·श्री:
श्रीगुरुभ्यो नमः
शाब्दतरङ्गिणी
मद्रपुरीसंस्कृतकलाशालायाम
वेदान्ताध्यापकेन
पण्डितराज - शास्त्ररत्नाकर-वे. सुब्रह्मण्यशास्त्रिणा
विरचिता
श्रीकाञ्चीकामकोटिपीठाधीश्वराणां
जगद्गुरूणां श्रीयङ्कराचार्याणां श्रीमुखेन संवलिता
श्रीमतां डा. चे. प. रामस्वास्यार्याणां
श्रीमतां कृ. बालसुब्रह्मण्यार्याणां च
आमुखाभ्यां सहिता
प्रकाशकः
श्री ति. वे. विश्वनाथार्यः
मद्रपुरी-संस्कृत-विद्यासमितिसचिवः
14; पूर्वमाडवीथी, मद्रास-4.
१९६९

·. ॥ श्रीः॥ श्रीचन्द्र मौळीश्वराय नमः श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्य - श्रीमच्छङ्करभगवत्पादप्रतिष्ठित- श्रीकाञ्चीकामकोटिपीठाधिप-जगद्गुरु-श्रीमञ्चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीश्रीपादा. देशानुसारेण श्रीमजयेन्द्रसरस्वतीश्रीपादः तिरुविशलर ग्रामाभिजन-पण्डितराज-शास्त्ररत्नाकर-ब्रह्मश्री-सुब्रह्मण्यशास्त्रिणे क्रियते नारायणस्मृतिः । भवदुपज्ञं शाब्दतरङ्गिण्याख्यो ग्रन्थः षड्भिस्तरङ्गैः शाब्दबोधस्य आकार- करण-सहकारिविषये मीमांसकाऽऽलंकारिक-वैयाकरण-नैयायिकाचार्यः प्रवर्तितान् पक्षमेदान् सम्यक् विचारयति । अत्र प्रधानतया अभिहितान्वयान्विताभिधानवादी, शक्तिखरूपम् , शक्तेः पदमात्रवृत्तित्वम् न पदसमुदायसमासादिवृत्तित्वमिति व्यवस्था, शक्त्यतिरिक्तायाः लक्षणावृत्तेः खरूपम् , गौण्याः अत्रान्तर्भावः, लक्षणाया अपि पदमात्रवृत्तित्वम् , शक्तिलक्षणाव्यतिरिक्तायाः व्यञ्जनावृत्तेः अभ्युपगन्तव्यत्वम् , आख्यातार्थ-धात्वर्थ- प्रथमान्तार्थविशेष्यकशाब्दबोधानां स्थलभेदेन व्यवस्थेत्यादिविशेषाः वैशयेन विचार्य निीताः। न्यायादिशास्त्रेषु गभीरपाण्डित्य-बोधनशक्तिसंपन्नेन भवता तत्तत्स्थले प्राचीन-नव्य-वैयाकरण-मीमांसक-नैयायिकमतमेदाश्च तत्तन्मतप्रवर्तक-पोषका- ऽऽचार्याशयनिरूपणपुरस्सरं स्पष्टतया विवियन्ते ।

·YI न्यायादिशास्त्रपण्डिताः, शाखाध्येतारश्च एतद्ग्रन्यस्याऽऽदितः पूर्णतया पठनेन तत्तच्छास्त्ररीत्या शाब्दबोधप्रकारं जानन्तः, ग्रन्थकर्ता भवांश्व- "यदर्थं सर्वशास्त्राणां प्रवृत्तिरतिविस्तरा । आत्मज्ञानावतारार्थ सर्वशास्त्रसमुद्यमः॥" इति श्रीमसुरेश्वराचार्यचरणवचनानुसारमात्मज्ञानसाधनेषु प्रवृत्ताः श्रेयःपरम्पराः भवाप्नुयुरित्याशास्महे। यावास्थानम् एलूर-कृष्णामण्डलम् आन्ध्रप्रदेशः कोलकपोषपूर्णिमा -3-1-1969 नारायणस्मृतिः ·GENERAL PREFACE The Samskrit Education Society is one of the latest efforts made by lovers of Sanskrit in Madras to check the erosion or elimination of Sanskrit which is imminent in the different sectors of its studies in this part of the country, notwithstanding that South India has been a stronghold of this language in the past amongst all those who prize intellectual stimulation and spiritual inspirution. The Society was started with the blessings of H. H. Sri Chandrasekharendra Sarasvati, Sankaracharya of Kanchi Kamakoti Peetha, on the occasion of the Golden Jubilee of his accession to the Peetha. I have had the pleasure and privilege of being connected with its management from the inception. Inspite of the difficulties of the present situation and the many causes demanding the help and patronage of the philanthrophists, we may assert that during the short period of our existence, we have made fairly steady progress, although it is not spectacular. In Pettai, near Madras, we have a large area of land where our buildings are coming up and a Sanskrit advanced study centre is functioning. We have been We have been concentrating in training young Pandits already qualified in one Sastra to become equipped in another Sastra. We have started a few research projects and publication schemes: a Concordance of Verbal Derivatives, a New Model Sanskrit Grammar and a Dictionary of indeclinables. Another undertaking of ours is the book on The Teaching of Sanskrit. This and the Concordance of Verbal Derivatives, I am happy we are able to release to the public now. The maintenance and promotion of Sanskrit study in the schools face two difficulties today, one stemming from the language formulae of the Government which is explicitly unfavourable to Sanskrit and secondly, the lack of improved methods of making its learning easy and popular. The Society may well congratulate itself in having addressed itself to the latter problem and brought out these books written by able and experienced scholars, Pt. S. Ramasubba Sastrigal and Prof. K. Rama Varma Raja. On behalf of the Society, I must also express my appreciation of the services rendered to the Society by Dr. V. Raghavan who has been in general charge of these and other research projects and ·VIII publications of the Society What he and others have been doing in this part of the country, in the midst of all sorts of difficulties, must cvoke the admiration of Sanskritists all over the country These and other research projects and the teaching work of the Society have been receiving assistance from the Central Sanskrit Board which deserves all praise for its efforts to rehabilitate in the country Sanskrit, the bedrock of Indian culture I wish all success to Sri T V Viswanatha Aiyar, Secretary of the Society, who has been building up the resources of the Society and managing its affairs so well I am quite sure that the Samskrit Education Society will ere long emerge as an active advanced Centre of a University type for Sanskrit in the South July, 1965 CP RAMASWAMI AIYAR, (Founder President The Samskrit Education Society, Madras ) ·FOREWORD He con- The Samskrit Education Society, Madras undertook the publication of this scholarly and exhaustive treatise on 'SABDABODHA' which may be translated into English as “Verbal Cognition'. The author is Panditaraja Sastraratnakara V. Subrahmanya Sastrigal who is at present Professor in the Madras Sanskrit College. Formerly, he was Reader in Sanskrit in the Annamalai University. Upon his retiring from that University on his attaining sixty years of age, the authorities of the Madras Sanskrit College requested him to join it as Professor. Brahmasri Sastrigal is one of the most eminent scholars that South India has produced. He has specialised both in the Nyāya and the Vedānta Sastras, the two important branches of our classical learning. He has written many scholarly works such as an original commentary called VIVARANAM on VYUTPATTIVĀDA, LAKĀRĀRTHA VICHĀRA, Tippanas on BRAHMĀNANDIYA BHĀVA PRAKASA and NYĀYARATNAM etc. His great proficiency in the sāstras was recognised by the late Parikshit Maharaja of Cochin who himself was an eminent scholar. ferred on Brahmasri Sastrigal the title of Panditaraja. Jagadguru Sri Sankaracharya of Kanchi Kamakoti Pitham blessed him with the title of Sastraratnakara. It goes without saying that Brahmasri Sastrigal is, by his profound scholarship, highly qualified to write this learned treatise on this abstruse subject. Our ancient sāstras have devoted great attention to this subject. By SĀBDABODHA is meant the cognition of the meaning of a sentence by the import of the words forming it. The inquiry is about the means of cognition, the auxiliary assistance to it and the form in which it is achieved. The author puts it thus at the beginning of the first Chapter : स च शाब्दबोधः केन करणेन कैः सहकारिभिः किमाकारो जायते इत्यत्र विविच्यते ॥ In the matter of šābdabodha there are differences of opinion. The Pūrva Mimāmsā šāstra has devoted much attention to this subject. There are two views expressed in that sõstra. Prābhākaras who are followers of the great Acharya Prabhakara Mišra, hold that the sentence is the unit of language, that each word The ·X this topic in it conveys both the object and its relation (the Padartha and the anvaya) This view is called Amitabhidhana vada The followers of Kumarila Bhatta on the other hand are of the view that word conveys its sense and the sense conveys the relation and the total import from all these is the Vakyārtha पदसमुदायात्मकवाक्यघटकपदेश्य: अभिहित पदाथै आफाइनादि- सहकृतैः वाक्यार्थयोधो जायते । They further say that the word is not the cause for the coguition of the sentence न पद वाक्यार्थवोधे कारणम् This view 1S called Abihianvas a vada The Logicians also have elaborately discussed They hold the viele that the cognition of the meaning of a sentence rise: through the instrumentality of the remembrance of the object denoted by the word ia the sentence, the awareness of which was gained through established use and through the auxiliary assistance of what is called akanksha or serbal expectance The Logicians differing from the Mimamsakas further hold that the Vakyārtha is conveyed only through the particular juxtaposition of words and not through a primary or secondary significative powers of the words, (Abhidha or Lakshana) By akanksha is meant verbal expectancy" 10 word is not capable of complete judgement in the absence of another word If you use the word Fly it naturally raises the question to the mind of the herrer as to what is to be brought and is apswered by completiog it with the word TIH The meaning of the sentence 1979 is then understood This is akarlsha . & ·xi are also differences about the Vritti of Vākyas. All these topics are elaborately dealt with by the learned author in this work. It may be asked: What is the pragmatic value of all this discussion about Sabdabodha or Verbal Cognition? The full understanding of Šābdabodha may help a person in the proper interpretation of meanings of sentences and it provides an intense intellectual discipline. I would like to draw the special attention of the readers to the preface in which the author has given a succint history of Šābdabodha and of the views of all the leading Naiyāyikas from Gautama to the present day, and also of the views of Khaņdadeva Misra, author of Bhattarahasya and of Kauņda Bhatta of the Prachina Vyakaraṇa School and of Nagoji Bhatta, of the Navya School. It .clearly brings forth the significances of the different views. A treatise like this is really a long-felt need. As the author himself remarks in the preface, this discussion about Šābdabodha is like an ocean in its depth and vastness. The chapters here are called tarangas and the whole work is aptly called Sabda Taranginī meaning a river with waves. Different views about ascertaining the meaning of a sentence are expounded in this work and they resemble waves of thought in the river of Sabda. The learned author has exhaustively dealt with all the arguments of the Mimāmsakas and Vaiyākaraṇas on the various topics of this work and answered them convincingly from the point of view of the Naiyāyikas. I hope and trust that this valuable work will receive the appreciation of learned scholars which it so richly deserves. The Samskrit Education Society has rendered a distinct service by publishing it. We gratefully acknowledge the encouragement and blessings of Sri Sankaracharya of Kanchi Kamakoti Pitham for this work and its publication. Ashrama' Luz, Mylapore April, 18, 1969 K. BALASUBRAHMANIA IYER President, The Samskrit Education Society ·विषयविवरणम् CONTENTS श्रीमुखम् V .... GENERAL PREFACE vii ... FOREWORD 1 .... 37 43 .... प्रस्तावना मौलिकाना शास्त्रार्थाना तत्तन्मतमेदसूची विषयानुक्रमणिका साकेतिकविवरणम् शान्दतरङ्गिणी .... Appendix I 68 1-308 .... 209 II 211 " III 213 IV 216 ....

·श्रीगुरुभ्यो नमः प्रस्तावना प्रारम्भाः फलिनः प्रसनहदयो यश्चेत्तिरश्चामपि नो चेद्विश्वसृजोऽप्यलं विफलतामायान्त्युपायोद्यमाः । विश्वैश्वर्यमतो निरङ्कुशमभूद्यस्यैव विश्वप्रभोः सोऽयं विश्वहिते रतो विजयते विघ्नेश्वरो विश्वकृत् ॥ प्रमाणेनार्थजातं परिच्छिद्य, हेयं हित्वा उपादेयमुपादाय लोकयात्रा निर्वहति सर्वो लोकः । प्रमाणेन प्रकाशितमर्थमुपजीव्यैव दार्शनिकाः विचारणा कुर्वन्ति । प्रमाणं प्रमाता प्रमेयं प्रमितिरिति चतुर्वर्गे प्रमाणमेव प्राधान्यमावहति । प्रमाणं व्युत्पादयन्ती न्यायविद्या सर्वासां विद्यानामुपकारित्वात् राजेव भृत्यानामा- श्रयः । अतः इयं प्रमाणविद्या राजविद्येत्यपि वक्तुं युक्तम् । तदुक्तं न्याय- वार्तिके-"सर्वासां विद्यानामियमुपकरोति । उपकारित्वादाश्रयः राजभृत्यवत् ।" इति । इयं आन्वीक्षिकी, तर्कविद्या, न्यायविस्तरः, इत्यादिभिरभिधानः व्यवहियते । नैयायिकाः प्रमाणविदः इति निर्दिश्यन्ते । नैयायिकसंमतानि प्रत्यक्षमनुमानमुपमानं शब्दश्चेति चत्वारि प्रमाणानि । तेषां निर्देशे पौर्वापर्यपर्यालोचनावसरे शब्दस्य महाविषयत्वमुपन्यस्तं न्याय- वार्तिके। संज्ञासंज्ञिसंबन्धरूपाल्पविषयकमुपमानम् । तदपेक्षया स्थूलबहु विषय प्रत्यक्षम् । प्रत्यक्षागोचरसूक्ष्मवस्तून्यपि विषयीकरोत्यनुमानम् । प्रत्यक्षानुमान- योरगोचरानपि बहून् धर्माधर्मब्रह्मादीन् प्रतिपादयति शब्दो वैदिकः । अत: शब्दो बहुविषयकः । वेदस्य शब्दस्य प्रामाण्यव्यवस्थापनप्रधानत्वादियं प्रमाणविद्या विद्यास्थानेषु अग्रिमं स्थानमारोहति । वेदो यजमानः । तत्परिजनभूतानि अन्यानि विद्यास्थानानि । शाक्यादिभिः वेदस्य प्रामाण्ये विप्लाविते वेदवाक्यार्थविचाररूप- मीमांसादिपरिजनस्य कृत्यमेव नास्ति । SABDA-A ·2 मत वेदप्रामाण्यव्यवस्थापनाय प्रवृत्ता प्रमाणविद्या प्रकृष्टा गीयते । तदुक्त न्यायमचर्याम्- "न्यायविस्तरस्तु मूलस्तम्भभूत सर्वविद्याना वेदप्रामाण्यहेतुल्वात् । वेदेषु हि कुतार्किकरचिततर्कविप्लावितप्रामाण्येषु, शिघिलितास्याः कथमित्र बहुवित. व्ययायाससाध्य वेदार्यानुष्टानमादियेरन् साधव । किं या तदानी स्वामिनि परिम्गने तदनुयायिना मीमासादिपरिजनेन कृत्यमिति । तस्मादशेषदुष्टतार्किकोप- मर्दद्वारकदृढतरवेदप्रामाण्यप्रत्ययाधायिन्यायोपदेशक्षममिदमक्षपादोपदिष्ट न्याय- विस्तरात्य शास्त्र प्रतिष्टाननिबन्धन मिनि विद्यास्थानम् ।" इति । भगवानक्षपादः न्यायसूत्रेषु, शब्दः पृथक् प्रमाणम्, शब्दस्यार्थेन संन्य समय , न साभाविक तादात्म्यादि , जात्यावृतिविशिष्टव्यक्ति पदस्यार्थ , मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवत् आमप्रामाण्यात् वेदस्य प्रामाण्य मेत्यादिकमुपदिदेश । आराक्षादिसहकृताना पटानो पदार्थसारणद्वारा शान्दवोधात्मकवाक्यार्थागमहेतुता भाष्यकार्तिक्टीकासु प्रतिपादितास्ति । 'पदसमूहो वाक्यमर्थपरिसमाती ।" इति न्यायभाष्यम् । " इन्द्रियसंपदारद्धेषु अर्थेषु या शब्दोल्लेखन प्रतिपत्ति, सा आगगा ।" त न्यायवार्तिकम् । आचार्यमाचस्पतिमिश्रा न्याय- वातिस्तारपर्यटीशयाम्---- ·3 काभिमतनियोगादिकं इष्टसाधनत्वञ्च न लिङर्थः वक्तुरभिप्राय एव तदर्थः, वाक्यार्थज्ञानोपयोगिनी आकांक्षा जिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वम्, इत्यादिकं सविमर्श व्यवस्थापयन्ति । नव्यन्यायमार्गद्रष्टारः श्रीगङ्गेशोपाध्यायाः प्रमाणतत्वमात्रविवेचकं सकलदार्शनिकादृतं खण्डचतुष्टयात्मकं प्रौढं तत्वचिन्तामणिनामानं प्रबन्ध रचयामासुः । तत्र शब्दानुमानखण्डौ विस्तृतौ । तयोः शब्दखण्डः, शाब्द- बोधोपयोगिनामाकांक्षादीनां, प्रवर्तकज्ञानविषयस्य लिङाद्यर्थस्य, पदतदर्थयोः संबन्धस्य, सामान्यतो धात्वर्थस्य, उपसर्गादिद्योतकतायाः, समासे एकार्थीभावनिरा- करणाय तत्तत्पदार्थान्वयनिरूपणपूर्वकं समासजन्यशाब्दबोधस्य, तदुपयोगि- व्युत्पत्तिविशेषाणाञ्च विचारैः गहनः शाब्दबोधविषये महतीं व्युत्पत्तिमादधानो विलसति । नव्यन्यायप्रवर्तनानन्तरमेव शाव्दविचारः महतीमभिवृद्धिमवाप । यद्यपि 'कर्मणि द्वितीया', 'लः कर्मणि' इत्यादिव्याकरणसूत्रः विभक्तीनामर्थ- निर्धारणस्य करणीयतया, पदसाधुत्वविषयतया पदशब्देन व्यपदिश्यमाने व्याकरणशास्त्रे शाब्दबोधोपयोगिनोऽर्थाश्चिन्तिताः। एवं वेदवाक्यार्थविचाररूपे अत एव वाक्यपदेन व्यवहियमाणे मीमांसाशास्त्र आख्यातार्थभावनायां धात्वर्था- दीनामन्वयप्रकारादिकं चिन्तितम् । तथापि साक्षेपनिरासं शाब्दबोधोपयोगि- व्युत्पत्तिविशेषाणां निरूपणं, सनिष्कर्ष तत्तत्पदार्थान्वयनिरूपणपूर्वकं तत्तत्प्रयोगाणां प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थापनञ्च यथा नव्यन्यायग्रन्थेषु लक्ष्यते, न तथा पदवाक्य- ग्रन्थेषु उपलभ्यते । पदैः पदार्था अभिधीयन्ते, पदार्थैः वाक्यार्थानुभवो जायते । भावना वाक्यार्थः, तत्र धात्वर्थः करणत्वेनान्वेति इत्यादिकं मीमांसका वदन्ति । कर्मादिकं द्वितीयाद्यर्थः, धात्वर्थः प्रधानम् , इति वदन्तो वैयाकरणाः ग्रामं गच्छति चैत्रः इति वाक्यात् ग्रामकर्मकं चैत्रकर्तृकं गमनमिति स्थूलं शाब्दबोधं वर्णयन्ति । नव्यन्यायग्रन्थानां प्रचारानन्तरकालिकेषु व्याकरणमीमांसानिबन्धेषु नव्य- नैयायिकानां शाब्दबोधविचारपद्धतिरेवानुस्ता लक्ष्यते ।

·4 , , शिरोमणिभट्टाचार्याः अनुमानान्त चिन्तामणिं व्याख्याय, शब्द- मणावप्रतिपादित प्रमेयजातमधिकृत्य, नजर्थवादः, आख्यातवादः, एवकार- वादः इत्यादीन् खतन्त्रमन्थान् रचयामासु । तेषा मणिव्याख्यानदीधितावपि तत्तव्युत्पत्तिविशेषनिरूपणपूर्वक शाब्दबोधवर्णन बहुलमुपलभ्यते । धात्वर्यानुरो- घेनाख्यातार्थस्य निर्णेतव्यतया तेषामाख्यातवाद धातुवादे पर्यवसित इत्यपि वक्तु शक्यते । तस्य मथुरानाथभट्टाचार्यकृत व्याख्यान मुद्राप्य प्रकाशित- मास्ते । गदाधरभट्टाचार्यरचित तद्व्याख्यान तु न मुद्रापितम् । तत्र मूलार्थस्पष्टीकरणमेव कृत, न पुन स्वतन्त्रविचार इति बोध्यम् । नगदगाधा- धरी मुद्रापितास्ते । तत्र, भूतले घटो नास्ति इत्यत्र घटविशेष्यकभूतलवृत्तित्वा- भावप्रकारकबोधवादिना, घटाभावविशेष्यफभूतलवृत्तित्वप्रकारकबोधवादिनाश्चा- शयविशेषादिक सुनिरूपितमास्ते ।। अत्रेद बोध्यम् । नीलो घट इत्यत्र नीलामिन्नो घट इति शाब्दबोध । नीलपदस्य नीलम्बपवानर्थ । तस्य अमेदसब धेन घटपदार्थे अन्वय । अभेदो न कस्यापि पदस्यार्थ । परन्तु प्रथमान्तनीलपदोत्तर-प्रथमा-तघटपदत्वरूपाकाक्षया शाब्दबोधे भासते । तन्निष्ठविपयता सासर्गिकविषयता । अयमभेदससर्गको बोध अभेदावयनोध इत्युच्यते । धायेन धनवानित्यत्र तृतीयाया अमेदोऽर्थ । तत्र प्रकृत्यर्थस्य धान्यस्य प्रतियोगितासन घेनान्यय । अमेदस्य आश्रयतामत्र धेन धनपदार्थेऽन्चय । धायामिनधनानिति शाब्दबोध । तत्र धने तृतीयार्थाभेद आश्रयतामर धेन प्रकारतया भासते । अतोऽयमभेदप्रकारकोध इत्युच्यते । एव, पचति चैत्र इत्यत्र धात्वर्थस्य पाकस्य अनुकूलतामधेन आरया- तार्थकृताव वय । कृतिश्चाश्रयतासाघेन प्रथमान्तार्थे चने अवेति । पाकानुकूल. यतिमान् चैत्र इत्यन्वयगोप । अत्र आश्रयतासमध अपदार्थ कृते चैत्र संसर्गतया भासते । अयमाघ्रयतामसर्गक्रोध । जानाति चैत्र इत्यत्र आरयातार्थ आश्रयम् । तत्र धात्वर्थस्य ज्ञानस्य निमपितयाधेना वय । आश्रय पञ्च स्वरूपसर धेन प्रथमान्तचैत्रपदाथै अन्वेति।

·5 ज्ञानाश्रयतावान् चैत्रः इत्याकारकोऽन्वयबोधः । आख्यातोपस्थापितस्याश्रयत्वस्य प्रकारतया भानादयमाश्रयत्वप्रकारको बोधः । एवमत्र बोधे ज्ञानस्य आश्रयत्वे पदानुपस्थापितं निरूपितत्वं संसर्गतया भासते । अतोऽयं निरूपितत्वसंसर्गको बोधः । ज्ञाने घडो भासते इत्यादौ सप्तम्यर्थः निरूपितत्वमाश्रयतया धात्वर्थे भाने-विषयतायामन्वेति । विषयतान्वितस्याख्यातार्थाश्रयत्वस्य प्रथमान्तघट- पदार्थ अन्वयः। ज्ञाननिरूपितविषयताश्रयो घटः इत्याकारकः निरूपितत्वप्रकारको बोधः जायते । अभेदातिरिक्तः सर्वोऽपि संबन्धः भेदसंबन्धपदेन परिभाषितः । अतः अमेदातिरिक्तसंसर्गको बोधः भेदान्वयबोधः इति व्यवह्रियते । परन्तु, नीलो घटः इत्यत्र नीलविशिष्टो घटः इति, पचति चैत्रः इत्यत्र पाकविशिष्टकृतिविशिष्टश्चैत्रः इति च बोधोल्लेखो युक्तः । नीलामिन्नो घटः इत्युल्लेखे अभेदस्य, पाकानुकूलकृतिमानित्युल्लेखे अनुकूलत्वस्य च संसर्गतया भानस्यास्फुट- त्वात् । तथैव च मथुरानाथभट्टाचार्याः बोधमुल्लिखन्ति आख्यातवादव्या- ख्याने । वचनलाघवानुरोधेन नीलाभिन्नो घटः इत्येवं बोधमुल्लिखन्ति इति ध्येयम् ॥ अथेदानी प्रौढान् शाब्दबोधग्रन्थानधिकृत्य किञ्चिच्चिन्तयामः । श्रीजगदीशतकालंकाराः, शाब्दबोधोपयोगिप्रमेयजातं निखिलं विशदी- कुर्वन्तं सुबर्थतिर्थसमासार्थादे: विविधोदाहरणप्रदर्शनेन प्रतिपादकमतीव व्युत्पा- दकं शब्दशक्तिप्रकाशिकाभिधानं निबन्धं विरचय्य शाब्दबोधसरणिं सर्वदार्श- निकहृदयहारिणीमकार्पः । 'जगदीशस्य सर्वस्वं शब्दशक्तिप्रकाशिका ।। इति प्रथितः आभाणकः । तत्र निबन्धे, साकांक्षः सार्थकशब्दैः अनुमितिविलक्षणा शाब्दप्रमिति- र्जायते इति व्यवस्थाप्य, सार्थकशब्दप्रभेदानां निरूपणमुखेन अतिविस्तीर्णा शाब्दपद्धतिः परिष्कृता चकास्ति । सार्थकशब्दविभागो यथा- सार्थकशब्दः प्रकृतिः, प्रत्ययः, निपातः इति त्रिविधः । प्रकृतिः नाम-- धातुमेदेन द्विविधा। रूढलक्षकयोगरूढयौगिकमेदात्, चतुर्विधं नाम । रूढ़ ·6 संज्ञेत्यभिधीयते। सा त्रिविधा नैमित्तिकी, पारिभाषिकी, औपाधिकी चेति । रक्षकञ्च जहत्वार्थाजहरखार्थनिरूढाधुनिकादिलक्षणाभेदेनानेफप्रकारम् । सामा- सिकतद्धितान्तभेदेन द्विविधं योगरूढम् । यौगिक तु समासः, तद्धितान्तं, कृदन्तमिति त्रिविधम् । आत्मनेपथादिभेदेन धातुरपि त्रिविधः । एतावता प्रकृतिः विभज्य दर्शिता। प्रत्ययस्तु विभक्तिः, धात्वंशः, तद्धितः, कृदिति चतुर्विधः । विभक्तिस्तु सुप्तिड्भेदेन द्विविधा । सुब्विभक्तिः प्रथमादिभेदेन सप्तविधा । यद्वा कारकार्या तदितरार्था चेति द्विविधा । तिड् दशविधः । धात्वंशस्तु नामप्रकृतिक: धातुप्रकृतिकश्चेति द्विविधः । तद्धितस्तु अपत्याद्यर्थभेदेन बहुविधः इति ।। स्वयं कारिकया लक्षणानि निरूप्य, सक्षिप्तया गभीरया सरण्या विचारान् प्रवर्तयन्ति तालंकाराः। विभक्त्यर्थनिम्रपणासरे अनुशासनप्रस्तावे, न केवलं पाणिनिव्याकरणसूत्राणि प्रमाणयन्ति, अपि तु भागुरिस्मृति शर्ववर्मकृत- कातन्त्रसूत्रादिकश्च प्रमाणपन्ति ! कौमार-कालापादि मतभेदमपि वर्णयन्ति स्थालीपुलाकन्यायेन पाणिनीयेतरानुशासनोद्धारः प्रदश्यते । स्तो पचति इत्यादी क्रियाविशेषणस्थले 'अपृयपक्रियाविशेषणं कर्म' इत्यनुशासनेन कर्ममज्ञां, शरदि पुप्यन्ति सप्तच्छदा , गोषु दुह्यमानासु गतः इत्यादी काल- भावयोः सप्तमी' इति सूत्रेण सप्तमी, कमीकामात् प्रभवति इत्यत्र 'यत्र प्रकाशन प्रभुय.' इति सूत्रेणाधिकरणाथै पञ्चमी, पशुना रुदं यजते इत्यत्र 'करण कर्म यजेः कर्म च संप्रदानम्। इत्यनुशासनेन कर्मणः पशोः करणसंज्ञा संप्रदानस्य रुद्रस्य कर्मसंताश्च निरूपयन्ति । 'कुत्सितेऽङ्गे' इति कालापसूत्रं, बहुषु स्थलेषु कारिकामिका भागुरिस्मृति, कवित् भर्तृहरिपद्यानि, अन्यत्र- सहशत्वं तृणादीनां मन्यकर्मण्यनुक्तके । द्वितीयापचतुर्थ्यापि, योध्यते पाधितं यदि ॥ इति आपिशलिफारिकामोद्धरन्ति तर्कालकाराः । इदपिहावयम् । दुधातुघटिताक्यस्यार्थविचारणायां विलक्षणा सरणि- रास्ता शब्दशक्तिप्रकाशिकापाम् । .

·7 द्विकर्मधातूत्तरकर्मार्थकलकारेण प्रधानकर्माभिधीयते। साक्षात् धात्वर्थ- तावच्छेदकफलाश्रयः प्रधानकर्म । अन्याशमप्रधानकर्म । नीधातोः प्रापणार्थ- कस्य द्विकर्मकस्य अजा, ग्रामथेति द्वयं कर्म । तत्र अजा प्रधानकर्ग । ग्राम: अप्रधानकर्म । अजानिष्टमेव कर्मत्वं नीधातृत्तरकर्मलकारेण अभिवीयते । अत- श्वाजापदोत्तरं प्रथमैवेति अजा ग्राम नीयते इति वाक्यं साधु । गा पयो दोग्धि इत्यत्र दुहधात्वर्थ पयः प्रधानकर्म । गौः अप्रधानकर्म । दुधातृत्तरकर्मलकारेण अप्रधानकर्मत्वमभिधीयते । अत: गोपदात् प्रयमेवेति गौः पयो दुयते इति वाक्यं साधु । गोः कर्मत्वम् 'अकथितन्च' इति सूत्रेण सिद्धग। इयञ्च व्यवस्था शाब्दिकानां 'अप्रधाने दुहादीनां प्रधाने नीहकृष्वदाम् ।। इति हरिमारिका- नुसारिणी । व्युत्पत्तिवादेऽपि इत्यमेव व्यवस्था प्रत्यपादि । जगदीशभट्टाचार्यास्तु, मोचनानुकूलव्यापारो दुहेरर्थः । साक्षात् धात्वर्थतावच्छेदकीभूतमोच- नात्मकफलाश्रयस्य गोः प्रधानकर्मता। पयसस्तु परम्परया दुधात्वर्थतावच्छेदकी- भूतबहिःक्षरणरूपफलशालिवेन कर्मत्वसंपत्त्यर्थ 'अकथितन' इति सूत्रं पाणिनिना कृतम् । 'दुहादिभ्यः प्रत्ययेन मुरड्यं कर्मत्वमुच्यते ।। एवञ्च गोलिष्टमुग्यकर्मत्व- स्याभिधानात् गोपदोत्तरं प्रथमवेति गौः दुयते क्षीरम् इति प्रयोगः साधुः । 'दुहादेगीणकं कर्म नीबहादेः प्रधान कम ।। इति भेदेन विविडयं शाब्दिकाना- मनादेयमिति विलक्षणां सरणि प्रतिपादयन्ति । अनुशासनाभावेऽपि प्रयोगानुसारेण विधिः कल्पनीयः इति ते मन्यन्ते । तथाहि-कारकाणामेव क्रियान्वयनियमावलम्बनेन, 'धात्वाशे प्रकारो यः सुवर्थः सोऽत्र कारकम् । इति कारकलक्षणममिवाय, "गुरुचिप्रतपखिदुर्गतानां प्रतिकुति भिपक खमेपजैः ।" "पास्यानुकरोत्येष कुमारीमुखमण्डलः ।" "सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेपाम् ।" इत्यादावपि, मातु: स्मरति, चौरस्य हिनस्ति, जलस्योपस्कुरुते, इत्यादाविव क्रिया- विशेषयोगे कारकर्थिव पष्ठी । प्रयोगहष्टया प्रत्यनूपेभ्यः करोतेः कर्मण्यपि ·8 वैकल्पिकस्य पष्टीविधेर्वकम्यत्वात् । न हि गुरुन् प्रतिकरोतीत्यादाविव उक्त- वाक्येभ्यः गुर्वादिकर्मकत्वं प्रतीकारादिक्रियायां नावगम्यते । "अत एव सामान्य- वत्वे सति बाह्याकरणकप्रत्यक्षवादित्यादावनुशासनाभावेऽपि सतिसप्तम्याः सामा- नाधिकरण्यमर्थः चिन्तामणौ चिन्तितः" इति निरूपयन्ति । तत्र चिन्तितः इति प्रतीकमुपादाय, 'शब्दमण्यालोके पक्षधरमिश्रेरिति शेषः ।। इति ब्याचक्षते कृष्णकान्तभट्टाचार्याः। विशेषणपदोत्तरविभक्तीनाममेदार्थकता, भावे विहितानां घनादीनां स्वरूप- वोधकता, न्यायकौस्तुभाहत: नामार्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्तेः समासस्थले संकोचमुपेत्य राजपुरुष. इत्यादौ पुरुपनामार्थे राज्ञ. स्वत्वसंबन्धेनान्वयः, कारकविभक्त्यर्थाना- मेव क्रियान्वयः, आख्यातवादे शिरोमणिभट्टाचार्योक्तायाः कर्मप्रत्यये परसमवेत. स्वार्थकताया दूषण, प्रकारान्तरेण स्व गच्छति, स्वं गम्यते इति प्रयोगयो: वारण- मित्यादिकमसाधारण प्रमेयजातं तर्कालंकागणा शाब्दसरणी विलसति । एते च अनुमानदीधितिव्याख्यानेऽपि प्रसङ्गात् शाब्दबोचौपयिकान् व्युत्पत्तिविशेषान् अन्वयबोधाश्च सोदाहरण वर्णयन्ति । तद्यथा-व्याप्तिधादे पञ्चलक्षणीप्रकरणे 'अत्रान्योन्याभावस्य साध्यवत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं घ्युत्पत्तिबललभ्यम् ।। इति दीधिति व्याख्याय, तत्प्रसङ्गात्, समवायेन घटये नास्ति, घटानधिकरणम् , प्रतियोगितानवच्छेदकम् , पीतः शङ्खो नास्ति इत्यादि- धाक्यानामन्ययबोधविशेषाः सविमर्श निरूपिताः। एवं तत्र तत्र द्रष्टव्यम् । किं बहुना, सक्षिप्त तर्कामृतनामके प्रकरणग्रन्थेऽपि शाब्दबोधप्रक्रियां निरूपयन्तः तर्कालकाराः खीया शाब्दबोधवर्णनकुतूहलिता महती व्यञ्जयन्ति ॥ शब्दशक्ति- प्रकाशिका कृष्णकान्ततर्कवागीशविरचितव्याख्यानेन व्याख्यानान्तरेण च भूषिता मुद्रिता समुपलभ्यते। श्रीगदाधरभट्टाचार्याः, शब्दमणे , पक्षधरमिश्रकृतस्य शब्दमण्या- लोकस्य शिरोमणिविरचितानां आरयातवादनज्वादादीना च व्याख्यानानि विधाय, ध्युत्पत्तिवाद - शक्तिवाद-विधिखरूपविचारादीन् स्वतन्त्रप्रबन्धांश्च निर्माय शान्दबोधपद्धति सुपरिष्कृता सर्वदार्शनिकचित्तविनोदिनी चक्रुः । - ·9 अभेदान्वयबोधः भेदान्वयबोधश्चेति द्विविधोऽपि बोधः सपरिकर निरूपितो व्युत्पत्तिवादे । नामार्थयोः नामार्थधात्वर्थयोश्चाभेदान्वयबोधं समभिव्याहाराकांक्षा- प्रतिपादनपूर्वकं निरूप्य, 'अभेदान्वयबोधश्च विरूपोपस्थितयोरेव' इति व्युत्पत्ति निर्वाह्य, अमेदान्वयविचारः समापितः । ततः प्रातिपदिकार्थस्य प्रत्ययार्थेन निपा- तार्थेन च सह, धात्वर्थस्य धातूत्तरप्रत्ययार्थेन च सह, भेदान्वयमुपक्षिप्य, कार्य- कारणभाव - प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकभावलाघवगौरवविचारमुखेन विभक्त्यर्थसंसर्गक बोधं निराकृत्य, विभक्त्यर्थप्रकारकबोधसमर्थनेन प्रातिपदिकार्थप्रत्ययार्थयोः भेदान्वयबोधं द्रढी चक्रुः । ततः प्रातिपदिकप्रकृतिकानां प्रथमादिविभक्तीनामर्थस्य, स्त्रीप्रत्ययार्थस्य, कतिपयतद्धितप्रत्ययार्थस्य च प्रातिपदिकार्थेन भेदान्वयबोध निरूप्य, अन्ते धातुप्रकृतिकलकारार्थनिरूपणपूर्वकं धात्वर्थलकारार्थयोः भेदान्वय- बोधं वर्णयित्वा व्युत्पत्तिवाद: समाप्तिं नीतः ॥ प्रयोगातिप्रसङ्गवारणाय विषयविचारमुखेन तत्तद्वाक्यानां शाब्दबोचं निष्कर्पयन्ति भट्टाचार्याः। नघटितवाक्यस्यार्थपर्यालोचनयैव प्रायः वाक्याथ निर्धारयन्ति । लाघवतर्कावष्टम्भेनानुशासनारूढं प्रत्ययानामर्थं स्वीकृत्य आकाक्षा- भास्यसंसर्गविशेपेणान्वयमूरीकृत्य प्रयोगातिप्रसङ्गं वारयन्ति । तद्यथा-पटं शुक्लीकरोति इत्यत्र शुक्लपदोत्तरच्चिप्रत्ययस्य, 'अभूततद्भावे च्चिः' इत्यनुशासनात् , पूर्वकालावच्छेदेन स्वस्मिन्नविद्यमानः वर्तमानकालावच्छेदेन विद्यमानः शुक्लत्वधर्मः अर्थः इति भाति । तत्र अभूततद्भावपर्यन्तस्य वाच्यत्वकल्पने गौरवम् । अतः लघुः धर्म एव प्रत्ययार्थः । तत्र प्रकृत्यर्थशुक्लस्य पूर्वकालावच्छिन्न- खनिष्टाभावप्रतियोगित्वसहिताधेयताविशेषसंबन्धेनान्वयः । तस्यानुकूलतया धात्वर्थ- कृतावन्वयः इति निरूपयन्ति भट्टाचार्याः। शाब्दबोधे च पूर्वं तत्राविद्यमानस्येदानी विद्यमानस्य शुक्लववर्मविशेषस्य भानात् प्रयोगातिप्रसङ्गादीनां नावकाशः। एवं, नराणां क्षत्रियः शूरः इत्यत्र 'यतश्च निर्धारणम्। इति सूत्रेण षष्ठी भवति । जाल्यादिविशेषणविशिष्टयद्धर्मावच्छिन्नस्य तादृशविशेषणशून्यतद्धर्मावच्छिन्न- व्यावृत्तविधेयवत्तया प्रतिपादनं तद्धर्मावच्छिन्नवाचकपदात् षष्ठीसप्तम्यौ भवतः इति सूत्रस्य निष्कृष्टोऽर्थः । अस्माद्वाक्यात् क्षत्रियान्यनरावृत्तिः नरात्मकक्षत्रियवृत्तिः SABDA-B ·10 शौर्यविशेषो बोधनीयः, विभक्तेश्च न गुरुभूतोऽयों वक्तव्यः इत्यभिसन्धिना, महा- चार्याः, शूरान्वयि भेदप्रतियोगि वमानं विभक्त्यर्थः, तदेकदेशे मेदे प्रकृत्यर्थस्य नरस्य क्षत्रियत्वावच्छिन्नान्य वरिशिष्टनरस्वव्यापफाधिकरणननिरपिताधेयतासंबन्धे. नान्वयः, भेदप्रतियोगिचान्वितशूरस्य नरवविशिष्टतादाम्यमंन्धेन क्षत्रिये अन्वयः, इति निरूपयन्ति । एवञ्चार विवक्षितार्थवोध. मंपन्नो भवति, विभक्त्यर्योऽपि लघुरिति बोध्यम् । मतभेदविमर्शनावसरे तत्त्वनिर्णयोद्देशेनैव विचार: प्रवर्यते, न पुनः कश्चन मतविशेषः स्थापनीयः इत्यमिमानेन । तयया-द्वितीयार्थविवारोपक्रमे द्वितीयार्थ- विशेषनिरूपणोपयोगितया धात्वर्थविचारः प्रकान्त. 1 व्यापारमात्रं धात्वर्धः इति प्राचीनमत, फलावच्छिन्नव्यापारो धात्वर्थः इति नवीनमतं, फलं व्यापारश्च धात्वर्थः इति खण्डशक्तिवादिमतञ्च सुनिरूपितमास्ते । तत्र संभवत्सकलाक्षेपपरि- हारवर्णनपूर्वकं, प्राचीनपयपरिष्कारप्रकारं निरूप्य, ततः किमत्र तत्त्वमिति विचार्य, नवीनमतस्य युक्तता प्रतिपादिता । तत्रत्यविचारपद्धतिपालोचनाया, केवलं तत्त्वनिर्णयफलको विचारः इति दृढा बुद्धिः विमृशतामुदेति । एते प्रायः पाणिनीयानुशासनमे प्रमाणीकुर्वन्ति । कचित् शर्यवर्मकृतं फातन्त्रव्याकरणमुद्धरन्ति । चतुर्थीविचारे, “यूपाय दारु इत्यादौ न संप्रदान- चतुर्थी, अपि तु तादार्थे सूत्रान्तरेण ।" इति ग्रन्थे सूत्रान्तरपदेन 'तादयें। इति कातन्त्रमेव विवक्षितम् । पाणिनिव्याकरणे 'तादयें चतुर्थी वाच्या' इति वार्तिकस्यैव दर्शनात् । एवं तृतीयाविचारे, शरदि पुष्यन्ति सप्तच्छदाः इति वाक्यार्थविमर्शा- वसरे, "अत एव तत्र कारकविभक्तिरूपसप्तम्यनुपपत्या कालरूपविशेषणपदोत्तरं खातन्त्र्येण सप्तमी शर्ववर्मणा अनुशिष्टा ।" इति ग्रन्थेन 'कालभावयोः सप्तमी' इति कातन्त्रानुशासनमभिसंहितं भट्टाचार्यः । एवं द्वितीयाविचारे, 'अधिशीङ्यासों कर्म' इति सूत्रार्थनिरूपणप्रसङ्गे, "तदप्रणीतवतां शर्ववर्मप्रभृतीना मुख्यार्थपराणां स्थल्यामधिशेते इत्यादिप्रयोगाणां साधुताया दुर्वास्त्वाच्च ।" इति ग्रन्थे शर्ववर्माण स्मरन्ति । प्रथमाविचारे, - ·11 वृदन्तपाकादिपदशक्तिनिरूपणावसरे,कातन्त्रपरिशिष्टकारं दुर्गसिंहमपि स्मरन्ति, " तदुक्तं कातन्त्रपरिशिष्टकृता, कथं स्तोकः पाकः, कृदन्तविशेषणत्वात् ।" इति ग्रन्थेन । द्वितीयाविचारे, “कालाध्वदेशानामकर्मकक्रियायोगे कैश्चित् कर्मप्रत्ययार्थ विभाषया कर्मत्वमनुशिष्यते ।" इति ग्रन्थे भागुरिस्मृतिरुद्धृता लक्ष्यते । पाणिनीयव्याकरणे, ‘अकर्मकधातुभिर्योगे देशः कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक इति वाच्यम् ।। इति वार्तिके कर्मताविकल्पस्यानिरूपणात्, कालानामध्वमानानां क्रियाणां नीतामपि । आधारता ध्रौव्यधातोः कर्मता स्थाद्विभाषया ।। इति भागुरिस्मृतिरभिसंहितेति प्रतीमः । अन्यत्र सर्वत्र पाणिनिव्याकरणानुवन्धीन्यनुशासनानि प्रमाणीकुर्वन्ति । "क्रियाविशेषणस्थले च न द्वितीयातिरिक्तविभक्तिरुत्पद्यते, क्रियाविशेषणानां कर्मत्वम् इत्यनुशासनेन कर्मत्वातिदेशात् ।" इति ग्रन्थे, अनुशासनपदेन सीरदेवकृतपरिभाषावृत्तौ ठक्पादे ज्ञापकसिद्धपरिभापात्वेन निरूपितमेव व्यव- हरन्ति भट्टाचार्याः । स्पष्टीकृतश्चायमर्थः अस्माभिः पष्ठे तरङ्गे। पाणिनीयानुसारेणैव गां दोग्धि पयः इत्यादौ पयसः प्रधानकर्मत्वं, गो- रप्रधानकर्मत्वं, गोः कर्मसंज्ञा 'अकथितञ्च ' इति सूत्रेण, दुहादिसमभिव्याहृतकर्म- लकारस्य अप्रधानकर्मत्वार्थकता, इति निरूपयन्ति । एवमनुशासनानुरोधेनैव विभक्तीनामथ निर्धारयन्ति, न तु प्रयोगदर्शनेन विधिं कल्पयन्ति । तद्यथा- सतिसप्तमीबलात् सामान्यवत्त्वस्य वाह्यकरणकप्रत्यक्षत्वस्य च सामा- नाधिकरण्योपस्थितौ विशिष्टे हेतुत्वान्वयात् तथैव व्युत्पत्तेः । न ह्ययमर्थोऽस्मा- नाधिगम्यते ।" इति अवयवप्रकरणे मणिग्रन्थः। तत्र, सप्तम्या अननुशासनात् कथमेतत् , सतीत्यस्य वा कोऽर्थः ?' इति खयमुद्भावितः आक्षेपः, भावस्य-असधात्वाधारतारूपसत्तायाः सामानाधिकरण्यसंबन्धेन अध्या- 'सामानाधिकरण्ये ·12 . हृतसत्तारूपे भावे अन्वयप्रदर्शनपूर्वक 'यस्य च भावेन भावलक्षणम् । इति सूत्रेण सप्तमी साधयित्वा सुविशद परिहत भट्टाचार्य । व्युत्पत्तिवादेऽपि 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्। इति सूत्रार्थविचारे, "गुणान्यत्वे सति सत्वादित्यादौ सतीत्य- नन्तर सत. इत्यध्याहार्यम् 1 अन्यथा लक्षणीयक्रियाभावेनोक्तसूत्राविषयतया सप्तम्यनुपपत्ते । तत्र चासधातोरर्थ आधारता, गुणा-यत्वाधाधारतायाश्च सत्ता- धारताया तद्वनिष्ठत्व सबन्धतया भासते इति चिन्तामणिकारोक्तसामानाधिकरण्य- लाभनिर्वाह !" इति प्रतिपादयन्ति । अत्रेद बोध्यम् । गोषु दुह्यमानासु गत इत्यत्र दुह्यमानपदोत्तरसप्तमी भाषार्थिका । भावश्च दुह्यमानपदबोध्यतार छेदक वर्तमानकालवृत्तियम् । अभेदेन गोपदार्यान्वितदुह्यमानपदार्थस्य सप्तम्यर्थे वर्तमानमा वृत्तिवे, तस्य च धात्वर्थ- गमनेऽन्वय । तथाच गामिन्नाना वर्तमानदोहनकर्मणा सन्धिनि वर्तमानकाले गत इत्या कारक तर बोध , भानसप्तम्या 'कालभावयो सप्तमी। इति कातन्त्रानुशासनं प्रमाणमिति च निरूपयन्ति तर्फीलंकाराः । गदाधरभट्टाचार्यास्तु, 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' इति पाणिनि- सून सतम्या प्रमाणीकृत्य, वैयाकरणसरण्या भावपदस्य क्रियार्थतामुपगम्य, गोपदोत्तरमप्तम्या दोहनक्रियार्थता, जातितदिनप्रवृत्तिनिमितकाना शब्दाना मध्ये जातिप्रवृत्तिनिमितकस्य विशेष्यवाचियमिति नियमानुसारेण गोपदस्य विशेष्यबोध- बता दुखमानपदार्थामदान्वयञ्चाङ्गीकृत्य, सप्तम्यर्थक्रियाया समानकालीनत्व- मेरधन धापर्यगमनेऽन्ययेन, दुह्यमानामिनगोदोहनसमानकालीनगमनाश्रय इति बोध वर्णयन्ति । दुधमानपदस्य गोपदार्थविशेष्यमोधर , तदुत्तरसप्तम्या भावार्थकवच न वारसिकमिति म-यमाना पिन दूषणोक्कि च्युत्पतिवादे, "गोषु दुधमानासु गत इत्यादी 'यस्य च भावेन' इत्यनेन गादिपदात्सममी। तत्समानाधिकरण- दुधमानादिपदाय नील घटमानय इत्यादौ नीटादिपदात् द्वितीयायत् विशेषण- पदस्य विशेष्यपदसमानविमक्किासनियमात् सप्तमी। विधायकसूने च भारपद नियापरम् ।" इति प्रपेन गम्भीरपा सरण्या तालंकारमतं कटाक्षयन्ति । - ·13 एवं ऋतौ स्वदारानुपेयात इति नियमविधौ, प्रत्यवायहेतुत्वमभावश्च लिङर्थः, तत्राभावे धात्वर्थगमनस्य प्रतियोगितया, सप्तम्यन्तार्थस्य ऋतुकालाव- च्छेद्यत्वस्य आश्रयतया, लिङर्थप्रत्यवायहेतुत्वस्यापि व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् आश्रयतया अन्वयः । तथाच ऋतुकालावच्छेद्यखदारगमनाभावः प्रत्यवायहेतुरिति तत्र शाब्द- बोधः । पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः इति परिसंख्याविधौ च पञ्चपदस्य शशकादिपञ्च- भिन्ने लक्षणा, प्रत्यवायहेतुत्वं लियः, शशकादिपञ्चभिन्नपञ्चनखभक्षणं प्रत्य- वायहेतुरिति वाक्यार्थः इति वर्णयन्ति तर्कालङ्काराः ॥ भट्टाचार्यास्तु, विधिनिमन्त्रणेति सूत्रात् विधिः लिङर्थः । प्रवर्तक- चिकीर्षाहतुवीविषयः विधिः इत्युक्तत्वात् इष्टसाधनत्वं लिङर्थः। प्रत्यवायस्येष्ट- त्वाभावात् प्रत्यवायहेतुत्वस्य लिङर्थताभ्युपगमः न वारसिकः। व्युत्पत्ति- वैचित्र्याश्रयणञ्च क्लिटमिति मन्यमानाः, ऋतावुपेयादित्यत्र सप्तम्यन्तार्यान्वित- धात्वर्थ ऋतुकालावच्छिन्नवदारगमने लिङा नरकाभावसाधनत्वं वोध्यते। शाब्दा- नन्तरजातात् ऋतुकालीनगमनाभावे नरकसाधनत्वबोधात् मानसात् नियमनिर्वाहः। पञ्च पञ्चनखान् भुजीत इति परिसंख्याविधौ च पञ्चपदं शशकादिपञ्चभिन्ने, धातुपदं भक्षणाभावे च लाक्षणिकम् । तत्र च लिङा नरकामावसाधनत्वं बोध्यते। ततः पञ्चभिन्नपञ्चनखभक्षणे नरकसाधनत्वस्य मानसो वोधः इति वर्णयन्ति । दुःखविशेषाभावरूपस्य नरकाभावस्य इष्टत्वाक्रान्तत्वात् तत्साधनत्वं लिङर्थः इति वर्णनमनुशासनमनुसरतीति ज्ञेयम् । कर्मणि विहितद्वितीयाया आधेयत्वार्थ- कत्वं, तण्डुलानोदनं पचति इत्यत्र नाशकत्वस्य उत्पादकत्वस्य च द्वितीयार्थत्वं, दाने कर्णसमः इत्यत्र अभेदस्य सप्तम्यर्थत्वञ्च अनुशासनानुरोधीति व्युत्पादितमस्मामिः पष्ठे तरङ्गे इति नेह प्रतन्यते । भट्टाचार्याश्चमे शाब्दिककृते कर्मकारकविभजने अखरसं मन्वानाः प्रका- रान्तरेण विभागं कुर्वन्ति । 'निर्वय॑श्च विकार्यश्च प्राप्यञ्चति त्रिधा मतम् ।' इति हरिकारिका । प्रामं गच्छतीत्यादी ग्रामादिकं प्राप्यं कर्म । काष्ठं भस्म करोति, सुवर्णं कुण्डलं करोति इत्यादी काष्ठसुवर्णादिकं प्रकृतिकर्म । भस्मकुण्डलादिकं , विकृतिकर्म ।

·15 . साधुत्वार्थतामुपगम्य अभेदसंसर्गकवोधमेव रोचयन्ते । राजपुरुषः इत्यादौ प्राची- नाभिमतं राजसंबन्ध्यभिन्नपुरुषबोधमेव प्रतिवध्यप्रतिबन्धकमावलाघवादिप्रदर्शनेन पदार्थ विमृश्य, प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्तृत्वे विवक्षिते तृतीया इति निष्कर्ष- एवं,' अपादानप्रभेदनिरूपणे वैयाकरणप्रदर्शितरीतिवैलक्षण्यमुपलभ्यते व्युत्पत्तिवादे। निर्दिष्टविषयम् , उपात्तविपयम् , अपेक्षितक्रियमिति त्रिविधमपा- दानमुक्तं वाक्यपदीये । विषयः---अवधितानिरूपकः । यत्र अवधितानिरूपकक्रिया उच्चरित- शब्देन बोध्या तत्राद्यम् । यथा अश्वात् पतति इति । यत्र धात्वन्तरार्थाङ्गं स्वार्थ धातुराह तदुपात्तविषयम् । यथा वलाहेकात् विद्योतते विद्युत् इति । अत्र द्योतन न सावधिकम् । द्युतिधातुः लक्षणया निस्सरणपूर्वकद्योतने वर्तते । निस्सरणस्य विभागात्मकस्य सावधित्वं बोध्यम् । यत्र क्रिया अपेक्षिता तत्र अन्त्यम् । यथा कुतो भवान् ? पाटलिपुत्रात् इति । अत्रागमनक्रियामध्याहृत्यान्वयः इति प्रतिपादित वैयाकरणैः ॥ भट्टाचार्यास्तु, उपात्तत्वं-अध्याहृतत्वम्। वलाहकात् विद्योतते विद्युत् इत्यत्र निस्सृत्य इत्यध्याहृतक्रियावधित्वं वलाहकस्य । माथुराः स्रोप्नेभ्यः आढ्यतराः इत्यन्न भवन्ति इति क्रियाध्याहारः । आत्यतरत्वपर्यवसितायां आब्यतरभवन- क्रियायां अवधिभूतस्रौनानामपादानता अपेक्षितक्रियापादानता। यद्यपि उपात्त- विषयेऽपि क्रियाध्याहारः। तथापि यत्र अपादानतानिर्वाहार्थमेव क्रियाध्याहारः तत्रोपात्तविषयता, यत्र वाक्यपरिसमाप्त्यर्थमध्याहृतक्रियया अपादानतानिर्वाह: तत्रापेक्षितक्रियतेति वैलक्षण्यमिति निरूपयन्ति ॥ सिद्धान्तकौमुद्यां तु माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्यः आढ्यतराः इत्यत्र पञ्चमी पञ्चमी विभक्ते' इति सूत्रोदाहरणतया प्रतिपादितेति ज्ञेयम् ॥ एते च दीधितिकृदुक्तं परसमवेतत्वस्य द्वितीयार्थत्वमनुमोदमानाः द्वितीया- विचारे लकारार्थविचारे च प्रसक्ततत्तदोषपरिहारपूर्वकं विभिन्नस्य निष्कृष्टशाब्दबोधस्य वर्णनेन शाब्दविचारकुशलतां स्फुटीकुर्वन्ति । नीलो घटः इत्यादौ विशेषणविभक्त समर्थयन्ति । अनभिहिते कर्तरि तृतीया इत्यनुशासनविवरणावसरे अनमिधान- .

·16 . - - - मभिधाय, "यथाश्रुतसूत्रार्यानुरोधेन कर्तरि लकारतृतीयाविभत्यो शक्तिवादिभिः वैयाकरणैरपि, प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया वर्तरि विवक्षिते तृतीया इत्येव सूनार्थों वाच्य , अन्यथा चैत्रेण पच्यते इत्यादौ तुरनभिवानस्योतक्रमण कर्तृत्वानभिधान- वत् दुर्वचत्वापत्ते ।" इत्युपसहरन्ति । अयञ्च निष्कर्ष वैयाकरणभूपणसार- काशिमायां प्रदर्शितोऽस्ति । एव, वैयारणा अघि भद्राचार्यप्रदर्शितसरण्या शाब्दबोधनिष्कर्ष कुर्वति । लकारार्थनिर्णये, क्रियानिष्ठ वर्तमानत्व प्रारब्धापरिसमासत्वमिति भूपणसारोक्त विमृशन्त हरिवल्लभभट्टाचार्याः, शब्दप्रयोगाधिकरणत्वोप- लक्षिततत्तत्क्षणदिनादिकाले रट तदादिन्यायेन शक्ति , तदर्थस्य कालस्य च क्रियाया, नियारम्भात्पूर्व क्रियासमाश्युत्तर च पचति इति प्रयोगवारणाय, खवृत्तिप्रागभावाप्रतियोगित्व स्ववृत्तिध्वसाप्रतियोगिप्रकृतक्रियानुयोगिफत्वाभ्या विशेपितेन आधेयतासबन्धेनान्वय इति व्युत्पत्तिपादाभिहिते पर्यवसान वर्णयन्ति । परन्तु आख्यातार्थकृती न्यायमते काला वयात् सबन्धमध्ये प्रकृतक्रियाकर्तृनिष्टत्व प्रवेशित भट्टाचार्य । वैयाकरणनये धात्वर्थक्रियाया कालान्वयात् प्रकृतक्रियानु- योगित्व प्रवेशित हरिवल्लभैरिति बोध्यम् । दिमात्रमिह दर्शितम् ॥ कालोपनामकहरिराममहोदयाः सुवर्थनिर्णयावसाने मूलानुक्तानि वाक्यान्युद्धृत्य, स्वीयसिद्धान्ताविरोधेन भट्टाचार्यसरण्या तेषा शाब्दविचारप्रचुर विस्तृत सन्दर्भ रचयामासु ॥ घट: आकाश न पश्यति इति वाक्यस्य प्रामाणिकत्वेन लोकामिमतस्य कथमपि प्रमाजनकत्व न युज्यते इति भट्टाचार्याणा निरूपण कस्य चा न विस्मय- मादनाति॥ पदवृत्तिनिरूपणाय शक्तिपादो निर्मित वातन्त्र्येण । काण्डत्रयात्मके तस्मिन् प्रथमे काण्डे, मीमासम्मनिरासपूरक शलिस्वरूप निरूप्य तज्ज्ञानस्य यारणता विचारिता । नाशपुर यदादीना केयाचित् शब्दाना अर्थविशेषो निर्धारित द्वितीये। मीमामझानामपान्तरमतभेदेन जातिशकिवादस्वरूपं तस्य दूषणश्च विशदीकृत तृतीये परिशिष्टकाण्डे । पद गा वक्ति, गौ उच्यते, इति ·17 - चाक्याधीनशाब्दबोधनिरूपणेन शक्तिवादस्योपक्रमः तेषां शाब्दविचारकुतूहलितां' व्यनक्ति । सव्यभिचारप्रकरणे, साध्यसंशयजनककोटिद्वयोपस्थापकेल्यादिकात् मणिवाक्यात् साध्यसंशयजनककोटिद्वयोपस्थितिजनकेल्यादेः दीघित्युक्तार्थस्य लाभ- प्रकारः शाब्दविचारपद्धत्या निरूपितो भट्टाचार्यैः । दीधितिव्याख्याने अनुमान- खण्डे न कोऽपि भागोऽस्ति, यः शाब्दबोधविचारविरहितः । किं बहुना। वातन्त्र्येण निर्मितस्य मुक्तिवादस्यावसाने वाशब्दार्था- न्वयमसाधारणरीत्या निरूपयन्ति । वाशब्दस्य अन्यतरार्थकत्वे, व्रीहिमिः यवैर्वा यजेत इत्यत्र यवत्रीयुभयकरणकयागाददृष्टापत्तिरपरिहार्या । उभयकरणकयाग- स्यापि अन्यतरकरणकत्वानपायात् । अतः वापदस्य अभावार्थकतां, तृती- यान्तार्थस्य वारद्वयमन्वयञ्च स्वीकृत्य, व्रीहिकरणकत्वाभावविशिष्टे यागे यवकरण- कत्वस्य, यवकरणकत्वाभावविशिष्टे यागे ब्रीहिकरणकत्वस्य चान्वयमुपगम्य, शास्त्रकारैः सामान्यतो व्यवह्रियमाणस्य विकल्पस्थले पक्षान्तरप्रतिक्षेपकत्वस्य निर्वाहः रमणीयसरण्या कृतः इति ज्ञेयम् । एतावता गदाधरभट्टाचार्याणां शाब्दनिरूपणपद्धतिः किञ्चिदिव चिन्तिता ॥ सर्वदार्शनिकैराहतस्य व्युत्पत्तिवादस्य, रामरुद्रभट्टाचार्यैः निर्मिता रमणीया व्याख्या तृतीयाविचारोपक्रमपर्यन्ता मुद्रिता लभ्यते । मिथिलामण्डल- मण्डनायमानैः वच्चा-झा इति विश्रुतैः सर्वतन्त्रस्वतन्त्रैः धर्मदत्तसूरिभिः विरचितं, न्यायकौस्तुभादिप्रौढग्रन्थोक्तार्थसाधुत्वादिविमर्शकं भादृरहस्य-लघुमञ्जूपादिग्रन्थो- दीरितदूषणपरिहारेण नैयायिकसिद्धान्तव्यवस्थापकं खतन्त्रविचारजटिलं प्रौढ- पण्डितैकवेद्यतत्वार्थ गूढार्थतत्त्वालोकाभिधानं व्याख्यानं चकास्ति । तदनुसारिणी प्रकाशाख्या व्याख्या मैथिलैः जानकीनाथशर्मभिः निर्मिता । वैयाकरणमूर्धन्यैः जयदेवमित्रैः कृता जया नाम्नी टीकाऽसंपूर्णास्ते । व्युत्पत्तिवादाद्यभागस्य, कृष्णभट्टैः, साहजीपुराभिजनाश्वत्थनारा- यणशास्त्रिभिः, अनन्ताचार्यैः, देशिकाचार्यैश्च विरचितानि व्याख्यानानि, कालसीमादिविचारं, हेतुतृतीयाविचारं, धात्वर्थविचारं, पौषपदार्थविचारं चाधिकष्य SĀBDA-C ·18 तेस्तैः विद्वद्भिनिर्मितानि कोडपत्राणि च विलसन्ति। अन्तिममागस्य लकारार्थ- विचारस्य साहजीराजपुरामिजन-सुब्रह्मण्यशास्त्रिरचित विवरणाभिध व्याख्यान अण्णामलैविश्वविद्यालये मुद्रापितमास्ते । बालबोधाय निर्मिता अतिविस्तृता समय- भागानां व्याख्या आदर्शनाम्नी मुद्राप्य प्रकाशिता वर्तते । परन्तु ततो यथाभूत- मूलार्थावगतिर्न भवतीति बहवो मन्यन्ते । शक्तिवादस्य कृष्णभट्टीय-माधवीय- हरिनाथीयादर्शादिषु व्याख्यानेषु, हरिनाथीयं शाब्दबोधे व्युत्पन्नानामपि अतिशयितव्युत्पत्त्यापायकं विराजते ॥ श्रीमहादेव-पुणतामकर-महोदयैर्निर्मितः न्यायकौस्तुभः खण्डचतुष्टया- स्मकः । तत्र शब्दखण्ड: शाब्दबोधोपयोगिविचारबहुल: समुल्लसति । तत्राभिहितं प्रमेयजातमुद्धृत गूढार्थतत्वालोके । स न मुद्रितः, प्रत्यक्षखण्डमात्र मुद्रापितं वर्तते । मैथिलाः फणदहवंशोद्भवाः नैकग्रन्थनिर्मातारः गोकुलनाथोपाध्यायाः, खीयकारिकाभिः संगृहीतमयं विशदीकुन्तिं यदवाक्यरताकराभिधं शाब्दबोधप्रन्थ रचयामासुः। पदस्वरूप, तज्ज्ञानोत्पत्तिप्रकार, पदस्यार्थे संकेतस्यैवामिधात्वं, संकेत- ज्ञानस्य कारणत्वञ्च व्युत्पाद्य, सोदाहरण भेदान्वयमभेदान्वयञ्च प्रदर्य, वैया- करणसंमतः स्फोटवादो निरस्तः । ततः प्रथमादीनां विभक्तीनामनिरूपणपूर्वक शाब्दबोधमुपवर्य, ग्रन्थोऽयं समाति नीतः । मन्थेऽस्मिन् व्युत्पत्तिवाद-शब्दशकिप्रकाशिकादिमिरनक्गता बहवोऽर्थी विवेचिताः । सुबर्थनिरूपणावसरे शाब्दिकानां मीमासकानां नैयायिकानाश्चाशय- भेदः सपरिकर निरूप्यते । स्थालीपुलामन्यायेन तदुर्क किश्चिचिन्तयाम. । क्रियाविशेषणस्थले वैयाकरणामिमता स्तोकादेः कर्मसंज्ञा सुखमास्यते इति कर्मणि लकारापत्त्या दूषयित्वा, 'ततोऽन्यत्रापि दृश्यते' इति वार्तिकात् क्रियाविशेषण- पदात् द्वितीयाविभकिमेव व्यवस्थापयन्ति । प्रायेण प्लीवालिङ्गं यद् धात्वर्थस्य विशेषणम् । आनुशासनिकी तत्र द्वितीयाऽन्यत्र दर्शनात् ।। इति तदीया कारिका । इयं रीतिः भाट्टरहस्यानुसारिणी।

·19 चैत्रः चैत्रं गच्छति इति प्रयोगवारणाय धात्वर्थफलान्वयिनः आधेयत्वं- स्येव, व्यापारान्वयिनः भेदपर्यवसितस्य परसमवेतत्वस्य द्वितीयार्थत्वं नैयायिका चदन्ति । तत्र द्वितीयापत्तौ कर्मसंज्ञैव प्रयोजिका। संज्ञाद्वयसमावेशो न, 'आ- कडारादेका संज्ञा' इत्यनुशासनात् । परत्वात् कर्तृसंज्ञया बाधात् चैत्रं गच्छतीति द्वितीयापत्तरसंभवात् परसमवेतत्वस्य द्वितीयार्थत्वं नावश्यकमिति शाब्दिकानां दूषणं जागर्ति । तस्य परिहारोऽभ्यधायि, भूमि प्रयाति विहगो विजहाति महीरुहम् । न तु स्वमिति निर्देशे भेद एव निपिध्यते ॥ इति ॥ धात्वर्थस्य मुख्यविशेष्यतया भाने प्रमाणतया शाब्दिकोपन्यस्तायाः ‘भावप्रधान- माख्यातम्' इति निरुक्तस्मृतेः नैयायिकसंमतार्थविशेषः, भावधानमाख्यातमिति निर्वचनस्मृतेः । आख्यातार्थेषु भावस्य प्राधान्यमनुशिष्यते ॥ इति कारिकया विशदीकृतः । प्रयाति पुरुषस्तस्य पादयोरभिवादय । इत्यादौ प्रथमान्तार्थः प्राधान्यान्मृश्यते तदा ॥ इति कारिकया प्रथमान्तार्थस्य मुख्यविशेप्यतागमकमप्युक्तम् । भू सत्तायाम्, 'पचति-पाकं करोति, पचतीति पाकं करोतीत्यर्थः, इत्यादिवाक्यानां शाब्दबोध- वर्णनमितरापरामृष्ट विजयते । रसविद्याविदः, रसिकाः इति च आलंकारिकान् , दार्शनिकाः इति नैयायिकांश्च व्यवहरन्ति । प्रौढत्यास्य पदवाक्यरत्नाकरस्य भावाववोधे, न्याये इव व्याकरणेऽपि व्युत्पत्त्यतिशयोऽपेक्ष्यते । गोकुलनाथोपाध्यायानामन्तेवासिनः मैथिलाः गिरिधरोपाध्यायाः तत्तत्- सूत्रवार्तिकार्थनिरूपणपूर्वकं सप्तानां विभक्तीनामर्थविशेषनिर्धारकं विभक्त्यर्थ- निर्णयामिधानं बोधग्रन्थं प्रणैषुः । तत्र विभक्त्यर्थं कारकाकारकभेदेन विभज्य, कारकत्वं, विभक्तित्व, प्रत्ययत्वञ्च पक्षान्तरप्रतिक्षेपपुरस्सरं सदलप्रयोजनं परिष्कृत्य, ·20 प्रयमादीनां सप्तानो विमक्तीनामर्या निर्णीताः। भादौ कारकविमनत्यनिर्णयः, तत. कारकेतरविभक्त्यर्थनिर्णयः इति क्रमः समपउम्बितः । एते, विचारे, पदवाक्यरनाफरारुद्ध विचार सामन्येनानुवदन्ति । 'पद- वाक्परताकरे अस्मद्गुरुचरणाः । इति च तन्मत निर्दिशन्ति । ततः युक्त्या तन्मते महीकुन्ति । काशिकावृत्तिमनुसृत्य सर्माणि पाणिनिसूनाणि चार्तिकानि चानुपूर्येण विवृतानि । तदुक्तानां सर्वेषामुदाहरणवाक्याना शाब्दबोधो वर्णितः । नान्यस्मिन् प्रौढे नैयायिकाना बोवपन्थे एतावतां वाक्यानां वोधरर्णन, अनुशास- नार्थवर्णनञ्च लक्ष्यते । एतेषा शाब्दबोधवर्णनसरणिः गदाधरभट्टाचार्यसरणेविलक्षणा । कचित् 'कश्चित्' इति भट्टाचार्यान् निर्दिशन्ति । 'मीत्रार्याना भयहेतु ' इति सूत्रार्थवर्णन- प्रस्तावे कण्ठोक्त्या गौडशन्दनिर्देशपूर्वक व्युत्पत्तिवादप्रन्यमन्य दूषयन्ति । स्तोक पचति इत्यत्र स्वगुरुचरणमार्गेणादो, 'ततोऽन्यनापि दृश्यते। इत्यनुशासनसिद्धां द्वितीया वर्णयन्ति । तत. चैत्र यावच्छीत भवति, पुरुषाराधन- मृते, इत्यादिक निरुकानुशासनोदाहरणतया प्रतिपाद्य "क्रियाविशेषणाना कर्मक नपुंसकलिङ्गत्वञ्च इति परिभाषणात् स्तोक पचतीत्यादौ द्वितीया । ...न च क्रियाविशेषणस्य कर्मत्वे कर्मलकारापत्या स्तोक: पच्यते इति प्रयोग स्यादिति वाच्यम् । यतः अनुशासनेन क्रियाविशेषणवाचिप्रातिपदिकाना कर्मत्ववाचि. द्वितीयाप्रकृति व प्रत्याय्यते ।" इति निरूपयन्ति । तद्विचारारमाने च "तस्मात् दर्शितपरिभाषणात् फलव्यापारोभयविशेषणवाचिपदात् द्वितीयैर साधु ।" इति । निर्धारयन्ति । दार्शनिकाना घटकरव-व्यापकत्व-वाचकत्वादीना सप्तम्यर्थतावर्णन अनुशासनानुरोध्येवेति निर्वहन्ति । गुणान्यत्वे सति सत्त्वादित्यत्र सतिसप्तमीस्थले 'यस्य च भावेन भावलक्षणम् इति सूत्रेण सप्तमीमुपाय, सामानाधिकरण्यलाभो विशदीकृतः । परन्तु तत्सूत्रार्थस्य, अन्वयबोधस्य च वर्णनसरणि भट्टाचार्यसरणे- विलक्षणा । सूत्रे भावलक्षणमित्यत्र भाव-खभावः-खरूपमिति यावत् । खरूपस्य ·21 लक्षणं-विशिष्टतया ज्ञापनमित्यपि सूत्रार्थः । गुणान्यत्वे सति सत्त्वादिल्यत्र गुणान्यत्वसामानाधिकरण्येन विशेषणेन विशिष्टतया सत्ताया ज्ञापनमिति सप्तमी साधुः। शत्रन्तासधात्वर्थस्य वर्तमानकालवृत्तिसत्ताविशिष्टस्य तादात्म्येन गुणा- न्यत्वे, तस्य सप्तम्यर्थे अधिकरणवृत्तित्वे, तस्य च सत्त्वे अन्वयः इति निरूपयन्ति । सर्वथापि शाब्दबोधे व्युत्पित्सुभिः व्युत्पन्नैश्च विमर्शनीयोऽयं प्रौढो विभक्त्यर्थनिर्णयः॥ सिद्धान्तमुक्तावलीप्रभाकाराणां श्रीरायनरसिंहशास्त्रिणामन्तेवासिनः श्रीपट्टाभिरामशास्त्रिणः इतरापरिशीलितार्थविशेषनिरूपणेन शाब्दबोधवर्णनेन च विपश्चितां बहुमानपात्रभूताः दक्षिणदेशमलमकार्षः । तैर्विरचितः स्वकृतटीकोपेतः कारिकात्मकः त्रिंशच्छ्लोक्यभिधानो बोधग्रन्थो विलसति । पाठनावसरे येषां शब्दानामर्थविशेषान् वाचा विवरीतुमशक्नुवन्तो विद्वांसः अभिनयेन निरूपयन्ति, तेषां, न च वाच्यम् , यदि, तदा, ननु, चेत् , इत्याकारकं, परन्तु, मध्ये इत्यादीनामर्थविशेषं निष्कृष्य, तत्तत्पदघटितानि सिद्धान्तमुक्तावलीवाक्यान्येव प्रायः उदाहरणानि कृत्वा, साक्षेपनिरासं व्युत्पत्तिविशेषादिप्रदर्शनपूर्वकं शाब्द- बोधवर्णनमकारि तत्र निबन्धे । तत्रायमादिमः श्लोकः-- स्वानुभूत्येकशरणाः विषयाः पूर्वपक्षिणाम् । उच्यन्ते तत्र तत्रार्थाः श्लोकैात्रिंशता मया ॥ इति ॥ 'निर्धारणविभक्त्यर्थः मध्येशब्दार्थ इभ्यते ।' इत्युक्त्वा, गदाधरभट्टाचार्यसरणि- वैलक्षण्येन, भेदः अभेदश्च निर्धारणविभक्त्यर्थः इति व्यवस्थापितं वर्तते । एतदीयेपू मुक्तावलीव्याख्यानादिग्रन्थेषु शाब्दसरणिः पूर्वानधिगता विद्वज्जनहृदयहारिणी च विलसति ॥ + एतावता न्यायदर्शनानुबन्धिनः बोधग्रन्थाः यथामति किञ्चिदिय चिन्तिताः।। नव्यमीमांसकाः श्रीखण्डदेवमिश्राः नव्यनैयायिकपद्धतिमनुसृत्य वैया-- करणनैयायिकमतनिरासपूर्वकं खमतसिद्धां शाब्दसरणिं परिष्कृतां चक्रुः भाट्टरह-- स्थाभिधनिबन्धस्य रचनेन ।

·23 प्राधान्येन' इति वचनात् धात्वर्थविशेष्यतया आख्यातार्थबोधः सिद्धः । कालादीनामनेकेषां आख्यातार्थानां मध्ये कस्य विशेष्यत्वं कस्य विशेषणत्वमित्य- पेक्षायां, 'भावप्रधानमाख्यातम्। इति स्मृतिः भावनातिरिक्ताख्यातार्थं प्रति भावनायाः प्राधान्यं नियमयति । क्रियाविशेषणपदात् 'ततोऽन्यत्रापि दृश्यते। इत्यनुशासनेन द्वितीयामात्रम्, न तत्र कर्मसंज्ञा, कर्मणि लकारापत्तेः। कृति- शक्तस्यापि आख्यातस्य आनुशासनिकी कर्तरि निरूढलक्षणा, इत्यादिक- मसाधारणं प्रमेयजातं व्युत्पादयन्ति भाट्टरहस्ये श्रीखण्डदेव मिश्राः ।। अद्वैतशास्त्रव्यवस्थापनलब्धवर्णानां श्रीरङ्गोजिभट्टानां तनूजाः श्रीकौण्ड- भट्टाः, शब्दकौस्तुभे निर्णीतान् वैयाकरणसिद्वान्तान् संक्षेपेण प्रतिपादयन्तीना श्रीभट्टोजिदीक्षितविरचितकारिकाणां व्याख्यानरूपे विस्तृते वैयाकरणभूपणाभि- धाने तत्सारसंग्रहात्मके भूषणसारामिधाने च निबन्धे, नव्यनैयायिकपद्धत्यनु- सारिण्या तत्त्वविवेचनशैल्या नैयायिकैः मीमांसकैश्चोक्तानि दूपणानि दूरीकृत्य वैयाकरणसिद्धान्तान् व्यवस्थापयामासुः । तद्ग्रन्थोपक्रमे स्थितोऽयं श्लोकः- पाणिन्यादिमुनीन् प्रणम्य पितरं रङ्गोजिभट्टाभिधं द्वैतध्वान्तनिवारणादिफलिका पुंभाववाग्देवताम् । ढुण्डिं गौतमजैमिनीयवचनव्याख्यावृभिपितान सिद्धान्तानुपपत्तिभिः प्रकटये तेषां वचो दूषये ॥ इति । सुप्तिङन्तचयः वाक्यम् । तत्र तिङन्तं प्रधानम् । अतएव धात्वर्थमुख्य- विशेष्यको बोधो जायते। अतः प्रथम, धातोः फलव्यापारोभयार्थकता, तिङश्चा-- श्रयपर्यवसितकर्तृकर्मार्थकता, धात्वर्थे व्यापारे तिर्थस्य विशेषणतयान्वय, दशानां लकाराणामांश्च निर्णीय तिङन्तनिरूपणं समापितम् । ततः सुवर्थान् , सुप्- प्रकृतिनाम्नोऽथ, नामसमुदायात्मकसमासस्य एकार्थीभावं च निर्णीय, शक्तिस्वरूप निरणायि । ततः ननथ, प्रादीनामिव चादीनामपि द्योतकता, क्तवादिप्रत्ययार्थञ्च निर्णीय शालसिद्धः स्फोटो निरूपितः । वर्णस्फोटादीनष्टविधान स्फोटान् विशदी- कृत्यान्ते अखण्डवाक्यजातिस्फोटं ब्रह्मरूपिणमुक्तवा, तन्नमस्काररूपमङ्गलेन समीचीनया रीत्या निबन्धमुपसमाहापुः ॥

·24
अथ वैयाकरणानां नैयायिकानाञ्च बोधानुगन्धिनः सिद्धान्तमेदाः
प्रदर्यन्ते ।
(1) धात्वर्यमुख्यविशेप्यफः शान्दबोधः ।
(2) सकर्मकाणामिकर्मकाणामपि धातूनां फलव्यापारोभयार्थता ।
(8) कर्तृकर्मादयो धर्मिणः प्रत्ययवाच्याः
(4) लडाधर्थकाल; धात्वर्थभावनान्वयी।
(6) समासे एकार्थीभावः ।
(6) बोधकत्वं शक्तिः, न संकेतः ।
(7) अपभ्रशा वाचकाः।
(8) लक्षणाख्यं वृत्त्यन्तरं नास्ति ।
(9) प्रादीनां चादीनाञ्च वैषम्यं नास्ति ।
(10) वाक्यार्थबोधकः स्फोटः ।
इत्येते वैयाकरणसिद्धान्ताः।
(1) प्रायः प्रथमान्तार्थमुख्य विशेष्यको बोधः ।
(३) सकर्मकाणामेव धातूनां फलव्यापारोभयार्थकता, नाकर्मकभावनाम्।
(8) कर्तृत्वकर्मत्वादिः धर्म एव प्रत्ययवाच्यः, न धर्मी ।
(4) आख्यातार्थकाल: आख्यातार्थकृत्यन्वयी, यत्राख्यातेन वृत्तेर्न बोधः
तत्र, जानाति, नश्यति इत्यादौ धात्वर्यान्वयी ।
(6) समासे वाक्यवत् व्यपेक्षैव, नैकार्थीभावः ।
(6) ईश्वरसंकेतः शक्तिः ।
(7) अपभ्रंशा न वाचकाः, शक्तिभ्रमात् तेभ्यः शाब्दबोधः ।
(8) लक्षणा नाम वृत्त्यन्तरम् ।
(9) प्रादयो द्योतकाः, चादयो वाचकाः ।
(10) स्फोटः न प्रमाणसिद्धः।
इत्येते नैयायिकसिद्धान्ताः।

·25 नवीनाः । नव्यवैयाकरणसिद्धान्तानपेक्ष्य प्राचीनवैयाकरणसिद्धान्ताः नैयायिक- सिद्धान्तसंनिकृष्टा वर्तन्ते । तथाहि- (1) धातोः फलावच्छिन्नव्यापारे व्यापारावच्छिन्नफले च शक्तिद्वयं स्वीकुर्वन्ति नव्यवैयाकरणाः । प्राचीनास्तु फलं व्यापारश्च धात्वर्थः इति नैयायिक- संमतं खण्डशक्तिपक्ष रोचयन्ते । परन्तु फलव्यापारयोः सामानाधिकरण्ये धातो- रकर्मकत्वं, वैयधिकरण्ये तु सकर्मकत्वमिति वैयाकरणनयः । अकर्मकधातोः केवलव्यापारार्थकत्वं, न फलार्थकत्वमपि । सकर्मकधातोरेव फलव्यापारोभयार्थ- कत्वमिति न्यायनयः । (2) क्रियाजन्यफलाश्रयत्वात् कर्मत्वमिति व्यवहारदर्शनात् खस्य खप्रयोज्यत्वासंभवात् क्रियाजन्यफलाश्रयत्वातिरिक्तं कर्मत्वमखण्डो धर्मः इति नैयायिकमतवत् क्रियाजन्यफलाश्रयत्वं सखण्डमेव कर्मत्वम् । निरुक्तव्यवहारे कर्मत्वपदं कर्मसंज्ञापरमिति प्राचीना वदन्ति । (3) द्वितीयार्थः कर्म । तत्र क्रियायाः फलस्य च धातुतः, जन्यत्वस्य आकांक्षया च लाभात् अनन्यलभ्यः आश्रयः अर्थः इति फलितम् । शक्तिपक्ष आश्रयत्वमर्थः इति प्राचीनानां निरूपणं, कर्मत्वार्थकद्वितीयायाः आधेयत्ववाचिता- वादिनैयायिकपद्धतिमध्यास्ते । (4) जातिः, द्रव्य, संख्या, लिङ्गं, कारकमिति पञ्चकस्य नामार्थतापक्षं परमसिद्धान्ततया आद्रियन्ते नव्याः । कारकस्य प्रत्ययवाच्यतापक्ष रोचयन्ते प्राचीनाः भूषणसारकाराः 'प्रत्ययस्यैव वाचकताया युक्तत्वात्' इति ग्रन्थेन । (5) लिङर्थः प्रेरणा । तेनेष्टसाधनत्वमनुमाय पुरुषः प्रवर्तते इति नव्याः । प्राचीनास्तु नैयायिकवत् इष्टसाधनत्वं लिङर्थः इति प्रतिपादयन्ति । परन्तु नैयायिकसंमतं बलवदनिष्टाननुवन्धित्वं कृतिसाध्यत्वञ्च न लिङर्थः शाब्दिकमते । नव्यनैयायिकाः केचन इष्टसाधनतामात्रस्य लिङर्थतां स्वीकुर्वन्ति । (6) आरोपितत्वं नना द्योत्यते। चैत्रो न पचति इति वाक्यात् आरोपितः चैत्रकर्तृकः पाकः इति बोधः इति नव्याः। प्राचीनास्तु आरोपितत्वस्य नज- SĀBDA-D ·26 , 1 घोत्यतापक्षमुपन्यस्य, निवृत्तपदार्थको नम्। इति भाष्यप्रामाण्यात् नैयायिकामि- मत नत्र अभावार्थकन्य सिद्धान्तपक्षतया निरूपयन्ति । अमानो या तदर्थोऽस्तु भाष्यस्य हि तदाशयात् । विशेषणं विशेष्यो वा न्यायतस्त्ववधार्यताम् ।। इति कारिका । वैयाकरणसिद्धान्ताना व्यवस्थापक भूपणप्रन्योऽय साया विदुपा हृदयहारी विजयते। हरिवल्लभभट्टाचार्याः, शान्दविचारोपयोगिनिखिलतावप्रतिफलनयता दर्पणेन व्याख्यानेनालचकुर्भूषणसारम् । दर्पणकारारचेमे न्याय याकरणयो. पारदृचान । मूलवाक्यावतरण, तदर्याविष्करण, तदुपरिप्रसकाक्षेपसमाधान- निरूपणश्चैतेपा गदाधरभट्टाचार्यसरणिमनुसरति । व्युत्पत्तिवादादिनभ्यनैयायिक- प्रबन्धेषु अकृतश्रमाणा न सुलभावगाहमिद दर्पणम् । एकैकस्मिन्नपि प्रकरणे वैयाकरणसिद्धान्त सनिष्कर्ष सप्रमाण निरूप्य, अन्ते नैयायिकानामाशयविशेष निरूपयन्ति । न कस्यापि प्रत्यार्तुर्नामोल्लेिखन्ति । गदाधरभट्टाचार्यादर्वाचीन- पण्डितरचितग्रन्थेपूक्तमपि न्यायसिद्धान्त प्रतिपादयन्ति । नैयायिकमतनिरूपणा- वसरे, घटादीनां जानातिकर्मत्य गौणमिति शिरोमण्युदीरितमनभिधाय, विषयत्व ज्ञानश्च धात्वर्थ इत्यभ्युपगम्य धात्वर्थतावच्छेदकविषयतारूपालाश्रयत्वात् मुरय- मेर घटादीनां जानातिरर्मत्वमिति पदवाक्यरनाकरोक्तं निरूपयन्ति । समासे एकार्थीभाव व्यवस्थाप्य, अन्ते एकार्थीभावानगीकारे मीमास- कोनामधिकरणत्रयस्यासागत्य भपति इति निरूप्य, "तस्मात् समासशक्तिपक्ष. जैमिनीयैरवश्याभ्युपेय इत्यास्तां विस्तर ।" इत्युपसहत भूषणसारे । तत्र 'जैमिनीयैरिति वदता नैयायिकमतस्य सयुक्तिमत्व वन्यते ।" इति व्याचक्षाणा दर्पणकारा न्यायमतेऽमिनिवेश प्रमटयन्ति । परन्तु, शक्तिनिर्णये, 'अत्र वदन्ति' इत्यादिना मन्थेन मूलोक्तस्य बोध- कत्वस्य, नैयायिकोकाया ईश्वरेच्छायाश्च शक्तित्व निराकृत्य, वाच्यवाचकभाव- व्यपहारनियामक सबन्ध पदार्या तरमिति व्यवस्थापयन्ति । तत्र प्रघट्टके, परि- ·27 एकारविशेषाश्रयणेन गङ्गापदस्य न तीरवाचकत्वमिति नैयायिकोक्तिः शिष्यप्रतारण- मात्रम् इत्युक्तं तैरिति बोध्यम् । एवं, सुबर्थनिर्णये, यूपाय दारु इत्यत्र चतुर्थ्यर्थं तादर्थ्य व्युत्पत्तिवादोक्त- मनूद्य, "तन्न मनोरमम् , तादर्थ्यस्योक्तरूपत्वे मुक्तये हरिं भजतीत्यत्र चतुर्थ्य- नुपपत्तेः । न हि भजनस्य मुक्तीच्छाधीनेच्छाविषयव्यापारवत्ता । नापि मुक्तेः संप्रदानता कर्मजन्यफलभागितयानुदेश्यत्वात् । तस्मात् तदिच्छाधीनेच्छाविषयत्व- मेव तादर्थ्यम् । वर्गाय पुण्यमित्यादयस्तु इण्यन्त एव । वार्तिकं दृष्ट्वा सूत्र- कृतोऽप्रवृत्तेः न तुमर्थादिति सूत्रानुपपत्तिरपि ।” इति सन्दर्भेण दूषयन्ति । व्युत्पत्तिवादे, 'तादर्थ्यार्थे सूत्रान्तरेण' इत्यत्र 'तादर्थे' इति कातन्त्र- सूत्रं, तुमर्थादिति सूत्रेत्यत्र 'तुमर्थाच्च भाववाचिनः' इति कातन्त्रसूत्रश्चामि- संहितं भट्टाचार्यरिति व्युत्पादितमस्माभिः पष्ठे तरङ्गे। अतः 'वार्तिकं दृष्ट्वा' इत्यादिवचनस्य नावसरः । मुक्तये हरिं भजतीत्यत्र भट्टाचार्योक्तस्य तादर्थ्यस्या- संभवेऽपि मुक्ति प्राप्तुमित्यर्थे 'क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' इति सूत्रेण चतुर्थी संभवतीति चिन्तनीयम् || शाब्दविचारकैः पण्डितैरवश्यं परिशीलनीयोऽयं प्रौढो दर्पणग्रन्थः इत्य- विवादम् ॥ नैयायिकाग्रेसरैः वैयाकरणैः कालोपनासकहरिराममहोदयः विरचिता काशिकाभिधाना भूषणसारटीकास्ते । तत्रापि अतिसमीचीनया पद्धत्या मूलार्थो विशदीकृतः । सुवर्थनिर्णयावसाने, शाब्दिकमर्यादया बहूनां वाक्यानां प्रामाणिक- तत्तद्ग्रन्थानुरोधेन नव्यनैयायिकसरण्या शाब्दबोधवर्णनगर्भितः खतन्त्रः विस्तृतो विचारः, तेषां न्यायव्याकरणयोः निरतिशयं पाण्डित्यममिव्यनक्ति । परन्तु हरि- वल्लभवत् नैते नैयायिकपक्षपातिनः इति बोध्यम् ॥ सर्वतन्त्रार्थतत्वज्ञाः सर्वत्र शास्त्रे निबन्धप्रणेतारः वैयाकरणनागेशभट्टाः महाभाष्यं मुख्यं प्रमाण स्वीकुर्वन्तः वैयाकरणसिद्धान्तानां पेटिकामिव विस्तृतां लघुमञ्जूषां निबबन्धुः । 'अन्यत्र विस्तरः' इति मञ्जूषाग्रन्थे व्याख्यातॄणां गुरुमञ्जषा, यामिति वचनात् गुरुमञ्जूषापि निर्मितेति अवगच्छामः । परन्तु सा नोपलभ्यते ।

·28 शकिलक्षणान्यन्ननानां वृत्तीनां वरूपस्य, पदयाच्यस्य बौद्धार्थस्य, याच- फस्य स्फोटस्य च निरूपणेन वाच्यवाचकशक्तिनिर्णय परिसमाप्य, वाक्यार्यबोधो- पयोगिनामाकांक्षायोग्यतासत्तितात्पर्याणां विचारः प्रवर्तितः । ततः निखिलशन्द- मूलस्य धातोरर्थः, निपातार्थश्च निर्णीतः । ततः तिर्थ, सनायर्य, दर्थन निर्णीय धात्वनुबन्धी विचारः समाति नीतः। ततः प्रातिपदिकस्य, तप्रकृतिक- सुन्धिभक्तीनाचार्थ विचार्य, सुवन्तप्रकृतिकसमासादिवृत्तीनामर्थनिरपगेन मञ्जूषा- प्रन्यमुपसमाहापुः । महर्षिपतञ्जलिभक्ताश्चैते स्वेन निरूपिते सर्वस्मिन्न यर्थे महाभाष्य प्रमाणीकुर्वन्ति । तदनु हरिविरचितं वास्यपदीयं, कैयटग्रन्थञ्चोधरन्ति । बहुषु स्थलेषु आयुर्वेदीयपतञ्जलिग्रन्थमपि 'चरके पतञ्जलि.' इति प्रमाणतयोपन्यस्यन्ति । अद्वैततत्वविचारेऽपि पतञ्जलिवमानात् शेषकृतपरमार्थसारादुद्धृताः कारिकाः ध्याचक्षते । महाभाष्यविरोधेनास्त्रेण सर्वान् पक्षान् निराकुन्ति । वैयाकरणभूपणोदिताना सिद्धान्तानां निराकरणे महानमिनिवेशस्तेषां लक्ष्यते । नमर्थवादे, 'निवृत्तपदार्थको नञ्' इति भाप्यस्य भूपणामिहतार्थनिरा- करणायसरे दीक्षितादीनां भ्रान्तत्वं भाष्यार्थानभिज्ञत्वञ्च वदन्ति, “यत्तु निवृत्तति भावे क्तः, निवृत्त-अभावः पदार्थो यस्येति एतद्भाण्यार्थः इति । तत् भ्रान्त्यैवेति स्पष्टं भाष्यविदाम् ।" इति प्रन्थेन । वाक्यपदीयकारिकाणा भूषणाभिमतादादन्यस्मिन्नर्थे तात्पर्य वर्णयन्ति । दियात्रमुदाहियते । इन्द्रियाणां स्वविपयेष्वनादियोग्यता यथा । अनादिरथैः शब्दानां संवन्धो योग्यता तथा ॥ इति कारिका, शब्दे अनादिभूतस्य बोधकत्वस्य शक्तित्वं बोधयतीति प्राचीनाः, बोध- जनकतावच्छेदकीभूतवाच्यवाचकभावाख्यातिरिक्तसंबन्धपरेयमिति मञ्जूषाकाराच - नियन्ति।

·29 संबन्धिशब्दे संवन्धो योग्यतां प्रति योग्यता । समयाद्योग्यतासंविन्मातापित्रादियोग्यवत् ॥ इति कारिकां, इदमत्र योग्यमिति व्यवहारे योग्यता विषयः । अतः समयात्- तद्व्यवहारात् , योग्यतायाः-बोधकतारूपशक्तेः, संवित्-ज्ञान भवतीति प्राचीना व्याचक्षते । अयमेतत्संबन्धीति व्यवहारे योग्यतां प्रति-बोधजनकतावच्छेदकधर्म- वत्त्वरूपयोग्यताव्यवहारनिरूपितः यः तादात्म्यलक्षणः संबन्धः स एव योग्यता- परपर्यायः विषयः । स चानादिः वृद्धव्यवहारापरपर्यायास्मदादिसमयात निश्चीयते, न तु बोधकत्वमेव शक्तिः, एतद्बोधजननेऽयं योग्यः इति व्यवहारादिति विवृण्वन्ति मञ्जूपाकृतः । एवमन्यत्रापि वोध्यम् । भावप्रधानमाख्यातम् इत्यत्र आख्यातपदं धातुमभिधत्ते, आख्यायते सर्व- प्रधानीभूतोऽर्थः अनेनेति व्युत्पत्तरिति प्राचीनाः । तिङन्तमेवाख्यातपदेन विवक्षित- मिति मञ्जूषाकाराः। एते चामिनवां सरणिमाश्रयन्ते । तथाहि- (1) इच्छतेः इच्छानुकूलज्ञानं, नशधातोः अदर्शनानुकूलव्यापारः, पतेः विभागपूर्वकसंयोगश्चार्थः इत्यादिकं वर्णयन्ति । (2) बाधज्ञानं न कुत्रापि ज्ञाने प्रतिबन्धकम् । तत्कालेऽपि सत्यां सामग्रयां जायते एव ज्ञानम् । तत्र स्वखसामग्रीवशात् द्वयोरपि ज्ञानयोः जातयोः, यत्र ज्ञाने सदोषसामग्रीजन्यत्वग्रहः तत्राप्रामाण्यग्रहो जायते इत्येव मर्यादा ज्यायसीति व्युत्पादयन्ति । (3) 'आशुसञ्चारादलातचक्रं प्रत्यक्षेण दृश्यते, अनुमानाद्गम्यते नैत- दस्तीति । इति महाभाष्यप्रामाण्यात् वाधज्ञानकालेऽपि अनुमिति स्वीकुर्वन्ति । (4) नीलमुत्पलमित्यादौ सर्वदर्शनसिद्धः अभेदः न संसर्गः संभवति द्विनिष्ठत्वाभावात् । अपितु, यथा रूपघट्योः समवायाधीनः विशेषणविशेग्यभावः न तथा नीलोत्पलयोरिति संबन्धान्तरानवच्छिन्नविशेषणविशेष्यभावमभेदस्थाने- ऽभिषिञ्चन्ति ।

·30 । (6) तार्किकादिमिरभिधीयमानं, एकविधज्ञानं प्रति अन्यादृशज्ञान- सामप्रयाः प्रतिबन्धकलं नवं संभवति । विमिन्नज्ञानयाटिनसामग्रीद्वयसमावेशे सति, तदशायामेरुविधज्ञानस्यैव जननात् प्रवलायाः तत्सामप्रयाः प्रतिबन्ध- कत्वकल्पनेनान्यादृशज्ञानं वारणीय स्यात् । ज्ञानानां योगपविरहेण तद्धटित. सामग्रीद्वयस्प समावेश एव न संभवति । अत: तार्किकाणां तथा प्रतिबन्धकव- कपनमसंगतमेव । एवं, एतादृशप्रतिबन्धकताज्ञानस्यानुपयुक्तत्वात, शाब्दस्याधिक- विषयत्वाभ्युपगमे, भिन्नविषयकप्रत्यक्षे शाब्दसामग्रीप्रतिबन्धकताकल्पनालाघवो. पन्यासः काकदन्तपरीक्षावन्निरर्थकः इति घोषयन्ति । (6) यजेत स्वर्गकामः इति वाक्यजन्पशाब्दबोधानन्तरं वर्गमनुभवामीति प्रत्ययाभावात् शाब्दबोधस्य नानुभवरूपता । शाब्दत्वं ज्ञानत्वव्याप्यधर्मः इत्युल्लि वन्ति । (7) प्राचीनमार्गविलक्षणमार्गेण स्फोटं प्रतिपादयन्ति । अपिच, स्वसिद्धान्तस्य नव्यनैयायिकैरनङ्गीकृतत्वेऽपि न्यायसूत्र-तद्भाष्य- वार्तिकादिप्राचीनन्यायग्रन्थारुढत्वमस्तीति प्रतिपादने महानभिनिवेशस्तेषा लक्ष्यते। तथाहि- (1) 'ते विभक्त्यन्ताः पदम्। इति न्यायसूत्रे वर्णाचामेव पदत्योक्त्या स्फोटो नास्तीति प्रतिपादित न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायाम् । अथापि वाक्य- स्फोटस्य वाक्यार्थबोधकताया, न्यायभाष्यवचनमेव प्रमाणतया प्रन्योपक्रमे निरूप- यन्ति । “तत्र वाक्यस्फोटो मुख्य.। लोके तस्यैवार्थबोधकत्वात् , तेनैवार्थ- समाप्तेश्च । तदुक्तं न्यायभाष्यकृता-पदसमूहो वाक्यमर्थपरिसमाप्तौ इति ।" इति लघुमस्तूपानन्यः । (2) असत्कार्यवादव्यवस्थापनावसरे किश्चिच्छकोत्तरदानाय प्रवृत्त 'बुद्धि- सिद्धं तु तदसत्' इति न्यायसूत्र स्वाभिमतबौद्धार्थे प्रमाणतया योजयन्ति । (3) नव्यनैयायिकानभिमनमपि अपनशानां वाचकत्वं न्यायसूत्र- भाष्यकारयोरमिमतमेव । 'आप्तोपदेशः शब्दः इति न्यायसूत्रे प्रमाणशब्दसामान्य ·31 लक्षितम् । तत्र आप्तवं ऋष्यायम्लेच्छानां समानमिति भाप्ये निलपितम् । ग्लेच्छः अपभ्रंशवक्ता । 'सामयिकत्वादर्थसंप्रत्ययस्य' इति सूत्रे, प्रमाणतया लक्षितशब्दसामान्यनन्यप्रत्ययस्य तुल्यमेव सामयिकावं प्रतिपादितमिति अपभ्रंशानां वाचकत्वं सूत्रभाष्याभिमतमिति निरूपयन्ति । (4) तिर्थस्य कारकस्य धात्वर्थ विशेषणःवमिति पक्षे साधकतया अपार्थक- निग्रहस्यानलक्षणसूत्रमाप्ये स्थितं 'क्रियाकालयोगामिवायि आख्यातं, धात्वर्थ- मात्रं च कालाभिधानविशिष्टम् । इति वाक्यनुपन्यत्य, शाब्दबोधे प्रथमान्तार्थस्य मुख्यविशेप्यायमिति नव्यानां कल्पना कुकल्पनेति वदन्ति, "प्रथमान्तविशेष्यको बोधः इत्यर्वाचां शुष्कलाघवतकशरणानां कुकल्पनाविलसितमिति स्पष्टमेव ।। इति ग्रन्थेन । एवमेवं गीमांसाधिकरणानि स्वसिद्वान्तानुसारेण योजयन्ति । स्फोटनिरूपणप्रसङ्गेन वेदान्तिनां मते काञ्चनाभिनवां सरणि कल्पयन्ति । भ्रमस्थले अनिर्वचनीयपदार्थः नोत्पद्यते। अनिर्वचनीयमित्यत्य सदसद्विलक्षणत्वं नार्थः । सांख्यसूत्रोक्तरीत्या आरोपितं सत्त्वमसत्त्वश्चेत्युमयवदित्यर्थः । मिध्याज्ञान- मेव अविद्या स्थूला। तत्संस्कारः सूक्ष्माविद्या । संस्कारसमुदायातिरिक्ता वास- नाश्रयीभूता दण्डायमाना अविद्या नास्ति इत्येवं, व्याससूत्राणि शांकरभाष्य- वाक्यानि परमार्थसारकारिकाश्च प्रमाणीकृत्य निलपयन्ति । सांख्यमतानुसारेण यागीयहिंसायाः अवर्मत्वं महताभिनिवेशेन स्थापयन्ति। वत्समालमेत इत्यत्रेव पशुमालभेत इत्यत्रापि आलम्भनं स्पर्श एव । ततश्च यागीय- हिंसा न विहिता, अपितु आर्थी इति वदन्ति । मीमांसावार्तिकसरणिलक्षण्येन, अपत्नीकत्य नैष्ठिकस्यापि भीमस्य अग्निहोत्राधिकार वचनाह्मणप्रमाणोपन्यासेन दर्शयन्ति । मासमधीते इति वाक्यार्थनिरूपणे व्युत्पत्तिवादोक्तस्य सारार्थ वर्णयन्ति । अन्यावसाने, दृढस्तकेंऽस्य नास्यास इति चिन्त्यं न पण्डित्तेः दृपदोऽपि हि संतीर्णाः पयोधौ रामयोगतः ।।

