकृतेः साम्यस्थितिरेव प्रलय इति ·(३) याजयन्कम्मृति । याताभट्टीसमाप्प (५०) रमिनोदयः । तिनकाम । महा- व्यायपासमलनमिताभरामहेसा "प- नोकामा मनिश्व चेत। वहाराच्याय. (१४) गादाधरी । भगदाधरभट्टाचार्यचकव (५१) पूर्वमीमांसा धितोपुर्द मीमन्म- तिदता । श्रीगनेशीराध्यायविरचितताय- हामहे.पाध्याय ५० समानामावर चिन्तामाया भरघुनाथता किशिरोमणि- परिचिता परिधिका नेता विराचितदीविना च गर्भिता। ८ टिम्पयारिता (४५) शामदीपिका । श्रीपार्थसारथिमिमा मनि- (५१) मरम्नवादा पट मह । तत्र ना। रामाणविचितगुक्तिस्नेहनपुरमा- पादरहस्यम् । भीशमिठपिरचिनन । ख्यन्याख्यया साहिता नपार । ५ (५५) कमदविका । गम'महामदेसायन (१६) वैयाकरणसिद्धान्तलघुमध्भूपा महामहो- कारमा रिक्शवमविरनिना। विधादि- पाध्याय-ग्रीनागेशभट्टबिराचेतः । नोद गोविन्दभवाचार्यकृत मेघरगोन्तर श्रीमदुईलाचार्य बालम्भट्टाभ्यो विर- (५४) बीरभित्रोदय । तीनकाय म चितकुन्निकाकलाहीकाव्यसवलिता। १० मोपाध्यय में मेत्रमिविरचितः।। (10) व्याकरणसिद्धान्तनुधानेधी. । पर्यतीप विश्वेश्वरसरिविरचित । (२५) सामना ।ता सस्मितत्व विवेचना (१८) विरमित्रोदय । लक्षणप्रकाश । श्रीपिमानन्द (केन्द्र) मिचिनम् । महामहोपाध्यायश्रीनिमामिमविरचित ।. साख्यतत्त्वावर यदीपनमू भदगोश- (१९) बृहदारण्यकवाक्सिार भीमनिवारपस्या विरचिनन् । समातन्त्रव्य या स- मिविरचित । महेश्वरतीक्तपातपुस- पकारिणी च। महाख्यया टीकया समलकृत । पस्त्रादिप्रेषणस्थानम् । चौखम्बर बनारस सिटी .

·११४ ११० सिन Artober 1921. TAF CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES, Collrezovor karri EXTRAORDINARI Sanskrit Works NO. 286. सांख्यसङ्ग्रहः। নগ্ন कपिलसूत्रसंक्षिप्तवृत्तिः। तत्त्वसमाससूत्रविवरणम् । तत्त्वसमाससूत्रवृत्तिः। सांख्यतत्त्वप्रदीपिका । सांख्य- तत्त्वप्रदीपः । तत्त्वमीमांसा । सांख्यपरिभाषा च । Regulerod lucu ding lu del XXI. 1807. (lll Righly leser vel) वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयभूतपूर्वपुस्तकालया: ध्यक्षेण विन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदिना न्यायोपाध्यायदुण्डिराजशास्त्रिणा च परिशोधितः । SAIKHIA SAJIGRAHA, a collection of the works of Sinkhya Philosophy, Edited by JI. I. Tankarutari Prasala Donrdly, Late Librarian, Gol*c11*9."* Sandlot Cillege, Brares. FASCICILIS 11-. -- PUBLISHED O SOILD BI TIIC SECRETARY, CHOS. AHATIBA SANSKRIT SERIES OFFICF, BENFAES AGENTS -OTTO HARRASCO1.17., LEIPZIC FAXDITA JESHTH, RAL MUNUNDAJI, 60'SAY PROBSTHAINE CO, BOOKSELLERS LONDON Printed by Jai hrsmat Das Gupir, at the dur Tilas Press. B nares. --- Com Cria ·R AAAA ॥ श्री.n प्रानन्दयविनातिमुमनोमि मुममता ! मुवाऽदिनमयामशनपत्रपरिप्पना॥1॥ चाम्मम्बा-सम्मनप्रन्यमाला मन्जुलदर्शना । रमिकालिकुलं फुयादमन्दाऽऽमोदमादिनम् म्तवकः-२८६ ·सर्वोपकारिणी टीका। अनेन च ज्ञानद्वारा योगं दयितुं कर्मेन्द्रिया- ण्याह । पञ्च कर्मयोनयः॥.१०॥ पञ्च इन्द्रियाणि कर्म- योनयः कर्मणां वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दानां यो- नयः कारणानि तानि च वाक्पाणिपादयायूपस्था- ख्यानि । अनेन कर्मणा तत्तद्विषयसान्निध्येन तत्तत्स- म्बन्धः सूचित्तः ॥ १० ॥ अथ महदहङ्कारमनतामध्यवसायाभिमानसङ्कल्या असाधारण्यो वृत्तयः ताभिविनेन्द्रियद्वारा विषयग्र- हासम्भवात् तैस्तद्ग्रहोक्त्या तासां निरूपितप्राय- त्वेन तत्साधारणी वृत्तिराह । पच वायवः ॥ ११ ॥ पक्षसंख्याकाः प्राणापानसमानोदानव्यानाख्याः वाय- वः महदहङ्कारमनसां साधारणवृत्तयः जीवनसाधना- नि । तत्र प्राणो नासाग्रहन्नाभिपादाङ्गुष्ठवृत्तिः अपानः कृकाटिकापृष्ठपायुपार्थोपस्थवृत्तिः समानो हन्नाभिसर्वस- न्धिवृत्तिः उदानो हत्कण्ठतालुमूईभ्रूमध्यवृत्तिः व्या- नस्त्वग्वृत्तिरिति ॥ ११ ॥ पक्षानामुपयोगमाह । पञ्च कर्मात्मानः ॥१२॥ भुक्त- पीताहारजलादेरसरुधिरादेश्व यधायधं प्रापणमेषां कर्म तदेकानुमेयत्वेन तत्स्वरूपात्मकता (?) इत्यर्थः ॥१२॥ नन्वस्तु ज्ञानक्रियाद्वारा महदभिमानसर्वसङ्कल्पानां ·५८ मांगगमं विषययोगित्वं पुरुषस्य स्वपरिणामिया तन घटते इत्या. शङ्कां विनिवनीय पुराह । पचपळविया ॥ १३ ॥ अना. स्मस्वात्मस्पातिरविद्या सा च विद्याविरोधिनी पसर- वी भवति तानि च पणि अविद्यास्मितारागद्वेषामि- निवेशाख्यानि । तथा च यदविद्यया विपर्ययेणावधार्यते वस्तु अस्मितादयस्तत्स्वभावास्तदभिनिविशन्ते ततश्चा- त्मनो विवेकेन तत्सम्बन्ध इति भावः ॥ १३ ॥ पञ्चाशदभेदेषु प्रत्ययसर्गेषु पञ्चविपर्यया निरूपिताः अधुना विशिष्टेप्वष्टाविंशतिमशक्तिमाह। अष्टाविंशतिधा- ऽशक्तिः ॥ १४॥ इन्द्रियवधा एकादश बुद्धिवधाश्च सप्तदश इत्येता: अशक्तय उच्यन्ते । इद्रियवधा यथा । वाधिर्य १ कुछना २ न्धत्वं ३ जडता ४ ऽजिघ्रता ५ तथा । मूकता ६ कोण्य ७ पडत्व ८ क्लैव्योदावर्त १० मन्दताः ११ । इति बुद्धिवधास्तु नवतुष्टीनामष्टमिहीना च विपर्य- याद्भवन्ति तदित्थं जाना अशक्तयोऽष्टाविंशतिधेति ॥१४॥ प्रसक्ते तुष्टिसिद्धी एवाह द्वाभ्याम् । नवधा तुष्टिः 1१५॥ यथोक्तम् । आध्यात्मिक्यश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्या।

·ནའiqr 'ཚf །
8
बाबा: विषयोपरमात् पक्ष नव तुष्टयोभिहिताः ।।
giའི }
{
ཉnfl: iཤཱ:AIERI༣:iri iE ༢༣ iའའi།།ཏཱ ༣:
ཀཾ ཀཱ དེiiiའི ཀཾ ༢1a1༣ ཀཱ་འའiའི།།, iཀཱ་
འ7 འུའི： 7*111། - 331 q2: འབཱཡ27.
(༢aq7 ཊའན་
f༢ ཤཱཀ31:17.jr»
ཤ༥༤11tqfཀེའི ༣v༣།༣[༢]ཀཱ་
iེIGIi༢ iཀཱ ༣༢༤༣གཊ ༢''། ：-
पवितषिः कालरा
༣：1-3 1:སན།
འiེf ༣f ？,
Y， ，༌ ：:༢ བུ་ -：: -
njixi 73 - སཱ དཀ མ དྡྷ ཎ་པཱུ་
{31:1sའ༌༢༢- ;ད།: ཀྐཎ་ཡེ
༣ པ : བོ༑ ༑དེ༌ཀ：：༤༤༢， ༔ - ྋ- བུ
*r
sti དེའ' --… -
༌ ་ པ : ཀ་ཁ༤ ཙ
ས' ： ;：༌ནས:：་
t
བ ༌ ༌ { :： ;;

·३ १०२ सांख्यसंग्रह पञ्चविधस्तैर्यग्योन एकविधो मानुष्य १४ इति ॥१९॥ ननु पुरुषार्थशिरोमणीभूतमोक्षतत्त्वाकाङ्क्षा सति बन्धस्वरूपज्ञान एवोपपद्यतेऽतो बन्धानेवाह । त्रिविधो ब. न्धः॥२०॥विपर्ययादतत्त्वज्ञानाजायमानो बन्धस्त्रिविधः। प्राकृतो १ वैकृतो २ दाक्षिण ३ वेति । तव पुरुषधिया प्रकृत्युपासनं प्राकृतो बन्धः । तथा भूनेन्द्रियाहकार- बुड्युपासनं वैकृतः पुरुषतत्त्वमजानतः केवलमिष्टा- पूर्तकारिणो दाक्षिण इति त्रयाणामपि पुरुषस्वरूपवेदक- त्वाभावे वन्धकत्वम् ॥ २० ॥ नन्वेतदज्ञानत्रयनिवृत्तौ कीदृशो मोक्षोजायत इत्याह। त्रिविधो मोक्षः ॥२१॥इष्टापूर्नादिकर्मस्वसारतां पुरुषस्व. रूपोपलब्धेरेव सारतां वुद्ध्यमानस्य प्रथमः ततो भूतेन्द्रि- यादिष्वपि विकारना(१) ततः पृथगात्मानं जानतः प्रकृ तिरूपस्तृतीयः । यद्यपि प्रथमद्वितीयौ न तात्त्विकमोक्षौ तथाप्यैकदेशिकान्यताख्यत्या तावद्वन्धापगमेन मोक्षत्व. व्यवहार इति द्रष्टव्यम् । अत्र बन्धमोक्षसंसाराः प्रकृता- वेव न पुरुष सबासनक्लेशकर्माशयानामपरिणामिनि पुरुषे ऽसम्भवात तथा च भृत्यजयपराजययोः स्वामिन्युपचा- रात प्रकृतिगतानां बन्धादीनां पुरुपे उपचार एव भोगा. (१) पत्र कश्चिदंशो निपतितः।

·सर्वोपकारिणी टीका। . पवर्गयोः प्रकृतिगतयोरपि विवेकाग्रहात पुरुषसम्ब- : न्धः सुसाधितो भवति । एवं च धर्मज्ञानाज्ञानवैराग्याव- : राज्यैश्वर्यानश्वयःसप्तभीरूपैः प्रकृतिभोगापवर्गरूप- पुरुषार्थ प्रत्यात्मानं वध्नाति तत्त्वज्ञानेन विवेक- ख्यात्या एकेन रूपेण विमोचयति इतीदृशस्य तत्वज्ञानस्याभ्यासादादरनैरन्तर्यदीर्घकालसेवितात् स- स्वपुरुषान्यतासाक्षात्कारि केवलं ज्ञानमुत्पद्यते तेनानादिरपि विपर्ययवासना प्रतिवध्यते ततश्वा- ध्यवसायाभिमानसङ्कल्पालोचनानि अन्तराणि वाह्याश्च सर्व व्यापारा आत्मनि प्रतिषिद्धा भवन्ति अयमेव मोक्ष इति राडान्तः ॥ २१ ॥ ननु पुरुषप्रकृत्यादीनामलक्ष्याणां लक्ष्याणां च घट- पटादीनामखिलप्रमेयाणां लौकिकैः कथमनुभवो विधे- योऽत आह । त्रिविधं प्रमाणम् ।। २२ ।। असन्दिग्धावि- परीतानधिगतविषया चित्तवृत्तिाधव पौरुषेयः फलं प्रमा तस्याः करणं प्रमाणम् । तत त्रिविधं प्रत्यक्षानुमानश- ब्दभेदात् । एतेनाधिकान्युपमानादीनि नैयायिकाद्यभ्युपग- तानि प्रमाणानि एप्वेवान्तर्भवन्तीति नातिरिक्तान्युप- युज्यन्ते । तत्रातिनिकृष्टमिन्द्रियं प्रत्यक्षम् । व्याप्यव्याप- कभावपक्षधर्मताज्ञानपूर्वकमनुमानम् | आप्तचनाबेदा- ·१०४ सांख्यसंग्रह दिरूपाच्छन्दमिनि । विशेषत एषां लक्षणोदाहरणान्या करादवसेयानीति शिवम् ॥२२॥ एकस्मिंस्त्रिगुणात्मतत्त्वयुतितो जाता द्विधा साप्यतं द्वित्वं प्राप्य प्रकाशयत्यविरतं भोगापवर्गो स्वतः । इत्येवं परिसूचयन् मतिमतां भोहायहं कापिलं सूत्राणाममलं द्विकद्वयमिदं जीयाचिरं चेतसि ॥ इति सर्वोपकारिणी संक्षिप्तकापिलसूत्रवृत्तिः समाप्ता ॥

·सांख्यसंग्रहे सांख्यसूत्रविवरणम् । : . श्रीकपिलाय नमः । प्रकृति पुरुषं नत्वा सांख्यसूत्रे विधीयते । संक्षेपतो विवरणमविवेकापनुत्तये ।। इह खलु भगवान् कपिलो मुनिरासुरये ऽनुक- म्पया पञ्चविंशतितत्त्वान्युपदिश्य मूत्रयामास । अष्टौ प्रकृनय इत्यादि । काः पुनस्ता इत्युच्यन्ते । प्रधानं महा- नहंकारस्तन्मात्राणि च । प्रधानं प्रकृतिरव्यक्तमव्याकृतं चेत्यनान्तरम् । महान् महत्तत्त्वं बुद्धिरध्यवसा- यलक्षणम् । अहंकारोऽभिमानलक्षणो वैकृतिकस्तैजसो भूतादिश्चेति त्रिविधः । तन्मात्राणि तु पञ्च शब्दतन्मात्र- माकाशहेतुः । स्पर्शतन्मात्रं वायुयोनिः । रूपतन्मात्रं तेजोयोनिः । रसतन्मात्रमप्प्रकृतिः । गन्धतन्मात्रं पृथिवीहेतुः । इति पञ्चतन्मात्राणि इत्यष्टौ प्रकृतयः । के पुनर्विकाराः कति । पोडशविकाराः । एकादशे- न्द्रियाणि पच महाभूतानि च । तत्र प्रोत्रत्वक्चक्षू- रसनघ्राणाख्यानि बुहीन्द्रियाणि शब्दपारसगन्धा- लोचनवृत्तीनि । वाक्पाणिपादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रिया- ·१०८ सांख्यमृत्रविवरणम् । पाणिरध्यात्मम् । आदातव्यमधिभूतम् । इन्द्रस्तत्राधि- दैवतम् । पादाबध्यात्मम् । गन्तव्यमधिभूतम् । विष्णुस्त- त्राधिदैवतम् । पायुरध्यात्मम् । उत्स्रष्टव्यमधिभूतम् | मित्रस्तत्राधिदैवतम् । उपस्थमध्यात्मम् । आनन्दयि. तव्यमधिभूतम् । प्रजापतिस्तत्राधिदैवतम् । एवमेव त्रयोदशकरणस्याध्यात्ममधिभूतमधिदैवं च व्याख्यातम् । कानि चत्वारीत्यत आह चेति । त्रीणि गुणरूपाणि च. तुर्थमधिदैवतमित्यर्थः ॥ चत्वारि यो वेदयते यथावद गुणस्वरूपाण्यधिदैवतं च । विमुक्तपाप्मा गतदोषसङ्को गुणांस्तु भुङ्क्ते न गुणैः स भुज्यते ॥ अथ कास्ता अभिबुद्धय इत्युच्यन्ते । पञ्चाभि- बुद्धयः । बुद्धिरभिमान इच्छा कर्तव्यं ततक्रिया चेति । अभिमुखी बुद्धिरभिबुद्धिः । इदं करणीयमित्येतदध्य- वसायो बुद्विः क्रियात्मपरामर्शस्वरूपप्रत्ययः । अभि- मुखो मानोऽहं करोमीत्यहंकारोऽभिमानः । बुद्धिक्रिया इच्छा वाञ्छा । कर्तव्यं संकल्पो मनसो वृत्तिः । क्रिया एतहस्तुस्वरूपमिति कर्तव्यालोचनं यवुद्धीन्द्रियाणां सा किया । इत्थमेतत् कर्तव्यमिति यत्प्रवृत्तिः कर्मेन्द्रियाणां

·No text on this page.

·१०८ सांख्यमूत्रविवरणम् । पाणिरध्यात्मम् । आदातव्यमधिभूतम् । इन्द्रस्तत्राधि- दैवतम् । पादाबध्यात्मम् । गन्तव्यमधिभूतम् । विष्णुस्त त्राधिदैवतम् । पायुरध्यात्मम् । उत्स्रष्टव्यमधिभूनम् मित्रस्तत्राधिदैवतम् । उपस्थमध्यात्मम् । आनन्दर्षि तव्यमधिभूतम् । प्रजापतिस्तत्राधिदैवतम् । एवमे त्रयोदशकरणस्याध्यात्ममधिभूतमधिदैवं च व्याख्यातम् । कानि चत्वारीत्यत आह चेति । त्रीणि गुणरूपाणि च. तुर्थमधिदैवतमित्यर्थः॥ चत्वारि यो वेदयते यथावद गुणस्वरूपाण्यधिदैवतं च । विमुक्तपाप्मा गतदोषसङ्गो गुणांस्तु भुते न गुणैः स भुज्यते ॥ अथ कास्ता अभिबुद्धय इत्युच्यन्ते । पञ्चाभि- बुदयः । वुद्धिरभिमान इच्छा कर्तव्यं ततक्रिया चेति । अभिमुखी बुद्धिरभिवुद्धिः । इदं करणीयमित्येतदध्य- वसायो बुद्धिः क्रियात्मपरामर्शस्वरूपप्रत्ययः । अभि- मुखो मानोऽहं करोमीत्यहंकारोऽभिमानः । बुद्धिक्रिया इच्छा वाञ्छा । कर्तव्यं संकल्पो मनसो वृत्तिः । क्रिया एतद्वस्तुस्वरूपमिति कर्तव्यालोचनं यबुद्धीन्द्रियाणां सा किया। इत्थमेतत् कर्तव्यमिति यत्प्रवृत्तिः कर्मेन्द्रियाणां

·No text on this page.

·-- ११२ मांज्यमनविवरणम् । माधनैरिति तुष्टिः प्रकृत्याख्या अम्भो नाम | साधनः मंन्यामादिभिरुपातस्तुष्टिः साधानाख्या सलिलं नाम । कालेनैव मुक्त्यादिकं मत्स्यति किं दुःखः संन्या- मादिमाधनैरिनि तुष्टिः कालाख्याऽयो नाम । या तु भा. ग्याल मय सेत्स्यति किं माधनादिध्यानादिकशरिति मा भाग्याग्या तुष्टिर्माम । वाद्याः शब्दादिविषयवैरा- ग्यास्तुष्टयः अजेनरक्षणक्षयभोगहिमादोषदर्शन बराग- हेत. पञ्चविचलदभेदेन पञ्चतुष्टयः ॥ अब काः मिद्दयः उच्यन्त । अष्टी मियः । च्यन्ते । अध्ययनं ना नाम मिद्धिः । ततोऽर्थनानं । नाम्नकणार्थपरीक्षणं नाग्ना नाम मितिः । ततः परीक्षकमवादनं रम्यकं नाम । तना विवेकप्यानिः सदामुदिनं नाम । पता: पच गापः मिहयः । दग्दवविधानाम्नाम्या मुख्याः सिद्धयः । प्रमं दमदनमदिनामार याः फलमिन्यष्टी मिहयः । नुष्टि विटन विवाद सत्रदाया बुदिवधाः ।। के पन निकाकनिया गन्ने । दाय में- निकलवान प्रधानन्य । अन्नमय. उदय दन्त पदयानन्यं न वियोगकर. दृपया हम सुनार नाम m

·No text on this page.

·ཤས་ཀླདུལྟ
ས
ཀ་ ཀ༌: } an}}}}e; cf7
་ ་
：： དེ༌n:༣ ཀཱ་ ༢:; ༡
སྣ་ 1:༣ }}|| ཀ་}ii?༩ ༢༣ #*1
༣ ས པ ：： | ༢ |-ཀ; |
༡ པ ：:: 3:1
;; {{.:??1 ༢ 31: |
.：17ji 1::， =fij•siii•{ 1,' t
1， ； ，་， ༑ ༑ 1{*: |
ནི
，
f :༈ .iri; ༣''i ：:： • ད དྷ ་ ：
1：3.i.： 3 }， ，，， ， ，， ༔ ，
4
]
ཏ༌
་ }
，，：
tay
ཆད
.： • .: }
4
པ
ཐ་
AF
t

·شب نشته -
اد
د شمش
تنتنتننت
د خنقة شتی
خالد شيشة
نت نت
و شنشش
تشن

·सांख्यसंग्रह वैकृतिको दाक्षिणकश्च बन्धः । प्रकृतिमात्मानं ज्ञाला तच्चिन्तनात प्राकृतिकः अत्रोच्यते पूर्णवर्षसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तका इति । महदादीनात्मत्वेन ज्ञात्वा तचिन्तनाद्वैकारिकः । अत्रोच्यते । दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भौतिकास्तु शतं पूर्ण सहस्रं चाभिमानिकाः। बीडा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतचराः । अमी विदेहाः । इष्टापूर्ती दक्षिणा तन्निमित्तो दाक्षणिकः अत्रीच्यते । स्वर्गम्था नरकं यान्ति नाकाश्च त्रिविष्टपमिति । गतागतं कामकामा लभन्त इति च । अत एवं दि त्रिष्यपि बन्धेषु एककापाये ततस्ततो मोक्ष इति । त्रिविधो मोक्षः । कर्मणो विकागत् प्राकृतम मोक्षः । यदुनम । प्राकृतन च बन्धेन तथा बैंकारिकण च । दक्षिणाभिम्नृतीयेन वृदो नान्येन मुच्यते ।। इनि । अथ कुनन्यानां तत्त्वानां मिहिः । प्रमाणादिनि वृनः । नत्र प्रमागं किं कविध वा उच्यते विविध प्र- नागमदिनी विधा यानि त्रिविधमाकामाविषः।

·सांख्यदनाविवरणम् । क्यते । ननुनानमात्वचनं च । अर्थसनि- कृष्टेन्द्रियजो नित्रयो हन् । इन्द्रियानि पञ्च चक्षुरादीनि मनछ । न्यातिज्ञताज्ञानपूर्वकननुमानम् । तच त्रिविधन । पूर्ववत शेषवत् सामान्यतो दृष्टं च । पूर्ववद्यथा कर्दनेन पूर्ववृदृष्यनुनानम् । शेषवद्यथा । सनुद्रातःलनुदा(?) क्षारनुक्लन्य शेषत्त्यापि क्षारत्वा- नुनानन् । तानान्यतो टं च यथा । रूलाचुलभ्य त- दुलः कारणत्यांनुनानन् । रूपायुलन्धयः करण- साध्याः नियवाद छिदिनियावत । आतश्रुतिरात- वचनं च । यथार्थवाच्यजाविषयोध्यवत्ताय इति यात् । प्रावासोझावितानांतु उपनानापतितंन्भवा- भावैतिद्धनिभानानित्युक्तेष्वेवान्तर्भावः । यत् तद्यथा गौवयन्तति वाक्यन् । तज्ञानिवीरागन एव । गव- पेति गोल्हशत्य गपशब्दो वाचा इति प्रत्ययः सोपमनुनाननेतलहनहरूपवाद । यद् गश्यस्य चक्षुःसरिजुटगोसाइयशानं ताने । अत एव लपनानायां गवि नादृश्यज्ञानं प्रलान् । गोगत्ययोः तादृश्यत्य गत्यान्तवम्भूियोदवतानान्यरूपत्य यो- गल्पतंकवादित्यपनानं न नानान्तरन् । जीवतो गृहा- भावदर्शनेन वहि वकालनादित्यात चिरनुनाननेव ।

