·प्रास्ताविकम्- अतक्र्ये खलु भ्रमिमति ससारचक्रे विपरिवर्तमानानामाच्यात्मिकाधिदैविका. धिभौतिकनिविधतापतप्तानामैकान्तिकात्यन्तिकदु खनिवृत्त्युपकारकसाधनतया पुरु- पार्थोपायमभिवाञ्छता पुरुषधौरेयाणा पुरुषार्थोपायान्वेषणैवादावुत्पद्यते । पुरु- पार्यश्च द्वेधोपवर्ण्यते दृष्टोऽदृष्टश्चेति । तनाये दृष्टविषये 'बुभुक्षितोऽग्नीयात्' इत्यादिशास्त्रं व्यावहारिकविषयेषु नावश्यक, विनापि शाखव्यापार तन लोक- प्रवृत्तिदर्शनात् । द्वितीये अदृष्टे तु खर्गापवर्गमात्रे नैसर्गिकमोहान्धकारलप्तालो. कस्य लोकस्यास्मदादे शास्त्रमेव दिव्यं चक्षुर्नियन्तृ च सिद्धान्तितम् । तस्मादखिले शास्त्रमेवाधिगन्तव्यम् । शास्त्रं पुनर्द्वधा कर्मब्रह्मोपासनात्मकत्वेन परीवति । तजीवातुभूताश्च सन्ति खत प्रमाणभूता मन्त्रब्राह्मणात्मिका श्रुतय , तन्मूल- प्रमाणभूता मन्वादिस्मृतय , अखिलपुराणानि च । तत्र श्रुतयस्तावत्साक्षादेव विलसन्ति पुरुषार्थसाधनोपदेशखभावा । यथा-'अमिहोत्र जुहुयात्स्वर्गकाम', 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिभ्यासितव्य' इति । अप स्मृतिपुराणाभ्यामपि वैदिक एवार्थ प्रकाश्यते, यथा-'इतिहासपुराणाभ्या वेदं समुपबृहयेत् । विमेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति ।' इति । तदेतेपामप्युप- देशस्वभावत्वेन लोकशासनाच्छास्त्रत्वम् । सर्वथाभ्यहिते वेदेऽपि परस्परविरोधकृन्ति सन्ति 'उदिते जुहोति', 'अनुदिते जुहोति' इद्याधुदितानुदितहोमादिविरुद्धार्थक्वाक्यानि नैकशस्तत्रतत्र । तघवस्थायै साक्षाद्विध्येकवाक्यतयाऽखिलवेदवाक्याना कर्मपरत्वं प्रतिपादयन् वेदवाक्यार्थवि. चारात्मिका द्वादशलक्षणी पूर्वमीमांसां भगवान् जैमिनिः सूत्रयाबभूव । यत्परिचयमन्तरा कृतविविधविद्यापरिश्रमा अपि न विधुर्यथावत्कर्मकाण्डैकपदीम- ध्वीमपि । भगवान्बादरायणस्तु परब्रह्मपर्यवासायीनि सूनाण्यसुसून यानि ब्रह्मसूननामधेयेनाप्रथन् । तदुपरि श्रीमद्भगवत्पादाचार्याः सागराम्बराया. मात्मानात्मोपदेशेन मानवप्राण्युद्दिधीर्पया अद्वैतवेदान्तसिद्धान्तमुपोदलयन्तो ब्रह्मसूत्रभाष्यमभाषिषन् । अकार्षुधानुपदं विविधान्वेदान्तप्रकरणमन्यान् । येषा परिशीलनेन मुकुमारमतयोऽप्यद्वैतसिद्धान्तान्प्रकामं निश्चिनुयु । तेम्वेवाय.

·२
उपदेशसाहस्त्री।
:-
मुपदेशसाहस्रीसमाख्यः प्रकरणग्रन्थः प्राकाश्य नीतोऽसाभिरिति संख्यावन्तो
विदांकुर्वन्तु ।
शंकरभगवत्पादानां जन्मसमयः कलिंगताब्दाः ३८८९, विक्रमसंवत् ८४५
तथाच शंकरमन्दारसौरमे-
"प्रासूत तिघ्यशरदामतियातवला-
मेकादशाधिकशतोनचतुःराहल्याम् ।' इति ।
तथान्यत्रापि तत्परम्पराप्रवणानामुक्तिः-
"निधिनागेभवहयब्दे ३८८९ विभवे मासि माधवे।
शुक्ल तिथी दशम्यां तु शंकरार्योदयः स्मृतः। इति ।
इत्यादिकालप्रमाणनिर्णायकेनिीत एषायमाचार्यसमयोऽस्माभिरनौलिखितोस्ति ।
कचिदन्यैरन्यथापि लिसितः समयो दरीदृश्यते तन सदरासद्धिर्विवेचनीयं
नामाकमानहोऽणुरपि । दुरूहस्याप्यस्य प्रन्यस्याविष्करणाय ययामति कृतेपि
परिशोधने मानुपशेमुषीसुलभमवशिष्टं स्खलितजालं निमत्सराः संख्यावन्तः
संशोधनपूर्वकमयङ्गन्त्वित्सभ्यर्थयते-
विदुपामेकान्तवशंवदः
पणशीकरोपाहो वासुदेवशर्मा ।

·गद्यप्रवन्धस्य विषयानुक्रमः। १ १ ... ... २ २ ... ... ३ ८ ४ ... ६ ... ... ९ ... १२ १. शिष्यप्रतियोधविधिप्रकरणं प्रथमम्. पास्यसंख्या, • पत्रं. चिकीर्पितप्रतिज्ञापूर्वकं शास्त्रीयानुसन्धसंग्रहः संग्रहेणोक्तस्यायस्य विवरणम्. गुरूपसत्तिः कार्यत्यभ्यनुजा. पुनःपुनर्गुरुपदेशे हेतुः ज्ञानोदयहेतुजातोपदेशः गुरुकर्तृकोपदेशनमः श्रुतिभिः स्मृतिमिश्च ब्रह्मणो लक्षणं प्राहयेत् उपदेशानन्तरं मतिनश्चल्याय शिष्यं पुनःपुनः पृच्छेदित्याचार्यकृत्यम्. १२ अप्रतिपत्त्यादिदोपात् शिप्यस्योत्तरम्. पुनरूपदेशेन तादृशं दोषं त्याजयत्याचार्य स्थूलदेहामिमानत्यागानन्तरं शिष्यस्योक्तिः १२ १२ शिष्यप्रशंसापूर्वकमाचार्यस्योत्तरम्, १३-१५ १३ उकार्यवेशयाय शिष्यप्रश्नोत्यापनम्. गुरोरुत्तरदानाय प्रवृत्तिः १७ दारीरम्य मिलनात्यन्वयसंस्कारत्वज्ञापनायोपपत्तिप्रकारः शारीरोत्पत्युपदेशः १९-२१ १६ सत्मशरीराभिमानत्याजनम् २२-२३ परमात्मैव क्षेत्रज्ञ इत्यत्र स्मृतयः परजीक्योरमेंदे अनुभवविरोध इति शहानिरासपूर्वक मेदटेनिन्दा भनेददृष्टिप्रशंसापूर्वकं सगाधनम्य फर्मण. प्रतिषेधोपपादनम् २८-३२ उफस्यैव प्रमात्मस्यस्य युक्त्या घ्यवस्थापपनम् वेदनाशनामनात्मधर्मत्वोपपादनम्. ... ។ ។ ... ... ... ... ... २४ ... ... ...

·उददेशसाहस्त्री। ... ... ... ... ... ... ... वाक्यसंख्या. प. प्रमात्मकत्वे लौकिकवैदिकव्यवहारविरोधशा. अत्राचार्यकृतं समाधानम्. कर्मकाण्डाप्रामाण्यशक्षापरिहारी. ४१-४२ अविद्योन्मूलनफलम्. मुमुक्षायामुत्सनायां ससाधनकर्मत्यागनिगमनम्. २. कूटस्थाद्वयात्मयोधप्रकरणं द्वितीयम्. कृतसंन्यासस्य मुमुक्षोः कृत्यं भवणं विधितः सूचयन् संसारविषयकशिष्यप्रश्नावतारणम्. शिष्यावासनपूर्वकं गुरोरुत्तरम्. पुनर्विशेषबुभुत्सया अविद्याविषयको विनेयप्रश्नः २८ गुरोरुत्तरम्. अध्यासानुपपत्तिप्रदर्शनपूर्वकं शिष्यप्रश्नः गुरोरुतरम्. ५२-५४ अभ्यस्तत्वादात्मनः सत्त्वानुपपत्तिरिति शिष्यशङ्का. ४१ अत्रोत्तरम्. वैनाशिकपक्षप्राप्तिदोषाशापरिहारौ. परमते दूषणापादनम्. प्रकारान्तरेणाध्यासानुपपत्तिशङ्कापरिहारी. ६०-५ कूटस्थविषयसंशयपरिहारौ. उपलभूत्वेन फूटस्थत्वानुपपत्तिराङ्कापरिहारी. ७६-८५ अवस्थात्रयसाक्षितया कूटस्थत्वानुपपत्तिशापरिहारौ, संविदो नित्यत्वाक्षेपपरिहारौ. १३-१०१ ६. प्रमातृत्वानुपपत्तिशहापरिहारी. १०२-१०३ ६५ कर्तृत्वाक्षेपपरिहारौ. १.४-१०७ भवगतेः कूटस्थत्वफलत्वयोः विरोधशतापरिहारी. दैतस्य भूपालप्रकटनमू. १०९-१११ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ७. ...

·विषपानुक्रमणिना
पापला. प.
३. परिसंख्यानप्रकरणं हतीयम्.
सोपस्कारपरिसंख्यानप्रकारोपदेवाः
११२-११३७५
शाग्दादिमिरात्मनोऽनमिभवानु चिन्तनम्.
शन्दानुभवानुचिन्तनं-आत्मनोऽविकारित्वानुचिन्तनं च.
...
...
समाप्ता चेयं पूर्वभागस्थविषयानुक्रमणी।

·पद्यप्रवन्धस्य विषयानुक्रमः। उपोद्धातप्रकरणम्. श्लोकसंख्या. पत्रं. ... ७८ ... ... ... ८४ ... ... ... ८-१५ ८५ १६-१७ ८७ १८-१९ ८८ २०-२४ २५-२६ ९२ ... ... ९३ ... ३-४ मङ्गलाचारपूर्वकं ब्रह्मविद्यारम्भसमर्थनम्. ज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वम्... ज्ञानकर्मसमुच्चयवादः तन्निरासश्च. कर्मकाण्डाप्रामाण्यशङ्कापरिहारी. अविद्यायाः पुनरनुद्भवः विद्यायाः सहकारिनिरपेक्षत्वेनैव मोक्षहेतुत्वम्. उपनिषच्छब्दार्थकथनम्. २. आत्मज्ञानोत्पत्तिप्रकरणम्. ब्रह्मात्मज्ञानस्य वाक्यादनुत्पत्तिशङ्कापरिहारः उत्पनस्य ज्ञानस्य प्रत्यक्षादिवाध्यत्वशङ्कापरिहारः ३. ईश्वरात्मप्रकरणम्. जीवब्रह्मणोरमेदः अमेदाभावे श्रुत्यनुपपत्तिप्रदर्शनम्. ४. तत्त्वज्ञानखभावप्रकरणम्. आत्मनो ज्ञानं न मोक्षसाधनं संचितानेककर्मप्रतिबन्धा- दिति शङ्का. प्रारब्धकर्मफलावसाने ज्ञानोत्पत्तिरिति तनोत्तरम्. ५. बुधपराधप्रकरणम्. सर्वस्य जन्तोरात्मज्ञानाग्रहे उदकस्याख्यायिका. संसारविभ्रमकारणं प्रमाणं च. मुमुक्षुणा पदार्थविवेकवता भाव्यम्. ... ... ... ११०० ...

·विषयानुक्रमणिका । ७ ... ... ... ... १-४ १०९ लोकसंख्या. पत्रं. ६. विशेषापोहनकरणम्. स्थूलोपायेन पदार्थशोधनप्रकारोपदेशः १-२१०४ विशेषणानामनात्मत्वम् ३-४ १०४ आत्मनोऽन्यानिरपेक्षा खतःसिद्धिः ... ५-६ १०५ ७. बुध्यारूढप्रकरणम्. वुद्ध्यारुढस्यार्थस्य खानुभवायम्भेन स्पष्टीकरणम्, आत्मनो विकारित्वादिदोपाभावोपपादनम्. आत्मनः शुद्धत्वमद्वितीयत्वं च. ५-६ १०८ ८. मतिविलापनप्रकरणम्. बुध्यात्मनोः संवादरूपेण बुद्धेः प्रशमोपदेशः एतत्प्रकरणनिर्माणे निमित्तम् . ९. सूक्ष्मताव्यापिताप्रकरणम्. आत्मनो निरतिशयं सूक्ष्मत्वं व्यापित्वं च १-३ ११२ ब्रह्मादीनामात्मानं प्रति शरीरत्वम्. ४-६ ११४ खरूपज्ञानस्य निर्विपयत्वं नित्यत्वं च. ७-९ ११५ १०. शिखरूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम्. आत्मनो निर्विषयज्ञानस्वभावत्वस्य खानुभवामिनयेन । प्रक्टनम्. १-२ ११७ जन्मजरादिविक्रियाभावेन कूटस्थाद्वयस्खाभाव्यस्य श्रु- तिप्रदर्शनपूर्वकोपपादनम्. ३-९ ११८ आत्मतत्त्वपरिज्ञानस्य कैवल्यं फलम्. १०-१२ १२२ आत्मविदः खरूपम्. १३-१४ १२३ ११. ईक्षितृत्वप्रकरणम्. कर्मणः कर्मसहितज्ञानस्य वा मोक्षहेतुत्वशानिरासः १-३ १२४ द्वैताभावे प्रत्यक्षादिविरोधनिराकरणम्. ४-१४ १२५ कर्मणो मोक्षहेतुतायामनुपपत्तिः १५-१६ १३० .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·उपदेशसाहस्री। लोकसंख्या. पत्रं. ५-१५ १३३ ... १६-१९ १३८ ... ... १-१० १३१ ११-१३१४१ १४-१८ १४३ १९-२४ १४४ २५-२६ १४६ १२. प्रकाशप्रकरणम् भात्मनः साभासान्तःकरणाविवेकाद्याथात्म्याज्ञानम्. आत्मनो याथात्म्यज्ञानसिधै तत्त्वमसि श्रुत्युपदेशः चित्प्रकाशस्य नित्यत्वोपपादनपूर्वकमात्मनो नियोज्य- खाभावप्रतिपादनम्. १३. अचक्षुष्टप्रकरणम्. आत्मनः शुद्धत्वाचलत्वादिव्यवस्थापनम्. संसारनिवृत्त्युपायं ग्रुवन् मुमुहूं शिक्षयति. अविकारित्वात् विक्षेपः समाधिश्च न स्तः आत्मनः पूर्णत्वम् अहं ब्रह्मास्मीति सदानुसंध्यादिति मुमुक्षुप्रोत्साहनम् .. १४. स्वमस्मृतिप्रकरणम्. अन्तःकरणस्यापरोक्षत्वं तत्फलम्. आत्मनि हेयाघभावः अनुभवेनाप्यवगम्यते. मोक्षाय स्मृतिः कर्तव्या. . ब्रह्मणोऽक्षरत्वम्. आत्मविदः सफलं कर्मेति शशवारणम्. आत्मज्ञस्य फलमू. आत्मनोऽकार्यशेषत्वम्. आत्मनो देहदयविविक्तत्वम्. १५. नान्यदन्यत्प्रकरणम्.. खभावादशुद्धात्मा साधनविशेषेण शुद्धो भवतीति केषांचि. मतं निरस्यति. आत्मनः साक्षित्वम्. विदुषः क्रियात्यागः सर्तव्यमात्मरूपं च.... प्रा प्रतिपत्तुं पदार्थविवेक कुर्यान्मुमुक्षुः ... १-१.१४७ ११-१५१५१ १६-१९१५२ २.-२२ १५४ २३-२६ १५४ २७-२९ १५६ ३०-४० १५५ ४१-५० १६१ ... ... ... . ... ... ... १-३ १६५ ४-६ १६७ ७-१८ १६८ १९-२१ १७३ ...

·विषपानुक्रमणिका। लोकसंख्या. पत्रं. २१-३५१७५ ... ... ४०-५४१८. ... ... ११८५ २-२१८५ ४-१४.९८६ १५-२१ १९. ... ... ... ... २३-२९ १९३ ... सागरायपस्था सत्सासी आरमा च मुमुक्षो कर्तव्योपदेश सयंप्रकाशवं शेयत्वाभावश्च. १६. पार्थिवप्रकरणम्. स्थूल शरीरात्मयादिमतनिराकरणम् इन्द्रियात्मयादिमतनिराकरणम् मुग्धात्मयादिमतनिराकरणम् शून्यात्मवादिमतनिराकारणम् दिगम्बरमतनिराकरणम् शाक्यमतनिराकरणम् शन्यमतनिराकरणाय खमतसामअस्यम् प्रधानपुरुषयो संबन्धाभावप्रपपनम् पैशेषिकमतप्रमियादूपणम् बन्यस्याज्ञानात्मकत्वम् मोक्षखत्मम् परपक्षनिराकरणं संक्षिप्य समतोपसंहार १७. सम्यहमतिप्रकरणम्. गुरुदेववानमस्कार आत्मलामस्य परत्वम् आत्मनो प्रमणकत्वम् रित्तस तपोमि शोधनम् मायाकत्पितमात्मनो पहुत्वम् गुदी भात्मनो प्रहर्ष निलवादिकं च पर्मा लाग्मत्यम्. गुस्सप्रति ... ... ... ५८-१७ २०० ६२-६७ २.८ ६८-७४ २१- ... ... ... ... ... .. ... २२-२६ १२२ २५-३११२४ १३-४३ २२७ ४१-५, १२. ... ... ... ... ...

·१० उपदेशसाहस्री। ... ... ... ... ... ... ... ... लोकसंख्या. पत्रं. पदार्थविवेकः प्रतियुद्धस्य मुमुक्षोरनुसन्धानप्रकारः उक्तस्य प्रकरणार्थस्योपसंहारः ८२-८९ २४३ १८. तत्त्वमसिप्रकरणम्. गुरुनमस्कारपूर्वकं संप्रदायशुद्धिकथनम्, १-२ २४५ तत्त्वमस्यादिवाक्यादेवापरोक्षज्ञानमनधनिवृत्तिफलमुत्पद्यते. ३-८ २४६ प्रसंख्यानवादिमतोत्थापनम् ९-१८ २४८ खसिद्धान्तप्रतिपादनम्. १९-२३ २५१ आत्मनः प्रत्ययागोचरत्वम्. २४-२४ २५३ शब्दागोचरत्वम्. २८-३३ २५५ एकदेशिमतानि दूपयितुं संग्रह. ३४-३६ २५७ आभासनिरूपणपूर्वकं चिच्छायावादिप्रभूतिमत. निराकरणम्. ४७-५० २६२ आत्मनि जानात्यादिशब्दव्यवहारानुपपत्तिशङ्का. ५१-५६ २६४ एतत्परिहारः. बुद्धिविषये तार्किकसौगतादिमतनिरासः ६७-७४ २६९ आभासविषये शङ्कापरिहारी. ७५-९० २७१ युष्मदस्मद्विवेकः ९१-९८२७७ विज्ञातपदार्थतत्त्वे पुरुषे महावाक्यं फलवद्विज्ञानं जनयति. १९:१०४ २०० प्रतिपत्तव्यार्थस्वभावनिरूपणम्. ... १०५-१४० २८३ विज्ञानवादिबौद्धमतनिराकरणम्. १४१-१५२ २९७ प्रत्ययाध्यक्षयोः संबन्धः १५३-१५९ २९९ विवेकाविवेकयोः याध्यबाधकभावः १६०-१५२ ३०१ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

·विषयानुक्रमणिका । ... ... श्लोकसंख्या. पत्रं. १७३-१८. ३०५ १८१-१८३३०७ १८४-२०५ ३०८ २०६-२२९ ३१४ २३५-२३३ ३२० ... ... ... तत्त्वंपदयोरेकार्थत्वे पर्यायवादिशकापरिहारः त्वंपदार्थविवेकः तत्त्वमसीत्यादिवाक्या विचारः प्रकारान्तरेण प्रसंख्यानप्राप्तिनिरासः प्रकरणार्थोपसंहारः १९. मेपजप्रयोगप्रकरणम्. संसारस्य मनोध्यासनिवन्धनत्वद्योतनायात्ममनःसंवादः आत्मनोऽद्वितीयत्वम्. आत्मनो विकल्पनाद्यविषयत्वम्. विचारोऽद्वैतनिश्चयहेतुः उक्तार्थनिश्चयशून्यानामनर्थप्राप्तिः वस्तुमात्रस्य कारणत्वकार्यत्वयोनिरासः द्वैताभासनिरूपणम् मङ्गलं च. ... ... ... १-८३२१ ९-१२ ३२४ १३ ३२६ १४-१८३२६ ... ... ... २१-२४ ३३१ ... ... समातेयमपरस्य पद्यभागस्य विषयसूची।

·JAsian श्रीमच्छङ्कराचार्यप्रणीता उपदेशसाहस्री। श्रीरामतीर्थविरचितपदयोजनिकाख्यव्याख्यायुता । (गद्यबन्धः प्रथमो भागः।) शिष्यप्रतिवोधविधिप्रकरणम् १ प्रणम्य रामाभिधमारमधीपदं जगत्प्रसूतिस्थितिसंयमायनम् । तदारमकाशङ्करपूर्वकान्गुरून्मयोपदेशार्थ विभाग उच्यते ॥ १ ॥ इह भगवत्पादाभिधो भगवान् भाष्यकारः सर्वोपनिषदर्थसारसंमाहिका- मुपदेशसाहस्री गद्यपद्यविभागप्रन्यरचनया प्रकटीकुर्वन्नादौ गयबन्धमारभ- माणः पारिप्सितपरिसमाप्तिप्रचयगमनादिप्रयोजनं शिष्टाचारविशेषपरिप्राप्त मङ्गलमाचरति- अथ मोक्षसाधनोपदेशविधि व्याख्यास्यामो मुमुक्षूणां श्रद्द- धानानामर्थिनामर्थाय ॥१॥ अथेति । 'ॐकारश्नाथशब्दश्च द्वावेतौ ग्रह्मणः पुरा । कण्ठं भिवा विनि- तिौ तसान्माङ्गलिफावुभौ ॥' इति स्मृतौ अथशब्दस्य माङ्गलिकत्वावग- मात् । अथवा आनन्तर्यार्थ एवायमयशब्दः उच्चारमात्रेण मङ्गलप्रयोजनोऽपि भवति-अन्यायं क्रियमाणमृदगादिध्वनिधवणादियत् । किमानन्तर्यार्थतेति चेत्–विस्तरेणानेकशास्त्रार्थ नियन्धनिर्माणानन्तर्यार्थतेति वदामः । प्रभप्र. तिवचनाक्षेपसमाधानप्रकारैः अनेकप्रमाणयुक्तिविशेषैः निपुणतरमयधारिते उ.सा. १ ·૨ उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [शिष्यप्रतिवोध- समतोपनिपच्छास्त्रार्थे अनेकवाक्ययुक्त्यनुसंधानव्यवधानमन्तरेण साक्षाद- नुभवोदयाय संग्रहनिरूपणप्रवृत्युपपत्तेरिति । अत्र चिकीर्पितं प्रतिजानानः प्रवृत्त्यगतया शास्त्रीयानुबन्धजातं संगृह्णाति-मोक्षसाधनेति । अथ बि- स्तरेण शास्त्रार्थनिरूपणानन्तरं मोक्षो निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मताविर्भावः तस्य सा. धनं औपनिपदाद्वितीयात्मतत्वज्ञानं तस्स उपदेशः उपदेशनमुपदेशः तदर्थ- वाक्यानामर्थ विभागेन शिष्यप्रति प्रतिपादनं तस्य विधिः प्रकारविशेपः तं वि स्पष्टं आख्यास्यामः कथयिष्यामः । मोक्षशब्देन प्रत्यक्तत्वं ब्रह्म विपयो नि. र्दिष्टः । साधनशब्देन सत्वज्ञानयोक्तत्वात्-तरसाध्याज्ञानादिबन्धनिवृत्तिः प्रयोजनं सूचितम् । उपदेशविधिशब्देन संबन्धो बोध्यबोधकलक्षणः शास्त्र. विषयो दर्शितः । इदानीं अधिकारिणमाह-मुमुक्षूणामिति । मुमुक्षूणां मोक्षमात्रमिच्छतामिति । अनेन ऐहिकामुष्मिकार्थतृष्णालेशवतामप्यत्राऽन. धिकार सूचितम् । श्रद्दधानानां । अस्मिन्नुपदेशशास्त्रार्थे विश्वासवता- मिति । अनेन मुमुक्षवोऽपि सन्तो ये कर्मसु अन्यशास्त्रेष्वपि वा अहधते तेपामिहानधिकारः सूच्यते । अर्थिनां एतच्छास्त्रार्थज्ञानार्थिनामिति । अनेन श्रद्दधाना अपि ये पाण्डित्यविस्तरप्रवणमतयः तेपामिहानधिकारो ध्वनि. तः । तथाच-एवंविधानामधिकारिणां अर्थाय उपकाराय व्याख्यास्याम इत्यन्वयः ॥१॥ संग्रहेण उक्तमर्थ विवृणोति- तदिदं मोक्षसाधनं ज्ञानं साधनसाध्यादनित्यात्सर्वमाद्विर- काय त्यक्तपुत्रवित्तलोकैपणाय प्रतिपन्नपरमहंसपारिवाज्याय शमदमदयादियुक्ताय शास्त्रप्रसिद्धशिष्यगुणसंपन्नाय शुचये ब्राह्म- णाय विधिवदुपसन्नाय शिष्याय जातिकर्मवृत्तविद्याऽभिजनैः परीक्षिताय याद पुनःपुनः यावद्हणं दृढीभवति ॥२॥ तदिदमिति । तदिदं मोक्षसाधनं ज्ञानं विधिवदुपसन्नाय शिष्याय घू- यात् इत्यन्वयः । तत् ग्रन्थान्तरेषु विस्तरेण प्रतिपादितम् । इदं इदानी इह वक्ष्यमाणमित्यर्थः । किं तत् मोक्षसाधनम् । सहेतुबन्धनिवृत्या ब्रह्मास्माविर्भा. घस्य निमित्तं यदुक्तं तदिदं ज्ञानं वक्ष्यमाणमित्यर्थः । मोक्षसाधनपदं व्याख्या- - ·१ ३ . प्रकरणम् ] पदयोजनिकाव्याख्या तम् । उपदेशविधिपदमप्रे शिप्याचार्यप्रश्नादिपरम्परया व्यारयासन मुमुक्षू. शामित्यायुक्तमधिकारिणं ज्याचष्टे साधनेत्यादिना। संग्रहे अधिकारि- बहुत्वनिर्देशः प्रदर्शनार्थः, न तु विवक्षितः। अतएव विवरणे एकवचनम् । एकात्मवादे बहूनां निरपेक्षाणां मुमुक्षूणां असंभवादिति । 'नाविरक्ताय संसा. राजानिरस्तपणाय च' इत्यादिशास्त्रमुररीकृत्याह-साधनसाध्यादिति । साधनैः दृशादृष्टाथैः कृप्यादिभिर्यागादिभिश्च साध्यात् ऐहिकादामुग्मिकाच भो- ग्यजातात-अतएव भनित्यात् भशाश्वतात् सर्वसात् ब्रह्मलोकान्तादपि वि. रक्ताय विगतरागाय निवृत्ताभिलाषायेत्यर्थः । कथमनुगम्यते अयं विरक इत्यपेक्षायां विशेपणान्तरेण विरकचिह्नमाह त्यक्तेति । अत्र एपणाशब्देन कामापरपर्यायेण तत्प्रयुक्ता प्रवृत्तिलक्ष्यते। तत्र पुत्रार्थ दारसंग्रहे प्रवृत्तिः पुत्रैपणा, कर्माद्यनुष्टानार्थ अपरविद्यागवादिरूपोभयविधवित्तपरिग्रहो वित्त- पणा, पुत्रकर्मापरविद्यासाध्य-एतल्लोक-पितृलोक-देवलोक-फलैपणा लोकै- पणा, एता एपणाः त्यक्ता येन तसै। साधनेषु प्रकृत्यौरसुक्यत्यागादेव साध्यामिलापशून्यता गम्यत इत्यर्थः। तथाच श्रुतिः-'न कर्मणान प्र. जया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः' इति । इदानीं 'एतमेव प्रनाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति', 'तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्य- रेचयत्' इत्यादिशास्त्रमनुरुध्याह-प्रतिपन्नेति । परमहंसविशेपणं कुटीच. कादिसातसंन्यासिन्यावृत्यर्थम् । नहि द्वैताद्वैतवादिना अद्वितीयात्मतत्वोप- देशग्रहणाधिकार इति भावः। एतावता मुमुक्षुपदं व्याख्यातम् । अनापि आश्रमधर्ममात्रनिष्ठस्य अधिकारो नास्ति इति विवक्षन् पुनः विशिनष्टि- शमदमदयादियुक्तायेति । शमः अन्तःकरणस्य अनारमविषयेभ्यो व्याय- तिः, दमः बाह्येन्द्रियाणाम् , दया भूतेप्वद्रोहः। आदिपदेन उपरति-ति- तिक्षा-समाधान-श्रद्धाः संगृह्यन्ते । एतेन श्रद्दधानानामित्येतत् व्याख्या- तम्। 'अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढसौहृदः। असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनुसू- युरमोधवाक् ॥' इत्यादिवचनमनुसृत्य पुनर्विशिनष्टि-शास्त्रप्रसिद्धति । एतेनार्थिनामिति व्याख्यातम् । 'नाशुचिर्ब्रह्म कीर्तयेत्', 'त्रिसन्ध्यादौ स्नान- माचरेत्' इत्यादिशास्त्रमाश्रित्याह-शुचय इति । सबाह्याभ्यन्तरशौचसंप- बायेत्यर्थः । ब्राह्मणो निर्वेदमायात्', 'एतद्ध स वै तत्पूर्व प्राह्मणा अनू- चाना विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते, एतं वै तमारमानं विदित्वा ग्राह्मणाः' इत्यादिशाखाण्यनुसृत्याह-ब्राह्मणायेति । विविदिपत्रोऽपि क्षत्रिपादयो ·१ उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [शिष्यप्रतिबोधन न पारमहस्से संन्यासधर्मे अधिक्रियन्त इति भावः । अतएव उत्पनज्ञाना अपि जनकादयो न गार्हस्थ्यं परित्यक्तवन्त इति श्रूयते । इदं च शास्त्रं यथोक्तसंन्यासाधिकारिकमेव नाश्रमान्तराधिकारिकम् । भाश्रमान्तरस प्रवृ. तिधर्मपरत्वेन तदत्यागे तद्विरद्धनिवृत्तिनिष्ठापरत्वायोगात्, त्यागे च आन- मान्तरानुपपत्तेः। वक्ष्यति च भगवान्भाष्यकार:-'अहं ब्रह्मासि कर्ता च भोक्ता चास्मीति ये विदुः। ते नष्टा ज्ञानकर्मभ्यां नास्तिकाः स्युन संशयः ॥' इति, 'संन्यासिभ्यः प्रवक्तव्यः शान्तेभ्यः शिष्टबुद्धिना।' इति च । अतः पारिवाज्यविशेषणं नित्याधिकारित्वस्यापनार्य, नाश्रमान्तरण्यावृत्यर्थ इति केपांचित् व्याख्यानं चिन्त्यम् । 'तद्विज्ञानाथं स गुरुमेवाभिगच्छेरसमित्याणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' इत्यादिश्रुतिमाश्रित्याह-विधिवदुपसन्नायेति । विद्यामहणार्थ गुरुपादग्रहणपूर्वकं 'अधीहि भगवः' इत्यादिमघ्रोचारणेन अभि- वादनं उपसत्तिः तां कृतवते इत्यर्थः । शिष्याय शासनार्हाय पूर्वश्रुत- स्वादिनिमित्तौद्धत्यरहिताय विनययुक्तायेत्यर्थः । 'किंगोत्रो नु सोम्यासि', 'तान्ह स ऋपिरुवाच भूय एवं तपसा श्रद्धया ब्रह्मचर्येण संवत्सरं संव- रस्पथ', 'नासंवत्सरवासिने प्रयूयात्' इति श्रौतलिङ्गमवष्टभ्याह-जातिक- मत्यादिना । जातिपरीक्षणं कुण्डगोलकक्षत्रियादिव्यावृत्यर्थम् । कर्मपरीक्षणं पतितत्वाभिशस्तत्वादिराहित्येन शिष्टताज्ञानाय । वृत्तमाचारः शीलं वा तत्परीक्षणं विद्यामहणोत्तरकालमपि तत्परिपालनयोग्यताज्ञानार्थम् । विद्या पूर्वाधीतवेदशास्त्रादिरूपा, उपास्यदेवतादिविशेपविषया वा, सापि परीक्ष. णीया उक्तार्थग्रहणधारणादियोग्यस्थायोग्यस्वनिश्चयाय । तथाच श्रुतिः- 'नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुनायाशिप्याय वा पुनः' इति । अभिजनः कुलं, जन्म स्थानं तदपि परीक्षणीयम् । मातापितृभ्यां गुरुभिश्च शिक्षितस्वाशि. क्षितत्वज्ञानार्थ । यथा-'मातृमान् पितृमानाचार्यवान्बूयात्' इति श्रौतलि- कात् । एवंविशिष्टाय शिष्याय चूयात् इत्याचार्य शिक्षयति । उपदेशस दृष्टार्थतामभिप्रेत्याह-पुनःपुनरिति । अवधिमाह-यावग्रहणं दृढीभव- तीति । शिष्यस्येति शेषः ॥२॥ एवमुक्तविशेषणेन शिष्येण गुरूपसत्तिः कार्या-गुरुश्च तमुपदिशेद्विद्याम् इत्युक्तेऽर्थे श्रुतिमुदाहरति- श्रुतिश्च-'परीक्ष्य लोकान्', 'तच्चतो ब्रह्मविद्याम्' इति ।

·D . प्रकरणम् ] पदयोजनिकान्याख्या। दृढगृहीता हि विद्या आत्मनः श्रेयसे संतत्यै च भवति । विद्या- संततिश्च प्राण्यनुग्रहाय भवति नौरिव नदी तितीर्पोः । शास्त्रं च- 'यद्यप्यमा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्यात् एतदेव ततो भूयः' इति । अन्यथा च ज्ञानप्राप्त्यभावात्-'आचार्यवान् पुरुषो वेद', 'आचार्याद्धैव विद्या विदिता', 'आचार्यः प्लाव- यिता', 'सम्यग्ज्ञानं प्लव इहोच्यते' इत्यादिश्रुतिभ्यः, 'उपदे- क्ष्यन्ति ते ज्ञानं' इत्यादिस्मृतेश्च ॥३॥ श्रुतिश्चेति । 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान माह्मणो निर्वेदमायात्' इत्यु पक्रम्य- येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्' इत्य- न्तेन अन्येन उक्तोऽर्थो निरूपित इत्यर्थः । शिष्यस्य दृदग्रहणपर्यन्तं गुरु णा पुनःपुनर्विद्योपदेशव्येत्यन्न हेतुमाह-दृढगृहीता हीति । आत्मनः श्रेयः अविद्यादिदोपसंसारनिवृत्तिः। संततिः शिष्यप्रशिप्यादिसंचारेण वि. द्याया अविच्छेदः । विद्यासन्ततेः कोपयोग इत्यत्राह-विद्येति । यथा नदीतरणाय तन प्रविष्टस्य अगाधे जले निमजतो नरस पारं प्रापयितुं नौर. पस्थाप्यते कृपालुना, तथा संसारसागरे निमजतः प्राणिनः उद्धरणेन त. पारं विष्णोः परमं पदं प्रापयितुं विद्यासन्तानसंरक्षणमित्यर्थः। पूर्वोक्तशि- प्यगुणसंपन्नाय परीक्षिताय विधिवदुपसलायैव विद्या देया न यथाकथंचि. साप्ताय धनादिलोमाद्वेति गुरोनियमार्थ श्रुतिशासनमुदाहरति-शास्त्रं चेति । नियामकं शास्त्रं चात्रास्तीत्यर्थः । तदेवाह-यद्यपीति । इमा पृथिवीं अद्भिः परिगृहीतां समुद्रपरिवेष्टितां धनस्य पूर्णा वित्तेनोपचितां दद्यात् कश्चिद्यधपि तथापि मैतदर्शनं तस्मै दधात् । यतः एतत् ततो वित्त- पूर्णपृथिवीदानादपि भूयः अधिकतरमिति योजना । नाकाशादिसमस्तभू- तभौतिकाधिष्ठानस्य ततोऽप्यधिकतरस्यापरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणो दानपेदमनु- रूपमिति भावः । तथाच श्रुतिः-पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति । तदेवमाचार्येण परीक्षिताय शिष्याय कृपयैव विद्या वक्तव्येत्यु- तम् । तन किमाचार्योपगमेन कार्य, स्वयमेव जिज्ञासोः न्यायाधनुसरणतो विद्योदयसंभवात् इति शझयामाह-अन्यथेति । यदा-किमिति एवं संकटमवष्टम्य आचार्यण विद्या देया, शिष्यः स्वयमेव तो किं न नयति ·- उपदेशसाहस्री गधमांगः ।। [शिष्यप्रतिबोध- इत्यत आह आचार्यवानित्यादिना । 'आचार्याषि विद्या विदिता साधिष्ठं मापत्' इति वाक्यशेपः । आदिपदात् 'तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः ॥' इत्यादिवचगं गृह्यते । तथाच अतिसूक्ष्मपरमार्थ निर्णयस्य स्वबुद्धिसामर्थ्यमात्रेण संपादयितुं अशक्यत्वमेते. वाक्यैर्गम्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ गनु जिशासोः उक्तविशेषणस्य शिप्यस्य सकृदुपदेशमहणादेव विद्यादायों- पपत्तः किमिति पुनःपुनरुपदेशः कार्य इत्युक्तमत आह- शिष्यस ज्ञानाग्रहणं च लिङ्गैर्युद्धा अग्रहणे हेतून अधर्म- लौकिक-प्रमाद-नित्यानित्यविवेकविषयासंजातघढपूर्वश्रुतत्व- लोकचिन्तावेक्षण-जात्यायभिमानादीन् तत्प्रतिपक्षैः श्रुतिस्मृ- तिविहितैः अपनयेत् अक्रोधादिमिरहिंसादिभिश्च यमैः ज्ञाना- विरुदैश्च नियमः ॥ ४ ॥ शिप्यस्येति । शिप्यस्य ज्ञानामहणं चकाराद्विपर्ययग्रहणं च मुखादिचे- टावचनन्यक्त्यादिलि वुवा अग्रहणादिहेतून तत्प्रतिपक्षैः तन्निवर्तकः श्रुति. • स्मृतिविहितैः अपनयेत् इति संबन्धः । तानेवाह-अधर्मत्यादिना । अधर्मः संचितः । लौकिकः इदानींतनः। प्रमादः कामचारवादभक्षणादिः । तन्न सूर्यादिदेवतोपासनादिनियमोपदेशेन अधर्मक्षपणं कारणीयम् । वा- वादियतिधर्मशास्त्रेण प्रमादनिरासः । नित्यानित्यविवेकस्य यो विपयः चेतनाचेतनरूपः तस्मिन् असंजातं तत्पर्यन्तं न प्रसृतं यदृढपूर्वश्रुतत्वं तद्यु- क्तिविशेषाद्युपन्यासेनापनीय विवेकपर्यन्ततां नयेदित्यर्थः । लोकचिन्तावे. क्षणं लोकानां व्यवहारसाधुत्वासाधुत्वविचारलक्षणं, लोकेभ्यः पूजासन्मा- नायपेक्षया तत्संसर्गापरोधेन व्यवहरणं वा । एतच वक्ष्यमाणाऽमानित्यमद- भित्वमित्यादिशास्त्रोक्तनिष्ठोपदेशेनापनेतन्यम् । जात्यादि इत्यादिपदात् कुल- विद्यादि गृह्यते । स्वंपदार्थपरिशोधनोपदेशेन जात्याद्यमिमानं त्याजयेदि- त्यर्थः । अभिमानादीनित्यादिपदेन तत्प्रयुक्तो व्यवहारः अन्यधिकरणादि- यते । अक्रोधादिभिरियन आदिपदेन अकामादयो गृह्यन्ते । अहिंसादिभि- श्वेत्यादिपदात् ससास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा गृह्यन्ते। तन्न अक्रोधादीनां अहिं- सादीनां उपायोपेयभावेन उपदेशो बोद्धन्यः । शौचसंतोपतपास्वाध्यायेश्वर- ·७ प्रकरणम् ] पदयोजनिकान्याख्या। प्रणिधानानि नियमा उच्यन्ते तेषां ज्ञानाविरुद्धैरिति विशेषणेन तीर्थयात्रा- चान्द्रायणोपवासादिकर्मकाण्डपरायणबाह्यसाधनक्रियाप्रधानेश्वरपूजानिष्ठादि । च यत् ज्ञाननिष्ठाविक्षेपकरं तस्यानादरणीयतां दर्शयति, यमनियमोपदेशस्तु सर्वदोपनिराससाधारणोपाय इति द्रष्टव्यम् ॥४॥ एवं ज्ञानग्रहणप्रतिवन्धकनिवर्तकमुपदिश्य ज्ञानोदयहेतुजातमुपदिशति- अमानित्वादिगुणं च ज्ञानोपायं सम्यक् ग्राहयेत् ॥ ५॥ अमानित्वादिगुणमिति । आदिपदात् अदम्भिरवादितत्त्वज्ञानार्थदर्श- नान्तं गृह्यते । यद्वा अमानित्वेन अदम्भिवादिकं सहपठितत्वेन उपलक्ष्य आदिपदेन 'अद्वेष्टा सर्वभूतानां' इत्यादिनोक्ता अद्वेष्वृत्वादयो धर्मा ग्राह्याः । अन्न सम्यक्पदं एतनिष्ठस्य सर्वदोपपरिहारेण अयतलभ्यं ज्ञानदाढ्यं इति दर्शयितुम् । अयं भावः-नहि सकृद्रहणमानात् विद्या दृढोत्पद्यते । 'भाव. तिरसकृदुपदेशात्' इति न्यायात् । श्रवणोत्तरकालं नादिविधानसाम- चि । दृढत्वं हि फलपर्यन्तत्वं विद्याया विवक्षितम् । अतः फलानुकूलतया यावनिर्विचिकित्सं तत्संजायते तावद्गुरणा शिष्यं कृतार्थ कतुं प्रवृत्तेन विद्योप- योगार्थ चा प्रवृत्तेनोपदेशः कार्य एवेति ॥ ५॥ एवमाचार्यकृत्यमुक्त्वा तस्य लक्षणमाह- आचार्यस्तूहापोहग्रहणधारणशमदमदयानुग्रहादिसंपन्नो ल. ब्धागमो दृष्टादृष्टभोगेष्वनासक्तः त्यक्तसर्वकर्मसाधनो ब्रह्मवित् ब्रह्मणि स्थितोऽभिन्नवृत्तो दम्भदर्पकुहकशाध्यमायामात्सर्यानृ- ताहंकारममत्वादिदोपवर्जितः केवलपरानुग्रहप्रयोजनो विद्यो- पयोगार्थी पूर्वमुपदिशेत्-'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वि- तीयम्', 'यत्र नान्यत्पश्यति', 'आत्मैवेदं सर्वम्', 'आत्मा वा इदमेक एवान आसीत्', 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इत्याद्याः आत्मै- क्यप्रतिपादनपराः श्रुतीः ॥६॥ आचार्यस्त्विति । एतय तत्वजिज्ञासुनाऽधिकारिणा एवंविध आचार्य उपगन्तव्यो मान्यादा इति. दर्शयित, नतु भाचार्येण एवंविधगुणेन भवि. तव्यं इति नियोगः क्रियते, तस्य कृतार्थत्वादिति द्रष्टव्यम् । शिधयेणानुक्त- .

·द उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [शिष्यप्रतिबोध- साप्यूहनमूहः, उपदेशसमसमयं शिप्यप्रतिपत्त्यनुकूलापूर्वयुक्तिकल्पनं था, शिष्यस्य मिथ्याग्रहणापाकरणसामर्थ्यमपोहः, सिद्धान्तप्रतिपक्षनिराकरण- सामर्थ्य वा-शिष्यकृतप्रमाक्षेपवाफ्यार्थानां सद्योऽयधारणसामय ग्रह- णम् । गृहीतानां तेषां सारासारावधारणपूर्वकं प्रत्युक्तिसमये सरणयोग्य- तापादनं धारणम् । शमदमौ व्याख्याती । दया दुःखिनं प्रति अनुजिघृक्षा । तदनन्तरं दुःखिनो दुःखापाकरणे प्रवृत्तिरनुग्रहः । आदिशब्दात् उपसन्नस्य विनीतस्यानुगृहीतस्यापरित्यागो गृह्यते । यस्तु-'हिंसानुग्रहयोरनारस्मी' इति गौतमेन संन्यासिधर्मो दर्शितः, यच्च-'न व्याख्यानपरो यतिः' इत्या- दिवचनं, तत् ख्यातिलाभपूजापाण्डित्यपृथ्यादिहेतुप्रवृत्तिविषयमित्यदोपः । संपन्न इति पूर्वोक्तगुणैराढ्यतोच्यते । लब्धागमः स्वगुरुभ्यः प्राप्तविद्योप. देशः। अनेन विशेषणेन गुरोः सांप्रदायिकत्वमपि शिष्येणान्वेषणीयमिति सूचयति । दृष्टा भोगा ऐहिकाः अदृष्टाः पारलौकिकाः तेवनासक्तः । तरसा. धनलोकाराधनतपोयज्ञादिप्रवृत्तिशून्य इत्यर्थः । यतः त्यतानि सर्वकर्मणां साधनानि धनदारसंग्रहशिखायज्ञोपवीतादीनि येन स तथा । अतो भोगा- नासक्त इति विदित इत्यर्थः । ब्रह्मवित् महावाक्यार्थप्रत्यगात्मतत्त्वज्ञानवा- नित्यर्थः । तस्कि परोक्षतेव, नेत्याह-ब्रह्मणि स्थित इति । ब्रह्मणि स्थिति म नित्यापरोक्षं ब्रहीवाहमसीति स्फुटानुभवेनावस्थानम् । एवंवि- धोऽपि न यथेष्टचेष्टावानित्याह-अभिन्नवृत्त इति । न भिन्नं नोलद्वितं वृत्तमाचारो येन स तथा । शिष्टविगर्हितो न भवतीत्यर्थः । दम्मो धर्मध्व- जिस्व आत्मनो लोके धार्मिकत्वख्यापनमिति यावत् । कुहकं परमतारणम् । शाठ्यं नैष्टुर्यम् । माया परव्यामोहनम् । मात्सर्य गुणेषु दोषख्यापनम् । अनृतं मिथ्याभाषणम् । अहंकारो देहाभिमानः । ममत्वं पुत्रशिष्यादिषु स्वत्वाभिमानः । एतैर्दम्भादिदोपैर्जित इत्यर्थः । एवंविधस्य किमित्यन्योप- देशे प्रवृत्तिः इत्यत आह केवलेति । परस्य संसारसागरानिर्विण्णस्य यः परमपदपारमापणरूपोऽनुमहः तदेव प्रयोजनं यस्य स तथा। केवलविशेप- न आनुपङ्गिकमपि प्रयोजनान्तरप्रवृत्तिहेतुं धारयति । तर्हि कि निनिमि- तमेव परानुग्रहेऽस्य प्रवृत्तिः उन्मत्तप्रवृत्तिवद्यारच्छिकी, नेत्याह-विद्योप- योगार्थीति | उपयोगो विनियोगः 'चारवाले कृष्णविपाणां प्रायति' इत्या- दिवत् 'त्यज धर्ममधर्म च उमे सत्यानृते सज। उमे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तत्यज ॥' इत्यत्र येन ज्ञानेन धर्मादिषु प्रवृत्तिनिरोधेन तानि परि- ·प्रकरणम् .] पदयोजनिकान्यारया। सजसि तज्ज्ञानं परित्यज इयुक्त ज्ञानस्सामूर्तत्वात स्वरूपेण त्यागायोगात विशिष्ट शिष्ये प्रतिपादनं प्रतिपत्तिकर्म क्रियते । तय वस्तुमहिना परानुग्र- हता प्रतिपद्यत इति भावः । एवंविध आचार्यः पूर्वमुपदिशेदित्युक्तं, तत्र उप- देशक्रमं दर्शयति । प्रथम किमुपदिशेत् इत्यपेक्षायां आत्मैकत्वप्रतिपादकवा- क्यान्युपदिशेत् इति तानि वाक्यानि पठति-सदेवेत्यादिना। इत्यास्मैक- स्वप्रतिपादनपराः श्रुतीः पूर्वमुपदिशेत् इति संबन्धः। 'यत्र नान्यत्पश्यती' त्यत्र 'नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा' इति वाक्यशेषः । 'ब्रौवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्' इति शेपः । अत्र सत्-भूमा-आत्मा-ब्रह्म-शब्दाः पर्यायाः । अनेकशाखादिगतवाक्योदाहरणम् 'गतिसामान्यात्' इति न्यायेन अविरोधतः स्वार्थपरत्वख्यापनार्थम् ॥ ६ ॥ किं तद्ब्रह्मादिशब्दैः वस्तूच्यते कथं च तदद्वितीयमवगम्यत इत्यपेक्षा. यामाह- उपदिश्य च ग्राहयेत् ब्रह्मणो लक्षणम् –'य आत्माऽपहत- पाप्मा', 'यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म', 'योऽशनायापिपासे', 'नति नेति', 'अस्थूलमनणु', 'स एप नेति', 'अदृष्टं द्रष्ट', 'विज्ञा- नमानन्दम्', 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्', 'अदृश्येनात्म्ये', 'स वा एप महानज आत्मा', 'अप्राणो ह्यमनाः', 'सवाद्याभ्यन्तरो हज', 'विज्ञानघन एव', 'अनन्तरमबाह्यम्', 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितात्', 'आकाशो वै नाम' इत्यादि- श्रुतिभिः ॥७॥ उपदिश्य च ग्राहयेद्ब्रह्मणो लक्षणमिति । 'योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति' इति शेषः । आनन्दम् अनन्तम् इत्युभयन ब्रह्म इति वाक्यशेपः । एवं सर्वन वाक्येपु शेपाक्षराणि श्रुतिपरिचयेन पूरणीयानि ग्रन्थभूयस्त्वाग्न सर्वन प्रदश्यन्ते । 'य आत्माऽपहतपामा' इत्यादि प्राजा- पत्यवाक्येन जामदाद्यवस्थासु द्रष्टुत्वेनानुगतः अवस्थाधर्मरहितोऽशरीरः प्रियाप्रियाभ्यामसंस्पृष्टः प्रत्यगात्मैव परंज्योतिः परंबाह्य उपास्यं ज्ञेयं च इति प्रकरणार्योपन्यासेन प्रसग्नक्यमुपलक्षयेदित्ययः । य आरमा सर्वान्तरो ·उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [शिष्यभतिवोधन दृष्टेर्बुद्धिवृत्तिलक्षणाया द्रष्टा प्राणनादिव्यापारोपलक्षितः स एव अशनाया. दिप्राणान्तःकरणशरीरधर्मातीतः साक्षादपरोक्षाब्रह्मेति द्वितीयवाक्यार्थः । 'नेति नेति' इत्यादिवाक्यानां सकलदृश्यप्रविलापनेनाद्वितीयात्मतत्योपल. क्षणपरत्वम् । 'अदृष्टं द्रष्टुं' इत्यादिना, 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्टु' इत्यादिवाक्यैः सह सर्वसाक्षिप्रत्यगात्मैव अक्षरं यसिसव्याकृताकाशादिधरिन्यन्तं जगत् ओतं च प्रोतं च इति तत्वंपदार्थपरिशोधनपूर्वकं वाक्यार्थो दर्शितः । अत्र अपूर्वमित्यादिना कार्यकारणत्वादिधर्मरहितत्वेन तत्पदार्थ उपलक्षितः । सर्वानुभूरिति सर्वसाक्षितया त्वंपदार्थः, अयमात्मा ब्रह्म इति वाक्यार्थः, इति विभागः । मनःप्राणादिपु प्रकाशकत्वेन प्रेरकत्वेन च उपलक्षितं आस्मतत्वं ब्रह्म विदिताविदिताभ्यां कार्यकारणाभ्यामन्यत् इति तत्स्य- रूपं निवेधते-'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि' इत्यनेनेत्यर्थः । कचि- दाकाशशब्देनापि ब्रह्म लक्ष्यत इत्याह-आकाशो चै नामेति । नामरू- पयो: जगदीजभूतयोः अव्याकृतयोः यो निर्वहिता व्याकर्ता ते नामरूपे यद- न्तरा यस्य मध्ये वर्तते न ततः पृथक्स्वतन्ने। 'तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा', इति वाक्यशेपात् । 'दहरोऽसिजन्तराकाशः' इत्यत्र आकाशशब्देनापि ब्रह्म लक्ष्यत इत्यर्थः । आदिपदात् 'माणोऽस्मि प्रज्ञारमा प्राण इति होवाच' इत्याद्याः श्रुतयो गृह्यन्ते ॥७॥ न केवलं श्रुतिभिरेव ब्रह्मणो लक्षणं ग्राहयेत् , अपि तु स्मृतिभिश्चेत्याह- स्मृतिमिश्च न जायते म्रियते वा', 'नादसे कस्यचि: त्पापम्', 'यथाऽकाशः स्थितो नित्यम्', 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि', 'न सत्तन्नासदुच्यते', 'अनादित्वानिर्गुणत्वात्', 'समं सर्वेषु भूतेषु', 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः' इत्यादिभिः श्रुत्युक्तलक्ष- णाविरुद्धाभिः परमात्मासंसारित्वप्रतिपादनपरामिः तस सर्वे- णानन्यत्वप्रतिपादनपराभिश्च ॥ ८॥ स्मृतिभिश्चेति । श्रुत्युक्तलक्षणान्तं च इत्युपलक्षितं तत्वमित्यर्थः । "विज्ञानमानन्दं प्रीति को न्वेनं जनयेत्पुनः । मयः स्विन्मृत्युना वृक्णः कसान्मूलास्तरोहत्ति' इति पृष्टस्य जगन्मूलकारणत्वेनोपलक्षितस्य स्वरूपं विज्ञानानन्दलक्षणमिति तत्पदार्थतावमुपलक्षितमित्यर्थः । एवं 'ब्रह्मविदा- , . +- .