·32 इति श्लोकेन, रामरामभट्टाचार्यादधीतं न्यायशास्त्र मया, न मम तर्के दृढोऽभ्यासः इति पण्डितन मन्तव्यमित्यभिधानात्, सर्वतन्त्रै अप्रतिहतमतीनां नूतनसरणि- प्रदर्शकानामेषां मेधाविशेषमसहमानैः मत्सरिपण्डितैरमियोगः आसीदिति गम्यते । दृश्यते चेदृशो वृत्तान्त: चिरात् मेधाविनां विषये । सर्वथा शाब्दबोधोपयोगिबहुप्रमेयव्युत्पादकः प्रौढो लघुमषामन्यः पण्डितरूपैराखादनीयः इति ध्येयम् ॥ मञ्जूषा कुश्चिका कला इति व्याख्याद्वयेन भूषिता । आया अपरिपूर्णा । द्वितीया पूर्णा पायुगुण्डे वैद्यनाथभट्टनिर्मिता । कलाकाराः तिर्थनिरूपणावसरे स्वयं खण्डनयुक्तिभिः मेदप्रपञ्चस्य मायिकत्वं विस्तरेण निरूप्य, अद्वैततत्व निरूप- यन्ति । परन्तु भूपणसारस्य व्याख्याद्वयमिव नेदं व्याख्यानद्वयमुत्कर्षपदवी- मारोहति ।। भूषणसारव्याख्यायां काशिकायां. शाब्दिकरताकरः, तार्किकरत्ना- .करः, तर्करत्नाकरः, कारफवादः इत्येते बोधग्रन्था उद्धृताः । परन्तु एते न मुदिताः समुपलभ्यन्ते । मथुरानाथीयात् आख्यातवाददीधितिव्याख्यानात् तत्कृतं सुवर्थविचाराभिधानं बोधमन्थ, विश्वनायन्यायपश्चाननविरचितन्यायसूत्र- वृत्तितः तत्कृतं सुवर्थतत्वालोकनामकञ्च बोधग्रन्थमवगच्छामः । अलंकारशास्त्र पण्डितराजनिर्मिते रसगङ्गाधरे सन्दृब्धः रूपकपरिणा- मोपमादिस्थलेषु नव्यनैयायिकरीत्या शाब्दबोधविचारः अतीव हृदयङ्गमो विलसति । एवं पदवाक्यप्रमाणविद्भिः विद्वदप्रेसरैः सागरैरिवायं शाब्दबोधविचार- महाम्बुधिरतिगमीरः संवर्धितो विजयते । तत्र महोदधावत्रगाहं कर्तुमपारयमाणोऽहं तद्वैलासञ्चारी समीपागतकतिपयतरङ्गान् मंकलय्य काञ्चनाल्पीयसी तरङ्गिणी निर्माय तत्रैव विचारमहोदधौ संयोजयितुमनाः शाब्दतरङ्गिण्यभिधानाममिनवां कृतिमिमां व्यरचयम् । परोक्त वाक्यं शृण्वन्तः तदर्थमवगम्य तत्र तत्र कार्ये प्रवर्तन्ते प्रेक्षावन्तः । वाक्यार्यावगम एव अन्वयबोधः, शाब्दबोधः इति चाख्यायते ।

·33 तत्र श्रूयमाणपदैरभिव्यक्तः स्फोटः वाक्यार्थबोधं जनयतीति वैयाकरणा मन्यन्ते। पाकानुकूलां ज्वालां काष्ठानीव श्रूयमाणपदानि वाक्यार्थावगमानुकूलं पदार्थावगमं जनयन्ति । पदाभिहिताः पदार्थाः सामर्थ्यात् तेषामन्वयबोधं जनयन्ति इति अभिहितान्वयवादिनः मीमांसावार्तिककारभट्टमतानुयायिनः प्रति- पन्नाः । व्यवहारेण पदानामितरान्वितेऽर्थे शक्तेरवधारणात् अन्वितशक्तानि श्रूयमाणपदानि, शिबिकावाहकाः एकं वहनकर्मेव, वाक्यार्थबोधमेकं जनयन्तीति अन्विताभिधानवादिनो गुरुमतानुयायिनो मीमांसकाः संगिरन्ते । व्यवहारेण पदानामेव वाक्यार्थावगमकारणतावधारणात् पदान्येव शाब्दबोधमुत्पादयन्ति । परन्तु आकांक्षालभ्यः अन्वयः (संसर्गः) न पदशक्यः । वृत्त्या स्वजन्यपदार्थोप- स्थितिद्वारा आकांक्षादिसहकारेण पदानां वाक्यार्थावगमहेतुतेति नैयायिकाः प्रतिपादयन्ति । पदेन पदार्थस्मृतिजनने उपयुज्यमानः पदतदर्थयोः संबन्धः वृत्तिः । सा- मुख्या जघन्या चेति द्विविधा । आद्या शक्तिरित्यभिवीयते । शक्तिश्च पदतदर्थयो: खाभाविकः नित्यः संबन्धः इति जैमिनीया वदन्ति । शब्दार्थयोस्तादात्म्येनोपकृतः वाच्यवाचकभावाख्यः अतिरिक्तः संबन्धः इति नव्यवैयाकरणाः संगिरन्ते । प्राचीना वैयाकरणास्तु बोधकत्वमेव शक्तिं मन्यन्ते । सर्वमतेऽपि अवश्यं ज्ञेयः संकेत एव समयापरपर्यायः शक्तिः । सा च अस्मात्पदादयमों बोद्धव्यः इतीश्वरसंकेतरूपेति नैयायिका विवेचयन्ति ।

·34 अत पदार्थनिष्ठ रक्षणा-यापार पदे आरोप्यते इति केचन यति । अशक्ये तात्पर्य, शक्यादशस्योपस्थिति, शक्यमबधेन प्रतिपादक बच विभिन्ना प्रवधार लक्षणा मयते। योध्यसबधो लक्षणेति मीमासका । शक्यसब धो लक्षणा । गगावैन तीरस्य शाब्दबोध इत्याल्कारिका प्रतिपन्ना । शक्यसनध साक्षा- पाम्परासाधारण रक्षणा। गङ्गापदात तीरत्वेन लक्षणया स्मृतस्य तीरत्वेनैव शाब्दबोध इति नैयायिका निवर्पयति । व्यञ्जना नाम वृत्ति न स्वीकरणीया। शब्दशक्तिमूलध्वनिविषयस्य शब्द- शक्त्यैर बोधसभवात् , अर्थशक्तिमूलघनिविषयस्य मानसबोधसभात् , प्रयोज- नस्य शैल्यादे लक्षणयेव प्रतीतिमभनादिति नैयायिका सगिरते। काव्यजीवातु- रसस्य वाच्यत्वासभवात् त प्रतीते व्यञ्जनाव्यापारेणैर निर्वाहात् व्यअनावृत्ति- रावश्यकीति रसिका वर्णयन्ति । एव पदार्थस्मृतिद्वारा पदैर्जायमान वाक्यार्थबोध मुरयविशेष्यतया आख्यातार्थभावना विषयीकरोति । तिडन्त विना वाक्यपरिसमातेरभावात् सुबन्ता- पेक्षया ति तस्य प्राधा यम् । तत्रापि प्रकृतिभूतधातोरर्थापेक्षया प्रत्ययार्थभाव- नाया प्राधा यमिति, 'तद्भूताना नियार्थेन समाम्नाय' इति सूत्रसिद्ध भावना- मुख्यविशेष्यको बोध जायते इति मीमासका प्रतिपादयन्ति । 'क्रियाप्रधान- मारयातम्' इति महाभाष्यात, 'भावप्रधानमाझ्यातम्', 'यत्रोमे भावप्रधाने भवत' इत्यादिनिरुक्तवाक्याच महर्षिसमत धात्वर्थमुख्यविशेष्यक एव बोध समुचित , न प्रथमा तार्थविशेष्यक । तथा सति पश्य मृगो धावतीत्यत्र एक- वाक्यतानुपपत्तरिति वैयाकरणा वदन्ति । क्रियापद विनापि पण्डितश्चैत्र इत्यादौ प्रथमातार्थविशेष्यकबोधस्य क्सृप्त वात्, चैत्र पचतीत्यादावपि सख्यातिरिक्तार्थ- शू यप्रथमाप्रकृत्यर्थस्य निर्व्यापारत्वेन व्यापारामाक्षणात्, आख्यातार्थकृतिरूप- व्यापारस्य व्यापार्याकाक्षणात् , उभयाकाक्षया आख्यातार्थस्य प्रथमा तार्थेऽ iऽवयस्य युक्तत्वात् , प्रयाति पुरुष तस्य पादयोरमिनादय इत्या प्रकृतप्रधानवाचर. तच्छ-देन प्रथमा तार्थपुरुषस्य परामर्शाच्चानुभवसिद्ध प्रथमातार्थमुरयविशेष्यक एव बोध स्वीकर्तुमुचित इति नैयायिया युपादयति । . , ·35 वक्तव्यबाहुल्यात् गहनं स्फोटवादं विहायान्ये दार्शनिकानां निरुक्ताः सिद्धान्तभेदाः स्वमतिशोधनं परमं प्रयोजनमभिसन्धाय पक्षान्तरनिराकरणपूर्वक विवेचिताः शाब्दतरङ्गिण्याम् । प्रयतितञ्च न्यायवासनया यथामति, न्यायसिद्धान्ते वैयाकरणमीमांसकादिभिरुदीरितावद्यानां दूरीकरणे। अत्र स्थितं दोषजातं दूरी- कृत्य, स्यान्चेद्गुणलेशः तदनुमोदनेनानुग्राह्योऽयं जनः इति सहृदयान् पण्डित- प्रकाण्डानभ्यर्थये। सर्वदार्शनिकाहतायां रमणीयायां शाब्दसरणी तत्तद्विषयविचारेणाप्रतिबद्ध- सञ्चारे लेखने च विशेषतोऽभिरुचि निरन्तरप्रश्नोत्तरधोरण्या महतीमापादितवन्तः इदंग्रन्थप्रणयननिदानभूताः प्रियसुहृदः गोश्रीमहाराजाश्रिताः पण्डितराज-सहृदय- तिलक-बिरुदभूषिताः रामपिषारकमहोदयाः दिवं गता अपि मदीयहार्दधन्यवादा- नहन्ति । एतन्निबन्धप्रमेयजातं लेखद्वारा समक्षं च येषां साधुवादेन परिशुद्धमभूत् , यैश्चैवं प्रमेयसंकलनेन ग्रन्थप्रणयने प्रोत्साहितोऽयं जनः, प्रतिभाप्रसरविस्मापित- निखिलान्तर्वाणिकुलाः मादृशविद्वज्जनवासलाः ते गोश्रीजनपदेश्वराः श्रीपरीक्षिन्- महाराजाः दिवमलंकुर्वाणाः मदीयं ग्रन्थमिमं प्रकाशितं बुध्वा निर्भरानन्दभरिता भवेयुरिति दृढो मे विस्रम्भः । आवाल्यात् जनमिमं सर्वथा रक्षन्तः पादचरिणो महेश्वरमूर्तयः श्रीकाञ्ची- कामकोटिपीठाधिपाः जगद्गुरवः परमहंसपरिव्राजकाचार्य-शङ्कराचार्यश्रीचरणाः मयैतत्प्रबन्धप्रकाशनानुग्रहकरणायाभ्यर्थिताः स्वीयापाङ्गसंवर्धितेन मद्रपुरी-संस्कृत- समाजेन तत्प्रकाशनं विधाय, कृपया श्रीमुखश्च प्रदाय मामन्वगृह्णन् । तेषामुदार- चरितानां परमाचार्याणां चरणकमलयोः पादपातैः प्रणामपरम्परां वितनोमि भूमिकालेखनेन ग्रन्थमिमं महीकृतवता, शास्त्ररक्षकाणां, अध्यात्मदर्शनार्थ- विचारसुखानुभवनिरतानां, अण्णामलै-विश्वविद्यालयाद्विश्रान्तं मां स्वकीयसंस्कृत- कलाशालायामध्यापकपदे नियोजनेन शारीरकार्थविचारकुतूहलिनं कृतवतां, मद्रपुरी-संस्कृतसमाजाध्यक्षाणां ब्रह्मश्रीसंपन्नानां पद्मभूषण-के. बालसुब्रह्मण्यार्य- वर्याणां संनिधौ नैकान् नमोवाकान् सप्रश्रयं समर्पयामि ।

·36 " महतादरेण लिवर्टिमुद्रणालये मुद्राप्य प्रन्यस्यास्य प्रकाशनेन बहूप- कृतवद्भयः, संस्कृतसमाजसामाजिकेभ्यः परमाचार्यककर्यनिरतेभ्यः ब्रह्मश्रीयुत- के. नीलकण्ठार्येभ्यः मदीया कृतज्ञता निवेदयामि । संस्कृतसमाजाय, विशिष्य प्रस्तावनापरिशीलनादिना प्रकाशने बहूपकृत. वयः पद्मभूषण-डाक्टर-वे. राघवमहोदयेभ्यः, विना विलम्ब अन्धस्यास्य समाजेन प्रकटीकरणे बद्धपरिकरेभ्यः संस्कृतसमाजकार्यदर्शिभ्य, ब्रह्मश्रीयुत - टि. वि. विश्वनाथार्यवर्येभ्यश्च हार्दाननेकान् धन्यवादान् समर्पयामि । फूझ (Proof)-पत्रशोधकेषु दुर्लभायाः शास्त्रीयव्युत्पत्तेर्बलेन सावधान पत्राणि परिशोध्य मुद्रापणस्य शोभनतामापादितवद्यः का. श्री श्रीनिवासाचार्येभ्यः मदीयानि हार्दाभिनन्दनानि वितरामि । इदंपन्यप्रकाशने परमनिदानभूताना जगद्गुरूणा चरणनलिनयोः पुनः साष्टाङ्गप्रणामपरम्परा विवाय विरमति लेखनदैर्घ्यकरणात् । सस्कृतकलाशाला) मद्रपुरी 18-1-1969 सुधीजनविधेयः, वि. सुब्रह्मण्यशास्त्री ·श्रीगुरुभ्यो नमः शाब्दविचारोपयोगिनां मौलिकानां शास्त्रार्थानां तत्तन्मतभेदसूची 5 3 2 1 वैयाकरणाः मीमांसकाः नैयायिकाः इतरे शास्त्रार्थः प्राचीनाः नवीनाः भाट्टाः प्राभाकरा: 1. वाक्यार्थ- स्फोट: तत्त स्वाथ पदैरभिहिताः स्फोट: अ वि तार्थ श क्ता नि | शक्तानि पदानि पदार्थाः । बोधे करणम् पदानि । आकाङ्क्षादिसह- कारेण पदार्थस्मृत तिद्वारा वाक्या- र्थबोधे करणम् ॥ 2. शक्तिः शब्दगतमनादि- शब्दार्थतादात्म्ये- पद पदार्थ यो: पदानामर्थबोधे अवश्यज्ञेयः समयः बोधानुकूलशक्ति- (अभिधा) बोधकत्वं बोध- स्व । भा वि क: सामर्थ्यम्। पदानां संकेतः । नित्यः मत्पदस्य ज्ञानं नोपकृतः वाच्य- जनकतावच्छेद- संवन्धः नित्यः । स्वार्थे जातौ ईश्वरसंकेतः श-संस्कारो वा वाचकभावाख्यः विषयिताकत्व स्मारकशक्तिः ।क्तिः । अनित्यः अभिधा इति अ ति रि क्तः पर्यवसितम् अन्वितेऽर्थे आनु- आधुनिकसंकेतः काव्यप्रदीपकाराः। संवन्धः। तादा- भाविकी शक्तिः। परिभाषा। संकेतः शक्त्या प्रतिपाद- त्म्यमपि शक्त्यु- -इच्छा । क त्व म भिधे ति प का रकत्वात् वृत्तिवार्तिककृतः।

·3 4 5 1 2 वैयाकरणा: प्राचीनाः नवीनाः मीमांसकाः शास्त्रार्थः नैयायिकाः इतरे भाट्टाः प्राभाकराः ना 4.लक्षणा शक्तिरिति व्यप-] दिश्यते । 8. एकार्थी- समासे विशि- समासे अजह-वाक्ये इव समासे- शक्तिः पदमात्र- भावः प्टार्थे शक्तिः । स्वार्था वृत्ति । ऽपि व्यपेक्षव, वृत्तिः, समासे नकार्थीभाव.। पदसमुदाये शक्तिः । सर्वे सर्वार्थवाच- सर्वेपा शब्दाना वाक्यार्थबोधानु - वाक्यान्वियिगत शवयसंबन्धः । अर्थगतः वोधानु- काः।लक्षणावृत्ति- सर्वार्थ वा च क-कूल: पदार्थ-पदार्थसंवन्धः पदमात्रवृत्तिः । कूल: शब्दे आरो- स्ति । प्रयोग-त्वात् शक्यत्वेन सबन्धः । वाक्येऽपि लक्षणा- प्यते।लक्षणाआरो- प्राचुर्यत द भा- प्रसिद्धान्यवोवी - अन्वयनिष्ठं पदा-स्ति । पिता क्रिया इति वाम्या शक्ति- पयिकः व्यक्ति-र्थप्रतियोगिकत्वं काव्यप्रकाशकाराः। रिति लक्षणेति विशेषवोधीपयि - लक्षणेति, वाक्या- | मुख्या र्थ संवन्धेन चे व्यवहारः । कश्च शक्ति-र्थः लक्ष्यः इत्यु- प्रतिपादकत्वमिति विशेषः । वृत्तिवार्तिककाराः। च्यते ।

·8 2 1 मीमांसकाः नैयायिकाः इतरे शास्त्रार्थः वैयाकरणाः प्राचीनाः नवीनाः प्राभाकराः भाट्टाः शक्यादशक्योप स्थितिरिति अशक्य तात्पर्यमिति नैयायिकैकदेशिनः। च 5. लाक्षणिक- बोध: शक्यतावच्छेदक गङ्गात्वादिरूपेण लक्ष्य ती रादि- वोधः आहार्या- पदात् लक्ष्यता-लक्षणया तीरत्वे- वच्छदकः रूपे- नो प स्थि त स्य णो प स्थि त स्य गङ्गात्वेन शाब्द- तेनैव रूपेण शाब्द-बोधः इति रस- बोधः । गङ्गाधरकाराः। व्यङ्गयाभिमतेऽपि शक्त्या, लक्षणया, काव्यजीवातुरस- शब्द स्या भि धैव मनसा वा व्य-प्रतीतये शब्दार्थ- इषोरिव दीर्घ-झ्याभिमतस्या - साधारणी व्यञ्जना दीर्घतरो व्यापार:र्थस्य प्रतीतिः। नअा व ३ य की ति रोपः। 6. व्यञ्जना शब्द त दर्था दि- साधारणः व्या- पारविशेषः।

·। 2 3 5 मीमासका शास्त्रार्थ. वंयाकरणा प्राचीना नवीना. नैयायिका इतरे भाट्टा प्राभाकरा न व्यञ्जना। 7. सुवर्थः अखण्ड कर्मत्वा- आधय , अवधि अखण्डकर्मत्वा उद्देश्य , सवन्ध-दिमान् विशेषण-दिक सुवर्थ । अभेदेन विशेष्यभावश्च तत्रव सुवर्थसख्या प्रकृत्य र्था न्वित द्वितीयादिद्योत्य अन्वेति । सुवर्थ | सुवर्थ धात्वर्थे पञ्चक प्रातिपदि-परम्परासवन्धन इन्वेति । शक्ति-कार्य । कर्मीभूत-भावनायामन्वेति ।। पक्षे आश्रयत्वा-ग्रामादि सुवन्ता- दिक सुवर्थ । थिं धात्वर्थान्वयी। फल व्यापारश्च तिपर्यन्तव्यापा-फ ला व च्छिन्न- सर्वघातूनामर्थ । रोधात्वर्य फिला व्यापार धात्वर्थ वच्छितव्यापार, कृति न धात्वर्ण- या पारान्तर्भूता। व्य जना वृत्ति आलहारिका । रस्ति । कर्मत्वमाधयत्व पर्यवसित द्विती- यार्थ साक्षात्स- वन्धेन धात्वर्थ- फलान्वयी। सुन वर्थसख्या प्रकृ. त्यर्थे विशेषणम्। 8. धात्वर्थ सकर्मकधातूना फलमात्र धात्वर्थ फलावच्छिन्नव्या- इति मण्डनमिश्रा । पारोऽर्थ । फल व्यापारमान धात्व- व्या पारश्चार्थर्थ इति प्राचीन- ·1 5 3 2 मीमांसकाः SABDA-F शास्त्रार्थ: नैयायिकाः इतरे वैयाकरणाः प्राचीनाः नवीनाः वच्छिन्न फलञ्च धात्वर्थः । भाट्टाः प्राभाकराः 9. तिङर्थः आश्रयः । धात्वर्थ अखण्डकर्तृत्वकर्म-कृतिः भावना विशेषणम् । त्वादिमान्। धात्वर्थस्य विशे- ष्यभूता। निरूढ- लक्ष्यः अखण्ड- कर्तृत्वादिमानपि भावनायामन्वेति। 10. लकारार्थ- धात्वर्थान्वयी। तिङर्थ भाव ना- काल: इति खण्डशक्ति- नैयायिकाः। पक्षः । कृतिः न धात्वर्थः। अकर्म- काणा व्यापार- मात्रमर्थः । कृतिः शक्यार्थः । व्यापारः इति आश्रयत्वं प्रतियो- मण्डनमिश्राः । गित्वञ्च निरूढ- लक्ष्यः प्रथमान्ता- र्थे विशेषणम् । त्वयी। तिङर्थकृतौ,आश्र- यत्वादेः तिर्थ- तास्थले धात्वर्थ - चान्वेतिः।

·5 1 2 8 नैयायिकाः इतरे वैयाकरणाः मीमासकाः शास्त्रार्थः प्राचीनाः नवीनाः भाट्टाः प्राभाकराः 11. लिडर्थः इष्टसाधनत्वम् । प्रेरणा त्वरूपा-प्रवृत्त्य नु कू लो| नियोगः । खण्डधर्मवान् । व्यापारःप्रवर्तना। वलवदनिष्टाननु वन्धित्वसहितमि ष्टसाधनत्वं, कृति- साध्यत्वञ्च । - 12. वाक्यार्थ-धात्वर्थो व्यापारः धात्वर्थः । कर्ता-आख्यातार्थ- बोधे मुख्य-सोऽपि नसम-ख्याते व्यापारः, भावना । विशेष्यः भिव्याहारे, नत्र-कर्माख्याते फल- र्थाभावे विशेप-ञ्च विशेष्यतया भासते। प्रायः प्रथमान्ता- र्थः, क्वचित् निपातार्थः, अन्यन धात्वर्थः, अपरत्र आख्यातार्थश्च । णम्।

·श्रीगुरुभ्यो नमः शाब्दतरङ्गिण्या: विषयानुक्रमणिका CONTENTS विषयः पुटसंख्या 1-62 1-2 2-22 2-19 2 3-6 6. प्रथमस्तरङ्गः 1. मङ्गलं ग्रन्थावतरणं च । 2. अभिहितान्वयवादनिरूपणम् । 3. पदेनाभिहितपदार्थस्यैव वाक्यार्थबुद्धिकरणता इति व्यवस्थापनम् । 4.. पदानामितरान्वितस्वार्थाभिधाने शक्तत्वात् पदा- नामेव वाक्यार्थबुद्धिकरणता इत्याक्षेपः । 5. इतरान्वितार्थे पदानां शक्तिनिरासः । पदार्थानां वाक्यार्थज्ञानकरणत्वे शक्तित्रयकल्पना- गौरवमित्याक्षेपः । अन्विताभिधानेऽपि शक्तित्रयकल्पनं तुल्यमिति निरूपणम् । लाघवात् पदार्थानामेव वाक्यार्थावगमसामर्थ्य- कल्पनमुचितम् । विनापि पदं वाक्यार्थबोधोदयात् पदार्थस्यैवान्वय- बोधकरणता । 10. कुतूहलप्रश्नप्रतिवचनदर्शनादपि पदार्थस्य वाक्या- विगमहेतुता। 6 7. 7 8. 7-8 9. 8 9-10 ·विषयानुक्रमणिका पुटसख्या 11 10-11 12 11 18 12 14 18 18-14 15 17 15-16 18 विपय व्यवहारात् पदानामन्विताभिधायित्वव्यवस्थापन- मख्यातिवादिना न सभवति । पदाना विशिष्टार्थान्वयप्रतिपत्तितात्पर्यकत्वात् अन्वितवाचकत्वमित्यस्य निरास । 'प्रातिपदिकादुच्चरन्ती' इति शाबर भाष्य, प्रत्य यस्य प्रकृत्यर्यान्वितार्थाभिधायकत्व नाभिधत्ते। पदजन्य पदार्थज्ञान स्मृति । 15 पदजन्यपदार्थज्ञानस्य स्मृत्यनुभवविलक्षणता । 16 पदाभिहित पदार्थ वाक्यार्थो लक्ष्यते । लक्षणालक्षणायोगात् न वाक्यार्थस्य लक्ष्यता इत्याक्षेप । लक्षणालक्षणनिष्कपपूर्वक वाक्यार्थस्य लक्ष्यता- स्थापनम् । वाक्यार्थावगमकरणस्य पदार्थस्य शब्दप्रमाण अन्तर्भाव । अभिहितान्वयवादे पक्षत्रयम् । अन्विताभिधानवादविवरणम् । शक्तिग्राहरूप्रमाणमूर्धन्येन व्यवहारेण पदानामि- तरान्वितार्थे आनुभाविकशक्तिव्यवस्थापनम् । प्राथम्यादिहेतुत्रयेण पदानामन्विते शक्तिनिरूपणम् । 24 अभिहितावयवाद शक्तिपञ्चक कल्पनीयम् मन्विताभिपाने तु शक्तित्रयमिति लाघवम् । पद विनापि पदार्थ वाक्यार्थावगमदर्शनात्, ससर्ग- योग्यत्वाच्च पदार्थाना ससर्गावगमसामध्ये पप्तमित्याक्षेप, तन्निरासश्च । 17-18 19 19 20 19-22 21 22-87 22 22-23 28 29-31 25 25 26-27 ·विषयानुक्रमणिका ४५ पुटसंख्या 27 27-28 ... 28-29 29. 29 30. विषयः 26. स्वभाववर्णनादौ कुत्रापि पदार्थानां संसर्गावगम- सामर्थ्यस्य क्लप्तत्वं नास्ति । 27. पदार्थवोध्यस्य वाक्यार्थस्य लक्ष्यत्वान्न पदशक्यता इत्याक्षेपः । 28. वाक्यार्थस्य अन्यत्रान्वयाभावात्, सर्वपदानां लाक्षणिकानामनुभावकत्वापत्त्या मुख्यजघन्य- विभागासंभवेन लिङ्गाधिकरणविरोधाच्च, न लक्ष्यता। प्रमाणस्य शब्दस्य प्रमेये वाक्यार्थे संबन्धस्या- वश्यकत्वात् पदानामन्विते शक्तिः सिद्धयति । पदानामन्विते शक्तिः अन्वयपर्यन्ता भवति, नतु अन्वये पृथक् शक्तिः । 81. तृणारणिमणिषु यथा एका दाहानुकूला शक्तिः, तथा पर्यायशब्देषु अर्थानुभावकत्वशक्तिरेकैव अभिहितान्वये । अन्विताभिधानेऽपि अन्वि- तानुभवरूपकार्यस्यैकत्वात् तदनुकूला शक्ति- रेकैव, नान्वये पृथक् इति मतद्वयविवेचनम् । ... अन्वितानामानन्त्येन तेषु शक्तिग्रहणस्य दुःशकत्वात् , अन्योन्याश्रयाच्च अन्वि- ताभिधानं न संभवतीत्याक्षेपः । आकांक्षासंनिधियोग्यतानां व्युत्पत्तावुपल- क्षणत्वाङ्गीकारेण तत्परिहारः । 34. घटादिपदशाव्दवोधयोः कार्यकारणभावनिष्कर्षः ।... 35. अन्विताभिधानवादे घटत्वादेरेव वाच्यत्वव्यव- हारः इत्यादीनां प्रक्रियाविशेषाणां निरूपणम्।... 29-31 31 82. 31-32 33. 32-38 34--1 35-80 ·विषयानुक्रमणिका पुटसख्या 86 37 ... 87-62 ... विपय 'पदानि स्वमर्थमभिधाय' इत्यादिभाष्यस्य पदा- नामन्वितप्रतिपादकत्वनिमित्तकमन्वयप्रतिपाद- कत्वमित्यत्र तात्पर्यवर्णनम् । 87. प्रामाणिकाना निर्णयनिरूपणम् । 88 पदान्येव पदार्थस्मृतिद्वारा अन्ययोधं जनयन्ति इति व्यवस्थापनम् । 19 व्युत्पत्तिग्राहरप्रमाणमूर्धन्येन व्यवहारेण गृही- तत्वात् पदानामेव ससृप्टार्थज्ञानहेतुता समुचिता। व्यक्ते पदार्थत्वात् , नल आसीत् इत्यादी पदार्थस्य नलादे शाब्दवोधपूर्वभावित्वाभावेन करणत्वा- 37-49 37-38 40 सभव । 88-89 ... 41 40-41 42 + 41-42 A8 42 अन्वयानुभवे पदविशेषस्य कारणत्वकल्पनमावश्यकम् । उत्प्रेक्षासहकृतेन मनसा चिन्तोपनीतपदार्थज्ञान- द्वारा, काव्यकरणप्रयोजक कवे पदार्थससर्ग- ज्ञान जायते, पद विना जायमाना श्वेतोऽश्वो धावतीति धी अनुमिति , मानसज्ञानरूपा वा इति च निरूपणम् । प्रथमगृहीतत्वात् तात्पर्यवत्त्वाच्च पदानामेव ससृष्ट- बुद्धिकरणता। वाक्यार्थस्य शाब्दत्व, तज्ज्ञानस्य पदजन्यत्व गमयति । प्रत्यक्षादिप क्लुप्त प्रमाकरणत्वरूपमेव प्रमाणत्व शब्दस्योचित, न प्रमाप्रयोजकत्वम् । पदार्थस्य प्रमाकरणत्वे, शब्दप्रमाणान्तर्भावोक्ति न युक्ता। घटादिपदात् घटत्वादिपदार्थमात्रविषयक निवि- कल्पकशाब्दवोघो जायते इत्यनुपपनम् । ... 42-43 45 48 47 45 ·विषयानुक्रमणिका ४७ 45 46. 50. 47 48 52. विषयः पुटसंख्या 48. वाक्यघटकानि सर्वाणि पदानि वाक्यार्थे लाक्षणि- कानि इति मतस्यानुवादः । 49. लाक्षणिकस्यानुभावकत्वे मुख्यजघन्यविभागानुपपत्तिः, शाब्दबोधौपयिकस्मरणप्रयोजकमूलसंवन्धाभावात् न वाक्यार्थे लक्षणापि । शाब्दधीप्रयोजकबोध्यबोधकसंबन्धत्वस्य लक्षणा- लक्षणत्वेऽपि, वाक्यार्थस्यान्वयान्तराभावान्न लक्षणा। 51. आनुमानिकवह्नितात्पर्यकं इह धूमः इति वाक्यं यथा न वह्निलक्षकं, तथा अनुमानपरम्परया शत्रुगृहभोजननिवृत्तितात्पर्यकं विषं भुक्ष्व इति वाक्यं न लक्षकम् । ज्ञातकरणस्थले संसर्गाशे प्रमेये प्रमाणसंवन्धा- नपेक्षणात , न प्रमेये संसर्गे प्रमाणसंबन्ध नियम- निर्वाहाय, विलक्षणरीत्या वाक्यार्थे लक्षणा- कथनमुचितम् । पदानामेव पदार्थस्मृतिद्वारा शाब्दबोधजनकत्वोप- संहारः । 54. पदानां नान्विते शक्तिः, किन्तु तत्तदर्थमात्रे इति निरूपणम् । 55. व्यवहारेण अन्विते शक्तिर्गृहीतेति अन्विताभि- धानमुचितमित्याक्षेपः, प्राथमिकशक्तिग्रहः नान्वितविषयक इति तन्निरासश्च । 56. प्रथमगृहीता शक्तिः अन्यलभ्यत्वलाघवताभ्यां त्यज्यते इति पक्षान्तरनिरूपणम् । 57. प्रथमोत्पन्नस्योपजीव्यस्यापि अन्विते शक्तिग्रहस्य पश्चात्तनेनोपजीवकेनापि बाधः । 50-51 48-49 53. 49 49-60 49-50 .. 50 ·४८ विषयानुक्रमणिका पुटसख्या 58 52 ... 59 52-75 60 55 61 विपय प्रथम पदानामन्वितार्थज्ञान प्रति सामान्यत कारण- त्वमेव गृहीतम् । शब्दवोध्यस्य शब्दवृत्तिविषयत्वनियमात् अन्विते शक्ति इत्याक्षेप , तत्परिहारश्च । पदश्रवणानन्तरमन्वयविशेप जिज्ञासोदयात् सामा- न्यत अन्वयवति शक्ति इत्यस्य निरास । अन्वयतात्पर्यनिर्वाहायान्वये पदवृत्तिरावश्यकी इत्याक्षप, ततिरासश्च । अन्ययस्य वृत्त्यविषयत्वे वृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थिति- रुपकारणाभावात् न शान्दानुभवविषयता सभवतीत्याक्षेप , तत्परिहारश्च । पदानावितविपयकशाब्दानुभवजनकतया अन्व- यस्य पदवाच्यत्वमवचनसिद्धमित्याक्षेप , तस्य प्रेधा परिहारश्च । 64 प्रथमतरङ्गनिर्गलितार्थ विवरणम् । 55-06 62 57-59 63 - 59-60 61-62 68-100 63 2 द्वितीयस्तरङ्गः 1 वृत्ते द्वैविध्यम् । वाक्यविदादीना मतभदेन अभिधास्वरूपोक्ति , नव्यप्राचीनवैयाकरणाना नैयायिकानाञ्च मत- भेदेन अभिधाविवेचनप्रतिज्ञा च । अभिधाविचार । 4 नव्यवैयाकरणाना मतनिरूपणम् । पलप्ताया बोधकत्वेनेश्वरेच्छाया पदपदार्थसबन्ध- त्वमिति न्यायमतस्य दूपणम् । 68-64 8 64-100 61-72 5 61-65 ·विषयानुक्रमणिका ४९ पुटसंख्या 6. 66 66-69 66-67 67 : 67-69 69 69-71 71 विषयः वाच्यवाचकभावाख्यसंबन्धान्तरमेव शक्तिः, तद्ग्राहकञ्च शब्दार्थयोस्तादात्म्यम् । 7. शब्दार्थयोस्तादात्म्यनिरूपणम् । 8. प्रत्ययेषु शब्दानुविद्ध एवार्थो भासते । •9. न्यायसूत्रभाष्यकाराभ्यां शाब्दप्रत्यये पदभानाङ्गी- कारात्,, अन्यत्र तदभानाग्रहो मुधैव नैयायि- कानाम् । 10. शब्दसामानाधिकरण्येनार्थप्रतीत्यादिभि: शब्दार्थ- तादात्म्यसिद्धिः। 11. बौद्धार्थस्यैव पदवाच्यत्वम् । 12. बौद्धार्थस्वीकार आवश्यकः । 13. न्यायदर्शनकर्तुः गोतमस्यापि संमतो बौद्धार्थः । 14. शब्दार्थतादात्म्योपकृतः वाच्यवाचकभावः अतिरिक्तः संबन्धः शक्तिः इति निगमनम् । ... 15. प्राचीनवैयाकरणानां मंतनिरूपणम् । 16. पदे अनादि बोधकत्वं शक्तिः, निष्कृष्टमते च बोधजनकतावच्छेदकविषयिताकत्वं शक्ति- रिति निरूपणम् । 17. अवश्यज्ञेयः संकेत एव शक्तिरित्याक्षेपः, शक्ति- ज्ञानकारणतायां लाघवेन बोधकत्वस्यैव शक्तित्वमिति तत्परिहारश्च । 18. आधुनिकसंकेतितस्थले संकेतज्ञानमेव बोधकत्व- ज्ञानमिति न व्यभिचारः । 19. शक्तिग्राहकस्य व्यवहारस्य लक्ष्यार्थेऽपि तुल्यत्वात् लक्षणाख्यं वृत्त्यन्तरं नास्ति, तत्स्वीकारे अधिककार्यकारणभावकल्पनागौरवञ्च । SABDA-G 72 72-76 72 72-73 ... 73-74 74-75 ·५० विषयानुक्रमणिका पुटसंख्या 76 76-100 . 22. 76-93 ... 76-77 ... 177-81 ... 77-78 79 विषयः 20. वोधकत्वं शक्तिरिति निगमनम् । 21. नैयायिकानां मतनिरूपणम् । वाच्यवाचकभावः नातिरिक्तः संबन्धः। 23. अवश्यज्ञेयः संकेत एव संबन्धः, नित्यः ईश्वर- संकेतः शक्तिरिति निरूपणम् । 24. संकेतस्य संवन्धत्वव्यवस्थापनम् । 25. द्विनिष्ठत्वादिलक्षणायोगात् संकेतो न संबन्धः इत्याक्षेपस्य निरासः । 26. शब्दे बोषकत्वानुपपत्तिज्ञानदशायां व्यवहार- दशिनो वालस्य, तद्घटितसबन्धज्ञानं न संभवतीत्याक्षेपस्य परिहारः । ... 27. ईश्वरेच्छाज्ञानयोरुभयोरपि शक्तित्वकल्पना- गौरवमिति दूपणस्य निरासः । ... 28. चक्षुरादिवत् शब्दस्यापि प्रमाणस्य वोधकत्व- घटितभिन्नसंबन्धनार्थसंबद्धस्य बोधकत्वम् , अन्यथा वह्निघूमयोरपि व्याप्तेरुच्छेदः इति चोद्यस्य परिहारः। 29. शब्दार्थयोः तादात्म्यासिदिः। 80. अयं गौरित्यादिसविकल्पके न शब्दसामानाधि- करण्येनार्थो भासते। 81, वाचकपदाज्ञाने, किमिदमिति न जानामीति व्यवहारात् शब्दानुवेधः, इत्यस्य निरासः। 32. फोक्लि जानतः कोकिलपदे तद्वाचकत्वमजानतः अय कोकिलः इत्यनुव्यवसायवारणाय पद- भानमावश्यकमिति चोचस्प निराकरणम् । 80 81 ... 82-88 ... 82 82-83 83 ·विषयानुक्रमणिका "पुटसंख्या 84 85 86-88 88-98 88 89 विषयः 38. प्रत्यक्षादौ विषयताभाननियमनिहाय पद- भानमावश्यक मिति चोद्यस्य निरासः । 34. शाब्दबोधे पदभानं न न्यायसूत्रभाष्यकारयो- रभिमतम् । 35. शब्दार्थप्रश्नयोरेकाकारोत्तरदर्शनादियुक्तीनां शब्दार्थतादात्म्यसाधकतानिरासः । 36. वौद्धार्थासिद्धिः। 37. घटोऽस्ति, नास्ति इति प्रयोगोपपत्तये बौद्धार्थः स्वीकार्यः इत्याक्षेपस्य परिहारः । 38. शशशृङ्गं नास्ति, अङ्कुरो जायते इत्यादिवाक्य- जन्यबोधान्यथानुपपत्त्या बौद्धार्थसिद्धिरिति चोद्यस्य निरास:। ज्ञानविषययोः कार्यकारणभावनिर्वाहकसामानाधि- करण्यस्य निर्वाहाय न बौद्धार्थःस्वीकरणीयः। 40. नलादिपदात् बोधनिर्वाहाय, सर्गादौ हिरण्य- गर्भस्य भूरादिशब्दार्थज्ञाननिहाय च न बौद्धार्थ आवश्यकः । 41. भाष्यस्थमीदृशपदं न बौद्धार्थसाधकम् । न्यायसूत्रकारस्य न संमतो बौद्धार्थः । 48. अनादि वोधकत्वं शक्तिरिति मतस्य निरासः। वोधकत्वज्ञानायावश्यं ज्ञातव्यः संकेत एव संबन्धः । 45. आधुनिकसंकेतितस्थले वोधकत्वज्ञानस्य व्यभि- चारात् न बोधकत्वं शक्तिः । सर्वत्र जन्यतायां तत्तद्विषयकत्वावच्छिन्नत्वावगाहि- शक्तिभ्रमकल्पनापत्त्या न बोधकत्वं शक्तिः। 39. 90 90-91 92 42. 92-98 98-98 4.4. 98 94 46. 94-95 ·५२ विषयानुक्रमणिका पुटसख्या 47. 95 ... 96 विषयः घटपद चैत्रस्य वाचकमिति प्रयोगापत्ते, वोध- कत्वानुपपत्तिज्ञानदशाया व्युत्पित्सुना बोध- कत्वसबन्धस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् , बोधजन- कत्वज्ञानस्य वोधजनकत्वे आत्माश्रयाच्चे न वोधकत्व शक्तिरिति निरूपणम् । 48. लक्ष्यार्थव्यावृत्तव शक्तिर्वाच्या । 49. लक्षणास्वीकारे अनन्तकार्यकारणभावकल्पनागौरव न भवति । शक्यसबन्धज्ञानस्य तज्जन्योपस्थितेश्च शाब्द- बोधकारणता उभयवादिसमता । समयस्य शक्तित्वे लक्षणोच्छेदापत्तिरित्याक्षेप, तस्य परिहारश्च । 52. आयुर्जनकस्य, वैदिकायु पदवाच्यत्वापत्तिरिति चोद्य, तस्य निरासश्च । 96-97 50 97-98 51. 99 99-100 ... 101-117 101-117 101-105 तृतीयस्तरङ्गः 1. अमिधा शक्तिः पदमात्रवृत्तिः इति निरूपणम् । 2. एका भाववादिनां वैयाकरणानां मतनिरूपणम् । 8. चित्रगुः, प्राप्तोदको ग्राम , राजपुरुष , उप- कुम्भम् इत्यादी समासघटकपदलक्षणया विव. क्षितार्थवोधासभवात् समासे शक्तिः सिद्धधति । 4. समासोतरप्रत्ययार्यान्वयानुरोधात् समासे शक्ति । समासस्य प्रातिपदिक्सज्ञासिद्धये शक्तिः स्वीकार्या। 6. पङ्कजपदस्पेव समासस्य शक्ति. सिद्धयति । 7. पण्डितब्राह्मण. इत्यत. ब्राह्मणोद्देश्यकपण्डितविधे- यक्वोषवारणाय समासशक्तिस्वीकार । 101-103 103 5. 104 104 104 ·विषयानुक्रमणिका ५३ पुटसंख्या 105 105-117 106-112 106 12. 107 13. विषयः 8. 'सविशेषणानां वृत्तिन' इत्यस्य विभाषासूत्रस्य चानुवादकत्वे लाघवादपि समासशक्तिः सिद्धयति । 9. व्यपेक्षावादिनां नैयायिकानां मतनिरूपणम् । 10. समासघटकपदानां वृत्त्यैव विशिष्टार्थवोधसंभ- वात् न समासे शक्तिरावश्यकी । 11. चित्रगुरित्यत्र गोपदस्य चित्रगोस्वामिलक्षकत्वे, बहुव्रीहिसंज्ञायाःव्यपेक्षायाश्चोपपत्ति:, चरम- वर्णस्य वाचकत्वप्रतिवन्धभावश्च । प्राप्तोदकः इत्यत्र प्राप्तपदस्य लक्षणातात्पर्य- ग्राहकत्वे व्युत्पत्तिविरोधविरहः । राजपुरुषः इत्यत्र राजपदलक्ष्यराजसंबन्धिनः अभेदेन पुरुषेऽन्वये कारणवाधाभावः । राजपुरुषः इत्यत्र द्वेधा कर्मधारयत्वापत्तिपरिहारः । समासव्यासयोः समानाकारवोधजनकत्वनियमो न । राजपदस्य राजसंवन्ध लक्षणेति पक्षः न साधीयान् । 17. उपकुम्भमित्यत्र उपशब्दस्य सामीप्यद्योतकत्वे नानुपपत्तिः । 18. समासोत्तरप्रत्ययार्थान्वयानुरोधात् न समासे शक्तिः ।.. 19. समासे शक्तेरभावेऽपि द्वधा प्रातिपदिकसंज्ञा- निर्वाहः । 20. पङ्कजपदप्रतिबन्दी न समासशक्तिसाधिका । समासस्याशक्तत्वेऽपि पण्डितब्राह्मणः इत्यत्र न ब्राह्मणोद्देश्यकपण्डितविधेयकवोधः । 22. विभाषासूत्रस्य विधित्वकल्पने न गौरवम् । 108-109 14. 109-110 15. 110-111 16. 111 112 112-113 113-114 ... 114-116 21. ... 116-117 117 ·५४ पुटसंख्या 118-147 ... 118-147 118-121 ... . 118 ... 119 . ... 4. 120 ... विषयानुक्रमणिका विषयः चतुर्थस्तरङ्गः जधन्यवृत्तिनिरूपणम। 1. लक्षणाविपये लघुमपाकृतां मतनिरूपणम् । 2. लाक्षणिकस्थले शक्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यार्थ- वोधः, अत एव गङ्गाया मीनघोपो स्तः इत्यत्र द्वन्द्वस्य साधुतानिर्वाहः । 3. उक्तबोधः, महाभाष्यकार न्यायसूत्रकार-न्याय- वार्तिककाराणामभिमतः । व्यञ्जनया शैत्यपावनत्वादिप्रतीति., द्वेधा लक्ष- णाया द्वैविध्यञ्च । 5. मजूपातात्पर्यविवेचनम् । 6. शक्यतावच्छेदकारोपो न लक्षणा, शक्यत्वेन प्रसिद्धान्यबोधीपयिशक्तिविशेष. व्यक्ति- विशेषविपयकवोधौपयिवशक्तिविशेषश्च लक्षणाव्यवहारविषयः । गङ्गाया घोपः इत्यन आरोपितगङ्गात्वेन, गङ्गात्वेन वा तीरबोधः इति विचारः । लक्षणाव्यवहारस्थले यथाकथञ्चिदारोपो वर्तते इत्यत्र तात्पर्यम् । शक्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यार्थबोधस्वीकारे, वृक्षः-महीरुहः इति व्याख्यानवाक्यस्य घटो इति निराकाक्षवाक्यतुल्यताक्षेप शब्दानुविद्धार्थभानेन तत्परिहारश्च । .0. लाक्षणिकव्यक्तिविशेषाभेदवोधातिरिक्ताभेद. बोधे एव उद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छे- 121-127 ... 121-128 128-124 8. 126 ... 9 घट: 125-126 ...

·विषयानुक्रमणिका ५५. पुटसंख्या 126-127 127 12. 127-129 13. 129-182 विषयः दकयोः भेद अपेक्षितः इत्यत्र, विरुद्धत्वं तादर्थ्यञ्च अखण्डसंबन्धः इत्यत्र च ग्रन्थ- कारतात्पर्यम् । 11. निरूढेतरलक्षणास्थले सर्वत्र प्रयोजनास्तित्व- विचारः । लक्षणाख्यं वृत्त्यन्तरं नास्तीति प्राचीनवैयाकर- णानां मतनिरूपणम् । वाचकः, लक्षकः इत्यसंकीर्णव्यवहारात, बोध- कतायाः शक्तिरूपत्वाभावात्, ईश्वरसंकेतस्य शक्तित्वेऽपि क्लृप्तशक्यसंबन्धप्रयोज्यतीरा- धुपस्थिते: शाब्दबोधानुकूलत्वमात्रकल्पने लाघवाच्च लक्षणा वृत्त्यन्तरमेव । 14. लक्षणाज्ञानसाधारणरूपेण शक्तिज्ञानस्य कारणत्वं संभवति । 15. लक्षणावृत्तेः स्वरूपविचारः। 16. प्राचीननैयायिकानामवान्तरमतभेदेन लक्षणा- स्वरूपनिरूपणम् । 17. केषांचित् मीमांसकानां, वृत्तिवार्तिककृताञ्च मते लक्षणास्वरूपम् । 18. बोध्यसंबन्धो लक्षणा, गभीरायां नद्यां घोषः इत्यत्र वाक्यलक्षणयैव निर्वाहश्च । 19. नवीनालंकारिकमते लक्षणास्वरूपं, गङ्गापदात् लक्षणया तीरत्वेन स्मृतस्य तीरस्य गङ्गात्वेन शाब्दबोधः । 20. नव्यनैयायिकमतनिरूपणम् । 132 132-147 ... 182-138 134 ... 185-186. 137 137-147 ·विषयानुक्रमणिका पुटमस्या 137-188 188-139 28 189-140 24 141 142-148 विषय 21 शाब्दबोधौपयिापदार्थस्मृत्योपयिकत्येन मप्रति. पन स्वत सिद्धसबन्धभाव शक्यसबन्धो लक्षणा। 22 शक्यसवन्धिनि तात्पर्य, अगक्ये तात्पर्य,प्रयोक्तु. रभिप्राय इति प्रयाणा रक्षणात्वनिरास ।.. शक्याददाक्यापस्थिति रक्षणा, शक्यनिष्ठ अशक्य- सरन्धो रक्षणा इति पक्षयोनिराकरणम् । मुख्यार्थसबन्धन शब्दस्य प्रतिपादकत्व रक्षणा इति वृत्तिवार्तिकस्य समालोचनम् । 25 गभीराया नद्या घोप इत्यत्र पदरक्षणव, वाक्ये लक्षणा न सभवति, वोध्यसबन्धो न लक्षणा इति च निरूपणम् । 26 गङ्गापदात् रक्षणया तीरत्वेनोपस्थितस्य तीरस्य तीरत्वेन शाब्दवोध , ज्ञानात् मानसात् शैत्यपावनत्वादिप्रतीति ।... 27. गङ्गात्वेन तीरबोधाभावे गङ्गाया मीनघोपो स्त इत्यन द्वन्द्वस्य साधुता न स्यादित्याक्षेप , तस्य द्वेधा परिहारश्च । शक्यतावच्छेदकारोप न न्यायसूनकारादिसमत । शक्याविनाभावो लक्षणा इति पक्षस्य निरास 1... उपचाराख्यवृत्त्यन्तरस्य निराकरणम् । एक्षणातिरिक्ता गोणी जघन्या वृत्ति इत्याक्षेप तत्परिहारश्च । पञ्चमस्तरङ्गः 1. मुख्यजघन्यव्यतिरिक्ता व्यञ्जना वृत्ति स्वीकार्या इति पूर्वपक्ष । गङ्गापदप्रतिपाद्यत्व- 148 28 145 29 145 80 146 81 146-147 148-158 118-149 ...

·विषयानुक्रमणिका पुटसंख्या 149-151 8. 151-157 ... 151-152 विषयः 2. वृत्तिलक्षणानाक्रान्तत्वात्, अप्रकृतार्थस्यापि शक्त्या बोधात, मानसबोधेनैव चमत्का- रोपपत्तश्च न व्यञ्जना स्वीकरणीयति सिद्धान्तः । व्यञ्जनां स्वीकुर्वतां रसिकानां मतम् । 4. गङ्गायां घोषः इत्यादौ पावनत्वविशेषस्य प्रतीतिः, चमत्कारकारिणी रसप्रतीतिश्च विना व्यञ्जनां न संभवति । 5. अभिधारूपस्य शब्दव्यापारस्य दीर्घदीर्घतरत्वात् व्यङ्गयत्वाभिमतोऽप्यर्थः वाच्य एवेति पक्षः, तन्निरासश्च । 6. शाब्दबोधानन्तरोत्पन्नः व्यङ्गयत्वाभिमततत्तदर्थ- विषयकमानसबोध एव चमत्कारकारीति न व्यञ्जनापेक्ष्यते इत्याक्षेपः, तत्परिहारश्च । 7. व्यङ्गयत्वेनाभिमतस्यानुमानेन प्रतीतेः न व्यञ्जना स्वीकरणीया इत्याक्षेपः, तन्निरासश्च । 8. व्यङ्गयार्थस्यानियतत्वं, तद्भदस्य वाक्यभेदा- प्रयोजकत्वं, बाधाप्रतिबध्यत्वं, वाच्यादेरिव पदार्थान्तरान्वयनियमविरहश्च । प्रायः सर्वदार्शनिकसंमता अनुभवारूढा व्यञ्जना सर्वथा स्वीकरणीया । 153 154 155-156 156-157 9. 158 159-208 159-208 षष्ठस्तरङ्गः 1. वाक्यार्थबोधचिन्ता । 2. वाक्यार्थबोधमुख्यविशेष्यतायां तीर्थकराणां पक्षत्रयप्रदर्शनम् । SABDA-H 159 ·५८ विषयानुक्रमणिरा पुटसख्या 159-170 169-162 । 160 161-102 163 विषयः भावनामुख्यविशेष्यकयोधयादिनां मीमांसझानां मतनिरूपणम् ।. सुवन्ताना विशेप्य समर्पण प्रियापदेन धात्वर्या- पेक्षया प्राधान्यन योधितास्यातार्थभाव- नाया मुरयविशेष्यतया शाब्दबोधे भानम् ।... 5 प्रथमान्तस्यापि क्रियापदसाकाक्षत्वम् । 6 प्रथमार्थ चैत्रादि , वातिकमते अखण्डकर्तृत्वादिक च भावनायामेवान्वेति । 7. शाब्दवोधे प्रथमान्तार्थस्य मुख्यविशेष्यत्वमित्याक्षेप । तस्य निरासः। आख्यातार्थप्रकारपयोधे अन्याविशेषणीभूतप्रथ- मान्तपदजन्योपस्थिते कारणत्व निष्प्रमाणम् । तिडुपात्तसख्याया, प्रथमान्तार्थे नान्वय । चैनो न पचति इत्यन व्यभिचारात् निरुक्त- कारणता.न सभवति । चैत्र एव पचति इत्यन व्यभिचारात् , अन्या- विशेषणीभूतप्रथमान्तार्थे -आरयातार्थान्वय- नियमो न । प्रथमान्तार्थस्य मुख्यविशेष्यत्वे, चैन कीदृश ? । इति प्रलस्य चैन पचति इति वाक्यमुत्तर 8. 163-166 9 1 163 10 164 11 164 . ... 12 165 18 स्यात् । 166 ... न 14 सवन्धत्वेनैव सवन्धाना शाब्दवोधे भानात् आख्यातार्थकालस्य तत्तत्स्थलेषु भिन्नभिन्न- सबन्धेन भावनायामत्वयेऽपि न कारणता- . नन्त्यम् ... । ... 166-107 .

·विषयानुक्रमणिका ५९ पुटसंख्या विषयः 15. कख्यिातस्य निरूढलक्षणया अर्थ: कर्ता भावनान्वयी। 167 168. 168 169 170 16. धात्वर्थः यथायथं कर्मत्वकरणत्वान्यतरसंवन्धन भावनायामन्वेति । 17. द्वितीयाद्यर्थकर्मत्वादिकमपि परम्परासंबन्धन भावनायामेवान्वेति, न तु साक्षात्संवन्धन धात्वर्थे । 18. कर्तृकर्मभावाख्यातस्थले, नसमभिव्याहारे च निष्कृष्टशाब्दबोधवर्णनम् । 19. नीलो घट:, घट: पटोन इत्यादौ क्रियापदाध्या- हारेण निष्कृष्टशाब्दवोधवर्णनम , व्युत्पत्ति- लाघवेन भावनामुख्यविशेष्यकबोधनिरूपणो- पसंहारश्च । 20. धात्वर्थमुख्य विशेष्यकवोधवादिनां वैयाकरणानां मतनिरूपणम् । 21. निरुक्ततद्भाप्याद्यनुसारेण धात्वर्थस्य विशेष्यत्वम्। भावप्रधानमाख्यातमिति निरुक्तस्य धात्वर्थ- प्राधान्यपरत्वव्यवस्थापनम् । 28. भावप्राधान्यं न्यायभाष्यकारादिप्राचीननैयायि. काभिमंतम् । 'यत्रोभे भावप्रधाने भवतः' इति निरुक्तात् वाक्यजबोधस्य धात्वर्थ मुख्यविशेष्यकत्वम् । ... 25. प्रथमान्तार्थमुख्यविशेप्यकवोधो न समक्षसः ।.... तथाबोधवादिमते पश्य मृगो धावतीत्यत्र एक- वाक्यतानुपपंत्तिः । 170-177 170-172 22. 170-171 171-172 24. 172 172-175 26. 172-174 ·६० विषयानुक्रमणिका पुटसख्या 27. 175 175 ... 29 175-176 80 176 ... 177 .. 82 178-208 88 विषय. आनय मृगो धावति इत्यत्र मृगधावनकर्मकानय- नान्वयबोध सविशेषणे इति न्यायेन मृगकर्म- कानयने पर्यवस्यति । 28 व्युत्पत्तिविशेषविरोधात्, पचति व्रजतीति प्रयोगापत्तश्च प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकबोध अनुपपन्न । प्राचीनवैयाकरणसमता बोधसरणि । चैत्रो न पचतीत्यत्र बोधनिष्कर्ष । 81. नवीनवैयाकरणसमता बोधसरणि । प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकवोधयादिना नैयायि- कानां मतनिरूपणम्। पण्डितश्चैत्रः इत्यत्र प्रथमान्तार्थविशेष्यकरोधस्य क्लप्तत्वात् सति संभवे सर्वत्र तादृशोध. स्यैवोचितता। पण्डितश्चैत्र इत्यत्र न क्रियापदाध्याहार । अस्तिर्भवन्तीपर इति वचन न विधायकम् , तिडन्तरहितमपि वाक्य वैयाकरणसमतम् । निर्व्यापारतयोपस्थिते प्रथमान्तार्थे आख्यातार्थ- व्यापारस्य परस्पराकाक्षया अन्वय समुचित । आख्याताभिहित कर्तृत्वादिक न प्रथमार्थ । प्रथमान्तार्थविशेष्यकबोधाङ्गीकारे तच्छब्देन प्रथमान्तार्थपरामर्शादियुक्तीना निरूपणम् । भावप्रधानमिति स्मृते वैयाकरणमीमासकसम- तार्थनिराकरण, नैयायिकाभिमतार्थनिरूपणञ्च । यत्रोभे भावप्रधाने भवत इति वाक्यपर्यालोध- नया भावस्य वोधे विशेष्यत्व न सिद्धयति ।... 178-180 84 178 ... 85 179 86 180-181 87 181-182 88 182-188 89 188-185 40 185 ·विषयानुक्रमणिका ६१ पुटसंख्या 186 187 187-188 188-189 189-190 विषयः 41. भावविशेष्यकबोधः न प्राचीननैयायिकाभिमतः ।... 42. निरुक्तानुसारेणैव बोधो वाच्य इति न निर्बन्धः । 48. आख्यातार्थसंख्याभावनासाधारण्यन एककार्य- कारणभावकल्पनालाघवं न मूलयुक्तिनँयायि- कानाम् । 44. भावनात्वादीनामननुगतत्वात् सुवर्थेत्यादिरनु- गतकार्यकारणभावो न संभवति । 45. विशिष्यैव संबन्धानां संसर्गतया भानात् विभिन्न- संसर्गावगाहिवोधे, उत्तरकालिकमानसबोधे वा तत्तत्समभिव्याहारज्ञानकारणतानां कल्पन- मावश्यकम् । अनुभवसिद्धबोधानुसारेण व्युत्पत्तीनां कल्पनमुचितम् । 46. कीदृशः चैत्रः इत्यस्य चैत्रः पचतीति नोत्तरम् । पश्य मृगो धावतीति वाक्यार्थविचारः। वाक्यार्थस्य दर्शनकर्मतया अन्वयात् न मृग- पदात् द्वितीया । 49. धात्वर्थान्वितमृगस्य कर्मतया दर्शनान्वयात् पदैकवाक्यता निर्वहति । 50. व्युत्पत्तिवैचित्र्येण मृगविशेषितधावनकृतेः आख्यातार्थस्य कर्मतया दर्शनेऽन्वये, पदैक- वाक्यत्वं, सविशेषणे इति न्यायेन धावनकर्म- कत्वञ्च दर्शनस्य सिद्धं भवति । प्रथमान्तार्थविशेष्यको बोधः न व्युत्पत्तिविरुद्धः, पचति व्रजतीति प्रयोगापत्तिश्च न संभवति ।... 524 द्वितीयार्थः कर्मत्वं नाखण्डम् । : 191 47. 192-195 48. 192 192-194 194-195 51. 195-196 197 ·६२ विषयानुक्रमणिका विषय. पुटसंख्या 197 58 54 197 55 198 ... 56 190 200 58 201 201-202 ... 60 क्रियाकारकभाव विशेषणत्वञ्च न द्वितीयार्थ । कर्मणि द्वितीयाया आधेयत्वमर्थ । कर्मत्व धात्वर्थेऽन्वेति, न भावनायाम् । आस्यातार्थ कृतिरेव न निढलक्षणया बर्तापि । 57 क्रियाकर्तृत्वमपि नाखण्डम् । क्रियाया विपयित्वानुकूलत्वोभयसबन्धेन कृता- वन्वय । 59 कर्तृकर्मभावारयातस्थलेषु बोधवर्णनम् । नयायिकाना अनुशासनाननुरोधि बोधवर्णन, अविद्यमानानुशासनोल्लेस , अनुशासनादा- हरणे प्रमादश्च लक्ष्यते इत्याक्षेप । तण्डुलानोदन पचति इत्यादौ विभक्त्यर्थवर्णन- मनुशासनानुराध्येव । वैयाकरणाना, मोमासकाना, व्युत्पत्तिवाद- व्याख्यातॄणा च क्रियाविशपणपदात् द्वितीया- पपादनरीति न साधीयसी । प्राचीनवैयाकरणाभिमत ज्ञापकसिद्ध परिभाषा- रूपमेवानुशासन भट्टाचार्य प्रतिपादितम् । पाणिनिसूत्राणामिव कातन्त्रसूत्रभागुरिस्मृत्या- दीनामपि नव्यनयायिक प्रमाणतयोद्धरणम् । व्युत्पत्तिवादे चतुर्थीविचारे तादर्थ्य इति कातन्त्रसूत्रमेवादधृतमिति नानुशासनोल्लेखे 202-203 61 208-201 62 201-205 68 205-206 64 206-207 65 प्रमाद । - 207 66 ग्रन्थोपसहार । 208 शिवमस्तु ·श्रीगुरुभ्यो नमः सांकेतिकविवरणम् .. LIST OF ABBREVIATIONS कल्पतरुः कातन्त्रसूत्रम् कात्यायनवार्तिकम् काव्यप्रकाशः (1) क. त. (2) का. सू. (3) का. वा. (4) का. प्र. 5) काव्या. (6) छा. (7) ध्वन्या. (8) न्या. सू. (9) न्या. वा. (10) प. वा. र. (11) पा. सू. (12) पू. सू. (18) वृ. टी. (14) भ. वा. (15) भू. का. (16) वा. मा. काव्यादर्शः छान्दोग्योपनिषत् ध्वन्यालोकः न्यायसूत्रम् न्यायरत्नमालावाक्यार्थनिर्णयः पदवाक्यरत्नाकरः पाणिनिसूत्रम् पूर्वमीमांसासूत्रम् बृहट्टीका भट्टवार्तिकम् भूषणसारकारिका वाक्यार्थमातृका

·६४
साकेतिकविवरणम्
वावयार्थमातृकासग्रहश्लोकः
शब्दव्यापारविचार.
(17) वा मा स
(18) श व्या वि
(19) शा मा
(20) श्लो वा
(21) स शा
(22) ह का
शाबरभाष्यम्
श्लोकवार्तिकम्
सक्षेपशारीरकम
हरिकारिका
-
शुभ भूयात्

·श्री: . श्रीगुरुभ्यो नमः शादतरङ्गिणी प्रथमस्तरङ्गः श्रीगणेशाय नमः विद्याधिपं विश्वगुरुं विश्वाराध्यं महेश्वरम् । ब्रह्मविद्यासमाश्लिष्टं कलये हृदि सन्ततम् ॥१॥ गभीरे शाब्दविज्ञानविचारणमहाम्बुधौ । ..... सर्वतीर्थकरीं रैः सादरं सुनिषेविते ॥२॥ सवन्ती चापलात् स्वैरमिमां शाब्दतरङ्गिणीम् । संयोजयितुमिच्छामि बालभावसमुत्सुकः ॥३॥ अन्तर्वाणिकुलं याचे सह्यतां साहसं मम । सेहपूरितया दृष्ट्या मत्कृतिश्च विभाव्यताम् ॥ ४॥ इह खलु सर्वे खानधिगतमर्थ परेभ्यो बुध्वा समीहितसाधने. प्रवर्तन्ते, अनिष्टसाधनाच्च निवर्तन्ते । लौकिकाः परीक्षकाश्च बुभुत्सितं श्रोतृपुरुषानवगत- मर्थमवगमयितुमनसः वाक्यमुच्चारयन्ति । प्रतिपित्सितञ्च प्रमेयं पृच्छन्ति योद्धारः । एवं लोकयात्रां निवर्तयति शब्दः। अत एव शब्दः सर्वार्थप्रकाशकत्वात् -ज्योति- रित्यभिधीयते। यदाह आचार्यदण्डी- इदमन्धं तमः कृत्स्नं: जावेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ।। न हि भूयो भूयः समधिगतं पदार्थमात्रं बुभुत्सन्ते बोद्धारः; न वा प्रतिपादयन्ति -- इति ॥

·- २ शाब्दतरङ्गिणी प्रेक्षावन्तः । तथा सति अबुभुत्सितावबोधने अनवधेयवचनतया ते न लौकिकाः नापि परीक्षकाः इत्युन्मत्तवदुपेक्षणीया भवेयुः । अतः अनधिगतं वाक्यार्थमेव बुभुत्सन्ते बोधयन्ति च । वाक्यार्थश्च पदार्याना संसर्गः, अनेकगुणभूतपदार्थ- विशिष्टः एकः प्रधानपदार्यों वा, पदार्यानामन्वितावस्था वा । तद्वोधः वाक्यार्थ- बोधः, अन्वयबोधः, शाब्दबोध इति चाख्यायते । स च शाब्दबोध: केन करणेन कैः सहकारिमिः किमाकारो जायते इत्यत्र विविच्यते । तन वाक्यार्थो लाक्षणिक इति व्यवस्थापयन्तः मीमांसावार्तिककारमियाः तदनुयायिनश्च "पदानि स्वं स्वमर्थमभिप्राय निवृत्तव्यापाराणि; अथेदानी पदार्या अवगतास्सन्त वाक्यार्थमवर्गमयन्ति" (शा. भा. १-१-२५) इति वाक्यविदा वचनं प्रमाणीकुर्वन्तः, पदसमुदायात्मकवाक्यघटकपदेभ्यः अभिहितः पदार्थ: आकाङ्क्षादिसहकृतैः वाक्यार्थबोधी जायते, ने पदं वाक्यार्थबोधे कारण- मिति खीकुर्वन्तः, अमिहितेन पदार्थेन करणेन अन्वय, ससर्गबोधः इत्यभिहि- तान्वयवादमुररीकुर्वन्ति। तेषामयमभिसन्धिः पदकदम्बयानन्तरमपि व्युत्पत्तिप्रहभिावरूपान्नानसापराधादविदित- पदार्थ कोऽपि न वाक्पार्थमधिगच्छति, अधिगच्छति तु पदकदम्बजनितखार्थोप- स्थित्यनन्तरम् । अतोऽन्वयव्यतिरेकाम्या पदार्थज्ञानस्य ज्ञायमानपदार्थस्यैव वा वाक्यार्थबुद्धो कारणता स्वीकरणीया। ननु गुणभूतपदार्थान्तरान्वितप्रधानपदार्थो वाक्यार्थः । तञ्च वाक्यार्य पदान्येवावगमयितुं शक्तानि । पदानामितरान्वितखा शक्तत्वात् । बाकाक्षिता- सन्नयोग्यान्तिरान्विताभिधायीनि पदानि वाक्यमिति तद्वाक्यार्थबोधजनकम् | तदुक्तम्- पदान्याकांक्षितासन्नयोग्यार्थान्तरसंगतान् । स्वार्थानभिदधन्तीह वाक्यं वाक्यार्थगोचरम् ।। इति । गया च पदानामेव वाक्यार्थबुद्धिकारणता खीस्तमुचितेति चेत्- - - ·प्रथमस्तरङ्ग न-वाक्यघटकानां सर्वेषां पदानामितरान्वितामिधानशक्तिस्वीकारे, पदस्य जातिरर्थः, अस्य द्रव्यं, अस्य गुणः, अस्य .-क्रिया अर्थः : इति यविभाग एव दुरधिगम: स्यात् , सर्वस्मात् पदात् कदम्बाकारार्थप्रतीतेः । भिनवविरचितश्लोकाद्वाक्यार्थप्रतीतिर्न स्यात्, तत्रान्वितपदार्थे व्युत्पत्ते; तुमशक्यत्वात् । किञ्च, वाक्यघटकपदानां सर्वेषामपि इतरान्वितार्थाभिधायकत्वात् यावन्ति नि तावन्तो वाक्यार्थाः संपन्ना इति सर्वत्र वाक्यमेदः प्रसज्येत । अपि च, पदं किमनभिहितेनार्थान्तरेणान्वितमर्थमभिधत्ते, उताभिहितेन । ये पदान्तरवैयर्थ्यम् । वाक्यघटकेनैकेन पदेन पदार्थान्तरान्वितार्थरूपवाक्यार्थ- धनात् । द्वितीये, तण्डुलं पचतीत्यत्र तण्डुलपदं पचतिपदाभिहितपाकक्रिया- वततण्डुलाभिधायक, पचतिपदश्च तण्डुलपदाभिहितार्यान्वितपाकक्रियामिधायक- त्यायातम् । तथा च तण्डुलपदेन अन्वितस्वार्थाभिधानं पचतिपदेनामिधान- पेक्षते पचतिपदेनान्वितार्थाभिधानं च तण्डुलपदेनार्थाभिधानमपेक्षते इत्यन्योन्या- यो दोषः। न च-अभिधानं स्मरणादन्यदेव, तण्डुलादिपदं श्रवणवेलायां न पाकान्वितं उण्डुलमभिधत्ते, अन्वयप्रतियोगिपांकस्यानुपस्थितेः । अपि तु साहचर्यात् तण्डुलस्वरूपं स्मारयति न पदशक्त्या । ततश्च तत्तत्पदार्थखरूपस्मरणे सति अन्वयप्रतियोगिज्ञानसंभवात् तण्डुलादिपदं इतरान्वितं स्वार्थमभिधत्ते इति नान्यो- न्याश्रय इति शङ्कयम् । स्मरणं हि खकारणानुभवसमानाकारमेव जायते । पदार्थमात्रेण पुरुष- प्रवृत्त्यादिव्यवहारानिर्वर्तनात् इतरान्वितार्थ एव गामानयेत्यादिवाक्यप्रयोगः दृश्यते। तस्मात् गोशब्दस्यानयनान्वितगोरूपार्थेन सहचरितत्वात् गां पश्येत्यत्रापि गोशब्दः आनयनान्वितगामेव स्मारयेत् न गोमात्रम् । एवञ्च स्मृतानयनान्वयेनैव शान्ताकक्षित्वात् गोदं न पश्यपदेनान्वियात् । एवं पश्येति पदमपि प्रासादं पश्येत्यत्र प्रासादान्वितदर्शनसहचरितमिति प्रासादान्वितदर्शनमेव - स्मारयेदिति ·- १ - - P -- । । शादतरङ्गिणी स्मृतप्रासादीन्वयेन शान्ताकांक्ष पश्येति पदं गामिति पदेन नान्वियात् । तपा घ सर्वत्र वाक्यार्थप्रतीतिरेव दुर्लभा भवेत् । । नगी पश्येत्यत्र गोपदं गामेव स्मारयति न त्वानयनादिकमपि, गा बंधानेत्यादौ आनयनाप्रतीत्या व्यमिचारात , गा बधान, गामानय इत्यादिषु गोपदघटितवाक्येषु प्रयुक्केषु गोरूपार्थो मियमेन भासते इत्यव्यभिचाराद्गोपद गामेव स्मारयति नानयान्वितगामिति वाच्यम् । 'पट्वभ्यासादरप्रत्ययाहिता हि भावना प्रबोधवती स्मृतिहेतु संगीयते । भावनायाश्च प्रबोधाक्ष्य उद्बोधः प्रणिधानसूत्रोक्त प्रणिधानादिमिर्भवति । न घाव्यभिचारे सत्येव भावना स्मृति जनयतीति नियमोऽस्ति । तथा च साहचर्या- धानोरोभवती भावना आनयनान्वितगामेव स्मारयेदिति निराकाक्ष गोपद न पश्येति पदेनान्वियादिति वाक्यार्यबुद्धिरेय नोन्मेष लभते । । किय पदानामितरान्विते शक्तिवादिना पदशक्रन्वयमात्रविषयत्वे तस्वाविशेषात् सर्वशब्दाना पर्यायताप्रसङ्गः । न च-अन्वितगवादिरूपार्यवाषक गवादिपद मान्ययस्य वाचकम् । ध्यक्तेरवाचकै जातिवाचकगवादिपदै जातो युध्यमानाया व्यक्तिरपि बुध्यते । व्यक्ति विना' जातेमानासभवात् जातिज्ञान न्यक्तिमपि विषयीकरोति । तथैव अवितार्थज्ञानमग्ययमपि विषयीश्रोति । अन्वितार्यानाश्च स्वरूपतो मैदान्न सर्व- पदानां पर्याप्त पत्तिरिति वाच्यम् । टिप्पणी- 1 पटुप्रत्ययेन अभ्यासप्रत्ययेन आदरप्रत्ययेन च सस्कारो भावनाख्यः पायते । स च उदोघवान् उद्बुद्ध स्मृति जनयति । आश्चर्यदर्शनं पप्रत्यय शास्माधिगमादिविद्या अभ्यासप्रत्यय.; अपूर्वमर्थ दिदृक्षमा- णस्य विशिष्य मन चक्षुपि स्थापयितु यदपूर्वदर्शन जायते स आदरप्रत्यय.।। 'प्रणिधाननिवन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रयाश्रितसबन्धा- नन्तयवियोगववाविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदु खेच्छाद्वैपभयायित्व नियारागधर्माधर्मनिमित्तभ्यः ।। (न्या सू ३-२-४२) . .

·- वोध्यम् । प्रथमस्तरङ्गः नं.-अन्विंतांमिधानमतेऽपि शक्तित्रयकल्पनायास्तुल्यत्वात् । पदेन हि स्वार्थः स्मार्यते । निर्विभक्तिकंघटादिपदादपि घटत्वस्मरणमङ्गीक्रियते । अन्त्यपदो- च्चारणानन्तरं तावत्पदविषयकमेकं स्मरणं जायते । तादृशस्मरेणविषयीभूतानि पदानि अन्वितार्थमवगमयन्ति । एवञ्च पदानां पदार्थज्ञानजननशक्तिरेको, अन्वितार्थप्रतिपादनशक्तिरपरा, सकलपदविपयकस्मरणविषयीकृतस्यैव पदकदम्बस्य अन्वितार्थप्रतिपादनसामर्थ्यमिति . पदगतान्वितार्थप्रतिपादनशक्तयाधानशक्ति या तावत्पदविषयकस्मरणे कल्पनीया । तथा च न शक्तिकल्पनागौरवमस्मन्मतेः इति F. अपि च पंदार्थानामेवं परस्परान्वयाहत्वात्तेषु परस्परान्वयरूपवाक्यार्थ- बोधसामर्थ्य क्लप्तमेव । परन्तु नियतान्वयप्रतीतिः एकवाक्यतावलेन कल्पनीयति नियममात्रं कल्पनीयम् । पदानान्तु अन्वितार्थप्रतिपादनशक्तिरत्यन्तक्लिप्ता कल्प- नीया । तथा च धर्मिकल्पनातो · धर्मकल्पनाया लघीयत्वात् पदार्थानाव वाक्यार्थावगमहेतुतोचिता । किश्च-पदानां पदार्थानाश्चोभयेषामपि वाक्यार्थावगमसामर्थ्यमपूर्वमेव कल्पनीयमित्यङ्गीकारेऽपि पदार्थ एवं तत्कल्पनमुचित लांघवात् । यद्यपि यत्र एक पदं एकश्च पदार्थः तत्र 'घटवर्भूतलमित्यादौ अन्विताभिधानवादे अभिहि. तान्वयवादे चं शक्तिकल्पनं तुल्यम् । अन्विताभिधानवादे प्रागुक्तसरण्या घटपदस्य अन्वये अन्विते च शक्तिद्वयम् , अभिहितान्वये च घटपदे अर्थाभिधीनशक्तिः पदार्थे वाक्यार्थावंगमशक्तिरिति शक्तिद्वयं कल्पनीयम् । एवं यत्र एकस्य पदस्य त्रयोऽर्थाः, यथा अक्षपदस्य इन्द्रियं विभीतकं विदेवनश्वार्थः, 'अक्षैः "पश्यती'- त्यत्रेन्द्रियाणां, 'अक्षमारोहती'त्यत्र विभीतकस्य, 'अक्षर्दीव्यतीत्यत्र विदेवनस्य च. बोधात् , तत्रापि स्थले अक्षशब्दस्य प्रत्यर्थं अन्वये अन्विते च शक्तिकल्पना- च्छक्तिषट्कमन्विताभिधानमते । अभिहितान्वयमतेऽपि अक्षशब्दस्य त्रिपु. अर्थधु शक्तित्रये त्रयाणां पदार्थानां वाक्यार्थबुद्धिशक्तित्रयमिति शक्तिषट्रकमिति शक्तिकल्पन तुल्यमेव. । तथापि यत्र नानाशब्दानामेकोऽर्थः, यथा-~~पाणिकरहेस्तरॉब्दोस्त्रयो- -- ?

·ex , शाब्दतरङ्गिणी संह भासते इति वाच्यम्। व्यक्तिप्रतीतिन हि सभवति कारणाभावात् । न तावच्छन्द कारण, शब्दस्य व्यक्तावशक्त वात् । जातिप्रतीति कारणमिति चेत्, तस्या पूर्वमभावात् कय व्यक्ति प्रतीयात् , अप्रतीयमानया च त्यतया सह कथ जातिः प्रतीयात् , तस्मात् शब्दाजातेरेव प्रतीतिर्भवति, तत आक्षेपात् आनयनार्म वा- उनुपपरया व्यक्तिर्भासते इति न व्यक्ति शाब्दबोधविषयः इत्येवाङ्गीकर्तव्यम् । तस्मादविते शक्ति नान्वयपर्य तेति अवये पदार्थे च शक्तिद्वय कल्पनीयमिति गौरवमापतति । पदाना स्वार्थमाचे शक्तिकल्पनाया लाघवञ्च भवति । तस्मात् पदै पदार्या अभिधीयन्ते । ते चाकाक्षादिसह कृताः परस्पर- मवयमवगमयन्तीति युक्तम् । ननु पदामिहितानामर्याना वाक्यार्थज्ञानकारणताखीकारे शक्तित्रयकल्प नागौरवमापतति । एका पदाना पदार्थाभिधानशक्ति, अया पदार्थानां वाक्या- विगमशक्ति , अपरा पदाना पदार्थेषु वाक्यार्थावगमशक्तयाधानशक्ति कल्पनीया । शब्दायेन प्रत्यक्षादिप्रमाणेनोपस्थिताना परस्परा वयबोधजनकता न दृश्यते । अत शब्दामिधेयानां पदार्याना वाक्यार्थायगमशक्ति कल्पनीया। पदार्थेषु तादृशशक्त्यु पत्तौ च शब्दसंबध एव हेतुरित्याश्रयणीयम् । शब्दो हि विशिष्टार्थ- प्रतिपत्तिपरतया लोके प्रयुज्यमानो दृश्यते । तदाहु मण्डनमिश्रा:- विशिष्टार्थ- प्रयुक्ता हि सममियाहतिर्जने। इति । शब्दश्च साक्षाद्वाक्यार्थप्रतिपादने न समर्थ इनि पदार्थानवातरव्यापारीकरोति । ते च पदार्था यद्य यो या वयबोधनसमा तदेव तेषा व्यापारता स्यादिति विशिष्टार्थबोधतात्पर्यकशब्दबोध्यत्वादेव पदार्थाना लाक्पार्यावगमशकिराविभवति । इत्यश्च शक्तित्रयकल्पनया गौरव भवति । तदा? किं तु तेपामदृष्टैपा शक्तिर्मानान्तरोद्गती । कल्प्या विशिष्टार्थपरपदसस्पर्शभाविता ॥ (वा मा) ॥ इति ॥ दानामेव, याक्यार्थनोवशक्तियादिमते तु पदानामथितार्थे एकैव शक्ति सापनीया।पूर्वोकदिशा शक्तिद्वय वा कल्पनीयमिति लाघवमिति चेत् ।

·": प्रथमस्तरङ्गः नं-- अन्वितामिधानमतेऽपि शक्तित्रयकल्पनायास्तुल्यत्वात् । पदेन हि स्वार्थ: स्मार्यते । निर्विभक्तिकघटादिपदादपि घटत्वस्मरणमङ्गीक्रियते । अन्त्यपदों- चारणानन्तरं तावत्पदविषयकमेकं स्मरणं जायते । तादृशस्मरणविषयी भूतानि पदानि अन्वितार्थमवगमयन्ति । एवञ्च पदानां पदार्थज्ञानजननशक्तिरेका, अन्वितार्थप्रतिपादनशक्तिरपरा, सकलपदविषयकस्मरणविषयींकृतस्यैव पदकदम्बस्य अन्वितार्थप्रतिपादनसामर्थ्यमिति .. पदगतान्वितार्थप्रतिपादनशक्तयाधानशक्तिरन्या तावत्पदविषयकस्मरणे कल्पनीया । तथा चं न शक्तिकल्पनागौरवमस्मन्मते इति बोध्यम् । अपि चे पदार्थानामेव परस्परान्वयाहत्वात्तेषु परस्परान्वयरूपवाक्यार्थ- बोधसांमध्यं क्लप्तमेव । परन्तु नियतान्वयप्रतीतिः एकवाक्यतावलेन कल्पनीयति नियममात्र कल्पनीयम् । पदानान्तु अन्वितार्थप्रतिपादनशक्तिरत्यन्ताक्लप्ता कल्प- नीया। तथा च धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनाया लघीयस्त्वात् पदार्थानामवं वाक्यार्थावगमहेतुतोचिता। किश्च. पदानां पदार्थानाश्चोभयेषामपि वाक्यार्थावगमसामर्थ्यमपूर्वमेव कल्पनीयमित्यङ्गीकारेऽपि पदार्थे एवं तत्कल्पनमुचित लांघवात् । यद्यपि यत्र एक पदं एकश्च पदार्थः तत्र 'घटवर्भूतलमित्यादौ अन्विताभिधानवादे अभिहि- तान्वयवादे चं शक्तिकल्पनं तुल्यम् । अन्विताभिधानवादे प्रागुक्तसरण्या घटपदस्य अन्वये अन्विते च शक्तिद्वयम् ; अमिहितान्वये च घटपदे अर्थाभिधीनशक्तिः पदार्थ वाक्यार्थावंगमशक्तिरिति शक्तिद्वयं कल्पनीयम् । एवं यत्र एकस्य पदस्य त्रयोऽर्थाः, यथा अक्षपदस्य इन्द्रियं विभीतकं विदेवनञ्चार्थः; 'अक्षैः पश्यती:- त्यत्रेन्द्रियाणां, 'अक्षमारोहती'त्यत्रं विभीतकस्य, अक्षेर्दीव्यतीत्यत्र विदेवनस्य च, बोधात्, तत्रापि स्थले अक्षशब्दस्य प्रत्यर्थ अन्वये अन्विते च शक्तिकल्पना च्छक्तिषट्कमन्विताभिधानमते । अभिहितान्वयमतेऽपि अक्षशब्दस्य त्रिषुः अर्थेषु शक्तित्रयं त्रयाणां पदार्थानां वाक्यार्थबुद्धिशक्तित्रयमिति शक्तिपट्रकमिति शक्तिकल्पन तुल्यमेव. । तथापिः यत्र नानाशब्दानामेकोऽर्थः, यथा-पाणिकरहस्तंशब्दस्त्रियो , ।

·शाब्दतरङ्गिणी कार्यवोपकाः, तत्रान्वितामिधानमते विष्वपि शन्देषु प्रत्येकमन्वितान्यपमेदेन शहिदपकम्पनेन माहत्य शकिपटक फन्पनीयन । अभिहिताविपरदे पागा सन्दाना फार्मबोधनशरियं मर्पस्य कस्य पापायोधकिरिति चतन एव पालयः कल्पनीया इति शक्तिकल्पनालाघानुग्गमे । अपि प-विनारि पदं पदार्पमापात् वारपार्षमुदिरदेनि । सपमुले- तिम कषपः काप्ये निवसन्ति । पास्परचनाया पास्पार्यज्ञानं रेतः । * हमा उम्दरचना इति हि पन्ति । कान्पहनुवारपाशानं कोः पानि मनपन्तीति न युज्यते । परन्त चिन्ताकोनोम्भिताः पार्ण र परमत्यय. पापामगमपतीने पम्पम् । एवं मेन पुरोग महातामयं भयं प्रतिप पारन हातस्पोऽऽनुमतः, सुरपदनिप्पेशन्देन रात धापनयान- ति, तम्प पुरुषस्य दोनोऽयो भापति पारपारिरुदेखि । न प सर पर पो । सम्मादयोस्पिता: पदार्पा एपापपनगमपन्तीलफामेनारि बलीकर- जर पाहर यातिरकारा:- ·प्रथमस्तरङ्गः or वाक्यार्थः प्रतीयते इति सार्वजनीनमेतत् । तस्मात् दृष्टानुगुण्यात् पदार्थनिमित्तक एवं वाक्यार्थबोधः न पदनिमित्तकः । .. यदाहु पदार्थानाञ्च सामर्थ्य गम्यमानमपद्भुतम् । आनन्तर्याद्धि वाक्यार्थस्तद्धेतुत्वं न मुञ्चति ।। इति । अत्र वाक्यार्थपदं तदवगमपरं तद्धेतुत्वपदश्च पदार्थहेतुकत्वपरं बोध्यम् । किश्चान्यत् , अन्विताभिधानवादिनापि पदार्थनिमित्तकः वाक्यार्थावगमः इति स्वीकरणीयमेव । ते किल कार्यान्विते पदानां शक्तिमभ्युपगच्छन्ति । कार्यता- स्मारकलिडादिघटितवाक्यादेव कार्यान्वितविषयकः शाब्दबोधो जायते । कुतूहल- प्रश्नप्रतिवचनरूपाण्यपि वाक्यानि प्रयुज्यन्ते । कोऽयं गच्छति इति प्रश्ने, राजाऽसौ गच्छति इत्युत्तरम् । एवमेव कवीनामर्थविशेषवर्णनारूपः वाक्यसन्दर्भोऽपि दृश्यते- नीलोत्पलवनेष्वद्य चरन्तश्चारुसंरवाः । रामाः कौशेयसंवीताः प्रनृत्यन्तीव सारसाः ॥" 'अस्ति किल ब्रह्मगिरिनामा गिरिवरः। त्रैय्यम्बकजटाजूटकलनाय विनिर्मिता । पाण्डरेव पटी भाति यत्र गोदावरी नदी ॥' इत्यादिः । इदं लाक्षणिकमिति तेषां समयः। अत्रापि पदार्थानामन्योन्यसंसर्गप्रत्ययो भवत्येव । न च पदानामन्वितार्याभिधायिता शक्या वक्तुम् । कार्यतावाचिपदा- भावेन कार्यान्विताभिधायकताया असंभवात् । तस्मादत्र राजा गच्छतीत्यादौ राज- पदस्मारितराजपदार्थात् गच्छतिपदस्मारितात् गमनपदार्थाच्च आकांक्षादिसहकृतात् राजगमनयोः संसर्गावगाहिबुद्धिरुदेति इत्यकामेनापि स्वीकरणीयम् । तथा च पदार्थस्य वाक्यार्थावगमनिमित्तत्वे सिद्धे सर्वत्रापि तस्यैव निमित्तत्वकल्पनमुचितमिति पदानामन्विताभिधायकत्वमनुचितम् । यदि च-सिद्धार्थबोधकवाक्येषु पदेन SABDA-2 ·. - १० शादतरङ्गिणी पदान वा नान्वयावगतिः, परन्त्वनुमानेन । आप्तवाक्यरचना पौरुपेयी विशिष्टार्थ- विवक्षापूर्विका विवक्षामनुमापयति, विवक्षा च स्वकारण विशिष्टज्ञानम् , तेन खविषयीभूतार्थानुमानसिद्धिरिति न पदार्थानामन्वितप्रतिपादनसामर्थ्य कल्प्यते इत्युच्यते । तदा गामानयेत्यादावपि पूर्वोक्तानुमानपरम्परया विशिष्टार्थावगतेः पदानामन्वितामिधायित्वं न कल्पनीयमित्यन्विताभिधानं न सिद्धघेत् । यदि च तत्र संसर्गग्रह एय न जायते परन्त्वसंसर्गाग्रह एवेत्युध्यते । तदा अनुभवापलापः । गामानयेत्यत्रापि संसर्गावगमस्वीकारो व्यर्थः, असंसर्गाग्रहसंभवाद । अपि च, पदानामन्विताभिधायि व्यवहाराकिल व्यवस्थापनीयम् । तन्न संभवति । गामानयेति प्रयोजकवृद्धवाक्यश्रवणानन्तरं प्रयोज्यवृद्धो गवानयने प्रवर्तते। तत्र प्रयोज्यवृद्धस्य वाक्यश्रवणानन्तरमन्वितार्थज्ञानमुत्पन्नमित्यत्र न किमपि प्रमाणं, येन शन्दस्यान्वितार्थाभिधायकता सिद्धयेत् । न चानुमानेन प्रयोज्य- वृद्धस्यान्वितप्रतीतिरवगम्यत इति वाच्यम् । प्रवृत्त्या हि लिङ्गेन अन्वितज्ञानमनुमेयम् । न चैतत् संभवति अन्विताभिधानानुरोधिनामख्यातिवादिनाम् । शुक्ती इंदरजत- मिति ज्ञान न शुक्तिविशेष्यकं रजतत्वप्रकारकमेकं ज्ञानम् । परन्तु इदमिति प्रह- णात्मकं ज्ञानं, रजतमिति स्मरणात्मकम् । दोषमहिम्ना इदमि रजतमेदो विद्यमानोऽपि न गृह्यते । रजतार्थी पुरुषः पुरोवर्तिनि इष्टरजताभेदज्ञानविरहेऽपि इष्टरजतभेदग्रहामावमात्रात् पुरोवर्तिनि प्रवर्तते इति ते मन्यन्ते । एवञ्च गामान- येत्यत्र गोपदेन द्वितीयाविभत्त्या धातुना विधिप्रत्ययेन च तत्तदर्थेषु अभिहितेषु सत्सु तेपामन्वयेऽगृहीतेऽपि तदनन्वयाग्रहादपि प्रवृत्तिः संभवति । तस्मात् मध्यमवृद्धः विशिष्टावगमवान् प्रवृत्तिमत्त्वादित्यनुमानं न संभवति, विनापि विशिष्टज्ञानं प्रवृत्ते: तन्मते संभवेन व्यभिचारात् । न च-मेदाग्रहनिबन्धमा प्रवृत्तिः विसंवादिनी दृष्टा शुक्तिरजतादिस्थले, गामानयेत्यादिवाक्यप्रयोगस्थले मध्यम- वृद्धस्य प्रवृत्तिः संवादिनी दृश्यते, क्यच संसदिप्रवृत्तेः विशिष्टज्ञानाव्यभिचाराद तया विशिष्टज्ञानानुमानं संभवतीति वाच्यम् । विवेकाग्रहणनिवन्धनोऽपि व्यवहारः अविसंवादी दृश्यते । यथा उप्ण जलमिति व्यवहारः । जले उप्णभेदाग्रह एव, न तूष्णाभेदप्रहः, भ्रमस्वीकारापत्तेः । तत्प्रयुक्तोऽपि व्यवहारः अविसंवायेवानुभूयते ।

·प्रथमस्तरङ्गः किञ्च यस्मिन् देशे विनाऽपि धूममग्निरस्ति तदुपरिदेशे बाप्पोद्गमो भवति तश्च बाष्पं धूमं मत्वा तेन तत्र देशे वह्निमनुमाय वह्नयर्थी प्रवर्तते लभते च वह्निम् ; वह्निव्याप्यधूमवानयमितिज्ञानं न तत्र देशे धूमसंसर्गमवगाहते भ्रमस्वीकारापत्तेः। अपि तु धूमाजर्गाग्रह एव । तत्प्रयुक्ता प्रवृत्तिः सफला भवति । वस्तुतः तत्र वढेः सत्त्वात् । तथा च अग्रहणनिवन्धनाया अपि सफलप्रवृत्तेः दर्शनात् न संवादित्वविशेषणदानेनापि व्यभिचारवारणसंभवः । तस्मादन्विताभिधायित्वमेव तन्मते न सिद्धयति । ननु पदानां विशिष्टार्थान्वयप्रतिपत्तितात्पर्यकत्वात् साक्षादन्वितार्थवाच- कत्वमभ्युपगन्तुं युक्तमिति चेत्- न–तथा सति गङ्गायां घोषः इत्यत्र गङ्गापदस्यापि तीराभिधायित्वं स्यात् , तीरतात्पर्यवत्वात् । यदि च, गङ्गापदेनोपस्थितः प्रवाहः खसंबन्धितीरं लक्षयतीति पदस्मारितार्थसंसर्गेणापि तीरप्रतीतेरुपपत्तेः तीरपरस्यापि गङ्गापदस्य न तीराभिधायित्वमिति मन्यते ; तदा शब्दस्यापि खबोधितपदार्थसंसर्गेण वाक्यार्थ- प्रतीतेरुपपत्तेः वाक्यार्थपरत्वसंभवात् अन्विताभिधायित्वं न सिद्धयति । तत्कार्य- तात्पर्यवत्वं न तत्र शक्तत्वव्याप्यम् । पाकपराण्यपि काष्ठानि न साक्षात् पाक- समर्थानि, अपि तु ज्वलन एव, तद्वारा तु पाके उपयुज्यन्ते । काष्ठवदेव पदानि खार्यानभिदधति, ते स्वर्था वाक्यार्थमयगमयन्ति । पदार्थप्रतिपादनं काष्ठानां ज्वालास्थानीयम्। यदाहुः- साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले ।। वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् । पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ इति । पूर्वमीमांसासूत्रकारोऽपि स्पष्टमेव पदार्थस्य वाक्यार्थावगमहेतुतामाचष्टे । अर्थस्य तनिमित्तत्वात्' (१-१-१५) इति ·- १२ शाब्दतरङ्गिणी ननु 'प्रातिपदिकादुच्चरन्ती द्वितीयाविभक्तिः प्रातिपदिकार्यों विशेषक इत्याह । इति ' माम्ये ' प्रत्ययस्य प्रकृत्यान्वितामिधायित्वमुक्तम् । एवञ्च किं प्रत्ययमात्रस्यान्विताभिधायित्वस्वीकारेणार्धजरतीयन्यायविषयेण, सर्वेषामपि पदाना- मन्वितामिधायित्वमेव स्वीक्रियताम् इति चेत् - नेदं भाष्यं प्रत्ययस्य प्रकृत्यर्यान्वितार्थाभिधायकत्वममिधत्ते । यथा-सोऽयं देवदत्त.' इति प्रत्यमिज्ञानं ग्रहणस्मरणात्मकम् , स्मृतित्वानुभवत्वादीनां जातिवा- नङ्गीकारेण तत्सांकर्येऽप्यदोषात् , तत्र अयं देवदत्त इति ग्रहणांश: इन्द्रिय- निमित्तकः स इति स्मरणांशः संस्कारनिमित्तकः इति विविध्यते ; यथा वा-- घटाभाववद्भूतलमितिज्ञानेन घटाभावविशिष्टे भूतले गृह्यमाणे सति विशेष्यस्य भावांशस्य भूतलस्य प्रत्यक्षविषयता, विशेषणस्याभावांशस्यानुपलब्धिप्रमाणविषयता व विविच्यते; तथा प्रत्ययेन स्वार्थोऽभिधीयमानः प्रथमावगतप्रकृत्यर्यासंबद्ध एवावगम्यते, तत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकृतेः प्रत्ययस्य च खखापांशे निमित्तत्वं पदान्तरसममिव्याहारस्य पदार्यान्तरसंसर्ग इव प्रकृतिप्रत्ययसममिन्याहारस्य प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थयोः संसर्गाशे निमित्तत्वं च विविध्यते । प्रकृतिप्रत्ययसममिव्याहा- रादेव संबन्धांशस्य प्रतीतिसिद्धः न प्रत्ययस्य तदमिधायकत्वम् । यदाहुः- पाकन्तु पचिरेवाह कार प्रत्ययोऽप्यकः । पाकयुक्तः पुनः कर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचित् ।। इति । तथा च न प्रत्ययस्यान्विताभिधायित्वमिति नार्धजरतीयदोषः । तत् सिद्ध वाक्यार्थावबोधाव्याधानात , अव्यभिचारात, क्लुप्तवाक्यार्या- घगमसामर्थ्यवाद, शक्तिकल्पनालाधवाच पदामिहिताः पदार्या एव वाक्यार्थ- मायस्ति इति । पदश्च शुद्ध पदार्थस्वरूपममियत्ते । ताक्ता पदं चरितार्थम् । घटादि- पदाजायमानं घंटवादिरूपामियज्ञान स्मरणरूपं, ज्ञातपदार्थमात्रविषयत्वेनाधि- गतागोवरग्यात् । - ·प्रथमस्तरङ्गः १३ अत एव-- भावनावचनस्तावत्तां स्मारयति लोकवत् । पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान्न विशिष्यते ॥ तेऽपि नैवास्मृता यस्माद्वाक्यार्थं गमयन्ति नः । तस्मात्तस्मरणेष्वेव संगतेषु प्रमाणता ॥ इति वार्तिककारा निरूपयन्ति । आचार्यवाचस्पतिमिश्राश्च अभिहितान्वयप्रस्तावे " तदमूषा- मेव (मानसीनां) खार्थस्मृतीनां आकांक्षायोग्यतासत्तिसहकारिणीनां कारणत्वं वाक्यार्थप्रत्ययं प्रत्यध्यवस्यामः” इति ग्रन्थे वाक्यार्थप्रत्ययकारणं पदजन्यपदार्थ- ज्ञान स्मृतिपदेन व्यवहरन्ति । युक्तञ्चैतत्-प्रमाणसंशयविपर्ययस्मृतिपु पदाजाय- माना पदार्थप्रतिपत्तिः कतमेति पर्यालोचनायां, न तावदियं प्रमाणज्ञानम् । अनधिगतार्थविषयकं हि प्रमाणम् , पदार्थश्च व्युत्पत्तिसंवेदनसमय एवाधिगत इति तद्गोचरेयं प्रतिपत्तिः न प्रमाणज्ञानं भवितुमर्हति । संशयविपर्ययहेतुत्वं शब्दस्य दूरापेतम् । पञ्चमी च ज्ञानविधा नास्तीति पदार्थज्ञानं स्मृतिरेव । अर्थसंस्कारस्य पदमुद्बोधकमिति । वस्तुतस्तु, पदजन्य पदार्थज्ञानं स्मृत्यनुभवविलक्षणमेव स्वीक्रियते । न हि पदात् पदार्थस्य स्मृतिरिति वक्तुं शक्यते । हस्तिहस्तिपालकयोः संयोगादि- संबन्धे सति एकस्य संबन्धिनो हस्तिनः ज्ञानमपरसंबन्धिनो हस्तिपालकस्य स्मरण जनयति इति संबन्धापेक्षं स्मारकत्वं लोके दृश्यते । तथा अत्र पदस्य पदार्थेन संयोगादिकस्य संबन्धस्याभावात् पदस्यार्थस्मारकत्वं न संभवति । न च अर्था- न्वयानुभावकत्वं पदेऽर्थस्य संबन्धोऽस्तीति वाच्यम् । पदेऽन्वितावगमहेतुत्व- स्यानङ्गीकारात् । न च स्मारकत्वमेव मंबन्धोऽस्तीति शङ्कनीयम् । लोके स्मारकत्वातिरिक्तेनैव संयोगादिना स्मारकावं दृष्टमिति स्मारकत्वातिरिक्तस्यैव संबन्ध- स्यापेक्षणात् । न चार्थाभिधायकत्वमेव संबन्धोऽस्तीति वाच्यम् । तथा सात पदेनार्थाभिधानसंभवात् स्मृतिजनकत्वं पदस्य न संभवति ।