·११६ सांख्यसंग्रहे सम्भवोपि खार्यादी द्रोणाढकप्रस्थाद्यवगमरूपोऽनुमान- मेव । इह भूतले घटो नास्तीत्यादिरभावावगमोपि प्रत्यक्षमेवेति नाभात्रः पृथक् प्रमाणम् । अनिर्दिष्टप्र- वक्तृकं प्रवादमात्रमैतिएमपीह वटे यक्षः प्रतिवसती. त्यप्रमाणमेव । आप्तमूलत्वे त्वागम एव। द्वारवती पुण्य- भूमिरिति श्रुतेः तत्र वसतः श्रेयांसस्तत्र गमने पुण्यं भवतीत्यादिबुद्धिर्जायमाना प्रतिभा । यत्रोच्यते । अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जन इति । सा तु प्रायेणप्र- माणमेव । आर्ष तु दर्शनं प्रत्यक्षमेव । या प्रतिभा सा. प्यनुमानमेव ॥ त्रयोविंशतिसूत्रैर्हि सर्वशास्त्रार्थसंग्रहः । कृतो मुनिवरेणात्र यथामति सचीवृतः(?) ॥ इति सांख्यसूत्रविबरणाख्या कापिलसूत्रवृत्तिः समाप्ता॥

·॥ श्रीः ॥ . तत्त्वसमाससूत्रवृत्तिः पञ्चविंशतितत्त्वेषु जन्मना ज्ञानमाप्तवान् । आदिसृष्टौ नमस्तस्मै कपिलाय महर्षये ॥ १॥ अथातस्तत्त्वसमासाख्यसाङ्ख्यसूत्राणि व्याख्यास्यामः । इह कश्चिद्ब्राह्मणस्त्रिविधेन दुःखेनाभिभूतः साङ्ख्याचार्य कपिलमहर्षि शरणमुपागतः । स्वकुलनामगोत्रस्वाध्यायं निवेद्याह । भगवन् किमिह परं किं याथातथ्यं किं कृत्वा कृतकृत्यः स्यामिति । कपिल उवाच कथयिष्यामि । अष्टौ प्रकृतयः ॥ १॥ षोडश वि- काराः ॥ २॥ पुरुषः ॥ ३ ॥ त्रैगुण्यम् ॥ ४ ॥ स- ञ्चरः ॥ ५ ॥ प्रतिसञ्चरः ॥ ६॥ अध्यात्मम् अधि- भूतम् अधिदैवतं च ॥ ७ ॥ पश्वाभिबुद्धयः ॥ ८ पञ्चकर्मयोनयः ॥ ९ ॥ पञ्चवायवः ॥ १० पञ्चकर्मात्मानः ॥ ११ ॥ पञ्चपर्वाऽविद्या ॥ १: अष्टाविंशतिधाऽशक्तिः॥ १३ ॥ नवधा तुष्टिः॥ १ अष्टधा सिद्धिः ॥ १५॥ दशधा मूलिकाः ।। ॥

·- - ११८ सांख्यसंग्रहे १ अनुग्रहसर्गः ॥ १७॥ चतुर्दशविधो भूतसर्गः ॥ १८ ॥ विविधो धातुसर्गः ॥ १९॥ त्रिविधो वन्धः ॥ २० ॥ विविधो मोक्षः ॥ २१ ॥ त्रिविधं प्रमाणम् ।। २२ ।। त्रिविधं दुःखम् ॥२३॥ (१)एतत् परम्परया याथातथ्य- मेतत् सम्यग् ज्ञात्वा कृतकृत्यः स्यान्न पुनस्त्रिविधेन दुःखेनाभिमूयते । इति तत्त्वसमासाख्यसाङ्ख्यसूत्राणि ॥ अथ का अष्टौ प्रकृतय इत्यत्रोच्यते । अव्यक्तं बुद्धिरहङ्कारः पञ्च तन्मांत्राणीत्येता अष्टौ प्रकृतयः तत्राऽव्यक्तं तावदुच्यते यथा लोके व्यज्यन्ते घटपट- कुड्यशयनकाद्या न तथा व्यजत इत्यव्यक्तम् । श्रोत्रादिभिरिन्द्रियैर्न गृह्यत इत्यर्थः । कस्मात् अनादि- मध्यान्तत्वान्निरवयवत्वाच्च ॥ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथा च नित्यं रसगन्धवर्जितम् । अनादिमध्यं महतः परं ध्रुवं प्रधानमेतत् प्रवदन्ति सूरयः ।। सूक्ष्ममलिङ्गमचेतनमनादिनिधनं तथाप्रसवधर्मि निरवयवमेकमेव हि साधारणमेतदव्यक्तम् । अव्यक्त- (१) एतेषु सूत्रेषु व्याख्याकारमतभेदावहूनि पाठान्तराण्युप. सभ्यन्ते इति तत्रतत्र दृष्टव्यानि ।

·तस्वसमाससूत्रवृत्तिः। स्यामी पर्यायशब्दा भवन्ति । अव्यक्तं प्रधानं ब्रह्म परं ध्रुवं बहुधानकमक्षरं क्षेत्रं तमःप्रसूतमिति । का बुद्धिरत्रोच्यते। अध्यवसायो बुद्धिः । सोयमध्य- वसायो गवादिषु द्रव्येषु यस्मात् प्रतिपत्तिः । एवमे- तन्नान्यथा । गोरेवायं नाश्वः । स्थाणुरेवायं न पुरुषः । इत्येषा बुद्धिः । अस्यास्तु वुद्धेरष्टौ रूपाणि भवन्ति धर्मों ज्ञान वैराग्यमैश्वर्यमिति । तत्र धर्मो नामाऽधर्मविपर्ययः श्रुतिस्मृतिविहितः शिष्टाचाराऽविरुद्धः शुभलक्षणः । ज्ञानं नामाऽज्ञानविपर्ययस्तत्त्वभावभूतानां सम्बोधः । वैराग्यं नामाऽवैराग्यविपर्ययः शब्दादिविषयेषप्रशक्तिः । ऐश्वर्य नामाइनैश्वर्यविपर्ययोऽणिमादयोऽष्टगुणाः । ए- तानि सात्तिकानि चत्वारि । अधर्मोऽज्ञानमवैराग्य- मनैश्वर्यमिति अधों नाम धर्मविपर्ययः श्रुतिस्मृ- तिविरुद्धः शिष्टाचारविरुद्धोऽशुभलक्षणः । अज्ञानं नाम ज्ञानविपर्ययस्तत्त्वभावभूतानामनवयोधः । अवैराग्य नाम वैराग्यविपर्यः शब्दादिविषयेवभिषङ्गः । अनै- श्वर्य नामैश्वर्यविपर्ययोऽणिमादिरहितत्वम् । एतानि तामसानि चत्वारि । तत्र धर्मेण निमित्तेनोर्ध्वगमनम् । ज्ञानेन निमित्तेन मोक्षः । वैराग्येण निमित्तेन प्रकृति- लपः । ऐश्वर्य निमिचनाप्रतिहतगतिर्भवति । एवमेषा- ·१२० सांख्यसंग्रह . टरूपा बुद्धिाख्याता । बुद्धेरमी पर्यायशब्दा भवन्ति । मनो मतिर्महान् ब्रह्मा ख्यातिः प्रज्ञा श्रुतिधृतिः । प्रज्ञानं सन्ततिः स्मृतिर्थीवुद्धिः परिकथ्यते ॥ अनाह कोऽहङ्कार इत्युच्यते । अभिमानोऽहङ्कारः । अहं शब्दे अहं स्पर्श अहं रूपे अहं रसे। अहं गन्धे अहं स्वामी धनवानहमीश्वरः ॥ १ ॥ अहं भोगी अहं धर्मे ऽभिषिक्तो ऽसौ मया हतः । अहं हनिष्ये बलिभिः परित्येवमादिकः ॥ २ ॥ योऽयमभिमानप्प्रत्ययो सोऽहङ्कारः । अहङ्का- रस्थाऽमी पर्यायशब्दाः । अहङ्कारो बैकारिकस्तैजसो भूतादिः सानुमानो निरनुमानश्चेति ॥ अत्राह कानि पञ्चतन्मात्राणीत्युच्यते । अहङ्का- रान्वितानि पञ्चतन्मात्राणि शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मानं रूपतन्मानं रसतन्मानं गन्धतन्मातं चेति पञ्चत- न्मात्राणि । तत्र तावच्छन्दतन्मात्राणि शब्देष्वे- वोपलभ्यन्ते उदात्तानुदात्तस्वरितकम्पितषड्जर्षभ- गान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादादयः शब्दविशेषादुप- लभ्यन्ते । तस्माच्छन्दतन्मात्रे ऽविशेषः । स्पर्शतन्मात्राणि पशेप्चेबोपलभ्यन्ते तत्र मृदुकठिनक- कशपिच्छिलशीतोष्णाद्यः स्पर्शविशेषा उपलभ्यन्ते । अथ ·तत्वसमाससत्रवृत्तिः। १२१ तस्मात् स्पर्शतन्मात्रे ऽविशेषः । रूपतन्मात्राणि रूपेवे- वोपलभ्यन्ते । तत्र शुक्लरक्त कृष्णहरितपीतहारिद्रमाजि- छादयो रूपविशेपा उपलभ्यन्ते । तस्माद्रूपतन्मात्रे ऽविशेषः । तथा रसतन्मात्राणि रसेष्वेवोपलभ्यन्ते । तत कटुतिक्तकषायक्षारमधुराम्ललवणादयो रसविशेषा उपल- भ्यन्त। तस्माद्रसतन्मावेऽविशेषः । अथ गन्धतन्मात्राणि गन्ध एवोपलभ्यन्ते । तत्र सुरभिरसुरभिश्च गन्धविशेषा उपलभ्यन्ते(१)। तस्माद् गन्धतन्मात्रेऽविशेषः । एवमे तत्पश्चतन्मात्राणि सूचित्तानि । अथैषां पर्यायशब्दाः । तन्मात्रायविशेषाणि महाभूतप्रकृतयो भोग्यान्यणवः शान्तघोरमूढानीति । एवमेता अव्यक्तवुद्यहंकारतन्मात्र- सज्ञिता अष्टौ प्रकृतयो व्याख्याताः । अथ कस्मात प्रकृतयः । प्रकुर्वन्तीति प्रकृतयः । अथ ते के षोडशविकारा इत्यत्रोच्यते । एकादशे- न्द्रियाणि पञ्चमहाभूतान्येते षोडशविकाराः । तत्रे- न्द्रियाणि तावदुच्यन्ते । श्रोत्रं त्वक् चक्षुपी जिता घ्राण- मिति पञ्च बुडीन्द्रियाणि । श्रोत्रं स्वविषयं शब्द गृह्णाति त्वक्पर्शविपयं चक्षू रूपविषयं रसना रसविपर्य (१) गन्धतन्मानाद् गन्ध एगोपलभ्यते न पुरभिरसुरभि गाय. पिशेप.-पा०२ पुः । एवमेव पूर्व सर्या पाटान्तराणि वर्तन्त । १६ ·. १२० सांख्यसंग्रह , . . टरूपा बुद्धिाख्याता । बुद्धेरमी. पर्यायशब्दा भवन्ति । मनो मतिर्महान् ब्रह्मा ख्यातिः प्रज्ञा श्रुतिधृतिः । प्रज्ञानं सन्ततिः स्मृति/र्बुद्धिः परिकथ्यते ॥ अत्राह कोऽहङ्कार इत्युच्यते । अभिमानोऽहङ्कारः । अहं शब्दे अहं स्पर्श अहं रूपे अहं रसे । अहं गन्धे अहं स्वामी धनवानहमीश्वरः ॥ १ ॥ अहं भोगी अहं धर्मे ऽभिषिक्तो ऽसौ मया हतः । अहं हनिप्ये बलिभिः परित्येवमादिकः ॥ २ ॥ योऽयमभिमानप्रत्ययो सोऽहङ्कारः । अहङ्का- रस्याऽमी पर्यायशब्दाः । अहङ्कारो वैकारिकस्तैजसो. भूतादिः सानुमानो निरनुमानश्चेति ॥ अत्राह कानि पञ्चतन्मात्राणीत्युच्यते । अहङ्का- रान्वितानि पञ्चतन्मात्राणि शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मातं चेति पञ्चत- न्मात्राणि । तत्र तावच्छन्दतन्मात्राणि शन्देष्वे- वोपलभ्यन्ते उदात्तानुदात्तस्वरितकम्पितषड्जर्षभ- गान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादादयः शब्दविशेषादुप- लभ्यन्ते । तस्माच्छन्दतन्मात्रे ऽविशेषः । स्पर्शतन्मात्राणि स्पर्शेष्वेवोपलभ्यन्ते तत्र मृदुकठिनक- केशपिच्छिलशीतोष्णादयः स्पर्शविशेपा उपलभ्यन्ते । अथ ·तत्वसमासत्रवृत्तिः । १२१ तस्मात् सर्शतन्मात्रे ऽविशेषः । रूपतन्मात्राणि रूपेवे- वोपलभ्यन्ते । तत्र मुल्लर तकृष्णहरितपीतहारिद्रनाजि- छादयो रूपविशेपा उपलभ्यन्ते । तस्माद्रूपतन्मात्रे -ऽविशेषः । तथा रजनन्मात्राणि रसेप्वेत्रोपलभ्यन्ते । नत्र कवृत्तिक्तकपायक्षारमधुरामललवणादयो रमविशेषा उपल- भ्यन्त। तस्माद्रसतन्मावेऽविशेषः । अथ गन्वतन्मात्राणि गन्ध एवोपलभ्यन्ते । तव सुरभिरसुरभिश्च गन्धविशेषण उपलभ्यन्ते(१)। तस्माद् गन्धनन्मात्रेऽत्रिोपः । एवमे तत्त्वतन्मावाणि सूचितानि । अथैषां पर्यायशयाः । तन्मात्राण्यविशेषाणि महाभूतप्रकृतयो भोन्यान्वय: शान्तधोरमृदानीति । एवमेता अस्पतामाता- सज्ञिता अधौ प्रकृतो व्याख्याताः । अपर प्रवृत्तयः । प्रवन्तीति प्रकृतयः । ༣:༣：༣ = པ༌དྷེ -ོཥཱ་ ༑ སྔགས་པས विमान उचामान्य वि. । . द्रियाधिकार पन्हे किट सिले मारे " का किरदार । - ·१२२ सांख्यसंग्रह घ्राणं गन्धविषयमिति । वाक्पाणिपादपायूपस्था- ख्यानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि स्वस्वं कर्म कुर्वन्ति । तत्र वाग्वचनमुच्चरति । हस्तौ कर्म कुरुतः । पादौ विहर- णम् । पायुर्विसर्गम् । उपस्थमानन्दम् । उभयात्मकं मनः । स्वसंकल्पविकल्पवृत्ती कुरुते । एवमेकादशे- न्द्रियाणि व्याख्यातानि । अथैषां पर्यायाः । इन्द्रियाणि करणानि वैकारिकाणि खानि नियतानि पदानि अव- धनानि अणूनि अक्षाणीति । अथ कानि पञ्चमहाभूतानीत्यत्रोच्यते । पृथि- व्यप्तेजोवारवाकाशानीति महाभूतानि । तत्र पृथिवी धारणभावेन प्रवर्तमाना चतुर्णामुपकारं करोति । आपो जलानि संग्रहभावेन प्रवर्त्तमानाश्चतुर्णामुपकारं कुर्व- न्ति । तेजः पाचकभावेन प्रवर्तमानं चतुर्णामुपकार करोति । वायुर्वाहनभावेन प्रवर्त्तमानश्चतुर्णामुपका- रं करोति । आकाशमवकाशदानेन प्रवर्तमानं चतुर्णा- मुपकारं करोति । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवती पञ्चगुणा पृथिवी । शब्दस्पर्शरूपरसवत्यश्चतुर्गुणा आपः । श- ब्दस्पर्शरूपवत् त्रिगुणं तेजः । शब्दस्पर्शवान् द्विगुणी वायुः । शव्दवदेकगुणमाकाशम् । एवमाख्यातानि पच्च महाभूतानि । अर्थषां पर्यायाः। भूतानि भूतविशेषाः ·तत्वसमाससूत्रवृत्तिः। १२३ विकाराः आकृतयः तनवः विग्रहाः शान्ताः घोराः मूढाः इत्येते षोडशविकारा व्याख्याताः । अथाह कः पुरुष इत्युच्यते । पुरुषोऽनादिः सूक्ष्मः सर्वगतश्चेतनोऽगुणो नित्यो द्रष्टा भोक्ताऽकर्ता क्षेत्र- विदमलोऽप्रसवधर्मी चेति । अथाह कस्मात् पुरुषः पुराणात पुरिशयनात् पुरोहितवृत्तित्वाच्च पुरुषः । अथ कस्मादनादिः । नास्यादिरन्तो मध्यो वा विद्यत इत्यनादिः । कस्मात सूक्ष्मः । निरवयवत्वादती- न्द्रियत्वात् सूक्ष्मः । कस्मात् सर्वगतः । सर्व प्राप्त- मनेन नास्य गगनमस्तीति सर्वगतः । कस्माचेतनः । सुखदुःखमोहोपलब्धिमत्त्वात । कस्मादगुणः । सत्त्वरज- स्तमांस्यस्मिन्न सन्त्यतोऽगुणः । कस्मानित्यः अकृतक- त्वादनुत्पादकत्वाच्च । कस्माद् द्रष्टा । प्रकृतिविकारानप- लम्भेन इति । कस्माइोक्ता । चेतनभावात् सुखदुःख- परिज्ञानाच्च । कस्मादकः । उदानीनत्वादगुणत्वाच । कस्मात् क्षेत्रविद् । क्षेत्रेभ्यो गणान् वेत्तीनि क्षेत्रविद । अथ कस्मादमलः । शुभाऽसुभकर्माप्यस्मिन् परपे न सन्तीत्यमलः । परमादप्रसवधर्मी । निजलात् । न किचिदत्यादयतीत्यर्थः । एवमेव नामपुरुषो व्याल्पातः । अधास्य पुरुषस्य पर्यायाः । पुरषा आत्मा नान पंगुनः

·१२४
सांख्यसंग्रहे
बहुलः जन्तुः जीवः क्षेत्रज्ञः नरः कविः ब्रह्म अक्षरः प्राणः
अजः यः कः सः एषः। एवमेतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि
व्याख्यातानि। अष्टौ प्रकृतयः पोडशविकाराः पुरुपश्चेति ॥
पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र कुत्राश्रमे रतः ।
जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥
अत्राह पुरुषः किं कर्ता अकर्ता वेति । यदि
की
पुरुषः स्यात् तदा शुभानि कुर्यात् । ननु वृत्तित्रयं
लोके दृष्टं पुरुपस्य ततः किं गुणानां कर्तताऽसिद्धा? ।
धर्माख्यं सौहित्यं यमनियमनिपेवणं प्रख्यानम् ।
ज्ञानेश्वर्यविरागाः प्रकाशनमिति सात्त्विकी वृत्तिः।।
रागः क्रोधो लोभः परपरिवादोऽतिरौद्रता ऽतुष्टिः ।
विकृताकृतिपारुप्यं प्रख्यातेपा तु राजसी वृत्तिः।।
प्रमादमदविपादा नास्तिक्यं स्त्रीप्रमदिता निद्रा ।
आलम्यं नघण्यमचिमिनि ताममी वृत्तिः ॥
एतद्वृत्तित्रयं दृष्ट्वा लोके गुणानां कर्तृत्वं सिमिति
चाकर्ता पुरुपः मिट्टो भवति ॥
प्रवर्तमानान् प्रकृतरिमान गुणान
रजस्तमाभ्यां विपरीतदानान् ।
अहं करानीव्यबधोऽमिमन्यते
वृष्णस्य कुबूतीकरणे न्यनीश्वरः ॥

·तत्त्वसमाससूत्रवृत्तिः । १२५ सर्वमिदं मया कृतं ममेदमिति वदन्नभिमानाद- बुध उन्मत्तः कर्तृवद्भवति अत्राह । प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ एवम् । प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ तबाह किमयमेकः पुरुषो वहवो वेत्युच्यते । सुखदुःखमोहसङ्करविशुद्धकरणपाटवजन्ममरणकरणा- नां नानात्वात् पुरुषबहुत्वं सिद्ध लोकाश्रमवर्णभेदाच्च । यद्येकः पुरूषः स्यादेकस्मिन् सुखिनि सर्व एव सुखिनः स्युः । एकस्मिन् दुःखिनि सर्व एव दुःखिनः स्युः । एकस्मिन् करणपाटवे सर्वेषामेव करणपाटवं स्यात् । एकस्मिजाते सर्व एव जायेरन् । एकस्मिन् मृते सर्व एव म्रियरेन्निति । न चैवम् इतश्च बहवः पुरुषाः सिद्धाः । आकृतिगर्भाशयभावसङ्गतिशरीरविभागे लिङ्गवहत्वात् । एवं तावत् सांख्याचार्याः कपिलासुरिपञ्चशिखपतञ्जलि- प्रभृतयो वहून् पुरुषान् वर्णयन्ति । वेदान्तवादिन ·१२३ सांख्यसंग्रहे आचार्या हरिहरहिरण्यगर्भव्यासादय एकमेवात्मानं वर्ण- यन्ति । कस्मादेवं तदाह । पुरुष एवेद सर्व भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्येनातिरोहति ॥ तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तद्धि चन्द्रमाः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदापः सः प्रजापतिः ॥ तदेव सत्यममृतं स मोक्षः सा परा गतिः ।। तदक्षरं तत् सवितुर्वरेण्यं यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित ॥ यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चिद् वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकरतेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् । सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्त्य तिष्ठति ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । सर्वेषां प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं महत ॥ सर्वतः सर्वतत्त्वानि सर्वात्मा सर्वसम्भवः । सर्व विलीयते यस्मिन् तद्ब्रह्म मुनयो विदुः ॥ एक एव हि भूतात्मा देहेदेहे व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेपु च । - ·तत्वसमासस्त्रवृत्तिः । १२०. वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ।। एकोयमात्मा जगतामेकेन वहुधा कृतः । पृथग् वदन्ति चात्मानं ज्ञानादिकप्रवर्तने(?) ॥ ब्राह्मणे कृमिकीटेपु श्वपाके शुनि हस्तिनि । पशुगोदंशमशके समं पश्यन्ति पण्डिताः ।। एक एव यथा सूर्य सुवर्णे वर्तते पुनः । मुक्तामणिप्रवालेषु मृण्मये रजते तथा ॥ तद्वद् गोषु मनुष्येषु तद्वन्द्वस्तिमृगादिषु । एकोयमात्मा विज्ञयः सर्वत्रैव व्यवस्थितः ।। अत्राह किं त्रैगुण्य नामोच्यते । सत्त्वरजस्तमां- सीति त्रिगुणा एव वैगुण्यम् । सत्त्वं नाम प्र- सादलाघवप्रसन्नताभिषङ्गप्रीतितुष्टितितिक्षासन्तोपादिल- क्षणमनन्तभेदं समासतः सुखात्मकम् । रजो नाम शोक- तापस्वेदस्तम्भोटेगरोषमानादिलक्षणमनन्तभेदं समासतो दुःखात्मकम् । तमो नामाऽऽच्छादनावरणवीभत्सदैन्य- गौरवालस्यनिद्राप्रमादादिलक्षणमनन्तभेदं समासतो मो- हात्मकम् । एतत् त्रैगुण्यं व्याख्यातम् । सत्त्वं प्रकाशकं विद्याद्रजो विद्यात् प्रवर्तकम् । तमोऽप्रकाशकं विद्यात्रैगुण्यन्नाम संज्ञितम् ।। अत्राह कः सञ्चरः प्रतिसञ्चरश्च । . अत्रोच्यते ।

·--- १२६ मांव्यसंग्रहे आचार्या हरिहरहिरण्यगर्भव्यासादय एकमेवात्मानं वर्ण- यन्ति । कस्मादेवं तदाह । पुरुप एवेद सर्व भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्येनानिरोहति ॥ . तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तहि चन्द्रमाः। तदेव शुक्र तब्रह्म तदापः सः प्रजापतिः ॥ तदेव सत्यममृतं स मोक्षः सा परा गतिः ॥ तदक्षरं तत् सवितुर्वरेण्यं यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित ॥ यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चिद वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकरतेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् । सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्त्य तिष्ठति ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सन्द्रियविवर्जितम् । सर्वेषां प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं महत ॥ सर्वतः सर्वतत्त्वानि सर्वात्मा सर्वसम्भवः । सर्व विलीयते यस्मिन् तद्ब्रह्म मुनयो विदुः ।। एक एव हि भूतात्मा देहेदेहे व्यवस्थितः । एकधा वहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।

·तत्त्वसमाससत्रवृत्तिः। १२७. वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ एकोयमात्मा जगतामेकेन वहुधा कृतः । पृथग् वदन्ति चात्मानं ज्ञानादिकप्रवर्तने(?) । ब्राह्मणे कृमिकीटेषु श्वपाके शुनि हस्तिनि । पशुगोदंशमशके समं पश्यन्ति पण्डिताः ॥ एक एव यथा सूवं सुवर्णे वर्तते पुनः । मुक्तामाणिप्रवालेषु मृण्मये रजते तथा ॥ तद् गोषु मनुप्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु । एकोयमात्मा विज्ञयः सर्वत्रैव व्यवस्थितः ॥ अत्राह किं त्रैगुण्यं नामोच्यते । सत्त्वरजस्तमां- सीति त्रिगुणा एव जैगुण्यम् । सत्त्वं नाम प्र- सादलाघवप्रसन्नताभिषङ्गप्रीतितुष्टितितिक्षासन्तोषादिल- क्षणमनन्तभेदं समासतः सुखात्मकम् । रजो नाम शोक- तापस्वेदस्तम्भोटेगरोषमानादिलक्षणमनन्तभेदं समासतो दुःखात्मकम् । तमो नामाऽऽच्छादनावरणवीभत्सदैन्य- गौरवालस्यनिद्राप्रमादादिलक्षणमनन्तभेदं समासतो मो- हात्मकम् । एतत् त्रैगुण्यं व्याख्यातम् । सत्त्वं प्रकाशक विद्याद्रजो विद्यात् प्रवर्तकम् । तमोऽप्रकाशकं विद्यारैगुण्यन्नाम संज्ञितम् ॥ अत्राह कः सञ्चरः प्रतिसञ्चरश्च । अत्रोच्यते । -- ·सांख्यसंग्रहे आचार्या हरिहरहिरण्यगर्भव्यासादय एकमेवात्मानं वर्ण- यन्ति । कस्मादेवं तदाह । पुरुष एवेद सर्व भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्येनातिरोहति ॥ तदेवाग्निस्नदादित्यस्तद्वायुस्तद्धि चन्द्रमाः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदापः सः प्रजापतिः ॥ तदेव सत्यममृतं स मोक्षः सा परा गतिः ॥ तदक्षरं तत सवितुर्वरेण्यं यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित ॥ यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चिद वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकरतेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् । सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्त्य तिष्ठति ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सन्द्रियविवर्जितम् । सर्वेषां प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं महत ।। सर्वतः सर्वतत्त्वानि सर्वात्मा सर्वसम्भवः । सर्व विलीयते यस्मिन् तद्ब्रह्म मुनयो विदुः ॥ एक एव हि भूतात्मा देहेदेहे व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।

·तत्वसमाससत्रवृत्तिः । १२७. वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ एकोयमात्मा जगतामेकेन बहुधा कृतः । पृथग् वदन्ति चात्मानं ज्ञानादिकप्रवर्तने(?) । ब्राह्मणे कृमिकीटेषु श्वपाके शुनि हस्तिनि । पशुगोदंशमशके समं पश्यन्ति पण्डिताः ।। एक एव यथा सूवं सुवर्णे वर्तते पुनः । मुक्तामाणिप्रवालेषु मृण्मये रजते तथा ॥ तहद् गोषु मनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु । एकोयमात्मा विज्ञेयः सर्वत्रैव व्यवस्थित. ॥ अत्राह किं त्रैगुण्य नामोच्यते । सत्त्वरजस्तमां- सीति त्रिगुणा एव वैगुण्यम् । सत्त्वं नाम प्र- सादलाघवप्रसन्नताभिपङ्गप्रीतितुष्टितितिक्षासन्तोषादिल- क्षणमनन्तभेदं समासतः सुखात्मकम् । रजो नाम शोक- तापस्वेदस्तम्भोद्वेगरोषमानादिलक्षणमनन्तभेदं समासतो दुःखात्मकम् । तमो नामाऽऽच्छादनावरणवीभत्सदैन्य- गौरवालस्यनिद्राप्रमादादिलक्षणमनन्तभेदं समासतो मो- हात्मकम् । एतत् त्रैगुण्यं व्याख्यातम् । सत्त्वं प्रकाशकं विद्याद्रजो विद्यात् प्रवर्तकम् । तमोऽप्रकाशकं विद्यारैगुण्यन्नाम संज्ञितम् ।। अत्राह कः सञ्चरः प्रतिसञ्चरश्च । अत्रोच्यते ।

·No text on this page.