·प्रकरणम् १] पदयोजनिकान्यास्या। मोति परम्' इति प्रकृतस्य ग्रह्मणः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति स्वरूपं नि- दिश्य, 'तस्माद्वा एतस्मादारमन आकाशः संभूतः' इत्यादिना जगत्कारणत्ये. नोपलक्ष्य, तस्यैव सृष्टेषु कार्यकारणसंघातेषु प्रवेशं दर्शयिरवा, 'अदृश्येऽना- रम्येऽनिरक्ते' इत्यादिना प्रपञ्चापदादेन सर्वाधारं सर्यसाक्षिणमारमानमानन्द- रूपं 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्टा' इति 'अय सोऽभयं गतो भवति', 'स यश्चार्य पुरुपे, यश्वासावादित्ये स एकः' इति च तापमुपलक्षयेदित्यर्थः। 'स वा एप महा- नज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन्छेते सर्पस्य वशी' इत्यादिना जामदायवस्थाधः अनन्वागतस्यासगस कामाका- माभ्यां संसारमोक्षावनुभवतो धुधादिसाक्षिणश्चिदात्मनः अन्तर्हृदये आका- शाशब्दवाच्याजरामरामयादिलक्षणग्रहामेद इति तत्यमुपलक्षितमित्यर्थः । 'दिव्यो प्रमूर्तः पुरपः सबाह्याभ्यन्तरो घजः । अप्राणो घमनाः शुभ्रो पक्ष- रात्परतः परः' इति, 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तददेश्यम्' इत्या. दिना ग्राह्यग्राहकाधनेकोपाधिप्रतिपेघेनोपलक्षितस्य सर्वभूतयोनिरवेन च संभावितस्य सर्पज्ञस्य सर्यविदोऽग्निविस्फुलिङ्गादिवत् जीवरूपेण विभक्त- वोत्या प्राप्तपरिच्छेदशहानिराकरणेन प्रत्यक्तरवमुपलक्षितं 'ग्रहवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्-' इत्यन्तेनेत्यर्थः । इदं सर्व यदयमात्मा' इति सर्वस्य दृश्यस्य भारम- व्यतिरेकेण स्वरूपामावमुक्तं दुन्दुभ्यादिद्दष्टान्तरुपपाद्य किं तदात्मनः स्वरूपं इत्यपेक्षायां-'महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानधन एवं' इति तापमुपदिष्टमित्यर्थः । 'तदेततापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्य', 'अयमात्मा ग्रह्म सर्वानुभूः। वित द्धाभिः इति स्मृतिविशेपणम् । श्रुत्युक्तेऽर्थे स्मृत्युदाहरणं प्रतिपत्तिदायार्थ न, श्रुतेः प्रामाण्यसिद्ध्यर्थम् । विशेषणं च सारयादिस्मृतावतिप्रसङ्गव्यावृत्यर्थ- मिति द्रष्टव्यम् । परमारमासंसारित्वप्रतिपादनपराभिः इत्यादिविशेषणद्वयं श्रुतिस्मृत्योः साधारणम् । परमश्वासावारमा च परमात्मा। परमरवं च अस्या- विद्यातत्कार्यसंघाततवस्थासाक्षितया अव्यभिचार्यलुप्तप्रकाशस्वभावत्वम् । तस्यासंसारित्वप्रतिपादनं संघातावस्थात्रयोपाधेः सम्यग्विवेचनम् । तत्परा- भिरित्यर्थः । तस्य शोधितस्य स्वंपदार्थस्य सर्वेण सर्यमसिग्निति सर्व सर्वाधि- टानं ब्रह्म तेन अनन्यत्वं तदेकात्मत्वं तत्प्रतिपादनपराभिरित्यर्थः । न्यायानु- गृहीतश्वेत्ससिन्नर्थे चकारः ॥८॥ : एवं याक्योपदेशेन तदर्थोपलक्षणपरश्रुतिस्मृतिव्याख्यानेन च प्रतिबोधितं.

·उपदेशसाहस्री गधभागः । [शिष्यप्रतियोघ- शिष्यं भज्ञानसंशयविपर्ययापोहेन उपदिशायें मतिनचल्याय पुनः पृरोदा. चार्य इति आचार्यकृत्यमाह- एवं श्रुतिस्मृतिभिः गृहीतपरमात्मलक्षणं शिप्यं संसार- सागरादुत्तितीर्प पृच्छेत् कस्त्वमसि सोम्येति ॥९॥ एवं श्रुतिस्मृतिभिरिति । तथाच शिष्यप्रतिपत्तिपरीक्षणार्धा श्रुति यनि-'यदि मन्यसे सुपेदेनि दम्रमेवापि नूनं वं पत्थ ग्रह्मणो रूपम्' इत्याचा । हे सोग्य प्रियदर्शन, कस्यं किमारमक इति ॥ ९॥ स यदि घूया-त्राह्मणपुत्रः अदोन्वयः ब्रह्मचार्यासम्- गृहस्थो वा, इदानीमसि परमहंसपरिव्राट् संसारसागरात् जन्म- मृत्युमहाग्राहाद् उत्तितीपुरिति ॥१०॥ इति गुरुणा पृष्टः यदि शिप्योऽप्रतिपरयादिदोपनियन्धयात् घूयात् माह्मणपुन इत्यादि तदा भाचार्यों ग्रूयादिति संयन्धः । असायन्ययो पंशो यस सोऽहं भदोत्ययः । अमुकदीक्षितवंश्योऽहमित्यर्थः । महामाहो नमः निमिगिलो.पा ॥१०॥ अहो भयमचापि देवामिमानमनियवज्ञानोदय इति तं त्याजयस्याचार्य:- आचार्यो ब्रूयात्-इहैव तव सोम्य मृतस शरीरं वयोमिर- द्यते मृगावं चापद्यते तत्र कथं संसारादुद्धर्तुमिच्छसीति । नहि नद्याः अवरे कूले मस्सीभूते नयाः पारं तरिष्यसीति ॥ ११ ॥ इहेय तयेत्यादिना । पयोभिः पक्षिभिः गृध्रादिभिरित्ययः ॥1॥ एवं स्थूलदेहाभिमाने त्याजिते खतो विविक्तमारमानं मन्यमानः सन्-स यदि शिम्यो म्यादन्योऽहं शरीराग इत्यादि तदा भाचार्यों धूपादियुपरेणा- न्यः । फर्य शरीरादन्यासमवगवमित्यत भाह- स यदि घूयात् अन्योऽहं शरीरात् । शरीरं तु जायते प्रियते वयोभिरद्यते शस्त्रास्यादिमिश्च विनाश्यते च्याध्यादि- मिथ प्रयुज्यते । तसिन् अहं वक्तधर्माधर्मवशात् पक्षी नीड- मिव प्रविष्टः पुनःपुनः शरीरविनाशे धर्माधर्मवशत् शरीरान्तरं ·१३ प्रकरणम् ] पदयोजनिकान्याख्या। यास्यामि पूर्वनीडविनाशे पक्षीव नीडान्तरम् , एवमेवाहमनादौ संसारे देवमनुष्यतिर्यनिरयस्थानेषु स्वकर्मवशादुपात्तमुपाचं शरीरं त्यजन् नवं नवं च अन्यदुपाददानो जन्ममरणप्रब- न्धचक्रे घटीयत्रवत् स्वकर्मणा भ्राम्यमाणः क्रमेणेदं शरीरमासाय संसारचक्रभ्रमणात् असानिर्विणो भगवन्तमुपसन्नोऽसि संसार- चक्रभ्रमणप्रशमाय । तसान्नित्य एवाहं शरीरादन्यः । शरीराणि आगच्छन्त्यपगच्छन्ति च वासांसीव पुरुषस्येति ॥ १२॥ शरीरं तु जायते इत्यादिना । शरीरावस्थाद्रष्टत्वादृश्याद्विकारिणोऽहं द्रष्टा अविकार्यन्य इत्यर्थः। कथं तर्हि देहादन्यस्य तव देहाभिमानपूर्षकत्वं इति चेत्, भविद्याप्रयुक्तकामप्रवर्तितधर्माधर्मवशादित्याह-तस्मिन्नहमि- ति। स्वकृतविशेपणेन अहंकारपूर्यकत्वद्योतनादहंकारस्य चाविद्यांविना केवले आरमन्यसंभवात् अविद्याप्रयुक्ताभिमानमूलत्वं धर्माधर्मयोरिति भावः। यद्येवं जानासि मा तर्हि कर्म काीः इति चेत् पूर्वकृतकर्मवासनावशतया उत्तरोत्त- रकर्मप्रवृत्तेः न शोम्यहं निरो, इत्यभिप्रेत्याह-अनादाविति । ह्रियमाण- कालनद्याः कचित्तरति कचिन्नेत्यादिन्यायेनाह-क्रमेणेदं शरीरमासाद्येति। बहूनां कर्मणां संचितत्वेऽपि क्रमेणैव फलारम्भो न युगपत् इत्येकमविकत्व- वादा क्रमशब्देन निरस्यते । एतेन नित्यानित्यविवेक भात्मनो जातः इति फलि- समाह-तस्मान्नित्य एवेति ॥ १२॥ आचार्यस्तु विवेकोक्तिं प्रशंसनभ्यनुजानाति- आचार्यों घूयात् साध्ववादी सम्यक्पश्यसि कथं मृपाञ्चादी: ब्राह्मणपुत्रोऽदोन्चयो ब्रह्मचार्यासम् , गृहस्थो वा इदानीमसि परमहंसपरिवाडिति ॥ १३ ॥ साध्ववादीरिति । एवंविवेकवतस्तव वर्णाश्रमाद्यभिमानो भ्रान्तिमूल एवेत्याह-कथं मृपाऽचादीरिति ॥ १३ ॥ कथं भ्रान्तिर्मम इति पृष्टवन्तमाचार्यों घूयात् इत्याह- तं प्रति घूयादाचार्यः स यदि ब्रूयात्-भगवन्, कथमहें ·.१३ उपदेशसाहस्री गद्यभागः १ । [शिप्यप्रतियोध- मृपाऽवादिपमिति ॥ १४॥ यतस्त्वं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरं जात्यन्वयवर्जितस्यात्मनः प्रत्यभ्यज्ञासीः ब्राह्मणपुत्रोऽ दोन्वय इत्यादिना वाक्येनेति ॥१५॥ तमिति । किं घूयादित्येतदाह—यतस्त्वमित्यादिना । जातिजन्म । अन्वयः पित्रादिः । संस्कारो जातकर्मादिरुपनयनादिश्च । भिन्ना भनात्मभूता जात्यन्वयसंस्कारा यस्य शरीरस्य तत्तथा। जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस्यात्मनः फूटस्थस्य स्वरूपमिव अहमित्युलिखन् शरीरं ज्ञातवान् माह्मणपुत्र इत्यादिना वाक्येन । भतो विपर्ययदर्शिश्वात् मृपाऽवादीरित्यर्थः ॥ १४॥ १५॥ उक्तमर्थ विशदीकर्तु शिष्यमनमुरथापयति- स यदि पृच्छत् कथं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरं, कथं या अहं जात्यन्वयसंस्कारयर्जित इति ॥ १६ ॥ : स यदीति । स्पष्टम् ॥ १६ ॥ गुरोरुत्तरदानाय प्रवृत्तिमाह- आचार्यो ब्रूयात् शृणु सोम्य, यथेदं शरीरं त्वत्तोऽभिनं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं त्वं च जात्यन्वयसंस्कारवर्जितः इत्युक्त्वा तं सारयेत्-स्मर्तुमर्हसि सोम्य, परमात्मानं सर्वात्मानं यथो- लक्षणं श्रावितोऽसि 'सदेव सोम्येदम्' इत्यादिभिः श्रुतिमिः स्मृतिभिश्व । लक्षणं च तस्य श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च ॥ १७ ॥ आचार्य इति ! वक्तव्यस्यार्थस्य अतिसूक्ष्मदृष्टिगम्यस्यात् सावधानो भये. स्याह-शृणु सोम्येति । यथेदमित्यादि वर्जित इत्यन्तं शियोक्त्यनुवाद- शाक्यमुक्रवा तं शिष्यं पूर्वोतं. परमारमलक्षणं सारयेदिति योगना । यसातू 'सदेघ' इत्यादिश्रुतिभिस्तदर्थानुकूलाभिः स्मृतिभिश्च यथोक्तलक्षणं परमारमानं सारमान श्रावितोऽसि, तसारसर्तुमईसि सोम्येति योजनीयो अन्यः । 'य भारमाऽपहतपाप्मा' इत्यादिभिः श्रुतिमिः, 'न जायते' इत्यादिस्मृतिभिश्च । पूर्योस प्रझोपलक्षणं च तस्यारमनः सर्तुमईसीत्यन्वयः ॥ ७ ॥ .' एवमुक्तं स्वरूप सारयिरया शरीरस्य भिसजास्यन्वयसंस्काररवज्ञापनाय सदुरपत्तिप्रकारमुपदिशेदित्याह- - ·१ स प्रकरणम् १]. पदयोजनिकाव्याख्या। लब्धपरमात्मलक्षणस्मृतये घूयात्-योऽसावाकाशनामा नामरूपाभ्यामर्थान्तरभूतः अशरीरः अस्थूलादिलक्षणः अपह- तपाप्मादिलक्षणश्च सर्वैः संसारधः अनागन्धितः 'यत्साक्षा. दपरोक्षाब्रह्म', 'य आत्मा सर्वान्तर', 'अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्रोता अमतो मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता' नित्यविज्ञानस्वरूप: अनन्तरः अबाह्यः विज्ञानधन एव परिपूर्णः आकाशवत् अन- न्तशक्तिः आत्मा सर्वस्य अशनायादिवर्जितः आविर्भावतिरो- भाववर्जितश्च खात्मविलक्षणयोः नामरूपयोः जगबीजभूतयोः खात्मस्थयोः तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीययोः स्वयंवेद्ययोः सद्भा- घमात्रेणाचिन्त्यशक्तित्वाधाकर्ता अव्याकृतयोः ॥ १८॥ लब्धपरमात्मेति । लब्धा परमात्मलक्षणविषया स्मृतिरनुसंधानं येन तस्मै शिष्याय चूयादिस्यर्थः । उपलक्षणत्वेन उक्तवाक्यार्थमेव प्रकटयन भात्मनः सकाशात् संघातोत्पत्तिप्रकारमाह-योऽसावित्यादिना। यः शाखान्तरे प्रकरणान्तरे च आत्मादिशब्दैः प्रसिद्धोऽसौ 'आकाशो चै नाम नामरूपयो- निर्वहिता ते यदन्तरा' इत्पन्न छान्दोग्ये निर्दिष्टः आकाशनामा स्वात्मविलक्ष- णयो. नामरूपयोः व्याकर्ता स सर्वस्य आत्मेत्यन्वयः। भाकाशनामेत्युक्ते भूताकाशशका स्यात् ता 'आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्' इति न्यायेन परिहरति-नामरूपाभ्यामर्थान्तरभूत इति । भूताकाशस्य नामरूपान्तः- पातित्वात् तयोराधारभूत आत्मा आधेय आकाशादेरन्य इत्यर्थः । असङ्गादि- भिराकाशसाम्यात्परमात्मापि आकाशशब्देन श्रुति कचिनिर्दिश्यते गाण्या वृत्येति द्रष्टव्यम् । अतएवाशरीरो मूर्तिवर्जितः। अशरीरपदमनिन्द्रियस्वादे- रप्युपलक्षणं इत्यभिप्रेस विशिनष्टि-अस्थूलादिलक्षण इति । अथवा अशरीरः शरीरादिसंघातरहितः इत्पन्न प्रमाणं सूचयति-अस्थूलादिलक्षण इति । यतः शरीरेन्द्रियमन प्राणादिरहितः अतएव अपहतपाप्मादिलक्षणः । अभिमन्यमानस्याभाचे अभिमानाभावादित्यर्थः। चशब्देन खतो विकाररा- हिना समुच्चीयते । सर्वविशेषण. सिद्धार्थमाह-सरिति । भनागन्धितः भसंश्लिष्ट इत्यर्थः। ननु एवं परमात्मनः अशरीरादिलक्षणत्वेऽपि जीवः शरीरा- ·१६ । उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [शिष्यप्रतिबोध- दिलक्षण एवं स्यात् इत्याशा तस्स तेनानन्यस्वधवणान्मैवमित्यभिप्रेसाह-- यत्साक्षादित्यादिना । विज्ञातेयुक्त प्राप्तं विज्ञानकर्तृत्वं वारयति-नित्य- विज्ञानस्वरूप इति । तत्र प्रमाणमाह-अनन्तर इत्यादिना । आकाश- वरपरिपूर्ण इत्यन्वयः । पूर्ण इति निष्ठाप्रत्ययो न कर्मणि किंतु कर्तरि परिच्छे. दाभावद्योतीत्याकाशदृष्टान्तः । कथं एवंलक्षणस्य द्रष्टवादिकमुक्तं इत्यत आह-अनन्तशक्तिरिति । 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इति श्रुतेः अनन्ता अनवच्छिन्ना दुर्लक्ष्या मायावस्थारूपाः शक्तय उपाधयो यस्य सोड- नन्तशतिर्मायाकार्यान्तःकरणेन्द्रियोपापिभिष्मृत्वाविन्यपदेशभाग्भवति इ. त्यर्थः । सर्वस्य स्थावरजंगमस्य प्रपञ्चस्यात्मा स्वरूपमित्यर्थः । तस्य नित्यमसं- सारित्वं स्वाभाविकमाह-अशनायादीति । आविर्मावतिरोभावसाक्षित्वा- देव तद्विवर्जित इत्यर्थः । एवं आत्मस्वभावमुक्त्या नामरूपात्मकानात्मस्व- भावं प्रपञ्चयति-स्वात्मविलक्षणयोरित्यादिना । अचेतनयोरित्यर्थः । जगदीजभूतयोः इत्युपादानरवमुच्यते । कथं तर्हि भारमोपादानवश्रुतिरि- त्यत आह-वात्मस्थयोरिति । उपादानाधारतामात्रेण कथमुपादानत्व- सिद्धिः इत्यत आह-सद्भावमात्रेणेति । सद्भावो नाम सत्वम् । आरमस- त्तामात्रेणैव आरमनि स्थितयोःन पृथक्सतोः आत्मनिष्ठयोरित्यर्थः। तथाच स्वात्मैकतां गतयोनामरूपयोः व्याकर्ता स्वारमन एव प्याकर्ता इत्युपादानत्व- सिद्धिरास्मन इत्यभिप्रायः। कुत एवं चिद्रूपस्यात्मनः अचिद्रूपेण स्वारमध्या. करणम् इत्यत आह-अचिन्त्यशक्तित्वादिति । भव्याकृतयोः अनभिव्य- क्योरित्यर्थः । अनभिव्यक्ततया स्थितं हि व्यक्तीक्रियते न प्रागसत् अतिप्रस- गादिति भावः ॥१८॥ उक्तलक्षणयोनामरूपयोः यदाऽसौ निप्पादयिता तदा किमात्मके ते प्रथम निष्पाद्यते इति तदाह- ते नामरूपे अव्याकृते सती व्याक्रियमाणे तसादेतसादा- स्मन आकाशनामाकृती संवृत्ते । तचाकाशाख्यं भूतमनेन प्रका- रेण परमात्मनः संभूतं प्रसन्नादिव सलिलान्मलमिव फेनम् । न सलिलं न च सलिलादत्यन्तभिन्नं फेनम् । सलिलव्यतिरेके- णादर्शनात् । सलिलं तु खच्छं अन्यत्फेनान्मलरूपात् । एवं ·. . मकरणम् :- पदयोजनिकान्याख्या। परमात्मा नामरूपाभ्यामन्यः फेनस्थानीयाभ्यां शुद्धः प्रसनः तद्विलक्षणः ते नामरूपे अव्याकृते सती व्याक्रियमाणे फेन- स्थानीये आकाशनामाकृती संवृत्ते ॥ १९ ॥ ते नामरूपे इत्यादिना । तस्मात् अपहतपाप्मत्वादिलक्षणात् एतसा. दचिन्त्यरातः सर्वज्ञात् आकाश इति नामवाचकः आकृतिर्वाच्याकार इत्ये. वमाकारे संवृत्ते एवं व्यवहारयोग्ये अभूतामित्यर्थः । वाच्यवाचकाकारेण सदात्मकं ब्रह्मैव मायावशात् अभिव्यक्तमाकाशादिशब्दार्थात्मकमिति तारप- र्थिः । ननु कथंचिदात्मनः अचिदात्मकाकाशारमना निष्पत्तिरिति शङ्का दृष्टान्तेन प्रत्याचप्टे-तचाकाशारयमित्यादिना । दृष्टान्तं विवृण्वन् मा- स्मनः परिणामिरवशङ्कां धारयति-न सलिलमित्यादिना । सलिलव्यति- रेकेण स्वरूपतः पृथगनुपलम्भादित्यर्थः । फेनस्य सलिला दाभावे सलिल- स्थापि न ततो भेद इत्यत आह-सलिलं त्विति । अतो न सलिलमेव फेनं नापि ततो मितं किंतु अनिर्वचनीयमित्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'वाचारम्भर्ण विकारो नामधेयम्' इति । दान्तिकमाह-एवं परमात्मेति । निरूपि- तामाकाशोत्पत्ति निगमयति-ते नामरूपे इति ॥ १९॥ इदानीं ततो वाय्वाधुत्पत्ति प्रतिपादयति- ततोऽपि स्थूलभावमापद्यमाने नामरूपे व्याक्रियमाणे वायु- भाषमापद्यते ततोऽप्यग्निभावं अग्रेरम्भावं ततः पृथ्वीभावं इत्ये- चंक्रमेण पूर्वपूर्वानुप्रवेशेन पञ्चमहाभूतानि पृथिव्यन्तान्युत्प- नानि । ततः पञ्चमहाभूतगुणविशिष्टा पृथ्वी । पृथ्व्याश्च पञ्चा- त्मिक्यो बीहियवाद्या ओपधयो जायन्ते । ताभ्यो भक्षिताभ्यो लोहितं च शुक्रं च स्त्रीपुंसशरीरसंबन्धि जायते । तदुभयमृतु- काले अविद्याप्रयुक्तकामखजनिर्मथनोद्धृतं मन्त्रसंस्कृतं गर्भाशये निपिच्यते । तत्स्वयोनिरसानुप्रवेशेन विवर्धमानं गीभूतं नवमें दशमे वा मासि संजायते ॥२०॥ ततोऽपीत्यादिना । भाकाशात्मना स्थिते नामरूपे वदनुगतेन आ- . उ.सा.२ ·१८ उपदेशसाहस्सी गधभागः ।। [शिष्यप्रतिबोध- स्मना व्याक्रियमाणे ततोऽपि आकाशादपि स्थूलभावमापद्यमाने सती वायु: भावमापद्यते इति योजना । स्थूलमावः स्पर्शगुणेनोपचयः । ये नामरूपे आकाशारमतां प्राप्ते ते एवं व्याक्रियमाणे वायुभावमापद्यते इति वदन विकारस्य विकारान्तरोपादानत्वं वारयति । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । तदेवं- भूतोत्पत्तिमुक्त्वा तेभ्यः संघातस्य स्थूलसोत्पत्तिप्रकारमाह-पृथिव्या- श्चेति । पञ्चात्मिक्य इति । पञ्चीकृतपञ्चभूतनिवर्तिता इत्यर्थः। तदुभयं खियाः लोहितं पुंसः शुक्र चेत्यर्थः । काम एव खजो विलोडको मन्था तेन निर्मथनोद्भूतमित्यर्थः । 'गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि सरस्वति' इत्यादि- गर्भाधानमन्त्रैः संस्कृतमित्यर्थः ॥ २०॥ एवं शरीरोत्पत्तिमुपोद्धाततयोपदिश्य तस्स भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं पृष्टं प्रतिपादयति-- वजातं लब्धनामाकृतिकं जातकर्मादिभिः मत्रसंस्कृतं पुनः उपनयनसंस्कारयोगेन ब्रह्मचारिसंज्ञं भवति । तदेव शरीरं पत्नीयोगसंस्कारयोगेन गृहस्थसंज्ञं भवति । तदेव चनस्थसं- स्कारेण तापससंज्ञं भवति । तदेव क्रियाविनिवृत्तिनिमित्तसं- स्कारेण परिवादसंज्ञं भवति । इत्येवं त्वत्तो भिन्न भिन्नजात्य- न्यसंस्कारं शरीरम् ॥ २१ ॥ तजातमित्यादिना । जातमित्यस्य व्याख्या-लब्धनामारतिक- मिति । भूतोपादानकरवेन पिनादिनिमित्तकरवेन च भिन्नजात्सन्वयौ शरीर- स्योक्ती, इदानी संस्कारमाह--जातकर्मादिभिरिति ॥ २१ ॥ एवं स्थूलशरीराभिमानात् शिष्यं व्यस्थाप्य सूक्ष्मतारीराभिमानमपि तस्य त्याजयन् सस्यापि भानिकस्यमाह- मनथेन्द्रियाणि च नामरूपात्मकान्येव 'अन्नमयं हि सोम्य मन इत्यादिश्रुतिभ्यः ।। २२ ॥ मनश्चेत्यादिना । नामरूपारमकान्येय । भौनिकान्येवेत्यर्थः । तत्र प्रमा णमाह-अन्नमयमिति । अतो मनादिसूक्षमसंघातोऽपि नारमा भौतिक- खात् स्थूलवदित्ययः ॥ २२॥ -- ·प्रकरणम् .] पदयोजनिकाव्यारया । कथं भिनजात्यन्वयसंस्कारं शरीर इत्यस्य प्रश्नस्योत्तरमभिधाय कथं चाह जात्यन्वयसस्कारवर्जित इति शिष्योक्तिमन्द्य उत्तरमाह- कथं चाहं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारवर्जित इत्येतच्छृणु । योऽसौ नामरूपयोर्व्याकर्ता नामरूपधर्मविलक्षणः स एव नाम- रूपे व्याकुर्वन् सृष्टेदं शरीर स्वयं संस्कारधर्मवर्जितो नामरूपे इह प्रविष्टः अन्यैरदृष्टः स्वयं पश्यन् तथाऽश्रुतः भृण्पन्-अमतो मन्यानो-अविज्ञातो विजानन् 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते' इति । असिन्नर्थे श्रुतयः सहस्रशः 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्', 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्', 'स एप इह प्रविष्टः,' 'एप त आत्मा', 'स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यत', 'एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा', 'सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता इत्यायाः ॥२३॥ कथं चेत्यादिना । यस्तु नामरूपविर क्षण पूर्वोक्तविर क्षणो नामरूपा- मक्स्य सर्यस्य स्रष्टा जात्यन्वयसस्कारवर्जित स एवाविकृतः सृष्टेषु कार्य- धारणसंघातेपु प्रविष्टो जीवात्मेति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्वात् न तस्य जात्यन्व- यसंस्कारसंबन्ध इति प्रतिपादयन्नाह-योऽसावित्यादिना। ननु परमा- स्मैव घेदिह प्रविष्ट पक्षीव नीड सहि कय स सर्वतॊपलभ्यत इति तवाह- अन्येरदृष्ट इति । 'अदृष्टो द्रष्टा' इत्यादिश्रुतिरिहार्थतो दर्शिता । सर्यस्य यो विज्ञाता सर्वावभासकरवानान्यैरवभास्यते सोऽस्त्येवेह प्रविष्ट इति भाव । अन मन्त्रमुदाहरति-सर्वाणीति । रूपाणि शरीराणि विचित्य विरचय्य धीरो धीमान्सर्वज्ञ तत्र प्रविश्य नामानि कृत्वा देवोऽहं मनुष्योऽहमिल्स- भिवादनादिव्यापार कुन् यदास्ते त 'चैदाहमेत' इति पूर्वार्धनान्मय । अस्मिन्नर्थ इति । स्रष्टुरेव जीवरूपेण प्रवेश इत्यनेत्यर्थ । ब्राह्मणवाक्यान्य जोदाहरति-तत्रसृष्ट्वेत्यादिना । 'एप त आत्मान्तर्यान्यमृत' इति वाक्य- शेप । स ईक्षणपूर्वक जगरसृष्ट्वा एतमेय प्रसिद्ध सीमान शिर पारसधि .

·उपदेशसाहस्री गद्यभागः ।। [शिष्यप्रतिबोध- बिदार्य भित्वा एतया ब्रह्मरन्ध्रवाच्यया द्वारा छिद्रेण प्रापद्यत । देहमध्ये प्रविष्ट इत्यर्थः। 'अन्तः प्रविष्टं कर्तारमेतं', 'भर्ता सन् म्रियमाणो बिभर्ति', 'एको देवो बहुधा संनिविष्टः', 'इन्द्रं मित्रं वरुणमनिमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरु- स्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः' इत्यादिमन्त्र- ब्राह्मणवादानप्यत्र सूचयन्ति इत्याद्या श्रुतय इति ॥ २३ ॥ परमात्मैव क्षेत्रज्ञ इति श्रुत्युक्तेऽर्थे स्मृतीरप्युदाहरति- स्मृतयोपि 'आत्मैव देवताः सर्वाः', 'नवद्वारे पुरे देही', क्षेत्रमं चापि मां विद्धि', 'समः सर्वेषु भूतेपु', 'उपद्रष्टानुमन्ता च', 'उत्तमः पुरुपस्त्वन्य', 'अशरीरं शरीरेपु' इत्याद्याः । तस्मात् जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस्त्वमिति सिद्धम् ॥ २४ ॥ स्मृतयोऽपीति । शरीरे वर्तमानस्यापि शरीरधर्माऽसंस्पर्शित्वे श्रुति प्रमाणयति-अशरीरं शरीरेप्विति । स पर्यगाच्छुक्रमकायमवणममा चिरं शुद्धमपापविद्धम्' इत्यादिश्रुतय आदिशब्दार्थः । यस्मादेवं श्रुतिस्मृति- न्यायरात्मा देहादेर्भिसः असङ्गः तदसंस्पृष्टश्च तसादिति । प्रकृतमुपसंह- रति--तसादिति ॥ २४ ॥ एवं परमात्माभेदोपदेशेन जीवस्य जात्यन्ययसंस्कारराहित्यमुक्तमवधार्य तन्न खानुभवविरोध शकते- स यदि यात्-अन्य एवाहमज्ञः सुखी दुःखी बद्धः संसा- री-अन्योऽसौ मद्विलक्षणः असंसारी देवः तमहं बल्युपहार- नमस्कारादिभिः वर्णाश्रमकर्मभिचाराध्य संसारसागरादुत्तिती- पुरसि कथमहं स एवेति ॥ २५ ॥ स यदीति । अज्ञत्वादेः स्यात्मन्यनुभवसिद्धत्वात् वद्विलक्षणेश्वरात्मत्वं श्रुत्यादिभिरुक्तमपि न संभावयामि किंतु भिन्नमेव तमहं मन्ये उत्कृष्टमीश्वरं, निकृष्टसंसार्यात्मना पश्यतः प्रत्यवायापत्तेः । अतस्त्रं देवं स्वकर्मणा भत्त्या च आराध्य तस्मसादान्मुक्तसंसारो भविष्यामीति मे मतिरिति शिप्याभिप्राय इत्यर्थः ।। २५ ॥ मैवं वादीः भेददर्शन एव प्रत्यवायश्रवणात् इति गुरुः परिहरति- आचार्यों ब्रूयात्-नैवं सोम्य, प्रतिपत्तुमर्हसि प्रतिपिद्ध- - ·प्रकरणम्.] पदयोजनिकाव्याख्या। त्वाझेदप्रतिपत्तेः । कथं प्रतिपिद्धा भेदप्रतिपत्तिरित्यत आह- 'अन्योऽसायन्योऽहमसीति न स वेद', 'ब्रह्म तं परादायोऽन्य- त्रात्मनो ब्रह्म वेद', 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेच पश्यति' इत्येवमाया ॥ २६ ॥ नैवं सोम्येति । संग्रहवाक्यं आक्षेपसमाधानाभ्यां विवृणोति-कथ- मित्यादिना । प्रत्यक्षसिद्धस्स भेदस्य कथं तद्विरुद्धप्रमाणान्तरेण प्रतिषेध इत्याक्षेपार्थः । असंसारीश्वरस्स अप्रत्यक्षत्वात्त दस्स सारमनि प्रत्यक्षत्वामा- वात् सुसित्वाद्यनुभवस्य भ्रान्त्याप्युपपत्तेः तद्वलात् भेदाध्यवसायायोगात् । अन्यथा सिद्धार्थश्रुतिनिपिद्धो भेदो न मानमहंतीति समाधानाभिप्रायः । तथाहि भन्योऽसौ परमेश्वरो मद्विलक्षणः भन्योऽहं तद्विलक्षणः संसार्येवेति योऽन्यां देवतामुपास्ते तात्पर्येण पश्यति न स वेद तत्वमिति भेददर्शनस्य अविद्यामूलत्वमुक्त्वा 'यथा पशुरेवं स देवानाम्' इति देवपशुस्वप्राति तस्य दर्शयन्ति । नहि पराधीनारमत्वतोऽन्यदन्यं कष्टं वा वर्तत इति । तथा योऽन्यत्र भन्यदेवेदमित्यात्मनः पृथगेव ब्रह्म ब्राह्मणजाति वेद तं तदेव ब्रह्म ब्राह्मणरवजातिः परादात् पराकुर्यात् तत्त्वविमुखं कुर्यात् । भारमरूपं मामना- स्मतया पश्यतीति द्वेष्ट्येव नतु हितमावहतीत्यर्थः । एवं 'क्षत्रं तं परादात्' इत्यादि 'सर्व तं परादात्' इत्यन्तमुदाहरणं दृष्टव्यम् । इहात्मनि यो नानेव पश्यति । इवशब्दो नानारवदर्शनस्य आभासत्वद्योतनार्थः । स मृत्योर्मृत्यु संसारारसंसारं अनर्थपरम्परामेवामोतीत्यर्थः । इत्येवमाद्या इति । 'नेह नानास्ति किंचन', 'उदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति' इत्याद्याः श्रुतयो गृह्यन्ते ॥ २६ ॥ उदाहृताः श्रुतयो न भेददर्शनमाग्नं निपेधन्ति किंतु भेददर्शिनः प्रत्यवा- यमपि अनर्थप्राप्तिरूपमावेदयन्तीत्याह- एता एव श्रुतयो मेदप्रतिपत्तेः संसारगमनं दर्शयन्ति (२७१ एता एवेति ॥ २७॥ भेददृष्टिं निन्दित्वा अभेदृष्टि फलवत्तया प्रशंसन् तथा एव उपादेयतां दर्शयति- ॥ - ·उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [शिष्यप्रतिबोध- अभेदप्रतिपत्तेश्व मोक्षं दर्शयन्ति सहस्रशः 'स आत्मा तत्त्व- मसि' इति परमात्मभावं विधाय 'आचार्यवान्पुरुपो चेद' इत्यु- क्त्वा तस्य तावदेव चिरम्' इति मोक्षं दर्शयन्त्यभेद विज्ञानादेव सत्याभिसंधस्सातस्करस्येव दाहाद्यभाववत् संसाराभावं दर्श- यन्ति दृष्टान्तेन-भेददर्शनादसत्याभिसंधस्य संसारगमनं दर्श- यन्ति तस्करस्येव दाहादिदृष्टान्तेन ।। २८ ॥ अभेदमतिपत्तेश्चेति । तन श्रुत्यैकदेशमुदाहृत्य ध्याचप्टे-स आत्मे- त्यादिना । तत्रैव अन्वयव्यतिरेकोपपत्तिपरश्रुत्यर्थमुदाहरन् उक्तमर्थ द्रढ- यति-अभेदविज्ञानादेवेति । 'पुरुष सौम्योत हस्तगृहीतमानयन्ति' इति खण्डे इममथं दर्शयतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ सुपुप्तौ परमात्मन्यभेदसंपत्तावपि तथा ज्ञानाभावापराधादेव पुनरपि ध्याघ्रादिभावेनोस्थितानां संसाराविच्छेदं दर्शयति श्रुतिः परमात्माभेदेनात्म- ज्ञानमेव मोक्षहेतुः इति सूचयतीसभिप्रेत्याह- 'त इह व्याघ्रो वा' इत्यादिना च अभेददर्शनात् 'स स्वराट भवति' इत्युक्त्वा तद्विपरीतेन भेददर्शनेन संसारगमनं दर्श- यन्ति-'अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्ये राजानस्तेऽक्षय्यलोका भवन्ति' इति प्रतिशाखम् । तस्मात् मृपवैवमवादी ब्राह्मणपु- त्रोऽदोन्वयः संसारी परमात्मविलक्षण इति ॥ २९ ॥ त इह व्याम्रो घेत्यादिना चेति । अत्रैव उदाहरणान्तरमाह-अमेद- दर्शनात् स खराडित्यादिना । 'यदा होवप एतसिन्नदृश्येऽनारम्येऽनिरुके ऽनिलयनेऽमय प्रतिष्ठा विन्दते अय सोऽभयं गतो भवति' 'यदा होवैप प्रत. मिनुदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति' इत्याद्याः श्रुतयोऽप्युदाहर्तव्या इत्याह-इति प्रतिशाखमिति ! यसादेवं भेददर्शन निन्दया अभेददर्श. मस्तुत्या व जीवस्य ब्रहामेदोऽवधारितः अतो ग्राह्मणत्वाद्यभिमानस्य भारमंनि मिध्यादृष्टिरवं सिद्ध इति । प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ २९ ॥ यदुक्तं तमहं थल्युपहारनमस्कारादिभिर्वर्णाश्रमकर्मभिराराध्येति सापि दृष्टिः भेददर्शनापवादादेव न सम्यग्दृष्टिरित्याह- ·२३ प्रकरणम् ] पदयोजनिकान्यारया। तसात् प्रतिपिद्धत्वाद्भेददर्शनस भेदविपयत्याच कर्मोपादा- नस्य कर्मसाधनत्वाच यज्ञोपवीतादेः कर्मसाधनोपादानस्य पर- मात्माऽभेदप्रतिपत्त्या प्रतिषेधः कृतो वेदितव्यः । कर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमात्माभेदप्रतिपत्तिवि- रुद्धत्वात् । संसारिणो हि कर्माणि विधीयन्ते तत्साधनानि च यज्ञोपवीतादीनि न परमात्मनोऽभेददर्शिनः । भेददर्शनमा- त्रेण च ततोऽन्यत्वम् ॥ ३०॥ तस्मात्प्रतिपिद्धत्वादिति । भेदविषयत्वाच्च कर्मोपादानस्येति । क्रिया- कारकफलमेदाश्रयमन्तरेण कर्मणः स्वरूपासिद्धिरित्यर्थः। 'यज्ञोपवीत्येवा- धीयीत याजयेद्यजेत वा' इति श्रुतेः यज्ञोपवीतधारणादेः कर्मसाधनत्वा- वगमात् साध्यकामाचे तरसाधनपरिग्रहो निरर्थक इत्यभिप्रेत्याह-कर्म- साधनत्वाच्च यज्ञोपवीतादेरिति । कर्मसाधनयोरुपादानं कर्मसाधनो- पादानं तपेति विग्रहः । कथं अभेदप्रतिपत्तिमात्रेण कर्मतत्साधनप्रतिषेध- सिद्धिः । कर्मणोऽपि अभेदप्रतिपचिसंभवात् इत्याशङ्याह-कर्मणामिति । ब्रह्माहं कर्ता चाहमिति विरुद्धमतिपत्योरेकरिसम्पुरपे समुच्चयायोगादित्यर्थः । तर्हि अधिकार्यभावात् निरालम्बनं कर्मकाण्डमप्रमाणं स्यादिति नेत्याह- संसारिणो हीति । संसारिणो जात्याद्यभिमानवत इत्यर्थः । न परमात्मनोऽ- भेददर्शिन इत्यर्थः । संसारिणोऽपि परमात्मानन्यत्वात्कथं तस्य कर्मविधिः इत्यत आह–मेददर्शनमात्रेण च ततोऽन्यत्वमिति । न वस्तुवृत्या भेदापेक्षा कर्मविधेः इति भावः ॥३०॥ यदुक्तं ब्रह्मात्मैक्यप्रतिपस्या कर्मणां तत्साधनानां च श्रुत्या प्रतिषेधः कृत इति तद्यतिरेकमुखैन साधयति- यदि कर्माणि कर्तव्यानि न निवर्तयिपितानि कर्मसाधना- संबन्धिनः कर्मनिमित्तजात्याश्रमाद्यसंवन्धिनश्च परमात्मनथ आत्मनैवाभेदप्रतिपत्रिं नावक्ष्यत् 'स आत्मा तच्चमसि' इत्येव- मादिभिनिश्चितरूपैर्वाक्यैः, भेदप्रतिपत्तिनिन्दां च नाभ्यधा- .

·२४ - उपदेशसाहस्री गद्यभागः ।। [शिष्यमतिबोध- सत् 'एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस', 'अनन्वागतं पुण्येनान- न्वागतं पापेन, अत्र स्तेनोऽस्तेनः' इत्यादिना ॥ ३१ ॥ यदि कर्माणीत्यादिना । परमात्मनश्च इति चकारादात्मनो ब्रह्मण- चाभेदप्रतिपत्तिमिति योज्यम् । एवमादिरिति । अहं ब्रह्मास्मीत्यादिवाक्यं गृह्यते । निश्चितरूपैर्वाक्यैरिति । संवादिविसंवादिप्रमाणान्तरासिद्धवि- पयत्वे सति अनन्यशेपतया च स्वार्थंकपरत्वेन निर्णीतस्वभावैरित्यर्थः । मेदप्रतिपत्तिनिन्दामिति । 'मृत्योः स मृत्युम्' इत्यादिभिर्वाक्यैरिति '. शेषः । माह्मणस्य ब्रह्मविदः । स हि मुख्यो ब्राह्मणः 'स माह्मणः' इति श्रुते. रित्यर्थः ॥ ३॥ उदाहृतवाक्यानां क्रमेण तात्पर्यमाह-- कर्मासंबन्धिस्वरूपत्वं कर्मनिमित्तवर्णाद्यसंवन्धरूपतां च नाम्यधास्सत् कर्माणि च कर्मसाधनानि च यज्ञोपवीतादीनि यद्यपरितित्याजयिपितानि तसात् ससाधनं कर्म परित्यक्तव्यं मुमुक्षुणा परमात्माऽभेददर्शनविरोधात् आत्मा च पर एवेति प्रतिपत्तव्यो यथाश्रुत्युक्तलक्षणः ॥ ३२॥ कर्मासंवन्धीत्यादिना । यदि कर्मादीनि न परितित्याजयिपितानि तर्हि एवमुक्तं सर्व नाभ्यधास्यदिति संयन्धः । अभिधत्ते तु श्रुतिः तं तमर्थम्, अतो ब्रह्मात्मज्ञानमिच्छता कर्मादीनि परित्याज्यानीत्याह- तस्मादिति ॥ ३२॥ तदेवं आगमायटम्मन निरूपितं ब्रह्मास्मैक्यं युक्त्यापि व्यवस्थापयितुं उत्तरो अन्यः । तत्राक्षेप्ता शिष्यो जीवपरमारमाना वस्तुतोभिन्ना विस्वधर्मसंसर्गि- रवात् शीतोष्णवत् इत्यनुमानेन प्रत्यवतिष्ठत इत्याह- स यदि चूयात् भगवन् , दह्यमाने छिद्यमाने या देहे प्रत्यक्षा वेदना-अशनायादिनिमित्तं च प्रत्यक्षं दुःखं मम । परश्वायमात्मा, 'अयमात्माऽपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपि- पासः सर्वगन्धरसवर्जितः' इति श्रूयते सर्वश्रुतिपु स्मृतिपु च ।

·प्रकरणम् .] पदयोजनिकाल्यारया। कथं तद्विलक्षणः अनेकसंसारधर्मसंयुक्तः परमात्मानमात्मत्वेन च मां संसारिणं परमात्मत्वेन अग्निमिव शीतत्वेन प्रतिपद्ये- यम् । संसारी च सन् सर्वाभ्युदयनिःश्रेयससाधने अधिकृतः अभ्युदयनिःश्रेयससाधनानि कर्माणि तत्साधनानि च यज्ञोप- वीतादीनि कथं परित्यजेयमिति ॥ ३३ ॥ . स यदीत्यादिना । एवं विरुद्धधर्मवत्वहेतुमुपपाध अनुमानमाह-कथं तद्विलक्षण इति । एवंसति भेदस्य तात्त्विकत्वेन कर्मतत्साधनपरित्यागा. रमकस्य संन्यासस्य नास्त्यवसर इत्याह-संसारी चेति ॥ ३३ ॥ तत्रानुमाने तावद्धत्वसिद्धिं दर्शयितुं उपक्रमते-- तं प्रति ब्रूयात्-यदवोचो दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदनोपलभ्यते ममेति तदसत् । कसात् । दह्यमाने छिद्यमान इव वृक्षे उपलब्धुरुपलभ्यमाने कर्मणि शरीरे दाह- च्छेदवेदनाया उपलभ्यमानत्वात् दाहादिसमानाश्रयैव वेदना । यत्र हि दाहः छेदो वा क्रियते तत्रैव व्यपदिशति दाहादिवे- दनां लोकः न वेदनां दाहाद्युपलब्धरीति । कथं । क ते वेद- नेति पृष्टः शिरसि मे वेदना उरसि उदरे इति वा यत्र दाहा. दिस्तत्रैव व्यपदिशति न तूपलब्धरीति । यद्यपलब्धरि वेदना स्थात् वेदनानिमित्तं वा दाहच्छेदादि वेदनाश्रयत्वेनो(नव्य)- पदिशेद्दाहाद्याश्रयवत् ॥ ३४ ॥ तं प्रति ब्यादित्यादिना । जीवप मानाविति किं उपाधिभेदवि- शिष्टं वस्तु यथाप्रतिपत्ति निर्दिश्यते किंवा चैतन्यमानाकारम् । आये बाध- व्यभिचारौ। आकाशभेदवदीपाधिकस्य भेदस्स अवास्तवत्वात् , भेदमात्रसा- धने सिद्धसाधनत्वाच्च इत्यभिप्रेत्य द्वितीयेऽसिद्धिमुक्त्वा तामुपपादयति- तदसत्करमादित्यादिना। वृक्ष इव दह्यमाने छिद्यमाने शरीरे दाहच्छे. दनवेदनाया उपलभ्यमानत्वात्, दाहाडिसमानाश्रयैव दाहच्छेदादिवेदनेति ·उपदेशसाहस्री गधभागः।। [शिष्यप्रतिबोध- योजना । शरीरस्यैव तदुपलब्मृत्वशङ्कां वारयितुं तद्विशिनष्टि-कर्मणीति । कर्मत्यं साधयति उपलब्धुरुपलभ्यमान इति । उक्तमर्थ लोकप्रसिद्ध्या दृढयति-यत्र हीति । तत्रैवानुभवमपि प्रश्नपूर्वकमभिनयति-कथमि- त्यादिना । पुनस्तदेव व्यतिरेकमुखेनोपपादयति यधुपलब्धरीति । उपदिशेदित्यलारपूर्व उपलब्धारम् इत्यध्याहारः। यधुपलब्धरि घेदना स्यात् तदा दाहायाभयदेहदेशवत् वेदनानिमित्तं दाहच्छेदादिजवेदनाश्रयत्वेनोपल- धारमुपदिशेल्लोकः । नैवमुपदिशत्रुपलभ्यते। अतो दाहच्छेदादिसमानाश्रयैय वेदनेति योजना ॥ ३४॥ तनैव युक्त्यन्तरमाह- स्वयं च नोपलभ्येत चक्षुर्गतरूपवत् । तसात् दाहच्छेदा- दिसमानाश्रयत्वेन उपलभ्यमानत्वाहाहादिवत् कर्मभूतैव वे- दना । भावरूपत्वाच साश्रया तण्डुलपाकवत् । वेदनासमाना- श्रय एव तत्संस्कारः । स्मृतिसमानकाल एवोपलभ्यमानत्वात् वेदनाविपयः । तनिमित्त विपयश्च द्वेपोपि संस्कारसमानाश्रय एव । तथा चोक्तम् 'रूपसंस्कारतुल्याऽऽधी रागद्वेपो भयं च यत् । गृह्यते धीश्रयं तस्माज्ज्ञाता शुद्धोऽमयः सदा ॥ ३५ ॥ स्वयं चेति । यथा पक्षुर्गतं रूपं न चक्षुपा गृह्यते तथाऽत्मगता घेदना आत्मना न गृह्येत कर्मकर्तृत्वविरोधादित्यर्थः । आत्मनो घेदनाश्रयत्वनिरा- करणमुपसंहरति-तस्मादिति । ननु घेदना नाम दुःखं न तदचेतने देहे संभवति, सुखदुःखादिधर्माणां चेतनाश्रयत्वनियमात् । यदि पुनः चेतनोs- प्यारमा न वेदनाश्नयः तदा शरीरमप्यचेतनं न तदाश्रयः इत्यनाश्रयैव वेदनाऽस्तु, बौद्धरपि तथाऽभ्युपगमात् इत्यत आह-भावरूपत्वाचेति । भावरूपत्वं कार्यत्वम् । वेदना साश्रया कार्यत्वात् तण्डुलपाकादिवत् इत्यर्थः। हेतोरप्रयोजकतामाशल्य विपक्षे वाधकमाह-वेदनासमानाश्रय इति । घेदनाया निराश्रयस्ये तमाशे संस्काराभावारकालान्तरे सरणं न स्यादित्यर्थः । यद्वा हेवसिदि परिहरति-वेदनासमानाथय एव तत्संस्कार इति । घेदनाया भकार्यस्ये वरसंस्कारस्मृत्योरभावात्कालान्तरे पादे मे घेदनाऽभूत् : इत्यादिव्यवहारो न स्मादित्यभिप्रायः। अथवा-सानया यदि वेदना तर्हि ·. प्रकरणम् पदयोजनिकाव्याख्या। आत्माश्रयैव स्यात् आत्मन्येव तरसंस्कारस्मृत्यादेपलम्भात् इत्याशट्याह-- 'वेदनासमानाश्रय एव तत्संस्कार इति । यत्स्था वेदनोपलभ्यते तत्स्थ एव तजन्यसंस्कारादिः, वेदना .तसंस्कारस्मृतीनां एकाश्रयस्वनिय- मात्, वेदनायाश्च उपलब्धिकर्मनिष्टत्वोपपादनात् नोपलब्धर्यात्मनि तरसं- स्कारादीत्यर्थः । तदेवानुमानेन साधयति-स्मृतिसमानकाल एवेति । स्मृतेयः कालो जाग्रस्वभावस्थारूपः तत्रैव उपलभ्यमानत्वात् सुषुप्ठ्यादाव- नुपलभ्यमानत्वात् वेदनाविषयो वेदनासमानविषयः । समानाश्रय एवं तत्संकार इत्यक्षरार्थः । तथाचायं प्रयोगः-वेदनादिरनात्माश्रयः अनारमम- त्ययकाल एव उपलब्धिगोचरत्वाद्देहकार्यादिवदिति । इतोप्यनात्माश्रय एवं वेदनादिरित्याह-तनिमित्तविपयश्चेति । तत्तथा वेदनाया यनिमित्तं दाहच्छेदादि तद्विपयो द्वेपोऽपि संस्कारतुल्याश्रयः अनात्माश्रय इत्यर्थः । अयमिह प्रघटिकाभिप्रायः-देहे छिद्यमाने दह्यमाने च अहं छिन्नो दग्ध इति च देहाभित्रमात्मानं मन्यमानः संतप्यते जनः, तसिमित्तकवेदना तत्संस्कार- रस्मृतिद्वैपांश्च देहाभिन एवात्मन्युपलभ्यते न देहाभिमानहीनावस्थायां देहश्वोपलभ्यमानत्वादुपलब्धिकमैव नोपलब्ध्यानय इति संघातस्यैव वेद- नादि नासंहतस्य साक्षिण आरमन इति नित्यशुद्ध एव आरमेति । एवं निरू- पितेऽर्थे वृद्धसंमतिमाह-तथान्नोक्तं रूपेति । रूपं नीलपीतादिविषयः तस्य संस्कारः सूक्ष्मावस्था तदनुभवसंस्कारो वा स्मृतिहेतुः स रूपसंस्कारः तेन सह तुल्यः समान आधिः उपाधिः आश्रयो ययोः रागद्वेषयोः तौ रूप- संस्कारतुल्याऽऽधीः यच भयं नासस्तदपि रूपसंस्कारतुल्याधीत्यर्थः । किमान- यत्वमेपामित्यत आह- -गृह्यते धीश्रयमिति । गृह्यते तनयमेतदिति शेषः। संकल्पविचिकित्सादेरप्युपलक्षणमेतत् । यद्यस्मात् रूपादिसंस्कारः सजन्य- गगादिसर्व धीसंश्रितमेयोपलभ्यते न तत्साक्षिसंश्रितं तत्तस्मात् ज्ञाता आत्मा सदा शुद्धो रागद्वेपरहितः अभयश्च संसाररहित इत्यर्थः ॥ ३५ ।। युक्त्या संमत्या चोपपादितं वेदनादीनामपि अनारमधर्मत्वं पुनः प्रभपूर्वक श्रुत्या प्रतिपादयंस्तदाश्रयविशेष निर्धारयति- किमाश्रयाः पुना रूपादिसंस्कारादय इति । उच्यते । यत्र कासादयः । क पुनस्ते कामादयः 'कामः संकल्पो विचिकित्सा' इत्यादिश्रुतेः बुद्धावेव । तत्रैव रूपादिसंस्कारादयोऽपि 'कसिन्नु . .

·उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [शिष्यप्रतिबोध- मवाझमयमात्मा ब्रह्म' इति बृहदारण्यषवाक्यमुदाहरति-अनन्तरमवाह्य- मिति । मुण्डकवाक्यं च तत्समानार्थमाह-सवाद्येति । अमूर्तः पुरुष एव सबाह्याभ्यन्तरः सर्वस्य सह वायाभ्यन्तररूपेण पर्वते नान्यः। अशो न जायते इत्यजः जन्मादिविक्रियारहित इत्यर्थः । 'ब्रह्मवेदममृतं पुरस्तात्' इत्यादि च अत्रोदाहर्तव्यमित्याह-ग्रहोदमिति। इदं सर्व यौवेत्यर्थः । एवं ब्रह्माद्वयात्मप्रतिपादकानि वाक्यान्युदाहृत्य ब्रह्मण एव जीवात्मना कार्य- प्रवेशनादिवाक्यानि च जीवस्य ब्रह्माभेदप्रतिपत्यर्थमुदाहरति-एतया द्वारेत्यादिना । स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यत' इति शिरकपालयोः सन्धिगतच्छिद्रेण देहे प्रवेशं स्रष्टुरीश्वरस्य दर्शयत्यैतरेयक- वाक्यमित्यर्थः । तत्र प्रविष्टस्य स्वरूपनिर्धारणपरं वाक्यं-येन वा पश्यति येन वा शृणोनि' इत्यादि 'प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति' इत्यन्तं प्रज्ञप्ति मानं तस्वरूप प्रज्ञानं ब्रोति । तस्य ब्रह्मात्मत्वं च तत्रोक्तमित्यभिप्रेत्याह- प्रशानस्य नामधेयानीति । सष्टुरेय गृष्ट कार्य जीवरूपेण प्रवेश इत्येत- देव तैत्तिरीयकवाक्येन द्रढयति-सत्यं शानमनन्तमित्यादिना । पर- भारमैव सर्वसाक्षी सर्वभूतान्तरात्मा इत्पन्न श्वेताश्वतरीयमन्त्रमुदाहरति- एको देव इति । शरीरादिसंस्पृष्टतया प्रतीयमानस्यापि भारमनः तद्धर्भसं. सर्गाभावेन ब्रह्मात्मनो ज्ञेयत्वे काठकवाक्यद्वयमुदाहरति-अशरीरं शरी- रेपु । न जायते म्रियते वा विपश्चिदिति च । अवस्थासाक्षिण भारमनो. वस्थाधोऽसहिरवेन ब्रह्मास्वप्रतिपत्ती काठमवाक्यमाह-स्वमान्तं जाग. रितान्तमिति । नेम्परनाभिरूपरथचक्रनिदर्शनेन दृश्यदर्शनतसाधनभूत. सर्वजगदाधयरूपं प्राणशब्दितं प्रौय स मे मम मात्मेति मवृत्तं कौपीतकी. थोपनिषद्वाक्यमुदाहरति-स म आत्मेति विद्यात् । 'यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येचानुपश्यति', 'तदेजति तनेजति' इति च मघ्रद्वयं ईशावा. स्यगतमुदाहृतं, तन आयो मनः स्पष्टार्थः-द्वितीयः परोपाधिनिबन्धन चल. नादिप्रतिभानम्, स्वतस्तु निर्विकारः शुद्ध एवारमा इति दर्शयितुमित्यर्थः । 'येनतत्पश्यन्विश्वा भुवनानि विद्वान्यन्न विश्वं भवत्येकनीडम्' इनि मनं वैत्तिरीया आमनन्ति तस्यार्थःयन यस्मिन् सर्वात्मके सर्वोपादाने पूर्वो- तरमन्त्रनिर्दिष्टे वस्तुनि विश्वं समस्त एकनीदं भवति एकायनं वर्तते-तदेव विश्वा भुवनानि सर्वाणि भुवनानि न ततः पृथक् किमप्यस्तीति पश्यन शुलाचार्यप्रसादादनुभवन् विद्वान ज्ञानी वेनो भवति-गिनतेः कान्तिक- ·प्रकरणम् १] पदयोजनिकाव्याख्या । मणो धनतेर्वा संभजनीयार्थस्य धातोः इदं रूपम् । वैनः कान्तिमान् संभ- जनीयो वा भवति ईश्वर एव भवतीति । पुनरपि विदुपः सर्वात्मत्वे मन्त्रद्वयं पठति-'तदेवाऽग्निस्तद्वायुः' इत्यादिरेकः 'अहं मनुरभवं सूर्यश्च' इति वाम देववाक्यरूपोऽपरश्चेति । 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्', 'एकः सन्यहुधा विवचार' इति तैत्तिरीयश्रुतिः एकस्यैवान्तर्यामिणो बहुधा विचरणं संसार- व्यवहारं वदन्ती जीवपरयोरभेदं सूचयतीत्यर्थः । तत्रैव सोपक्रम डान्दोग्य. वाक्यं पठति-सदेवेति ॥ ३७ ॥ शुत्युक्तेऽर्थे स्मृतीरप्याह- • स्मृतिभ्यश्च-'पू.प्राणिनः सर्वगुहाशयम्', 'आत्मैव देवता', 'नवद्वारे पुरे', 'समं सर्वेषु भूतेषु', 'विद्याविनयसंपन्ने', 'अवि- भक्तं विभक्तपु', 'वासुदेवः सर्वम्' इत्यादिभ्यः एक एवात्मा परं ब्रह्म सर्वसंसारधर्मविनिर्मुक्तस्त्वमिति सिद्धम् ॥ ३८ ॥ स्मृतिभ्यश्चेति । सर्यप्राणिनो गुहाशयस्य एकस्यैवात्मनः पू. पुरागि शरीराणि न प्रनिशरीरमारममेद इत्यर्थः । उदाहृतश्रुतिस्मृत्यर्थ संकरप्य प्रक- रणार्थमुपसंहरति-एक पवेति ॥ ३८॥ तदेवं श्रुतिस्मृतिन्यायसिद्ध ब्रह्मात्मै कस्वेऽभिहिते लौकिकवैदिकव्यहार- विरोधं शकते- स यदि यात्-यदि भगवन्, 'अनन्तरोयाह्य 'सवा- ह्याभ्यन्तरो ह्यज' 'कृत्स्नः प्रज्ञानधन एवं' सैन्धवयनवदात्मा सर्वमूर्तिमेदवर्जितः आकाशवदेकरसः तर्हि किमिदं दृश्यते श्रूयते वा साध्यं साधनं वा साधकश्चेति श्रुतिस्मृतिलोकप्रसिद्ध वादिशतविप्रतिपत्तिविपय इति ॥ ३९ ॥ स यदीति । गृहक्षेत्रदेशकोशादिकं साध्यमैहलौकिक दृश्यते, तत्सा- धनं च प्रतिग्रहसेवाविजययुद्धादि, तत्साधकश्च तदार्थिवर्गो ब्राह्मणादिः दृश्यते, तथा यागादि साधनं, स्वर्गादि साध्य, तरकामश्च साधकः इनि पार- ·. + उपदेशसाहनी गद्यभागः ।। [शिष्यप्रतियोध: लौकिकमपि त्रिकं श्रूयते-'स्वर्गकामो यजेत' इत्येवमादीत्ययः । कुन दृश्यते धूयते वा इत्याकाङ्क्षायामाह--श्रुतिस्मृतिलोकप्रसिद्धमिति । लोक इति व्यवहर्तृजन उच्यते । देहात्मप्रसिद्धिवल्लोकप्रसिद्धः। अतन्नत्वाश शायामाह-चादिशतेति । वादिशतविप्रतिपत्तीनां विपयो विषयत्वं यस्मि. हुतान्त्रितये तत्तथोक्तम् ॥ ३९॥ व्यवहारस्य अविद्यात्मकत्वात् न तेन पारमार्थिकं ब्रह्मास्मैक्यं विरुध्यत इति समाधत्ते- आचार्यों ब्रूयात्-अविद्याकृतमेतद्यदिदं दृश्यते श्रूयते' चा, परमार्थतस्त्वेक एवात्मा अविद्यादृष्टेः अनेकवत् आभा- सते, तिमिरदृष्ट्या अनेकचन्द्रवत् 'यत्र वा अन्यदिव स्यात्', 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति', 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति', 'अथ यनान्यत्पश्यति अन्यच्छृणोति अन्यद्वि- जानाति तदल्पम् अथ यदल्पं तन्मय॑मिति', वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्', 'अन्योऽसाचन्योऽ- हम्' इति भेददर्शननिन्दोपपत्तेरविद्याकृतं द्वैतम् 'एकमेवाऽ.. द्वितीयम्', 'यत्र त्यस्य', 'तत्र को मोह का शोकः' इत्याये- कत्व विधिश्रुतिभ्यश्चेति ॥४०॥ आचार्यों घूयात् इत्यादिना । स्पष्टोऽर्थः । उक्तेऽर्थे श्रुतीरदाहरति-- यत्र वा इत्यादिना । इवशब्दोऽन्यदर्शनस्स आभास द्योतयति.। स्वमाव-, स्थादृष्टान्तार्थो वैशब्दः । यन यदा भविद्यावस्थायां द्वैताभावेऽपि द्वैतमिव द्रष्ट- पृश्यदर्शनभेदवद्भवति तत्तदा इतरो द्रष्टा इतरं स्वव्यावृत्तं कर्मभूतं विषयं - इतरेण चक्षुपा करणेनेत्यर्थात् पश्यतीवेत्यर्थः । यच्च भेददर्शनोपलव्धं तदल्पं परिच्छिन्नं, यच्च परिच्छिन्नं तन्मत्यं विनाशि, यञ्च विनाशि न तत्सत् । 'नाइन सतो विद्यते भावः' इति वचनादित्यर्थः । द्वैतसाविद्याकृतत्वे श्रुतीरुपन्यस्य । महात्माद्वयस्य परमार्थत्ये श्रुतीरुपन्यस्यन्ते-एकमेवेत्यादिना ॥ ५० ॥ ननु साध्यसाधनभेदश्वेदविद्याविषयः तहि मिध्यार्थगोचरस्वात् कर्मकाण्ड- मममाणं स्यात् इति शिष्यः शङ्कते- .

·प्रकरणम् ] पदयोजनिकान्याख्या। . .यद्येवं भगवन् , किमर्थ श्रुत्या साध्यसाधनादिभेद उच्यते उत्पत्तिः प्रलयश्चेति ॥४१॥ यद्येवमिति । न केवलं कर्मकाण्डाप्रामाण्यापत्तिः द्वैतमिथ्यात्वे अपितु ज्ञानकाण्डेऽपि सृष्ट्यादिवाक्यानां निर्विपयतया प्रामाण्यहानिप्रसङ्ग इत्यभिप्रे- त्याह-उत्पत्तिः प्रलयश्चेति । श्रुत्या किमथै उच्यते इत्यनुपङ्गः ॥४१॥ तन वेदान्तवाक्यजनितब्रह्मात्मविज्ञानाप्राक् कर्मकाण्डाप्रामाण्यापत्तिः शक्यते तदूर्व वा इति विकल्प्य आयं प्रत्याह-- अंत्रोच्यते-अविद्यावत उपात्तशरीरादिभेदस्य इष्टानिष्टयो- गिनमात्मानं मन्यमानस्य साधनैरेवेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपाय- विवेकमजानतः इष्टप्राप्तिं चानिष्टपरिहारं चेच्छतः शनैस्तद्विप- यमज्ञानं निवर्तयितुं शास्त्रं न साध्यसाधनादिभेदं विधत्ते.। अनिष्टरूपः संसारो हि स इति तद्भेददृष्टिमेवाविद्यां संसारमु- न्मूलयति उत्पत्तिप्रलयायेकत्वोपपत्तिप्रदर्शनेन ॥ ४२ ॥ अत्रोच्यते-अविद्यावत उपात्तेति । 'अप्राप्ते शास्त्रमर्थवत्' इति न्यायात् कर्तृसाधनफलभेदस्वरूपस्य शास्त्रज्ञानशून्यानामपि प्रसिद्धः तन्न वेदस्यातात्पर्यात् यथाप्रसिद्धं भेदमादाय पुंसः पुरुषार्थसाधनमविज्ञातं बोध- । यतः शास्त्रस्य नाप्रामाण्यशङ्केत्यभिनेत्य संगृहीतमर्थ विवृणोति-शरीरा- दिमेदस्येत्यादिना । साधनैरेव इष्टप्राहिं अनिष्टपरिहारं घेच्छतः इष्टानिष्ट- प्राप्तिपरिहारोपायविवेकमजानतः शनैसद्विपयमज्ञानं निवर्तयितुं शास्त्रमि- त्यन्वयः। साधनैरेव इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छायां निमित्तं विशेषणान्तरेण द्योतयलाह-शरीरेति । शरीरादिभेदस्य शरीरेन्द्रियादिसंघातविशेषस्य संयन्धिनी ये इष्टानिष्टे तद्युतमारमानं भन्यमानस्येति योजना । अयं भावः- अनाद्यविद्यावृतनिजस्वभावस्थ शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणेषु अध्यस्तारममावस्य “परिच्छिन्नमात्मानं मन्यमानस्य स्वातिरिक्तविषयसंबन्धाधीनमेव पुरुपार्थ- मिच्छतः तदुपार्य पर्येपमाणस्य साक्षात्पुरुषार्थमारमतरवं बोदुमसमर्थत्वात् प्रथमं तदभिलपितस्वर्गादिसुखादिसाधनं मानान्तरादविज्ञातं बोधयम्हात्रं तं विधिनिषेधयोः व्यवस्थापयति । ततो विहितानुष्टानात् निषिद्धपरिवर्जनाथ उ. सा. ३ . 31 । ५

·उपदेशसाहसी गधभाग। [शिप्यप्रतियोप-
अहरहरेधमानारमशुद्धेः अनुपचीयमानपाप्मनो निपिद्धफलमिव काम्यफल-
मपि अनित्याशुचिदुःखरूपं संसार एवेति काग्यकर्मपरित्यागेन आवश्यक-
भेव कर्म ईश्वराराधनरूपमनुतिष्ठतः अतितरां शुद्धान्तःकरणस्य सूक्ष्मवस्तु-
तत्त्वप्नतिपत्तियोग्यः अयमिदानी जात इति आत्मतत्त्वज्ञानमज्ञातं परमपु-
रुपार्थसाधनमुत्पादयन् अनया प्रणालिकया अज्ञातार्थावयोधनेन अज्ञान
सो निवर्तयितुं शास्त्रं प्रवृत्तमिति एतदभिप्रेत्य शनैरित्युतमिति । ननु
किमित्येवं तात्पर्य वर्ण्यते प्रतीयमानंसाध्यसाधनभेदस्वरूपस्यापि मान्दा.
तितात्पर्यगोचाता किं न स्यात् इत्याशय उभयपरत्वे वाक्यभेदापत्तेमैंच-
मित्याह-न साध्येति । कमादन्यतरपररवेऽपि वस्तुसत्त्वपरत्वं . नेप्यत
इत्याशय अपुरुषार्थे तात्पर्यायोगात् इत्यभिप्रेत्याह-अनिष्टरूपः संसारो
हि स इति । एवं कर्मकाण्डस्य अज्ञातार्थावबोधने तात्पर्य न भेदस्य वस्तु-
त्वबोधने इत्यप्रामाण्यशङ्का तस्थापाकृत्य सृष्ट्यादिवाक्यस्य साक्षादद्वैतवस्तु
प्रतिपत्तिपरत्वात् न अप्रामाण्यशकसाह-तनेददृष्टिमिति । उत्पतिपल-
यादेः इत्यादिपदात् स्थितिप्रवेशनियमनानि गृयन्ते । उत्पत्तिप्रलयादेः एक-
योपपत्तिदर्शनेन भद्वैतयुक्तिदर्शनद्वारेण संसारमूलमविद्यामेवोन्मूलपति
सृष्टयादिवाक्पमित्यध्याहारेण योजना । अविद्यायाः संसारमूलत्वं द्योतयितुं तां
विशिनष्टि-तनेददृष्टिमिति । तस्य साध्यसाधनसाधकरूपस्य भेदस्य दृष्टिः
प्रतिभासो यस्याः सा तथोका तामित्यर्थः ॥ ४२ ॥
अविद्योन्मूलने वा किं खादित्यत आह-
अविद्यायामुन्मूलिवायां श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः अनन्तरम-
बाह्यम्', 'सबाह्याभ्यन्तरो बजा', 'सैन्धवधनवत्', 'प्रज्ञान-
.घन एवैक आत्मा', 'आकाशवत्परिपूर्ण' इत्यत्रैच एका प्रज्ञा-
प्रतिष्ठा परमार्थदर्शिनो भवति न साध्यसाधनोत्पत्तिप्रलया-
दिभेदेन अशुद्धिगन्धोऽप्युपपद्यते ॥ ४३ ॥
अविद्यायामुन्मूलितायामित्यादिना । एवं प्रतिष्ठितप्रज्ञस्य परमार्थद-
शिनः साध्यसाधनविशेपबुद्धजनकत्वात् तदा कर्मकाण्डस्यैव स्वरूपतः अप्रतीते?
अप्रामाण्यमिष्टमेव इति विकल्पान्तरपरिहार रत्तो वेदितव्यः ॥ १३ ॥

·- प्रकरणम् ] पदयोजनिकाय्याख्या। एवं सतः यदुक्तं प्राक्-ययेवं संसारी च सन्-इत्यादि तदप्य- ज्ञानविलसितं मुमुक्षायामुत्पन्नायां कर्मतरसाधनपरित्यागे हेत्वभावात् इत्यभिप्रेत्याह- तचैतत् परमार्थदर्शनं प्रतिपत्तुमिच्छता वर्णाश्रमाद्यभिमा- नकृतपाङ्गरूप-पुत्रवित्तलोकैपणादिभ्यो व्युत्थानं कर्तव्यम् । सम्यक्प्रत्ययविरोधात्तदभिमानस भेददर्शनप्रतिपेधार्थोपपत्ति- थोपपद्यते । नोकसिन्नात्मन्यसंसारित्वबुद्धौ शास्त्रन्यायोत्पा- दितायां तद्विपरीता बुद्धिर्भवति । नह्यग्नौ शीतत्वबुद्धिः शरीरे चा अजरामरणबुद्धिः । तसादविद्याकार्यत्वात् सर्वकर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमार्थदर्शननिष्ठेन त्यागः कर्तव्यः ॥४४॥ यच्चैतदिति । पाङ्करूपेति । पञ्चप्रकारेत्यर्थः । यजमान-पती-पुन-वि- तद्वयसाध्यकर्मफलभूततलोक पितृलोक-देवलोकैपणाभ्यो व्युत्थानं वैपरीत्ये- नोत्थान तन निस्पृहतया तत्साधनसर्यकर्म-तदुपकरणसंन्यासरूपं पारिवाज्यं कर्तव्यमित्यर्थः । आपाततः परोक्षतो वा अधिगतब्रह्मात्मभावस्य तदा आप- रोक्ष्योन्मुखस्य ब्राह्मण्यादिदेहायध्यासनिबन्धनकर्माधिकारित्वाभिमानशैथि- ल्यात् तस्योद्देश्यविरोधाच त्याज्यमेव ससाधनं कर्म इत्युक्तेऽर्थ हेतुमाह- सम्यगिति । अभेददर्शनमेव सम्यग्ज्ञानं तदिच्छता च तद्विरुद्धाभिमानः तदास्पदं सर्व त्याज्यं इत्यत्रैव श्रुतार्थापत्तिमाह-मेददर्शनेति । 'मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति', 'उदरमन्तर कुरुते अथ तस्य भयं भवति' इत्यादिभेददर्शनप्रतिपेधरूपो योऽर्थः तस्योपपत्तिः उपपादनं सोपपद्यते इत्यक्षरार्थः । भेदस्य तत्प्रयुक्ताभिमानस्य च प्रामाणिकत्वं श्रुत्या तनिषेधो न घटेत । नहि प्रमाणसिद्धस्य प्रमाणेन प्रतिषेधः संभवति । न च प्रतिपेधश्रुतेः विषयान्तरमुप्रेक्षते । अतः प्रतिपेधकवाक्यानां भेदापवादपरत्वाभावे तदा आम्नानमनर्थकं स्यात् । तथानिष्टम् । अध्ययनविधिविरोधादिति भावः । • ननु सम्यग्ज्ञानस्य कर्मसमुच्चितस्यैव मोक्षसाधनत्वात् न विहितकर्मत्यागो युक्त इत्यत आह-न हीति । विरोधादेव समुच्चयस्य अनुष्ठातुमशक्यस्यात् .

·उपदेशसाहस्री गद्यभागः ।। [फूटस्थाद्वयात्मयोध- तद्विधानामभवात् कर्मजन्यस्य च अनित्यत्वात् मोक्षस्यानुपपत्तेः न ज्ञानकर्म- समुच्चयो मोक्षसाधनमिति भावः। यद्वा उत्तमेव विरोधं दृष्टान्तोतया द्रढ- यति-नहीत्यादिना। निरूपितमर्थसारमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ १४॥ ॥ इति शिप्यप्रतियोधनविधिनामप्रथमप्रकरणं विवृतम् ॥ १॥ - - कूटस्थाद्वयात्मयोधप्रकरणम् ॥ २॥ तदेवं शिष्यस्य देहद्वयाभिमानापोहेन ब्रह्मरूपायमुपदिश्य तस्यावस्थायां कर्मतत्साधनसंन्यासो न्यायत उपपादितः, ब्रह्मस्वभावविपरीतं च अविद्या. कृतमित्युपक्षितं, तदिदानी अमलस्वरूपत्वस्य अविद्यारमकरवं आत्मनः कूट- स्थतया स्वाभाविकं ग्रारूपत्वं च उपपादयितुं प्रकरणान्तरमारममाणः कृत. संन्यासस्य मुमुक्षोः कृत्यं श्रवणं विधितः सूचयन् शिष्यप्रश्नमवतारयति- सुखमासीनं ब्राह्मणं ब्रह्मनिष्ठं कश्चिद्रह्मचारी जन्ममरणल- क्षणात् संसारात् निर्विण्णो मुमुक्षुः विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ- भगवन् , कथमहं संसारान्मोक्षिप्ये शरीरेन्द्रियविपयवेदना- वान् जागरिते दुःखमनुभवामि तथा स्वमेऽनुभवामि च पुन: पुनः सुषुप्तिप्रतिपत्त्या विश्रम्य विश्रम्य, किमयमेव मम स्वभाव: किंवा अन्यखभावस्य सतो नैमित्तिक इति । यदि स्वभावः न मे मोक्षाशा खभावसावर्जनीयत्वात् । अथ नैमित्तिकः निमि- त्तपरिहारे स्यान्मोक्षोपपत्तिः ॥ ४५ ॥ सुखमिति । मुखमासीनमित्यनेन अविक्षिप्तचित्ततया प्रसनतोक्ता। व्यावहारिकदृष्ट्या माझगमित्युनया अनापदि प्राह्मणेतरवर्णात् नोपदेशो प्राश इति सूचयति । परमार्थतो ब्रह्मनिष्टमित्युक्त्या शिष्यप्रतियोधनसा- मध्यं सूच्यते-कश्चिदिति । प्रागुक्तगुणगणादयः सुपरीक्षितः शिष्यः उक्तः-तस्योपदेशग्रहणकाले एकाकित्वं सूचयितुं कश्चिदिरयुक्तम् । तस्य विशेपणानि-ब्रह्मचारीत्यादीनि । ब्रह्मणि प्रत्यक्तत्वे चरितुं विचरितुं शीलमस्यातीति ब्रह्मचारी ब्रह्मविचारतत्पर इत्यर्थः । अनेन नित्यानित्यव- .

·प्रकरणम् २] पदयोजनिकाव्याख्या। स्तुविवेको दर्शितः । विशेषणान्तरेण वैराग्यमुक्तम् । विवेकवैराग्ययुक्तस्य शान्त्यादिः अर्थप्राप्त इति मत्वा घरमं विशेषणमाह-मुमुक्षुरिति । तद्वि. ज्ञानार्थ स गुरमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्टम्' इत्यादिशा- समनुसरनाह-विधिवदुपसन्न इति । प्रभप्रकारमेवाह-भगवन्नित्या- दिना, नैमित्तिक इत्यन्तेन ग्रन्थेन । संसारमोक्षविषय एकः प्रश्ना, दुःखानुभवस्यात्मस्वभावत्वधिपयोऽपरः किमयमित्यादिमश इति विवेक। प्रथमप्रश्नस्य निमित्तमाह-शरीरेति । शरीरेन्द्रियविपयनिमित्तवेदनानु- भवो हि संसारः। तद्वान्सन् अहं कथं संसारान्मोक्षिष्य इति । जागरित इति द्वितीयप्रश्नस्य बीजमुक्तम् । जाग्रत्स्वप्नयोः दुःखानुभवात् सुपुप्तौ च आत्मनि तत्तदननुभवात् संशयोत्थानमित्यर्थः । नैमित्तिक इति च पप्रच्छे- त्यन्वयः । उभयत्र फलमाह-यदि स्वभाव इत्यादिना ॥ ४५ ॥ अस्वभावपक्षमवलम्ब्य गुरुरुत्तरं वदन् न भेतव्यं त्वयेति शिष्यं आश्वा- सयतीत्याह- तं गुरुरुवाच-शृणु वत्स, न तवायं स्वभावः । (किंतु) नैमित्तिकः ॥ ४६॥ तं गुरुरिति । किंस्विति मध्ये अध्याहारः कर्तव्यः ॥ ४६ ॥ कृताश्वासः शिष्य उवाच- इति उक्तः शिष्य उवाच-किं निमित्तं, किंवा तस्य निव- तकम् , को वा मम स्वभावः, यसिन्निमित्ते निवर्तिते नैमिचि- काभावः रोगनिमिचनिवृत्ताविव रोगी खभावं प्रपद्येयेति ४७ कि निमित्तमिति । निमित्तनिवृत्तिमन्तरेण नैमित्तिकस्यात्यन्तिकनिय- त्यनुपपत्तेः तत्स्वरूपमविदित्वा तत्परिहारायोगात् तस्य प्रश्नः कृतः । निवते. कमश्नस्तु स्वभावपरिज्ञानेन तदवलम्बनार्थः । सुखदुःखादिमश्वस्य अस्व- भावत्वोक्तो तहि किं स्वभाव आस्मेति, निःस्वभावं वस्तु नास्तीति मन्वानः पृच्छति-को वेति । यसिनिमित्त निवर्तिते नैमित्तिकाभावः तरिक निमित्तं किं वा तस्य निवर्तकमित्यन्वयः। इवशब्दो यथाशब्दार्थः । रोगी रोगनिमित्तनिवृत्तौ यथा स्वभाव प्रतिपद्यते तथा दुःखनिमित्तनिवृत्ती .

·"
उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [कूटस्थाद्वयारमबोध-
यं स्वभावमहं प्रतिपय स को वा मम स्वभाव इति योजना, इति शिष्य
उवाचेति संवन्धः ॥४७॥
पृष्टवस्तुस्वरूपकथनेन उत्तरं गुरुरुवाच-
गुरुत्वाच-अविद्या निमित्तं, विद्या तस निवर्तिका, अवि-
द्यायां निवृत्तायां तनिमित्ताभावात् मोक्ष्यसे जन्ममरणलक्ष-
णात्, स्वमजाग्रदुःखं च नानुभविष्यसीति ।। ४८॥
अविवेत्यादिना । सा अविद्या निमित्तं निदानं यस्य स संसारः तन्नि-
मित्तः तस्य अभावात् इति विग्रहः । तदा स्वमजागरितदुःखं च आत्मधर्म-
स्वेन नानुभविष्यसीत्यर्थः ॥ ४०॥
स्वरूपतोऽवगतपदार्थानां विशेपवुभुत्सया विनेयः पृच्छत्तीत्याह-
शिष्य उवाच-का सा अविद्या, किंविषया का, विद्या च
का यया स्वभावं प्रतिपद्येयेति ॥४९॥
शिप्य उवाचेति । वाशब्दश्चार्थे । किमाश्रया च सेत्यर्थः ।
स्वभावं प्रतिपद्येय । जाग्रदादावपि दुःखाद्यनुभवहीनमारमतत्वं उपसं.
पद्येयेत्यर्थः ॥ ४९॥
तव स्वरूपावरणविपर्ययाध्यासलक्षणा त्वरस्वरूपाश्रयविपया अविधेति
प्रथमप्रश्नोत्तरं गुरुरुवाचेत्याह-
गुरुरुवाच-त्वं परमात्मानं सन्तं असंसारिणं संसार्य-
हमसीति विपरीत प्रतिपद्यसे, अकर्तारं सन्तं कर्तेति,
अभोक्तारं सन्तं भोक्तेति, विद्यमानं च अविद्यमानमिति,
इयमविद्या ॥५०॥
गुरुरिति । परमारमानं परिपूर्णस्वरूपं, विपरीत परिच्छिन्नस्वरूपं अहः
मस्मीति वं प्रतिपद्यसे इति प्रतिद्वन्दं योज्यम् । यन्निमित्तमेवं संसाांद्या.
रमतामेव प्रतिपद्यसे परिपूर्णत्वाधारमत्वं विद्यमानमपि में प्रतिपद्यसे, सेयम-
विद्या त्वदाश्रया त्वद्विपया चेति स्वदनुभवसिद्धा । वं तु चिदानन्दैकरसः
कूटस्थ इत्यभिप्रायः। विद्यमानं चाविद्यमानमिति । नित्यं सन्तमनित्य-
मित्यर्थः ॥ ५० ॥

·प्रकरणम् २] पदयोजनिकाव्यारया। शिष्यस्तु आरमनो नित्यत्वं मुक्तत्वमगीकृत्य भसंसार्याद्यात्मस्वमुक्तं आक्षि- पति इत्याह- शिष्य उवाच-यद्यप्यहं विद्यमानः तथापि न परमात्मा, कर्तृत्वभोत्कृत्वलक्षणः संसारो मम स्वभावः, प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैः अनुभूयमानत्वात् । न अविद्यानिमित्तः अविद्यायाः स्वात्मविपयत्वानुपपत्तेः । अविद्या नाम अन्यसिन् अन्यधर्मा- ध्यारोपणा-यथा प्रसिद्धं रजतं प्रसिद्धायां शुक्तिकायां, यथा प्रसिद्धं पुरुपं स्थाणावध्यारोपयति प्रसिद्धं वा स्थाणुं पुरुषे । नाऽप्रसिद्धं प्रसिद्ध प्रसिद्धं चाप्रसिद्धे । नचात्मन्यनात्मानम- ध्यारोपयति आत्मनः अप्रसिद्धत्वात् । तथा आत्मानं अना- स्मनि आत्मनोऽप्रसिद्धत्वादेव ॥ ५१ ॥ शिष्य उवाचेति । प्रत्यक्षं अहंकतॆत्यादिप्रत्ययः करवादिः सानयः धर्मत्वात् , रूपादिवदिति साश्रयस्वे सिद्धे, न अचेतने सुखदुःखं पापाणादौ तददर्शनात्, परिदोपात् चेतनाश्रयत्वसिद्धिरनुमानम् 'गुणान्वयो यः फल- कर्मकर्ता कृतस तस्यैव स चोपभोका' । स एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुपो निर्मिमाणः' इत्यादिरागमश्च आदिशब्दार्थः। विपक्षे बाधिका युक्ति संगृह्णाति-अविद्यायाः स्वात्मविषयत्वानुपपत्तेरिति । अविद्यास्व. रूपोपन्यासपूर्वकं संगृहीतमयं विवृणोति-अविद्या नामेत्यादिना । मिथ्याज्ञानमेवाविद्योत्तेति मन्वानस्य अयमुपन्यासः । शुक्तिकायां अध्यारो- पयतीति वक्ष्यमाणस्यानुषङ्गः। एवं उत्तरत्राप्यनुषङ्गो द्रष्टव्यः। कसिंश्चि- द्विषयभूतेऽर्थे अन्यतः प्रसिद्धस्य विषयान्तरस्याध्यारोपो हि अविद्येति प्रसि- द्धिः। तन्न आरमा यदि प्रसिद्ध एवं स्यात् तदा तस्य अध्यासविरोधिप्रका- शात्मकत्वात् न तस्मिन् अतद्धर्मप्रतिभासः स्यात् । यदि अप्रसिद्धः तदा विषयास्फुरणात् कुत्र अतद्धर्मप्रतिभासो भवेत् , तथाच कर्तृत्वादेः आत्मनि आविद्यकरवानुपपत्तिः । अतः स्वाभाविक एचारमनः कर्तृत्वादिलक्षणो धर्म इत्यभिप्रायः॥ ५१ ॥ तत्र अधिष्ठानाध्यस्थमानयोः पृथक् प्रसिद्धिमन्तरेण अध्यासानुपपत्तेरिति ·४० उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [फूटस्थायारमबोध- ते मतं, किं वा प्रसिद्धिमानं विना इति विकल्प्य नान्यः प्रसिद्धिमात्रस्यानी- कारात् इत्यभिप्रेत्य साधं निराकरोति- तं गुरुरुषाच-न, व्यभिचारात् । नहि वत्स, प्रसिद्ध प्रसिद्ध एवाध्यारोपयतीति नियन्तुं शक्यम् । आत्मन्यध्यारोपणदर्शनात् । गौरोऽहं कृष्णोऽहमिति देहधर्मस्य अहंप्रत्ययविपये आत्मनि, अहंप्रत्ययविपयस्य च आत्मनः देहे अयमसीति ॥ ५२ ।। गुरुरुषाचन, व्यभिचारादिति । सुपुल्यादौ आत्मन्यवभासमा. नेऽपि कर्तृत्वाद्याकारस्य अनवमासाद विशिष्टारमविषयत्वमेव प्रत्यक्षानुमा. मागमानामिति अविद्यात्मत्वाबाधकरवमिति द्रष्टव्यम् । वत्सेति संबोधयन् अद्यापि स्वं घाल एव न न्यायमार्ग व्युत्पन इति दर्शयति । अन्यत्र ध्या प्रसिद्धमेव भन्यन्न प्रसिद्ध अध्यारोपयतीति नहि नियन्तुं शक्यते व्यभिचा- रात् इत्यन्वयः। कुत्र व्यभिचार इति तत्राह-आत्मनीति । संग्रहं विवृ- जोति-गौरोऽहमिति । देहातिरिकारमवादिभिः कृशोऽहमित्यादिदेहधर्मा वमासः आरमन्यहंप्रत्ययविपये। तस्य च देहे मनुष्योऽहं जानामीत्सवमा- सोऽपि अध्यासोऽङ्गीक्रियते । नहि देहात्मनोः पृथक्प्रसिद्धिरस्ति । अतः तत्रो. धनियममङ्ग इत्यर्थः ॥ ५२ ॥ यथा स्थाणुपुरुपयोः प्रसिद्धयोः अन्योन्यसिन्नध्यासः तथा देहात्मनोरपि इंन्द्रियविपयस्वेन अहंमत्ययविषयत्वेन च प्रसिद्धयोरेव इतरसिद्धितराध्यासे विशेपामावाद व्यभिचार इति शङ्कते- शिष्य आह-प्रसिद्ध एव तात्मा अहंप्रत्ययविपयतया देहय अयमिति । तत्रैवंसति प्रसिद्धयोरेव देहात्मनोरितरेतरा- ध्यारोपणात् स्थाणुपुरुपयोः शुक्तिकारजतयोरिव । तत्र के विशेपमाश्रित्य भगवतोक्तं प्रसिद्धयोरितरेतराध्यारोपेणेति नियन्तुं न शक्यते इति ॥ ५३॥ शिष्य आहेति । तथाच अहंकतचिदात्मनोः पृथगवमासाभापानेतरे. तराध्यास इति दान्तिकासिद्धिरिति भावः ॥ ५३ ।।

·. प्रकरणम् २] पदयोजनिकान्याख्या। आचार्यस्तु देहात्मनोः प्रसिद्धत्वेऽपि स्वदभिमतनियमस्तत्र नास्तीत्यभिप्रेत्य व्यभिचार गढयतीत्याह- गुरुराह-शृणु । सत्यं प्रसिद्धौ देहात्मानौ नतु स्थाणुपु- रूपाविव विविक्तप्रत्ययविपयतया सर्वलोकप्रसिद्धौ । कथं तर्हि नित्यमेव निरन्तराविविक्तप्रत्ययविपयतया । नहि अयं देहा, अयमात्मा, इति विविक्ताभ्यां प्रत्ययाभ्यां देहात्मानौ गृह्णाति यतः कश्चित् । अतएव हि मोमुह्यते लोकः आत्मानात्मविपये एवमात्मा नैवमात्मा इति । इमं विशेषमाश्रित्यायोचं नैवं नियन्तुं शक्यमिति ॥ ५४॥ गुरुरिति । सत्यं प्रसिद्धी देहारमानौ तन्न शृणु विशेषमिति योजना ।- नत्विति । अविविक्तप्रत्ययविपयतया प्रसिद्धिमेवाभिनयति-नायमि- स्यादिना । तत्र लिगमाह-अतएव हि मोमुह्यते लोक इति । मोहा- तिशयमेवाभिनयति-एवमात्मेति । देह आत्मा, इन्द्रियाण्यारमा, कर्ता आत्मा, अकर्ता आरमा, व्यापकः, परिच्छिन्ना, सगुणः, निर्गुणः, इति लोक- वादिविप्रतिपत्तेः सर्वो' लोको मोमुह्यमानो दृश्यते । विविक्ततयोपलम्भे तु इंदं न स्यात्-इति अस्तिविशेष इत्युपसंहरति-इमं विशेपमिति । तस्मात एकज्ञानोपरततया उपलम्भ एव अध्यस्यमानाधिष्टानयोः सिद्धिः अध्यासे अपेक्ष्यते न पृथसिद्धिः-इत्यतः अहं कर्ता भोकेत्यपि अहं मनुष्य इति- चत्-साकारप्रतिभासादध्यारोपत्वसिद्धिरिति भावः ॥ ५४ ॥ ननु भारमानात्मनोः उभयोरपि यदि अध्यासगोचरता तदा अध्यनस्य मिथ्यात्वात् आत्मनः सत्त्वानुपपत्तिप्रसङ्ग इति शिष्यः शङ्कते- ननु अविद्याऽध्यारोपितं यत्र यत् तदस तत्र दृष्टं यथा रजतं शुक्तिकायां, स्थाणी पुरुपं, रज्यां सर्पः, आकाशे तल- मलिनत्वमित्यादि, तथा-देहात्मनोरपि नित्यमेव निरन्तरा- विविक्तप्रत्ययतया इतरेतराध्यारोपणा कृता सात् तदितरेत- रयोः नित्यमेव असत्त्वे सात् । यथा शुक्तिकादिपु अविद्या-

·४२
उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [कूटस्थाद्वयात्मबोध-
ध्यारोपितानां रजतादीनां नित्यमेव अत्यन्तासचं तद्विपरीतानां
च विपरीतेपु तद्वत देहात्मनोरविद्ययैव इतरेतराध्यारोपणा कृता
स्यात् तत्रैवंसति देहात्मनोरसचं प्रसज्येत । तचानिष्टं वैनाशिक-
पक्षत्वात् । अथ तद्विपर्ययेण देहः आत्मन्यविद्ययाऽध्यारोपितः
देहसात्मनि सति असत्वं प्रसज्येत । तच्चानिष्टं प्रत्यक्षादिवि-
रोधात् । तसादेहात्मानौ नाविद्यया इतरेतरणिन् अध्यारोपितौ
कथं तर्हि वंशस्तम्भवन्नित्यसंयुक्तौ ।। ५५ ।।
नन्विति । यद्यविद्याध्यारोपितं तत्तदसत् दृष्टं यथा शुक्तिकादौ रजता.
दीति व्याप्तिमुक्त्वा पक्षधर्मतामाह-तथा देहात्मनोरपीति। अनुमानं
प्रयुझे-तदितरेतरयोरित्यादिना । तत्र व्याप्तिपक्षधर्मत्यसिद्धी सत्या-
मिति यावत् । आत्मनि अनारमा, अनात्मनि च आत्मा नित्यमेवासन्भवि.
तुमर्हति नित्यमेवेतरेतरनाध्यसत्पात् शुक्तिकादी रजतादिवत् रजतादी
शुत्यादिवथेति । अवयवनयमभिधाय उपनयनिगमने निदर्शयति-तद-
देहात्मनोरिति । सिद्धसाध्यरवश निराकरोति-तथानिष्टमिति । ननु
नेतरेतराध्यासोङ्गीक्रियते येनारमनोऽप्यसत्वप्रसङ्गः स्यात्, किंतु अन्य-
तराध्यास एव अन्यबाङ्गीक्रियत इत्याशते गुरः-अथेति । तद्विपर्ययेण
अनारमाधिष्टानविपर्ययेणेत्यर्थः । तदेव स्पष्टयति-देह इति । शिप्यो निरा.
करोति-देहस्यात्मनि सतीति । यथा शुक्तिकादी सत्येव नेदं रजतं
इत्यादिना तदसरचं प्रतीयते तथा भारमनि अहमवमासे सत्येव देहस्वासाव
मनुभूयेत महानुभूयते । अनुभूयत एव इत्यम्युपगमः प्रमाणनिरोधादयुफ
इत्यर्थः । यस्मादेवं युक्तिं न सहते तस्माष्ठाभ्यास इत्युपसंहरति तस्मादि-
ति। कथं तर्हि अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो लोकस्येति गुरुदते-
कथं तहीति । शिष्यो मीमांसकादिमतमाश्रित्य संयोगसंयन्धादिति सर-
धान्तमाह-वंशस्तम्भवदिति । यथा वंशानां सम्माना आधाराधेयमा-
येन परस्परं संयोगविदोपे सति गृहमित्येकशब्दप्रत्ययगोचरवं एवं देहर.
रमनोरपि संयोगविदोषात् अहं मनुष्य इत्यादिसमानाधिकरणम्पयहारगोच.
रवामित्यर्थः ॥ ५५॥

·प्रकरणम् २]
पदयोजनिकान्याख्या।
सिद्धान्ती परिशेषेण इतरेतराध्यासं साधयितुं उक्तसंबन्धं तावत्प्र.
त्याचष्टे-
न । अनित्यत्वपरार्थत्वप्रसङ्गात्-संहतत्वात् परार्थत्वं अनि-
त्यत्वं च वंशस्तम्भादिवदेव । किंच यस्तु परैर्दैहेन संहतः
कल्पित आत्मा स संहतत्वात् परार्थः । तेन असंहतः परोऽन्यो
नित्यः सिद्धस्तावत् ॥ ५६ ॥
न । अनित्यत्वेति । यत्संहतं तदनित्यं परार्थ च दृष्टं यथा वंशस्तम्भादि,
तथा यदि आत्मापि देहादिभिः संहत एव स्यात् तदा सोऽप्यनित्यः परा-
थश्च स्यात् , तच्चानिष्टम् । अनित्यत्वे संघातात्मवादापत्तेः, परार्थत्वे च अचे.
तनस्वापत्तेरित्यर्थः । एवं परपक्षनिराकरणेन अन्नित्यः स्वार्थश्वात्मा अभ्यु-
पेय इत्युक्तं तदेवानूद्य आस्तिकैः सुदूरमपि गत्वा सोऽभ्युपगन्तव्य इत्यभि-
प्रेत्य स्वपक्षं साधयति-किंचेति । तेन परार्थेन अनित्येन संघातेन लिङ्गेन
परः संघातादन्यो विलक्षणः तावदारमा नित्यः सिद्ध इति योजना । विमतः
स्वविलक्षणशेपसंहतत्वात् गृहवत् इत्यर्थः ॥ ५६ ॥
ननु सत्यं संघातादचेतनादन्य आत्मा तस्य संघातासंबन्धे अहं मनुष्य
इति व्यवहारानुपपत्तेः तत्संबन्धो वाच्यः। तत्र संयोगविशेपस्यानगीकारे
तादात्म्याध्यासः संबन्ध इत्यायातम्, तथाच निरात्मवादापत्तिरिति प्रागुकं
शिष्यः सारयति-
तस्यासंहतस्य देहे देहमात्रतया अध्यारोपितत्वेन असवा-
नित्यत्वादिदोपप्रसङ्गो भवति । तत्र निरात्मको देह इति वैना-
शिकपक्षप्राप्तिदोप: स्यात् ॥ ५७ ।।
तस्यासंहतस्येति । तस्यासंहतस्स संघातसाक्षिणो देहे स्वस्मिन्नध्यसे
इति योज्यम् । देहस्य स्वातन्त्र्येण सिद्यनंगीकारादित्यर्थः । तथाच ताशे
देहे अध्यारोपितस्वेन हेतुना आत्मनो देहमानतया असत्यानित्यत्वादिदोष.
प्रसङ्गो भवति । तत्र एवं परस्पराभ्यासाभ्युपगमे सतीति यावत् ।
अभ्यस्य मध्यावनियमानिसमको देहो लिहकाहि शून्यबादप्रसन
इत्यर्थः ॥ ५७॥

·. उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [कूटस्थाद्वयात्मबोध- किं शून्यवादप्रसङ्गात् तादात्म्यावभासस्य अध्यासनिबन्धनत्वं नेप्यते भवता, किंवा आधाराधेयभावादिसंबन्धस्य प्रामाणिकस्य सद्धेतोः सत्वात् इति विकल्प्य आद्यं निराकरोति गुरु:- न स्वत एवात्मनः आकाशस्येव असंहतत्याभ्युपगमात् सर्वेणासंहतः स च आत्मेति न निरात्मको देहादिः सर्वः स्यात् । यथाच आकाशं सर्वेणासंहतमिति सर्व न निराकाशं भवति एवम् । तसान वैनाशिकपक्षप्राप्तिदोप: स्यात् ॥ ५८ ॥ न स्वत एवेति । अयमर्थ:--देहादिहि रूपादिमत्त्वात्सावयवत्वाद्वा घटादिवत् जडोऽपि सन् तद्विलक्षणचेतनारमतयोपलभ्यते। ततश्च ततायः- पिण्डवत् तस्य चेतनसंश्लेपो वक्तव्यः। तथा आत्मनः संघातसाक्षिणः चैत- न्यमानस्वभावस्य निरवयवस्य आकाशवत् स्वतःपरिच्छेदाशुद्यादिधर्मयोगा. संभवात् देहसंश्लेपकृतः तस्मिन् तत्प्रतिभास इति वक्तव्यम् । तथाच इतरे. तरधर्मसंसर्गितया उभयोरितरेतराध्यासे अनुभवानुसारेणैव सिद्धे निरधि- धानस्यारोपस्य अदृष्टचरत्वात् आरोपज्ञाने स्फुरतोर्मध्ये यदन्योपरागमन्तरेण कदापि स्वातन्त्रयेण न स्फुरति तत्स्वरूपेणैवारोपितं भवति । यथा गगनोप- रक्ततया स्फुरन्मालिन्यादि । यत्तु तद्विपरीतं तदितरस्मिन् न स्वरूपेणारोपितं मवति किंतु संसृष्टरूपेणैव यथा शुक्तीदमंशादि रूप्यादौ तन्त्रात्मनो देहाधुप. रागं विनापि सुपुत्यादी स्वतःस्फुरणात् तस्य संधाते स्वरूपेण नाध्यासः, किंतु संस्ष्टत्वेनैव देहादेतद्विपरीतत्वात् स्वरूपेणैवेति न अनित्यत्वादिदोपप्रसङ्गः चिदारमनः । नापि देहादेर्निरारमकरवप्रसङ्ग इति न शून्यवादशङ्कावकाशः । देहस्य तु चैतन्याध्यासव्याप्ततया चिद्धर्माध्यारोपाधिष्ठानत्वमुपचर्यते इति न परस्पराध्यासपक्षे कश्चिद्दोप इति खतोऽसंहतस्यात्मनः सर्वत्र सर्वदा विद्य- मानत्वात् न संघातो निरात्मकः स्यात् । नाप्यात्मा अनित्यरवादिदोपवान सादित्यर्थः । आकाशस्येवेत्युक्तं दृष्टान्तं विवृणोति-यथाचाकाशमिति । स्पक्षदूपणोद्धारमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ ५० ॥ तदेवं दूपणोद्धारेण इतरेतराध्यासं तादात्म्यव्यवहारहेतुं प्राहयित्वा आद्यं विकल्पं निराकार्षीत् । इदानीं परमते दूपणमापादयितुं द्विती- यमुत्थापयति-- ..