·। . . १४ शाब्दतरङ्गिणी किञ्च, स घटः इति तत्तावगाहि स्मरण जायते इत्यनुभरमिद्धम् । न हि पदादुत्पद्यमानं घटत्वादिज्ञानं तत्तामरगाहते । तस्मान स्मरणं तत् । न च तत्ताशे प्रमोपकल्पनात् प्रमुष्टतताकमेन पदार्थस्मरण जायते इति वाच्यम् । सर्वत्र प्रमोपकल्पनाया महागौरवात् । पदार्थमात्रावगाहि च ज्ञानमज्ञानविय ना- भावानानुभवग्रूपम् । परन्तु स्मृत्यनुभवविलक्षण प्रमाणवलादङ्गीक्रियते । न च तर्हि वार्तिकादौ पदार्थज्ञाने स्मरणव्यवहार तत्र तत्र कयमुपपद्यत इति वाच्यम् । गृहीतग्राहित्वेन स्मरणाविशिष्टयात् भावनावचनस्तावत्तां स्मारयति लोकवत्' इति व्यवहार औपचारिको बोध्यः । अत एव 'पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान विशिष्यते । इति स्मारकादविशेष उक्त , न तु स्मारकतैवामिहिता।न च ज्ञातपदार्थमात्र विषयकज्ञानमात्रजनकस्य शब्दस्य अनधिगतार्थगोचरप्रमात्मकज्ञान- जनकत्वरूप प्रमाणत्व न स्यादिति वाध्यम् । यत प्रमाकरणयाभावेऽपि प्रमा- प्रयोजकत्वलक्षण प्रमाणावमस्त्येव शब्दस्य । पदजनितामिधाननामकविलक्षणज्ञानविषयीभूता पदार्या अभिहिता इत्यु- ध्यन्ते। ते च परस्परान्वयानुभव जनयन्ति। न च नलो राजासीदित्यादौ पदार्थ- स्यातीतस्य नलादेः इदानीमसत्वेन ससर्गानुभवकारणत्व न संगच्छते इति वाच्यम् । आवृत्यधिकरणन्यायेन जातेरेच पदार्थात तस्याश्च नित्यत्वात् न शान्दानुभव- कारणत्वे विरोध । पदजन्यानुभवस्य वाक्यार्यानुभवहेतुत्वात् तद्विषयतया पदार्थेषु करणत्वव्यवहार इत्यपि बोध्यम् । पदजन्यच्च पदार्थस्वरूपमात्रविषयक ज्ञान निर्विकल्पफ भवति। सांसर्गिक- विषयत्वानिरुपिततन्निष्टविषयताशालिबोधं प्रति पदज्ञानस्य कारणत्वं बोध्यम् । पदजन्यमभिधानमेव ससर्गावगाहिशाब्दबोधहेतुरासत्तिः। आकाशपदादाश्रयायि- मावसन्धेनाकाशोपस्थिती मत्यामाकाशमेझमिति बोधो न जायते । अतः वृत्त्या साक्षपदजन्य ज्ञान हेतुरिति वक्तव्यम् । वृत्त्या तादृशपदजन्यत्वश्च तदर्थ- वृत्तिज्ञानजन्यमस्कारसहकृतपदजन्यत्वम् । तथा चोक्तमस्कारपदाम्या जनितस्य पदार्थज्ञानस्य वाक्यार्थबुद्धिहेतुता पर्यवसिता बोध्या ॥

·१५ प्रथमस्तरङ्गः एवमभिहिताः पदार्थाः स्वसंबन्धिनीमन्वितावस्थां लक्षयन्ति । एवञ्चानन्य- लभ्यः शब्दार्थः इति न्यायात् लक्षणया बुध्यमानवाक्यार्थस्य न शब्दार्थता युक्तेति पदानामन्विते शक्ति सिद्धयति । अत एवाख्यातस्यापि कर्ता न वाच्य तस्याक्षेपलभ्यत्वेनानन्यलभ्यत्वाभावादिति वदन्ति । सर्वावस्थानां सामान्यात्मनि पदार्थखरूपे पदेनाभिहिते आकांक्षादिसहकारिबलेन तत एवान्वितरूपावस्था- विशेषप्रतीतिः सिद्धयति । तदुक्तम्- स्यात् स्वरूपामिधानेऽपि धीविशिष्टार्थगोचरा । विशेषधीहि सामान्यादनायासेन सिद्धयति ।। इति । यथा गङ्गायां घोषः इत्यत्र गङ्गापदस्मृतेन प्रवाहेण तीरं स्मार्यते इति तीरं लक्ष्यमित्युच्यते तथा पदजन्याभिधानविषयेण पदार्थेनान्वयोऽनुभूयते इति अन्वय- रूपः वाक्यार्थः लक्ष्य इत्युच्यते । पदबोध्यः शक्यः, पदार्थबोध्यो लक्ष्यः, इति तान्त्रिकमर्यादा । इयांस्तु विशेष:---गङ्गायां घोषः इत्यत्र लाक्षणिकं तीरं स्मृति- विषयः, वाक्यार्थस्तु लाक्षणिक: अनुभवविषय इति । एतेन— पदानामन्विते शक्तिकल्पनामपेक्ष्य अभिहितान्वयवादे पदे अर्थ- बोधनशक्तेः पदार्थ वाक्यार्थबोधनशक्तेश्च कल्पनया गौरवमित्यपास्तम्। वाक्यार्थस्य लक्ष्यत्वाभ्युपगमात् । -. यदाहुः न विमुञ्चन्ति सामर्थ्य वाक्यार्थेऽपि पदानि नः। वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति नः स्थितिः ॥ इति । अत्र वाक्यार्थबोधप्रयोजकत्वरूपमेव सामय विवक्षितं बोध्यम् । ननु वाक्याथै लक्षणाभिधानमसंगतम् ; गङ्गायां घोपः इत्यादौ गङ्गापदलक्ष्ये तीरे शक्यार्थप्रवाहस्य प्रवेशो नास्ति, अत्र तु पदार्थसंसर्गरूपलक्ष्ये शक्यस्य पदार्थस्य प्रवेशोऽस्ति, अतो नात्र लक्षणा । यदि च- सर्वत्र लक्षणास्थले न शक्यार्थपरित्यागः, जहलक्षणायामेव तत्वीकारात् , छत्रिणो यान्तीत्यत्र छत्रिपदस्य ·प्रथमस्तरङ्गः पस्तुतस्तु इयं लक्षणव । पूर्वोक्तलक्षणालक्षणं चाव्याप्तं भवति । न हि सर्वत्र लक्षणास्थले वाच्यार्यान्वयानुपपत्तिरस्ति । काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यादी वाच्यार्यान्वयानुपपत्तेरभावात् । एवं वेदेऽपि वायुर्व क्षेपिष्ठा देवता इत्यादेरर्थ- वादस्य प्राशस्त्ये लक्षणा सर्वसंप्रतिपन्ना । न च तत्र वायुक्षेपिष्टत्वादीनामन्वये काचनानुपपत्तिरस्ति । वाच्यार्थसंबन्धवशप्राप्तस्य वाक्याथै अन्वयोऽपि न सार्व- त्रिकः । शत्रुगृहभोजननिवृत्तिपरं विषं भुङ्क्व इति वाक्यं प्रयुज्यते, तत्र याक्य- बक्ष्यस्य शत्रुगृहभोजननिवृत्तिरूपस्य पुनः घाच्याथै वा अन्यत्र याऽन्वयो न दृश्यते । तस्मात् अनुपपत्तितः याच्यसंवन्धवशप्राप्तस्य प्रतीतो लक्षणा इत्येव सर्वलक्षणानुगतं लक्षणम् । तदुक्तमाचार्यवाचस्पतिमित्रैः- मृष्यामहे वाच्यानुपपत्तित इति, संवन्धवशप्राप्तस्य इति च, न पुनः वाक्यार्थे संवन्धेति, अन्वयादिति च" इति । न हि केवलं ज्ञातचरपदार्थमात्रबुबोधयिषया पदानि सममिव्याहरन्ति प्रेक्षावन्तः, बोदारो वा पदार्थमात्रं बुभुत्सन्ते । अपि तु अनधिगतपदार्थसंसर्ग- बुबोधयिषया पदानि प्रयुञ्जते, अनवगतसंसर्ग च बुभुत्सन्ते बोद्धारः । तस्मात् पदानामनधिगतार्थप्रत्यायनप्रयुक्तः सममिव्याहारः संसर्गप्रत्यायनमन्तरेणानुपपद्य- मानः स्वाभिधेयसंवन्धिनीमन्वितावस्थां लक्षयति । संसर्गाबोधने अनधिगतार्थ- बोधकत्वलक्षणप्रामाण्यानुपपत्त्या लक्षणा आक्षिप्यते। इयश्चानुपपत्तिः सर्वलाक्षणि- कानुगता। वायु क्षेपिष्ठा देवता' इत्यादौ वाच्यार्थानुपपत्त्यभावेऽपि, तत्र कैमर्थ्याकांक्षायाः सत्त्वात् , निष्प्रयोजनार्थबोधकत्वे अज्ञातप्रयोजनवदर्थबोधकत्व- लक्षणप्रामाण्यानुपपत्त्या प्राशस्त्ये लक्षणाङ्गीक्रियते। गङ्गायां घोषः इत्यादौ प्रवाह. बोधकत्वे घोषे प्रवाहवृत्तित्वस्य बाधितत्वेन अबाधितार्थबोधकत्वलक्षणप्रामाण्या- नुपपत्तिरस्त्येव। काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र तात्पर्यविषयान्वयप्रतिपादकत्वरूप- प्रामाण्यानुपपत्त्या काकपदस्य दध्युपघातके लक्षणा। यद्यपि 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ तीरे गङ्गापदशक्यसंबन्धज्ञानमपेक्ष्यते । यद्वा गङ्गापदात् प्रवाहोपस्थित्यनन्तरं तदधीनतीरोपस्थितिरपेक्ष्यते । न चात्र तथा SABDA-3 ·4 १४ शाब्दतरङ्गिणी पदार्थमंसर्गे पदार्थप्रतियोगिमावरूपसंबन्धज्ञानं वा पदार्थप्रतीत्यधीनसंसर्गोप- स्थितिर्वा याक्यार्थावगमात् पूर्वमस्ति । तथापि यत्र बोध्यप्रमापूर्व बोध्योपस्थितिरपेक्ष्यते तत्रैव बोध्यबोधकसंबन्ध- ज्ञानं कारणम् । तीरादिसंबन्धावगाहिशाब्दबुद्धौ तीरोपस्थितेतुत्यात् । तस्याश्च गङ्गापदबोध्यप्रवाहेण तीरस्य संबन्धज्ञानं विना असंभवात् । यत्र तु वोध्यप्रमापूर्व घोम्योपस्थिति पैश्यते, तत्र वोध्यबोधकर्मबन्धज्ञानं न कारणम् । यथा रूपचाक्षुष- प्रमाया बोध्यरूपस्योपस्थिति पेक्षिता, तत्र बोच्यस्य रूपस्य वोधकस्य चक्षुषश्च "संबन्धज्ञानं न कारणम् । अपि तु खरूपसन्नेव चक्षुस्मंयुकसमवायसंबन्धः अपेक्ष्यते । एवमत्र वाक्यार्थः संसर्गरूपः अपूर्णः । अतः तद्विषयकशान्दप्रमाया तस्य संसर्गस्योपस्थिति पेक्ष्यते । अतश्च वोध्यसंसर्गे बोधकपदार्थस्य संबन्धज्ञान नापेक्षितम् । किन्तु स्वरूपसन्नेव पदार्थप्रतियोगिकत्वरूपः संबन्धः प्रयोजकः । अन्यथा शान्दबुद्धेः प्रमात्वानुपपत्तेः । तदयं निष्कर्षः शब्दार्थ घीनोध्यनिष्ठः शब्दार्थप्रतियोगिकः संबन्धो लक्षणा । गलायां घोपः' इत्यादी गहाशब्दार्थप्रवाहघीनोध्यतीरनिष्ठः प्रवाह- 'प्रतियोगिता मेयोगादिः संपन्यो लक्षणा । प्रकृते च शब्दार्थज्ञानोपमंसर्ग- (याक्पार्य) निष्टः शब्दार्थप्रतियोगिकः निरुपकत्वादिः संपन्धो लक्षणा। शाब्दधी- प्रपोजका बोध्योधकर्मरन्धो वृत्तिः। याक्याथै टक्षणा स्वरूपसती उपयुज्यते इति। संसर्गनिष्टाया लक्षणाया पदार्थप्रतियोगित्यात्मकमंपन्धरूपाया अज्ञा- तायाः ममर्गयोधे प्रमाणनगेयसंपन्धविधया प्रयोजक यम् । भूतल घटयदित्या- पारके घटप्रकारके संयोगसमर्गके प्रत्यक्ष संयोगगतस्य इन्द्रियमयुक्तममयायस्य संन्यस्यापेक्षणात् मामान्यतः प्रमेयगोचे प्रमाणप्रमेयमरन्धस्य प्रयोजकत्वात् । यदि तु लक्षगातानमावश्यक शान्दधीचिएयतासामान्यम्य पत्तिज्ञानविषयता- अयोग्य नियमादिति मन्पत, तदापि न क्षति. । घटप्रतियोगिफमर्मतानिय- संन्धविशेषोन मग्न्धस्यामानेऽपि तात्पर्पज्ञान र लक्षणासानेऽपि घटादिपदार्य- रादिना पारिपदापमानामा अज्ञानाया लक्षणायाः मम शान्दयोप्रयो- नावाटकमया माता सविशेषगातार बोध्यम् । +4 ·प्रथमस्तरङ्गः १९ ननु वाक्यार्थावगमं प्रति अभिधीयमानपदार्थस्य करणत्वे पदार्थस्याति- रिक्तप्रमाणत्वापत्तिः । एवं वाक्यार्थज्ञानस्य शब्दजन्यत्वाभावात वाक्यार्थस्य शाब्दत्वं न स्यादिति चेत्- न-पदार्थस्य शब्दप्रमाण एवान्तर्भावान्नातिरिक्तप्रमाणाभ्युपगमापातः । अङ्गताग्राहकाणि श्रुतिलिङ्गादीनि । तत्र श्रुतिः वाक्यं समाख्या च शब्दरूपत्वा- च्छब्दप्रमाणेऽन्तर्भवति । लिङ्गं प्रकरणं स्थानं च श्रुतिकल्पनयैवाङ्गतां ग्राहयन्तीति शब्दप्रमाण एवान्तर्भवन्ति । तथैव पदाभिहितानां पदार्थानां अन्वयबोधकत्वेऽपि शब्दप्रमाण एवान्तर्भावो मन्तव्यः । अन्वयप्रतीतेः शब्दजन्यत्वभावेऽपि शब्दाव- गतपदार्थजन्यत्वाच्छाब्दत्वं, तद्विषयत्वात् वाक्यार्थस्यापि शाब्दत्वं सिद्धयति । न च शब्दावगतपदार्थजन्यत्वादन्वयज्ञानस्य शाब्दतास्वीकारे चक्षुरिन्द्रियावगत- धूमरूपानुमानप्रमाणजन्यायाः पर्वतो वहिमानित्यनुमितेरपि चाक्षुपत्वं स्यादिति वाच्यम् । वाक्यार्थावगमपराणि पदानि पदार्थज्ञानमवान्तरव्यापारीकृत्य अन्वयाव- गमं जनयन्ति । यथोक्तं-'पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम्' इति । न च तथा चक्षुषः लिङ्गज्ञानमवान्तरव्यापारः । चक्षुषा लिङ्गे अवगतेऽपि अविना- भावज्ञानानुदये वहिज्ञानानुदयात् , विनाऽपि चक्षुषा धूमज्ञानं व्याप्तिज्ञानेनानु- मित्युत्पत्तेश्च । तथा च वैषम्यात् न चक्षुरवगतधूमजन्यवह्निज्ञानस्य चाक्षुषत्व- मापादयितुं शक्यते । अमिहितेन पदार्थेन करणेन अन्वयः पदार्थसंसर्गरूपान्वयधीः इति अमिहितान्वयशव्दार्थघटना बोध्या ॥ - अत्र वादे पक्षत्रयं विद्यते । तत्र घटमानयेत्यादौ घटपदेन घटत्वं अंपदेन कर्मत्वं चानुभाव्यते, प्रकृति- प्रत्ययजन्यानुभवाभ्यां प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः संसर्गशब्दधीर्जायते, न तु प्रकृति- प्रत्ययाभ्याम् , घटत्वनिष्ठकर्मत्वप्रतीत्या आनयनक्रियायां घटत्वनिष्ठकर्मत्वस्य ·२० शाब्दतङ्गिणी निरूपकत्वरूपसंसर्गविषयकः क्रियाकारकसंबन्धावगाहिशाब्दबोधो जायते इत्याद्यः पक्षः। प्रत्ययपूर्ववृत्तित्वविशिष्टप्रकृतेः कर्मत्वविशिष्टघटत्वानुभावकत्व- मिति द्वितीयः पक्षः । प्रकृत्युत्तरत्वविशिष्टप्रत्ययस्य घटत्वविशिष्टकर्मत्वानुमाव- कत्यमिति तृतीय पक्ष: । दप्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादित्यत्र द्वितीयपक्षावलम्बनेन करणत्वविशिष्ट दधि विधीयते इति, तृतीयपक्षमवलम्ब्य दधिकरणत्व विधीयते इति च, प्रामाणिका व्यवहरन्ति । द्वितीय-तृतीयपक्षवादिनामयमाशय:- प्रथमपक्षे हि पदात् पदार्थखरूपमात्रविषयकनिर्विकल्पकज्ञानं जायते । तच्च नागृहीतमाहीति शब्दस्य प्रमाणस्य अगृहीतग्राहिधीजनकत्वभङ्गः। न च प्रमाणत्वावच्छेदेन अगृहीतग्राहिघीप्रयोजकत्वनियम एव नागृहीतग्राहिधीजनकत्व- नियमः, शब्दे च पदार्थजन्यागृहीतग्राहिवाक्यानुभवप्रयोजकत्वं वर्तते इति वाच्यम् | साक्षात्तद्धीजनकत्वसभवे परम्परया तजनकत्वाकल्पनात् । न च प्रमाणजन्यज्ञाने अगृहीतविषयकत्वनियमे मानाभाव इति वाच्यम् । प्रमाणेन हि विषय, व्यवस्थाप्यते । अतः प्रमाणजन्यज्ञानस्य विषयव्यवस्थापकत्व- मावश्यकम् । तत्त्व च विशेष्ये विशेषणाभावज्ञानाभावप्रयोजकत्वम्। ज्ञानान्तरेण विशेष्ये विशेषणस्य पूर्व गृहीतत्वे ज्ञानान्तरस्य विपरीतज्ञानाभावप्रयोजकतया क्लप्सत्वेन तत्र ज्ञाने तत्कल्पने मानाभाव इति अगृहीतपाहिज्ञानस्यैव विषयव्यवस्था- पकत्वमिति प्रमाणजन्यज्ञानस्यागृहीतग्राहित्वमवश्याभ्युपेयम्। तस्मादगृहीतससर्ग- विषयकज्ञानस्य शब्दजन्यता सिद्धयति । पदेन पदार्थविषयकनिर्विकल्पक जन्यते इत्यपि न समञ्जसम् । निर्विकल्पकस्य शाब्दले मानाभावात् । परन्तु घटपदेन घटत्वस्य द्वितीयया कर्मत्वस्य च स्मृतिर्जायते । पदे स्मरणप्रयोजकसबन्धः लारकत्वातिरिक्तः पदार्थससर्गानुभावकत्वरूप. । घटत्वनिष्ठतुरीयविषयताशालि- शाब्दं प्रति घटपदस्य कारणत्वाङ्गीकारे, घटत्वाशे निर्विकल्पकप्रत्यक्षात्मक वाक्या जन्यं श्वेतोऽश्वो धावतीत्याकारक शाब्दज्ञान पद विनापि जायते इति व्यतिरेक- म्यमिचार. स्यात् । प्रत्यक्षत्वशाब्दत्वादे. जातित्वानङ्गीकारेण ग्रहणस्मरणात्मकस्य ·२१ प्रथमस्तरङ्गा प्रत्यमिज्ञानस्येव आंशिक प्रत्यक्षात्मकस्यापि शाब्दस्य संभवात् । अतस्तद्वारणाय घटत्वनिष्ठतुरीयविषयत्वावच्छिन्नशाब्दत्वविशिष्टं प्रति घटपदस्य कारणता स्वीकर- णीया। सा च न संभवति, अनधिगतविशेषणविशेष्यसंबन्धविषयताया एव शान्द- त्वावच्छेदकत्वेन अधिगतपदार्थविषयतायाः शाब्दत्वावच्छेदकत्वाभावात् । 'कर्म- तायां घटत्वं शृणोमि। 'घटत्वविशिष्टं कर्मत्वं शाब्दयामि' इत्येवानुभव उदेति । अनुमानस्थलेऽपि 'पर्वते वह्निसंबन्धमनुमिनोमि' इत्येवानुभवः न तु 'पर्वत- मनुमिनोमि' इति, 'वहिसंयोगमनुमिनोमि' इति वा अनुभवः । अतस्तत्र पक्षसाध्य- संसर्गविषयतैवानुमितित्वावच्छेदिका भवति । तस्मादज्ञातस्य विशेषणविशेष्यसंसर्गस्य विषयतैव प्रमाणप्रयोज्या भवतीति न प्रमाणजन्यं ज्ञानं ज्ञातपदार्थखरूपमात्रगोचरं भवितुमर्हति । तथा च निर्विकल्पके शाब्दत्वस्याप्रामाणिकत्वेन पदार्थसंसर्गानुभाव- कत्वस्यैव पदानामुचितत्वात् स्मृत्यनुभवविलक्षणानन्तबोधकल्पनापेक्षया स्मृति- द्वारकसंसर्गानुभावकल्पनस्यैव लघुत्वात्, भवन्मतेऽपि निर्विभक्तिकघटादिपदात् घटत्वस्मृतेः स्वीकारेण घटपदे स्मारकत्वस्य क्लप्तत्वेन तुरीयविषयत्वावच्छिन्न- शान्दत्वविशिष्टं प्रति शन्दस्य हेतुत्वकल्पनवैयर्थ्यात् पदार्थद्वयविषयतानिरूपित- संसर्गविषयत्वावच्छिन्नशाब्दत्वविशिष्टं प्रत्येव पदानां कारणत्वस्वीकरणमुचितमिति॥ एतत्पक्षे घटमित्यत्र घटपदाटत्वस्य अम्पदात्कर्मत्वस्य च स्मृतिर्जायते । स्मरणद्वारा घटमिति पदं घटत्वनिष्ठं कर्मत्वं इत्याकारकं संसर्गबोधं जनयति । प्रकृत्यर्यान्वितकारकविभक्त्यर्थस्य नयनरूपक्रियायां निरूपकत्वरूपसंबन्धस्तु घटमितिपदबोध्येन घटत्वनिष्ठकर्मत्वेन लक्ष्यते । अमुमेव पक्षमभिप्रेत्य सर्वज्ञात्म- मुनिभिः संक्षेपशारीरके- प्रत्ययप्रकृतिशब्दतो बहिर्विद्यतेऽभिहितसंगतिश्च नः । प्रत्ययप्रकृतिशब्दयोः पुनर्नित्यमन्वितधियो निमित्तता ।। इति पधेनाभिहितान्वयसरणिः प्रत्यपादि। शब्दार्थधीबोध्यनिष्ठः शब्दार्थप्रतियोगिकः संबन्धो लक्षणा । अत्र शब्दार्थ- घटत्वकर्मत्वधीबोध्ये आनयनक्रियानिष्ठे संसर्गे विद्यमानः शब्दार्थघटत्वकर्मत्वप्रति- 1 ।

·२२ शाब्दतरङ्गिणी योगिताकत्वरूपः संबन्धो लक्षणा। शब्दार्थस्य प्रवाहस्य लक्षकत्वं तीरस्मरणद्वारा लक्ष्यतीरशाब्दवोधजनकज्ञानविषयत्वम् । घटत्वकर्मत्वस्य तु लक्ष्यक्रियानिष्ठ- संसर्गानुभवं प्रति साक्षाजनकज्ञानविषयन्वरूप लक्षकत्वं बोध्यम् । घटमिति पदार्थ- बोधाननन्तरमेव क्रियाकारकर्मसर्गावगाहिबोधजननात् महावाक्यार्थबोध: विशिष्ट- वैशिष्टयावगाहोव जायते, विशेषणतायच्छेदकप्रकारकज्ञानरूपकारणस्य संपत्तेः । अस्मिन् पक्षे, अभिहितेन घटमिति पदार्थेन घटत्वनिष्ठकर्मत्यादिना अन्वयः क्रियाकारकसंबन्धबोधः इति अभिहितान्वयशब्दयोजना वेदितव्या । तस्माद्वाक्यार्थः लक्ष्य एवेति ।। इत्यभिहितान्वयवादनिरूपणम् ।। गुरुमतानुयायितस्तु--- पदानामन्विताभिधानमाचक्षते । तथाहि-~-दीप इव व्युत्पत्तिनिरपेक्षः शब्द: नार्यमवगमपति । व्युत्पत्तिश्च वृद्धल्यवहाराद्भवति । पृद्धाध संसृष्टार्थविव. क्षया वाक्यं प्रयुनते। तारोऽपि संसृष्टार्थमेव बुध्यन्ते । वाक्यं च पदान्येव नातिरिक्त पदार्थ एव गुणभूतानेकपदार्थविशिष्ट वाक्यार्थः । यथा शिविकाया उद्यन्तारः सर्वे शिविकायच्छन्ति, पधा का प्रयोऽपि प्रावाणः उवा विभ्रति, तथा याक्यघटकानि सर्वाणि पदानि बाक्यार्थमवगमयन्ति । पदानामान्तरा- वितस्सा शतिः। प्रथम व्युत्पत्तिमह इत्यं जायते। उत्तमवृद्धः गामानयेति वाक्य प्रयुते । ततो मध्यमवृद्धः गवानयने प्रवर्तते । तदानी तटस्यो व्युत्पित्सुरेवं मन्यते । सस्य पुरपस्य प्रवृत्तिः ज्ञानजन्या प्रवृत्तिवात् मदीयप्रवृत्तिवत; तच प्रवृत्तिजनक शानं गामानयेतिगम्पजन्यं तदनन्तरमावित्यादिति । एयामप्रयोगेन गामानयेति पाक्यस्य गोकर्मकानयने वाक्याथै व्युत्पत्तिः संमुग्धा जायते । ततः कदाचित् असमानयेतिप्रयोगे अचानयनप्रवृत्तौ सत्यो अवपदावापे नदन्धियात गोपदोद्वापे सदानन्वयात् अचपदस्थान्तिरान्वितश्यग्र पार्थे गोपदस्यान्तरान्यिनसामादि- मोर प्रत्येक शाकि गलाति । इरय शक्तिप्राइकप्रमाणार्धन्येन म्याहारण ·प्रथमस्तरङ्गः २३ पदानामितरान्वितार्थे शक्तिः इतरान्वितार्थानुभवजनकत्वरूपा सिद्धयति । इयमेव पदानामानुभाविकी शक्तिरित्युच्यते । न च-गुरूणां मते न सर्वत्र ज्ञानपूर्वको व्यवहारः, अख्यातिवादि- भिरेतैः इदं रजतमितिभ्रमस्थले इदंविशेष्यकरजतत्वप्रकारकज्ञानास्वीकारेण इष्टरजत- भेदाग्रहेणैव व्यवहारसमर्थनात् । एवश्व व्यवहारेण न तत्कारणं संसृष्टार्थज्ञान- मनुमातुं शक्यते इति वाच्यम् । गवानयनप्रवृत्त्या मध्यमवृद्धस्य संसृष्टार्थज्ञानः मनुमिनोति तटस्थः। विसंवादिप्रवृत्तावेवेष्टमेदाग्रहणं कारणम् । संवादिप्रवृत्ती संसृष्टार्थज्ञानमेव कारणम् । मध्यमवृद्धप्रवृत्तिश्च संवादिनीति तया संसृष्टार्थज्ञान- मनुमातुं शक्यत एव, अनैकान्तिकताविरहात । न च---वस्तुतो वह्निमति देशे धूमरहिते अपरिदृश्यमानवाष्पं धूमं मत्त्वा वहिमनुमाय वह्नयर्थी तत्र प्रवर्तमानो न विसंवदते । पर्वते तत्र न धूमवैशिष्टयज्ञानं गुरुमते, भ्रमस्वीकारापत्तेः, किन्तु धूमासंसर्गाग्रहणमेव । तथा च संवादिप्रवृत्ति- रपि अग्रहणनिबन्धना दृष्टेति व्यभिचारस्तदवस्थ इति वाच्यम् । यतः पुरोवर्ति- देशे वह्निमनुमायैव वह्नयर्थी प्रवर्तते । तस्य च पुरोवर्तिदेशे वह्निसंसृष्टत्वज्ञानमनु- मितिरूपमस्त्येव । तच्च प्रमात्कमेव, पुरोवर्तिदेशे वह्निसंवन्धस्याबाधितत्वात् । तादृशानुमितिकारणं न धूमसंसृष्टत्वज्ञानम् । तथा च निरुक्तसंवादिप्रवृत्तौ संसृष्ट- ज्ञानपूर्वकत्वमस्त्येवेति न व्यभिचार उद्भावयितुं शक्यते । तस्मात् व्यवहारात् अर्थान्तरान्वितार्थे पदानां शक्तिः सिद्धयति । न च व्युत्पित्सुः अर्थान्तरान्वितार्थज्ञानं पदप्रयोज्यमवगच्छतीति पदाभिहि- तानां पदार्थानामेवान्वयबोधशक्तिः कल्प्यतामिति वाच्यम् । प्रथमभावी नि पदा- न्यतिलंध्य पदार्थेषु वाक्यार्थबोधनशक्तिस्वीकारस्यायुक्तत्वात् । पदेषु अन्वितार्थ- बोधकारणत्वग्रहस्योत्सर्गसिद्धत्वेन पदेषु बोधप्रयोजकत्वग्रह एवोत्पद्यते इत्यत्र मानाभावात् । किञ्च-पदार्थाः वाक्यार्थमनुभावयन्तीति वादिमिरपि पदानामभिधान. शक्तिः संप्रतिपन्ना वर्तते । तस्या अन्वयपर्यन्ततामात्रं कल्पनीयमस्मामिः। पदार्यानां .

·२४ शान्दतरङ्गिणी वाक्यावगमशक्तिखीकारे शक्तिरेव कल्पनीया। तस्मात् धर्मिकल्पनातो धर्मकल्प- माया लघीयत्वात् पदार्थेषु शक्तिकल्पनापेक्षया पदनिष्ठामिधानशके: क्लप्तायाः अन्वयपर्यन्तताकल्पनमेवोचितम् । अपिच, यदि पदानि घटादिस्वरूपमात्रविषयिणी बुद्धि जनयेयुः तदा पदानां खामिमताभिधायकता हीयेत । पदार्थबुद्धेरुद्बुद्धमस्कारप्रभवत्वेन स्मृति- त्वात् । तस्मात् पूर्वानधिगतान्वितार्थबोधजनकत्वाभ्युपगम एव पदानामभिधाय- कता सिद्धयतीति पदानाममिधातृत्वमङ्गीकुर्यता अन्विताभिधायकता अवश्य स्वीकरणीया। थदि-- 'पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान विशिष्यते ।' 'भावनावचनस्तावत्तां स्मारयति लोकवन ।' इत्यादिभट्टाचार्य- वार्तिकदर्शनात् पदानां पदार्थस्मारकत्वमेवामिधायकत्वमिति मन्यते, तदापि पदानामन्वितार्थबोधनशक्तिरङ्गीकरणीया। पाक्यस्य वाक्यार्थप्रतिपत्तौ तात्पर्य- मावश्यकम् । अन्यथा वाक्यार्थस्य शान्दत्वमेव न स्यात् । परम्परया शब्दाव- गतपदार्थजन्यज्ञानविषयत्वेन शब्दप्रयोज्यत्वाधदि शाब्दत्वं वास्पार्थस्येभ्यते, तदा शब्दग्राहकश्रोत्रस्यापि वाक्यार्थबुद्धिप्रयोजकत्वाद्वाक्यार्यस्य श्रौत्रत्वमपि व्यवहियेत। तया च वाक्यार्थप्रतिपत्तितात्पर्यवत्वस्वीकारे पदानां साक्षाद्वाक्यार्थबोधजनकत्व- शक्तिरेवोचिता । न परम्पराश्रयण युध्येत । यदाह :-- प्राथम्यादमिधातृत्वात्तात्पर्योपगमादपि । पदानामेव सा शक्तिवरमभ्युपगम्यताम् ।। इति । पदानामेवेत्यत्र एवेन पदार्याना व्यवच्छेदः । पदानां न स्मारकत्वमपि त्वमिधायकत्वमिति मते तु, पदानां पदार्यामिधान- शक्तिः, पदार्थानां वाक्यार्थावगमशक्तिः, पदाना पदार्थगतवाक्यागमशतयाधान- ·प्रथमस्तरङ्गः २५ शक्तिश्चेति शक्तित्रयकल्पनया गौरवम् । अस्मन्मते तु पदानामन्वितार्थे एकैव शक्तिः कल्प्यत इति लाघवमित्यतोऽपि अन्विताभिधानं युज्यते । नच--- अन्विताभिधानेऽपि शक्तित्रयकल्पनमस्ति । एका पदानां स्वार्थ- स्मारकशक्तिः, अन्या तेषामन्वितानुभवजननशक्तिः, एकस्मृत्यारूढानामेव सर्वेषां पदानामन्वितानुभवजनकत्वेन पदगतान्विताभिधानशक्त्याधानशक्तिः तावत्पद- विपयकस्मरणे अपरा इत्युक्तमिति वाच्यम् । एकस्मादेव पदाद्वाक्यार्थबोधं न कोऽपि मन्यते । तत्र निर्विभक्तिकघटादिपदात् घटत्वस्मरणमेव जायते । तदुक्तं लघु- चन्द्रिकायां अभिहितान्वयवाद द्वितीयतृतीयपक्षवादिनामाशयनिरूपणावसरे ब्रह्मा- नन्दसरस्वतीभिः " त्वयाऽपि हि निर्विभक्तिकघटादिपदात् घटत्वादिस्मृतिः स्वीक्रियत एव" इति । तत्र युष्मच्छब्देन प्रथमपक्षावलम्बी अमिहितान्वयवादी परामृश्यते । अमिहितान्वयवादिनोऽपि यावत्पदान्तरमर्थान्तरं नोपस्थापयति, तावदन्वयावगमो नास्ति । अन्वयावबोधजनकस्य पदार्थस्य पदार्थान्तरापेक्षणात् अन्वयस्य प्रति- योगिसापेक्षत्वात् । एवञ्च तन्मतेऽपि सर्वपदैरनन्वितस्वार्था अभिधीयन्ते । ततः तावत्पदार्थविषयकस्मरणं जायते । एकस्मृत्यारूढेभ्यः सर्वेभ्यः पदाभिहितेभ्यः पदार्थेभ्यो वाक्यार्थप्रतिपत्तिरङ्गीकरणीया । तथा च वार्तिकम् - तेऽपि नैवास्मृता यस्माद्वाक्यार्थं गमयन्ति नः । तस्मात्तत्स्मरणेष्वेव संहतेपु प्रमाणता ॥ इति ।। ते इत्यस्य पदार्था इत्यर्थः । तथा च पदे (1) स्वार्थाभिधानशक्तिः, (3) खार्थस्मरणशक्तिः, (3) पदार्थगतवाक्यार्थावगमशक्त्याधानशक्तिः, (4) पदार्थे वाक्यार्थावगमशक्तिः, (5) एकस्मृत्यारूढानामेव पदार्थानामन्वय- तावत्पदार्थविषयकस्मरणे पदार्थगतवाक्यार्थावगमशत्त्याधान- शक्तिरिति शक्तिपञ्चकमभिहितान्वयवादे कल्पनीयम् । शङ्कितदिशा शक्तित्रयमेवेति शक्तिकल्पनालाधवभक्षुण्णमेव ॥ SABDA-4 बोधकत्वात् अन्वितामिधाने तु ·२६ शाब्दतरङ्गिणी ननु पदेषु न पदार्थगतवाक्यार्यावगमशतयाधानशकिः पदार्येषु वास्या- विगमशक्तिश्च कम्पनीया। पदगन्धं विनाऽपि केवलं पदाथैः वाक्यावगमदर्शनेन पदार्थेषु वाक्याविगमशक्त: सिद्धत्वाद । पदाभिहितैरेव पदार्य: भन्दयोऽवगम्यते इति नियमाभावात् पदेषु पदार्थगतशत्याधानशकिरपि न कल्पनीया। मनवधारि- तात्रयविशेषस्य श्वेत्यस्य प्रत्यक्षदृष्टस्य, हेपाशब्दानुमितस्याश्चरयानवगतगुणविशे- पस्य, पदविक्षेपशब्दानुमितस्य अज्ञातकर्तृविशेषस्य धावनस्य चार्थस्य, श्वेतोऽवो धावतीति वाक्याविगमकत्वदर्शनात् । काव्यरचनाहेतुभूतवाक्यानिगमं प्रति चिन्तोपनीतपदार्थमात्रे कारणत्वस्य दर्शनात् , पदार्थानां संसर्गयोग्यत्वेन संस- गारगमसामयस्य क्लसत्याचेति चेत्- न-न तावत्पदं विना पदार्थमात्रेण श्वेतोऽयो धावतीति मन्वपीभवितु- 'मईति । तत्र यदि श्वेत्याधिकरणे हेषाध्वनिः खुरविक्षेपशन्दश्वावगतः, तदानु- 'मानेनैवाश्चप्रतीति , श्वेतोऽयमचः हेपाशन्दववादिति लिङ्गसामर्थ्यजन्य एवारगमः न पदार्पसामर्थ्यजः । यदि त्य हेपाशन्दः खुरविक्षेपशन्दश्च स्वरूपत एवा- पसिताः, न तेषां सामानाधिकरण्यमभ्यागतम् , तदा तत्र सले अधातिरिकदन्यस्या- भावनिमये, देवदत्तस्य गृहामायज्ञानात् बहिस्सत्वज्ञानमिर अापत्तिप्रमाणनन्या श्वेतोऽधो धायतीनि प्रतिपत्तिः। यदि च द्रस्यान्तराभायनिक्षयो न जाता, तदा नोदेपेर ताशी। किश घेतोऽधो धारतीति घी यदि पदार्थसामर्यादेय जायने, तदा भस्य फम्मिन् प्रमागेऽन्तर्भापः! न ताप छन्दे, शन्दरपैया- भायात् । नापि प्रमाणान्तरं, प्रमाणपरिगणनायसरे भाष्यकारादिभिरनुमन्यात् । तथापि प्रमागान्तरणे शम्दायगतादाम्पलेऽपि सम्दप्रामाण्यपिठोपासनात् । मरि र नापमगमः शान्दः। तदनन्तरं धावन्तं नम शृणोमि इति शादयानि इति या अनुष्यवमापाभावात् । न हि पस्नुनमर्गावगाहाने समीकीया युक्तम् ।

·२७ प्रथमस्तरङ्गः सन्न बुध्यामहे । पर्वतस्य वहेश्च संबन्धयोग्यत्वात् वहिपर्वतयोः संसर्गाव- गाहिन्यां पर्वतो वह्निमानित्याकारिकायामनुमितौ कारणत्वं न हि कश्चिदुपैति । प्रत्यक्षरूपे तु संसर्गज्ञाने विषयविधया वहिपर्वतयोः कारणत्वं संभवति । अतः पदार्थानां संसर्गयोग्यत्वादन्वयानुभावकत्वं क्लृप्तमिति रिक्तं वचः । न च को गच्छति राजा गच्छतीत्यादौ कविकृतस्वभाववर्णनादौ च पदा- नां अन्वयबोधजननसामर्थ्य क्लुप्तम् । न हि तत्र पदानामन्वितानुभावकता संभवति, कार्यतावाचकलिडादिपदाभावेन कार्यान्वितार्थबोधजनकताया अभावा- दिति वाच्यम् । स यत्र शक्तिप्राहकप्रमाणमूर्धन्येन व्यवहारेण कार्यान्वित एवार्थे पदानां शक्तेरव- धारणात् उपजीव्यविरोधेन कार्याशस्यात्यागात् कार्यान्वितार्थविषयक एव सर्वत्र वाक्यार्थबोधः। यत्र कार्यवाचिपदं न श्रूयते तत्रापि लिडादिपदमध्याहृत्यैव बोधः । चैत्र पुत्रस्ते जातः इत्यत्र तं पश्येत्यध्याहारेणान्वयबोधः। जातो मृतश्चेत्युक्ती पश्येति क्रियाध्याहारासंभवेऽपि जानीहि इति योग्यक्रियाध्याहारसंभवात् । पुराणे भारतादिपाठे फलश्रुतिर्वर्तते, तत्रापि अर्थवादकल्पितविधिशेषतया प्रवृत्ति- परतया अतिपरम्परयापि कार्यान्वितार्थानुभवजनकत्वमेव स्वीक्रियते । तस्मात् पूर्वोक्तस्थलेष्वपि जानीहि इति योग्यक्रियाध्याहारेण कार्यान्वितार्थानुभवस्यैवोपग- मात् पदानामेव सामर्थ्यमिति न कचिदपि पदार्थानां वाक्यार्थावगमसामध्ये क्लप्तमिति बोध्यम् । तथा च पदार्थेषु वाक्यार्थावगमशक्तिः, पदामिहितैरेव पदार्थः वाक्यार्थाव- गमात् पदेषु पदार्थगतवाक्यार्थावगमशक्त्याधानशक्तिश्च कल्पनीयैवेति गौरवमेवा- मिहितान्वयवादिनाम् । ननु वाक्यार्थो लाक्षणिकः पदार्थबोध्यत्वात् । पदबोध्यः शक्यः, पदार्थ- वोध्यः लक्ष्यः । गङ्गायां घोषः इत्यत्र गङ्गापदार्थप्रवाहेण तीरं स्मार्यते । पदार्थेन तु संसर्गरूपो वाक्यार्थोऽनुभाव्यते । तथा च वाक्यार्थो लक्ष्यः न पदशक्यः अन्यलभ्यत्वात् । लक्षणास्थले वाच्यार्थपरित्यागनियमो नास्ति । काकेभ्यो . 1 - ·। शाब्दतरङ्गिणी दंधि रक्ष्यामित्यत्रे कार्कपदस्य दध्युपघातके लक्षणायामपि शक्यकाकस्यापरि- त्यागात । नापि वाच्यार्थविन्धानुपपत्ति सर्वत्रापेक्षिता । उक्तस्थल एव तदभावात् । वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिरेव सानुगता लक्षणाक्षेपिका,। नापि लक्ष्यस्य वाक्यार्ये- 5 वय सर्वत्रापेक्ष्यते । विष मुड्वेतिवाक्यलक्ष्यस्य शत्रुगृहभोजनाकर्तव्यत्वस्या- न्वयान्तराभावात् । पदार्थबोध्यनिष्ठ पदवोध्यप्रतियोगिक सबन्धो लक्षणा। तथा च पदार्थे नान्वयानुभवशक्ति कल्प्यते इति चेत्- न-शक्यसबन्धिनो लक्ष्यस्य वाक्यार्थेऽन्वयोऽपेक्ष्यते। न ह्यत्र लक्ष्यस्य ससर्गस्यान्योऽन्वयोऽस्ति । विष मुड्क्ष्वेत्यत्रापि एकपदस्य द्विपदन्नभोजने, अपर- पदस्य अकर्तव्यत्वे - अनिष्टसाधनत्वे लक्षणा। तयो. ससगों बोध्यते इति लक्ष्यस्यान्वितत्वमेव वर्तते । अद्वैतसिद्धावखण्डार्थवादे, अपर्यायशम्दाना पदवृत्ति- स्मरितातिरिक्तागोचरप्रमाजनकत्वमित्यखण्डार्थत्वलक्षणस्य द्विषदन्नभोजननिषेधके विन भुक्ष्व इति वाक्ये शङ्किताया अतिव्याप्ते 'नापि द्विषदन्नभोजननिवेधके- ऽतिव्याप्ति , तत्रानिष्टसाधनयमसर्गस्य पदवृत्यस्मारितस्य प्रतिपाद्ययात' इति मन्थेनामिहित परिहारोऽप्यमुमर्थमुपोद्वलयति । शाब्दबोधानुकूलस्मारक्त्वप्रयोजकमूलमबन्धो वृत्ति । पदवृत्ति शक्ति । पदार्थवृत्तिलक्षणा। पदे अनुभावकत्वम् । पदार्थे शक्यरूपे लक्ष्यार्थसंबन्ध । पदार्थनिष्टस्य अपूवाक्यार्थसबन्यस्य स्मारकत्वायोजकत्वाभावान्न निरुक्त क्षणाया वृत्तित्यमुपपद्यते । तस्माद्वाक्यार्थे लक्षणेत्युक्तिरुपचरितार्थव मन्तव्या । -किश्च-अभिहिता-वयवादे सर्वाण्यपि पदानि लाक्षणिकानि । पदसमूह- रूपवाक्यज्ञानश्च एकपदसमभिव्याहृतपदातरत्वरूपाकाक्षाज्ञानविधया अनुभाव- कम् । एवञ्च लाक्षणिकमप्यनुभावकमित्यायातम् । अत एव वेदातिनोऽपि अभिहितान्चयरादे गक्षणिकानामनुभावकत्वखीकारात् 'सत्य ज्ञानमनन्त अझ इत्यत्र संपदाना लोक्षणिक ऽपि नान्वयानुभावात्यानुपर्पत्तिरिति यदन्ति । अनुभवजननशामध्यत्र शक्ति । 'यदि लाक्षणिकस्यापि अन्वयानुभायाव स्थानियते, तदा राक्षणिक स्यापि शक्तिमत्वात् ' मुयजय यविमागो न स्यात् । तथा च लिङ्गाविरण पैरोय । तत्र हि बहिर्देवसदन दामीतिमन्त्राणा मुख्ये - " ·- - प्रथमस्तरङ्गः २९ जघन्ये चार्थे लिङ्गाद्विनियोगः उत मुख्य एवेति संशय्य, शाब्दत्वादुभयत्रापि विनियोग इति पूर्वपक्षे, मुख्य एव विनियोग इति सिद्धान्तितम् । मुख्यसंभवे लक्षणा नोपादेया इति सर्वतन्त्रसिद्धान्तः। तस्माल्लाक्षणिके अनुभावकत्वस्वीकार- स्यायुक्तत्वाद्वाक्यार्थः लक्ष्यते इत्युक्तिः न साघीयसी । इत्यञ्च पदानामन्वितार्थे शक्तिः स्वीकर्तुमुचिता । अन्वये शक्तेरखीकारे अन्वयविशेषजिज्ञासा जायमाना कथं घटेत, सामान्यज्ञानरूपकारणाभावात् । अपि च-प्रमेये प्रमाणस्य संबन्धोऽपेक्षितः, प्रमाणानां स्वप्रमेय- संबद्धानामेव प्रमेयावभासकत्वात् । भूतलं घटवदित्याकारकभूतलविशेष्यकसंयोग- संसर्गकघटप्रकारकप्रत्यक्षप्रमेयानां भूतलादीनां चक्षुरादिप्रमाणेन संवन्धोऽस्ति । घटभूतलयोः संयोगस्य तयोः संयोगे संयुक्तसमवायस्य च संबन्धस्य सत्त्वात् । तस्माद्वाक्यार्थे प्रमेये शन्दरूपप्रमाणस्य संबन्धः अनुभावकत्वरूप आवश्यक एव । तस्मादन्वित एव पदानां शक्तिः सिद्धयति । ननु अन्वयवानन्वित उच्यते । अन्वयो विशेषणमितरस्तु विशेष्यः । एवश्वान्विते शक्तिरित्युक्तौ विशेषणे विशेष्ये चोभयत्र शक्तिरवर्जनीयेति गौरवमिति चेत्- -अन्वयवत्तैवान्वितत्वम् । नान्वयमन्तरेणान्वितत्वस्य पृथगात्मलाभः । यथा घटमन्तरेण पटः पृथगवतिष्ठते न तथाऽन्वयमन्तरेणान्वितत्वं पृथगवतिष्ठते । तस्मादन्वयमन्तरेणान्वितत्वस्य प्रत्येतुमशक्यत्वादन्वयप्रतीतौ च.तत्प्रतीतेः एकैव शक्तिरन्वयपर्यन्ता । यथा जातिशतात्पदाज्जातौ प्रतीयमानायां व्यक्तिरपि भासते व्यक्ति विना जातेप्रतीतेः। जातिर्हि व्यक्तेराकारः। न ह्याकारिण विनाकारस्य प्रतीतिः संभवति । तदाहुः- अन्वितेषु पदैरेव बोध्यमानेषु शक्तिभिः । अन्वयोऽर्थगृहीतत्वान्नान्यां शक्तिमपेक्षते ॥ प्रतीयन्नन्वयं यस्मात् प्रतीयादन्वितं पुमान् । व्यक्ति जातिमिवार्थोऽसांविति संपरिकीर्त्यते ॥ इति ।. . 1 - । - ·३० शादतरङ्गिणी अन्वयं विनापि पदार्पखरूपमान प्रतीयते । तथापि तन्नान्वितम् । अत एवान्वय विना अन्वितत्वस्य न पृषगारमलाम न वा प्रतीतिरिरयुक्तम् । एतेन-विनाप्याक्य पदार्थस्वरूप प्रतीयत एव । अन्वय विना स्वरूप- स्यानवस्थानाद-वयाविनाभावादर्यस्य अन्वयोऽपि प्रतीयत इत्युक्ती, यहि विना धूमस्यानवस्थानात् धूमज्ञानमेव वहिमपि गोचरयेदिति अनुमानप्रामाण्यविलोपप्रसङ्गः इति, परास्तम् । IF मच-स्यकिवदिति दृष्टान्तो न सगग्छते, व्यक्ते पदानमिधेयत्वादन्व- यस्य च पदामिधेयत्नात् । एव व्यक्तिमन्तरेण जातेरप्रतीते जातिगोचरा शक्ति व्यक्किमप्यनुप्रविशेत् अन्वितगोचरा शक्तिरन्ययमिवेति --वाध्यम् । अन्वयवत्तवान्वितकरूपम् । तस्मादन्वितगोचरा शक्तिरन्डय गोचरपति । जातिस्वरूपं न व्यक्तिमतैव । भ्यके पृथग्भूता तदाकारभूता जाति । तस्मान जातिशक्ति व्यक्तिं गोचरयति । तर्हि व्यक्तिवदिति दृष्टान्त कप संगच्छते इति चेतू---इयम्-शकि विना जातिस्वभावात् व्यत्तया सह जातिर्भासते। अन्य- 'लभ्यत्वेन व्यक्तिर्न शस्या। तत्प्रतीतादेव तत्प्रतीति तदप्रतीतो तदप्रतीति- रित्यशमादाय रष्टान्त मगन्ते । दृष्टान्तम न सर्वसाम्पमपेक्षते । 17 ~~दृष्टान्त एवासंगत रूपिण विनापि रूपस्य प्रतीतेर्दर्शनात् । गन्धाश्रयपुष्पमविषयीकृत्यापि गन्धमात्रस्य प्राणेन महणादिति-वाच्यम् । न हि गन्ध पुष्पाकार , उत्पत्तिक्षणे गन्ध विनापि पुष्पस्य द्रव्यस्याव- स्थानात् । न हि गन्धवत्वमेव पुप्पस्वरूप, येन गन्ध, सह पुष्पेण प्रतीयात् । तस्मात् स्वरूपतो जातिभाने व्यक्तिरवस्य भासते निरवच्छिनआतिविषयताया व्यक्तिविषयतानिरूपितत्वनियमात् । जातिभासिका सामग्री व्यक्ति भासयति । व्यक्तिज्ञाने च जातिभानप्रयोजकजातिशक्तिज्ञानादिकमेव सामग्री न त जाति- ज्ञानमिति जातो भाममानाया व्यक्तिरपि भासते। एतेन-कारणाभावान व्यक्तिप्रतीति संभवति । शब्दस्तत्र न कारण, तस्य व्यक्तावशक्तत्वात् । जातिप्रतीतिरेव कारणमिति चेत् , तस्या पूर्वमभावात् -- २ ·प्रथमस्तरङ्गः - - ३ -- कथं व्यक्तिः प्रतीयेत । अप्रतीयमानया च व्यक्त्या कथं जातिः प्रतीयादिति निरस्तम् । जातिखभावपर्यालोचनया जातिभासकसामग्रया एव न्यक्तिज्ञान- जनकत्वाङ्गीकारात् कारणाभावोक्तेरसंगतत्वात् । अपि च, नैयायिकैः घटत्वविशिष्ट घटपदस्य शक्तिः स्वीक्रियते। घटत्व- तदाश्रयवैशिष्टयेषु त्रिषु एका शक्तिरिति विवृण्वन्ति नैयायिकाः। स्पष्ट बैतच्छक्ति- वादे गदाधरीये । तथैवान्वयविशिष्टे शक्तिखीकारे मन्वये पृथक् शक्तिर्नावश्यकी। तस्मात् पदानामन्विते शक्तिः मन्वयपर्यन्ता भवतीति सिद्धम् । एतेन-यत्र पदस्यैकोऽर्थः तत्र शक्तिकल्पनाया अभिहितान्वयवादान्वि- ताभिधानवादयोस्तुल्यत्वेऽपि, यत्र प्रयाणां पाणिहस्तकरशन्दानामेकोऽर्थः तत्र अमिहितान्वयवादे त्रयाणां शब्दानां कररूपार्थे तिस्रः शक्तयः एकस्यार्थस्य वाक्यार्थावगमशक्तिरिति चतस्रः शक्तयः कल्पनीयाः, अन्विताभिधानवादे तु त्रयाणां पदानां अन्वितस्वार्थे अन्नये च पृथक् शक्तिद्वयमिति षट् शक्तयः कल्प- नीया इति गौरवमिति-परास्तम् । अन्विते एकस्या एव शक्तेः स्थापितत्वेन अन्वयांशे पृथक्शक्तरकल्पनात् त्रयाणां पदानां अन्वितार्थे तिन एव शक्तयः कल्पनीया इत्यन्वितामिधानवादे शक्तिकल्पनालाधवस्यैव स्फुटं प्रतिभासात् । तृणारणिमणिषु त्रिष्वपि दाहानुकूला एका शक्तिः स्वीक्रियते। तथा पर्यायशब्देषु त्रिष्वपि एकैच करानुभावकत्वशक्ति- रभिहितान्वयमते । एवमन्वितामिधानमतेऽपि.पदानामन्वये अर्थे च न पृथक्शक्ति, अर्थ विनान्वयमात्रस्य अन्वयं विनाऽर्थमात्रस्य च पदादननुभवेन अन्वितार्थानुभव- रूपकार्यस्यैकत्वेन तदनुकूलश तिरप्येकैव इति श्रीब्रह्मानन्दसरखल्यः मतद्यतत्त्वं स्फुटीकुर्वन्ति। ननु अन्वितामिधानं न सिद्धयति । अन्वयप्रतियोगिनामानन्त्यांदन्वयत्या- नन्तत्वम् । ततश्चान्वितानामप्यानन्त्यात् तेषु पदानां संबन्धग्रहणमेव दुश्शकम् । सामान्यतः अन्वयामिधानं नाशङ्गितुमर्हम् ; वाक्यात् विशेषान्वयस्यैवावगमात् । किश्च पदं किं पदान्तरानमिहितेनान्वितमर्थमभिधत्ते, उत पदान्तरेणामिहितार्या- ·- ३२ शाब्दतरङ्गिणी वितमर्थम् । आये पदान्तरवैयय॑म् , एकेनैव -पदेन सर्वान्वयप्रतीतिसंभवात् । द्वितीये अन्योन्याश्रय । प्रथमपदमन्वितस्वार्थाभिधानाय द्वितीयपटाभिधान- मपेक्षते । द्वितीयपदमपि अन्वितस्वामिधानाय प्रथमपदामिधानमपेक्षते। किञ्च सर्वेषां पदानामितरान्वितवाचकत्वे पदभेदेन वाक्यार्थमेदाद सर्वत्र वाक्यभेदापत्ति- रिति चेत्---- आकाक्षासनिधियोग्यताना व्युत्पत्तावुपलक्षणत्वमङ्गीक्रियते । आरक्षित सनिहित योग्य पदार्थान्तर तदन्विते शक्तिग्रहण सभवति । अयमेति पुत्रो राज्ञ पुरुषोऽपसार्यतामित्यत्र राजपुरुपयो!-वय । अन्वयप्रतियोगिजिज्ञासा आकाक्षा । सनिधि न शब्देनैवापेक्षित । अध्याहृतेनाप्यन्विताभिधानसंभवात् । अन्वितामि- धानानुपपत्तिवशात्खलु अव्याहार | सा चानुपपत्ति येग्यप्रतियोग्यर्थोपस्थापनेन शान्तेति न शब्दकल्पनाया प्रमाणमस्ति । अत एव घटेन जलमाहरेत्यत्र 'छिद्रेतरत्वस्यापि शाब्दबोचे भान स्वीक्रियते । योग्यत्व सबन्धाहत्वम् । यस्य योग्यत्वमवधारित तेनान्वय । अत एव वहिना सिञ्चतीत्यत्र पहिसेकयोान्वयबोध तदुक्तम्-- आकांक्षासन्निधिप्रासयोग्यार्थान्तरसंगतान् । खार्थानाहुः पदानीति व्युत्पत्तिः संश्रिता मया ॥ आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां तथा दोपो न कश्चन । इति । एक पद नान्विताभिधायक, प्रतियोगिन अनुपस्थापनात् । प्रतियोग्यप्रेक्ष. स्वादन्वितामिधानस्य । मत पदश्रवणे प्रथम अनन्वितस्वार्थस्मरण जायते । न च व्यवहारेण ससृष्टे एव शक्तिमहात् समृष्टश्यैव स्मरण स्यान केवलस्यार्थस्य, भव्यभिचारस्य स्मरणानियामकत्वादिति वाच्यम् । अन्वितार्थे अनन्विाशस्यापि विद्यमानत्वात्तत्स्मरणमुपपद्यते। विशिष्टानुभगदपि कचिस्कारणवशात् विशेष्य- । मात्रस्मरण लोके बहुल दृश्यते । अभ्यासातिशय सकारातिशयमा रत्ते । म च हटित्येवोदयुद्ध- सुटतर स्मरण जनयति । गवादिपदस्य खार्थेन गोत्वादिना साहचर्यानुभत्र पथापासवान् न तथाऽर्या-तरेण माहचर्यानुभवोऽम्यासवान् ·प्रथमस्तरङ्गः ३३ दृश्यते । तथाच अभ्यासातिशयग्रयुक्तसंस्कारातिशयरूपकारणवशात् खार्थ- वरूपमात्रस्मरणमुपपद्यते । खार्थेन सह पदस्य स्वार्थान्वयानुभावकत्वं स्मरण- अयोजकमूलसंबन्धः इति श्रीब्रह्मानन्दसरस्वत्यो निरूपयन्ति । एवञ्च एकैकपद- श्रवणानन्तरमनन्विततत्तदर्थोपस्थितौ सत्यां एकस्मृत्यारूढेभ्यः पदेभ्य: आकांक्षित. योग्यसंनिहितार्थान्तरान्वितप्रतीतिर्जायते इति नान्योन्याश्रयः । तदुक्तम्- स्मृतिसंनिहितैरेवमथैरन्वितमात्मनः । अर्थमाह पदं सर्वमिति नान्योन्यसंश्रयः ॥ इति । न च घटमानयेत्यत्र वाक्यभेदापत्तिः घटपदेनानयनान्वितघटस्य आनयपदेन घटान्वितानयनस्य च विशेष्यविशेपणभावभेदमिन्नस्य बोधादिति वाच्यम् । यत्र एकस्मिन् वाक्यार्थे पर्यवसन्ने वाक्यार्थान्तरबोधः तत्रैव वाक्यमेदः। प्रकृते तु न तथा । विशेष्यविशेपणमात्रभेदेऽपि घटानयनात्मकस्यार्थस्याभेदात् न वाक्यमेदः । न चाकांक्षादिकस्योपलक्षणस्याश्रयणे गौरवमिति शङ्कयम् । अभिहितान्वयवादेऽपि नियतान्वयसिद्धयर्थं तेषामङ्गीकारात् । ननु उपलक्षणपक्षेऽपि उपलक्षितानामानन्त्यात् गामानय, वधान, मुञ्च इत्यादावेकस्यैव गोपदस्यानन्ताः शक्तयः स्युः। अभिहितान्वयवादे तु गोपदस्य खार्थे एकस्मिन्नेव शक्तिरिति लाघवमिति चेत्- न-यथा चक्षुः एकयैव रूपरूपत्वरूपवद्वस्त्वादिगोचरया दर्शनशक्त्या प्रतियोगिभेदभिन्नतत्तदर्शनकार्यभेदहेतुः, तथा शब्दोऽपि एकयैव आकांक्षितसंनि- हितयोग्यप्रतियोगिगोचरया शक्त्या प्रतियोगिभेदेऽपि तत्तत्प्रतियोगिबोधनकार्यमेदे हेतुः। अन्वितघटत्वादिविषयकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति घटपदं कारणमिति कार्यकारणभावः । शाब्दत्वावच्छेदकविशेप्यतानिरूपितसंसर्गतानिरूपितवटत्वप्रका. टिप्पणी- पदानामन्विते आनुभाविकी शक्तिः । स्वार्थे स्मारकशक्तिः । संकेत एव स्मारकशक्तिरिति गीयते इति अन्विताभिवाननिरूपणावसरे मथुरा- नाथभट्टाचार्या वर्णयन्ति । तत्र संकेतस्य स्मारकशक्तित्वं मीमांसकांगतं न वेति विचारणीयम् । SĀRDA--5 ·३४ शाब्दतरङ्गिणी रताशालित्वं घटपदकार्यतावच्छेदकम् । अज्ञातज्ञापकत्वात् प्रमाणस्य अज्ञातविषय- तैव प्रमाणप्रयुक्ता षाच्या । प्रमाणप्रयुक्तत्वश्च तत्कार्यतावच्छेदकत्वम् । घटत्वनिष्ठ- प्रकारतानिरूपितसंसर्गतानिरूपितविशेष्यताशालिशाब्दबोध प्रति घटपदं कारण- 'मित्युक्ती, घटत्वीयकर्मत्वांशे अनुमित्यात्मकस्य पटत्वकरणत्वाशे शाब्दस्य घटपदं विनाप्युत्पत्तेच॑मिचारः । मीमांसकमते जाति: अनुगतसंस्थानमात्रव्यङ्गया। अवयव- संयोगविशेष एवावयवसंस्थानमित्युच्यते । तच द्रव्य एव संभवति न गुणादौ । अतः ज्ञानगतं प्रत्यक्षत्वानुमितित्वादिकं न जातिः । अपित्वखण्डो धर्मः विषयता- विशेषो वा। अतः पूर्वोक्तानुमित्यात्मकशब्दवोधः जायते इति व्यभिचारः। तद्वार- णाय विषयतायां शाब्दत्वावच्छेदकत्वं विशेषणमुपात्तम् । घटत्वकर्मतां शाब्दया- मीत्यनुभवात् घटत्वान्वितविषयताया शाब्दत्वावच्छेदकत्वं स्वीक्रियते । निरुक- ज्ञानीयपटकरणत्वीयविषयतायाः शान्दत्वावच्छेदकत्वम् । न घटत्वान्वितकर्मत्व- विषयतायाः। तत्र तामनुमिनोमीत्यनुव्यवसायात् अनुमितित्वावच्छेदकताया एव खीकारात् । इत्यञ्च घटत्वान्वितकर्मत्वादिविषयतावच्छिन्नशाब्दत्व घटपदकार्यताव- च्छेदकम् । अन्वितकर्मत्वादिविषयतावच्छिन्नशाब्दत्वं अमादिपदकार्यतावच्छेदक- मिति बोध्यम् । ननु घटं इत्यानुपूर्वीविशेषज्ञानत्वेन घटत्वकर्मताशाब्दबोधं प्रति कारणत्व- मवश्यकल्पनीयम् । अन्यथा अं घट इत्यानुपूर्वीज्ञानादपि तादृशशाब्दबोधापत्तेः । तथा च घटपदत्वेन घटत्वान्वितशाब्दबोधत्वेन च कार्यकारणभावकल्पनं व्यर्थमिति चेत्--न-घटं, घटेन इत्याचानुपूर्वीविशेषाणामेकत्याप्यभाये, घटस्वान्वित- शाब्दसामान्याभाव उपलभ्यते । तादृशामावे घटत्वान्वितकर्मतादिशाब्दविशेष- हेतुभूतधटमित्याचानुपूर्वीविशेषाभावकूटस्य प्रयोजकत्वकल्पने गौरवात् । घटपद- ज्ञानत्वावच्छिन्नामावस्यैकस्य तत्प्रयोजकत्वकल्पने लाघवात् । तत्कल्पनञ्च घटत्वा- न्वितशाब्दत्वावच्छिन्न प्रति घटपदवेन (घटपदज्ञानत्वेन) कारणताङ्गीकारे एय संभाति, कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्यैर कार्यतारच्छेदकावच्छिन्नाभाघे प्रयोजकत्वात् । अतः घटत्वान्वितशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति घटपदत्वेन कारणत्व- मावश्यकम् ।

·प्रथमस्तरङ्गः ३५ न च-निर्विभक्तिकघटादिपदश्रवणे घटत्वस्य स्मरणमात्रं जायते नान्वयानुभव इति सर्वसंप्रतिपन्नोऽर्थः । तत्र घटत्वान्वितशाब्दत्वावच्छिन्नाभावः न घटपदज्ञानसामान्याभावप्रयुक्त घटपदस्यैव सत्त्वात् । परन्तु घटत्वान्वितकर्मत्वकरण- त्वादिशाब्दविशेषहेतुभूतघट घटेनेत्याद्यानुपूर्वी विशेषाभावकूटस्यैव प्रयोजकत्वं वक्तव्यम् । तथा च घटपदज्ञानसामान्याभावकालेऽपि उक्तानुपूर्वी विशेषाभाव- कूटस्यैव घटत्वान्वितशाब्दसामान्याभावप्रयोजकत्वसंभवेन निरुक्तकार्यकारणभाव- कल्पनं व्यर्थमिति-वाच्यम् । निर्विभक्तिकघटादिपदज्ञानकाले घटत्वान्वितशाब्दसामान्याभावे घटादि- पदज्ञानसामान्याभावस्य प्रयोजकत्वासंभवेऽपि घटपदज्ञानसामान्यशून्ये पुरुषविशेषे विद्यमानायां घटत्वान्वितशाब्दत्वावच्छिन्नाभावाधिकरणतायां स्वरूपसंवन्धरूपायां लाघवेन घटादिपदज्ञानत्वावच्छिन्नाभावस्यैकस्यैव प्रयोजकत्वकल्पनात् तदनुरोधेन निरुक्तकार्यकारणभावकल्पनाया आवश्यकत्वात् । यद्वा, घटत्वान्वितशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति सविभक्तिकघटपदज्ञानत्वेन कारणता स्वीक्रियते । एवञ्च निर्विभक्तिकघटादिपदस्थलेऽपि सविभक्तिकघटादि- पदज्ञानत्वावच्छिन्नाभावस्य प्रयोजकता संभवतीति बोध्यम् । परन्तु घटपदं घटत्वस्य वाचकमिति व्यवह्रियते, नान्वितघटत्वस्य वाचकमिति, न वा अन्वितघटत्वं घटपदवाच्यमिति व्यवह्रियते । यादृशार्थनिरूपितत्वेन शक्तेर्ग्रहः शाब्दबोधहेतुः स एवार्थो वाच्यतया व्यवह्रियते । क्रियाकारकसंबन्धशाब्दवोधानुकूला शक्तिः पदे स्वीक्रियते । शक्तं पदम् । तादृशशक्तिनिरूपिका घटत्वकर्मतादिविषयक- शाब्दधीः। तस्यां घटत्वशाव्दधीत्वस्य सत्त्वात् घटत्वधीनिरूपितशक्तित्वेनैव शक्तिज्ञानं कारणं लाघवात् न तु संबन्धादिनिरूपितशक्तित्वेन गौरवात् । घटत्वनिरूपितत्वेन शक्तिज्ञानस्य शाब्दधीप्रयोजकत्वाद्धटत्वमेव वाच्यतया व्यवह्रियते । एवञ्चान्वयस्य नानात्वेऽपि न घटादिपदस्य नानार्थत्वापत्तिः । यत्र नानाधर्माणां प्रत्येकनिरूपितत्वेन पदे शक्तिग्रहाः शाब्दबोधहेतवः, तत्रैव पदस्य नानार्थता । यथा हर्यादिपदस्य । तत्र विष्णुत्वसूर्यत्वादिप्रत्येकनिरूपितत्वेन हरिपदे शक्तिज्ञानस्य विष्ण्वादिविषयक- शाब्दबोधहेतुतास्वीकारात् । अन्वयनिरूपितत्वेन शक्तिग्रहस्य हेतुताया अनङ्गी- ·प्रन्यस्य शान्दतरङ्गिणी कारेण तद्नेदेन नानार्थत्वापत्तेरसंभवात् । अन्यान्वितघटत्वं शक्यमिति प्रामाणिक- च । शान्दत्वावच्छेदकविशेष्यतानिरूपितसंसर्गतानिरूपितघटत्वप्रकारत्वं घटपदकार्यतावच्छेदकमिला तात्पर्यमनसेयम् । अनुभावक यमेन शक्तिः । गङ्गाया घोष इत्यादौ लाक्षणिक गङ्गादिपदं न तीरानुभावकम् । गङ्गायदत्य तीरवाचकतापत्तेः । किन्तु गङ्गापदसमभिन्यात शक्त घोपपदमेशानुभावकम् । वाक्ये च न सर्माणि पदानि लाक्षणिकानि । येन तादृशवाक्यस्थले अनुभावक- विरहाच्छाब्दबोधो न स्यात् । एतेन वाक्यघटकाना सर्वेषा पदाना लाक्षणिकत्ववादः दुरापास्तो वेदितव्य । मतेऽस्मिन् नावान्तरवाक्यार्थचोधपूर्वक महावाक्यार्थबोध आद्यव्युत्पत्ति- प्रहानुरोधेन शाब्दसामान्यस्य कार्यान्वितविषयव नियतम् । घटमानयतीत्यत्र घटमिति सुबन्तात् न घनिष्ठ कर्मत्वमिति शाब्दवोध । तज्ञानीयघटादिविषयताया कार्यताविषयतानिरूपितावाभावात् । परन्तु क्रियाकारकमसर्गावगाही शान्दबोध. कार्यताविषयक । स च न विशिष्टवैशिष्टयावगाही। तकारणस्य विशेषणताव- छेदकप्रकारकनिर्णयस्य पूर्वमभावात् । तस्मात् खलेकपोतन्यायेनैव शाब्दबोध इति बोध्यम् । यद्यपि अमिहितान्वयवादद्वितीयतृतीयपक्षयो घटमित्यत्र घटपदस्य घटत्व- कर्म नादिसंसर्गानुभावकत्व स्वीक्रियते । क्रियाकारकससर्गावगाहिमहावाक्यार्थ- बोधहेतुता पदे नाङ्गीक्रियते । अन्वितामिधानवादिनस्तु तत्वीकुर्वन्ति। तथापि अमिहितान्वयवादे प्रकृतिप्रत्ययार्थान्वयबोधोत्तरमेव तादृशबोधरूपकारणेन क्रिया- कारक्संसर्गावगाहिशाब्दबोधो जायते इति सामग्रीसाकल्यान्महावाक्यार्थबोध. विशिष्टवैशिष्टयावगाह्येव भवतीति ज्ञेयम् । मनु तथापि “पदानि स्व स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि । अथेदानी पदार्या अवगतासन्त वाक्यार्थमवगमयन्ति " इति शानरं भाप्य पदार्थाना वाक्यार्थावगमसामर्थ्यप्रतिपादक कय सगच्छते इति चेत्- इत्यम्--पदानामन्वितामिधायित्वे अन्वयस्य प्रतीतये अन्वये शत्यन्तर पदाना कल्पनीयमिति शहाणामुत्तर पदानीत्यादिभाष्यम् । गवादिादानामाकृति ·प्रथमस्तरङ्गः ३७ (जातिः) शक्या। जातिश्च व्यक्तिमन्तरा दुर्निरूपा । अतः शब्देन प्रतीयमाना जातिः व्यत्तया सहैव प्रतीयते । शब्दस्याकृतिप्रत्यायकत्वं स्वाभाविकं तन्निमित्तकं व्यक्तिप्रत्यायकत्वमिति आकृतिप्रत्ययः व्यक्तिप्रत्ययस्य निमित्तमिति व्यवह्रियते, न तु शब्देन प्रथमं जातिप्रत्ययः तदनन्तरं व्यक्तिप्रत्यय, इति । तद्वत् अन्विताभि- धायिना पदेनान्वयं विनाऽन्वितबोधनासंभवात् अन्वयो वोध्यते । स चान्वयः अन्वितार्थनिमित्तक इत्युच्यते । नान्वितबोधानन्तरमन्वयागमः । भाप्ये वाक्यार्थ- पदेन अन्वयो विवक्षितः । वाक्यतात्पर्यविपयः वाक्यार्थः । पदार्थस्वरूपञ्च संगतिग्रहणसमय एव विदितम् । गां पश्येत्यादिवाक्यान्तरे च संबन्धान्तरमेव प्रतिपन्नमिति प्रकृतान्वय एव वाक्यतात्पर्यविषयः । अर्थशब्देनान्वितार्थो विवक्षितः। तथा च पदानि अन्वितमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि भवन्ति । नान्वयं पृथगभि- दधति । अथेदानी प्रतिपन्नाः पदार्थाः अन्वितार्थाः वाक्याथ अन्वयमवगमयन्ति । अन्विता अन्वयमवगमयन्ति । पदानामन्वितप्रतिपादकत्वनिमित्तमन्वयप्रतिपाद- कत्वमिति, भाष्यस्य पर्यवसितोऽर्थः । अन्वये पृथक्शक्तयनङ्गीकारकथनेन पृथक्- शक्तिखीकारशङ्का परिहृता भवति । पदानामन्विताभिधायित्वस्य युक्तिभिः व्यवस्थापितत्वेनेयमेव व्याख्या शोभते । 'अर्थस्य तन्निमित्तत्वात् । (1-1-26) इति सूत्रमपि अर्थस्य-पदार्थस्य तन्निमित्तत्वं वाक्यानिमित्तत्वमाचष्टे । अन्वितः पदार्थः । वाक्यार्थश्चान्वयः । तथा च निरुक्तसरण्या अन्वितार्थस्यान्वयप्रतीति- निमित्तत्वमुक्तं भवति । तत्सिद्धं-- यद्यदाकांक्षितं योग्यं संनिधानं प्रपद्यते । तेन तेनान्वितः स्वार्थः पदैरेवावगम्यते ।। इति ।। इत्यन्विताभिधानवादविवरणं समासम् । प्रामाणिकास्तु-अलक्ष्यमशक्यञ्च वाक्यार्थ पदानि आकांक्षादिसहकारेण पदार्थस्मृतिद्वारा अवगमयन्तीति निरणेपुः । तेपामयमभिसन्धिः-- व्युत्पत्तिग्रह- विधुरो न वाक्यार्थमधिगच्छति । वाक्यार्थबोधायावश्यापेक्षितव्युत्पत्तिमाहजनके ·-- ३८ शाब्दतरङ्गिणी मूर्धन्यो वृद्धव्यवहारः । अविदितविधि पदशक्तिकस्य पुंसः कर्मणि द्वितीया इत्यादिल्याकरणेन, गुणे शुल्हादयः इत्यादिकोशेन प्रसिद्धार्यरुपदसानिध्येन विवरणेन या व्युत्पत्तिमहोदयासंभवात् । अतः प्रापमिफराकिमहः व्यवहाराद्भयति । व्यवहारथ उत्तमदवास्यश्रवणानन्तरजातपादिः । उत्तमहदोक्त गामानयेति- वाक्यमुपश्रुत्य मध्यमवृद्ध. गामानयति । तदशी व्युपि सः यमाहं संसृष्टार्यज्ञाना- त्प्रवर्ने तथाऽयमपि मध्यमवृद्धः मंस्टार्यज्ञानादेव प्रचर्येत । तच ज्ञानमस्य वाक्ये- नैव जातं वाक्यश्रवणात्पूर्वमप्रवृत्ते. ततः परं प्रवृत्तेः कारणान्तरस्यानुपलग्भाच । ततथ गामानयेतिवाक्ये गोकर्मकानयनरूपार्वज्ञानजनकतामवगछति न तु प्रयोजकता जनकत्वाहे वाधकाभावात् । पदाना गृहीतसंसृष्टार्थज्ञानहेतुतानुपपरया अवान्तरव्यापारविश्या पदार्थोपस्थितिहेतुना कल्पयति । ततः मागपोदागम्या गवादिपदाना गवादिरूपा शक्ति गृहाति । तस्मादवयापेक्षितव्युत्पत्तिग्रह- जनकप्रमाणमूर्धन्येन व्यवहारेण संसृष्टार्थज्ञानहेतुतायाः पदे गृहीतत्वात् पदानामेव वाक्यार्थधीजनकाश्रयण समुचितं न पदामिहितपदार्यानाम । यद्यप्यगृहीतपदा. र्यस्य वास्पार्थबुद्धिोंदेनीति पदार्थज्ञानमवश्यापेक्षितम् , तथापि पदार्थज्ञानद्वारा पदमेव वाक्यार्थबुद्धिकारणम् । न च वाक्यार्थबुदयव्यवहितपूर्वकाले पदार्थज्ञानमेवास्ति, न पद- ज्ञानमिति तादृशानुभवविषयपदार्थस्यैव करणत्वमुचितमानन्तर्यादिति वाच्यम् । नलो राजासीदित्यादिवाक्यार्थज्ञानोत्पत्तः पूर्वमनुभवविषयस्य नलादिपदार्थस्यातीत- त्वेनासत्वात् पूर्ववृत्तित्वरूपकारणत्वस्यैवाभावेन करणत्वस्य दुरापास्तत्वात् । न'च---पदार्यकरणतावादिनाममिहितान्वयवादिना भाट्टाना मते आकृतिरेव शब्दार्थः । गामानयेत्यादौ गोलकर्मकमानयनमित्येव शाब्दबोधो जायते । ततः गोत्वजात्या आक्षेपादेव व्यक्तिघीः। जातेश्च सदातनत्वेन न पदार्थानामतीता- नागतस्थले वाक्यार्थबोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । गवादिपदाद्वयसे बोध आवश्यकः । अन्यया गौरानीयतामिति वाक्य- श्रवणानन्तर गवानयनादी प्रवृत्तेरनुपपत्तेः । न च गोपजात्या व्यक्तेराक्षेप. सभवति । आक्षेपो हि अनुमानमयोपत्तिर्वा । व्याप्यतावच्छेदकप्रकारेण व्याष्य- ·प्रथमस्तरङ्गः ज्ञानमेव व्यापकमनुमापयति । गोपदाच वरूपत एव जातिरूपस्थिता लाघवेन तादृश्यामेव शक्तिखीकारात् । तथा च गवादिपदात्खरूपतो गोत्वज्ञानेऽपि व्याप्य- तावच्छेदकगोत्वत्वादिना अनुपस्थितेः व्यक्तेरनुमानं ततो न संभवति । न च-गामानयेत्यत्र द्वितीयार्थकर्मत्वे गोपदार्थगोत्वस्य सामानाधिकरण्ये- नान्वयः । सामानाधिकरण्येन गोत्वविशेषितकर्मत्वेन हेतुना आनयने गोकर्म- कत्वमनुमेयम् । कर्मत्वं तु कर्मत्वत्वेनैवोपस्थितमिति वाच्यम् । एतादृशानुमितेः पूर्व गोकर्मकत्वग्राहकाभावेन साध्यग्रहस्यासंभवात् । यदि च शब्देन गोत्वकर्मकत्वज्ञानेऽपि गवादेरुपस्थितिसहकारेण मनसा गोकर्मकत्वग्रहसंभव इत्युच्यते, तदापि गौरानीयतामिति वाक्ये गोपदार्थस्य गोपदात्स्वरूपत उपस्थितस्य गोत्वस्य विशेष्यतया भानानुपपत्तिः । बाधज्ञान- कालेऽपि निर्धर्मितावच्छेदकज्ञानस्य संभवेन गौ नीयतामिति वाक्यजन्यज्ञानकाले गौरानीयतामिति निर्धर्मितावच्छेदकशाब्दापत्तेः। न च नैयायिकमते प्रथमान्तार्थस्य वाक्यजन्यवोधमुख्यविशेष्यत्वेऽपि भाट्टमते आख्यातार्थभावनाया एव मुख्यविशेष्यत्वात् तत्र प्रथमान्तार्थस्य विशेष- णतयैव भानमिति नोक्तदोष इति वाच्यम् । तथापि गवादावानयनकर्मत्वं नानुमातुं शक्यते । गौः आनयनकर्मतावती, सामानाधिकरण्यसंबन्धेन आनयनकर्मताविशेषितगोत्वादित्यनुमाने हेतोः गोत्व- स्यानयनकर्मतारूपसाध्यशून्यगोवृत्तित्वेन व्यभिचारात् । सामानाधिकरण्येना- नयनकर्मताविशिष्टगोत्वस्य विशेषणाभावेनानयनकर्मताशून्यगोवृत्तित्वाभावेना- व्यभिचारेऽपि, पक्षे साध्यसन्देहदशायां पक्षे सामानाधिकरण्येनानयनकर्मता- विशिष्टगोत्वरूपहेतोनिश्चयासंभवात् । तस्माद्गौरानीयतामिति वाक्यजन्यबोधे व्यक्तेर्भानमावश्यकमिति तदनुरोधेन व्यक्तौ गवादिपदानां शक्तिस्वीकारस्यावश्य- कतया जातिविशिष्टव्यक्तीनामेव पदार्शतया नल आसीदित्यादौ पदार्थस्य नलादि- व्यक्तेः वाक्यार्थबोधात्पूर्वमसत्त्वेन कारणत्वस्यासंभवात् ॥

·४० शाब्दतरङ्गिणी न च पदार्थज्ञानमेव पूर्ववर्ति करण, तादृशज्ञानविषयतया अभिहिताना पदार्थाना करणत्वव्यवहार इति वाच्यम् । व्यापारवत्कारणस्यैव करणत्वेन पदार्थज्ञानस्यावान्तरव्यापाराभावेन करणत्यासभवात् । पदस्य तु पदार्थज्ञानमेगावान्तरव्यापार इति करणत्वमुपपद्यते । यदि च नव्यनैयायिकै फलायोगव्यवच्छिन्न कारण करणमित्यङ्गी- कारात् वाक्यार्थबुद्धयव्यवहितपूर्ववर्तिपदार्थज्ञानस्य करणत्व सभवतीति म यते, तदापि पदस्या वयानुभव प्रति कारणत्वमावश्यकम् । आकाक्षादिमत्पदज्ञान एवं ससर्गधी तदभावे तदभाव इति स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकयो सत्त्वात् । न चान्वयव्यतिरेको पदार्थस्मरणेनान्यथासिद्धाविति वाच्यम् । पदार्थससर्गबुद्धौ विशेषणज्ञानविधया पदार्थज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि, शाब्द- बोधात्मकसमगबुद्धिविशेष प्रति पदस्य हेतुत्वमवश्यकल्पनीयम् । अन्यथा मानसोपनीतभानात्मकपदार्थज्ञानेऽपि शाब्दयामीत्यनुव्यवमायापत्ते । स्वीकृते च पदहेतुत्वे मानसोपनातभानस्थले न तादृशानुव्यवसाय आपादयितु शक्यते । न च शाब्दससर्गधिय प्रति शम्दजन्यपदार्थोपस्थिति कारणमिति निरक्तस्थले शब्दज याया उपस्थितेरभावान शान्दयामीत्यनुव्यवसायापत्तिरिति वाच्यम् । गौ कर्मत्वमानयन तिरित्यत्र शब्दजन्यगवाद्युपस्थिते सत्त्वेऽपि शाब्दगवादिससर्गबुद्धेरनुदयेन गामानयेतिपदविशेषजन्योपस्थितिवेन हेतुत्व वाच्यम् । एवञ्च पदविशेषस्यावश्यकत्वात् तस्यैव ससर्गशाब्दबुद्धिजनकत्व- मुचितम् । न च-वृत्या पदजयपदार्योपस्थिति मिना पदज्ञानमानात अन्वयधीनोंदेति। प्रत पदजयार्थोपस्थिते हेतुत्वकल्पनमावश्यकम् । क्लप्साया पदार्थोपस्थिति- कारणताया अवच्छेदन कोटो पदविशेषस्य विश एवोचित । न तु खातन्त्र्येण पदविशेषस्या वयानुभव हारणव कवयितुं युक्तमिति वाच्यम् । घटमानय बरशमानयेत्यादिविभिन्नानुपूर्वी याच्छिन्नशब्दविशेषजन्योष स्थिति वेन कारणताखीकारे, भानुपूर्वीभेदेन, एकविधशान्दयोध प्रति गुरुधर्मा- ·प्रथमस्तरङ्गः '४१ वच्छिन्नकारणतानन्त्यप्रसङ्गेन गौरवात् । तत्तदानुपूर्व्यवच्छिन्नपदविशेषस्य संसर्ग- बुद्धिं प्रति स्वातन्त्र्येण कारणत्वाङ्गीकारे आनुपूर्वीभेदेन कारणतामेदेऽपि गुरु- धर्मावच्छिन्न कारणतानन्त्यं नास्ति । पदार्थोपस्थितेश्च विविधानुपूर्वीसाधारणशब्द- जन्यपदार्थोपस्थितित्वेनैकैव कारणतेति लाघवम् । किञ्च, वृत्तिज्ञानसहकृत- खजन्यपदार्थोपस्थितिसंबन्धेन पदविशेषस्य कारणत्वकल्पनमेवोचितं लावादिति बोध्यम् ॥ न च एवं पदविशेषस्यैवान्वयबुद्धिहेतुत्वे, कवेः काव्यकरणप्रयोजकं संसर्गज्ञानं कथं भवेच्छब्दस्याभावात् । अतः चिन्तावशेनोपस्थितपदार्थैरेव तज्ज्ञानं स्वीकर्तुमुचितम् । एवं विनापि पदं अज्ञाताश्रयस्य श्वैत्यस्य हेपाशब्दस्य खुरविक्षेपशब्दस्य च ज्ञानेन श्वेतोऽश्वो धावतीति संसर्गधीः पदार्थकरणतां विना न युज्यते इति वाच्यम् । उत्प्रेक्षासहकृतं मन एव चिन्तोपनीतपदार्थज्ञानावान्तरव्यापारद्वारा काव्य- करणप्रयोजक पदार्थसंसर्गज्ञानं जनयति । मानसे च तस्मिन् संसर्गज्ञाने मन एव करणं न पदार्थः । न चोत्प्रेक्षायाः पृथक् प्रमाणत्वं स्यादिति वाच्यम् । उत्प्रेक्षया कदाचित् भ्रमस्य जननात् प्रमाजनकत्वनैयत्याभावेन प्रमाकरणतावच्छेदकानति- प्रसक्तानुगतरूपाभावात् । उत्प्रेक्षाया अवान्तरव्यापाराभावेन व्यापारवदसाधा- रणकारणत्वाभावेन करणत्वासंभवाच । परन्तु प्रमाणस्य मनसः सहकारिणी उत्प्रेक्षा । पदज्ञानं विना यद्यपि श्वेतोऽश्वो धावतीति संसर्गधीरुदेति, तथापि न सा शाब्दरूपा। पदार्थसंसर्गज्ञानमात्रस्य वाक्यार्थबुद्धित्वाभावात् । अन्यथा चक्षुषा जायमानस्य भूतलं घटवदित्याकारकस्य घटभूतलसंयोगज्ञानस्यापि वाक्यार्थबुद्धि- त्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । तत्र भूतले घटसंबन्वं पश्यामीत्येवानुव्यवसाय:, न शृणोमीति वा, शाब्दयामीति वा। अतः घटभूतलसंयोगः तत्र प्रत्यक्षार्थः, न वाक्यार्थः । ततश्च श्वेतोऽश्वो धावतीति धीर्लिङ्गजन्या । अनुमानञ्च अयं श्वेतः, अश्वः, हेषावत्त्वादिति । न च हेषायाः श्रवणेऽपि पक्षे श्वेते हेषाज्ञानं नास्तीति खरूपासिद्धिरिति वाच्यम् । श्रूयमाणहेषाशब्दस्यावच्छेदकरूपाश्रयविशेषाकांक्षायां - उपस्थितश्चेत एव मनसा हेषावत्त्वज्ञानं संभवतीति नासिद्धिः । एतदनुमानानन्तरं, ŞABDĄ-6 ·शाब्दतरङ्गिणी -अयं श्वेतोऽश्वः, धावति, खुरविक्षेपशन्द्रवत्त्वादित्यनुमितिर्मयति । अत्रापि हेतोः .पक्षधर्मताज्ञानं पूर्ववद्बोध्यम् । अयं श्वेतः, भावदश्वः, हेपावत्वे, सति खुरविक्षेप- शन्दवत्त्वादित्यप्यनुमान संभवति । कवित् मनसापि तादृशघीः संभवति । एवञ्च पदं विना न कचिदपि पाक्यार्थबोधः इति वाक्यार्थबोधे पद- विशेषस्यैव हेतुता स्वीकरणीया । पदार्थापेक्षया प्रथमगृहीतत्वादपि पदानां बोध- जनकत्वमुचितम् । अपि च, नानार्यस्थले सैन्धवमानयेत्यादी भोजनप्रकरणे लवणान्वय- बोधस्य, प्रकरणान्तरे चाश्चानयनबोधस्य चोपपत्तये शाब्दयोघे तात्पर्यज्ञानस्य कार- णत्वं सर्वसंप्रतिपन्नम् । तात्पर्य तदर्थप्रतीतीच्छयोच्चरितत्वम् । तात्पर्यज्ञानश्च पदविशेष्यकमिति तात्पर्यवत्वेन पदज्ञानस्य शाब्दबोधकारणता क्लव । -एतेन तात्पर्यवत्वं न शब्दस्य वाक्यार्थबोधजनकल्वे हेतुः पाकपराणामपि काष्ठादीनां ज्वालामात्रनिष्पादकानां पाककरणत्वाभावेन व्यभिचारादिति परास्तम् । पाकप्रयोजकज्वालाजन करवरूपस्य काष्ठगतपाकपरत्वस्य, वाक्यार्थप्रतीती- छयोश्चरितत्वरूपस्य शब्दगतवाक्यार्थपरत्वस्य चान्याहशत्वेन काष्ठे व्यमिचारस्य "दुर्निरूपत्वात् । नानार्थस्थलानुरोधेन तात्पर्यवत्वेन पदज्ञानहेतुताया आवश्य- कत्वाच्च । - तस्मात् पदानि पदार्थप्रतिपत्तिमात्रपर्यवसायीनि, वाक्यार्थबोधस्तु अमि- हितपदार्थनिमित्तक इति वादो न समीचीनः । एवं वाक्यार्थस्य शान्दत्वमपि तज्ज्ञानस्य शब्दजन्यतां गमयति । न च शब्दावगतपदार्थजन्यत्वादन्वयप्रतीतेः शाब्दत्वं, तद्विषयस्य च वाक्यार्थस्य ছায়াঘবিলুপ্ত হননিনি, আম। নয় নি সায়েমী- णावगतधूमजन्यवयनुमितेरपि चाक्षुषत्वं, तद्विषयस्य वढे: चाक्षुषत्वश्च स्यात् । ज्ञायमानलिङ्गस्यानुमितिकरणत्वे धूमलिङ्गजन्यवाद मित्तेः । न च-चक्षुः न धूम- ज्ञानमवान्तरल्यापारीकरोति, ध्याप्तिज्ञानाभावे धूमज्ञानादप्यनुमितेरदर्शनात, ·प्रथमस्तरङ्ग व्यासिज्ञानसत्त्वे चक्षुर्जन्यधूमज्ञानाभावेऽपि अनुमितेर्दर्शनात् । अतो नानुमितेश्चाक्षु- षत्वम् । अत्र तु पदार्थज्ञानमवान्तरव्यापारः । साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले ।। पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ इति वार्तिकोक्तरिति वैषम्यमिति वाच्यम् । तायातं मार्गेण । न हि पदज्ञानस्य वाक्यार्थबोधकारणत्वाभावे पदार्थज्ञानमवान्तरव्यापार इति संभवति, तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्वस्यैव तदीयव्यापारस्वरूपत्वात् । अत एव पदार्थज्ञानेन पदज्ञानस्य नान्यथासिद्धिः । व्यापारेण व्यापारिणो नान्यथासिद्धिरिति न्यायात् । अन्यथा आवश्यकेनापूर्वेण स्वर्गोत्पत्तिसंभवे तज्जनकयागस्य स्वर्ग प्रत्यन्यथासिद्धत्वापत्तेः । न च प्रमाणान्तरावगतकारणत्वनिर्वाहाय यत्र व्यापार- कारणता स्वीक्रियते तत्रैव व्यापारेण व्यापारिणो नान्यथासिद्धिः। 'यजेत वर्गकामः' इति श्रुतिप्रमाणावगतयागनिष्ठस्वर्गसाधनतानिर्वाहायापूर्वकारणतायाः कल्पनादिति वाच्यम् । व्यवहारप्रमाणावगतपदज्ञाननिष्ठवाक्यार्थबोधकारणतानिर्वा- हायैव पदार्थोपस्थितिकारणतायाः कल्पनेनात्रापि पदज्ञानस्यान्यथासिद्धिविरहात् । किञ्च, प्रमाणत्वं प्रमाकरणत्वरूपमेव प्रत्यक्षादीनां क्लप्तम् । न हि- प्रत्यक्षादिस्थलेऽपि पदार्थस्वरूपमात्रविषयकालोचनमेवेन्द्रियफलं, न तु विशिष्टज्ञान- मिति कल्पनं युक्तम् । -अनुमानस्य चानुमितिप्रमाकरणत्वमेव सर्वसंप्रतिपन्नम् । अतः प्रमाणत्वात् शब्दस्यापि प्रमाकरणत्वमेवोचितं न तु प्रमाप्रयोजकत्वमिति विभावनीयम् । शब्दादमुमर्थ प्रत्येमीति प्रतीतेः बाधकाभावेन शब्दजन्यत्वावगाहितया वाक्यार्थबुद्धेः शब्दजन्यतैव प्रामाणिकी । न च शाब्दबोधपूर्वक्षणे अविद्यमानस्य पदज्ञानस्य कथं कारणतेति शङ्कयम् । तदीयव्यापारस्य पदार्थज्ञानस्य सत्त्वेनैव कारणत्वनिर्वाहात् । कार्याव्यवहितपूर्ववृत्तिखखव्यापारान्यतरकत्वस्यैव कारणता.