·तत्वसमाससूत्रवृत्तिः। १२९ दैवतम् । वागध्यात्म वक्तव्यमधिभूतम् अग्निस्तत्राधि- दैवतम् । पाणी अध्यात्म ग्रहीतव्यमधिभूतमिन्द्रस्तत्रा- धिदैवतम् । पादावाध्यात्म गन्तव्यमधिभूतं विष्णुस्तत्रा- धिदैवतम् । पायुरध्यात्ममुत्स्रष्टव्यमधिभूतं मित्रस्तत्राधि- दैवतम् । उपस्थमध्यात्ममानन्दयितव्यमधिभूतं प्रजा- पतिस्तत्राधिदैवतम् । एवमेतत् त्रयोदशविधस्य करण- स्याध्यात्ममधिभूतमधिदैवतं व्याख्यातम् । तत्वानि यो वेदयते यथावद गुणस्वरूपाण्यधिदैवतं च । विमुक्तपाप्मा गतदोषसधो गुणांस्तु भुङ्क्ते न गुणैः स भव्यते ॥ अथ कास्ताः पञ्चाभिवद्धय उच्यते । व्यवसायो. ऽभिमानेच्छा कर्तव्यता क्रियेति । अभिमुखी बुद्धिरिदं करणीयं मयेति व्यवसायो बुद्धिक्रिया । आत्मपरात्म- स्वरूपप्रत्ययाभिमुखोऽभिमानोऽहंकारो बुद्धेः क्रिया । इच्छा वाञ्छा सङ्कलो मनलो बुद्धिक्रिया । शब्दा- दिविषयालोचनप्रवणादिलक्षणतत्पता बुद्धीन्द्रियाणा बुधिनिया । वचनादिलक्षणबुद्धिकिया कमेंन्द्रियाणा ता क्रियेति । एवमेनाः पहाभिवृद्धयो व्याख्याताः । अध वास्ताः पर्मयोनप उच्यन्ते। धृतिः ·१२८ सांख्यसंग्रहे को उत्पत्तिः सञ्चरः प्रलयः प्रतिसञ्चरः । तत्रोत्पत्तिर्नामा- ऽव्यक्तात् प्रागुपदिष्टात् सर्वतः, पुरुषेण परेणाधिष्ठि- ता बुद्धिरुत्पद्यते । अष्टगुणा बुद्धिः । वुद्धितत्वादह- कार उत्पद्यते । स चाऽहंकारस्त्रिविधो वैकारिकस्तैजसो भूनादिरिति । तत्र वैकारिकादहंकारादेव इन्द्रिया- णि चोत्पद्यन्ते । भूतादेस्तन्मात्राणि । तैजसादुभयम् । तन्मात्रेभ्यो भूतानीति सञ्चरः । प्रतिसञ्चरो नाम भूतानि तन्मात्रेषु लीयन्ते । तन्मात्राणीन्द्रियाणि चाहंकारे । अहंकारो बुद्धौ । बुद्धिरव्यक्ते । तदव्यक्तं क्वचिन्न लीयते । कस्मादनुत्पद्यमानत्वात् प्रकृति पुरुषश्चैव बि- धनादि इत्येवं प्रतिसञ्चरो व्याख्यातः । तत्राह किं तद्- ध्यात्ममधिभूनमधिदैवतं चेति । तत्रोच्यते । बुद्धिरध्या- त्मम् बोद्धव्यमधिभूतं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम् । अहंकारो ऽध्यात्म मन्तव्यमधिभूनं रुद्रस्तत्राधिदैवतम् । मनो- ध्यात्म संकल्पितव्यमधिभूतं चन्द्रस्तत्राधिदैवतम् , । श्रोत्रमध्यात्म श्रोतव्यमधिभूतमाकाशस्तवाधिदैवतम् । त्वगध्यात्म स्पर्शयितव्यमधिभूतं वायुस्तत्राधिदैवतम् । चारध्यात्मं द्रष्टव्यमविभूनमादित्यस्तत्राधिदैवतम । जिहाऽध्यात्म रसयितव्यमधिभूतं वरुणस्तत्राधिदेव- तम् । प्राणमध्यात्म घ्रातव्यमधिभृतं पृथ्वी तत्राधि- ·3 तत्वसमाससूत्रवृत्तिः। १२९ दैवतम् । बागध्यात्म वक्तव्यमधिभूतम् अग्निस्तत्राधि- दैवतम् । पाणी अध्यात्म ग्रहीतव्यमधिभूतमिन्द्रस्तत्रा- धिदैवतम् । पादावाध्यात्म गन्तव्यमधिभूतं विष्णुस्तत्रा- धिदैवतम् । पायुरध्यात्ममुत्स्रष्टव्यमधिभूतं मित्रस्तत्राधि- दैवतम् । उपस्थमध्यात्ममानन्दयितव्यमधिभूतं प्रजा- पतिस्तत्राधिदैवतम् । एवमेतत् त्रयोदशविधस्य करण- स्याध्यात्ममधिभूतमधिदैवतं व्याख्यातम् । तत्त्वानि यो वेदयते यथावद गुणस्वरूपाण्यधिदैवतं च। विभक्तपाप्मा गतदोषसधो गुणांस्तु भुङ्क्ते न गुणैः स भज्यते ।। अथ कास्ताः पञ्चाभिवृद्धय उच्यते । व्यवसाय ऽभिमानेच्छा कर्तव्यता क्रियेति । अभिमुखी बद्धिति करणीयं मयेति व्यवसायो बुद्धिक्रिया । आत्मपरान स्वरूपप्रत्ययाभिमुखोऽभिमानोऽहंकारो वुद्धेः क्रि इच्छा वाञ्छा सङ्कल्पो मनसो बुद्धिक्रिया । र दिविषयालोचनप्रवणादिलक्षणकर्नव्यता वुद्धीनि बुद्धिक्रिया । वचनादिलक्षणबुद्धिक्रिया को सा क्रियेति । एवमेताः पवानिवृद्धपो व्याख्या अथ कास्ताः पपकर्नयोनय उच्चन्ने ·. - सांल्पसंग्रह श्रद्धा सुखाऽविविदिषा विविदिषा च पञ्चकर्मयोनयः । वाह्यकर्माणि संकल्प्य प्रतीतं योऽभिरक्षति । तनिष्ठस्तत्प्रतिष्ठश्च धृतरेतद्धि लक्षणम् ॥ स्वाध्यायो ब्रह्मचर्य च यजनं याजनं तपः । दानं प्रतिग्रहो होमः श्रद्धाया लक्षणं स्मृतम् ॥ सुखार्थ यस्तु सेवेत ब्रह्मकर्मतपसि च । प्रायश्चित्तपरो नित्यं सुखेयं परिकीर्तिता ॥ विषयमधुमिनितान्तःकारणत्वमविविदिषा । वि. विदिषा च ध्यानिनां प्रज्ञानयोनिः । एकत्वं च पृथक्त्वं च नित्य चैवमचेतनम् । सूक्ष्मं सत्कार्यमक्षोभ्यं ज्ञेया विविदिपा च सा ॥ कार्यकारणक्षयकरी विविदिपा प्राकृतिकी वृत्तिः । धृतिः श्रद्धा सुखाऽविविदिषा चतस्रो वन्धाय विदिपैका- मोक्षाय । एवमेताः पञ्च कर्मयोनयो व्याख्याताः । आवाह के पञ्चवायव प्राणोपानः समानश्च उदानो व्यान एव च । इत्येते वायवः पञ्च शरीरेपु शरीरिणाम् । तत्र प्राणो नाम धायुर्मुखनासिकाधिष्ठाता प्रण यनात्मक्रमणाच्च प्राण इत्यभिधीयते । अपानो ना- म बायु म्यधिष्ठाताऽपनयनादधोगमनाचापान इत्य- उच्यन्ते । - ·अत्राह के ते पञ्चकर्मात्मान इत्युच्यते । वै- १३.. तत्त्वसमासमत्रवृत्तिः। भिवीयते । समानो नाम वायुहृदधिष्ठाता समनयनात् सङ्गमनाच समान इत्यभिधीयते । उदानो नाम वायुः कण्ठाधिष्ठाता ऊर्ध्वगमनातक्रमणाचोदान इत्यभिधीय- ते । व्यानो नाम वायुः सन्ध्याधिष्ठाता विक्षेपणाद्विजृम्भ- णाच व्यान इत्यभिधीयते । इति पञ्चवायवो व्याख्याताः। अत्राह कारिकसैजलो भूनादिः सानुमानो निरनुमानश्च । तन वैकारिकः शभकर्मकर्ता । तैजसोऽशुभकर्मकर्ता । भूतादिमुंडकर्मकर्ता । सानुमानः शुभमूढकर्ता । निर- नुमानोऽशुभमूढकर्ता चैत्र पञ्चकर्मात्मानो व्याख्याताः । का सा पञ्चपर्वाऽवियेत्युच्यते । तमो मोहो महामोहस्तामित्रोऽन्यतामिस्रश्चेति तत्र तमोमोहाबुभावष्टात्मको । महामोहो द- शात्मकः । तामित्रोन्धतामिस्रनाठादशात्मकौ । तमो नामाष्टषु प्रकृतिवन्यक्तबुद्ध्यहंकारपञ्चतन्म जसेज्ञितास्वः नात्मस्वात्माभिमानस्तन इत्यभिधीयते । नोहो नामा- णिमायटैश्वर्यप्राप्तये योऽभिमान उत्पद्यते स मोह इ- त्यभिधीयते । महामोहो नाम दृष्टानुश्रावेकेषु श- ब्दादिविषयेषु दशतु वृत्तिषु मुत्तोहनिति मन्यते त म- हामोह इसभिधीयते । तामिनो नामाष्टगुणैश्वर्ये- ·.. १३२ सांख्यसंग्रह ऽणिमाये दशविधे च विपये यो द्वे पोऽप्रतिहतस्तत्र यदु दुःखमुत्पद्यतेऽसौ तामिस्र इत्यभिधीयते । अन्धता- मिस्रो नामाष्टगुणैश्वर्य ऽणिमाये दशविधे च विषये सिद्ध मरणकाले यो विषाद उत्पद्यते सोऽन्धतामिन इत्यभि- धीयते । एवमेषा पञ्चपर्वाऽविद्या द्विपष्टिभेदा व्याख्याताः । अत्राह का साऽष्टाविंशतिधाऽशक्तिरत्रोच्यते । एकादशेन्द्रियबधाः सप्तदश तुष्टिसिद्धि(बुद्धि)वधाः । एषाष्टविंशतिधाऽशक्तिरिति । तत्रेन्द्रियवधास्तावदुच्यन्ते । श्रोत्रे वाधिय जिह्वायां जडत्वं त्वचि कुष्ठित्वं चक्षु- प्यरूपत्वं नासिकायामघ्राणत्वं वाचि मूकत्वं हस्तयोः कुणित्वं पादयोः पङ्गुत्वं वागिन्द्रिय उदावर्त्त उ- पस्थेन्द्रिये क्लैव्यं मनस्युन्माद इत्येकादशेन्द्रियवधाः । सप्तदशतुष्टिसिद्धिवधा नाम विपयर्यास्तुष्टिसिद्धीनाम् । तुष्टिविपर्ययास्तावदुच्यन्ते । तत्र नास्ति प्रधानमिति या प्रतिपत्तिरनन्ता । एवमहमित्यात्मज्ञाने तामसलीना तथाहंकारस्याऽदर्शनमविद्या । नैव सन्ति तन्मात्राणि भूतकारणानीत्यवृष्टिः । विषयाणामर्जने प्रवृत्तिरसुतारा । रक्षणे तु प्रवृत्तिरसुपारा च । क्षयदोषमदृष्ट्वाऽर्थे प्रवृत्ति- रसुनेत्रा । भोगा शक्तिरसुमरीचिका । हिंसादोषमपश्यतो भोगारम्भोऽनुत्तमाम्भसिका । इति तुष्टिविपर्यया नव- ·रमार्थत्वेन प्रतिपद्य परितुष्टस्तस्यारतुष्टेः शलिला इति तत्वसमासस्त्रवृत्तिः। धाऽतुष्टयो व्याख्याताः । अथ सिद्धिविपर्यया असिद्ध- योऽटौ चाभिधीयन्ते । नानात्वं भूतमात्रस्यैकत्व- माविर्भूतमतारमुच्यते । शब्दमाजश्रवणाद्विपरीतग्रहण- मासुतारं यथा नानात्वज्ञो मुक्त इति श्रुत्वा विपरीत प्रतिपन्नो नानात्वज्ञो ह्यमुक्त इति । अध्ययनश्रवणाभि- निविष्टस्यापि जडत्वादसच्छास्त्रोपहतबुद्धित्वाहा पक्ष- विंशतितत्त्वज्ञानसिद्धिर्न भवति तदाऽतारतारं तदज्ञा. नम् । कस्यचिदाध्यात्मिकेन दु.खेनाभिभूतस्यापि संसारे- उनहेगादजिज्ञासोनं ज्ञानं तत्प्रमादम् । एवमप्रमुदिता- प्रमोदमानयोश्चान्योन्ययो यमपरं द्रष्टव्यम् । सुहृदुप- दिष्टेऽप्यनिश्चयबुद्धेरज्ञानम् परस्परमसम्पा । असम्पा- वचनादथवा पराङ्मुखे गुरौ दुर्भाग्यस्य ज्ञानासिद्धि- स्तदज्ञानमसत्प्रमुदितमिति । एवमेते सिद्धिविपर्यया अ- सिद्धयोऽष्टौ व्याख्याताः । एवमेषाऽष्टाविंशतिधाऽशक्ति- ाख्याता। अत्राह का सा नवधा तुष्टिरत्रोच्यते । प्रकृति परमार्थत्वेन परिकल्प्य परितुष्टे माध्यस्थं लभते तस्य तुष्ट्या सा तान्त्रिकी संज्ञाऽम्भ इति । अपरो वुद्धि प- संज्ञा । अन्योऽहंकार परमार्थत्वेनाभ्युपगम्य परितुष्टस्त- ·गांग गानुपः रोग इन गंज्ञा । इनमणि भोग्गानि परमानन निनिमिग मि तुष्टि नीष्टिीपनि मंझा । एमास्यामिण भातसम्यो भन्दिा । त- सृवाणि तुष्टिए नास्ति मोक्षस्तार जानम्मा II | घाशाजनराणामालिंगादिशेनदर्शनादिपयोपरमे प. चतुष्टयो भवन्ति । अर्थानागजों दोषदर्शनातू तुष्ट प्रजितम्यापि नास्ति मोक्षस्तत्वज्ञानाभावात् । सा प. नमी तुष्टिः सुनारेत्यभिधीयते । अन्योनां रक्षणे दोपदर्शनात् तष्टः प्रजितस्यापि नास्ति मोक्षस्तत्त्वज्ञा- नाभावात् सा पष्ठी तुष्टिः सुपारेत्युच्यते । अन्योथीनां क्षयदोपदर्शनात् तुष्टः प्रवजितस्यापि नास्ति मोक्ष- स्तत्वज्ञानाभावात् सा सप्तगी तुष्टिः सुनेत्यभिधीयते । अन्योर्थानां सङ्गदोपदर्शनात् तुष्टः प्रव्रजितस्यापि नास्ति मोक्षस्तत्वज्ञानाभावात् साऽष्टमी तुष्टिः सुमरी- चिकेत्यभिधीयते । अन्यो भूतानामर्थनिमित्तं हिंसादि- दोपदर्शनानिवृत्तस्तुष्टः प्रवजितस्यापि नास्ति मोक्ष- स्तत्त्वज्ञानाभावात सा नवमी तुष्टिरुत्तमाम्भसिकेत्यभि- धीयते । इत्येता नवतुष्टयो व्याख्याताः । :, अत्राह काऽष्टौ सिद्धय इत्यतांच्यते । यदूहेन ज्ञानमुत्पद्यते तत्त्वभावभूतेषु सा प्रथमा सिद्विस्तारे- ·तत्वसमाससूत्रवृत्तिः। त्यभिधियते । यच्छन्दमात्रेण ज्ञानमुत्पद्यते तत्त्व- भावभूतेषु सा सिद्धिः सुमारेत्यभिधीयते । यदध्यय- नेन ज्ञानमुत्पद्यते तत्वभावभूतेषु सा तृतीया सिद्धि- स्तारयन्तीत्यभिधीयते । यदाध्यात्मिकस्य दुःखस्या- पनोदनं कृत्वा ज्ञानमुत्पद्यते तत्त्वभावभूतेषु सा चतुर्थी सिद्धिः प्रमुदितेत्यभिधीयते । यदाधिभौतिकस्य दु:- स्वस्यापनोदनं कृत्वा ज्ञानमुत्पद्यते तत्वभावभूनेषु सा पञ्चमी सिद्धिः प्रमुदितेत्यभिधीते । यदाधिदैविकस्य दुःखस्यापनोदनं कृत्वा ज्ञानमुत्परते तत्त्वभावभूनेषु सा पष्ठी सिद्धिः प्रमोदमानेत्यभिधीयते । यत्तु स्निग्ध- संसगीव्यपायाज्ञानमुत्पद्यते तत्त्वभावभूनेषु सा सप्तमी सिद्धिः रम्यकेत्यभिधीयते ! यत् परिचर्यादानेन ज्ञानमु. स्पद्यते तत्वभावभूतेषु परितोपिते गुरौ सानी सिद्धिः सत्प्रमदितेत्यभिधीयते । इत्येता अष्टग्निद्धयोव्यारूपाताः ।। अवाह के दामूलिदार्था इत्यसोच्यते । अस्तित्वमेकत्वमाधवाचन परिनन्यत्वाकार्वनाच! योगो वियोगो दहनः पुनांना स्थितिः गीर चोपवृदि. ।। येते कालिदासीः ।

·माख्यसंग्रह सङ्घातपरार्थत्वादिति पुरुषास्तित्वं सिद्धम् । भिदान परिमाणात् कारणमस्त्यव्यक्तमिति पर्यायद्वयेन प्रधान- स्वास्तित्वं सिद्धम् । हेतुमदनित्यमित्येकत्वं सिद्धम् । प्रीन्यप्रीनिविषादात्मका इत्यर्थवत्वं सिद्धम् । नाना- विधायरिति पगर्थलं सिद्धम् । त्रिगुणमविवकि विषय इत्यन्यत्वं गिदम् । तस्माच विपर्यासादित्यक- व गिदम् । पुरुषस्य दर्शनार्थ केवल्यार्थ तथा प्रधा- नम्याति योगसिद्धिः । प्राप्ते शरीर मेदे चरितार्थ- स्वादिति वियोगमितिः । जन्ममरणकरणानामिति पुरुपबहुत्यं गिदम । चक्रनमिवदिनि शेषवृत्तिः मिटा । एते दामूलिकार्या व्याख्यानाः । एतोषां दशानां प्रागादिष्टानां च पञ्चाशतप्रत्ययाः। एते प्य पष्टि- पदार्था: पटिनमित्युच्यते । अत्राद को नुग्रह गर्गः अत्रायने । वामान् पय- नमान्यश्रीन्यायानग्रहमार्ग यानानानानातान पुनद दृष्ट्वा नभ्यम्नन्मानानुग्रहगर्गमगृजना। अनाद बचतुर्दविधा भूनगम इत्मीयत । विक दंग: माया की याया गया केन्द्रः .. 5 टापर्ट वनमः 44. व विभाग लिन ।