·४५ प्रकरणम् २] पदयोजनिकान्याख्या। यत्पुनरुक्तं देहस्सात्यन्तासत्त्वे प्रत्यक्षादिविरोधः स्यादिति । तन्न । प्रत्यक्षादिभिः आत्मनि देहस सत्त्वानुपलब्धेः । नह्यात्मनि कुण्डे बदरं क्षीरे सर्पिः तिले तैलं भित्तौ चित्रमिव च प्रत्यक्षादिभिः देह उपलभ्यते । तस्मान्न प्रत्यक्षादि- विरोधः ॥ ५९॥ यत्पुनरुक्तमिति । निराकरोति-तन्नेति । भारमनि देहोऽस्तीत्येवं प्रत्यक्षं तावत् न संभवति । चक्षुःस्पर्शनाभ्यां देहस्स गृहीतत्वेऽपि आत्मनः ताम्यामगृहीतत्वात् , तद्हणाभावे च तत्रेदमिति ग्रहणानुपपत्तेः । 'पराञ्चि सानि' इति श्रुतेश्च नात्मा इन्द्रियविषयः । अतो न तस्मिन् देहसंबन्धः प्रत्यक्षः। अतएव नानुमानादिगोचरत्वमपीत्यभिप्रेत्य अनुपलब्धि व्यतिरेक- दृष्टान्तैर्विवृणोति-नहीत्यादिना । आद्यः प्रत्यक्षस्य, द्वितीयोऽनुमानस्य, तृतीयोऽर्थापत्तेः। नहि कुण्डे बदरवत् देहारमानौ एकदेशसंलग्मावुपलभ्येते इत्युक्त भित्तिचिन्नयो देनानुपलम्भेऽपि यथा आधाराधेयभावः तथा अत्रा. पीत्याशङ्याह-भित्तौ चित्रमिवेति । चित्राङ्किताया भित्तेः उपलम्भवत देहाकाराङ्कित आत्मा नोपलभ्यते । तथा सति मयि मनुष्यो देहोऽयमस्तीति व्यवहारः स्यात् । नतु मनुष्योऽहं स्थूलोऽहमित्यादिरिति समुदायार्थः ॥५१॥ ननु सामान्यतो गृहीते विशेषतश्चागृहीते विषये विषयान्तराध्यासो दृष्टः, तदिहात्मनः प्रत्यक्षाधविषयत्वे कथं तत्रानात्माध्यारोपः, अनात्मनि च कय. मात्माध्यारोपः, तस्य अत्यन्तासत्वे इत्यभिप्रेत्य शिष्यः शङ्कते- कथं तर्हि प्रत्यक्षायप्रसिद्धात्मनि देहाध्यारोपणा, देहे च आत्मारोपणा ॥ ६०॥ कथं तहीति ॥ ६॥ किं आत्मनः स्फुरणाभावात् तत्राध्यासो न संभवतीत्युच्यते, किं वा विप- यत्वेन स्फुरणाभावात्, गृहीतसामान्यांशागृह्यमाणविशेषांशाभावाद्वा । तत्र नाद्य इत्याह- नायं दोपः । स्वभावप्रसिद्धत्वादात्मनः । नहि कादाचि- ·। उपदेशसाहसी गद्यभागः । [कूटस्थाद्वयात्मबोध- स्कत्वसिद्धावेव अध्यारोपणा न नित्यसिद्धौ इति नियन्तुं शक्यं, आकाशे तलमलायध्यारोपणदर्शनात् ॥ ६१ ॥ नायं दोपः । स्वभावप्रसिद्धत्वादात्मन इति । स्वप्रकाशस्थात्मनः स्वमहिम्नैव स्फुरणादित्यर्थः। न द्वितीय इत्याह-नहीति । भाकाशे अप्र- त्यक्षेऽपीति शेपः । अनेन्द्रियकेऽप्याफाशे ऐन्द्रियकभ्रमदर्शनात् अविषयेऽपि सतः स्फुरति आत्मनि विपयाध्यासो नासंभावित इत्यर्थः । न चरमः । चहिरर्थेषु विद्यमानयोरपि सामान्यविशेषांशयोः अग्निपैङ्गल्यादिवत् धूमादाव- ध्यास प्रति अतन्त्रत्वात् स्वरूपमात्रेण स्फुरणं अध्यासविरोध्याकारणास्फुरणं च अधिष्टानस्साध्यासे अपेक्ष्यते तदिहात्मनः स्वरूपतः स्फुरणेऽपि अनृतजड. दुःखान्तवत्वानात्मव्यावृत्ताकारेण वेदान्तजनितज्ञाने अध्यासविरोधिनि स्फुर- गाभावात् अध्यासोपपत्तेः न कश्चिद्दोप इति द्रष्टव्यम् ॥ ६ ॥ ननु अध्यासज्ञानाकारेण परिणामः किं आत्मनः, उतानात्मनः, किंवो- भयोः । नाद्यः । तस्य विकारित्वापत्तेः अनित्यत्वादिदोपप्रसङ्गात् । .न द्वितीयः । अचेतनस्य तदनुपपत्तेः । अतएव न तृतीय इत्यभिप्रेत्य शिप्यः पृच्छति- कि भगवन् , देहात्मनोः इतरेतराध्यारोपणा देहादिसंघा- तकृता अथवा आत्मकृतेति ।। ६२॥ कि भगवन्निति ॥ २॥ शिष्याभिप्राय श्रोतुकामो गुरुः कस्मिन् सति किं स्यात् इति पृच्छति-- गुरुरुवाच-यदि देहादिसंघातकृता यदि वा आत्मकृता किं तत्र सात् ।। ६३॥ यदीति । किं तन सात् तवेति शेपः ॥ १३ ॥ स्वाभिप्राय शिष्यः प्रकटयतीत्याह- इत्युक्तः शिष्य आह—यद्यहं देहादिसंघातमात्रः ततो ममाचेतनत्वात् परार्थत्वमिति न मत्कृता देहात्मनोः इतरेत- राध्यारोपणा | अथाहमात्मा परोऽन्यः संघातात चितिमत्त्वात् - ·प्रकरणम् २] पदयोजनिकान्यारया। . खार्थ इति मयैव चितिमता आत्मनि अध्यारोपणा क्रियते सर्वानर्थवीजभूता ॥ ६४॥ इत्युक्त इति । अनारमनः स्वरूपेणाध्यस्तत्वात् निःखमावस्य तस्य अध्या- सकर्तृत्वानुपपत्तेः आत्मैव तत्कर्तेति स्वयमूहमानः अहमवभासस्यात्मप्रत्यय- त्वात् संघाते च तदर्शनात् स वा अहं अन्यो वा अध्यासकर्ता इत्युभयत्र दोप- मुपन्यस्यति-शिष्य आह—यद्यहमित्यादिना । आधे पसे अध्यासकर्तु- रभावात् संसारदर्शनं न स्यादिति भावः । द्वितीये स्वयमेव स्वानार्थ प्रवृत्त- स्वात् अनिर्मोक्षत्वापत्तिरिति भावः ॥ १४॥ चिन्मानाश्रयविपयानाद्यनिर्वचनीयाऽविद्यावेशवशात् चिदात्मैव अविद्या- परिकल्पितः अहंकारादिस्थूलशरीरान्तं आत्मत्वेनाभिमन्यमानो मिथ्यैवाध्या- सकर्ता इति प्रसिद्धिमुपगतः । परमार्थतस्तु कूटस्थ एवात्मा । अविद्यानिवृत्या च संसारनिवृत्तिः, निद्वानिवृत्येव स्वमनिवृत्तिरिति नानुपपन्न किंचित्-इत्य- भिप्रेत्य शनैः शनैरतार्थ शिष्यबुद्धिमारोहयति गुरुरित्याह- इत्युक्तो गुरुरुवाच-अनर्थवीजभूतां चेत् मिथ्याध्यारोपणां जानीपे मा कास्तिहि ॥६५॥ इत्युक्तो गुरुरित्यादिना । देहाद्यात्मभावनामनाथां चेत् अवगच्छसि किमिति तर्हि तां न मुञ्चसि-अनर्थवीजभूतामिति ॥ १५ ॥ साक्षिणः कूटस्थत्वात् नानर्थसंवन्धः परमार्थतः इत्युक्ताभिप्रायं अनववु- ध्यमानः शिष्यः प्राह- नैव भगवन् , शक्नोमि न कर्तुम् । अन्येन केनचित् प्रयु- तोऽहं न स्वतत्र इति ॥ ६६ ॥ नैव भगवशिति । हे भगवन् , न कतुं नैव शक्नोमीत्यन्वयः। अनि- छतोऽपि मे निवृत्यभावात् नाहं स्वतन्त्रः । अन्येन केनचित् प्रेर्यमाण एव इति मन्ये इत्यर्थः ॥ ६६ ॥ यद्येवं मन्यसे तदा चितिमत्त्वात्स्वार्थ इति मयैव इत्यादिनोकं मृपेति गुरु स्वाभिप्रायं प्रकटयति- .

·४८ उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [कूटस्थाद्वयारमबोध- न तर्हि अचितिमश्चात् स्वार्थः त्वम् । येन प्रयुक्तः अस्व- तत्र प्रवर्तसे स चितिमान् खार्थः संघात एव त्वम् ॥ ६७ ॥ न तर्हि अचितिमत्त्वादिति ॥ ६ ॥ ननु कधमहं संघातः ज्ञातृत्वात् इति शिष्य आह- यद्यचेतनोऽहं कथं सुखदुःखवेदनां भवदुक्तं च जानामि ॥ यद्यचेतन इति । भवदुक्तमिति । संघात एव स्वं इत्यादीत्यर्थः ॥६॥ : मिथ्याध्यासप्रयुक्तकर्तृत्वाद्यवभासस देहेन्द्रियान्तःकरणगतचिदाभासा• . विविकतया तद्विशिष्टात्मविपयत्वात् तस्य च अविवेकविवेकाभ्यां आरमनः परतत्रत्वसतघ्रत्वप्रतिभासगोचरत्वात् अविवेकनिराकरणेन अस्य स्वरूपप्रति- छावुद्धिः संपाद्या इत्यभिमेत्य आचार्यः पृच्छतीत्याह- गुरुरुवाच-किं सुखदुःखवेदनाया मदुक्काचान्यस्त्वं, किंवा अनन्य एवेति ॥ ६९॥ गुरुरुषाच किमित्यादिना ॥ १९ ॥ शिष्यः पुनः स्वानुभवमनुस्मरन् उत्तरमाहेति दर्शयति- शिष्य उवाच-नाहं तावदनन्यः । करसाद । यसाचदु- भयं कर्मभूतं घटादिकमिव जानामि, यद्यनन्योऽहं तेन तदु- भयं न जानीयां, किंतु जानामि तस्मादन्यः । सुखदुःखवेद- नाविक्रिया च स्वार्थैव प्राप्नोति, त्वदुक्तं च स्यात् । अनन्यत्वे न च तयोः स्वार्थता युक्ता । नहि चन्दनकण्टककृते सुख- दुःखे चन्दनकण्टकार्थे, घटोपयोगो वा घटार्थः । तसात् तद्वि- ज्ञातुर्मम चन्दनादिकृतः अर्थः । अहं हि ततोऽन्यः समस्तमर्थ जानामि बुद्ध्यारूढम् ॥ ७० ॥ शिप्य इति । नाहं संघातानन्यः तद्रष्तृत्वात् । यो यदृष्टा न स तदनन्यः यथा घटद्रष्टेत्यर्थः । हेतोरप्रयोजकताशङ्कामनवकाशयति-यदीति । तेन इति । अनन्यत्वहेतुनेस्सर्थः । महि स्वयं स्ववेद्यं किमपि भवति । स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्, जडस्य च स्वप्रकाशतानुपपत्तेः । स्वान्यष्टविषयत्वाभावे .

·प्रकरणम् २]
पदयोजनिकाव्याख्या।
तदसिद्धिप्रसङ्गात् तद्यवहारलोपः प्रसज्येत इति भावः । उपनयनिगमने
दर्शयति--किंतु जानामि तस्मादन्य इति । अनन्यत्वे विषयत्वानुपप-
तिरूपं बाधकमभिधाय शेप्यन्तराभावात् संघातस्य स्वशेपरवापत्ति बाध-
कान्तरमाह-सुखदुःखेति । विक्रिया कर्तृत्वादिलक्षणा इत्यर्थः । त्वदुक्तं
चेति । असत्यानित्यत्वादिपूर्वोक्तदोषश्च प्रामोतीत्यर्थः । भवतु स्वार्थता
इत्याशङ्कय विषयस्य स्वार्थत्वाभावं दृष्टान्तेनोपपादयति-नच तयोरिति ।
सुखदुःखवेदनाविक्रिययोरित्यर्थः । द्रष्टुरात्मनो दृश्यादन्यत्वं शेपित्वं च
उपपादितमुपसंहरति-तस्मादिति । ज्ञातु यसैबन्धमाह-चुचारूढ-
मिति ॥ ७० ॥
यद्येवं प्रतिबुद्धोऽसि चरस, न तर्हि परमयुक्तता तव इति तत्वमथबोधय-
त्याचार्य इत्याह-
तं गुरुरुवाच-एवं तर्हि स्वार्थस्त्वं चितिमत्वान्न परेण प्रयु-
ज्यसे । नहि चितिमान् परतन्नः परेण प्रयुज्यते-चितिमतश्चि-
तिमदर्थत्वानुपपत्तेः समत्वात्प्रदीपप्रकाशयोरिव । नापि अचि-
तिमदर्थत्वं चितिमतो भवति, अचितिमतोचितिमच्चादेव
स्वार्थसंपन्धानुपपत्तेः । नापि अचितिमतोः अन्योन्यार्थत्वं
दृष्टम् । नहि काष्ठकुटये अन्योन्यार्थ कुर्वते ।। ७१ ॥
तं गुरुरिति । ननु चितिमतोऽपि परार्थत्वं किं न स्यात् इतिचेत् तत्र व.
तव्यं किं चितिमान चितिमदर्थः, किंवा अचितिमदर्थ इति । आग्रेऽपि स्वय-
मेव स्वार्थः चितिमदन्तरार्थो वा । नाद्यः । एकस्मिन्नुपकार्योपकारकमावलक्ष-
णस्य अार्थित्वस्यायोगादित्यभिप्रेत्य द्वितीयं प्रत्याह-चितिमत इति ।
समत्यात् अन्योन्यसिजन्योन्यकृतातिशयाभावादित्यर्थः । द्वितीयं दूपयति-
नापीति । अचितिमदर्थत्वं चितिमत इति पूर्वेणानुपङ्गः । अचितिमतो
जडस्य जडत्वादेव शेषित्वानुपपत्तेः इति हेत्वर्थः । माभूत्तर्हि अचेतनाना-
मपि चितिमच्छेपत्वं तेषां अन्योन्यार्थता किमिति न भवेत् । अतः किमिति
चेतनोऽध्यक्षः स्वार्थः कल्प्यते इत्याशश्य दृष्टविरोधान्मैवमित्याह-नाप्यचि.
तिमतोरिति ॥ ७१॥

·५० उपदेशसाहस्री गद्यभागः १) [ कूटस्थाद्वयात्मबोध- '. यदुक्तं चितिमतः चितिमदर्थत्वं नोपपद्यते समत्वात् इति तत्र व्यभिचार शङ्कते- ननु चितिमत्त्वे समेऽपि भृत्यस्वामिनोः अन्योन्यार्थत्वं दृष्टम् ।। ७२॥ नन्विति ॥७२॥ खामिचैतन्यस्य भृत्यदेह एव अचेतनभागः उपकरोति न तन्निरपेक्षं चिन्मानम् , तथा भृत्यचैतन्यस्य स्वामिदेह एव अचेतनभागः उपकरोति न चैतन्यमानं तथा दर्शनादित्यभिप्रेत्य परिहरति- नैवं-अग्नेरुष्णप्रकाशवत् तव चितिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् प्रदर्शितश्च दृष्टान्तः प्रदीपप्रकाशयोरिति । तत्रैवं सति स्वबु- धारूढमेव सर्वमुपलभसे अग्युष्णप्रकाशतुल्येन कूटस्थनित्य- चैतन्यस्वरूपेण यदि चैवमात्मनः सर्वदा निर्विशेषत्वमुपग- च्छसि । किमित्युचिवान् सुपुप्ते विश्रम्य विश्रम्य जाग्रत्वमयोः दुःखमनुभवामि इति । किं अयमेव मम स्वभाषः किंवा नैमि- तिकः इति च । किमसौ व्यामोहोऽपगतः किंवा नेति ॥७३॥ नैवमग्नेरिति । तदेवं चेतनस्य अनन्यशेपत्वे सति तस ईश्वरामायं सिद्ध, अतः फूटस्थ एवात्मा इत्युपसंहरति-तत्रैवं सतीति । चिति- मवः स्वार्थत्वमेव न परार्थत्वं सर्वदेति स्थिते सतीत्यर्थः । स्वबुधारूढमेय स्वाध्यस्वान्तःकरणवृत्तिकवलितमेव सर्पमध्यात्माधिभूतादिलक्षणं संघातं आयुष्णप्रकाशवस्वरूपभूतेन निर्विकारनित्यचैतन्यस्वमायेनोपलभसे स्वम् । अतो नित्यमुत्तोऽहं न संघाताध्यासकर्ता न मे संघातधर्मसंसर्गोऽस्तीति स्वस्यो भवेत्यर्थः । भोमितिचेत् स मुयात् तदा गुरुरेवं भूयात् इत्याह- यदि चैवमिति । मोहादेवायुवम् इतिचेत् स पात् तदा तं प्रति गुरुणा याव्यमाह-किमसाविति ॥ ७३ ॥ ननु संसार्यहं दुःसी नित्यमुझस्वभावादीश्वरादन्यः इत्यादिनमहेतुः यो प्यामोहः अविवेकलक्षण मासीन्मम स इदानी स्वयसादानिवृत्तः परंतु ·५१ प्रकरणम् २] पदयोजनिकाव्याख्या । कूटस्थचैतन्यस्वरूपेणेति यदिदं मम कूटस्थत्वमूचिवान् भवान् तत्र प्रतिवि- पयज्ञानकर्तृत्वात् कथं कूटस्थचिरस्वभावता इनि संशयो जायते इति शिष्य- प्रश्नमुत्थापयति- इत्युक्तः शिष्य आह-भगवन् , अपगतः त्वत्प्रसादात् व्या- मोहः किंतु मम कूटस्थतायां संशयः कथम्-शब्दादीनां स्वतः- सिद्धिर्नास्ति अचेतनत्वात्-शब्दाद्याकारप्रत्ययोत्पत्तेस्तु तेपां प्रत्ययानामितरेतरव्यावृत्तविशेषणानां नीलपीताधाकारवतां खतःसिद्ध्यसंभवात् । तस्माद्धाह्याकारनिमित्तत्वं गम्यते इति याह्याकारवत् शब्दाद्याकारत्वसिद्धिः । तथा प्रत्ययानामपि अहंप्रत्ययालम्बनवस्तुभेदानां संहतत्वात् अचैतन्योपपत्तेः खार्थत्वासंभवात्-खरूपव्यतिरिक्तग्राहकग्राह्यत्वेन सिद्धिः । शब्दादिवदेव असंहतत्वे सति चैतन्यात्मकत्वात् स्वार्थोऽपि अहंप्रत्ययानां नीलपीताद्याकाराणामुपलब्धेति विक्रियावानेव कूटस्थ इति संशयः ।। ७४॥ इत्युक्तः शिप्य आहेति । अपगतः व्यामोह इत्यनुपङ्गः । संघातसा- क्षिणो निर्विकारस्योकत्वात् कथं संशय इति तन्मुखेनैव कूटस्थतामवगम. यितुं गुरुः पृच्छति-कथमिति । संशयः इत्यनुपतः । शिष्यः स्वविदित- मर्थ निवेदयति-शब्दादीनामिति । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तावद्विपयाः प्रसिद्धाः तेपामचिद्रूपत्वात् स्वतःस्फुरणं नास्ति इत्यविवादम् । कथं तर्हि तेषां स्फूर्तिरिति, तदाह-शब्दाद्याकारप्रत्ययोत्पत्तेस्तु तेपामिति । सिद्धिरित्यनुपङ्गः । शब्दाद्याकाराणां प्रत्ययरूपत्वात् न स्वातिरिक्तमाहाता इति विज्ञानवादिमतमाशय मध्ये निराकरोति-प्रत्ययानामित्यारभ्य सिद्धिरित्यन्तेन । इतरेतरं व्यावृतानि विशेषणानि शब्दाद्याकाररूपाणि येषां ते तथा । हेतुगर्भ विशेषणम् । प्रकाशस्वरूपत्वात् प्रत्ययानां खतएव परोपरागं विना नीलपीताधाकारवत्ताया असंभवात् न प्रत्ययमान स्वरूपाः यः इति शब्दाध्याहारेण योजना । परमतनिराकरणमुपसंहरति-तस्सा- ·उपदेशसाहसी गधभागः1 [कूटस्थाद्वयात्मबोध- दिति । याहाकारः शब्दादिरूपः इन्द्रियसंसृष्टः अर्थः निमित्तं येपो प्रत्य- यानां तेपां भावो बायाकारनिमित्तत्वमिति विग्रहः । इत्यतः तस्मात् प्रत्य- यानां बाहाकारवच्छब्दाद्याकारत्वसिद्धिरित्यन्वयः । चैतन्यापृथगाकार. यन्तो ये शब्दादयः पराग्व्यवहारयोग्याः तत्कृताकारत्यासिद्धिः प्रत्ययानां न स्वत इत्यर्थः । एवं शब्दादीनां विपयाणां स्वव्यतिरिक्तमत्ययमाद्यत्वं चेत् अध्यवस्यसि तर्हि प्रत्ययस्वरूपे विशेपाभावसिद्धः कूटस्थास्वसिद्धिः इत्याश-- माह तथा प्रत्ययानामपीति । नहि विषयसंसृष्टतया भासमाना विप. याकाराः प्रत्ययाः स्वप्रकाशचैतन्यरूपा भवन्ति आगमापायित्वात् , किंतु अन्यसाक्षिका एव इत्यभिप्रेत्य तत्स्वरूपविशेष विशेपणनिर्देशेन कथयति-- अहंप्रत्ययालम्बनवस्तुभेदानामिति । अहंप्रत्ययालम्बनं वस्तु अन्तः करणं (अहंकरणं) तस्य भेदा वृत्तिविशेपाः तदारमकानामित्यर्थः । त्रिमताः प्रत्ययाः न चित्स्वभावाः संहतत्वात् । संहतत्वं च आगमापायित्वात् शब्दा. दिवत् देहादिवद्वा । तथा विमताः खातिरिक्तवाहकमायाः अचेतनत्वात् पादादिवदेव इत्यर्थः । अतः परमाकाराभावात् प्रत्ययोत्पत्याद्यवस्थासाक्षी निर्विोपश्चिदात्मा सिद्ध एवेति कुतः कूटस्थतायां संशयः इति न वाच्य- मित्याह-असंहतत्वे सतीति । यद्यपि संघातादन्यः चैतन्यस्वभावः स्वार्थ एवारमा, तथापि अहंप्रत्ययानां अन्तःकरणवृत्तीनां नीलपीताधाकाराणामुप- लब्धा उपलब्धिकता इति हेतोः विनियापानेवायं कथं कूटस्थ इति मे संशय इत्यर्थः ॥ ७४॥ एवं चेत् दृश्यदर्शने विवेचयसि न तर्हि ते संशयावकाश इति परि- हरति- तं गुरुरुवाच-न युक्तस्तच संशयः । यतस्तेषां प्रत्ययानां नियमेन अशेपतः उपलब्धेरेवं अपरिणामित्वात् कूटस्थत्व- सिद्धौ निश्चयहेतुमेव अशेपचित्तप्रचारोपलब्धि संशयहेतुमात्थ । यदि हि तव परिणामित्वं सात् अशेपस्वविपयचित्तप्रचारो- पलब्धिर्न सात् चित्तसेव स्वविपये । यथा.चेन्द्रियाणां स्ववि- पयेषु । नच तथाऽत्मनस्तव स्वविषयैकदेशोपलब्धिः । अतः कूटस्थतैव तवेति ।। ७५ ॥

·प्रकरणम् २] पदयोजनिकान्याया। तं गुरुरुवाचेत्यादिना । संशयायोगे हेतुमाह-यत इति । यः परि- णामी चित्तादिः तस्य क्रमेण स्वविषयग्राहकत्वं च दृष्टं तयापकमात्मनः प्रत्ययसाक्षिणः सकाशाब्यावर्तमान स्वव्याप्यं परिणामित्वमपि तस्य व्यावत- यति इति व्यापकविरुद्धोपलब्धेः कूटस्थत्वसिद्धौ निश्चय एव युक्तो न संशय इत्यर्थः । उक्तमेवार्थ व्यतिरेकव्याप्तिं विवृण्वमुपपादयति-यदि हीति ॥७॥ इदानीं प्रकृतिप्रत्ययार्थपर्यालोचनया उपलब्धा कूटस्थ इति विरुद्धमिति शिष्यः शङ्कामुद्भावयति- तबाह-उपलब्धिर्नाम धात्वर्थो विक्रियेव उपलब्धुः कूट- स्थात्मता चेति विरुद्धम् ॥ ७६ ॥ तबाहेति । उपोपसर्गस्य लभतेः धातोः कर्तरि तृचो विधानात् धात्व- र्थस्य च क्रियात्वात् क्रियायाश्चोत्पत्तिविनाशवत्वात् तत्कारि कथं कियारा- हित्यमित्यर्थः ॥ ७६॥ क्रियैव प्रकृतिभूतधात्वर्थः, कतैव च प्रत्ययार्थः सर्वत्र मुख्य इति नाति नियमः । 'गडि वदनैकदेशे' सविता प्रकाशते सविता प्रकाशयतीत्यत्र व्यभिचारात् इत्यभिप्रेत्य प्रकृते धात्वर्थतत्कर्तृवचनस्योपलब्धशब्दस्य गौणा- थत्वमेव युक्तमित्याह गुरु:- न । धात्वर्थविक्रियायां उपलब्ध्युपचारात् । यो हि चौद्धः अत्ययः स धात्वर्थो विक्रियात्मकः आत्मनः उपलब्ध्याभा- सफलावसान इति उपलब्धिशब्देन उपचर्यते । यथा छिदि- क्रिया द्वैधीभावफलावसानेति धात्वर्थेन उपचर्यते तद्वत् ।।७७॥ न । धात्वर्थेति । संग्रहं विवृणोति-यो हि बौद्ध इति । चौद्धो बुद्धिपरिणामः प्रतिविपयं अयति गच्छतीति प्रत्ययः। ननु बुद्धरन्तःकरणस्य द्रव्यत्वात् तत्परिणामस्य च मृरपरिणामघटादिवत् दन्यत्वोपपत्तेः कथं क्रिया- रवमिति तग्राह-स धात्वर्थो विक्रियात्मक इति । विशिष्टक्रियात्मक इत्यर्थः । नहि मृदादिवत् खाकारतिरोधानेन अन्तःकरणपरिणाम इप्यते किंतु जलूकावत् आलोकवद्वा संकोचविकासरूपेण । तादृशस्तु परिणाम: परिणामिचेष्टारूपस्वात् तरिक्रयेति यक्तुं युकेत्यभिमायः। तस्याः क्रियाया ·५४ उपदेशसाहस्री गद्यभागः1 [कूटस्थाद्वयात्मवोध- उपलब्धिशब्दोपचारे निमित्तमाह-आत्मन इति । आत्मनः स्वरूपभूता या उपलब्धि:-'सत्यं ज्ञानं' 'विज्ञानधन एवं' इत्यादिश्रुतिसिद्धा तस्या आभासो बहिल्याप्तायःपिण्डस्य वयाकारत्ववत् चिदात्मन्याप्ततया चिच्छा. यापत्तिः तदेव फलं तदवसानः तत्पर्यन्त इतिकरवा उपलब्धिशब्देनोपचर्यते इत्यर्थः । तत्रानुकूलं दृष्टान्तमाह- यथेति । अयं भावः-अर्थप्रकाशो हि उपलब्धिशब्दार्थः प्रसिद्धः स नार्थधर्मः अर्थानां जडत्वात् इत्युक्तम् । ना- प्यन्तःकरणधर्मः तसापि करणत्वात्, चैतन्यप्रकाशाश्रयत्वायोगात् , तथापि स्वयंप्रकाशमाननित्यचैतन्यात्मनि अव्यवधानेन अहंतयैवाध्यासात् स्वस- तायां प्रकाशाव्यतिरेकात् आत्मचैतन्यव्याताः तत्तदाकारा वृत्तीः कुर्वत् अन्तःकरण उपलब्धा कर्ता प्रमाता भोक्ता इति च प्रमातृत्वकर्तृत्व-भोक्त- स्म-अनुभवितृत्व-व्यपदेशास्पदं भवति यथा अयापिण्डो दहति प्रकाशयतीति तद्वद् आत्मा आकाशवदविक्रियत्वारकूटस्थोऽपि सन् ताहगन्तःकरणगत.. स्वाभासाविवेकात्तद्धर्मः तदवस्थाभिश्च मिथ्यैव व्यपदिश्यते चतुष्कोणो वर्तुलः कृशः स्थूलो जातो नष्टः अग्निरिति यथा अयापिण्डगताभासाविवेकात् अग्निः व्यपदिश्यते तद्वत् । तस्मात् अन्तःकरणस्य विकारिणः कर्तृत्वेऽपि उपलब्धेः क्रियमाणस्वाभावात् उपलब्धिस्वरूपस्यात्मनः सिद्ध कूटस्थस्व- मिति ॥ ७७॥ तत्रोक्तमय विशदीक दृष्टान्तस्य दान्तिकाननुरूपत्वं शकते- इत्युक्तः शिष्य आह-ननु भगवन् , मम कूटस्थत्वप्रति-. पादनं प्रति असमर्थो दृष्टान्तः कथम् , छिदिः छेद्यविक्रियाव- साना उपचर्यते-यथा धात्वर्थत्वेन तथा उपलब्धिशब्दोऽपच- रितोऽपि धात्वर्थो बौद्धप्रत्ययः आत्मनः उपलब्धिविक्रिया वसानश्चेत् नात्मनः कूटस्थतां प्रतिपादयितुं समर्थः॥ ७८ ॥ . इत्युक्तः शिप्य आह-नन्विति । उभयत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः औप- चारिकरवस्योक्तत्वात् कथं दृष्टान्तासामर्थ्यमिति गुस्साह-कथमिति । उपचरितत्वेऽपि उपलव्धुः विक्रिया दुरा । यतः सिदिक्रियासाध्यं द्वधी- मावाण्यं फलं विक्रिया, एवं उपलब्धिफलस्यापि फलवाविझोपात् साध्यतया विक्रियास्वोपपत्तेः कथं उपलब्धा कूटस्थः स्यात् इति शिष्यो दृष्टान्तासामध्य .

·प्रकरणम् २] पदयोजनिकाव्याख्या। उपपादयति-छिदिः छेद्येत्यादिना । छिदिक्रियायाः छेद्यविकियावसान- स्ववत् बौद्धो धारवर्थः उपलब्धिशब्दोपचरितोऽपि आरमोपलब्धिविक्रियाव- सानश्चेदिति योजना । छिदिक्रियायाः छेत्तृकृतद्वैधीभावपर्यन्तत्ववत् आरम- कृतोपलब्धिविकारपर्यन्तः उपलब्धिधात्वर्थश्वेदित्यर्थः ॥ ७० ॥ उपलब्धेः स्वरूपेणैव फलत्वं विवक्षित्वा दृष्टान्ताननुगुणत्वं अध्यवस्यसि, किंवा उपाधिवशात् इति विकल्प्य भाद्यं दूषयति- गुरुरुवाच-सत्यमेवं स्यात् यदि उपलब्ध्युपलब्धोः विशेषः। नित्योपलब्धिमान एव हि उपलब्धा नतु तार्किकसमय इव अन्या उपलब्धिः अन्य उपलब्धा च ॥ ७९ ॥ सत्यमेवमिति । विशेषो भेदः । नित्यशब्देन बौद्धमताब्यावृत्तिः । मानपदेन भेदाभेदमतात् । 'प्रज्ञानघन एव', 'प्रज्ञानं ब्रह्म' इत्यादिश्रुति- प्रसिद्ध हेतुमाह-हीति । एवकारव्यावर्त्यमाह-नतु तार्किकेति ॥ ७९ ॥ यद्ययं आत्मतत्वं कथं तर्हि धात्वर्थफलवस्ववचनमिति शिप्यः शङ्कते- ननु उपलब्धिफलावसानो धात्वर्थः कथमिति ॥ ८०॥ नन्विति ॥ ८॥ उपाधिवशास्फलस्वोपचारोपलब्धेः न स्वरूपत इत्युक्तं स्मारयन् पक्षान्तर- मविरुद्धमित्याह- उच्यते-शृणु-उपलब्ध्याभासफलावसान इत्युक्तं किं न श्रुतं तत् त्वया, नतु आत्मा विक्रियोत्पादनावसान इति मयोक्तम् ॥ ८१॥ शृण्विति । अन्तःकरणवृत्तीनां आविर्भावतिरोभावधर्मकरवात् तद्वि- शिष्टतया स्फुरणं अङ्गीकृत्य विषयस्थचैतन्याभेदेन प्रकाशमानवृत्तितरस्था- भासानयतया भासमान आस्मा प्रमाता इत्युच्यते । कर्मेन्द्रियाणि अधिष्ठाय क्रियावत्प्राणप्रधानान्तःकरणलिङ्गगताभासाविवेकाकर्तेत्युच्यते । शुभाशु. भकर्मोपस्थापितान्तःकरणपरिणामविशेपं तदविवेकात् स्वगतमिव पश्य- बारमा भोक्तेत्युच्यते । एतां सर्वामेव चित्तविलासावस्थां स्वरूपचैतन्यानु- गममात्रेण साक्षादवभासयन्निव भासमानः अलुप्तप्रकाशः भसंदिग्धः - .

·. उपदेशसाहस्री गद्यभागः ।। [कूटस्थाद्वयात्मयोध- अविपर्यतः अविषयः साक्षी उपलब्धा ज्ञाता इति च व्यपदिश्यते । वृति. विनाशात् तद्गतचिदाभासस्यापि विलयात् तासंस्कारसंभये सति समया- न्सरे पूर्वावगतविषयाकारस्मृतिवृत्युदये तद्ताऽभासद्वारा स एव सर्तेति ध्यपदिश्यते । स एव तु चिदारमा समस्त कार्यकारणप्रपञ्चोपलक्षितः तदनु- वृत्तसत्ताऽभेदेन सर्वाधिष्ठानमित्युच्यते । कारणोपाध्यविवेकेन अलुप्तज्ञान- शक्तितया च अन्तर्याम्यादिशब्दवाच्योऽपि भवति । तसात् केनचित् उपा- धिना कचित् चित् तथा तथा व्यवहारास्पदरवेन अविद्यावशात् भासमा. नोऽप्यारमा स्वरूपतो निर्विकारो निधर्मकः असङ्गः फूटस्थ एवेति ॥८॥ एतत्सर्वमभिप्रेत्य उक्तमर्थ प्रश्नमुत्थाप्य उपसंहरति- शिष्य उवाच-कथं तर्हि कूटस्थे मयि अशेपस्वविपयचिच- प्रचारोपलब्धृत्वमित्यात्थ ॥ ८२ ।। तं गुरुरुवाच-सत्यमवोचं, तेनैव कूटस्थतामबुवं तव ॥८३॥ शिप्य उवाच । कथं तहीत्यारभ्य तवेत्यन्तेन । तेनैव अशेषस्व- विषयचित्ताधारोपलब्धत्येनेत्यर्थः । अतः कुतस्तत्र तयानावासो जायत इत्यभिप्रायः ॥ ४२ ॥ ३ ॥ मात्मनो नित्यनिवृत्तादोषस्वगतविशेषतया फूटस्थर अवबोधिते अवबुद्ध- स्वरूपः शिष्यः स्वभ्रान्तिबीजमपश्यन् पृच्छति- यद्येवं भगवन् , कूटस्थनित्योपलब्धिखरूपे मयि शब्दा- द्याकारबौद्धप्रत्ययेषु च मत्वरूपोपलब्ध्याभासफलावसानवत्सु उत्पद्यमानेषु कस्त्वपराधो मम ।। ८४ ॥ यद्येवमिति । अयवा-बौद्धप्रत्ययाश्चेत् उपलब्ध्यामासफलावसाना जाय. न्ते तदा तानात्मनि नित्यं पश्यतो मम कोऽपराध इत्याक्षिपति-यधेव- मिति ॥ ८ ॥ प्रश्नस्योत्तरमाह- सत्यम् , नास्त्यपराधः किंतु अविघामानस्तु अपराध इति प्रागेवावोचम् ।। ८५॥ सत्यं नास्त्यपराध इति । कथं तर्हि किं में श्रुतं खया-इति मामा- .

·५७ प्रकरणम् २] पदयोजनिकान्याख्या। स्थेति शङ्कते-कित्विति । जिज्ञासोः तव प्रेक्षावत उक्तार्थानवधानं न आगन्तुकदोपनिमित्तकं संभाव्यते इत्यभिप्रेत्य मयोक्तमिति परिहरति- अविद्येति । यद्वा आक्षेपं परिहरति-सत्यमिति । नास्त्यपराधस्तव स्वानुभवाप्रच्छादकत्वात् । कथं तर्हि त्वयोक्तं ममानाश्वासो जायते इति पृच्छति--किंत्विति । अन्योऽस्तु अपराध इत्युत्तरमाह-अविद्येति । तदेवं यथावदात्मनः स्वरूपानवमासाविद्यानिबन्धन एव संसारित्वं अधिकृतत्वं इत्यादि अतद्धर्मायभासः न परमार्थोऽस्तीति उपपत्तितोऽवगमितमात्मनः कूटस्थनित्यत्वम् ॥ ८५॥ इदानी अवस्थात्रयसाक्षितया अवस्थाधर्मास्पर्शित्वेन पुनः फूटस्थतां प्रतिपादयितुमाक्षेपमुस्थापयति- यदि भगवन् , सुषुप्त इव मम विक्रिया नास्ति कथं स्वाम- जागरिते ॥ ८६ ॥ यदि भगवनिति । स्वमजागरिते ममेति शेपः ॥ ६ ॥ स्वचैतन्यप्रकाश्यत्वात् न तव स्वभावभूते ते अवस्थे इति परिहरति- तं गुरुरुवाच-किंत्वनुभूयेते त्वया सततम् ॥ ८७ ।। तं गुरुरुवाचेति-सततमिति । यदा ते भवतः तदा नानुभूयमाने भवत इत्यर्थः॥ ८७ ॥ अनुभूयमानत्वमङ्गीकृत्य सततानुभवशब्दार्थमजानानः शिप्य आह- बाढम् अनुभवामि, किंतु विच्छिद्यविच्छिद्य न तु सत- तम् ॥ ८८॥ वाढमिति ॥ ८८॥ तं गुरुराह- तं गुरुरुवाच-तर्हि आगन्तुक त्वेते न तवात्मभूते, यदि तवात्मभूते चैतन्यस्वरूपवत् स्वतःसिद्ध संतते एव साताम् । किंच समजागरिते न तब आत्मभूते व्यभिचारित्वात् वसा- दिवत् । नहि यस यत्स्वरूपं तत् तव्यभिचारि दृष्टम् । स्वाम- ·उपदेशसाहनी गाभागः1 [कूटस्थाद्वयात्मबोध- जागरिते तु चैतन्यमात्रत्वायभिचरतः । सुपुप्ते चेत् स्वरूपं व्यभिचरेत् तन्नष्टं नास्तीति वा पाध्यमेव स्थात् आगन्तुकानां अतद्धर्माणां उभयात्मकत्वदर्शनात् यथा धनवस्त्रादीनां नाशो दृष्टः स्वमभ्रान्तिलब्धानां तु अमायो दृष्टः ॥ ८९॥ आगन्तुके त्वेते इति । सुप्तौ आत्मस्वरूपे भासमानेऽपि तयोः भन. वभासात् न आत्मनः स्वरूपभूते ते अवस्थे । अतो विच्छियविच्छिद्यानुभू- येते त्वया ते इत्यर्थः । विमते अनारमभूते व्यभिचारित्वात् वस्त्रादिवदित्यु- पस्वा व्यतिरेकेण एतदेव दढयति-यदीत्यादिना । चैतन्यमानत्वा- दिति । चिस्वभावादित्यर्थः । यत्र यत् अनुभवगोचरः तत्रैव चेत् तत् नानुभूयते तदा तस्य ध्वंसो वाधो स्यात्। उभयथापि तस्य न अधिष्टान- धर्मत्वं इति सदृष्टान्तमुपपादयति-सुपुप्ते चेदित्यादिना । नाशो ध्वंसः । अभावो बाधः॥ ८९॥ तन शिष्योऽतिप्रसङ्गं शकते- चैतन्यस्वरूपमपि आगन्तुकं प्राप्तम् । खम- जागरितयोरिव सुपुले अनुपलब्धेः । अचैतन्यस्वरूपो या स्थामहम् ॥ ९॥ नन्वेवमिति । दृष्टि-श्रुति-मति-विज्ञातिलक्षणे हि स्वमजागरिते दृष्ट्या- दिमत् चैतन्यमेव । अतो यदि सुषुप्तौ स्वभजागरिते नोपलभ्येते इति तन्त्र ते न स्तः, तदा चैतन्यमेव सुपुसौ नास्तीत्यारमा भागन्तुकचैतन्यो वा स्यात् अचैतन्यस्वरूपो या गत्यन्तराभावादित्यर्थः ॥ ९० ॥ गुरुः परिहरति- न पश्य तदनुपपत्तेः । चैतन्यस्वरूपं चेत् आगन्तुकं पश्यसि पश्य । नैतदर्पशतेनापि उपपत्या कलयितुं शक्नुमो वयम् , अन्यो वाऽचैतन्योऽपि संहतत्वात पारायं अनेकत्वं नाशित्वं च न केनचित् उपपत्त्या पारयितुं शवयम् । अवार्थस खतःसिद्ध्य- नन्वेवं भगवन् । ।

·-
प्रकरणम् २] पदयोजनिकाव्याख्या।
भावादित्यवोचाम । चैतन्यस्वरूपस्य तु आत्मनः स्वतःसिद्धेः
अन्यानपेक्षत्वं न केनचित वारयितुं शक्यम् , अव्यभिचारात् ९१
नेति । नैवं । नैवं वक्तुमुचितमित्यर्थः । कथं इति चेत् तत्राह-पश्येति ।
पर्यालोचयेत्यर्थः । वस्तुस्वभावै भालोच्यमाने चैतन्यस्य आगन्तुकरवानु-
पपत्तेः नैवं वक्तुमुचितं इति वाक्यार्थः । ननु सुपुप्ते दृष्ट्यादिरूपस चैतन्य-
सादर्शनात् जायदादौ दर्शनात् आगन्तुकमेव चैतन्यं पर्यालोचयामि इति.
चेत् तन्न वक्तव्यं, किं निरुपाधिकचिरस्वरूपमेवागन्तुकं पश्यसि, किंवा नय-
नादिद्वारकबुद्धिवृत्युपहितं, इति विकल्प्य आद्यं प्रत्याह-चैतन्यस्वरूपं
चेदिति । अलौकिकप्रज्ञस्त्वं चेत् चैतन्यस्वरूपमागन्तुकं पश्यसि तर्हि
पश्य, चयं तु न्यायप्रमाणकुशला अपि तचैतन्यस्वरूपमागन्तुकं द्रष्टुं घट-
यितुं वा न वर्षशतेनापि शक्नुमः । अन्यो वा कश्चित् अचैतन्योऽपि मूढोऽपि
न शक्नुयादित्यर्थः । अयं भावः-चैतन्यस्य आगन्तुकत्वं चैतन्येन गृह्यते
किंवा अचैतन्येन । नाद्यः । स्वग्राह्यस्वे स्ववृत्तिविरोधात् । नयॉल्यप्रेण
तदेव स्पृश्यते, असिधारया वा असिधारा छिद्यते, नापि अन्यचैतन्येन
अन्यचैतन्यस्यागन्तुकत्वं ग्राह्यं मन्यत्वस्य अद्याप्यसिद्धेः । न द्वितीयः।
जडस्य चिदधीनप्रकाशतया चित्प्रकाशरवायोगात् । अतः चैतन्यं नागन्तुक-
मिति । श्रुतिश्च भवति–'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति नहि द्रष्टु-
दृष्टेविपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात् नतु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्त
यत्पश्येत्' एवमाद्यं कल्पं अनुपपच्या निराकृत्य द्वितीयं अचैतन्यापादनेन
निराकरोति–संहतत्वादिति । नयनादिद्वारकबुद्धिवृत्त्युपाधिग्रस्तस्य तु संह-
तत्वात्परार्थस्वादिकं पूर्वमेवोपपादितमिति नेदानीमुपपत्तिर्वक्तव्या इत्याह-
इत्यवोचामेति । अन्नापि श्रुतिर्भवति-'न दृष्टेष्टारं पश्येनं श्रुतेः श्रोतारं
शृणुया न मतेमन्तारं मन्यीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः' इत्याद्या ।
अस्मिस्तु श्रुतिवाक्ये पध्वन्तशब्दवाच्यदृष्ट्यादेः भन्यद्रष्टव्याप्यतया अच-
तन्यस्वभावत्वोक्तः दृष्ट्यादिस्वरूपप्रकाशकत्वेन द्रष्ट्रादिशब्दनिर्दिष्टः साक्षी
नित्यचैतन्यस्वभावः सिद्ध इति उपसंहरति-चैतन्यस्वरूपस्य त्विति ९१
उक्तमेवार्थ युक्त्यन्तरेणोपपादयितुं शङ्कामुद्भावयति-
ननु व्यभिचारो दर्शितो मया सुपुते न पश्यामीति ।।९२॥ .
नन्विति ॥ ९२॥

·उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [कूटस्थाद्वयात्मबोध- उत्तरं संग्रहेणाह-- न । व्याहतत्वात् । कथं व्याघातः पश्यतस्तव न पश्यामि इति व्याहतं वचनम् । नहि कदाचित् भगवन् , सुपुप्ते मया चैतन्यं अन्यद्वा किंचित् दृष्टम् । पश्यन् तर्हि सुपुप्ते त्वम् । यस्मात् दृष्टमेव प्रतिपेधसि न दृष्टिम् । या तव दृष्टिः तत् चैत- न्यमिति मयोक्तम् । यया त्वं विद्यमानया न किंचित् दृष्ट- मिति प्रतिपेसि सा दृष्टिः त्वचैतन्यम् । तर्हि सर्वत्र अव्य- भिचारात् कूटस्थनित्यत्वं सिद्धं खत एव न प्रमाणापेक्षम् । स्वतःसिद्धस्य हि प्रमातुः अन्यस्य प्रमेयस्य परिच्छित्तिं प्रति प्रमाणापेक्षा । या तु अन्या नित्यापरिच्छित्तिः अपेक्ष्यते अन्यस अपरिच्छित्तिरूपस परिच्छेदाय सा हि नित्यैव कूटस्था स्वयंज्योतिःस्वभावा, आत्मनि प्रमाणत्वे प्रमातृत्वे वा न तां अति प्रमाणापेक्षा, तत्स्वभावत्वात् । यथा प्रकाशनं उष्णत्वं चा लोहोदकादिषु परतः अपेक्षते अग्न्यादित्यादिभ्यः अतत्व- भावत्वात् न अम्पादित्यादीनां तदपेक्षा सर्वदा तत्स्वभाव- - त्वात् ॥ ९३॥ न । व्याहत्तत्वादिति । व्याहतत्वमेव प्रश्नपूर्वकं विवृणोत्ति-कथमि- त्यादिना । नहि कदाचिदिति पुनः शिष्यप्रश्नः । पश्यंस्तहीति गुरोरुक्तिः । पश्यन् द्रष्टा दृष्टिमानेव खं सुषुप्त इत्यर्थः । यस्मादित्यादिः तदुपपादनपरो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । सुपुप्ते मया किंचित दृष्टं इति उत्थित्तस्य परामानुपपत्या सौपुतानुभवस्यावश्यंभावात्, तदा करणोपसंहारात् आगन्तुकानुभवासंभवात् स्वरूपचैतन्यमनागन्तुकं फूटस्थात्मस्वरूप सिद्ध- मित्युपसंहरति-ययेत्यादिना । चैतन्यस्य स्वतःसिद्धमुपपादयति- खतःसिद्धस्य हि प्रमातुरिति । हिशब्दो लोकानुभवप्रसिद्विद्योतनाः । स्वतःसिद्धः प्रमाणनिरपेक्षत्वेनैव सिद्धः । प्रमाणप्रवृत्तेः मागेव प्रकाशमान

·प्रकरणम् २]
पदयोजनिकाव्याख्या।
इति यावत् । एवंविधस्य प्रमातुः यदन्ययमेयं दृश्यं तस्य परिच्छित्ति स्फूर्ति
प्रति प्रमाणापेक्षा न प्रमातृस्वरूपपरिच्छित्तिं प्रति इत्यर्थः । या तु अन्यस्य
परिच्छित्तिरूपस्याचेतनस्य परिच्छेदाय अवभासनाय नित्या स्वतःसिद्धा च
अन्या परिच्छित्तिः संविदपेक्ष्यते सा हि कूटस्थैव । यतो नित्या स्वयंज्योतिः-
स्वभावाचेति योजना । तां प्रति स्वरूपकूटस्थनित्यसंविदं प्रति आत्मनि संविद्रूपे
विपये प्रमाणत्वे तत्सत्तानिश्चयफलव्यापारात्मत्वे प्रमातृत्वे वा ताहव्यापारा•
श्रयत्वे वा न प्रमाणापेक्षा प्रमानपेक्षा पास्तीत्यर्थः । अयंभावः-अन्तःकरण-
वृत्तिप्रतिविम्बितं हि चैतन्यं प्रमाणमिप्यते । वृत्तिमदन्तःकरणप्रतिविम्बितं
प्रमातृ चैतन्यम् । तदुभयं प्रमेयावभाससमये नानवभासमानं भवति । तथा
सति प्रमेयस्यैव स्वतःस्फुरणशङ्कापातादिदोपप्रसङ्गात् तदवभासश्च न प्रमा-
अन्तरात् प्रमाणान्तराद्वा भवति, अनवस्थाप्रसङ्गात् , अनुपपत्तेश्च, इत्यतः
स्वप्रकाशतयैव प्रमातृ-प्रमाण प्रमेयानामवभासकस्यात्मनः सिद्धिरिति तस्य
सिद्धा नित्यस्वप्रकाशकूटस्थचिदात्मता इति अप्रकाशस्वभावस्यैव प्रकाशा-
न्तरापेक्षा न प्रकाशस्वभावस्य । उक्कमर्थ दृष्टान्तोक्त्या बुद्धिमारोहयति-
यथा प्रकाशनमिति ॥९३॥
ननु संविदा प्रमाणफलत्वप्रसिद्धः कथं नित्यत्वं इत्याक्षिपति-
अनित्यत्वे एव प्रमा सात् न नित्यत्वे इति चेत् ॥ ९४ ।।
अनित्यत्व पवेति ।। ९४ ॥
अर्थावगतिहि प्रमा न तस्याः स्वरूपत एव अनित्यरवे कल्पकमस्ति इति
समाधत्ते-
न । अवगतेः नित्यत्यानित्यत्वयोः विशेषानुपपत्तेः । नहि
अवगतेः प्रमात्वे अनित्या अवगतिः प्रमा न नित्या इति
विशेपः अवगम्यते ॥ ९५ ॥
नावगतेरिति । संग्रहं विवृणोति-नहीति । चक्षुरादिद्वारकबुद्धिवृत्ति-
व्यक्तायाः अवगतेः प्रमावे सति नित्यायाः अमात्वं न भवति । अनित्या-
यास्तु भवति इति विशेषो न हि गम्यते विनिगमनाभावादित्यर्थः ॥ ९५ ॥