·** 3 t शाब्दतरङ्गिणी रूपत्वात् । अन्यथा यागस्यापि वर्गसाधनत्वानुपपत्तेः । फलवलेन पदानुसन्धा- नस्य कल्पयितुं शक्यत्वाच्च । न च पदार्थानां संसृष्टतया संसर्गानुभवजनकत्वं क्लुप्तमिति वाच्यम् । अन्वययोग्यतामात्रेणान्वयानुभवजनकत्वस्याक्लप्तत्वात् । अन्यया वहिपरंतयोः संबन्धयोग्यत्वात् वहपादीनापि संयोगानुभवरूपानुमितिहेतुता स्यात् । न हि कश्चिदम्युपैति वहेरनुमितिहेतुताम् । न हि वयं कार्यान्वितशक्तिवादिनः, येन 'पाण्डुरेव पटी भाति या गोदावरी नदी', 'राजाऽसौ गच्छति' इत्यादी टिडाधसममिय्याहारे पदानामन्वयबोधजनकत्वासंभवेन पदार्यानामेवान्ययानुभव- जनकत्वमिति शङ्कितु शक्यते । तस्मान्न पदार्थः वाक्यार्थबोध करणम् । किञ्च, पदार्थस्य प्रमाकरणत्वे तस्यातिरिक्तप्रमाणत्यापत्तिः । न हि मीमासाभाथ्यकारोऽपि तमतिरिक्तप्रमाण मते । न च तस्य लिङ्गादीनामिव शब्द- प्रमाणेऽन्तर्भावान्न प्रमाणान्तरतेति वाच्यम् । अङ्गताग्राहकलिङ्गादीनि श्रुतिफल्प- नयाऽङ्गता बोधयन्ति । श्रुतिश्च शब्दः । स एवाङ्गता बोधयति । लिङ्गादिकन्तु तदुत्यापकमिति लिङ्गादीना शब्देऽन्तर्भाय. मीमासकैर्व्यवहियते । एवं चेष्टा न मानान्तरं अनुमाने शब्दे वाऽन्तर्भावादिति प्रामाणिका व्यवहरन्ति । तत्र चेष्टा द्वित्वानुमापक लिङ्ग, द्वाविति शब्दं वोपस्थापयति । अनुमान शब्दो या द्वित्व बोधयति । प्रवृत्ते यदि पदार्थः शब्दमुत्थापयेत् उत्यापितश्च शब्दः वाक्यार्थमवगमयेत् , तदा पदार्थस्य शब्देऽन्तर्भावकथनं समञ्जसं भवेत् । नत्वेवम् । प्रत्युत शब्दोपस्थापित. अर्थ एव वाक्यार्थमवबोधयतीति शब्दस्यैव पदार्थेऽन्तर्भावः वक्तुमुचितः । न च नथैवास्त्विति शङ्कनीयम् । प्रमाणपरिगण- नावसरे प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्देति कयनस्यायुक्त्वात् , प्रत्यक्षादितुल्यकक्षत्वेन शब्दपदस्थाने पदार्थपदस्यैव प्रयोक्तुमुचितत्वात् । पश्यतः श्वेतमारूपमित्युक्त- रीत्या प्रत्यक्षाद्यपस्थितपदार्या वाक्यार्थप्रमा जनयन्ति । तथा पदोपस्थापिता अपि । अतः पदार्थ एव प्रमाणगणनाया निर्देशमहति । न हि वर्णपरिगणनाया ब्राह्मणराजन्यौ इतिवत्, ब्राह्मणयुधिष्ठिरो, वसिष्ठराजन्यौ इति वा निर्दिशन्ति प्रामाणिका. । तस्मात्पदार्थस्य शब्दप्रमाणेऽन्तर्भावोकिन रमणीयेति, बोध्यम् ।

·प्रथमस्तरङ्गः ४५ किञ्च, पदात् घटत्वादिपदार्थमात्रविषयकनिर्विकल्पकशाब्दबोधो जायते इत्यनुपपन्नम् । निर्विकल्पके शाव्दत्वसत्त्वे प्रमाणाभावात् । पदजन्यपदार्थज्ञान- काले हि स्मरामीत्येवानुव्यवसायो जायते न तु शाब्दयामीति । पदस्य स्मरण- जनकत्वन्तु भट्टमतेऽपि स्वीकृतमेव, निर्विभक्तिकघटपदाच्छाब्दबोधाभावेन घटत्व- मात्रस्मृतेरङ्गीकारात् । न च-पदे अर्थस्य स्मरणप्रयोजकः संबन्धो नास्ति, स्मारकत्वञ्च न तादृशः संबन्धः, तदतिरिक्तसंयोगादिसंवन्धस्यैव हस्तिहस्तिपाल- कादिस्थले स्मरणप्रयोजकत्वेन दृष्टत्वात् । तदनुभावकत्वं न संबन्धः, तदनुभाव- कल्वे स्मरणजनकत्वकल्पनावैयर्थ्यात् । अतो नार्थस्मरणमिति वाच्यम् । वृद्ध- व्यवहाराधिगतपद्गततत्संसर्गानुभावकत्वस्यैव स्मरणप्रयोजकत्वसंभवात् । अन्यथा अप्रामाणिकस्मृत्यनुभवविलक्षणानन्तज्ञानकल्पनायां महागौरवात् । निर्विभक्तिक- घटादिपदे घटत्वस्मरणप्रयोजकस्येव सर्वत्रापि तादृशस्य संभवात् । वस्तुतस्तु पदपदार्थयोः संकेतस्य संबन्धताया व्यवस्थापयिष्यमाणत्वेन न स्मरणप्रयोजकसंबन्धानुपपत्तिलेशोऽपि । अपि च, येन रूपेण विशिष्टे यद्रूपविशिष्टस्य संबन्धो गृहीतः, तद्रूप- विशिष्टज्ञानेन तद्पविशिष्टस्यैव स्मृतिरनुभवसिद्धा । घटपदस्य घटत्वविशिष्टे संकेतरूपसंबन्धज्ञानात् घटपदेन ज्ञातेन घटत्वविशिष्टस्यैव स्मृतिर्भवति न घटत्व- मात्रस्य । व्यक्तिबोधासंभवेन जातिमात्रे पदानां शक्तिनिराकृतेति न पदान्नि- विकल्पकशाब्दबोधः प्रमाणपदवीमधिरोहति । यदप्यभ्यधायि अन्विताभिधानदूषणावसरे, वाक्यार्थो लाक्षणिक: पदवोध्य- पदार्थेन बोध्यत्वात् तीरवत् । तीरं गङ्गापदबोध्यप्रवाहेण स्मार्यते, वाक्यार्थस्तु पदबोध्येन पदार्थेनानुभाव्यते, न स्मार्यते अपूर्वत्वात् । तथा चानन्यलभ्यः शब्दार्थः इति न्यायेन, लक्षणालभ्यस्य वाक्यार्थस्य न शब्दार्थता । लक्ष्यस्य च न वाक्यार्थेऽन्वयनियमः, विषं भुङ्क्वेत्यादौ लक्ष्यस्य शत्रुगृहभोजनानिष्टसाधनत्व- स्यान्वयाभावात् । प्रामाण्यानुपपत्तिरेवानुगतं लक्षणावीजम् । पदार्थबोध्यनिष्ठः पदार्थप्रतियोगिकः संबन्धो लक्षणा इति निष्कर्षः । वाक्यघटकानि सर्वाणि पदानि वाक्यार्थे लाक्षणिकानि इति ।

·- । तद्वच्च शाब्दतरङ्गिणी तदपि चिन्तनीयमेव । यतः मीमांसकानामन्वयानुमवजननसामर्थ्यमेव शक्तिः । तचेत्सामध्य लाक्षणिकस्यापीप्यते, सदा लाक्षणिकस्यापि शक्तिमत्त्वात मुख्यजघन्यविमागो न घटते इति लिङ्गाधिकरणविरोधः । मुख्यसंभवे लक्षणा नोपादेयेति सर्वतन्त्रसिद्धान्तश्च विरुद्धयते । यदि च-पदोपस्थापितेनार्थेनान्वयबोधः । गङ्गायां घोष' इत्यत्र तु गङ्गापदेनोपस्थापित प्रवाहः स्वसंबन्धितीरं स्मारयति । स्मृतेन तीरेण तीरान्वय- बोधः। स्वजन्यार्थोपस्थितिमात्रद्वारकानुभावकत्वमेव शक्तिः । पद मुख्यार्थकमित्युच्यते । गङ्गापदं तु स्वजन्यप्रवाहोपस्थितिजन्यतीरोपस्थितिद्वारानु- भावामिति 'निरुक्तखजन्यार्थोपस्थितिमात्रद्वारकानुभावकत्वरूपशत्तयमावादमुख्या- र्थकमित्युच्यते इति न लिङ्गाधिकरणविरोध इति मन्यते । तदापि वाक्यायों लक्ष्य इत्यभिधानमसमञ्जसम् । तथा हि । घटमानयेत्यादिवाक्यजन्यान्वयबोधे अपदार्थस्य भानाभावात पदजन्यपदार्योपस्थितिः शाब्दबोधहेतु: । घटपदात्समवायेनोपस्थितस्याकाशस्या- न्वयबोधाभावात् वृत्या पदजन्यार्थोपस्थिति. अन्वयबोधहेतुरिति स्वीक्रियते । वृत्तिनाम पदपदार्थयो. संबन्धः । स च शक्तिलक्षणामेदेन द्विविधः । लक्षणापि पदवृत्तिरेव । एवञ्च शच्या लक्षणया वा' पदेनोपस्थिता अर्थ भासन्ते । अत' एव शाब्दबोधीपयिफस्मरणप्रयोजकपदपदार्थसंबन्धो वृत्तिरिति गीयते । पदा- भिहिता अर्या अन्वयमनुभावयन्तीति पक्षे न वाक्याथै लक्षणा नाम वृत्तिः सभवति । न हि वाक्यार्थस्यान्वयस्य पदात् स्वार्थप्रतियोगिकत्वसंबन्धेन स्मृतिः, ततः शान्दबोधश्च जायते। तस्माच्छाम्दयोधीपयिकस्मरणप्रयोजकमूलसंवन्धत्या- भावानेयं लक्षणा। न च-विशिष्टयुद्धौः विशेषणज्ञानस्यैव जनकत्वात् संसर्ग- ज्ञानस्याहेतुस्वात् वाक्यार्थबोधेऽन्यपोपस्थिति पेक्षिता, वाक्यार्थत्वेनापूर्णत्वापूर्व- मुपम्यितिरसमविनी चेनि शाब्दबोधीपयिकस्मरणप्रयोजकत्व नास्यान्वयनिष्ट- संबन्धस्य । परन्तु स्वग्स्पसनस्तस्यान्वययोधनियामकवमिति वाच्यम् । तथापि निरुजवृतित्वानुपपरेस्तदवस्थावात् ।

·४७ प्रथमस्तरङ्गः - एतेन-- वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे संवन्धानुपपत्तितः। तत्संबन्धवशप्राप्तस्यान्वयाल्लक्षणेष्यते ॥ इत्युक्तलक्षणाभावेऽपि पदानां वाक्याथै अन्यादृशी वृत्तिरस्तु । तदुक्तं तत्त्वविन्दौ, एवञ्च न चेदिय पदवृत्तिलक्षणमन्वेति, भवतु तर्हि 'चतुर्थी दृष्टत्वात् " इति- इत्यपास्तम् । वृत्तिसामान्यलक्षणानाक्रान्तत्वेन वृत्तिविशेषत्वस्य दूरापास्तत्वात् विलक्षणवृत्तिकल्पनायां गौरवाच्च । यदि च-शाब्दधीप्रयोजकः शाब्दधीबोध्यबोधकयोः संवन्धः वृत्तिरित्यभि- घीयते । घटपदतदर्थघटयोः शक्तिरूपः संबन्धो वृत्तिः। गङ्गायां घोषः इत्यादौ गङ्गापदोपस्थापितः प्रवाहः स्वसंबन्धि तीरं स्मारयति । शाब्दधीबोध्यतीरस्य बोधक- प्रवाहस्य च संबन्धः संयोगादि: लक्षणा। अत एव पदार्थवृत्तिलक्षणेति प्रवादः । 'शक्यादशक्योपस्थितिर्लक्षणा' इति प्राचीनतार्किकोक्तिरपि अशक्योपस्थितिप्रयो- जकः शक्यनिष्ठः संबन्धो लक्षणेत्यर्थकतया व्याख्याता। लक्षणायाः पदवृत्तित्व- मेवेति स्वीकारेऽपि, गङ्गापदस्य तीरे खशक्यार्थप्रवाहसंयोगादिः निरुक्तबोध्य- बोधकसंबन्धो वृत्तिः। स च तीरस्मृतिद्वारा तीरान्वयबोधप्रयोजकः। वाक्याथै अन्वये बोध्ये बोधकस्यार्थस्य संबन्धः तत्प्रतियोगिकत्वादिः वृत्तिः। स च स्वरूपसन्नेव शाब्दधीप्रयोजकः । एवञ्च शाब्दधीप्रयोजकबोध्यबोधकसंवन्धत्वरूप वृत्तित्वमस्मदभिमतलक्षणायामुपपन्नमेवेति मन्यते तदापि नेयं लक्षणा । तीरस्येव लक्ष्यत्वाभिमतस्य वाक्यार्थस्यान्वयान्तरा- भावात् । 1 मीमांसकानां मते, शक्तिः लक्षणा गौणी चेति तिस्रो वृत्तयः स्वीकृताः । इयं चतुर्थीति तात्पर्यम् ।

·.४८ न च-- - शाब्दतरङ्गिणी -विषं भुझ्व इत्यादिवाक्यं शत्रुगृहभोजनानिष्टसाधनत्वे लाक्षणिक दृश्यते । न च तत्र लक्ष्यस्यान्ययान्तरमस्ति । अतश्च लक्ष्यस्य पाक्यार्थेऽन्वयः लक्षणायामप्रयोजक इति वाच्यम् । शक्यमंबन्धो हि लक्षणा । शक्तिश्च पदानामेव न तत्समुदायस्य वाक्यस्य । ततश्च वाक्ये शत्यभावेन शक्यसंबन्ध- रूपा लक्षणैव नास्ति । तस्मात् विषपदस्य शत्रुगृहभोजने क्रियापदस्यानिटसाध- नत्वे च लक्षणां स्वीकृत्य तयोरन्वयबोधो वाच्य इति तत्रापि लक्ष्यस्यान्वयो वर्तत एव । किश्च, यथा वह्नितात्पर्येण प्रयुक्ते धूमोऽस्तीति वाक्ये 'धूमपदस्य न वहिलक्ष्यः । अवगतेन धूमेन लिङ्गेन बहेरनुमानसंभवेनान्यलभ्यत्वात् अनन्य- लभ्यः शब्दार्थः इति न्यायात् । तथाऽत्रापि शत्रुगृहभोजने प्रसके आप्तेन विषं भुक्ष्व इति वाक्यं प्रयुज्यते । तस्य च विषभोजने इष्टसाधनत्वमर्थः । मरणहेतौ तस्मिन् बाधितः । प्रयोक्तर्याप्त विरुद्धार्थोपदेष्टुत्वेन हेतुना कोपोऽनु- मीयते । कोपहेतुतया च प्रसक्तं शत्रुगृहभोजनमनुमीयते । ततः तादृशमोजन- स्याकर्तव्यत्वं बलवदनिष्टानुबन्धित्वरूपमनुमिनोति इत्यनुमानपरम्परया शत्रुगृह- भोजननिवृत्तितापर्यकत्व, न तु लक्षणया तद्बोधकत्वं वाक्यस्य । अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्यायात् । तस्माद्वाक्याथै लक्षणाकथनमसमञ्जसम् ।। अपि च, विहायापि सर्वसंप्रतिपन्नलक्षणारीतिं वाक्याथै लक्षणाङ्गीकारे निमित्तं किमिति वक्तव्यम् । प्रमाणेन प्रमेये बोधनीये, प्रमेये प्रमाणसंबन्धः प्रयो- जकः, यया प्रत्यक्षेन प्रमाणेन घटवद्भूतलमिति ज्ञानं जायते, तत्र भूतलं विशेष्य , घटः प्रकारः, संयोगः संसर्गः, त्रिष्वपि प्रमेयेषु इन्द्रियाख्यप्रमाणसंबन्धोऽस्ति, घटभूतलयोः संयोगस्य, संयोगे संसर्गे संयुक्तसमवायस्य च संबन्धस्य सत्त्वात् , इत्पश्चान्वयबोधे सौतया भासमानेऽन्वये प्रमेये प्रमाणस्य शब्दस्य संबन्ध आवश्यकः । शक्तिरूपसंबन्धश्च निराकृत इति लक्षणाख्यः संबन्धः कल्प्यते इति न मन्तव्यम् । अज्ञातकरणस्यले संसगाशे प्रमेये प्रमाणसंबन्धस्य सत्वेऽपि ज्ञात- करणस्थले संपर्गे प्रमेये प्रमाणसंबन्धानपेक्षादर्शनेन ज्ञायमानकरणेन शब्देन प्रमाणेन बोध्ये संसर्गे शब्दसंबन्धानपेक्षणाद । ज्ञायमानलिनेन धूमेनानुमान- प्रमाणेन परतो वहिमानित्यनुमितिर्जायते। तत्र प्रमेये यही प्रमाणेन धूमेन ·: प्रथमस्तरङ्गः व्याप्तिलक्षणः संबन्धोऽस्ति । वह्निपर्वतयोः संबन्धे संयोगे प्रमेये न प्रमाण- संबन्धोऽस्ति । न च पर्वते वह्निसंबन्धं विना हेतोः पक्षधर्मत्वमनुपपन्नमिति पक्षधर्मतावलात् संसर्गोऽनुमितौ भासते इति वाच्यम् । तथैवात्रापि आकांक्षाबले- नैव विनापि वृत्तिं संसर्गभानसंभवात् । तदुक्तं मणौ--" दृष्टञ्च ज्ञातकरणे सामान्यसंबन्धितया ज्ञातस्यापि विशेषबुद्धयुपायत्वम् , यथा वह्निसामान्य- व्याप्ततया गृहीतस्य धूमस्य वह्निविशेषबुद्धिजनकत्वम्” इति । "सामान्यसंब- न्धितयेति-- व्यक्तिसंबन्धितयेत्यर्थः । विशेषबुद्धीति- संसर्गबुद्धीत्यर्थः । वह्निविशेषबुद्धिजनकत्वम्-~-वह्निसंसर्गबुद्धिजनकत्वम् ॥” इति मथुरानाथ- भट्टाचार्या मणिग्रन्थं विवृण्वन्ति । वाक्यार्थो न शब्दशक्यः किन्त्वन्यलभ्य इति मृष्यामहे । अवश्यापेक्षिता- कांक्षाभास्यत्वात् । लाक्षणिक इति तु न मृष्यामहे । अमिहितान्वयवाद द्वितीयतृतीयपक्षवादिनस्तु घटमितिसुबन्तस्य प्रकृतिप्रत्य- यार्थस्मरणद्वारा घटत्ववृत्तिकर्मतारूपार्थबोधजनकत्वं स्वीकुर्वन्तोऽपि क्रियाकारकयोः संसर्गरूपमहावाक्यार्थबोध: न पदकरणकः, अपि तु सुबन्तार्थघटत्ववृत्तिकर्मता- रूपार्थेनानुभाव्यते इति मन्यन्ते । तत्र यथा वृद्धव्यवहारेण पदानां वाक्यार्थवोघे हेतुता स्वीक्रियते, तथा तेनैव प्रमाणेन अवान्तरवाक्यार्थबोधद्वारा महावाक्यार्थबोधहेतुताऽपि स्वीकर्तु- मुचितेति बोध्यम् । तस्मात् पदान्येव पदार्थस्मृतिद्वाराऽन्वयवोधं जनयन्ति । तत्रापि वृद्धव्यवहाराद्वयुत्पत्तिरिति सत्यम् । शिविकावाहकपुरुषवत् सर्वाणि पदानि अन्वयबोधे कार्य संहत्य व्याप्रियन्ते इति च सत्यम् । परन्तु पदानां नान्विते शक्तिः, किन्तु तत्तदर्थमात्रे । ननु वृद्धव्यवहारेण मध्यमवृद्धनिष्ठतयानुमिते संसृष्टार्थविषयके इतरान्वित- ज्ञाने पदानां जनकत्वमवधारयति बालः । एवञ्चेतरान्वितज्ञानस्योपस्थितत्वात्तत्रैव SABDA--7 ·शाव्दतरङ्गिणी पदशक्ति गृहाति। न तु केरलतत्तदर्थविषयकशाब्दमाने। तस्यानुपस्थितत्वात् उपायान्तरेण तदुपस्थितिकल्पने गौरवात् । तथा चेतरान्वितार्यानुभवजनकत्वेन पदमवधारितमिति अन्विताभिधानमेव सपन्नमिति चेत्--- -~-व्यवहारेण इतरान्वितज्ञानस्योपस्थितौ सत्या तत्तदर्थज्ञानरूपविशेष्य- स्थाप्युपस्थितत्वमेव । न हि विशेष्यमविषयीकृस्य विशिष्टबुद्धिरुदेति । तथा चोप- स्थिते तत्तदर्थज्ञान एव पदस्य कारणतामवधारयति, तत्तदर्थे। एव शक्तिं गृहाति लाघवात् नत्वन्वयाशेऽपि गौरवात् इति प्राथमिकशक्तिग्रह, नान्वितविषयक । अथवा, भवतुः प्रथमत इतरान्वितज्ञानकारणत्वमह इतरान्विते शक्ति- महर्षर्यवसित । तथापि पश्चात् अन्वयस्यान्पलभ्यत्वप्रतिसन्धानात् प्रथम- गृहीताया अपि अन्विते शक्तेस्त्याग. सभाति । मन्वितशक्तिवादिमते, प्रथमत गवानयनादिकार्यलिङ्गेन कार्यान्विते शक्ती गृहीतायामपि कार्यस्य लिडादिपद- लम्यतया अन्यलभ्यकाांशत्यागवत् । न च कार्यस्य पदा-तरशक्यत्ववदन्वयस्य न पदान्तरशक्यत्व, तत्त्वस्वीकारे वा विवादपर्यवसानमिति वाच्यम् । सर्वैरपि अन्वय- विशेषबोधनिहायाकाक्षावश्यमपेक्षणीया । स्वीकृतञ्चाभि हेतान्वयवादिमि अन्वि- ताभिधानवादिभिश्वाकाक्षाया वाक्यार्थबोधोपयोगित्वम् । तथा च तत्तत्ससर्ग- विशेषविषयकशाब्दबोर प्रति तत्तत्पदसममिव्याहारज्ञानकारणताया क्लुप्तत्वात् तादृशाकाक्षयैव ससर्गलाभादन्यलभ्यत्वेन पदान्तरशक्तिलभ्यत्वानावश्यकत्वात् । तस्मात् प्रथमगृहीता अन्विते शक्ति अन्यलभ्यत्वलाघवताभ्यां त्यज्यते । न चान्विते शक्तिग्रहस्य प्रथम जातत्वेन बलवत्वात् न तस्य पश्चात्तनेन तत्तदर्थशक्तिग्रहेण बाधो युज्यते इति वाच्यम् । न प्रथमजातत्वमात्र बलवत्वे अबाध्यत्वे च प्रयोजकम् । यत शुक्ती प्रयम जातोऽपि रजतभ्रम विशेषदर्शनजन्येन पश्चातनेन बाध्यते । प्रत्युत भन यलम्यत्वलापतर्काम्यामनुगृहीत ततदर्थे शक्तिमा एवं युक्त्यननुगृहीत- प्राथमिक्शक्तिमहयाधक । दृष्टश्च विशेषशास्त्रत्वेन प्रालस्यापि शास्त्रस्य तर्कानु. गृहीतेन सामान्यशास्त्रेण बाध । तपाहि, कर्मफलमनिल्य वा नित्य वेति विचार.

·३ ५१ 'प्रथमस्तरङ्गः तत्र 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' इति श्रुतिः कर्मफलविशेषस्य चातुर्मास्यफलस्याक्षय्यत्वं ब्रूते । 'तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते, एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' इति श्रुतिः कर्मफलसामान्यस्य नश्वरत्वं 'बोधयति । सामान्यशास्त्रमपि यत्कृतकं तदनित्यमिति न्यायानुगृहीतं प्रबलं सत् विशेषशास्त्र- मपि 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' इति श्रुतिं बाधते इति कर्मफलसामान्यस्य नश्वरत्वमेवेति वेदान्तिन: प्रतिपादयन्ति । तस्मात्तर्कावष्टब्धः शक्तिग्रह एव बलीयान् । न च सर्वैरपि प्रथममन्वितज्ञानजनकतया प्रतीयमानत्वात् अन्विते शक्तिग्रहस्य प्रावल्यमिति वाच्यम् । शरीरेऽहमिति प्रत्ययः कृशोऽहं, श्यामोऽहमित्यादिः सर्वेषां प्रथमतो जायते। एवं ज्योतिश्शास्त्रबोधितलक्षयोजनविस्तीर्णः अर्कः सर्वैः प्रथममल्पपरिमाणतया प्रतीयते । न हि ते प्रत्यया यथार्था इति कश्चिदुपैति । परन्तु ते पश्चात्तनेन प्रमाणेन वाध्यन्ते । तस्मान्न सर्वैः प्रथमं प्रतीयमानत्वं प्राबल्यप्रयोजकम् । न चोपजीव्यत्वेन तस्य प्राबल्यमिति वाच्यम् । सामग्रीसमवधानेन दैवात्प्रथममुत्पन्नत्वेऽपि उपजीव्यत्वाभावात् । तथात्वे- ऽपि वा उपजीव्यस्यापि प्रबलेनोपजीवकेन बाधः संभवति। तथा हि निर्णीतं पूर्वतन्त्रे तृतीयाध्याये । कुण्डपायिनामयने श्रूयते 'यो होता सोऽयुः' इति । अत्र प्रथमश्रुत: होतृशब्दो मुख्यार्थकः । चरमश्रुतः अवयुशब्द: अध्वर्युकर्मलाक्षणिकः । तथा चाध्वर्युकर्मणि होता विधीयते । तेनात्र प्रकृतित: होतुरध्वर्योश्च प्राप्तौ सल्यामपि होवाध्वर्यवं कर्तव्यमिति व्यवस्था । प्रकृतौ हि यूपपरिव्याणकाले क्रियमाणानुवादी 'परिवीरसि' इति मन्त्रः अध्वर्युणा, 'युवा सुवासा' इति मन्त्रः होत्रा च प्रयोक्तव्यः । विकृतौ कुण्डपायिनामयने तयोः प्राप्तौ एकेन होत्रा एकस्मिन्नेव यूपपरिव्याणकाले द्वयोर्मन्त्रयोः प्रयोगो न संभवति । अतोऽवश्य- मन्यतरस्य बाधोऽङ्गीकरणीयः । 'यो होता सोऽवयुः' इति प्रत्यक्षश्रुत्या आवर्यव- कर्मणि होतुर्विधीयमानत्वादावयवस्य बाधायोगात . प्रकृतिका ----- - ·५२ शाब्दतरङ्गिणी प्राप्तहोतृकर्मणो बाधः । अत्र 'यो होता' इति प्रत्यक्षवचनं होतृप्राप्तिमुपजीवति । अन्यथा यो होतेति सिद्धयद्धोतृनिर्देशानुपपत्तेः। विकृतो पदार्थप्राप्तिरुपकार- मुखेनैवेति होतकर्मनासिरपि वचनस्योपजीव्या । होतृकर्मप्राप्तिश्चाविशेषेण प्रवृत्ता 'युवा सुवासा' इति मन्त्रप्रयोगमपि स्पृशति । एवमध्युपजीवफस्य प्रत्यक्षववन- स्वेन प्रबलत्वादुपजीव्यस्यैव होतृकर्मणो वाधः सिद्धान्तितः । एवमत्रोपजीवकस्य अन्यलभ्यत्वलाघवतर्कसहकृतत्वेन प्रबलत्वात्तेनोपजीव्यस्यापि प्राथमिकान्वितशक्ति- महस्य बाधो युज्यते । न च प्रथममन्वितार्थज्ञाने साक्षात् कारणवं गृहीतमिति तद्विरोध इति पाच्यम् | बालः साक्षात्परम्परासाधारणं कारणत्वमेव गृह्णाति । कारणताप्राह- कान्वयव्यतिरेकादेरुभयसाधारण वात् । ततः बाधकामावनिश्चयमहकृतः अन्वय- व्यतिरेकमहः साक्षात्कारपणत्वनिर्णायकः । अत एव स्वतःप्रामाण्यवादिना मीमांसकानां मते प्रामाण्यस्यौत्सर्गिकत्वेऽपि बाधाभावनिश्चयसहकृतसामान्य- सामप्रयैव प्रामाण्यनिर्णयो भवति । अतश्वोत्पन्ने ज्ञाने इदं प्रमा नवेति सन्देह उपपद्यते। बाधाभावानिर्णयेन प्रामाण्यस्य पूर्वमनिर्णीतत्वात् । इत्यश्च वालः अन्य- लभ्यत्वादेः बाधकस्याभावं न निश्चिनोति । अतश्च बाधकामावरूपसहकारा- भावात् न साक्षात्कारणतानिर्णयः पूर्व जातः, परन्तु सामान्यतः कारणतानिर्णय एव जातः। तस्मात्, कार्यान्वितशक्तिवादिमते, घटमानयेत्यादी बालेन प्रथमतो गृहीतानयन कार्यविशेषान्विने शक्तिहेऽपि पश्चात्कार्यविशेष, अन्वितशक्तिवादि- मते, प्रथमतः कार्यान्विते शक्तिमहेऽपि पश्चात् कार्यस्यान्यलभ्यत्वेन कायांशे च 'यथा शक्तस्त्यागः, तथा प्रथमतः अन्विते शक्तिप्रहेऽपि जाते लांघवान्यलभ्यत्व- प्रतिसन्धानात् पश्चात् अन्वयेऽपि शक्तिस्त्यज्यते इति पदानामन्वये न शक्तिः प्रामाणिकी॥ ननु शब्दवृत्तिविषय एव शब्दबोध्यः इति नियमः स्वीकरणीय., भन्यथा घटमानयेति वाक्याच्छन्दवृत्यविषयस्य, पटस्यापि बोयापत्तेः। यद्यपि . .

·प्रथमस्तरङ्गः ५३ ज्ञायमानकरणस्थले प्रमाणेन धूमेन लिङ्गेन संबन्धं विनापि पर्वते वह्निसंबन्धोऽनु- मितौ भासते, तथापि ज्ञातकरणं शब्दः वहिसंबन्ध शब्दवृत्तिमपेक्ष्यैव बोधयति । पर्वतो वह्निमानिति वाक्यमेव वह्निसंसर्ग बोधयति, न पर्वतो वहिरिति वाक्यम् । स च संसर्गः मतुष्प्रत्ययशक्तिविषयः तस्य संबन्धिशक्तत्वात् । तथा च शाब्दबोधे भासमानस्य संसर्गस्य शब्दवृत्तिविषयत्वमावश्यकमित्यन्विते शक्तिरावश्यकीति चेन्न । घटः पटो नेत्यत्र पटप्रतियोगिकभेदः, घटे पटो न इत्यत्र पटप्रतियोगिकात्यन्ता- भावश्च बुध्यते । समानविभक्तिकप्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदसममिव्याहृतनञः, अन्योन्याभावबोधकतायाः, सप्तम्यन्तानुयोगिवाचकपदसममिव्याहृतनञः, अत्य- न्ताभावबोधकतायाश्च व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । तत्र नगर्थे अभावे घटपदार्थः प्रति- योगितासंबन्धेनान्वेति । न च प्रतियोगित्वशक्तं किमपि पदमस्ति । तस्मात् शब्दवृत्त्यविषयस्यापि प्रतियोगिसंबन्धस्य प्रतियोगित्वस्य शाब्दबोधे भानात् शब्दवृत्तिविषयस्यैव शाब्दबोचविषयत्वमिति नियमोऽप्रामाणिकः। नाप्यतिप्रसङ्गः शङ्कनीयः, वृत्त्यविषयस्य शब्दबोध्यत्वे शक्यप्रतियोगिकान्वयत्वस्य नियामकता- स्वीकारात् । न च नञ्पदवृत्तिविषय एव प्रतियोगिसंबन्धः । तदन्यवाचि तदभाववाचि च नरूपदम् । तदन्यशरीरे प्रतियोगिनो भेदस्य च संबन्धोऽपि प्रविष्टः । अतश्च तद्वाचिननः शक्यकोटावपि प्रतियोगिसंबन्धः प्रविशत्येवेति वाच्यम् । घटादन्यः इत्यादौ अन्यशब्दत्य भेदवानर्थः । भेदे घटस्य संबन्धः प्रतियोगित्वं घटपदोत्तर- पञ्चम्या बोध्यते नान्यशब्देन । अनन्यलभ्यः शब्दार्थः इति न्यायात् । एवमेव घटस्याभावः इत्यत्र अभावपदशक्यार्थः अभाव एव । तत्र घटीयसंबन्धस्तु घट- पदोत्तरषष्ठीविभक्त्या बोध्यते । तस्मादन्याभावशब्दयोः शक्यकोटौ प्रतियोगि- संबन्धस्याप्रविष्टत्वेन तत्समानार्थकनत्रः शक्यकोटावपि प्रतियोगिसंबन्धस्याप्रवे- शात् । न च घटादन्यः इत्यत्रान्यपदसमभिव्याहारे संबन्धबोधकपञ्चमीव, घट- स्याभावः इत्यत्र संवन्धबोधकषष्ठीव च भेदार्थकनप्रयोगे संबन्धबोधकपञ्चमी, अभावार्थकनप्रयोगे तादृशी षष्ठी च स्यादिति, घटान्न, घटस्य न, इति प्रयोगा- पत्तिरिति वाच्यम् । घटान्नेति प्रयोगमापादयता केन सूत्रेण पञ्चमी भवतीति ·•५४ - तथा शादतरङ्गिणी वक्तव्यम् । न तावत् 'अन्यारादिति सूत्रेण । अन्यशब्दस्येतरशब्दस्य चाम- + योगात् । न च तत्सूत्रे अन्यशब्दः अन्यार्थकपदपरः, इतरपदोपादानश्च स्पष्टार्थमिति अन्यार्थकनञ्योगेऽपि तेन सूत्रेण पश्चमी स्यादिति वाच्यम् । तत्रा- न्यशब्देनान्यार्थकपदस्य विवक्षितत्वे घटादेकः इति प्रयोगापतिः। एकशब्दस्या- न्यार्थकत्वात् । न चैकपदस्य नान्यत्वेनान्यार्थकता। परन्तु सममिव्यात- पदार्यान्यत्वोपलक्षितनिष्ठयक्तृवुद्धिविषयतावच्छेदकघरत्यादिनैव । चैत्र एकमान- यति मैत्रश्चापरमित्यत्र घटत्वपटत्यादिनैव आनयनकर्मत्वान्वयबोधः । न तु पट- घटान्यत्यादिना, अन्यत्वान्वयिप्रतियोगिवाचकपदासममिव्याहारात् । च नैकपदसममिव्याहारे पञ्चम्यापत्तिरिति वाच्यम्। तच्छब्दस्य बुद्धिस्थवाच- कन्वेनान्यार्थकतच्छन्दयोगे घटात् सः इति प्रयोगापत्ते१रित्वात् । एवञ्चान्या- रादिति सूत्रे अन्यशब्दः शब्दपर एव नान्यार्थफपदपरः। इत्यमेवान्यशब्दस्य शब्दपरत्वं व्यवस्थापित नव्यवैयाकरणैः । तस्मान्न नज्योगे पञ्चमी अन्यारांदिति सूत्रेणापादयितुं शक्यते । अन्यपदस्यार्थपरतापक्षेऽपि अन्यार्थकतदादिपदव्यावर्तकविशेषणस्येव प्रयो- गानुसारेण निपातातिरिक्तत्वस्यान्यार्थकपदे विशेषणान्न पूर्वप्रयोगातिप्रसाः । एवं घटस्य नेति प्रयोगापत्तिन संभवति । षष्ठयां प्रतियोगित्वरूपसंबन्धार्थ- कत्वस्य क्लुप्तत्वेऽपि, प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया संबन्धविवक्षायामेव 'पष्ठी शेषे। इति सूत्रेण षष्टीविधानात् । न चात्र प्रतियोगित्वसंबन्धः प्रातिपदिकार्थविशेष्य- तया विवक्षितः, परन्तु संसर्गतयेति नोक्तापत्तिः। न च घटविशेष्यतया प्रति- योगित्वविवक्षायां घटस्य नेति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । प्रतियोगित्वस्य नअर्थ- तायामपि तदर्थंकदेशप्रतियोगित्वान्यायाधेयत्वस्य संबन्धस्य घटप्रातिपादिकार्थ- विशेष्यतया विवक्षायां घटस्य न इति प्रयोगापत्तेः दुईरत्वात् । घटस्य विषयत्वम् इत्यादिप्रयोगेन स्वरूपमबन्धावच्छिन्नाचेयत्वार्थकतायाः षष्ठया क्लप्तत्वात् । यदि च घटस्य रूपमित्यादिप्रयोगेन समवायसंवन्धावच्छिन्नाघेयत्वस्य षष्ठयर्थतायाः क्लप्तत्वेऽपि शाखासमवेतवृक्षतात्पर्येण 'शाखाया वृक्षा' इति न ·५.५ प्रथमस्तरङ्गः 1 प्रामाणिक प्रयोगो दृश्यते पूर्वप्रयोगाभावात् । अत एवानमिधानेन बहवः प्रयोगा वार्यन्ते वैयाकरणैः । तथा च पूर्वप्रयोगाभावात् न, नर्थकदेशप्रतियोगित्वा- न्वय्याधेयत्वविवक्षया' 'घटस्य न' इति प्रयोगापत्तिरिति मन्यते। तदा प्रति- योगित्वस्यः (संबन्धस्य) नअर्थताविरहेऽपि पूर्यप्रयोगाभावेनैव घटस्य न इति प्रयोगो वारयितुं शक्यते । तस्मात् शब्दबोध्यस्य वृत्तिविषयत्वनियमाभावात् न तदनुरोधेनान्विते शक्तिः सिद्धयति ।। न च पदश्रवणानन्तरमन्वयविशेष जिज्ञासोदेति । विशेषजिज्ञासायाश्च सामान्यज्ञानं कारणम् । अतः सामान्यतोऽन्वयवति पदार्थे पदानां · शक्तिः खीकरणीया.। अतएव, राजपुरुषः इति वाक्यजन्यप्रत्ययानन्तरं,. किं राज्ञः पुरुषः, उत राज्ञां पुरुषः इति संख्याविशेषजिज्ञासोदयात्, समासजन्यवोधे अभेदकत्वसंख्यापि भासते इति शाब्दिका वदन्ति इति शङ्कनीयम् । पदात्पदार्थ- मात्रप्रत्ययेऽपि पदार्थत्वेनान्वयस्यानुमानसंभवेनान्वयविशेषे जिज्ञासाया उपपत्तेः नान्विते शक्तिरावश्यकी। अन्यथा आम्रादिफलविशेषदर्शनानन्तरं तत्र रस- विशेषजिज्ञासा जायते इति तत्कारणं रससामान्यविषयकं फलविषयकं चाक्षुष- ज्ञानमापद्येत । न हि फलविशेषचाक्षुपस्य रससामान्यविषयकत्वं कश्चिदभ्युपैति । ननु पदमन्वयतात्पर्यकतयान्वयप्रतिपादकमित्यविवादम् । तात्पर्यनिर्वा- हिका च वृत्तिः ।. पदतात्पर्याधीनबोघे पदवृत्तिज्ञानापेक्षाया दर्शनात् । अन्व- यांशे न गौणी वृत्तिः,, नापि लक्षणा पूर्वोक्तयुक्तेः । अतस्तत्र शक्तिरेव तात्पर्य- निर्वाहिका। तथा च प्रयोगः, अन्वयः पदशक्यः, वृत्त्यन्तरं विना पदप्रति- पाद्यत्वादिति इति चेन्न । अवश्यकल्पनीयकारणभावेनाकांक्षाज्ञानेनैवान्वयबोधसंभवात् वृत्ति विनापि तात्पर्यनिर्वाहणान्वये वृत्तिर्न कल्पनीया । यदि कचित् तात्पर्यज्ञानाधीनबोधस्य वृत्तिज्ञाननिर्वाह्यत्वदर्शनात् सर्वत्र तथा कल्प्यते । तदा कचिंत्तात्पर्याचीनशाब्द- बोधस्य शक्तिनिर्वाह्यत्वदर्शनात् गङ्गायां. घोषः इत्यत्रापि तीरतात्पर्याधीनबोध- ·शाब्दतरङ्गिणी निहाय गङ्गापदस्य तीरे शक्कि स्यात् । यदि च शर्फि विनापि शक्यसंबधरूप. लक्षणया तापर्याधीनतीरबोधनिर्वाह इति न तीरे शक्तिरियुच्यते, तदा वृित्ति विनापि आकाक्षारलेन तात्पर्यज्ञानाधीना वयबोधनिहाद नावये वृत्ति कल्प्यते। अतएव, अन्वय पदशक्य , वृत्य तर विना पदप्रतिपाद्यत्वादित्यनु- मानमप्रयोजकम् ॥ विनापि वृत्ति तात्पर्यज्ञानाधीनबोध बहुपु स्थलेषु दृष्ट । तथाहि, वहि- तापर्येण धूमोऽस्तीति वाक्य प्रयुञ्जते प्रामाणिका । तत्र धूमशाब्दबोधे जाते धूमेनानुमीयते वहि । न छत्र धूमपदस्य वही लक्षणामभ्युपगच्छन्ति । है एव- गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाधर गतो भवान् । इति पद्य प्रियगमनाकर्तव्यावतात्पर्यकम् । अत्र तापर्यनिर्वाह्य गमनाकर्तव्य- त्वोध न वृत्तिज्ञाननिर्वाह्य । परतु, ममापि तत्र जम भूयादिति याक्य जयबोधे वृत्ते, मरण विना पुनर्ज माभावात् ज मना मरणमाक्षिप्यते । तदन तर मरणहेतुत्यमुपस्थितस्य गमनस्य मनसा बुध्यते । तत मानसज्ञानविषयीभूतेन प्रियामरणहेतु वेन हेतुना गमने अकर्तव्यत्वमनुमीयते, मया गमन न कर्तव्य, प्रियामरणहेतु वादिति । अवयवमन्थे न्यायलक्षणे न्यायस्य विशिष्टैकार्थबोधजनक व दूषयि वा, एक्वाक्यताव्यवहारस्तु विशिष्टैकार्थप्रतिपत्तिपरतामात्रेण" इति प्रथेन दीधिति कारा एकवाक्यताव्यवहार समर्थयति । तत्र “तपरता च तामजनयतोऽपि उत्तरोतरवाक्यप्रयोजिकामाकाक्षामुत्यापयत प्रतिज्ञादे, इह धूम इत्यादिवचसा मानुमानिकवहयादिधीपरतावनिह येव तप्रयोजक्तया।" इति श्रीगदाधरभद्रा चार्या विवृण्पति । लघुचन्द्रिकाया द्वितीयमिथ्यात्वविचारे 'नेह नानास्ति किञ्चन । इति श्रुतिज ययोधनिरूपणापसरे “विनाशिदृश्यत्यावच्छेदेनाप्राति- भासिफखर Armanimयिोगिनिश्चयस्यानुमितिद्वारोकश्रुतितात्पर्य- ·ज्ञानजन्योपस्थितेः हेतुत्वं वक्तव्यम् । तथाच शक्तिलक्षणारूपवृत्तिज्ञानजन्यतदु- प्रथमस्तरङ्गः विषयत्वसंभवात् ।। इति श्रीब्रह्मानन्दसरस्वत्यो निरूपयन्ति। तथा च विनापि वृत्ति तात्पर्यनिर्वाहस्य बहुपु स्थलेषु दृष्टत्वान्न तात्पर्यनिर्वाहायान्वये वृत्तिः कल्पयितव्या॥ ननु घटमानयेत्यत्र समवायेन घटपदादुपस्थितस्याकाशस्यान्वयबोधवारणाय तद्विषयकशाब्दबोधं प्रति वृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितेः कारणत्वं वक्तव्यम् । अन्वये वृत्त्यस्वीकारे वृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितेः कारणस्याभावात् तस्य शाब्दानुभव- विषयता न संभवति । न च सांसर्गिकविषयतामिन्नतद्विषयताशालिशाब्दबुद्धि प्रत्येव वृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितेः कारणत्वं कल्प्यते । अन्वयविषयतायाव सांस- र्गिकविषयतात्वान्न दोष इति वाच्यम् । कार्यतावच्छेदककोटी सांसर्गिकविषयता- मिन्नत्वनिवेशे गौरवात् । तथा चान्वयस्य शाब्दानुभवः कथमुपपद्यते इति चेन । सामान्यतः तद्विषयकशाब्दबोधे वृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितेः हेतुत्वस्वीकारे, यत्र पदार्थतावच्छेदकगोत्वे, पदार्थे गवि च खतन्त्रशक्तिज्ञानात् विशेषणविशेष्य- भावानापन्नयोगोंगोत्वयोरुपस्थितिः, तत्र गोत्वप्रकारेण गोविषयकशाब्दबोधापत्तिः। अतः तद्धर्मप्रकारेण तद्विषयकशाब्दबोधे वृत्तिज्ञानजन्यतद्धर्मावच्छिन्नतद्विषयकोप- स्थितिहेतुरिति स्वीकरणीयम् । एवञ्च वृत्त्यनुपस्थाप्यस्यान्वयस्य बोधे न किमपि बाधकं, संसर्गाशे विशेषणस्य प्रकारताख्यविषयता न स्वीक्रियते इति तद्धर्म- प्रकारकतद्विषयकबोधपदेन अन्वयविषयकस्योपादानासंभवेन वृत्तिज्ञानजन्यतधर्मा- वच्छिन्नतद्विषयकोपस्थितेरनपेक्षणात् । न चोक्तदोषवारणाय निरुक्तविशेषकार्यकारणभावत्यावश्यकावेऽपि, सामा- न्यतः विषयतासंबन्धेन शाब्दबोधं प्रति विषयतासंबन्धेन वृत्तिज्ञानजन्योपस्थिति- वेन हेतुताया अन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् अन्वयेऽपि शक्तिरावश्यकीति वाच्यम् । शक्त्योपस्थितस्येव लक्षणयोपस्थितस्यापि शाब्दबोधो जायते । शक्तिज्ञानजन्योप- स्थितिरूपकारणाभावेऽपि तीरादिलक्ष्यार्थविषयकशाब्दबोधस्य, लक्षणाज्ञानजन्योप- स्थित्यभावेऽपि शक्यार्थविषयकशाब्दबोधत्य चोदयेन व्यतिरेकव्यमिचार इति तद्वारणाय, तत्तवृत्तिज्ञानजन्योपस्थित्यव्यवहिनोत्तरशाब्दबोधं प्रति तत्तवृत्ति- SABDA--8 ·५८ . शान्दतरङ्गिणी पस्थित्यम्यवहितोत्तरत्वस्यान्वयविषयक मोऽसरवन कार्यतायछेदकानामान्त यात् तत्र न पृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितिरपेक्ष्यते । न च शकिउक्षणान्यतरज्ञानजन्ये पस्सितिरयेनानुगतरूपेणोभपविधोपस्थिते. हेताय संभवतीति निरुकाव्याहितोत्तस्य न निवेशनीयमिति वाच्यम् । अन्यतर- त्वस्यापण्डोपाधिवे मानामागत् मेदद्वयाच्छिन्नमेदरूप पात् शक्तिभेद विशिष्ट- लक्षणामेदावच्छिनमैदरूपान्यतरस्यस्य कारणतायटेदकोटी निवेशे, अन्यत्तरत्व- घटकरातिभेदरक्षणामेदयो मिय विशेष्यविशेषणमारे विनिगमनानिरहेण रक्षणा- मेदविशिष्टशक्तिमेदावच्छिनभेदरूपान्यतरवघटितरूपेगापि कारणतापरया द्विविध. गुरुधर्मावच्छिन्नवारणतापत्ति । न च शाब्दबोधीपयिकोपस्थितिजनकर्मवन्धरवरूपेण तिवेन शक्ति- लक्षणे अनुगतीकृन्य, तादृशमंगधज्ञानन यतदुपस्थिति वेन कारणताहीकारे न व्यमिवार इति नाध्याहितोतरपनिवेश इति वाच्यम् । शान्दबोधजनकस्व- घटितधर्मेण शाम्बोधजनकताखीकारे आमाश्रयात् । न च शक्तिविषयकज्ञानजयतदुपस्थिति वेनैव शतयधौनपदार्थोपस्थिते लक्षणाधीनपदार्पोपस्थितेषानुगम संभवति । घटशक्त घटपदमिति शकिज्ञान- जन्योपस्थितेरिय घटसबन्धि पटशक्त पटपदमिति लक्षणाज्ञानजन्योपस्थितेरपि घटसंबन्धिपटनिरूपितशक्तिविषयकनिरुक्तलक्षणाज्ञानजन्य वात् । इत्यच परस्परव्यभिचार इति नाव्यरहितोत्तरपनिवेश इति वाध्यम् । घट याश्रयवाचकात् द्रव्यपदादमा तस्य घटत्वप्रकारकशाब्दबोधवारणाय तद्धर्मप्रकारकशाब्दबोधे तद्धर्मविशिष्टनिरूपितत्वेन शक्त्यवगाहिज्ञानस्योपयोगितया तधर्मविशिष्ट निरूपितत्वेन शत्तपवगाहिज्ञानजन्योपस्थितित्वस्य कारणतावच्छेदकत्वात् । घटसंवन्धि पटशक पटपदमिति लक्षणाज्ञानस्य सवन्धिनिरूपितत्वेन शक्त्यवगाहित्वेऽपि घटत्यविशिष्ट- निरूपितत्वेन शक्तयनवगाहित्वात् तादृशशक्तिज्ञानजन्योपस्थितित्वस्य लक्षणा- धीनोपस्थितिसाधारण्याभावात् । एव पदे अर्थवाचकायावगाहि, अर्थे पदवाच्य वावगाहि चेति द्विविधमपि शतिज्ञान विनिगमनाविरहात् शान्दवोधप्रयोजकम् । शक्तिप्रतियोगित्वशतया- न ·तयैवारमा शान्दतरङ्गिणी घटपदत्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यताश्रयीभूत शाब्दबोधलक्षणं ज्ञानं अन्वय- मनवगाह्य न जायते इति घटशक्तिज्ञानादेवान्ययस्य भानं संभवति । तस्मादन्वयांशे कुब्जशक्तिरति । ज्ञातशक्तिकपदजन्यज्ञानविषयत्वाभावादन्थयो न याच्यः ।। भषवा, झानखप्रकाशत्यवादिनां प्राभाकरमीमासकानां मते घटादि- पदाधीनमपि ज्ञान मितिमातृघटादिविषयक जायते । घटविषयकानुभवजनके घटपदे मितिमातृविश्यकानुभवजनकत्वमप्यस्ति । तथापि सर्वत्र ज्ञाने ख-स्वाश्रय- विषयकायनयत्यात् मितिमातृविषयतयोः न घटपदजन्यतावच्छेदकता । परन्तु घटादिविषयताया एव । तद्विषयकवावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वमेव घटादि- पदे शक्तिः। ततश्च घटपदस्य न मितिमातृवाचकत्वमितीष्यते । रपि, . तद्विषयकत्वावच्छिन्नबोधनिष्टजन्यतानिरूपितजनकता- प्रकारकेश्वरेच्छाविषयत्वमेव तद्वावकत्वं, तत्पदजन्यतावच्छेदकविषयत्वप्रकारतानिरू- पितभगवदिच्छाविशेष्यत्वमेव तत्पदवाध्यत्यमिति स्वीक्रियते । यद्यपि अन्वयविषयक पदार्थबोधं जनयति पदं, तथापि अन्वयविषयकत्वं न पदजन्यतावच्छेदक गौरयात्, तस्य चाकाक्षाज्ञानकार्यतायामेवावन्छेदकत्वात् । तदुक्त मणौ-- "घटज्ञानत्वं शक्यतावच्छेदक, नत्वन्वितघटज्ञानत्वं गौरवादन्यलभ्यत्वाच्च " इति । अत्र शक्यतावच्छेदकपदेन कार्यतावच्छेदकं विवक्षितम् । इत्पश्चान्वयविषयतायां घटादिपदजन्यतावच्छेदकत्वस्य वाधात् सन्मात्रग्राहिणी भगवदिच्छा न बाधित ..घटपेदजन्यतावच्छेदकत्वमवगाहते इति घटपदजन्यतावच्छेदकविषयत्वप्रकारता- निरूपितभगवदिच्छाविशेष्यताया अन्वये विरहान्नान्वयस्य घटादिपदवाच्यत्वापत्ति.॥ वस्तुतस्तु, तीरं बोधविषयो भवतु, बोधः गङ्गापदजन्यो भवतु इत्याकार- कावेऽपि भगवदिच्छायाः सन्मात्रविषयकत्वोपपत्ते: गङ्गापदजन्ययोधविषयतात्वाव- च्छिन्नप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छाविशेष्यतायाः तीरेऽसत्त्वाद्यथा तीरस्य गङ्गापद- वाच्यत्वाभावः, तथा, अन्वयः बोधविषयो भवतु, बोध. घटादिपदजन्यो भवतु इत्यामारिकाया एवेश्वरेच्छायाः स्वीकारेण तावतैव तस्याः सन्मात्रयाहित्वोपपत्तेः घटादिपदजन्यबोधविषयतास्वेन ताशबोधविस्यतायाः अन्वयाशे भगवदिन्छया- नवगाहनात् घटादिपदजन्यबोधविषयतात्वावच्छिन्नाकारतानिरूपितभगवदिच्छा- विशेष्यतायाः अन्वये विरहान तस्य घटादिपदवाच्यतेति बोध्यम् ॥

·प्रथमस्तरङ्गः तदयं निर्गलितोऽर्थः-वाक्यार्थावगमतात्पर्येण प्रयुक्तानि पदानि स्वार्थ- स्मरणद्वारा अन्वयबोधं जनयन्ति । ये तु वादिनः पदानि पदार्थप्रतिपादनावसित- व्यापाराणि इति वदन्ति, तैरपि “पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम्।" इति वदद्भिः भग्यन्तरेण पदानां वाक्यार्यानुभवकारणता खीकृतैव । पदार्थप्रति- पादनस्य व्यापारत्वमभ्युपगम्यान्वयस्य शाब्दत्वं नियूढं तैः। पदार्थज्ञानस्यावान्तर- व्यापारत्वोक्तिरेव वाक्यार्थावगम शब्दजन्यमङ्गीकारयति । अन्वितामिधानवादिनस्तु अन्वितार्थबोधशक्तिं स्वीकुर्वाणाः कण्ठरवेणैव पदानां शाब्दान्वयानुभवकारणतामभ्युपगच्छन्ति । अभिहितान्वयवादिनः पदेन खार्थजातिविषयकनिर्विकल्पकं ज्ञानं स्मृत्यनुभवविलक्षणमभिधाननामकं जायते इति मन्यन्ते । तत्र विलक्षणनिर्विकल्पकशाब्दज्ञानकल्पनं न समञ्जसमिति पदेन खार्थस्मरणं जायते इति तदीयपक्षान्तरमेवास्मभ्यं रोचते। न केवलं पदानां शाब्दान्वयानुभवकारणतास्वीकारेणान्विताभिधानवादिनोऽस्माकं संनिहिताः । अपि तु पदजन्यपदार्थस्मरणाङ्गीकारेणापि । यद्यप्यन्विते शक्तिवादिनां तेषां मते अन्वयेऽपि पदशक्तिरस्ति, तथापि सा आनुभाविकी शक्तिः न स्मारकशक्तिः । पदैः इतरान्वितार्थविषयकशाब्दानुभवो जायते । पदानि स्वार्थजातिस्मारकाणि । शुद्धाया जातेः व्यक्तिं विना भानासंभवात् पदजन्य जातिस्मरणं व्यक्तिविषयकमपि भवति। तदधीनः शाब्दबोधोऽपि व्यक्तिविषयकः । परन्तु व्यक्तिविषयता पदशक्ति- प्रयोज्या न वेत्यन्यदेतत् । अभिहितान्वयवादिभिस्तु प्रथमं पदात् जातिविषयक- निर्विकल्पकशाब्दबोधः, ततो वाक्यार्थबोधः, तदनन्तरमेवाक्षेपात् व्यक्तिविपयक- बोधः स्वीक्रियते । वयं तु जातिविशिष्टशक्तिवादिनः पदेन जातिविशिष्टव्यक्ति- स्मरणमङ्गीकुर्मः । संसर्गेऽपि प्रमेये प्रमाणसंबन्धस्य प्रत्यक्षादिस्थले दृष्टत्वात् सर्वत्र प्रमेयस्य प्रमाणसंबन्धावश्यकतां मन्यमानाः अभिहितान्वयवादिनः, पदबोध्यः शक्यार्थः, पदार्थबोध्यो लक्ष्यार्थ इति व्यवस्थामनुरुन्धानाः अन्वयं पदाभिहितपदार्थबोध्य लक्ष्य वीकुर्वन्ति । शब्दवृत्तिज्ञानविषयस्यैव शान्दानुभवविषयत्वमिति नियममुररी- कुर्वाणा अन्विताभिधानवादिनः अन्वितशक्तरन्वयपर्यन्ततामभ्युपगच्छन्ति ·शब्दितरंङ्गिणी उभयेषामपि मते अन्ययस्य वाक्पार्थस्यापूर्वत्वात् शान्दयोधापूर्वमुपस्थितिनास्ति । पदार्थस्मरणानन्तरमेवान्वयबुद्धिर्जायते । तत्र चाकांक्षादिकं सर्वैरुपजीव्यते । अत: विनैव वृत्ति शक्ति लक्षणां वा अन्ययस्य संसर्गस्याकांक्षया मान क्यं वदामः । अनधिगतार्थविषयकत्वं ज्ञानस्य प्रमात्वं, अनधिगतार्थबोधकत्यं प्रमाणत्व- मिति स्वीकुर्वाणा मीमांसकाः, अनधिगतार्थविषयतायां प्रमाणप्रयोज्यत्वस्य प्रमाण- जन्यतावच्छेदकत्वस्यावश्यकता मन्यमानाः संसर्गविषयतायाः पदजन्यतावच्छेद- कायमभ्युपगच्छन्ति । तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रमान्यवादिनः लाघवपक्षपातिनो वयं तु संसर्गविषयतायाः पदजन्यतावच्छेदकत्वं नाङ्गीकुर्मः । .अयश्चायरो विशेषः, यत , कार्यान्वितशक्तिशदिनो मीमांसकाः कार्यता- 'स्मारकशक्तिमल्लिडादिसममिव्याहाराभावे अन्वयबोधमपल्पन्ति, असंसर्गामह- मन्वयबोधस्थाने स्थापयन्ति । अत एयावान्तरवाक्यार्थबोधस्य शाब्दत्वं नाभ्युए- गच्छन्ति कार्यताविषयकत्वाभावात् । अपितु खलेकपोतन्यायेन वाक्यार्थबोधं बदन्ति । वयं तु न कुत्रापि शाब्दबोधमपलपामः इति । अभिहितान्वयवादे द्वितीयतृतीयपक्षयोः खण्डवाक्यार्थबोधस्य विशेषणता- वच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य संपन्नत्यात महावाक्यार्थबोधः विशिष्टवैशिष्टयावगाही जायते । परन्तु तन्मते ग्वण्डवाक्यार्थबोधे एव पदाना हेतुता । महावाक्यार्थबोघे - तु अवान्तरवाक्यार्थबोध एव हेतुः । अस्माकं तु आन्तरवाक्यार्थबोधद्वारा महा- वाक्यार्थबोधेऽपि पदानां कारणतास्ति। अन्वयबोधस्य पदजन्यत्वाविशेषेऽपि अन्वयविषयतायाः पदजन्यतावच्छेदकत्वनदभावाभ्यां मतयोरनयोर्मेदोऽवसेयः । तस्मात् पदानि स्वार्थस्मरणद्वारा आकांक्षादिसहकारेण अन्वयबोध जनयन्ति, अन्वयश्च न पदलक्ष्य., न वा पदशक्यः, अपितु आकांक्षालभ्यः इति 'सिद्धम् ॥ 4 । इति पण्डितराजेन सुब्रह्मण्यंशास्त्रिणा विरचितायां शादतरङ्गिण्यां प्रथमस्तरङ्गः।

·. "शास्र अथ द्वितीयस्तरङ्गः अथ वृत्तिनिरूप्यते। शाब्दबोधजनकपदार्थस्मरणानुकूलपदतदर्थसंबन्धो वृत्तिः। व्यापारपदेनापि इमां व्यपदिशन्ति प्रबन्धारः। मुख्या जघन्या चेति द्विविधा वृत्तिः । तत्र मुख्या वृत्तिः अभिधा शक्तिरिति चाख्यायते । वाक्यविदः 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः' (पू. सू. 1-1-5) इति पारमर्षे सूत्रं प्रमाणयन्तः, स्वाभाविकः संज्ञासंज्ञिलक्षणः वाध्यवाचकभावा- टिप्पणी- आचार्यवाचस्पतिमिश्राः तत्त्वविन्दौ 'तस्मात् स्वगोचरं विज्ञानमेव शब्दानां व्यापारः स्वार्थबोधे । यथा आह भगवान् भाष्यकार:- शब्दविज्ञानादसंनिकृष्टेऽर्थे विज्ञानम्" इति । स एव स्वाभाविकशक्ति- शालिनः शब्दस्य स्वशक्त्या अर्थधीहेतुतया अभिधेति गीयते' इति ग्रन्थेन शब्दगोचरं ज्ञानं अभिधेति व्यवहरन्ति । "शब्दविषयविज्ञानस्यैव पदार्थस्मरणजननशक्त्युपहितस्य अभिधा- व्यापारत्वेन स्वीकारात् । अन्यस्य परिस्पन्दयत्नलक्षणस्य व्यापारस्य विभौ, विभुगुणे वा शब्दे चैतन्यानधिकरणे दुर्निरूपत्वात् ।" इति तत्त्वप्रदीपिकायां चित्सुखाचार्याः। साक्षात्संकेतितार्थप्रतीत्यनुकूलः शब्दव्यापारोऽभिधा । स च पदज्ञानं तद्गोचरः संस्कारो वा।" इति काव्यप्रदीपव्याख्यायां वैद्यनाथभट्टाः। "शक्त्याख्यः शब्दस्यार्थगतः संबन्धविशेषः अभिधा" इतिं रसगङ्गाधरः। एवं अभिधालक्षणाव्यञ्जनादीनां सर्वेषामपि सामर्थ्यपरशक्तिशब्देन व्यवहारः अभिनवगुप्ताचार्याणां दृश्यते । "समयापेक्षया वाच्यावगमनशक्ति: अभिधाशक्तिः । तदन्यथानुपपत्तिसहायार्थावबोधनशक्तिः तात्पर्यशक्तिः। मुख्यार्थवाधादि- सहकार्यपेक्षार्थप्रतिभासनशक्तिः लक्षणाशक्तिः । तच्छक्तित्रयोपजनिता- वगममूलजाततत्प्रति भासपवित्रितप्रतिपत्तृप्रतिभासहायार्थद्योतनशक्तिः ध्वननव्यापारः" इति । अत्र चतस्रोऽपि शक्तयः व्यापारपदेनापि व्यवहृताः । अन्वयस्याकांक्षाभास्यत्वमेव, न लक्ष्यत्वं न वा शक्यत्वमिति प्रथम- तरङ्ग निरूपितत्वात् अन्वयबोधौपयिकी तात्पर्यशक्तिः नाङ्गीक्रियते प्रामाणिकः । द्योतनशक्तिश्चाग्ने विवेचयिष्यते इति बोध्यम् । तद्यथा- .

·६४ शाब्दतरङ्गिणी पराभिधान अर्थप्रतीतिजननसामर्थ्यपर्यवसित संबन्ध अभिषेति प्रतिपना. षट्पदार्थातिरिक्तसामर्थ्यलक्षणा शक्तिमभ्युपगच्छन्तस्ते शन्देऽपि अतिरिक्त ताशसामर्थ्यपर्यत्रसित संबन्ध स्वीकुति । अन्विताभिधानवादिन तदन्वयानुभावकत्वमेव स्मरणप्रयोजकसंबध घदन्ति। समयमेव शब्दार्थयो सबन्ध मन्यन्ते प्रामाणिका । नव्यवैयाकरणास्तु समयस्य सबन्धत्व निराकुर्वाणा , वाच्यवाचकभावा- ख्यातिरिक्तसबन्ध खीकुन्ति स्वय सकेतपदेन सकेतितस्य शब्दार्थतादात्म्यस्य तप्राहकता प्रतिपादयति । प्राचीनवैयाकरणाः, समयस्य सबन्धत्व निराकृत्य, अनादिभूतस्यार्थबोधकत्वस्य अमिरूपत्व स्वीकुर्वन्ति । वैयाकरणानो पक्षद्वयमपि वाक्यविदा राधान्तमेवानुसरति । परन्तु, अनुभावकव शक्तिरिति वादिन प्राभाकरा. गङ्गापदस्य तीरानुभावकत्वे तीरवाच- करवापत्तिमनिवायां मयमाना, लाक्षणिस्यानुभावकत्वमेव नाभ्युपगच्छन्ति । लक्षणाख्यामतिरिक्ता वृत्तिमनङ्गीकुर्वाणा वैयाकरणा लाक्षणिकगङ्गापदस्यापि तीरानुभावकता स्वीकुर्वन्ति । शक्यतया प्रसिद्धतरार्थबोध निमित्तीकृत्य गङ्गादिपदे लाक्षणिकावव्यवहार च निहन्ति । तस्मात् नव्यवैयाकरणानां प्राचीनवैयाकरणानां नैयायिकाना च मतभेदेन अमिधास्वरूप विविच्यते ॥ नव्यवैयाकरणाः पदपदार्थयो वाच्यवाचकभावास्य क्लुप्तपदार्यातिरिक्त सबध शक्तिरिति, ममिति चोच्यते । न चातिरिकसंबन्धस्य कल्पनामपेक्ष्य क्लप्तस्य इद पदमेत- दर्यबोधक भवस्विति ईश्वरसकेतस्यैव पदपदार्थसबन्धामकशक्तित्वमुचितमिति वाच्यम् । इच्छारूपसकेतस्य पदपदार्थसबन्धावासभवात् । तथाहि-सबन्धो नाम संबन्धिम्या मिन्न द्विनिष्ठ विशिष्टनुद्धिनियाम- कश्च भवति । यथा घटभूतलयो सबन्ध सयोग । स च सबन्धिम्या घट- ·तस्मात् क्लप्तायाः बोधकत्वेनेवरेच्छायाः पदतदर्थसंबधवा भवात् वाच्यवाचकभावाख्यसंबन्धान्तरमेव कल्प्यते । सैव शक्तिः । तादृशशतिमाह द्वितीयस्तरङ्गः ६५ भूतलाभ्यां भिन्नः, समवायेन घटभूतलोभयनिष्ठः, घटबद्भुतलमितिविशिष्टबुद्धि- नियामकश्च । बोधकत्वेन ईश्वरेच्छा न पदार्थोभयवृत्तिः । इच्छाविपयबोधविषयतायाः घटादिरूपेऽर्थे सत्त्वेऽपि तस्या इच्छाश्रयतानियामकत्वाभावात् । एव घटादिविपयो निरुक्तेच्छावानिति प्रामाणिकव्यवहारमूलबुद्धिरपि नास्ति । अतः संकेतस्य संबन्ध- त्वमेव न संभवति । अपि च, वोधकत्वान्यथानुपपत्त्या कल्प्यमानः संबन्धः न बोधकताघटितो युज्यते । प्रयोजकवृद्धो घटमानयेति ब्रूते । तच्छुत्या प्रयोज्यवृद्धो घटमानयति । तच्च पश्यन् व्युत्पित्सुलि:---घटानयनकर्तुः प्रयोज्यवृद्धस्य प्रवर्तकं कार्यताज्ञानं वर्तते, तच्च शब्देनैव जातम् , तदन्यस्य कारणस्यानुपलब्धेः, अर्थेनासंबदस्य च शब्दस्य तद्बोधकारणत्वमनुपपन्नमिति-बोधकत्वान्यथानुपपत्त्या शब्दार्थयोः संबन्ध कल्पयति । बोधजनकत्वस्य अनुपपद्यमानत्वेन ज्ञानदशायां तहटितसंबन्धनानं न संभवतीति व्यवहारेणावगम्यमानः संबन्धः न बोधकत्वघटितनिरुक्तसंकेतात्मको युज्यते । किञ्च, बोधकत्वप्रकारकेश्वरेच्छा शक्तिः, उत वोधकत्यप्रकारकेश्वरज्ञानं शक्तिरित्यत्र विनिगमनाविरहः । तथा च 'विनिगमनाविरहेण सिद्धं चेदुभयमपि सिद्धमेव' इति न्यायेन ईश्वरेच्छाज्ञानयोरुभयोरपि शक्तित्वमङ्गीकरणीयमिति गौरवम् । अपि च, अर्थबोधजनकत्वेन इच्छाविस्यवं यदि पदत्य स्वीक्रियते, तदा दण्डस्यापि घटजनकत्वं घटजनकात्यप्रकारकेश्वरेच्छाविषयत्वरूपं स्वादिति बहूपप्लयः । किञ्च, चक्षुरादिप्रमाणानि बोधजनकवघटितसंबन्धमिनेन संयोगादिना घटादिप्रमेयसंबद्धानि घटादिकं बोधयन्ति । एवं शब्दोऽपि प्रमाणम् । अतथा शब्द: बोधजनकावघटितसंबन्धमिनसंवन्धेन प्रनेयसंबद्धः प्रमेयं बोधयति प्रमा- णत्वादिति कल्प्यते । अन्यथा वहिधूमयोः व्याप्तिरूपः संबन्धो मास्तु, धूमाहहिज्ञान जायतामितीश्वरेच्छादिषयत्वमेव संबन्धोऽस्तु इति न्याप्तिरथुच्छियेत ।

·0 अपि च, शाब्दतरङ्गिणी शब्दार्थयोस्तादाल्पम् । स एव संकेतः । शतयुपकारकत्वात् तादाम्पमपि शक्तिरिति व्यवहियते । न च शब्दार्थयोस्तादाम्ये, अन्नमित्युक्ते पूरणापत्तिः, पूरण- • हेतोरर्थस्य अन्नस्य शब्दामिन्नत्वेन तत्र सरवादिति वाच्यम् । शब्दार्थयोरत्यन्ता- मेदानङ्गीकारात् भेदसमानाधिकरणाभेदरूपतादात्म्यस्यैव स्वीकारात् उक्तापत्ते- रसंभवात् । ननु शब्दार्थयोतादाम्ये किं मानमिति चेत् ---उम्यते । अयं घटः इत्यादिप्रत्यये घटादिरूपोऽर्थः तत्तद्वाचकशब्दानुविद्ध एस भासते। अत एव पुरोवर्तिपदार्थदर्शी तद्वाचकशब्दमजानानः किमिदमिति न जानामि इति ब्रूते । वाचकशब्दोपदेशानन्तरं ज्ञातमिति वदति । प्रत्ययेषु अर्थमात्रस्य भाने न जानामति कर्य स्यात् । अर्थस्य ज्ञातस्यात् । अतः शम्दानुमिद्धोऽर्थो भासते। कोकिलरूपार्थस्य पिकपदे एव शकि जानतः कोकिलपदे तामजानतः पुंसः कोकिलदर्शने सति अयं कोकिल. इत्यनुय्यवसायापत्तिः । ज्ञाने अर्थमात्रस्य भानात् अर्थस्य च तेन ज्ञातत्वात् । अतः वाचकपदमपि तत्र भासते इति स्वीकरणीयम् । कोकिलपदस्य पाचकस्य तेनाज्ञानात् न तस्य तथा- ऽनुव्ययसायापत्ति। किच, अयं घटः इति प्रत्यक्षे घटस्य विशेष्यता घटस्वस्य प्रकारता इति विषयतामाननियमनिर्वाहार्थमपि पदभानमावश्यकम् । पदभाने सति, 'यत ज्ञानं यत्पदविषयक तत् सजन्ययोधीयविषयतासमानविषयताकम्। इति नियमाव घटविशेष्यकत्वादिनियमो निर्वहति । घटादिपदानामपि घटत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्ने शक्तिः । अतः घटपदजन्यबोधे विशेष्यत्वादिक भासते । तस्मात् घटपद विषयकप्रत्यक्षेऽपि तरसमानविषयतादिक भासते । व्यवमाये विषयता भासते इत्यकामेनापि अही- कार्यम् । कयमन्यथा घटमहं जानामीत्यनुव्यवसाय विषयावं भासेत । व्यवसाय- विषयस्यैवानुव्यवसाये भानात् । व्यवसायाविषयस्यापि व्यवसायविषये विद्यमानस्य अनुव्यवसाये भानोपगमे. अयं गुड. इति व्यवसायानन्तरभावी अनुव्यवसायः .

·६७ द्वितीयस्तरङ्गः व्यवसायविषयगुडे विद्यमानं माधुर्यमवगाहेत । विषयतायाश्च भानं न विप- यत्वान्तरम् , अपि तु खमेवेति नानवस्था । तस्मात् प्रत्यक्षादावपि विषयताभान- नियमनिर्वाहाय पदभानमावश्यकम् । न्यायसूत्रकर्तुः गोतमस्यापि शाब्दबोधे पदभानं संमतम् । 'इन्द्रि- यार्थसंनिकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्' (न्या. सू. 1-1-4) इति प्रत्यक्षलक्षणसूत्रम् । तत्र अव्यपदेश्यम् इत्यस्य वाचक- शब्दाविषयकमित्यर्थः । एवञ्च प्रत्यक्षं शब्दाविषयकं वदन् शाब्दबोधं वाचक- शब्दविषयं मन्यते सूत्रकारः । तस्मिन्नेव सूत्रे 'शब्दविषयकत्वेन प्रत्यक्षस्य शाब्दत्वापत्तिः' इति वदतो न्यायभाष्यकारस्यापि अभिमतोऽयमर्थः । व्यवस्थिते हि शाब्दे पदभाने शब्द- विषयकत्वात् प्रत्यक्षस्य शाब्दत्वमापादयितुं शक्यते । 'शब्दविषयकत्वमेव. शाव्दत्वं न तु शब्दजन्यत्वम्। इति तत्रैव वाचस्पतिमित्रैरुक्तम् । तथा च नैयायिकैः शाब्दे पदभानाङ्गीकारात् अन्यत्र प्रत्यक्षादौ तेषां तदभानाग्रहो मुधैव ॥ तस्मात् अयं घटः इत्यादिप्रत्यये तत्तद्वाचकशब्दानुविद्ध एवार्थों भासते इति सिद्धम् ॥ किञ्च, यत् यत्सामानाधिकरण्येन प्रतीयते तत् तदात्मकम् । यत् यदात्मकं न भवति तत् न तत्सामानाधिकरण्येन प्रतीयते । यथा गौः नावात्मका, गौरश्वः इत्यश्वसामानाधिकरण्येन न प्रतीयते । अर्थस्तु वाचकशब्दसामानाधि- करण्येन प्रतीयते इति शब्दात्मकः । न च गवि अश्वसामानाधिकरण्येन प्रतीत्य. भावः तयोरुपायोपेयभावाभावात्, न तु तादात्म्याभावात् , शब्दार्थयोस्तु उपा- योपेयभावसत्त्वात् सामानाधिकरण्येन प्रतीतिरिति वाच्यम्। उपायोपेयभावसत्त्वेऽपि रूपचक्षुषोः वहिधूमयोश्च सामानाधिकरण्येन प्रतीतेरदर्शनात् उपायोपेयभावस्य सामानाधिकरण्येन बुद्धिनियामकत्वाभावात् । किञ्च, उपायोपेयभावस्य सामानाधि- करण्येन बुद्धिप्रयोजकत्वे शाब्दे एव प्रत्यये तयोः सामानाधिकरण्यं भासेत, ·+ शाब्दतरङ्गिणी नावनुमित्यादौ। तत्रार्थस्य शब्दोपेयत्वाभावात् । साधित च सर्वत्र ज्ञाने पदमानम् । ", तस्मात् अत्यन्तमिन्नयो घटपटयो घट पट इति सामानाधिकरण्येनाप्रतीते , अत्यन्तामेदेऽपि घटो घट इति सामानाधिकरण्येन बुद्धेरदर्शनात् , नीलो घट इनि सामानाधिकरण्येन प्रतीते नीलघटयोरिव शब्दार्थयोरपि सामानाधिकरण्येन प्रतीते भेदसमानाधिकरणामेदरूप तादाम्य सिद्धयति ।। अपि च, अतदुपायक अतद्विपयकश्च न तत्पुर सरो दृष्ट । सर्वोऽपि सविकल्पप्रत्यय शब्दपुर सर । अतश्च सविकल्पकप्रत्यय शब्दविषयक शब्दोपायको वा वाच्य । आये अर्थज्ञानस्य शब्दज्ञानात्मक सिद्ध शब्दार्थ- योस्तादाम्यम् । द्वितीये किं शब्द अज्ञान सन्तुपाय , उत ज्ञान । नाथ निर्विकल्पकम्यवासिद्धिप्रसङ्गात् । विशिष्टयुद्धौ विशेषणज्ञानस्य उपायत्वे एव निर्विकल्पक सिद्धयति । अज्ञातस्याप्युपायत्वे अज्ञातस्यापि घटत्यस्य अय घर इति विशिष्टबुद्धिजनकत्यसंभवात् , घटत्वज्ञानानपेशणेन निर्विकल्पकाङ्गीकारस्य व्यर्थत्वात् । द्वितीयपक्षे च सिद्ध न समीहितम् । असनिहितस्य न ज्ञान सभाति । शब्दच न सनिहित । अत अर्थ- तादात्म्यादर्थमनिधानमेव शब्दसनिधानमिति सनहिनस्य शब्दस्य ज्ञान भवेत् । तथा च सिद्ध शब्दार्थयोस्तादात्म्यम् । एव क शब्द इति प्रश्नेऽपि घट इत्यय शब्द इत्युत्तरयन्ति । कोऽर्थ इति प्रश्नेऽपि घट इत्ययमर्थ इत्युत्तरयति। तथा च शब्दार्थप्रश्नयो एका- कारोत्तरदर्शनात् त मूलतादात्म्यप्रतीति तया च शब्दार्थयो तादाम्य सिद्धयति । अपि च, पद श्रुतम्, अर्थ शृणु इति व्यवहरति । अत्र च अर्थपद न शब्दपरम् । पद श्रुतमिति पृथगमिवानात् । अपि तु अर्थपरमेव । अर्थस्य च श्रावणप्रत्यक्षकर्मत्व न संभवति । अपि तु शब्दस्यैर । तस्मात् शब्दार्थयो तादात्म्यमभिस धायैय 'अर्थ शृणु' इति व्यवहरति इति निरुक्तमयोगमूलप्रती- त्यापि शब्दाथेयोस्तादात्म्य सिद्धरति । किश्च, वाध्य आदेच (अर्थ) वाचक वृद्धिशब्द च मामानाधिकरण्येन 'पृद्विरादैन्' (पा सू 1-1-1) इति प्रयुञ्जान पाणिनिरपि याच्यवाचकयो- ·६९ द्वितीयस्तरङ्गः स्तादात्म्यमभिप्रेति । प्रणववाच्यं ब्रह्म, वाचकं प्रणवं च सामानाधिकरण्येन निर्दिशन्ती 'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म' इति श्रुतिरपि वाच्यवाचकयोस्तादात्म्य द्रढयति । एवं पिनाकिनो मानभञ्जकः रामः (अर्थः) न तु तद्वाचकः शब्दः रामेति नाम्नि मानभञ्जकत्वं प्रतिपादयन्नयं 'रामेति यक्षरं नाम मानभङ्गः पिना- किनः' इति प्रयोगः शब्दार्थयोरभेदाध्यासमूलक इति तेन तादात्म्यं सिद्ध्यति । अत एव 'हिरण्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षते' इति प्रयोगोऽपि संगच्छते । अत्र पुरुषविशेष हिरण्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षते इत्युक्तम् । हिरण्यपूर्वत्वं कशिपुपदस्यैव । तथा च अर्थस्य हिरण्यपूर्वकशिपुशब्दस्य च सामानाधिकरण्येन प्रयोगः तयो- स्तादात्म्य द्रढयति ॥ वस्तुतस्तु बौद्धयोरेव शब्दार्थयोर्वाच्यवाचकभावः । तादृशयोरेव शब्दार्थ- योस्तादात्म्यम् । नातः अन्नमित्युक्ते पूरणापत्तिः बाह्यस्यैवान्नस्य पूरकत्वादिति बोध्यम् ॥ आवश्यकश्च वौद्धार्थस्य वाच्यतास्वीकारः । कथमन्यथा घटोऽस्ति, घटो नास्ति इति प्रयोग उपपद्यते । यदि घटशव्दस्य बाह्यसत्ताविशिष्टो घटो वाच्यः तदा घटशब्देनैव घटे बाह्यसत्ताया बोधनात् उक्तार्थानामप्रयोगः इति न्यायेन अस्तीति प्रयोगो न स्यात् । एवं घटशब्देन घटे बाह्यसत्ताया बोधितत्वात् तद्विरुद्धः बाह्यसत्ताभावः तत्रानुपपन्न इति तत्र सत्ताभावबोधकः नास्ति इति प्रयोगोऽप्यनुपपन्नः स्यात् । यदि बुद्धिसत्ताविशिष्टघटो वाच्यः, तदा घटशब्देना- बोधितबाह्यसत्ताया वोधनाय अस्तिपदप्रयोग उपपद्यते। घटशब्दबोध्यबौद्धघटे अबाधितं बाह्यसत्ताभावं बोधयितुं नास्तीति प्रयोगोऽप्युपपद्यते । तस्माद्वौद्धार्थ एव वाच्यः । - अपि च, बौद्धार्थानङ्गीकारे शशशृङ्गं नास्तीति वाक्यात् शब्दबोधो न स्यात् बाह्यस्य शशशृङ्गस्यासत्त्वात् । एवं अङ्गुरो जायते इति वाक्यादपि बोधो न स्यात् । योऽङ्कुरः उत्पत्याश्रयः स एव तत्र शाब्दबोधे भासते इति वक्तव्यम् ।

·७० - शाब्दतरङ्गिणी तच न संभवति । ज्ञानसामान्ये विषयस्य कारणत्वेन विद्यमानस्यैव शाब्दबोधात् शाब्दकाले बाह्यस्योत्पत्त्याश्रयस्याङ्करम्याभावात् । बौदार्याङ्गीकारे तु शशक्ष- पदबोध्ये बौद्ध शशशृङ्गे वाह्यसत्ताभार, शशशृङ्ग नास्तीति वाक्येन चोप्यते । एवं तरकाले बुद्धिसिद्धाकुरे उत्पत्तिः अङ्कुरो जायते इति वाक्येन बोप्यते इति न कोऽपि दोष । किञ्च, ज्ञानसामान्ये विपय कारणम् । समानाधिकरणयोरेन कार्य- कारणभायात् वाह्यघटादि. खानधिकरणमनोगतज्ञानस्य न कारणं भवितुमर्हति । बौद्धार्थस्वीकारे तु बौद्धो विषय. घटादि मनोनिष्ठ स्वाधिकरणे मनसि ज्ञानं जन- येदिति कार्यकारणभाव उपपद्यते । न च विषयतासंबन्धेन ज्ञान प्रति तादाम्येन विषयस्य विषयनिष्ठ- प्रत्यासत्या कारणत्वमभवान्न बौद्धार्थ. स्वीकरणीय इति वाच्यम् । तादात्म्यनयन्यस्य वृत्यनियामकन्वेन, तेन संबन्धेन विषयस्य कारणस्य कार्यभूतज्ञानाधिकरण- खवृत्तित्वासंभवेन, विषयनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभागासभात् । एव अनीत. घटविषयकस्मरणशाने अतीतघटस्य निरुक्तरीत्या कारणव न वक्तुं शक्यते । विषयस्य अतीतघटस्य बाह्यस्य स्मरणकाले अमावेन तत्र स्मरणस्य विषयता- मबन्धेन असत्वात् । विद्यमानयोरेव घटभूतलायो. सयोगादिसंवन्धदर्शनेन अविद्यमाने अतीतघटे विद्यमानस्मरणस्य संबन्धासंभवात् । बौद्धार्थस्वीकारे तु बाह्यस्य घटस्यातीतत्वेऽपि बौद्धस्य विद्यमानत्वात् स्मरणमबन्धः, ज्ञानविषययो कार्यकारणभावश्नोपपद्यते । एव नलरावणादिपदात् शान्दवोधनिर्वाहायापि बौद्धार्थस्वीकरणमावदय- कम् । घट वादिव्यञ्जकघटादिसस्थानानामिर नटत्वादिव्यचकनलादिसंस्थानाना- मस्माकमप्रत्यक्षत्वात् घटादिपदाना घट वादिजातिविशिष्ट इव नलादिपदाना नसत्वादिजानिवेशिष्टे शक्तिमहो न सभाति । फलबलात् अनादीन् नलादि. विषयकमरकारान् कल्पयित्वा, तादृशसंस्कारेणोपस्थिते शफिमहात् नलादिपदाद विशिष्य नर वादिप्रकारको बोध. इत्यपि न शक्यते वक्तुम् । अप्रसिद्धार्थक- मनोनिष्टप्रत्यासत्त्या ·द्वितीयस्तरङ्गः ७१ नलादिपदश्रवणे कः एतदर्थः इति प्रश्नस्य उपमानादिना तत्प्रतिवचनस्य चानुपपत्तेः। तस्मात् तदीयगुणसमृद्धयादिश्रवणोत्तरं सामान्यतः बुद्धया गृहीताकारे शक्तिग्रहः । वौद्ध एवार्थः शाब्दबोधे भासते इति बौद्धार्थवीकार आवश्यकः । किञ्च, ‘स भूरिति व्याहरत् स भूमिमसृजत' इति श्रुत्या सृष्टेः प्राक् हिरण्यगर्भः भूरादिशब्देभ्यः तदर्थ ज्ञात्वा भूरादीन् लोकान् ससर्ज इति गम्यते। यदि बाह्य एवार्थः तदा बाह्याया भुवः तदानीमभावेन भूशब्दस्य शक्ति- महासंभवात् तच्छब्दात् भुवो बोधो न स्यात् । बौद्धार्थस्वीकारे तु, हिरण्यगर्भस्य सर्वज्ञत्वात् भगवदनुग्रहाच्च वेदलाभवत् , तदैव स्वबुद्धिपरिवर्तिपदार्थस्य स्थूल- रूपेण भानं, तत्र संबन्धग्रहः, शाब्दबोधश्च संभवतीत्युपपद्यते। अतोऽपि बौद्धार्थः स्वीकरणीयः । अपि च, 'उपदेशेऽजनुनासिक इत्' (पा.सू. 1-8-2] इति सूत्रे भाण्ये को देवदत्तः इति प्रश्ने, 'अङ्गदी कुण्डली व्यूढोरस्क: वृत्तवाहुः ईदृशो देवदत्तः इत्युक्तम् । तत्र ईदृशपदं एतत्सदृशार्थकम् । यदि बाह्य एवार्थः, तदा देवदत्त- व्यक्तेरैक्यात भेदघटितसादृश्यस्यासंभवात् ईदृशो देवदत्तः इति वाक्यमपार्थक स्यात् । बौद्धार्थस्वीकारे तु एतैः शब्दैः यादृशोऽर्थः बुद्धौ प्रतिभासते तादृशो वाह्यदेवदत्तः इत्यर्थकं पूर्वोक्तवाक्यं बौद्धवाद्यदेवदत्तव्यक्त्योः भेदघटितसादृश्य- संभवादुपपद्यते। असत्कार्यवादनिरूपणावसरे 'बुद्धिसिद्ध तु तदसत्' (न्या. सू. 4-1-50) इति सूत्रकर्तुः गोतमस्यापि संमतो बौद्धार्थः । कर्तृत्वं कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वरूप- कारणत्वव्याप्यम् । उत्पत्तेः प्रागसच्च कार्य कथमुत्पत्तिकर्तृ भवेत् , तत्त्वाभाये च घटो जायते इति कर्नाख्यातप्रयोगः कथमुपपद्यते, इत्याशङ्कापरिहाराय तत्सूत्रं प्रवृत्तम् । तत्-कार्य उत्पत्तेः प्राक् नाशोत्तरञ्च असदपि बुद्धिविषयतया सिद्धम् इति सूत्रार्थः । बौद्धस्य घटस्य पूर्ववृत्तित्वात् कर्तृत्वमुपपद्यते इति परिहारा- शयः । ततश्च वौद्धार्थः न्यायदर्शनकर्तुः गोतमस्यापि संमतः ।

·७० प्रत्यासत्या कारणत्वसंभवान्न बौद्धार्थः स्वीकरणीय इति वाच्यम् । तादात्म्यसंवन्धत्य वृत्यनियामकत्वेन, तेन संबन्धेन विषयस्य कारणस्य कार्यभूतज्ञानाधिकरण- घटविषयकस्मरणज्ञाने अतीतघटस्य निरुक्तरीत्या कारणत्वं न वक्तुं शक्यते । विषयस्य अतीतघटस्य बाह्यस्य स्मरणकाले असत्वेन तत्र स्मरणस्य विषयता- संबन्धेन असत्वात् । विद्यमानयोरेव घटभूतलाधोः संयोगादिसंबन्धदर्शनेन अविद्यमाने अतीतघटे विद्यमानस्मरणस्य संबन्धासंभवात् । बौद्धार्थस्वीकारे तु बाह्यस्य घटस्यातीतत्वेऽपि बौद्धस्य विद्यमानस्यात् स्मरणसंबन्धः, मनोनिष्ठप्रत्यासत्या कम् । घटन्यादिव्यञ्जकघटादिसंस्थानानामिव नलत्वादिव्यचकनलादिसंस्थानाना- मस्माकमप्रत्यक्षत्वात् घटादिपदानां घटल्यादिजातिविशिष्ट इव मलादिपदाना नसत्वादिजातिविशिष्ट शक्तिमहो न संभवति । फलबलात् अनादीन् नलादि- विषयकसंस्कारान् कल्पयित्वा, तादृशसंस्कारेणोपस्थिते शक्तिमहात् नलगदिपदाद विशिष्य नसत्वादिप्रकारको बोधः इत्यपि न शक्यते वक्तुम् । अप्रसिद्धार्थक शाब्दतरङ्गिणी तञ्च न संभवति । ज्ञानसामान्ये विपयस्य कारणत्वेन विद्यमानस्यैव शाब्दबोधात् शाब्दकाले बाह्यस्योत्पत्त्याश्रयस्याङ्कुरस्याभावात् । बौद्धार्याङ्गीकारे तु शशक्ष पदबोये बौद्धे शशशृङ्गे बाह्यसत्ताभावः शशशृङ्ग नास्तीति वाक्येन बोप्यने । एवं तत्काले बुद्धिसिद्धाकुरे उत्पत्तिः अकुरो जायते इति वाक्येन बोध्यते इति न कोऽपि दोष.। किश्च, ज्ञानसामान्ये विषयः कारणम् । समानाधिकरणयेरेव वार्य- कारणभावात् बाह्यघटादिः खानधिकरणमनोगतज्ञानस्य न कारणं भवितुमर्हति । बौद्धार्थवीकारे तु बौद्धो विषयः घटादिः मनोनिष्ठः स्वाधिकरणे मनमि ज्ञान जन- येदिति कार्यकारणभाव उपपद्यते । न च विषयतासंबन्धेन ज्ञान प्रति तादात्म्येन विषयस्य विषयने स्ववृत्तित्वासंभवेन, विषयनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभावासंभवात् । एवं अतीत ज्ञानविषययो कार्यकारणभावश्चोपपद्यते । एवं नलरावणादिपदात् शाब्दबोधनिर्वाहायापि बौद्धार्थखीकरणमावस्य- ·द्वितीयस्तरङ्गः ७१ नलादिपदश्रवणे कः एतदर्थः इति प्रश्नस्य उपमानादिना तत्प्रतिवचनस्य चानुपपत्तेः। तस्मात् तदीयगुणसमृद्धयादिश्रवणोत्तरं सामान्यतः बुद्धया गृहीताकारे शक्तिग्रहः । बौद्ध एवार्थः शाब्दबोधे भासते इति बौद्धार्थस्वीकार आवश्यकः । किञ्च, 'स भूरिति व्याहरत् स भूमिमसृजत' इति श्रुत्या सृष्टेः प्राक् हिरण्यगर्भः भूरादिशब्देभ्यः तदर्थ ज्ञात्वा भूरादीन् लोकान् ससर्ज इति गम्यते। यदि बाह्य एवार्थः तदा बाह्याया भुवः तदानीमभावेन भूशब्दस्य शक्ति- ग्रहासंभवात् तच्छब्दात् भुवो बोधो न स्यात् । बौद्धार्थस्वीकारे तु, हिरण्यगर्भस्य सर्वज्ञत्वात् भगवदनुग्रहाच्च वेदलाभवत् , तदैव खबुद्धिपरिवर्तिपदार्थस्य स्थूल- रूपेण भानं, तत्र संबन्धग्रहः, शाब्दबोधश्च संभवतीत्युपपद्यते। अतोऽपि बौद्धार्थः स्वीकरणीयः । अपि च, 'उपदेशेऽजनुनासिक इत्' [पा.सू. 1-3-2] इति सूत्रे भाष्ये को देवदत्तः इति प्रश्ने, 'अङ्गदी कुण्डली व्यूढोरस्कः वृत्तवाहुः ईदृशो देवदत्तः इत्युक्तम् । तत्र ईदृशपदं एतत्सदृशार्थकम् । यदि बाह्य एवार्थः, तदा देवदत्त- व्यक्तेरैक्यात भेदघटितसादृश्यस्यासंभवात् ईदृशो देवदत्तः इति वाक्यमपार्थक स्यात् । बौद्धार्थस्वीकारे तु एतैः शब्दैः यादृशोऽर्थः बुद्धौ प्रतिभासते तादृशो बाह्यदेवदत्तः इत्यर्थक पूर्वोक्तवाक्यं बौद्धवाह्यदेवदत्तव्यत्योः भेदघटितसादृश्य- संभवादुपपद्यते । असत्कार्यवादनिरूपणावसरे 'बुद्धिसिद्धं तु तदसत्' (न्या. सू. 4-1-50) इति सूत्रकर्तुः गोतमस्यापि संमतो बौद्धार्थः । कर्तृत्वं कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वरूप- कारणत्वव्याप्यम् । उत्पत्तेः प्रागसच्च कार्य कथमुत्पत्तिकर्तृ भवेत् , तत्त्वाभावे च घटो जायते इति कर्नाख्यातप्रयोगः कथमुपपद्यते, इत्याशङ्कापरिहाराय तत्सूत्रं प्रवृत्तम् । तत्-कार्य उत्पत्तेः प्राक् नाशोत्तरश्च असदपि बुद्धिविषयतया सिद्धम् इति सूत्रार्थः । बौद्धस्य घटस्य पूर्ववृत्तित्वात् कर्तृत्वमुपपद्यते इति परिहारा- शयः । ततश्च बौद्धार्थः न्यायदर्शनकर्तुः गोतमस्यापि संमतः । , .

·७२ - शादतरङ्गिणी एवञ्च बौद्ध एवार्थो याच्या, बौद्ध एव शब्दो याचकः। तयोरेव तादा. रम्यमिति नान्नमित्युके पूरणापत्तिः । शब्दार्थनादाम्योपकृतश्च वाच्यवाचकभावः अतिरिक्त संबन्ध; शक्तिः । तस्य अर्थोऽनुयोगी। पदं प्रतियोगि। तादृशसंवन्धानुयोगिवं शक्यत्वम् । तादृश- संबन्धप्रतियोगित्वं शक्ताव-वाचकत्वम् । अनुयोगितावच्छेदकं शक्यतायच्छेदकम् । शक्यतावच्छेदकतामेदार शक्तिमेदः, न तु शक्यतावच्छेदकमेदात् । अतध दिवाकरत्वनिशाकरत्वम्पशक्यतावच्छेदकभेदेऽपि न पुष्पय पदस्य शक्तिभेदः इति निरूपयन्ति ।। प्राचीनवैयाकरणाः- यथा चक्षुरादीन्द्रिये घटादिचाक्षुषकारणत्वं अनादि, तथा घटादिपदे घटादिशाब्दयोधकारणत्वं अनादि वर्तते । सैव शक्तिः । बोधकाचे अनादित्वच खप्रयोज्यशान्दबोधसमानाकारपूर्वपूर्वबोधध्वंसकालीनत्वम् । बोधकत्वं शक्ति- रित्यभिधानं, शायमानं पदं शाब्दकारणमिति मतेन । यदा तु पदज्ञानमेव बोधकारण- मिति निष्कृष्टमतमाद्रियते, तदा बोधजनकज्ञानविषय व शक्तिः । न च यत्र घटपदगजोभयविषयकसमूहालम्बनस्मरणात् घटशाब्दबोधो जातः तत्र घटबोध- कारणसमूहालम्बनज्ञानविषयत्वं गजेऽपि वर्तते इति गजस्यापि घटवावकत्वापत्ति- रिति वाच्यम् । बोधजनकतावच्छेदकविषयिताकत्वस्य विवक्षितत्वात् । प्रकृते च समूहालम्बनस्य घटपदविपयकत्येनैव घटशाब्दबोधकारणत्वमिति बोधजनकतावच्छे- दिका पदनिरूपितैव विषयितेति नातिप्रसनः। तथा च निष्कृष्टमते बोधजनक- तायाछेदकविपयिताकत्वं शक्तिरिति सिद्धम् । ननु अनादिबोधकारणत्वं न शक्तिः। आधुनिकमकेतितदेवदत्तादिपदे बोधकत्यसत्वेऽपि अनादिबोधकत्याभावात् । न च वस्तुतः अनादिभूतबोधकत्वस्य तत्राभावेऽपि न शाब्दबोधानुपपत्तिः, केवलबोधकत्व वावच्छिन्नविषयकज्ञानत्वेन शक्तिज्ञानस्य शान्दबोधहेतुत्वात् तस्य चाक्षतत्वादिति वाच्यम् । देवदत्तादिपदं पित्रा व्यक्तिविशेषे संकेतितमिति संकेतज्ञानामावे देवदत्तपदे व्यक्तिविशेषवोधकत्व. ज्ञानानुदयेन सकेतज्ञानमवश्यापेक्षणीयम् । तथा च 'तद्वेतोरेवास्तु हेतुत्व ·द्वितीयस्तरङ्गः ७३ मध्ये किं तेन' इति न्यायात् संकेतज्ञानमेव शाब्दबोचहेतुः, न बोधकत्वज्ञानम् । तस्मादावश्यकः संकेत एव शक्तिः । स च संकेतः आधुनिके नाम्नि पित्रादेः । गवादिपदे तु ईश्वरस्य । तथा च बोधकत्वं न शक्तिः इति चेत्, न । किं संकेतः शाब्दबोधकारणम् , उत संकेतज्ञानम् । द्वितीयेऽपि सामान्यतः संकेतज्ञानं, ईश्वरसंकेतत्वेन ज्ञानं वा । नाद्यः, घटपदे संकेतमजानतोऽपि वस्तुतः संकेतस्य सत्त्वेन शाब्दबोधप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, घटपदे संकेतमजानतः प्रमेयमिति ज्ञानवतोऽपि शाब्दबोधापत्तेः । प्रमेयत्वेन संकेतज्ञानस्याक्षतत्वात् । न तृतीयः, ईश्वरानङ्गीकर्तृणां मीमांसकादीनां ईश्वरसंकेतत्वेन संकेतज्ञानाभावेऽपि शाब्दवोधोदयेन व्यतिरेकव्यभिचारात् । न च अर्थबोधजनकतावच्छेदकत्वेन संकेतज्ञानं कारणम् । इदं पदमेतदर्थबोधजनकतावच्छेदकवदिति ज्ञानं मीमांस- कादीनामपि संभवतीति न व्यभिचारः इति वाच्यम् । ततोऽपि लाघवेन अर्थबोव- जनकतावावच्छिन्नविषयकज्ञानत्वेन कारणत्वस्योचितत्वात् । तथा च शाब्द- बोधकारणज्ञान विषयबोधकत्वमेव शक्तिः ॥ न च आधुनिकसंकेतितदेवदत्तादिपदे बोधकत्वज्ञानाभावेऽपि संकेतज्ञाना- देव शाब्दबोधोत्पत्त्या बोधकत्वज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वे व्यतिरेकव्यभिचार इति वाच्यम् । संकेतज्ञानस्यैव बोधकत्वज्ञानरूपत्वेन व्यभिचारानवकाशात् । इदंपद- मेतदर्थवोधकं भवतु इति संकेते बोधकत्वं विषयः । संकेतज्ञाने च संकेतविषय- बोधकत्वमपि विषयः । इच्छादिज्ञानस्य इच्छाविपयविषयकत्वनियमात् । एवञ्च संकेतज्ञानमपि बोधकत्वज्ञानमेवेति न व्यभिचारः । न च इतराविशेषणतया बोधकत्वज्ञानमेव शाब्दबोधकारणम् । संकेतज्ञानञ्च संकेतविशेषणतयैव बोधकत्व- मवगाहते, न तु इतराविशेषणतयेति व्यभिचारो दुर्वार इति वाच्यम् । इतरा- विशेषणत्वेन बोधकताज्ञानस्य कारणत्वे मानाभावात् । न च घटपदं न घटधीजनकमिति ज्ञानं पदे बोधकत्वावगाहिज्ञानमेव प्रतिबध्नाति, न तु अर्थे तत्पदजन्यपुरुपान्तरीयज्ञानविषयत्वावगाहिज्ञानमपि । तथा च इतर विशेषणतयाऽपि बोधकत्वज्ञानस्य शाब्दबोधकारणत्वे घटपदं न घटधीजनकमिति जानतः घटपद- जन्यमैत्रज्ञानविषयो घटः इति ज्ञानात् शाब्दबोधापत्तिरिति वाच्यम् । घटपदजन्य- SABDA-10 ·७४ शादतरङ्गिणी मैत्रज्ञानविषयो घट इति ज्ञानस्य घटपदे घटबोधकथाप्रकारकत्वेन शक्तिज्ञान- रूपत्वाभावेन तेन शान्दबोधापादनासंभवात् । न च पदजन्यबोधविषयत्वस्या भाने तुल्यवित्तिवेद्यतया पदे अर्थबोधफत्व भासते इति निरुक्तज्ञानस्य शक्तिज्ञानत्य संभवत्येवेति वाध्यम् । नेद पद तद्धोजनकमिति बाधज्ञानस्य जागरूमावेन पूर्वोक्तज्ञानस्य पदे बोधकत्वागाहित्वामभवात् । न च पदे वोधक'वज्ञानादिव अर्ये पदबोध्य वज्ञानादपि शाब्दबोधोदयेन बोधफायमिन, अर्थनिष्ट गोध्यनमपि शति । एवञ्च घटपदजन्यमैत्रज्ञान विषयो घट इति ज्ञान बोध्यत्वरूपशक्तिविषयकमिति तेन शाब्दबोधापादन संभवतीति याच्यम् । तथा सति नेद तद्धीजनकमिति वाधग्रहोपन्यासस्य व्यर्थत्वात् । शक्तिज्ञानप्रति- बन्धकज्ञानसद्भावेन न शान्दोध वस्तुत सभवतीति बोधनायैव तादृशज्ञानमुप- न्यस्तम् । यदि अर्थे बोध्यत्वमपि शक्ति तदा बोध्यत्वरूपशक्तिज्ञान प्रति पदे बोधकत्वाभावावगाहिज्ञानस्य प्राह्याभावानवगाहित्वेनाप्रतिबन्धकत्वात् तदुप-यासो- ऽनर्थक । यदि च प्राधाभावानवगायपि बोधक याभावज्ञान योध्यत्वबोधकत्य- रूपोभयविधशक्तिज्ञान प्रतिबधातीति तदुपन्यासोऽर्थवानित्युच्यते, तदा ताशबाध. ज्ञानदशाया घटपदज यमैत्रज्ञान विषयो घट इति ज्ञानस्यासंभवेन तेनापत्तेरसंभयात् न कोऽपि दोष ॥ ननु गङ्गापदे तीरबोधकत्वसत्त्वात् तीरवाचकत्वापत्त्या गापदस्य तीरे लक्षणाया उच्छेदप्रसङ्ग इति चेत्, न । शक्तिप्राहकस्य व्यवदारस्य लक्ष्यार्थेऽपि सरवेन लक्षणोच्छेदस्येष्टत्वात् । अपि च, चक्षुरादिनोपस्थितघटादे शान्दबोधाभावेन तद्विषयकशान्दबोधे शसया पदजन्यतदुपस्थिति कारणमिति वाच्यम् । लक्षणाया म्वीकारे तद्विषयक- शाम्दवोधे शत्या पदजन्यतदुपस्थिति , लक्षणया पदजन्यतदुपस्थितिय कारणमिति कार्यकारणभावदयाल्पनया गौरवम् । एवं लक्षणाजन्योपस्थितेरमावेऽपि शक्ति. जयोपस्थित्या शान्दमोगजननेन प्रसकन्यतिरेक्च्यमिवारवारणाय अव्यवहितोत्त- रवर धेन तत्तदृपस्थितिवेशिरशान्दवोध प्रति तत्तदुपस्थिति धारणमिति ·द्वितीयस्तरङ्गः ७५ अनन्तकार्यकारणभावकल्पनया गौरवम् । एवं पदार्थोपस्थिति प्रति शक्तिज्ञानरय लक्षणाज्ञानस्य च पृथक् कारणत्वं कल्पनीयमित्यपि गौरवम् । न च शाव्दवोधे वृत्तिज्ञानजन्योपस्थिति: कारणम् । पदार्थोपस्थितौ च वृत्तिज्ञानं कारणमिति एकैक एव कार्यकारणभावः । वृत्तित्वञ्च शक्तिलक्षणो- भयानुगतमिति वाच्यम् । वृत्तित्वं हि शक्तिभिन्नः लक्षणाभिन्नश्च यः तद्भिन्नत्वपर्य- वसितं शक्तिलक्षणान्यतरत्वं, शाब्दबोधहेतुपदार्थोपस्थित्यनुकूलसंवन्धत्वं वा । उभयमपि शक्तित्वापेक्षया गुर्विति तद्धटितस्य कारणतावच्छेदकत्वं न संभवति । किञ्च शाब्दबोधहेतुपदार्थोपस्थित्यनुकूलसंबन्धत्वं न वृत्तित्वम् , अन्योन्याश्रयात् । निरुक्तवृत्तित्वं उपस्थितिनिष्ठशाब्दबोधहेतुत्वघटितम् । हेतुत्वज्ञाने हेतुतावच्छेदक- ज्ञानं कारणम् । अवच्छेद्यज्ञाने अवच्छेदकज्ञानस्य कारणत्वात् । उपस्थितिनिष्ठ- कारणतावच्छेदकं वृत्तिज्ञानजन्योपस्थितित्वं वृत्तित्वघटितम् । एवञ्च, वृत्तित्वज्ञाने सति शाब्दबोधपदार्थोपस्थित्योः कार्यकारणभावज्ञानं, कार्यकारणभावज्ञाने च कारणताघटितवृत्तित्वज्ञानमिति अन्योन्याश्रयः । तस्मान्न शाब्दबोधहेतुत्वघटित वृत्तित्वम् । न च लक्षणायाः शक्यसंबन्धरूपत्वेन शक्तिघटितत्वात् लक्षणाजन्योप- स्थितिरपि शक्तिप्रयोज्येति, लक्ष्यार्थोपस्थितिसाधारणेन शक्तिप्रयोज्योपस्थितित्वेन एक एव कार्यकारणभावः इति न गौरवमिति वाच्यम् । प्रयोज्यत्वस्य जन्यजन्यत्व- रूपत्वे घटपदजन्यशाब्दबोचे भूतलस्य भानापत्तिः । घटपदशक्यवद्भूतल- मित्युपस्थितौ घटपदशक्तिज्ञानस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञान विधया कारणत्वेन पूर्वोक्तोपस्थितेः शक्तिज्ञानप्रयोज्यत्वात्। प्रयोज्यत्वस्य जन्यत्वरूपत्वे, लक्षणाजन्य- तीरोपस्थितेः शक्तिज्ञानजन्यत्वाभावेन न लक्ष्यार्थोपस्थितिसाधारणः एकः कार्य- कारणभावः । तस्मात् लक्षणायाः स्वीकारे अधिककार्यकारणभावकल्पनागौरवं दुर्वारमेव ॥ एवञ्च गङ्गापदस्यापि तीरबोधकत्वात् तीरे शक्तिरेव । यथा हर्यादिपद- प्रयोगे, किमत्र विष्णुर्विवक्षितः, उत सूर्यः इत्यर्थसन्देहः, प्रकरणादिना तात्पर्यज्ञाने तु अर्थविशेषविषयकः शाब्दबोधः, तथा गङ्गापदे नानार्थबोधकत्वं जानतः - ·- ७६ शाब्दतरङ्गिणी पुरुषस्य भवत्येवार्थस देह , अन्वयानुपपत्यादिना तीरतात्पर्यस्त्वनिश्चये तीर. विषया शाब्दबोधो जायते । अत एव 'सर्वे सर्वार्थाः इति वैयाकरणप्रवाद सगच्छते । तथा च बोधकत्वमेव शक्ति इति निरूपयन्ति ।। नैयायिकास्तु- आधुनिकमकेतस्थले सकेतज्ञानादेव शान्दबोधस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् , वाच्यवाचकमायाख्यातिरिक्तमवन्धग्रहणार्थमपेक्षणीयस्य समेतज्ञानस्यैव 'तद्वेतो. रेवास्तु हेतुत्वं मध्ये किं तेन' इति न्यायेन शाब्दवोधकारणताया उचित याच अवश्य ज्ञातव्य क्लृप्त सकेन एव समयापरपर्याय पदस्यार्थे सबन्ध । न तु अतिरिक्त वाच्यवाचकभाव तत्र प्रमाणाभागात , पारिभाषिकपदाना अङ्गुल्याघभि- नयानाञ्च बोव्यार्थेनातिरिक्त गतिसिद्धिप्रसङ्गाच। तथा च पारमा सूत्रम् 'सामयिकत्याच्छन्दादर्थसंप्रत्ययस्य' (न्या सू 2 1 55) इति । सफेतो द्विविध आधुनिक नित्यश्चेति । आधुनिकसकेत परिभाषा । नित्य ईश्वरसमेत शक्ति । घटपद घटरूपार्थबोधक भवतु इत्याकारिका, घट टिप्पणी-- 'क पुनरय समय । अस्य शन्दस्यदमर्थजातमभिधेयमिति अभि- धानाभिधेयनियमनियोग । तस्मिनुपयुक्ने शब्दादर्थसप्रत्ययो भवति । विपर्यये हि शब्दश्रवणेऽपि प्रत्ययाभाव । सवधवादिनोऽपि पायमवर्जनीय इति । इति वात्स्यायनभाष्यम् । "अभिधानाभिधेययो नियम -गोशब्दस्य सास्नादिमानेवार्थ , एव. मश्वराब्दस्य वेसरादिमानेवेति । तस्मिन् नियोग -बोद्धव्य इति भगवत परमेश्वरस्य सांदी, सोऽय समय इत्यर्थ । संयन्धयादिनोऽपीति । येऽपि मीमासा वयावरणा वा स्वाभाविक शब्दार्थयो सबन्धमास्थिपत नेपामपि नव सतामात्रणा गमक , अपि तु ज्ञात सन् । विज्ञाने च अयमस्म वाचर इति या, अस्मादय योद्धय्य इति या मयत एवोपायः । वृतदयव हारोऽपि गवादिशब्दाना दवदत्तादिशब्दवत, सोतपूर्व एव । तत् वरमस्तु रावेन एव । मम स्वापिीन सयन्धत । सन्मानादेव प्रयोगप्रतिपत्ति. व्यवहाराणामुपपत्तरित्यर्थः ।" इति न्याययातिवनात्पर्यटीका ।