·भवति । तत्त्वसमासत्रवृत्तिः। १३७ गवादिमूषकान्ताः पशवः । गरुडादिमशकान्ता: प- क्षिणः । सिंहादिशगालान्ताः मृगाः । शेषादिकी- टान्ताः सरीसृशः । पर्वतादितृणान्ताः स्थावराः । मानुप्यं चैकविध ब्राह्मणादिचाण्डालान्तम् अष्टविकलो देवस्तिर्यग्योनश्च पञ्चधा मानुष्यश्वैकविधः समासनो भौतिकः सर्गः ।। समासनो ये विधाः सर्गः तत्राह कविविधो धातु- सर्गः अत्रोच्यते सूदमाः मातापितुजाः प्रभूता इति । ज्ञानेन्द्रियपञ्चप्राणबुद्धिमनसां गणः सूक्ष्मः । लिङ्गशरी- राणीत्यर्थः । मातावितृजा पाटकौशिकाः तन्त्र मातृसो लोमलोहितमांनानि पितृतः स्नारचरिधमजान इति पट्को गणः । प्रभूताः पचमहाभूतानि महाभूने घटा- पीनां निवेश इात विविधो धातुसों पारपातः । एतत्तंसारमण्डलमुक्तम् ॥ अत्राह कत्तिविधो इन्ध एलोच्यते । प्रकृति- वन्धो वैचारितवन्धो दक्षिणाबन्दक्षीत 1 तत्र प्रतिवन्धो नामाष्टो प्रहलपस्ताः परत्वेनाभिनन्द- मानस्य प्रकृतिलपः प्रतिवन्ध इत्पपने । चन्द्र वैकाविन्धो नाम प्रजिनान लोदिवाना वैवाहि. वैरिन्द्रियशीनानां अध्यामिविपये मसालानमक ·१३८ सांख्यसंग्रह तेन्द्रियाणामज्ञानिनां काममोहिताना वैकारिकबन्ध इत्यु- ध्यते । दक्षिणाबन्धो नाम ब्रह्मचारिगृहस्थभिक्षुवैखा- नसानां काममोहोपहतचेतसामभिमानपूर्विका दक्षिणां प्रयच्छतां पक्षिणाबन्ध इत्युच्यते । इति त्रिविधो बन्यो व्याख्यातः । उक्तं च । प्राकृतेन तु बन्धेन तथा वैकारिकेण च । दक्षिणाभिस्तुनीयेन बन्धोयं च निगयते ।। अत्राह कस्त्रिविधो मोक्ष इत्यत्रोच्यते । ज्ञानोद्रेका- दिन्द्रियरागोपशमात् कृतस्नक्षयाचेनि । ज्ञानोद्रेकादि- न्द्रियगगोपशमात स्वधर्माधर्मक्षगो भवति धर्माधर्म- क्षयाञ्च कैवल्यमिति । उक्त च । आयो हि मोक्षा ज्ञानेन द्वितीयो रागसंक्षयात । कृल्नक्षयात् तृतीयम्नु व्याख्यानं मोक्षलक्षणम् ॥ कि त्रिविध प्रमाणमिन्यत्रांच्यते । दृष्टमनुमान- मानवचनं चति एतत विविधं प्रमाणम(१)। दृष्टं नावद व्यव्यायने यावदिन्द्रियाणा पचन्द्रियार्थाः (३) व्यवमिति चार पक्षानमा लाग. दादा याविन्द टन , त्रीगीत fran | प्रवमानमानाय नटा. प्रति नयाईया! प्रपा पनि प्राता कर दादरनिदादर | An:rift रा. ना नानिmint fa प्रत्या ccc - ·तत्वलनासलूकृत्तिः। एव दृष्टम् । अनुमानम् प्रमाणं लिङ्गदर्शने जायमान ज्ञानम् । यथा मेघोदयेन वृष्टिः साध्यते वकपङ्क्तिभिः सलिलम् धूमेनाग्निः तदनुमानम् । प्रत्यक्षणानुमानेन वा योर्थो न साध्यते स आप्तवचनात् माध्यते । यधेन्द्रो देवानां राजा उत्तराः कुरवः नौवर्णो मेरुः स्वर्गेऽप्सरस इति । त इन्द्रादयः प्रत्यक्षानुमानासायाच वसिष्टादयो सुनयो वदन्ति मन्तीन्द्रादयः आगमोप्यस्ति । स्वकर्मण्यभियुक्तो गो रागद्वेषविवर्जितः । ज्ञानवान् शीलसम्पन्न आप्तो ज्ञेयस्तु तादृशः ।। एवमेतत् त्रिविध प्रमाणमभिहितम् । अनाह तेन त्रिविधन प्रमाणेन किं साध्यते अनोच्यते । यथा लोके मानेन प्रस्थादिना धान्यानि मीयन्ते । तुलया चन्द- नादीनि द्रव्याणि । एवमनेन तत्त्वभावभूनानि प्रनीयन्ने । त्रिविधेन दुःखेनाभिभूनो प्रहणः करितमहर्षिशरण- मुपागतः अत्राह । कि विविधं दुःखमित्वकोयते । आध्यात्मिकना- विभौतिनाधिदैविकामिनि । तत्रापात्मिकं हिविध शारीरं मानसं चेति । नगरे नवं शारीपन मनान न माननमिति । नत्र शारीरं नाम वापिस लेन वाया- पदःखमत्ताने घरातिमानिवि वि तट ·१४० सांख्यसंग्रह रीरमुच्यते । कामक्रोधलोममोहमदेर्पादिकं प्रियवियो- गादिकं तन्मानसमित्युच्यते । अधिभूतेभ्यो भवमाधि- भौतिकम् । गानुषपशुमृगसरीसृपस्थावरेभ्यो यददुःख- मुत्पद्यते तदाधिभौतिकम् । अधिदेवेभ्यो जातमाधि- दैविकम् । शीतोष्णवातवसन्निपातादिनिमित्तं(१) यददुःखमुत्पद्यते तदाधिदैविकम् । अनेन त्रिविधेन दुःखनाभिभूतस्य ब्राह्मणस्य जिज्ञासोत्पन्ना । ज्ञातु- मिच्छा जिज्ञासा । यथा तृषितस्य पानीयं पातुमिच्छा पियामा । एतत्समासतो निःश्रेयसं ज्ञानम् । यज्ञात्वा पुनर्जन्म न स्यादिति ॥ एतन्महर्षविज्ञानं कपिलस्य महात्मनः । यछुरवा ब्राह्मणः श्रेयः कृतकृत्योऽभवत् तदा। सांख्य मूत्रक्रमेणपा व्याख्याता कमदीपिका । अनुष्टुप छन्दमा चाव जेयं इलोकशतत्रयम् ।। , इति श्रीनत्त्वममामाया मुववृतिः ममाप्ता(२)॥ - var. mawranAmalne (पर्यायानिमिर्ग -३ . । (दि मांगययमपिका-T20 पु. ।

·ॐनमः परमात्मने । सांख्यतत्पदीपिका । दुर्निवारमनस्तापनिवारणपटीयसीम् । जगदानन्दसन्दोहजननीमहमाश्रये ॥ १ ॥ भट्टकेशवसम्भूतसदानन्दात्मजा सुधीः । यजुर्वित के शयः प्राह किश्चित् सांख्ये यधामनि ॥२॥ इह द्विविधं तत्वं प्रकृतिः पुरुषति । महतिरेव प्रधानमित्यभिधीयते सत्वादिनिगुणा निलेनि हनि- स्वम्पलक्षणम् । विकाररहितवाद नित्वैवषमा पुरये अ. तिच्याप्तियारणाप सत्यापिनिगुणत्युक्तम् । सवारपरवी गुणा यस्या इति विमः । महदाक्तिवानानति त्रि- गुणात्मवत्वात तमालपन वारणा निलेनि । न्टरप- लक्षणं तु जापानिकारण प्रतिरिति । तप है विमनं सुखदुःखमोर नामान्योपापान निषन नदिन- भारवार नियोग पददिभात मान्य पादान या समानान्दन्दितावाद ·। १४२ सांस्यसंग्रहे तथाहि काचन तरुणी कस्यचित् कान्तस्य सुखमुत्पाद- यति कस्यचिन्मोहं कस्यचिद्वेषमिति तत्कस्य हेतोस्तं तं प्रति सुखदुःखमोहात्मकसत्त्वरजस्तमसामाविर्भावात् । सा च चतुर्विशतिधा प्रकृतेः प्रथमो महानिति विकारः परिणाम इति यावत् महत्तत्वमेव वुद्धितत्व- मित्यभिधीयते अहमित्यहंकाराख्यो महत्तस्वस्य प्रथमो विकारः तदनन्तरं पञ्चतन्मात्राः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा- ख्या भवति अथाकाशादिभूतपञ्चकं अथैकादशाक्षाणि श्रोत्रस्पर्शनचक्षुरसनघ्राणवाग्गुदलिङ्गकरचरणान्तःकर- णान्येकादशेन्द्रियाणि भवन्ति । तत्र महतत्वमहंकारतत्त्वं शब्दाद्याः पञ्चतन्मात्रा इत्येतत् तत्त्वसप्तकं प्रकृतिविकृति- भावापन्नं पूर्व पूर्व प्रति कार्यत्वमुत्तरोत्तरं प्रति कारणत्व- मित्यर्थः । तथाहि महत्तत्त्वं मूलप्रकृतेः कार्य कारणं चाहंकारतत्त्वस्य अहंकारतखं तथा महत्तत्त्वस्य कार्य कारणं च शब्दतत्त्वाख्यादितन्मात्रं प्रति तथाहि तदपि पूर्व प्रति कार्यमुत्तरं प्रति कारणं चेति बोध्यम् । आकाशादिभूनपञ्चकमेकादशेन्द्रियापीत्येते पुनः पोड- शभावाश्व प्रकृतिजन्या एव न तु कस्यचित् प्रकृतिः तत्त्वान्तरोपादानरूपत्वाभावात् । सेयं प्रकृतिरचेतना परिणामित्वात ॥

·सांस्पतत्त्वप्रदीपिका । ११३ ननु विषयाणां घटादीनां चेतनसम्बन्धा साक्षादे- वास्तु किं महदादिप्रणालिकयेति चेत् । तत् किं चितिरेव विषयवन्धनस्वभाव तथा मनि चैतन्यनित्यनया मोक्षः कदापि न स्यात् । अथ चैतन्यं प्रकृती प्रतिविम्बित प्रकृतिविषययोस्तु साक्षात् सम्बन्धः स्यात् किं महादि- नेति चेतु तथाहि पुरुषवन्नित्यतया पुनरनिक्षिारतिय । अब चिनिर्विषयसम्बद्धस्वभावा मारतु विषया एक चिनि सम्बद्धरदभावाः सन्तु तथा च विषयनिरोभावे गोल रयादिति चेत् तीदं दृष्टमिति न स्वातु धा मिनि- सम्बन्धरवामाध्येनाव्यवधानात् । अर विषयालय- बारा चितिमरबहात्मानः सन्तु पारादरम्यारादि न. तिवाविप्रकर्षा यामुपपरयन इनि मेजवायन इन्द्रिपर बने विष जानोत्पत्तेगारका । अर व्यावहानपरत्या मनः नरूपतां बिनयारण घसाने रसस्मिन् पाई वगह हानिन नागे ན༑ནའི* པཱ། ' པ ས སྶ - दीयात् । अवगतकात काम- (ic༢ ii-ii?: ：： ཨཱབ༌ ：༌༑ ༌ '' नित मगर : र १ त ·१४४ सांख्यसंग्रह प्यावश्यकत्वात् तस्माद्बुद्धितत्वं परिगमेन(?) सम्बद्धो विषयो गजतुरगमहिषादिः पुरुषेण चैतन्येन सम्बध्यते तत आसंसारबुद्धितत्त्वनाशादेव च मोक्ष इति नानिर्मोक्षः। अकारणमकार्यच कूटस्थचैतन्यरूपः पुरुषः अनार्य पुरुषः स्वयं ज्योतिरिति श्रुत्या तावत् स्वप्रकाशमात्मनो- ऽभिधीयते स्वप्रकाशं च विज्ञानमेव तेनात्मनः स्व- प्रकाशत्वमभिदधतीयं धृतिविज्ञानात्मकतां पुरुपशावे- दयति । न च क्षणिकस्य ज्ञानस्य नित्यपुरुषात्म - करवं सम्भवतीति ज्ञानस्य क्षणभङ्गुरत्वासिद्धेः विना- दाव्यवहारस्य तब घटाकाशादिक्निाशव्यवहारबदीपाधि- कत्वेनाप्युपपत्तः पुरुषातिरिक्तचैतन्यस्वीकर्तुस्तवापि मते ज्ञानस्य क्षणिकत्वे मानाभावः अन्यथा कालान्तरेऽनु. भूनम्मरणानुपपतिः । न च संस्कारो द्वारं तत्कल्पनापेक्षया ज्ञानम्य स्थर्यकल्पनायां लायवात् नित्यत्वाच्चामी न कस्य. चिहिकारः न वा कारण स्वप्रकाशत्वात यदि हि स्वप्र- कागल्याप्यम्य प्रकृतित्वमाश्रीयने तातद्विकृनित्वेनाभि- मतन्यापि म्यप्रकारात्यमम्य वा जडत्यमापन समानयो. व प्रकृतिविकृनि नावापन्लम्मान भेदाग्रहाच निष्क्रियेपि पुटप कनवाभिमानः एवं मृावाग्वादिव्यबहागपि तथा- हि पनिचेतन्यविपदः प्रकृतिविकृतिमायानननटस्थः ·सा सांख्ययप्रदीपिका। १४५ पुष्करपलाशवनिलेगोऽप्यानाकरणाकारपरिणतप्रकृतिता- दात्म्यमविवेकलमणमविद्यया प्रतिपद्यते ततश्तरेतरा- ध्यासादन्तःकरणावृत्तीनां दुःखादीनां पुरुषे पुरुषधर्मा- णां चितन्यादीनामन्तःकरणेऽध्यामादहं दुःखीत्यादि. व्यवहारो भवतीति । अविद्यानामातात्विकी ख्यातिः च तमोगुणोद्रेकादाविर्भवन्ती विविक्तयोस्तादा- स्यमवभासयति । ततश्नोत्तरेषामस्मितारागद्वेषामिनि- वेशानां क्लेशशब्दाभिधेयानां हेतुरविद्येति गी- यते । तल्लिई निर्लेप एवायमिति । अलङ्गो प्रय- मिति श्रुनेरुपयते च । न च कोप्यस्य व्यापार इति आलोचनं तावदिन्द्रियव्यापारः विकलस्तु म- नसः अभिमानोहंकारस्य कृत्यध्यवसागो बुद्ध: । अध कृत्यध्यवसायः कृतिमत्तवा ज्ञानं नधमचेतनामा बुद्धेरिति दुहिरंशत्रयक्ती पुरुषोपरागो विश्योपरागो व्यापारावेशवेति । भवति हि गोदं समिति तत्र ममेयंशवनस्य दर्पणनिर्मलाया बुद्धेः प्रनिति- म्ब उधानं तम्हानाविकमेव चैतन्येन बुद्धेवास्तवतन्य- न्धाभावात् यथा दर्पगं मुखसम्बन्धमन्तरेणापि पुरुष- नमस्तहदिहापि । इदनिनि विषयोधानं तर वास्त- बनेक इन्द्रियप्रणालिमा युद्धों मानरूपविषयताब- ·11 minion माणित : 1 Hymn 13.1 MA: 11 | भाग १.१. मानिदिदा circhiffit, पटात: म nि महान Trainाना : ITR 1 3nz- धिः यथा दयनियर मटिमा दरप्राविधिक हात ति पायत । तथा पटमहं, नापीयनपत्र- मायारपोपलस्विमिति विभनी । तदेव ज्ञानं सुग्ददुःवच्छाह पायमधमाधर्म- रूपा अटी भाषा बुरेव अहं जान गुग्नीत्यादि- सामानाधिकरण्यप्रतीतः । ननु यत्रते धीः स एय चलनः किं न स्यादिति चन्न अनित्यधर्मरूप- तया परिणामित्वात् धर्मधर्मिणारभेदात् । ये पुनस्तयां- भेदं प्रतिपन्नास्तार्किकप्रभृतयस्ते तावलीलो घट इत्याध. भेदावगाहिप्रत्ययमपश्यन्त उपेक्षणीयाः । ननु प्रधानस्या- चतनस्य कथं जगत्कर्तृत्वं यत् खलु नाम्ना रूपेण च व्याक्रियते तच्चेतनकर्तृकं दृष्टं यथा घटादि । विवा- दाध्यासितं च जगन्नामरूपेण व्याकृतं तस्माच्चतनकर्तृ. ।

·सांनसत्वदीपिका । कानिति सम्भाव्यते चेतनो हि बुद्धाचालिस्य नामरूपे घट इतिनाम्ना रूपेण च कम्वनीवादिना बाचं घटं निप्पादयति । अत एव घटत्य निवर्त्य स्थाप्यन्तासंकल्ला- स्मना सिद्धस्य कर्मकारकमावो घटं करतीति । अन्न वदामः चैत्वन्यस्य जगानवे ज. गनो जडत्वानुपपत्तिः यत् कार्य ततनकनुक- मिति व्याप्त्या गरीरी कर्ता रयात किं न लग- पि ज्ञानरय चैतन्यविशिष्टस्य सियादिजनान्ये मा. नामावः कुलालाविज्ञानेच्छयो: इनिजामान्य धासिनत्वात् ईश्वरकृतेक्ष जन्यरका । अप कृतिमान् स ज्ञानवानिति गारवा समिति यो शनवान् स सरीरमादि-पारमा लगानी र अप्रयोजद त्वं न गल्प तथापि । र परिये प्रति जाते तास या पवि रसदार हाद टुर' परिवार की मात्रा अक्षेप किया: 15 - २८ दिन ས ས ༌ ༌ ་ : 1 ''། {:༤༌་༌ ་༌ ་པན་ སཱན { ::'' པེ ན ས ས སང： : ལས༌ཀ་ बना कर - ।

·१४८ सांगमंग यथास्मिारपतिनिलये गजरथतुरगाः सन्तीनि । पान्थ- सकलाध्यायवचन(?)मनुमाने चरितार्थत्वानोपमानगर्हति अर्थापतिरभावश्च-सम्भव श्शेष्टितं तथा । नतिघमागमातद्धि व्यक्तमन्यात विस्तरात ॥ स चायं पुरुषः प्रतिशरीरं भिन्नः । तथाहि विम. तानि शरीराणि स्वसंख्यासंख्येयात्मवन्ति शरीरत्वात स- म्प्रतिपन्नवत् किं चैवं यथैकस्मिन्नेव जीवति देवदत्ते शरीरे जाते वा चेष्टावति वा मृते वा भावोपि जातचेष्टा- वान् मृतः किलेति लोको व्यवहरति तथा शरीरान्तरेपि तथैव व्यवहारात् तस्मात् पुरुषभेदोभ्युपेयः । एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिश्च कथश्चिदुपचरिता- र्थत्वेन तथा आत्मनो हि विभुनित्यत्वादभिन्न देशकाला इत्येकत्येनोच्यते अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहा- त्येनां भुक्तभोगामजो ऽन्य इत्यादिश्रुतेश्च पुरुषभेद- मवगच्छामः । किं पुनरस्य प्रयोजनं निःश्रेयसं किं तत् अखिलानर्थमूलभूताया भविद्यायाः सत्त्वातिशय- विशेषाविभूतविद्यया विनाशे सति तत्पुरुषस्य सहजचै- तन्यात्मनावस्थानं तन्मोक्षापरपर्यायं निःश्रेयसं प्रकृति- पुरुषविवेक ज्ञानं च तहेतुः । ननु प्रकृतेर्नित्यत्वात् पुनरपि तमोद्रेकसम्भवाद- ·माख्यायप्रदीपिका । १४९ विद्याविर्भावसम्भवे मुक्तिप्रच्युतिः स्यादिति । नैतत् दृढ- तमचित्तवृत्तिनिरोधलक्षणयोगवलात पुनरुद्रेकानुपपत्तेः । यदाहुः स तु दीर्घकालनैर दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारसेवितो दृढभूमि- युत्थानसंस्कारेण न बाध्यत इति । अथ निर्लेपस्यास्य महापुरुषस्य सम्बन्ध एव न कुतोऽपवर्ग इति सत्य- माह किं तुप्रकृतेरेव वन्धमोक्षौ पुस्युपचते तदाहुः । रूपैः सप्तभिरेवं बध्नात्यात्मनमात्मना प्रकृतिः । सैव च पुरुषास्याथै विमोचयत्येकरूपेण ॥ इति । अयमः धर्माधर्मवैराग्यावैराग्यैश्वर्यानैश्चर्यज्ञाना- ज्ञानान्यष्टौ प्रकृतिरूपाणि तत्र ज्ञानव्यतिरिक्तः धर्मा- धर्मायैः सप्तभीरूपैः प्रकृतिरात्मनैवात्मानं वध्नाति एक- रूपेण ज्ञानाख्येन च विमोचयतीति । यदाहुः । धर्मेण गमनमूर्व गमनमधस्ताइवत्यधर्मेण । ज्ञानेन चापवर्गो विपर्ययादिप्यते वन्धम् ॥ इति । शिष्टं सकलमकल चाभ्युदयसिद्धान्तसिद्धमि- त्युपेक्षितमिति । दलितानर्थमूलाय सर्वतत्त्वार्थदर्शिने । करुणापूर्णचित्ताय कपिलाय नमो नमः ॥ इति सांख्यार्थतत्त्वप्रदीपिका समाप्ता । a-

·No text on this page.

·सख्यितत्यप्रदीपः। १५३ . खे अजागेका लोहित शुक्लकृष्णामित्यजत्वप्रतिपादनपर- श्रुतिविरोधः स्यात् । सा च प्रकरोतीति प्रकृतिः प्रधान सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था । कश्चिदर्थः प्रकृतिविकृतिश्च तच महत्तत्वमहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि चेति सप्तसङ्ख्याको गणः कस्यचित्म. कृतिः कस्यचिद्विकृतिः । तद्यथा महत्तत्त्वमहङ्कारस्थ प्रकृतिविकृतिश्च मूलप्रकृतेः तथा अहङ्कारः पञ्चत- मात्राणामिन्द्रियाणां च प्रकृतिविकृतिमहतः तथा पच- तन्मात्राणि भूतानामाकाशादीनां प्रकृत्तयो विकृतयधा- हङ्कारस्य । पञ्च महाभूतान्येकादशेन्द्रियाणि चेति षोडश- सङ्ख्याको गणो विकृतिरेव न तु कस्यचित्प्रकृतिः । ननु पृथिव्यादीनामपि गोघटवृक्षादयो विकारा उपलभ्यन्ते तथा तद्विकारविशेषाणां पयोबीजादीनां ध्यङ्कुरादय इति कथं विकृतित्वमेव तामिति चेन्न तत्वान्तरोपादा- नत्वं प्रकृतित्वमिहान्युपगतम् न त्वेतेषां तदस्ति स्थौल्ये- न्द्रियग्राह्यतया गोघटादीनां समानत्वात् न तत्त्वान्तरता पृथिव्यादिभ्यः । उक्तं च तत्त्वकौमुद्याम् “सर्वेषां गोघटा- दीनां स्थूलतेन्द्रियग्राह्यता च समेति न तवान्तरम् । पुरु- षस्तु न कस्यचित् प्रकृतिरपरिणामित्वानापि विकृति- नित्यत्वादन्यथा साधनसाध्याभिव्यक्तिः स्यात घटवत् ।

·No text on this page.

·सांख्यनत्यप्रदीपः। वे अजागेको लोहितगुल्लकृष्णामित्यजत्वप्रतिपादनपर- श्रुतिविरोधः स्यात् । सा च प्रकरोतीति प्रकृतिः प्रधान सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्था । कश्चिदर्थः प्रकृतिर्विकृतिश्च तच्च महत्तत्वमहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि चेति सप्तसङ्ख्याको गणः कस्यचित्प्र- कृतिः कस्यचिद्विकृतिः । तद्यथा महत्तत्वमहङ्कारस्य प्रकृतिर्विकृतिश्च मूलप्रकृतेः तथा अहङ्कारः पञ्चत- न्मात्राणामिन्द्रियाणां च प्रकृतिविकृतिमहतः तथा पह- तन्मात्राणि भूतानामाकाशादीनां प्रकृतयो विकृतयवा- हकारस्प । पञ्च महाभूनान्येकादशेन्द्रियाणि चेति पोडदा. सङ्ख्याको गणो विकृतिरेव न तु कस्यचित्प्रकृतिः । ननु पृथिव्यादीनामपि गोपटवृक्षादयो विकारा उपल-पन्ते तथा तद्धिकारविशेषाणां पयोबीजादीनां ध्यरादय इति कथं विकृतित्वमेव तामिति चेल तत्वान्तरोपादा- नत्वं प्रहतित्वमिहान्युपगतम् न वेनेपां तदरित स्थौल्ले- न्द्रियमा नया नोटादीनां समानत्वात न तत्वान्तग्ना पृधिव्यादिभ्यः । रगं. च तत्सम पान "गर्वेषांग.पठा- दीनां स्थूलसन्द्रियामलमा पनगान नरन्तरमापुर- परतुन पस्यचिन महविवार विहान निसारपया सामनमानहानी पटकन ।

·, १५४ सांख्यसंग्रह प्रमाणविरहिणोऽर्थस्य नृश्रृङ्गसादृश्याभ्युपगमात् । उ- क्तप्रमेयसाधकं त्रिविधं प्रमाणमुररीकृतम् प्रत्यक्षमनु- मानमाप्तवचनं चेति साङ्ख्याचार्यः । अन्यवाद्यङ्गी- कृतप्रमाणानामेतेवेव निवन्तर्भावः । उक्तं च 'सर्व- प्रमाणसिद्धत्वादिति' सर्वेषां वाद्यन्तराभ्युपगतानां प्रमाणाना सिद्धत्वात निष्वेवान्तर्भावादित्यर्थः । ननु यत्र यत्र प्रत्यक्षमप्रवर्तमानं तत्तदत्यन्ताऽमदिति व्याप्तिः सुप्रसिद्धा शशशृङ्गकूर्मलोमादौ एवं प्रधानस्यापि प्रत्यक्षासिद्धत्वात् तदत्यन्तासत्त्वमेव युक्तं गगनकुसुमा- दीनामिवति चन्न नहि यतु प्रत्यक्षागोचरं तदत्यन्तासदि- ति व्याप्तिग्रहो युक्तोऽन्यथा गृहानिर्गतस्य गृहधनपुत्र- पशुबनितादीन सुखसाधनभूनानपश्यतस्तन्नादानिश्चयज- दुःखविप्लुष्टान्तःकरणस्य रुदतो मरणं स्यात न वेवमस्ति । किञ्च किं सर्वप्रत्यक्षविषयत्वं सत्त्वे हेतुः किञ्चितप्रत्यक्षविषयत्वं बा? नायः नहि गृहान्तर. देशान्तरकालान्तरगनं वस्तु कनाप्ययोगिना प्रत्य- क्षेण विषयीकर्नु गश्यमन्यथा सर्व एव सर्वज्ञः स्यात परबुद्धग्प्रत्यक्षतया सर्व मत्र प्रत्यक्षण गृह्यत नत्यस- वजन निश्चेतुमशक्यतया संगयानिवृत्तेः । नापि चरमः व्यभिचारातु नहि नगररथेन वनानुपलब्यो गवय एता-

·No text on this page.

·१५६ सांख्यसंग्रहे वस्तुनि प्रत्यक्षाप्रवृत्तावेतदन्यतम प्रतिवन्धक कल्प्यते न तु तदभावादेवाप्रवृत्तिः । उक्तञ्च साङ्ख्यमूलकारेण “सौ दम्यात् तद्नुपलब्धि भावात्”। ननु कचित्प्रत्यक्षप्रसिह- स्य कचित्सन्देहादनुमानविषयता न त्वस्य तदस्तीत्यभात्र- एवं युक्त इति चेन्न कार्य हि कारणानुमापक भवतीति सर्ववाद्यभिमलम् तथा च महदादिकार्यान्य- थानुपपत्त्यैव प्रधानसिद्धिरिति न तदभावो युक्तः । ननु कार्यान्यथानुपपत्त्या कारणसिहौतन्त्रान्तराभिमतकारण- सिद्धिः सेत्स्यति न तु त्वदभिमतप्रधानसिद्धिरिति चेन्न मतपर्यालोचनेन यन्मतं कपिलसूत्रनिबद्धं प्रधानसाध- नानुगुणं तदेव युक्तिसहमन्यत् तु वाह्यमतवत् मताभा- सत्वाहाध्यमेव । तद्यथा 'असतः मज्जायत' इति बौद्धमते प्रधानसिद्धिः 'सतः सज्जायत' इति साङ्ख्यमतविरूद्ध- त्वान्न पण्डितमुखमण्डनायालम् सदसतोः कार्यकारण- भावासम्भवात् असदलीकं कारणं सत्त्वादिरूपशव्दा- धात्मकं कथं स्यात् सदसतोरतादात्म्यादर्शनात् कार्य हि कारणसमवेतं तन्तुपटादिस्थलेषु प्रसिद्धम् तथा च घटोऽसन् पटोऽमन्नित्यसत्समवेत सर्वो व्यवहर्ता व्यवहरेत न तु सदिदमिनि सत्तावैशिष्टयेन प्रतीतिः स्यात् । अथ सद्विवर्तोऽयं प्रपञ्च इति यहेदान्तिमतम् । .