·उपदेशसाहस्री गधभागः । [फूटस्थाद्वयात्मयोध- तत्र विनिगमनाभावोऽसिद्ध इति शिष्यः शङ्कते- नित्यायां प्रमातुः अपेक्षाभावः। अनित्यायां तु यनान्तरि- तत्वात् अवगतिः अपेक्ष्यत इति विशेषः स्वादिति चेत् ॥१६॥ नित्यायामिति । अवगतेः नित्यत्वे कारकव्यापारवैययं स्यात् इत्ययं विशेष इत्यर्थः ॥ ९६ ॥ प्रमातुः स्वापगतेः नित्यत्ये प्रमाणष्यापारपैयर्यमापद्यते, किंचा विषया- वगतेनित्यत्वे । नाद्यः । इष्टापत्तरित्याह- सिद्धा तर्हि आत्मनः प्रमातुः स्वतःसिद्धिः प्रमाणनिरपेक्ष- तयैवेति ॥ ९७॥ सिद्धा तहाँति । नित्यावगतिपक्षे प्रमाणनरपेक्ष्यं चेत् स्यया अनुमंस्यते तर्हि ममातुरात्मनः स्वरूपस्य स्वतःसिद्धिः स्वप्रकाशता प्रमानिरपेक्षतयैव सिदेसर्थः । अनित्यस्सास्वप्रकाशस्य व जढत्वात् आरमत्यानुपपत्तेः इत्यभि- . प्रायः॥ ९७॥ ननु भआरमममाया नित्यत्वात् प्रमाणानपेक्षा किं न स्यादिति शश्ते- अमावेऽपि अपेक्षाऽभावः नित्यत्वात् इति चेत् । न । अव- गतेरेव आत्मनि सद्भावादिति परिहतमेतत् ॥ ९८॥ अभावेऽपीति | प्रमाभावेऽपीत्यर्थः । परिहरति-नावगतेरिति भवगतेरारमनि सनापादेव प्रमाणानपेक्षा नावगत्यभावशदायकारः । असंहतस्य संघावसाक्षिणश्चितिमयोपपादनादित्यर्थः । अथवा भारमसिद्धिः प्रमाणं नापेक्षते इति यदता प्रमाणामावमपेक्षत इत्युक्तं स्यात् इति मरवा' तदपेक्षापि तव नोपपद्यते आरमसिदस्यिवादेव इति शरते-अमावे- 'पीति । स्वतःसिद्धप्रमाणनरपेक्ष्यशब्दाम्या सर्वानपेक्षप्रकाशमानारमखरू. पस्य वियक्षितस्यायाय सावकाश इति परिहरति-नापगतेरिति ॥९८॥ इदानीं समातुः सिद्धिनिरपेक्षव इत्येतत् विपक्षवाधकोपत्यासेन साधयन नित्याया अपि प्रमाया विषयावतिरवसिद्धये विपयस्थवं संपादयितुं प्रमाणव्यापारापेक्षाऽस्तीति सूचपन पक्षान्तामपारोनि- ·६३ प्रकरणम् २] पदयोजनिकान्याख्या। प्रमातुश्चेत् प्रमाणापेक्षासिद्धिः कस्य प्रमित्सा सात् । यस्य प्रमित्सा स एव प्रमाता अभ्युपगम्यते । तदीया च प्रमित्सा प्रमेयविपयैव न प्रमाविपया । प्रमातृविपयत्वे अनवस्थाप्र- सङ्गात् । प्रमातुः तदिच्छायाश्च तस्याप्यन्यः प्रमाता तस्याप्यन्य इति । एवमेव इच्छायाः प्रमाविषयत्वे प्रमातुरात्मनः अव्य- वहितत्वाच प्रमेयत्वानुपपत्तिः । लोके हि प्रमेयं नाम प्रमातुः इच्छा-स्मृति-प्रयत्न-प्रमाणजन्म-व्यवहितं सिद्ध्यति नान्यथा अवगतिः प्रमेयविपया दृष्टा । नच प्रमातुः प्रमाता स्वस्य स्वय- मेव केनचित् व्यवहितः कल्पयितुं शक्यः इच्छादीनामन्यतमे- नापि । स्मृतिश्च सर्तव्यविपया न सीविपया। तथा इच्छायाः इष्टविषयत्वमेव न इच्छावद्विपयत्वम् । सत्रिच्छावद्विपयत्वेऽपि हि उभयोः अनवस्था पूर्ववदपरिहार्या स्यात् ॥ ९९ ।। प्रमातुश्चेदित्यादिना । अयमर्थ:-सर्यवस्तु ज्ञाततया अज्ञाततया या साक्षिचैतन्यस्य विषय एवेति स्थिते कदाचिदज्ञातत्वेन निर्विकल्पकसाक्ष्यव- गतस्य ज्ञातत्वव्यवहारसिद्धये यस्य प्रमित्सोत्पद्यते स एव तदा प्रमाता प्रमा- णव्यापाराश्रय इत्युच्यते । तत्र प्रमातुः स्वरूपसिद्धिश्चत प्रमाणापेक्षा स्यात् तदा कस्य प्रमित्सा स्यात् तस्यैव वा, अन्यस्य वा, प्रमातुमिच्छा स्वविपया, अन्यविषया वा, सर्पयापि नोपपद्यते इति । तत्र इच्छाश्रयस्वेच्छागोचरत्वं निराकुर्वन् स्वप्रमातृकत्वमात्मनो निराकरोति-यदीया चेति । कर्मनि- पया न कर्तृविपया इत्यर्थः । कर्तव कर्मापि कि न स्यात् इत्याराशर एक्सा क्रियायां एकस्यैव गुणप्रधानभावेन कर्तृकर्मतया वैरूप्यप्रसगान्मैवं इत्यभि- प्रेत्य अन्यप्रमातृकत्यै स्वयमसिद्धस्य अन्यसाधकत्वानुपपत्तेः भकरणस्य च निलीनतया साधकत्वासंभवात् तस्यापि सिद्धावन्यापेक्षायां तस्यापि तथात्वं इत्यनवस्थामाह-प्रमाविषयत्व इति । प्रमातुरनवस्थाम- भिनयति- -अप्यन्य इति । उचामनवस्थामिछायामतिदिशति-पव- ·उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [कूटस्थाद्वयात्मबोध- मैवेति । आरमनोप्रमेयाचे हेत्वन्तरमाह-प्रभातुरिति । तदेव स्पष्ट- यति लोके हीति । इच्छाजन्मव्यवहितमिप्यमाणं भवति, स्मृति- जन्मव्यवहितं सर्तव्यम् , प्रयत्नजन्मव्यवहितं च क्रियासाध्यं प्रयतितव्यं, प्रमाकरणब्यापारोत्पत्तिव्यवहितं प्रमेयमिति हि लोकप्रसिद्धमित्यर्थः । सिध. तीति निष्पत्तिप्रकाशयोनिर्देशः । अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह-नान्य- थेति । अवगतिशब्दश्च प्रकाशप्रास्योः साधारणः सुपुतस्थापि प्रमेयसि- द्धिप्रसङ्गादिति भावः । तर्हि प्रमातुरपि सिद्धिः इच्छादिजन्मव्यवहि- तैव भवतु, नेत्याह-नचेति । स्वयमेव प्रमाता वस्यैव प्रमातुः इच्छा- दीनां अन्यतमेनापि व्यवहितः कल्पयितुं नच केनचित् शक्यः इत्य. न्वयः । वन हेतुमाह-स्मृतिश्चेत्यादिना । स्मृतीच्छयोः स्वाश्रय विषयकत्ये याधकमाह- मच्छिावद्विपयत्वे हीति । स्मता व इच्छा. यांश्च माबिच्छावन्तौ तौ विपयौ ययोः वयोर्मावः सम्रिग्यावद्विपयत्वं तसि- मिति विग्रहः । उभयोः स्मृतीच्छयोरित्यर्थः । सर्वः स्ववृत्तिव्याप्यस्वायोगात् सर्वन्तरस्मृतिविपयता वक्तव्या । तथाच एकस्सिनारमनि सन्तराभ्युप- गमे तस्यापि पूर्यसमानयोगक्षेमतया स्मृत्यनवस्था स्थादित्यर्थः । तुल्यमि- ध्यायाः प्रयतस्येति च द्रष्टव्यम् ॥ ९९ ॥ तदेवमात्मनि न प्रमाणब्यापारापेक्षा प्रमातुः स्वविषयप्रमाणक्रियाश्रय- पायोगात् प्रमानन्तरकल्पनायां अनवस्थानात् अप्रमेय एवारमा सिध्यति । वस्य च वासविषयावच्छेदाय प्रमाणव्यापारापेक्षासंभवाग्न तद्वयध्य इति चौक्त्या अवगतेः सतो नित्यरवं सापितम् । इदानीं प्रकरणान्तरेण तदेव साधयितुं पूर्वपक्षयति- ननु प्रमाविषयावगत्यनुत्पत्तौ अनवगत एवं प्रमाता स्यादितिचेत् ॥ १० ॥ ननु प्रमाविषयेति । यद्विपयाऽवगतिस्पचते सोश्वगतः सिद्ध इति चोच्यते । प्रमातुश्चावात्यनुरुपत्ती ममाता सुपुप्त एव सदा सात् इत्यर्थः ।। १००॥ तन कि सुपुप्तसाम्यपरिहाराय आश्मनोऽवगतिविपयस्वं वकव्यमित्यभि. मायः, किं वा मुगुप्ससाम्यपरिहारमा पक्तव्यमिति । वन नाथ इत्याह- ·प्रकरणम् २] पद्योजनिकाव्याख्या। न, अवगन्तुः अवगते अवगन्तव्यविपयत्वात् अवगन्तृवि- पयत्वे च अनवस्था पूर्ववत् स्यात् । अवगतिश्च आत्मनि कूटस्थर नित्यात्मज्योतिः अन्यतः अनपेक्षैव सिद्धा अम्यादित्याधुष्णप्र- काशवदिति पूर्वमेव प्रसाधितम् । अवगतेः चैतन्यात्मज्योतिपः स्वात्मनि अनित्यत्वे आत्मनः स्वार्थतानुपपत्तिः कार्यकारणसं- घातवत् संहतत्वात् पाराशें दोपवत्वं च अबोचाम । कथम् । चैतन्यात्मज्योतिपः खात्मनि अनित्यत्वे स्मृत्यादिव्यवधानात् सान्तरत्वम् । ततश्च तस्य चैतन्यज्योतिपः प्रागुत्पत्तेः प्रध्वंसा- चोचं आत्मन्येव अभावात् चक्षुरादीनामिव संहतत्वात् पारार्थ्य स्थात् । यदा च तत् उत्पन्नं आत्मनि विद्यते न तदा आत्मनः स्वार्थत्वम् । तद्भावाभावापेक्षा हि आत्मानात्मनोः स्वार्थत्व- परार्थत्वसिद्धिः । तसात् आत्मनः अन्यनिरपेक्षमेव नित्यचैत- न्यज्योतिष्ठं सिद्धम् ।। १०१॥ नावगन्तुरिति । अवगन्तुरवगतिविपयत्वे स्वाश्रयावगतिव्याप्यत्वायो- गात् अवगनन्तरावगतिविषयत्वं वाच्यम् । तथाच अनवस्था पूर्ववत् स्मृती. च्छाविपयरववरस्यादित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह-अवगतिश्चेति । 'अनार्य पुरप स्वयंज्योति.' 'आत्मैवास्य ज्योतिः' 'एपोऽस्य परमो लोक.' 'नहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरितोपो विद्यते' इत्यादिश्रुतेः आत्मनो नित्यप्रकाशस्वभा. वरवावगमात् भायणप्रकाशवदलुप्तावगतिरूपे अवगत्युत्पत्यपेक्षाभावात् न सुपुप्ततुरयता तस्येति भावः । विपक्षे च उक्तं दोपं सारयति-अवगते- चैतन्यात्मज्योतिष इति । उक्तामेवानुपपत्ति प्रश्नपूर्वकमुपन्यस्यति- कथमित्यादिना । स्मृत्यादेः स्मृतीच्छादिरूपायवधानात् पिच्छेदात् चैत- न्यज्योतिपः सान्तरत्वम् । इच्छादिवृश्यन्तरपूर्यकत्वमित्यर्थः । किंतन सात- दाह-ततश्चेति । आत्मा यदि आगन्तुकचिरनकाशविपयः स्यात् तदा संहतः परार्थश्च स्यात् इन्द्रियान्तःकरणप्राणादिवदिति । फलितमाह-यदा चेति । चैतन्यज्योतिः तच्छब्दार्थः। यदा च आरमनि तदुरपझं विद्यते ·उपदेशसाहस्री गद्यभागः1 [कूटस्थाद्वयात्मबोध- तदा नैवमात्मनः स्वार्थत्वं संभवतीत्यन्वयः । तत्र हेतुमाह तद्भावेति । तस्य संहतत्वस्य यो भावाभादौ तदपेक्षा हि इति योजना । आगन्तुकचिप्रका- शगम्यसानात्मवनियमात् तस्य च पारार्थ्यात् वद्विलक्षण आत्मा नियचैत. न्यस्वरूप एव सन् सदैवावमासते इत्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ १०१ ॥ इदानीं नित्यचैतन्यस्वरूपरवे प्रमातृत्वानुपपत्ति शङ्कते- ननु एवं सति असति प्रमाऽश्रयत्वे कथं प्रमाता प्रमाव- त्वम् ॥ १०२॥ नन्विति ॥ १०२॥ जन्यप्रमाश्रयत्वाभावेऽपि प्रमातृत्वव्यपदेश उपपद्यते इति परिहरति- उच्यते-प्रमायाः नित्यत्वे अनित्यत्वे च रूपविशेपाभावात् । अवगतिर्हि प्रमा । तस्याः स्मृतीच्छादिपूर्विकायाः अनित्यायाः कूटस्थनित्याया वा न स्वरूपविशेपो विद्यते । यथा धात्वर्थस्य तिष्ठत्यादेः फलस्य गत्यादिपूर्वकस्य अनित्यस्य अपूर्वस्य नित्यस्य वा रूपविशेपो नास्तीति तुल्यो व्यपदेशो दृष्टः-तिष्ठन्ति . मनुष्याः तिष्ठन्ति पर्वताः इत्यादि । तथा नित्यावगतिस्वरू- पेपि प्रमातरि प्रमास्त्वव्यपदेशो न विरुध्यते फलसामान्या- दिति ॥ १०३ ॥ उच्यते इत्यादिना । रूपविदोपः स्वरूपविशेषः । संग्रहं विवृणोति- अवगतिहीति । तन दृष्टान्तमाह-यथेति । तिष्ठतिर्हि अचलत्वेऽर्थ प्रयुज्यते, तन किंचिद्गतिपूर्वकमेव अचलं भवति यथा जंगमजातम् । किंचित् अवलमेव सदा-यथा स्थावरजातम् । उभयन तिष्ठतिव्यपदेशे न कश्चिद्विशेषोऽवगम्यते-यथा प्रमातेति । निलप्रमाश्रयत्वेऽपि व्यपदेशो न विरुध्यत इत्यर्थः । फलसामान्यादिति । फलस्वरूपे प्रमायां विशेषामा- वादित्यर्थः । अयमात्रायः-प्रमाणफलं हि प्रमा सा च चिप्रकाशरूपा प्रमातृगतेय वाकया । भन्यथा विषयगतस्पेन मयेदं विदितं इति स्वात्मनि ज्ञानज्ञेयसंवन्धानुभवानुपपत्तेः । जहस न अन्तःकरणादेः च्यापाराश्रयत्वे. ऽपि चिदाभयरवायोगाद प्रमावानुपपत्तेः । चिदात्मनस्त छूटस्थत्वात् व्यापा.

·६७ प्रकरणम् २] पदयोजनिकाव्याख्या। स्वत्वायोगात् प्रमा प्रति कर्तृत्वानुपपत्तेः मुरयया धृत्या जहाजडयोः उभ- योरपि प्रमातृत्वव्यपदेशायोग्यत्वात् परस्पराध्यासेन व्यवहारप्रवृत्तेः मिध्ये. वात्मनो बाह्यविषयेऽपि प्रमातृस्वमिति स्थिती स्वात्मनि स्वयंप्रकाशस्वभावे कुतः प्रमातृत्वशङ्कावकाशः, कुतस्तरां मनवभासप्रसङ्गः, कुतस्तमां च प्रमा- णापेक्षेति ॥ १०३ ॥ एवं फूटस्थनित्य चैतन्यज्योतिपः अन्तःकरणोपाधिसंबन्धामाप्तमौपाधिक प्रमातृत्वं उपपाद्य इदानी कर्तृत्वमपि तथैवेति प्रतिपादयितुं चोधमुना घयति- अत्राह शिष्यः-नित्यावगतिस्वरूपस्य आत्मनः अविक्रिय- त्वात् कार्यकरणैः असंहत्य तक्षादीनामिव चास्यादिभिः कर्तृत्वं नोपपद्यते, असंहतखभावस्य च कार्यकरणोपादाने अनवस्था प्रसज्यते । तक्षादीनां तु कार्यकरणैः नित्यमेव संहतत्वमिति वासाद्युपादाने नानवस्था सादिति ॥ १०४ ॥ अत्राहेति । तक्षादीनामिवेति । व्यतिरेकदृष्टान्तः । तक्षा काटक- र्धकः । वासी तदायुधविशेषः । कसानोपपद्यते इत्यत आह-असंहत- स्वभावस्येति । तक्षादिदृष्टान्तं विघृणोति-तक्षादीनां त्विति । अन- वस्था न स्यादिति संवन्धः । इतिशब्दः शङ्कासमात्यर्थः ॥ १०४ ।। असंहतस्य कर्तृत्वादर्शनात् आत्मनोऽपि संहतत्वं सिपाधयिपित, किंवा वस्तुतः तस्य कर्तृत्वाभाव इति वक्तव्यम् । तत्रायः पक्षः भारमनः कूटस्थत्व- साधनेनैवापोहितत्वात् अनवसरदुःस्थ इति मरवा द्वितीयमशीकरोति-- इह तु असंहतस्वभावस्य करणानुपादाने कर्तृत्वं नोपपद्यत इति करणं उपादेयम् , तदुपादानमपि विक्रियैवेति तत्कर्तृत्वे करणान्तरमुपादेयम्, तदुपादानेऽपि अन्यदिति प्रमातुः खात- ये अनवस्था अपरिहार्या स्थात् इति । नच क्रियैव आत्मानं कारयति अनिर्वर्तितायाः स्वरूपाभावात् । अथ अन्यत् आत्मानं उपेत्य क्रिया कारयतीति चेत् । न । अन्यस्य सतासिद्धत्वा- ·उपदेशसाहनी गघमागः । [कूटस्थाद्वयारमबोध- विषयत्वायनुपपत्तेः । नहि आत्मनः अन्यत् अचेतनं वस्तु स्वप्र- माणकं दृष्टम् । शब्दादिसर्वमेव अवगतिफलावसानमत्ययप्र- मितं सिद्धं स्यात् , अवगतिश्चेदात्मनोऽन्यस स्यात् , सोपि आत्मैव असंहतः खार्थः स्यात् न परार्थः । नच देहेन्द्रियविप- याणां स्वार्थतां अवगन्तुं शक्नुमः । अवगत्यवसानप्रत्ययाऽपेक्ष- सिद्धिदर्शनात् ॥ १०५॥ असंहतस्वभावस्य करणानुपादान इति । सातव्ये कर्तृत्वे सती- त्यर्थः । अयं भावः-कर्तृवं धषित करणोपादानसाध्यं धचित्तु स्वसान्निध्य- माननियन्धनम् । तन्न करणोपादानसाध्ये कर्तृत्वे वस्तुनः भारमनः करणो. पादानासंभवात् कर्तृत्वाभावः पारमार्थिकः, तथापि लौकिकमायाधिवत् तेजसवञ्च आत्मनः कर्तृत्वप्रतिभासो मायाप्रत्युपस्थापितान्तःकरणविकारावि- वेकादुरपयते, द्वितीये तु तक्षाद्यात्मनः स्वहस्तादिव्यापारयितृत्वरूपै कर्तृत्व खसानिध्यातिरिक्तस्य करणादेरभाववत् आत्मनोऽपि सकलकरणसाक्षितया सानिध्यमाणैव कर्तृत्वव्यपदेश उपपद्यतेति-परमार्थतोऽकर्तृवं उपाध्य.. विकात कर्तृरयव्यपदेशश्चेति न किंचन अवघमिति । तथाच पारमपं सूत्र- द्वयं 'कती शास्त्रार्थवत्त्वात्', 'यथा च तक्षोभयथा' इति च । तर्हि अस्व. तघ्र एवं करिष्यत्यारमा इति कर्ममीमांसकमतमाशय प्रत्याह-नच प्रियेति । क्रियाशब्दः किं प्रयतवचनः, तद्याप्यधात्वर्थवचनो था, तसा. ध्याऽपूर्ववचनो था, इति विकरुष्य आयौ प्रत्याह-अनिवर्तितया इति । नहि स्वयमसिद्धः परं साधयतीति न्यायादित्यर्थः । तृतीयेऽपि कि तसि. प्पाचं नियोगारयमपूर्व विवक्षित, उत पूर्वनिर्वृत्तं धर्माधर्माख्यम् । नायः । पूर्वोक्तदूपणानुवृत्तेः । नच लिहादिश्रवणसमनन्तरं प्रतीयमानाकारं प्रवतेय- स्यारमानमिति पाच्यम् । प्रतीतिकाले यद्यनीति घुद्धिः तदा सिद्धत्वातीते: नं फारपितृत्वम् । नासीति प्रवीती चन्यासुतपत् म कारयितृत्वम् , साधा- रणप्रतीती च पक्षे निवृत्तिसंभयात् न प्रेरकत्यसिद्धिः इत्यभिप्रेस्य द्वितीय मुत्यापयति-अथेति । यदप्यन्यत् पूर्वसिद्धं वदचेतन, चेतनं या, माघे न प्रेरकरवंसंभव , इत्याह-नेत्यादिना । भादिशन्दात् प्रेरकस्यमहः । तथा गारमनः करये सति सन्यस्वरूपस्याटस्य मेरफायसिद्धिः तसिद्धी अन्य

·प्रकरणम् २] पदयोशनिकाल्यारया।
सिद्धिः इत्यन्योन्याश्रय इति भावः । द्वितीयं प्रत्याह--नहीति । अष्टं
भचेतनं भारमान्यत्वात् शब्दादिवत् इत्यर्थः । स्वप्रमाणकं स्वतःसिद्धमिनि
यावत् । अतः स्वसत्तास्फूर्योः आत्मसापेक्षय कुतस्वटोरकरवसंभव इति
भावः । शब्दादीनामनास्मसापेक्षसिद्धिकरवं पूर्वोक्तं सारयति-शब्दादि-
सर्वमेवेति । एवं मीमांसकशङ्का निराकृता । एवं क्षेत्रज्ञातिरिक्तोऽपीश्वरो-
बगलाश्रयः प्रेरकश्चास्तीति नैयायिकशङ्का अपाकुर्यन् आस्मान्यस्याचेतनत्वा-
नुमाने व्यभिचारमसक्ति वारयति-अवगतिश्चेदिति । ईश्वरो यस्तुतः
भारमभिसो न भवति अवगत्याश्रयरवात् प्रत्यगात्मवत्, प्रत्यनुमानानुगृही-
तायाः 'अयमारमा प्रह्म' इत्यादिश्रुतेः । भारमनाऽन्यो न चेतनोऽस्ति स
चात्मभूत ईश्वरो देहादिभिः असंहतः स्वार्थः स्वतनः न परतन इति न
क्रियाशेषः । अतः आत्मनः कर्तृत्व विभ्रममात्रमित्यर्थः । ईश्वरात्मनो जग-
रकर्तृरवमपि मायाद्वारकमेवेति न कापि कर्तृत्वपरमार्थमिति भावः । ननु
अवगत्याश्रयत्वात् कथं असंहतत्वादिः। यतो देहादेः संहृतस्यापि भवग-
त्यानयरवमस्ति इति लोकायतमतं भाशझ्याह-नचेति । देहादिः नायग-
त्याश्रयः अवगम्यमानस्यात् घटादिवत् इत्यर्थः ॥ १०५॥
ननु कयं देहादेः भवगत्यवसानप्रत्ययापेक्षसिद्धिकरवं, यावता मनुष्योऽहं
पश्यामि जानामि इति स्वसंवेद्यत्वमनुभूयते इति शहते-
ननु देहसावगतौ न कश्चित् प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तरं अपे-
क्षते ॥ १०६॥
नन्विति ॥१०६.॥
अनुभवमानमङ्गीकरोति-
बाढम् । जाग्रति एवं स्यात् । मृतिसुपुत्योस्तु देहस्यापि
प्रत्यक्षादिप्रमाणापेक्षव सिद्धिः तथैव इन्द्रियाणां बाह्या एप
हि शब्दादयो देहेन्द्रियाकारपरिणता इति प्रत्यक्षादिप्रमाणा-
पेक्षैव हि सिद्धिः । सिद्धिरिति च प्रमाणफलं अवगतिं अबो-
चाम । सा च अवगतिः कूटस्था स्वयंसिद्धात्मज्योतिःस्वरू-
पेति च ॥ १०७॥

·उपदेशसाहस्री गद्यभागः । [कूटस्थाद्वयात्मवोध- वादमिति । नायमनुभवः स्खनिबन्धनः किंतु देहात्मनोः अविवेकनि- धन्धन इति । प्रत्याययति-जाग्रत्येवं स्थादित्यादिना । यदि देहः स्वयं. प्रकाशस्वभावः स्यात् । तदा स्वसत्तायां प्रमाणनिरपेक्षस्वभावत्वात् सुपुति- मरणावस्थस्यापि प्रमाणानपेक्षसिद्धिकत्वं स्यात्, नचैवमस्ति तस्मात् अचे. तनो देह इत्यर्थः । देहे उक्तन्यायमिन्द्रियादौ अतिदिशति-तथेन्द्रिया- णामिति । तथा देहवत् प्रमाणापेक्षैव सिद्धिरित्यर्थः । किंच देहादिरनारमा भौतिकत्वात् बाह्यवत् इत्याह-वाह्या एव हीति । भूतान्येव ग्राह्यमाह- ककरणतदायतनस्वेन परिणमन्ते । उपकार्योपकारकमान मिथः संहताना समानयोनिस्वनियमात् इति भावः । ननु सिद्धिरिति निष्पत्तिरुच्यते सा न प्रत्यक्षाद्यपेक्षेति तत्राह-सिद्धिरिति चेति । देहाकारपरिणतेषु भूतेषु मदशक्तिवत् अवगतिः उत्पद्यत इति तस्यापि भौतिकत्वं अविशिधमिति लोकायतिकशङ्कामपाकुर्वन् अवगतिस्वरूपमाह-सा चेति । इति च अवो- चाम इत्यनुपङ्गः ॥१०७॥ अवगतेः कूटस्थरये तस्याः फलत्वप्रसिद्धिविरोधं शङ्कते- अत्राह चोदकः । अवगतिः प्रमाणानां फलं कूटस्थनित्या- त्मज्योतिःस्वरूपेति च विप्रतिपिद्धम् इत्युक्तवन्तमाह-न विन- तिपिद्धम् । कथं तहि कूटस्था नित्यापि सती प्रत्यक्षादिप्रत्य- यान्ते लक्ष्यते तादर्थ्यात् । प्रत्यक्षादिप्रत्ययस्य अनित्यत्वे अनि त्येव भवति तेन प्रमाणानां फलं इति उपचर्यते ॥ १०८ ॥ अनाहेति । अकार्यरूपाया अपि अवगतेः कार्यस्वं कपाकाशकार्यस्ववत् उपचर्यते इति न फलत्यप्रसिद्धिविरोध इति परिहरति-इत्युक्तवन्तमाह न विप्रतिपिद्धमिति । उपचारनिमित्तं पृच्छत्ति-फथं तहीति । उत्त. रमाह-कूटस्थेति । तादादिति । प्रत्यक्षादिप्रत्ययस्य चुद्धिवृत्तेः विषय संसृष्टतया अवगत्यभिध्यक्त्यर्यरचादित्यर्थः । तदेवं फूटस्थावगतिरूपे भारमनि प्रमातृत्वं कर्तृवं फलरवं च कल्पनामानं इत्युपपादितम्, संहतस्य च देहा. देविपयपर्यन्तस्य पाराध्यं जाड्यं पराधीनसिद्धिकरवं चोक्तम् ॥ १०८॥ इदानी एवं भारमानारमनोरवगमितं तत्वमवगम्य शिष्यः स्वावगतमर्य 'गुरुं प्रति निवेदयन् अद्वैतत्वमारमनः संभावयितुं द्वैवस्य मृपारवं प्रकटयति- ·प्रकरणम् २] पदयोजनिकान्यारया। यद्येवं भगवन् ! कूटस्थनित्यावगतिः आत्मज्योतिःस्वरूपैव स्वयंसिद्धा आत्मनि प्रमाणनिरपेक्षत्वात् ततोऽन्यतः अचेतनं संहत्यकारित्वात् परार्थ येन च सुखदुःखमोहप्रत्ययावगतिरू- पेण पारायं तेनैव स्वरूपेण अनात्मनः अस्तित्वं नान्येन रूपा- न्तरेण, अतो नास्तित्वमेव परमार्थतः । यथा हि लोके रज्जुन सर्पमरीच्युदकादीनां तदवगतिव्यतिरेकेण अभावो दृष्टः एवं जाग्रत्स्वमद्वैतभावस्यापि तदवगतिव्यतिरेकेण अभावो युक्तः । एवमेव परमार्थतः भगवन् , अवगतः आत्मज्योतिपः नैरन्तर्य- भावात् कूटस्थनित्यता अद्वैतभावश्च सर्वप्रत्ययभेदेषु अव्यभि- चारात् प्रत्ययभेदास्तु अवगतिं व्यभिचरन्ति । यथा स्वमे नील- पीताद्याकारमेदरूपाः प्रत्ययाः तदवगति व्यभिचरन्तः परमा- र्थतो न सन्तीत्युच्यन्ते एवं जाग्रत्यपि नीलपीतादिप्रत्ययमेदा: तामेवावगति व्यभिचरन्तः असत्यरूपा भवितुमर्हन्ति । तस्साचा- वगतेः अन्यः अवगन्ता नास्तीति न खेन स्वरूपेण स्वयं उपादातुं हातुं वा शक्यते अन्यस्य च अभावात् ॥ १०९ ॥ यद्येवं भगवन्नित्यादिना । हे भगवन् , यद्येवं प्रत्यगात्मतत्त्वं फूटस्थ- त्वादिविशेषणावगत्यात्मकं तर्हि न प्रमातृत्वादिधर्मकं यतः अतः प्रमाणनि- रपेक्षवात् परमार्थतः प्रमातुरमाचे प्रमाणस्याप्यभावात् ततिरपेक्षसिद्धि- कम्, ततः प्रत्यगारमनः अन्यदचेतन परस्परोपकार्योपकारकभावेन संहत्य व्यवहारप्रवर्तकरवात् पराय चेतनाथ चैतन्यप्रतिभासमाग्रसिद्धं स्वमदृष्टवत्, अनृतमित्यर्थः । ननु सुखदुःखमोहान्वयित्वेन दृश्यस्य सत्त्वरजस्तमोरूपप्रक- तिकार्यस्वावगमात्कथमनृतत्वमिति सौख्यशङ्कामपाकरोति-येन चेति । येन दृश्यमानाकारेण सुखदुःखमोहहेतुप्रत्ययावगतिरूपेण जई परार्थ भोक्तृशेपवत् प्रतीयते तेनैव रूपेणात्मनः स्वस्य दृश्यस्येति यावत् । अस्तित्वं सद्भावः नान्येन सावाद्यात्मना रूपान्तरेण, तत्र अतः परमार्थतो नास्तित्वमेव दृश्यस्येत्यर्थः । फिंच निमतं

·७२
उपदेशसाहस्री गधभागः1 [फूटस्थाद्वयारमबोध-
श्यं नावगतिव्यतिरेकेण चिदपि परमार्थसत् दृश्यत्वात् जडत्वाद्वा रज्जु-
सपांदिवदित्याह-यथाहीति । एवं दृश्यस्य सापेक्षत्वेन मायामयत्वे संभा-
विते नष्पृश्वमद्वतमनुभवारूढं मम संवृत्तमित्याह-एवमेवेति । एवं
सतीत्यर्थः । नरन्तर्यभावादेवेति एवकारो योज्यः । अथवा-यथा द्वैतस
दृश्यस्य येन रूपेण परमार्थतः असत्वमनुभूयते मया, एवमेव भगवन् भव-
गत्यात्मकस्य प्रत्यक्प्रकाशस्य कूटस्थनित्यताद्वैतभावश्च मयानुभूयत इत्यध्या.
हारः । कूटस्थानित्यतायां हेतुः-नैरन्तर्यभावादिति । उत्पत्यादिसाक्षिणः
उत्पत्यादिविकारस्यान्तरायस्यासंभवादित्यर्थः। अद्वैतभाये हेतुमाह-सर्व-
प्रत्ययेति । व्यावर्तमानेषु प्रत्ययेषु भव्यावृत्तरित्यर्थः । ननु कुसुमेषु सूत्रव-
दग्यावृत्तावपि भवगत्यात्मनो न भद्वैतत्वसिद्धिः प्रत्ययानां कुसुमवदवस्थि.
तस्वात् इत्याशय भवगतिच्यावृत्तानां अज्ञातसत्वे मानाभावान्मैवमित्यभि.
प्रेत्याह-प्रत्ययभेदास्त्यिति । विमताः जामत्प्रत्ययाः परमार्थतो न विपन्ते
चैतन्यप्रकाशव्यभिचारित्या, य एवं त एवं यथा स्वममत्यया तथाचेमे
तसात्तथेति समुदायार्थः । द्वैतस्य मिथ्यात्वे तस्य श्यत्वं व्यभिचारित्वं च
कारणमुक्तम्, चैतन्यस्वरूपे भारमनि नास्तीत्यात्मनः सत्यत्वं फूटस्थ निस्पस्वं
स्वप्रकाशरवं च सिद्धमित्याह-तस्याश्वावंगतेरिति । योऽवगन्ता स
एवारमा इति स्थितेः अवगन्तुरवगम्यमानस्वाभावादवगम्यमानस्य च भना-
रमवाद भारमा स्वतः परतो वा नोपादेयो न हेयन्त्र । अन्यस्य च भभाया.
पूर्णोऽहं स्वरप्रसादादिदानीमसीति शेपः ॥ १०९॥
एवं शिष्येणोक्तं गुरनुजानाति-
तथैवेति । एपा अविद्या यन्निमित्तः संसारो जाग्रत्वमल-
क्षणः तस्या अविद्यायाः विद्या निवर्तिका इत्येवं त्वं अभयं
मामोपि-नातः परं जायत्स्वमदुःखमनुभविष्यसि संसारदुःखा-
न्मुक्तोऽसीति ॥ ११०॥
तथैवेति । प्रकरणोपक्रमे पृष्टं वियाऽविद्यास्वरूपं तद्विभागं समप उप.
पादितमुपसंहरति-पपा अविद्येत्यादिना । यग्निमित्तः संसारो जामस्व.
भलक्षणः एपा भविद्या इत्यन्वयः। विधा वेदान्तमहावाक्यजन्यप्रत्ययाभि.
प्याकूटस्थारमप्रकाशरूपा इत्यर्थः । एपा प विद्या तवेदानी संवृत्तेति कृत.
मृत्यस्पमिति शिष्यं प्रति माह गुरुः इत्येवमिति ॥ ११ ॥

·प्रकरणम् ३] पदयोजनिकान्याया। गुरुणोक्तं शिष्योऽपि अनुमनुते- ओमिति ॥ १११॥ ओमितीति । इतिशब्दः प्रकरणपरिसमाप्तिद्योतनार्थः ॥ ११॥ ॥ इति कूटस्थाद्वयात्मयोधनामकं अवगतिप्रकरणं द्वितीयं विवृतम् ॥२॥ ॥ अथ परिसंख्यानप्रकरणं तृतीयम् ॥३॥ यथोक्तविद्यावतः कृतकृत्यत्वात् न किंचिद्विधितः अनुष्टेयमस्ति इत्युपपा- दितम् । सन यद्येवं विज्ञानवतामपि केपांचित् भेददर्शनवासनावाद निर्वातस्थप्रदीपबत् निश्चलं विज्ञानं न भवति तदा तेषां ज्ञानदाढाय परि- संरयानं नाम वक्ष्यमाणमनुचिन्तनमनुष्ठेयमुपदेष्टुमारभते-- - मुमुक्षूणां उपात्तपुण्यापुण्यक्षपणपराणां अपूर्वानुपचयार्थिनः परिसंख्यानमिदमुच्यते अविद्याहेतवो दोपाः चामन कायम- त्तिहेतवः-प्रवृत्तेश्च इष्टानिष्टमिश्रफलानि कर्माणि उपचीयन्ते इति तन्मोक्षार्थम् ॥ ११२॥ मुमुक्षुणामित्यादिना । मुमुक्षूणां परममुपशममिच्छतामित्यर्थः । अवि- घामूलकस्यात् कर्मणां तसिवृत्तिमन्तरेण आत्यन्तिकनिवृत्यसंभवात् पूर्वोपा. र्जितकर्मोच्छेदः अपूर्वकर्मानुपजनिश्च भविद्यानिवृस्यैवोपपत्स्यत इति अवि- धानिवृत्तिद्वारा तदुभयमिच्छतामित्युत्तरविशेषणद्वयस्सार्थः । परिसंख्यानानु- ठानप्रयोजनमाह-अविद्याहेतव इति । अविद्या हेतुः निदानं येषां ते तथा । दोपाः रागद्वेपादयः । तेच वागादीनां व्यापारोस्पत्तिहेतवः । तन्यापा- राध द्विविधं कर्मजातम् शास्त्रीय स्वाभाविकं च देवतिर्यधनुष्यत्वमापकं उपचीयत इति यतः भतः तन्मोक्षार्थमविद्यारागादिनिबन्धनकर्मतत्फलसर- निवृत्ययं परिसंख्यानं कार्यमित्यर्थः ॥ १२ ॥ परिसंख्यानप्रकार सोपस्कर निरूपयति- तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां विषयाणां श्रोत्रादिग्राह्यत्वात् खात्मनि परेपु वा विज्ञानाभावा, तेपामेव परिणतानां यथा ·" उपदेशसाहस्री गद्यभागा। [परिसंख्यान- लोप्टादीनां श्रोत्रादिद्वारैश्च ज्ञायन्ते, येन च ज्ञायन्ते सः ज्ञात- त्वात् अतजातीयः, ते हि शब्दादयः अन्योन्यसंसर्गित्वात् जन्मद्धिविपरिणामापक्षयनाशसंयोगवियोगाविर्भावतिरोभाव- विकारविकारिक्षेत्रवीजायनेकधर्माणः सामान्येन च सुखदुःखा- घनेककर्माणः । तद्विज्ञातृत्वादेव तद्विज्ञाता सर्वशब्दादिधर्मवि. लक्षणः ॥ ११३॥ तनेत्यादिना । तन प्रथम भारमानं अनारमन्यो विविच्य अनुसंदपी. सेत्युपदिशन् तद्विवेकप्रकारमाह-शब्दस्पर्शेत्यादिना । विपयरये हेतु:- श्रोत्रादिग्राह्यत्वादिति । स्वारमनि शब्दादिस्वरूपे परेषु या घटादिषु विज्ञानाभायो विज्ञातृत्वाभावः चैतन्याभावो या निश्चितः यथा लोप्टादीनां विषयाणां तथा तेपामेव शब्दादीनां भूतसूक्ष्माणां परिणतानां देहाचाका. रतां आपसानां यथोक्तविज्ञानाभावो निश्चीयत इति योजना । विमताः देहादयो न चेतनावन्तः विज्ञानकर्मस्वात् लोप्टादिपदित्यर्थः । हेस्वसिविं परिहरति-थोत्रादीति । ज्ञायन्ते देहाचाकारपरिणताः शब्दादय इति दोपः । देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहंकारपर्यन्तस्य साक्ष्यस्पानारमतया हेयत्यमु. पदिश्य भवशिष्टमहेयमनुपादेयं च साक्षिणमात्मानं दर्शयति-येन चेति । मतजातीयः। भूतसंघातविलक्षणस्वभाव इत्यर्थः । विलक्षणस्वभावरवमेय भकटयितुं विपयस्यभायमुपन्यस्पति-ते हीत्यादिना । जन्मप्रहणादेव तद. नन्तरास्विरयं गृहीतं द्रष्टव्यम् । जन्मादयः पञ्जावानां स्वरूपनिवन्धना विकाराः, संयोगविमागी पुनायनुसन्धनियन्धनी, माविर्भावतिरोमायाब्दी भागन्तुकप्रकाशविपयतया जवघोतको दर्शनादर्शने भाविभायादिशब्दायी, विकारविकारीति प्रणगण्टस्फोटाचवस्योच्यते । क्षेग्नयीजेति सीपुंप्रकृत्यारम. फपरिणामभेद उकः । आदिपदात् अनुक्त अयान्तरभेदपरिग्रहः । एवंविधा. नेकधर्मवन्त इत्यर्थः । सामान्येनेति । सदापनुभये सनि मुरादुःसमो. हरागारपतिः प्रसिद्धत्यर्थः । कर्मशम्दा कार्यपचनः । शम्दादिविषयतदय- स्थासाक्षिणः तद्विपक्षणसमावावमाह-तद्विशातृत्वादेवेति ॥ १३ ॥ एवं साक्षिसाक्ष्यान्ययष्यतिरेकाम्यां भारमाऽनारमानी विविध्य भारमान: मेव सुद्धमहं प्रमालीत्सनवरतमनुचिन्तयतः यदा अन्यप्रयुफान्दाघुपल- ·प्रकरणम् ३] । ७५ पदयोजनिकाय्याख्या। म्भनिमित्तविक्षेपः उपस्थितो भवति तदा अवकृपानष्ठुर्यादिविकारोद्भवपरि- हाराय अनुचिन्तनीयमुपदिशति- तत्र शब्दादिभिः उपलभ्यमानैः पीब्यमानो विद्वान् एवं परिसंचक्षीत ॥ ११४ ॥ तन शब्दादिभिरिति ॥ ११४ ॥ उक्तमेव विपयं विभज्य व्युत्पादयति- शब्दस्तु ध्वनिसामान्यमात्रेण विशेषधमा पइजादिभिः प्रियैः स्तुत्यादिभिः इटैः अनिष्टैश्च असत्यवीभत्सपरिभवाक्रो- शादिभिर्वचनैः मां दृक्खभावं असंसर्गिणं अविक्रियं अचलं अनिधनं अभयं अत्यन्तसूक्ष्म अविपयं गोचरीकृत्य स्पष्टुं नैवा- हेति असंसर्गित्यादेव माम् । अतएव न शब्दनिमित्ता हानि: पृद्धिी । अतो मां किं करिष्यति स्तुतिनिन्दादिप्रियाप्रियत्वा- दिलक्षणः शब्दः । अविवेकिनं हि शब्दं आत्मत्वेन गतं प्रियः शब्दो वर्धयेत् अप्रियश्च क्षपयेत् अविवेकित्वात् , नतु मम विवेकिनो वालाग्रमात्रमपि कर्तुमुत्सहत इति । एवमेव स्पर्शसा- मान्येन तद्विशेपैश्च शीतोष्णमृदुकर्कशादि-ज्वरोदरशूलादिल- क्षणैश्च अप्रियः प्रियैश्च कैश्चित् शरीरसमवायिभिः बाह्यागन्तु- कनिमित्तैश्च न मम काचित् विक्रिया वृद्धिहानिलक्षणा अस्प- र्शत्वात् क्रियते व्योम्न इव मुष्टिघातादिभिः । तथा रूपसामा- न्येन तद्विशेपैश्च प्रियाप्रियैः स्त्रीव्यञ्जनादिलक्षणैः अरूपत्वाद न मम काचित् हानिः वृद्धिर्वा क्रियते । तथा रससामान्येन तद्विशेपैश्च प्रियाप्रियैः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकपायैः मूढधु- द्विभिः परिगृहीतैः अरसात्मकस्य मम न काचित् हानि घृद्धि क्रियते । तथा गन्धसामान्येन तद्विशेपैः प्रियाप्रियः ·प्रकरणम् ३] पदयोजनिकाव्याख्या । पद्वाक्यानि विस्तरश: समीक्षितव्यानि समीक्षितव्यानीति ११६ इति श्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ उपदेशसाहस्यां गद्यप्रबन्धः समाप्तः॥ॐ॥ किंच य एवेति । ये एव शरीरेन्द्रियाकारैः परिणम्य संस्थिताः ते एव अन्तःकरणद्वय-तद्विषयसुखदुःखाद्यात्मना च परिणमन्त इत्यध्याहारः। तत्र हेतुद्वयमाह-अन्योन्येति । सर्व क्रियासु संहतत्वात् । संभूयकारित्वा. दित्यर्थः । ततः किं इत्यत आह -तत्रैवं सतीति । भूतभौतिकानामेव सक्रियत्वे सति विदुपो मम सर्पविकारविकारिसंघातसाक्षिणो निर्विकारस न कश्चित् शब्दादिः विद्यत इति चिन्तयेत् । यदि कश्विन्मिध्याज्ञाननिमि- तादेहामिमानात् मम प्रियमप्रियं वा क्रियाफललक्षणं प्रयुयुद्धेत प्रयोक्तुमि- च्छेत् तन्मपैव प्रयुयुद्धते तस्य अविपयत्वात् क्रियाद्यगोचरत्वात् ममेति चिन्त. येदिति योजना । क्रियाद्यविषयत्वे मानमाह-अव्यक्तोऽयमिति । अवि- कारिवं चात्मनः चिन्तयेदिति सप्रमाणमाह-तथा सर्वेपामिति । नन्वेवं अनाधेयातिशयश्वेदारमा कथं तर्हि तमुद्दिश्य अन्येषामुपकारार्थी प्रवृत्तिः ववाह-यापीति । शरीरसंस्थानमेव ते पश्यन्ति न आत्मानम् । शरीरे च ममाभिमानाभावात् आत्मनश्वासङ्गादिलक्षणत्वात् न मयि तस्कृतोऽति- शयः कितु तेषामेव यथाक्रिय फरलाभ इत्यथैः । स्वस्थानाधेयाऽतिशयत्वे प्रमाणमाह-नैनमित्यादिना । किच यदि अनारमा नाम स्यात् तदा तस्कृतं प्रियमप्रियं वा भवेत् न तन्ममास्ति सर्वात्मत्वान्ममेति चिन्तयेदि- त्याह-अनात्मवस्तुनश्चेति । कुतः तस्यासत्वमित्यत्र हेतुमाह-आत्म- नश्चेति । भात्मनश्वाऽद्वयत्वे प्रामाणिके सति सद्विरुद्धस्य द्वयस्थासत्वादि- त्यर्थः । उक्तार्थसाधकं प्रमाणमप्यनुशासनीयमित्याह- यानीति । ब्रह्म विद्याप्रतिपादकानि सर्वाणि चेदान्तवाक्यानि निस्तरशी बहुशासोपसंहारेग पुनः पुनः आलोचनीयानीत्यर्थः । द्विरक्तिः गद्यबन्धसमाप्तिद्योतनार्था ११६ ॥ इति परिसंरयानप्रकरणं तृतीयं विवृतम् ॥ ३॥ उपदेशसाहस्याः सद्द्ययन्धो यथामति । व्यारयातो रामतीर्थन भक्त्या स्वज्ञानसिद्धये ॥ इति श्रीमता रामतीर्थेन विरचिता उपदेशसाहस्रीगद्यप्रबन्धटीका संपूर्णा ॥ ॥ ॐ तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु॥

·उपदेशसाहस्री गद्यभागः ।। [परिसंख्यान- पुष्पायनुलेपनादिलक्षणैः अगन्धात्मकस्य न मम काचित् हानिः वृद्धिर्वा क्रियते-'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यम- गन्धवच्च यत्' इति श्रुतेः ॥ ११५॥ शब्दस्त्विति । ध्वनिः अव्यक्तवर्णविशेषो नादमानमित्यर्थः । विशेषध- मैंरित्यस्य व्याख्या -पड्जादिभिरित्यादि । मौ दृक्स्वभावम् इत्यस्य विव. रणार्थानि विशेषणानि-असंसर्गिणमित्यादीनि । उत्सहत इति इत्यान्न परिसंचक्षीतेत्यनुषङ्गः । किंच य एव इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः ॥११५|| एवं तावच्छन्दस्पर्शरूपरसगन्धैः सामान्यविशेषरूपैः न हानिदिर्वा ममेति तैरनभिभवं अनुचिन्तनीयमभिधाय इदानीं शब्दाधनुभवमनुचिन्त- नीयं दर्शयति-- किंच य एव बाह्या शब्दादयः ते शरीराकारेण संस्थिताः तद्वाहकैश्च श्रोत्राद्याकारैः अन्तःकरणद्वयतद्विपयाकारेण च अन्योन्यसंसर्गित्वात् संहतत्वाच सर्वक्रियासु । तत्र एवं सति विदुपो मम न कश्चित् शत्रुः मित्रं उदासीनो वा अस्ति, तत्र यदि कश्चित् मिथ्याज्ञानाभिमानेन प्रिय अप्रियं चा प्रयुयुक्खेत क्रियाफललक्षणं तन्मृपैव प्रयुयुद्धन्ते सः । तस्य अविपयत्वान्म- म-'अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयं' इति स्मृतेः । तथा सर्वेषां पञ्चा- नामपि भूतानां अविकार्यः अविपयत्यात् 'अच्छेद्योऽयमदा- योऽयं' इति स्मृतेः । यापि शरीरेन्द्रियसंस्थानमात्रमुपलक्ष्य मद्भक्तानां विपरीतानां च क्रियाऽक्रियादिप्रयुयुङ्गा तजा च धर्माधर्मादिनाप्तिः सा तेपामेव नतु मयि अजरे. अमृते अभये नैनं कृताकृते तपतः', 'म कर्मणा वर्धते नो कनीयान-', 'स- बाह्याभ्यन्तरो हजः', 'न लिप्यते लोकदुःखेन माझः' इत्यादि । श्रुतिस्मृतिभ्यः अनात्मवस्तुनश्च असत्त्वात् इति परमो हेतुः । आत्मनथ अद्वयत्वविपयाणि द्वयस्सासत्त्वात् यानि सर्वाणि उपनि- .. .

·भकरणम् ३] पदयोजनिकान्याख्या। पद्वाक्यानि विस्तरशः समीक्षितव्यानि समीक्षितव्यानीति ११६ इति श्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ उपदेशसाहस्यां गद्यप्रबन्धः समाप्तः ॥ॐ॥ किंच य एवेति । ये एवं शरीरेन्द्रियाकारैः परिणम्य संस्थिताः ते अन्तःकरणद्वय-तद्विषयसुखदुःखाद्यात्मना च परिणमन्त इत्यस्याहारः। तत्र हेतुद्वयमाह-अन्योन्येति । सर्पक्रियासु संहतत्वात् । संभूयकारित्वा. दित्यर्थः । ततः किं इत्यत भाह-तत्रै सतीति । भूतभौतिकानामेव सक्रियस्ये सति विदुषो मम सर्पविकारविकारिसंघातसाक्षिणो निर्विकारस्य न कश्चित् शब्दादिः विद्यत इति चिन्तयेत् । यदि कश्चिन्मिध्याज्ञाननिमि- तादेहामिमानात् मम प्रियमप्रियं वा क्रियाफललक्षणं प्रयुयुद्धेत प्रयोक्तुमि- च्छेत् तन्मपैव प्रयुयुद्धन्ते तस्य अविषयत्वात् क्रियाधगोचरत्वात् ममेति चिन्त- येदिति योजना । क्रियाद्यविषयस्ये मानमाह-अव्यक्तोऽयमिति । अवि- कारिवं चारमनः चिन्तयेदिति सप्रमाणमाह-तथा सर्वपामिति । नन्वेवं अनाधेयातिशयश्वेदारमा कथं तर्हि तमुद्दिश्य अन्येषामुपकारार्थी प्रवृत्तिः तमाह-यापीति । शरीरसंस्थानमेव ते पश्यन्ति न आरमानम् । शरीरे च ममाभिमानाभावात् आरमनश्वासद्गादिलक्षणत्वात् न मयि तरकृतोऽति- शयः किंतु तेषामेव यथाक्रियं फललाम इत्यर्थः । स्वस्थानाधेयाऽतिशयरवे प्रमाणमाह-नैनमित्यादिना । किंच यदि अनारमा नाम स्यात् तदा तत्कृतं प्रियमप्रियं वा भवेत् न तन्ममास्ति सर्वारमरवान्ममेति चिन्तयेदि. त्याह-अनात्मवस्तुनश्चेति । कुतः तस्यासत्यमित्यन हेतुमाह-आत्म- नश्चेति । आत्मनश्वाऽद्वयाये प्रामाणिके सति तद्विरुद्धस्य द्वयस्यासत्यादि. त्यर्थः । उक्तार्थसाधकं प्रमाणमप्यनुशासनीयमित्याह-यानीति । ब्रह्म. विद्याप्रतिपादकानि सर्वाणि येदान्तवाक्यानि विस्तरको यहुशास्रोपसंहारेण पुनः पुनः आलोचनीयानीत्यर्थः । द्विरुक्तिः गद्यबन्धसमाप्तिद्योतनार्था ११६ ॥ इति परिसंस्थानप्रकरणं तृतीयं विवृतम् ॥ ३॥ उपदेशसाहस्याः सद्गद्ययन्धो यथामति । ध्याख्यातो रामतीर्थन भक्त्या स्त्रज्ञानसिद्धये ॥ इति श्रीमता रामतीर्थेन विरचिता उपदेशसाहस्रीगधप्रबन्धटीका संपूर्णा ।। ॥ॐ तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु॥ - ·-- श्रीमच्छङ्कराचार्यप्रणीता उपदेशसाहस्री। श्रीमद्रामतीर्थविरचितपदयोजनिकाव्याख्यायुता । पद्यबन्धः द्वितीयो भागः २ उपोद्घातप्रकरणम् १ यत्राध्यस्तमिदं सर्व मेयमानायविद्यया । भाति नो भाति यज्ञानात्तदसि मम चिरसुखम् ॥ ३ ॥ तदेवं सर्वोपनिपदयसारसंग्रहं गवन्धप्रबन्धेन संक्षेपतो युक्त्योपदिश्य पुनरप्युक्तमेवार्थजातं पद्ययन्धप्रबन्धेन सोपस्कर विस्तरेणोपदेष्टकामो भग- चान्माष्यकारः पद्यमन्यारम्भे मन्यप्रतिपाधपरदेयतानमस्काररूपं मगलं कृतं शिप्यशिक्षायं श्लोकेनोपनियताति- चैतन्यं सर्वगं सर्व सर्वभूतगुहाशयम् । यत्सर्कविपयातीतं तसै सर्वविदे नमः ॥१॥ चैतन्यमिति ॥ तस्मै सामान्यतः प्रसिद्धाय नमः । प्रदीमावो भूयादि- स्ययः। तस्य विशेपजिज्ञासायां लक्षणमाह-सर्प विद इति । सर्व येत्तीति सर्यवित्तौ । सर्वशब्देन भूतं भवद्गविप्यादिश्येतदारमकं जगदुच्यते सरसर्व सर्वावस्थं सर्वदा सवितृवरसंनिधिसत्तामानेण प्रकारापरसर्पवित् । नहीदं जई सत्तास्फूर्योः स्वतनं भवति, अत्तो पदपीनसचास्कृतिमादि वलि सपं सर्पविरसायय इति तटस्थलक्षणं सिदं भवतीति भावः । एवं जगप्रवृत्ति- ।

·मकरणम् .] पदयोजनिकाब्याख्या । स्थितिसंहारनियामकरवेन सन्मानतया ताटस्थ्येन लक्षितस्य स्वरूपलक्षणं वदन् सर्वविपयवेदनाश्रयतया सर्वविश्वमिति वैशेषिकादिमताशङ्की वार- यति-चैतन्यमिति । यञ्चैतन्यं चितिस्वभावं ज्ञानस्वरूपं तसै इति यत्त- च्छन्दयोः संवन्धः । 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादि- श्रुतिभ्यः । नाचित्स्वभावस्य चिद्धर्मकता युज्यते । न खल्वनुष्णस्वभावकं जलमुष्णत्वधर्मकं भवतीति भावः । चिदेकरसस्यापि सर्वज्ञत्वं मायोपाधिक च्यावहारिकमित्यनवद्यम् । ननु चेतनोऽणुपरिमाण इत्येकदेशिनो, मध्यम- परिमाण इति दिगम्बरा मन्यन्ते, अतस्तस्य सर्व विषयसंसर्गाभावे कथं सर्व- ज्ञत्वम् । प्रकाशो हि सावित्रादिः स्वसंस्ष्ट एव प्रकाशव्यवहारहेतु संसृष्टे विषय इत्यत आह-सर्यगमिति । 'नित्यं विभुं सर्वगतं', 'आकाशवत्सर्वग- तश्च नित्यः', 'स पर्यगाच्छुक्र'मित्यादिश्रुतिविरोधादणुपरिमाणत्वादिकल्प- नानवकाश इति । उत्क्रान्त्योदेर्लिगोपाधिकत्यश्रवणान तेन स्वाभाविकवि- भुस्वार्थकश्रुतियाध इति दिछ । ननु सर्पगमित्युक्ते सर्वमन्यत्तद्गतं च ब्रह्मा- न्यदिति तस्य वस्तुपरिच्छेदप्रतिभासात्सांस्यादिवादिमतवत्सजातीयविजाती- यभेदवत्वं प्राप्तमित्यत आह–सर्वमिति । 'सर्व खल्विदं महा', 'इदं सर्व यदयमात्मा', 'आत्मवेदं सर्वमित्यादिश्रुतेरित्यर्थः । अनेन सर्वोपादानस्वमु- कम् । उपादानं हि स्वकार्य सर्व ध्यामुवयापकं भवति नानुपादानम् । तद्वै- देकदेशेन संसृज्यमानमव्यापकमेव भवतीत्यतः सर्वोपादानत्वात्सर्वमित्यभि- प्रायः । सर्वात्मकमपि ब्रह्म जीवाधावृत्तं जीवस्य ब्रह्मणोऽभिन्नत्वात् , नक्ष- संसार संसारिभावेन विरुद्धधर्भवतोरक्यं संभवति दहनतुहिमवदित्यत आह-सर्वभूतगुहाशयमिति । सर्वभूतानां स्थावरजङ्गमानां गुहासु बुद्धिषु शेत्त इति सर्वभूतगुहाशयम् । गूढा भस्सा ज्ञानयज्ञातृपदार्था इति गुहा बुद्धिः । गृहतेः संवरणार्थस्य धातोरिदं रूपम् । सर्वप्राणिबुध्यन्तःसाक्षितया निर्विकारं वर्तत इत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'यो वेद निहितं गुहायाँ परमे व्योमन्', 'हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः', 'सचा एप मारमा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृदय'मित्याचा । तथाच 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविश'दित्यादिना स्रष्टुरेव मह्मणो जीवरूपेण प्रवेशवणात् 'भयमारमा मझे'त्यादितादात्म्यधुतेश्च न महणो. अन्यो जीव इत्यवधार्यते । विस्वधर्मसंसर्गप्रतिभासस्तूपाधिनिबन्धनो न सादिलिङ्ग. २ तध्येकदेशेन.