·द्वितीयस्तरङ्गः घटपदजन्यबोधविपयो भवतु इत्याकारिका वा ईश्वरेन्छा बोध्या । विशेष्यता- संबन्धेन तत्पदजन्यबोधविषयत्वप्रकारकेश्वरेच्छावत्वं तत्पदवाच्यन्यम् । न च विद्यमानसर्वविषयिण्यामेकस्यामीश्वरेच्छायां पटोऽपि विशेष्यः, तथा च घटपद- बोद्धव्यत्वप्रकारकेश्वरेच्छाविशेष्यत्वं पटस्यापीति पटस्य घटपदवाच्य-वं स्यादिति वाच्यम् । पटादिविषयिण्यपीश्वरेच्छा न पटे घटपदजन्यबोधविषयत्वमवगाइते तथा सति तस्या विसंवादित्वप्रसङ्गात् । अपि तु वटे एव चटपदबोव्यत्वमव- गाहते । तत्पदजन्यबोधविपयत्वप्रकारतानिरूपितेश्वरेच्छाविशेष्यत्वमेव तत्पद - शक्यत्वम् । ईश्वरेच्छीयपटविशेप्यतायां न घटपदबोद्धव्यत्वप्रकारतानिरू पितत्वमिति न पटस्य घटपदवाच्यत्वमापादयितुं शक्यते ॥ न च द्विनिष्टत्वादिसंबन्धलक्षणायोगात् संकेतस्य नंबन्धवमेव नोपपद्यते इत्युक्तमिति वाच्यम्। नोलो घटः इति विशिष्टवुद्ध्या सिद्धे अभेदसंबन्धे द्विनिष्ठत्याभावेन तस्य संवन्धलक्षणत्वायोगात् । न च द्विनिष्ठत्वाभावादेवाभेदस्य न संवन्धत्वमिति वाच्यम्। अमेदसंबन्धं निराकृत्य तत्स्थाने नव्यवैयाकरणाभिषिक्तस्य संबन्धान्तरानवच्छिन्न- विशेषणविशेष्यभावस्यापि द्विनिष्टत्वाभावेनानुपपत्तेः। अपि च आधाराधेयभावादयः संबन्धा न द्विनिष्ठाः । आधाराधेयभावो नाम आधारता, आधेयता, उभ्यं वा स्यात् । सर्वथापि न द्विनिष्ठः । आधारतायाः आधारमात्रबृत्तित्वात् , आचेयता- याश्च आधेयमात्रवृत्तित्वात् । यदि चाधारता स्वरूपसंबन्धेनाधारे, निरूप- कतासंबन्धेन चाधेये वर्तते इति द्विनिष्ठेन्युच्यते, तदा संकेतोऽपि द्विनिष्ठः । घटशब्दः घटबोधको भवतु इतीच्छायां शब्दो विशेप्यः, तत्र जनकत्वं, तत्र च बोधः, तन च विषयितासंबन्धेन घटः प्रकारः । एवञ्च इच्छा विशेष्यता- संबन्धेन शब्दे प्रकारताविशेषसंबन्धेन च घटे (अर्थे) वर्तते । विषयतासंबन्नस्य वृत्त्यनियामकत्वात् न तेन संबन्धेन संबन्धिनिष्ठत्वं संकेतस्येति चेत् , किं निन्नप. कतासंबन्धो वृत्तिनियामकः, येन तेनाधेयसंबन्धिनः थाधारयस्य हिनिष्टत्वं भवेत् ।

·७८ शाब्दतरङ्गिणी तस्मात् सबन्धस्य द्विनिष्टयं नापेक्षितम् , अपि तु द्विसबन्धित्वमेव । तच्च सर्वत्र नापेक्षितम् , अभेदसबन्धस्वीकारादित्यप्युक्तम् । एव समन्धत्व न विशिष्टबुद्धिनियामकत्वम् । नियामरत्वस्य जनकरवरूपत्वे अतीन्द्रियपरमायो सयोगे अव्याप्ति । विशिष्टयुद्धे प्रत्यक्षत्वे सयोगस्य विषय- विधया तज्जनकत्व भवेत् । अतीन्द्रियपरमाण्यो विशिष्टबुद्धिस्तु अनुमित्यादिरूपेति तद्विषयसयोगे तज्जनकाय नास्तीत्यव्याप्ति । नियामर व यदि विषयत्व तदा वस्तुमाने अतिव्याप्ति । न च प्रकारतानिरपिता या विशेष्यताभिन्नविषयता तद्वत्व साधावमिति न वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । सयोगेन द्रव्य वप्रकारक- भ्रमीय-द्रव्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित-विशेष्यताभिन्न विषयतापत्र सयोगे वर्तते इति सयोगो द्रव्यत्वस्य सबध इति व्यवहारापत्ते । अब तद्वारणाय प्रमात्मा- ज्ञाननिरूपितनिरुक्तविषयतावत्त्व सन्धत्वमित्युच्यते इति चेत् , तदा अ योन्याश्रय । तेन सबन्धेन तद्वद्विशेष्यवत्वे सति तेन सबन्धेन तःप्रकारकावरूपप्रमात्वस्य सबन्धघटितत्वात् । निरुक्तस्य च सबन्धवस्य प्रमावघटितत्वात् । तस्मात् तस्य सब-धत्व त प्रतियोगिक विशेष । तस्मिन् सबन्धत्व च तदनुयोगिकत्वविशेष । स्पष्टश्चेदमभिहित सिद्धान्तलक्षणविचारशेपे 'दर्शितञ्च नियमाघटितं संवन्धत्वम्' इति दीधितियारयानावसरे श्रीगदाधरभट्टा- . चायः॥ न च निम्प्रतियोगिकस्य सकेतस्य कथ पदप्रतियोगिरत्वम्प पदसबन्धत्व- मिति वाच्यम्। अर्थे पदस्य स्वजन्यज्ञानविषयत्वप्रकारकेश्वरेच्छाविषयत्व सबन्ध । तत्र च स्वत्व परिचायकम्, न समन्धकोटिप्रविष्टम् । जन्यत्वञ्च पदप्रतियोगिकमिति जन्यवघटितस्य तस्य पदसब धत्वम् । सयोगस्य इन्द्रियप्रतियोगिकत्वेन तद्धटितस्य सयुक्तविशेप्यरज्ञानप्रकारीभृतधूम वम्य इद्रियसबन्धत्वमिवेति न कोऽपि दोप ॥ न च वृद्धव्यवहारदर्शिनो बाल्म्य शब्दे बोधकारणत्वमनुपपन्न मिति ज्ञान- दशाया तटितसकेतरूपसबन्धज्ञान न समस्तीत्युक्तमिति वाच्यम् ।

·द्वितीयस्तरङ्गः ७९ देवदत्तः पुरोवर्तिनं रजतं जानाति । तस्य ज्ञानं भ्रमः रजतत्वशून्ये पुरो- वर्तिनि रजतत्वप्रकारकत्वात् । यज्ञदत्तस्तु अभ्रान्तः पुरोवर्तिनो रजतत्वमनुपपन्न- मिति जानन्नपि पुरोवर्ती रजतत्वप्रकारकदेवदत्तज्ञानविषयः इति प्रत्येति । पुरोवर्तिनो रजतत्वमनुपपन्नमिति ज्ञानं पुरोवर्तिनि रजतत्वप्रकारकमेव झानं प्रतिबध्नाति । पूर्वोक्तज्ञानं तु न पुरोवर्तिनि रजतत्वावगाहि । अपि तु तत्प्रकारकान्यदीयज्ञान- विषयत्वावगाहीति न अनुपपद्यमानत्वज्ञानेन प्रतिबध्यते । अत एव भ्रान्तिज्ञज्ञानस्य तच्छ्न्ये तत्प्रकारकत्वरूपं भ्रमत्वं नास्ति । अभिहितश्चेदं सर्वज्ञस्येश्वरस्य सविषय- भ्रमज्ञातृत्वेन प्रसक्तं भ्रान्तत्वं परिहरद्भिः न्यायाचायः न्यायकुसुमाञ्जलौ चतुर्थस्तबके, प्रकाशे च तत्र वर्धमानोपाध्यायैः। प्रकृते च शब्दे अर्थस्य बोधजनकत्वप्रकारकेश्वरेच्छाविपयत्वं संबन्धः । शब्दस्य बोधकारणत्वमनुपपन्न- मिति ज्ञानं शब्दे बोधकारणत्वप्रकारकमेव ज्ञान प्रतिबध्नाति । न तु बोधकारण- स्वप्रकारकेश्वरेच्छाविषयत्वप्रकारकमपि ज्ञानम् । तस्मात् बोधकारणत्वस्य अनुर- पद्यमानत्वज्ञानदशायामपि अस्मद भिमतसंवन्धज्ञानं संभवत्येवेति न दोषः ।। न च विनिगमनाविरहेण ईश्वरेच्छाज्ञानयोरुभयोरपि शक्तित्वकल्पनया गौरवमिति वाच्यम् । टिप्पणी- "विभ्रमस्याप्रामाण्येऽपि तद्विषयस्य तत्त्वमुल्लिखतः अभ्रान्तत्वात् । अन्यथा भ्रान्तिसमुच्छेदप्रसङ्गः प्रमाणाभावात् । तथापि आरोपितार्था- वच्छिन्नज्ञानालम्बनत्वेन कथं न भ्रान्तत्वमिति चेत्, न । यत् यत्र नास्ति तस्य तत्रावगतिरिति भ्रान्त्यर्थत्वात् । एतदालम्वनस्य च एवमुल्लिखितः सर्वत्र यथार्थत्वात् । न हि न तद्रजतम् , नापि तत्रासत् , नापि तन्नाव- गतम् ॥” इति न्यायकुसुमाञ्जलिः । शुक्तौ रजतत्वप्रकारकज्ञानवानिति ज्ञानं न भ्रमः । शुक्ताविदं रजतमिति ज्ञाने रजतत्वं प्रकारः । तेन तद्भ्रमः । ईश्वरज्ञाने तु रजतत्व- प्रकारकत्वं प्रकारः इति न भ्रमत्वम् । अत एव अस्मदादिरपि भ्रान्तिज्ञो न भ्रान्तः इति ॥” इति प्रकाशः ॥

·+ ८० । शब्द. शाब्दतरङ्गिणी शक्तिज्ञानस्य पृथक् कारणत्वाकल्पनात्मकलाघवरूपविनिगमकसद्भावेन ईश्वरेच्छाया एव शक्ति-वात् । तथाहि-नद्यादिपारिभाषिकपदेभ्यः शाब्दबोधो जायते । तर परिभाषाज्ञानं कारणम् । परिभाषा च आधुनिकसंकेतः। ईश्वर- संकेतस्य शक्तित्वेऽपि संकेतत्वेनैव तद्ज्ञान कारणम्, ईश्वरानङ्गीकणां मीमांस- कादीनामपि शाब्दबोधस्य जायमानत्वात् । एवश्च शक्तिज्ञाननिष्ठकारणता परि- भाषाज्ञानसाधारणी । परिभाषाज्ञानस्य च कारणत्वं सरमप्रतिश्नमिति, शक्ति- ज्ञानस्यातिरिक्तकार्यकारणभावो न कल्प्यते इति लाघवम् । ईश्वरज्ञानस्य शक्तिये तु शक्तिज्ञानस्य अतिरिक्त कारणत्वं कल्पनीयमिति गौरवम् ॥ न च आधुनिकसकेतस्येव आधुनिकज्ञानस्यापि परिभाषात्याङ्गीकारात ईश्वरज्ञानरूपशक्तिविषयकज्ञानस्यापि परिभाषाज्ञानव्यावृत्तकारणत्वान्तरं न कल्प- नीयमिति न गौरवमिति वाच्यम् । आधुनिकज्ञानस्य परिभाषात्यासंभवात् । 'मदी- पाणिनिनैर ईदूदन्तस्त्रीलिङ्गशब्दे परिभाषितः नास्मदादिभिः' इति प्रामाणिको व्यवहार । यदि आधुनिकयोधकत्वज्ञान परिभाषा, तदा अस्मदादीनामपि नदी- शब्द ईदूदन्तस्त्रीलिङ्गशब्दबोधकः इति ज्ञानसंभवात् , नदीशब्दः निरुक्तार्थे अस्मदादिमि. परिभाषित इति प्रामाणिकव्यवहारः स्यात् । न च तथा व्यवहारः प्रामाणिकानां दृश्यते । एवं वाचकाना घटादिशब्दानामपि पारिभाषिकत्वापत्तिः । अस्मदादीनां घटशन्दो घटबोधकः इति ज्ञानसंभवात् । तस्मादाधुनिकसंकेत एप परिभाषा। ईश्वरज्ञानस्य शक्ति वे तज्ञानस्य परिभाषाज्ञानव्याधत्ता अतिरिका कारणता कल्पनीयेति गौरवमेव । तथा च निरुक्तरीत्या विनिगमनासत्वेन ईश्व- रेच्छाया एव शक्तियमिति न गौरवानषकाशः॥ न च इदमस्माद्भवतु इतीच्छाविषयत्यमेव जनकत्वं स्पादिति बहूपप्लव इत्युक्तमिति वाच्यम् । पदस्यार्थबोधजनकत्व बोधसत्वेनेच्छाविषयत्वमिति वादिनः संभपत्ययं दोपः । न हि नयायिकास्तथा मन्यन्ते । अपि तु पदगतस्य अर्थबोधकत्यस्य निर्याहक: संबन्धः तत्त्वेनेवरेच्छाविषयत्वमिति । अय पदस्य गर्यनोपजनकारव- निर्वाहक. संवन्धो यदि तत्वेने अविश्यवं, ता घटजनकल्वेने याविषय यमेव - , ·८१ १ द्वितीयस्तरङ्गः कपालस्य घटजनकतानिर्वाहकः संबन्धः स्यादिति दूषणाशयः इति चेत्, न । कपाले घटस्य समवायः संबन्धः प्रत्यक्षसिद्ध इति तस्यैव जनकतानिर्वाहकत्वम् । न तु जनकत्वप्रकारकेच्छाविषयत्वस्य तादृशसंबन्धत्वं कल्प्यं गौरवात् । शब्दे चार्थस्य न समवायादिः संबन्धः सिद्धः, अग्निरित्युक्ते वाचि दाहाभावात् । अतो बोधजनकतानिर्वाहकसंवन्धः तत्वेनेच्छाविषयत्वमिति न कोऽपि दोषः ।। न च शब्दोऽपि प्रमाणं चक्षुरादिवत् बोधकत्वघटितसंबन्धभिन्नसंबन्धेन प्रमेयसंबद्धः सन्नर्थबोधकः । अन्यथा वह्निधूमयोरपि धूमावहिज्ञानं जायतामितीच्छा- विषयत्वमेव संबन्धोऽस्तु इति व्याप्त्युच्छेद इति वाच्यम् । शब्दः बोधकत्वघटितसंबन्धमिन्नसंबन्धेन प्रमेयसंबद्धः सन् बोधकः प्रमा- णत्वादिति प्रयोगे प्रमाणत्वहेतुरप्रयोजकः व्यभिचारशङ्कावारकतर्काभावात् । किञ्च, अनुमानोपमानशब्दाः परामर्श-अतिदेशवाक्यार्थस्मरण-पदार्थस्मरण-रूपज्ञान- द्वारैव प्रमितिजनका इति प्रत्यक्षमपि (चक्षुरादि) ज्ञानद्वारैव प्रमितिजनकं भवेत् । तथा च प्रत्यक्षप्रमाणं ज्ञानद्वारा प्रमितिजनकं प्रमाणत्वात् अनुमानादिवत् इत्याभाससाम्यम् । अपि च वह्निधूमयोः व्याप्त्युच्छेदः इत्यत्र कोऽसौ व्याप्त्युच्छेदः । न तावत् साहचर्यनियमस्योच्छेदः, तस्य सर्वानुभवसिद्धत्वेन तदभावस्यापादयितु- मशक्यत्वात् । नापि व्याप्तिज्ञानस्य अनुमितिहेतुत्वोच्छेदः, तस्मिन् सत्यनुमितिः तदभावे नेति अन्वयव्यतिरेकयो: कारणताग्राहकयोः सत्त्वेन हेतुत्वाभावस्याप्या- पादयितुमशक्यत्वात् । वह्निधूमयोः धूमावह्निज्ञानं जायतामितीच्छाविषयत्वमेव संबन्धोऽस्तु इत्यप्य- संगतम् । ईश्वरेच्छा सन्मात्रविषयिणी (वस्तुत्वव्यापकविषयताका)। धूमाञ्च वह्निज्ञानं जायते । तस्मात् सा धूमावह्निज्ञानं जायतामित्याकारिकापि । परन्तु ताशेच्छाविषयत्वस्य संबन्धत्वकल्पने न प्रमाणमस्ति । शब्दार्थयोस्तु संयोग- समवायसामानाधिकरण्यादयः संबन्धा न संभवन्ति। शाब्दबोधकादाचित्कत्वान्यथा- नुपपत्त्या च कश्चन संबन्धो वाच्यः। अतिरिक्तसंबन्धरूपधर्मिकल्पनामपेक्ष्य, अवश्य- ज्ञेयस्य क्लुप्तस्य संकेतस्य संबन्धत्वकल्पने लाघवम् । तथा च निरुक्तलाघवज्ञान- सहकृतशाब्दबोधकादाचिल्कत्वान्यथानुपपत्तिरेव संकेतस्य संबन्धत्वे प्रमाणमिति ।। SĀBDA--11 ·पान्तरङ्गिणी पाम्पयायकमायाख्यातिरिसक्या गतिमाह शन्दायोमादाग्यम् । सदापि शण्युपकारपस्यात् शक्तिरिति ध्ययदिपते, इत्यपि न मंगतम्। मानामावेन शम्दार्थयोस्तादाम्पस्यैयासिद्धः॥ न प अयं गोरिल्लादेः सपिकल्पप्रत्यपस्य पाचफरादमामानापिकरण्ये- नायगाहिन्यात् शब्दार्यतादाम्यं गिपरयुफनिति यापम् । अस्पार्थस्पायं शम्दो याचकः इति शन्दार्थमाधमगृहीतरता पाटगका. दीनामपि अर्थशानं जायते । मुकादिमिम शन्दगधोऽयनामात इति फर्ष तेपामर्यज्ञानं शन्दसामानाधिकरण्यमयगाहेत । कपं या तपादाम्पमाना सिद्धपेत । ते सन्दभायनासाचे प्रमाणाभायात् । अप शन्दार्थसंबन्धमजानतां शन्दसामानाधिकरण्पेन अर्थप्रतीतिः उन नेति सन्देह एपास्त । न्युत्पनाना जापमानः सविकल्पकप्रत्ययः शन्दसामानाधि- फरण्यमरगाहते इति शम्दार्ययोः सादाम्ये सिद्धे यालादिशानानामपि अर्थविषय- फरवेन तदात्मकशन्दविषयकन्यं सिद्धपतीत चेत्, न । पुत्पन्नान तपा प्रतीते. रेयासिद्धः। ते हि सामादिमद्पस्पार्थस्य गोशन्दो याचकः इति प्रतियन्ति । न तु अयं गोशन्द इति । यत्र च मयं गौरिति अमेदेन संबन्धनोधनं, तर गोशन्दः गोशम्दप्रतिपाघे निरबदलाक्षणिकः । पया गौर्वाहीकः इत्यत्र गोयं समवायात् गोतादाम्यादा न बाहीकोपाधिः। अपि तु गोगुणलशकलेन । बाहीके गौरिति प्रतीतेरभावात् । तथा गवि अय गोशन्दः इति प्रतीतेरभावात् गोशन्दः वाच्यत्वो- पलक्षमतया इदंपदार्पोपाधिः॥ न चाज्ञातवाचकस्य पुरुषस्य अर्थे ज्ञातेऽपि किमिदमिति न जानामीति व्यवहारात , वाचरुपदोपदेशे किमिदमिति ज्ञातमिति व्यवहाराध शन्दानुविद्ध एवार्यों सविकल्पके भासते इति वाच्यम् । अय कः इत्यादौ विधेयवाचककिंशन्दस्य, सममिव्याहतपदोपस्थाप्यता- वच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितविधेयतावच्छेदकत्वेन बस्तृजिज्ञा- सितः यो विशेषधर्मः, तदवच्छिन्ने शक्तिः । धर्मे विशेषत्वश्च विधेयतावच्छेद- कत्वेन वक्तृज्ञानविषयत्वम् । स च विशेषधर्मः प्रकरणादिना ज्ञायते । यदा प्रष्टा ।

·द्वितीयस्तरङ्गः इमं प्राणिनं जानाति न मनुष्यमिति प्रकरणात् ज्ञायते, तदा अयं कः इति प्रश्ने, अयं मनुष्यः इत्युत्तरं दीयते । यदा तु इमं मनुष्यं जानाति न ब्राह्मणमिति ज्ञायते, तदा अयं ब्राह्मणः इत्युत्तरं दीयते । अयं क इति न जानामीत्यादी इतिशब्दः सममिव्याहृतवाक्यप्रतिपाद्यजिज्ञासाविषयधर्मविशेषविषयकाभिन्नज्ञानाभाक्वानहमिति बोधो भवतीति वस्तुस्थितिः। प्रकृते च अज्ञातवाचकः अर्थदर्शी पुरुषः, अयं कः इति पृच्छति, अयं क इति न जानामीति च व्यवहरति । प्रष्ट्रा पुरोवर्ती पदार्थः सम्यगनुभूयते, परन्तु तस्यार्थस्य पदविशेषवाच्यत्वं नावगतम् । तस्मात् पद- विशेषवाच्यत्वप्रकारको बोधः तस्मै जननीयः इत्यमिसन्धिना, अयं एतच्छब्दवाच्यः इति वाचकशब्दमुपदिशति पार्श्वस्थः पुरुषः । ततः स्वेन जिज्ञासितस्य धर्मविशेषस्य ज्ञातत्वात् अयं क इति ज्ञातमिति व्यवहरति । एवञ्च सति सविकल्पकप्रत्यये वाचकपदभानं नावश्यकं भवति । यदि पदभाने आग्रहः, तदा चैत्रादिज्ञाने तदीयपाचकत्वादिधर्मविशेषा अपि भासन्ते इति स्वीकरणीयं भवेत् । नामधेये ज्ञातेऽपि अर्थगतविशेषधर्मान्तरा- ज्ञानात्, अयं चैत्रः क इत्यपि पृच्छ्यते, अयं चैत्रः क इति न जानामीति व्यवह्रियते च । अयं चैत्रः पाचकः इत्युत्तरेण तद्गते पाचकत्वधर्मविशेषे ज्ञाते, अयं चैत्रः क इति ज्ञातमिति व्यवह्रियते । तथा च पाचकत्वाज्ञानेन चैत्रे अज्ञातत्वव्यवहारस्य, ,तज्ज्ञानेन तत्र ज्ञातत्वव्यवहारस्य च तुल्यत्वात् चैत्रज्ञानेऽपि पाचकत्वादि भासते इत्यापद्येत । तस्मात् पूर्वोक्तप्रकार एव साधुः । तत्र च न कार्यकारणभावकल्पनागौरवम् । तथा च सर्वत्र ज्ञाने पदभानं नावश्यकम् ॥ न च कोकिलमर्थं जानतः कोकिलपदे च तद्वाचकत्वमजानतः पुरुषस्य, अयं कोकिलः इत्यनुव्यवसायवारणाय पदभानमावश्यकमिति वाच्यम् । अयं कोकिलः इति जानातीत्यादौ इतिशब्दः तत्तद्वाक्यजन्यवोधसमाना- कारकपरः । इतिपदार्थश्चाभेदेन धात्वर्थज्ञानान्वयी। स्पष्टश्चेदममिहितं गदाधर- भट्टाचार्यैः शक्तिवादे विशेषकाण्डे युष्मदर्थनिरूपणावसरे । एवञ्च अयं कोकिल इत्यनुव्यवसायः इत्यस्य अयं कोकिलः इति वाक्यजन्यबोधसमानाकार- कानुव्यवसाय इत्यर्थः । तस्य च नापत्तिः संभवति । शाब्दबोधविषयकोकिल- ·८४ शान्दतरङ्गिणी रूपाविषयकज्ञानस्य सत्वात् । न च इतिज्ञानमित्यस्य पूर्वोकार्यामिन्नज्ञानमित्यर्थः, मयंज्ञानयोश्च तादाम्याच्यास इति वाच्यम् । आन्तरत्वबाह्यत्वचक्षुर्माह्य वादमाहा- स्वादिविरुद्धधर्मप्रत्यक्षे जागरुके सति अर्थज्ञानयोरमेदज्ञानस्यासंभवात् । अन्यथा 'सुखं भवतु इति इन्ठा' इति प्रतीतिबलात् सुखभवनरूपस्पार्थस्य इच्छायामा- भेदाभ्यासः, तयोः तादाम्यञ्च सिदयेत् । अय तत्पुरुपीय ज्ञानं अयं कोकिला इत्समिरप्येत इत्या दुषणतापर्यमिति चेत्, न । कोकिलपदे तन्छकि जानदि- रम्माभिः तदीयज्ञानस्य कोकिलशन्देमामिलापस्येष्टत्यात् । अय तेनैव स्त्रीयप्रतीतिः कोकिटान्देनाभिटन्यतेति चेत्, न । तस्य कोविउपदे शक्तिमहाभावेन तेन तथा अमिलपितुमशक्ययात् । तस्मान किञ्चिदेतत् ।। न च प्रत्यक्षादौ विषयताभाननियमनिहाय पदभानमारस्यकमिति याच्यम् । , ·सूचितम् । परीक्षापर्वणि वचनाहमपि सुभाषितरुचितया तद्विलम्बमसह- ८५ द्वितीयस्तरङ्गः यत्पदविषयकमित्यंशमपहाय, तत्स्थाने यत्पदामिलप्यमिति निवेशेन सर्वसामञ्ज- स्यात् । तथा च यत् ज्ञानं यत्पदाभिलप्यं तत् तत्पदजन्यवोधविषयतासमान- विषयताकम् । इति नियमेनैव विषयताभाननियमनिर्वाहः संभवतीति न तदर्थं पदविषयकत्वं प्रत्यक्षादीनां कल्पनीयम् ॥ 'इन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नम्' इति न्यायसूत्रे अव्यपदेश्यपदं निर्वि- कल्पकपरम् । तेन प्रत्यक्षज्ञानस्य सविकल्पकनिर्विकल्पकमेदेन द्वैविध्यं सूचितम् । न तु शाब्दबोधे अतिव्याप्तिवारणाय अव्यपदेश्यपदम् । येन शाब्दबोधस्य शब्द- विषयकत्वं सूत्रकाराभिमतमिति कल्प्येत । तत्सूत्रभाष्यकारस्यापि न शाब्दबोधस्य शब्दविषयकत्वमभिमतम् । "अर्थवन्नामधेयशब्देन व्यपदिश्यमानं सच्छाव्दं प्रसज्यते” इति अव्यपदेश्य- पदावतरणिकास्थं भाष्यम् । प्रत्यक्षस्य शाब्दबोधत्वापत्तौ नैतद्भाष्यस्य तात्पर्यम् । अपि तु प्रत्यक्षमपि शब्दविषयकमिति शब्दरहितमविकल्पकं नास्तीत्यत्र । स्पष्टश्चायमर्थः तात्पर्यटीकायाम् । तस्मात् शाब्दवोधे शब्दभानं न न्याय- भाष्यकारसंमतमिति बोध्यम् ।। - टिप्पणी- " तथा च अर्थानां नामधेयात्मकत्वात् तद्गोचरमालोचनमपि नाम- धेयगोचरमिति अर्थवन्नामधेयेन व्यपदिश्यमानं शाब्दं प्रसज्यते इति । न शब्दप्रमाणकतया शाब्दम् । अपि तु शब्दे जातं शाब्दम् । शब्दश्चास्य विषयत्वेन जनकः अर्थतादात्म्यात् । तथा च नाविकल्पं शब्दरहितमस्तीति तात्पर्यार्थः । तथा चाहुः-- न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ।। तदस्य निराकरणं लक्षणगतेन आलोचनज्ञानावरोधार्थेन अव्यपदेश्यपदेन - मानो भाष्यकारः लक्षणावसर एवाह । अत एवाह-अव्यपदेश्यमितीति । इति तात्पर्यटीका।

·. शाब्दतरङ्गिणी एवञ्च अयं घटः इत्यादिप्रत्यये पदमानामानात् न शन्दसामानाधिकरण्ये- नार्यस्य प्रतीतेलाव शब्दार्थयोतादाम्यं सिद्धपति ।। न च शब्दपुरःसरत्वाद्विकल्पस्य शब्दोपायफाय शमविषयकलं वेत्यु- भयथापि सिद्ध तयोस्तादात्म्यमित्युक्तमिति वाच्यम् । सविकल्पकप्रत्ययोत्पतेः पूर्व नियमेन शन्दस्याभावात् । अस्त वा शन्द- स्मरणम् । तथापि न तत्पूर्पकस्य अर्थज्ञानस्य शब्दतादाम्यापनार्यविषयकत्वम् । तपा सति घटस्मरणपूर्वक घटाभायज्ञानमपि घटतादात्म्यापन्नाभाषविषयकमिति घटतदभावयोस्तादात्म्य सिद्धयेत् । परन्तु व्युत्पन्नस्य प्रथमतः इन्द्रियार्थसनिकण अर्थविषयकं निर्विकल्पक जायते। तेन च शब्दविषयकः संस्कार उद्धः शन्दस्मरण जनयति । अतः सविकल्पप्रत्ययः शन्दस्मरणपुरःसरो जायते । न चैतावता शब्दस्मरणसविकल्पकयोरुपायोपेयभावः, शब्दस्य विकल्पविषयत्वं या सिद्धपति । न हि धूमविषयकाविकल्पेनोबोधितः महानसीयरहिसंस्कारः वहिस्मरण जनयति, ततः धूमसविकल्पको जायते, इति वहिस्मरणधूमसविकल्पयोः उपायो- पेयभावः, वहेर्वा धूमविकल्पविषयत्वं भवति । शब्दस्मरणस्योपायत्वेऽपि, असनिहिते अतीतादौ स्मरणसंभवेन, शब्दस्मरण न शब्दसंनिधानमपेक्षते। येन अर्थ- सानिध्यमेव शब्दसांनिध्यमिति तपोः तादात्म्यं सिद्धयेत् ।। न च शब्दप्रश्नस्यार्थप्रश्नस्य चैकाकारोत्तरदर्शनात् तयोस्तादाम्यमिति वाच्यम्। शब्दानामर्थपरत्वमेव खाभाविकम् । 'घट इत्ययमर्थः' इत्युत्तरवाक्ये च घटपदस्य घटः (वस्तु) अर्थः । इतिशन्दस्य अभेदोऽर्थः। तथा च अयमर्थः घटामिन्नः इति तद्वाक्याघीनो बोधः। शब्दप्रने, 'घट इत्ययं शब्दः इत्युत्तरं दीयते । तत्र घटशब्दः शब्दपरः। तस्य शब्दपरत्वं द्योतयति इतिशब्दः। तथा च अयंशब्दः घटा(आनुपूर्वी विशिष्टा)मिन्नः इति बोधः। एवञ्चोत्तरयत. पुंसः न शब्दार्थयोस्तादात्म्याध्यासः । अपि च शब्दः आकाशनिष्ठः श्रोत्रग्राह्यः, अर्थश्च भूतलनिष्ठः चक्षुर्माह्यश्चेति विरुद्धधर्मप्रत्यक्षस्य, कम्बुप्रीवादिमानर्थः न घटशब्दः ·द्वितीयस्तरङ्गः ८७ इति विपरीतप्रतीतेरवाघितायाश्च सार्वजनीनत्वात् शब्दार्थयोस्तादात्म्याध्यास एव न संभवति॥ न च पदं श्रुतं, अर्थ शृणु इति व्यवहारमूलप्रतीत्या तादात्म्यसिद्धिरिति वाच्यम्। तत्रत्यार्थपदस्य पूर्वोक्तपदवाघ्यार्थप्रतिपादके, पर्यायान्तरे, वाक्ये वा लाक्षणिकन्वात् । न च तत्र तदटकार्थपदं न शब्दपरमिति घोतनायव पदं श्रुतमित्युक्तमिति वाच्यम् । यतः पदं पूर्व श्रुतम् । तथापि विस्तरेण तत्प्रतिपाद्यार्थप्रतिपादकवाक्यं, तत्प्रतिपाद्यार्थबोधकपदान्तरं वा न श्रतम् । तस्मादर्थपदस्य निरुक्तार्थकथने न कोऽपि विरोधः । अपि च 'आत्मा श्रोतव्यः' इत्यादी श्रुधातोः शाब्दबोधार्य- कत्वमभिहित मुक्तिवादे गदाधरभट्टाचार्यः। रामरुद्रभट्टाचार्याश्च शाब्द- बोधानुव्यवसायं 'शृणोमि' इत्यभिलपन्ति । एवञ्चाथ शृणु इत्यत्रापि श्रुधातो: शान्दबोधार्थकत्वमेव न श्रावणप्रत्यक्षार्थकत्वम् । अर्थस्य च शाब्दबोधविषयत्व- मस्येवेति क तादात्म्याध्यासः ।। 'वृद्धिरादैच्' (पा. सू. 1-1-1) इत्यत्र वृद्धिशन्दः तत्पदबोध्ये निन्द- लाक्षणिकः । तथा च आदेच् वृद्धिपदबोध्य इत्यर्थः । 'ओमिन्येकाक्षरं नमा इत्यत्रापि एकाक्षरशब्दः तत्प्रतिपाचे निरूढलाक्षणिकः । अतो न ताशप्रयोगः तादात्म्याध्यासमूलकः । वस्तुतस्तु 'ओमिन्येकाक्षरं ब्राम' इति श्रुतिः प्रणवे नन्द- दृष्टिविधानार्था । उपासाप्रकरणात् । अन्यया असो वाव लोको गौतमाग्निः (छा. 5-4-1) इति श्रुत्या अग्निद्यलोकयोरपि तादाम्यं सिद्धयेत् ॥ 'रामेति यक्षरं नाम मानभङ्गः पिनाकिनः' इत्र, रामशब्दायों यथा पिनाकिनो मानभङ्गप्रयोजकः, तथा रामनानापि खवाच्यार्यद्वारा मानभायोजक- मिलाशयेन शब्दत्व मानभजकत्वमभिहितमिति न तादाम्याच्यासः ॥ न च 'हिरण्यपूर्व कशिपुं प्रचाते' इति प्रयोगनूननादाभ्यायामात् तयोस्तादाल्यत्तिहिरिति वाच्यम् ।

·८८ . शाब्दतरङ्गिणी यथा गभीरायां नयां घोषः इत्यत्र नदीपदं गभीरनदीतीरलक्षकम् । तत्तापर्यग्राहकञ्च गभीरपदम् । तथा, प्रकृते कशिपुपदं हिरण्यशब्दपूर्वककशिपु- पदप्रतिपाये लाक्षणिकम् । हिरण्यपूर्वपद तत्तात्पर्यग्राहकम् । संमतश्चायं बोध स्तादात्म्यवादिनामपि । 'अन्त्ये हिरण्यकशिपुनामानमिति प्रतीतेः सर्वानुभवसिद्ध- स्वात' इति स्वयमभिधानात् । तस्मान्नात्रापि तादात्म्याध्यासः ॥ चौद्ध एवार्थः शक्यः बौद्ध एव शब्दो वाचकः । बौद्धयोरेव शब्दार्थयो. स्तादाम्यमिति न अन्नमिन्युक्ते पूरणापत्तिः इत्यपि बौद्धार्यासिद्धया न संगच्छते । न च घटोऽस्ति, घटो नास्ति, इति प्रयोगोपपत्तये बौद्धार्थः स्वीकरणीयः इत्युक्तमिति वाच्यम् । वाह्यघटस्य घटपदशक्यत्वेऽपि तन्निष्ठं बाह्यसत्वं न तत्पदशक्यतावच्छेद- कंम्। अतएव घटपदजन्यबोधे बाह्यसत्त्वं न भासते । एवञ्च घटपदेनानवगत- सत्ताया बोधनाय अस्तिपदं प्रयोक्तव्यमेव । यदि घटपदेन घटत्वविशिष्टस्य बोधेऽपि घटत्वेन तर बाह्यसत्त्वमनुमातुं शक्यमिति अन्यलम्य वात् अस्तिपदप्रयोगानर्थक्य- मित्युच्यते । तदा घटत्वेन द्रव्यत्वप्रमेयत्वादेरनुमातुं शक्यत्वेन अन्यलभ्यत्वात, घये द्रव्यम् , घटः प्रमेयः इत्यादिप्रये गोऽप्यनर्थकः स्यात् । एवं घटो नास्ति इति वाक्यात् शाब्दबोधो न जायते । अनुयोगिविनिमोकेण नत्रः अभावबोधकत्वम्या- व्युत्पन्नत्वात् । परन्तु भूतले घटो नास्ति इत्येव प्रयोगः । तत्र च सप्तम्ययों निरूपितत्यम् । असधात्वर्थश्वाधेयत्वम् । तथा च भूतलनिरूपितवृत्तित्याभायवान् घटः इति बोधो जायते । सति तात्पर्य घटामागो भूतलवृत्तिरिति, भूतलवृत्य- भावप्रतियोगी घटः इति च बोधो जायते । घटपदयोध्याय बायसत्तावत्वेऽपि भूतलवृत्तित्वाभावः मभवति । याधमत्तायाः प्रदेशविशेषवृत्ति वाभावेन विरोधा- भावात् । तस्मात् न तद्वाक्यप्रयोगानुपपत्तिः । प्रत्युत पदयोध्यः बौदसताविशिष्ट एपेनि यादिनामेर घटोऽस्ति, घटो नास्ति इनि प्रयोगोऽनुपपन्नः । अस्तिपदमपि बौद्धसतागेर योग्येत्, न गा. सत्ताम् । पदत्वाविशेषात् । एवध घटपदेनर तनियुद्धिसताया योधितयात ·द्वितीयस्तरङ्गः ८९ 'उक्तार्थानामप्रयोगः इति न्यायेन अस्तिपदप्रयोगोऽनर्थकः । एवं घटो नास्तीत्य- त्रापि घटे बौद्धसत्ताभावो बोधनीयः । स चाभावः घटपदवोध्यबौद्धसत्ताविरोधी । नास्तिपदेन बाह्यसत्ताभावो न बोधयितुं शक्यते । सर्वपदानां बौद्ध एवार्थः शक्यः इत्यङ्गीकारात् । तस्मात् घटोऽस्ति घटो नास्ति इति प्रयोगोपपादनाय न बौद्धार्थः स्वीकार्यः॥ न च शशशृङ्गं नास्ति, अङ्कुरो जायते इति वाक्यजन्यशाब्दबोधान्य- थानुपपत्त्या बौद्धार्थः सिद्धयतीति वाच्यम् । केवलशशशृङ्गपदमपार्थकमेवेति प्रतिपादितमुदयनाचार्यैः । शशशृङ्गं नास्तीति वाक्याच्च शशविशेष्यकः शृङ्गाभावप्रकारकः बोधो जायते । बोध- विषयस्य शशस्य शृङ्गस्य, तदभावस्य च प्रसिद्धत्वात् कथं बोधानुपपत्तिः । यद्यपि अत्यन्ताभावविषयकशाब्दबोधे सप्तम्यन्तानुयोगिवाचकपदसमभिव्याहारः कारणम् , प्रकृतवाक्ये च शशपदं न सप्तम्यन्तम् । तथापि शश-शृङ्गादिपदजन्य- पदार्थोपस्थितिमूलकः शशे शृङ्गाभावः इत्याकारकः मानसबोधो जायते। तादृश- मानसबोधजननेच्छयैव व्युत्पन्नाः शशशृङ्गं नास्तीति प्रयुञ्जते । स्पष्टश्चेदमभिहितं, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावखण्डने 'शशशृङ्गं नास्तीति च शंशे शृङ्गाभाव इत्यर्थ.' इति मणिविवरणावसरे गदाधरभट्टाचार्यैः । एवं, अङ्कुरो जायते इति वाक्यात् अङ्कुरः उत्पत्त्याश्रयः इति बोधः । यद्यपि बोधविषयोऽङ्करः वोधकाले नास्ति, तथापि न बोधानुपपत्तिः । प्रत्यक्ष एव विपयस्य कारणत्वात् । शाब्द- बोधे विषयस्याकारणत्वात् । न च ज्ञानसामान्ये विषयः कारणमिति वाच्यम् । अतीतानागतादिविषयकपरोक्षज्ञानोदयेन तथा कार्यकारणभावस्य वक्तुमशक्य- त्वात् । न च अतीतादिस्थलेऽपि बौद्धार्थस्य सत्त्वान्न कार्यकारणभावानुपपत्तिरिति वाच्यम्। बौद्धार्थसाधनावसरे सिद्धवत्तथा कथनस्यासंगतत्वात्। तस्मात् शशशृङ्गं नास्ति, अङ्कुरो जायते इत्यादिवाक्यजन्यवोधानुपपत्त्या न बौद्धार्थः सिद्धयति ।। ज्ञाने विषयः कारणमित्यस्य, विद्यमानस्यैव ज्ञानं जायते इति सारार्थः । अविद्यमानपदार्थस्मरणस्य तथाविधानुमितेः तथाविधशाब्दबोधस्य चानुभवसिद्धत्वेन SĀBDA-12 ·. . " शाब्दतरङ्गिणी तादृशः कार्यकारणभाव एव नास्ति । अस्तु यथाकथञ्चित् कार्यकारणभावः । तथापि न तदनुपपत्त्या बौद्धार्थः स्वीकार्य. । विषयतासंबन्धेन ज्ञान प्रति तादात्म्य. संबन्धन विषयः कारणमिति विषयनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभावसंभवात् । न च तादात्म्यसंबन्धस्य वृत्यनियामकत्वेन कारणे कार्याधिकरणवृत्तित्वं न निर्वहतीति वाच्यम् । कारणस्य कार्याधिकरणसंवन्धित्वमेवापेक्षितं, न तु वृत्तित्वमिति तथा कार्यकारणभावे दोषविरहात् । यद्यपि संयोगः संबन्धः विद्यमानयोरेव, तयोरेव संयोगप्रतीतेः, तथापि विषय वलक्षणसंबन्धः अतीतपदार्थ-विद्यमानस्मरणज्ञानयो- रपि । नेदानी देवदत्तोऽस्ति, परन्तु स्मयते (स्मरणविषयः) इत्यबाधितप्रतीतेः तत्साधिकायाः सत्त्वात् । स्पष्टश्चायमर्थ. वैयाकरणभूषणसारे, दर्पणे च सुवर्थनिर्णये अतीतादे: जानातिकर्मत्वोपपादनावसरे । एतेन 'अतीतानागतस्थले संबन्धस्य वक्तुमशक्यत्वाच्च' इति दूषणमनवकाशम् । तथा च ज्ञानविषययोः कार्यकारणभावनिर्वाहकसामानाधिकरण्योपपादनाय न बौद्धार्थः स्वीकरणीयः ।। न च पुराणादित: गुणसमृद्धयादिश्रवणानन्तरं नलादिपदात् सामान्यतो बुद्धया गृहीताकारविशेषे शक्तिप्रहपूर्वकं तस्यैव बोधः इति, नलादिपदात् शाब्द- बोधनिर्वाहाय वौद्धार्थः स्वीकरणीय इति वाच्यम् । नलो राजा इत्यादौ नलपदस्य नलपदवोध्ये लक्षणा। इत्यश्च नलपदवोध्यः कश्चिद्राजा इत्यनुभवसिद्धः शाब्दबोध उपपद्यते । न च नलपदस्य शकिमहा- भावे शक्यसंपन्धरूपलक्षणाज्ञानमपि न संभवतीति वाच्यम् । यत्पदं साधु व्युत्पन्नः प्रयुक्त तत्पदं किञ्चिद्वाचकमिति सामान्यत: तत्पदशक्तिमहसंभवात् । लक्षणामहे विशिष्य शक्यतावच्छेदकमानस्यानपेक्षित नात् । अयञ्च बोधः बौद्धार्थवादिनामपि टिप्पणी 'अतीतानागतस्थलेऽपि ज्ञानजन्यस्य आवरणभङ्गस्यावश्यकत्वात अन्यथा यथापूर्व न जानामोति प्रतीत्यापत्ते. । अतीतादेराययता च विप तया ज्ञानाश्रयताया नयायिकानामिव ।' इति भूषणमारः। 'विनष्टपटे अनुभवानुरोपात् शानविषयतास्वीकार आवश्यकः इति दर्पणमन्यः । - ·द्वितीयस्तरङ्गः ९१ संमत एव । अतएव, नलत्वादिप्रकारकान् संस्कारान् कल्पयित्वा, विशिष्य नलत्वप्रकारकबोधमुपवर्णयतः कस्यचिन्मतम् , 'पदप्रकारकबोधस्यैवानुभवाञ्च' इति स्वयं दूषितं संगच्छते । 'पदप्रकारकेति । नलपदवाच्यः कश्चिदासीदित्याकारके- त्यर्थः ।' इति तद्ग्रन्थव्याख्या । नलरावणादिपदेभ्यः तत्तत्पदबोध्यत्वेनैव बोधः इति स्पष्टमुक्तं गदाधरभट्टाचार्यैः शक्तिवादे। तस्मात् न नलादिपदेभ्यः शाब्द- बोधनिर्वाहाय बौद्धार्थः स्वीकार्यः ।। यत्त, ‘स भूरिति व्याहरत्' इति श्रुत्या भूरादिशब्दार्थज्ञानपूर्वकमेव हिरण्यगर्भसृष्टिरिति लाभेन, तदानीं बाह्याया भुवोऽभावेन बौद्धपृथिव्यामेव शक्ति- ग्रहपूर्वकं हिरण्यगर्भस्य बौद्धपृथिवीबोध इति । तन्न । निरुक्तश्रुत्या तत्तद्वाचकशब्दोच्चारणपूर्वकं तत्तत्पदार्थान् ससर्जेति लभ्यते । न तु शब्दादर्थ ज्ञात्वा ससर्जेति । न हि खस्यैव शाब्दबोधजननायें शब्दं प्रयुञ्जानो दृश्यते । वर्णयन्ति च भगवत्पादाः निरुक्तश्रुतेः तत्तद्वाचक- शब्दानुसन्धानपूर्वकतत्तत्सृष्टिपरत्वं देवताधिकरणे । यदि च 'शिल्पी यथा शिल्पशास्त्रवचनेभ्यो मरुत्वताम्' इत्यादिना न्यायरक्षामणौ प्रतिपादितसरण्या हिरण्यगर्भस्य वेदवाक्याच्छाब्दबोध आवश्यकः इत्युच्यते । तदापि न बौद्धोऽर्थः स्वीकार्यः । हिरण्यगर्भस्य जन्मान्तरानुभूत- भूम्यादिविषयकः संस्कारो वर्तते । सृज्यमानप्राणिकर्मभिरुद्बुद्धेन तेन स्मृते भूम्यादौ शक्तिमहः, ततश्च शाब्दबोधः संभवतीति न बौद्धार्थापेक्षा। न च ज्ञानसामान्ये विषयस्य कारणत्वात शाब्दबोधादिसमये वाह्याया भुवोऽभावेन कथं शाब्दबोध इति वाच्यम् । बौद्धार्थसिद्धावेव ज्ञानसामान्ये विषयस्य कारणत्वसंभवात् , तत्साधना- वसरे सिद्धवत् तादृशकार्यकारणभावोपन्यासस्यासंगतत्वात् ॥ टिप्पणी- 'अपि च चिकीर्षितमर्थमनुतिष्ठन् तस्य वाचकं शब्दं पूर्व स्मृत्वा पश्चात् तमर्थमनुतिष्ठतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षमेतत् । तथा प्रजापतेरपि स्रष्टुः सृष्टेः पूर्वं वैदिकाः शब्दाः मनसि प्रादुर्बभूवुः । पश्चात् तदनुगता- नर्थान् ससर्जेति गम्यते । तथा च श्रुतिः ‘स भूरिति व्याहरत् स भूमि- मसृजत' इति ॥ इति देवताधिकरणस्थं भगवत्पादभाष्यम् ।।

·१२ शाब्दतरङ्गिणी न च कीदृशो देवदत्तः इति प्रश्नोत्तरवाक्यघटकस्य ईदृशपदस्य स्वारस्यात् बौद्धार्थसिद्धिरिति वाच्यम् । ईदृशपदात् समभिव्याहृतवाक्यप्रतिपाद्यधर्मविशिष्टविषयक एव बोधो- ऽनुभवसिद्धः इति तत्पदस्य समभिध्याहृतवाक्यप्रतिपाद्यत्वोपलक्षितवर्मविशिष्टे शक्तिः। न तु एतत्सदृशे तथा बोधाभावात् । न च प्रकृतिप्रत्ययविवेचनेन, एतत्सदशार्थ- कत्वं प्रतीयते इति वाच्यम् । 'घट चेष्टायामिति धातोनिप्पलो घटशब्द चेष्टावद्वाचक इति भाति । परन्तु घटपदात् घटत्वजातिविशिष्टस्यैव बोधात् तस्य घटत्वविशिष्टे शक्तिः । न तु चेष्टाविशिष्टे । एवमेव 'मय ज्ञाने' इति धातो- निष्पन्नः मायाशब्दः अज्ञानवाचकः । स्पष्टश्चायमर्थः अद्वैतसिद्धी अज्ञानवादे । एवञ्च देवदत्तव्यक्तेरैक्येऽपि ईदृशपदाधीनबोधोदयात् न तदनुरोधेन बौद्धार्थः खीकरणीय. ॥ 'बुद्धिसिद्ध तु तदसत्' (न्या. सू. 4-1-50) इति न्यायसूत्रकर्तुः गोतम महर्षेन संमतो बौद्धार्थ , पूर्वापरसन्दर्भपर्यालोचनया, भाष्यतात्पर्यटीकादिपर्या- लोचनया च अ-याशार्थे तत्सूत्रतात्पर्यावधारणात् । तथा हि-फलपरीक्षाया, अग्निहोत्रादेः कालान्तरभाविस्वर्गफलकत्वं व्युत्पाद्य, तन्निर्वाहक चापूर्व निरूप्य, निष्पद्यमानं प्रानिष्पत्तेः नासत् उपादान- नियमात्, न सत् , विद्यमानस्योत्पत्त्यभ्युपगमे उत्पन्नस्य पुनरुत्पत्त्यापत्ते, सदसत् , विरुद्धयोः सत्त्वासत्त्वयोरेकत्रायोगात् , इत्याशङ्कय, 'उत्पादव्ययदर्शनात्' (न्या. सू. 4-1-49) इति सूत्रेण असत्कार्यवादः स्थापित । उत्पन्नो घटः, नष्टो घटः इति प्रतीते. निष्पधमान प्रागसत् इति तत्सूत्रार्थः । उपादाननियमाच हेतोः निष्पथमानं प्रागसत् न संभवतीति शङ्कितम् । सा च शङ्का अवश्य परिहरणीया। तस्या परिहारमाह-'बुद्धिसिद्ध तु तदसत्' (न्या. सू. 4.1-50) टिप्पणी- 'न च मय ज्ञाने इति धात्वर्थानुसारात् माया कथमज्ञानमिति वाच्यम् । घट चेष्टायामिति धातुजस्यापि घटशब्दस्य चेष्टावाचकत्वाभाव. वत् अत्रापि ज्ञानवाचकरवाभावात् ।' इति अद्वैतसिद्धि।। न - ·द्वितीयस्तरङ्गः इति । कार्यमुत्पत्तेः प्रागसदपि नियतकारणकत्वेन ज्ञातमिति पटार्थिनः तन्तूने- वोपाददते, न मृदमिति सूत्रार्थः । तस्मात् असतः उत्पत्तिकर्तृत्वोपपादनपरं तत्सूत्रमिति कथनं न पूर्वोक्तसन्दर्भानुगुणम् । नापि तथा व्याख्यानमुपपद्यते बौद्धस्य पूर्ववृत्तित्वेऽपि बाह्यस्य तदभावेन उत्पत्तिकर्तृत्वासंभवस्य तदवस्थत्वात् । यद्यपि बौद्धबाह्ययोरभेदाध्यासः बौद्धार्थवादिभिः स्वीकृतः, तथापि बाह्यस्य वस्तुभूतमुत्पत्तिकर्तृत्वं न संभवति । तस्मात् पूर्वोक्तरीत्या अर्थान्तरे एव सूत्र- तात्पर्यावधारणात् न सूत्रकर्तुः गोतमस्य संमतो वौद्धार्थः । एवञ्च बौद्धार्थस्य विचारासहत्वात् न बौद्धयोः शब्दार्थयोः तादात्म्यं वाच्यवाचकभावापरपर्याय- शत्त्युपकारकमिति सिद्धम् ॥ ननु वाच्यवाचकभावाख्यस्यातिरिक्तसंबन्धस्य शक्तित्वाभावेऽपि, क्लुप्तमनादि बोधकत्वमेव पदतदर्थसंबन्धरूपशक्तिरस्तु इति चेत्- न । बोधकत्वज्ञानार्थं संकेतज्ञानस्यावश्यापेक्षणीयत्वात् आवश्यकज्ञान- विषयसंकेतस्यैव तादृशशक्तित्वमुचितम् । न च-संकेतो न स्वरूपतः, नापि सामान्यतो ज्ञातो हेतुः। अपि तु ईश्वरसंकेतत्वेन ज्ञात इति वक्तव्यम् । तच्च न संभवति, ईश्वरानङ्गीकर्तृणां मीमांसकादीनां शाब्दबोधानापत्तेरित्युक्तमिति- वाच्यम् । ईश्वरसंकेतस्य शक्तित्वेऽपि तज्ज्ञानस्य परिभाषाज्ञानसाधारणसंकेत- टिप्पणी- "यत्पुनरुक्तम् प्रागुत्पत्तेः कार्य नासत् उपादाननियमादिति। 'बुद्धि- सिद्धं तु तदसत् ।' इदमस्योत्पत्तये समर्थ न सर्वमिति प्रागुत्पत्तेः नियत- कारणं कार्य बुद्धया सिद्धं, उत्पत्तिनियमदर्शनात् । तस्मादुपादाननियम- स्योपपत्तिः। सति तु कार्ये प्रागुत्पत्तेः, उत्पत्तिरेव नास्तीति" इति न्यायसूत्रभाष्यम् । "यच्चोक्तमुपादाननियमादिति, तत्र यदि पुरुषस्योपादाननियमः पटार्थी तन्तूनेवोपादत्ते न वीरणम्, कटार्थी वीरणमिति ततः तदुपादानानां तत्र तत्र कार्ये सामर्थ्यपरिज्ञानात् । तच्च सामर्थ्यमानुमानिकम् । तदिद- मुच्यते 'बुद्धिसिद्धं तु तदसत्' इति । तदसत् भावि कार्य अनेनैव कारणेन जन्यते नान्येनेत्यनुमानात् बुद्धिसिद्धमेवेत्यर्थः ॥” इति तात्पर्यटीका। - ·शाब्दतरङ्गिणी ज्ञानत्वेन कारणवं लाघवात् । इत्यञ्च ईघरसंकेतस्य तरवेन ज्ञानं नापेक्षितमिति पूर्वोकदोपानवकाशात् ॥ आधुनिककेतस्थले बोधकत्वज्ञानाभावेऽपि संकेतज्ञानादेव शान्दयोधो- स्पस्या व्यमिचारेण बोधस्यज्ञानस्य कारणत्वासंभरात् न बोधक शक्तिः । न च संकेतविषयबोधकरविषयकवात संकेतज्ञानमेर बोधकत्वज्ञानमिति न व्यभिचार इति यान्यन् । देवदतपदं व्यक्तिविशेष बोधयतु इति संकेतः। संकेतज्ञाने च संकेतो विशेष्यः । तत्र पदविशेष्यकर्व व्यक्तिविशेषयोधजनकप्रकारकत्वं चे युभ्यं प्रकारः । न तु पदे बोधजनकत्वं प्रकारः। तस्मात् संकेतज्ञानं न पदे वोधमत्वावगाहीति तिव्यभिचारो दुरः । पत् ज्ञान यद्विशेष्यकं यन्प्रकारका तम्ज्ञानज्ञानं तवान विषयविषयकमपि न तस्मिन् विशेष्ये तप्रकारावगाहि । अनएन शब्दचिन्तामणी पदार्थसंसर्ग- गम्पपास्यार्पज्ञानमनुमितिरेवेति धैशेषिकमतव्युत्पादनायसरे, एतानि पदानि स्मारितार्थ संसर्गज्ञानपूर्वकाणि' इति अनुमानाकार प्रदर्य, 'एते पदार्पाः मिपः संसाः' इति पदार्पपक्षकानुमानान्तरं प्रदर्शितम् । तर प्रपमानुमानं पदे संसर्गशानपूर्वकायमरगाहमानमपि, एफपदार्थ मारपदार्थसंसर्ग नायगाहने इति एयपदार्षे अारपदार्यसंसर्गविषयकमनुमानान्तर प्रदर्शितमिति, प्यागातारः निसीयानुमानमारपन्ति । तपा पाशुनिस्मतम्यले योधानस्य म्यमि- चारात् न योधक शतिः ।।

·द्वितीयस्तरङ्गः ९५ नातिप्रसङ्ग इति वक्तव्यम् । तच्च न संभवति । कलशपदात् कुम्भपदात् घट- पदाच घटविषयकः शाब्दबोधो जायते । एवञ्च घटपदाभावेऽपि कुम्भपदात् घटविषयकशाब्दबोधस्य जायमानत्वेन व्यतिरेकव्यभिचारवारणाय, अव्यवहितोत्तर- त्वसंबन्धेन घटादिपदविशिष्टशाब्दबोचे घटादिपदस्य कारणत्वं वक्तव्यम । तत्र च कार्यतावच्छेदककोटौ विषयविषयकत्वं न निवेशनीयम, प्रयोजनविरहात् । तथा च घटविषयकत्वावच्छिन्नायाः शाब्दबोधनिष्ठजन्यताया अप्रसिदत्वात् जन्य- तायां घटादिविषयकत्वावन्छिन्नत्वावगाहि शक्तिज्ञानं भ्रम एव । एवं च सर्वत्र जन्यतायां तत्तद्विषयकत्वावच्छिन्नत्वावगाहिशक्तिभ्रमात् शाब्दबोधकल्पनमसमन- सम् । तस्मान्न बोधकत्वं शक्तिः ॥ किञ्च, बोधकत्वं यदि शक्तिः, तदा घटपदं चैत्रस्य घट्याचकमिति व्यव- हारः स्यात् । तत्र वाचकशब्दस्य बोधकमित्यर्थः। तदेकदेशे वोधे चैत्रस्येति षष्ठयन्तार्थस्य चैत्रनिष्ठत्वस्यान्वये, चैत्रनिष्ठवट विषयकबोधजनकं घटपदमिति ततो बोधो भवेत् । घटपदेन चैत्रे घटबोधस्य जायमानत्वेन तद्वाक्यार्थस्याबावितवेन निरुक्तव्यवहारः प्रामाणिकः स्यात् । न च बोधकत्वेनेश्वरेच्छा शक्तिरिति पक्षेऽपि तादृशव्यवहारापत्तिर्दुर्वारा । विद्यमानसर्ववस्तुविषयिण्यामीश्वरेच्छायां चैत्रवृत्ति- घटबोधजनकत्वप्रकारिकायां घटपदत्य विशेष्यत्वेन विषयावाधादिति वाच्यम् । गङ्गापदं तीरवाचकमिति व्यवहारस्येवास्यापि व्यवहारस्य वारणसंभवात् । यदि च कृञ्धातुसमानार्थकत्वात् यतेः, घटं करोतीतिवत् घटं यतते इति प्रयोगस्य, शाखासमवेतत्वेन वृक्षस्य शाखायां वृक्षः इति प्रयोगस्य व पूर्व- प्रयोगाभावेन साधुतावारणमिव, घटपदं चैत्रस्य घटवाचकनिति प्रयोगवारणं सुशकमिति मन्यते। तदापि बोधकत्वस्य पदतदर्थसंबन्धरूपशक्तियं न संभवति प्रयोज्यप्रयोजकवृव्यवहारं दृष्ट्वा, शब्दत्य बोधकारणत्वमवगत्य, असंबद्धत्य बोधकारणवानुपपत्त्या पदे अर्थसंवन्धं कल्पयति व्युविसुर्वालः। पदे बोध- कारणत्वमनुपपन्नमिति ज्ञानदशायां पदे बोधकवरूपशक्तिज्ञानं न संभवति । तन्मात् पदपदार्थयोः न बोधकत्वं संबन्धः ॥ अपि च, वृत्तिज्ञान शाब्दयोधे कारणनिति सर्वसंप्रतिमन्नन् । शक्तिज्ञानत्य बोधकारणत्वे विषयितासंबन्धेन शक्तिरवच्छेदिका । बोधकत्वत्व शजिल्पत्वे, ·शाब्दतरङ्गिणी बोधकारणतायां बोधकारणत्वस्यावच्छेदकत्वात् आत्माश्रयः । अवच्छेद्यज्ञाने अवच्छेदकज्ञानस्यापेक्षितत्वेन बोधकारणत्वस्यैवावच्छेद्यत्वादवच्छेदकत्वाच्च खज्ञाने खज्ञानापेक्षणात् । तस्मादपि बोधकत्वं न शक्तिः एवं नानार्थकस्थल इव घटादिपदप्रयोगेऽपि तात्पर्यज्ञानादेवार्थविशेष- विषयकः शाब्दबोधः इति सर्वत्र तात्पर्यज्ञानकल्पने गौरवमपि । किञ्च, शक्यार्थः लक्ष्यार्थः इत्यसकीर्णव्यवहारः सर्वतान्त्रिकाणाम् । तादृशव्यवहारान्यथानुपपत्या च लक्ष्यार्थव्यावृत्तैव शक्तिर्वाच्या। एवञ्च गङ्गा- पदात तीरोपस्थितये लक्षणावृत्तिरप्यङ्गीकरणीया । अन्यथा तीरबोधकत्वस्य गङ्गापदे सत्वात् गङ्गापदं तीरवाचकमिति प्रामाणिकव्यवहारापत्तिः ॥ यंदपि, लक्षणाङ्गीकारे, शाब्दवोधे शक्तिज्ञानजन्योपस्थितित्वेनेव लक्षणा- जन्योपस्थितित्वेनापि कार्यकारणभावकल्पनेन परस्परं व्यभिचारवारणाय कार्य- तावच्छेदककोटी तत्तदव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेन अनन्तकार्यकारणभावकल्पनया च गौरवमिति ॥ तदपि न । पदनिष्टस्य बोधक वस्य शक्तिरूपत्वसंभव एव, लक्षणा- प्रयुक्तकार्यकारणभावाचकल्पने रायम, लक्षणाङ्गीकारे च अधिककार्यकारण- भावकल्पने गौरवमिति विचारस्यावसरः । बोधकत्वञ्च न शक्तिरिति व्यवस्थापि- तम् । एवञ्च लक्षणावृत्तेरप्यङ्गीकरणीयतया कार्यकारणभावादिकल्पनागौरवस्य फलमुखत्वेनादोषात् । अन्यथा शाब्दबोधाख्यप्रमित्यन्तरकल्पने तध्वंसतत्प्राग- भावादिकल्पने, पदार्थोपस्थित्यादीनां शाब्दबोधकारणत्वकल्पने च गौरवात् शाब्दबोधादयविलक्षणप्रमितिरेव न सिद्धयेत् । वस्तुतः, लक्षणाया अङ्गीकारेऽपि न कार्यकारणभावान्तरकल्पनागौरवम् । लक्ष्योपस्थितिसाधारणेन शक्तिप्रयोज्योपस्थितित्वेन शाब्दबोधकारणत्वासीकारात् । न च प्रयोज्यत्वं जन्यत्वरूपं, जन्यजन्यत्वरूपं या न संभवनीयुक्तमिति वाच्यम् । अन्ययासिद्धिनिरूपकतानवच्छेदकशक्तिज्ञानोत्तरवृत्तितावच्छेदकधर्मस्वरूपशक्ति ज्ञानप्रयोज्यत्वस्य जन्य-जन्यजन्योभयसाधारणस्य सुरवल्यात्। एपश्च शक्तिप्रयो- ज्योपस्थिति वेन शक्यलक्ष्योरस्थित्योः संग्रहः समवति ।। .

·द्वितीयस्तरङ्गः एवं वृत्तिज्ञानजन्योपस्थितित्वेन शाब्दबोधकारणत्वाङ्गीकारात् नाचिक- कार्यकारणभाव: कल्प्यते । न च शाब्दबोधहेतुपदार्थोपस्थित्यनुकूलसंबन्धत्वं न वृत्तित्वम् , , अन्योन्याश्रयादित्युक्तमिति वाच्यम् । विजातीयपदार्थोपस्थित्यनुकूल- संबन्धत्वं वृत्तित्वम् । पदार्थोपस्थितौ वैजात्यपरिचयायैव शाब्दबोधहेतुत्वमुपस्थिता- वुक्तम् । न तु तस्यापि लक्षणे प्रवेशः। उपस्थितौ वैजात्यानिवेशे घटपदा- काशयोः संबन्धस्य समवायस्य वृत्तित्वापत्तिः। घटपदाकाशयोः समवायसंबन्ध- ज्ञाने सति, घटपदश्रवणे आकाशस्योपस्थितेः। अत: उपस्थिती वैजात्यमुक्तम् । घटपदात् समवायेनोपस्थितस्याकाशस्य शाब्दबोधे भानाभावात् आकाशोपस्थितिन विजातीयेति नातिव्याप्तिः । एवञ्च वृत्तित्वस्य उपस्थितिनिष्टशाब्दबोधहेतुत्वाघटि- तत्वात् न पूर्वोक्तान्योन्याश्रयः। न च तथापि शक्तित्वापेक्षया वृत्तित्वं गुर्विति तद्धटितवृत्तिज्ञानजन्योप- स्थितित्वेन न कारणत्वमिति वाच्यम् । शाब्दवोधहेतुपदार्थोपस्थित्यनुकूलसंबन्धत्व- रूपवृत्तित्वस्य बोधजनकत्वरूपशक्तित्वापेक्षया गुरुत्वेऽपि शाब्दबोधहेतुत्वाघटित- विजातीयपदार्थोपस्थित्यनुकूलसंबन्धत्वस्यागुरुत्वात् ॥ अपि च, शक्यसंबन्धो लक्षणा । सा च नास्तीति न वक्तुं शक्यते । गङ्गापदशक्यप्रवाहसंबन्धस्य तीरे सत्त्वात् । तज्ज्ञानात् न लक्ष्यार्थीपस्थितिः इत्यपि वक्तुं न शक्यम् । येन पुंसा गङ्गापदेन तीरस्य शक्यसंबन्धरूपः संबन्धो गृहीतः, तस्य एकसंबन्धिनः पदस्य ज्ञानेन अपरसंबन्धिनः तीरस्य स्मरणं भवत्येवेति अनुभवसिद्धत्वात् । नापि लक्षणाज्ञानस्य लक्षणाजन्योपस्थितेर्वा शाब्द- बोधहेतुत्वं नास्तीति युक्तम् । यत्र गङ्गापदात् शक्यसंबन्धमहादेव तीरमुप- स्थितम्, न तु प्रवाहोपस्थित्यनन्तरमुपस्थितम्, तत्र तीरविषयकः शान्द- बोधः सर्वानुभवसिद्धः इति शक्यसंबन्धज्ञानस्य तज्जन्योपस्थितेश्च शाब्दबोधकार- णत्वस्य क्लृप्तत्वात् । न च तत्र गङ्गापदं तीरं बोधयतु इति इत्याकारकवक्तृ- तात्पर्यस्य ज्ञानं शक्तिज्ञानरूपम् । तस्य गङ्गापदे तीरबोधकत्वावगाहित्वात् बोध- कत्वस्यैव शक्तिखरूपत्वात् । तत एव च शाब्दबोधो जायते इति लक्षणाज्ञानस्य तज्जन्योपस्थितेर्वा शाब्दबोधकारणत्वं नाङ्गीक्रियते इति वाच्यम् । तात्पर्य नाम SABDA--13 ·शाब्दतरङ्गिणी वक्तुरिष्छा । तस्यां यद्यपि पदं विशेष्यः, बोधकत्वं प्रकारः, तथापि तस्या ज्ञाने न पदे विशेष्ये बोधकत्वं प्रकारः । किन्तु इच्छायां विशेष्यभूतायां पद- विशेष्यकत्वं बोधकत्वप्रकारकत्ववेत्युभयं प्रकारः । तपा च तात्पर्यज्ञानस्य पदे बोधकत्वावगाहित्याभावात् न शक्तिज्ञानरूपत्वमिति, लक्षणाज्ञानस्य कारणत्वं क्लप्तमेव । अपि च, पदस्प येन येन सह वृत्तिः गृहीता, तेषां सर्वेषामुपस्थिति- र्जायते । तेषु च यस्य वोधे वक्तुस्तात्पर्य ज्ञायते, तस्य शान्दबोधो भवति । तस्मात् तात्पर्यज्ञानात् पूर्व पदार्थोपस्थितिरपेक्षिता । पदात् पदार्थोपस्थितये च घृत्तिज्ञानमपेक्ष्यते । स्पष्टश्चेदममिहितं तात्पर्यस्य वृतित्व परिहरद्भिः गदाधर- भट्टाचार्यैः शक्तिवादे सामान्यकाण्डे । तस्मात् तात्पर्यज्ञानात् पूर्वमेव वृत्ति- ज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितेरपेक्षितत्वात् तात्पर्यज्ञानस्य शक्तिज्ञानत्वकपन न समझसम्।। एतेन -यत्र शक्यसंबन्धादेव तीरमुपस्थितं, तत्रापि बोधकत्वज्ञानं कल्प्यते । तदनन्तरमेन शाब्दबोधः । न च ज्ञानव्यक्त्यन्तरकल्पनया गौरवं दोषः । फलमुखत्वेनादोषत्वात् । वस्तुतस्तु सुषुप्त्यपगमक्षणमारभ्य पुनस्तदुत्पत्ति- क्षणपर्यन्तं प्रत्यक्षात्मविशेषगुणोत्पाद आवश्यकः। अतएव सुषुप्तिमिनः प्रत्यक्षात्म- विशेषगुणशून्यः कालः मूर्च्छत्युच्यते। तथा च तावत्कालमन्तरा ज्ञानादे- रावश्यकतया ज्ञानान्तरमपेक्ष्य वोधकत्वज्ञानमेव कल्प्यते इति गौरवस्यैवाभावात् , इत्यपि समाहितम् । शक्तिज्ञानस्य पदार्थोपस्थितावेवोपयोगेन, तस्याश्च शक्यसंबन्धमहादेव जातत्वेन, तात्पर्यज्ञानानन्तरं बोधकत्वज्ञानस्योपयोगाभावेन तत्कल्पनस्यासंग- तत्वात् । तथा च शक्यसंबन्धज्ञानस्य तजन्योपस्थितेश्च शाब्दबोधकारणत्व. मुभयवादिसंप्रतिपन्नमेवेति न लक्षणाया अकल्पनप्रयुक्त लाघवमपि । तस्मात् बोधकवं शक्तिरिति न समञ्जसमिति बोध्यम् ॥ टिप्पणी "यतः पदार्थोपस्थितिव्यापारकः सकेतो वृत्तिः । तात्पर्यज्ञान च साक्षादेव शाब्दवोधोपयोगि । नतु पदार्थोपस्थितिद्वारा । वृत्त्युपस्थापित- पदार्थ एव प्रकरणादिना वक्तृतात्पर्यावधारणात् ।" इति शक्तिवादः ।

·द्वितीयस्तरङ्गः ९९ ननु समयस्य शक्तित्ववादिनां मते लक्षणा उच्छिद्येत । गङ्गायां घोषः इत्यादौ गङ्गापदेन तीरबोधात् विद्यमानसर्वविषयिणी ईश्वरेच्छा तीरेऽपि गङ्गापद- जन्यबोधविषयत्वमवगाहते इति अङ्गीकरणीयम् । एवञ्च गङ्गापदजन्यबोधविषयत्व. प्रकारतानिरूपितेश्वरेच्छाविशेष्यत्वस्य तीरे सत्त्वात् तीरस्यापि गङ्गापदवाच्यत्वापत्ते- रिति चेत्- न। तत्पदजन्यबोधविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितेश्वरेच्छाविशेष्य- त्वमेव तत्पदवाच्यत्वम् । अस्माकमप्रत्यक्षायाः ईश्वरेच्छायाः लोकव्यवहारा- विरोधेनाकारः कल्पनीयः । तीरं गङ्गापदवाच्यमिति व्यवहारो नास्ति । अतः विषयता गङ्गापदजन्यबोधीया भवतु, विषयतावत्तीरं भवतु इत्याकारः तस्याः कल्प्यते । तावतापि तस्याः विद्यमानसर्वविषयकत्वनिर्वाहात् । तस्यां च तीरे गङ्गापदजन्यबोधविषयत्वं विषयतात्वेनैव प्रकारः, न तु तादृशविषयतात्वेन । तथा च गङ्गापदजन्यबोधविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य तीरे अभावात् न तीरस्य गङ्गापदवाच्यत्वापत्त्या लक्षणोच्छेदप्रसङ्गः ॥ ननु, तथापि आयुर्जनकस्य वैदिकायुःपदवाच्यत्वापत्तिर्दुर्वारा। ईश्वर- कर्तृके वेदे 'आयुघृतम्' इति श्रूयते । तत्र आयु:पदात् आयुर्जनकस्य बोधो भवति । ततश्च तत्कतुरीश्वरस्य 'आयु:पदमिदं आयुर्जनकं बोधयतु' इत्या- कारिका आयुर्जनकः एतदायुःपदजन्यबोधविषयो भवतु' इत्याकारिका वा बुबोध- यिषा वाच्या। तस्याञ्च आयुर्जनकांशे आयुःपदजन्यबोधविषयतात्वेन तादृश- विषयत्वं प्रकार इति आयु:पदजन्यवोधविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशे- प्यतायाः आयुर्जनके सत्त्वादिति चेत्- न। एतदनुरोधेन इदन्त्वानवच्छिन्नपदविषयताघटितनिरुक्तविषयतात्वा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया एव पदशक्यत्वरूपत्वं स्वीक्रियते । घटः घटपदजन्यबोधविषयो भवतु इतीच्छायां घटपदमिदन्त्वेन न भासते इति इदन्त्वानवच्छिन्नपदविषयताघटितनिरुक्तविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतामादाय घटादे: घटादिपदवाच्यत्वम्। वेदे सर्वत्र आयुःपदात् आयुर्जनकस्याबोधात् ('आयु- धृतम्' इति वाक्यघटक) 'आयुःपदमिदमायुर्जनकं बोधयतु' इत्याकारिका बुबोधयिषा

·शाब्दतरङ्गिणी
वाया। एवञ्च तदीयायु.पदविषयता इदनवावच्छिन्नति, इदन्वानवच्छिन्नपदवि
यताघटितनिरुक्तविशेष्यत्वस्य आयुर्जनके विरहेण नायुर्जनकस्य वैदिकायु.पदवार
स्वापत्तिः ॥
एवञ्च सर्वस्मिन्नपि पक्षे अवश्यज्ञेयः क्लप्तः संकेत एव समयापरपर्या
पदतदर्थसबन्धः । आधुनिकसकेतः परिभाषा । निस्य. ईश्वरेच्छारूप. सकेर
शक्तिः इति व्यवस्थापयन्ति ।
इति पण्डितराजेन सुब्रह्मण्यशास्त्रिणा विरचिताया
शाब्दतरङ्गिण्यां द्वितीयस्तरङ्गः॥

·4891 - अथ तृतीयस्तरङ्गः सेयममिधाशक्तिः पदवृत्तिरेव, न पदसमुदायात्मकसमासादिवृत्तिरपि । तटकपदैरेव वृत्त्या विवक्षितार्थबोधसंभवेन अनन्तसमासपदानां तत्तदर्थे शक्ति- कल्पनायां मानाभावात् गौरवाच्च । अनाहुः एका भाववादिनो वैयाकरणाः चित्रगुः इत्यादेः समासस्य चित्रगोखामिनि शक्ति विना तद्वोधो न संभवति । तथाहि-अत्र गोपदस्य गोखामिनि लक्षणा, गवि चित्रपदार्थस्य अभेदेनान्वयः इति न संभवति, पदार्थस्य पदार्थकदेशेन (पदजन्योपस्थितिप्रकारेण) अन्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । नापि गोपदस्य शक्त्या गौः, लक्षणया स्वामी चार्थः गोः पदार्थत्वात् न तत्र चित्रपदार्थस्याभेदान्वये व्युत्पत्तिविरोधः इति युक्तम् । युगपत् वृत्तिद्वयविरोधात् । अतः गोपदस्य चित्रगोखामिनि लक्षणा, चित्रपदं तात्पर्यग्राहकमिति वक्तव्यम् । तच्च न युक्तम् । यतः चित्रपदस्य तात्पर्यग्राहकावे बहुव्रीहिसमासस्यैवासंभवः । 'अनेकमन्यपदार्थे' (पा. सू. 2-2-24) इति बहुव्रीहि- विधायकं सूत्रम् । अन्यपदार्थे विद्यमानमनेकं सुबन्तं समस्यते, स बहुव्रीहिसंज्ञक: इति तदर्थः । अत्र विद्यमानत्वं प्रतिपादकत्वम् । चित्रपदस्य चित्रगोखामिरूपान्य- पदार्थप्रतिपादकत्वाभावे अनेकसुबन्तस्य तत्प्रतिपादकत्वाभावेन तत्सूत्राप्रवृत्तेः । समासप्रयोजकसामर्थ्याभावाच्च । एका भावानङ्गीकारे तत्पदप्रयोज्यविषयता- निरूपितविषयताप्रयोजकत्वरूपमेकवाक्यत्वमेव सामर्थ्य वक्तव्यम् । तच्च संभवति, चित्रगुपदजन्यबोधीयचित्रविषयतायाः चित्रपदप्रयोज्यत्वाभावेन गोपदस्य चित्रपदेन एकवाक्यत्वविरहात् । चित्रगुः इत्यत्र गोपदस्यैव चित्रगोखाम्यर्थकत्वे, घटः इत्यत्रापि अन्त्य- वर्णस्यैव घटादिरूपार्थवाचकतापत्तिश्च । न च केवलाकारश्रवणे घटबोधो न जायते इति न तन्मात्रस्य वाचकत्वमिति वाच्यम् । धकारादिपूर्वपूर्ववर्णानां तात्पर्यग्राहकत्वाङ्गीकारेणादोपात् । तस्मात् चित्रगुः इत्यादौ गोपदस्य चित्र- गोखामिनि लक्षणां स्वीकृत्य, चित्रपदस्य तात्पर्यप्राहकवाङ्गीकारो न समञ्जसः ॥ न ।

·शाब्दतरङ्गिणी एव प्राप्तोदको ग्राम इत्यत्र विना शक्ति उदककर्तृकप्राप्तिकर्मरूपार्थोधो न समवति । न च उदकशब्दस्यैव निरुक्तार्थे लक्षणाया स्वीकारामानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तात्पर्यग्राहकपदस्य ववाच्यार्थघटिता लक्षणातात्पर्यग्राहकत्वमिति नियम । चित्रगु इत्यत्र चित्रपदस्य खवाच्यचित्रघटिते चित्रगोखामिनि गोपद- टक्षणातापर्यग्राहक वदर्शनात् । तस्य नियमस्य भङ्गापत्ति उदकपदलक्ष्यार्थे उदककर्तृकप्राप्तिकर्मणि, तात्पर्यग्राहकप्राप्तपदार्थस्य प्राप्तिकर्तुरघटकत्वात् । प्रकृतस्थले व्युत्पत्त्यन्तरकल्पने च समासशक्तिकल्पनस्यैवोचितत्वात् । एव, पञ्चगवधन इत्यत्र धनशब्दस्यैव पञ्चगवामिन्नधनखामिनि लक्षणा खीकृत्य, पूर्वतनभागस्य तात्पर्यग्राहकत्वाङ्गीकारे, पञ्चपदार्थमोपदार्थयोरभेदान्वय- बोधविरहेण पञ्चगोपदयो' सामानाधिकरण्याभावेन कर्मधारयत्वाभावात् टच् न स्यात् । अत समुदायशक्ति खीकरणीया ॥ एव राजपुरुष इत्यत्र शक्ति विना गतिविरह । तथाहि राजपदलक्ष्या- र्थस्य राजसधिन अभेदेन पुरुषनामार्थे अन्वयो न सभवति । तण्डुलस्य खकर्मकत्वमबन्धेन पाके अन्वयतात्पर्येण तण्डुल पचतीति प्रयोगवारणाय प्राति- पदिकार्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतामबधेन शाब्दबुद्धि प्रति विशेष्यतासब धेन प्रत्ययजन्योपस्थिते कारणताया खीकरणीयतया, धात्वर्थे पाके इव नामार्थे पुरुषेऽपि विशेष्यतासमधेन प्रत्ययज योपस्थितिरूपकारणबाधात् । प्रातिपदि. कार्य सोऽपि प्रत्ययार्थे एका वेति । शुभ्रेण तण्डुलेन इत्यत्रापि शुभपदार्थ प्रथमार्थे अमेदे एवावेति । नामेदेन तण्डुलनामार्थे । चैत्र इत्यत्रापि नामार्थ चैत्र प्रपमार्य प्रातिपदिकार्थे एवान्वेति । एव राजपदलक्ष्यस्य राजसन्धिन पुरुषपदार्थ ममेदान्वये, राजपुरुष- पदयो समानाधिकरणत्वेन फर्मधारयत्वापत्ति , राज्ञ पुरुष इति विवरणवाक्य- समानार्थकत्यामागापत्तिय । विवरणवाक्येन राजसत्वयान् पुरुष इत्येव बोधो- दयात् । न चेापत्ति । विग्रहवाक्यस्य समासशक्तिनिर्णायफत्यानुपपते । राजपदस्य राजर्मयधे लक्षणा इति मणिकारमताश्रयणे च, विरद्ध- विमकिरहितप्रातिपादिकार्ययो अमेदान्ययस्य व्युत्पचिसिद्धत्वेन राजसब धाभिन्न पुरुष इति बोधप्रसत॥

·तृतीयस्तरङ्गः १०३ एवं, उपकुम्भम् इत्यत्र कुम्भपदस्य कुम्भसमीपे लक्षणा । उपपदं तात्पर्य- ग्राहकमिति न युज्यते । प्रणमतीत्यादौ प्रशब्दद्योत्यस्य प्रकर्पस्य धात्वर्थनमन- विशेषणतया अन्वयबोधात, द्योत्यार्थविशेषणकशाब्दबुद्धावेव द्योत्यार्थोपस्थितेः हेतुत्वात् उपशब्दद्योत्यस्य सामीप्यस्य कुम्भविशेष्यतया बोधासंभवात् । द्योत्यार्थ- विशेष्यकबोधे द्योत्यार्थोपस्थितेः हेतुत्वान्तरकल्पने गौरवात् । तथा च विवक्षितार्थवोधान्यथानुपपत्त्या समासे शक्तिः सिद्धयति । किञ्च, समासस्य अशक्तत्वे चित्रगुमानयेत्यादौ द्वितीयार्थकर्मत्वेन चित्र- गोखामिन अन्वयो न स्यात् । प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितखार्थबोधकत्वव्युत्पत्तेः । प्रकृतित्वं प्रत्ययविधानावधितापर्याप्त्यधिकरणत्वम् । नतु खरूपसंबन्धेन तादृशा- वधिताश्रयत्वम् । तथा सति दण्डिनं पश्य इत्यत्र द्वितीयार्थविषयत्वस्य दण्ड- पदार्थेनान्वयापत्तेः। दण्डपदस्यापि स्वरूपसंवन्धेन निरुक्तप्रकृतित्वाश्रयत्वात् । प्रकृत्यर्थत्वं च न केवलं प्रकृतिजन्योपस्थितिविषयत्वम् । तथा सति 'घटं पश्य' इति वाक्यात् आकाशविषयकदर्शनान्वयबोधापत्तेः । द्वितीयाप्रकृतिघटपदात् समवायेनोपस्थितस्याकाशस्य प्रकृत्यर्थत्वात्। अपि तु वृत्त्या प्रकृतिजन्योपस्थिति- • विषयत्वम् । घटपदात् वृत्त्या आकाशस्यानुपस्थितत्वान्न दोषः । तथा च प्रकृते द्वितीयाप्रकृतिः चित्रगुपदमेव, न गोपदम् । चित्रगोखामी च गोपदस्यार्थः न वृत्त्या प्रकृत्यर्थः इति तेन द्वितीयार्थान्वयानुपपत्तिः । न च संनिहितपदार्थनिष्ठविषयतानिरूपितविषयतासंबन्धेन शाब्दबुद्धि प्रति प्रत्ययजन्योपस्थितेः विशेष्यतासंबन्धेन कारणतायाः स्वीकारात द्वितीयाविभक्ति- संनिहितगोपदार्थेन द्वितीयार्थान्वयसंभवः इति वाच्यम् । उपकुम्भं पश्य इत्यादौ प्राचीननैयायिकमते कुम्भपदलक्ष्यकुम्भसंबन्धिना अभेदेनान्वितस्य उपपदार्थसमीपस्य द्वितीयार्थान्वयेन, उपपदस्य कुम्भपदेन व्यवधानात् व्यभिचारात् निरुक्तकार्य- कारणभावासंभवात् । न च समासोत्तरप्रत्ययस्य समस्यमानपदार्थान्वितस्वार्थ- बोधकत्वव्युत्पत्तिः स्वीक्रियते इति समासघटकगोपदस्यार्थेन विभक्त्यर्थान्वयः संभवत्येवेति वाच्यम् । प्रत्ययानामिति क्लुप्तव्युत्पत्तिं परित्यज्य, समासोत्तरेत्यादि- व्युत्पत्त्यन्तरकल्पने समासशक्तिकल्पनत्यैव युक्तत्वात् ॥

·१०४ शाब्दतरङ्गिणी चिनगुः इति सुबन्तपदसाधुत्वायापि समासे शकिखीकारः आवश्यकः । प्रातिपदिकोत्तरमेर सुप् विघीयते । अर्थवत एव शब्दस्य प्रातिपदिकत्वम् । 'अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् । (पा. सू. 1-2-45) इति सूत्रात् । अर्थ- वत्वं च वृत्तिमत्वम् । चित्रगुपदस्य शक्त्यनङ्गीकारे अर्थवत्त्वामावेन प्रातिपदिक- संज्ञाया अभावेन तदुत्तरं सुबुत्पत्तिर्न स्यात् । न च शक्त्यमावेऽपि लक्षणया अर्थवत्वं संभवतीति वाच्यम् । चोप्पसंबन्धो लक्षणेति स्वीकुता मीमासकाना मते तत्मभवेऽपि शक्यसंबन्धो लक्षणेति वादिनां नैयायिकानां मते तदसभवात् । वाक्ये शक्तेरभावेन समामात्मकवाक्यस्य शक्याप्रसिद्धया शक्यसंवन्धरूपलक्षणाया अप्रसिद्धः । तस्मात समासस्य प्रातिपदिकसज्ञासिद्धये शक्तिखीफार आवश्यकः ॥ अपि च, समासस्याशकवे पङ्कजपदस्यापि पद्मत्वावच्छिन्ने शक्तिर्न स्यात्, तद्बटकपदैरेय पङ्कजनिकर्तुः पद्मस्य बोधसभवात् । न च अवयवशक्त्या पक- जनिकर्तृत्वेन बोधसभवेऽपि पनत्वेन रूपेण बोधः विना समुदायशक्ति न निर्वहतीति वाच्यम् । समासे इव तत्रापि लक्षणया पद्मत्वविशिष्टबोधसंभवात् । तस्मात् पङ्कज- पदात् पात्वविशिष्टोपस्थितये तत्पदस्य तत्र शक्तिरिय समासपदानामपि तत्र तत्रार्थे शक्तिरावश्यकी । तदुक्तम्--'समासे खल भिन्नैव शक्तिः पङ्कजशब्दवत् । इति ॥ किञ्च, ब्राह्मणः पण्डित इति वाक्यात् ब्राह्मणोदेश्यकामेदससर्गक- पण्डितविधेयको बोधो जायते । उद्देश्यस्य विधेयस्य च पदाभ्या पृथगुपस्थिते । यदि न समासे शक्तिः तदा पण्डितब्राह्मण, इति समासादपि तथा बोधापत्तिः । तथान्वयबोधप्रयोजिकायाः तयोः पृथगुपस्थिते. सत्त्वात् । समासशक्तिस्वीकारे तु तयोः ससृष्टतयैवोपस्थितत्वात् , पृथगुपस्थितेरभावात् न तथान्वयबोधः ॥ अतएव 'वषटकर्तुः प्रथमभक्ष' इत्यत्र भक्षोदेशेन प्राथम्यविधान न सभवति, एकासरतामणापत्ते इति मीमासकाना सिद्धान्तोऽपि सगच्छते । समासस्यावाचकरवे उद्देश्यविधेययो. भक्षप्रायम्ययोः पृथगुपस्थिते सत्त्वेन भक्षो- देश्यकप्राथम्यविधेयकबोधसंभवेन तथा विधानसभवात् । समासशक्तिस्वीकारे तु पृथगुपस्थिते. तथान्वयबोधप्रयोजिकाया. विरहेण, तादृशवोधासंभवात् प्रायम्य- विशिष्टभक्षविधानमुक्त संगच्छते ।।

·तृतीयस्तरङ्गः १०५ अपि च, राज्ञि ऋद्धाभेदान्वयतात्पर्येण ऋद्धस्य राजपुरुषः इति प्रयोगो न प्रामाणिक. । तदप्रामाणिकत्वं च एकार्थीभाववादिमते, घटपदार्थकदेशघटत्वे नित्यत्वान्वयतात्पर्येण नित्यो घटः इति प्रयोगवारणाय अवश्यं स्वीकरणीयायाः ‘पदार्थः पदार्थेनान्वेति, न तदेकदेशेन ' इति व्युत्पत्तेविरोधादेव सिद्धम् , राज्ञः राजपुरुषपदार्थैकदेशत्वेन तत्र ऋद्धपदार्थाभेदान्वयासंभवात् । तथा च न्याय- सिद्धस्यार्थस्यानुवादकमेव 'सविशेषणानां वृत्तिन, वृत्तस्य वा विशेषणयोगो न' इति चार्तिकम् । नच समासशक्त्यनङ्गीकारेऽपि राजपुरुषः इत्यत्र राजपदस्य राज- संबन्धिलक्षकत्वेन राज्ञः राजपदार्थकदेशत्वात् तत्र ऋद्धाभेदान्वयस्य निरुक्तव्युत्पत्ति- विरुद्धत्वात् तद्वाक्याप्रामाणिकत्वं सिद्धमेवेति वाच्यम् । अलुक्समासे विभक्तः श्रयमाणत्वेन तदर्थान्तर्भावेण पूर्वपदलक्षणायां प्रमाणाभावात् , शोभने वनेचरः, विरूपाया दास्याः पुत्रः, मिताया वाचस्पतिः इत्यादौ वनादीनां पदार्थकदेशत्वा- भावात् तत्र शोभनाधभेदान्वये निरुक्तव्युत्पत्तिविरोधविरहेण 'सविशेषणानाम्। इति वार्तिकबलेनैव निरुक्तवाक्यानामप्रामाण्यस्योपपादनीयतया तद्वार्तिकस्य विधित्वकल्पने गौरवं व्यपेक्षापक्षे । एकार्थीभावपक्षे तु अलुक्समासेऽपि शक्तिरेवेति न्यायसिद्धार्थानुवादकमेव तत् वार्तिकमिति लाघवम् ॥ एवं, एकार्थीभावानङ्गीकारे, कदाचित् राज्ञः पुरुषः इति, कदाचिच्च राजपुरुषः इति समासश्च 'विभाषा' (पा. सू. 2-1-11) सूत्रेणैवोपपादनीयः, व्यपे- क्षायाः समासव्याससाधारणत्वादिति तत्सूत्रस्य विधित्वकल्पनागौरवम् । वैयाकरण- नये तु एका भावविवृक्षायां समासस्य, व्यपेक्षाविवक्षायां व्यासस्य च सिद्धत्वेन 'विभाषासूत्रस्य अनुवादत्वमेवेति लाघवम् । अतोऽपि समासे शक्तिः स्वीकरणीयेति॥ व्यपेक्षावादिनो नैयायिकास्तु- समासे शक्तिग्राहकप्रमाणाभावेन अनन्तसमासपदानां अप्रामाणिकानन्त- शक्तिकल्पना न युक्ता । नच अर्थविशेषे द्वन्द्वादिविधायक 'चार्थे द्वन्द्वः' (पा. सू. 2-2-29) इत्यादि सूत्रमेव शक्तिग्राहकमस्तीति वाच्यम् । अर्थविशेषबोधकत्वं द्वन्द्वसंज्ञा चेत्युभयविधाने वाक्यमेदापत्तेः, न तत्सूत्रेण अर्थविशेषबोधकत्वमपि विधीयते । अपितु द्वन्द्वादिसंज्ञामात्रमिति वैयाकरणैरेव प्रपञ्चितत्वात् ॥ SĀBDA-14 .