·. सांस्यतावादीपः। तदप्यसाध अनेनापि सतः सज्जायन इति मतलिहिन स्यात् । अव्यन्य सहयतया भाने रजोः स्त्रकखण्डसी- धात्मना भानवत् प्रान्तिरव स्थान वाधिनविश्यतया रज्जसप्रित्ययवतुं प्रपञ्चज्ञानस्याप्रमाणतया प्रमा ज्ञानमेवारसमियान । न चयापत्तिगुमशिष्योत्तप्रभार प्रमाणबुड्या व्यवहारमात्रोच्छेदः रयात लौकिक कि. व्यवहारानटाने च करवचित प्रवृत्त्यनुपरा भोगावी न रयानामिति नच्चात्ताप्रामाण्यं रयान अमिकता नहि वेदान्निमते प्रम विवर्ति भवनि । उत्तर- वालान् प्रति विश्नोऽयं प्राणः सपलं जगतः । अविवनितमानमारिधनाः चिनः नदा।। नतोऽनजामति सतः परमापारम्पकार काय जारत इति पणनावरमगरिन पनिगम तयार परमाणिनगरमा-8- 1 དཔེ༌| ཀཱ༌ཀ༌'' '' ། ཤུ་ཀ ཀཱ ཀ མཱ स्था मदनमो: सगरमा र सपनाम: नकारी: mom- T ·S १५८ सांख्यसंग्रह कार्यपदार्थानाममत्त्वाविशेषणाकाशपुष्पादिप्विवासत्त्वेनैव व्यवहारः स्यात् तेषामपि प्रागभावप्रतियोगित्वात तथा च कार्यपदार्थगतगुणसामान्यादीनामच्छेदः स्यात् तेषां भावधर्मत्वेनासत्त्वेनावस्थानात् । न च कूर्मलामा- देरस्यासतो विशेषः सामान्याद्यभावेन भेदकधर्मा- भावात् । नापि चरमः असत्वातप्रागभावप्रतियो- गित्वे नरश्रृङ्गादीनामपि प्रागभावप्रतियोगित्वं स्यात् प्रागभावस्य च स्वप्रतियोग्युत्पादकत्वनियमेन सर्वेषा- मसतां सत्वं स्यात् सदसद्विभागो जगति दत्तजलाञ्जलिः स्थादिति न तार्किकवैशेपिकमतं विचारसहम् । तस्मात् सतः सज्जायत इति साङ्ख्यमतमेव युक्तिसहम् । सतः कारणात् स्त्रोत्पत्तेः प्रागपि सदेव कार्य कारणव्यापारा- दभिव्यक्तिमाप्नोति । न च सिहसाधनता कारणवैयर्थ्य चेति वाच्यम् कार्यमत्त्वेऽपि तदभिव्यक्ती कारणं प्रयोजनवदिति न किञ्चिदवद्यम् । असत्कार्यपक्षे तु कारणवैयर्थ्य स्फुटमेव न ह्यसतः कारणसम्बन्धो निरूप- यितुं शक्यते सम्बद्ध मेव सम्बद्धन जन्यते असम्बदस्य जन्यत्वे सर्वस्मात् सर्व स्यात् कारणनियमोऽस्तमियात् । असच्चेत्कार्य न कारणव्यापारात सभवितुमर्हति उक्तञ्च तत्त्वकौमुद्याम्-नहि नीलं शिल्पसहस्रेणापि पीतं कर्तुं श-

·सांव्यतत्वप्रदीपः।
ज:
करम् । न ६ कारणव्यापारात् पूर्व घटोऽनन्
संच व्यापारानन्तरमिनि घटत्य सत्वालचे धर्मा-
विति वाच्यम् धर्मस्य भावधर्मत्वेन नेनैव धर्मि-
सत्त्वं स्वस्थित्यन्यथानु त्या सावितमिति
सदेव कार्य कारणापागवमिव प्रागपि । का-
रणन्यापारस्तु तदभिव्यनावनन्यथानिक
त्रापि कारणत्यागरादभिव्यनिरव हायने -
घातेन धान्येषु नण्डलानाम अवनेन लिलार
दोहनन मौरभेयीणां पयन इति । अनार ::.
तोऽरित नरमात नव वार्य करणार
अग्नता वारणसम्मानभवात् नरम
उत्साहाराचाय.
अमरवाति मा कर
अपरस्य सलिनी .
नि:
1： ས༑ ༔ ༴ '' ：་：༌ པསྶ
.
se
मा
-
+
A
---
।
कर

·१५८ सांख्यसंग्रह कार्यपदार्थानाममत्वाविशेषणाकाशपुष्पादिष्विवासत्वेनैव व्यवहारः स्यात् तेषामपि प्रागभावप्रतियोगित्वात तथा च कार्यपदार्थगतगुणसामान्यादीनामुच्छेदः स्यात् तेषां भावधर्मत्वेनासत्वेनावस्थानात् । न च कूर्मलामा- देरस्यासतो विशेषः सामान्याद्यभावेन भेदकधर्मा- भावात् । नापि चरमः असत्त्वातप्रागभावप्रतियो- गित्वे नरश्रृङ्गादीनामपि प्रागभावप्रतियोगित्वं स्यात् प्रागभावस्य च स्वप्रतियोग्युत्पादकत्वनियमेन सर्वेषा- मसतां सत्त्वं स्यात् सदसद्विभागो जगति दत्तजलाञ्जलिः स्थादिति न तार्किकवैशेपिकमतं विचारसहम् । तस्मात सतः सज्जायत इति साङ्ख्यमतमेव युक्तिसहम् । सतः कारणात् स्वोत्पत्तेः प्रागपि सदेव कार्य कारणव्यापारा- दभिव्यक्तिमाप्नोति । न च सिद्धसाधनता कारणवैयर्य चेति वाच्यम् कार्यमत्त्वऽपि तदभिव्यक्ती कारणं प्रयोजनवदिति न किञ्चिदवद्यम् । असत्कार्यपक्षे तु कारणवैयर्य स्फुटमेव न ह्यसतः कारणसम्बन्धी निरूप- यितुं शक्यते सम्बद्ध मेव सम्बद्धन जन्यते अमम्बन्द्रस्य जन्यत्वे सर्वस्मात् सर्व स्यात् कारणनियमोऽस्तमियात । असच्चेत्कार्य न कारणव्यापारात् सदभवितुमर्हति उक्तश्च तत्त्वकौमुद्याम-नहि नीलं शिल्प महोणापि पीतं कर्नु श- ·सांख्यतत्वप्रदीपः। उत्पद्यन्ते ध्वमन्ते वा एवमेकस्यापि सुवर्णस्य मृदो या कटककुण्डलादयो घटादयो निःसरन्त उत्पन्ना इति व्य वहारं भजन्ते त एवं निविशमानास्तिरोभवन्ति नश्यन्ती. त्युच्यन्ते न पुनः सदसतोर्निरोधोत्पादयोर्निदर्शनमस्ति । उक्तं च भगवता नासतो विद्यते भावो नाभावो वि- चते सन इति । यथा सङ्कोचविकाशवद्भ्यः स्वावयवे- भ्यः कूमों न भिद्यने तथा मृत्युवर्णादिभ्योऽपि कटककु- ण्डलादयो न भिन्नाः । न च नाम बुध्यधक्रियाभेदात् कार्यकारणयोर्मेदसिहिरिति वाच्यम् नटे व्याभिचारात् । नटो हि दशरथोहं रामोहं युधिष्ठिरोऽहमिति स्वयमनन्त- नामा भूत्वा नामान्तरेण वेशान्तरनर्थक्रियान्तरच कुरुते तथा च सत्यपि भेदत्रये नटभेदादर्शनात यथाहुः-- रूपमधो अपि कार्यमधो अभिधापि नटस्य पृथग्विदिता । न पृथक्त्वमुपैति नटः किमिति प्रतिवाच्यमवश्यमिदं कुशलैः ।। एकस्यापि वाहकत्वपाचकत्वभेदेन नानाक्रिया- कारित्वं दृश्यते न घेतावता वहिर्भेदमधिगच्छति एकैकस्य तृणस्यातपवृष्ट्यादिनिवृत्तावतामध्येऽपि वहूनि मिलित्वा- वस्थाविशेषनवाप्य यथा तान्येव तनिवृत्ती सामध्यमधि-

·१६०
साख्यसंग्रहे
स्य शक्त्याश्रयता तथा च शक्तेन शक्यमुत्पाद्यते श.
क्यं च कारणात्मकम् कारण च सदिति कथं तदभिन्न
कार्यमसत्यात 'उक्तञ्च शक्तस्य शक्यकरणादिति' ।
उपादानोपादेयभावग्रहणाच न भेदस्तन्तुपटयोर्यया दो
न तयोरुपादानोपादेयभावो यथाश्ववृक्षयोः। इतोऽपि ना-
र्थान्तरत्वं तन्तुपटयोः संयोगाप्राप्त्यदर्शनात् अर्थान्तरत्वे
संयोगो दृष्टो रज्जुघटकुण्डबदरादौ अप्राप्तिरपि दृष्टा सुमे-
रुविन्ध्ययोरिव इह च संयोगाप्राप्त्योरभावान्न तन्तुभ्यो-
ऽर्थान्तरं पटः । कार्यकारणयोरभेदताधकं प्रमाणं चोक्तं
साङ्ख्याचार्यैः तद्यथा न पटस्तन्तुभ्यो भिद्यते तद्धर्मत्वा-
त् इह यद्यतो भिद्यते तत् तस्य धर्मों न भवति यथा
गौरश्वस्य धर्मश्च पटस्तन्तूनान्तस्मान्नाथातरम्। गुरुत्वा-
न्तराग्रहणादपिन कारणादर्थान्तरं कार्यम् । एवमभेदे सिद्धे
तन्तत्र एव तेनतेन संस्थानविशेषण परिणताः पटो न तु
पटस्तन्तुभ्योऽर्थान्तरम् । न चात्माश्रयबुद्धिभेदादर्थक्रिया-
भेदाच्च भेदसिद्धिः कार्यकारणयोरिति वाच्यम् एकस्मि.
बपि विशेषान्तराविर्भावतिरोभावाभ्यामात्माश्रयार्थक्रिया-
बुद्धिभेदसम्भवान्न तदन्यथानुपपत्त्या भेदसिद्धिः । तत्र
एकस्यापि कूर्मस्यावयवा निःसरन्त्यविभवन्ति त एवं
कूर्मशरीरे निविशमानास्तिरोभवन्ति नहि ते कूर्मावयवा

·सांख्यतत्वप्रदीपः। १६१ उत्सद्यन्ते ध्वमन्ते वा एवमे कस्यापि सुवर्गस्य मृदो वा कटककुण्डलादयो घटादयो निःमरन्न उत्पन्ना इनि व्य वहारं भजन्ते त एव निविशमानास्तिरोभवन्ति नव्यन्ती- त्युच्यन्ते न पुनः सदननोनिरोबोत्पादयोर्निदर्शनमस्ति । उक्तं च भगवता नासतो विद्यने भावो नाभावी वि. घने सन इति । यथा सङ्कोचविकाशवयः स्वाययंत्र - य: कूमों न भिद्यते तथा मृत्नुवर्णादि योऽपि व टरबु. ण्डलादयो न भित्ताः । न च नाग वृध्यर्धनियाभेदान कार्यकारणयामवास्तितिरिति वाच्यम्स नटे व्यभिचाग । नटो हि दशारोहं रामहं युधिष्टिरोऽमिनि पमनान- नागा भूत्वा नामान्तरेण देशान्तर ननितान्तर तथा च सत्यपि मंदत्रये नटनदादानात पात:- रुपमा अपि कार्यमयी अभिधारि नटरय प्रविदिता । म स्वमति नटः विमिति निकायमानि ॥ परयानि हिमपार परिवारको नाम रिलिका उपस्पादिपतीजन्य परम दिशा, २५ र..पर - ·१६२ सांख्यसंग्रह गच्छन्ति तथैक एवं तन्तुः प्रावरणाद्यर्थक्रियाऽसमर्थोपि मिलितास्त एवावस्थाविशपं प्राप्याविभूनपटभावाः प्राव- रणाद्यर्थक्रियां करिष्यन्ति तस्मात्सदेव कार्य कारणात तदभिव्यक्तिरिति । नन्वाविर्भावः : कारणव्यापारात्पूर्व सन्नसन् वा ? आये कारणव्यापारासम्भवः नहि सदु- त्पत्तौ केनापि कारणानि व्यापार्यन्ते । अन्त्ये प्राप्तमसदु- त्पादनत्वमिति चेन्न तवापि केयभुत्पत्तिः सत्यमती वा ? आये न कारणप्रयोजनं पश्यामः । अन्त्येऽमदुतात्तिरुत्प- द्यत इति तदुत्पत्तेरप्युत्पत्त्यन्तरं तत्राप्यन्यदिति स्फुटै- वानवस्था । अथ पटात् नदुत्पत्ति तिरिच्यते तदा पट इत्युक्त पुनरुत्पद्यते इति न वाच्यं पीनरुक्त्यात तथोत्पद्यने इत्युक्त्वा पुनः पट इनि न वाच्यं पूर्वोक्तदोपादेव पटो विनश्यतीत्यपि न वाच्यं विरोधात् तस्मात्म्यमत्तासमवायो वा स्वकारणसमवायोवा पटोत्पत्तिः समवायस्य च नित्यत्वे- न सर्वथापि न पटोत्पत्तिः सम्भवति न तदर्थश्च कारणानि व्यापार्यन्ते तथा च सन एवं पटादेगविर्भाव कारणापे- अति न किचिदवद्यम् । न च पटादिकार्यरूपंण कारणम- बन्धस्तस्याक्रियत्वात क्रियासम्बधित्वात्कारकाणामन्यथा कारकत्यक्षतिः स्यात् तस्मात्मत्कार्यमिति स्थितम् । दु:ग्नत्रयानिभवमाधनं प्रकृतिपुरुषान्यताज्ञानं नदु- ·सांस्यतत्वप्रदीपः। पयोगिलात् व्यक्तरूप्यं प्रतिपादनीयम् । तच्च व्यक्तं पृ- थिव्यादि तच्चाव्यतात्प्रधानाडिलक्षणम् यत इदं सकार- णकं तन एवानित्यं पगभिमतविनाशसामग्रया तिरोभ- वति । अव्यापकं च कारणं हि कार्य व्याप्नोति न तु कार्य कारणम् । सक्रियं च बुद्ध्यादयः पूर्वपूर्वोपात्तं देहं परि- त्यजन्ति देहान्तरं चोपाददते सैव तेषां क्रिया पृथिव्यादी- ना क्रिया परिणामरूपेण प्रसिद्वैव । प्रति पुरुषं बुध्यादिभे- दादनेकम् तथा घटशरीरादिभेदेन पृथिव्याद्यप्यनेकम् । स्वकारणाश्रितम् यद्यपि बुध्यादीनांप्रधानभेदाभावात् ना- श्रयाप्रयिभावस्तथापि कथञ्चित् भेदविवक्षयाश्रयाप्रयिभावो यह वने तिलकाः । सावयवमवयवावयविसंयोगसंयोगि बुद्विप्रधानयोस्तु न संयोगस्तादात्म्यात् नापि सत्वरज- स्तमसा नंयोगः अप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिः संयोगस्तभावात् । नित्यमेव परतन्त्रं स्वकार्येऽहङ्काराख्ये जनयितव्ये प्रकृ- त्या पूरमपेक्षते अन्यथा क्षीणा सती नाहकार जनयितुं क्षमा भवति तथाहकारोऽपि स्वकार्ये प्रकृत्या पूरमपे. क्षते एवं कारणमानं स्वकार्थे जनयितव्ये तदपेक्षा कुरुते तथा च स्वकार्ये जनयितव्ये परतन्त्रं व्यक्तम् । यत इत्यभिच्याप्य यदुक्तं तहिपरीतमयक्तम् यद्यप्य- व्यक्तस्य परिणामलक्षणाक्रियास्तितथापि न परिस्पन्दः ।। है ·१७० सांख्यसंग्रह न्तिके साधनायानुमानमिच्छतो दृष्टान्तमहानसादिगत- महानसत्वादेः पर्वतादावभावत्सर्वानुमानोच्छेदः स्यात् । यथाहुः त्रिगुणत्वादयो हि धर्मा सङ्घातत्वेन व्याप्ताः ते तु अस्मिन्परे व्यावर्तमानास्वैगुण्यादि व्यावर्तयन्ति ब्राह्मण्यमिव निवर्तमानं कठत्वादिकम् । अविष्टानादपि पुरुषास्तित्वं सिद्ध्यति त्रिगुणात्मकानां बुयादीनामधि- छायमानत्वात् यथा रथादिर्यन्त्रादिभिरधिष्ठीयते तथा सुखदुःखमोहात्मकं बुद्ध्यादि परेणाधिष्ठातव्यम् । भी- क्तृभावादपि पुरुषास्तित्वमवसेयम् भोग्ये हि सुखदुःखे अनुकूलप्रतिकूलवेदनीय प्रत्यात्ममनुभूयेते तेनानयोर- नुकूलनया प्रतिकूलतय तया वाऽनुभवित्रा केनचिह्नावत. व्यम् । न च बुद्ध्यादिरेव तथेति वाच्यम् । तेषां सुरखा- द्यात्मकत्वेन स्वेनैव स्ववेदने आत्माश्रयः स्यात् । कैब. ल्यार्थ प्रवृत्तरपि पुरुषास्तित्वं सिहम दुःखत्रया निवृत्तिलक्षणं कैवल्यं न ताव यादीनां त दुःखमोहात्मकाः कथं स्वभावाहि स्मारकैवल्यार्थमागमानां महाधिप याचतिरिक्त आत्मनि पुरुषास्ति भवत्ववं बुयाद्यतिरिक्तात्मसिद्धि शरीरं भिन्न एक एव वेति चह्निः . . श R ·मांगपनत्यप्रदीपः। १७॥ मग्णादिव्यवस्थान्यथानुरगत्या बहुत्वस्यैव सम्भवात् । उक्तं च माख्याचार्यः । जन्ममरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेन । पुरुषबहुत्वं सिद्ध त्रैगुण्यविपर्ययाचैत्र ।। जानिविशिष्टाभिर पूर्वाभिदेहेन्द्रियमनोहरहिये- दनाभिः एम्पम्यामिलम्बन्धो जन्म न त पुरुषम्य - रिणामस्नम्यापरिणामित्वान नेपामेव च हानामग- तानां परित्यागो मरणं न त्वात्मना दिना यूटग्यप नियन्बान । मनि निक तेषां जन्ममरणकारणानां प्रतिनियम : वारपेयरिमपम न समति न विनि सर्व नविन कप८ दिन का नपा एमामिन निमाणे न འུ། ༡༣ ་ ཧཱ ཙེ ,༌༌༌ མ་ པས ： - བད न क्षेत्रमा पनि परियार: F. मा. RE::: : । । -- ·१७२ मांन्यसंग्रह सः केचिद्रजोबहुलाः यथा मनुष्याः केचित्तमोबहुलाः यथा तिर्यग्यानयः । पुरुषस्य बहुत्ववदत्रिगुणत्वं विवेकित्वमविषयत्व- ममाधारणत्वं वेतनत्वमप्रसवधर्मित्वं साक्षित्वादिकमपि बोद्धव्यम् । प्रधानपरुपयो. संयोगकृतोऽयं सर्गः स चापेक्षा विना मिन्नयोन सम्भवति अपेक्षा च स्वदर्शनार्थ पुरुषेण प्रधानन्य प्रधानं हि विषयात्मकतया भोग्यम् भागथ भोक्तारमन्तरेण न भवतीति भोक्राक्षा प्रभानम्य पुरुष- स्य स्वकैवल्यार्थ प्रधानापेक्षा प्रनानेन हि भाग्येन स- म्मिनः पुरुषम्तद्नं दुःख त्रयं स्वात्मन्यभिमन्यमानः कैवल्यं प्रार्थयते तत्तु मत्वपुरुपान्यताख्यानिकारणक सत्त्वपुरुपान्यताव्यानिश्च प्रधानमन्नारा न भवतीति पुरु. पस्य प्रधानापेक्षा पग्बन्धबद भयोः मंयोगः भोगाया- नादिपरम्पगमयूकोपि कंबल्याय पुनः संयुध्यने म च मांगो महदादिमागमतगण भागापरायः ममी न भवनी न योग एव महदादिमर्ग कगति । उनछ । प्रकृतमहोम्नन कारस्तम्मानणश्च पोटाकः । दम्माम पं टाकापदन्यः पद भूनानि ॥ पकावन्द्रियाग व नन्मात्राणिनि पानाम्या- ·१७२ माख्यतत्त्वप्रदीपः। मितो गणः षोडशकः । उक्तञ्च तत्र शव्दतन्मात्रा- दाकाशं शब्दगुणम्, शब्दतन्मात्रसहिताच्च स्पर्शतन्मा- बाहायुः शब्दस्पर्शगुण', शब्दस्पर्शनमात्रसहिनाद्रूपत- न्मात्रात्तेजः शब्दस्पर्शरूपगुणं, शब्दस्पर्शरूपतन्मात्र- साहतासनन्मात्राच्छन्दस्पर्शरूपरसगणं जलम्, शब्द- स्पर्शरूपरसतन्मात्रासहितान्धतन्माताच्छब्दपर्शरूप- रसगन्धगुणा पृथिवी जायने । अध्यवसायो बुद्धिः क्रियाक्रियायतोरभेदविवक्षया व्यपदेशः । धर्मों ज्ञानं विराग ऐश्वर्यमिति सालिकाः बुद्धिधर्माः एनद्विपरीतास्त्वधर्मादयस्तामसाः । बुद्धि- धर्मादैश्वर्यादणिमादिप्रादुर्भावः । तच्च अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा । प्राप्ति. प्राकाम्पमीशित्व वशित्वं चाष्टसिद्धयः॥ इति। नन्वेकादशक इन्द्रियगणः पञ्चतन्मात्रकं चति द्विविधः प्रवर्तते सर्गोऽहङ्कारात तथा चैकस्मादहङ्कारात कारणात्कधं प्रकाशजडात्मको विलक्षणः सर्ग इति यदु- क्तं तन सुन्दरम् प्रकाशलाघवाभ्यामेकादशक इन्द्रिय- गणः सात्त्विकादहकारावति भूनादेस्त्वहङ्कारात ताम- सात्तन्मातगणः । यचप्येकोऽहकारस्तथापि गुणोझवाभि- भवाभ्यां भिन्नं कार्य करोति । ननु यदि सत्वनमो- ·१७८ मांख्यमंग्रह भ्यामेव सर्गः कृतं तर्हि रजसा अकिञ्चित्करणेति चेन्न तैजसादभयमिति मूलकारः तैजसादुभयं गणद्वयं भ- वति सर्गद्वयं सत्वतमसोरिति । यद्यपि रजसो न का. र्यान्तरमम्ति तथापि सत्त्वतमसी स्वयमक्रिये समर्थे अपि न कार्य कुरुतो रजमा चालिते तु तत्प्रसादा- तु प्राप्त किये स्वकार्योत्पादने समर्थे भवत इति राजमा- दुभगम् । यथाहुः उभयस्मिन्नपि कार्ये सत्त्वतमसोः क्रियोत्पादनहारेणास्ति रजसः कारणत्वमिति न व्यर्थ रज इति । इन्द्रियविचारस्तु नत्त्वदीपे कृत इनि विस्त- रभयान्नेह प्रतन्पते । महदहङ्कारमनांस्यन्तरिन्द्रियाणि तानि स्वलक्षणानि स्वमग्नाधारणं लक्षणं येषां तानि स्वलक्षणानि तच्च महतोऽध्यवसायः अहङ्कारस्याभिमा- नः सङ्कलो मनमो वृत्तिर्व्यापारः । एतेषां वृत्तिवि- ध्यं साधारणत्वासाधारणत्वाभ्यामाइ सैषा भवत्यसामा- न्या इति । एषोक्ताऽसाधारणी वृत्तिः साधारणी वृत्ति- स्तु करणानां प्राणाद्या वायवः पञ्च करणत्रयस्य पञ्च वायवो वृत्तिर्जीवनं तद्भावे भावात् अभावे चाभावात् । तत्र प्राणो 'नासाग्रहन्नाभिपादाङ्गुष्ठवृत्तिः अपानः कृ. काटिकापृष्ठपार्श्वपायूपस्थवृत्तिः समानो हन्नाभिसर्वस- न्धिवृत्तिः उदानो हत्कण्ठतालमूर्धभ्रूमध्यवृत्तिः व्यान- ·सांख्यतत्त्वप्रदीपः। स्त्वग्वृत्तिरिति पञ्च वायवः । अविद्या पञ्चविधा तथाहि अविद्याऽस्मिनारागहे. पाभिनिवेशा यथासंख्यं तमोमोहमहामोहनामिसान्धता- मिस्रसंज्ञका चेति पञ्चपर्वा । प्रत्ययनर्गतद्भदास्त्वातविस्तरभयात्सन्तोऽपि न नि- दयन्ते प्रत्ययसो बुद्धिसर्गः उक्तञ्च एष प्रत्ययसर्गो विपर्ययाशक्तितुष्टिसियाख्यः । प्रतीयतेऽनेनेति प्रत्ययो बुद्धिस्तस्य सर्गः प्रत्ययसर्गः । देवसर्गस्तु मूलकारेणैव स्पष्टो निरुक्तः । स च अष्टविकल्पो देवः सर्गः ब्राह्म- प्राजापत्लन्द्रपैयगान्धर्वयाक्षराक्षसपैशाच इत्यष्टवि- कल्पो देवसर्गः । निर्यग्योन यश्च पञ्चविधा भवन्नि पशु- मृगपक्षिसरीसृपस्थावराः । मानुषश्चेकविधः ब्राह्मणत्या- यवन्तरजातिभेदाविवक्षया संस्थानस्य चतुर्वप्यविशे- पादिति ॥ ननु प्राधानिकोऽयं सर्गः प्रधानं च जडं कथं स्वा- र्थ पराध वा प्रवृत्तिं कर्तुमर्हति तस्मात्केनचिच्चननेन प्रकृत्यधिष्ठात्रा भवितव्यम् । न च क्षेत्र ज्ञास्नधा तेषां प्रकृतिस्वरूपानभिज्ञत्वात् तस्मादस्ति प्रकृतेरधिष्ठाता कश्चित्सर्वज्ञः स एवेश्वर इति चेन्न अचेतनमपि प्रयो- जनवशात् प्रवर्तनानं दृष्ट यथा बत्मविवृत्यर्थमचेतनाम- ·१७६ सांख्यसंग्रह पि क्षीरं प्रवर्तते तथा जडापि प्रकृतिः पुरुषत्रिमोक्षाय प्रवर्तिष्यते । किञ्चाभोक्तुरीश्वरस्य प्रवृत्तौ न करुणां विनाऽन्यत् प्रयोजनं पश्यामः । सा च निरुपाविपरदुः- खप्रहाणेच्छा सृष्टेः पूर्व प्राण्यभावादेव तत्सम्बन्धिदुःखा- भावात् कस्य निवृतौ प्रवृत्तिः स्यादीश्वरस्य । न च सर्गानन्तरमीश्वरप्रवृत्तिः सर्गस्य जातत्वादेव नेश्वरप्र. योजनं पश्यामः । न च दु:खनिवृत्तिः प्रयोजनं तदर्थ तत्प्रवृत्ती जगति कोऽपि दुःखी न स्यात् । उक्तञ्च प्रे. क्षावतः प्रवृत्तेः स्वार्थकारुण्याभ्यां व्याप्तत्वात् ते च- जगत्सर्गायावर्तमाने प्रेक्षावत्प्रवृत्तिपूर्वकत्वमपि नि- वर्तयतः न ह्याप्तसकलेप्सितस्य भगवतो जगत्सुजतः किमप्यभिलषितं भवति नापि कारुण्यादस्य सर्गे प्रवृत्तिः प्राक्मांजीवानामिन्द्रियशरीरविषयानुत्पत्ती दुःखा- भावेन कस्य प्रहाणेच्छा कारुण्येन सृष्टिः सृष्टया च कारुण्यमिति परस्पराश्रयः । अपि च णया प्रवृत्तः सुखिन एव जन्तून्सृजेत् न दरिद्रान् । न च कर्मवैचिच्यात् जगद्वैचित्र्यम् तर्हि कृतमीश्वरेण तत एत्र जगद्वैचित्र्योपपत्तेः प्रवृत्तिन्तु पारार्थ्यप्रयोजन- वशात् जडस्यापि दृश्यते वत्सविवृद्विनिमित्तं दुग्धस्येव । ननु भवतु प्रकृतेः प्रवर्तकः पुरुषार्थों निवर्तकं करु.