·८० उपदेशसाहसी पद्यभागः । [उपोद्रात स्वरूपनिबन्धन इति भावः । एतेन जीवो नाम प्रह्मणोऽशो विकारो वा स्वतन्न एवेति भेदाभेद(भेद)वादिपक्षा निराकृता वेदितव्याः। ननु, सर्वभूः सगुहाशयत्वे ब्रह्मणो मानसवेद्यत्वं स्यात्तमा सर्वात्मत्वे प्रपञ्चात्मत्वमाप्ति रिति शक्षायामाह-यसर्व विषयातीतमिति । सर्वमविद्यातकार्यात्मकं विप. यमतीत्य व्यवस्थितमित्यक्षरार्थः । 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महें. श्वर'मित्यादिश्रुतेः परमेश्वराधिष्टितमायाविवतत्वावगमात् । सर्वस माया. याश्चानिर्वचनीयवान्न परमार्थ किमपि ब्रह्मणो भिन्नं वस्त्वस्ति तथा तवं सर्वान्तःकरणतःमचारसाक्षिणो न मानसवैद्यत्वं संभाव्यते । महि मिथ्यार ष्टिगृहीतेन मरीच्युदकादिना भूम्याधुदकादिमत्परमार्थतो भवति । नवा काऐनामिः प्रकाश्यते दयते वा । अतो युक्तं सर्वविषयातीतत्वमिति भावः । तथाच श्रुतिः 'नेतिनेति', 'नेह नानास्ति किंचन'-'यतो चाची निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सहे'त्याद्या । अत्र चैतन्यमित्यादिविशेषणनयं तत्वंपदार्थ: साधारणं, सर्वभूतगुहाशयमिति च बुध्यादिसाक्षी त्वंपदार्थ उक्तः, सर्ववि पदेन तरपदवाच्यं ब्रह्मोच्यते, सर्व विषयातीतमिति तत्पदलक्ष्यमुक्तम्, यत च्छब्दयोः सामानाधिकरण्यादेकार्थवृत्तित्ये सति तर्वपदार्थयोरैक्यमखण्ड- वाक्यार्थस्तारपर्यवृत्या प्रतिपादितो भवति । तदेवं मङ्गलाचरणव्याजेन घेदा. न्तशास्त्रीयविषयाधनुबन्धोऽप्यत्र प्रपञ्चितोऽस्य तत्प्रकरणावधोतनाय । तथाहि । उक्तवाक्यार्थों विषयवेतन्यं सर्य विपयातीतमिति घ चिदारमनः सर्वानर्थसंसर्शियामावोत्तरशेपानर्थनियुपलक्षितं निरतिशयानन्दापिभी- वात्मक प्रीव प्रयोजनमुक्तम् । अर्यातत्कामोऽधिकारी सूचित एव भवति । उत्तविशेषणानां चेदान्तेष्वेव प्रसिद्धः वारसमणोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकमायः संयन्धो ध्वनित इति ॥ १ ॥ एवं देवतानमस्कारम्याजेन बेदान्तप्रतिपाद्यपरदेवतात्तापमुपक्षिप्तम्, इदानी घेदानां तत्परत्वं प्रतिपादयितुं कर्मकाण्डनिवृत्तमर्थमन्च तेन ज्ञान फापहाण्यवेदान्तानां संगतिमभिदपानतेपासगतार्यरवमानन्यशेपरवं तांपदाह- समापय्य क्रियाः सर्या दाराग्याधानपूर्षिकाः । 'ब्रह्मविद्यामथेदानी वक्तुं वैदः प्रचक्रमे ॥२॥ १५व वेति भेदा. २ यावसिन. १ वेदान्तानां. .

·अयं भाव:- प्रकरणम्.] । पदयोजनिकाव्याख्या। समापय्येति ॥ वेद इदानी ब्रह्मविद्या वतुं प्रचक्रम इत्यन्वयः । इदा- नीमिति जिज्ञासोरुपस्थितिसमय उक्तः । अथेति जिज्ञासामवृत्तिप्रयोजकहे- तुसाधनचतुष्टयसंपायानन्तर्यमुच्यते । तथाच विवेकवैराग्यशमादिसाधनसं- पन्नस्य मुमुक्षोर्मोक्षसाधनब्रह्मविद्या साक्षात्प्रतिपादयितुं ज्ञानकाण्डात्मको बेदः प्रवर्तत इत्यर्थः । कुतोऽस्य साधनसंपत्तिरित्यपेक्षायां कर्मकाण्डोक्तक- मानुष्ठानजनितबुद्धिशुद्धित इत्यभिप्रेत्याह-समापय्येत्यर्धेन । दारान्याधा- नर्विका इति विहितक्रियामानोपलक्षणम् । नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपास- मारूपाः सर्वाश्रमप्रयुक्ता विधिविहिताः सर्वाः क्रियाः समापरय समाप्ति प्रापय्य कर्मकाण्डात्मनानुष्ठेयकर्माणि प्रतिपाद्य स्थितो वेद इति संवन्धः । :-वेदो हि स्वतःप्रमाणभूतः सर्वार्थप्रकाशको नित्यनिरतिशय- पुरपार्थमर्थयमानस्य तदुपायं मृगयतः सर्वोत्साहं प्रयतमानस्यापि तमलभ- मानस्य ताइक्पुरुषार्थसाधनं प्रत्यक्षादिभिरनवगम्यमानमुपदेष्टुं प्रवर्तते । नित्यनिरतिशयपुरुषार्थश्च मोक्ष एवं नान्य इति मोक्षोपायप्रतिपादने वेदता- पर्यमवगम्यते । श्रुतिस्मृती चात्र भवतः-'सर्वे घेदा यत्पदमामनन्ति', 'सर्वे वेदा यौकीभवन्ति', 'स मानसीन आरमा जनाना'मिति, 'वेदेश्व सवैरहमेव वेद्य' इति च । मोक्षसाधनं च साक्षादात्मतत्वज्ञानमेव । 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाये'तिश्रुतेः। तच नाशुद्धान्तः- करणस्योपदेष्टुं युक्तं तस्य तद्वहणसामर्थ्याभावात् । श्रुतिश्च भवति 'नाविरतो दुश्चरितानाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेननमामुया'- दिति । अतस्तस्य ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकदुरितक्षयार्थानि नित्यानि कर्माणि प्रथमं विद्यन्ते, तानि च संयोगरूपचोदनासमाख्यानामविशेपेण सर्यशाखाम- त्ययन्यायेनेतिकर्नव्याक्लापपरिमाणाधिकारिविदोपोक्तिपूर्वकमनुष्टापयति । 'धर्मेण पापमपनुदति', 'न कर्म लिप्यते नरे', 'अविद्यया मृत्यु तीवेत्या- दिनुतेर्दुरितक्षय एव धर्मानुष्टानस्य परं प्रयोजनं, परम्परया परमपुरुषार्थो- पयोगित्वात् नतु 'कर्मणा पितृलोक' इत्याधुक्तः पितृलोकादिः प्रयोजनम्, तस्य क्षयादिदोपदुष्टतया हेयत्वात् । आनुपङ्गिकं हि तस्कर्मफलं भवति । तथा भवदपि नेदं चित्तशुद्धिप्रतिबन्धकम् । तदुक्तं सुरेघराचार्य:-'नित्येषु शुद्धि- प्राधान्यानोगोऽप्यप्रतिपन्धकः । भोग भगुरमीक्ष्यन्ते बुद्धिशुद्धिस्तु रोचते' इति । काम्यामिचारादिकर्मविधानं तु पुरुपदशीकरणेन स्वाभाविकप्रवृत्तिनि- उ.सा.

·उपदेशसाहसी पद्यभागः२॥ [उपोदात- वारणार्थमित्येपा दिक् । तथाच चित्तशुद्धःप्रथमापेक्षितत्वात्तदर्थ कर्मविधानं प्रथमं प्रवर्तते पश्चाच ज्ञानोपदेश इति कर्मज्ञानकाण्डयोरथद्वारा हेतुहेतुम- भावेन पौर्वापर्यसंबन्ध उक्तः । ज्ञानकाण्डस्य साक्षात्फलार्थविषयत्वात्कर्मभिः रनपेक्षितार्थत्वाचागतार्थत्वमनन्यशेषत्वं च तस्य सिद्धमिति ॥२॥ ननु कर्माणि कृतानि कर्तुः फलप्रदानि लोके दृष्टानि यथा पिनादिभिरू पदिष्टविषयाणीष्टफलानि, तैर्निपिद्धविषयान्यनिष्टफलानि, तदुदास्तविपयाणि दैवाधीनतयोभयार्थानि । तथा वेदविहितानि कर्माणीएफलानि, निषिद्धान्य- निष्टफलानि, विहितप्रतिपिद्धव्यामिश्रकर्माणीष्टानिष्टव्यामिश्रफलानि भवन्ति । तथाच शारखं 'अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फल मिति । एवंच कर्मणां फैलाव्यभिचारान्मोक्षस्य च फलविशेषत्वात्कर्मविशेपसाध्यावोपपत्तेर्न विद्यया कृत्यमस्तीति न तदर्थानि ज्ञानकाण्डानि मुमुक्षुणा विचारणीयानि, किंतु कर्माण्येव कानिचिचातुर्मास्यादीन्यक्षय्यफलार्थान्यनुष्ठेयानीति कर्मजढानां प्रत्यवस्थानमित्याशयाह-- कर्माणि देहयोगार्थ देहयोगे प्रियाप्रिये । ध्रुवे सातां ततो रागो द्वेपश्चैव ततः क्रियाः॥३॥ कर्माणीति द्वाभ्याम् ॥ कर्मफलं हि जात्यायु गलक्षणं, तच देहसं. पन्धविना नोपपद्यत इति कर्माणि देहयोगार्थमेवेत्यर्थः । देहयोगे च संसारों दुार इत्याह-देहयोग इति । देहसंवन्धे सति प्रियाप्रिये सुखदुःखे ध्रुवे स्याता भवेतामेव । 'न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्तीति भुवः। ततः सुखदुःखयोस्तत्साधनयोश्च ययासंख्यं रागद्वेपो वासनारूपी साताम् । ततो रागद्वेपास्यानिमित्तात्क्रिया वामनःकायचेष्टाः स्युरि- त्यर्थः॥३॥ धर्माधौं ततो जस्य देहयोगस्तथा पुनः । • एवं नित्यप्रवृत्तोऽयं संसारचक्रवमृशम् ॥ ४॥ अज्ञस्य प्रत्यगारमतवं ब्रह्माजानतोऽहंकारपारवश्यस्य ततः क्रियाम्यो विहितप्रतिपिद्धरूपाम्यो धर्माधर्मो पुनर्भवेतां पुनस्ततो देहयोगसतः प्रिया- प्रिये इत्येवं संसारो जन्ममरणर्मकरणवरफलभोगलंक्षणः कुलालवफवश- ·प्रकरणम् ] । पदयोजनिकाच्यारया। मत्यर्थमविश्रमं यथा सातथा नित्यप्रवृत्तोऽनादिकालमारभ्य प्रवर्तते अयं प्रत्यक्ष इत्यर्थः । तसादैहिकार्थानां कर्मणामनित्यफलस्वस्थ लोके दृष्टत्वादामु- मिकफलार्थानामपि कर्मत्वादनित्यफलतानुमानात् 'तद्यथेह कर्मचितो लोक: क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयत' इति वस्तुबलावलम्बिश्रुतेश्व 'भक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृत'मित्याद्यर्थवादश्रुत्यवलम्बनेन कर्म- फलस्य नित्यत्वाशा न कार्येति भावः ॥४॥ नन्वेवमपि न मोक्षार्थिनो ज्ञानेन प्रयोजनमस्ति, कृतकर्मणां संसारनि- मित्तानां फलमोगानन्तरं नाशे सति निमित्ताभावान्नैमित्तिकस्याप्यमाव' इति न्यायादयललम्यत्वान्मोक्षस्येत्याशङ्ख्याज्ञानमूलत्वाल्कर्मणस्तसिन्सति तदनुप- रमान्मैवमित्याह- अज्ञानं तस्य मूलं स्यादिति तद्धानमिष्यते । ब्रह्मविद्यात आरब्धा ततो निःश्रेयसं भवेत् ॥५॥ अज्ञानमिति ॥ यद्वा अज्ञस्य कर्मप्रवृत्त्यविरमारसंसाराविरमः कृतकर्म- फलभोगसमयेऽपि कर्मप्रवृत्त्यवश्यंभावारपुनर्मोगसंतानाविच्छेदश्चेत्कथं तर्हि कर्मनिवृत्या मोक्षसिद्धिरिति विवक्षायामाह-अज्ञानमिति । अयमर्थः- 'नीहारेण प्रावृता जरुप्या चाऽसुतृप उक्थशासश्चरन्ति', 'एकः शत्रुर्न द्विती- योऽस्त्रि शत्रुरज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन् । येनाविष्टः कुरुते कार्यते च धोराणि कर्माणि सुदारणानी'त्यादिश्रुतिस्मृतिभ्योऽज्ञानं तस्य पूर्वोक्तस्य फर्मतत्फलल. क्षणस्य संसारस्य मूलं स्यादिति हेतोस्तस्याज्ञानस्य हानमात्यन्तिकोपरम इप्यते यलेन संपादनीयतयाभिप्रेयते, भूलोन्मूलनमन्तरेण प्ररोहाविच्छेदादित्यर्थः । 'तरति शोकमात्मवित्', 'यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःससान्तो भविष्यति', 'ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमा- स्मनः । तेपामादित्यवज्ञान प्रकाशयति तरपर'मित्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यो यतोऽ. विद्येवाज्ञानहानहेतुरवगतातो ब्रह्मविद्यारब्धा, अतो ब्रह्मविद्यया निःश्रेयसं कैवल्यं भवेत्तदुदये नान्तरीयकतयाऽज्ञाननिवृत्तौ केवलात्मस्वरूपावस्थानरूपो मोक्षो लब्ध इव भवेदित्यर्थः ॥ ५॥ ननु कर्मणां विचित्रशक्तित्वात् 'हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्त' इत्यादिश्रुतेः . १ मजित-पुण्यजितः इत्यपि पाठ ·८४ उपदेशसाहस्री पधभागः २ ॥ [ उपोदात- 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय' इत्यादिस्मृतेश्च कर्मभिरेव मोक्ष- सिद्धेः कथं तब्रह्मविद्ययेति शङ्कामपाकुर्वन्ननन्तरोक्तमर्थमुपपादयति- विद्यैवाज्ञानहानाय न कर्माप्रतिकूलतः । नाज्ञानस्याप्रहाणे हि रागद्वेपक्षयो भवेत् ॥ ६॥ विद्यैवेति द्वाभ्याम् ॥ संसारमूलाज्ञानहानाय विद्यैव समर्थेत्यध्या- हारः । एवकारार्थमाहन कर्मेति । तत्र हेतुरप्रतिकूलत इति । अविरोधा- दित्यर्थः। विद्यैव प्रकाशरूपत्वादप्रकाशरूपामविद्यां तत्कार्य च निवर्तयति । यथा रज्ज्वावरणविद्यां तमसि तत्कल्पितसर्पाद्याकारं च रज्जतत्त्वज्ञानप्र. दीपो निवर्तयतः स्वभावविरोधात् । कर्म तु नाज्ञानतमोनिवर्तकं तदविरो. धित्वादप्रकाशात्मकत्वाद्वा नीहारस्तोमवदित्याद्यनुमानैः, 'नान्यः पन्था विद्य- तेऽयनाय' इत्यादिश्रुतिभिश्न विरोधाद्धिरण्यदा इत्यादावापेक्षिकममृतस्वं पर्यवस्पति 'कर्मणैव ही' ति स्मृतिः । 'न कर्मणा न प्रजये' तिश्रुतिविरोधेड- न्यपरेत्यतो न तबलात्कर्मभिरज्ञानहानशङ्केत्यभिप्रायः । विद्यां विनाऽज्ञान- क्षयाभावश्चेदज्ञानक्षयार्थमेव विद्यान्विष्यतां तत्कार्यस्य तु परमार्थत्वाद्विद्यया नाशानुपपत्तेस्तनाशे हेत्वन्तरमन्वेषणीयमित्यत आह-नाज्ञानस्येति । अज्ञा- नस्याप्रहाणे रागादिक्षयो न स्यादविवेकपूर्वकरवस्य रागादावन्वयव्यतिरेकसि- द्धत्वादज्ञानमया रागादयो न परमार्था इत्यज्ञाननिवृत्त्यैव निवर्तन्त इति न तत्र हेवन्तरान्वेपणेत्यर्थः ॥ ६॥ रागानिवृत्ती का हानिरिति तत्राह- · रागद्वेपक्षयामाचे कर्म दोपोद्भवं ध्रुवम् । तसान्निःश्रेयसार्थाय विद्यैवान विधीयते ॥७॥ रागद्वेपेति ॥ दोषा रागद्वेषमोहास्तदुद्भवं तद्धेतुकं कर्म ध्रुवं पुनः स्यादे- वेति पुनः संसारो दुर्वार इत्यर्थः । उपपादितमर्थमुपसंहरति-तस्मादिति । अन्नेति वेदान्तोक्तिः । विधीयते प्रकाश्यत इत्यर्थः ॥ ७ ॥ तदेवमज्ञानमूलवारसंसारस्य ज्ञानमेव तन्निवर्तकं मोक्षहेतुर्न कर्मेत्युक्त तन यदि कर्मणां स्वातन्त्र्येण मोक्षहेतुता न संभवेत्तर्हि ज्ञानेन समुच्चये सति तहेतुता सादिति समुच्चयवादिमतमुस्थापयति- .

·। प्रकरणम् ] पदयोजनिकान्याख्या। ननु कर्म तथा नित्यं कर्तव्यं जीवने सति । विद्यायाः सहकारित्वं मोक्षं प्रति हि तद्रजेत् ॥ ८॥ ननु कर्मेति ॥ 'नहि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्टत्यकर्मकृत् । कार्यते यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैगुणैरिति स्मृत्युकन्यायेनावशेनापि जीवता पुरुषेण कर्म कर्तव्यमेव । 'विद्या यथा तथा नित्यं कर्मावश्यं कर्तव्यं याव- जीव'मित्यादिश्रुतिविहितत्वादित्यर्थः । उपयोगाभावान्मुमुक्षुणा नित्यं कर्म न कर्तव्यमित्यत आह-विद्याया इति । विद्याया मोक्षप्रति कारणभूतायाः सहकारित्वमितिकर्तव्यभावं हि यसात्तत्कर्म व्रजेत्यामुयादतस्तस्कार्य मुमु- क्षुणेत्यर्थः । 'विद्ययामृतमश्नुत' इति तृतीयया ज्ञानस्य मोक्षफरवावगमा- स्करणस्य चेतिकर्तव्यतासापेक्षवादन्यस्य चेतिकर्तव्यस्यानाभावाकर्मभिरेव प्रयाजादिभिर्दर्शादीव फलोपकार्यशैज्ञानं समुच्चीयत इति भावः ॥ ८॥ 'कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिन' इत्यादिस्मतेर्मुमुक्षुभिः कर्म न कर्तव्यमिति चेत्तत्राह- यथा विद्या तथा कर्म चोदितत्वाविशेषतः । प्रत्यवायस्मृतेश्चैव कार्य कर्म मुमुक्षुमिः ॥९॥ यथा विद्येति ॥ यथा विद्या मुमुक्षुभिः कार्य तथा कर्मापि कर्तव्यम् । कुतः । 'विद्यां चाविद्यां च यसद्वेदोभयश्सहेति समुच्चयविधिना अविशे- पेण चोदितत्वादित्यर्थः । किंच 'अकुर्वन्विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसंश्चेन्द्रियार्थेपु नरः पतनमृच्छति ॥' इत्यननुष्ठाने प्रत्यवायस्मृतेश्च कर्म कार्यमित्यर्थः । तथाचोदाहृतश्रुतिस्मृतिविरोधे 'तसारकर्म न कुर्वन्ति यतय' इतीयमपि स्मृतिज्ञानप्रशंसा वा भविष्यतीति भावः ॥ ९॥ अय सिद्धान्ती विद्यायाः सहकार्यपेक्षितस्वमुसमाक्षिपति- ननु भ्रवफला विद्या नान्यत्किंचिदपेक्षते । नाग्निष्टोमो यथैवान्यद्बुवकार्योऽप्यपेक्षते ॥१०॥ नन्विति ॥ ब्रह्मविद्या सहकारिनिरपेक्षा ध्रुवफलवाटादिज्ञानवदि. अर्थः । पूर्ववादी व्यभिचारेपा परिहरति-नेति । अवश्यंभाविफलोऽप्यनि- ·उपदेशसाहसी पद्यमागः । [उपोद्घात- टोमो यथोद्गीथशस्त्रादितद्गतदेवताज्ञानसहकारिकर्मापेक्षते तथा विद्यापी- त्यर्थः॥१०॥ पूर्वपक्षमुपसंहरति- तथा ध्रुवफला विद्या कर्म नित्यमपेक्षते । इत्येवं केचिदिच्छन्ति न कर्म प्रतिकूलतः ॥ ११ ॥ इत्येवं केचिदिच्छन्तीति॥ सिद्धान्तं वक्तुमुपक्रमते-नेत्यादिना । विद्या स्वकार्ये न कर्मापेक्षते तत्प्रतिकूलत्वात् । तद्विरोधित्वादिति यावत् ।नहि स्वप्र- तिकूलः स्वसहायो भवति । माभूत्तिमिरं तेजसःसहायभूतमित्यर्थः ॥ ११ ॥ कर्मणो विद्याप्रतिकूलत्वमुक्तं साधयति- विद्यायाः प्रतिकूलं हि कर्म स्यात्साभिमानतः । निर्विकारात्मबुद्धिश्च विद्येतीह प्रकीर्तिता ॥ १२ ॥ विद्याया इत्यर्धन ॥ हिशब्दः प्रसिद्धिद्योतकः । साभिमानत इति ब्राह्मण्याद्यभिमानसहितपुरुपनियरवाकर्मणो विद्यायाश्च कूटस्थात्माकार• तया जात्याद्यभिमानहीननिष्टत्वाप्रसिद्धो विद्याकर्मणोर्विरोध इत्यर्थः । हिशब्दद्योतितां प्रसिद्धिमुपपादयति-निर्विकारेति । नाहं कर्ता भोक्ता किंतु कूटस्थं ब्रह्मैवासीत्येवमात्माकारान्तःकरणवृत्तिर्विद्येति इह वेदान्तेषु विद्वद्भिः प्रकणोक्वेत्यर्थः । कर्मस्वहं ब्राह्मणोऽस्य कर्मणः कर्ता ममेदं कर्म- साध्यं फलं भविष्यतीत्यभिमानपूर्वकं प्रवर्तत इति प्रत्यक्षमतः स्फुटो विरोध इत्यर्थः ॥ १२॥ ज्ञानकर्मणोरन्तर्मुखत्वबहिर्मुखस्वाभ्यां प्रवृत्तितो विरोधमुक्त्वोत्पत्तितो विरोधमाह- अहं कर्ता ममेदं स्यादिति कर्म प्रवर्तते । वस्त्वधीना भवेद्विद्या कर्बधीनो भवेद्विधिः ।। १३ ॥ वस्त्वधीनेति ॥ प्रमाणवस्त्वधीना विद्या यथाप्रमाणं यथावस्तु च जायते न तत्र पुरुषखातघ्यं संभवतीत्यर्थः । विधिविधेयं कर्म कधीनं पुरुषेण कर्तु। मकर्तुमन्यथा वा कतुं शक्यम्, भतः पुरुषस्वातन्त्र्यास्वातन्त्रयरूपविद्धहेतु- जन्यावान कर्मज्ञानयोः समुच्चय इत्यर्थः ॥ १३॥ - ·८७ - प्रकरणम् ] पदयोजनिकाव्याख्या। किंच विद्यायां सत्यां कर्मणो निराश्रयतया स्वरूपालाभाज ज्ञानसहकारि- तेति विध्यन्तरेण विरोधमाह- कारकाण्युपमृद्गाति विद्या बुद्धिमिवोखरे। इति तत्सत्यमादाय कर्म कर्तु व्यवसति ॥ १४ ॥ कारकाणीति ॥ ऊखरदेशे जातामुदकबुद्धिं यथोखरस्वभावावलम्बिनी निधोपमृद्ाति तथात्मन्यविद्याध्यस्तकारकबुद्धिमात्मस्वभावाबलम्बिनी विद्यो. पमृद्गात्येवेत्यर्थः । इति तत्सत्यमित्यर्धश्लोकः पूर्वेणैवान्वेति । उपमृद्गातीति यतोऽतस्तत्कारकजातं सत्यमादाय कर्म कर्तुं ज्ञानी कथं व्यवस्थतीति कथंश- ब्दाध्याहारेणायं योजनीयः ॥ १४ ॥ विरुद्धत्वकृतसमुच्चयासंभवे फलितमाह- विरुद्धत्यादतः शक्यं कर्म कर्तुं न विद्यया । सहैव विदुपा तसात्कर्म हेयं मुमुक्षुणा ॥ १५ ॥ विरुद्धत्वादिति । अतो विरुद्धस्यादिति सामानाधिकरण्यम् । विद्यया सह कर्म कर्तुं विदुपा न शक्यमेवेत्यन्वयः। समुच्चयनिराकरणफलमाह- तस्मादिति ॥ १५ ॥ ननु 'ज्ञात्वा कर्म समाचरे'दित्यादिवचनात्स्वर्गकामादिविध्यन्यथानुपप- तेश्च देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानवतः कर्मानधिकारात् ज्ञानकर्मणोविरोधे च सदयोगादधिकार्यभावेन कर्मकाण्डस्याप्रामाण्यं प्रातमित्याशय कर्मस्वरूप- भेदाङ्गविशेषप्रयुत्क्रमाधिकारादिविशेषज्ञानस्य देहादिव्यतिरिकारमज्ञानस्य च कर्मविशेपाधिकारिण्यपेक्षितत्वेऽपि न परमात्मतत्वज्ञानं तत्रापेक्ष्यतेऽनुपयो. गादधिकारिविरोधाश्चेत्यभिप्रेत्य समाधत्ते-- देहाधैरविशेषेण देहिनो ग्रहणं निजम् । प्राणिनां तदविद्योत्थं तावत्कर्मविधिर्भवेत् ॥ १६ ॥ देहाथैरिति ॥ यद्वा यद्योपनिषदं ज्ञानं कर्मकारकभेदोपमर्दकं स्यात्तदा.. ज्ञानकापडेन कर्मकाण्डस्य निर्विपयीकरणादाधितविपयं सात्तच्चानिष्टं स्वाध्यायाध्ययननिधिविरोधादित्याशय - - ·८८ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [उपोदात- लागू वा तदप्रामाण्यापत्तिरिति विकल्प्याद्यं निराकरोतिदेहाचैरिति । देहिन आत्मनो देहाचैरिन्द्रियमनोबुद्धिप्राणतद्धमैरविशेषेणाविवेकेन महणं तद्विशिष्टतयैवारमाभिमानरूपं निजं खाभाविकं न योपिदादावन्यादिभाव. बुद्धिवद्विध्यधीनम्, यदेवंविधं प्राणिनामात्मज्ञानं तदविद्योत्थमनायज्ञानज. नान्तिसंस्कारोत्यं सर्वसाधारणत्वाचावदेवं ब्राह्मणोऽहं गृहस्थोऽहं सकले. न्द्रियवानहं सकामो बलवानित्यादिज्ञानमनुवर्तते तावत्कर्मविधिः कर्मकाण्ड प्रमाणं भवेदित्यर्थः । प्रमितिजनकं हि प्रमाणं भवति । अधिकारिणश्च प्रमि- तिजनको वेदो नानधिकारिण इति स्थिते कर्मप्रवृत्तिपर्यन्तं प्रमितिजनकस्य विधिकाण्डस्योकाधिकारिलाभार ग्रह्मारमतत्वविद्योदयायागप्रामाण्यमाप्ति. रिति नाध्ययनविधिविरोध इति भावः ॥ १६ ॥ द्वितीयं विकल्पमिष्टापत्त्या प्रत्याचष्टे- नेतिनेतीति देहादीनपोह्यात्मावशेपितः । अविशेपात्मवोधार्थ तेनाविद्या निवर्तिता ॥ १७ ॥ नेतीति । नेतिनेतीति घोप्सार्थया श्रुत्या देहादीन्मिध्यादृष्टयारमारमीय. मावन गृहीतानशेपानपोहा प्रतिषिध्य प्रतिषेधावधिभूत भारमायरोपितः 'सत्यस्य सत्य'मित्यादी। किमर्थमित्यत माह-अविशेपारमपोधार्थमिति । भविशेपश्चासायारमा चेति तया। तस्य योधो निर्विशेपचिरसदानन्दस्समा. पाविर्भावस्तदमित्यर्थः । परागप्वपोहितेषु तदयधिरयेन प्रलगर्थ एवाय. शिष्यत इति प्रत्यक्तत्वयोधार्यमित्युक्तं भवति । योधे सति कि स्यात्तदाह- तेनेति । यन्नियन्धनो देहादापारमाभिमानः कर्माधिकारहेतुः साऽविद्या तेन योधेन निवर्तिता याधितेत्यर्थः। भतो निमित्तामायासमित्तिकस्याप्यमाव' इनि न्यायेनारमतावानवतो न फर्मविधिप्रतिपसिरिनि तंप्रति फलवदिशा. नजगकरवानाधारकर्मकाण्डस्य तदानीमप्रामाण्यमिष्टमेव । निवृत्तीयको, प्रत्यभिचारविधिशास्त्रवदिनि सर्यमनयद्यम् ॥ १० ॥ ननु निर्विशेपारमयोधेन सनिवर्तिताप्यविद्या पुनरदरिष्यति ततः कर्मा- धिकारहेनुसंमवारकर्मरिधिः साच्युत्तितायायगमातदाननिवृत्चायपि पुन- खर समयान्तरे रजतप्रमोदयोपलम्मादित्याशाह- निवृत्ता सा कयं भूयः प्रभवेव प्रमाणतः । ।

·८९
.
प्रकरणम् ]
पदयोजनिकाव्याख्या।
असत्येवाविशेपेऽपि प्रत्यगात्मनि केवले ॥१८॥
निवृत्तेति ॥ प्रमाणतो निवृत्ता प्रमाणामिना दग्धा साऽविद्या भूयः
पुनः कथं प्रसूयेत जायेत । नहि मृता दग्धा च भार्या पुनः प्रसवायोग-
वति तद्वदित्यर्थः । अविद्यान्तरं जायेतेति चेत्तत्र वक्तव्यं किं निनिमित्तं
जायेत निमित्ताद्वा । नाद्यः । अकारणकार्योत्पत्तावतिप्रसङ्गात् । द्वितीये
किमात्मा निमित्तमनारमा वा । नाद्य इत्याह-असत्येवेति । अविशेपे केवले
इत्यनयोाख्यानव्यारयाभावः। यद्वाऽविशेप इत्युक्ते मूर्त्यादिकतिपयविशे-
पाभावेऽपि विशेपान्तरशङ्का स्यादत उक्तं केवल इति । तावत्युक्त एका-
किनोऽप्यात्मनः प्रयत्नादिगुणयोगित्वविशेषशका स्यात्तनिवृत्तयेऽविशेप इत्यु-
क्तम् । तथाचाविशेपे केवले प्रत्यगात्मनि सर्वान्तरे परमार्थवस्तुनि साs-
विद्याऽसती एव न सत्ता लमते । असहायस्थात्मनः कूटस्थस्य कर्तृत्वानुप-
पत्तेः। अविद्यान्तरसहायाभ्युपगमे चान्योन्याश्रयोऽनवस्था वा प्रसज्येते.
त्यर्थः । अपिशब्देन पक्षान्तरं निरस्यते । अनात्मन्यप्यसत्येव साविद्याकार्य-
स्थानात्मनोऽविद्याहेतुत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । शुक्तिकादौ तु रजतादिविक्षेपो-
पादानांशस्वाविद्याशक्तिभेदस्य ज्ञानेन निवृत्यभ्युपगमात् मूलाज्ञानस्य
ताहगनन्तशक्तिमतो विद्यमानत्वात्तद्वशात्पुनओन्युदयोपपत्तेदृष्टान्तो विषम
इति द्रष्टव्यम् ॥ १८॥
अविद्यायाः पुनरनुभवसाधनफलमाह-
न चेद्भूयः प्रसूयेत कर्ता भोक्तेति धीः कथम् ।
सदस्सीति च विज्ञाने तस्माद्विद्याऽसहायिका ॥ १९ ।।
न चेदिति पादत्रयेण ॥ सदेव ब्रह्मवाहमस्मीति विज्ञाने विशिष्टज्ञा-
नेऽपरोक्षानुभवे सति भूयः पश्चान्न चेदविद्या प्रसूयेतेति कर्ता भोक्तेति धी:
कर्माधिकारनिमित्तभूता कथं स्यात् । न खादेवेत्यर्थः । चकारः कर्तृत्वादेः
पारमार्थिकत्वशङ्कानिवृत्त्यर्थः । कर्तृत्वादेः पारमार्थिकत्वे विद्यानिवत्यत्वायोगा-
दनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति भावः । ज्ञानकर्मसमुच्चयनिराकरणमुपसंहरति-तला-
दिति । यस्माद्विद्यायामुपवायां कर्मासंभवः सिद्धस्तस्मादसहाया केवलव
विद्या कैवल्यहेतुरित्यर्थः ॥ १९॥

·उपदेशसाहस्सी पद्यभागः२। [उपोदात- विद्यायाः सहकारिनिरपेक्षायेनैव मोक्षहेतुत्वमिति युक्त्योक्थें श्रौत लिङ्ग- मुपोदलयति- अत्यरेचयदित्युक्तो न्यासः थुत्यात एव हि । कर्मभ्यो मानसान्तेभ्य एतावदिति वाजिनाम् ॥ २० ॥ अमृतत्वं श्रुतं यसाच्याज्यं कर्म मुमुक्षुभिः । अत्यरेचयदिति ॥ तैत्तिरियोपनिषत्सु 'सत्यं परं परं सत्य"मित्युप- कम्य 'सत्यं तप' आदिमानसान्तानि कर्माणि श्रेयःसाधनत्वेन निर्दिश्य 'तानि वा एतान्यवराणि तपांसी'ति तेपां फल्गुफलत्वेन निन्दामभिधाय न्यास इति ग्रो'त्युक्तो 'न्यास एवात्परेचय दिति तत्वज्ञानान्तरङ्गभूतः संन्यासः स्तूयते । तसानिन्दितस्यानुपादेयत्वात्स्तुतस्य चोपादेयत्वाकर्म- सापेक्षत्वे मोक्षस्य संन्यासविधानानुपपत्तेः ससंन्यासमात्मज्ञानमेव मोक्ष- साधनं गम्यत इत्यर्थः। अतएव हीति । ज्ञानस्य स्वफले कर्मनिरपेक्षवादे- वेत्यर्थः । लिङ्गान्तरमाह-एतावदिति । वाजिनाममृतत्वं श्रुतमिति । वाज- सनेयिनामुपनिपासु 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व वि- दित'मित्युपक्रम्याद्वयमात्मतत्वं दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तप्रबन्धेनोपपाद्य 'उका- नुशासनासि मैत्रेय्येतावदरे खल्वमृतत्व'मिति ज्ञानस्यैवामृतत्वसाधनस्वा- वधारणं श्रुतं तस्य कर्मानपेक्षायां लिङ्गमन्यथैतावदित्यवधारणार्थवचनानुप- पत्तरित्यर्थः। 'अमृतत्वस्य तु नाशोऽस्ति वित्तेने ति च तत्रोक्तो वित्तसा- ध्यस्य कर्मणोऽमृतत्वसाधनस्वाभावे लिङ्गमनुसंधेयम् । नच 'विद्यां चाविद्या चेति समुच्चयविधानविरोधः, तस देवतोपासनज्ञानकर्मसमुच्चयविषय- त्वात् । अन्यथा 'हिरण्मयेन पात्रेण', 'अग्ने नय सुपथेति च मार्गयाचना- धनुपपवेरिति सर्वमनवद्यम् । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनके अमृ- तत्वमानशुः', 'त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् । त्यजेतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक् परं पदमित्यादिशास्त्राधसारयागोपलक्षितमात्मज्ञा- नमेव मुक्तिसाधनं तस्मादिति प्रकृतार्थमुपसंहरति । वसाच्याज्यं कर्म मुमु. क्षुभिः साधनचतुष्टयसंपनरामतावजिज्ञासुभिरित्यर्थः । विविदिपोरपि नास्ति कविसरः कुतो विदुप इत्यभिप्रायः ॥ २० ॥ अनार्ध श्लोकोऽधिकः प्रागुकाधिकार्धन संख्येयः । तदेवं मुमुक्षुणा सर्व ·प्रकरणम् ] पदयोजनिकाल्याख्या। कर्मसंन्यासपूर्वकज्ञाननिप्टेन भवितव्यमिति न्यायेनोपपाचेदानी परोक्दृष्टान्त- मनूद्य दूपयति- अग्निष्टोमवदित्युक्तं तत्रेदमभिधीयते ॥ २१ ॥ अग्निप्टोमवदिति ॥ अर्धश्लोकेन ॥ २१ ॥ दूपणमुच्यत इति प्रतिज्ञाय लोकेन दूपणमाह- नैककारकसाध्यत्वात्फलान्यत्वाच कर्मणः । विद्या तद्विपरीतातो दृष्टान्तो विपमो भवेत् ॥ २२ ॥ नैकेति ॥ कर्मणोऽग्निष्टोमादेरनेककारकसाप्यत्वात् । नियतद्व्यमघ्रतत्र- प्रयोगसाध्यत्वादितियावत् । तथा फलान्यस्वारफलमेदवश्वात् 'यदेव विद्यया करोनि श्रद्धयोपनिपदा तदेव वीर्यवत्तरं भवती तिश्रुतेर्विद्याद्वारा वीर्यवत्तर- फरविशेषसंभवाच युक्ता सहकार्यपेक्षेत्यर्थः। नैवं विधाया इत्याह-विधे- ति । तद्विपरीता कर्मस्वभावविपरीतस्वमावेति यावत् । यया वस्वधीनप्र- माणनिवन्धनाया निरतिशयमोक्षकफलाया विद्याया न सहकार्यपेक्षा युक्ते- त्यर्थः। यतएवं स्वभावभेदः कर्मविधयोरतोऽग्निष्टोमदृष्टान्तो विपमो दार्टी- न्तिकाननुरूपो भवेदित्यर्थः ॥ २२ ॥ वैपम्यमेवोपपादयति- कृष्यादिवत्फलार्थत्वादन्यकर्मोपबृंहणम् । अग्निष्टोमस्त्वपेक्षेत विद्यान्यत्किमपेक्षते ॥ २३ ॥ कृप्यादिवदिति ॥ अग्निष्टोमः सातिशयः साध्यफलार्थत्वादन्यकर्मोप- शृंहणमन्यैः कर्मभिः सहकारिभिर्विहितोद्गीथायगसंधितोपासनादिरूपैरपचय- मपेक्षेतेति योजना। तन्न दृष्टान्तः कृप्यादिवदिति । कृपिवाणिज्यादौ फलोप- चया साधनविशेषोपचयः प्रसिद्ध इत्यर्थः । विद्या तु निरतिशयफलस्वादन्य- सहकारिभूतं किं वस्त्वपेक्षते, न किमपीत्यर्थः ॥ २३ ॥ यदुतमकुर्वन्विहितं कर्मेति प्रत्यवायस्मृतेश्चेति तनाह-- प्रत्यवायस्तु तस्यैव यस्याहंकार इष्यते । अहंकारफलार्थित्वे विद्यते नात्मवेदिनः ॥ २४ ॥ - ·उपदेशसाहस्री पद्यमागः २॥ [ उपोद्रात- विद्यायाः सहकारिनिरपेक्षत्वेनैव मोक्षहेतुस्वमिति युक्योक्त श्रौतं लिङ्ग- मुपोदलयति- अत्यरेचयदित्युक्तो न्यासः श्रुत्यात एव हि । कर्मभ्यो मानसान्तेभ्य एतावदिति वाजिनाम् ॥ २० ॥ अमृतत्वं श्रुतं यस्मात्याज्यं कर्म मुमुक्षुभिः । अत्यरेचयदिति ॥ तैत्तिरियोपनिषत्सु 'सत्यं परं परं सत्यमित्युप- कम्य 'सत्यं तप' आदिमानसान्तानि कर्माणि श्रेयःसाधनरवेन निर्दिश्य 'तानि वा एतान्यवराणि तपांसी'वि तेषां फल्गुफलस्वेन निन्दामभिधाय 'न्यास इति ब्रह्मेत्युक्तो 'न्यास एवात्यरेचय दिति तत्त्वज्ञानान्तरङ्गभूतः संन्यासः स्तूयते । तसानिन्दितस्सानुपादेयत्वात्स्तुतस्य चोपादेयत्वात्कर्म- सापेक्षवे मोक्षस्य संन्यासविधानानुपपत्तेः ससंन्यासमात्मज्ञानमेव मोक्ष- साधनं गम्पत इत्यर्थः । अतएव हीति । ज्ञानस्य स्वफले कर्मनिरपेक्षवादे- वेत्यर्थः । लिङ्गान्तरमाह-एतावदिति । वाजिनाममृतत्वं श्रुतमिति । वाज- सनेयिनामुपनिपरसु 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व वि- दित'मित्युपत्रम्याद्वयमात्मतत्त्वं दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तप्रबन्धेनोपपाद्य 'उका- नुशासनासि मैत्रेय्येतावदरे खल्वमृतस्य'मिति ज्ञानस्वामृतत्वसाधनवा. धारण श्रुतं तस कर्मानपेक्षायां लिङ्गमन्यथैतावदित्यवधारणार्थवचनानुप- पत्तरित्यर्थः । 'अमृतत्वस्य तु नाशोऽस्ति वित्तेने ति च तत्रोको वित्तसा. ध्यस्य कर्मणोऽमृतत्वसाधनत्वाभावे लिगमनुसंधेयम् । नच 'विद्यां चाविद्या चेति समुन्धयविधानविरोधः, तस्य देवत्तोपासनज्ञानकर्मसमुच्चयविपय- स्वात् । अन्यथा 'हिरण्मयेन पानेण', 'भग्ने नय सुपथेति च मायाचना. धनुपपत्तेरिति सर्यमनवद्यम् । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनके अमृ. तत्वमानशुः', 'त्याग एवं हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् । त्यजेतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक् परं पद'मित्यादिशास्त्राद्यस्मात्यागोपलक्षितमात्मज्ञा. नमेव मुक्तिसाधनं तस्मादिति प्रकृतार्थमुपसंहरति । तसात्याज्यं कर्म मुमु. क्षुभिः साधनचतुष्टयसंपन्नैरास्मतत्वजिज्ञासुभिरित्यर्थः । विविदिपोरपि नास्ति कर्मवसरः कुतो विदुष इत्यभिप्रायः ॥२०॥ अत्राधश्लोकोऽधिकः प्रागुकाधिकार्धेन संख्येयः। तदेवं मुमुक्षुणा सर्व. - ·प्रकरणम् १] । पदयोजनिकान्याख्या। कर्मसंन्यासपूर्वकज्ञाननिष्ठेन भवितव्यमिति न्यायेनोपपाचेदानी परोक्तदृष्टान्त- मनूद्य दूपयति- अग्निष्टोमवदित्युक्तं तत्रेदमभिधीयते ॥ २१ ॥ अग्निष्टोमवदिति ॥ अर्धश्लोकेन ॥२१॥ दूषणमुच्यत इति प्रतिज्ञाय श्लोकेन दूषणमाह- नैककारकसाध्यत्वात्फलान्यत्वाच्च कर्मणः । विद्या तद्विपरीतातो दृष्टान्तो विपमो भवेत् ॥ २२ ॥ नैकेति ॥ कर्मणोऽग्निष्टोमादेरनेककारकसाध्यत्वात् । नियतद्व्यमन्नतन्त्र- प्रयोगसाध्यत्वादितियावत् । तथा फलान्यत्वात्फलमेदवत्वात् 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीतिश्रुतेर्विद्याद्वारा वीर्यवत्तर- फलविशेपसंभवाच युक्ता सहकार्यपेक्षेत्यर्थः । नैवं विद्याया इत्याह-विधे- ति । तद्विपरीता कर्मस्वभावविपरीतस्वभावेति यावत् । यथा वस्वधीनप्र- माणनिबन्धनाया निरतिशयमोक्षकफलाया विद्याया न सहकार्यपेक्षा युक्त त्यर्थः । यतएवं स्वभावभेदः कर्मविद्ययोरतोऽग्निष्टोमदृष्टान्तो विपमो दार्टी- न्तिकाननुरूपो भवेदित्यर्थः ॥ २२ ॥ वैपम्यमेवोपपादयति- कृष्यादिवरफलार्थत्वादन्यकर्मोपबृंहणम् । अग्निष्टोमस्त्वपेक्षेत विद्यान्यत्किमपेक्षते ॥ २३ ॥ कृप्यादिवदिति ॥ अग्निष्टोमः सातिशय. साध्यफरार्थत्वादन्यकर्मोप- श्रृंहणमन्यैः कर्मभिः सहकारिभिर्विहितोद्गीथाद्यङ्गसंश्रितोपासनादिरूपैरुपचय. मपेक्षेतेति योजना । तन्न दृष्टान्तः कृष्यादिवदिति । कृषिवाणिज्यादौ फलोप- चयार्थ साधनविशेपोपचयः प्रसिद्ध इत्यर्थः । विद्या तु निरतिशयफलत्वादन्य- रसहकारिभूतं किं घस्स्वपेक्षते, न किमपीत्यर्थः ॥ २३ ॥ यदुक्तमकुर्वन्विहितं कर्मेति प्रत्यवायस्मृतेश्चेति तवाह-- प्रत्यवायस्तु तस्यैव यस्साहंकार इप्यते । अहंकारफलार्थित्वे विद्यते नात्मवेदिनः ।। २४ ।।

·९२ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २॥ I उपोद्रात- प्रत्यवायस्त्यिति ॥ अस कर्मणोऽहं कर्ता एतस्कृत्वेदं फलं भोक्ष्य इति यस्याहंकार इप्यते इष्टो भवति । स्वाभाविको वर्तत इति यावत् । तस्या. धिकृतस्य विहिताकरणे प्रत्ययायो भवेदित्यर्थः । आत्मवेदिन आत्मतत्त्वज्ञा. ननिष्टस्य तु अहंकारफलार्थित्वे न विद्यते विपयाभावादतो निमित्ताभावान प्रत्यवायस्तस्येत्यर्थः ॥ २४ ॥ 'विद्यैवाज्ञानहानाय न कर्माप्रतिकूलत' इत्युपक्रम्येयता अन्थेन कर्मणः खातध्येण वा ज्ञानसहकारितया वा सर्वथा न साक्षान्मोक्षहेतुस्वमस्तीत्युप. पाद्य 'ब्रह्मविद्यामथेदानी वक्तुं चेदः प्रचक्रम' इति परमप्रकृतमुपसंहरति- तसादज्ञानहानाय संसारविनिवृत्तये । ब्रह्मविद्याविधानाय प्रारब्धोपनिपचियम् ॥ २५॥ तस्मादिति ॥ विद्यायाः कर्मनिरपेक्षत्वं तच्छब्दार्थः । अज्ञानहानाया- नायज्ञाननिराप्तसिद्धयेऽपेक्षितमहाविद्या विधातुं संपादयितुमयं परोपनिप. वेदान्तभागः प्रारब्ध इति योजना । अज्ञानहानस्य विशेपणं संसारविनिय. त्तय इति । संसारस्य विनिवृत्तिः सम्यनिवृत्तिर्यस्मादिति विग्रहः । अक्लीब- रखमार्षम् । अत्रोपनिपच्छन्दो लक्षणया घेदान्तप्रन्थेषु प्रयुक्तः ॥ २५ ॥ तर्हि कोऽस्य मुख्योऽर्थ इति विवक्षायां ब्रह्म विद्याख्यं शब्दसामर्थ्य दर्श- यन्नुपनिपच्छन्दव्युत्पादनेनापि स्वतत्रैव विद्या मोक्षहेतुरिति सूचयति- सदेरुपनिपूर्वस्य किपि चोपनिपद्भवेत् । मन्दीकरणभावाच्च गर्भादेः शातनात्तथा ॥ २६ ॥ सदेरिति ॥ 'पल विशरणगत्यवसादनेषु' इति धातोरुपनीत्युपसर्गद्वय. पूर्वकस्य विष्प्रत्ययान्तस्योपनिपदिति रूपम् । भस्त्यन्न धात्वर्थत्रयम् । तथाहि ये मन्दब्रह्मविदलेपां गर्भजन्मजरादिकमुपनिपदयति शिथिलीकरो. तीत्युपनिपदित्येकोऽर्थः । जिज्ञासोचोप समीपे नि निश्चयेन ब्रह्म गमयतीति द्वितीयः । तत्वविदां तु गर्भादि नाशयत्येवेति तृतीयः। एवं सम्यग्धात्वर्थ- योगाद्विद्यैवोपनिपच्छब्दवाच्या । तादाद्वन्योऽप्युपनिषदुव्यते । लागलं जीवनमितिवदित्यर्थः ॥ २६ ॥ इति प्रथममुपोद्धातप्रकरणम् । १ चैतन्यप्रकरणमिति टीकान्तरे पाठ..