·१०६ शान्दतरङ्गिणी नच शक्त्यभावे विवक्षितार्थबोधानुपपत्ति शक्कनीया, तदटकपदवृत्त्येक " तत्सभवात् । चित्रगु इत्यादी गोपदस्यैव चित्रगोम्यामिलक्षवे बहुव्रीहिमर न स्यादिति न युज्यते । यत अन्यपदार्योधप्रयोजात्वरूप अन्यपदार्थे विद्यमानत्व चित्रपदस्यापि सभवति, चित्रगोखामिविषयकशाब्दबोचे चित्रपदगोपदयो समभि- न्याहारस्य आकांक्षात्वेन चित्रपदस्य अन्यपदार्थबोचौपरिकामाभाघटा वात् । अन्यपदार्थवाचस्त्वञ्च भवन्मतेऽपि अनेकसुमन्ताना न सभवति । समुदायस्यैर वाचकत्वेन चित्रपदस्य तदवाचकत्वात् । अन अयपदार्थवावकघटक नाद अनेकसुबन्ताना अन्यपदार्थे वर्तमानत्वमुपपादनीयम् । अस्मामिस्तु तद्वोपपिका- काक्षाघटत्वाचदिति को विशेष चित्रपदस्य गोपदलक्षणातात्पर्यग्राहक वे चित्रपदगोपदयो एक राक्यता- लक्षणस्य व्यपेक्षासामर्थ्य स्याभावेन समास एव न स्यादियपि न । चिनादजन्यचित्रोपस्थिति समासन यचित्रगोखामिविषयकशाब्दबोधे न कारणमिति, यद्यपि शाब्दयोधीयचित्रविषयता चित्रपदजन्योपस्थितिद्वारा न चित्र पदप्रयोज्या। तयापि चित्रामिन्नगोखामिविषयकशाब्दवो पस्य चित्रपदगोपदयो सम- भिव्याहाररूपाकाक्षाज्ञानजन्यतया तादृशशाब्दयोधीयचित्रविषयता बोधौपयिका- काक्षाघटकचित्रपदप्रयोज्या । एव गोविषयतापि गोपदप्रयोज्येति, चित्रपदप्रयोज्य- विषयतानिरूपितविषयताप्रयोजकत्व गोपदे वर्तते इति न सामर्थ्यस्यानुपपत्ति ॥ यत्तु घटादिपदेऽपि चरमवर्णस्यैव वाचा वापत्तिरिति । तन्न । चरमपर्णमात्रस्य घटरूपार्थे सकेतित्वाभावेन घटावाचक वात् , घटपदस्यैव तत्रार्थे सकेतिनत्वेन घटवाचकत्वात् । समासवटकचित्रराजादिपदाना तु खस्वार्थे संकेतिताना वाचकत्वेन क्लप्ताना लक्षणाकल्पन, तत्रापि प्रत्ययार्था वयसौलभ्याय चरमपदे तत्कल्पनमिति विशेषात् । किञ्च, अ अपर्णस्य वाचकत्य पूर्ववर्णाना तात्पर्यग्राहकत्वमिति कोऽर्थ । चित्रगुरित्यादौ चित्रपदशक्यार्थोपस्थित्यनन्तर गोपदलक्षणातापर्यप्रवत् घकारादिवर्णजन्योपस्थित्सनन्तर चरमवर्णवाचकता- ·- - तृतीयस्तरङ्गः १०७ तात्पर्यज्ञानादीनामसंभवात् । घकारादिशक्याप्रसिद्धया तदुपस्थितेरभावात् । अपितु घकारोत्तराकारोत्तरटकारोत्तराकारस्य वाचकत्वं न केवलाकारस्येत्यर्थो वाच्यः तच नानिष्टम् । पौर्वापर्यविशिष्टचरमवर्णस्यैव पदत्वेन तस्यैवार्थवाचकत्वात् ॥ नच प्राप्तोदको ग्रामः इत्यत्र प्राप्तपदस्य उदककर्तृकप्राप्तिकर्मणि उदक- पदलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वे, स्ववाच्यार्थघटितार्ये लक्षणातात्पर्यग्राहकत्वव्युत्पत्ति- विरोधः इति वाच्यम् । उदकपदलक्ष्यार्थे धात्वर्थप्राप्तः क्तप्रत्ययार्थकर्तुश्च घटकत्वेन व्युत्पत्ति- विरोधविरहात् । न च प्राप्तेति भागस्य पदसमुदायत्वेनावाचकत्वात् स्ववाच्यार्था- प्रसिद्भया निरुक्तव्युत्पत्तिविरोध इति वाच्यम् । दीर्घबहुव्रीहिसमासादावपि प्रत्यया- व्यवहितपूर्वपदे लक्षणां, तत्पूर्वतनपदसमुदायस्य तात्पर्यग्राहकतां च स्वीकुर्वाणानां नैयायिकानां मते, तापर्यग्राहकभागस्य खवाच्यार्थघटितार्थे लक्षणातात्पर्यग्राह- कत्वव्युत्पत्तेरसिद्धेः । अपितु तात्पर्यग्राहकस्य स्वबोध्यघटकार्थघटितेऽर्थ लक्षणा- तात्पर्यग्राहकत्वनियमः । स चाव्यभिचरितः। प्रकृते प्राप्तेति भागबोध्यप्राप्तिकर्तुः उदकपदलक्ष्यार्थाघटकत्वेऽपि बोध्यार्थघटकप्राप्तेः तादृशकर्तुश्च तत्र घटकत्वात् । चित्रगुः इत्यादावपि चित्रपदवोध्यार्थघटकत्वस्य चित्रत्वविशिष्टसाधारण्येन तद्वटिते, बोध्यघटकचित्रत्वघटिते वा चित्रगोस्वामिनि लक्षणातात्पर्यग्राहकत्वात् । एवमनु- गतव्युत्पत्तिसंभवे चित्रगुः इति स्थलमात्रसाधारणव्युत्पत्तिं परिकल्प्य तस्येतर- साधारण्याभावेन व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनाप्रयुक्तगौरवापादनमसङ्गतम् ॥ नच पञ्चगवधनः इत्यादौ पञ्चगोपदयोः सामानाधिकरण्यं न स्यात् , तदर्थयोरमेदान्वयविरहादिति वाच्यम् । अभेदेन तत्पदार्यान्वितस्वार्थबोधकत्वं स्वस्य तत्पदसामानाधिकरण्यम् । तत्पदार्थत्वञ्च तत्पदप्रयोज्यविषयताश्रयत्वम् । एवं खार्थत्वमपि । निरुक्तशाब्द- टिप्पणी- चित्रत्वविशिष्टसाधारण्येनेति । स्वात्रिपयकप्रतीत्यविषयतत्कत्वरूप- घटकताशरीरे स्वभिन्नत्वस्यानिवेशादिति भावः ।

·१०८ शान्दतरङ्गिणी बोधीयपञ्चादिविषयताया तात्पर्यग्रहद्वारा, साक्षादेव आकांक्षाघटकतया वा चित्रादिपदानां प्रयोजकत्वात् निरुक्तसामानाधिकरण्यस्य त पदयोरबाधितत्वात् ।। नच राजपुरुषः इत्यत्र राजपदलक्ष्यार्थराजमंबन्धिनः अभेदेन पुरुष- पदार्थे अन्वयो न संभवति, प्रातिपदिकार्थप्रकारकशाब्दबोधे प्रत्ययजन्योपस्थितेहेतु- त्वादिति वाच्यम् । तण्डुलकर्मकपाकान्वयबोधे द्वितीयान्ततण्डुलपदपचधातुसममि- व्याहारस्य आकांक्षात्वेन, तण्डुलः पचति इत्यत्र निरुकाकांक्षाया अभावादेव तादृश- बोधापत्तेरसंभवेन, तद्वारणाय निरुक्तकार्यकारणभावकल्पनस्यानावश्यकत्वात् ।। अस्तु वा तादृशः कार्यकारणभावः । तथापि तत्र कार्यतावच्छेदककोटी मेदसंबन्धावच्छिन्नप्रकारता निवेशनीया । अन्यथा नीलो घटः इत्यत्र घटपदार्थं नीलपदार्थस्य अमेदान्वयबोधोदयेन व्यभिचारात् । नच तत्रापि नीलपदोत्तर- प्रथमार्थे अमेदे एव नीलान्वयः इति अभेदप्रकारकस्यैव बोधस्योपगमेन न व्यभिचार इति वाच्यम् । अमेदस्य प्रकारतया भाने अभेदीयसंबन्धयोरपि शाब्दबोधे भानेन अधिकावगायिोग्यतातात्पर्यज्ञानादीना तादृशशाब्दबोधसामग्री- कुक्षौ निवेशनीयतया, तत्सामयाः मिन्नविषयकप्रत्यक्षादिप्रतिबन्धकतायामवच्छे- दकगौरवम् । नच नीलतादात्म्याभाववान् घटः सुन्दर इति विशिष्टे वैशिष्टयावगाहि- प्रत्यक्षे विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविधया नीलतादाम्याभावपान घटः इति ज्ञानं कारणम् । तच्च नीलतादाम्यवान् घट. इत्याकारकामेदप्रकारकशाब्द- बोधे बाधज्ञानविधया प्रतिबन्धकम् । अत: निरुक्तज्ञानाभावघटिता शाब्दसामग्री। निरुक्कज्ञानघटिता च निरुक्तप्रत्यक्षसामग्री। अत. तयोः समावेशो न संभवति । एवञ्च नीरतादात्म्यवान् घटः इति शाब्दबोधसामग्रीकाले निरुक्तप्रत्यक्षसामन्या अमावादेव तादृशप्रत्यक्षापत्तरसंभवात् निरुक्तप्रत्यक्षे अभेदप्रकारकशाम्दसामप्रयाः प्रतिबन्धकत्वं न कल्पनीयमिति लाघवम् । अभेदमसर्गकबोधानीकारे तु, नील- तादाम्याभाववान् घटः इति ज्ञानस्य तादृशबोध प्रति बाधज्ञानत्वाभावात् , शाब्द- प्रत्यक्षसामयोः समावेशेन अमेदसंसर्गकशाब्दसामग्रीकाले तादृशप्रत्यक्षापत्तेः संभवेन तद्वारणाय शान्दसामयाः निरुक्तप्रत्यक्षप्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयमिति ·तृतीयस्तरङ्गः १०९ गौरवम् । अतः अमेदप्रकारकबोध एव स्वीकर्तुमुचित इति वाच्यम् । अभेदस्य विशेषणविभक्त्यर्थत्वे प्रतियोग्यभावान्वयौ तुल्ययोगक्षेमी इति न्यायेन घटो न नील; इति वाक्यात् नीलतादात्म्याभावस्यैव घटे बोधः स्यात् , न नीलमेदस्य । नञ्- घटितनिरुक्तवाक्यानां च नीलादिभेदबोधकावं सर्वानुभवसिद्धम् । अतः निरुक्तलाघव- मपि बाधित्वा नज्युक्तवाक्यजन्यभेदानुभव एव विशेषणविभक्तेरमेदार्थकत्वमपा- करोति । तादात्म्यस्य संसर्गतया भाने तु प्रतियोग्यभावान्वयौ इति न्यायेन तादात्म्येन नीलाभावः, न नीलः इति वाक्यात् बोध्यते । स एवान्योन्याभावः इति भेदवोधकत्वं निर्वहति । अयंच पक्ष: वैयाकरणानामपि संमत एव, अनभि- हितसूत्रे 'यथा ईश्वरसुहृदः वयं निर्धना अपि तदीयधनेनैव तत्फलभाजः, एवं गुणा अपि' इति कैयटोक्तेः । ईश्वर:-राजा, गुणा:--विशेषणपदानि । ईश्वर- स्थानापन्नघटपदसुहृत्त्वं नीलपदस्य अभेदेन तदर्थान्वयित्वम् । तस्य निर्धनत्वं खार्यान्वय्यर्थकविभत्त्यप्रकृतित्वम् । चैत्रः इत्यादौ च प्रातिपदिकार्थस्य चैत्रस्य प्रथमार्थे चैत्रे अभेदेनान्वयो न संभवति, तथान्वयप्रयोजिकायाः विरूपोपस्थिते- रभावात् । तथा च प्रातिपादिकार्थप्रकारकेति कार्यकारणभावस्य नीलो घटः इत्यत्र व्यभिचारात् कार्यतावच्छेदककोटौ मेदसंबन्धावच्छिन्नप्रकारता निवेशनीया । एवञ्च प्रातिपादिकार्थनिष्ठभेदसंबन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंबन्धेन शाब्दबुद्धिं प्रति प्रत्ययजन्योपस्थितिः विशेप्यतासंबन्धेन कारणमिति फलितम् । राजपुरुषः इत्यत्र च राजपदलक्ष्यार्थराजसंवन्धिनः अभेदेनैव पुरुषनामार्थे अन्व- योपगमेन तत्र प्रत्ययजन्योपस्थितेरनपेक्षणान्नानुपपत्तिः ॥ नच राजपदार्थपुरुषपदार्थयोरभेदान्वयत्रोधोपगमे राजपुरुषः इत्यस्य कर्म--- धारयत्वापत्तिरिति वाच्यम् । विना लक्षणामभेदान्वयबोधजनकत्वस्यैव कर्मधारय- प्रयोजकसामानाधिकरण्यरूपत्वाङ्गीकारात्, तत्पुरुषस्थले च पूर्वपदलक्षणयै.. वाभेदान्वयबोधोपगमात् । नच नीलघटः इति कर्मधारयेऽपि, नीलरूपे शकस्य नीलपदस्य तद्विशिष्टे लक्षणां स्वीकृत्यैवाभेदान्वयबोधनिर्वाहः इति नोकस्य कर्म- धारयप्रयोजकत्वमिति वाच्यम् । नीलः घटः इति व्यासेऽपि नीलपदत्य लाक्षणि- ·- शाब्दतरङ्गिणी कत्वेन लक्षणायाः सामासिकवाभावात् , विना सामासिकलक्षणाममेदान्वयबोध- जनकत्वस्यैव कर्मधारयप्रयोजकत्वात् ।। अथवा, तत्तद्विभत्तयन्तार्थविशिष्टे टक्षणां विना अमेदान्ययबोधप्रयोज- कत्वमेव कर्मधारयप्रयोजकसामानाधिकरण्यम् । नीलघटः इत्यत्र नीलपदस्य नीलविशिष्टे लक्षणायामपि विभत्तयन्तार्थ- विशिष्टे लक्षणाया अभावेन सामञ्जस्यात् । विशेषणपदोत्तरविभकेः साधुत्वमात्रार्थ- करवात् । राजपुरुषः इत्यादौ तत्पुरुपे तु राजपदस्य पष्ठयन्तराजपदार्थगज- खत्वविशिष्टे लक्षणायाः स्वीकारात् । यद्यपि घनश्यामः इत्यादौ घनशब्दस्य घनवृत्यसाधारणधर्म लक्षणा । तस्य चाभेदेन श्यामपदार्थैकदेशश्यामरूपे अन्वयः । घनशब्दस्य लक्षक वे तस्य उपमानबोधकत्वाभावेन 'उपमानानि सामान्यवचनैः' (पा. सू. 2-1-55) इति समासो न स्यादिति तु न शङ्कनीयम् । प्राधान्येनोपमानबोधकन्वाभावेऽपि असाधारणधर्मनिष्ठाधेयत्वनिरूपकत्वेन उपमानघनबोधकत्वात् घनशब्दस्य । - स्पष्टा चेयं रीतिः पुत्रीयतीति वाक्यजन्यबोधनिरूपणावसरे व्युत्पत्तिवादे । तथा च घनश्याम. इत्यत्रापि लक्षणयैवामेदान्वयबोधः । तथापि घनपदस्य घनवृत्य- साधारणधर्मलक्षकम्य विभत्त्यन्तार्थविशिष्ट लक्षणाया अभावेन कर्मवारयप्रयोजक सामानाधिकरण्यमस्त्येवेति बोध्यम् । एवञ्च राजपदलक्ष्यार्थाभेदान्वयोपगमेऽपि न तत्पुरुषस्य कर्मवारयत्वमापाद- यितुं शक्यते ॥ नच राजपदस्य संबन्धिलक्षफत्वे राज्ञः पुरुषः इति विग्रवाक्यजन्यबोध- समानाकारबोधजनकत्वं समासस्य न स्यादिति वाच्यम् । चित्रगुः इत्यादिबहुव्रीहिस्थले व्यभिचारेण समासविग्रहवाक्ययोः समाना- कारबोधजनकत्वनियमाभावात्। तत्र चित्राः गायः यस्य इति विग्रहवाक्येन टिप्पणी- अभेदातिरिक्तसंबन्धेषु भेदसंबन्धशब्दः नैयायिकैः परिभापितः इति .बोध्यम् ।

·तृतीयस्तरङ्गः १११ यादृशविशेषणविशेष्यभावापन्नविषयकः शाब्दबोधो जायते, तद्विपरीतविशेषण- विशेष्यभावापन्नपदार्थविषयकशाब्दबोधस्यैव समासेन जायमानत्वात् । विवरणवित्रियमाणवाक्ययोरपि समानाकारबोधजनकत्वनिममः नैकार्थी- भाववादिनां मते, व्याकरणमधीते यः, वैयाकरणः इत्यत्र व्यभिचारात् । तत्र विवरणवाक्यात् वैयाकरणनये धात्वर्थाध्ययनविशेप्यकबोधस्य, वित्रियमाणपदात् व्याकरणाध्ययनकर्तृविशेष्यकबोधस्य च जायमानत्वात् । यदि, 'आख्यातं तद्वितकृतोर्यत्रार्थस्योपदर्शकम् । गुणप्रधानभावस्य तत्र दृष्टो विपर्ययः ॥' इति हर्युक्तेः विवरणवाक्यादपि अध्ययनकर्तुरेव बोधः इत्युच्यते । तदा तदीय- सिद्धान्तसिद्धस्य वाक्यमात्रे धात्वर्थमुख्यविशेष्यकबोधजनकत्वनियमस्य भङ्गः । एवं कृष्णसर्पः, गीपतिः, धनाधिपः इत्यादौ समासव्यासयोरेकाकारवोधजनकत्वं नास्ति । कृष्णसर्पपदात् कृष्णसर्पत्वरूपजातिविशेषावच्छिन्नस्य, कृष्णः सर्पः इति वाक्यात् कृष्णाभिन्नसर्पस्य च बोधात् । तस्मात् निरुक्तनियमे मानाभावात् न तदनुपपत्त्या राजपदस्य राजसंबन्धिलक्षकत्वानुपपत्तिः ॥ राजपदस्य राजसंबन्धे लक्षणापक्षे तस्य पुरुषे अभेदेनान्वयः स्यात्, इत्यपि न । नामार्थयोरिति व्युत्पत्तेः समागस्थले संकोचेन राजसंबन्धवान् पुरुषः इति मेदान्वयवोधे बाधकाभावात् । इदं तु वोध्यम् । नामार्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्तेः राजपदस्य राजसंवन्धिनि लक्षणां स्वीकृत्य तस्य पुरुपनामाथै अभेदान्वयः गदाधर- भट्टाचार्यसंमतः समीचीनः । समासस्थले निरुक्तव्युत्पत्तेः संकोचाङ्गीकारे, विनैव राजपदे लक्षणां, राजपदशक्यार्थस्य स्वत्वसंबन्धेन पुरुषनामार्थे अन्वयः नव्य- नैयायिकसंमतः साधीयान् । नतु राजपदस्य राजसंबन्धे लक्षणां स्वीकृत्य, नामार्थयोरिति व्युत्पत्तिसंकोचेन राजसंबन्धस्य पुरुषे भेदान्वयः इति ॥ नच उपकुम्भमित्यादौ कुम्भपदस्य कुम्भसमीपे लक्षणायां द्योत्यार्थोप-- स्थिते; द्योत्यार्थविशेषणकबोधजनकत्वनियमभङ्ग इति वाच्यम् ।

·११२ शाब्दतरङ्गिणी प्रतिष्ठते इत्यत्र व्यभिचारेण तथा नियमाभावात् । तत्र हि स्थाधातोः गत्यभावोऽर्थः। प्रशन्देन तु गतिधोत्यते । घोत्यगतिश्च विशेष्यतया भासते । तथा च तत्र घोत्यगतेरिव अत्र उपयोत्यसामीप्यस्य कुम्भविशेष्यतया बोधे बाधका- भावात् । कित, पोतकत्वं तात्पर्यबाहकत्वम् । तात्पर्यश्च विषयविशेषघटित- शाब्दबोधघटितमित्यननुगतम् । एवं द्योत्यत्वमपि । एवच द्योत्यार्थविशेषणक- बोधे द्योत्यार्थोपस्थिति: कारणमिति न अनुगतकार्यकारणभावः संभवति। अपितु पृथक् पृथगेव, प्रकर्षविशिष्टनमन विषयकशाब्दबोधं प्रति प्रशम्दसममिव्याहृतनम्- धातुटक्षणामहजन्यप्रकविशिष्टनमनोपस्थितिः कारणम्, कुम्भसमीपविषयक- शाब्दबोध प्रति उपपदसमभिव्याहृतकुम्भादलक्षणामहजन्यकुम्भसमीपोपस्थितिः कारणमिति रीत्या, इति नापूर्वकार्यकारणभावकल्पनागौरवम् । तस्मात् समासघटकपदानां वृत्त्यैव विशिष्टार्थबोधसंभवात् , न विशिष्टार्थ- बोधान्यथानुपपत्त्या समासशक्तिः सिद्धयति ॥ यत्तु, चित्रगुमानयेत्यादौ द्वितीयार्यान्वयानुरोधात् समासे शक्ति: सिद्धय- तीति, तन । प्रत्ययानां प्रकृतित्वाश्रयान्वितस्वार्थबोधकत्वमेव स्वीक्रियते । गोपदस्य खरूपसंबन्वेन प्रत्ययविधानावधित्वरूपप्रकृतित्वाश्रयत्वात् तदर्थेन चित्रगोस्वामिना द्वितीयार्थकर्मत्वान्ययः संभवति । नच दण्डिनं पश्येत्यत्र दण्डे दर्शनकर्मत्वा- न्वयापत्या नायं पक्षो युक्तः इत्युक्तमेवेति वाच्यम् । संख्यातिरिक्तबर्थस्य प्रकृत्यर्थ- विशेष्यतया भाननियमाव, दण्डिनं पश्य इत्यत्र दण्डस्यैव द्वितीयार्थकर्मत्वे विशेषणतया अन्वयः आपादनीयः । तच्च न संभवति, दण्डपदार्थस्य इनिप्रत्य- यार्थसंबन्धिविशेषणत्वेनोपस्थितत्वेन 'एकत्र विशेषणतयोपस्थितस्य अन्यत्र विशेषण- तया अन्वयो ना इति व्युत्पतिविरोधात्। तथा च निरुक्तव्युत्पत्तिबलेन द्वितीयार्था- न्वयः संभवति। अथवा प्रत्ययानां संनिहितपदार्यान्वितखार्थबोधकत्वव्युत्पत्तिः स्वीक्रियते । निरुक्तस्थले गोपदस्य द्वितीयाविभक्तिसंनिहितत्वात् तदर्थेन चित्रगोस्वामिना ·. तृतीयस्तरङ्गः ११३ विभक्त्यर्थकर्मत्वान्वयो न विरुध्यते । उपकुम्भमित्यत्र नवीनमते विभक्तिसंनिहित- कुम्भपदस्यैव कुम्भसमीपे लक्षणास्वीकारान्न तत्र व्यभिचारः ।। वस्तुतस्तु, प्रकृतित्वं प्रत्ययत्वं चानुगतानतिप्रसक्तं दुर्वचम् । तथाहि- न तावत् प्रकृत्युत्तरत्वं प्रत्ययत्वम् , प्रकृतिपूर्वबहुजादिप्रत्ययेप्वव्याप्तेः । नापि उत्तरवृत्तित्वपूर्ववृत्तित्वान्यतरसंबन्धेन प्रकृतिविशिष्टत्वम् , प्रकृतिमध्यवर्तिनि अकच्- प्रत्यये अव्याप्तः। प्रत्ययविधानावधित्वरूपप्रकृतित्वस्य प्रत्ययत्वघटितत्वेन प्रत्य- यत्वस्य च प्रकृतित्वघटितत्वेनान्योन्याश्रयाच्च । नापि प्रत्ययपदवाच्यत्वं तत् , तत्र ईश्वरसंकेते मानाभावात् । नापि पाणिनिसंकेतसंबन्धेन प्रत्ययपदवत्त्वम् , व्याकरणान्तरप्रणेतृपुरुषान्तरीयसंकेतसंबन्धेन प्रत्ययपदवत्त्वं पुरुषविशेपीयसंकेत- संबन्धेन घटादिपदत्वं चादाय विनिगमनाविरहात् । तथा च प्रत्ययत्वस्यानु- गतस्याभावात् प्रकृत्यर्थेत्यादिकस्य अनुगतकार्यकारणभावस्यासंभवेन, अर्थविशेष निवेश्य, घटपदार्थविषयतानिरूपितविषयतासंबन्धेन शाब्दबोधं प्रति अम्प्रत्यय- जन्यकर्मत्वोपस्थितिः कारणमिति रीत्या, विशिण्य तत्र तत्र कार्यकारणभावो वाच्यः इति, चित्रगुमिति स्थले गोपदार्थचित्रगोखामिनिष्ठविषयतानिरूपितविपयता- संवन्धेन शाब्दबोधे अम्जन्यकर्मत्वोपस्थितिः विषयतासंबन्धेन कारणमित्यङ्गीकारे गौरवस्याभावात् । तस्मान्न प्रत्ययार्थान्वयानुरोधात् समासे शक्तिः सिद्धयति ॥ नच समासस्य प्रातिपदिकसंज्ञासिद्धये शक्तिस्वीकार आवश्यक इति वाच्यम्। अनन्तसमासपदानामप्रामाणिकानन्तशक्तिकल्पने गौरवात् , अर्थवत्सूत्रे अर्थवत्पदं वृत्तिमदविषयप्रतीत्यविषयार्थकं स्वीक्रियते। तथा च प्रातिपदिकसंज्ञा- प्रयोजकमर्थवत्त्वं वृत्तिमद विषयकप्रतीत्यविषयत्वं वृत्तिमत्तद्धटितोभयसाधारणमिति वृत्तिमद्धटितसमासस्य प्रातिपदिकसंज्ञा सिद्धयति । अथवा, समासस्य अर्थवत्त्वाभावेन अर्थवत्सूत्राप्रवृत्तावपि 'कृत्तद्धित- समासाश्च' (पा. सू. 1-2-46) इति सूत्रेण प्रातिपदिकसंज्ञा सिद्धयति । अर्थवच्छब्द- खरूपस्य प्रातिपदिकसंज्ञामुक्त्वा, 'कृत्तद्धितसमासाश्च' इति सूत्रकरणेनैव समासो न वृत्तिमानिति स्पष्ट ज्ञायते । नच कृत्तद्धितसूत्रस्य विधायकत्वे SABDA---15 ·शाब्दतरङ्गिणी घाक्यस्य प्रातिपदिकसज्ञाव्यवच्छेद. न स्यादिति वाच्यम् । पदार्थसंसर्गम्प- वाक्यार्थस्य आकाक्षालम्यस्यात्, वाक्ये तच्छकिग्राहकप्रमाणाभावाच, वाक्यस्यार्थ- वत्त्वाभावेन अर्थवत्सूत्राप्रवृत्या प्रातिपदिकमज्ञाया अप्राप्ते तद्व्यवच्छेदस्यानाक- इयकत्यात् । एव कृदन्ततद्धितान्तसमासाना पदसमुदायत्वेनार्थवत्त्वाभावात् पूर्व- सूत्रेण प्रातिपदिकमज्ञाया अप्राप्ती, कृत्तद्धितेति सूत्रेण प्रातिपदिकमज्ञा विधीयते । नच कृत् , इयान् इत्यादीना अर्थवत्वेन सज्ञा प्राप्तेवेति वाच्यम् । तयोरर्थवत्त्वेऽपि प्रथमस्य धातुत्वेन, द्वितीयस्य च प्रत्ययस्वेन, अपातु अप्रत्यय इति पर्युदासकरणेन सज्ञाया अप्राप्तत्वात् । नच कृत्तद्धितसूत्रस्य सज्ञाविधायकत्वे 'सज्ञाविधौ प्रत्यय- ग्रहणे तदन्तग्रहण ना इति परिभाषया कृत्तद्धितान्तलाभो न सभवतीति वाच्यम् । परिभाषाया असार्वत्रिकत्वात् । नवमपि तद्धिता तमहणे तद्धितपूर्वकस्य बहुपटुशब्दस्य सज्ञा न स्यादिति तद्धितविशिष्टस्य सज्ञा विधीयते इति वक्तव्यम् । तथा च मध्यस्थिततद्धितस्य पचतकि इति भागस्य प्रातिपदिकमज्ञा स्यादिति घाच्यम् । सूत्रस्थतद्धितपदेन स्वाव्यवहितोत्तरत्वसबधेन तद्धितविशिष्टप्रकृतिघटित- समुदायतद्धितान्तायतरस्य विवक्षणेन सामञ्जस्यात् । अमचूप्रकृतिभूनस्य पचतीति भागस्य तत्प्रत्ययोत्तरस्वाभावेन प्रथमदलस्य, तद्धितान्तस्याभावेन द्वितीयदलस्य चाभावेन पचतकि इत्यत्रातिव्याप्तेरनवकाशात् । नच कृदन्तस्य मज्ञाविधाने 'कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् । इति परिभाषया कारक- पूर्वकृदन्तस्य मूल्केनोपदशेति भागस्य प्रातिपदिकसज्ञापत्तौ 'सुपो धातुप्राति- पदिकयो। (पा सू 2-4-71) इति तद्धटकसुपो लोपापत्तिरिति वाच्यम् । परिभाषाया असार्वत्रिकत्वेनादोपात् । आकरादौ कृत्तद्धितसूत्रस्य नियमपरत्व- वर्णन तु वाक्यशक्तिपक्षाभिप्रायेण । तस्मात् कृत्तद्धितसूत्रेण समासस्य प्रातिपदिकसज्ञासिद्धे न सुबतपद- साधुत्वाय शकि स्वीकार्या॥ नापि पङ्कजपदप्रतिबद्या समासशक्ति सिद्धयति। पद्मवेन रूपेणोपस्थितये समुदायशक्तस्तत्रावश्यकत्वात् । लक्षणया तन्निर्वाहासभपाद । तपाहि- तापत् पङ्कजेति समुदायस्य पनत्वविशिष्टे लक्षणा, समुदायस्यावाचावेन शक्या- ।

·तृतीयस्तरङ्गः ११५ प्रसिद्ध्या तत्संबन्धरूपलक्षणाया असंभवात् । नापि डप्रत्ययस्य, प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थानन्वितस्वार्थबोधकत्वस्याव्युत्पन्नत्वेन डप्रत्यये प्रकृतिभूतपदार्थानन्वित- पद्मत्वविशिष्टार्थबोधकत्वस्यासंभवात् । यदि च नैयायिकमते, यथा, कृतपाकः इति समासे पाककृतिमति न पाकपदस्य लक्षणा, घनन्तस्यावाचकत्वात् । नापि घञ्प्रत्ययस्य, प्रकृत्यर्थानन्वि- तार्थबोधकत्वस्याव्युत्पन्नत्वात् । अपितु पचधातोरेव तादृशार्थे लक्षणा, प्रत्ययानां प्रकृत्येकदेशान्वितस्वार्थबोधकत्वस्वीकारान्न तत्र सुबर्थान्वये विरोधः । तथा, पङ्कजेत्यत्र पङ्कपदस्य तदुत्तरजनेर्वा पद्मत्वविशिष्टे लक्षणा संभवतीत्युच्यते । तदापि तत्र समुदायशक्तिरङ्गीकरणीया । पङ्कादिपदशक्तिज्ञानाभावेऽपि पङ्कजपदात् जायमानायाः पद्मत्वविशिष्टोपस्थितेः लक्षणया निर्वाहासंभवात् , शक्यार्थज्ञानाभावेन शक्यसंबन्धरूपलक्षणाग्रहासंभवात् । समासे तु समास- घटकपदशक्तिग्रहसत्त्वे एव विशिष्टार्थबोधो जायते इति लक्षणया निर्वाह: संभवति । समासशक्तिवादिमतेऽपि समासघटकप्रत्येकपदशक्तिज्ञानमपेक्षितम् । राजपुरुषः इति समासघटकराजपदस्य चन्द्रार्थकत्वज्ञानदशायां नृपपुरुषबोधानु- दयात् । अतएव एका भाववादिनां निषादस्थपत्यधिकरणविरोधपरिहारोऽपि संगच्छते । तथाहि-समासस्य शक्तत्वे, निषादस्थपतिशब्दस्य निषादाभिन्न- स्थपतौ निषादसंबन्धिस्थपतौ च शक्तत्वात् लक्षणाकल्पनादिगौरवानवकाशात, लाघवात् कर्मधारयाश्रयणमिति सिद्धान्तविरोधः, इत्याशङ्कायाः परिहारः, पर्यवस्थच्छाब्दबोधाविदूरप्राक्क्षणस्थिते । शक्तिग्रहेऽन्तरङ्गत्ववहिरङ्गत्वचिन्तनम् ॥' इति कारिकया अभिहितः। निषादस्थपतिशब्दस्य दिपदवत् नानार्थकत्वेन विधिवाक्यगततच्छब्दस्य तात्पर्यसन्देहे सति, समासघटकप्रत्येकपदशक्त्युप- स्थापितार्थातिरिक्ताविषयकत्वादन्तरङ्गः कर्मधारयीयशक्तिग्रहः। तदतिरिक्तार्थ- विषयकत्वेन तत्पुरुषीयशक्तिग्रहः बहिरङ्गः । अन्तरङ्गशक्तिग्रहे लाघवात् कर्म- , ·शाब्दतरङ्गिणी धारयसमास स्वीक्रियते इति परिहाराशय.। पदघटकवर्णानामिव समासघटक- पदानामनर्थकत्वे उक्तपरिहारासगति स्पष्टव ॥ अतएव भूतपूर्वगल्याश्रयणलेश विनैव महागह इत्यत्र आत्व सिद्धयति । अन्यथा समासघटकपदस्यानर्यकत्वे 'अर्थपद्मणे नानर्थकस्य' इति परिभाषया आ-महत समानाधिकरणजातीययो । (पा. सू. 6-3-46) इति सूत्रे अर्थवत एक महत्पदम्य गृहीतत्वात् समासघटकमह पदस्यात्व न स्यात् । 'जहरखार्या तु तत्रैव यत्र रुढिविरोधिनी ।' इति उक्त यात् विरोधिसत्यभावे अजह स्वार्थव च वृत्ति खीकृता। तथा च समासघटकपदशक्तिज्ञान निना निशिष्टार्थावोगात् लक्षणया विशिष्टार्थबोधनिर्वाह सभाति । पङ्कजादे तु प्रत्येकपदशक्तिज्ञान विनापि पद्मत्व विशिष्टोपस्थितिर्जायते इति विशेष । तस्मात् न पङ्घजपदप्रतिवन्या समास- शक्ति सिद्ध्यति॥ यदपि, पण्डितब्राह्मण इति समामात् ब्राह्मणपण्डितयोरुदेश्य विधेयभावे- नान्वयोधवारणाय समासे शक्ति स्वीकरणीयेति, तदपि न । पृथगुपस्थिते उद्देश्यविधेयभावेना-वयोवप्रयोजकत्रे नानार्थकहर्यादि- पदात् पृथगुपस्थिताना अश्वसूर्यादीना उद्देश्यविधेयभावना वयापत्ति । नच हरिपदात् एकदा एकस्यैवार्थस्योपस्थितिरिति सभवति । तत्पदस्य यासु अर्थेषु शक्तिगृहीता तावतामर्याना स्मरणस्य पदज्ञाने सत्यवर्जनीयत्वात् । परन्तु तात्पर्यानुरोधेन एकैकस्यार्थस्य शाब्दबोधे भान भवति । नच विभिन्नपदजन्योप- स्थितिरेव पृथगुपस्थितिपदेन विवक्षितेति वाच्यम् । एकार्थीभावादिनामपि समासघटकप्रत्येकपदशक्तिज्ञानस्य धोक्तरीत्या आपश्यफयेन, पदज्ञानस्य च एक- संबन्धिज्ञाननिधयैव पदार्थस्मारकतया प्रत्येकपदार्थोपस्थिते पृथगुपस्थितिरूपाया अवर्जनीयत्वात् तथान्वयबोधापत्तेर्दुरित्वात् । यदि च समुदायशक्त्यधीन विशि- धार्योपस्थित्यसमानकालीनाया एव पृथगुपस्थिते तादृशशाब्दबोधहेतुत्वोपगमेन न समासात् उद्देश्यविधेयभावेना वयोधापत्तिरित्युच्यते । तदा ब्राह्मणोद्देश्यका- भेदससर्गकपण्डितविधेयकशाब्दबोधे प्रथमान्तप्राह्मणपदप्रथमान्तपण्डितपदसममि- .

·तृतीयस्तरङ्गः ११७ च्याहार: आकांक्षा। तादृशाकांक्षाज्ञानाभावाच न समासात् तादृशबोधः इति कृतमनन्तसमासानां शक्तिकल्पनया ॥ एवमेव वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः इत्यत्र भक्षोद्देश्यकप्राथम्यविधेयकबोधो न संभवतीति प्राथम्यविशिष्टभक्षविधानोक्तिरपि संगच्छते। एकप्रसरताभङ्गापत्तिः इत्यस्य समासघटकपदयोः उद्देश्यविधेयभावेनान्वयाबोधकत्वनियमभङ्गापत्तिरित्यर्थः । स च नियमः पूर्वोक्ताकांक्षाज्ञानकारणतामूलः । एवं समासघटकपदार्थनिष्ठविधे- यतानिरूपितोद्देश्यतासंबन्धेन शाब्दबोधं प्रति समासवटकपदजन्योपस्थिते: विशेष्यतासंबन्धेन वातन्त्र्येण प्रतिबन्धकत्वात् न तत्र तथान्वयबोधः संभवति । नचैवं सति एतादृशप्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनया गौरवमिति वाच्यम् । अनन्त- समासपदानामनन्तशक्तिकल्पनापेक्षया गौरवविरहात् ॥ यदपि, विभापासूत्रस्य, 'सविशेषणानां वृत्तिन । इति वार्तिकस्य च विधित्वकल्पने गौरवमिति, तदपि न । राजसंवन्ध्यभिन्नः पुरुषः इति, नव्यपक्षे स्वत्वसंबन्धेन राजवान् पुरुषः इति च बोधतात्पर्ये, राजपुरुषः इति समासस्य, राजनिरूपितस्वत्ववान् पुरुषः इति बोधतात्पर्य राज्ञः पुरुषः इति व्यासस्य च सिद्धत्वेन व्यपेक्षावादिनां मतेऽपि विभाषासूत्रस्यानुगदकत्वात् । सविशेषणाना- मिति वार्तिकस्यापि समर्थसूत्रभाष्यस्थेन 'सापेक्षमसमर्थवद्भवति' इति वचनेन सिद्धस्यैवार्थस्यानुवादकत्वात् न विधित्वकल्पनागौरवम् । वस्तुतस्तु अनन्तसमास- पदानामनन्तशक्तिकल्पनापेक्षया स्थितस्य सूत्रस्य वार्तिकस्य च विधित्वकल्पने न गौरवमिति बोध्यम् ॥ तस्मात् शक्तिः पदमात्रवृत्तिः, न पदसमुदायसमासादिवृत्तिरिति व्यव- -स्थापयन्ति ।। इति शिवम् ।। इति पण्डितराजेन सुब्रह्मण्यशास्त्रिणा विरचितायां शाब्दतरङ्गिण्यां तृतीयस्तरङ्गः । २ ·अथ चतुर्थस्तरङ्गः अथ जघन्या वृत्तिनिरूप्यते। तां लक्षणेति भक्तिरिति च व्यवहरन्ति तान्त्रिकाः। अत्राहुः लघुमञ्जूपाकृतः- आरोपितशक्यतावच्छेदकरूपेण शक्त्यैव तत्पदवाच्यत्वेन प्रसिद्धान्य- व्यक्तिबोधे व्यक्तिविशेषबोधे वा लक्षणेति व्यवहारः। छत्रिणो यान्तीत्यादौ अच्छ- त्रिषु साहचर्यात् छत्रित्यारोपः । काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र दध्युपघातकमात्रे काकत्वारोपः। कमलानि कमलानीत्यादौ कमलावेनैव व्यक्तिविशेषबोधः। गङ्गाया घोषः इत्यत्र शक्यतारच्छेदकगङ्गात्वेन तीरबोधः । युज्यते चैतत् । कथमन्यथा गङ्गायां मीनघोषौ स्तः इत्यत्र द्वन्द्वस्य साधुता। तथाहि-देवदत्ते अजवनावस्य यज्ञदत्ते अविधनत्वस्य चान्वयतात्पर्येण अजावि- धनो देवदत्तयज्ञदत्तौ इति प्रयोगो न प्रामाणिकः । एव नीधात्वर्थे व्यापारे अजायाः, संयोगे ग्रामस्य चावयतात्पर्येण अजाग्रामौ नयति इति प्रयोगोऽपि न प्रामाणिकः । अनयोश्च प्रयोगयोः प्रामाण्यवारणाय द्वन्द्वार्थस्य एकधर्मावच्छिन्ना- न्वये एव द्वन्द्वस्य साधुता इति नियमः स्वीकरणीयः । एवञ्च गङ्गायां मीनघोषी स्तः इत्यत्र गङ्गाशब्दात् लक्षणया तीरत्वेन तीरबोधे, मीनस्य गङ्गात्वावच्छिन्नेन, घोषस्य तीरत्वावच्छिन्नेन चान्वयात् द्वन्द्वार्थस्य एकधर्मावच्छिन्ना-वयाभावात् द्वन्द्वस्य साधुता न स्यात् । गङ्गात्वेनैव तीरस्यापि बोधे उभयोरपि द्वन्द्वार्थयोः गङ्गात्वरूपैकधर्मावच्छिन्नान्वयात् समाससाधुता निर्वहति । नच लक्ष्यस्थापि शक्यतावच्छेदकरूपेणैव बोधस्वीकारे शिक्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा । इत्यभियुक्तोक्तिविरोध इति वाच्यम् । तादृशोक टिप्पणी- भज सेवायामिति धातोनिष्पन्नः भक्तिशब्दः । भज्यते-सेव्यते स्वार्थः अनयेति भक्तिः- लक्षणा इति बोध्यम् । .

·चतुर्थस्तरङ्गः ११९ प्रामादिकत्वात् । तस्याः प्रामाणिकत्वाभिनिवेशे, शक्यादन्येन रूपेण ज्ञाते- शक्यतावच्छेदकभिन्नरूपवत्त्वेन गृहीते तीरत्वविशिष्टतीरादौ, लक्षणा-~-शक्यता- वच्छेदकारोपः इति तदर्थस्वीकारेणाविरोधात् । महाभाष्यकारोऽपि ईशं बोधमनुमन्यते । 'पुंयोगादाख्यायाम् । (पा. सू. 4-1-48) इति सूत्रे भाष्ये 'चतुर्भिः प्रकारैः अतस्मिन् सः इत्येतद्भवति, तात्स्थ्यात् ताद्धात् तत्सामीप्यात् तत्साहचर्यात् , मचा हसन्ति, सिंहो माणवकः, गङ्गायां घोषः, यष्टी: प्रवेशय ।' इत्युक्तेः । कैयटोऽप्याह स्पष्टमेवा- रोपम् , 'आरोप्यते तादूप्यं न तु मुख्यम् । बालेषु मञ्चत्वारोपात् मञ्चपदप्रवृत्तिः हसन्तीति पदान्तरप्रयोगात् विज्ञायते' इति । न्यायसूत्रकारोऽपि सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोग- साधनाधिपत्येभ्यः ब्राह्मणबालकटराजसक्तुचन्दनगङ्गाशकटान्नपुरुषेष्वतद्भावेऽपि तदुपचारः' (न्या. सू. 2-2-61) इति सूत्रयामास । तस्य भावः तद्धर्मः । तदभावेऽपि तदुपचार:-तच्छब्दव्यवहार इत्यर्थः। स च तद्धर्मारोपेण। आरोप- निमित्तानि च सहचरणादीनि । यष्टीः प्रवेशय इत्यादीनि उदाहरणानि । यष्टि- त्वारोपो ब्राह्मणे साहचर्यात् । मञ्चत्वारोपो बालेषु तास्थ्यात् । गङ्गायां तीर- धर्माधारत्वारोपः तत्सामीप्यात् ।' इत्यादिकं तद्व्याख्यातारो वदन्ति । एवञ्च शक्यार्थप्रवाहेणात्यन्तसामीप्ये गङ्गायां तीरधर्म घोषाधारत्वमारोप्य गङ्गायां घोषः इति प्रयोगः। व्यवहितसामीप्ये तु तीरे गङ्गात्वमारोप्य गङ्गायां घोषः इति प्रयोगः। गोतमसंमतोऽप्यारोपः पतञ्जलिसंमतः । 'खरितेनाघि- कारः' (पा. सू. 1-3-11) इति सूत्रे भाष्ये तथाविधस्याप्यारोपस्य कथनात् । न्यायवार्तिककारोऽपि 'यष्टिकायां तावदयं यष्टिकाशब्दः यष्टिकात्वजाति- निमित्तकः । तत्र संयुक्तसमवेतां जातिं ब्राह्मणे समवायेनाध्यारोप्य ब्राह्मणं यष्टि- केल्याह ।' इति सहचरणसूत्रव्याख्यानावसरे निरूपयन् , शक्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यार्थबोधमङ्गीकरोति ॥ नच गङ्गायां घोषः इत्यादौ आरोपितगङ्गात्वेन तीरस्य बोधेऽपि तस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वात् , शास्त्रज्ञानवतां सर्वथा भ्रमत्वेन ग्रहाच, तद्वोधात् गङ्गागत- ·- १२० शाब्दतरङ्गिणी शैत्यपावनत्वादिप्रतीतिरूप फल न सिद्धषेदिति वाच्यम् । गङ्गायां घेष इनि वाक्यात् प्रथम प्रा हवृत्तिर्घोष इति शाब्दयोधो जायते । तत तत्र अनुपपत्ति- प्रतिस धानम् । तत तादृशनोये वक्तृतापर्याविषय ज्ञानम् । ततश्च गङ्गाल्वेन लक्ष्यतीरशान्दबोध । ततो व्यञ्जनया तीरे मुरयगङ्गाऽमेदप्रतीति । तया चोक्तायेजन सिद्धयति । पाधग्रदश्च व्यअनाज यबोघे अप्रामाण्यज्ञान न जनयति । वस्तुतस्तु, गाधरह शाब्दे अनुपपत्तिमूलकारोपितार्थनोचे अप्रामाण्य- ज्ञान न जनयति इति स्वीक्रियते । तथा च मये गङ्गाऽमेदप्रतीतेरनजीकारेऽपि न क्षति । लक्ष्यार्यरोवे अप्रामाण्यज्ञानानुदयात् तेनैव पूक्तिप्रयोजनस्य सिद्ध ॥ सा लक्षणा द्विविधा गौणी शुद्धा चेति । स्वसायाधिकरणत्वसव घेन शक्यसपन्यर्थप्रतिपादिका गौणी । साहश्यमिन्नमधेन शक्यसमध्यर्थप्रति- पादिका शुद्धा । गोर्बाहीक इति गौणीस्थलेऽपि बाहीकस्य शक्यतायच्छेदक- गोवेनैव बोध । नच तत्र जाव्यादिगुणाना लक्ष्यतानवच्छेदकाने, 'लक्ष्यमाण- गुणैर्यागात् वृत्तरिष्टा तु गौणता ।। इत्यभियुक्तोक्तिविरोध इति वाच्यम् । लक्ष्यमाणेत्यस्य बारीके गोशब्दप्रयोगहेतुज्ञानविषयोऽर्थ । गुणैरित्यत्र तृतीयार्थ अभेद योगशब्दार्थसवधायी। एवञ्च बाहीके गोवृत्तिगुणज्ञानात् गोशब्दप्रयोग , तादृशगुणरूपात सबन्धात् वृत्ते गौणता इत्येवपरत्वात्तदुक्के । गौणीस्थल एव परम्परामब घस्य लक्षणानियामकर, न शुद्धायाम् । शैत्यपावनत्वादो गङ्गापदशक्यप्रवाहनिरूपितपरम्परासबन्धस्य सत्वेऽपि 'प्रयोजन न लक्ष्य, समधाभावात्' इति काव्यप्रकाशोके। अतएव द्विरेफपदात् स्ववाच्यरेफद्वयवद्रमरपदवाच्य वरूपपरम्परासबधेन लक्षणया भ्रमरवोध इत्यसग- तम् । गौण्यतिरिक्तस्थल परम्परासमधस्य लक्षणानियामकत्वाभावात् । अपितु द्विरेफपदस्य भ्रमरे रूढिशक्तिरेव । त्वचा ज्ञातमित्यत्र चर्मणि शक्तस्य त्वकूपदस्य स्वगिन्द्रिये निरूढलक्षणा । निरूढलक्षणाव्यतिरिक्ता सर्वापि लक्षणा प्रयोजनवती । अतएव रूढिप्रयोजनायतरस्य लक्षणानियाममत्वमुक्त तत्र तत्र ।। इय लक्षणा प्रकारान्तरेण द्विविधा, जहत्वार्या अजहत्वार्था चेति । नच सर्वत्र लक्ष्यार्थबोचे स्वार्थस्य शक्यतावच्छेदकस्य प्रकारतया भानात लक्षणाया ·चतुर्थस्तरङ्गः १२१ जहत्वार्थत्वादिवि नागो न संभवतीति वाच्यम् । यत्र शक्यार्थस्य धर्मिणः केनापि रूपेण लक्ष्यार्थान्वयिना अनन्वयः, तत्र जहत्वार्थलक्षणा गङ्गायां घोषः इत्यादौ । शक्यार्थस्य धर्मिणः येन केनापि रूपेण लक्ष्यार्थान्वयिना अन्वये अजहत्वार्था, काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् , छत्रिणो यान्ति इत्यादौ, इति ॥ अथ एतन्मते लक्षणावृत्तेः स्वरूपं विचार्यते । 'वोधे लक्षणाव्यवहारः' इत्युक्तेः न बोधस्य लक्षणात्वम् , शाब्दबोधौ- 'पयिकवृत्तेरेव लक्षणात्वात् । तस्मात् बोधे सति लक्षणाव्यवहारः इति तदुक्तिः व्याख्येया । 'शक्यतावच्छेदकारोपो लक्षणेति वैयाकरणाः' इति ग्रन्थान्तरे दर्शनात् , इहापि 'अन्नं प्राणाः, चन्दनं तुला इत्यादौ आहार्यारोपस्यैव लक्षणात्वात्। इत्युक्तः, 'शक्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा' इति श्लोकघटकलक्षणा- पदस्य शक्यतावच्छेदकारोपार्थकतया व्याख्यानात् , आरोग्य प्रयोगः, इत्युक्तेश्च शाब्दबोधसमानाकारः शब्दप्रयोगहेतुः वक्तृनिष्ठः तीरे गङ्गात्वारोपः गङ्गापदस्य तीरे लक्षणेति प्रतिभाति । परन्तु, शक्यतावच्छेदकारोपाख्यविलक्षणवृत्तिस्वीकारे सर्वेषां शब्दानां सर्वार्थवाचकत्वस्वीकारो व्याहन्येत । न चैतत्पक्षे सर्वेषां शब्दानां सर्वार्थवाचकत्वं नास्तीति शङ्कनीयम् । 'परे तु' इत्यादिना लक्षणाखरूपनिरूपणोपक्रमे 'शक्त्यैव बोधे लक्षणाव्यवहारः' इत्युक्तेः, उपसंहारेऽपि, हरिरप्याह. एकमाहुरनेकार्थं शव्दमन्ये परीक्षकाः । निमित्तभेदादेकस्य सार्थ्यं तस्य भिद्यते ॥ सर्वशक्तेस्तु तस्यैव शब्दस्यानेकधर्मणः । प्रसिद्धिभेदागौणत्वं मुख्यत्वं चोपर्यते ॥ इति । इत्यभिधानात् , सर्वेषां शब्दानां सर्वार्थवाचकत्वस्याङ्गीकृतत्वात् । तस्मात् लक्षणाख्यवृत्त्यन्तरखीकारो व्यर्थः । SĀBDA-16 ·१२२ शाब्दतरङ्गिणी किञ्च, 'अन्वयानुपपत्तिज्ञानपूर्वकं शक्य वेन गृहीतार्थसंबन्धज्ञानेन उद्बुद्वशक्तिमत्कारतो बोघे टक्षणेति व्यवहारः' इति मञ्जूपानन्य बोधे' इति प्रतीकमुपादाय, 'तस्मिन् सति तजनकनाशसंस्कारे तच्छतो या लक्षति व्यवहार इत्यर्थः' इति व्याचस्युः वैद्यनाथभट्टाः । अतो ज्ञायने अप्रसिद्धार्थे शक्तिरेव लक्षणेति । नच निरुक्तमन्यः परे तुकल्पात प्राननः न त कल्पतापर्य- निर्णायकः इति वाच्यम् । पूर्वकल्पादत्र कन्ये लक्ष्ये शस्यतावच्छेदकारोपस्यैव विशेषत्वात् । तीरे शक्तः कण्टरवेणाभिधानात् । 'परे तु' कल्पेऽपि 'शक्त्यैया इति अन्यव्याख्याने 'एवेन तस्या अतिरिक्तत्वनिरास इति भावः' इति टीकादर्श- नाच स्पष्टं ज्ञायते, शक्त्यतिरिका न लक्षणेति । अपि च, इयं लक्षणा इत्यनमिवाय, अप्रसिद्वार्थबोघे व्यक्तिविशेषयोवे वा लक्षणेति व्यवहारः इत्यमिधानेनर अतिरिका लक्षणा नास्तीति गम्यते । वैयाकरणमते सर्वेषां शब्दानां सर्वार्थवाचकत्वात् तान्त्रिकाणा लक्षणा- व्यवहारः कथमुपपद्यते, इति शङ्कानिरासाय लक्षणानिरूपकमन्यावतारश्चनमर्थ- मुपोद्वलयति । किश्च, व्यक्तिविशेषयोधे वा लक्षणेति व्यवहारः इति निरूपयता अन्यकृता 'कमलानि कमलानि' इत्यत्र कमलपदस्य सौरभविशिष्टकमलव्यक्तिविशेष लक्षणा खीकृता। नच तर शक्यतावच्छेदककमलत्यस्य कमलव्यक्तिविशेषे आरोपः संभवति । समयायेनैव कमलत्वस्य तत्र सत्यात् । नच तगपि कमलवे व्यक्ति- विशेषमात्रवृत्तित्वमारो-यैव प्रयोग इति वाच्यम् । निरुक्तारोपः कमलले व्यक्ति- विशेषभिन्नकमलावृत्तित्वारोपे पर्यवसितः । शक्यतावच्छेदकविशेष्यकस्यापि तस्य न शक्यतावच्छेदकारोपपदव्यपदेश्यता, शक्यतापच्छेदकप्रकारवारोपस्यैव शक्य- तावच्छेदकारोपशब्देन व्यवहारात् । अतश्च निरुक्तस्थले लक्षणाव्यवहारो न स्यात् । तस्मात् शक्तिविशेष एव लक्षणाव्यवहारविषयः ।। एवञ्च लक्षणास्थले शाब्दबोधः शक्यतापच्छेदकरूपेण लक्ष्याविषयकः । प्रयोक्तुरपि तत्समानविषयकः प्रयोगहेतुभूतः शक्यतावच्छेदकारोपः इत्याशयेन 'शक्यतावच्छेदकारोपो लक्षणा' इति ग्रन्थान्तरे व्यवहार उपपद्यते ।

·चतुर्थस्तरङ्गः १२३ एवं ऐदम्पर्येण लक्षणानिरूपकग्रन्थात पूर्वोक्तार्थावगतौ सत्यां 'शक्या- दन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा' इति श्लोकघटकलक्षणापदस्य शक्यतावच्छेद- कारोपार्थकतया व्याख्यानात आरोपस्य लक्षणावृत्तित्वकयनं न युज्यते । तत्र लक्षणापदाल्लक्षणया तादृशार्थलाभसंभवात् । नच लक्षणास्थले सर्वत्र शाब्दबोधः न शक्यतावच्छेदकारोपात्मकः, 'कमलानि कमलानि' इत्यत्र तदसंभवादिति वाच्यम् । तत्रारोपस्यानावश्यकन्यात् । न चैवं सति 'आरोपितशक्यतावच्छेदक- रूपेण बोधे लक्षणाव्यवहारः' इति ग्रन्थासंगतिरिति वाच्यम् । आरोपितशक्यता- वच्छेदकरूपेण शक्त्यैव तत्पदवाच्यत्वेन प्रसिद्धान्यव्यक्तिबोधे, शक्त्यैव व्यक्ति- विशेषबोधे वा लक्षणाव्यवहारः इति ग्रन्थो योजनीयः । नतु व्यक्तिविशेपेत्यत्रापि आरोपितेल्यादितृतीयान्तस्यान्वयो विवक्षितः । तथा च शक्यत्वेन प्रसिद्धान्य- व्यक्तिबोधौपयिकी शक्तिः, व्यक्तिविशेषबोधौपयिकी च शक्तिः लक्षणापदेन व्यवह्रियते इति तदाशयः । नच गङ्गापदस्य तीरवाचकत्वे तीरत्वस्यापि गङ्गात्व- चदेव शक्यतावच्छेदकत्वात् गङ्गात्वमात्रस्य शक्यतावच्छेदकत्वकथनं न संगच्छते इति वाच्यम् । आरोपितशक्यतावच्छेदकरूपेण इत्यस्य आरोपितं यत् शक्यता- वच्छेदकत्वेन प्रसिद्ध रूपं तेनेति व्याख्याने दोषाभावात् । तथा च अप्रसिद्धार्थ- वोधौपयिकशक्तेरेव लक्षणापदेन व्यवहृतायाः शक्यतावच्छेदकारोपमूलशक्य- संबन्धभेदात् गौणीत्वादिना विभागः कृतः इति बोध्यम् ।। इंदं पुनरत्र चिन्त्यते, एतन्मते गङ्गायां घोषः इति वाक्यात् किमारोपित- गङ्गात्वेन तीरशाब्दबोधः, उत गङ्गात्वेनेति । 'आरोपितशक्यतावच्छेदकरूपेण शक्यत्वेन प्रसिद्धान्यव्यक्तिवोधे इति 'न चैवमारोपितगङ्गात्वेन बोधे' इति च ग्रन्थपर्यालोचनायां आरोपितगङ्गात्वेन तीरबोधः इति प्रतिभाति । परन्तु, शक्त्या बोधविशेष लक्षणाव्यवहारः इत्युपक्रान्तम् । आरोपितत्व- विशिष्टं च गङ्गात्वं न गङ्गापदशक्यतावच्छेदकमिति तेन रूपेण शक्त्या बोधो न संभवति । आरोपितत्वबोधकं च पदं नास्ति, येन गङ्गात्वे आरोपितत्वस्य बोधो भवेत् । न चारोपितत्वस्य प्रकारतया भानासंभवेऽपि गङ्गात्वसंसर्गतया भान ·. १२४ शाब्दतरङ्गिणी स्यादिति वाच्यम् । समवायातिरिक्तमबन्धेन जाते खरूपत प्रकारतया भाना- सभवात् । नच प्रकारिताशे निरूपितत्वसबन्धेन वरूपतो गोत्वावगाहिनः अनुव्यवसायस्यानुरोधात् समवायातिरिक्तनिरूपितत्वमबन्धेनापि स्वरूपतो भानवत् , लाक्षणिकस्थलीयानुभवानुरोधात् आरोपसबन्धेनापि गङ्गात्वस्य (जाते ) स्वरूपतो भान सभवतीति वाच्यम् । समवायससर्गकगङ्गावप्रकारकशाब्दबोधस्यैव गङ्गापद- शक्तिज्ञानप्रयोज्यत्वेन आरोपमसर्गकगङ्गावप्रकारकबोधस्य शक्तिप्रयोज्यत्वाभावेन 'शक्त्यैव बोवे लक्षणाव्यवहार । इति ग्रन्यासगते । तादृशबोधस्य भ्रमत्वानाप- तेश्च । तीरे समवायेन गङ्गात्वस्यासत्त्वेऽपि आरोपसबन्धेन सत्वात् । न चेष्टा- पत्ति । लक्ष्यार्थबोधे भ्रमत्वज्ञानानुदयप्रयोजककपनस्यासगतत्यापत्ते । तस्मार समवायेनैव गङ्गात्व तीरे भासते । एवञ्च बोधस्य शक्तिप्रयोज्यत्व भ्रमत्वञ्चोपपद्यते । स्वमतोपष्टम्भकतयोपन्यस्त 'समगायेन यष्टिकात्वमारोप्य ब्राह्मण यष्टिके- त्याह ।। इति न्यायपातिकमन्थोऽपि एतमय उपोद्वलयति । एवञ्च गद्गात्वे आरोपविषयवसत्त्वात् वास्तारोपितत्वामिप्रायफ 'आरोपितगङ्गावेन' इति प्रन्थ । अतएवाने 'कमलत्वेन व्यक्तिविशेषबोध', 'कचतस्त्रस्यति वदनमित्यत्र कचत्वेन राहत्वविशिष्टबोध', 'भावप्रधाननिर्देशस्थले घटत्वप्रकारकघटरबोधो लक्षणया' इत्यादिनन्य सगच्छते ॥ नच तीरत्वेनोपस्थिते शक्यसबन्धज्ञानस्यावश्यस्त्वेन नियतोपस्थितिकस्य तीरत्वस्याभाने किं नियामकमिति वाच्यम् । लक्षणावभावत्यैर नियामकन्वात् । न च विशेषदर्शिन पुस गङ्गाया घोष इति वाक्यात् गङ्गात्वेन तीरावगाही शाब्द- बोधो न सभवति, आहार्यपरोक्षाप्रसिद्धेरिति वाच्यम् । आहाय परोक्षज्ञान नास्ती- त्यस्य नैयायिकवासनामात्रविजृम्भितत्वात् । अनुभवानुरोधेनाहार्यशाब्दबोधस्याङ्गी- कारात् ।। ननु गङ्गाया घोष इत्यत्र गङ्गापदार्थ प्रवाह तोरधर्मस्य घोपाभारत्वस्याप्या. रोप स्वीकृत । तत्र पक्षे, किंपदशक्यतावच्छेदकस्य कुत्रारोप । न तावत् गङ्गापदशक्यतावच्छेदकगङ्गात्वत्य, गङ्गात्वेन प्रवाहस्यैव तत्र बोधात् । नच घोषा- न्वितससम्यर्याधारत्वस्य प्रवाहे आरोप इति वाच्यम् । घोषान्विताधारत्वस्य किंचि- - ·चतुर्थस्तरङ्गः १२५. त्पदशक्यतावच्छेदकत्वाभावात् । नच गङ्गानिष्ठाधारतायां घोषाधारतात्वस्य सप्तमीशक्यतावच्छेदकस्यारोपः इति वाच्यम् । घोषाधारतात्वेन आधारतायाः सप्तम्यवाच्यत्वेन तादृशाधारतात्वस्य सप्तमीशक्यतानवच्छेदकत्वात् शक्यताव- च्छेदकारोपस्यासंभवः इति चेत, न । यत्र यत्र लक्षणाव्यवहारः प्रामाणिकः, तत्र सर्वत्र यथाकथञ्चिदारोपो वर्तते इत्यत्रैव ग्रन्थकारतात्पर्योपगमात् ॥ नच आयुर्घतम् इति वेदवाक्यात आयुट्वेन घृतविषयकशाब्दबोधस्य वाच्यतया, वेदकर्तुरीश्वरस्य तादृशबोधसमानाकारकारोपस्वीकारापत्तिरिति वाच्यम् !! तन्मते वेदस्यापौरुषेयत्वेन ईश्वरकर्तृकत्वाभावात् । नच तथापि आयुघृतमिति 'वेदवाक्यस्य भ्रमजनकत्वेनाप्रामाण्यं स्यादिति वाच्यम् । 'प्रजापतिरात्मनो वपा- मुदखिदत्' इत्याद्यर्थवादानामिवास्यापि खार्थे प्रामाण्याभावस्येष्टत्वात् । ननु 'वृक्षः-महीरुहः' इति व्याख्यानवाक्यात् वृक्षत्वावच्छिन्ने महीरह- त्वावच्छिन्नाभेदान्वयबोधो न संभवति, उद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकयोरैक्ये अभेदान्वयवोधस्याव्युत्पन्नत्वात् । अतः वृक्षपदस्य वृक्षपदप्रतिपाद्ये लक्षणया वृक्षपदप्रतिपाद्यः महीरुहाभिन्न इति बोधो वक्तव्यः । शक्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यार्थभाने वृक्षत्वेनैव तत्पदप्रतिपाद्यस्य बोधात् , उद्देश्यतावच्छेदकविधेयताव- च्छेदकयोरैक्यापरिहारेण, निरुक्तव्याख्यानवाक्यस्य घटो घटः इति निराकांक्षवाक्य- तुल्यता स्यादिति चेत्, न । सर्वस्मिन्नपि ज्ञाने तत्तद्वाचकशब्दानुविद्ध एवाथों भासते । तदुक्तं हरिणा- 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाइते ! अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥' इति । एवञ्च वृक्षविशेषणतया वृक्षशब्दस्य महीरुहविशेषणतया च महीरुहशब्दस्य भानेन, वृक्षमहीरुहशब्दयोः उद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकयोः भेदेन न तद्वाक्यस्य निराकांक्षता । न चैवं घटो घट इत्यपि न निराकांक्षं स्यात् , उद्देश्यतावच्छेदक-. घटशब्दव्यक्तिभेदस्य विधेयतावच्छेदकघटशब्दव्यक्तौ सत्त्वादिति वाच्यम् ।

·१२६ शाब्दतरङ्गिणी शब्दव्यक्त्योभिन्नत्त्रेऽपि समानानुपूर्वीकत्वात् । असमानानुपूर्तीकविमिनशकोप- रागण एकार्थबोधस्य संमतत्वात् । न चायमपसिद्धान्त । घट कुम्भ इति सामा- नाधिकरण्येन प्रतीते वैयाकरणसमतत्वात् । श्रीविठ्ठलमिश्राः लघुचन्द्रिका- व्याख्याने गुणगुण्यादीना भेदाभेदविचारासरे "मूले घट कुम्भ इत्यत्र धये घर इति वक्तव्ये कुम्भपद, सर्व शब्दानुविद्ध भासते इत्युपगम्य घटकुम्भादिपर्याय- पदानामपि वा मकविभिन्नप्रकारक्योधजनक पमिति शाब्दिकमतानादरसूचनाय ।' इति निरूपयति । तेन स्पष्ट ज्ञायते, घट कुम्भ इति सामानाधिकरण्येन प्रतीतिः वैयाकरणममतेति ॥ अथ कमलानि कमलानि इति वाक्यात शाब्दबोधो न स्यात् , लाक्षणिक- कम-पदेनापि कमलत्वेनैव व्यक्तिविशेषवेधोपगमे उद्देश्यतावच्छेदकविधेयता- वच्छेदको दाभावात् , समानानुपूर्वीकिकमलपदस्यैव उद्देश्यकोटी विधेयकोटौ च भानेन वृक्षो मीरुह इत्यत्रैव तत्तद्वाचकपदरूपावच्छेदकभेदस्याप्यमभवादिति चेत्, न। चैत्रस्य गुरु इत्यादिस्थले गुरुपदार्थक् देशेन गुरत्वेन षष्ठयर्थनिरूपितत्वा- वयत्रोधस्यानुभवसिद्ध वात् यथा पदार्थ पदार्थेना वेति न तदेकदेशेन इति व्युत्पत्ति ससन्धिकार्थकस्थले सकोच्यते । तथा तद्धर्मावच्छिन्नाभेदसाधावच्छिन्न- प्रकारलानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासमधेन शाब्दबुद्धिं प्रति तद्धर्मभेद कारण- मिति कार्यकारणभावोऽपि कमलानि कमलानि इत्यादौ कमलत्वावच्छिन्ने कमल वेन व्यक्तिविशेषाभेदान्वयनोधस्यानुभवसिद्ध वात् सकेचनीय । तथा च निरक्तकार्य- तावच्छेदककोटौ लाक्षणिकव्यक्तिविशेषाभेदनोधमिन्नव देयमिति तात्पर्यात् ।। अथ 'उपकृत बहु नाम' इत्यत्र उपकारशब्द अपकारे लाक्षणिक । तर शक्याफेनोपकारेण लक्ष्यस्यापकारस्य स्वनिरूपितविरोधाधिकरणत्व परम्परा- सबध । तदुक्त वृत्तिवार्तिके, 'नहि साक्षात्साधे सयेव लक्षणेति नियम , व्यतिरेकल्क्षणास्थले तन्निरूपितविरोधाधिकरण नादिपरम्परासबन्धमात्रेण तादृशेन लक्षणाक्टप्तेश्च ।' इति । एव इन्द्रार्याया स्थूणाया इन्द्रशब्दो लाक्षणिक । तत्र अथकृता ·चतुर्थस्तरङ्गः १२७. स्थूणायां इन्द्रशब्दशक्यार्थसंबन्धः तादर्थ्यम् । तच्च तत्कर्मकपूजाप्रयोजनकत्वम् । तदपि परम्परासंबन्ध एव । तथा च गौण्यतिरिक्तस्थले परम्परासंबन्धस्य लक्षणा- नियामकत्वाभावकथनं न संगच्छते इति चेत्, न । विरुद्धत्वं च तादर्थ्यञ्च अखण्डः संबन्धः न परम्परासंबन्धः इत्याशयात् । न चैत्रे सादृश्याधिकरणत्वमपि अखण्डसंबन्ध इति गौणीस्थले परम्परासंबन्धस्य लक्षणानियामकत्वस्वीकारो व्यर्थ इति वाच्यम् । तस्य अखण्डत्वेन ग्रन्थकारानु- भवविरहात् , अखण्डत्वसखण्डत्वादीनां तत्तद्ग्रन्थकारानुभवानुरोधित्वात् ।। ननु निरूढेतरलक्षणास्थले सर्वत्र प्रयोजनं न संभवति । 'अयमर्थः' इति वाक्यं अयमाशयः इति विवृण्वन्ति व्याख्यातारः । तत्र अर्थशब्दः आशये लाक्षणिकः । नहि तत्र किमपि प्रयोजनमस्ति । एवं भावप्रधाननिर्देशस्थलेऽपि । तदर्थवाचकपदस्य अन्यत्र प्रयोगः तद्धर्मप्रतिपत्त्यर्थः इत्युत्सर्गः इत्युक्तत्वाच्च सर्वत्र लक्षणायां प्रयोजन नेति गम्यते । यदि आयुरेवेदम् इत्यत्र घृते आयुषः अत्यन्ता- भेदप्रतीतिरिव, निरुक्तस्थलेष्वपि तत्तत्पदशक्यार्थात्यन्ताभेदप्रतीतिः प्रयोजनं संभव- तीत्युच्यते । तदा, त्वचा ज्ञातम् इत्यादिनिरूढलक्षणास्थलेऽपि त्वगिन्द्रिये त्वक्शब्द- शक्यचर्मणा अत्यन्ताभेदप्रतीतेः प्रयोजनस्य संभवात् तत्र प्रयोजनाभावकथनमसं- गतमिति चेत् । सत्यं वर्तन्ते प्रयोजनविरहेऽपि लाक्षणिकाः प्रयोगाः। तेषु स्थलेषु काव्य--- दोष एव । आयुरेवेदमित्यत्र प्रयोजनान्ताराभावेन शक्याात्यन्ताभेदप्रतीतिरेव प्रयोजनत्वेन विवक्ष्यते । त्वगिन्द्रिये शक्यार्थचर्मात्यन्तामेदप्रत्ययं प्रयोजनमनभि- सन्धायैव त्वचा ज्ञातमित्यादीन् निरूढलाक्षणिकान् शब्दान् प्रयुञ्जते। अतः तत्र प्रयोजनं नास्तीत्युच्यते इति रसिकानुभवसिद्धः पन्थाः । तमनुसरन्ति एते ग्रन्थ- काराः इति बोध्यम् ॥ प्राचीनवैयाकरणाच स्पष्टमेव लक्षणा नाम वृत्त्यन्तरं नास्तीति वदन्ति । तेषामयमभिसन्धिः । व्यवहारो मुख्यः शक्तिग्राहकः। स च लक्ष्यत्वा- भिमतेऽपि तुल्यः । नच प्रवाहे गङ्गाव्यवहारः खाभाविकः, तीरे तु औपाधिक:

·१२८ शाब्दतरङ्गिणी इति व्यवहारस्य नोभयमा गाण्यमिति घाच्यम् । गङ्गाया घोषः प्रतियप्सति तमानयेत्युक्तो तीसन्धितघे पानयनरूपव्याहारेण व्युटिपरमोः तीरेऽति गङ्गापद- शक्तिज्ञानमभवात् । तस्मात् शक्तिप्राहकल्याहारस्य मुख्पलाक्षणिकोभयमारण- स्वात् लाक्षणिकवामिमतेऽपे शक्तिरेव । लक्षणाल्यवृत्यन्तरकम्पने गौरवात् । नच गङ्गाया घोप, इत्यत्र गङ्गापदशक्यप्राहसंबन्धरूपलक्षणा तीरे क्लोवेति याच्यम् । यतः न लक्षणानास्ति नादिन शक्यमंन्धमेव निषेधन्ति । अपितु तस्य पदपदार्यमंन्धित्वं, तन्जन्योपस्थितेः शान्दबोधानुकूलत्वञ्चेति । ननु शक्यमंन्धरूपा लक्षणा क्लप्सा । तस्याश्च तीरादिरूपसन्धिस्मृति- जनकत्वमपि क्लुप्तमेव । परन्तु, टक्षणावादिना शक्यतंबन्धप्रयोज्यतीरोपस्थितेः शाम्दयोधानुकूलत्वरूपो धर्म. कल्प्यते । शक्तिवादिना तु गङ्गापदस्य तीरे शक्तिः (धर्मी) कल्पनीया । एनञ्च धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनायाः ज्यायस्त्वात् तदेवोचि. तम् । किश्च शक्तिवादिनोऽपि गङ्गापदजन्या तीरस्मृतिः तीरशान्दोधानुकूलेति समतम् । तादृशतीरस्मृतिजनकत्वञ्च क्लप्तस्य शक्यमान्धस्यैव कल्पयितुमुचि- तम्, न तु अक्लप्तायाः शक्तेः। एव गङ्गापदस्य लक्षणीयतीरादिपु अनेकार्थेषु शक्तिकल्पनया गौरवमिति चेत्, न । 'इन्द्रियाणां स्खविपयेप्वनादियोग्यता यथा । अनादिरथैः शब्दानां संबन्धो योग्यता तथा ॥' इति हर्युक्त बोधकत्वमेव शक्ति.। गङ्गापदश्च तीरनोधकमिति तवापि संमतम् । ततश्च गङ्गापदे तीरबोधकत्वरूपाया. तीरे शक्त क्लुमतया, तर शाब्दबोधानुकूल- तीरोपस्थितिजनकत्वकल्पनमप्युचितमेव । एवं लक्षणीयाना सर्वेषामर्थाना बोध- करवस्य गङ्गादिपदे क्लप्तत्वात् नानेकार्थेषु शक्तिकल्पनागौरवम् । नच अस्मा- स्पदादयमों बोद्धव्य, इति ईश्वरे छाया. शक्तित्वम्वीकारे, गङ्गापदस्य अनेकार्थेषु शक्तिकल्पनाया गौरवमेवेति वाच्यम् । गङ्गापदातीरानुभवस्य जायमानत्वात् , सन्मात्रविषयिण्यामीश्वरेच्छाया तीरादौ गङ्गापदबोद्धव्यत्वावगाहिताया अपि क्लप्त- त्वेन गौरवविरहात् ।

·चतुर्थस्तरङ्गः १२९ ननु गाव्यादयः अपभ्रंशा न वाचकाः । अतः तेषु शक्तिज्ञानं भ्रम इति निरूपणीयम् । तच्च न संभवति, गाव्यादिशब्दात् गोबोधस्य जायमानत्वेन विद्यमानसर्व विषयिण्या ईश्वरेच्छायाः, गौः गावीशव्दजन्यबोधविषयो भवतु इत्याकारिकायाः संभवेन गावीशब्दे शक्तेः सत्त्वात् । अतः, संवन्धत्वगर्भा ईश्वरेच्छा शक्तिः। ईश्वरेच्छायाश्च नापभ्रंशसंबन्धत्वं कल्प्यते इति, अपभ्रंशे निरुक्तशक्तिज्ञानस्य भ्रमत्वमुपपादनीयम् । तथा च शक्तिवादिना ईश्वरेच्छायां तीरावनन्तलक्ष्यपदार्थसंवन्धत्वं कल्पनीयम् । एवं संबन्धत्वगर्भतादृशसंकेतप्रयो- ज्यायाः तीराद्युपस्थितेः शाब्दबोधानुकूलत्वमपि कल्पनीयमिति गौरवमिति चेत्, न । अपभ्रंशानामपि वाचकत्वस्य वैयाकरणसिद्धान्तसिद्धतया, तत्र शक्ति- ज्ञाने भ्रमत्वोंपपादनस्यानावश्यकत्वेन नानापदार्थसंवन्धत्वादिकल्पनागौरवस्यानव- काशात् । एवं लक्षणास्त्रीकारे, शाब्दबोधे शक्तिजन्योपस्थितिलक्षणाजन्योपस्थित्योः कार्यकारणभावस्य कल्पनेन, परस्परं व्यभिचारवारणाय तत्तदुपस्थित्यव्यवहितोत्त- रत्वस्य तत्तदुपस्थितिकार्यतावच्छेदके प्रवेशेन, पदार्थोपस्थितौ शक्तिज्ञानलक्षणा- ज्ञानयोरपि प्रत्येक कारणत्वकल्पनया च गौरवम् । तस्मात् लक्षणाख्यं वृत्त्यन्तर- मेव नास्ति । अतएव 'सर्वे सर्वार्थाः' इति वैयाकरणप्रवादः संगच्छते इति ॥ तत्रेदं वोध्यम् । वाचकः, लक्षकः इत्यसंकीर्णः प्रामाणिको व्यवहारः सर्वतान्त्रिकाणामस्ति । गङ्गापदस्य तीरेऽपि शक्तिस्वीकारे, यः शब्द: यस्मिन्नर्थ प्रचुरप्रयोगेण प्रसिद्धः स शब्दः तदर्थवाचकत्वेन व्यवह्रियते । यस्मिन्नर्थे न प्रसिद्धः, तत्र लक्षकत्वेन व्यवहियते। तीरादौ गङ्गापदस्य प्रचुरप्रयोगाभावात्. गङ्गापदं तीरवाचकमिति न व्यवहारः, अपितु तीरलक्षकमिति, इति व्यवहारनयने क्लेशः इति ॥ अपि च, बोधकत्वस्य शक्तित्वसंभव एव गङ्गापदे तीरबोधकत्वसत्त्वेन तीरे शक्तिः सिद्धा भवेत् । पदे बोधजनकत्वान्यथानुपपत्त्या कल्प्यमानः संवन्धः न बोधकत्वमित्यादिना बोधकत्वं न शक्तिरिति व्युत्पादितं द्वितीयतरङ्गे । एवञ्च लक्ष्यव्यावृत्तस्यैव शक्तिस्वरूपस्य धर्मिग्राहकमानसिद्धत्वात् , लक्ष्योपस्थितये SABDA--17 .

·शादतरङ्गिणी टक्षणात्तिः स्वीकरणीयर । नच पाप्यारकमायाप्यस्य पदार्यान्तरस्य शक्तिय स्वीकुता मते तथा नमवेऽपि, ईबरमकेतस्य शातियगते गमापदस्य तीरे शक्ति: सिद्धय, गापदाद तीरबोधोदयेन सन्माविषयफेवरेप्टापा, तारे गमापदरे- व्यन्यावगाहित्यदिति याप्यम् । गमापा घोषः इत्यादी गापदममभित्र्याइन- घोषपदादेव तीरायतविषयकः शान्दबोधो जायते इति पक्षे, गङ्गापदजन्यस्प तीरयोधस्यालीकत्वेन तद्विषयकत्वस्येवरेष्टायामक्लास्यात् ।। ननु कुमति. पशु. इति सरलाक्षणिकस्थलेऽपि शान्दयोधम्यानुभयसिद्धत्वाद लाक्षणिकस्याप्पनुभायात्यपक्ष एव साधुः । तापक्षे च गङ्गापदजन्यनीरवोधस्य प्रसिद्धत्वात् ईश्वरेच्छापा तोरे गमापदजन्योधविपयत्यावगाहित्य सिद्धमेवेति न शक्ति कल्पनीयेति चेत्, न । अस्मापदादयमों योन्यः इतीच्छया ईश्वरोधरितत्वं शक्तिरिति मिश्र- मते, गङ्गापदात्तीरबोधो भातु इतीच्या ईश्वरोधरितत्वस्य गङ्गापदे, त प्रयोग्य- तीरोपस्थिती शान्दयोधानुकूलत्वस्य च कल्पनामपेक्ष्य, क्लप्तशक्यसंवन्धप्रयोज्योप- स्थितेः शान्दबोधानुकूलत्वमात्रकल्पने लाघवाद यदि च निरुकेच्या ईश्वरोचरितत्वं न शक्तिः, अस्मदायुधरितघटादि- पदस्य, पिनादिभिः सकेतिनदेवदत्तादिनानक्ष ईश्वरोधरितत्वाभावेन अवाचकत्वा- पतेः। अतः निरुक्तमकेत एव शक्तिः । सा च सिद्धवेत्युच्यते । तदापि लक्षणा स्वीकरणीयैव । तपाहि-एकैकस्य संस्कृतशब्दस्य सन्त्यनेके अपभ्रंशाः । गवादिवाचकत्वस्य अनेकेषु कल्पनाया गौरवमिति, मस्कृत- शब्दे एव शक्ति, नापभ्रंशेषु । तदुकं जैमिनिना 'अन्याय्यश्वानेकशब्दानम्। इति । एव अपभ्रशा न वाचकाः । न चैव सति घटपदस्यैव घटवाचकत्वं न कलशादिपदानाम् , अनेकन घटवाचकत्वकल्पनाया गौरवादिति पर्यायोच्छेद इति टिप्पणी पदाना साधुत्व वाचकत्वमेव । वाक्यस्य तु तत्तद्विशिष्टार्थबोधौपयि- काकाक्षाशालित्वम् । नतु पुण्यजनकतावच्छेदक वजात्य मानाभावादिति योध्यम् ॥

·। चतुर्थस्तरङ्गः १३१ वाच्यम् । तत्र विनिगमनाविरहात् कलशादिपदेष्वपि शक्तिः सिद्धयति । अत्र तु संस्कृतस्य सर्वदेशेषु एकत्वं, अपभ्रंशानां तु देशभेदेन नानात्वमिति अस्ति विनि- गमकम् । अत: संस्कृतशब्दे एव शक्तिः । अतएव शक्तिग्राहककोशेषु अपभ्रंशाः पर्यायतया न परिगण्यन्ते । अन्यथा साधूनामेव कोशादौ परिगणनमिति नियम- कल्पनेन गौरवं स्यात् । अथ अपभ्रंशानामवाचकत्वे कथं तेभ्यः शाब्दबोधः इति चेत्, न। व्युत्पन्नस्य गाव्यादिशब्दश्रवणे साधोः गोशब्दस्य स्मरणं जायते । तेनैव तस्य शाब्दबोधः । असंस्कृतज्ञानां देशभाषामात्रविदाश्च अपभ्रंशेषु शक्तत्वभ्रमात् शाब्दबोधः । कथं तेषां अपभ्रंशेषु शक्तत्वभ्रमो जात इति चेत् , इत्यम् । केनचित् गौरिति शब्दे प्रयोक्तव्ये प्रमादात् गावीशब्दे प्रयुक्ते, व्युत्पन्नः तेन गावीशब्देन गोशब्दमुन्नीय ततो गां प्रतीत्य व्यवहृतवान् । पार्श्वस्थश्च व्युत्पित्सुः, गावीशब्दा- देवाय गां प्रतीतवानित्यवगम्य गावीशब्दमेव गोशक्तत्वेन प्रतीत्य अन्येषां व्युत्पा- दको बभूव । ततोऽन्येषां तेषु शक्तत्वभ्रमो जातः । एवञ्च अपभ्रंशे ईश्वरसंकेतस्य सत्त्वेऽपि तस्य अपभ्रंशसंबन्धवे मानाभावः इति संबन्धत्वघटितशक्तेः तत्र भ्रमो वाच्यः । तथा च लक्षणाया अनङ्गीकारे गङ्गापदसंकेतस्य तीरादिनानापदार्थसंबन्धत्वं, तत्प्रयोज्यतीराद्युपस्थितेः शाब्द- बोधानुकूलत्वञ्च कल्पनीयम् । लक्षणास्वीकारे तु क्लप्तसंबन्धभावशक्यसंबन्ध- प्रयोज्यतीरोपस्थितेः शाब्दबोधानुकूलत्वमात्रं कल्पनीयमिति लाघवम् । तस्मात् गङ्गापदस्य तीरे लक्षणैवोचिता ॥ अथवा, अपभ्रंशात् गवादिरूपार्थबोधेऽपि गावीशब्दात् बोधो भवतु, बोधविषयो गौर्भवतु इत्याकारक एवेश्वरसंकेतः, तावतैव तस्य सर्व विषयकत्व- निर्वाहात् । तथा च गवांशे गावीशब्दजन्यबोधविषयत्वस्य बोधविषयतात्वेन प्रकारत्वेऽपि, मानाभावेन गावीशब्दजन्यबोधविषयतात्वेनाप्रकारत्वात्, ईश्वरसंके- तीयगावीशब्दजन्यबोधविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य गवि अभावेन, तत्र तदवगाहिज्ञानस्य भ्रमत्वम् । एवञ्च गङ्गापदस्य तीरशक्तले गङ्गापद- जन्यबोधविषय: तीरं भवतु इत्याकारिका ईश्वरेच्छा वाच्येति, गङ्गापदजन्यबोधविषय- ·१३३ হনন্দিী तात्वे ईश्वरमकेतीयनानापदार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकत्व,तत्प्रयोज्य- तीराद्युपस्थिते शाब्दबोधानुकूलत्व च कल्पनीयम् । गङ्गापदस्य तीरलक्षकावे तु, गङ्गापदात् बोधो भवतु, बोधविषय तीर भवतु इत्याकारिकैव ईश्वरेच्छा कल्प्यते । तावतापि तस्या सर्वविषयकावनिर्वाहात् । एवञ्च गङ्गापदजन्यो पविषयतात्वे न नानापदार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतापच्छेदकत्व कल्प्यते । अपितु क्लप्तशक्पसबन्धप्रयो-यतीराद्युपस्थिते शाब्दबोधानुकूलत्वमात्र कल्प्यते इति लाघवम् । तस्मात् लक्षणा स्वीकरणीया । इत्थञ्च लक्षणासिद्धौ तनिधन- कार्यकारणभावकल्पनाधिक्य न दोष , पठमुग्व वात् ॥ शक्तिज्ञानस्य पदनिष्ठप्रकारतानिरूपितशक्तित्वावच्छिन्नसासर्गिकविषयता- निरूपितार्थनिष्ठविशेष्यताशालिज्ञानत्वेन लक्षणाज्ञानसाधारणरूपेण शाब्दबोधे कारणत्वम् । कारणतावच्छेदककोटौ शक्तित्यपर्याप्तावच्छेदस्ताफसासर्गिक- विषयता न निवेश्यते । शस्यसबन्धससर्गकपदप्रकारकार्थविशेष्यकज्ञानेऽपि शक्ते. ससर्गतया भानात् निरुक्तकारणतापच्छेदक लक्षणाज्ञानसाधारणमिति दीक्षित- श्रीकण्ठभट्टाचार्याः॥ अथ अतिरिक्ताया लक्षणावृत्ते स्वरूप चि त्यते । केचित् प्राचीननैयायिका , लक्ष्यार्थबोधे लक्षणाज्ञानकारणताया सर्व- सप्रतिपन्नत्वात् , गङ्गाया घोष इत्यादौ तीरविषयकशाब्दबोधे शक्यप्रवाइसबन्धि- तीरतात्पर्यज्ञानस्य कारणत्वेन क्लप्तत्वात, लक्ष्यार्थमोधकारणज्ञानविषयस्य तात्पर्यस्य लक्षणात्वकल्पनमुचितमिति, शक्यसबधिप्रतीतीच्छयोचरितत्वपर्यसित शक्य- सबन्धिनि तात्पर्य लक्षणेति वदन्ति ।। अन्ये तु शक्ये तात्पर्यस्य लक्षणात्वाभावात् अशक्ये तात्पर्य लक्षणेति निरूपयन्ति । टिप्पणी- लक्षणाया अङ्गीकारेऽपि न कार्यकारणभावकल्पनागौरवम्, लक्ष्योप- स्थितिसाधारणेन शक्तिप्रयोज्योपस्थितित्वेन, वृत्तिज्ञानजन्योपस्थितित्वेन च कारणत्वाङ्गीवारसभवादिति द्वितीयतरङ्गोक्तमप्यत्रानुसन्धेयम् ।

·चतुर्थस्तरङ्गः १३३ अपरे तु प्रयोक्तुरमिप्रायविशेषाज्ञाने लक्ष्यतीराज्ञानात् अवश्यं ज्ञेयः, स्वार्थ- संवन्धेन गङ्गापदं तीरं बोधयिष्यतीति प्रयोक्तुरभिप्रायो लक्षणेति प्रतिपन्नाः । अन्ये जरनैयायिका-शक्यादशक्योपस्थितिः लक्षणा । गङ्गायां घोषः इति वाक्यश्रवणे गङ्गापदात् शक्यस्य प्रवाहस्य स्मृतिर्जायते। ततः तत्र घोषा- धारत्वान्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धानम् । ततः स्मृतगङ्गापदात् पुनः शक्यप्रवाहस्य स्मृतिः । स्मृतेन तेन वसंबन्धिनः तीरस्य स्मृतिः। सा लक्षणा । ततः तीरान्वय- बोधः । नच वारद्वयं शक्यप्रवाहोपस्थितिकल्पनायां गौरवात् शक्यसंवन्धाख्य- संबन्धेन गङ्गापदमेव तीरस्मारकं स्वीक्रियतामिति वाच्यम् । संबन्धिज्ञान तत्त- संवन्धिज्ञानत्वेन अपरसंबन्धिस्मारकमिति, गङ्गापदस्य शक्तिसंबन्धेन प्रवाहस्मृति- प्रयोजकत्वं, प्रवाहस्य स्वसंवन्धितीरस्मृतिप्रयोजकत्वं च क्लुप्तम् । एवञ्च स्मारकत्वेन क्लप्ताभ्यां गङ्गापदप्रवाहाभ्यामेव शाब्दबोधोपयोगिन्याः तीरोपस्थिते: संभवात्, गङ्गापदस्य शक्पसंबन्धेन तीरस्मारकत्वं न कल्प्यते गौरवात् । इत्थञ्च लाक्षणिकं पदं नानुभावकम् इति प्रवादोऽपि संगच्छते । पदं हि वृत्त्या स्वजन्योपस्थितिद्वारा शाब्दबोधे कारणम् । गङ्गापदञ्च न शाब्दबोधविषयसंसर्ग- प्रतियोगितीरस्मारकमिति न तीरानुभावकमिति प्रतिपादयन्ति । टिप्पणी 'शब्दव्यापारतो यस्य प्रतीतिस्तस्य मुख्यता । अर्थावसेयस्य पुनर्लक्ष्यमाणत्वमुच्यते ॥' 'यस्य तु शब्दव्यापारगम्यार्थपर्यालोचनया अवगतिः तस्य लाक्षणिकत्वम् ।' इति निरूपयन्तो सुकुलभट्टाः शक्यादशक्योपस्थितिः लक्षणेति पक्षमनु- सरन्ति । अर्थप्रतीतिलक्षणक्रियायां पदं कारकमिति, तत्र क्रियानुकूल- व्यापारेण भाव्यमिति, पदगताभिधां व्यापारपदेन व्यपदिशन्तीति बोध्यम् । 'मुख्यार्थवाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षणारोपिता क्रिया ।।' इति काव्यप्रकाशव्याख्यानावसरे शक्यसंबन्धनाशक्यप्रतिपत्तिलक्षणेति प्राचीनमतेनेदं लक्षणमिति प्रदीपकाराः निरूपयन्ति ।

·१३४ शाब्दतरङ्गिणी केचन मीमांसफाः, शक्यनिष्ठः अशक्यसंबन्धो लक्षणा । सा च पदार्थ- वृत्तिः । शक्त्या गङ्गापदेन स्मृत: प्रवाहः खमंबन्धि तीरं स्मारयति । अत: शक्यार्थः लक्ष्यार्थस्मारकः । अतएव शक्यादंशक्योपस्थितिलक्षणेति वृद्ध- तार्किकाः। तत्र शक्यादिति ल्यब्लोपे पञ्चमी । शक्यमाश्रित्येत्यर्थः । अशक्य- स्योपस्थिति: येनेति बहुव्रीहिणा अशक्योपस्थितिपदात् अशक्योपस्थितिप्रयोजकः लभ्यते। तथा च शक्याश्रितः अशक्योपस्थितिप्रयोजकः संबन्धो लक्षणेति फलितम् । अन्यथा यथाश्रुते वृत्तिज्ञानप्रपोज्यपदार्थज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वं, नतु शाब्दहेतुपदार्थज्ञानस्यैव वृत्तित्वमिति असंगत्यापतेः । एवञ्च गङ्गापदार्थप्रवाह- निष्टः तीरसंयोगो लक्षणेति वदन्ति । वृत्तिवातिककृतस्तु, मुख्यार्थसंबन्धेन शब्दस्य प्रतिपादकत्वं लक्षणा । प्रतिपादकतामात्र चामिवायामतिप्रसक्तम् , शक्त्या प्रतिपादकत्वस्यामिधात्वात् , इत्याहुः। टिप्पणी- पदार्थवृत्तिलक्षणेति मते, पदेन बोध्य शक्यमिति, पदार्थेन बोध्यं लक्ष्यमिति च व्यवह्रियते । अभिहितान्वयवादे, पदार्थसंसर्गो वाक्यार्थः लक्ष्यः । गङ्गाया घोषः इत्यत्र गङ्गापदार्थेन लक्ष्यस्य तीरस्य स्मृतिर्जायते । स्मृतये च प्रवाहतोरयोः सबन्धज्ञानमावश्यकम् । वाक्यार्थस्तु अपूर्वः इति शाब्दयोधात् प्राक् तस्य स्मृतिर्नास्ति । अतश्च वाक्यार्थे संवन्यज्ञानं नापे- क्षितम् । इत्यञ्च तीरस्य लक्ष्यत्वं गङ्गापदाभिहितप्रवाहस्मार्यत्वम् । वाक्यार्थस्य तु पदार्थानुभाव्यत्वम् । पदार्थबोध्यत्वात् वाक्याथै लक्ष्यत्व- व्यवहारः । निरूपिततत्त्वमेतत् प्रथमतरङ्गे।। पदार्थव्यापार एव लक्षणा पदे आरोप्य पदवृत्तितया व्यवह्रियते इत्यपि, 'लक्षणारोपिता क्रिया' इति काव्यप्रकाशभाग विवृण्वन्ति । तत्र क्रियापद व्यापारार्थकम् । "वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे सबन्धानुपपत्तितः । तत्संवन्धवशप्राप्तस्यान्वयाल्लक्षणेष्यते ।। इति अन्विताभिधानवादिना लक्षणालक्षणं प्रथमतरङ्गे निरूपितं बोध्यम् । " ·चतुर्थस्तरङ्गः १३५ अपरे तु मीमांसकाः, वाक्ये लक्षणायाः स्वीकारानुरोधेन बोध्यसंबन्धो ति वदन्ति । तेषामयममिसन्धिः-गभीरायां नद्यां घोषः इत्यत्र गभीरनदीतीरवृत्तिर्घोषः शाब्दबोधोऽनुभूयते । स च पदलक्षणया न निर्वहति । तथाहि-न [ नदीपदस्य नदीतीरे लक्षति युक्तम् । गभीराभेदस्य तीरे बाधेनानन्वया- । नदीपदलक्ष्यार्थेकदेशनद्यां गभीरपदार्थस्याभेदान्वये, पदार्थः पदार्थे- ति न तदेकदेशेन इति व्युत्पत्तिविरोधः । नापि गभीरपदस्य तीरे लक्षणा । पदार्थस्यानन्वयापत्तेः । नच विशेष्यवाचकनदीपदस्य गभीरनदीतीरे लक्षणा, दस्य तादृशार्थे लक्षणातात्पर्यग्राहकञ्च गभीरपदमिति वाच्यम् । विनिगमना- हेण गभीरपदमेव गभीरनदीतीरलक्षकं, नदीपदं तात्पर्यग्राहकमित्यस्यापि चत्वात् , विनिगमनाविरहेण सिद्धं चेदुभयमपि सिद्धमेव इति न्यायेन उभयोः पो: लक्षणाद्वयं स्यात् । अतः गभीरायां नद्यामिति पदसमुदायरूपवाक्यस्यैव रिनदीतीरे एका लक्षणा स्वीकतुं युक्ता । तादृशपदसमुदायेन बोध्यायाः राभिन्ननद्याः संबन्धस्य तत्तीरे सत्त्वात् । नच नदीपदशक्यार्थस्य तीरे साक्षात् संबन्धोऽस्ति । गुणवाचकगभीर- सार्थगाम्भीर्यस्य तु तीरे नदीद्वारकः परम्परासंबन्धः। तेन गभीरपदात् लक्ष्यार्थोप- पतिमपेक्ष्य, नदीपदात् साक्षात्संबन्धेन तादृशार्थोपस्थितिः शीघ्रमेव संभवतीति निगमकमस्ति नदीपदे लक्षणायामिति वाच्यम् । 'निम्नं गभीरं गम्भीरम् । इति शात् गभीरशब्दस्य गाम्भीर्यविशिष्टवाचकत्वेन गभीरपदार्थतीरयोः साक्षा- बन्धस्यैव सत्त्वेन उक्तविनिगमनानवकाशात् । नच लाघवात् नीलादिपदाना- व गमीरपदस्यापि गाम्भीर्ये धर्मे शक्तिरिति वाच्यम् । गुणे खारसिकस्य नीलो वर्णः इत्यादेः प्रयोगस्येव, गाम्भीर्ये गभीरपदस्य खारसिकप्रयोगाभावेन तस्य गाम्भीर्यवाचिताविरहात् । अन्यथा घटादिपदानामपि लाघवात् नैयायिकमते बटत्वमात्रवाचकतापत्तेः । नच विशेषणवाचकपदोत्तरविभक्तेः प्रयोगसाधुत्वमात्रार्थत्वात् , विशेष्य- वाचकनदीपदोत्तरसप्तम्येव आधेयत्वबोधिका । सा च न गभीरपदार्थगभीरनदी- ·शाब्दतरङ्गिणी तीरान्चिताधेयत्वावगाहिशाब्दबोध जनयेत् । प्रत्ययानां स्वप्रकृत्यान्वितस्वार्थ- बोधकस्यव्युत्पत्तेः, गभीरपदस्य च तदप्रकृतित्वात् । अन: आधेयत्वार्थकसप्तमी- प्रकृती नदीपदे एव लक्षणोचितेति वाच्यम् । गौरपदस्य लाशनदीतीरटक्ष- कत्वे तस्य विशेषणपदत्वाभावेन तदुत्तरसप्तग्या आधेयतार्थकतासंभवात् । प्राथम्यात् गभीरपदस्य लक्षणाहीकारे, अन्यत्र विशेषणपदोत्तरविमले: साधुता- संपादकत्वेऽपि, अत्र विशेष्यवावकपदोत्तरविभक्तः साधुतामंपादकत्वकल्पनसंभवाद, विशेषणपदोत्तरविभक्तित्वेन सामान्यतः साधुत्वार्थकताफल्पनायां मानाभावाच ॥ ननु, कीदृशवाक्ये लक्षणा स्वीक्रियते । न तावत् गमीरायां नचामिति वाक्ये । तदुत्तरं सप्तम्या विरहेण लक्ष्यगभीरनदीतीरान्विताधैयत्वबोधासंभवात् । नच तादृशवाक्यलक्ष्यस्य आघयतासंबन्धेनेव घोरपदाथै अन्वयः संभवतीति वाच्यन् । तादृशसमुदायस्य अर्थवस्त्रे नाम वात् तदर्थस्य आधेयता बन्धन घोपनामाः अन्वयस्य नामार्ययोरिति व्युत्पतिविरद्धत्वात् । नापि गभीरायां नीति भागे लक्षणा । अभेदान्वयनोये समानविभक्तिकन्यस्य तन्त्रवाद, गमीरापा नीति भागेन गमीराभिननीयो गानभवेन ताशसमुदाययोध्याप्रसिद्धया तन्मयन्धामफलक्षणाया असंभवाद् । यदि, ममानविभक्तिकत्वं नामेदान्वय येथे तन्त्र, स्तोक परतीत्यत्र म्तोकपदासमानविभक्तिकपचधातूपस्थापिते पाके द्विती- यान्तस्तोकपदामिदान्वयनोचात् । अपितु विरुविभक्तिराहित्यमेव गीर- पदोचरविमतिविरुद्धविभक्तिराहिल्यञ्च नदीपदे वर्तते इन्ते तद्भागोध्यः प्रसिद्धपनीति मन्यते । तदापि, गभीरनीशीरान्विताधेप व मेयो न स्यात्, प्रलयाना समय- पन्यितया रेयक क्युत्पत्तेः, गभीराया नदीनि भागस्य च सप्तमीप्रति ग- भायादिति चेत्, न।

·चतुर्थस्तरङ्गः १३७ नवीना आलङ्कारिकाः- शक्यतावच्छेदकारोपविषयनिष्ठः शक्यसंवन्धो लक्षणा। गङ्गापदशक्य- प्रवाहसामीप्यं गङ्गापदस्य तीरे लक्षणा। तया च गङ्गापदात् तीरत्वविशिष्टस्य स्मृतिर्जायते । यद्रूपविशिष्टतया गृहीते संवन्धग्रहः जातः, एकसंबन्धिज्ञाने सति तेनैव रूपेणापरसंबन्धिनः स्मरणस्यानुभवसिद्धत्वात् । परन्तु पदजन्यतीरत्व- विशिष्टोपस्थित्या गङ्गात्वेन तीरविषयकः, गङ्गावृत्तिर्घोषः इत्याकारकः शाब्दबोधो जायते । तीरे घोपः इति प्रयोक्तव्ये सति, गङ्गापदशल्यार्थप्रवाहगतशैत्यपावन- स्वादिप्रतिपत्तये हि गङ्गायां घोषः इति प्रयुज्यते। गङ्गात्वेन तीरशाब्दबोधे सत्येव तीरे गङ्गावृत्तिधर्मविशेषप्रतिपत्तिर्जायते । तदुक्तं काव्यप्रकाशे, "तटा- दीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजन- संप्रत्ययः ।" इति । इत्थञ्चानुभवानुरोधात् शक्यतावच्छेदकप्रकारकलक्ष्यार्थविषयकशाब्दवोधे लक्षणाज्ञानस्य कारणत्वं कल्यते । न च पदार्थोपस्थितिशाब्दबोधयोः समान- प्रकारकबोरेव कार्यकारणभावात , तीरत्वप्रकारकतीरस्मृतेः गङ्गात्वप्रकारकतीर- शाब्दबोधो न संभवतीति वाच्यम् । लाक्षणिकबोधातिरिक्तशाब्दबोधे एव समान- प्रकारकपदार्थोपस्थितेः हेतुत्वं कल्प्यते, निरुक्तानुभवानुरोधादेव । गङ्गात्वेन रूपेण घोषाधारत्वानन्वयनिश्चयस्य सत्त्वात् गङ्गात्वेन घोषावारत्वावगाही शाब्दबोधो न संभवतीति वाच्यम् । समानप्रकारकत्वे सति समान विशेष्यकस्यै- वायोग्यताज्ञानत्य प्रतिबन्धकत्वात् , गङ्गात्वेन प्रवाहे घोषाधारत्वानन्वयनिश्चयेऽपि गङ्गात्वेन तीरे घोषाधारत्वशाब्दबोधे वाधकाभावात् । तस्मात् लक्षणया गङ्गा- पदात् तीरत्वेनोपस्थितस्यापि तीरत्य गङ्गात्वेनैव शाब्दबोधः, इति वदन्ति ।। नव्यनैयायिकास्तु- नर्वेणं शब्दानां सर्वार्थवाचकत्वे मानाभावात् गङ्गापदस्य तीरे न शक्तिः। गङ्गापदोपस्थापिततीरस्य शाब्दबोधे शाब्दबोधौपयिकतीरस्मृतिप्रयोजकः गङ्गापदतीरयोः कश्चन संबन्धो वाच्यः । पदज्ञानस्य एकसंबन्धिज्ञानविधयैव पदार्थोपस्थितिजनकत्वनियमात् । यत्र शक्यसंबन्धज्ञानादेव तीरमुपस्थितं तत्र SABDA-18 - न च भानात्, ·१३८ शाब्दतरङ्गिणी तीरान्वितशाब्दबोधस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् शान्दबोचौपयिकपदार्थस्मृत्योपयिक- खेन संप्रतिपन्नः स्वत सिद्धसंपन्धभावः वाक्यसंवन्धः तादृशः संपन्ध इति सैव लक्षणा । गङ्गायां घोप: इत्यत्र गङ्गापदस्य म्वशक्यप्रगहमामोध्य लक्षणा । यया विशे यस्य धूमानुयोगिफत्वात् संसर्गविशेषणमयोगस्य चक्षुरिन्द्रिय- प्रतियोगिफत्वाच, संयुक्तविशेयकज्ञानप्रकारीभूतं धूम चक्षुरिन्द्रियव्याहितधूमयोः संन्ध । तया सामीप्यस्य विशेष्यस्य लक्ष्यतीरानुयोगिकत्वात् , विशेषणीभूतायाः शक्तः पदप्रतियोगिफत्वाच्च शक्यमंबन्धः गङ्गापदतीरयोः संनन्धः। स च स्वप्रति- योगिवाचकत्वरूपपरम्परासंबन्धेन शब्दनिष्ठत्वात् शब्दव्यापारः इति व्यवहियते । शक्यसंवन्धिप्रतीतीच्छयोचरितत्वपर्यवसितं शक्यसबन्धिनि तात्पर्य तु न लक्षणा। यतः वृत्या पदोपस्थापितार्थे प्रकरणादिना वक्तृतात्पर्यज्ञान जायते । लक्ष्यार्थस्मृतये लक्षणाया वृत्तेनिमपेक्षितम् । शाब्दबोधानुकूलपदार्थस्मृत्योप- यिकसंबन्धस्य वृत्तित्वात् । तात्पर्यस्य लक्षणावे तज्ज्ञानं पदार्थस्मृतेः पूर्व न संभवतीति सा वृत्तिन स्यात् । शक्यसंबन्धस्यैव लक्षणात्वसंभवेन तदतिरिक्तांशस्य वैयर्थ्यश्च । एवं तात्पर्यानुपपत्तेः लक्षणाबीजन्यं न स्यात्, खानुपपत्तेः खबीजल्या- संभवात् । अपि च, प्रवाहे तात्पर्य गङ्गापदस्य शक्तिः स्यात् । न चेष्टापत्तिः, शत्यतिरिकाया लक्षणाया एवासिद्धिप्रसङ्गात् । यदि तात्पर्यनिर्वाहकतया तात्पर्यातिरिका शक्तिः स्वीकरणीया, खस्य स्वनिर्वाहकत्वा- नुपपत्तेरिति मन्यते । तदा लक्ष्यार्थतात्पर्यनिर्वाहकतया तात्पतिरिक्कैव लक्षणा- वृत्तिः स्वीकरणीयेत्युक्तमेव । एतेन, अशक्ये तात्पर्य लक्षणेल्यपि निरन्तम् । विश्च, घटमानयेति वाक्यजन्यशाब्दबोघे भासमाने घटकर्मत्वयोः पदार्थयोः संसर्गे : (आधेयवे) यक्तुस्तात्पर्यमस्तीति अशक्ये संसर्गे लक्षणा स्यात् । न च शक्यसंबन्धो लक्षणेति मतेऽपि आधेयत्वरूपसंसर्गे घटपदशक्यघटस्य प्रतियोगित्वादिः संबन्धोऽस्तीति संसर्गस्य लक्ष्यत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । लाक्षणिक- व्यतिरिक्तऽपि गङ्गाया मीनः इत्यादौ गङ्गापदशक्यप्रवाहसंबन्धः तीरे वर्तते । - ·१४० शाब्दतरङ्गिणी तीरान्वितसप्तम्यर्थाधारताबोधः संभवतीति वाच्यम् । तथा सति शब्दं जानातीति वाक्यात् आकाशविषयफत्वावगाहिशाब्दबोधापत्तेः । आकाशस्य द्वितीयाप्रकृ.- त्यर्थशब्देन समवायेनोपस्थापितत्वात् , तदन्वितविषयत्वबोधकतायाः द्वितीयायां संभवाद। समवायेन प्रकृत्यर्थोपस्थापितार्यान्वितस्वार्थबोधकतायाः प्रत्यये स्वीकाराभावे, यत्र लक्ष्यार्थे शक्यस्य संबन्धः समवायः, तर घटादितात्पर्यण प्रयुक्त नीलमानयेत्यादौ नीलरूपविशिष्टघटायन्वितकर्मतादिविभस्त्यर्थविषयक: शाब्दबोधो न स्यात् । नीलपदशक्यार्थनीलरूपेण समायेनैव तद्विशिष्टघटस्योप- स्थापितत्वात् । न च प्रत्ययाना प्रकृतितात्पर्यविषयार्यान्वितखार्थवोधकत्वमिति व्युत्पत्तिः खीक्रियते । तीरस्य गङ्गापदतात्पर्यविषयत्वात् तेन विभक्त्यर्थान्वयः । शब्द जानातीत्यत्र आकाशस्य शब्दपदतात्पर्यविषयन्वाभावात् न तेन विभक्त्यर्थान्वय इति वाच्यम् । खोपस्थापकप्रकृतिकत्वरूपप्रकृत्यर्थत्वापेक्षया स्वप्रतिपादनेच्छयो- चरितप्रकृतिकत्वरूपस्य प्रकृतितात्पर्यविषयत्वस्य गुरुत्वेन प्रत्ययजन्योपस्थितिजन्य- तावच्छेदकस्यातिगुरुत्वेनायुक्तत्वात् । न च प्रकृत्यर्थत्वं वृत्या प्रकृतिजन्योपस्थितिविषयत्वम् । वृत्तित्वं च शाब्दबोधानुकूलपदार्थोपस्थितिप्रयोजकपदतदर्थमंबन्धत्वम् । एवञ्च निरुक्तवृत्ति- ज्ञानसहकृतप्रकृतिज्ञानजन्योपस्थितिविषयत्व प्रकृत्यर्थत्वमिति पर्यवसितम् । तदपेक्षया च न प्रकृतितात्पर्यविषयत्वं गुरुभूतमिति वाच्यम् । वहितात्पर्येण घूमोऽस्ति इति प्रयुञ्जते । तत्र धूमपदस्य न वह्नौ लक्षणा, धूमपदोपस्थितधूमेन वहेरनुमातुं शक्यत्वेन अन्यलभ्यत्वात् , अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वात् । तत्र धूमपदतात्पर्य- विषयादिना प्रत्ययार्यान्वयबोध: स्यात् । तस्मात् प्रकृत्यान्वितखार्थबोधकत्व- व्युत्पत्तिरेव स्वीकरणीया। तत्र च तीरान्विताधारताबोधो न स्यादित्युक्तमेव । व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनापेक्षया, स्मृतिप्रयोजकत्वेन क्लप्तसंबन्धभावस्य शक्य- संबन्धस्य, शक्तेरिव पवृत्तित्वकल्पतमेव लाघवादुचितमित्यपि बोध्यम् ॥ एतेन, शक्यनिष्ठः अशक्यसंबन्धः लक्षणा पदार्थवृत्तिः इत्यपि परास्त वेदितव्यम् । निरुक्तसरण्या तीरान्वितप्रत्ययार्थाधारताबोधानुपपत्तेः ॥

·न च चतुर्थस्तरङ्गः १४१ 'मुख्यार्थसंबन्धेन शब्दस्य प्रतिपादकत्व लक्षणा ।' इति वृत्तिवार्तिक तु समालोच्यते । मुख्यार्थसंबन्धेनेति तृतीयान्तार्थस्य मुख्याधुसंबन्धप्रयोज्यत्वस्य, शब्दम्पनि पष्ठयन्तार्थस्य शब्दनिष्टत्वस्य च प्रतिपादकत्वे अन्वयात् , मुख्यार्थसंबन्धाधीनं शब्दनिष्ठ प्रतीतिजनकत्वं लक्षणेति वाक्यार्थः संपद्यते । तत्र गङ्गाशब्दस्य तीरपतीतिजनकतायां मुख्यार्थसंबन्धः कयं प्रयोजक इति वक्तव्यम् । संवन्धिनो गझापदस्य अपरसंबन्धितीरस्मृतिजनब नायां संबन्ध. विधया मुख्यार्थसंबन्धः प्रयोजकः इति यद्युच्यते । तदा शाब्दबोधानकूल दार्थोप- स्थित्यौपयिकसंबन्धत्वरूपं वृत्तित्वं मुख्यार्थसंबन्धस्य क्टप्तगिति तस्यैव लक्षणात्य- मुचितम्, न तु तत्प्रयोज्यप्रतीतिजनकतायाः, मानाभावात् गौरवाच्च । मुख्यार्थसंबन्धेनेति तृतीयार्थः अवच्छिन्नन्यं प्रतिपादकत्वेऽवेतीति मुख्यार्थनंबन्धा- वच्छिन्ना प्रतिपादकता लक्षणेति वाक्यार्थ इति वाच्यम् । लक्ष्यनिष्टस्य मुख्यार्थ संबन्धस्य शब्दनिष्ठायां प्रतीतिजनकतायामवच्छेदकत्वासंभवात् । स्वप्रतियोगि- वाचकत्वसंबन्धेन तस्य पदनिष्ठत्वेऽपि, जनकतावच्छेदकस्य मुख्यार्थसंबन्धस्यैव वृत्तित्वसंभवे, निरुक्तपरम्परया तदवच्छिन्न प्रतीतिजनकतायाः लक्षणात्वकल्पने गौरवात् । न च प्रतिपादकत्वं प्रतिपत्त्यनुकूलो व्यापारः । तृतीयान्नार्थ मुख्त्यार्य- संबन्धप्रयोज्यत्वं प्रतिपत्तावन्वेति । एवञ्च मुख्यार्थसंबन्धप्रयोव्यातीयनुकूल- व्यापारः लक्षगेति वाक्यार्थः इति वाच्यम् । क्लुप्तसंबन्धनावस्य मुख्यार्थनबन्नस्य लक्ष्योपस्थितिप्रयोजकतया, तस्यैव लक्षणाव्यापारत्वसंभवेन व्यापारान्तरकल्पनायां मानाभावात् , मुख्यार्थसंबन्धो लक्षणा इत्येवामिवातुमुचितत्वात् । यदि च धान्येन धनवानियत्रेव मुख्यार्थसंबन्धेनेत्यत्र तृतीयार्थः अभेदः। स च व्यापारान्वयी। मुख्यार्थसंबन्धामिनः प्रतिपत्त्यनुकूलव्यापारो लक्षणेति वाक्यार्थः इति मन्यते । तदा लक्षणायां संबन्धनिमित्तकावप्रतिपादन "तन्मात् सादृश्यगर्भतदन्यसंबन्धनिमित्ततया गौणी शुद्धा चेति लक्षणाया एव देवियन इत्यनिमग्रन्थेन नानुकूलता इति ॥ {" ·. १४२ शाब्दतरङ्गिणी वाक्ये लक्षणानुरोधात् बोध्यसबन्धो लक्षणेत्यपि न समन्जसम् । पदविशेषघटितानुपूर्व्याः रक्षकतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवाद, उभयवादि- संप्रतिपन्नया पदलक्षणयैव निर्वाहसंभवाच्च । तथाहि-गभीराया नद्या घोषः 'इत्यत्र गमीरामिन्ना नदीति बोधानन्तरं नदीपदं गभीरपदं वा गभीरनदीतीरं लक्षयति न वास्यम् । विनिगमनाविरहात् पदद्वये लक्षणाखीकारेऽपि नान्यतरपदवैयय॑म् । नदीपदेन गमीरनदीतीरवोधे जननाये गभीरपदसमभिव्याहारो नियामक । गभीर- पदेन तादृशवोघे जननीये नदीपदसमभिव्याहारो नियामकः इति परस्परतात्पर्य- ग्राहकत्वात् । वस्तुतस्तु, नदीपदस्यैव गभीरनदीतीरे लक्षणा। गमीरपदं तात्पर्यमाहकम्। नीलायां यमुनायां घोषः, शुक्लायां गङ्गायां घोप., इत्यादौ नीलशुक्लादिविशेषण- पदशक्यार्थरूपेण लक्ष्यस्य तीरस्य परम्परासबन्धः, विशेष्ययमुनागङ्गादिपदार्थेन तु साक्षात्सबन्धः इति विनिगमफसद्भावेन विशेष्यवाचकपदे एव लक्षणायाः क्लप्तत्वात, गभीराया नद्या घोष• इत्यत्रापि विशेष्यवाचकनदीपदे एव तत्कल्प- नाया उचितत्वात् । तस्मात् पदलक्षणयोपपत्तेः वाक्ये लक्षणा नावश्यकी । गमीराया नदीति भागस्य गभीरनदीतीरलक्षकत्वे गभीरायां नदी व्रजेत् इति वाक्यादपि गभीरनदीतीरकर्मकब्रजनादिशाब्दबोधः स्यात् । एवं, लक्षकस्य गमीराया नदीति भागस्य नामत्वात् तदन्तर्गतगीरपदोत्तरसप्तमी लुप्येत । 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' (पा. सू. 2-4 71) इत्यनुशासनात् । न च तस्य प्राति- पदिकसहव नास्ति, 'कृतद्धितसमासाश्च' (पा. सू. 1-2-46) इति नियमकरणात्, पदसमुदायरूपस्य निरुक्तस्य समास वाभावादिति वाच्यम् । तथा सति गभीराया नदीति भागोत्तरं सप्तम्या एवासभवात । प्रातिपदिकात्सुबुत्पत्तेरेव 'ह्याप्प्राति- पदिकात्' (पा. सू. 4-1-1) इत्यनुशासनसिद्ध पात् । गभीराया नद्यामिति भागस्य गमीरनदीतीरवृत्तिलक्षक लक्ष्यार्थस्य घोषपदार्य अमेदान्वयो न संभवति। तत्प्रयोजकाय पदयोः समानविभक्तिमत्वस्य विरहात् । तस्मात् वाक्ये लक्षणा न संभवति ।

·चतुर्थस्तरङ्गः १४३ किञ्च, स्वबोध्यसबन्ध इत्यत्र स्वबोध्यत्वं स्वजन्योपस्थितिविषयत्वं, स्वजन्य- शाब्दबोधविषयत्वं वा विवक्षितम् । आबे समवायेन वटपदजन्यस्मृतिविषयाकाश- संबन्धस्य पटे सत्त्वात् पटस्य घटपटलक्ष्यत्वव्यवहागपत्तिः। द्वितीये गङ्गायां घोषः इत्यत्र गङ्गापदस्य लाक्षणिकत्वानुपपत्तिः । बाधज्ञानपर्यवसितस्य अन्वयानु- पपत्तिज्ञानस्य प्रतिबन्धकस्य सत्त्वेन तत्र गङ्गापदात् प्रवाहान्वितविषयकशाब्दबोधा- जननात् प्रवाहस्य गङ्गापदबोध्यत्वाभावात् तत्संबन्धस्य लक्षणात्वानुपपत्तेः । अतः शक्त्या वजन्योपस्थितिविषयत्वमेव स्ववोध्यत्वं वक्तव्यम् । एवञ्च शक्तिप्रयोज्यख- जन्योपस्थितिविषयसंबन्धापेक्षया लाघवात् शक्यतंबन्धस्यैव लक्षणात्वमुचितं बोच्यम्। तथा च गङ्गापदस्य तीरे शक्यसंवन्धः (लक्षणा) संबन्धः इति, एक- संबन्धिनः गङ्गापदस्य ज्ञाने अपरसंबन्धिनः तीरस्य स्मृतिर्जायते । गङ्गापदस्य येन येनार्थेन संबन्धग्रहो जातः तस्य सर्वस्यापि स्मरणे, स्मृतशक्यार्थप्रवाहस्य घोष- पदार्थान्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धाने सति, वृत्युपस्थापिते तीरे प्रकरणादिना तात्पर्यज्ञान- मुदेति । ततः तीरान्वितविषयकः शाब्दबोधो भवति । न च प्रवाहवृत्तिर्घोषः इति बोधाजनने कथं तत्रानुपपत्तिप्रतिसन्धानं संभवतीति वाच्यम् । वाक्यार्थ- स्यापूर्वत्वेऽपि शाब्दबोधात्पूर्व तात्पर्यज्ञानस्येव, तत्तत्पदार्थस्मरणे सति अनुपपत्ति- प्रतिसन्धानस्यापि संभवाविरोधात् । यद्रूपवत्वेन गृहीते संबन्धज्ञानं, एकसंवन्धिज्ञानेन तेनैव रूपेण अपर- संबन्धिनः स्मृतिरनुभवसिद्धा । तीरत्वविशिष्टे संबन्धज्ञानं जातमिति गङ्गापदात् तीरत्वेनैव तीरस्य रमृतिः। समानप्रकारकयोरेव पदार्योपस्थितिशाब्दबोधयोः कार्यकारणभावात् तीरत्वेनैव तीरशाव्दबोधः । इत्यञ्च शक्यतावच्छेदकप्रकारकलक्ष्यार्थबोधे लक्षणाज्ञानस्य कारणत्वं, समानप्रकारतया पदार्योपस्थितिशाब्दबोधयोः कार्यकारणभावस्य लाक्षणिकबोचा- तिरिक्तविषयकत्वं च न कल्पनीयम् । न च गङ्गाल्वेन तीरत्याभाने गङ्गागत- शैत्यपावनत्वादीनां न तीरे प्रतीतिरिति प्रयोजनं न लभ्येतेति वाच्यम् । तीरस्य गङ्गापदप्रतिपाद्यत्वज्ञानात् मानसात् गङ्गागतशैत्यपावनत्वादीनां तीरे प्रतीति: संभवति । स्पष्टश्चायमर्थः काव्यदर्पणे ।

·१४४ शाब्दतरङ्गिणी ननु देवदत्ते अजधनत्वस्य यज्ञदत्त अविघनत्वस्य चान्ययता पर्यण अजामिनो देवदत्तयज्ञदत्ती इति प्रयोगवारणाय समस्यमानपदार्थयोरेमधर्माव- च्छिन्ना ये एपद्वन्द्वसमामसाधुताया स्वीकरणीयतया, गगापदलक्ष्यतीरस्य तीरत्वेन बेधे गङ्गाया मीनघोषौ स्त इत्यत्र मीनघोषयोरेकधर्मावच्छिनान्वयाभागात् द्वन्द्वो न साधु स्यादिति गङ्गा वेन रक्ष्यतीरबोध आवश्यक इति चेत् । न । ममस्यमानपदार्थयोरेकपदोपस्याप्यान्ययि वे द्वन्द्वसमाससाधुताखीकारेऽपि निरुक्तप्रयोगवारणसंभवात् । तत्र एकपदोपस्थाप्यान्वयाभावात् । गङ्गाया मीन- घोषौ स्त इत्यत्र तीरत्वेन भासमानस्यापि तीरस्य मीनान्वयिप्रवाहोपस्थापकगङ्गा- पदेनैवोपस्थापितत्वात् तदन्येऽपि द्वन्दसाधुतानिर्वाहात् । न चैव नियमखीकारे अजामामो नयतीति साधु स्यात् , नीधातुनोपस्थापितसयोगे प्रामस्य, तेनैवोपस्थापि- ताया सयोगावच्छिन्नक्रियायामजायाश्चान्वयविवक्षाया एकपदोपस्थाप्यान्वयि. त्वस्याशतत्वादिति वाच्यम् । तुल्यतया एकपदोपस्थाप्यान्वयिताया एव द्वन्द्व- साधुताप्रयोजकत्वोपगमात् । नाधातो सयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारे शक्त- त्वात् , तेन धातुना सयोगस्य व्यापारविशेषणतावच्छेदकतया, क्रियाया व्यापार- विशेषणतया चोपस्थित पात्, तयोस्तुन्यतया एकपदोपस्था यत्याभावात् निरुक्ता- न्वयविवक्षाया द्वन्द्वस्यासाधुत्वात् । गङ्गाया मीनघोपी स्त इत्यत्र लक्ष्यतीरस्यापि शक्यप्रवाहस्येव विशेष्यतया गङ्गापदेनोपस्थापित वाद तुल्यतया एकपदोपस्थाप्या- न्वयित्वसत्वेन द्वन्द्वसाधुतानि हाच । अथवा गङ्गाय मीनघोषौ स्त इत्यत्र गङ्गापदस्य गङ्गातीरोभयत्वावच्छिन्ने लक्षणा। मीनघोपोभयात्रावच्छिन्न गगातीरोभयत्वानच्छिन्नवृत्ति इति शाब्दबोध । तदुत्तर मीने प्रवाहवृत्तित्वस्य घोपे तीरवृत्तित्वस्य च मानसो बोधो जायते । इत्थञ्च समस्यमानपदार्थयो एरधर्मावच्छिन्नान्यनियमस्वीकारेऽपि न दोप । गङ्गापदरक्ष्यतावच्छेदकोभयत्वरूपैकधर्मावच्छिन्ना वयि वस्याक्षतत्वात् । तस्मात् शक्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यार्थभान नावश्यकमिति बोध्यम् । लाक्षणिकवाक्यजय शाब्दबोध न भ्रम, तीरवादिनैव टक्ष्यतीरा- वगाहनात् । 'आयुर्घतम् । इति वेदवाक्यजन्यशाब्दबोध प्रमैवेति, शाब्दबोध- .