·सांस्यतत्त्वप्रदीपः। १७७ न तु कमपि पश्याम इनि चेन्न यथा ननकी परिषयो नृत्यं दयित्वा स्वयमेव निवर्तते न तु तस्याः स्वनि- वृत्तौ निवर्तकान्तरापेक्षा तथा शब्दाद्यात्मकं स्वस्वरूपं पुरुषादेन प्रकाश्य साधितपुरुषप्रयोजना स्वयमेव निवर्तते प्रकृतिः । यथाहुः सांख्याचार्या । रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते यथा नर्तकी नृत्यात । पुरुषस्य तदात्मानं प्रकाश्य विनिवर्तने प्रकृतिः ॥ ननु यथा दर्शितनृत्या नर्तकी द्रष्टकौतुहलात्पुनः प्रवर्त- ते तथा प्रकृनिरपि पुरुषायात्मानं दर्शयित्वा निवृत्तापि पुनश्चेत् प्रवर्तेत तदा मुक्तानामपि पुनः संमारप्राप्तिः स्यादिति चेन्न यथा पर पुरुषदर्शनासहा सूर्यदर्शन- वर्जितापि कुलवधूः प्रमादाद्विगलिताङ्गपटा चेदवलो- क्यते परपुरुषेण तदाऽमौ तथा प्रवर्तनेऽप्रमत्तां यथैनां पुनः पुरुषान्तराणि न पान्ति तथा प्रकृतिः कुलवधू- तोप्यधिका दृष्टा विवकेन पुनर्न दर्शनमार्गमेति । उक्तं च प्रकृतेः सुकुमारतरं नविचिदस्तीति मे मतिनवति । या दृष्टास्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्पेनि ।। धर्मों ज्ञानं विराग ऐधर्यमिति माविका बुद्धिमाः अधर्माज्ञानावैरान्यानेश्वर्याभिधानासत्वासामना: अन्न ज्ञानवर्जितः सप्तभिः प्रकृतित त्यामानं विवेक- २३ ·१७८ मांगगमंग्रह ख्यात्या प्रकृति पुरुपान्यताशानन मंत्र सिमोन पनि । उत्तर। रूपः सप्तभिरगम्वधात्यात्मानमारमना प्रकृतिः । सैव च पुरुषार्थ प्रति विमोचयत्येकरूपेण ॥ यथा विद्रुममणिमौक्तिकशुक्तिमकरकच्छानागणं- खकपकालीन विहाय परमकारुणिकन लीलाविग्रह- धारिणा भगवता रत्नान्येव समुदृतान्युदधेसमृद्ध्यर्थं तथा जल्पतर्काभासाख्याऽन्यत्रसुलभप्रमेयवितण्डादींचा विहाय सांख्यमात्रै कलभ्यप्रमेयरत्नानि सांख्यतंत्राध्य- यनपरिश्रमालसानां सांख्यतन्त्रोदधेर्मया समुद्धृतानि । रामकृष्णकथा यावद्यावच्चन्द्रदिवाकरौ । सांख्यतत्त्वप्रदीपोऽयं तावदस्तु महीतले ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यपूज्यपादश्रीवै- कुण्ठशिष्ययतिकविराजयतिप्रकाशितः सांख्यतत्त्वप्रदीपः समाप्तः ॥ .

·ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
तत्त्वमीमांसा।
सुखैकविषया भूतानां प्रवृत्तिः । सुखं च सति
पुःखहेतावनम्भवति । अनो शनि दुःखाऽभिधानके
जिज्ञासा मा च तत्वज्ञानात । अतरनत्यमत्र निरूप.
ते । ननु त्रिवि दुःखम् आध्यात्मिकमाधिदविकामा-
धिभौतिकं च । तत्राध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं गान.
सच । शारीर वातपित्तश्लंगाणां पग्यनिगि मात्र
कामक्रोधादिनिवन्धनम् । आधिमातियः मानुषा ३,३६.
दिनिमित्तम । आधिदैवि का सामनाराका
नम् । तेषां च लौनि करकोपाय: HAR..।
राधा हि शारीरर पौर निर्माता मानकर गरमा-
भोजन साल दिशामा साविक
लापासवरधानोपशादिना साविकार
पुरयोगनेनि नुर आय...
सामानमा १३ । सया र नि::
सो कम
किए।
र दोविन्द
བྷ་ ནུ མགེ ༔
-
--

·सांख्यसंग्रहे दुःखं निवर्तते । निवृत्तं पुनर्नोत्पद्यते । यद्यपि शास्त्री- यमपि अहोरात्रमासवर्पादिसाध्यमुपायान्नरं सुकरं श्रूय- ते अपाम सोमममृता अभूमेति तथापि एतदपि लौकि- कोपायतुल्यमेव । तथाहि सोमयागः पशुवधादिसा- धनत्वान्न विशेषतः शुद्धः। अकृने हि तहधप्रायश्चि- ते स्वर्गादिगत्यनन्तरं परिपच्यते एव तदुःखम् । न च न. हिंस्यात्सर्वाभूतानीति सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रे- जाग्नीषोमायं पशुमाल लभेतेत्यनेन बाधः शङ्कयः भिन्नविष- यत्वेन बाध्यबाधकभावासम्भवात् अग्नीषोमीयं पशुमा- लभतेति वाक्येन हि वधस्य ऋतूपकारकत्वमेव बोध्य- ते न तु पुरुषप्रत्यवायाभावः । एवं स्वर्गादेरनित्यत्व- मपि सत्त्वे सति कार्यत्वादनमीयते । तथा च श्रुतिरपि न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेनामृतत्वमानशुः। परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति ।। कर्मणा ज्योतिष्टोमादिना प्रजया पुत्रेण, धनेन देवताज्ञानेन पुत्रेणायं लोको जेयो विद्यया देवलोकः कर्मणा पितृलोक इति श्रुत्यन्तरात् एभिः पित्रादिलो- कस्त्र प्राप्तिामृतत्वस्येति भावः । तर्हि कथममृ- ·तस्वमीमामा। १८१ तत्वमित्यत आह त्यागेनेति । सर्वकर्मसंन्याससाध्य. ज्ञानेनेत्यर्थः । तदमृतत्वं स्वर्ग एव चेत्तत्राह परेण नाकमिति । तर्हि दूरस्थत्वान्न प्राप्यमिति चेत्तत्राह निहितं गुहायामिति । तच्चासन्नत्वात्पृथक्जनैरपि ल. भ्यमिति चेत्तत्राह यद्यतय इनि । अदुरभूनमप्यविवेकि- नां दूरभूतमेव । तथा श्रुत्यन्तरम् । कर्मणा मृत्युमृपया निषेदुः प्रजावन्तो द्रविणमीहमानाः । तथाऽपरे पयो ये मनीषिणः परं कर्मभ्योऽमृतत्वमानगुरिति ।। अराम मोमममृता अभूमेत्यमृतत्वाभिधानं तु चिरस्थि- त्यभिप्रायम् । यदाहुः आभूतसम्प्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यने इति । तदेतत्सर्वमभिप्रेत्योक्तं शास्त्रकङ्गिः तद्विपरीतः श्रेयान् व्यक्ताव्यतलविज्ञानात् । अस्याः । तस्मात्सोमानादेविशुद्धादनित्यान् विपरी- तो हिमाद्यसकाराद्विशुद्ध उरायः श्रेषान् । स च वयम् ? व्यक्तस्य कार्य जालस्य तत्कारणस्य अव्यत्तस्य प्रधान- स्य ताभ्यां परस्य तस्यात्मनल विवरेन मनाइवनि इन । न च विधवोलपलपारि कार्यत्वादनियत्वं संक्पम् । भारतकार्यवानियवाद दुसपनप ·१८२ सांख्यसंग्रह तु कार्यत्वेपि नित्यत्वात् । अथात्र शास्त्रे चतस्रो विधाः । प्रकृतिविकृतिरुम- यमनुभयश्चति । तत्र जगतो मूलकारणभूतं प्रधान न विकारः किन्तु प्रकृतिरेव प्रकरोतीति प्रकृतिः स- स्वरजस्तमसां साम्यावस्था । अस्याश्वं मूलान्तरमनव- स्थाभयान्नास्तीति मूलप्रकृतिरित्युच्यते । सैव शास्त्रा- न्तरे अविद्या मायाशब्देनोच्यते । एतदेवाव्यक्तं सत्त्वा- दीनां गुणानां वैषम्ये सति व्यक्तमित्युच्यते । यथाहि समुद्रजले चलिगाचलितप्रदेशाः । एवं त्रिगुणात्मिके प्रधाने परिणामवांस्तद्विधुरश्च प्रदेशः । तत्र प्रकृतिविका- रेषु मध्ये आयो विकारो महानित्युच्यते स एतद्- बुद्धिलक्षणः । सं च महान्सात्त्विको राजसस्तामसवैति त्रिविधः । बुद्धेस्तु प्रथमो विकारोऽहङ्कारः । एते च म- हदादयः प्रकृतयो विकृतयश्च । तथाहि महत्तत्त्वमहङ्का- रस्य प्रकृतिर्विकृतिश्च मूलप्रकृतेः । अयं हि क्रमः प्रकृ तेर्महान् महतोऽहङ्कारः अहङ्कारात्पश्च तन्मात्राः ताभ्यः पञ्च भूतानि तन्मात्राणि पुनः क्षीरदध्योरन्तराले कलल- परिणामात्परिणतानि सूक्ष्मभूतानि कुसुमसौरभ्येन सूक्ष्मस्थूलतयोपलक्ष्यमाणं गुणवैषम्यमेव तन्मात्रशब्देन भूतशब्देन चोच्यते । पञ्च भूतानि एकादशैन्द्रियाणि चेति ·है तत्वमीमांसा। तु एप षोडशको गणस्तु विकार एव न प्रकृतिः । पुरुष. स्त्वात्मा न प्रकृतिर्न विकृतिः । तदेनदाहुः । मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ इति । अथ शास्त्रपरिभाषा। दृष्टमनुमानमाप्तवचनश्चेति त्रि- विधं लौकिकं प्रमाणम् । आर्ष विज्ञानं योगिनामेवोनि तदन नोक्तम् । तत्र पृथिव्यादयः सुखादयश्चास्मदादी- नां विषयाः । तन्मात्रलक्षणास्तु देवानां योगिनां च वि- षयान त्वस्मदादीनाम् तेषां चेन्द्रियैः सम्बन्धः सन्निकर्षः। एवञ्च विषयसम्बद्धेन्द्रियाश्रिनो यो बुद्धिधर्मोऽध्यवमायः स एवं प्रमाणम् । अयं हि क्रमः । विषयसम्बद्धानामिन्द्रि- याणां वृत्तौ सत्यां वुद्धेस्तु तमोभिभवे सति य: स- वसमुद्रे कः सोऽध्यव्यवसाय इति ज्ञानमिति वृत्तिश्चा- ख्यायते । तदिदं प्रत्यक्षप्रमाणम् । अस्माच यश्वेतनाश- क्तेरनुग्रहस्तत्फलं प्रमा बोधः । बुद्धिसत्त्वं हि प्राकृतत्वा- दचेतनमिति तदीयाध्यवसायोप्यचेतनः घटादिवत । एवं हि बुद्धिमत्त्वस्य परिणामभेदाः सुखादयोप्यचेतनाः । पुरुषस्तु सुखाद्यननुपङ्गी चेतनः । सोऽयं बुडिनत्त्वव. तिना ज्ञानसुखादिना तत्प्रतिविम्बित्तो बुद्धिसाव्यप्रा- ·१८४ सांख्यसंग्रहे प्त्या ज्ञानसुखादिमानित्र भवति चितिसादृश्यप्राप्त्या च अचेतनापि बुद्धिस्तवध्यवसायश्च चेतन इव भवति । चार्वाकास्तु प्रत्यक्षान्यत् न मानमिति वदन्नि । तन्मते सं- दिग्धविपर्ययस्तु पुरुषबोधन नोपपद्येता नहि पुरुपान्तरग- तः संशयः अनुमानं कथनं विना वा ज्ञातुं शक्यः । प्रमाणान्तराणि त्वत्रैवान्तर्भवन्ति । तथाहि उपमानं तावत् गोसदृशो गवय इति वा तजनितो बोधो शब्द एवान्तर्भवति चक्षुःसनिकृष्टस्प गवयस्य यत गोसादृश्य- ज्ञानं तत्प्रत्यक्षमेव । एवं जीवतश्चैत्रस्य गृहारात्वेन बहि:- सत्त्वकल्पनमर्थापत्तिः साप्यनुमान एवान्तर्भवति । विम- तथैत्रो बहिर्भवतुमर्हति गृहेष्वविद्यमानत्वात् । यदा त्व. व्यापकः सन्ने कत्रास्ति तदान्यत्र नास्ति यदैकत्र नास्ति तदान्यत्रास्तीति व्याप्तिग्रहात् । एवमिह वटे यक्षः प्रति- वमति इति ऐतिह्यं न प्रमाणमनिर्दिष्टस्ववक्टकत्वेन सन्दद्दात् । आप्तोत्तत्वनिश्चये त्यागम एव । एवमभावो नानुपलध्विगम्यः किन्तु प्रत्यक्ष एव । न हि भूगल- स्य कैवल्यलक्षणात्परिणामविपादन्यो घटाभात्रो नाम। सर्व एव हि भावाः प्रतिक्षणं परिणामिनः म च परि. णामभेद पेन्द्रियक एवंत्यलम । तत्र मुश्मन्याव्यक्तस्याप्रत्यक्षसि महदादिकार्यण ·तत्वमीमांसा। तदनुमीयते । तथाहि सदेव कार्य कारणव्या- पारात्प्रागपि । असतो हि सत्त्वं दुष्करम् नहि नीलं शिल्पिन्नहस्रेणापि पीतं शक्यं कर्तुम् । किन्तु तिलेषु पीडनेन तैलस्येव आविर्भावमात्रमुत्पत्तिः तिरो- भाव एव विनाशः । किक्षासम्बद्धस्यापि कार्यस्य जन्य- से सम्बद्धत्वाविशेषात्सर्व कार्य सर्वस्माद्भवेदिति कार्य- सम्बद्धस्यैव कारणस्य जनकत्वमुपेयम् । न च लदलतोः सम्बन्धोऽस्तीति सरकार्यम् । किञ्च तन्तुधर्मत्वातन्तूपादे- यत्वाच्च न पटस्यार्थान्तरत्वम् यत्नेवं नन्ने यथा घट- पटौ। तथा अर्धान्तरयोः संयोगो वा भवति यथा इंडबद- रयोः अप्राप्तिी भवति हिमहिन्ध्ययोः । तस्मापधा कर्मशरीरे कू डानि निविशमानानि तिरोभवन्ति न तत्र तान्युत्पद्यन्ते न विनश्यन्ति वा एकमेवरमात्नुवर्णा- देर्मुकुटादिप्रादर्भाव एवोत्पत्तिः । एक्न मदादिका प्रधानेऽभिनिविदाले अन्यत्तं भवति इति । कारणे सत्त्येव कार्यस्य विभागाविभानाम्यानत्यनं. वारणमीनिगम्य- ते। तवायत्तं नित्यं पाप च नई कार्य यति तथा निनिय पचिप्पनधिता एवं निरन- तन्नं च । लहिपरीवन्त पनमः । एवं जनमान च सुरवःयहरूलपादितमरेननं FIRE ·१८४ मांव्यसंग्रह प्त्या ज्ञानराखादिमानिव भवति चितिसादृश्यप्राप्त्या च अनेनापि बुद्धिस्तदयध्यवसायश्च चेतन इव भवति । चार्वाकास्तु प्रत्यक्षान्यत न मानमिति वदन्नि । तन्मते सं- दिग्धविपर्ययस्तु पुरुषबोधन नोपपद्यत। नहि पुरुपान्तरग- तः संशयः अनुमानं कथनं विना वा ज्ञातुं शक्यः । प्रमाणान्तगणि त्वत्रैवान्तभवन्ति । तथाहि उपमान ताका गोगह शो गरम इति वाम तजनिती बोषी शाम एनान्तर्गवति चक्षःसनिकृष्टस्प गायस्य यत् गोगादृश्य- ज्ञान तत्प्रत्यक्षमेव । एवं जीवतयंत्रस्य गृहारावेन बहि:- सत्यकल्पनमय पनिः माप्यनुमान एवाना विनि । निमा- नयत्री बदि भवनमहनि गृहेष्वविद्यमानन्धान । गदा त्व. व्यापकः मनकत्रास्ति नदात्यत्र नास्ति गर्दकत्र नाग्नि ददान्यताम्नानि व्यामिग्रहात । एवमिह, बट पक्ष प्रति- बमात्र इलिएनहां न प्रमाणनिर्दिष्टम्मकन्या मन्दवाट । मायनियर्थ वागमए Mi नाट बगल्यः किन्तु प्रत्यक्ष र । न भूल. ग्य लक्षमपाद बनाम मई पट दमदः ; { . दत्रम ।

·तत्वमीमांसा। तदनुमीयते । तथाहि सदेव कार्य कारणव्या- पारात्प्रागपि । असतो हि सत्त्वं दुष्करम् नहि नीलं शिपिनहरेणापि पीतं शक्यं कर्तुम् । किन्तु तिलेपु पीडनेन तैलस्येव आविर्भावमात्रमुत्पत्तिः निरो- भाव एव विनाशः । किवासरवद्धस्यापि कार्यस्य जन्य- वे सम्बद्धत्वाविशेषात्लर्व कार्य सर्वरमागवेदिति कार्य- सम्बद्धस्यैव वारणस्य जनकत्वमुपेयम् । न च नरमतो: सम्बन्धोऽस्तीति सत्कार्यम् । किन तन्नुधर्मस्वातन्तमदे- यत्वाच्च न पटस्यार्थान्तरत्वम् यावं नवं यापट- पटौ। तथा अर्थान्तरयोः संयोगो वा मति यधारा- रयोः अप्राप्तिा भवति हिमशनयोः । मा पूर्मदारीरे उनीहानि निविशमानानि निगगन न तन तान्युरयन्ते न दिनस्पन्ति वा एउमेरमा वर्ग भटामिलादभव एवोत्पतिः । एव महपादिकाई gtsi'ia པདi - Yབ { ; ཝཱ་པ ས:རྟའུབྷེ༌ཀཱི 37• q!- ： * འr- से । तपानं नित्य साई र गमन t; iཔས དེས༴ ; ཤེསྶ༔ तपीकर न ५ मुग्धपुरमा म ·१४६ सांख्य संग्रह A - " - तद्विपरीतः पुरुषः सुखादयश्च गुणों सरवरजस्तमोरू- पौ: । सत्त्वस्य प्रयोजनं तुप्रकाशः रंजस्तु तस्य प्रथ-' तकं तमस्तु नियामक यदि हि तमसा गुरुणा न निय- म्येतं तदा रजः लघु सत्त्वं सर्वत्र प्रवर्तयेत् । यथा सत्त्रं रेजस्तमसी अभिभूय शान्ता वृत्तिमधिगच्छति यथा च रजः सत्त्वरजसी अभिभूय घोरा तथा तमः सत्त्वरजसी अभिभूय मूढामिति । यद्यप्येते परस्पर विरोधशीला तथापि यथा वातपित्तश्लेष्माणः परस्पर- विरोधिनः शरीरधारणरूपैककार्यकारिणः एवमेतेपि । एवं सुखहेतुत्वात्सत्त्वं सुखात्मकं दुःखहेतुत्वाददुःखा- स्मक रजः यन्मोहकं तत्तमः । ते च सुखदुःखमोहाः पर. स्परविरोधिनः स्वानुरूपाण्येव परस्पर विरुद्वानि सुखदुः- खमोहात्मकानि निमित्तानि कल्पयन्ति । तथाहि एकैव स्त्री स्वामिने प्रति सुखरूपसद्भावात्तं सुखाकरोति संप- स्त्रीस्तु दु:खाकरोति एवमत्राप्यकस्यापि निमित्तभेदारे- दः । सुखप्रकाशलाघवस्तु परस्परमावरोधान्न निमित्त- भेदाः कल्प्यन्ते । सर्गादौ तु परिणामस्वभावा गुणाः 'क्ष- णमप्यपरिणमय्य न तिष्ठन्तीति सत्त्वं सत्वरूपतया रजो रजोरूपतया तमस्तमोरूपतया प्रवर्तते । यथाहि घनवि- मुक्तजलानां जम्बीरकरवीरनारिकेराद्याश्रयभेदादस्ति भेदः । -

·भोक्तपेक्षा पुरुषस्तु भोन्येन प्रधानेन संयुतत्त
९८७
तत्वमीमांसा
एवमेकरूपाणामपि गुणाना प्रतिगुणानयविशेषादने.
करूपता । आत्मा तु व्यक्ताव्यक्तसंघातभिन्नः । - परा-
र्थो हि संघातो भवति । यथा शयनासनादयः; संघाता:
शरीरार्धा दृष्टाः । किञ्च यथा रथादि यंञ्यादिनाधिष्ठितं
एवं त्रिगुणात्मकमपि परेण केनचिदधिष्ठीयमानं युक्तम् ।
स चात्मा प्रतिशरीरं भिन्नः न ह्येकस्मिन् सुखिनि सर्वे
सुखिनः । स चायं पुरुषः साक्षी च भवति प्रकृतिहि
स्वविषयचरितं पुरुषाय प्रदर्शयति । तथाहि लोके अर्थि-
प्रत्यर्थिनौ विवादविषयं ताक्षिणे दर्शयतः । एवं चायं
द्रष्टापि भवति । तथा अनगुणादस्य कैवल्यं च धर्मः ।
आत्यन्निको हि दु.खत्रयाभावः कैवल्यम् । अतएवा-
त्रिगुणत्वान्मध्यस्थोऽपि भवति सुखी हि सुखे तृप्या
दुःखी द्विषन् मध्यस्थो न भवति । अत एवं
भयरहित्यादुदासीन इत्युच्यते । एवमप्रसवधर्मित्व
वापि । यद्यपि चेतनोऽई करीमीति कृतिचैतन्य
काधिकरप्पं प्रतीयते तथापि पुरुषप्रधानादिसम्बन्धा
पचैतन्यमव्यक्ते गुणवईवं च पुरुष उपचर्यने
हि प्रधानं भोक्तारमन्तरेण न संभवति इति भवा
खमानन्यभिमन्यमानः कैवल्यं प्रार्थयते । तर