·मकरणम् २] पदयोजनिकाम्याख्या। प्रतिषेधप्रकरणम् २ । तदेवं मुमुक्षोर्मोक्षसाधनब्रह्मात्मविद्यापतिपत्तये वेदान्तारम्भ उपपद्यते इति स्थिते पुनराशक्यते । ननु विद्योपदेशाय वेदान्तारम्भस्तदोपपद्यते यदि विद्योदयः संभाव्येत स इहात्मनि संसारित्वग्राहकप्रत्यक्षादिविरोधाद्वाक्य- शतेनापि नोत्पादयितुं शक्यते, असंजातविरोधितया प्रत्यक्षादेबलवत्वात्तदु- पजीविनश्यागमस्स दुर्बलत्वात्कथंचिदुत्पन्नापि विद्या यदि प्रमाणसिद्धं संसारं बाधेत तर्हि प्रत्यगात्मनोऽपि ब्रह्मरूपत्वं कथं प्रत्यक्षानुभवो न बाधेतेति, भत उत्तरं वदति- प्रतिपेद्धमशक्यत्वान्नेतिनेतीति शेपितम् । इदं नाहमिदं नाहमित्यद्धा प्रतिपद्यते ॥१॥ प्रतिपेद्भुमित्यादि । नेतिनेतीति वीप्सया सकलदृश्यप्रतिपेधे शेपित- मुर्यरितं यदात्मतत्वं तत्प्रतिषेधावधित्वेन प्रतिपेद्धः स्वरूपत्वेन प्रतिपेधसा- क्षितयाऽवस्थितं यतोऽतः प्रतिपेढुमशक्यत्वादद्धा साक्षात्प्रतिपद्यते निःसं. दिग्धमुपलभ्यत इति योजना । उपलम्भप्रकारमभिनयति-इदमिति । इदं देहरूपं नाहमारमा, इदमिन्द्रियजातं मनोबुद्धिप्राणतदुपादानचेतनपर्यन्तं नाहं किंरवेपां प्रकाशकमव्यभिचारि स्वयंप्रकाशं कूटस्थमक्षरं यस्मिन्सर्व जगदा- श्रयेऽव्याकृताकाश ओतश्च प्रोतश्च तदेवाहं परमक्षरमिति प्रतिपद्यत इत्यर्थः । अनेन विद्या नोदेतीत्येपा शङ्का निराकृता। प्रतिपेद्धमशक्यरचादित्यनेन तु यथान्यारयातेन बाधायोग्यत्वं दर्शितमिति विवेकव्यम् ॥१॥ नन्वहं ब्रह्मति ज्ञानमुक्तविधयोत्पन्नमपि न प्रतिष्ठा लमते देहेन्द्रियाघ- भिमानस्थानवरतमनुवृत्तरित्याशय, तस्य प्रमाणमूलत्वाभावाद्वाधितानुवृ. तिमात्रस्याभासत्वान्न विद्याप्रतिपक्षत्वमित्यभिप्रेत्य वाक्योत्थज्ञानस्य प्राब- ल्यमुपपादयति- अहंधीरिदमात्मोत्था वाचारम्भणगोचरा । निषिद्धात्मोद्भवत्वात्सा न पुनर्मानतां व्रजेत् ॥ २ ॥ अहंधीरिति ॥ देहादावनारमन्यात्मबुद्धिरहंधीरित्युच्यते साहंकर्तुरिद- मंशात्पूर्षपूर्वाऽहंकारवासनावासितान्त करणरूपादिदमात्मनः सकाशादुल्थि- ·९४ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [प्रतिपेध- . ताध्यासात्मिकेत्यर्थः । स्वरूपतोऽस्सा दौर्बल्यमुक्त्वा विषयभेदादपि तदाह- वाचारम्भणगोचरेति । निरूप्यमाणं स्वतःसत्ताहीनमपि यदपरोक्षव्यवहार. गोचरतया गम्यते तद्वाचारम्भणमनृतजदानात्मरूपं तदेव गोचरो विपयो यस्याः सा । तथा यत एवमतो नेतिनेतीति शास्त्रेण निपिद्धो बाधित आत्मा स्वरूपमुद्भवः कारणं यस्याः सा निषिद्धात्मोद्भवा तस्या भावो निपिद्धारमो. अवस्वं तस्मादिति विग्रहः । सा पुनरिदधीरारमयाथात्म्यज्ञानानन्तरं मानता प्रमाणत्वं न प्रजेन लभेत, अवस्तुवादवस्तुजस्वादवस्तुविषयत्वाच स्वमावस्था विशेषज्ञानवदित्यर्थः । अतो वाक्योत्थज्ञानमेव प्रबलं नेतरदिति भावः ॥२॥ इदानीं 'पौर्वापर्ये पूर्यदौर्बल्यं प्रकृतिवदि तिन्यायेन प्रथमोत्पलाया अपि कर्ता भोक्तेत्यादिधिय उत्तरेण ब्रह्मारमज्ञानेन बाध्यत्वमुपपादयति- पूर्वबुद्धिमबाधित्वा नोत्तरा जायते मतिः । दृशिरेकः स्वयं सिद्धः फलत्वात्स न वाध्यते ॥३॥ पूर्वबुद्धिमिति ॥ न शुक्त्यज्ञानजन्यां रजतबुद्धिमबाधित्वा शुक्तिधीर- चरोत्पद्यते एवं कादिबुद्धिमवाधित्वा नारमतत्त्वज्ञानमुत्तरमुत्पद्यते। अतः प्रसक्तनिषेधारमकरवाद्वाधस्य पूर्वसमये उत्तरप्रसत्यभावान पूर्वेणोत्तरस्य याधः, किंतु परेण पूर्यस्य प्रसत्तस्य वाध इत्यनवद्यम् । पदार्थबोधे शब्दस्य मानान्तरसापेक्षत्वेऽपि न वाक्यार्थयोधे तदपेक्षा, पदार्थबोधेऽपि व्यवहार. मानस्यैवापेक्षत्वात्पूर्वबुद्धेर्व्यवहाराङ्गत्वांशस्योत्तरेणात्मज्ञानेनावाधनाच नोप- जीव्यविरोधश्चेति द्रष्टव्यम् । किंचौपनिपदात्मज्ञानमेव तत्वावेदकमत्यन्ता- बाभ्यार्थत्वादित्याह-दृशिरिति । ब्रह्मात्माकारान्तःकरणवृत्तिप्रतिफलितापरो- क्षस्फूर्ति शिरित्युच्यते सचैकः पराभायेनोपलक्षितोऽद्वितीय इति यावत् । स्वयंसिद्धः परनिरपेक्षसत्तास्फूर्तिकः स न बाध्यते । उक्तैर्विशेपणैर्वाधायोग्य. स्वावगमाप आत् । नहि फलं वाध्यते । तस्य सर्वज्ञानसाधारणत्वात्सर्व; व्यवहारहेतुप्रकाशत्वाञ्चेत्यर्थः । नित्यसिद्धस्याप्यस्य फलत्वं विषयाकारवृत्तिन्य- तत्वापेक्षयोपचर्यत इति भावः ॥ ३ ॥ एवं ब्रह्मारमज्ञानस्य वाक्यानुत्पत्तिशङ्कामुत्पत्रस्य प्रावल्योपपादनेन. पूर्वप्रवृत्तमलादिमियांध्यार्थत्वशकं. चोन्मध्येदानी कथमिदमुत्पद्यतामिति वीक्षायां पदार्थपरिशोधनेनेति शीतदृष्टान्तेनोपपादयति- ·मकरणम् ३] पदयोजनिकाल्यारया। इदं वनमतिक्रम्य शोकमोहादिपितम् । । वनादान्धारको यद्वत्स्वात्मानं प्रतिपद्यते ॥४॥ इदं वनमिति ॥ इदं शरीरमेव वनमिव वनं रागद्वेषशोकमोहादिभिः यांनतस्करादिस्थानीयैर्दूपितमाकान्तमतिक्रम्य दिध्यानमाचार्यादवगम्यान्व. यव्यतिरेकालोचनया पदार्थशोधनेन देहादिकमनारमतया त्यक्त्वा स्वमा रमानं सर्वांनुस्यूतमनपोझं प्रतिपद्यते । अहं ग्रहासीत्यौपनिपदं पुरषमवग. छतीत्यर्थः । यथा गान्धारको गन्धारदेशवासी पुरुषो यद्धचक्षुरेव तस्करैः रानीय महावने निक्षिप्तः स यन्धमोक्षार्थी तन्नामोशं कुर्यन्केनचित्कारणि- केनोपलब्धस्वेन मोचितबन्धो दर्शितस्वदेशमार्गो प्रामादामं पृच्छन् पण्डितो मेधावी बनारस्वदेशं प्रतिपद्यते, तथायमपि संसारी अविद्यारागादितस्करे। मिथ्याज्ञानपटेन विवेकदृष्टिमाच्छाद्य स्वदेशाइहारण्यं प्रवेशितो यन्धमो. क्षार्थी कदाचित्केनचित्कारणिकेनाचार्येण महाविदा त्याजितमिथ्यादृष्टिपटः प्रतियोधितस्वदेशब्रह्ममार्गोऽन्वयव्यतिरेकाम्यां स्वयमूहमानः स्वमात्मानम. धिगच्छतीत्यर्थः ॥ ४॥ इति द्वितीयं आरमज्ञानोत्पत्तिविधिप्रकरणम् ॥ २ ॥ ईश्वरात्मप्रकरणम् ३ येयं ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता तस्यां प्रकाशमानं ग्रह किं प्रत्यगात्मनो भेदेन प्रत्येतम्यं तदभेदेन वेति 'द्वा सुपर्णा सयुजे'सत्र भेदश्रवणात् 'अय- मारमा नहीं'त्यमेदश्रवणाय संदेहे निर्णयकारणं धोतं दर्शयन्वाक्यविषय- मर्थ स्पष्टयति- ईश्वरवेदनात्मा सानासायसीति धारयेत् । आत्मा चेदीश्वरोऽसीति विद्या सान्यनिवर्तिका ॥१॥ ईश्वर इत्यादिना ॥ ईश्वरो जगत्कारणत्वेनोपलक्षितः परमात्मा सत्य. ज्ञानानन्तानन्दरूपः स चेदात्मभिन्नो मेवादिवद्विषयभूतः परोक्षो वा स्यात्त- १ प्रतिषेधप्रकरणमित्यन्यत्र.

·B६ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [ईरारम- दासावीश्वरोऽहमसीति मुमुक्षुर्न धारयेदारमानं तत्वतो न प्रतिपद्यत । ततस्तावमस्यादिवचनविरोधः स्यात् । 'आत्मेति रूपं गच्छन्ति ग्राहयन्ति घेति न्यायविरोधश्च स्यादित्यर्थः । ईश्वर एवात्माहमस्मि नान्य इति चेद्धा. रयेद्विजानीयात्तदा न श्रुतिन्यायविरोध इति योज्यम् । सा विद्या तिरोहि- समेदाकारप्रत्यग्ग्रौक्यावलम्बिनी अन्यथा अविद्याया निवर्तिका समूलसं- सारनिवर्तिकेत्यर्थः । 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' 'ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येती'त्यादि- श्रुतौ ब्रह्मज्ञानस्य ब्रह्मभावफलश्रवणादन्यत्वपक्षे स्थितस्य नष्टस्य वान्यस्या- न्यभावानुपपत्तैरैक्यज्ञानमेव फलवदिति तत्रैव शास्त्रतात्पर्य न भेदे । तज्ज्ञा- नस्याफलत्वात् 'अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेदेति भेददर्शनस्य निन्दितत्वाच्च भेदश्रुतेस्त्वनाद्यविद्याकल्पितभेदानुवादपरत्वान्न स्वार्थे तात्पर्य- मिति भावः॥१॥ इतश्चाभेदे वेदतात्पर्यमाह- आत्मनोऽन्यस्य चेद्धर्मा अस्थूलत्यादयो मताः। अज्ञेयत्वेऽस्य किं तैः सादात्मत्वे ह्यन्यधीहुतिः ॥२॥ आत्मन इति ॥ अस्यूलरवादयो धर्माः प्रत्यगात्मनोऽन्यस्य भिन्नस्ये. श्वरस्य चेन्मता इष्टाः स्युस्खदास्येश्वरस्यानात्मभूतत्वादशेयत्वे सति मुमुक्षोर- स्थूलत्वादिभिः श्रौतैर्धमैः किं स्वास किमपि। स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्यादि- स्वगतभ्रान्त्यनिवृत्तरित्यर्थः । यदा स्वस्थूलत्वादिधर्मक ईश्वरोऽहमसीति ज्ञायते तदा तस्याप्यारमस्वेसति प्रतीचोऽन्यघी तिः स्वात्मन्येव गृहीतायाः कृशस्थूलत्वादिधियो मोहमूलाया बाधसिद्धिः फलं स्यादित्यर्थः ॥ २॥ 'कस्सिन्नाकाश ओत प्रोतश्चेति कार्यकारणात्मकजगदाश्रयप्रश्नोत्तरत्वे. नाक्षरस्योपक्रमात् 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि' इति जगदीश्वरतया मध्ये परामर्शात् 'अदृष्टं द्रष्ट्रि'त्यादिना तरस्वभावकथनपूर्वकमन्ते च एत- सिनु खल्वक्षरे गार्याकाश ओतश्च प्रोतश्चे'त्युपसंहारादीश्वरपरता ब्राह्मण- वाक्यस्याशेपस्यावधारिता, तत्र 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्टश्रोतृमन्तृविज्ञात्रि'ति द्रष्टवाघुपलक्षितस प्रत्यगात्मनोऽक्षरब्रह्माभेदश्वावधारित इतीश्वरात्मनोर- भेद एव शास्त्रार्थो यतस्तसाव्प्रत्यगात्मन्यध्यस्तस्थूलत्वादिप्रतिपेधपरमिदं वाक्यमास्थयमित्यभिप्रेत्याह--- ·प्रकरणम् ४] पदयोजनिकाव्याख्या। मिथ्याध्यासनिषेधार्थ ततोऽस्थूलादि गृह्यताम् । परन चेन्निपेधार्थ शून्यतावर्णनं हि तत् ॥३॥ मिथ्येति ॥ ततस्तस्मान्मिथ्याध्यासस्याज्ञानमूलस्य निषेधार्थ निवृत्यर्थ अस्थूलादिप्रत्यगात्मविशेषणस्थेन गृह्यताम् । विपक्षे दोपमाह- परत्रेति ॥ अस्थूलादिवाक्यं परत्र प्रत्यगारमनोऽन्यत्र स्थूलत्वनिषेधार्थ चेत्स्याचदा हि निश्चितं शून्यतावर्णनमेव तत्स्यादात्मनोऽन्यस्य जहत्वातस्य च स्थौल्यादिधर्मयोगानिपेधान्तःपातिरवे सतीश्वरस्येश्वरत्यायोगानिषेधमात्रपर- मेव वाक्यं स्यादित्यर्थः । तस्मादस्थूलादिधर्मकस्यानात्मरवायोगादीश्वरमग्यु- पगच्छतारमैव सोऽभ्युपगन्तव्य इति भावः ॥ ३ ॥ किंच प्रत्यगात्मनोऽन्यत्र स्थूलत्यादिप्रतिषेधे चामाप्तप्रतिषेधो निष्फल- श्वापद्यतेति दोपान्तरमाह- चुभुत्सोर्यदि चान्यत्र प्रत्यगात्मन इष्यते । अप्राणो ह्यमनाः शुन इति चानर्थकं वचः ॥ ४ ॥ बुभुत्सोरिति ।। यदि प्रत्यगास्मनो बुभुत्सोरारमतत्वं बोद्भुमिच्छोः । मंसारित्वेनाभिमतादात्मन इतियावत् । तदन्यत्र देहेन्द्रियमाणमनस्तद्धर्मनि- पेघ इप्यते तदाऽमाण इत्यादिवचनमनर्थकं निर्विपयं स्वादन्यन प्राणादिनस- क्यभावारप्रतिपेधस्य च दृष्टार्थवादित्यर्थः ॥ ४॥ इति तृतीयं ईश्वरारमप्रकरणम् ॥ ३ ॥ तत्त्वज्ञानखभावप्रकरणम् ४ ननु यदिदमीश्वराभेदेनात्मनो ज्ञानं मोक्षसाधनमुक्तं तन्नोपपद्यते संचि- तानेकर्मसद्भावात्कर्मणां च फलावश्यंभावनियमातः प्रतिबन्धसंभवादिति वत्राह- अहंप्रत्ययवीजं यदहंप्रत्ययवस्थितम् । नाहंप्रत्ययवहथुष्ट कथं कर्म प्ररोहति ॥१॥ . उ.सा.७ ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [तत्वज्ञानस्वभाव- अहंप्रत्ययेति ॥ अहमिति प्रत्ययोऽहंकारोऽनात्मन्यात्माभिमानलक्षणः स बीजं कारणं यस कर्मणस्तदहंप्रत्ययवीजं अहमिति प्रतीयते आत्मा यस्मि. अन्तःकरणे सामासे तदहंप्रत्ययवत्तस्मिन्नहंप्रत्ययवति स्थितं संचितं यत्कर्म- जातं तन्नाहं कर्ता भोक्ता, किंतु ब्रह्मवाहमसीति यः ममाणजनितः प्रत्ययः स एव वह्नितेनोष्टं दग्धं कथं पुनः प्ररोहति फलोन्मुखं जायेतेति योजना । तथाच श्रुतिस्मृती 'क्षीयन्ते चारस कर्माणि तस्सिन्दृष्टे परावरे'। 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तयेति । ज्ञानोदये नान्तरीयकतया मूलाज्ञानस्य विरोधादेव निवृत्तिसंभवात्तदा तत्कार्यान्तःकरणस्यापि निवृत्तेराश्रयामावे कर्मस्थित्ययोगात्कुतस्तेन मोक्षप्रतिबन्धसङ्केत्यभिप्रायः॥ १ ॥ ननु यथा ज्ञानवतोऽपि भिक्षाटनादिकर्म सफलमुपलभ्यते तथा तस्याह- एफलमपि कर्म सफलं स्यादिति कल्प्यत इति शकते- दृष्टवच्चेत्प्ररोहः स्यान्नान्यकर्मा स इष्यते । तन्निरोघे कथं तत्स्यात्पृच्छामो वस्तदुच्यताम् ॥२॥ दृष्टचच्चेत्प्ररोहः स्यादिति ॥ परिहरति-नान्यकर्मा स इष्यत इति । नेति निषेधार्थः । स भिक्षाटनादिविदुपो व्यापारोऽन्यकर्मा । अन्यत्र प्रवृत्तं फलं कर्म कारण यस्य सोऽन्यकर्मा स इष्यते । ज्ञानाविरोधिमारब्धफल- कर्मनिबन्धनं हि भिक्षाटनादि नैवंविधलक्षणं तस्य ज्ञानविरोधित्वादित्यर्थः । ननु ज्ञानादज्ञाननिवृत्या तन्मूलाहकारनिवृत्तिद्वारेण तदानयकर्मनिवृत्ती कथमारब्धमपि कर्म सिद्ध्येद्यनिमित्ता विदुषो भिक्षाटनादिकर्मप्रवृत्तिरिति पृच्छति पूर्ववादी-तनिरोध इति । कर्माश्रयः प्रथमतच्छन्दार्थः । कर्म यत्तच्छब्दार्थः ॥२॥ उत्तरमाह- देहाद्यारम्भसामाज्ज्ञानं सद्विपयं त्वयि । अभिभूय फलं कुर्यात्कर्मान्ते ज्ञानमुद्भवेत् ॥ ३ ॥ देहादीति ॥ सद्विषयं प्रमाणजनितत्वेन प्रबलमपि ब्रह्मात्मविपयं ज्ञान: मभिभूय विदेहकैवल्यरूपात्फलारप्रच्याव्य कर्म प्रारब्धफललक्षणं खंफलं देहाभासजगदाभासरूपं त्वयि ज्ञानवत्यपि कुर्यादेव । कुतः। देहाधारम्भ.

·९९.
प्रकरणम् ४] पदयोजनिकान्याख्या ।
प्रति समर्थत्वादन्ते प्रारब्धकर्मफलभोगावसाने सति ज्ञान प्रतिवन्धरहित.
मुनवेदुद्भूतं भवति । वर्तमानकार्यसंपादकाविधालेरामप्यपयाध्य विद्वांसं
स्वाराज्ये स्थापयेदित्यर्थः ॥३॥
ननु प्रारब्धकर्मवशाज्ञानिनोऽपि भोगः सान वनारब्धकर्मतरफलयोन-
सिलवस्थितिरिति कथमुपपद्येत, अज्ञानकार्यत्वाविशेपारसर्वस्याज्ञाननिवृत्ती
च पुनराश्रयाभावेनावस्थानाभावस समरवादित्याशय विशेपमाह-
आरब्धस्य फले घेते भोगो ज्ञानं च कर्मणः ।
अविरोधस्तयोयुक्तो वैधर्म्य चेतरस्य तु ॥ ४॥
आरब्धस्येति ॥ भोगो ज्ञानं चेत्येते हि यसादारब्धस्य कर्मणः फले.
वस्तयोरविरोधो युक्त इतरस्य रवनारब्धफलस्य संचितस्य क्रियमाणस्य वा
कर्मणो वैधग्यं वैपरीत्यं विरोध एवेत्यक्षरार्थः । अयं भावः-ज्ञानं हि स्व.
कारणाजायमानं शरीरादिसापेक्षमेव जायते' अशरीरस्थागन्तुकज्ञानासंभ-
वात् । शरीरादिकं तु न ज्ञानकारणादुत्पद्यते, अन्यकारणस्यान्यहेतुत्वायो-
गात् । अतः कैश्विकर्मविशेषैः पारीरविदोपे ज्ञानोत्पत्तियोग्ये स्वफलदाना-
यारब्धे सति तमानित्य ज्ञानहेतुकर्माणि ज्ञानमारमन्त इत्यभ्युपगन्तव्यम् ।
तथाचारब्धे देहे सद्भोगस्यावश्यंभावित्वादोगप्रदकर्मारब्धशरीरमाश्रित्य स्व-
स्वहेतुसमासादितं ज्ञानं स्वफलमज्ञाननिवृत्ति कुर्यदपि न सद्यो भोगेकनाश्य-
देहारम्भककर्माक्षिप्ताविद्यालेशं निवर्तयत्युपजीव्यविरोधित्वाभावादिति नार-
ब्धफलकर्मज्ञानयोर्विरोधः । अनारब्धफलानां तु कर्मणामकात्मतत्वज्ञानो.
दयविरोधादेव कर्तृस्वभावनिवृत्तावाश्रयाभावादभावोपपत्तेनं ज्ञानसहाव..
स्थानमुपपद्यत इत्यस्ति विशेष इति ॥ ४ ॥
ननु ज्ञानिनोऽपि चेदोगो देहारम्भककर्मनिबन्धनोऽस्ति तर्हि तस्स
कदाचिद्देहात्माभिमानसंभवात्तदुद्भूतदुरितप्रतिबन्धयशान्मोक्षानुपपत्तिरिति
चेनेत्याह-
देहात्मज्ञानयज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम् ।
आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते ।
ततः सर्वमिदं सिद्धं प्रयोगोऽसामिरीरितः॥५॥

·१०० उपदेशसाहस्री पधभागः २ । [बुध्यपराध- देहात्मज्ञानवदिति ॥ यथा विवेकविलक्षणस्य लौकिकस्य देहे मनु. प्योऽहमित्यात्मज्ञानं निःसंदिग्धमुपलब्धं तथा मुख्यात्मन्येव देहायहंकार- पर्यन्तसाक्षिण्यारमन्येव यस देहात्मज्ञानबाधकमहमस्मि परं ब्रह्मेत्येवंरूपं निःसंदिग्धं ज्ञानं भवेरस यथोक्तज्ञानवलादनराशेरपनीतत्वान्मुक्तिमनिच्छ. सपि वलान्मुच्यत एवेत्यर्थः। तथा चाविर्भूतात्मतत्वस्य पुनर्देहाभिमानहेरव. भावान मोक्षे कोऽपि प्रतिबन्ध इति भावः । तथाच श्रुतिः 'भिद्यते हृदय- अन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे' इत्याद्या । तथा स्मृतयोऽपि 'बीजान्यायुपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः । ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैनात्मा संवध्यते पुनः । यथा पर्वतमादीप्तं नाशयन्ति मृगद्विजाः । सद्ब्रह्मविदो दोपा नाश्रयन्ते कदाचन । मञोपवलयद्वजीर्यते भक्षितं विपम् । तद्वत्सर्वाणि कर्माणि जीर्यन्ते ज्ञानिनः क्षणा दिति । ज्ञानिनः कर्मणा प्रतिबन्धाभावमुपपादितमुपसंहरति- --तत इत्यर्धश्लोकेन । सर्पमिद- मिति प्रारब्धकर्माविरोधित्वोक्तिः । सिद्धं श्रुत्यादिप्रमाणसिद्धमित्यर्थः । प्रयोग उपपत्तिः ॥ ५ ॥ ॥ इनि चतुर्थ तस्यज्ञानस्यभावप्रकरणम् ॥ ४ ॥ वुद्ध्यपराधप्रकरणम् ५ यदि प्रागुक्तरीत्या ब्रह्मात्मज्ञानममृतस्यं गमयेस्किमिति तहिं सधैरहंग्रहा. सीत्यारमरूपं न गृह्यते निसर्गत एष सर्वेषां परमपुरुषापापियादिति .तग्राह- मूत्राशको यथोदको नाग्रहीदमृतं यथा । कर्मनाशभयाजन्तोरात्मज्ञानाग्रहस्तथा ॥१॥ मूत्राशय इति ॥ भग्रेयमारयायिका-उदको नाम कश्चिपिभगवन्तं महाविष्णुं तपसा तोपयिस्या देयरक्षितममृतं प्रार्थितान् । तदा भगवता देवेन्द्र प्रायुक्तममृतमस्म दीयतामिति । इन्द्र विष्णोराज्ञां पालयममृतक. नीरया मातवेपमास्याय स्वयसिदेश फरशमुपनिधायोदवाय दानुमा. १ लहंप्रत्ययप्रकरणनित्यन्यत्र.

·का १०१ प्रकरणम् ५ पदयोजनिकाल्यारया। रेमेऽसूयया माभवरवस्थामृतपानमिति मन्यमानः । तदुदकोऽपि चण्डालमू- प्राध्या न जमाहेति । उदको भूनारायः सन् यथाभूतमेव प्रत्यक्षोपलब्धमा प्यमृतं यथा नाग्रहीन मदभिलपितममृतमिदमिति न गृहीतवान् जातिना- शमयादिति योजना, तथा जन्तोलोकस्य वर्णाश्रमोपाधिविहितकर्मनाराम. यादात्मज्ञानस्य यथोक्तस्याऽग्रहस्तस्मिन्ननादर इत्युत्तरार्धयोजना । पदार्थ- स्वरूपापरिज्ञानं विपरीतज्ञानं च श्रुत्युक्तारमस्वरूपाग्रहणकारणमिति भावः॥१॥ ननु दृष्टान्ते देवेन्द्रस्य येपान्यरवममृतकलशस्य च मूग्राशयस्थाननिवेशनं च जात्यन्तरमूग्रभ्रमोत्पादनेनामृतामहणकारणमासीस तयारमनो ब्रह्मभूतस्य भ्रमकारणमस्तीत्यत आह- बुद्धिस्थश्चलतीवात्मा ध्यायतीव च दृश्यते । नौगतस्य यथा वृक्षास्तद्वत्संसारविभ्रमः ॥२॥ बुद्धिस्य इति ॥ अनाद्यविद्यया स्वारमान्यभ्यसबुद्धौ लिङ्गशरीरे अभि- मानित्वेन स्थित आरमा तस्मां युद्धौ चलन्त्यां चलतीय दृश्यते न वस्तुतश्व- लंत्यविक्रियत्वात् , तथा तस्यां ध्यायन्त्यां निश्चलीभूतायां ध्यायतीव निश्चल इव दृश्यते प्रतिभासते न वस्तुतो ध्यायति । चलनाभाये तत्प्रतियोगिकस्य नैश्चल्यस्याप्यभावादित्यर्थः । विकारवटुप्यविवेकादादावेव संसार्यहमस्मीति विपरीतनिश्चयदोषाप्छ्रुत्यादिमिरीयमाणमप्यारमनो ब्रह्मत्वं न गृह्णाति लोक इत्यभिप्रायः । अविवेकादन्यथाप्रतिपत्तो दृष्टान्तमाह-नौगतस्येति । तद्व- दिति दान्तिकोक्तिः ॥२॥ उक्तमेव प्रपश्यति- नौस्थस प्रातिलोम्येन नगानां गमनं यथा। आत्मनः संमृतिस्तद्वद्ध्यायतीवेति हि श्रुतिः ॥३॥ नौस्थस्येति ॥ जलस्थायां चलन्यां नावि स्थितस्स जनस्स यथा नौग. तिदिग्वपरीत्येन जलाशयतीरस्थानां नगानां वृक्षादीनां गमनं विभाव्यते बाध्यविवेकान बदसंसारिणोऽप्यारमतः संसतिग्नुभूयत इयर्थः । उक्ता- नुवादिनीं श्रुति पठति-ध्यायतीवेति हि श्रुतिरिति । 'स समानः ·१०२ उपदेशसाहस्री पधभागः२। [बुद्ध्यपराध- सनुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीवे'ति श्रूयत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ प्रपञ्चितदृष्टान्तानुगुण्येन दान्तिकं प्रपञ्चयनुदाहृतश्रुत्यर्थमाह- चैतन्यप्रतिविम्वेन व्याप्तो बोधो हि जायते । बुद्धः शब्दादिभिर्भासस्तेन मोमुह्यते जगत् ॥ ४॥ चैतन्यप्रतिविम्बेनेति ॥ चैतन्यप्रतिविम्बश्चिदाभासस्तेन व्याप्तो हि यस्माद्बुद्धेर्बोधो विषयाकारा बुद्धिर्जायते, अतः स्वाभासाविवेकाच्छन्दादि- भिर्बुद्धिवृत्तिव्याप्तविपयैः । इत्थंभावे तृतीया । विषयभूतदेहाचारमना भासो भासनं स्फुरणमात्मनो भवतीति शेषः । यदि शब्दादिनिर्भास इति पाठो लभ्यते तदा बोधविशेषणम् । शब्दादेविपयस्य निर्भासो यस्मिंस्तथेति सुग. मम् । येनैवमेकस्यां बुद्धिवृत्ती देहादिविषयचैतन्ययोः संश्लेप इव भवति तेनान्योन्याविवेकनिमित्तेन जगजनोऽतिशयेन मुह्यतीत्यर्थः । यथा नौस्यः पुरुषो नावश्वलनं नानुभवति अचलसु च वृक्षेपु चलनमनुभवतीत्युपाघिसा- मादेवं बुद्धिस्थदेहाधात्मभावमिवापस आत्मा तदीयं व्यापार न पृथगनु- भवति तदाभासावियेकात्तु चिदात्मनि विकारमारोपयग्ननुभवति मृपैवेश्ये. तयायतीवेत्यादिश्रुत्योच्यते । अत उपाधिसामर्थ्यात्संसारित्वविनम इत्य- भिप्रायः॥४॥ एवमविवेकाधीने संसाराभ्यासे विविक्तपदार्थस्य वाक्यादब्रह्मास्मीति बुद्धिवृत्त्युदये मुक्तिः फलिप्यत्यतः पदार्थविवेकवता भाव्यं मुमुक्षुणेत्यभि- प्रेत्याह- चैतन्यभास्यताहमस्तादर्थ्य च तदस्य यत् । इदमंशप्रहाणे न परः सोऽनुभवो भवेत् ॥५॥ चैतन्यभास्यतेति ॥ अहमोऽहंकारस्य चिदचिद्वन्धिरूपसं यञ्चतन्यमा. स्थता दृश्यता यच तादध्यं चिदात्मनो विपयोपस्थापकत्वेन तच्छेपरवमस्ति तदुमयमस्याहंकारस्य संवन्धि तसिन्निदमंशस्य प्रहाणे विवेके सति न भवेन स्यादिति योजना । तत्र योऽनुभवः साक्षी परिशिष्टः स परः पर. मारमा वाक्यार्थभूतो भवेदित्यर्थः । यद्वा अस्याहमोऽहंकारस्य चैतन्यमां- स्थता जडता तादध्यं च तच्छेपरवं च यद्यसादस्ति तत्तसादयमहंकारो ना.

·प्रकरणम् ६] पदयोजनिकान्याख्या। १०३ स्मेति वेद्यांशमहाणेन तस्मिन्नस्मदर्थत्वाभिमानत्यागेन योऽनुभवः स पर आत्मेति निश्चयवान्भवेदिति योजना । अथवा स वाक्यार्थविपयः परः सर्वोत्तरोऽनुभवोऽहमोहंकारस्येदमंशप्रहाणेन पृथकरणेन भवेदिति संबन्धः । इदमनिदमात्मकस्याहंकारस्य संबन्धी य इदमंशस्तस्य साक्षिसाक्ष्यान्वयव्य- तिरेकागमापायित्तदवध्यन्वयव्यतिरेकालोचनरूपेण मननेनापबाधे सति अवशिष्टांशोऽनपोह्य आत्मेत्यनुमवो भवेदित्यर्थः । नन्वहमित्यवभासे इदमंश एव न चकास्ति यस प्रहाणेन परोऽनुभवो भवेदित्याशङ्कायामाह-चैतन्य. भास्यतेति । तादथ्य चेति च । सुपुस्यादावात्मनि भासमानेऽप्यहंकारस्या- नवभासादनारमत्ये निश्चिते सति जागरितादावागन्तुकचैतन्यमास्यता तस्य सिद्धा । अतः प्रतिभासते । इदमंशाभावेऽपि चैतन्यभास्यत्वेन लक्षणेनास्ती- दमाकारतेत्यर्थः । तथा तादर्थ्यमप्यस्ति आत्मनि फर्तृत्वभोक्तृत्वादिच्यवहार- निर्वाहकतया भारमशेपत्वमस्ति यद्यस्मादेवं तत्तस्मादप्यनात्मवलक्षण इद- मंशो विद्यते अतस्तत्प्रहाणेन ब्रह्मात्मानुभवो भवेदिति सर्व समासम् ॥५॥ इति पञ्चमं बुधपराधप्रकरणम् ॥ ५॥ । विशेपापोहप्रकरणम् ६ पदार्थ विवेकवतो वाक्यादहंब्रह्मेति ज्ञानं भवतीत्युकम्, तत्राहमित्यत्रेद- मंशाहाणेन साक्षितत्त्वस्य शोधनप्रकारः सूक्ष्मोपायो निर्दिष्टः, तत्रासमर्थ- प्रति स्थूलोपायेन पदार्थशोधनप्रकारमुपदेष्टुं प्रकरणमारभते । तत्र यत्स्वरू- पग्रहाणमन्तरेण ज्ञातुं न शक्यते यथानेरौप्यं तस्य स्वरूपत्वादेव न विशे- पणता यद्यपि तथापि तथाविधस्य कचिद्विशेषणत्वव्यवहारः कल्पितभेदमा- नित्येति स्थिते आत्मनि सति सत्ताचैतन्यानन्दानामनपायान्न तेषां विशेष- णत्वं किंतु स्वरूपत्यमेव कृशः स्थूलः कृष्णो गोरोऽहं मनुष्यः श्रोता द्रष्टा वक्ता कामी क्रोधी ज्ञानी कर्ता भोका सुखी दुःखीत्येवंविधानि विशेषणानि ना- स्मनः सत्तादिवत्स्वरूपभूतानि सत्यप्यात्मनि सुपुत्यादौ तेपामभावादित्येव- - मात्मनः पृथगुसृत्य तस्य फूटस्थतावधेयेत्यभिमेत्य पृथग्भूतस्य विशेपणस्वाभावे दृष्टान्तमाह- १ मूत्राशङ्गप्रकरणमित्यन्यत्र.

·उपदेशसाहसी पधभागः २। [विशेषापोह- छित्वा त्यक्तेन हस्तेन स्वयं नात्मा विशिष्यते । तथा शिष्टेन सर्वेण येन येन विशेष्यते ॥१॥ छित्त्वा त्यक्तेनेति ॥ ययायं दृष्टान्तस्तथा येन येन मनुष्यवादिना विशेष्यते तेन सर्वेण शिष्टेन त्यक्तहस्तातिरिक्तन पादादिना या स्वयमात्मा न विशिष्यते यथा हस्तच्छेदानन्तरं हस्तवानहमिति न विशिष्टप्रत्ययः क्रियते एवमेव पादादिमान्मनुष्योऽहमित्यादिविशिष्टप्रत्ययो न कार्य इत्यर्थः ॥ १॥ देहद्वयसमवायिधर्माणामारमनि व्यभिचारातरारमा विशिष्य न प्रत्येतव्य इत्युक्तमनूय फलितमाह- तस्मात्यक्तेन हस्तेन तुल्यं सर्व विशेषणम् । अनात्मत्वेन तसाज्ञो मुक्तः सर्वैविशेषणैः ॥२॥ तस्मादिति ॥ अनात्मत्वेन त्यक्तेन हस्तेनेति संबन्धः । विमतानि वि. शेपणानि नारमस्वभावभूतानि विशेषणत्वात् छित्त्वा त्यक्तहस्तवदित्यर्थः । यसादेवं तस्मात् शो ज्ञानवान्विवेकज्ञानवान्सर्व विशेषगैर्मुक्तश्चित्सदानन्द- मात्रारमक एवावशिष्यत इत्यर्थः ॥२॥ उक्तन्यायेन विशेपणानामनारमत्वेति मात्मनस्तद्वियोगोऽस्ति आगमा- पायाभ्यां संबन्धनैरन्तयोदित्याशङ्कयाह- विशेषणमिदं सर्व साध्वलंकरणं यथा । अविद्याध्यासतः सर्व ज्ञात आत्मन्यसद्भवेत् ॥३॥ विशेषणमिदं सर्वमिति ॥ इदं सर्व विशेषणं यथालंकरणमलं कार्य- संबन्धेऽपि न तत्तादात्म्यतद्धर्मत्वबुद्धिविपयस्तथा साधु शोभनं युक्तमिति यावत् । इसरथा आगमापायानुपपत्तेरित्यर्थः । तर्हि कुतो मनुष्योऽहमित्या- दौ तादात्म्यावभासतबाह-अविद्याध्यासत इति । मोहादेष तथावभास इत्यर्थः । यसादविद्ययाभ्यस्तमेवारमनीदं सर्व विशेषणमतो ज्ञाते आरम- स्पविद्यानिवृतावसङ् छापितं फारनपविधमानं भवेत्तथा निश्चित मवे. दिति योजना ॥३॥ .

·प्रकरणम् ६] पदयोजनिकान्यारया। १०५ ज्ञात आरमनीरयुक्त ज्ञेयत्वमात्मन उक्तमिति शङ्का स्यात् ज्ञेयत्वे च विशेषणादिवदनारमस्वप्रसङ्ग इत्याशझ्याह- ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यो ज्ञेयमुत्सृज्य केवलः । अहमित्यपि यदाचं व्यपेताजसमं हि तत् ॥ ४॥ ज्ञातैवेति ॥ ज्ञेयमुत्सृज्य दृश्यांशापोहं कृत्वा यो ज्ञाता सदा सर्पस्य स एवात्मा न माहांश इति ग्राह्योऽभ्यवसेयः । किंलक्षणः केवलो ज्ञातृत्व- विशेपणेनापि रहित इत्यर्थः । ज्ञातृत्वाधुपलक्षितं चिन्मात्रमलुप्तप्रकाशस्व. भावतया सानुस्यूतं वस्त्वात्मेति विवेकवतो निश्चितप्रत्ययो भवेदिति भावः । अहमित्यनुभूयमानस्वारकथं ज्ञातैवात्मेत्युच्यत इत्यत आह अहमि- त्यपीति । यदपि इदमहमिति ग्राह्यमात्मरूपं मन्यसे तद्यपेतासमं छिसह- स्ततुल्यं हि एव तत्सुपुत्यादावात्मन्यवभासमानेऽप्यहमित्यनवभासनाद- हमो व्यभिचारित्वे सत्यात्मदृश्यतयात्मत्वायोगादित्यर्थः॥४॥ आत्मनोऽहंप्रत्ययग्राह्यत्वाभावे चक्षुरादेरप्यविपयस्य कुतः सिद्धिरिति मुग्धशङ्का दृष्टान्तेनापाकुर्वन्नात्मनोऽन्यनिरपेक्षा स्वतःसिद्धिं साधयति- यावान्यादिदमंशो यः स खतोऽन्यो विशेषणम् । विशेषप्रक्षयो यत्र सिद्धो ज्ञश्चित्रगुर्यथा ॥५॥ यावानिति ॥ अहमित्यन्न यावश्विदवभास्यरवलक्षणेनेदमंशो योऽहंका- रादियंत्र विशेषणं स्याद्यस्सिन्स्वानुगतप्रतिमासे प्रत्यगात्मनि विदोपव्यवहार- हेतुः सारस प्रत्यगारमाऽन्यो विशेपणत्वेनाभिमतात्तदहंकारादेः परो विशेप. प्रक्षयश्च सर्वेषां विदोपाणां प्रक्षयो व्यावृत्तिर्यसिन्निति व्युत्पत्तेनिर्विशेषश्च एवंरूपः स्वतःसिद्धोऽन्यनिरपेक्ष एव सिद्धः स्फुरन्वर्तत इति पदयोजना। यया देवदत्तो विशेषणभूतायाधिनगोरन्यस्तरसंयन्धामागेव सिद्धो न वि- प्रगोः संवन्धं स्वसिद्धि प्रत्यपेक्षते तथात्माप्यहंकारादिसंबन्धात्मागेव स्वमहिम्ना सिद्धो नाहंकारादिकं स्वसिद्धावपेक्षत इति दृष्टान्तदाष्टान्तिकसं- गतोऽर्थः ॥५॥ नन्वहमोऽनारमत्ये कयमहं ब्रह्मेति तादात्म्यश्रुतिरपपद्यतेत्याशयाऽध्य- स्वाहंकारस्य मूलनिवृत्यर्या श्रुति हंकारस्यात्मस्वप्रतिपश्यति परिहरति- ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [बुध्यारूढ- इदमंशोऽहमित्यत्र त्याज्यो नात्मेति पण्डितः । अहंब्रह्मेति शिष्टांशो भूतपूर्वगतेर्भवेत् ॥ ६॥ इदमंशोऽहमिति ॥ अहमित्यत्राहंकारावभासे य इदमंशः स नारमा दृश्यत्वादिति निचित्य पण्डितैस्त्याज्यः । तसित्तात्माभिमानो न कार्य इत्यर्थः । तर्हि कथं श्रुतिनिदेशस्तवाह-अहमिति । अहंग्रीति वाक्यार्थ- निष्ठायां योऽहंकारांशं उलिख्यते स भूतपूर्वगतेहेतोभवेत् । भूता संजाता पूर्व गतिः प्राप्तिस्तस्या इति विग्रहः । अहंकारलक्ष्यं वस्तु तत्साक्षिरूपमहमिति श्रुत्योद्धिख्यत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ इति षष्ठं विशेषापोहप्रकरणम् ॥ ६ ॥ बुद्ध्यारूढप्रकरणम् ७ एवं कृतान्वयव्यतिरेकस्य परिशोधितपदार्थतत्वस्य वाक्यादेव वाक्यार्थ- ज्ञानमुपपद्यत इत्युपपरया निर्धारितमर्थ स्वानुभवावष्टम्भेन स्पष्टीकतुं प्रकर- णान्तरमारमते- बुद्ध्यारूढं सदा सर्व दृश्यते यत्र तत्र वा। मया तसात्परं ब्रह्म सर्वज्ञश्चास्मि सर्वगः ॥१॥ बुख्यारूढमित्यादिना ॥ यस्मान्मया सर्वमध्यात्ममधिभूतमधिदेवमि. त्यादिलक्षणं यत्र तत्र वा जाग्रत्स्वमयोरिहलोकपरलोकयोर्वा स्थितं प्रत्यक्षा. दितः शास्त्रतो वा यदुपलभ्यमस्ति तत्सर्व बुध्यारूढं बुद्धिवृत्तिकोडीकृतं सदा दृश्यते प्रकाश्यते तसादहं सर्वदृश्यविलक्षणत्वात्परं प्रपञ्चातीतं ब्रह्मा. सि । सर्वज्ञः सर्वार्थप्रकाशकः सर्वगोऽपरिच्छिवश्चास्मीत्यर्थः ॥ १॥ ननु कथमेतावता सर्वज्ञत्वं पुरुषान्तरवुद्यारूढेऽर्थे पुरुपान्तरस्यानुभव- सरणयोरसंभवादेकस्यारमनः सर्वार्थप्रकाशकत्वासिद्धरित्यत आह- यथात्मबुद्धिचाराणां साक्षी तद्वत्परेष्वपि । नैवापोटुं न वा दातुं शक्यस्तसात्परो ह्यहम् ॥२॥ • यथात्मेति ॥ आरमनि सर्वव्यवहारप्रवर्तकतया आरमसंवन्धिनी बुद्धि. १ इति छित्वाप्रकरणमिति वा ।

·१०७ प्रकरणम् ७] पदयोजनिकाच्याख्या। रात्मबुद्धिस्तस्याश्चारः प्रचारो येषु ते आत्मबुद्धिचारा अध्यात्माधिदेवस्थूलसू- क्ष्मदेहारमकास्तेपां साक्षी स्फोरकोऽहं यथा तद्वत्तथा परेषु परकीयबुद्धिचारे- प्वप्यहं साक्षी । साक्षिभेदे प्रमाणाभावात् 'मय्येव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम् । मयि सर्व लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमस्यह'मित्यादिश्रुतेर्मययेवैक- सिंश्चिदेकरसे आत्मनि सर्वप्रमातृतद्बुद्धितत्प्रचारगोचरस्य प्रपञ्चस्य कल्पित- त्वावगमाञ्च युक्तं मम सर्वज्ञत्वादीत्यर्थः । यसादेवमहं सर्वसाक्षिरयेन सर्वा- धिष्ठानत्वेन च सर्वज्ञः सर्वगत्तश्च तस्मादपोङमयमस्य द्रष्टा न भवत्यन्न स नास्तीति वा निराकर्तुं नैव शक्यः केनचित् । नचैवादातुं ज्ञानेन क्रियया वा प्रकाशयितुमुपादयितुमाक्रष्टुं वा शक्यः। हि यस्सादहं माझग्राहकादिप्रपन्न. 'विलक्षणस्तस्मात्परः परमात्मैवेत्युपसंहारः॥२॥ ननु बुधारूहं चेत्सर्व प्रकाश्यते क्षेत्रज्ञेन तदा दर्शनक्रियायां कर्तृत्वाद्वि- कारित्वादिदोपमाप्तस्यानात्मस्वप्रसङ्ग इति शङ्कां निरस्यति- विकारित्वमशुद्धत्वं भौतिकत्वं न चात्मनः । अशेपवुद्धिसाक्षित्वाद्बुद्धिवचाल्पवेदना ॥३॥ विकारित्वमिति ॥ आत्मनो न विकारित्वं बुद्धिवत्सावयवत्वाभावा- सर्व विकारसाक्षित्वाच । ततएव नात्मनोऽशुद्धावं क्रियागुणयोगित्वमस्ति । सकलगुणक्रियावद्वस्तुसाक्षित्वाञ्च । नापि भौतिकत्वमात्मनो रूपादिहीन- स्यात् । किंच नात्मनो बुद्धिवदल्पवेदना । यथा बुद्धेवुद्धितत्संसगोदिविषया वेदनास्ति नैवमारमनोऽशेपबुद्धिसाक्षित्वात् । सर्वबुद्धिस्वरूपतद्विकारादिसा- क्षित्वादित्यर्थः ॥ ३॥ यदि निर्विकार एवात्मा कथं तर्हि स सर्वार्थप्रकाशक इत्युच्यत इत्या. शक्षय लोकप्रसिद्धदृष्टान्तेन निर्विकारस्यैव प्रकाशकत्वमुपपादयति- मणौ प्रकाश्यते यद्वद्रक्ताद्याकारतातपे। मयि संदृश्यते सर्वमातपेनेव तन्मया ॥ ४ ॥ मणाविति ॥ मणौ स्फटिकादिलक्षणे जपाकुसुमादिरूपा रक्ताधाकारत- आरके सूपालोके सत्ये प्रकाश्यले गृह्यते यदत्तथा मन्यि क्षेत्र मादित्सा स्थानीये विद्यमान एव स्फटिकादिस्थानीयायां बुद्धौ जपाकुसुमादिरक्तता. - ·प्रकरणम् ८ ] पदयोजनिकाव्याख्या। आत्मनोऽशुद्धिगन्धोऽपीति भावः ॥ ६ ॥ इति सप्तमं बुयारूद्धप्रकरणम् ॥ ७ ॥ मतिविलापनप्रकरणम् ८ ननु विद्याविधयोयदि बुद्धिगतत्वं तर्हि सांख्यसिद्धान्तप्रसङ्गस्ते हि बुद्धि- रेव पुरुषस्यापवर्गाथ भोगार्थ च ज्ञानाज्ञानरूपतामाचरतीति वदन्तीत्याश- वामपनुदन्पूर्व स्वानुभवानुरोधेन साधितमेव ब्रह्मात्मज्ञानमात्मनः संवादा- रमकेन प्रकरणान्तरेण द्रढयति- चितिस्वरूपे स्वत एव मे मते रसादियोगस्तव मोहकारितः । अतो न किंचित्तव चेष्टितेन मे फलं भवेत्सर्व विशेपहानतः ॥१॥ चितिस्वरूप इति ॥ रसादियोगो रागादिनिबन्धनो भोक्तृत्वादिसंबन्धः मोहोऽविवेकः । फलितमाह-अतो नेति ॥१॥ यस्मात्सर्वविशेपराहित्यात्तव चेष्टितेन मे ममानाधेयातिशयस्य किमपि फलं नास्ति तस्मात्तवोपशम एव युक्त इत्याह- विमुच्य मायामयकार्यतामिह प्रशान्तिमायाह्य- सदीहितात्सदा । अहं परब्रह्म सदा विमुक्तव- तथाजमेकं द्वयवर्जितं यतः ॥२॥ विमुच्येति ॥ मायामयकार्यतां मिथ्याचेष्टितं विमुच्यासदीहितानिरर्थ- कप्रयासात्मशान्ति प्रशममिह मयि प्रत्यगात्मन्याचाहि प्रामुहि । अन माया- मयचेष्टितासदीहितशब्दाभ्यामविद्यानिवन्धनत्वस्य सूचितत्वारसांख्यमतशङ्का- निरवकाशीकृता येदितव्या । ननु किमिति प्रत्यगात्मनि मनसो लय उच्यते सत्यज्ञानादिलक्षणे ब्रह्मण्येव कसानोच्यत इत्याशझ्याह--सदा अहं परंव- होति । यतः सदैवाहं ग्रीव तथासति सदा विमुकवन्मुक्त इवासि नतु में मुक्तिर्वन्धाभावादिति योजना । अजत्वविशेषणं जन्मादिसमस्तविकारप्रर्जि- ।