·चतुर्थस्तरङ्गः १४५ समानाकारज्ञानवतः वेदकर्तु: भ्रमवत्त्वं नापादयितुं शक्यते । अन्यथा आयुष्ट्वेन धृतशाब्दबोधस्य भ्रमत्वात् प्रयोगहेतुभूततत्समानाकारज्ञानवतः वेदकर्तुरीश्वरस्य भ्रमवत्त्वं आपद्येत । कमलानि कमलानि इत्यत्र लाक्षणिककमलपदात् सौरभविशिष्टकमलत्वेन बोधः । दण्डवान् रक्तदण्डवानित्यत्रैव विधेयांशे अधिकावगाहिबोधजननात् न व्युत्पत्तिविरोधः। वृक्षः महीरुहः इति व्याख्यानवाक्ये वृक्षपदस्य तत्पदप्रतिपाये लक्षणा। वृक्षपदप्रतिपाद्यत्वमहीरुहत्वयोः उद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकयोः भेदादभेदान्वयबोधः सम्यगुपपद्यते । 'अतद्भावेऽपि तदुपचारः' इति न्यायसूत्रावयवं, अतच्छब्दस्य तेन शब्देनाभिधानमिति विवृण्वन्ति न्यायभाष्यकाराः। “सहचरणात् , यष्टिका भोजयेति यष्टिकासहचरितव्राह्मणोऽभिधीयते” इत्यादिना तेन शब्देनाभिवाने निमित्ततया सहचरणादिकमेव निरूपयन्ति, न त्वारोपम् । इत्यञ्च केपांचित् प्राचीननैयायिकानां शक्यतावच्छेदकारोपस्वीकारोऽपि नादरणीयः । तथैव सम्य- गुपपद्यते शक्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा।' इत्यभियुक्तोक्तिः ॥ केचित् , शक्याविनाभाव एव लक्षणा। शक्यविनाभूतन्यार्थस्य लाक्षणिक- स्थले शाब्दबोधाभावात् । मञ्चाः क्रोशन्ति इत्यादावपि पुरुपे मञ्चपदलक्ष्यार्थ शक्यार्थाविनाभावः क्रोशनकाले वर्तते इति न लक्षणानुपपत्तिरिति मन्यन्ते ॥ तन समञ्जसम् । घटमुच्चारय इत्यादौ घटशब्दस्य सस्मिन् लक्षणायाः नैयायिकसिद्धाया अनुपपत्तेः । घटपदशक्यार्थेन घटपदस्य देशतः काटतो वा अविनाभावस्याभावात् । यत्रान्वययोग्यौ शक्याविनाभूतौ द्वावों संभवतः, तत्र एक एव शक्याविनाभूतोऽर्थः शाब्दबोवे भासते इत्यस्य तात्पर्येणैव निर्वाद्यत्वात् , शक्यसंबन्धमात्रत्य लक्षणात्वेऽपि, तात्पर्यविरहेणैव शक्यविनाभ्तस्यार्थस्य शाब्द- बोधवारणसंभवात् , शक्याविनाभावस्य लक्षणात्वस्वीकारस्य व्यर्थश्वाञ्च ।। तस्मात् शक्यसंबन्धो लक्षणा । संवन्धश्च साक्षात्परम्परालाधारणः । गङ्गायां घोषः इत्यत्र तीरे शक्यप्रवाहस्य साक्षात्संबन्धः । इन्द्रा स्थूणा इत्यादी SABDA-19 , ཨའཐ ·शादतरङ्गिणी तकर्मकाजाप्रयोजनकादिक परम्परामबन्धः । लक्षणपापि शैलपायन यादीनां प्रतीतिः संमतीति यादिना 'प्रयोजनं न लक्ष्य मेधाभायार' इति प्रत्यमैगम- नस्यानायश्यरुवात् । उपचागल्या लक्षणाव्यतिरिक्ता जघन्या वृत्तिरस्ति । अनियतमरन्धेन अन्यर चिरपचारः । यपा मगा: मोशन्ति इत्यत्र मापदरय पुरुष । मन- पुरुपसंबन्धस्यानियनत्यात् । नियतसंबन्धनान्पर वृत्तिः टक्षगा। यथा गहायां घोपः स्यत्र गमापदस्य तीरे । प्रयाहनीरयोः संबन्धस्य नियनत्यात्, इति एके पदन्ति । तत्तु, संबन्धे अवान्तरयरक्षण्यसरयेऽपि शक्यमबन्धस्योभयत्र तुल्य पात् उपचारस्य लक्षणायामेगन्तर्भावस्योचित गात् न समझसमिति मन्तव्यम् । ननु तथापि लक्षणातिरिका गौणी जघन्या वृत्तिरस्ति । सिंहो माणरक: इत्यत्र सिंहशन्दस्य माणके वृत्तिौणी। न चान शक्यसिंहमादृश्यमंबन्धन सिंहपदस्य माणयके वृत्तिः लक्षणति शमनीयम् । यतः शक्यसंपन्धररूपा वृत्तिः संबन्धितीरादिकमुपस्यारयति । तस्य शान्दयोघे भानायर लक्षणावृत्तेः स्वीकारात् । न तु तस्यैव शाब्दयोचे भानम् । खोपस्थापकनाभावात् । ततध मिहसादृश्यस्य लक्षणावे तस्य शाब्दबोधे भानं न निहति । तस्मात् शक्यवृत्तिलक्ष्यमाणगुण- संबन्धः गोणी वृत्तिः। सिंहपदस्य सिंहवृत्तिशोर्यादिगुणउक्षणया तद्वति माणरके वृत्तिः । तदुक्तम्-'लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद् वृतेरिष्टा तु गौणता' इति । एवेयं गौणी वृत्तिद्वयात्मिका लक्षणापेक्षया दुर्बलेल्युच्यते इति चेत्, न । सादृश्यविशिष्टानुयोगिकः शक्यसंबन्धः गौणी वृत्तिः । “सादृश्यलक्षणा गौणीति तल्लक्षणात्" इति माधवीयशक्तिवादविवृतेः । सिंहशब्दस्य सादृश्य- विशिष्टे रक्षणा। सादृश्यं च सिंहवृत्तिशौर्यादिगुणवत्वम् । तच लक्ष्यतावच्छेदकम् । तदवच्छिन्नानुयोगिकः शक्यसंवन्धः लक्षणैर । सादृश्यपर्य रसिरमौर्यादिगुणैः स्वावच्छिन्नानुयोगिकत्यसंबन्धात सा गौणीति व्याहियते । 'लक्ष्यमाणगुणैर्यो- गाद् वृत्तेरिष्टा तु गौणता' इत्यस्यायमेवार्थः । गुणानां लक्ष्यमाणत्वकथनं लक्ष्य- तावच्छेदकत्वामिप्रायकम् वृत्तौ सावच्छिन्नानुयोगिताकत्यसपयोगविशेषपरिचया- अत

·चतुर्थस्तरङ्गः
१४७
यैव । इत्थश्च लक्ष्यतावच्छेदकगुणानां शाब्दबोचे भानमुपपद्यते । अतः गोणी न
वृत्तिद्वयात्मिका अतिरिक्ता।
लक्षणा अनादितात्पर्यविषयीभूतार्थनिष्टा निरूढलक्षणा । तात्पर्य अनादित्वं
चखायोज्यशाब्दबोधध्वंसकालीनस्वप्रयोज्यशाब्दबोधसामान्यकत्वम् ।
सादितात्पर्यवती लक्षणा आधुनिकलक्षणा। सा आधुनिकलक्षणा,
सांप्रतिकलक्षणा, स्वारसिकलक्षणा इत्येवं व्यवहियते। पराक्रान्तं च लक्षणाविभागे
सूरिभिः, विशिष्यालंकारिकैः ।
सर्वथा मुख्येव जघन्या वृत्तिरपि पदमात्रवृत्तिः इति प्रतिपादयन्ति ।।
इति पण्डितराजेन सुब्रह्मण्यशास्त्रिणा विरचितायां
शाव्दतरङ्गिण्यां चतुर्थस्तरङ्गः ।
--
टिप्पणी-
पदमात्रवृत्तिरिति । मात्रपदेन पदसमुदायस्य पदार्थस्य व व्यवच्छेदः।।

·अथ पञ्चमस्तरङ्गः । अथ, मुख्यजघन्याभ्यो व्यतिरिका व्यञ्जनापि वृत्तिः स्वीकरणीया । कथमन्यथा, 'वयस्स्था नागरासङ्गादङ्गाना हन्ति वेदनाम्, 'अयं गौरवितो महान्', 'सुरमि मांस भक्षयति' इत्यादौ नानार्थस्थले शक्त्या प्रकृतार्थान्ययबोधा- नन्तरं अप्रकृतार्यान्वयबोधो धटते । नानार्थशब्दात यावत्सु अर्थेषु शक्तिर्गृहीता तावतां सर्वेषामुपस्थितिर्जायते । ततः प्रकरणादिमिः अर्थविशेषतात्पर्यनिर्णये, तात्पर्यविषयार्थस्य अन्वयबोधः जायते, नान्यस्यार्थस्य । शक्तिप्रयोज्यशाब्द- बुद्धौ तात्पर्यज्ञानस्य हेतुत्वात् । अतः प्राकरणिकार्थबोधानन्तरं तस्मादेव शब्दात् जायमानः अप्राकरणिकार्थविषयकः शाब्दबोधः न शक्तिसाध्यः इति व्यन्जनयैव निर्वाह्यः । - तदुक्तम्- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकव्यापृतिरञ्जनम् ।। इति । अत्र वाचकताया नियन्त्रणं एकार्थमात्रविषयकतात्पर्यनिर्णयजननद्वारा शाब्द- बोधानुकूलत्वम् । अवाच्यार्थः-अतात्पर्यार्थः । तात्पर्यविषयातिरिक्तार्थबोधानु- कूल; व्यापारः व्यञ्जनमिति तदर्थः । न च प्रकृतार्थान्वयबोधानन्तरं पदज्ञानस्य नाशात् कय तेनैव अप्रकृता- र्यान्वयबोधः इति शङ्कनीयम् । प्रकृतार्थबोधरूपव्यापारद्वारा पदज्ञानस्य अप्रकृ- तार्यान्वयबोधकारणताया दोषाभावात् । टिप्पणी-- (1) वयस्स्था-युवतिः नागरपुरुषसगमात् अङ्गाना वेदना हन्ति इत्येकोऽर्थः । वयस्था- हरीतकी नागरेण शुण्ठया सह योगात् (भक्षिता सती) अङ्गानां वेदना हन्ति इत्यपरोऽर्थः। (2) अयं गौरवितः- पूजितः महान् इत्येकोऽर्थः । अयं गौः अवितः- मेषात् महान् • महत्परिमाणः इत्य- परोऽर्थः। (७) सौरभविशिष्टं मांसमित्येकोऽर्थः । सुरभेः-धेनोः मांस- मित्यपरोऽर्थः बोध्यः ।। - ·पञ्चमस्तरङ्गः १४९. एवं, मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिम प्रेक्षित समुच्चलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसवन्धोधुरम् बतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्मो मोदते ।। इत्यत्र विकसितपदेन जायमानः कुसुमतुल्यसौरभवत्त्वबोधः अनुभवसिद्धः व्यजनां विना न निर्वहति । विकसितपदस्य प्रफुल्लः वाच्यार्थः । तस्य स्मितेनान्वया- नुपपत्त्या लक्षणया विस्तृतरूपार्थस्य बोधः । प्रकटितस्मितवत् मुखमिति बोधा- नन्तरं कुसुमतुल्यसौरभवत्त्वबोधो जायते। लक्षणावीजान्वयानुपपत्तेरभावात् कुसुम- तुल्यसौरभवत्त्वे लक्षणा नेति, व्यञ्जनव्यापारेणैव स बोधो निर्वहणीयः । एवं, 'जगन्नाथस्यायं सुरधुनि समुद्धारसमयः' इत्यत्र' जगन्नाथशव्देन अनेकपापविशिष्टवत्त्वेन लक्षणया तस्यैव वोधानन्तरं पापानां पदान्तरेणानिर्वचनी- यत्वस्य बोधः व्यञ्जनयैव भवति । अपि च, गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान् ।। इत्यत्र वाक्यार्थबोधानन्तरं जायमानः, तव गमने मम मरणं भविष्यति इति बोधोऽनुभवसिद्धः व्यञ्जनयैव निर्वाह्यः । एवं, 'गतोऽस्तमर्कः' इति वाक्यप्रयोगे, मानिनी प्रति हठं मा गाः इति, ब्राह्मणान् प्रति सन्ध्योपास्यतामिति, वणिजः प्रति पण्यान्यपसार्यन्तामिति च बहूनां बहुविधार्थप्रत्ययो भवति । स च शक्त्या लक्षणया वा न घटते इति व्यञ्जनावृत्तिः खीकरणीयेति चेत् । अत्राहु:- शाब्दबोधजनकपदार्थोपस्थितिजनकज्ञानविषयः पदतदर्थसंवन्धो हि वृत्तिः । शाब्दविषयस्य पदार्थस्य पदात् शक्तिरूपसंबन्धज्ञानेन यथोपस्थितिः, न ·१५० शाब्दतरङ्गिणी तथा व्यञ्जनारूपपदतदर्थसबन्धज्ञानेन शाब्दविषयतादृशपदार्थोपस्थितिर्भवति । अत वृत्तिलक्षणमेव न व्यामोति व्यञ्जनाम् । 'सोऽव्यादिष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वा सर्पदो माधव ।। इत्यादाविव नानार्थस्थले- ऽपि प्रकृताप्रकृत्तयोरर्थयो शक्त्यैव बोधे वाधकाभावात् , न प्राकरणिकार्थबोधा- नन्तर अप्राकरणिकार्थबोधानुरोधेन व्यसनावृत्ति स्वीकार्या । अपि च, तत्तदर्थकशाब्दसामाय प्रति तत्तदर्थनिस्तापर्यमत्वधिय प्रति- बन्धकत्वाद, शत्त्युपस्थितैकविधार्यान्वयबोधानन्तर अन्य विधार्थान्वययोधस्यासम- वात् न तदनुरोधेन व्यञ्जनावश्यकता। प्रकृतार्था वयमतेरनन्तर जायमान एवं प्रत्यय चमत्कारजनक इत्यनुभवो- ऽपि उपनयवशेन जायमानमानसविशिष्टप्रत्ययेनोपपद्यते । चमत्कारजनकबोधेन शाब्देनैव भवितव्यमिति नियमविरहात् । 'मुख विकसितस्मितम्', 'जगनाथस्याय सुरधुनि समुद्धारसमय ' इत्यादी न ल्क्षणामूलव्यञ्जनया, विकसितपदेन कुसुमतुल्यसौरभवत्वस्य, जगन्नाथपदेन पापाना पदान्तरेणावाच्यत्वस्य च बोध । किन्तु लक्षणयैव । न चा वयानुपपत्ति- रूपस्य रक्षणावीजस्याभावात् नात्र लक्षणेति वाच्यम् । लक्षणाज यान्वयानुभव सामाय प्रति अन्वयानुपपत्तिज्ञानस्य हेतुताया मानाभावात् । यष्टी प्रवेशय, काकेभ्यो दवि रक्ष्यतामित्यादी लाक्षणिकरोधात् पूर्व अन्वयानुपपत्तिज्ञानविरहेण व्यभिचाराच्च। 'गच्छ गच्छसि चेत् कान्त' इत्यादारपि अनुमानेनैव, तव गमने मम भरण भविष्यति इति प्रत्यय , मरण विना पुनर्ज मासभपात् । नियत सबन्धमवलम्व्यैव शब्द अर्थविशेषव्यञ्जक इति व्यकिवादिनापि वक्तव्यम् । स एव नियत सबन्ध अनुमानसखभूता व्याप्तिरिति न व्यञ्जना कल्पनीया। अवश्याश्रयणीयसनध- विशेषमूलकेनानुमानेनैव विवक्षितप्रनीतिनिर्वाहात् । टिप्पणी- तत्तदर्थकशाब्दसामान्य प्रति तत्तदर्थ निस्तात्पर्यकत्वधिय प्रतिवन्ध- कल्व जगदीशभट्टाचार्य सिद्धान्तितम् । नेतेषा मते तात्पर्यज्ञानस्य शाब्द- बोध हेतुत्वमिति बोध्यम् ।। .

·पञ्चमस्तरङ्गः १५१ एवं व्यञ्जनास्थले सर्वत्र मानसबोधेनैव चमत्कारनिर्वाहात् न व्यञ्जना स्वीकरणीया । न च मानसस्य चमत्कारजनकत्वकल्पनायां गौरवमिति वाच्यम् । व्यक्तिवादिना, व्यञ्जनाख्या अतिरिक्ता वृत्तिः, अज्ञाताया एव तस्याः शाब्दबोधकारणता च कल्पनीया । एवं तत्तत्पदार्थविषयकशाब्दबुद्धि प्रति पद- वृत्तिज्ञानजन्यपदार्थोपस्थिते: कारणतायां, व्यङ्गयार्थस्य पदवृत्तिज्ञानजन्योपस्थिति- विरहेण व्यभिचारवारणाय, कार्यतावच्छेदककोटौ व्यञ्जनावृत्यजन्यत्वं निवेश- नीयम् । एवं व्यङ्गयार्थबोधे व्यभिचारेण तात्पर्यज्ञानस्याकारणत्वात् तात्पर्यज्ञान- कार्यतावच्छेदककोटावपि व्यञ्जनावृत्त्यजन्यत्वं निवेशनीयमिति च गौरवम् ईदृग्गौरवापेक्षया मानसज्ञानस्य चमत्कारजनकत्वकल्पनायां गौरवविरहात् ॥ तस्मात् शाब्दहेतुपदार्थोपस्थापकपदतदर्थसंबन्धरूपा वृत्तिः मुख्यजवन्य- भेदेन द्विविधैवेति ॥ रसिकास्तु-- अर्थप्रतीतिक्रियायाः कारकः शब्दः । कारकेण क्रियानुकूलव्यापारवता भवितव्यम् । शब्दे अर्थप्रतिपादनानुकू टव्यापार एव वृत्तिः इत्यभिधीयते । सा च त्रिविधा अभिधा लक्षणा व्यञ्जना चेति । यथा वहिनिष्टायाः दाहजनन सामर्थ्या- त्मकशक्तेः दाहजनने स्वरूपत उपयोगेऽपि पदगता बोधजननसामामिका शक्तिः ज्ञातैवोपयुज्यते, तथा पदवृत्तिषु अभिवाया लक्षणायाश्च ज्ञानाया एवोग्योगेऽपि व्यञ्जना वरूपसती अर्थप्रतीतावुपयुज्यते । आवश्यकी च व्यञ्जनावृत्तिः । तथाहि-स्वाधीनेऽपि वाचकशब्दप्रयोगे लाक्षणिकान् शब्दान् प्रयुञ्जते व्युत्पन्नाः । अतः गङ्गातटे घोषः इत्यनुत्त्या गङ्गायां घोषः इत्यभिधानं किमपि प्रयोजनं प्रतिपादयितुमेवेति निश्चीयते । तच प्रयोजनं शैत्यपावनत्वादिकम् । तत्प्रनीतिश्च व्यजनाव्यापाराहते न संभवति गङ्गापदस्य हि न शैत्यादौ अमिधा व्यापारः, संकेतग्रहसापेक्षाया एवं तस्या उपयोगात्, संकेतस्य च तत्र विरहात् । नापि लक्षणा। गङ्गाशब्देन तटलक्षणायां, मुख्यार्थप्रवाहस्य घोषान्वयबाधः, तटस्य मुख्यार्थग्रवाहसंबन्धः, गङ्गागतशैल्यपावनत्वादिविशेषप्रतिपादनं प्रयोजनं चेति त्रितयं हेतुः । न च ·१५२ शाव्दतरङ्गिणी शैत्यपारनवादी लक्षणाया तन्निमितमस्ति । यदि तटं मुख्यं स्यात्, तदा तस्य बाधो भवेत् । तटस्य मुख्यत्वमेव न। तटेन संबन्धोऽपि गङ्गागतशैत्यपावनत्वादि- विशेषस्य नास्ति । लक्षणया शैत्यपावनत्यादिप्रतिपादनस्य प्रयोजनान्तरं च नास्ति। अत: लक्षणाहेतुविरहात् न प्रयोजन लक्षणया बोधयितु शक्यते । यदि तु वैयात्यात् शैत्यपावनत्यादिप्रतिपादनस्यापि प्रयोजनान्तरमुच्यते । तदा तस्य प्रयोजनस्य प्रतिपत्तिः लक्षणया। तथा प्रतिपादनस्य च प्रयोजनान्तरं वक्तव्यम् । एव तस्य तस्यापीति मूलक्षयकारिणी अनवस्था स्यात् । मनु शैत्यपावनत्यादिविशिष्टतटमेर गङ्गापदेन लक्ष्यते। न च प्रयो- जनस्यापि रक्ष्यकोटी प्रवेशात न लक्षणाप्रयोजनमस्तीति शङ्खनीयम् । गङ्गातटे घोषः इत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतीतेरेव प्रयोजनत्वादिति चेत् । न, गङ्गागतशैत्यपावनत्यादिविशिष्ट तटं यदि लक्ष्यं भवेत् , तदा तद्विशिष्टत्वं लक्ष्यतावच्छेदकं भवेत् । न चैवं संभवति । गङ्गागतशैत्यपावन- स्वादिवैशिष्टयस्य तटे प्रमाणान्तरागोचरत्वात् । पायनत्यादिसामान्यविशिष्टस्य लक्ष्यतायां, पावनत्वादिविशेषस्य प्रतीतिर्न स्यात् । तस्मात् यादृशप्रयोजनप्रतिपादनाय लक्षणा आश्रीयते, तादृशप्रयोजनस्य प्रतीति: व्यअनाव्यापार विना न संभवतीति व्यञ्जनावृत्तिरावश्यकी ।। नानादिस्थले प्रकृतार्थबोधानन्तरमप्रकृतार्थस्य शक्त्यैव बोधोपगमेऽपि प्रकृताप्रकृतयोरुपमा व्यञ्जनयैव प्रतीयते ॥ काव्यस्य हि जीवितं रसः। तत्प्रतीतिश्च चमत्कारकारिणी। रसप्रतीतिश्च व्यञ्जनयैव नाभिधया। रस: इति, शृङ्गार. इति वा पदेनाभिधानेऽपि विभावानु- भावादीनामप्रतीतो चमत्कारो नोदेति । विभाषादीना प्रतीतौ तु शब्देनानमि- धानेऽपि उदेति चमत्कारः। एवमन्ययव्यतिरेकाभ्या विभावादिमुखेन रसप्रतीति- रेव चमत्कारकारिणीति निश्चिनुमः । तदुक्तम्----रसः स्वमेऽपि न वाच्यः ।। इति । न च विभावादिवाचकपदं विना तदप्रतीते. तत्पदेन रसो लक्ष्यतां, किं व्यञ्जनयेति वाच्यम्। मुख्यार्थबाधादीना लक्षणानिमित्तानामसभवात् । रसादीना- ·पञ्चमस्तरङ्गः १५३ मानन्दमयसंविद्विश्रान्तिरूपतया प्रयोजनान्तरस्य सुतरामसंभवेन लक्षणाया दुर्व- चत्वात् । अतो व्यञ्जनावृत्तिरावश्यकी ।। यत्तु, शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थः प्रतीयते, तत्र सर्वत्रापि शब्द एव निमित्तम् । शब्दस्य च व्यापारः अभिधा । सा दीर्घदीर्घतरा। यथा बलवता प्रेरितः इषुः एकेनैव वेगाख्येन व्यापारेण वर्मच्छेद, उरोभेदं, प्राणहरणं च रिपोः विधत्ते । तथा शब्दः एकेनैव अमिधाव्यापारेण पदार्थस्मरणं, वाक्यानुभवं, व्यङ्ग्यत्वाभिमतार्थप्रतीति च विधत्ते । अतः व्यङ्गयत्वाभिमतोऽप्यर्थः वाच्य एव । तात्पर्यविषयस्यैव शब्दार्थत्वात् । अतो व्यञ्जनावृत्तिर्नास्तीति । तन्न। वाक्यार्थानुभवस्यैव अभिधासाध्यत्वविरहेण तदनन्तरभाविव्यङ्ग्यार्थ- प्रतीतेः सुतरां तदसाध्यत्वात् । वेगव्यापारस्य स्वरूपत एव जनकतया दीर्घदीर्घ- तरत्वसंभवेऽपि, अभिधाया ज्ञाताया एवार्थप्रतिपत्त्यनुकूलत्वात् व्यङ्ग्यन्वाभिमत- निष्ठत्वेन पूर्व तज्ज्ञानाभावेन तया तथा बोधासंभवात् , संकेतग्रहसापेक्षाया एवा- मिधायाः उपयोगात् व्यङ्ग्ये संकेतग्रहाभावेन सुतरां अभिधया निर्वाहासंभवात् ।। अपि च काव्यज्ञदृष्टया व्यञ्जनावृत्तिरवश्यं स्वीकरणीया। अन्यथा कष्ट- त्वादयः अनित्यदोषाः, असाधुत्वादयः नित्यदोषाः इति विभागो न स्यात् । वाच्या- र्थस्याविशेपेण कष्टत्वादीनां सर्वत्र दुष्टत्वस्य अदुष्टत्वस्य वा प्रसङ्गात् । व्यञ्जना- भ्युपगमे तु व्यञ्जनीयस्य बहुविधत्वेन रौद्रादौ व्यञ्जनीये कष्टत्वस्यानुकूलता, शृङ्गारादौ व्यञ्जनीये प्रतिकूलता इति विभागव्यवस्था युज्यते । एवं पर्यायेषु मध्ये कस्यचिदेव कुत्रचिदेव काव्यानुगुणत्वम्। यथा, 'द्वयं गतं संप्रति शोच- नीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः' इत्यत्र कपालिपदस्यैव व्यञ्जनीयजुगुप्सानु- कूलत्वं, न पिनाकिपदस्य, इति व्यवस्थानिर्वाहायापि व्यञ्जनावृत्तिः स्वीकरणीया। गतोऽस्तमर्कः इत्यत्र वाच्यार्थः सर्वान् प्रत्यविशिष्ट एक एव । व्यड्न्या- र्थस्तु तत्तत्पुरुपभेदेन अनेकः इति संख्याभेदेन, वाच्यार्थस्य व्याकरणकोशादि- मात्रेणावगमः, व्यङ्ग्यस्य तु प्रतिभानैर्मल्येनाप्यधिकेनेति ज्ञापकभेदेन, वाच्येन व्युत्पन्नसामान्यस्य प्रतीतिमात्रं जायते, व्यङ्ग्येन तु विदग्धपदवाच्यस्य सहृदयस्य चमत्कृतिः इति कार्यभेदेन च वाच्यव्यङ्ग्ययोरर्थयोः मेदोऽवसेयः ।। SĀBDA--20 ·शाब्दतरङ्गिणी ननु शब्दव्यापारजन्यशान्दयोधानन्तरं व्यङ्ग्यत्वामिमततत्तदर्थविषयक- मानसप्रत्ययो जायते । स एव चमत्कारकारणम् । तथा च चमत्कारजनकप्रतीति- विषयस्य न शन्दन्यापारयोज्यतेति, न तद्भानाय व्यअनावृत्तिरपेक्षणीयेति चेत् । न। व्यङ्ग्यत्वाभिमतार्थविषयकस्य अनेन वाक्येनेममयं अवगच्छामीति अबाधितानुभवस्य सर्वसिद्धत्वेनापलपितुमशक्यत्वात् , तदर्थस्य शब्दव्यापारगम्यत्व- धौष्यात् व्यञ्जनाव्यापारस्यावश्याभ्युपेयत्वात् । अन्यया गौरस्ति इत्यादावपि गनि अस्तित्वान्वयबोधस्य मानसत्वमेव, न शाब्दत्वम् । शान्दबोधाख्यविलक्षणप्रमाङ्गीकारे गौरवात् । गवादिपदाच गवादि- पदार्थस्मृतिमात्रमेव इति स्वीकर्तुमुचितत्वात् , शाब्दानुभवलक्षणविलक्षणप्रमित्य- सिद्धया शब्दप्रामाण्यस्यैव विलोपापत्तिः । न च शाब्दबोधादयविलक्षणप्रमानङ्गीकारे, पदस्मृतानामर्थाना मानसान्वय- धीकाले अपदार्थानामपि खसामग्रीबलेन प्रत्यक्षस्यापत्तिः। प्रत्यक्षसामान्ये शाब्द- सामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वकल्पनया तद्वारणं च अन्वयबोधस्य मानसप्रत्यक्षत्ववादिना न वक्तुं शक्यते। शाब्दस्यापि प्रत्यक्षत्वेन तत्र सामप्रयाः प्रतिबन्धकल्वायोगात् । अत: विलक्षणः शान्दानुभव: स्वीकार्य इति वाच्यम् । शान्दान्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति शाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वकल्पनेन मानसान्वयधीकाले अपदार्थप्रत्यक्ष- वारणसंभवात् । शाब्दबोधास्यविलक्षणप्रमितीनां शब्दप्रामाण्यस्य च कल्पना- पेक्षया निरुक्तशाब्दसामग्रीप्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ शाब्दान्यत्वनिवेशे गौरव- विरहात् । यदि च गौरस्तीति शब्दात् गोरस्तितां शृणोमि, शान्दयामि इत्य- बाधितानुव्यवसायबलात् अन्वयानुभव, विलक्षण एव शाब्दबोधाममः। शब्द- जन्यपदार्थस्मरणजन्यावेन मानसमेवान्वयज्ञान शाब्दतया तत्र भासते इत्युक्तः खारसिकत्वाभावात, अनुभवस्य व्याख्यानानपेक्षत्वाच्च इत्युच्यते । तदा चमत्कारकारणीभूतस्य व्यङ्ग्यत्वाभिमतार्थज्ञानस्यापि शाब्दत्वेन अबावितसकलानु- भवसिद्धस्य शाब्दत्वमेवेति तदर्थप्रतिपत्तये व्यञ्जनावृत्तिः स्वीकरणीयैव ॥

·पञ्चमस्तरङ्गः १५५ ननु व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावः अनुमेयानुमापकभाव एव पर्यवस्यति । वाक्यात् असंबद्धो न प्रतीयते। सर्वस्मात् सर्वोपलब्धिप्रसङ्गात् । संबन्धेन च नियतेन भाव्यम् । नियतसंबद्धमपि स्वाधिकरणत्वेनाज्ञाते न व्यङ्गयं प्रतिपादयति । सर्वत्र तत्प्रतीतिप्रसङ्गात् । इत्थञ्च व्यञ्जकस्य व्यङ्गयेन व्याप्तत्वं, पक्षधर्मत्वं चावश्यक- मिति, अनुमानेनैव व्यङ्गयत्वाभिमतार्थस्य प्रतीतिः । तथाहि- भम धम्मिअ वीसद्धो सो सुणओ अज मारिओ तेण । गोलाणईकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ भ्रम धार्मिक विस्रब्धः स शुनकोऽद्य मारितस्तेन । गोदानदीकच्छनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥ (छाया) संकेतनिकेतनीभूतं गोदावरीतीरनिकुञ्ज पुष्पापचयहेतोः कदाचित् संचरतः धार्मिकस्य तत्र संचरणनिवारणाय अविनयवत्याः कस्याश्चिदियमुक्तिः । निकुञ्ज- वासिसिंहकृतया श्वनिवृत्त्या गृहे भ्रमणविधिर्वाच्यः । तेन निकुञ्ज भ्रमणायोग्यत्व- मनुमीयते । भीरुभ्रमणस्य भयकारणभावपूर्वकत्वात् निकुञ्ज भयकारणसिंहस्य सत्त्वात् तस्य भीरभ्रमणायोग्यता सिद्धयति । इदं गोदावरीनिकुञ्ज भीरुभ्रमणायोग्य सिंह- वत्त्वात् इत्यनुमानम् । एवमेव, निःशेपच्युतचन्दनं स्तनतट निर्मुष्टरागोऽधरः नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापी स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ इत्यत्र नायकसमीपं प्रेषितां प्रातः नायकसकाशादागच्छन्ती दूती प्रति विदग्धाया नायिकाया वचनेऽपि, संभोगचिह्नन स्तनतटे चन्दनच्यवनादिना रन्तुमेव नायक- समीपं गतासीति अनुमितिर्जायते । तथा च व्यङ्गयत्वाभिमतस्यार्थस्य अनुमानेन प्रतीतेः न व्यञ्जनावृत्तिः स्वीकरणीयेति चेत् ।

·. शादतरङ्गिणी न, इदं गोदावरीनिकुञ्ज भीरुभ्रमणायोग्य सिंहयत्वादित्यत्र यदि श्वमीरो: मवीरस्य भ्रमणायोग्यत्व साध्यते, तदा व्यमिचारः । तादृशस्यापि पुंसः, प्रमु- निदेशेन, आचार्याशया, प्रियायामनुरागेण, निधिलाभादिशङ्कया या सिंहयत्यपि देशे भ्रमणदर्शनात् । वीरस्वभावस्य श्वमीरो: भ्रमणायोग्यत्वस्य साप्यतायां हेतो- विरोधः । स्पर्शशङ्कया श्वतो विम्यतोऽपि वीरस्य मृगयाकुतूहलिनः सिंगति देशे भ्रमणदर्शनेन देतोः साध्यसामानाधिकरण्यविरहात् । एव पक्ष निकुशे सिंह- वत्त्वहेतो, न निश्चयः इत्यसिद्विच । न च अविनयवत्या वाफ्यादेव सिंहवत्वस्य हेतोनिश्चयः इति वाच्यम् । तदीयवाश्यस्यानिश्वायकत्वात् अर्थेन समं संबन्धा- नियमात् । एवं स्तनतटे चन्दनच्यानादीनि न मंभोगानुमापकानि । तेषां मान- साधारण्येन मंभोगप्रतिबद्धत्वाभावेनानैकान्निकत्वात । तस्मात् तत्तदर्थबोधाय व्यञ्जनावृत्तिः स्वीकरणीया । न चानैकान्तिकानां चन्दनच्यवनादीनां कथं व्यन्नकत्वमिति वाच्यम् । तस्याधमस्यान्तिकम् इत्यधमपदसाहित्यात् तथात्वमभवात् । न चाधमपदार्थपर्या- लोचनया अनुमापकत्वमपि संभवतीति वाच्यम् । निर्धारितस्यैवाधमत्वस्यानुमिता- चुपयोगात् , नायके अधमत्वस्य प्रमाणान्तरेणानवधृतत्वात् अनुमानामभवात् । व्यञ्जनाया तु व्याते: पक्षधर्मतायाश्च निर्धारण नागम् । परंतु संभावितादपि व्यङ्गयं प्रतीयते । तस्मात् नानुमानेन व्यङ्गयत्वाभिमतार्थस्य प्रतीतिरिति व्यञ्जना- वृत्तिः स्वीकरणीयैव ।। व्यञ्जनया प्रतीयमानः व्यङ्गय इत्युच्यते । स च वक्तृप्रकरणादियशा- दनियतः। तथाहि---गतोऽस्तमर्कः इति वाक्ये, राज्ञः सेनापतीन् प्रति शत्रूणां हठेनामर्दनावसर इति, दूतीनां अमिसारिकाः प्रति अभिसरणमुपक्रम्यतामिति, सख्याः वासकसज्जिका प्रति प्राप्तप्रायस्ते प्रेयानिति, कर्मकरस्य सह कर्म कुर्वतः प्रति कर्मकरणाव निवर्तामहे इति, मृत्यस्य धार्मिक प्रति साम्प्यो विधिरुपक्रग्यता- मिति, आप्तस्य कार्यवशेन बहिः गच्छन्तं प्रति दूरं मागा इति, गृहिणः गोपालक प्रति सुरमयः गृह प्रवेश्यन्तामिति, दिवसे अतिसंतप्तस्य बन्धून् प्रति संतापोऽधुना ·१५८ शाब्दतरङ्गिणी च नार्यापत्तावन्तर्भवति, तर्हि अस्तु सापि शब्दवृत्तिरिति न काप्यस्माक क्षतिः ।। इत्युपसंहरन्ति । नैयायिकैः व्यञ्जना निरस्ता। तयापि शक्तिवादमाधवीयविवृतिः व्यसनाप्रस्तावे, पक्षद्वयं निरूप्य, पक्षयोरनयोर्युक्तता सुधीभिर्विवेचनीया इति ब्रूते । अनेन व्यञ्जनानिराकरणे निर्भराभावो गम्यते । एवं व्यञ्जनाविचारावसाने, “यदि पुनरानुभाविको लोकाना स्वरसवाही शब्दादमुमर्थ प्रत्येमीत्यनुभवः, तदा वैयानिकी वृत्तिः गीर्वाणगुरूणामप्यशक्य- वारणेति व्यञ्जनावृत्तिसिद्धिः निष्प्रत्यू हैवेति मन्तव्यम् ।" इति नीलकण्ठीय- अन्धः स्पष्टमेव व्यञ्जनानिराकरणे निर्भरविरहं प्रतिपादयति । अतः प्रायः सर्व. दार्शनिकसमता अनुभवारूदा व्यञ्जनावृत्तिः सर्वथा वीकरणीयेति ।। इति पण्डितराजेन सुब्रह्मण्यशास्त्रिणा विरचिताया शाब्दतरङ्गिण्यां पञ्चमस्तरङ्गः ।

·अथ षष्ठस्तरङ्गः। अथवाक्यार्थबोधः चिन्त्यते । पदैः वृत्त्या स्मृतानां पदार्थानां संसर्ग वाक्यार्थाभिधमवगाह्य जायमानः विशेषणविशेष्यभावापन्ननानापदार्थविषयकः शाब्दबोधः वाक्यार्थबोधः इत्यभिधी- यते । तत्र मुख्यविशेष्यतया को भासते इत्यत्र विप्रतिपद्यन्ते तीर्थकराः ॥ तत्र प्राथमिकशाब्दबोधकारणतालाघवं मूलयुक्तिमवलम्बमानाः केचन दार्शनिकाः, आख्यातार्थमुख्यविशेष्यकमेव सर्वत्र शाब्दबोधं मन्यन्ते । अन्ये तु, निरुक्तमहाभाष्यादिवचनं प्रमाणीकुर्वन्तः, तदुपोद्बलकयुक्तिजातं च निरूप- यन्तः, धात्वर्थमुख्यविशेष्यकं बोधं प्रतिपन्नाः। परे तु, व्यवहारातिप्रसङ्गाप्रसङ्ग- चारणे बद्धदृष्टयः, पदोपस्थापितानां अनेकधा एकशाब्दबोधीयसांसर्गिकविषय- तायां विद्वेषिणः, योग्येन साक्षात् संबन्धेन तत्तत्पदार्थस्य तत्र तत्रान्वयं खीकुर्वन्तः, अनुभवं च प्रमाणीकुर्वन्तः, प्रथमान्तपदसमभिव्याहारे प्रायः प्रथमान्तार्थमुख्य- विशेष्यकं, कचित् निपातार्थमुख्यविशेष्यकं, अन्यत्र धात्वर्थमुख्यविशेष्यकं, अपरत्र आख्यातार्थमुख्यविशेष्यकं च बोधमुपपादयन्ति । वर्णयन्ति च तात्पर्य तदनु- सारेणानुशासनानाम् । तदेतत् पक्षत्रयमपि विविच्य प्रदर्श्यते ॥ अत्र मीमांसकाः तण्डुलमित्यादीनि द्वितीयाधन्तपदानि विना क्रियापदं निराकांक्षं बोधं न जनयन्तीत्यविवादम्। अतो ज्ञायते क्रियापदं द्वितीयान्तादिपदार्थस्य विशेष्यसमर्पकमिति । द्वितीयाद्यर्थश्च प्रातिपदिकार्थस्य विशेष्यः, प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथ ब्रूतः, तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येन इति व्युत्पत्तेः । तिङन्तघटकधातोरर्थस्य आख्यातार्थ एव टिप्पणी- वाक्यार्थमेव, पदार्थानामन्वितावस्थेति, अन्विताः पदार्थाः इति च तत्र तत्र व्यवहरन्ति दार्शनिकाः ।।

·शाब्दतरङ्गिणी विशेष्यः, निरुत्तव्युत्पत्तेः। आपातस्य च कालः संन्या कृत्यपरपर्यायभावना कर्तृत्व (अखण्ड) इति सन्ति यहवोऽः । तेष्वपि भावनेव विशेष्यः । तत्रैक आल्यातार्यकालसंक्ष्यादिकं विशेषणतया भासते। 'भावप्रधानमात्यातम्। इति निरुक्तस्मृतेः। इय च न प्रत्ययार्थभावनायाः भावशब्दितधात्यनिरूपितविशेष्य बोध- यितुं प्रवृत्ता। 'प्रकृतिप्रत्ययो सहायं ब्रूतः तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येन' इत्यनेनैव सिद्धत्यात् । नापि धात्वर्थः केवलः शुद्धः भाय स्यमिधीयते' इत्युक्तभावपदार्थस्य धात्वर्धस्य तिडर्यापेक्षया प्राधान्यं वोधयितुं प्रवृत्ता। तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येन इत्येतद्विरुद्धार्थकल्पनाया अयुक्तत्मात् । भावपदं च वैयाकरणैरेव धावणे परिभाषितम्। सापि परिभाषा व्याकरण- शाने एव 'भावे (घ)' (पा. 8-8-18) इत्यत्र प्रवर्तते, न तु 'तस्य भाव- स्त्वतलौ' (पा. सू. 5-1-119) लात । निरुत्तस्मृतिगतं च भावपदं धानर्थपर- मित्यत्र नास्ति प्रमाणम् । तरमात निजन्तभूधातोरच्पत्ययान्तत्वव्युत्पत्या भवनानु- कूलव्यापाररूपा भावनैव भावपटेनोच्यते। माल्यातार्थेषु भावनाकालसंख्यादिषु कस्य प्राधान्यं, कस्य गुणत्वमिति विचिकित्साया, 'भावप्रधानम्। इति निरुक्त- स्मृतिः भावनातिरिक्तात्यातार्थ प्रति आल्यातार्थभावनाया एवं प्राधान्यं ब्रूते । एवञ्च धात्वर्यादीना विशेष्यभूता भावनैव वाक्यजन्यबोधे मुख्यविशेष्यतया भासते। ननु द्वितीयाद्यन्तपदस्य क्रियापदसाझाक्षत्वेऽपि प्रथमान्तपदस्य तदाकार क्षायां प्रमाणाभावेन प्रथमान्नार्यस्य क्रियाविशेषणत्वं नास्तीति चेत् , न । चैत्रः इत्येतावन्मात्रोक्तो न निराकाक्षशाब्दबोयो जायते । किं करोति इत्यायाकांक्षाया नियमेनोत्पादात् । न च चैत्रः इत्येतावन्मात्रस्य तादृशबोधा- जनकत्वेऽपि चैत्रः पण्डितः इति वाक्यात् पण्डितामिन्नः चैत्रः इति निराकाक्ष- शाब्दबोधोदयात् प्रथमान्तार्थस्य क्रियासाकाक्षत्वे प्रमाणाभावः इति वाच्यम् । 'अस्तिभवन्तीपरः प्रथमपुरुष: अप्रयुज्यमानोऽप्यस्तिः इति कात्यायनस्मरणस्यैव प्रथमान्तपदस्य क्रियापदसाकाक्षत्वे प्रमाणत्वात् । न च तत्र तत्र योग्यतानुसारेण अस्तिव्यतिरिक्ततत्तक्रियापदाध्याहारस्यावश्यकत्वात् 'अस्तिर्भवन्तीपरः' इति ·षष्ठस्तरङ्गः व्यर्थमिति वाच्यम् । वेदे. अस्त्यध्याहारनियमार्थत्वात् । सर्वत्र वाक्ये क्रियापद- मस्ति । प्रथमान्तपदमपि क्रियापदसाकांक्षमेव । अतो न प्रथमान्तार्थः वाक्यार्थ- बोधे विशेष्यः इति सूचनेन, प्रथमा तार्थमुख्यविशेष्यकत्वभ्रमनिरासस्यैव तदनु- शासनफलत्वाच्च । न चोक्तानुशासनबलात् चैत्रः इत्यादिप्रथमान्तपदानामस्तिपदसाकांक्ष- त्वेऽपि 'अहं. पण्डितः त्वं, पण्डितः' इत्यादौ प्रथमपुरुपमिन्नस्थले प्रथमान्तस्य क्रियापदसाकांक्षत्वे प्रमाणाभाव इते वाच्यम् । प्रातिपदिकार्थप्रकारकशाब्द- बुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति विशेष्यतासंवन्धेन सुबूजन्योपस्थिति: कारणम् , लिङ्गसंख्या- व्यतिरिक्तसुबर्थप्रकारकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति क्रियापदजन्योपस्थितिः कारण- मिति क्लुप्तकार्यकारणभावयोरेव तत्र क्रियापदसाकांक्षत्वे प्रमाणत्वात् । प्रथमाप्रकृत्यर्थः प्रथमार्थे, प्रथमार्थश्च क्रियायां विशेषणतया भासते । न च प्रथमायाः संख्यातिरिक्तार्थवत्त्वाभावात् , संख्यायाश्च प्रकृत्यर्थविशेषणतयै- वान्वयात् , प्रथमाप्रकृत्यर्थः कस्मिन् प्रथमार्थे. विशेषणतयाऽन्वेतीति वाच्यम् । 'प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमाः (पा. सू. 2-3-46) इत्यनुशास- नेन प्रथमायाः संख्यातिरिक्तार्थवत्त्वात् । संख्यावाचिका प्रथमा, प्रातिपदिकार्थ प्रातिपदिकेन विवक्षिते तदुत्तरं प्रथमा भवति इति चार्थवर्णने वैरूप्यापत्तेः । तस्मात् प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमार्थः । न च तस्य प्रातिपदिकेनैव लाभात प्रथमायाः तदर्थे साधुत्वार्थ तदर्थानुवादकतेति युक्तम् । चैत्रपदस्य खोत्तरप्रथ- मायाः चैत्ररूपाविशेषतात्पर्यग्राहकत्वात् । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोश्च न भेदेनान्वयः, बाधितत्वात् । नाप्यभेदेन, तयोरभेदान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् , उद्देश्यतावच्छेदक- विधेयतावच्छेदकयोर्भेदाभावेन तथा बोधासंभवाच्च । एवञ्च प्रथमार्थ एव चैत्रादि: आख्यातार्थभावनायां प्रकारतया भासते । अपि च, प्रातिपदिकस्य व्यर्थत्वापरपर्यायतात्पर्यग्राहकत्वकल्यनममृष्यमाणो वार्तिककारः 'अभिहिते प्रथमा' इत्यनुशशास। अभिहितकारकवाचिनी प्रथमेति तदर्थः। एवञ्च, चैत्रः पचति इत्यादौ कर्तृत्वं प्रथमार्थः। आयतासंबन्वेन प्रकृत्यर्थचैत्रत्वावच्छिन्नान्वितं तत् आख्यातार्थभावनायामन्वेति । न व कर्तृत्वादे- SABDA-21 ·१६२ शाब्दतरङ्गिणी रारयातामिहितस्य भावनायामन्वितत्वात् पुन प्रपमया कर्तृत्वबोधन व्यर्थमिति वाच्यम् । आरयातेन चैत्रत्वावच्छिन्नवृत्तित्वेन कर्तृत्वस्याबोधनात् तथा कर्तृत्व- बोधाय प्रथमया कर्तृत्वामिधानस्यावश्यकत्वात् । न च प्रथमान्तपदेन चैत्रत्वावच्छिन्नवृत्तित्वेन कर्तृत्वबोधनात् आख्यातेन सामान्यत कर्तृत्वबोधो विफल इति वाच्यम् । आख्यातेन कर्तृत्वामिधाने एक चैत्रादिपदोत्तरप्रथमाया साधुत्वात् । 'यवृत्तिकारकत्व स्वान्वयि क्रियाप्रतिपादकेन पदेन वृत्या प्रतिपायते तत्त्व प्रथमाप्रयोजकममिहितत्वम्' इत्युक्त भाइदीपि- कायाम् । अतश्च प्रथमाया साधुत्वाय आख्यातेन सामान्यत कर्तृत्वामिधान- मावश्यकम् । कर्तृत्वञ्चाखण्डो धर्म , नानुकूलकृतिमत्वम् । तथा सति चैत्रेण पाक क्रियते इत्यत्र चैत्रेण पाक इत्येतावतैव पाके चैत्रकर्तृकत्वबोधसभवात् क्रियते इति पदप्रयोगोऽनर्थक स्याद । अखण्डस्य कर्तृत्वस्य तृतीयाबोधकत्वे तु कृति- साध्यत्वबोधनाय क्रियते इति प्रयोग सार्थक । कृत्यमिधानश्च न प्रथमाप्रयोजक, चैत्रेण सुप्यते इत्यत्रापि चैत्रपदात् प्रयमापत्ते । चैत्रेण खाप क्रियते इति विष- रणानुसारेण तत्राप्याख्यातस्य कृतिरूपभावनाबोधकत्वस्य आवश्यकत्वात् । अत अखण्डकर्तृत्वाद्यमिधानमेव प्रथमाप्रयोजकम् । आरयातबोधित कर्तृत्व प्रथमार्थ । सुबर्थप्रकारकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति क्रियापदजन्योपस्थिति विशेष्यतासब धेन कारणमिति कार्यकारणभावबलात् तदपि भावनायाम वेति । एवञ्च सुबतपदानां खार्थविशेष्यसमर्पक क्रियापदम् । तत्रापि धात्वर्थस्य आग्यातार्यों विशेष्य , तयोस्तु प्रत्यय प्राधायेनेति व्युत्पत्ते । आरपातायषु भावनैव विशेष्य , 'भावप्रधानमाग्यातम्। इति निरुक्तस्मृते । अत वाक्यजय. शान्दनोघे भावनैव मुख्यविशेष्यतया भासते ॥ अपि च, ओदन पचति इत्यत्र प्रथमा तपदाभावेन भावनाप्रकारकशाब्द- योधासमवेन सामग्रीवशात् भावनाविशेष्यकबोधे बाधकामाव । एवञ्च भावनाया कुत्रचित् मुरयविशेष्यतया भानस्य सिद्धत्वात् सर्वत्रैव बोघे तस्या एव मुा पविशे- प्यतया भान युक्तम् । ।

·षष्ठस्तरङ्गः १६३ 'तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायः' (पू. सू. 1-1-24) इति सूत्रयन् महर्षिः जैमिनिरपि क्रियापदबोध्यभावनामुख्यविशेष्यकं बोधं स्वानुभवसिद्धं ब्रूते ॥ ननु तिङपात्तसंख्यायाः प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये चैत्रादावन्वयात, चैत्र इव मैत्रो गच्छति इत्यादौ इक्शब्दार्थसादृश्यविशेषणीभूते चैत्रादौ अन्वयाभावाच्च, तिङपात्तसंख्या अन्याविशेपणीभूतप्रथमान्तपदोपस्थाप्ये अन्वेतीति फलितम् । एवञ्च आख्यातार्थभावनाया अपि आश्रयतासंबन्धेन तत्रैवान्वयो युक्तः । कालादि- व्यतिरिक्ताख्यातार्थप्रकारकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति अन्याविशेषणीभूतप्रथ- मान्तपदजन्योपस्थितिः विशेष्यतासंबन्धेन कारणमिति कार्यकारणभावकल्पने लाघवात् । इत्थञ्च चैत्रः पचति इति वाक्यात् पाकानुकूलकृतिमानेकत्वविशिष्टः चैत्रः इति प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यक एव बोधः खीकर्तृमुचितः। अपि च, पण्डितश्चैत्रः इत्यत्र पण्डिताभिन्नः चैत्रः इत्याकारकः प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको बोधः अकामेनापि स्वीकरणीयः । न ह्यत्राख्यातमस्ति, यस्यार्थो मुख्यविशेष्यतया भासेत । चैत्रादिपदोत्तरप्रथमा च न विशेष्यतया प्रातिपादिकार्थान्वययोग्यमर्थ- ममिधत्ते । एवञ्च प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकवोधस्य सिद्धत्वात् सर्वत्रैव तस्य मुख्यविशेप्यतया भानमुचितमिति चेत् , न । आख्यातार्थकृतौ, आधेयतासंबन्धेन आख्यातार्थवर्तमानादिकालान्वयस्येव, प्रथमान्तार्थचैत्रादेरपि तेन संबन्धेनान्वयस्यापि वक्तुं शक्यतया, आख्यातार्थकृतेः प्रथमान्तार्थे विशेषणतयैव भाने नियामकाभावात् निरुक्तकार्यकारणभावो निष्प्रमा- णकः । न चास्माकमनुभव एव नियामक इति वाच्यम् । जैमिन्यादिमहर्ण्यनु- भवविरुद्धानुभवस्य शपथैकनिर्णेयत्वात् । न हि न्यायदर्शनकारो महर्षिः प्रथमा- न्तार्थमुख्यविशेष्यकबोधस्य खानुभवसिद्धतां सूचयत्यपि । किञ्च, तिङपात्तसंख्या प्रथमान्तार्थे अन्वेति इत्येवासंगतम् । चैत्रः इति सुवेकवचनात् एकत्वस्य शीघ्रमुपस्थितत्वात् तस्य चैत्रे अन्वयेनैव निराकांक्षत्वात् , तिङपस्थितसंख्यान्वये आकांक्षाविरहात् । न च चैत्रो मैत्रश्च गच्छतः इत्यत्र सुपा टिप्पणी अपि चेत्यादिकं नैयायिकमतेन । तेन पूर्व सर्वत्र वाक्ये क्रियापदावश्य- कत्वस्य, प्रथमायाः अभिहितकारकवाचित्वस्य चोक्तावपि न विरोवः ।।

·तत्र शाब्दतरङ्गिणी द्वित्वस्यानुपस्थितेः आख्यातोपात्तद्वित्वस्य प्रथमान्ताथै अन्वयः आवश्यक इति बाच्यम् । तत्र आख्यातेन द्वित्ववत् चैत्रपदोत्तरसुपा एकत्वमपि बोध्यते । एकन्वान्वयानुभवस्य द्वित्वान्वयानुभवस्य वा अशाब्दत्वं वक्तव्यम् । तत्र च सुबुपात्तैकत्वान्वयबोध एव शाब्दः, न पदान्तरोपस्थापितद्वित्वान्ययानुभवः इत्येव कल्पयितुमुचितम् । वस्तुतः, आख्यातार्थसंख्यायाः निरूढलक्षणया आख्यातबोध्ये कर्तवैवा. न्वयः, एकपदोपात्तत्वात् इति न कुत्रापि आख्यातार्थसंख्यायाः प्रथमान्तार्थेऽन्वयः इति बोध्यम् । अपि च आस्यातार्थसंख्याभावनोमयसाधारण्येन कालाद्यतिरिक्ता- ख्यातार्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंबन्धेन आख्यातपदजन्यशान्दबुद्धित्वाव- च्छिन्न प्रति प्रथमान्तनामपदजन्यान्याविशेषणीभूतार्थविशेष्यकोपस्थितिः विशेष्यता- संबन्धेन कारणमिति कार्यकारणभावो न संभवति । चैत्रो न पचतीत्यत्र भवद्भिः पाकानुकूलकृत्यभाववान् एकत्वविशिष्टश्चैत्रः इत्यकारकबोधस्य खीकारात्, च नअर्याभावस्य भावनाविशेष्यत्वात् प्रथमान्तार्थस्य सत्याविशेष्यत्वाच । नच कालादिव्यतिरिक्तनिपातासमभिव्याहृताख्यातार्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंब- न्धेन शाब्दबुद्धिं प्रति तादृशप्रथमान्तपदजन्यो पस्थिति: कारणमिति स्वीकारात्, चैत्रो न पचति इत्यत्र प्रथमान्तार्थस्य भावनाविशेष्य विरहेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् । एवं सति निपातसममिव्याहताख्यातार्थसंख्यायाः प्रयमान्ताथै अन्वयो न स्यात् , तस्थलीयसंख्यान्वयबोधस्य प्रथमान्तपदजन्योपस्थितिकार्यतावच्छेद- कानाक्रान्तत्वेन सामग्रीविरहात् । नच निपातसमभिव्याहताख्यातार्थमंख्यानिष्ठ. प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंबन्धेन शाब्दबोधे प्रथमान्तपदजन्योपस्थितिः कारण, तादृशाख्यातार्यभावनाप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंपन्धेन शाब्दबोवे निपातजन्यो- पस्थितिः कारणमिति कल्पनया, संख्याविशेष्यचं प्रथमान्तार्थस्य, भावनाविशेष्य- त्वचाभावस्योपपादयितु शक्यमिति वाच्यम् । तथा सनि अनेककार्यकारणभाव- कल्पनया गौरवात् । निपातसममिन्याहारस्थले सर्वत्रास्या रीतेरसभराच। चैत्र एव पचति इत्यत्र निपातसममिन्याहारे आख्यातार्थसंख्याभावनयोरुभयोरपि प्रथमान्तार्थे चैत्रेऽन्वयात् ·षष्ठस्तरङ्गः १६५ एवञ्च तत्तत्स्थलानुरोधात् अन्यादृशकार्यकारणभावकल्पनाया आवश्य- कत्वेन अनेककार्यकारणभावकल्पनागौरवं न कथमपि परिहर्तुं शक्यते । अस्मन्मते तु नामार्थभिन्नः सुवर्थलिङ्गसंख्याव्यतिरिक्तः सर्वोऽपि भाव- नायामेवान्वेतीति लाघवं बोध्यम् । अपि च, अन्याविशेषणीभूतप्रथमान्तपदार्थे कालाद्यतिरिक्ताख्यातार्था- न्वयः इति न संगच्छते। भवतां मते चैत्र एव पचतीत्यत्र आख्यातार्थसंख्या- . भावनयोरुभयोरपि चैत्रेऽन्वयस्वीकारात्, चैत्रस्य च एवकारार्थान्ययोगव्यवच्छे- दैकदेशे भेदे प्रतियोगितया विशेषणत्वात् । नच विशेष्यत्वाभावविशिष्टविशेषण- वाभाववत्त्वमेव अन्याविशेषणत्वं विवक्षितम् । निरुक्तवाक्याच्च चैत्र; पाकानुकूल- कृतिमान् , चैत्रान्यः पाकानुकूलकृत्यभाववानिति बोधो जायते । तत्र च विशेष-- णत्वविशेष्यत्वाभ्यां चैत्रस्य भानात् विवक्षितान्याविशेषणत्वमस्तीति तत्र संख्या- भावनयोरन्वयो नानुपपन्नः इति वाच्यम् । तथा सति मुख्यविशेष्यस्य चैत्रस्य तदन्यस्य च भेदेन वाक्यार्थभेदात् वाक्यभेदापत्तेः । चैत्रे पचति सति मैत्रे चापचति, कीदृशौ चैत्रमैत्रौ इति प्रश्ने, 'चैत्र एव पचति' इत्युत्तरापत्तेश्च । न च उक्तवाक्यात् मैत्रत्वेन तद्वोधाभावात् कथं तस्योत्तरत्वापत्तिरिति वाच्यम् । तथापि कीदृशौ चैत्रतदन्यौ इति प्रश्नस्योत्तरत्वापत्तेः दुर्वारत्वात् । किञ्च, ओदनं पचति इत्यत्र भावनाप्रकारकबोधप्रयोजकस्य प्रथमान्त- पदस्याभावात् कथं प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको बोधः । न चानुभवानुसारेण टिप्पणी-- एवकारस्य अन्यः अभावश्च खण्डशः अर्थः। धात्वर्थान्विताख्यातार्थ- कृतेः प्रतियोगितया एवार्थे अभावे अन्वयः । प्रथमान्तार्थस्यापि एवार्थंकदेशे अन्यत्वे प्रतियोगितया अन्वयः । व्युत्पत्तिवैचित्र्याच्च एवकारार्थाभावस्य तदर्थान्यस्मिन्नन्वयः। धात्वर्थान्विताख्यातार्थस्य प्रथमान्तार्थस्य च वारद्वयं बोधे प्रवेशः इति नैयायिकप्रक्रिया । चैत्रान्यावृत्तिपाकानुकूलकृतिमान् चैत्रः इति बोधात् एवकारस्थले न वाक्यभेदः इत्यपि पक्षान्तरमस्तीति बोध्यम् ।।

·शाब्दतरङ्गिणी भावनाप्रकारकबोधत्वावच्छिन्नं प्रत्येव आल्यातपदज्ञानस्य कारणत्वात् , तादृश- बोधनिर्वाहाय तत्र प्रथमान्तपदमध्याहियते इति वाच्यम् । भावनाप्रकारकबोधस्य शपथैकनिर्णेयत्वेन तादृशकार्यकारणभावस्यैयाकल्पनात् । तथा कार्यकारणभाव- कल्पने 'चैत्रेण सुप्यते' इति भावाख्यातस्थलेऽपि प्रथमान्तपदाध्याहारापत्तेश्च । यदि च तत्र आस्यातार्थविशेष्यक एव बोध., भावनाप्रकारकबोध प्रति च भावाख्यातमिन्नास्यातपदज्ञानं कारणमित्युच्यते, तदा कारणत्वान्तरकल्पनागौरवं दुर्वारम् । - किञ्च, प्रथमान्तार्थविशेष्यकबोधस्वीकारे, चैत्रः कीदृशः इति प्रश्ने, चैत्रः पचति इति वाक्यमुत्तरं स्यात् । तेन चैत्रविशेष्यकस्य पाकभावनाप्रकारकस्य बोधस्य जननात् । न च भावनाविशेष्यकबोधपक्षेऽपि चैत्रः पचति इति वाक्यं कीदृशी कृतिः इति प्रश्नस्योत्तरं स्यात्, चैत्रर्तृकपाककृतेर्बोधकत्वादिति वाच्यम् । स्त्रीलिङ्ग- विशिष्टकृतिविषयकप्रश्नस्य स्त्रीलिङ्गविशिष्टकृतिबोधकपदघटितमेवोत्तरवाक्यं भवितु- मर्हति । आस्यातोपात्ता कृतिस्तु लिङ्गानन्वयिनीति न तादृशं वाक्यमुत्तरं भवति । अनया च सरण्या प्रथमान्तार्थविशेष्यकबोवपक्षे चैत्रः कीदृशः इति प्रश्नो- त्तरत्यापत्तिवारण न संभवति । मुख्यविशेष्यस्य चैत्रस्य लिङ्गसंख्यादिविशिष्टस्यैव चैत्रः पचतीति वाक्येन बोधात् । तस्मात् आख्यातार्थभावनाप्रकारप्रथमान्तार्थ- मुस्यविशेष्यको बोधः न संगच्छते । अपितु आस्यातार्थभावनामुल्यविशेष्यक एव बोधः समुचितः । आख्यातार्थसंख्यापि सामानाधिकरण्यसंबन्धेन तस्यामेवान्वेति । एवं कालोऽपि आधेयतासंबन्धेन तत्रैवान्वेति । नश्यतीत्यत्र तु निरूढलक्षणया आरयातोपस्थापिते प्रतियोगित्वे (भावनायां) वर्तमानः कालः खवृत्युत्पत्तिकनाश- निरूपितत्यसंबन्धेनान्वेति, न तु स्ववृत्तिनाशनिरूपितत्वेन संबन्धेन । चिरध्वस्ते घटे, नश्यति इति प्रयोगापत्तेः। एवं संबन्धभेदेऽपि कालः सर्वत्र भावनाया- मेवान्वेति ।

·षष्ठस्तरङ्गः १६७. . न च सर्वत्र विशेष्यभावनाया एकत्वेऽपि तत्र तत्र संवन्धानां विलक्ष- त्, तत्तत्संसर्गकबोधे तत्तत्सममिव्याहारज्ञानस्य कारणतानां कल्पनीयतया कारणभावानन्त्य दुर्वारमिति वाच्यम् । यथा घटवत् द्रव्यमिति वाक्यात् यद्रव्यविशेष्यकः घटप्रकारकः शाब्दबोधो जायते । तत्र च संबन्धः संबन्ध- संसर्गमर्यादया भासते न तु विशिष्य संयोगत्वसमवायत्वादिना । एव संयोगेन घटाभाववत् द्रव्यमिति ज्ञानदशायामपि घटवत् द्रव्यमिति यजबुद्धिरनुभवसिद्धोपपद्यते। संबन्धसामान्यसंसर्गकशाब्दबोधे जाते, संबन्धस्य शेष्य जिज्ञासायां, प्रमाणान्तरेण संबन्धविशेषतात्पर्ये अवधृते, तत्र तत्र संबन्धे ब्दबोधः पर्यवस्यति । एवमेव वर्तमानकालवती भावना इति शाब्दबोधे संबन्ध- शेषः विशिष्य न संसर्गमर्यादया भासते। अपि तु संबन्धत्वेन । तदनन्तरं शिष्य संबन्धावगतौ सत्यां, बोधः तत्र पर्यवस्यति । एवञ्च संबन्धसामान्य- सर्गककालप्रकारकभावनाविशेष्यकबोधे तादृशतिङ्सममिव्याहारज्ञानं कारण- त्येक एव कार्यकारणभाव इति न तदानन्त्यम् । एवं काख्यातस्य कर्तरि, कर्माख्यातस्य कर्मणि च निरूढलक्षणा । चतीत्येतावन्मात्रश्रवणेऽपि, पाककर्ता एको न वेति संशयो नोदेति । उदेति पाककर्ता कः इति जिज्ञासा । पचतीत्यतः पाककर्तृबोधं विना नैतदुभय- सुपपादयितुं शक्यते । अतः कर्तबोधाय आख्यातस्य कर्तरि लक्षणास्वीकार आवश्यकः । कर्तरि लकारविधायकमनुशासनमपि संगतं भवति । कर्तृत्वञ्च अखण्डो धर्मः, न कृत्याश्रयत्वमिति पूर्वमेव निवेदितम् । अत एव दम्पत्योः कर्तृत्वं व्यासज्यवृत्ति इति सिद्धान्तः संगच्छते। अन्यथा कृत्याश्र- यत्वस्य पतिनिष्ठस्य पत्नीनिष्ठस्य च भिन्नमिन्नत्वात् व्यासज्यवृत्तित्वं नोपपद्येत । अनेकनिष्ठस्यैकस्य द्वित्वादे: व्यासज्यवृत्तित्वदर्शनात् । आख्यातलक्ष्यः कर्तापि स्वनिष्ठकर्तृतानिरूपकत्वसंवन्धेन भावनाया- मेवान्वेति । एवं पचतीत्यादौ धात्वर्थः पाकः कर्मतासंबन्चेन भावनायामन्वेति, नतु अनुकूलतासंबन्वेन । पचति इत्यस्य 'पाकं करोति' इति विवरणदर्शनात् ।

·१६८ शाब्दतरङ्गिणी मोदन पचति इत्यादौ च ओदनस्य कर्मत्वेनान्वितत्वात् पाक करणत्वेन भाव- नायामन्वेति, पाकेनौदन करोति इति विवरणात् । न च पाक प्रति कृते कारणतया कृतिनिरूपितारणत्वस्य पाके अयोगात् तस्य करणतया भावनान्वयो न युज्यते इति वाच्यम् । खनिष्ठकरणतानिरूपकोदनोद्देश्यकत्वसव घेन पाकस्य भावनायामन्वयस्वीकारात् , करणत्वस्य ससर्गघटकत्वात् ससर्गत्वव्यवहारोपपत्ते । एवञ्च धात्वर्थ यथायध कर्मत्वकरणवान्यतरससर्गेण भाषनायामन्वेति । ओदन पचति इत्यत्र द्वितीयार्थ कर्मत्वम् । तच्च परसमवेतक्रियाजन्य- फलशालित्यसमनियतमखण्डम् । तत्रैव द्वितीयार्थसख्यापि सामानाधिकरण्य- सब पेनान्वेति समानपदोपात्तत्वात् । कर्म वे च प्रकृत्यर्थ भाधेयतया अन्वेति । तच्च स्वनिरूपक्पाकानुकूलत्वसब धेन भावनायामेवान्वेति । न च द्वितीयार्थकर्मस्व निरूपकत्वेन साक्षात्सबधेन धात्वर्थे एवान्वेतु इति वाच्यम् । पाक करोति, पाकेनोदन करोति इत्यादिविवरणात् धात्वर्थ करोत्यर्थभावनाकारकम् । धात्वर्थसाधारण्येन कारकप्रकारकशाब्दबुद्धित्वाव- च्छिन्न प्रति भावनाविशेष्यतासबन्धेन लिङ्गानन्वयिपदजन्योपस्थिति कारणमित्येक- कार्यकारणभावकल्पने लाघवात् कर्मत्यादीनामपि भावनायामेव योग्येन सबधे- नान्दयो युक्त । अन्यथा अनेककार्यकारणभावकल्पनागौरवात् । एव धात्वर्थ- पाकान्वयार्थमुपस्थित भावनाविशेष्यत्वमिति तस्यैव कर्मत्वादिप्रकारतानिरूपितत्व कल्पयितुमुचितम् । न स्वनुपस्थितस्य धात्वर्थविशेष्यत्वस्य । एव, काष्ठेरोदन पचति इति वाक्य, काष्टै पाकेन ओदन करोति इति विवृण्वन्ति । तर काष्ठ- करणत्वादीना करोत्यर्यान्वयित्व सप्रतिपन्नमिति विनियमाणवाक्येऽपि विभक्त्यर्थ- करणवादीना करोत्यर्थभावनायाम वयो युज्यते । एवमेव तत्तद्विभक्तियोध्य कर्तृत्व- मप्रदानत्वादिकमपि अखण्डमेव स्वनिरूपधात्वर्यानुकूलत्यमरन्धेन भावनाया- भवेति ॥ न चानुभवानुसारेण व्युत्पत्तिमेदमङ्गीकृत्य तस्य तस्य पदार्थस्य योग्येन साक्षात्सब धेन वस्त्र विशेष्ये अवय एव समीचीन इति याच्यम् । तपा सति राजपुरष इति समासस्थले नामार्थयोरपि भेदेनान्वयव्युत्पत्ति खीकृत्य राज्ञ एव ·१७० शाब्दतरङ्गिणी चैत्र एव पचति इत्यत्र चैत्रवृत्ति चैत्रा यावृत्तिश्चककर्तृका पाकभावना इति बोध । नीलो घट इत्यत्र अस्तीति क्रियापदमध्याहरणीयम् । आख्यातार्थः आश्रयत्वम् । नीलपदार्थ घटपदार्थश्च खकर्तृकस्थितिनिरूपितत्वमग्न्धेन : भाव- नाया (आश्रयत्वे) अन्वेति । नीलघटयोरभेदबोधो मानस । यदि अभेदबोधस्य शाब्दत्वे आग्रह , तदा नीलस्य स्वाभिन्नघटकर्तृव स्थितिनित्रपितत्वमा धेन भाव- नायामन्वय । नीलविशिष्टा घटविशिष्टा च स्थितिमारनेति बोध । घट पटो न इत्यत्र भवतीति क्रियापदम याहियते । पटपद पटमिने लाक्षणिकम् । नञ्पद तात्पर्यग्राहक्म् । पटपदार्थश्च स्वामिन्नघटक स्थिति- निरूपित वसंबन्धेन भावनाया (आश्रयत्वे) अन्वेति । घटोऽपि स्वनिष्ठकर्तृत्वघटित- सबन्धेन तत्रैवान्वेति । तस्मात् प्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्त सुवर्थलिङ्गसख्याध्यतिरिकश्च सर्वोऽपि भावनायाम वेतीति व्युत्पत्तिकल्पनालाघवस्य केनाप्यपलपितुमशक्यत्वात् सर्वत्र भावनामुख्यविशेष्यक एव बोध महर्ण्यनुभवसिद्धो युज्यते इति निरूपयन्ति । वयाकरणास्तु- वाक्य नाम सुबन्ततिङन्तचय । सुवन्त नामपदेन व्यवहियते । 'नमति- आरयातायं प्रति विशेपणीभवतीति नाम' इति, वाक्ये हि आख्यात प्रधान, तदर्थत्वात् गुणभूत नाम !' इति निरुक्तभाष्यकारो बभाषे । सुबन्तार्थश्च आग्यातशब्दिततिइन्तार्थविशेषणम् । तिडन्तजन्यबोधे च धात्वर्थो भाव एव विशेष्य । तिर्थस्तु कादि तत्र विशेषणम् । ननु प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै व्रत , तयोस्तु प्रत्यय प्राधा येन इति व्युत्पत्ते. तिर्थ एव धात्वर्थविशेष्यो भपितुमर्हति इति चेत्, न । 'भावप्रधानमाख्यातम्' इति निरुतस्मृते धात्वर्थस्य भावस्यै विशेष्यता सिद्धपति तथाहि । 'चपारि पदजातानि, नामाख्यातोपसर्गनिपाता.' युपर ग्य, 'सत्त्वप्रधानानि नामानि' इति नामलक्षण, 'भावप्रधानमाख्यातम्। इति आख्यातलक्षणश्च निरूपयति निरुतकारः। "प्रकृति प्रत्ययो विभक्ति- - .

·, १७४ शाव्दतरङ्गिणी द्वितीयाविभक्तिरहिताः 'जानामि सीता जनकप्रसूता P, 'श्रुत्या ममैतन्माहात्म्य तथा चोत्पत्तयः शुभाः ।। इत्यादयः प्रयोगा उपपद्यन्ते । धावनविशिष्टमृगस्य दर्शनकर्मत्वबोधे विशेषणीभूतधावनस्यापि दर्शनकर्मतया बोधः सिद्ध इति महा- भाष्योक्तं धावनक्रियाया दर्शनक्रियाकर्मत्वं चोपपद्यते, इति चेत् । न। एषरीत्या वाक्यैकवाक्यताया उपपादनेऽपि भाप्यसिद्रायाः पदैक- 'घाक्यताया असंभवात् । किश्च नीलविशिष्टघटस्य दर्शनकर्मत्वे प्रतिपिपाद- यिषिते, नील घटं जानाति इति प्रयोगो न स्यात् । विशिष्टस्य वाक्यार्थत्वात् तद्बोधकस्य पदसमुदायरूपवाक्यस्य अप्रातिपदिकत्वेन द्वितीयाया अनुपपत्तेः । 'तस्मात प्रथमान्तार्थविशेष्यकबोधस्वीकारे पश्य मृगो धावति इत्यत्र एकवाक्यता न स्यात्। अस्मन्मते तु मृगो धावति इत्यतो मृगकर्तृक धावनं बोध्यते । धावनश्च कर्मतासंबन्धेन दर्शने अन्वेति । मृगतृकधानकर्मकं दर्शनमिति बोधः । अत्र न कापि व्युत्पत्तिविरुष्यते । कर्मबोधकस्य धातुत्वेन प्रातिपदिकमज्ञाविरहात् न द्वितीयापत्तिः। नच मृगीयधावनस्य विशिष्टस्य कर्मत्वे विशेषणीभूतमृगस्यापि कर्मत्वात् , तद्बोधकमृगपदस्य प्रातिपदिकचात् तदुत्तरं द्वितीयापत्तिरिति वाच्यम् । मृगस्य धावनविशेषणत्वेन तत्प्रयुक्तस्यान्तरङ्गमस्कारस्य प्रथमारपस्यानिवृत्तेः ।' : श्रुत्वा ममैतन्माहात्म्य तया चोत्पत्तयः शुभाः । इत्यादिप्रयोगात्यार्षाः । एतेन, दृशिधातोः धावनकर्तृमृगकर्मकदर्शने, मृगकर्तृको कटधावने 'वा लक्षणा । इतराणि पदानि तात्पर्यग्राहकाणि । अत्र च न कोऽपि व्युत्पत्ति- -विरोधः इति परास्तम् । उक्तरीत्या विनैव लक्षणां निर्वाह लक्षणाश्रयणस्थानुचितत्वात् , अनेकेषां .पदानां व्यर्थन्वापरपर्यायतात्पर्यग्राहकत्वकल्पनाया अयुक्त वाच्च । ननु, मवन्मते आनय मृगो धावती ये वाक्यं न स्यात् । मृगकर्तृक- धायनस्य आनयनक्रियाकर्मत्वेनान्वयायोगात् । अस्मन्मते तु धावनकर्तृमृगस्य भानयनकर्मतयान्यपर्मभवाद् भवत्येकवाक्यतेति चेत् । ' ·षष्ठस्तरङ्गः १७५ न। शिखी ध्वस्तः इत्यत्र शिखायां ध्वस्तत्वपर्यवसानवत् , 'सविशेषणे. हे विधिनिषेधौ विशेषणमुपसंक्रामतः सति विशेष्ये बाधे' इति न्यायेन मृगविशिष्टस्य, धावनस्य आनयनकर्मत्वान्वयबोधः मृगकर्मकानयने पर्यवस्यति । तस्मात् प्रयमा-- न्तार्थमुख्यविशेप्यकबोधो न समञ्जसः ।। अपि च, खस्वामिभावसंबन्धेन राजविशिष्टः पुरुषः खस्वामिभावसंबन्धेन . भार्याविशिष्टः इति बोधतात्पर्येण राजपुरुषो भार्यायाश्च इति न प्रयुज्यते । एवं घटत्वविशिष्टे समवायेन द्रव्यत्ववैशिष्ट्यान्वयतात्पर्येण घटो द्रव्यत्वस्य इत्यपि न प्रयुज्यते । अतः एकविशेषणवैशिष्टयेनोपस्थिते तज्जातीयसंबन्धेन विशेषणान्त-- रान्वयो नेति व्युत्पत्तिः स्वीकरणीया । स्वस्वामिभावसंबन्धेन राजविशिष्टे पुरुषे सजातीयवस्वामिभावसंबन्धेन भार्या वैशिष्टयं बोधयितुं न शक्यते इति न तादृशः प्रयोगः। एवञ्च चैत्रः पचति इति वाक्यात् चैत्रत्वविशिष्टविशेष्यक: पाकानुकूल- कृतिप्रकारको बोधो न संभवति । उक्तव्युत्पत्तिविरोधेन समवायेन चैत्रत्वविशिष्टे सजातीयसमवायेन कृतिवैशिष्टयस्य बोधयितुमशक्यत्वात् । किञ्च धात्वर्थप्राधान्या-- भावे 'पचति ब्रजति' इति प्रयोगापत्तिः। पाककर्तुः वजनकर्तृत्वात् । अस्म- न्मते तु पाककर्तृकत्रजनस्य बाधितत्वान्न तथा प्रयोगः आपादयितुं शक्यते । तस्मात् निरुक्तमहाभाष्यकारादिमहर्षिसंमतः धात्वर्थमुख्यविशेष्यक एव बोधः समञ्जसः ॥ अत्रेयं प्राचीनवैयाकरणसंमता बोधसरणि:- चैत्रः तण्डुलं पचति इत्यत्र तण्डुलपदोत्तरद्वितीयाया आश्रयोऽर्थः 'कर्मणि द्वितीया' (पा. सू. 2-3-2) इत्यनुशासनात् कर्म द्वितीयावाच्यम् । क्रिया फलं च धातोः लभ्यते । जन्यत्वं च विनैव पदवाच्यतां संसर्गमर्यादया। अत: अनन्यलभ्यः आश्रयः द्वितीयार्थः। तत्र प्रकृत्यर्थः अभेदेनान्वेति । देवतातद्धित- स्थले आग्नेयम् इत्यादौ प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरभेदान्वयस्य सर्वसिद्धत्वात् । आश्रयश्च खवृत्त्याश्रयत्वनिरूपकत्वसंबन्धेन विक्लप्तिरूपफले, तच्च जनकतासंबन्धेन धात्वर्थे कृतिपर्यन्तव्यापारे अन्वेति । काख्यातस्य पूर्वोक्तनयेन आश्रयः संख्या वर्तमान- कालश्चार्थः । प्रथमान्तचैत्रपदार्थः अभेदेन आख्यातार्थाश्रये, संख्या समानपदो- पात्ताश्रये, वर्तमानकालः धात्वर्थव्यापारे, तिङर्थोऽपि धात्वर्थे अन्वेति । तथा च ·१७६ शाब्दतरङ्गिणी तण्डुलामिनाश्रयकविक्लप्त्यनुकूल एकचैनामिन्नाश्रयक वर्तमानो व्यापार इति तद्वाक्याधीनो बोध । चैत्रण तण्डुट पच्यते इत्यत्र कर्मास्यातस्य कर्तृतृतीयायामाश्रयोऽर्थ , निरुक्त यायात् । तृतीयार्थ धात्वर्थे व्यापारे, प्रथमान्ततण्डुलपदार्शविताख्या- तार्याश्रयश्च धात्वर्य' फले, फल च व्यापारे अन्वेति । तण्डुलामिन्नाश्रयक- विरक्लप्त्यनुकूल चैत्रामिन्नाश्रयक वर्तमानव्यापार इति शाम्दबोध । चैत्रेण सुप्यते इत्यत्र तिङ् धात्वर्यानुगदक एट्वादिना वर्तमानकाल- बोधक । चैत्रामिन्नाश्रयक वर्तमानस्वाप इत्सवयत्रोध । चो न पचति इत्यत्र चैत्रमकपाकाभाव इति बोध 1 प्रकारतासबन्धेन नबर्थविशेष्यकशाब्दबोध प्रति धातुज यभावनोपस्थिते विशेष्यतासरन्धेन हेतु वात् । टिप्पणी धातुजन्यभावनोपस्थितेरिति । भावनापदेन धात्वर्थव्यापार व्यप- दिशन्ति वैयाकरणा । 'भावो भावना सवोत्पादना क्रिया' इति तदुक्ते ।। अनेद बोध्यम्-चैनो न पचति इति चैनकर्तृकपाकाभावबोधस्वीकारे पचत्यपि चो, न पचति चैन इति प्रयोगापत्ति । तादृशपाकाभावस्य अन्यनिष्ठवेन विषयावाधात् । अत नन चननिष्ठाभावे लक्षणा अङ्गीकर- णीया। चैतकर्तृकपाकप्रतियोगिक चैननिष्ठाभाव इति बोध । अथवा धात्वर्थस्य पाकस्य समभिव्याहतप्रथमान्तपदोपस्थापितत्वोपलक्षितानुयोगि- कत्वविशिष्टाभावीयानुयोगिताविशेषसबन्धेन नजाभावे अन्वय स्वीक्रियते इति विनैव लक्षणा अतिप्रसङ्गवारण सभवति । अन्यनिष्ठपाकाभावे चैत्र- पदोपस्थापितत्वोपलक्षितचैत्रानुयोगिकत्वविशिष्टाभावीयानुयोगिताविशेषस्य पावसबन्धत्वाभावात् । एवमपि यादृशराजादिकतृक पाक एवाप्रसिद्ध , तादृश राजा न पचति इति वाक्यस्य प्रामाण्य न घटते । राजकतृकपाकरूपप्रतियोगिन अप्रसिद्धचा तदभावस्याप्रसिद्धत्वेन चोधनासभवात् । अत तन नजसम- भिव्याहृतपचधातो पाकाभावे लक्षणा नन तात्पर्यग्नाहक्ता च स्वीकृत्य राजाश्रयक पाकाभाव इति बोधो वर्णनीय । पाफाभावस्य राशि वाधा- भावाच्च वाक्यप्रामाण्यम् इति ।। .