·८८ सांख्यसंग्रहे रुषान्यताख्यातिनियन्धनम् न च सत्पुरुषान्यताख्या- तिः प्रधानमन्तरेणेति कैवल्यार्थ पुरुषः प्रधानमपेक्षत इति तयोः संयोगः अत एवं संयोगो न महदादि- सर्गमन्तरेण भोगाय कैवल्याय च पर्याप्त इति संयोग एवं भोगापवर्गार्थ सर्ग करोतीति ।। 5 : अथ विवेकज्ञानोपयोगिनी बुद्धिनिरूप्यते । त- स्याश्च व्यापारोऽध्यवसायः तदभिन्नः । एष बुद्धलक्षणं समानासमानजातीयव्यवच्छेदकत्वात । तथाहि सर्वोपि व्यवहर्ताऽहमन्त्राधिकृत इनि अभिमत्य मया एतत्कर्त- व्यमिति अध्यवस्यति ततश्च प्रवर्तते । तत्र चितिसन्नि- धानादापन्नचैतन्याया बुद्धेयोऽयं कर्तव्यमिति विनिश्चयः सोऽध्यवसायः । तत्र धर्मों यागाद्यनुष्ठानजनितः । ज्ञान गुणपुरुषान्यताख्यातिः । वैराग्यं रागाभावः । एवमैश्व- यमपि बुद्धिधर्मो यतोऽणिमादिप्रादुर्भावः। अहमत्र शक्तः मचो नान्योऽत्राधिकृतः अतोऽहमस्मि इत्यादिको योऽभि- मानः सोऽहङ्कारव्यापारत्वादहङ्कारः । तमुपजीव्य हि बु- हिरध्यवस्यति कर्तव्यमेतन्मयेति अहङ्काराच्च द्विविधः सर्गःसात्त्विकादेकादशेन्द्रियाणि तामसात्तु पश्चतन्मात्राः। रजसस्तु तत्प्रर्वतकत्वमात्रात्कारणत्वम्। साविकराजस- ताममाहङ्काराणामेव क्रमेण वैकारिकस्तैजसो भूतादिरिति ·तत्त्वमीमांसा १८९ संज्ञाः । चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनत्वगाख्यानि बुद्धीन्द्रियाणि । वाक्पाणिपादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाणि । मन उभयात्म- कं बुद्धीन्द्रियं कर्मेन्द्रियञ्च । चक्षुरादीनां च मनोधिष्ठितानां स्वविषयेषु प्रवृत्तेः । प्रधर्म वस्तुदर्शनानन्तरं वालमूका- दिवन्निर्विकल्पात्मकं सामान्यतो ज्ञानमुत्पद्यते । पश्चाञ्च वस्तुधमैत्यिादिभियोऽयवसायो स सङ्कल्पाख्यो मनसो. व्यापारः। एकस्मादहकारादेकादशविधानि इन्द्रियाणि भ- वन्तीत्यत्र तु शब्दाधुपभोगसम्प्रवर्तकादृष्टभेद एव निया- मकः । अदृष्टभेदस्त गुणपरिणाम एव । पञ्चबुद्दीन्द्रि- याणां सम्बद्धवस्त्वालोचनं वृत्तिः वागादिकर्मेन्द्रियाणां तु वचनादयो वृत्तयः। एवं महतोऽध्यवसायः अहङ्कारस्याभि- मानः सङ्काल्यो मनसो वृत्तिापारः। कार्यकरणाभिमुखानां करणानां वृत्तिसङ्करस्तु न भवति । यथाहि परावस्क- न्दाय प्रवृत्ताः शाक्तीकयाष्टीकादयः स्वं स्वं शक्त्यादिक- मेवाददते न परस्परयष्टयादिकम्। ननु याप्टीकादीनां चे. तनत्वादस्तु तथा प्रवृत्तिः करणानां त्वचेतनानां प्रवृत्चेर- यक्तत्वात्तत्स्वरूपसामध्योपभोगाभिज्ञ अधिष्ठाता स्त्री- कार्य इति चेन्न तत्प्रवृत्ती पुरुषार्थस्यैव हेतुत्वात एतच्चो- पपादयिष्यति । करणानि तु तयोदश । करणत्वं तु श- दस्पर्शादिप्रकाशनं कर्मेन्द्रियाणां तु वचनादिव्यागरः।

·१९० 1 सांख्यसंग्रहे एतद्वाह्यकरणं वर्तमानकालमन्तःकरणं तु त्रिकालम् । न- दीपूरभेदादभूदृष्टिः अस्ति धूमादिहाग्निः पिपीलिकाण्डसं- चरणाद्भविष्यति वृष्टिरिति प्रत्ययात् । ये तु वैशेषिकाः कालमेकमतिरिक्तं स्वीकुर्वते । तन्मतेऽप्यतीतानांगतादि- व्यवहारभेदः उपाधिभेदादेव भवति एवं च तैस्तैरुपाधि- भिरेवातीतानागतादिभेदतिद्वौ किमतिरिक्तकाल स्वीका- रेणेति सांख्याः । एषां चेन्द्रियाणां प्रधानाप्रधानभावोऽप्य- स्ति । यथाहि ग्रामाध्यक्षा कर्षकादिभ्यः करमादाय वि- प्रयाध्यक्षाय प्रपच्छन्ति विषयाध्यक्षश्व सर्वाध्यक्षाय सच भूपतये एवं बाह्येन्द्रियाण्यालोच्य मनसे समर्पयन्ति मन- ब.सङ्कल्प्याहङ्काराय अहङ्कारश्वाभिमत्य बुद्धौं सर्वाध्य- क्षायामिति । एते, च बुहीन्द्रियमनोहङ्कारा गुणविशेषा गुणानां सत्त्वरजस्तमसा विकाराः परस्परं विरुद्धी अपि पुरुषार्थेनैकवाक्यतापन्नाः, यथा सन्तमसापनयनेन प्रका- शाय मिलिता वर्तितेल बह्नयः। प्रदीपो भवति : । ननुं कस्माइद्धौ . प्रयच्छन्ति न पुनरहङ्काराय मनसे बेति चेन्न पुरुषार्थस्य प्रयोजकांपा साक्षारसाधतं प्रधानं धु- द्विरेव अहङ्कारादयस्तुतं प्रति गौणाः । अस्गदादिभिः प- रस्सरव्यांवृत्तानि नानुभूयन्ते इति. शब्दादितन्मात्राणि अ. विशेषाः सूक्ष्माणि च । आकाशादिप तु स्थूले पु कचित्स- १ ·तावमीमांसा । विप्रधानतया शान्ताः सुखाः प्रसन्ना लघवः केचिद्रज- स्तमःप्रधानतया घोरा मूढाश्च । ते विशेषाः पुनः त्रिधा सूक्ष्मं शरीर मातापितुजं महाभूनानि चा प्रधानेनादिसर्गे प्रनिपुरुषमेकैकमुत्पादितं तथाऽव्याहत शिलामप्यनुप्रवि- शति । सर्गादामहाप्रलयमवतिष्ठने सूक्ष्म शरीर: तच महदहङ्कारैकादशेन्द्रियपञ्चतन्मातसमुदाय: एनच्च शरीर भोगानह इति स्थूलं, शरीरं पाटकौशिकमानंयति । लोमोहितमांतानि मानः स्नावस्थिमजानः स्तृित इति षट् कोशाः । ननु धर्माधर्मनिमित्तः संसारः तस्य च सूक्ष्मशरीरेऽभावात्कथं स्थूलशरीराश्रयणमिति चेत् न धर्माद्यन्वितवुद्ध्या संयोगेन तस्यापि धर्माद्यभिचालितत्वात् यथाहि सुरभिपुष्पादिसन्चन्धाहनमपि तदामोदवामित भवति । धर्माधर्मादिनिमित्तकं च स्थूलशरीरग्रहणं तयोः संतगेंण सूक्ष्मशरीरं स्थूलशरीरमानित्य देवो वा मनुष्यो वा पभुर्वा भवति । यथाहि नटरतां तां भूमिकां विधा- य धर्मराजो वा भवति वत्सराजो वा भवति इति हेतुस्त्वत्र पुरुषार्थ एव । तत्रोर्ध्वगननस्य निमित्तं धर्मः । एवमवणाधोगतिः । ज्ञानेन मोक्षोऽज्ञानेन वन्धः तत्वो- नभिज्ञत्य पुरुषस्य वैराग्यमात्रात्मकृत्यादिप्वात्मबुध्यो- पास्यमानेषु तत्रैव ल्यः रोगात्संतारः ऐश्वर्यादिच्छाया . F ·- । १९२ सांख्यसंग्रहे अविघातः विघातश्चानेश्वर्यात् । अयं बुद्धिसर्गः चतुर्धा विपर्याशक्तितुष्टिसिडिंभेदात् । तत्र विपर्ययोऽज्ञानमवि- घा । विपर्ययः पञ्चधा अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशा यथासंख्यं : तमोमोहमहामोहतामिस्नान्धतामित्रमंज्ञा-' भेदात् ।। प्रकृत्यादिष्वनात्मस्वात्मबुद्विरविद्या मः । देवादीनामणिमाद्यैश्वर्येषु शाश्वतिकत्वाभिमानोऽस्मिना मोहः । शद्वादिषु विषयेषु राग आसक्तिमहामोहः । देवारीनामसुरादिभ्यः स्वैश्वर्याणिमाभिघातभयमभिनिवे- शोऽन्धतामिस्रः। अशक्तिस्तु अन्धत्वपगुत्यादिरूपा करण- वैकल्यहेतुका। तुष्टयो द्वेधा आध्यात्मिका वाह्याश्च प्रकृ. तिव्यतिरिक्त आत्मास्तीति निश्चित्य संन्यासादेव तबाप भविष्यतीति उपदेशादी या तुष्टयस्ता आध्यत्मिक्षः पञ्च- विपयोपरमात या तुष्टयस्ता बाह्याः । आत्मविद्यानामध्य- यनमननादयः सिद्धिभेदाः। एवं निरूपिनो बुद्धिसर्गः । तन्मात्रमापि देवमनुष्यपश्वादिभदाहहुधा । तत्रो;- धोमध्यलोकाः मत्वरजोतमोबहुलाः । ननु सुखदुःखा- दयः प्राकृता बुद्धिगुणाः कथं चेतने भवन्तीति चेत्तत्यम् पुरि लिङ्ग शेरने म पुरुषः । एवं च लिङ्गपुरुपयो: मम्ब- वालिङ्गवर्मानात्मन्यध्ययम्यनि । अयं च महदादिः पृथि- व्यादिमहाभूतान्तः सर्गः प्रकृत्यैत्र कृतः। निष्कारणत्वं तु ·तत्त्वमीमांसा। १९३ सदैव स्यान्नैव वा स्यात् । ईश्वरस्तु न तत्रोपादानं चिति- शक्तेरपरिणामाता नापि ईश्वराधिष्ठिताया प्रकृतेः कर्तृत्वं निर्व्यापारस्याधिष्टातृत्वासम्भवात । नहि नियापारस्तक्षा वास्याद्यधितिष्ठति । ननु प्रकृतेः कर्तृत्वे तस्या नि- त्यत्वेनानुपरमात्कदापि मोक्षो न स्यादिति चेन्न । यथा- हि ओदनकामः पचौदनो न प्रवर्तते पुनस्तत्र एवं यं यं पुरुषं प्रकृतिमोचितवती न तं प्रति पुनः प्रवर्तते । न- न्वचेतनायां प्रकृतौ कथं चेतनधर्मः प्रवृत्तिः तस्मादस्ति प्रकृतेरधिष्ठाता चेतनः आत्मानस्तु प्रकृतिस्वरूपानभि- ज्ञत्वान्नाधिष्ठातुमर्हन्ति तस्मादस्ति सर्वार्थदर्शी प्रकृतेर- धिष्ठाता स चेश्वर एवेति चेत्सत्यम् यथाहि वत्सवि- वृद्ध्यर्थमचेतनमपि क्षीरं प्रवर्तते तथा प्रकृतिरपि पुरुष- मोक्षाय प्रवर्तिप्यते । न चेश्वराधिष्ठानत्वेन क्षारे प्रवृत्तिः शङ्कया। द्विधा हि प्रवृत्तिर्भवति स्वार्थाय कारुण्याय वा । न चाप्तसकलकामस्येश्वरस्य किमपि प्रार्थनीयमस्ति न. त्प्राक् दुःखाभावेन करुणाया असंभवात् । किस करुणया प्रेरित ईश्वरः सुखिन एव सर्वान् प्राणिनः सृजेत् न विचित्रान् । प्रकृतस्त्वचेतनतया नेदं वयं किन्तु पराधैव प्रवृत्तिः यथा पारिषदान्मयनिवर्तते नटः एवं प्रकृतिः आत्मानं शब्दाचात्मना पुरुषादेन ·१९४ सांख्यसंग्रहे प्रकाश्य निवर्तते । फलाभावेपि निर्गुणे उपकारिण्यपि पुरुषे प्रकृति- स्तपस्विनी प्रवर्तते एव यथाहि गुणवानुपकार्यपि भृत्यो निर्गुणे उपकारिण्यपि स्वामिनि निष्फलाराधनः । य- द्यपि नाव्यानिवृत्तोपि नटः कालान्तरे पुनरपि प्रवर्तते एवं मुक्तं प्रति प्रकृतिस्तु न पुनः प्रवर्तते यथाहि वि. गलितवसना कुलवधूः कदाचित्केनचिदृष्टा चत्तदासौ तथा यतते यथा न पुरुषान्तराणि पश्यन्ति एवं प्रकृतिर- पि विवेकेन साक्षात्कृताऽतिलज्जावशात्पुनः स्वात्मानं न प्रदर्शयति । ननु सवासनक्लेशकर्माशयानां वन्धनसंज्ञि. तानामप्यपरिणामिनि पुरुषेऽसम्भवात्कथं मोक्षः मुचेब. न्धनविश्लेपार्थत्वात् । अत एव न संसारोपि सम्भव- ति निक्रियत्वात् । मैवम् । यथाहि भृत्यगतौ जय- पराजयो स्वामिन्युपचयते एवं प्रकृतिगतयोरपि भो- गापवर्गयोविवेकाग्रहात्पुरुषे उपचारः । तत्र धर्मा- धर्माज्ञानगम्यांवराग्यश्वर्यानैश्वर्यरूपैः सप्तभिर्भावैर्व- भाति तत्त्वज्ञानेन तु मोचयति । एवं च कृता- दस्मात्तत्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमिति शुद्धमुत्पद्य- ते ज्ञानं यदिपयां अभ्यासस्तं साक्षात्कारयतीति । ना- स्मीत्यनेन क्रियामात्रन्निविध्यते अस्तेः क्रियथित्वात् ।

·तत्वमीमांसा १९५ नाहमित्यनेन कर्तृत्वं न मे इत्यनेन स्वामित्वं निषिध्य- ते । भोगविवेकसाक्षात्कारौ प्रकृतेः प्रसोतव्यौ तौ च प्रसूताविति निवृत्ता प्रकृतिस्तां निपक्रियः स्वच्छपुरुषः पश्यति प्रकृतिपुरुषयोरसंसर्गेप्यविवेकल्पातिनिबन्धनः संसारः पुनर्न भवति इति । अन्ते तत्वज्ञानस्य तदानी- मेव शरीरपातस्तु न भवति । यथाहि निवृत्ते कुलाल- व्यापारे संस्कारवशात् चक्रं भ्रमत्तिष्ठति एवं संस्का- रवशात् शरीरमपि शरीरपातानन्तरं तु प्रधानस्य नि- वृत्तवादात्यन्तिकमपि दुःखं नश्यति दुःखाभावरूपं कै- वल्यमाप्नोति ॥ इति श्रीमद्देवीदत्तात्मजगमसेवकसन्धाचार्यकृष्ण- मित्रकृता तत्त्वमीमांसा समाप्ता ।

·१९४ प्रकाध्यमि " कवि निगंणे आशामिण पर प्रकृति- सम्बनी प्रति एक या गुणानुकापि भुत्यो निणे उपहारिणि स्वामिनि निष्फलागमनः । य- धरि नाट्यालिगोनि नटः कालान्तरे पुनगी प्रवनीत एवं मुरा प्रति प्रक्रनिम्नु न पुनः प्रवर्तने यथाहि नि. गालनवसमा कुलवधूः कदाचिोगनिदृष्टा बत्तदान तथा यतने यथा न पुरुपान्तराणि पश्यन्ति एवं प्रकृतिर- पि विवेकन साक्षात्कृताऽतिलज्जावशात्पुनः स्वात्मानं न प्रदर्शयति । ननु सवासनक्लेशकीगयानां बन्धनसंज्ञि- तानामप्यपरिणामिनि पुरुपेऽसम्भवात्कथं मोक्षः मुचेर्व- न्धनविश्लेपार्थत्वात् । अत एव न संसारोपि सम्भव- ति निक्रियत्वात् । मैवम् । यथाहि भृत्यगतौ जय- पराजयो स्वामिन्युपचर्यते एवं प्रकृतिगतयोरपि भो- गापवर्गयोविवेकाग्रहात्पुरुपे उपचारः धर्माज्ञानवैराग्यावैराग्यैश्वर्यानश्वर्यरूपैः सप्तभिर्भावैर्व- नाति तत्त्वज्ञानेन तु मोचयति । एवं च कृता- दस्मात्तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमिति शुडमुत्पद्य- ते ज्ञानं यदिपयो अभ्यासस्तं साक्षात्कारयतीति । ना- स्मीत्यनेन क्रियामात्रन्निषिध्यते अस्तेः कियार्थत्वात् । । तत्र धर्मा- ·नाहमित्यनेन कर्तृत्वं न मे इत्यनेन स्वामित्वं नाप ते । भोगविवेकसाक्षात्कारौ प्रकृतः प्रसोतव्यौ तौ च प्रसूताविति निवृत्ता प्रकृतिस्तां निष्क्रियः स्वच्छपुरुषः पश्यति प्रकृतिपुरुषयोरसंसर्गप्यविवेकख्यातिनिवन्धनः संसारः पुनर्न भवति इति। अन्ते तत्त्वज्ञानस्य तदानी- मेव शरीरपातस्तु न भवति । यथाहि निवृत्ते कुलाल- व्यापारे संस्कारवशात् चक्रं भ्रमत्तिष्ठति एवं संस्का. रवशात् शरीरमपि शरीरपातानन्तरं तु प्रधानस्य नि- वृत्तत्वादात्यन्तिकमपि दुःखं नश्यति दुःखाभावरूप कै- वल्यमाप्नोति ॥ - इति श्रीमद्देवीदत्तात्मजगमसेवकसन्धाचार्यकृष्ण- मित्रकृता तत्त्वमीमांसा समाप्ता ॥

·说 ·श्रीगणेशाय नमः। श्रीदक्षिणामूर्तिगुरुभ्योनमः अथ सांख्यपरिभाषा। स्वानुभवं यथामति व्याख्यास्यामः । ॐनमो नारायणाय प्रकृत्यै पुरुषाय च । वेदान्तसारगुह्याय साङ्ख्यतत्त्वस्वरूपिणे ॥ १ ॥ योगिनां परहंसानां तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । अन्येषां च न दातव्यं मायया मोहितं जगत् ॥२॥ शब्दश्रोता च व्याजेन निर्वाणार्थ च कथ्यते । यदा कश्चिन्महाभागस्तस्य विश्रान्तिकारकम् ॥ विभक्तिमत्र यो पश्येत्तस्य ज्ञानं च दूरतः ॥ ३ ॥ अथ गुरुः । गुरुयुक्त्या प्रसादेन ग्रन्थगर्भावलोकनम् ॥ १॥ गुरुश्च द्विविधः प्रोक्तो वार्तिकाम्नाय . वार्तिको भक्तिभावेन आन्नायो मुलकी " 2 an ब्राह्मणस्त्रीशूद्रमुखोपात्या संन्यासादिपारमय

·१९८
सांख्यसंग्रह
आदौ शिवस्तथा विष्णुब्रह्मा वसिष्ठ एव च ।
शक्तः पाराशरो व्यासः शुको गौडस्तथैव च ॥
गोविन्दपादपूज्येभ्यः शङ्करः शङ्करो परः ।
इयं परम्परा प्रोक्ता गुरोराम्नायसिद्विदा ॥ ७ ॥
गुरुगायच्युपदेशो गुरुश्वोदरपोषकः ।
सद्गुरुमोक्षदाता च गुरोस्त्रिविधलक्षणम् ॥ ८ ॥
मन्त्राध्ययनं च व्याख्यानं कर्मतन्त्राणि चेटकाः ।
वैदिकी शिल्पविद्या च श्रीगुरोस्तस्य उच्यते ॥ ९ ॥
कार्यकारणतां हित्वा समाधिः पूर्णवोधकः ।
तारको मोक्षदाता च सद्गुरुस्तस्य उच्यते ॥ १० ॥
अथ शिष्यः।
रिक्तकामं मनो धृत्वा विश्वासं गुरुभक्तिदम् ।
आशामोक्षं विना नास्ति तच्छिप्यमुद्धरेद्गुरुः ॥११॥
भो भो स्वामिन् कृपासिन्धो प्रार्थयिष्यामि तेऽधुना।
तप्तसंसारदावाग्नी मुक्तिं कुरु दयानिधे ॥ १२ ॥
विधिवदधीतवेदवेदाङ्गत्वेनापाततोऽरिवलयेदार्था अस्मिन् ।
तथा च श्रुतिः
समित्याणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं गुरुमुपश्रित्य तमनुसरति ॥
तद्धि संग्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।।
उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः ॥ १३ ॥

·साख्यपरिभाषा। 'यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहः' इति गीतासु । भुक्तिमिच्छसि वेत्तात विषयान्विषवत्त्यज ।। लोलुपः साधुसङ्गस्य अत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ १४ ॥ इति गुरुपरम्परा अथ सांख्यसाम्प्रदायेन ज्ञानमाह । तत्र प्रथम साधनचतुष्टयसम्पन्नस्य इहामुत्रार्थफलभोगविरागः । द्वितीयं शमदमादिषटकम् । तृतीयं नित्यानित्यवस्तुवि- वेकः । चतुर्थ मुमुक्षुत्वं मोक्षेच्छा । किन्तु इइ नाम त्रक्चन्दनवनितादिविषयभोगविरागः । अमुत्र नाम स्वर्गभोगादिआनिच्छा । शमो नाम मनोनिग्रहः । दम इन्द्रियनिग्रहः । तितिक्षा शीतोष्णादिपरोत्कर्ष- सहनम् । समाधानं सृष्ट्यादिमायाविलक्षणम् । श्रद्धा गुरावध्यात्मशास्त्रे रतिः । उपरमः कार्यकारणातीतम् । नित्य आत्मा । अनित्या दृश्यपदार्थाः । अतः परं मोक्षेच्छा ।। इति साधनचतुष्टयम् । कम्बलो खपरी वेणुयुद्धोत्रिविधलक्षणम् । चिचक्षिप्तगतायातालीनताभूनिकात्रयम् ॥ १ ॥ अध भूमिका । विक्षेता विषयपदाधे रतिः । ग- ·सांख्यसंग्रह तायाता संशयात्मिका । सुलीनता प्रीतिरूपा तुरीया । अथ बुद्धयः । गुरु शास्त्रादियुक्त्या बोधयति तथापि शून्यं कम्बलपेशीवत् । सा अधिकप्रकाशो न भवति खपरच्छिद्रवत् । अनेकयुक्या विस्तारयति भन्न- वेणुवत जले तैलवत् । तत्रादौ वैराग्यम् । तत्र प्रमाणं श्रुतिः-न वाऽरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवत्या, त्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति इति । बृहदारण्यके 'त्यागैनैकेन अमृतत्वमानशुः' । नत्रादौ शबलत्यागः ॥ विष्ठामूत्रं च दुर्गन्धि कृम्यगारं च नश्वरम् । तत्सौख्यमानिनो मूढा अहंममेतिगर्विताः ॥ १ ॥ कस्य माता पिता कस्य कस्य भ्राता सहोदरः । कस्य स्त्री कस्य पुत्रस्तु नराणां कर्मवन्धनम् ॥ २ ।। जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिपु । उदासीनसमं पश्यत्सर्व व्यर्थमिवात्मनि ॥ ३ ॥ स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षमी विविक्त आमीनभिन्नयेन्मामलन्द्रितः ॥ ४ ॥ कायारण्यममाविष्टो मनव्याघ्रो महाबली । भक्षते सकलांल्लोकान्देवानुरगमानवान् ॥ ५ ॥ ज्ञानखड्गं दृढं कृत्वा वैराग्य भूमिशोधनम् । , ·सांख्यपरिभाषा। २०१ दुर्लभो यस्य संग्रामो कोसौ शूरश्च आत्मवान् ॥ ६॥ अथ शुद्धत्यागः । ग्रन्थमभ्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्परः । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्ग्रंथमशेषतः ॥ ७ ॥ पदमिच्छसि ब्रह्मत्वं तदा विज्ञानतः शृणु । सर्वार्थेषु च वैराग्यं सर्वभूतेषु चात्मता ॥ ८ ॥ मुक्तिमिच्छसि चेत्त्वन्तु विषयान् विषवत्त्यज । क्षमार्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद्भज ॥ ९ ॥ मनमा ध्यायते योगी कृपणस्तु धनं यथा । मनसा येन पीत्वा च तेन जित्वा जगत्त्रयम् ॥१०॥ विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निस्पृहः । निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ११ ॥ आकिञ्चनश्च दान्तश्च शान्तश्च सममानसः । स लिङ्गानाश्रमं त्यक्त्वा चरेदविधिगोचरः ।। १२ ॥ देहे च शृणु तं तात गुप्तप्रकटलक्षणम् । दशगुप्तकरं मोक्षद्वादशं सहजस्थितिः ॥ १३ ॥ निरपेक्षं मुनि शान्तं निरं समदर्शनम् । अनुबजाम्यहं नित्यं पृययेदधिरेणुभिः ॥ १४ ॥ कदा शम्भो भविष्यामि कर्मनिलनक्षमः ।

·No text on this page.

·सांख्यपरिभाषा। अथ भक्तिद्वारा चतुर्विधा मुक्तिः । वेदाक्षराणां सायुज्यं सरूपता सलोकतामश्नुते ।। प्रथमं चित्तशुद्धिं च मानसं पूजनद्वयम् । हनीयं च सदा ध्यानं व्यापकं च चतुर्थकम् ॥ १ ॥ पञ्चमं तु निरालम्ब मोमभूमिर्यथाक्रमम् । यत्नेन साधयेन्मत्यों तस्य मुक्तिर्न संशयः ॥ २ ॥ जपानुष्ठानयोहारा चित्तशुद्धिर्विधीयते । पश्चाच्चतुर्विधा मुक्तिः शृणु साधु हिजोत्तम ॥ ३ ॥ मानसे लोकसम्प्राप्तिस्तत्लदा च समीपता । तथा तस्य स्वरूपं च निरालम्बेन शाश्वतम् ॥ ४ ॥ ये ये यान् यान् यजन्देवस्ने ने चत्वारमोक्षगाः । आत्मज्ञानं विना मोक्षो न भोसचिदात्मनि ।। ५ ।। किन्तु- माननं नाम आसनग्धां सावपवभूति ध्यायेत । निवातवीपवत्स्वरचं यथा पोहगोपचाः पूजये. त् । तस्य गरि ला न सीमाना । ༢ ཊིས༌ ༥༡ ཏ ༽ { , :ཀ भारत ला गया। इति चता मन ए

·No text on this page.

·मास्यपरिभाषा। अथ विवेकज्ञाननिर्णयः । अक्रोधवैराग्यजितेन्द्रियत्वं क्षमादयाशान्तिजनप्रियत्वम् । निर्लोभदाता भवमुक्तिहेतु नस्य चिह्न दशलक्षणानि॥ १॥ कर्म अध्यात्मतत्त्वं च ब्रह्मज्ञानमतः परम् । इन्द्रं चत्वारि वाच्यार्थमात्मलक्षं सुखावहम् ॥ २ ॥ कर्मज्ञानी भवेज्जीवः पुरुषोऽध्यात्मसंज्ञकः । ईश्वरस्तत्त्ववेत्ता च सर्व ब्रह्मेति ब्रह्मता ॥ ३ ॥ वर्णाश्रमं च धर्म च होत्रादिकर्मतत्पराः । भजनं सर्वभूतेषु ज्ञानं च कर्मसंज्ञितम् ॥ ४ ॥ वैराग्याध्यात्मशास्त्रं च यस्य माया विनिर्गता । जिज्ञासा मननाध्यासं ज्ञानमध्यात्मसंजितन :: आलोक्य धर्मसांख्यादिधर्मकमक्रियानित! तदर्थव्यतिरेकेण तत्त्वज्ञानं तदोच्छ । समाधिशब्दवाक्यार्थ ब्रह्माकान्तर एकाकी निस्पृहः शान्तो ने ! वाचो यस्मिन्निवर्तन्ते लिई स्वयमेव स्वमान्य निक उत्ताचागनिन् नव-न द्रव्यादिविधानतः सदाचार इन ·मांख्यसंग्रहे अथातभक्तिः। सर्वेश्वरमयं भक्तिीनं चाभेददर्शनम् । निरपेक्षं च वैराग्यं मुक्तं निर्विषयं मनः ॥ १ ॥ किन्तु चाण्डालादिब्रह्मपर्यन्तं सर्वभूतेषु ईश्वररूप भावयेत् । यथार्ह षोडशोपचारेण पूजयेत् । सा भक्तिः तु प्रतिमा । ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तं स्वशरीरवदभेदं ज्ञात्वा तज्ज्ञानं परदेहाहिस्वदेहावयवमेकीकृत्य सर्वव एकमेव पिण्डमवधारयेत् ब्रह्मादिस्थावरपर्यन्तमिहामुत्र निराशा । मुक्तो नाम वृत्तिशून्यम् । तत्र प्रमाणम्- सर्वभूनेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः । भूतानि च भवत्यात्मलेषभागवतोत्तमः ॥ २ ॥ यदा भूतपृथक्भावमेकस्थमनुपश्यति । 'तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३ ॥ प्रजहाति यदा कामान् सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मनस्तुष्टः स्वपतः स न विद्यते ॥ ४ ॥ गीतासु । ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वैराग्यं यद्धि जायते । यथैव काकविष्ठायां वैराग्यं तद्वि निर्मलम् ॥ ५ ॥ इति अद्वैतभक्तिः।

·सांख्यएरिभाषा। कार्यकारणकर्तृत्वं विहाय बिचरेन्महीम् । स्तुनादपी निकामी च आनन्दं ज्ञेयलक्षणम् ॥१९॥ इति निर्वेदज्ञाननिर्णयः । देहवर्णाश्रया धर्मा कल्पनावेदनिर्मिताः । ताहि निर्मोकवत्याज्याः सोऽहमेको निरञ्जनः ॥२०॥ तस्माज्ज्ञानात्तु कैवल्यमित्यादिश्रुतेः ज्ञानाग्निदग्ध- कर्माणीति गीता । परोक्षं शासियज्ञानमपरोक्षं च शाश्वतम् । प्रथमं जन्मकर्माणि द्वितीयं सच्चिदात्मकम् ॥ २१ ।। उत्पत्तिस्थितिसंहारभूनं भूनेषु युज्यते । आत्मा च तत्र साक्षी च जगद्र्या च सूर्यवत् ।। २२।। भूतादिव्यक्तिरूपं च अचरं चरमेव च । तदिन्द्रजालबत्पश्येषधा नु वीचिवजगत् ॥ २३ ॥ कल्पनावद्धजन्तुष सदा जल्पति दोपवत् । वपुर्नृत्यति रध्यायां यावत्पतति भूगले ॥ २४ ॥ जनो चालपिशाचत्वं किं लजायोमिन्दिनाम् । जल्पन्ति विविध राचो दिम नुखदासपो. ॥२५॥ अस्ति मानि पियं धिरमपि नाम कम ! चत्वार पणा लाया मोहदी नियनः १२६ ।। *ti༢༣ ༤ ཀ ༽ विवाया। * ·मांल्यमंग्रह जानीहि तब नन्नादं व्यथाऽर्थः प्रतिपायने ॥ २७ ॥ अमनस्तु मदा देहो यथा ग्रामो विना जनात । ब्रह्माद्यापि न कर्तव्यः म पशुधात्मघातकः ।। २८ ॥ उत्तमा च लये लीना व्यानधारणमध्यमाः । अधमा प्रतिमापूजा गीतनृत्यं धमोघमः ॥ २९ ॥ स्नानं मना मलत्याग. शौचमिन्द्रियनिग्रहः । अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निषियं मनः ॥ ३० ॥ स्थूलपेगिवत प्रत्यक्ष लिङ्गं वन्ध्यं यथा स्त्रियः । मनसात्मकरूपेण स्वयं ब्रह्म सनातनम् ।। ३३ ॥ श्रुतिस्मृत्यर्थपूर्ण च ममाश्चित्तसग्निम् । यावदेहाभिमानं च नावत्यो निष्फलाः क्रियाः ॥३२॥ संसारकर्म आमक्तो ब्रह्माहमिति मन्यते । कमब्रह्मोभयभ्रष्टस्तं त्यजेदन्त्यजं यथा ॥ ३३ ॥ समाधेर्विक्षपो यस्य नानायुक्तिप्रकारकः । याबदेहलयं नैतावन्तो मोहकारकाः ॥ ३४ ॥ एकोलौ योगवामी च हयं ग्रामस्तथैव च । तृतीयं नगरं चैव मन्य यवनवामिनाम् ॥ ३५ ॥ वेदशास्त्रपुराणानि नानायुक्तिं च बल्गुना । व्यवसायात्मिका बुद्धिर्न तु साधनरूपका ॥ ३६॥ आलोच्य चतुरो वेदान् सबैशास्त्राणि मर्वदा ।

·सांख्यपरिभाषा यो वे तत्वं न जानाति दव/गकरसं यथा ॥ ३७॥ भन्दब्रह्मणि निष्णानो स्नायास पग्ने यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलं ह्यवेनुरिव रक्षकः ॥ ३८ ॥ आकाशदर्पणे यस्मिन्यजगभासतेऽखिलम् । तलव ब्रह्मरूपं च मायामयविचेष्टितम् ॥ ३९ ॥ या निशा सर्वभूतानां नस्या जागनि नयमी । यस्यां जाति भूतानि ना निमा पश्यनो मुनेः॥४०॥ नाई देहो न च प्राणो नेन्द्रियाणि नथैव च । न मनो हन्त बुद्धिश्च नैव चित्तमा हतिः ॥ ११ ॥ नाह मनप्पोन च देव यक्षो न पनि न ब्रह्मचारी न राही बनर यो भिजुर्न बाई निजगर.२ कार्यकारणचेटा च त्रिविधं वरनाटका। मनोहारनयुक्तं व्यर्थ च ममाति: । शदे सदस्य ज्ञानार्य योनी पनि नि ! यथा वाये नाम पारकोप योगी च सवालि देहनी। बीमारी नई कि चावलियो पाद यो यो माय . + R + ·२१० सांख्यसंग्रहे न चास्य क्रिया काचिन्नेह नानास्ति कहिंचित् ॥ १७॥ अहं चेष्ट इतो देहे सर्वकर्मसु चेष्टते । इति ज्ञानं विजानीयाद्यज्ञानं स्मरणेन हि ॥ १८ ॥ तडागः पूर्णतो येन यद्दातुं वलं राजते । किंचिच्छिद्रण आद्यं च मनसात्मोदकक्रियाः ॥ ४९॥ वन्धं विहाय पूर्णानि कुर्वन्तु स्वस्थमानतम् । ये हि युक्तिं सदाभ्यासात्स वै ज्ञानोत्तमोत्तमः ॥५०॥ देहादिसर्वकर्माणि ज्ञानाज्ञानेषु ज्ञायसे । सोहं चिन्मात्ररूपेण जानीहि ब्रह्मलक्षणम् ॥ ५५ ॥ अहं मूर्खमहं ज्ञाना यो धर्मः प्रतिपाद्यते । सोहं चिन्मातरूपेण जानीहि ब्रह्मलक्षणम् ॥ ५२ ॥ भिधते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि यस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ ५३॥ जगद्विलक्षणं ब्रह्म ब्रह्मणोऽन्यन्न किञ्चन । ब्रह्मण्याभाति चिन्मिथ्या यथा मरुमरीचिका ॥५४॥ ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः । न चारित किश्चित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स सत्ववित्॥५५॥ न त्वं विप्रादिको वर्णों नाश्रमी नाक्षगोचरः । असङ्गोसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव ॥ ५६ ॥ देहाभिमानगलिते विदिते च चिदात्मनि ।

·सांख्यपरिभाषा। २११ यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधयः ॥ ५७ ॥ आत्मैकमावनिष्ठस्य या या चेष्टास्तदर्चनम् । यो यो जल्मः स संमन्त्रस्तध्यानं चनिरीक्षणम्॥१८॥ न संकल्पविकल्पस्य न लीनोपाधिवासनाः । निजस्वरूपे निर्मग्नः स योगी परतत्त्ववित् ॥ ५९ ॥ देहादिनन्द्रियाणि सत्तामात्रेण चेष्टते। यथा दीपे प्रपंचस्य चुंबकं लोहमेव च ॥ ६० ॥ देहवयं तथा नाम वर्णाश्रमा च व्यर्थना । महीआकाशब्रह्माहगलमेतत्समाधिना ॥ ६ ॥ अध्यक्तस्य कथं ध्यानं व्यापकरय विमजनम । अमूर्तस्यै कथं पूजा स्वयं ब्रह्म सनातनम् ।। ६२ ।। फलस्य कारणं पुष्पं फले. पुर विनायति । ज्ञानस्य कारणं कर्म ज्ञाने वर्म विनानि । किं करोमि प. गामि रिदमि त्यमिहिन् । सात्मना पूरित सर्व गाकरसंचन यो । ६.2 :: भूमादित्यति च सपा मेर विन्दजालोमा ! ६ का नाम। १ - ·२१० मांन्यसंग्रहे न चास्य क्रिया काचिन्नेह नानास्ति कहिंचित् ॥ १७॥ अहं चेष्ट इतो देहे सर्वकर्मसु चेष्टते । इति ज्ञानं विजानीयाद्यज्ञानं स्मरणेन हि ॥ १८॥ तडागः पूर्णतो येन यद्दातुं बलं राजते । किंचिच्छिद्रण आद्यं च मनसात्मोदकक्रियाः ॥ ४९॥ वन्धं विहाय पूर्णानि कुर्वन्तु स्वस्थमानसम् । ये हि युक्तिं सदाभ्यासात्स वै ज्ञानोत्तमोत्तमः ॥५०॥ देहादिसर्वकर्माणि ज्ञानाज्ञानेषु ज्ञायसे । सोहं चिन्मात्ररूपेण जानीहि ब्रह्मलक्षणम् ॥ ५ ॥ अहं मूर्खमहं ज्ञाना यो धर्मः प्रतिपाद्यते । सोहं चिन्मातरूपेण जानीहि ब्रह्मलक्षणम् ॥ ५२ ॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि यस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ ५३॥ जगद्विलक्षणं ब्रह्म ब्रह्मणोऽन्यन्न किञ्चन । ब्रह्मण्याभाति चिन्मिथ्या यथा मरुमरीचिका ॥ ५४॥ ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः । न चारित किञ्चित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स मत्त्ववित्॥५५॥ न त्वं विप्रादिको वर्णों नाश्रमी नाक्षगोचरः । असङ्गोसि निराकारी विश्वसाक्षी सुखी भव ॥ ५६ ।। देहाभिमानगलिते विदिते च चिदात्मनि ।

·साल्पपरिभाषा। यत्र यन्त्र मनो याति तत्र तत्र समाचयः ॥ ५७ ॥ आत्मैकभावनिष्ठस्य या या चेष्टास्तदर्चनम् । यो यो जल्ला समन्त्रस्मद्ध्यानं चनिरीक्षणम् ॥१८॥ न संकल्पविकल्पस्य न लीनोपाधिवासनाः । निजस्वरूपे निर्मग्नः स योगी परतत्ववित् ॥ ५९ ॥ देहादिसन्द्रियाणि सत्तामात्रेण चेष्टते । यथा दीपे प्रपंचस्य चुंबकं लोहमेव च ॥ ६० ॥ देहवयं तथा नाम वर्णाश्रमा च व्यर्थता । महीआकाशब्रह्माहमलमेतत्समाधिना ॥ ६ ॥ अव्यक्तस्य कथं ध्यानं व्यापकरप पिनननन । अमूर्तस्य कधं पूजा स्वयं ब्रह्म मनातनम्र ।। ६२ ।। फलस्य कारणं पुष फले पुष्पं मिन पनि । ज्ञानस्य कारणं कर्म ज्ञाने वर्म विनति ।। ६ । किं करोमि ए. गडमि दिन नित्य-विद। आत्मना पूरिन म हवन ६.४ . भूतादिति रूपं च । नपिनमा ! ६ मामा ? का नि ।

·२१८ साख्यसंग्रह यागादि ।आरण्यं नाम नभलक्ष्यं न तु आरण्यरोदनम् । छन्दो नाम ब्रह्मास्मीति स्मरणं न तु पिशाचवच्छलनम् । शिक्षा नाम शासनं मन आदिधारणा न तु पाठः निघण्टं नाम काठिन्यं वृत्तिसावधानता न तु देशान्तरम् । ज्योतिषं नाम विवेकता न तु गणकादिव्यापारः । सूत्रं नाम अभेदानुसन्धानं न तु कर्मप्रेरणा । निरुक्तं नाम संशयच्छेद्यं न तु वेदार्थप्रौढिः । सूत्रपाठं नाम ज्ञान- दृष्टिः । न तु व्याकरणवलम् । एतज् ज्ञानं परं ज्ञानमन्यत् संसारपोपणम् । इति वेदोक्त कर्मयोगः । प्रमाणं बेदाक्षराणां सायुज्य सम्पनां मलीकतामनुत इति श्रुतः ॥ अथ पातालहठयोगः । अथ पातञ्जलयोगं कथयत्यङ्गानि वे क्रमात । दहमाध्यं भवन्माक्षं नाक्षानं मारनं सृणु ॥ १ ॥ नत्र हमापनिदि-गृदमबष्टम्पाधागायुमुत्थाप्प स्या- विमान त्रिप्रदक्षिणीकृत्य मणिपाक गला अनाद- दम-क्रय बिदाई प्रागानिध्य माजामन नमान्नं याद नदमन भवमि बिगिति प्रथमः पचिग- अष्टा 3 नत्री 'नाट ६ " र ८ मा ... मकई स्यायं दमम-

·सांख्यपरिभाषा
भ्यमेत् । तस्मात्मनो विलीनं भवति । यस्य मनसि
विष्टना मनसोऽन्तरायं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं
यो मनोन्तरो यमयति ।
चक्र सप्त त्रिकूटं च श्रीहठं गोहठं तथा ।
भ्रूवोर्गुम्फा ब्रह्मरन्ध्र सूलो यानं जलन्धरम् ॥ १ ॥
टाली लोली तथा धोती लम्विकाशोधन क्रमात् ।
खेचरी भूचरी चैव महाकाष्ठा तथैव च ॥ २ ॥
उद्गानं लोपनं चैव गाठनं चावकाशकम् ।
इडापिङ्गलयो मान्यष्टाविंशत्यनुक्रमात ॥ ३ ॥
प्रणवं व्याहरन् जाप्यं सोहं याम मतान्तरे ।
अस्य कर्ता भवेज्जीवो देहभाजनसम्मतम् ।
साधनेन भवेसिद्धिरहं वृद्धोऽभिजायते ॥४॥
अणिमादि भवेत्तेषां भूतं भविष्यं वर्तमानम् ।
वाचां सिद्धिर्मृतं मोक्षं दहसङ्गेन मानिता ॥ ५ ॥
यथा प्रेते क्षमा लिङ्गं तत्मकाशाच्च सौख्यता।
तथा देहसमीरेण अहं ममेति मानिता ॥ ६ ॥
ब्रह्मरन्ध्र गते प्राणे यहं मोक्षोऽपि जायते ।
यथा दध्नगृहस्वामी पलायन् सौख्यमानिता ॥७॥
पुनरहकृतो वामो बासना जन्मदायिनी ।
तथा देहगतो मोक्षो वृद्धिरकसमता ॥ ८॥

·२२० सांख्यसंग्रहे तत गीता-- वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नर्वानि गृह्णाति नरो पराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ ९ ॥ द्रष्टा दृश्यं यदा वर्ते देहे सङ्गेन मोक्षकः(?)। आत्मा देही कथं कृत्वा सर्वव्यापिविलक्षणः ॥१०॥ तस्मादुन्मीलद्योगी च विकल: कौलशिक्षया । समाभ्युत्थानमन्यानि देहसङ्गेन व्यर्थता ॥ ११ ॥ आत्मा प्रज्ञानमानन्दनित्यशुद्धनिरामयः । विचरेज्ज्ञप्तिमात्रेण देहातीतं च सर्वदा ॥ १२ ॥ यावदेहाभिमानं च यावसिद्धिः प्रवर्तते । तावजन्यानदानं च भवेत्कर्मानुसारतः ॥ १३ ॥ तत्र निषेधार्थश्रुतिः- न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनके अमृतत्वमानशुः। परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति ।। वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्ध- सत्त्वाः इति श्रुतेः । आब्रह्मभुवनाल्लोकात् इति गीतासु ।

·२२१ सांख्यपरिभाषा। इष्टादर्शनदृश्यानां विरामो यत्र वा भवेत् । तस्माहिलक्षणं ह्यात्मा ह्यपरोक्षे भवेत्स्वयम् ॥ १ ॥ यावन्न ज्ञायते आत्मा कर्तृलाभलवं मुनिः । तावत्सर्व भवेयर्थ यथा वन्ध्या विभूषिता ॥ २ ॥ इति कर्मपरः । परन्तु अनर्थकारी देहनाशकारी । त. स्माज्ज्ञानाय साधयेत् । तत्र चक्रम आधारं नाम देहम्॥१॥ स्वाधिष्ठानं सात्त्विकमहङ्कारः ॥२॥ मणिपुरं बुद्धिः॥३॥ अनाहतं सदाचारः ॥४॥ विशुद्ध गुहभक्तिः ॥५॥ आ- ज्ञाचक्रे ज्ञाने सावधानता ॥६॥ सहस्रदलं तुर्या ॥७॥ त्रिकूटं गुणरहितम् ।। ८ ॥ श्रीहठं मायारहितम् ॥ ९ ॥ गोहठमविद्यातिरस्कारः ॥ १०॥ भुवोर्गुम्फा कामना- शून्यम् ॥ ११ ॥ ब्रह्मरन्ध्र मनोलयः ॥ १२ ॥ सूल- बन्धमिन्द्रियनिग्रहः ॥१३॥ यानं विषयनिरासः॥१४ जालन्धरं स्वपररहितम् ।। १५ । टाली पदार्थवार्तागून म् ॥ १६॥ लोली युक्ताहारः ॥ १७॥ धोती सर्व प्यैक्यम् ॥ १८ ॥ लम्बिका स्तुतिनिन्दारहितम् ॥ खेचरी अवकाशे दृष्टिः॥२०॥ ॥भूचरी युग्ममात्रमय नम् ॥ २१ ॥ महाकाष्ठा सर्व ब्रह्मतिनिश्चयः । उद्गानमनिकेतम्॥२३॥ लोपन कार्यातीतम् ॥२ देहदुःखसहनम् ॥ २५ ॥ अवकाया देहातीतम् ।

·मांगासंग्रह に、 : गामि ॥ २७॥२८॥ गहिरहितम्॥ " . ! Hो दहनिम्नानम् । १ : fami मा तथा सन्ति मानवाः ।। टावालगोगः ॥ १५ मा गगनगोगः । 1.11 .11. Tial गोसामायोगिनाम(?)। ... . . . .:: परमिन्द गजने ॥ ॥ 22 ! (तद्विनि प्रदान कान्तिनी • . प्रमाणपटर कति पालिकाः । 1.1.1 ताः कति नाम: i: नायिका: मां पानापया ||२|| Air I विनिः । ....... . ।। 3 ॥ ५ : ११:१६ । ... ... ... .........? -- 4 . '! : + ; ܀ : ,, , ·सांख्यपरिभाषा। अथ देहलक्षणम्- भोगरोगं तथा मलं निधनं क्षेत्रगामिता । प्रारब्धमनुवर्तन्ते यथा तद्वै विनिश्चितम् ॥ १ ॥ पञ्चतन्मात्रभूतानि प्रत्यक्षमखिलं जगत् । प्रकृतिर्गुणकर्माणि वर्तन्ते चित्प्रकागतः ॥ २ ॥ मनोत्थाय यदा देहे तत्कर्म जीवसंज्ञकम् । देहेन मनमुत्थाय तत्कर्म देहसंज्ञितम(?) ॥ ३ ॥ भक्ष्यभक्ष्यकभावं च भूतं भूतेषु युज्यते । तदर्थ शणु मे वत्ल पञ्चभूनान्यनुक्रमात आपः पृथिवी भयं च वायुगनिध भक्षकः । तत्राकाशमायपनं सत्ता चिन्मात्रमज्ञिता ॥ ५ ॥ क्षुत्पिपासाविसर्ग च देहे कर्माणि देवलम् । अन्यत्कार्याणि कर्माणि वेदसंज्ञा विधीयते ।। || धैर्य समरसत्रैव सर्वभक्षरम निरपद. ! अखण्डपसभूनानि लक्षणैः सत्यने । ७ ।। तत्राहमन्तःकरणं भोना, मोटा काम इ. न्द्रियाणां भोगनायनमा परी : 1 ' नाम स्यूलराम: ! " apempe འུདྡྷ༌ - साम: A ·म विषयमावनिकी fibrities Trumpir irra? पायो मेसिन : 19:::} ८ । दी गांग्यानिमाया(1)॥ (१) सांपरिभाषाग्रन्थस्य एकमेवादर्शपुस्तकं प्राप्तमपि च ग्रन्थकृता ग्रन्थप्रारम्भ- विभक्तिमत्र यो पश्येत्तस्य ज्ञानं च दूरतः। गुरुयुक्त्या प्रसादेन ग्रन्थगर्भावलोकनम् ॥ इति प्रतिज्ञातत्वादस्य मुद्रणे कारिते बहुपु स्थलेषु अगत्या- ऽशुद्धिरस्ति किन्तु ग्रन्थार्थरक्षार्थ न तधिरासेऽस्माभिदृष्टिपातः कृतः । ग्रन्थोऽपि खण्डित इवाभाति । +

·No text on this page.