·षष्ठस्तरङ्गः १७७ नीलो घटः इत्यत्र नीलपदोत्तरप्रथमार्थः प्रातिपदिकार्थः अभेदेन घटपदार्थे अन्वेति इति ॥ नव्यवैयाकरणानां बोधपद्धतिस्तु- द्वितीयायाः कर्मत्वशक्तिमान् , विशेषणत्वं, क्रियाकारकभावसंवन्धश्चार्थः । क्रियाजन्यफलाश्रयत्वातिरिक्तैव कर्मत्वशक्ति: अखण्डा। अतएव क्रियाजन्यफला- श्रयत्वात् कर्मत्वम् इति प्रयोग उपपद्यते। अन्यथा कर्मत्वात् कर्मत्वमितिवत् अयोग्यं तादृशवाक्यं स्यात् । 'कर्मणि द्वितीया' (पा. सू. 2-3-2) इति सूत्रस्वरसात् कर्मत्वशक्तिमानर्थः। 'कष्ट श्रितो भवतीत्यत्र क्रियाकारकयोरभिसंबन्धस्य द्वितीया वाचिका भवति' इति समर्थसूत्रभाष्यात् क्रियाकारकभावसंबन्धोऽर्थः । भेदसमा- नाधिकरणविशेषणत्वज्ञाने एव संबन्धाकांक्षा जायते इति विशेषणत्वमप्यर्थः । कर्मत्वादिशक्तिश्च द्वितीयाद्योत्या प्रकृत्यर्थविशेषणमेव । पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः इति व्यवस्थापितत्वात् । आख्यातस्यापि कर्तृत्वादिशक्तिमानर्थः । कर्मीभूततण्डुल- विशिष्टः चैत्राभिन्नकर्तृको वर्तमानः पाकः इति चैत्रः तण्डुलं पचतीति वाक्याधीनो बोधः । कर्माख्याते च धातुत: व्यापारावच्छिन्नफलमुपस्थाप्यते। धात्वर्थफलमुख्य- विशेष्यकश्च बोधो जायते । अतएव, "इण्यते पुत्रः इत्यर्थे पुत्रीयतीति न । भिन्नार्थकत्वात् । किन्तु पुत्रमिच्छतीत्यर्थ एव ।" इति 'सुप आत्मनः' (पा. सू. 3-1-8) इति सूत्रस्थं भाष्यमुपपद्यते । कर्माख्याते काख्याते च व्यापारमुख्य- विशेष्यकबोधस्वीकारे तयोभिन्नार्थकत्वाभावेन भाष्यासंगतेः स्पष्टत्वात् । चैत्रो न पचतीत्यत्र आरोपिता चैत्रकर्तृकपाकक्रिया इति शाब्दबोधः । ततः पाकाभावबोधो मानसो जायते । चैत्र एव पचति इत्यत्र एवार्थः अवधारणम् । तच्च ज्ञानविशेषः अवधार- णत्वेन भासते। अवधारणविषयचैत्रकर्तृक: पाकः इत्यन्वयबोधः । टिप्पणी- व्यापारावच्छिन्नफलमिति । फलं व्यापारश्च धात्वर्थः इति प्राचीन- वैयाकरणाः। फलावच्छिन्नव्यापारे, व्यापारावच्छिन्नफले च धातोः शक्ति- द्वयम् । काख्याते आद्यस्य, कर्माख्याते द्वितीयस्य च बोधः इति नवीन- वैयाकरणाः ।। SABDA-23 ·. - १७८ शाब्दतरङ्गिणी इति निरूपयन्ति ॥ नैयायिकास्तु-- पण्डितश्चैत्र. इति वाक्यात् पण्डितामिन्नश्चैत्रः इदि बोधोऽनुभूयते । न चार धात्वर्य. आख्याताओं का मुत्यविशेष्यतया भासते इति वक्तुं शक्यम् । तिङन्तस्यैगश्ररणात् । दृश्यन्ते च बहुलमाख्यातरहिता. प्रयोगा:-- 'शूशी दिवसधृमरः, विगतयौवना कामिनी सरो विगतयारिलं, मुसमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रमुर्धनपरायणः, सततदुर्गतः मसनः नृपाङ्गणगतः खलः, मनसि सप्त शल्यानि मे॥' इत्यादय. । नच तत्र अस्तीति क्रियापदमध्याहर्तव्यम्, 'अस्तिर्मतीपर: प्रथम- पुरुषः अप्रयुज्यमानोऽयस्ति' इति कात्यायनस्मरणात् । तदर्थ एव तत्र बोधे मुख्यविशेष्यतया भासते इति वाच्यम् । त्वं पण्डितः, अहं पण्डितः इत्यादी प्रथमपुरुषास्तिपदाम्याहारस्यायोग्यतया निरुक्तस्मरणाप्रवृत्तेः क्रियापदाध्याहारे मानाभायात् प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकस्यैर योधस्योदयात् । नच प्रातिपदिकार्थप्रकारकशाब्दबोधं प्रति विशेष्यतया सुजन्योपस्थितिः कारणं, सुबर्थप्रकारकशाब्दबोधे प्रति क्रियापदजन्योपस्थिति: कारणमिति अनुगत- कार्यकारणभाव एव तत्रापि योग्यस्य क्रियापदस्यान्याहारे प्रमाणमिति याभ्यम् । सुप्त्वप्रातिपदिकत्वादीनामनुगतानतिप्रसकाना दुनिचतया, प्रातिपादिकार्थेत्यादे- रनुगतत्य कार्यकारणभारस्यासंभगद । तपाहि सुक्ष्य न जाति. अम्त्यादिना सार्यात् । नापि सुम्पदयाच्यच तद, तत्पदस्य ईश्वरसकेते मानाभागत् । नापि पागिनिसकेतसंबन्धेन सुम्पदयत्वम्, व्याकरणान्तरप्रणेतृपुरुपीपसकेतसर धेन तत्पदररस, पुरयविशेषीयसतसंबन्धन पदान्तरपत्र चादाय विनिगमनारिदात । एव प्रातिपदिकत्वमायनुगर्न दुर्वचम् । तथा च तर प्रातिपदिकार्थविमान्यर्यान टिप्पगो- मिय. साक्षशब्दस्य ब्यूहो वक्यम् । अस्तिभवन्तीपर -जन्त. अराधातुरित्यर्ष।

·. १८० शाब्दतरङ्गिणी शयितव्यमिति च प्रथमान्तपदम् । नच तस्य तिङ्सामानाधिकरण्यमस्ति । यदि तत्रापि प्रयमासाधुत्वाय अस्तिपदमध्याहियते, तदा सुबन्तचयपर्याप्तत्व तद्वाक्यस्य न सभवति । यदि च तिङ्समानाधिकरणयोग्यत्वमेव वार्तिके विवक्षित- मिति तत्र प्रथमा उपपायते, तदा तथैव प्रकृतेऽपि प्रथमानिर्वाह समवति । एव क्रियापदरहितस्थले नियमेन अस्तिपदाध्याहारवादिमिरपि, 'अस्तिर्भवन्तीपर' इत्यनुशासनज्ञानाभावे निरुक्तम्थले पण्डिनामिन्नश्चैत्र इति बोध इष्यते। तस्मात् चैत्र पण्डित इत्यादौ प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको बोध क्लत इति, सति सभवे प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यक एव बोध खीकर्तुमुचित ॥ चैत्र तण्डल पचति इत्यत्र तण्डुलप्रातिपदिकार्थ द्वितीयार्थे कर्मत्वे अन्वेति । प्रातिपदिकार्यविशेष्यतया कर्मत्वादी विवक्षित एव द्वितीयादीनामनु- शासनसिद्धत्वात् । समाग्धिकत्वेन नियमेन निरूपकसाकांक्ष द्वितीयार्थकर्मत्य धात्वर्थे पाके अन्वेति । पाकश्चाख्यातार्थकृत्य-वयी। प्रकृतिप्रत्ययौ सहायं अत तयोस्तु प्रत्यय प्राधान्येन इति व्युत्पत्ते । आख्यातार्थकृतिश्च व्यापाररूपा शुद्ध प्रातिपदिकार्यमानमाकाक्षति, नतु व्यापारिणम् । व्यापारिणमाकाक्षमाणश्च व्यापार तेनैव व्यापारेण व्यापारिणमाश्रयते, उतान्येन । यदि तेनैव, तदा आत्माश्रय । यद्यन्येन, तदा अनवस्था। शुद्धश्च प्रातिपादिकार्थ प्रथमान्तार्थ एव । नच प्रथमाप्रकृत्यर्थस्य प्रथमार्थे अवय संभवति । प्रथमाया सख्याति- रिक्ता मावात् । नच प्रातिपदिकार्यसूत्रात् प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमार्थ इति वाच्यम् । तस्य प्रातिपदिवेनैव लाभात् प्रत्ययस्य तत्र शक्तिकल्पनाया अयुक्तत्वात् , लभ्य शन्दार्थ इति न्यायात् । तर प्रातिपदिकार्यस्या ययासमवाच, अमेदायक- प्रयोजिकाया विरुपोपस्थितेरभावात् । चैत्रादिपदोतरप्रथमाया एव चैत्रादिरर्य, प्रातिपदिक प्रथमाया तदर्थतापर्यप्राहकमित्युको च, अनन्तानो प्रातिपदिकाना न्यर्यत्वापरपर्यायतात्पर्यप्राहकत्वकल्पनामपेक्ष्य अल्पीयस्या अपमाया प्रयोग. साधुत्यसंपादक्ताकपनमेव युज्यते । एय तट , तटी, तटम् इत्यादौ लिहस्य पुस्खादे बोध एप नास्ति, याधित वात् । बोधेऽपि तटान् , तटी इत्यादी प्रपमा- अनन्य- ·१८१ षष्ठस्तरङ्गः रहितस्थल इव तटः इत्यत्राप्युपपत्तेः न प्रथमायाः तदर्थकता। द्रोणं व्रीहिमानय इत्यादाविव द्रोणपदस्य द्रोणपरिमिते लक्षणयैव द्रोणो व्रीहिः इति प्रयोगः सूपपाद इति परिमाणमपि न प्रथमार्थः । परन्तु अनन्यलभ्या संख्येव । प्रातिपदिकार्था- तिरिक्तेषु कर्मत्यादिषु अविवक्षितेपु प्रथमा भवतीति प्रातिपदिकार्थसूत्रार्थः । एवञ्च प्रयोगसाधुत्वाय प्रथमा प्रयुज्यते । अर्थाभावेऽपि प्रयमामनुशासता सूत्रकारेण 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या' इति सूचितम् । संख्या च न प्रकृत्यर्थविशेष्यतया भासते इति वक्तुं युक्तम् । तथा सति तस्याः धात्वर्थे परम्परासंबन्धेनान्वयस्य वाच्यतया गौरवात् । अतः सा प्रकृत्यर्थे एव समवायेन साक्षात्संवन्धेनान्वेति । एवञ्च प्रथमान्तचैत्रपदस्य एकत्वविशिष्टश्चैत्रोऽर्थः । ननु 'अभिहिते प्रथमा' इति कात्यायनस्मरणात् आख्याताभिहितं कर्तृ- त्वादिकं प्रथमार्थः । तत्रैव प्रकृत्यर्थः विशेषणतया अन्वेतीति चेत् । न । उक्तार्थानामप्रयोगः इति न्यायेन, आख्याताभिहितकर्तृत्ववाचकत्वस्य प्रथमायां कल्पयितुमयुक्तत्वात् । न चाख्यातेन सामान्यतः कर्तृत्वबोधनेऽपि चैत्रवृत्तित्वेन कर्तृत्वबोधार्थ प्रथमया कर्तृत्वाभिधानमावश्यकमिति वाच्यम् । आख्यातार्थस्य कर्तृत्वस्य प्रथमान्तार्थे अन्वयेनैव चैत्रवृत्तिकर्तृत्वस्य लाभात् । न चाख्यातोपात्तकर्तृत्व आख्यातार्थभावनायां (कृती) अन्वेति, न प्रथमान्तार्थे इति वाच्यम् । कृत्यतिरिक्तस्य कर्तृत्वस्याप्रामाणिकत्वात् । कृतिरूपकर्तृत्वामिधानस्यैव प्रथमाप्रयोजकत्वात् । नच कृत्यभिधानस्य तत्प्रयोजकत्वे चैत्रेण सुप्यते इत्यत्र चैत्रपदोत्तरं प्रथमा स्यात् , चैत्रेण खापः क्रियते इति विवरणानुसारेण भावारख्यातेन कृत्यभि- धानादिति वाच्यम् । चैत्रेण सुप्यते इत्यत्र स्वापनिरूपितं कर्तृत्वं कृतिपर्यवसितं तृतीयया बोध्यते । सा च कृतिः धात्वर्थ खापे अन्वेति । चैत्रेण स्वापः क्रियते इत्यत्र तु कृमर्थनिरूपितमेव कर्तृत्वं नाश्रयत्वरूपं तृतीयया बोध्यते, नतु स्वाप- निरूपितम् । आश्रयत्वस्य कर्तृत्वरूपत्वे आधेयत्वपर्यवसितं कर्तृमत्त्वं तृतीयार्य: नवीनमते । तच्च धात्वर्थकृतावन्वेति । चैत्रवृत्तिकृतिनिलपितलाध्यताख्यविषयतात्रयः खापः इति विवरणवाक्याधीनो बोधः। एवञ्च कृञ्धातोः बाख्यातविवरणत्वाभावेन ·१८२ शाब्दतरङ्गिणी भावाख्यातस्य कृतियोवकल्वे मानाभावात् कृतिरूपस्य कर्तृत्वस्यानमिवानात् चैत्रपदोत्तर तृतीयैव, न प्रथमा । प्रातिपदिकार्यनिष्ठे कर्तृत्वादिके समभिव्याहृता- ख्यातादिना अभिहिते सति, तत्प्रातिपदिकोत्तर प्रथमा इत्येवपर 'अभिहिते प्रथमा' इति वार्तिकम् । एवञ्च प्रथमान्तार्थ कुत्र विशेषणतया अन्वियात् ।। आख्यातार्थभावना व्यापाररूपा व्यापारिणमाकाक्षते । प्रथमान्तार्थश्च निर्व्यापार व्यापारमाकाक्षते । अत उभयाकाक्षया उभयोरन्वय । तत्रापि भावना प्रकार न प्रथमान्तार्थ । पूर्वोक्त यायेन तस्य विशेष्यमासकसामग्री- विरहात् । मनु विशेष्यतया प्रकृत्यर्यावयिन प्रथमार्थस्याभावेऽपि आख्यातार्षे एय प्रथमान्तार्थ अवेतु। नामार्थस्य भेदना वेन धात्वर्षे अनन्वयात न व्युत्पत्तिविरोधोऽपीति चेत् । न। तच्छब्द पूर्ववाक्यार्थबोधे य प्रधान-मुरयविशेष्य , त परामृशति । 'पुरुष प्रयाति, तस्य पादयोरमिवादय' इत्यत्र तच्छब्देन पुरुषस्य परामर्शः, पुरुष प्रयाति इति वाक्यजन्यबोधे प्रथमा तार्थस्य मुख्यविशेष्यतायामेव युज्यते, नतु आख्यातार्यविशेषणतायाम् । एवमेव, 'यो य शूद्रस्य पचति द्विजोऽन सोऽतिनिन्दित ।' इत्यत्र सच्छन्द पूवाक्यानोधप्रधानीभूतद्विज परामशति । एवं आरयानार्थस्य प्रथमान्ताविशेषणवे 'पचन् पचति' इति वाक्य निराकाक्ष सपद्यते । तद्वाक्यात् पास्कृतिविशिष्ट पाककृतिमानित बोधो भवन् भवेत् । तद्धर्मे तद्धर्मवत आधेयतया अन्वयनोधस्यैव, तदधिकरणे तद्वैशिष्ट्य- बोधस्यापि अव्युत्पनतया तहाक्य न प्रामाणिमिति आनस्येनोपपादयितु शक्यते । एव प्रयमा तार्थविशेष्यवधानीकारे, व्याकरणमयीने य, वैयाकरण इति विवरण वित्रियमाणयो विप्रवृत्तिवाक्ययो ममानविशे' यकसमानप्रकारक- योधजना यमानस्यैनोपपद्यते । टिप्पणी- भन्युत्पतयेति। अभेदान्ययशेधे उद्देश्यतावच्छेदयविधेयतायन्द. प्रयोद , भेदान्यपयोघे, उद्देश्यतापच्छेदय विधययोश्च मेद अपेक्षित ॥ । .

·१८३ षष्ठस्तरङ्गः तथा चाख्यातार्थभावनैव प्रथमान्तार्थे अन्वेति । पाकानुकूलकृतिमां- श्चैत्रः इति प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको बोधः । तदुक्तं न्यायकुसुमाञ्जलो उदयनाचार्यः- "नह्यन्यतराकांक्षा अन्वयहेतुः । अपितु उभयाकांक्षा। प्रातिपदिकार्यो हि फलेनान्वयमलभमानः क्रियासंबन्धमपेक्षते । भावनापि व्यापारभूता सती व्यापारिणमित्युभयाकांक्षा अन्वयहेतुः ।” इति, "अतएवानुभवोऽपि यावदुक्तं भवति पाकानुकूलवर्तमानयत्नवान् तावदुक्तं भवति पचतीति ।” इति च ।। एवमुपपत्तिसिद्धः प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको बोधः सर्वानुभवसाक्षिकः । आलङ्कारिकाः प्रायः प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकमेव बोधं निरूपयन्ति । बोधा- दिप्वभिनिवेशरहिताः वेदान्तिनोऽपि शाब्दबोधवर्णनप्रसङ्गे प्रथमान्तार्थमुख्यविशे- ध्यकं बोधं वर्णयन्ति । एवञ्च चैत्रः पचति इत्यत्र पाकानुकूलकृतिमांश्चैत्रः इति अनुभवसिद्धो बोधः युज्यते । अतएव अवगतनिरुक्तवाक्यार्थः पुरुषः, चैत्रः पाकानुकूल कृतिमान्न वेति न संदिग्धे ॥ ननु 'भावप्रधानम्' इति निरुक्तस्मृतिः न भावशब्दितभावनारूपस्य प्रत्ययार्थस्य धात्वर्थनिरूपितविशेष्यत्वं बोधयति । तादृशार्थस्य 'तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येन' इत्येव सिद्धत्वादस्या वैयापत्तेः, भावाख्याते अव्याप्तेश्च । तत्र, बोधे धात्वर्थस्यैव विशेष्यतया भानेन तदपेक्षया प्रधानीभूतप्रत्ययार्थबोधकत्वस्या- भावात् । अपितु भावपदार्थधात्वर्थस्यैव प्राधान्य बोधवतीति तद्विरुद्धः प्रथमा. न्तार्थविशेप्यको बोधः स्त्रीकतुं न शक्यते इति चेत् । न । 'प्रत्ययः प्राधान्येन' इत्यनेनैव आख्यातार्थस्य धात्वर्थविशेष्यत्वे सिद्धेऽपि, आख्यातार्थेषु कालसंख्याभावनारूपेतु कीदृशः आख्यातायः विशेष्यः इति जिज्ञासायां, आख्यातार्थभावनाया: धात्वर्यापेक्षया प्राधान्य बोधयति भाव- टिप्पणी 'फलेन-धात्वर्थेन' इति वर्धमान टीका। + ·१८४ शाब्दतरङ्गिणी प्रधानमिति स्मृतिः । भारपदार्थो भावना। कास्याते कर्तृन्वे, कर्मास्याते कर्मवं, आश्रयत्वं, प्रतियोगित्वम् इत्यादयः भावनापदव्यपदेश्याः । एवञ्च धात्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितभावनानिष्ठविशेष्यताशालिबोधजनकमाझ्यातमिति फलि- तम् । प्रत्ययार्थः प्रधानमित्यपि न सुबर्थविषयतया संकोचयितव्यम् । आख्यातार्थेषु कम्य गुणत्वं कस्य प्राधान्यमिति विचिकित्सायां, आख्या- तार्थसंख्याद्यपेक्षया भावनायाः प्राधान्यं बोधयति निरुक्तमिदम् इति तु न युक्तम् । तथा सति आल्यातार्थसंख्यायाः भावनायां, काख्याते खाश्रयसमवेतत्वसंबन्धेन, कर्माख्याते खाश्रयोदनादिनिष्ठविक्लप्तिजनकपाकानुकूलत्वसंबन्धेन चान्वयस्य वाच्यतया शाब्दबोधस्याधिकविषयतया गौरवापत्तेः। तदुक्तमभियुक्तैः-पदवाक्यरलाकरे- भावप्रधानमाख्यातमिति निर्वचनस्मृतेः । आख्यातार्थेषु भावस्य प्राधान्यमनुशिष्यते ।। इति । न चैवमपि भावाख्याते अव्याप्तिस्तदवस्यैवेति वाच्यम् । चैत्रेण सुप्यते इत्यत्रापि चैत्रफर्तृकखापाश्रयत्वम् इत्याकारकस्य धात्वर्थप्रकारकस्य आश्रय वरूप- भावनाविशेष्यकस्य बोधस्य जननेन लक्षणसंगमनात् । अयच बोधः शिरोमणि- संमतः । "चैत्रेण सुप्यते, गगनेन स्थीयते इत्यादौ प्रथमान्तपदाभावात् धात्वर्थस्य भावनाया विशेषणतयैवान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् भावनाया बाधितत्वाच, भावना- विशेष्यविरहादनन्वितैव मंख्या । एकवचनं तु साधुत्वार्थम् ।" इति आख्यात- वादे शिरोमणिभट्टाचार्याः निरूपयन्ति । भावनाविशेष्यविरहात् इत्यनेन, भावनाविशेष्यको वोधः तत्र, नतु भावनाविशेषणकेतरविशेष्यको बोधः इति लभ्यते । अन्यथा भावनाया अबोधात् इत्येव ब्रयुः । युज्यते चायं बोधः निरुक्तस्मृत्यनुसारात । एवञ्च न भावाख्याते अव्याप्तिः । अथवा, 'भावप्रधानम्। इत्यनेन न भावप्रधानकबोधोपधायकत्वं विवक्षितं, अजनितबोधाख्याते अव्याप्त्यापत्तेः । अतः तादृशबोधखरूपयोग्यत्वं, तादृश- बोधजनकतावच्छेदकीभूतानुपूर्वीमत्त्वरूपमेव विवक्षणीयम् । अकर्मकखप्यादेः यदा ·१८५ षष्ठस्तरङ्गः पाकगमनादौ शक्तिभ्रमः लक्षणाग्रहो वा, तदा ततः धात्वर्थप्रकारकाख्यातार्थ- भावनाविशेष्यकत्रोधोदयेन तादृशबोधजनकतांवच्छेदकानुपूर्वीमत्त्वस्य तत्र सत्त्वेन भावाख्याते नाव्याप्तिः ॥ भावप्रधानमिति वचनं प्रमाणीकुर्वद्भिरपि नव्यवैयाकरणैः, वैयाकरणः इत्यादिवृत्तेः विवरणवाक्ये आख्यातस्य भावप्राधान्यं न स्वीक्रियते । ते हि, वृत्तिविग्रहयोः समान विशेष्यकसमानप्रकारकबोधजनकत्वानुभवेन, तथा बोधक- भाष्यप्रामाण्यात्, 'कचिद्गुणप्रधानत्वमर्थानामविवक्षितम्। इत्युपक्रम्य, 'अख्यातं तद्धितकृतोर्यत्रार्थस्योपदर्शकम् गुणप्रधानभावस्य तत्र दृष्टो विपर्ययः ॥' इति हर्युक्तेः तत्र विपर्ययशब्दस्वारस्याच 'व्याकरणमधीते यः' इति विवरणवाक्यस्य व्याकरणाध्ययनकर्तृबोधकत्वं व्यवस्थापयन्ति। तैश्चावश्यं निरुक्तस्मृतेः तद्धितादि- वृत्तिविवरणस्थले संकोचः स्वीकरणीयः । एवमस्माभिरपि भावाख्यातस्थले तस्याः संकोचः स्वीक्रियते इत्यपि वक्तुं शक्यते ॥ ननु 'भावप्रधानमाख्यातम्' इति वचनस्यैवमर्थवर्णनेऽपि, 'यत्रोभे भाव- प्रधाने भवतः' इत्युत्तरग्रन्थपर्यालोचनया भावस्यैव वाक्यजबोधविशेष्यत्वं प्रतीयते, न प्रथमान्तार्थस्येति चेत् ॥ " वाक्ये हि आख्यातं प्रधान, तदर्थत्वात् गुणभूतं नाम। तदर्थस्य भावनिप्पत्तावङ्गत्वात् । एवं तावत् वाक्ये आख्यातं प्रधानम् ।" इति निरुक्तभाप्य आख्यातार्थनिष्पत्त्यर्थ कारकाणामपेक्षितत्वरूपं आख्यातार्थप्राधान्यं बोधयति । किञ्च तस्य प्राधान्यं विधेयत्वनिबन्धनमपि स्यात् । चैत्रः पचति इति वाक्यजबोधे पाकानुकूलकृतेराख्यातार्थस्य विधेयत्वात् । अतः नोत्तरग्रन्थपर्यालोचनया आख्या- तार्थविशेष्यकत्वं वाक्यजन्यबोधस्य सिद्धयति ॥ टिप्पणी "क्रियाकालयोगाभिधायित्वोक्तौ भोक्तुं इत्यादि नाम्नि अतिप्रसङ्गः। अत उक्त क्रियाप्रधानमिति । स्वनिष्ठा हि आख्यातात् क्रिया प्रतीयते । नान्यतन्त्रा। भोक्तुमित्यादौ तु क्रियान्तरमन्तरेणापर्यवस्यन्ती किया गम्यते बजतीत्यादौ तु न तथा । तदिदं क्रियाप्राधान्यमिति । तदनेन पचति पचेत पच्यते स्थीयते इत्यादि सर्वमाख्यातं संगृहीतं भवति ।" इति न्यायवार्तिक तात्पर्यटीका। SABDA-24 न।

·. १८६ शादतरङ्गिणी 'त्रियाालयोगामिधायि रियाप्रधानमाग्यातम्। इति न्यायवार्तिके क्रियाप्रधानपदेन क्रियान्तरानाकक्षित्वरूप प्राधान्य विवक्षितम् । स्पष्टीकृतश्चाय- मर्थ तात्पर्यटीफायां वाचस्पतिमिः । तस्मात् न न्यायपातिकमारस्य भाव- विशेष्यकोधोऽमिमत । अर्थातरमूने न्यायभाष्यकारः 'क्यिाफारकासमुदाय , कारकमख्या- विशिष्टक्रियाकाल्योगामिया'यारयात, धापर्यमाञ्च कालामिपानविशिष्टम् । इति प्रथेन आरयातरक्षणमाचष्टे । क्रियाकारकसमुदायबोधक रमि येक, काररमाया- विशिष्टक्रियाका-योगामियायिवमिन्यपर, कालविशिष्टधात्वर्थनोमकावमित्यन्यच्च लक्षणमारयातस्य । अभिधीयते इत्यमिपानमिति व्युत्पत्या कालरूपाभिधानविशिष्ट- धात्वर्थयोधक समिति तृतीयटक्षणोक 'धात्यर्थमात्र च काराभिमानविशिष्टम्। इति प्रथ । निस्तरेण चेममर्थ निरूपयति तात्पर्यटीकाया वाचस्पतिमिश्रा अत सिद्ध धार्थमुरयविशेष्यको बोध न प्राचीननैयायिकामिमत इति ।। विश्व, भानप्रधानमिति निरुक तद्भाप्यवरसात् सफलकारकमग्याविशिष्ट- भावना धावयं इत्यभिप्रायेण प्रवृत्तमिति ज्ञायते । सुरन्त हि तत्र भाष्ये नाम- पदेन व्यवहृतम् । 'सत्ता द्रव्य लिङ्ग मरयेति नामार्थ' इति निरुक्तभाष्य कार- यस्य नामार्यता न प्रतिपादयति । एवञ्च पञ्चस धात्वर्य इति पक्ष स्वीकृत । न चाय पक्ष क्षोदक्षम । कारकादिविशिष्टक्रियाया धात्वर्थ वे 'ल कर्मणि' (पा सू 3-4 69) इत्यादीना द्योतकताबोधकत्य 'कर्तरि कृत्' (पा सू 3-4-67) इत्यादीना कादिवाचकतावस्त्वमिति समानाकारसूताणा विभिन्नार्थकत्व- खीकारापत्ति । एव 'एका क्रिया' इति भाष्यात् एकत्वमख्याया क्रियायां सत्वेऽपि द्विवादिसरयाया तर सत्त्वे मानाभावेन, चैत्रमैत्रौ पचत इत्यत्र कर्नादि- गतद्वित्वसरयया क्रियायामारोपो वाच्य इति तद्वाक्यस्याप्रामाण्य स्यात् । एक कारक विशिष्टक्रियाया धात्वर्थ वे प्रथमान्तार्थस्य कर्तरि अभेदेना वयो न स्यात् , कर्तुं धात्वर्थकदेशत्वेन पदार्थ पदार्थेनेति व्युत्पत्तिविरोपात् । एव, स्तोक पचति इत्यत्र स्तोकपदम्येव, धावर्षे अभेदान्वग्यर्थफचैत्रादिपदाना नपुसकता- पत्तिश्च । तस्मात् वैयाकरणैरेवाय पक्ष न खीकर्तुं शक्यते, किमुत नैयायिकै ।

·षष्ठस्तरङ्गः १८७ महाभाष्यकारास्तु पञ्चकस्य धात्वर्थतामिव, कारकादीनां प्रत्ययवाच्यतामपि व्युत्पादयन्ति । आकरग्रन्थव्युत्पादितेषु यः पक्षो युज्यते, स एव ग्राह्यः । एवञ्च ये प्रत्ययानां कादिवाचकत्वमभ्युपगच्छन्ति, तैः पक्षान्तराभिप्रायेण प्रवृत्तं निरुक्तं प्रत्ययार्थापेक्षया धात्वर्थस्य प्राधान्ये प्रमाणतयोद्भावयितुं न शक्येत ।। अपिच वैयाकरणभूपणसारकाराः 'विशेष्यत्वात् भावना प्रत्ययस्यैवार्थः न धातोः' इति पक्षस्य निराकरणावसरे, "उत्सर्गोऽयम् । विशेष्यत्वादिना वोधस्तु तथा व्युत्पत्त्यनुरोधात् । अतएव नैयायिकानां प्रथमान्तविशेष्यक एव बोधः । अतएव 'प्रधानप्रत्ययार्थवचनमर्थस्यान्यप्रमाणत्वात्' (पा. सू. 1-2-56) इति भगवान् पाणिनिः। प्रधानं प्रत्ययस्यार्थः इति वचनं न कार्यम् , अर्थस्य- तथा बोधस्य, अन्यप्रमाणत्वात्-व्युत्पत्त्यनुसारित्वादिति तदर्थः । एवं सत्यपि नियामकापेक्षणे च 'भावप्रधानमाख्यातम्' इति वचनमेव गृह्यताम् । इति निरूपयन्ति । अनेन स्पष्ट ज्ञायते, तत्तद्विशेप्यकबोधे नियामकं वचनं नापे- क्ष्यते इति । स्वानुभवसिद्धस्य बोधस्य संवादकत्वात् , एवं सत्यपि नियामकापेक्षणे, निरुक्तं गृह्यतामिति निरुक्तं प्रमाणीचक्रः ग्रन्थकाराः । नहि वैयाकरणाः निरुक्त- महाभाप्ययोर्विरोधे महर्षिप्रोक्तमपि निरुक्तं प्रमाणीकुर्युः । तस्मात् निरुक्तानुसारेणैव वोधो वाच्यः इति न निर्वन्धः इति न कापि क्षतिः ।। तत् सिद्धमुपपन्नः अनुभवसिद्धः प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको बोधः इति ॥ कालादिव्यतिरिक्ताख्यातार्थप्रकारकशाब्दबोधे अन्याविशेषणीभूतप्रथमा- न्तपदजन्योपस्थितिः कारणमिति आख्यातार्थसंख्याभावनासाधारण्येन एक- कार्यकारणभावकल्पनालाघवञ्च न प्रथमान्तार्थविशेप्यकबोधाङ्गीकारे मूलयुक्तिः । निरुक्तन्यायेन आख्यातत्वस्यानुगतानतिप्रसक्तस्य दुर्वचतया तादृशानुगतकार्य- कारणभावासंभवात्। अपिच प्रथमान्तपदजन्योपस्थितिकार्यतावच्छेदकं, किं भाव- नान्वयबुद्धित्वं, उत संख्यान्वयबुद्धित्वमिति विचार्य, आख्यातार्थभावनानवाहिनः आख्यातार्थसंख्याबोधस्यानुदयेन भावनान्वयबुद्धित्वमेव कार्यतावच्छेदकम् , प्रथ- मान्तपदानुपस्थाप्ये च न संख्यान्वयत्रोधो भवति, व्याप्यधर्मावच्छिन्नजनक- सामनया कार्ये जननीये व्यापकधर्मावच्छिन्नजनकसामग्रया अपेक्षणात्, संख्या- ·आख्यात- १८८ शाब्दतरङ्गिणी न्वयबोधत्वव्यापकभावनान्वयधुद्धित्वावच्छिन्नजनिकायाश्च प्रथमान्तपदजन्योपस्थिते- रभावादिति निर्धारयन्ति, नैयायिकप्रबन्धारः ।। चैत्रः पचति इत्यादौ आल्यातेकवचनजन्यैकत्वोपस्थितिः न शाब्दबोधे हेतुः मानाभावात् , आख्यातं विनापि सुवैकवचनादेकत्वबोधर्मभवादिति निष्कर्षानुसारिणामाशयः गदाधरभट्टाचार्यैः प्रपश्चितो व्युत्पत्तिवादे। चैत्रो मैत्रश्च गच्छतः इत्यत्र चैत्र मैत्रे च प्रत्येकमेकत्व सुबेकवचनात् बोध्यते, द्विवचनात् द्वित्वमपीति उभयविधानुभवोऽपि शाब्द एव । नत्वन्यतरस्यापि अशाव्दत्वं कल्पनीयम् ॥ चैत्रो न पचति इत्यत्र भावनाया नर्थे, संरयायाश्च प्रथमान्तार्थे अन्वयेन कार्यकारणभावान्तर स्वीक्रियते । न चैव तत्तत्स्थलानुसारेण तर तत्रान्वयस्वीकारे कार्यकारणभावकन्यनागौरवमिति वाच्यम् । निरुक्तवाक्यात् पाकानुकूलकृत्यभाववान् चैत्रः इति अस्मत्संमतबोधस्वीकारे न कोऽपि प्रयोगस्याति- प्रसङ्गः, अप्रसङ्गो वा । परन्तु कार्यकारणभावान्तरं कल्पनीयम् । परैस्तु पच- त्यपि चो, न पचतीति प्रयोगातिप्रसङ्गवारणाय नमः चैत्रनिष्टाभावे, आरयातस्य वा कृत्यभावे लक्षणा स्वीक्रियते । एवञ्च तत्तत्पदजन्यलक्ष्यार्थोपस्थितेः शाब्दबोधहेतुत्वं कल्पनीयम् । लक्षणाकल्पनस्य तादृशकारणताफल्लने एव पर्यवसानात् । द्वितीय- कल्पे नत्रः व्यर्थत्वापरपर्यायतात्पर्यवाहकतापि कल्पनीया । एवं ना केवल- शक्यार्थबोधस्य कुत्राप्यजननात नत्रो लक्षणायनम यसमञ्जसम् । नमसमभि- व्याहारस्थलेषु नत्रः लक्षकर-पदान्तरगतलक्षणातापर्यग्राहक वयोरन्यतरस्यैव तैः प्रतिपादनात् इत्यादिकमनुसन्धेयम् ।। विश्च सुर्यलिङ्गल्याव्यतिरिक्तप्रातिपादिकार्यव्यतिरिक्तप्रसारकशान्द. यो) प्रति भावनानिष्टविशेष्यतामवन्धन लिङ्गानन्वयिपदजन्योपस्थितिः कारण- मिति अनुगतः कार्यकारणभावो न संभवति । जानातीत्यादौ आश्रय, नश्यती- पर प्रतियोगि, पचति, पन्यो इत्यादी कृतिः, न पचतीसादौ पृतभाषध मुग्यविशेष्यतया भासते परेषा मते। न पाश्रय गादिसाधारणमनुगतानतिरा: भायनात निस्तु शस्पम् । नमसंन्याकाठयारकानिरिकापातार्थ भाय- ·षष्ठस्तरङ्गः नात्वम् । आख्यातार्थत्वं च शक्तिलक्षणान्यतरसंबन्धेन आख्यातप्रतिपाद्यत्र वाच्यम् । पूर्वोक्तन्यायेन आख्यातत्वस्यैवाननुगतत्वात् । नच भावनात्वमर धर्मः इति वाच्यम् । तत्साधिकायाः अभावादिसाधारण्याः भावना इत्यनु प्रतीतेः शपथैकनिर्णेयत्वात् । नच तान्त्रिकैः भावनापदव्यपदेश्यत्वमेव तत्व वाच्यम् । तान्त्रिकसंकेतसंबन्धेन भावनापदवत्त्वं पुरुषान्तरीयसंकेतसंब पदान्तरवत्वं चादाय विनिगमनाविरहात् ।। भावनात्वमिव निरुक्तकार्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टं सुप्त्वं प्रातिपदिकत्वं नानुगतमिति कानुगतकार्यकारणभावस्यावकाशः ॥ एवं प्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः सुवर्थलिङ्गसंख्याव्यतिरिक्तश्च सर्वो भावनायामन्वेति इत्युक्तावपि, तत्तत्पदार्थस्य भावनायां भिन्नभिन्नसंबन्धेनैवान्वया लडर्थवर्तमानकालस्य पचतीत्यादौ आधेयतासंबन्धेन, नश्यतीत्यत्र स्ववृत्त्युत्पत्ति नाशनिरूपितत्वसंबन्धेन चान्वयात् , तत्तत्संसर्गकबोधे तादृशतादृशसम व्याहारज्ञानस्य हेतुत्वं कल्पनीयमिति अनन्ताः कार्यकारणभावाः प्रसज्यन्त ए शाब्दवोधे सर्वत्र संबन्धः विशेपरूपेणैव संसर्गमर्यादया भासते, न संबन्धः सामान्यरूपेण । स्पष्टञ्चैतत् गदाधरीयचतुर्दशलक्षण्यां प्रथमस्खलक्षणे एवञ्च शाब्दबोधः विशिष्यैव संबन्धावगाहीति संसर्गभेदेन कार्यकारणभाव अवर्जनीयः । घटवत् द्रव्यमित्यत्र तु मतुबर्थः संबन्धी। वैयाकरणैरपि तथैवा वर्णनात् । संबन्धस्य प्रकारतया संवन्धत्वेन भाने न कापि क्षतिः । पर वह्निमानिति वाक्यात वह्निसंवन्ध्यभिन्नः पर्वतः इति शाब्दबोचे जाते, तत्र संबन त्वेन संवन्धस्य प्रकारतया भानात् संबन्धविशेषस्याज्ञानात् , युक्त एव तदनन केन संबन्धेन वह्निमानिति जिज्ञासोदयः ।। अपिच, सर्वत्र संबन्धसामान्यसंसर्गकशाब्दबोधानन्तरं प्रवृत्त्यादिनिर्वाह संसर्गविशेषावगाहिमानसबोधस्वीकारात सर्वत्र प्रवृत्तिः विलम्वेनेति कल्पना सकल विभत्त्यन्तपदघटितवाक्यस्थले सर्वेपां विभक्त्यर्थानां स्वनिरूपकात्वर्थघटिर परम्परासंबन्धेन भावनायामन्वयात् धातूपस्थापितस्यैवार्थस्य अनेकधा परम्पर संवन्धघटकतया भानकल्पनम् , सुवर्थसंख्यायाः सुबर्थे परम्परया अन्वयः इत्ये ·. १९० शाब्दतरङ्गिणी रीत्या बोधस्य गुरुभूतपरम्परासबन्धविषयकत्वकल्पनम् , चैत्र सुन्दर इत्यादी प्रतिपिपादयिषिताभेदस्य मानसोधविषयत्वात् शान्दानन्तरक्षणे विषयान्तर- सचारानुभवविरोधश्च, इत्येतेषा पर्यालोचनमेव तत्तदर्थे तत्तदर्थस्य साक्षात्सब-धाव- गाहिन सति सभवे प्रथमा तार्थमुरयविशेष्यक बोधमङ्गीकारयति ॥ अपिच, सबन्धरवेन सबन्धमसर्गकशाब्दबोधानन्तर जायमाने ससर्ग- विशेषावगाहिमानसबोधे ससर्गविशेषभाननियमनिर्वाहाय, तादृशसमभिव्याहार- ज्ञानस्य, तादृशवाक्यजन्यशाब्दबोधस्य वा कारणत्वमवश्यकल्पनीयम् । अतश्च अनिच्छयापि कार्यकारणभावानन्त्यमापतति । नहि शाब्दबोधकारणतानन्त्यमेव दोष, नतु मानसोपकारणतानन्त्यमित्यत्र नियामकमस्ति । नच कार्यकारण- भावकल्पनालाघवेन भावनामुरयविशेष्यके बोये सिद्धे, तदनुरोधिमानसनोधकारण- तानन्त्य न दोष फ्लमुखत्यादिति वाच्यम् । प्रयोगातिप्रसङ्गाप्रसङ्गाप्रयोजनस्य साक्षात्सब-वेन तत्र तत्र तत पदार्यान्वयायगाहिन शाब्दबोधस्य अनुभवसिद्धत्वात् सदलायातकार्यकारणभावान त्यस्यापि फरमुखत्वेन दोषताविरहात् । अनुभवसिद्ध- बोधानुसारेण व्युत्पत्तय फ्ल्प्य ते । नतु व्युत्पत्त्यनुसारेण बोध शिक्ष्यते ।। नच बोधानुरोधेन व्युत्पत्तिनानात्वस्वीकारे राजपुरष इत्यत्रापि विनैव रक्षणा, नामार्थयोरिति व्युत्पत्ति विहाय राजपदार्थस्यैव स्वस्वामिभावसबन्धेन पुरषपदार्थे अन्यय कुतो न स्त्रीक्रियते इति वाच्यम् । यत राजप्रसारक स्वत्व- ससर्गक पुरुषविशेष्यक बोध राजपुरष इति समस्तपदादनुभव तो नव्यनैयायिकाः समासस्थले नामार्थयोरपि भेदा वय-यु पत्तिं स्वीकुर्वन्ति । स्पष्टश्चायमर्थ शब्द- शक्तिप्रकाशिरायाम् ।। लिड सममिव्याहतपदोपस्थापितकामनाविषयतावच्छेदक वोपलक्षितधर्मा- यष्टिनमाधनत्वे शक्तिम्वीकारेण, यनेत स्वर्गकाम इत्यत्र लिडेव वर्गसाध- नत्वबोधसभात् न वापदार्थस्य लिइयैकदेशे इष्टे अभेदा वयच्यु पत्ति स्वीकर्तव्या। अभिहितश्च नागेशभट्टः लघुमञ्जूपायां तिडयनिरूपणे-"तत्तद्- न्युपत्यनुमारेण तथा तथा बोधस्य ते तेषां जायमानत्वेन तथा तथा कार्य- पारणभावाना सामानश्या वेन तल्लाघरगौरव विचारस्यायुसत्यात् ।" इति ।।

·षष्ठस्तरङ्गः चैत्र एव पचतीत्यत्र चैत्रः पाकानुकूलकृतिमान् , चैत्रान्यः पाकानुकूल- कृत्यभाववानिति बोधः । इष्यते च मुख्यविशेष्यभेदात् वाक्यभेदः । चैत्रवृत्तिः चैत्रान्यावृत्तिश्चैककर्तृका भावना इति बोधस्वीकारे, चैत्रे मैत्रे च पचति सति, चैत्र एव पचति इति प्रयोगापत्तिः । भावनायाः (कृतेः) चैत्रनिष्ठायाः मैत्रनिष्ठा-- याश्च भिन्नतया चैत्रनिष्ठायां पाकानुकूलकृतौ चैत्रान्यावृत्तित्वस्याबाधितत्वात् ।। चैत्रः कीदृशः इति प्रश्नस्य चैत्रः पचति इत्युत्तरं न संगच्छते । घटः कस्मात् इति पृष्टे, दण्डात् इत्युत्तरयन्ति । न तु दण्डजन्य इति । घटत्वा- वच्छिन्ने जिज्ञासितधर्मावच्छिन्नजन्यत्वप्रकारकं बोधं जनयति प्रश्नवाक्यम् । उत्तरवाक्यमपि घटत्वावच्छिन्ने जिज्ञासितदण्डत्वावच्छिन्ननिरूपितपञ्चम्यर्थजन्यत्व- प्रकारकबोधं जनयति । दण्डजन्यः इति तु नोत्तरम् । तेन घटत्वावच्छिन्ने दण्ड- जन्यत्वावच्छिन्नप्रकारकाभेदसंसर्गकवोधजननेऽपि आश्रयतासंसर्गकजन्यत्वप्रका- रकबोधाजननात् । एवञ्च प्रश्नवाक्यं जिज्ञासितधर्मावच्छिन्नीययत्संबन्धसंसर्गक- बोधं जनयति, जिज्ञासितधर्मावच्छिन्नीयतत्संबन्धसंसर्गकबोधजनकमेवोत्तरवाक्य- मिति सिद्धम् ॥ जिज्ञासितपदार्थस्य संसर्गों येन गम्यते । तदुत्तरमिति प्रोक्तमन्यदाभासशब्दितम् ॥' इत्यस्याप्ययमेवार्थः । चैत्रः कीदृश इति प्रश्नवाक्यं हि चैत्रविशेष्यकं जिज्ञासित- धर्मावच्छिन्नप्रकारकमभेदसंसर्गकं बोधं प्रसूते । उत्तरवाक्येनापि अभेदसंसर्गक- बोधजनकेनैव भाव्यम् । चैत्रः पचतीति वाक्यं तु आख्यातार्थकृतिप्रकारक समवायसंसर्गकं बोधं जनयति, इति नोत्तरम् । चैत्रः पाचकः इति वाक्यात्तु अभेदसंसर्गकः कृत्यवच्छिन्नप्रकारकः शाब्दबोधो जायते इति भवति तदुत्तरं, कीदृशः चैत्रः इति प्रश्नस्य । नचेदेवम् , भावनाविशेष्यकबोधस्वीकारेऽपि, कीदृशी कृतिः इति प्रश्नस्य, चैत्रः पचतीत्युत्तरं स्यात् । नच स्त्रीलिङ्गविशिष्टकृतिबोधकस्य प्रश्नस्य तादृशलिङ्गविशिष्टकृतिबोधकमेवोत्तरम् । आख्यातार्थकृतेः लिङ्गानन्व- यित्वात् लिङ्गानास्कन्दितकृतिबोधकं पचतीति वाक्यं नोत्तरमिति वाच्यम् । कीदृशी: कृतिः इत्यत्र बाधेन स्त्रीत्वस्य कृतौ बोधाभावात् । शोब्दिकरीत्या शब्दनिष्ठस्या ·, N १९२ शाब्दतरङ्गिणी स्त्रीत्वस्य बोधस्वीकारेऽपि, प्रश्नवाक्ये लिङ्गस्याविवक्षितत्वे, लिङ्गायोधरस्याप्युत्तर- वाक्यत्वे क्षत्यभावात् , कीदृशी कृतिः इत्यस्य, पचति इत्युत्तरापत्तिर्दुर्वारय । अनयैव सरण्या कीदृशौ चैत्रतदन्यौ इति प्रश्ने, चैत्र एव पचते इत्युत्तरापत्तिरपि परिहरणीया एवञ्च सति संभवे प्रथमान्तपदप्रयोगे प्रथमान्तार्थमुस्यविशेष्यफ एव बोधः संगच्यते ॥ ननु प्रथमान्तार्थस्य मुख्यविशेष्यत्वे, कथ 'पश्य, मृगो धावति' इत्येक वाक्यम् , कथञ्च मृगस्य दर्शनकर्मवे मृगपदात् न द्वितीया इति चेत् । धावति मृगः इत्यवान्तरवाक्यबोध्यस्य धावनविशिष्टमृगस्य कर्मनया दर्शने, तस्य चाख्यातार्थाश्रयत्वे, तस्य चाध्यानत्वंपदार्थे अन्वयः, इत्येकमुस्यविशेष्यक- बोधजनकत्वात् पश्य मृगो धावतीत्येकं वाक्यम् । वाक्यार्थस्य कर्मतासंबन्धेन भेदसंबन्वेन दर्शनक्रियायामन्वयोऽपि न व्युत्पत्तिविरुद्धः । व्युत्पत्तेः नामार्थ- विषयत्वात् । न चैत्र सति नीलरूपविशिष्टघटस्य ज्ञानकर्मत्वे प्रतिपिपादयिपिते सति, नीलो घटो जानाति इति प्रयोगः स्यात्, न स्याच नील घटं जानातीति प्रयोगः । नीलविशिष्टघटस्य वाक्यार्थत्वेन तद्बोधकात् द्वितीयाया अप्रसक्तेरिति घाच्यम् । नीलविशिष्टघटस्य ज्ञानकर्मत्वतात्पर्यण नीलो घटो जानाति इति प्रयोगः इप्यते एव । नील घटं जानातीति वाक्यात् विशेष्ये विशेषण, तत्र च विशेष- णान्तरनिति रीत्यैव शाब्दबोधः । यदा तु अस्माद्वाक्यात् नीलविशिष्टघटकर्मकज्ञान- शाब्दबोधः, तदा घटपदस्य नीलविशिष्टघटे लक्षणा। नीलपदं तात्पर्यग्राहकम् । विशिष्टयो पकस्य पदत्वात् तदुत्तरं द्वितीया चोपपद्यते। वाक्यार्थस्य कर्मतया अन्वयाच्च, 'जानामि, सीता जनकप्रसूता ।' 'श्रुपा ममैतन्माहाम्य तथा चो पत्तय. शुभा ।', 'देवाकर्णय, सग्रामे चापेनासादिताः शरा ।। इत्यादयः प्रयोगाः साधु संगच्छन्ते । कर्मबो वकवाक्यस्य अमातिपदिकत्वेन तदुत्तरं द्वितीयाया अप्रसक्ते । एवक्ष पय मृगो भारतीत्यन्न वात्यैरवायला सिद्धा। यदि च पदैकवाक्यतैवान महाभाष्यसिद्धति घूयात् , तदा धावपर्या- नितस्य मृगस्य प्रथमान्तार्थस्य विषयतापर्यत्रसितेन कर्मस्वसंबन्धेन दर्शनक्रियायां, तस्याशाध्याहृतवंपदार्थे अन्वयः इति पदैकवाक्यता सूपपादेव ।

·१९३ षष्ठस्तरङ्गः . नच तण्डुलस्य कर्मतासंबन्धेन धात्वर्थपाके अन्वयतात्पर्येण, तण्डुलः पचतीति प्रयोगवारणाय, नामार्थधात्वर्थयोः साक्षात् भेदेनानन्वयव्युत्पत्तेः स्वीकरणीयतया, मृगस्य नामार्थस्य विषयतासंबन्धेन दर्शनेऽन्वयो न संभवतीति वाच्यम् । आख्याताविशेषितनामार्थधात्वर्थयोरेव भेदेन साक्षादनन्वयः इति व्युत्पत्तिस्वीकारात् , आख्यातार्थाविशेषितस्य तण्डुलस्य कर्मतासंबन्धेन पाके अन्वयो न संभवतीति, न तण्डुलः पचति इति वाक्यं प्रामाणिकम् । धावतीत्याख्यातार्थ- धावनकर्तृत्वान्वितस्य मृगस्य नामार्थस्यापि कर्मतया दर्शनक्रियायामन्वयो युज्यते एव । स्पष्टश्चैतत् गदाधरीयप्रतिज्ञालक्षणविवरणे कृष्णभट्टीये ॥ 'पश्य लक्ष्मण पम्पायां बकः परमधार्मिकः ।' इत्यत्रापि अस्तीति क्रिया- पदस्याध्याहारात्, तादृशक्रियाकर्तृत्वान्वितस्यैव बकस्य नामार्थस्य दर्शन- क्रियायामन्वयात् न कोऽपि व्युत्पत्तिविरोधः। दृश्यते च व्युत्पत्तिवैचित्र्येण प्रथमान्तार्थस्यापि कर्मतासंबन्धेन कर्मत्वान्तरविशेषणतापन्नक्रियायामन्वयः, काष्ठं भस्म क्रियते इत्यादौ, कर्तृत्वान्तरविशेषणतापन्नायां च क्रियायां कर्तृत्वसंबन्धेनान्वयः नीलो घटो भवति, काष्ठं भस्म भवति इत्यादौ ।। अथवा पाकविशेष्यककर्मतासंसर्गकतण्डुलप्रकारकशाब्दबोधस्यैवाप्रसिद्धया तत्सामग्रया अकल्पनात् , आपादकाभावेन, तण्डुलः पचतीति वाक्यात् तादृश- बोधापादनासंभवात् नामार्थधात्वर्थयोरिति व्युत्पत्तिरेव न कल्पनीयेति, मृगस्य कर्मतासंबन्धेन दर्शने अन्वये न कोऽपि व्युत्पत्तिविरोधः । इत्थश्च 'पश्य लक्ष्मण पम्पायां बकः परमधार्मिकः ।' इत्यत्र अस्तिपदाध्याहारोऽपि नावश्यकः ।। टिप्पणी काष्ठं भस्म क्रियते इत्यत्र भस्मनः धात्वर्थकृतौ स्वोत्पादकतासंवन्धे- नान्वयः । कृतेश्चाख्यातार्थकर्मत्वे नाशप्रतियोगित्वपर्यवसिते, तस्य च काष्ठे अन्वयः । उत्पत्तिरूपफलाश्रयत्वात् भस्मनः विकृतिकर्मता, प्रतियोगितया नाशरूपफलाश्रयत्वाच्च काष्ठस्य प्रकृतिकर्मता । भस्मोत्पादककृतिजन्य- नाशप्रतियोगि काष्ठमिति तद्वाक्याधीनो बोधः । नीलकर्तृकं यदसाधारण- धर्मात्मकं भवनं तदाश्रयः घटः इति नीलो घटो भवतीति वाक्याधीनबोधः ।। SABDA-25 ·१९४ 'शाब्दतङ्गिणी मृगवृत्तिकर्मतायाः संसर्गतया भानात् न मृगपदात् द्वितीयापत्तिः । 'अनभिहिते, कर्मणि द्वितीया' इत्यनेन प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्मत्वे विवक्षित एवं द्वितीयानुशासनात् । अनमिहितमूत्रस्य चात्रपार्थे तात्पर्यमिति निपुणतरमुप- पादितं गदाधरभट्टाचार्यः व्युत्पत्तिवादे प्रथमार्थविचारे लकारार्थविचारे च । एव सरणिराहता भट्टाचार्यः काष्ट भस्म क्रियते इत्यत्र भस्मपदोत्तरं द्वितीयाघारणे। इत्यञ्च पश्य मृगो धावतीत्यत्र पदेकवाक्यतोपपादिता ॥ यदि च महाभाष्यसिद्धायाः पदैकवाक्यताया उपपादितत्वेऽपि, तसिद्ध धावन क्रियायाः दर्शनक्रियाकर्मन नोपपादितमिति मन्यते ।। तदा प्रथमान्तार्थविशेषिताख्यातार्थ पावनकृतेः कर्मतया दर्शनक्रियाया- मन्वयस्वीकारेण पदैकवाक्यत्यं धावनस्य दर्शनकर्मत्यञ्चे युभयमपि सिद्धं भवति ।। तथाहि-प्रथमान्तकर्तृवाचकपदसमभिव्याहारे प्रायः प्रथमान्तार्थमुख्य- विशेष्यक एव बोधः । कचित् पश्य मृगो धावति इत्यादौ प्रथमान्तार्थस्यापि आख्यातार्थे विशेषणतयान्ययः व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् । एवञ्च मृगस्य आधेयता- 'संबन्धेन, धावनान्वितकृतौ आख्यातार्थे, मृगान्वितधापनविशिष्टकृतेः कर्मता- संबन्धेन दर्शनक्रियायां, तदन्वितारयातार्थाश्रयत्वस्य चाध्याहृतत्वंपदार्थेऽन्वयः । तथा च मृगनिष्ठधावनकृतिकर्मकदर्शनाश्रयः त्वम् इति शाब्दबोधः। एतत्स्थलानुरो- धेन व्युत्पत्यन्तरकल्पनं तु सर्वामिमतमेव । धात्वर्थस्यापि धात्वन्तरार्थे अन्वयार्थ वैयाकरणैः, धावनभावनायाः दर्शनभावनायामन्वयार्थ मीमांसकैश्च व्युत्पत्यन्त- रस्य स्वीकारात् । नच प्रथमान्तार्थस्य अविशेष्यत्वे अपसिद्धान्तः । व्युत्पत्ति- वैचित्र्येण प्रथमान्तार्थस्यापि अन्यत्रान्वयस्य बहुषु स्थलेषु प्रदर्शित वात् । नहि नैयायिकाः वाक्ये प्रथमान्तार्थः सर्वोऽपि मुख्यविशेष्यतया भासते इति, प्रथमान्त- पदासममिव्याहारेऽपि, अध्याहृत्य प्रथमा-तपद तदर्थमुरयविशेष्यको बोधः, इति वा अभ्युपगच्छन्ति । नीलो घटः इत्यत्र प्रथमा-तार्थस्य नीलस्य, भूतले घटो नेत्यत्र घटस्य, अयं नम. इत्यत्र अर्यस्य च मुत्यविशेष्यतया भानानङ्गीकाराव । स्पष्टश्चायमर्थः-- ·१९५ षष्ठस्तरङ्गः "अतएव यत्र समानविभक्तिकं विशेष्यवाचकपदं निपातपदं वा नास्ति, तत्र प्रथमान्तार्थस्य विशेष्यभासकसामग्रयभावादसौ मुख्यविशेष्यतया भासते ॥" इति व्युत्पत्तिवादे ॥ एवंच अत्र मुख्यविशेष्यः त्वंपदार्थ एक एवेति एतदेकं वाक्यम् । आख्या- तार्थस्य दर्शनेऽन्वयांच पदैकवाक्यता । आख्यातार्थस्यैव धात्वर्थेऽन्वयोपगमेन न नामार्थधात्वर्थयोरिति व्युत्पत्तिविरोधः । कर्मबोधकाख्यातोत्तरं द्वितीया शङ्कितु- मपि न शक्यते । कृतेरतीन्द्रियत्वात् धावनविशिष्टकृतेः दर्शनकर्मत्वमवगाहमानो बोधः, 'सविशेपणे हि विधिनिषेधौ विशेषणमुपसंक्रामतः सति विशेष्यबाधे' इति न्यायेन विशेपणीभूतधावनस्यैव दर्शनकर्मत्वे पर्यवस्यति । इत्थञ्च धावनस्य दर्शन- कर्मत्वं महाभाष्योक्तमुपपद्यते ॥ आवश्यकी चेयं रीतिः वैयाकरणानामपि । आनय मृगो धावति इत्यत्र मृगकर्तृकधावने आनयनकर्मत्वस्य बाधात्, बाधात् मृगविशिष्टधावनस्य बोधित आनयनकर्मत्वं, सविशेषणे हीति न्यायेन मृगे पर्यवस्यतीति तैर्वक्तव्यत्वात् । एवञ्च नास्माकं मते, पश्य मृगो धावति इत्यत्र का चित् क्षतिः । शृणु मेघो गर्जति इत्यत्राप्येवमेवोपपादनीयम् ॥ पचति भवति इत्यत्र भवनाश्रयत्वस्य पच्यान्विताख्यातार्थकृतावन्वयः । पाकानुकूलकृतिः भवनाश्रयः इति बोधः । पाकविशिष्टकृतेर्भवनाश्रयत्वबोधे विशेषणीभूतपाकस्यापि भवनाश्रयत्वं भवनकर्तृत्वरूपं बुद्धं भवतीति 'पचादयः क्रियाः भवतिक्रियायाः कर्यो भवन्ति' इति महाभाष्यमपि संगच्छते । चैत्रः पचति भवति इत्यत्र तु भवत्यान्वितायाः पाकान्विताख्यातार्थकृतेः प्रथमान्तार्थे अन्वयः । भवनाश्रयपाकानुकूलकृतिमान् चैत्रः इति प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यको बोधः । एकवाक्यता चानायासेन निर्वहति ॥ नच राजपुरुषो - भार्यायाश्च, घटो द्रव्यत्वस्य इत्यादिप्रयोगवारणाय, एकसंबन्धेन एकविशेषणविशिष्टे तज्जातीयसंबन्धेन विशेषणान्तरानन्वयव्युत्पत्तेः स्वीकरणीयतया, चैत्रः पचतीति वाक्यात् , समवायेन चैत्रत्वविशिष्टे समवायेन पाकानुकूलकृतिवैशिष्ट्यावगाहिबोधो न संभवतीत्युक्तमिति वाच्यम् । विभक्त्यर्थ- ·. 1 . शाब्दतरङ्गिणी प्रकारकशाब्दबोधवादिमिः निरुक्तव्युत्पत्तिखीकारेण उक्तप्रयोगो वारयितुं न शक्यते । घटो द्रव्यत्वस्य इति वाक्यात् द्रव्यत्वप्रतियोगिकषष्ठपर्थसमवाय- संबन्धप्रकारकबोधो भवन् भवेत् । स च नोक्तव्युत्पत्तिविरुद्धः, तस्य समवायेन घटत्वविशिष्ट विशेष्ये विशेषणान्तरद्रव्यत्वप्रतियोगिकतत्संबन्धसजातीयसमवाय- प्रकारकत्वेन, समवायेन द्रव्यत्वाप्रकारकत्वात् । एवं राजपुरुषो भार्यायाश्च इत्यत्रापि भार्यानिरूपितषष्ठयर्थसंबन्धप्रकारकबोध एव भवन् भवेत् । अतः निरुक्तप्रयोगवारणाय, एकमबन्धेन एकविशेषणविशिष्टे विशेषणान्तरनिरूपित- . 'तत्सजातीयसंबन्धप्रकारकबोधो नेति व्युत्पत्तिरङ्गीकरणाया। चैत्रः पचति इति वाक्यजन्यबोघे समवायेन चैत्रत्वविशिष्ट पाकानुकूलकृतेः समवायेन प्रकारत्वेऽपि, कृतिरूपविशेषणान्तरनिरूपिततत्सजातीयसमवायप्रकारकत्वाभावात् नोक्तव्युत्पत्ति- विरोधः । तथा च प्रथमान्तार्थविशेष्यकः आख्यातार्थकृतिप्रकारको बोधः नाध्युत्पन्नः इति सिद्धम् ॥ पचति व्रजति इति प्रयोगश्य, येषा मते धात्वर्थविशेष्यः आख्यातार्थः कर्ता, तान्प्रत्येवापादयितुं शक्यते, पाकर्ता ब्रजनाश्रयः इति बोधसंभवात् । अस्मन्मते च कृतेरेवाख्यातार्थत्वात् , पाकानुकूलकृतेश्च ब्रजनाश्रयत्वाधात् न ताशप्रयोगापतिः। आख्यातस्य कर्तरि निरुढलक्षणां स्वीकुर्वतां मीमांसकानां मतेऽपि नापत्तिः, तः कर्तुः भावनाविशेषणतया भानोपगमात् । तस्मात् असति बाधके प्रायः प्रथमान्तार्थमुस्यविशेप्यक एष बोधः समुचितः ।। चैत्रः तण्डुल पचतीत्यत्र द्वितीयार्थः आधेय वम् । तथाहि-'कर्मणि द्वितीया' (पा.सू. 2-3-2) इत्यनुशासनात कर्मत्वं द्वितीयया योध्यते । तय क्रियाजन्यफठशालिवम, न स्यखण्डम् । सग्वण्डस्य निर्वाचनसंभवे एप अगति- कतया अखण्डपदार्याहाकारात् । क्रियाजन्या शालिवात् कर्मन्यम् इति वाक्ये फर्मत्यादं कर्मसंज्ञायां, कर्मपदव्यशायरे का लाक्षणिकम् । नच रक्षणायां गौत्यमिति शहनीयम् । आययनिरूपकोदेन मिलाना अनेकेषामापाडपदार्थाना पल पनागौरयात् तस्यागुरुत्वात् । नच कर्ममंज्ञामजाननागि नियाजन्यकडाय- - ·१९७ षष्ठस्तरङ्गः त्वात् कर्मत्वमिति व्यवहारात् कर्मत्वपदं न संज्ञापर मिति वाच्यम् । अखण्ड- कर्मत्वशक्तिमजानतापि तादृशव्यवहारात् अखण्डशक्तिपरत्वमपि तस्य नेति वक्तुं शक्यत्वात् । तद्वति तत्प्रकारकत्वात् याथार्थ्यम् , शब्दाश्रयत्वादाकाशत्वम् इत्यादिव्यवहारात् याथार्थ्याकाशत्वादीनामप्यखण्डतापत्तेश्च । तस्मात् सखण्डमेव क्रियाजन्यफलशालित्वं कर्मत्वम् । तदेव द्वितीयया बोध्यते ॥ क्रियाकारकभावश्च न द्वितीयार्थः वाक्यजन्यबोधे तस्याभानात् । तस्य विभक्त्यर्थत्वे प्रमाणाभावाच्च । नच "कष्ट श्रितो भवतीत्यत्र क्रियाकारकयोरभि- संबन्धस्य द्वितीया वाचिका भवति ।" इति भाष्यं प्रमाणमिति वाच्यम् । तत्र क्रियाकारकयोरभिसंबन्धपदेन कर्मत्वस्यैवोक्तत्वात् । निरूपकत्वाश्रयत्वाभ्यां क्रिया- कारकोभयनिष्ठत्वेन तस्य संवन्धत्वाक्षतेः। अतएव अखण्डकर्मत्वस्य द्वितीयार्थत्व- वादिनः मीमांसकाः खोक्तेऽर्थे, 'क्रियाकारकयोरभिसंबन्धस्य द्वितीया वाचिका ।' इति महाभाष्यं प्रमाणयन्ति भाट्टरहस्ये ॥ विशेषणत्वे ज्ञाते एव तन्नियामकसंवन्धाकांक्षणात विशेषणत्वमपि द्विती- यार्थः इति न युज्यते। क्रियाकारकभावसंबन्धस्यैव द्वितीयार्थत्वविरहात् । व्यव- सायातिरिक्तमनुव्यवसायमङ्गीकुर्वतामस्माकं मते शाब्दबोधे विशेषणत्वादीनां भाना- भावात् अनुव्यवसाय एव तद्भानाच ॥ तथा च कर्मत्वमेव द्वितीयार्थः। शक्तिः कारकमिति पक्षस्य वैयाकरणैरपि स्वीकारात्, लाघवेन कर्मत्व एव शक्तेरुचितत्वाच्च । तत्र क्रिया फलञ्च धातुत एव लभ्यते । फलं व्यापारश्च धात्वर्थः इति सिद्धान्तात् । फलस्य व्यापारजन्यता च विनैव पदार्थतां संसर्गमर्यादया भासते। एवञ्च अनन्यलभ्यमाश्रयत्वं द्वितीयार्थः इति वक्तव्यम् । प्रकृत्यर्थतण्डुलान्वितस्याश्रयत्वस्य निरूपकतासंबन्धेन धात्वर्थफले अन्वयः खीकरणीयः । तथा च सति, 'तेमनं पचति न तण्डुलम्' इत्यत्र द्विती- यार्थाश्रयत्वत्य निरूपकतासंबन्धावच्छिन्नाभावः फले ना वोधनीय: स्यात् । तच्च न संभवति वृत्त्यनियामकस्य निरूपकत्वस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्संबन्धा- वच्छिन्नतदभावाप्रसिद्धः। अत: आधेयत्वमेवार्थः ।

·संपाद्यैव निरुक्तसंशयानुदयजिज्ञासोदयावुपपादनीयाविति क्षणविलम्बः मीमांसका- षष्ठस्तरङ्गः १९९ पाककर्तृत्वावच्छिन्नविशेष्यकजिज्ञासोदयाच्च आख्यातात् वर्तुर्योध: आवश्यक इति वाच्यम्। प्रथमान्तपदासमभिव्याहृते पचति इत्यादौ आख्यातार्थसंख्यायाः खाश्रय- समवेतत्वसंबन्धेन कृतावन्वयात् , संसर्गविधया कृत्याश्रये (कर्तरि) एकत्वभानात् न तज्जन्यबोधानन्तरं पाककर्ता एको न वेति संशय उदेति । कृतेर्वाधे कृत्याश्र- यस्य कर्तुरुपस्थितिसंभवात् पाककर्तृत्वावच्छिन्नधर्मिकजिज्ञासाप्युपपद्यते ॥ नच शाब्दबोधानन्तरं ज्ञानान्तरकल्पनया जिज्ञासोदयविलम्ब इति वाच्यम् । आख्यातबोध्ये कर्तरि तदर्थसंख्यायाः धात्वर्थस्य च विशेपणतयान्वय- स्वीकारे, एकः पाककर्ता इति बोधसंभवात् विनापि क्षणविलम्ब निरुक्तजिज्ञा- सोदयः, एको न वेति संशयानुदयश्चोपपादयितुं शक्यते । न चैवं खीकुर्वन्ति आख्यातात् कर्तुबर्बोधवादिनः वैयाकरणाः मीमांसका वा । वैयाकरणः आख्यातार्थकत्वान्वितस्य तदर्थस्य कर्तुः धात्वर्थे विशेषणतया अन्वयात् एक- कर्तृकः पाकः इति बोध इप्यते । अनन्तरं पाककर्तृत्वावच्छिन्नविशेष्यकमेकत्व- प्रकारकं मानसज्ञानमुत्पद्यते इति क्षणविलम्वेनैव निरुक्तसंशयानुत्पादजिज्ञासोदया- वुपपादनीयौ ॥ मीमांसकमतेऽपि धात्वर्थो न कर्तर्यन्वेति । अपितु भावनायामेव । धात्वर्थसाधारणकारकप्रकारकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति भावनाविशेष्यता- संबन्धेन लिङ्गानन्वयिपदजन्योपस्थितेः हेतुताखीकारात् । आख्यातार्थसंख्यापि कर्तृघटितपरम्परासंबन्धेन भावनायामन्वेति, न कर्तरि । 'भावप्रधानमाख्यातम्। इति स्मृत्या भावनातिरिक्ताख्यातार्थ प्रति भावनाया एव प्राधान्यबोधनात् । एवं कर्तापि भावनायामन्वेति । एवञ्च पचतीति वाक्यजन्यवोधे पाकाकर्तृत्वेन पाक- कर्तुः तद्गतत्वेन एकत्वस्यानवगाहनात् , पाककर्ता एकः इति मानसं बोधान्तरं नामपि आवश्यक एव । तस्मात् आख्यातात् कर्तुः निरूढलक्षणया बोधो न समजसः । यदि लाघवेन कृतेः शक्यत्वेऽपि 'ल: कर्मणि' (पा. सू. 3-4-69) इत्यनुशासनबलात् ·. २०० शाव्दतरङ्गिणी कर्तापि निम्ढलक्ष्य इत्युच्यते। तदा अनुशासनाक्षरानतिलचनेन कर्तुरेवा ख्यातवाच्यताम्वीकारो युक्तः स्यात् । तस्मात् न कर्ता आल्यातस्य लक्ष्यः नापि वाच्य , अनन्ततिव्यक्तीना शक्यतावच्छेदको गौरवात् । इत्यः कृतिरेवाग्ल्यातार्थ ॥ तंत्र धात्वर्थः विषय वसहितानुकृत्यमबन्धेनान्वेति । पचतीति वाक्य पाक करोति इति वाक्येन विवियते । तेन च पार कर्मतियोधो भवति । कृतेः पाककर्मकत्वं च पाकविषयफत्पम् । तच विषय पचतीत्यत्र पाकस्य कृती संमर्गतया भासते इति पाक करोति इति वाक्ये विद्रियमाणत्व पचतीत्यस्योपपद्यते । निषयतामात्रस्य मसर्गचे पाकानिप्पत्तिस्था पचतीति प्रयोगापत्तिः । अतः उपधायकत्वरूपानुकूलत्वस्यापि संसर्गताखीकारः युक्तश्चैतत् । भारयातेन हि पाककर्तृत्व प्रतीयते । तत्तक्रियाकर्तृत्वा नाखण्डपदार्थ इति पूर्वमेव निवेदितम् । नच तथानङ्गीकारे दम्पत्योः व्यासज्यवृत्तिकर्तृत्वं न स्यात् । उभयादि पर्याप्तस्यैकस्य व्यासज्यवृत्तित्वात् , कृतिमत्तायाश्च पत्नीनिष्ठायाः पतिनिष्ठाया मिन्नभिन्नत्वादिति वाच्यम् । प्रकृतयागक्रियाविषयकृत्याधारतात्वेन अनुगतरूपेण कृतिमत्तारूपकर्तृत्वस्य व्यासज्यवृत्तित्वसभवात् । न चायमपसिद्धान्तः। संबन्धादि भेदेन भिन्नाया अपि महानसीयत्ववह्नित्वादिनिष्ठावच्छेदकतायाः महानसीयवलय भावप्रतियोगितावच्छेदकतात्वेनानुगतरूपेण व्यासज्यवृत्तितायाः, पहिल्वे प्रतियोगि तानवच्छेदक्त्वसंगमनाय गदाधरभट्टाचार्यैः सिद्धान्तलक्षणे प्रतिपादनात् ॥ अतश्व तक्रियाफ्र्तृत्व तक्रियानुकूला तक्रियाविषयिणी च या कृति तद्वत्त्वम् । एकक्रियाविषयककृतित यन नान्तरीयफक्रियान्तरनिष्पत्ति. तत्र कृति. मति पुरुपे तक्रियाकर्तृव नास्ति । अत एव मत्तो भूतं, न तु मया कृतमिति व्यपदेशः सगच्छते। अत क्रियाविषयकत्वमपि कर्तृत्वशरीरे प्रवेशनीयम् ।। नच ओदन पचति इत्यस्य पाकेनौदन करोतीति विवरणात् धात्वर्थपाकस्य ‘करणतासरन्धेनैव कृतावन्वयो युक्त इति वाच्यम् । पाक प्रति कृतेः कारणतया ·षष्ठस्तरङ्गः न पाककरणकत्वं कृतेः संभवति। अपितु पाककरणकौदनोद्देश्यकत्वमेव । अतः विवरणवाक्ये पाकेनेति तृतीया-न करणे । अपि तु हेतौ। हेतुत्वञ्च प्रयोज- कत्वम् । तच्च फलसाधारणम् । 'फलमपीह हेतुः, अध्यनेन वसति' इति प्रामाणिकैरमिधानात् । पाकस्य ओदनविषयककृतिफलत्वमक्षतम् । तद्वाक्याच पाकप्रयोज्योदनविषयककृतिमानिति बोधो जायते। ओदनकृतेः पाकप्रयोज्यत्वं पाकफलकत्वं पाकानुकूलत्वपर्यवसितम् । एवञ्च धात्वर्यस्य कृती अनुकूलता- संबन्धेनान्वय एव पाकेनेत्यादिविवरणमनुकूलं भवति । तत् सिद्धं धात्वर्थः पाकः विषयत्वानुकूलत्वोभयसंबन्धेन कृतावन्वेतीति । अत एव "यत्नमात्रं शक्यं, विषयत्वं जनकत्वं वा संसर्गमर्यादया भासते ।" इत्याख्यातवाददीधितौ "वाकारः समुच्चयार्थः ।” इति मथुरानाथभट्टाचार्याः निरूपयन्ति । आख्यातार्थवर्तमानकालश्च व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् तदर्थकृतावन्वेति । कृतिः प्रथमान्तार्थेऽन्वेति । आख्यातैकवचनार्थः एकत्वसंख्या प्रथमान्तार्थे नान्वेतीति -निष्कर्षानुसारिणः । इत्थञ्च तण्डुलनिरूपिताधेयताश्रयरूपपरावृत्तिजनकतेजस्संयो- गानुकूलकृतिमानेकत्वविशिष्टः चैत्रः इति चैत्रः तण्डुलं पचति इति वाक्याधीनो बोधः॥ चैत्रेण तण्डुलः पच्यते इत्यत्र तृतीयार्थः कृतिः । तस्याः जन्यत्वविषयत्वो- भयसंबन्धेन धात्वर्थव्यापारे, तस्य कर्माख्यातस्थलनियन्त्रितव्युत्पत्तिवैचित्र्यात् धातोरथै फले जन्यतासंवन्धेन चान्वयः। कर्माख्यातार्थश्च आश्रयत्वं, तदतिरि- तस्य कर्मत्वघटकस्यान्यलभ्यत्वात् । आश्रयत्वं च स्वरूपसंवन्धेन प्रथमान्तार्थे अन्वेति । स च वृत्तिनियामक एवेति नञ्समभिव्याहारे तत्संबन्धावच्छिन्नतद- भावबोधनं प्रथमान्तार्थे संगच्छते । एवञ्च चैत्रनिष्ठकृतिजन्यव्यापारजन्यरूपपरा- वृत्त्याश्रयः तण्डुलः इति तद्वाक्यार्थबोधः ॥ चैत्रेण सुप्यते इत्यत्र आख्यातस्य भावे विहितत्वात् भावस्य च धातोरेव लाभात् साधुतासंपादकत्वमेव । आख्यातार्थसंख्या न शाब्दबोधे भासते, तद- न्वयिनोऽभावात् । तथाच चैत्रकर्तृकः खापः इति धात्वर्थमुख्यविशेष्यको बोधः॥ SĀBDA--26 ·२०२ शादतरङ्गिणी तो न पचति इत्यत्र पचतिप्रतिपाथपाकविशिष्यतेः नत्रामा प्रति- योगितया, तस्य चाश्रयतयाः प्रपमान्तार्थ अन्वयात् पासानुकूलयर्तमानस्य- भाषयान् चैत्रः इति बोधः।। चैन एवं पचति इत्यत्र एपकारस्य अन्यः अभायश्वार्थः। प्रथमान्तपदोप- स्थाप्यस्यापि प्रतियोगितया एक्काराकदेशे मेदे अन्वयः । माल्यातार्थत्यन्वित- स्वैरकारार्थाभावस्य एवारा अन्यस्मिन् भन्षयो व्युत्पत्तिचिश्यात् । एपश्च चैत्र: पामानुकूलपतिमान् चैत्रायः पाकानुकूलत्यभाषरानिति बोधः ।। ननु प्रयोगातिप्रसनबारणे दचदृष्टीनां नैयायिकानां शाब्दयोधवर्णनपद्धतिः पस्त्यनुरोधिन्यपि नानुशासनानुरोधिनी। तपाहि-तण्डुलानोदनं पचति इत्यत्र तण्डुलपदोत्तरद्वितीयायाः धात्पर्यपाकान्वपिनाशकावार्यकताम्, बोदन पदोत्तर- द्वितीयाया: धापन्विध्युत्पादकरनार्थकताच व्युत्पादयन्ति भट्टाचार्याः व्युत्पत्ति- वादे । असत्कार्यपादिना तेषा मते पाकेन तण्डुलस्य नाश: ओदनस्योत्पत्तिश्च भर्यनीति वस्तुतत्वानुरोधीदं ध्युत्पादनम् , नानुशासनानुरोधि । न हि नाशकावे उत्पादकन्वे या द्वितीया केनाप्यनुशासनेन विहिता दृश्यते । एवं 'कर्मणि द्वितीया' (पा.सू. 2-8-2) इति सूने सप्तम्या. वाचकत्वार्थकता, दाने कर्णसमः इत्यत्र दानपदोत्तरसप्तम्या: साधारणधर्मात्मासमशब्दार्थसाम्यान्यय्यमेदार्थ- कताच निरूपयन्ति । नहि याचकल्ये, अभेदे या सप्तमी अनुशिष्टा लक्ष्यते। प्रत्युत 'अभेदे सप्तम्यनुशासनामावात्' इति प्रामाणिकप्रन्यः लक्ष्यते तत्र तत्र ।। एवं नूतनानुशासनोल्लेखनमपि दृश्यते भट्टाचार्याणां नियन्वे । "क्रिया- विशेषणस्थले न द्वितीयातिरिकविभक्तिरुत्पद्यते, 'क्रियाविशेषणानां कर्मत्वम्' इत्यनु- शासनेन तत्र कर्मत्वातिदेशात " इति व्युत्पत्तिवादः।। नहि पाणिनिव्याकरणे सूत्रेषु वार्तिकेषु वा 'क्रियाविशेषणाना कर्मत्वम् इत्यनुशासन समुपलभ्यते । परन्तु क्रियायामभेदेन विशेषणाना कर्मत्वं निर्वहन्ति चैयाकरणाः। तोफ पचति,। शोभनं पचति इत्यादौ धात्वर्यान्तर्गतनिक्लति- रूपफलमेव कर्म । व्यपदेशिवद्भावेन तादाम्यसंबन्धपर्यवसितेन क्रियाजन्य- विक्लत्तिरूपफलाश्रयत्वात् । कर्मणि धात्वर्थफले स्तोकादेरभेदान्वयविवक्षणे 7 ATTA ·२०३ - षष्ठस्तरङ्ग कर्मसमानाधिकरणात् स्तोकादिपदात् 'कर्मणि द्वितीया' (पा. सू. 2-3-2) इति सूत्रेण द्वितीया भवति । 'सामान्ये नपुंसकम्। (का. वा.) इति नपुंसकलिङ्गता च तत्पदस्य सिद्धयति इति । एवं वैयाकरणैः न्यायेन साधितं क्रियाविशेषणानां कर्मत्वं तादृशानुशासनसिद्धं मन्यमाना इव लक्ष्यन्ते भट्टाचार्याः ।। एवं अनुशासनोदाहरणप्रसङ्गे प्रमादोऽपि दृश्यते भट्टाचार्याणाम् । "यूपाय दारु इत्यादौ न संप्रदानचतुर्थी । अपितु तादर्थ्यार्थे सूत्रान्तरेण" इति व्युत्पत्ति- वादः। यूपायेत्यत्र चतुर्थी 'तादर्थ्य चतुर्थी' इति वार्तिकेनानुशिष्यते, न सूत्रेण । न चात्र सूचकत्वगुणयोगात् वार्तिकमेव सूत्रान्तरपदेनामिसंहितमिति वाच्यम् । यतः तादर्थ्यघटकार्थपदार्थप्रयोजनत्वस्य विचारे, जन्यतयेच्छाविषय- त्वस्य तद्रूपतानिराकरणावसरे, 'तथा सति पक्तुं व्रजतीत्यर्थे पाकाय ब्रजतीति निर्वाहाय तुम^तिसूत्रप्रणयनवैयर्थ्यात् , पाकादे: निरुक्तत्रजनार्थतयैव तद्वाच- कपदात् चतुर्युपपत्तेः ।। इति ग्रन्थे, तादर्थ्य इत्यनुशासनेन तुमर्थेतिसूत्रस्य वैयर्यमापादयन्ति । यदि 'तादर्थं चतुर्थी' इत्यनुशासनं वार्तिकमित्यभिमतं तेषाम् , तदा तेन तुमर्थेतिसूत्रवैयापादनं न घटेत । नहि वार्तिकं दृष्ट्वा सूत्र- कारस्य प्रवृत्तिः । तस्मात् 'तादर्थं चतुर्थी' इत्यनुशासनं सूत्रं मन्यन्ते भट्टाचार्याः । तथाच नैयायिकसरणिः नानुशासनानुरोधिनीति चेत् । न ॥ तण्डुलानोदनं पचतीत्यत्र कर्मण्येव द्वितीया । क्रियाजन्यफलाश्रयत्वरूप-- कर्मत्वघटकक्रियाया धातुलभ्यत्वात् फलं कर्मणि विहितद्वितीयार्थः इति पर्यवस्यति । व्युत्पादितश्चायं पक्षो व्युत्पत्तिवादे । 'द्वयर्थः पचिः' इति महाभाष्यात, नाशः उत्पत्तिश्चेति फेलद्वयावच्छिन्नव्यापारः पचधातोरर्थः। पर क्रान्तं चात्र हरिवहम- अत्र व्यापारजन्यनाशरूपफलाश्रयत्वात् तण्डुलस्य, उत्पत्तिरूपफलाश्रय- त्वादोदनस्य च कर्मता । कर्मणि विहितद्वितीयायाः फलार्थकत्वमनुशासनसिद्धम् । जनकतासंबन्धेन धात्वर्थान्वयिनाशोत्पत्योः द्वितीयार्थत्वे, नसममिव्याहारे जन- कताया वृत्त्यनियामकतया तत्संबन्धावच्छिन्नाभावबोधन न संभवतीति आश्रयता, संबन्धेन धात्वर्थान्वयि नाशकत्वम् (फलजनकत्वम्) उत्पादकत्वं च द्वितीया भट्टाचार्यैः । - इति व्युत्पादित भट्टाचार्येरिति नानुशासनाननुरोधः ।।

·। २०४ शान्दतरङ्गिणी एवं 'कर्मणि द्वितीया' इत्यत्र अधिकरणे एव सप्तमी । फर्म च द्वितीयाया पाम्पतासंबन्धेनाधारः । वाध्यतासंबन्धावच्छिन्नाधारत्वं याभ्यतारूपमेर, तत. संबन्धावच्छिन्नाधारतापाः तत्तत्संबन्धरूपतायाः भट्टाचार्यः निरूपणात । याप्य- त्वस्याधारतारूपत्वे वाचकत्यमाधैयत्वपर्यवसितं सप्तम्यर्थः । नव्यमते आधारसप्तग्या माघेपत्वार्थकत्यात् । एवं, दाने कर्णसमः इत्यत्र 'सप्तम्यधिकरणे च' (पा. सू. 2-8-86) इत्यत्र चकारात्सप्तमी । 'प्रकृत्यादिम्य उपसंन्यानम्। (का. वा.) इत्यत्रेय अर्थविशेषनिर्देशाभावेऽपि यथासंभवमभेदार्यकत्वम्। 'चात् दूरान्तिकार्येभ्यः' इति वैयाकरणानां व्याख्यानमिव इदमपि व्याख्यानं युज्यते । अयमार्थः सप्तम्यर्य- विचारे व्युत्पत्तियादे "अथा 'सप्तम्यधिकरणे च' इति चकारेण अकारकावार- वाचिनोऽपि सप्तमी ।" इति मन्थेन सूचितः । कारकाधारवाचिमिन्नादपि दानादि. पदात् सप्तमी साधुः इति तद्विवरणसंगतेः ।। तस्मात् भट्टाचार्याणामर्थविशेषनिरूपणमनुशासनानुरोधीति सिद्धम् ॥ व्यपदेशिवदायाश्रयणेन कर्मीभूतधात्वर्थफलसमानाधिकरणस्तोकपदात द्वितीयां इति रीतिः स्तोकं पचतीत्यादौ सकर्मकस्थल एव संभवति । न तु स्तोक तिष्ठति, यतते इत्यादावर्मकस्थले । नैयायिकनये अकर्मकधातोः व्यापारमात्रार्थ- कत्वात् । वैयाकरणनये सर्वधातूनां फलव्यापारोमयार्थकत्वेऽपि फलस्य व्यापार- सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्यां सकर्मकत्वाकर्मकत्वव्यवस्था स्वीकृता । तदुक्तम्- फलव्यापारयोरेकनिष्ठतायामकर्मकः । धातुः, तयोभिमेदे सकर्मक उदाहृतः । इति ॥ एव च अकर्मकघातपातफलस्य तदर्थव्यापारसमानाधिकरणत्वेन व्यापार- व्यधिकरणफलाश्रयत्वस्य कर्मत्वस्य व्यपदेशिवद्भावेनापि तत्रोपपादनासंभवेन तत्समानाधिकरणस्तोकपदात द्वितीयानिहायोगात् । कयश्चिदेव स्तोकस्य कर्म- संज्ञायां सत्यां स्तोकं पच्यते' इति कर्मणि लकारापत्तिश्च ॥ एवं- 'उभसर्वतसोः कार्या घिगुपर्यादिषु त्रिषु ।। द्वितीयाऽमेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ + ·विधायानन्तरं प्रवृत्तः 'ततोन्यत्रापि दृश्यते' (का. वा.) इति भागः परिगणिता- भट्टाचार्याः । सूत्रादीनामेकदेशधारणस्यैव भट्टाचार्यसंप्रदायसिद्धत्वात्, अत्रापि अस्यानुशासनस्य परिभाषात्वमुपेत्य, विभक्त्यर्थनिर्णये 'क्रियाविशेषणानां कर्मत्वं २०५ षष्ठस्तरङ्गा इति अनुशासनघटकेन 'ततोऽन्यत्रापि दृश्यते' इति भागेन क्रियाविशेषणवाचिपदात् द्वितीयामात्रं भवति । कर्मसंज्ञाया विरहात् न कर्मणि लकारापत्तिः इति नव्य- मीमांसकानां पद्धतिरपि नानुशासनस्वरसानुरोधिनी कानि चिदव्ययानि परिगणय्य तेषां योगे द्वितीयां (उपपदविभक्ति) ॥ व्ययभिन्नाव्यययोगेऽपि द्वितीया दृश्यत इत्येव स्वरसतो बोधयति । न तु क्रियायोगे क्रियाविशेषणवाचिपदोत्तरं द्वितीया भवतीति । तेन च दशमी यावत्प्रपूजयेत् इत्यादौ यावच्छब्दयोगे द्वितीया सिध्यति । तस्मात् 'ततोऽन्यत्रापि श्यते' इत्यनेन क्रियायोगे स्तोकं पचतीत्यादौ द्वितीया भवतीति न समञ्जसम् ॥ अत एव, 'ततोऽन्यत्रापि दृश्यते' इत्यनेन कल्पितं 'क्रियाविशेषणानां कर्मत्वम्। इत्यनुशासनम् । तच्च धात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयमिन्नस्यापि स्तोकादे: कर्मत्वमतिदिशति । अतिदेशफलं च द्वितीयाविभक्तिरेव । 'आतिदेशिकमनित्यम्। इति परिभाषया अतिदेशस्थले सर्वकार्याभावात् कर्मसंज्ञाप्रयुक्तः कर्मणिल कारो न भवति-इति व्युत्पत्तिवादव्याख्यातॄणां सरणिरपि न हृदयङ्गमा । यतः कतिपयाव्यययोगे द्वितीयां विधाय प्रवृत्तस्य 'ततोऽन्यत्रापि दृश्यते (का.वा.) इत्यंशस्य क्रियायोगे द्वितीयाविधायकत्वमेव यदा न खारसिकम् , तदा का खरसकथा तस्य कर्मसंज्ञातिदेशबोधकानुशासनकल्पकतायाम् ॥ परन्तु, प्राचीनवैयाकरणेन सीरदेवेन कृतायां परिभाषावृत्तौ ठक्पादे, 'तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम्' (पा. सू. 4-4-28) इति क्रियाविशेषणकर्मद्विती- यान्तात् ठग्विधानं ज्ञापयति इत्यादिना, 'क्रियाविशेषणानां कर्मत्वं नपुंसक- लिङ्गता च' इति परिभाषा विवृता वर्तते । तां परिभाषामनुशासनं मन्यन्ते 'नपुंसकलिङ्गता च' इत्यंशं विहाय क्रियाविशेषणानां कर्मत्वम् इत्युद्धृतम् भट्टाचार्यैः । कोशधातुपाठादीनामिव परिभाषाया अप्यनुशासनत्वमविरुद्धम् ।

·२०७ षष्ठस्तरङ्गः अपि तु- कालानामध्वमानानां क्रियाणां नीवृतामपि । आधारता ध्रौव्यधातोः कर्मता स्याद्विभाषया ॥ इति भागुरिस्मृत्यभिप्रायकः ॥ जटामिस्तापसः इत्यत्र विशेषणे तृतीया इति नैयायिकानां सुप्रसिद्धो व्यवहारः । स च कातन्त्रानुसारी। कातन्त्रे द्वितीयाध्यायचतुर्थपादे द्वात्रिंश 'विशेषणे' (का. सू. 2-41-32) इति सूत्रं तृतीयाविधायकमस्ति । जटाभिस्तापसः इति तत्सूत्रोदाहरणं वर्णयति दुर्गसिंहः कातन्त्रवृत्तौ । न हि पाणिनीये विशेपणे तृतीया अनुशिष्टास्ति ॥ स्थलान्तरेप्विव चतुर्थीविचारेऽपि 'तादर्थ्यार्थे सूत्रान्तरेण' इति ग्रन्थेन 'तादर्श' (का. 2-4-27) इति कातन्त्रसूत्रमेव निर्दिशन्ति भट्टाचार्याः, न 'तादर्थं चतुर्थी वाच्या' इति पाणिनिसूत्रवार्तिकम् । तथानुपूर्व्या अनुल्लेखात् । अत एव तादर्थ्यघटकार्थत्वपरिष्कारविचारे तेन सूत्रेण समनन्तरस्य तुमच्च भाववाचिनः' (का. सू. 2-4-28) इति कातन्त्रसूत्रस्य वैयर्थ्यांपादनं साधु संगच्छते । तत्र तुमर्थाच्च भाववचनात् इतिसूत्रवैयर्थ्यप्रसङ्गात् इति चेत् भट्टा- चार्यग्रन्थोऽभविष्यत् , कातन्त्रसूत्रमपरामृष्टमभविष्यत् । भाववचनात् इति सूत्रानु- पूर्व्याः पाणिनिव्याकरणसिद्धायाः कातन्त्रे अदर्शनात् । अतः अनुशासनैक- देशोद्धरणव्यप्रैः भट्टाचार्यैः 'तुमर्थाच्च' इति भागेन 'तुमर्थाच्च भाववाचिनः (का. सू. 2-4-28) इति कातन्त्रसूत्रमेवाभिसंहितमिति निर्धारयामः ॥ तस्मात् चतुर्थ्यर्थविचारे न भट्टाचार्याणां अनुशासनोल्लेखे प्रमादलेशोऽपीति सिद्धम् ॥ इत्थश्च सति संभवे प्रथमान्तपदसमभिव्याहारे प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकः, कचित् निपातार्थमुख्यविशेन्यकः, भावाख्यातस्थले धात्वर्थविशेष्यकः, कचित् टिप्पणी- ध्रौव्यधातुः -अकर्मकधातुः ।

·२०८ शाब्दतरङ्गिणी आख्यातार्थविशेष्यकश्च शाब्दबोधः जायते । प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्पक एव बोधः इति न : निर्बन्धः इति, अनुशासनमनतिलङ्थ्य, वस्तुखभावञ्चानुसृत्य, व्यवस्थापयन्ति । इति शिवम् ।। इति पष्ठः तरङ्गः समाप्तः। -- ग्रामः कवेरजातीरे पण्डितग्राममण्डितः। साहजीराजदत्तश्रीविशलूरिति विश्रुतः ॥१॥ दर्भङ्गानृपमान्पश्रीवेङ्कट्रामतन्भवः । छन्दोगवंशजस्तत्र सुब्रह्मण्यामिधो युधः ॥२॥ जगद्गुरूणां करुणापूरपूरितया दृशा । आघाल्याद्रक्षितो, यस्मै प्रसीदति च सर्वदा ॥३॥ श्रीपरीक्षिन्महाराजः गोत्रीजनपदेश्वरः । अण्णामलै-विश्वविद्यानिलयाध्यापकः सुधीः ॥ ४ ॥ तत्चद्दर्शनराद्धान्तान् समालोच्य यथामति । व्युत्पित्सुजनबोधाय तथा स्वमतिशुद्धये ॥ ५ ॥ निर्मितां सुमनोवृन्दप्रियां शाब्दतरङ्गिणीम् । समर्पयामि भक्त्या च प्रहो विश्वेशितुः पदे ॥६॥ तेन विश्वसमाराध्यः प्रीणितो विश्वभावनः । महेश्वरो देवदेवः विद्यापीशः प्रसीदतु ॥ ७ ॥ इति पण्डितराजेन वि. सुब्रह्मण्यशाक्षिणा रिचिता शादतरङ्गिणी समाप्ता॥ ।। शुभं भूयात् ।। गलियर्टी' मुद्रणालये मुद्रितम् प्रेग्नपुरी-१..

·APPENDIX-I उद्धृतानां निवन्धानां सूची पुटसंख्या | नियन्धः निवन्धः अद्वैतसिद्धि: 181 - 18 91 पुटर्सण्या 28, 92 न्यायरत्नमाला अवयवग्रन्थः 56 | न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका आख्यातवाददीधितिः 76,85, 93, 185, 180 (ऑख्यातवादः) 184, 201 न्यायवार्तिकम् 124, 186 कल्पतरूः 9 पदवाक्यरत्नाकरः कातन्त्रम् 206, 2017 | परिभाषावृत्तिः 2055 कातन्त्रवृत्तिः 207 | प्रकाशः 79 काव्यदर्पणम् 143 | प्रातिशाख्यम् 171 काव्यप्रकाशः 120, 137, 148 | बृहट्टीका काव्यादर्शः 1 | भगवत्पादभाष्यम् कृष्णम्भट्टीयम् 193 भट्टवार्तिकम् 12, 15, 25 गदाधरीयचतुर्दशलक्षणी 189 | भागुरिस्मृतिः 206, 207 छान्दोग्योपनिषद् 87 | भाट्टदीपिका तत्त्वप्रदीपिका 63 | भाट्टरहस्यम् तत्त्वबिन्दुः 47, 63 | भूषणसारकारिका 104, 115, 128 दर्पणग्रन्थः 90 | मञ्जूषा (लघुमञ्जूषा) ध्वन्यालोकः 157 122,167,179, 190 निरुक्तम् (निरुक्तस्मृतिः) मणिः (शब्दचिन्तामणिः) 159,160, 162 49, 60, 94,189 निरुक्तभाष्यम् 172 | महाभाष्यम् 171,178 नीलकण्ठीयम् 158 माधवीयशक्तिवादविवृतिः न्यायकुसुमाञ्जलिः 79, 188 146,158 प्यायरक्षामणिः 91 मुक्तिवादः JABDA-27 162 197 87 ·681 २१० उद्धृतानो निबन्धानो सूची निबन्ध: पुटसंख्या निबन्धः पुटसंख्या रसगङ्गाधरः 110,178,188, लघुचन्द्रिका 25, 56 / व्युत्पत्तिवाद 194, 195,202, लघुचन्द्रिकाव्याख्यानम् 126 208, 206 वाक्यार्थमातृका शक्तिवाद 6, 16, 24,29, 81, 89,91,98 32, 33,371147 शब्दशक्तिप्रकाशिका 100 वात्स्यायनभाष्यम् (न्यायसूत्र- 2,9,96 भाष्यम् ) लोकवार्तिकम् 70,99 8, 9, 11, 131 विभक्त्यर्थनिर्णयः 205 15,19,24149 वृत्तिवार्तिकम् 126,141 सिद्धान्तलक्षणम् 78,200 वेदान्तकल्पलतिका 154 सक्षेपशारीरकम् 21 वैयाकरणभूषणसारः 90 / हरिकारिका 111, 121, 125, 185 व्यक्तिविवेकः 157. शाबरभाष्यम् 4 ·APPENDIX-II उद्धृतानां श्लोकानां सूची पुटसंध्या का. प्र. 148 वा. मा. 1-16 -29 वा. मा. 1-8 '82 111, 185 है. का. काव्या. 1-4 1 128 भू. का. म्लोकारम्भः अनेकार्थस्य अन्वितेषु पदैरेव आकाङ्क्षासन्निधि- आख्यातं तद्धितकृतोः इदमधं तमः इन्द्रियाणां उभसर्वतसोः एकमाहुरनेकार्थम् कालानामध्वमानानाम् 'किन्तु तेषाम- गच्छ गच्छसि 'जिज्ञासित- तथा गन्धवति द्रव्ये तेऽपि नैवास्मृताः 1204 है. का. 121 भागुरिस्मृतिः 207 वा. मा. 1-10 6 56, 149 -191 । 5 18, 25 न्या. वा. 41 बृ. टी. का.त. 1-1-47 श्लो. वा. 7-859 'त्रयम्बकजटाजूट- +9 8 है. का. 125 - श्लो. वा. 7-229 115 • 165 +9 दृष्टा वाक्य- न सोऽस्ति न विमुञ्चन्ति "निःशेषच्युत- 'नीलोत्पलवनेष्वद्य पदमभ्यधिकाभावात् पदाश्याकाङ्किता- पदार्थानां च पर्यवस्यच्छाब्दबोध- पश्यतः श्वेतमारूपम् •शा.भा. 1-1-24 श्लो. वा. शब्द. 107 18, 24 2 "श्लो. वा. '7-114 9 भू. का. 115 श्लो. वा. 1-358 8 ·उद्धृतानां श्लोकाना सूची पुटसंख्या २१२ लोकारम्भ पाक तु पचिरेवाह पाके ज्वालेव प्रतीयमन्वय . 12 19,48 29 प्रतीयमान पुनः भ वा दलो वा "-348 वा मा 1-17 ध्वन्या स शा 1-998 वा मा 1-11 157 21 24 भू का 204 श्लो वा "-248 प वा र 18,24 184 155 149 188 87 प्रत्ययप्रकृति- प्राथम्यादभिधातृत्वात् फलव्यापारयो भायनावचनस्तावत् भावप्रधानमारयात भ्रम धार्मिक मुख विकसित- मुख्यार्थबाधे यद्यदाकाशित रूपिशूग्या वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि वाक्यार्थमितये वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे शब्दव्यापारत शशी दिवसधूसर सर्वशक्तेस्तु साक्षाद्यद्यपि कुति स्मृतिसनिहित स्यात् स्वरूपाभिधानऽपि 5 का प्र वा मास न्या वा 40 भ वा इलो वा 7-848 वा मास श व्या वि 15 11 16 17 184 188 18 121 11,48 - है का श्लो वा 7-342 वा मा 1-15 भया 98 15 ·APPENDIX-III उद्धृतानां सूत्राणां सूची पुटसंख्या 101 54 180 पू . 104 11, 37 116 सूत्रारम्भः अनेकमन्य- अन्याराद् अन्यायश्चानेक- अर्थवदधातुः अर्थस्य तन्निमित्तत्वात् आन्महतः इन्द्रियार्थ- उत्पादव्यय- उपदेशेऽजनुनासिकः उपमानानि औत्पत्तिकस्तु 67 पा. सू. 2-2-24 पा. सू. 2-8-29 मी. सू. 1-3-26 पा. सू. 1-2-45 पू. मी. सू. 1-1-25 पा. सू. 6-3-46 न्या. सू. 1-1-4 न्या. सू. 4-1-49 पा. सू. 1-3-2 पा. सू. 2-1-55 पू. मी. सू. 1-1-5 पा. सू. 3-4-67 92 71 -110 63 186 कर्तरि कृत् -88, 178, 175, 177, 191, 196, पा. सू. 2-8-2 202, 203 कर्मणि द्वितीया "206 113, 142 14.2 कालभावयोः कृत्तद्धित- याप्प्रातिपदिकात् 105 205 चार्थे द्वन्द्वः का. सू. 2-1-84 पा. सू. 1-2-46 पा. सू. 4-1-1 पा. सू. 2-2-29 पा. सू. 4-4-28 मी. सू. 1-1-24 पा. सू. 5-1-119 का. सू. 2-4-27 का. सू. 2-4-28 न्या. सू. 2-2-57 168 पू. 160 तत्प्रत्यनुपूर्व- तद्भूतानां तस्य भावस्त्वतलो तादयें तुमर्थाच्च ते विभक्त्यन्ताः 207 208 171 ·उद्धृतानां सूत्राणां सूची पुटसंख्या 119 171 4 सूत्रारम्भः पुयोगादाण्यायाम प्रकृतार्थाद् प्रणिधाननिबन्ध- प्रधानप्रत्ययार्थ- प्रातिपदिकार्थ- -बुद्धिसिद्ध तु भावे ल. कर्मणि लट. शतृशानची विभापा विशेषणे वृद्धिरादेच पष्ठी शेषे सप्तम्यधिकरणे च सहचरणस्थान- सामयिकत्वाच्छब्दाद् मुप आरमन. सुपो धातु- स्वरितेनाधिकारः पा. मू..4-1-48 “श्या. सू.5-2-7 न्या. सू. 3-2-42 पा. सू. 1-2-36 पा. सू. 2-8-46 न्या. सू. +-1-50 पा. सू. 3-3-18 पा. सू 8-1-69 •पा सू.8-2-124 मा. सू. 2-1-11 का. सू.2-1-32 •पा. सू. 1-1-1 .पा. सू. 2-8-50 -पा. सू. 2-8-86 क्या सू 2-2-61 म्या सू. 2-1-55 'पा. सू. 3-1-8 पा. सू.2-1-11 पा. सू. 1-8-11 187 161 71,92 160 186,199 178 105 207 68-87 154 204 119 176 177 114, 142 119 ·APPENDIX-IV. 1 5 133 6 उदाहतानां निबन्धृणां सूची निबन्धा पुटसंख्या | निबन्धाः पुटसंख्या अभिनवगुप्ताचार्याः 63 न्यायसूत्रकर्ता-गोतमः आचार्यदण्डी 67,71,92,119 आचार्यवाचस्पतिमिश्राः पाणिनिः 68,187 18,17,63,67,186 | पार्थसारथिमिश्राः कात्यायनः 160 | पूर्वमीमांसासूत्रकारः (जैमिनिः) कैयटः 109,119 11,130,163 गदाधरभट्टाचार्या: 56,78,83,87, | प्रदीपकाराः 89,91,98,111,178, | ब्रह्मानन्दसरस्वत्यः 25,81,38,57 188,194, 200, 202, | भगवत्पादाः 91 203,205,206,207 मण्डनमिश्राः गिरिधरोपाध्यायाः 206 | मथुरानाथभट्टाचार्याः 88,49,201 चित्सुखाचार्याः 63 | मधुसूदनसरस्वत्यः जगदीशभट्टाचार्याः 150, 206 | महाभाष्यकार:-पतञ्जलि: दीक्षितश्रीकण्ठभट्टाचार्याः दीभितिकाराः (शिरोमणि महिमा (व्यक्तिविवेककारः) भट्टाचार्याः) 56,184 मीमांसावातिककारमिश्राः- दुर्गसिंह वातिककाराः निरुक्तकाराः 170 मुकुलभट्टाः निरुक्तभाष्यकारः 170 | रामचद्रभट्टाचार्याः म्यायाचार्या:-उदयनाचार्याः लघुमञ्जूषाकृतः (नागेश भट्टाः) 79,89,188 म्यायभाष्यकार: 67,145,171,186 | वर्धमानोपाध्यायाः स्यायवार्तिककारुः 119141 | विट्ठलमिश्राः 157 182 119,187 157 207 2,8,18 188 87 118,190 79 126

·२१६
उदाहतानां निबन्धा सूची
नियन्या
पुटसंख्या निवन्या
पुटसंख्या
वृत्तिवातिककृतः (अप्पय्य. सर्ववर्मा
206
दीक्षिताः)
सर्वज्ञात्ममुनयः
21
वैद्यनाथभट्टाः 69,122
सीरदेवः
205
वैयाकरणभूपणकाराः
(वैयाकरणभूषणसारकाराः)
हरिः
111,121,125,128,185.
179,187 { हरिवल्लभभट्टाचार्याः 208
184
१
1
H8947
गलिबर्टी' मुदणालये मुद्रितम् पेमपुरी-.