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [बुध्यारूढ- । दिस्थानीयं सर्व विषयजातं संदृश्यते। तत्तसादातपेनेव निःप्रकम्पेन मया सर्व प्रकाश्यते न बुद्धिवद्विकारवत्ता नापि बुद्धिरेव दृष्टी । नचैवंसति बुद्धेरनुपयोग एव, चैतन्यस्य विषयविशेपाकारवापादनाय तदुपयोगा- दिति ॥४॥ इदानी प्रत्यगात्मनोऽद्वितीयरवमुपपादयंतस्य च शुद्धत्वं स्पष्टपति- बुद्धौ दृश्यं भवेद्बुद्धौ सत्यां नास्ति विपर्यये । द्रष्टा यस्सात्सदा द्रष्टा तस्माद्वैतं न विद्यते ॥५॥ बुद्धाविति ॥ जामदादौ बुद्धौ सत्यां स्वाविद्ययाध्यस्तायां बुद्धौ समा- रूढं सदृश्यं द्वैतं भवेदुद्भवेत् । नास्ति विपर्यये बुद्धावसत्यां स्वापादी दृश्यं नास्ति । जडस्याज्ञातसत्वे प्रमाणाभावादित्यर्थः । द्रष्टा तु साक्षी सदा सर्वां- स्वप्यवस्थासु नष्टैव न दृश्यवरस्वसत्ता व्यभिचरति । यस्मादेवं सतः प्रकाश- मानत्वाव्यभिचारस्तद्यभिचारिणश्च सरवानुपपत्तिः यस्माद्वैतं न विद्यत इति नित्यशुद्ध एव प्रत्यगात्मेत्यर्थः ॥ ५ ॥ यद्यपि द्वैतसंसर्गकृतमशुद्धत्वमात्मनो नास्ति द्वैतस्याभावात्तथापि विद्या- विद्याभ्यां संबन्धादशुद्धिर्भविष्यतीलाशय बुद्धरेव विद्या विद्ये नारमनस्वरसंसर्ग इति शुद्ध एवात्मेत्याह- अविवेकात्पराभावं यथा बुद्धिरवैत्तथा । विवेकात्तु परादन्यः खयं चापि न विद्यते ॥६॥ अविवेकादिति ॥ न विद्यते विवेको भेदो भासमानतया यस्मिन् सोऽविवेको देहादावात्मबुद्धिः । विपर्ययज्ञानमिति यावत् । तसादविवेकात्प- रस्यासंसारिणः सर्वसाक्षितया विविक्तस्याभावमविद्यमानतां यथा बुद्धिर- वैद्विदितवती । अत्र बुद्ध्यभ्यासादेव चिदात्मनोऽपि प्रान्तियोगात्साभासा बुद्धिरेवाज्ञानविपर्यासाभय इत्यङ्गीकृत्य यथा बुद्धिरवैदित्युक्तमिति द्रष्ट- व्यम् । तथा विवेकात्तु अनारमापवादेनारमनः स्वभावनिर्धारण विवेकस्त माद्विवेकादूवं परादसंसारिणः परमात्मनोऽन्यो जीवः संसारी न विद्यते। स्वयं चापि स्वामासबुद्धिपि सलिदाना न विद्यते । तदा प्रथमहाभूतवास. वैस्पेत्यर्थः । तथाच भ्रान्तिसम्यग्ज्ञानयोर्विधाविद्यारूपयोरपि बुद्धितघ्नस्वा- ·प्रकरणम् 0] पदयोजनिकान्याख्या। आत्मनोऽशुद्धिगन्धोऽपीति भावः ॥ ६॥ इति सप्तमं वुद्यारूढप्रकरणम् ॥ ७॥ मतिविलापनप्रकरणम् ८ ननु विद्या विद्ययोर्यदि बुद्धिगतस्वं तर्हि सांख्यसिद्धान्तप्रसङ्गते हि बुद्धि- रेव पुरपस्यापवयं भोगाय च ज्ञानाज्ञानरूपतामाचरतीति धदन्तीत्याश- वामपनुदन्पूर्व स्वानुभवानुरोधेन साधितमेव ब्रह्मात्मज्ञानमारमनः संवादा- रमकेन प्रकरणान्तरेण द्रढयति- चितिखरूपे खत एव मे मते रसादियोगस्तव मोहकारितः । अतो न किंचित्तव चेष्टितेन मे फलं भवेत्सर्व विशेपहानतः ॥१॥ चितिवरूप इति ॥ रसादियोगो रागादिनिबन्धनो भोत्तृत्वादिसंबन्धः मोहोऽविवेकः । फलितमाह-अतो नेति ॥१॥ यस्मात्सर्वविशेषराहित्यात्तथ चेष्टितेन मे ममानाधेयातिशयस्य किमपि फलं नास्ति तसातवोपशम एव युक इत्याह- विमुच्य मायामयकार्यतामिह प्रशान्तिमायाह्य- सदीहितात्सदा । अहं परंब्रह्म सदा विमुक्तव- तथाजमेक द्वयवर्जितं यतः॥२॥ विमुच्येति ॥ मायामयकार्यतां मिथ्याचेटितं विमुच्यासदीहितानिरर्थ- कप्रयासात्मशान्ति प्रशममिह मयि प्रत्यगात्मन्यायाहि प्रामुहि । अन्न माया- मयचेष्टितासदीहितशब्दाभ्यामविद्यानिवन्धनत्वस्य सूचितरवारसांख्यमता- निरवकाशीकृता वेदितव्या । ननु किमिति प्रत्यगात्मनि मनसो लय उच्यते सत्यज्ञानादिलक्षणे ब्रह्मण्येव कसानोच्यत इत्याशङ्कयाह-सदा अहं परंव- होति । यत्तः सदैवाई मलव तपासात सदा निमुकामुक इकालि मह में मुक्तिवन्धाभावादिति योजना | अजत्वविशेषणं जन्मादिसमस्तविकारप्रति ·उपदेशसाहसी पधभागः२॥ [मतिविलापन- पेधार्थम् । अत एकं सदैकरूपमित्यर्थः । समातीयभेदरहितमिति या । द्वय- यर्जितं विजातीयभेदहीनमित्यर्थः । भत्तो यन्मय्येकीभूतं ब्रह्मण्येव तदेकी- भूतमिति स्थिते न 'परेऽव्यये सर्य एकीभवन्तीति श्रुतिविरोध इति मायः ॥ अपरा योजना-हे मते, भसासु स्वतः स्वरूपशून्येषु देहेन्द्रिय- विपयेषु यदीहितममिलपितं एमदृष्टं या फलं तस्मादसदीहितारसदा जान. इशायामपि प्रशान्ति प्रशममायाहि । तदर्थ व्यापार परित्यजेत्यर्थः । उपशा- तापि स्वं नयात्मानं धारयेत्याह-विमुच्येति । कार्यतां युद्धिरूपकार्या- रमतां विमुच्य विहाय मायां कारणरूपमायामय गच्छ तदारिमका भव । तर्हि सदूपेण स्थिाया पुनरुदविष्यामीति चेत्तत्राह-इदेति । इह मरस्वरूप एवान्तरय प्रविश । कार्यकारणरूपतां विहाय तप्तायःपीतोदकविन्दुवन्मदू- पमस्ता भवेत्यर्थः । कथमहं मुपान्तःकवलीकृतमझाण्डकोटिमयेताततश्चात्य- मानेन त्वया प्रस्ता स्वामिति चेत् नाहं कदापि पालयितुं स्वया शक्यस्यन्द्रा- न्तिमानमेतदित्यभिप्रेत्याह-अहं परंयोति । यतोऽहं सदा परंमा 'अय. मारमा प्रोति श्रुतेरिति योग्यम् । विमुक्तयदिति ब्रह्माविशेषणम् । स्वार्थ सद्धितः । विमुक्तं नित्यमुक्तमेवेत्यर्थः । तथा तथा श्रुत्युक्तं तत्पर्यः । व्याख्यातमन्यत् ॥२॥ नन्यजत्यादिप्रतिपादकशास्नाद्रह्मणो निर्विशेषतया नित्यमुक्तरवेऽपि कय- मारमनो देहादिप्वन्वितस्य निर्विशेषतया अक्षरूपतासंमय इत्यत भाह- सदा च भूतेषु समोऽसि केवलो यथा च सं सर्वगमक्षरं शिवम् । निरन्तरं निष्कलमक्रियं परं ततो न मेऽस्तीह फलं तवेहितैः ॥३॥ सदा च भूतेप्चिति ॥ पशब्दोऽवधारणार्थः । अहं केवलोऽविद्यात- स्कार्यरूपविशेषणरहितः सर्वेषु भूतेषु सम एवास्मि । उपाधिपरामर्शमन्त. रेण मयि विशेपोल्लेखाभावादित्यर्थः । सर्वानुस्यूतस्याप्यसङ्गस्वभावतया निर्विशेषत्वे दृष्टान्तमाह-यथा च समिति । भाकाशस्यासद्गरवादेः मसि- द्धत्वान्न तसिन् शङ्का कार्येति चशब्दार्थः । सर्वगमित्यादीनि विशेषणानि महाकाशयोः . समानि । यतः आकाशवत्केवलोऽहं सर्वभूतेषु समोऽत

·१११
प्रकरणम् .] • पदयोजनिकान्याख्या।
आकाशस्वभावोपमितं सर्वगमित्यादिविशेषणं परं ब्रह्मैवासीति योज्यम् ।
उपपादिते ब्रह्मात्मैक्ये फलितमाह-तत इति ॥३॥
ब्रह्मभूतस तव मदीहितैः फलाभावेऽपि कथंचिन्मयेष्टया त्वत्संवन्धि-
नस्वांप्रति गुणभूतस्य प्रधानभूतस्य वा कस्यचिदर्थस्य कचिदुपयोगो भवि.
प्यतीत्याशय सोऽपि मयि दुःसंपाद इत्याह--
अहं ममैको न तदन्यदिष्यते तथा न कस्याप्य-
हमस्म्यसंगतः। असनारूपोऽहमतो न मे त्वया
कृतेन कार्य तव चाद्वयत्वतः ॥ ४ ॥
अहमिति ॥ एक एवाहं चित्स्वरूपस्य मम परमार्थतः सजातीयविजा-
तीयस्वगतमेदे मानाभावात्ततो न मम गुणभूतं किंचिन्मत्तोऽन्यदिप्यते
मृग्यते । तथा कस्यापि भूतस्याहं गुणभूतो नास्मि । कुतः । असङ्गतः
अनिष्पादितातिशयस्यात् । अनाधेयातिशवत्वादित्यर्थः । यतोऽहमसङ्गरूपोऽतो
न मे स्वया कृतेन किमपि प्रयोजनमस्ति । किंच स्वमेव नासि कुतस्तवेहितं
तत्फलं घेत्याशयेनाह -सव थेति । मत्स्वरूपज्ञानकल्पितायास्तवाधिष्टानभू-
तमस्वरूपन्यतिरेकामावादमेदे चोपकार्योपकारकरवासंभवादलं विकल्पनया
प्रशान्तैच भवेत्यर्थः ॥ ४॥
इदानीं कृतार्थस्साचार्यस्य स्वानुभवसिद्धार्थाविष्कारकप्रकरणनिर्माण
वृत्ती निमित्तं दुःखिजनदर्शनसंजातकरणैव न ख्यात्यादीत्यभिप्रेत्याह--
फले च हेतौ च जनो विपक्तवानिति प्रचिन्त्याह-
भतो विमोक्षणे । जनस संबादमिमं प्रक्लप्तवान्व-
रूपतवार्थविवोधकारणम् ।। ५॥
फले चेति ॥ अयं जनो हेतुफलात्मके संसारे विशेषेणासक्तवानिति
प्रचिन्त्य विमृश्य ताहग्जनस्य लोकस्यातः संसाराद्विमोक्षणे मोक्षार्थमहमि-
ममध्यात्मसंवादरूपं मन्यं प्रयुक्तवान्त्रणीतवानसि । किमनेन संवादन-
न्येन जनस भवेदिति तदर्थ तं विशिनष्टि-स्वरूपेति वस्सारमनो
रूपं नित्यचैतन्यसमावस्तस तवार्यों मारवम् । तस्स विस्पटबोधकारणमि.
सर्थः ॥ ५॥

·उपदेशसाहसी पद्यमागः २। [सूक्ष्मताच्यापिता- यत एवंविधोऽयं संवादम्नमारसाध्यसाधन विपयांपतलक्षणारसंसारान्मु- मुक्षुभिरयमनुचिन्तनीय इत्यभिप्रेत्याह- संवादमेतं यदि चिन्तयन्नरो विमुच्यते ज्ञानमहा- भयागमात् । विमुक्तकामच तथा जनः सदा चर- त्यशोकः सम आत्मवित्सुखी ॥ ६॥ संवादमेतमिति ॥ अज्ञानकृतान्महाभयागमात् । संसारादित्यर्थः । यद्वा महाभयस्यागमो यस्मात्तन्महाभयागममज्ञानं तस्मादिति विग्रहः । भयहे. स्वज्ञानाद्विमुच्यत इत्यर्थः । कारणनिवृत्या फार्यनिवृत्तिमाह-विमुक्तकाम. चेत्यादि । चरति जीवनेच बन्धप्रतिभासरहितः सन्ग्रह्मण्येव विधरति । कृतकृत्यो भवतीत्यर्थः । सुगममन्यत् ॥६॥ इति अष्टमं मंतिविलापनप्रकरणम् ॥८॥ सूक्ष्मताव्यापिताप्रकरणम् ९ यस्य प्रत्यग्ग्रह्मणो याक्योरथज्ञानेनाज्ञाननियरया मुक्तिरुक्ता तस्य सन्ति- रत्वेन निरतिशयसूक्ष्मत्वं व्यापित्वं च यथा च समित्यन्न सूचितमुपपादयितुं प्रकरणान्तरमारभते- सूक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये गन्धादेहत्तरोत्तरम् । प्रत्यगात्मावसानेपु पूर्वपूर्वप्रहाणतः॥१॥ सूक्ष्मतेत्यादिना ॥ गन्धशब्दः पृथियीशब्दार्थः । पृथिव्यम्ब्यादिलक्ष- गारकार्यारपूर्वस्मात्पूर्वसादुत्तरोत्तरं कारणतया स्थितेषु प्रत्यगात्मावसानेषु सन्तिरात्मपर्यन्तेषु पदार्थेषु यथाक्रमं पूर्वपूर्वप्रहाणतः कार्याकारापोहेन सूक्ष्मता ज्यापिता च विज्ञातव्या । कार्यकारणान्वयव्यतिरेकालोचनया संभावनीयेसर्थः । कार्येपु विद्यमानमपि कारणस्वरूप तरकार्याकारतिरोहि- ततया न स्वरूपेणावभासत इति सूक्ष्ममुच्यते न पुनः कार्यपरिमाणात्यून- परिमाणयोगात् । तथा सकलविकारानुगतस्ययोपादान कारणस्वारकार्यापेक्षा याधिकदेपावृत्तिस्येन घ्यापिस्वं च कारणस्य । तथाहि चतुर्विधभूतमामोपा- १ इति चितिस्वरूपप्रकरणमित्यन्यत्र ।

·प्रकरणम् ९] पदयोजनिकाध्याख्या। दानरूपा पृथिवी तापक्ष भूतमामेषु गृह्यमाणेषु गृह्यते तत्र तच्छब्दमत्यय- व्यवहारादर्शनाछोक्स, अतस्तदपेक्षया सूक्ष्मा तदच्याशदेशवर्तिवाम्यापिका च । नच तत्ताकार्योपादानभूताः पृथिव्यंशा मिना इति नोपादागरस व्यापकतेति वाच्यम् । कार्याकारेण भेदव्यतिरेकेण मृत्स्वरूपभेदे प्रमाणानि- रूपणादन्यथा तटाकान्तःस्थमृनिर्मितकुमूलस्य गृहागणदेशे मृदात्मना विल- याभावप्रसहादुपादानादन्यन्न कार्यलयानुपपत्तेः । तसारस्वकार्यापेक्षया पृथ्वी तावत्सूक्ष्मा व्यापिका घ सिद्धा । तथादिाता पृथिवी 'तद्यदपांकर आसीत्तरसमहन्यत सा पृथिव्यभव दिति श्रुतौ जलपरिणामविशेपस्य शरश- ब्दवाच्यस्य दधिमण्डाकारस्य पृथिव्यात्मत्वश्रवणात्स्वेदप्रस्रवणादेः पर्वता. मशिलायामन्तभूमौ प सर्वनोपलम्भाद्रसस्स च सलिलासाधारणगुणस्य पृथिव्यां सर्वनोपलम्भात्तस्यैकत्वेऽपि कटुतीक्ष्णत्वादिभेदः परिणामविदोपो. पाधिनिबन्धन इति । तसाजलव्याप्ता पृथिवी सपरिणामेति जलं धिया प्यापर्क सूक्ष्मं च मागुतयुक्तया सिद्धम् । तथा सपृथिवीजलं तेजसा स्वका- रणेन च्याप्तं सर्वग्रोप्मोपलम्मात्तप्तायोगोलकादो सूर्यकिरणेपु चोदक्स्य लयदर्शनाच । तथा चैव तेजसो जलाध्यापकरवं सूक्ष्मत्वं च प्रसिद्धम् । तदपि वायुना प्रस्तं यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यन च गच्छती'ति 'प्राणाद्वा एष उदेनि माणेऽस्तमेति' इति श्रुतेः प्राणशब्दवाच्ये वायौ लयश्रयणाजवालारूपस्य च चढावधीनप्रवृत्तिनिवृत्तिदर्शनाय । वायुश्चाकाशेन प्रस्त इति प्रसिद्धमे- चैतत् । सूक्ष्मत्वं तु व्यारयातमेव सर्पन्न । एतत्सर्व सत्तास्फूर्तिभ्यां व्यास- मेवानुभूयत इति सञ्चिन्मानं सर्वस्योपादानं तस्य चार्थान्तरेणानुगमादर्श- नासिरुपादानकावे सिद्ध निरपेक्षव्यापकत्वं प्रागुक्तपरिपाट्या निरतिशय- सूक्ष्मत्वं च सियनि । तदनेन सचिन्मात्रेण सर्पस दृश्यरादोर्मस्तत्वान ततः पृथक् किमपि वस्तु विद्यत इति तस्य परमसूक्ष्मतान्यापिते निश्चित्य सोहम- सहकूटस्थाद्वयात्मेति सदा भावयेदिति तात्पर्यायः॥१॥ ननु नैतावतात्मन उक्तरूपत्वज्ञानसिद्धिरध्यात्माधिदेवतयोः पृथिव्यादे- मैदेन प्रथमानरवादित्यत आह- शारीरा पृथिवी तापद्यापदाह्या प्रमाणतः। अम्बादीनि च तत्वानि तावज्ज्ञेयानि कृत्लशः ॥२॥ शारीरेति ॥ यावद्वाहा पृथिवी प्रमाणतः परिमाणतो भवति तावत्ता- उ.सा.८ ·११४ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [सूक्ष्मताव्यापिता- वध्प्रमाणा शारीरा पृथिवी ज्ञेयेति संवन्धः । तथाम्बादीनि चत्वारि भूतानि करनशो निरवशेषतया तावत्तावत्प्रमाणानि ज्ञेयानि यावच्छारीरा बाह्या च पृथिवीति योजना । एतदुक्तं भवति-अध्यात्माधिभूताधिदैवात्मना विभ- कानां पृथिव्यादीनामेकज्ञानविजृम्भितत्वादेकप्रयत्नेन प्रविलापनोपपत्तः संयंत्र प्रत्यक्तत्वानुगमात्प्रत्यगात्मावसानमेवाध्यात्मादिरूपं तेन व्याप्तं न ततः पृथगस्तीति प्रत्यक्तत्वेऽवधार्यमाणे बाह्याध्यामिकादिभेदस्फूर्तेरनवका- शात्प्रत्यगात्मब्रह्म तावन्मानमेव सर्वमवशिष्यत इति भवेदेव मागुक्तारमत. विज्ञानसिद्धिरिति ॥२॥ नन्वेवं परागर्थस्यासत्वे कथमात्मनः प्रत्यक्त्वं सर्वगतस्वमित्याधुपपद्यते, तस्य पराचीनविकारापेक्षत्वादतः कथं पराचा प्रत्यगात्मावसानत्वमित्याशङ्का चिन्मानस्वरूपस्यैवापूर्वादिलक्षणस प्रत्यगादिशब्दैर्लक्ष्यस्वालक्ष्यमाणदशाया- मारोपितपरागर्थापेक्षायामपि स्वरूपस्यान्यानपेक्षवाद्युक्तं सर्थस्य प्रत्यगात्मा- वसानत्वावधारणमिति दृष्टान्तेनोपपादयति- वाय्वादीनां यथोत्पत्तेः पूर्व खं सर्वर्ग तथा । अहमेकः सदा सर्वश्चिन्मात्रः सर्वगोऽद्वयः ॥३॥ . वाय्वादीनामिति ॥ स्पष्टार्थः ॥ ३ ॥ ननु कथमाकाशवदेक एवात्मा सर्वारमा भवेत् ब्रह्मादिभेदेनात्मनामनेक. खस्य विभाग्यमानत्वात्तथा चैतन्यमात्रस्वं चानुपपन्नं रागादिदोपसंसर्गोपलं. धेरित्याशझ्याह- ब्रह्माद्याः स्थावरान्ता ये प्राणिनो मम पू: स्मृताः। कामक्रोधादयो दोपा जायेरन्मे कुतोऽन्यतः ॥४॥ ब्रह्माद्या इति ॥ ममैव चिदात्मनः सर्वे प्राणिनः पू: पुरं शरीरभूताः स्मृताः । निर्णीता इत्यर्थः । तथा कामक्रोधादयो दोषा आत्मनो मे न स्वाभा. विकाः व्यभिचारित्वात्परतोऽपि ते न संभवन्तीत्याह-जायेरन्मे कुतोऽन्यत इति । अन्यस्याभायादित्यर्थः ॥ ४ ॥ प्रत्यगात्मनो निर्दोपत्वमसिद्ध संसारदोपस्य प्रत्यक्षरवादित्याशझ्याकाश. ..

·- प्रकरणम् ९] पदयोजनिकाव्यारया] कार्यप्रत्यक्षवदात्मनि दोपडटे_मत्वान्मैवामित्साह- भृतदोपैः सदाऽस्पृष्टं सर्वभूतस्थमीश्वरम् । नीलं व्योम यथा चालो दुष्टं मां वीक्षते जनः ॥५॥ भूतदोपैरिति ॥ अस्पृष्टमिति छेदः । सर्वभूतेषु स्थितस्यापि तदोपर- स्पृष्टत्वमीश्वरत्वादिति हेत्वथं विशेपणमीश्वरमिति । सर्वस्येशितारं कारण. मिति यावत् । नहि कारणं कार्यधर्मः संस्पृश्यत इत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ ५॥ यदुक्तं ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताः प्राणिन एकस्यात्मनः शरीरभूता इति तरकथमित्यत आह-- मचैतन्यावभास्यत्वात्सर्वप्राणिधियां सदा। पूर्मम प्राणिनः सर्वे सर्वज्ञस विपाप्मनः ॥६॥ मञ्चैतन्येति ॥ सर्वज्ञस्य सर्वावभासक्स्यातएव विपाप्मनो दृश्यदोषसं- सर्गरहितस्य ममात्मनः सर्वे प्राणिनः पूः शरीरम् । कुतः । सर्यप्राणिधियां सदा मञ्चैतन्यावभास्यत्वादिति योजना । 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्य. न्तज्योतिः पुरुप' इतिश्रुतेव॒यन्तःसाक्षितया प्रकाशमानस चैतन्यज्योतिप एव सर्वप्राणिप्वात्मत्वावगमात्, तस्य च बुद्धितरस्थाभासभेदमन्तरेण स्वरू- मतोऽभेदानिरूपणात्सवितुरिवोदकपात्रतस्थाभासव्यतिरेकेणेति सिद्धमेक. स्थात्मनः सर्वाणि भूतानि शरीरमिति भावः । तथाच श्रुतिः 'यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तर्याम्यमृत', इति ॥६॥ तर्हि भास्यप्राणित हुद्धीनां सत्यादद्वैतक्षतिरिति तत्राह- जनिमज्ज्ञान विज्ञेयं स्वप्मज्ञानवदिप्यते । नित्यं निर्विपयं ज्ञानं तसाद्वैतं न विद्यते ॥ ७ ॥ जनिमदिति ॥ यजनिमयञ्च ज्ञानविज्ञेयं यरकायं जडं च तन्मिध्येप्यते यथा स्वमज्ञान तथा आप्रदपि कार्य दृश्यं चेति मिध्येति तत् दैतं न विद्यते यस्मात्तस्माज्ज्ञेयस्यासत्वात् ज्ञानं नित्यं सदा निर्विपयं विषयनिरूप्यं न भवति । यहा नित्यमविनाशि सविनाशसाक्षित्यादिति योजना । नसध्या. .

·उपदेशसाहसी पपमागः । [एपमहापापिया-
रोपितेन तेन परमापदे रिहत्पते । नराचारोपिरोन सोयादिना सदा-
पारम्पादि सद्वितीयं एमिनि माया."
स्वरूपज्ञानस्य निर्विरया निस्यस्पं पोक्तं भुरपोपपाइपनि-
ज्ञातु तिहि नित्योक्ता सुपुप्ते त्वन्पशून्यतः ।
जाग्रज्ञातिस्त्वविद्यातस्तद्वाएं चासदिप्यताम् ॥८॥
मातुशांतिरिति ॥ गुपुते वन्यप शेयस्यासम्पप्रदर्शनपूर्वसं शानुरा•
रमनो शतिः वरूपा शासिनिम्पति पुरपोप्पसे दीत्यर्थः । सपाप धुनिः
'पढे सर पश्यनि पश्यप सा पश्पति गहि मटिपिपरियोपो विपतेति.
नासिरयामनु सक्दिनीयमति सतोऽभ्यदिभवं. परपश्ये दिसादिका । पयपि
मुपुते निर्यिपपं शान विपयामायास्वरूपसो नाराशीयरयामापाप निरयं श्रुति-
सिवं पाप्ययस्पान्सरे सविपपमुपलम्पा इति शाराहानिरनिया स्पादि.
स्थत भाह-गादिति । यतः धुतिमिदं निपं निर्यिपपं ज्ञानं मत: फार-
णार नाप्रशातिपिपपदर्शनारिमाऽयियाम्रान्तिरेयारमनो निर्यिकारतया
शागकरयायोगारन्तःकरणपए शायादेप ज्ञानायपायानुपपरम्पसमेय
सविषयं शानं ताप विषयमासमसदपरमार्थमिप्यताम् । स्वीक्रियतामि-
स्वर्यः । जागरिसादी विपपाफारतियतीना स्फुरणायगुण्ठिवरयारसपायुः
रपतिस्पिति विनाशसाक्षितया स्फुरणस्पेकस्य निस्पस्यान्यस्यावश्यमायणीय
स्यामाप्रत्यप्यारमचैतन्य निस्य मेप । सपा विपपाणां गृत्तिसमकालमेव स्फुर-
पाद्विपपप्यभिपारेऽपि स्फुरणापभिचारातस्य विषपानिरूप्यस्यासिविपपरयं
सिमिति भावः ॥ ८॥
मनु 'भारमा या भरे द्रष्टयः श्रोतम्यो मन्तग्यो निदिन्यासितम्या इति
भुस्यैयारमनो दर्शनादिकमरवोफेइयरवादशनामुजंगादियदसवमाप्तिरित्या-
राहा, 'भग्दमस्पर्शमस्पमाययं तयारसं नित्यमगन्धवप यत्' । 'न
पापा गृह्यते नापि याचा नान्यदेयैस्तपसा कर्मणा पे' स्यादिधुतिविरोधा
पादिहीनस्य दर्शनापविषयरयाइएम इत्यादिश्रुतिरहान सम्येन योगादर्शना•
धहस्वोपदेशमुखेगानारमप्रवणतात्याजनार्थेत्याह-
रूपवच्चायसच्चान्न दृध्यादेः कर्मता यथा ।
एवं विज्ञानकर्मत्वं भूम्नो नास्तीति गम्यते ॥९॥

·११७ प्रकरणम् ९] पदयोजनिकान्याया। रूपवस्वादिति ॥ यथा द्रष्टव्य इत्यादिवशान्न ज्ञानकर्मखमेवं 'यत्र नान्यस्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमे त्यत्रापि प्रागुपन्य- स्तश्रुतिविरोधात् 'यनान्यन्न पश्यत्यास्मानमेव पश्यतीति स्वारमदर्शन• विधिपरस्वकल्पनायोगानो ब्रह्मणो विज्ञानकर्मत्वं नास्तीति गम्यते । निश्ची. यत इत्यर्थः ॥ ९॥ इति नवमं सूक्ष्मताच्यापिताप्रकरणम् ॥९॥ दृशिस्त्ररूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम् १० इदानी पूर्वप्रकरणे युक्त्या व्यवस्थापितगारमनो निर्विपयज्ञानस्वभा- वत्वं स्वानुभवामिनयेन प्रकटयनविषयत्वेनैवात्मज्ञानं भवतीति दयितुं मकरणान्तरमारमते- शिखरूपं गगनोपमं परं सकृद्विभातं त्वजमेकमक्षरम् । अलेपकं सर्वगतं यदद्वयं तदेव चाहं सततं विमुक्तॐ॥१॥ दृशिखरूपमिति ॥ सद्विभातमेकदैव विस्फुरितम् । सदैव स्पष्टं भास- मानमिति यावत् । यदेवंविधमक्षरं ब्रह्म तदेवाहं सततं भवामि अतो विमुक्तः । ॐइत्यभ्यनुज्ञार्थम् । ॐकार उक्तस्वरूपाकारद्वारा मुमुक्षुबु. ज्याभिव्यक्तं भवतीति सूचयितुं ॐकारनिर्देशः ॥ १॥ ननु नाकाशवदलेपकरवं दृशेः संगच्छते दृश्यसंबन्धादशुद्धिविक्रियादि. दोपसंभवादित्याशय दृशेरात्मस्वरूपत्वात्तस्य च नित्यशुद्धत्वादः श्रुत्यैव निर्धारणान्मैवमित्यभिप्रेत्य श्रुतिसिद्धमर्थ प्रकटयति- दृशिस्तु शुद्धोऽहमविक्रियात्मकोन मेऽस्ति कश्चिद्विपयाखभावत: पुरस्तिरश्चोर्ध्वमधश्च सर्वतः संपूर्णभूमा त्वज आत्मनि स्थितः २ दृशिस्तु शुद्ध इति ॥ अहं तु दृशिः ज्ञानस्वरूप इत्यन्वयः । अतः परमार्थतः शुद्धः । अशुद्यादेनिनियन्धनत्वात्तस्य चाभासावादिति भावः । "शुद्धमपापविद्ध मिति मन्नवर्णात् । यतश्वाविक्रियात्मकः विक्रियात्मकायाणा- देरन्यः 'अप्राणो छमनाः शुभः' 'अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घ'मित्यादिश्रुत्तेर ·५. उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [दृशिस्वरूपपरमार्थदर्शन- तोऽपि शुद्ध इत्यर्थः । न तदशाति किंचन न तदनोति कश्चने ति श्रुतेना- त्मनो विषयसंसर्ग इत्याह-न मेऽस्तीति । स्वभावतः परमार्थतः । अनेन विक्रियाहेतुविषयाभावादप्यविक्रिय इत्युक्तं भवति । विपयाभावेनाद्वया- स्मरये भूमवाक्यशेपमर्थतः पठति-पुरस्तिरश्चेति । स भगवः कस्सिन्प्रति- ठित इति स्वे महिनीति यदि वा न महिनी'तिस्वरूपावस्थानमनन्याधीन- मुपन्यस्य तदुपपादनायेदंकारास्पदं सर्वं पूर्वादिविभागेनाधरोत्तरादिविभेदेन चोपलभ्यमान भूमैवेति प्रतिपाद्याऽहंकारास्पदस्य देहादिबुद्धिपर्यन्तस्य तर्हि भूनो भेद इति शङ्कायामहबुद्धिग्राह्यमपि भूमैवेति मध्ये निर्दिश्येदनिद- मात्मकस्य सर्पस्य भून्नोऽन्यत्वाभाचे भेदकाभावात्प्रत्यगात्मैव भूमेयात्मैवेदं सर्वमित्यन्तेन संपूर्णभूमा छान्दोग्ये दर्शित इत्यर्थः । अजोऽहमाविर्भावव. र्जितो यत भारमनि स्वे महिनि स्थितो नान्याधीन इत्यर्थः ॥ २॥ आत्मनो जन्मजरादिविक्रियाभावेन कूटस्थाद्वयस्वाभाव्यप्रतिपादनपराः श्रुतीः स्वरूपतोऽर्थतश्च पठति- अजोऽमरश्चैव तथाऽजरोऽमृतः स्वयंप्रभा सर्वगतोऽहमद्वयः। न कारणं कार्यमतीव निर्मला सदैकतृप्तश्च ततो विमुक्तॐ ॥३॥ अजोऽमर इति ॥ तथाच श्रुतयः 'भजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराण:' 'स घा एप महाजन आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्मेति । 'भत्रायं पुरुपः स्वयंज्योतिः' 'तच्छुभं ज्योतिषां ज्योतिः', 'नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मम्' 'एको देवः' 'एकमेवाद्वितीय मिति तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्य'मि- त्यादिश्रुत्यर्थमाह-न कारणं कार्यमिति । निर्मलो निरञ्जनः । 'निरञ्जनः परमं साम्यमुपैती'ति श्रुतेः । एकतृप्तः एकेन निजानन्देनैव तृप्त इत्यर्थः । 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वाझ बिभेति कुतश्चन' 'आनन्दरूपममृतं यद्विभानि' इत्यादिश्रुतिभ्यः 'विमुक्तश्च विमुच्यत' इति श्रुतिमाश्रित्याह-संतो विमुक्त इति । यत एवंलक्षणस्ततो विमुक्त एव । सदेतिपदं सर्वत्रानुपअनीयम् । यदाचार्येणोक्तं मम स्वरूपं तत्तथैवेति शिष्योऽनुमन्यत ओमितिपदेने- त्यर्थः ॥३॥ ननु स्थानत्रयेऽन्यथान्यथा प्रथमानस्स कथमविक्रियात्मकत्वमित्यत माह-

·प्रकरणम् १०]
पदयोजनिफाप्यारया।
सुपुप्तजाग्रत्वपतश्च दर्शनं न मेऽस्ति किंचित्स्वमिवह मोहनम् ।
स्वतच तेपां परतोऽप्यसच्चतस्तुरीय एवासि सदागद्वयः ॥४॥
सुपुप्तेति ॥ सुपुप्तश्चासौ जामय सचासौ स्वपश्च सुषुप्तजाग्रत्स्वपन तस्य
सुषुप्तजामत्स्यपतो मे मम स्वमिवारमीयमिवेह व्यवहारे किंचिद्दर्शनं नास्ति ।
स्वमिव खरूपभूतमिवेति था, किंतु मोहनमविवेकाविद्याध्यारोपितं जामदा-
दिदर्शनमिति योजना । तत्र हेतुमाह-स्वतश्चेति । तेपां जामस्वमसुपुप्ति-
दर्शनानां जामदाद्यवस्थारूपाणां वा स्वतश्च परतोऽप्यसत्वतोऽसवादित्यक्ष-
रयोजना । नहि तेषां स्वतोऽन्यनिरपेक्षं सत्वं संभाव्यते चकारारस्फुरणं च ।
भागमापायित्वेन रजुसर्पवदारोपितत्वनिश्चयात् । तथा परतोऽपि न सत्वं
स्फुरणं च संभाव्यते परं चैतन्यं स्यात् । नहि तेनारमना सामादिकमेपां
संभवनि, प्रत्यक्पराग्भावेन विरुद्धस्वभावयोस्तादात्म्यानुपपत्तेस्तस्करपना-
याच भ्रान्तिमानस्वादित्यर्थः । प्राज्ञस्तैजसो विश्व इत्येते तत्तदवस्थावत्येन
भासमाना न मम स्वरूपमिति भावः । तर्हि किंवरूप भात्मेति तदाह-
तुरीय एवासीति । विश्वादिग्रयापेक्षया परतो गम्यमानत्वाचतुर्थ इत्यर्थः।
तस्य लक्षणं-सदादगिति । सर्वावस्थाद्रष्टेत्यर्थः । विश्वादीनां स्वस्वावस्थामा-
प्रद्रष्टुत्वादयं ततो व्यतिरिक्त, स्थूलसूक्ष्मक्रमेण विविच्यान्वेपणदशायाँ
विश्वादिस्थाननयापोहेनावसीयमानरवात्तुरीय इत्युच्यते न पुनर्यस्तुतस्तुरीय-
स्वमस्तीति घोतयत्यद्वय इति । निर्विशेप एव सदाहमस्मीत्यर्थः ॥ ४ ॥
फयमारमनो निर्विशेपत्वं शरीरादिसंबन्धस्य प्रत्यक्षत्वादिस्यत भाह-
शरीरबुद्धीन्द्रियदुःससंततेन मे न चाहं मम निर्विकारतः।
असत्चहेतोश्च तथैव संततेरसत्त्वमस्याः स्वपती हि दृश्यवत् ॥५॥
शरीरेति ॥ शरीरादिसंततेनं मदारमस्वं मदीयर पा परमार्थतोऽस्ती-
त्यर्थः । तन हेतुः-मम निर्विकारत इति । नानिमियं वस्यागमापायिशरीरा.
चारमना परिणमते संसृज्यते या येन तत्स्यरूपता तधर्मता या भवेदित्यर्थः ।
हेवन्तरमाह-असावहेतोच तथैय संततेरिनि । कुतोऽसत्वमित्यत आह-
असावमस्या इति । स्वपतः स्वमावस्थायां यथा श्यं मिध्या तथास्याः
संततेरियावादेगामापमित्यर्थः । हिन्दः स्वमरइयरस मिथ्यारवप्रसिद्धियो-
.
तनायः॥५॥

·१२० उपदेशसाहसी पधमागः २। [दृशिस्वरूपपरमार्थदर्शन- शरीरादिसंततेदृश्यरवेन चेन्मिध्यावं तर्हि शुद्धवाविक्रियावादेरपि दृश्य. स्वान्मिध्यावं किं न स्यादित्यत आह- इदं तु सत्यं मम नास्ति विक्रिया विकारहेतुर्न हि मेद्धयत्वतः। न पुण्यपापे न च मोक्षवन्धने न चास्ति वर्णाश्रमताऽशरीरतः६ इदं त्विति ॥ मम विक्रिया नास्ति । न च मे विकारहेतुरप्यस्ति । ततः पूर्वनिरूपितादद्वयात् द्वयाभावाद्धेतोः स्वतः परतो वा ममारमनो विक्रिया नास्तीति यदिदं तरसत्यमित्यर्थः । तुराब्दः शझायावृत्यर्थः । भविक्रियस्या- दिना बिक्रियाभावाघुपलक्षितसरूपस्याभिप्रेतत्वात्तसिंच हेरवसिद्धेनं शक्षा वकाश इत्यर्थः । कर्म वा तरफलं वा तहंसो पा कमांदिसाधनं वा विक्रिया. हेतुभविष्यतीति कुतोऽद्वयरवमित्याशष्ट्याह~न पुण्येति । पुण्यादि नेति प्रतिज्ञायां हेतुः-भशरीरत इति । अशरीरस्वं तु पूर्वलोके प्रतिपादितमेवे. त्यर्थः ॥ ६॥ ननु यद्यपि शरीरोपादनस्वेन तद्धर्मकरवेन घारमनः शरीरवरवाभावस्त- थापि शरीरेणास्ति संयन्ध उपलभ्योपलम्भकभावलक्षण इति कयमशरीरते. साशा, नैतावता सशरीरत्येन कर्मादियोगितेत्यभिप्रेत्य पुण्यापुण्यादिसंद. न्धवैधुर्यमुक्तमुपपादयति--- अनादितो निर्गुणतो न कर्म में फलं च तसात्परमोऽहमद्वयः । यथा नभः सर्वगतं न लिप्यते तथा ह्यहं देहगतोऽपि सूक्ष्मतः ७ अनादित इति ॥ यकर्म समवायि तदादिमट्टष्टं यथा रथशरीरादि । नंच परमाणुमनसोरनेकान्तो मनस उत्पत्तिश्नवणारपरपरिकल्पितपरमाण्वन• गीकाराच । यथा यत्कर्म समवायि तत्सगुणं दृष्टम् । यथोक्तमेवोदाहरणम् । सथाच सगुणवं सादित्वं चाच्यापकं प्रत्यगारमनो व्यावतमानम् । तस्य क्रियावत्वं स्वव्याप्यमादाय निवर्तत इति । क्रियावयाभावात्तत्साध्यपुण्या- घसंभव इति भावः । कर्म पुण्यादिलक्षणं फलं तरसाध्यं सुखदुःखादिरूपं फलंघन मेऽस्तीत्यन्वयः । तसादहं परम उत्तमः संसारिभ्यो विलक्षणः अद्वयो निर्विशेषः क्रियावस्वाभावात्तत्साध्यपुण्याग्रसंभव इति विलक्षणत्वमु. पपादयति-यथेति । देहगतो देहप्रातः । तत्रोपलम्यमानोऽपीत्यर्थः । सूक्ष्म ·मकरणम् ..] पदयोजनिकाम्यारया। १२१ तोऽमूर्तस्वादित्यर्थः । तथाचाह भगवान् 'अनादिरवाग्निर्गुणत्वात्परमारमाय. मध्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥ यथासर्वगतं सौक्षया. दाकाशं नोपलिप्यते । सर्वनावस्थितो देहे तयारमा नोपलिप्यते' इति ॥७॥ ननूपलभ्यधिष्टानानां देहादीनां वैषम्यदर्शनात्तत्रोपलभ्यमानस्सारमनी. ऽपि तरतवैपायसंभवात्कुतः परमात्मत्वं परिपूर्णता चेत्याशय भयं तारत- ग्यप्रतिभासोऽविधाविलसितो न परमार्थत इत्याह- सदा च भूतेषु समोऽहमीश्वरः क्षराक्षराभ्यां परमो ह्यथोत्तमः । परात्मतत्वश्च तथाद्वयोऽपि सन्विपर्ययेणाभिमतस्त्वविद्ययादा सदा चेति ॥ ईश्वर इत्यनेनोपाधिवश्यत्वाभावं सूचयति । अतोन मे देहादिकृतं वैपम्यमित्यर्थः । ईश्वर इत्युक्ते तस्येशितव्यापेक्षवारसद्वयस्वश. का स्थादत भाह--क्षराक्षराभ्यामिति । अथवेश्वरत्वमेव साधयति-क्षरा. क्षराम्यामिति । हि यसारक्षराक्षराम्यां परमोऽथ तसादहमुत्तम इस्यन्वयः । क्षरति नश्यतीति क्षरः कार्यवर्गः न क्षरतीत्यक्षरं कारणं मायाशयलित चिदस्तु ताम्या परमो व्यतिरिकः कार्यकारणादिभेदकल्पनाधिष्टानभूत इत्यत उत्तमः । पुरुषोत्तम इत्यर्थः । यत उत्तमोऽतः परेषामात्मनां तवं स्वरूपमसिमिति परमात्मतत्वश्च अहमेव सामा चेत्यर्थः । एवं विश्वेदारमा कथं तर्हि तन विपरीतस्वरूपप्रतिमास इत्यत भाह-तथादयोऽपि समिति । उत्तोत्तरमेतत् । अविधाविलसित एव विपर्यय इत्यर्थः । तथाच भगवतो. हम् 'दाविमी पुरुषी लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि फूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुपरवन्यः परमारमेरयुदाहृतः। यो लोक- नयमाविश्य यिमर्यव्यय ईश्वरः । यसारक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोरामः । भतोऽसि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम' इति ॥ ८॥ अविद्यया भावनया च कर्ममिर्विविक्त आत्माऽव्यवधिः सुनिर्मला दृगादिशक्तिप्रचितोऽहमदयः स्थितः स्वरूपे गगनं यथा चलम् ९ अनिद्ययेति ॥ अविद्या मूलासानं भावना ताकृतो देहाभिमानः फर्माणि सापूर्वकाणि पुण्यपापलक्षणानि तर्विविक्तनामस्पशून्यः । कुतो ·.२२ उपदेशसाहस्री पधभागः २। [शिखरूपपरमार्थदर्शन- यसादव्यवधिय॑वधानं वस्त्यन्तरकृतोऽवच्छेदस्तहितोऽव्यवधिः । भयमा शपः। चित्रकारास्तावदात्मेति श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणन्यायसिद्धम् । अविद्या च जडाऽप्रकाशामिका । अतस्त्रयोविरुद्धस्वभावयोः परमार्थतः संबन्धो दुर्घट एवेति स्थितेऽनवच्छिमचैतन्यमानं तावन्नाविद्याश्रय उपपद्यते । तथासत्यणुमात्रस्यापि प्रकाशानुपपत्तिप्रसङ्गात् । नापि केनचिवच्छिन्नभा- गविशेपम् , अविद्यान्यतिरिक्तस्य तस्य कल्पनाया अनिवन्धनत्वात् । तस्सा- दविद्यातिरिक्तव्यवधानाभायादव्यवधित्वे सति दिवान्धपरिकल्पितान्धकारव. दात्मन्यविद्यादिकल्पनमिति । अतएव सुनिर्मलः सर्वाशक्षितदोपरहित इत्यर्थः । एवंविध आत्मनि कथं द्रष्टा श्रोता मन्ता बोद्धेत्यादिव्यवहार इत्या- शल्याऽविद्याध्यस्वान्तःकरणपरिणामरूपगादिशक्तिसंबन्धादेव नदृस्वाधुप• घयप्रतिभासो न परमार्थत इत्याह-गादीति । स्पष्टमन्यत् ॥ ९ ॥ एवंविधारमतावपरिज्ञानेसति कैवल्यं फलतीत्याह- अहं परं ब्रह्म विनिश्चयात्मदृङ् न जायते भूय इति श्रुतेर्वचः। न चैव वीजे त्वसति प्रजायते फलं नजन्मास्ति ततोह्यमोहता १० 'अहं परं ब्रह्मेति ॥ अहं परं ब्रह्मेति निश्चयेनात्मनि दृक् ज्ञानं यस्य स तथोक्तः स भूयः पुनर्न जायते शरीरवाल भवति इति श्रुतेर्वचो विद्यत इति शेषः । तथाच श्रुतिः स तु तत्पदमामोति यस्माद्भूयो न जायते', 'पुरुषाल परं किंचिरसा काष्ठा सा परा गतिः', 'अथ सोऽभयं गतो भवति', 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीनि च । श्रुतिसिद्धेर्थे युक्तिमप्याह-न वेति । उरु सामान्यन्याय प्रकृते योजयति-न जन्मास्तीति । हि यसाद- मोहता मागुक्तवर्मना मोहराहित्यं ततो हेतोर्न जन्मास्तीति यो. जना । मोहपदवाच्याऽविद्यामूलत्वाजन्मादिविकारस्य तदभावेऽभाव एवे. त्यर्थः ॥१०॥ 'मोहकार्यस्वारसंसारस्य मोहनिवृत्या निवृत्तिरेवेत्युक्तं तत्र किमात्मक मोहकार्यमित्यपेक्षायां तदाह-- ममेदमित्थं च तथेदमीदृशं तथाहमेवं न परो न वान्यथा । विमूढतैवं न जनस कल्पना सदा समे ब्रह्मणि चाद्वये शिवे ११ . . : - ·प्रकरणम् ..] पदयोजनिकाच्यारया। ममेदमिति ॥ प्रथमं देहद्वयेऽहंकारः। ततस्तद्वासार्थकल्पनामिदमिति । तत्र शोभनाद्यध्यास इत्यमिति । ततो ममेदमित्यादिकल्पना तथा परोप्येवं नैवमन्यथा वा नास्ति वा अस्ति वा इति विमूढता मम परस्य वा सुक्षता घ । तथाच इत्येवं जनस्य जन्मादियोगिनोऽनाद्यज्ञानतिरोहितात्मस्वभावस्य या एवंविधा कल्पना सा सदा समे ब्रह्मण्यद्वये शिवे परमानन्दरूपे न च । मास्येवेत्यर्थः ॥११॥ एवं विचिनस्य संसारस्यात्मतत्वज्ञानेन तदज्ञाननिवृत्या निवृत्तिमुक्तां स्फुटपति- यदद्वयं ज्ञानमतीव निर्मलं महात्मनां तत्र न शोकमोहता। तयोरभावे न हि कर्म जन्म वा भवेदयं वेदविदां विनिश्चयः १२ यदद्वयमिति ॥ अद्वयमद्वयारमाकारमतीव निर्मलं असंभावनाविपरीत- भावनादिप्रतियन्धरहितं यज्ञानं तन तस्सिन्सति महात्मनां ब्रह्मभूतानां पोकमोहता संसारित्वं नास्येयेत्यर्थः । तथाच मत्रः 'तन्न को मोहः कः शोक एकरवमनुपश्यतः' इति । तयोः शोकमोहयोरभावे तदुपलक्षितस्य तरकारणस्याज्ञानस्य निवृत्तौ मीजामाये फलाभावन्यायेन सन्मादि पुनर्नहि भवेदिनि घेदार्थविदा विनिश्चय इत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'भिद्यते हृदय- अन्यिश्छिद्यन्ते सयंसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तसिन्दृष्टे परावरे' इति ॥ १२॥ पुपमुक्तस्याश्मविदः स्वरूपमाह- सुपुतरजाग्रति यो न पश्यति द्वयं तु पश्यन्नपि चाहयत्वतः । तथा च कुर्वन्नपि निष्क्रियश्च यः स आत्मविनान्य इतीह निश्चयः सुपुप्तपदिति ॥ जाप्रति विश्वावस्थायां द्वयं द्वैतमपञ्चं प्राग्यासनावशा. पश्पसप्युलिसमापि विशेषतो न पश्यनि । किंतु सुपुप्तवाविलीनप्रपत्र- प्रत्यगारमस्वरूपेण पश्यतीति योजना । तत्र हेतुः-अद्वयरवत इति । द्वैतस्य माधितम्यादित्ययः । तथाप यथा पूर्व मानशौचभिक्षाटनादि पि नि- जियो निर्विकारोकामसभापरिवार एवंविधा स भरमविद्विशेष- दायामप्यमच्युतारमयापारम्यदर्शनरवाहह्मविदामुत्तमोऽयमेव नान्यः शास्त्रा.

·१२४ उपदेशसाहस्री पद्यभागः । [इक्षितृत्व- यज्ञोऽपि । यो व्यवहारकाले ज्ञातृत्वकर्तृत्वाधभिमानवानित्यर्थः । इति इत्यमिह वेदान्तशाने विनिश्चयः ॥ १३॥ शानन्यायानुसारेण स्वानुभवं प्रदादानीमस्सिन्दर्शने परिनिष्ठि- तस्य कृतकृत्यता भवतीति दर्शयन्परानुग्रहाय प्रकरणनिर्माणे प्रवृत्तिरिति सूचयति- इतीदमुक्तं परमार्थदर्शनं मया हि वेदान्तविनिश्चितं परम् । विमुच्यतेऽसिन्यदि निश्चितो भवेन्न लिप्यते व्योम इवेह कर्मभिः।। इतीदमुक्तमिति ॥ वेदान्तविनिश्चितमिरयुक्तदर्शनस्य परमार्थविषयत्वे प्रमाणमुक्तम् । व्योम इवेति विसंधिवृत्तपूरणार्थः ॥ १४ ॥ इति दशमं दृदिस्वरूपपरनार्थदर्शनप्रकरणम् ॥ १०॥ ईक्षितृत्वप्रकरणम् ११ महारगैक्यज्ञानमात्रनिष्ठो मुच्यत इत्युक्तं तनोपपद्यते कर्मसाध्यावा. न्मुक्तः कर्मसहितज्ञानसाध्यरवाद्वा । तथा ज्ञानस्य वेदान्तविनिश्चयरव. मुक्तं तदपि संदिग्धमनुमानादिनाप्युपपत्तेरितीमा शङ्का परिहतुं प्रकरणान्त. रमारभते-

·मकरणम् ]
पदयोजनिकाव्यास्या।
खरूपय्यमिचारादित्यर्थः । कुतो ज्ञानादेवान्यत्वनिवृत्तिरूपा मुक्तिरित्यत
माह-अज्ञानादित्यत इति । इति यतोऽन्यतान्यरवमज्ञाननिबन्धनं न
परमार्यत इत्यर्थः । अज्ञानकल्पितत्वाद्रह्मविपरीतरूपस्वस्य स्वतश्चिन्मानस्व.
मावस्वादज्ञाननिवृत्तिलक्षणस्वाच मोक्षस्य तस्य च तत्वज्ञानमानापेक्षणात् ।
ज्ञानस च यथोक्तवाक्यादेघोरपत्तेन मानान्तरं साधनान्तरं चाग्न मृग्यत
इति भावः॥१॥
कर्मणो मोक्षहेतुत्वकल्पनं ज्ञानसहायरवेन नोपपद्यते श्रुतियुक्तिविरो-
धादित्याह-
एतावद्यमृतत्वं न किंचिदन्यत्सहायकम् ।
ज्ञानखेति चुपच्छास्त्रं सलिङ्ग कर्म वाधते ॥२॥
पतावद्धीति ॥ 'एतावदरे खल्वमृतत्व'मित्येतदमृतत्वसाधनमारम-
शानमेवेश्येतावच्छन्देनावधारयन्ती श्रुतिः शास्त्रमुच्यते । तज्ज्ञानस्य किंचि-
दन्यन सहायभूतमस्तीति सुवरसलिझं ससाधनं कर्म याधत इति योजना ।
भद्वैतारमज्ञानादूप्यं कर्महेतुजात्याद्यभिमानाभाये कुतः कर्म यज्ज्ञानस्य
मोक्षफले सहायभूतं भवेदिति भावः ॥ २ ॥
इदानीमीक्षितृत्वमित्यग्रोक्तं स्वाभाविकं चिद्रूपत्वं प्रपञ्चयन् शानिनः
कर्म न घटत इत्येतदुपपादयनि-
सर्वेषां मनसो घृत्तमविशेषेण पश्यतः ।
तस्स मे निर्विकारस्य विशेपः स्यात्कथंचन ॥३॥
सर्वेपामिति ॥ विशेषः कर्तृरयादिलक्षणो विहितकर्मसाधनजात्यायभि-
मानलक्षणश्चेत्ययः । कपंचनेत्याक्षेपार्थः । न फयंचन मे विकारः स्यादि.
स्पर्थः । यत इस्यत आह-अविशेपेणेति । अभिमानशून्यतया केवलं साक्षि-
माग्रेण पश्यत इत्यर्थः॥३॥
फयं मनोवृचं पश्यसविशेपेणारमेयपेक्षायां दृष्टान्तपूर्वक सदुपपादयंधित
देकरसत्यमारमनो निगमयनि-
मनोवृत्तं मनव स्वप्नवजाग्रतीक्षितः।
संप्रसादे द्वयासत्याचिन्मात्रः सर्वगोऽव्ययः ॥४॥

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः । [इक्षितृत्य- मनोवृत्तमिति ॥ स्वमदशायां सवृत्तिकं मनएव पश्यत्यारमा यथा बाझविषयाभावात्तथा जाग्रति जागरणदशायां मनोवृत्तं मनःप्रचारं मनश्च तदाश्रयं पश्यतः कथं विदोपः स्यादिति पूर्वलोकेनान्वयः । जाग्रहशाया- मपि विपयाकारवृत्तिमन्मनोव्यतिरेकेण नारमना किमप्युपलभ्यत इति भावः । ताँवंविधमनोदर्शनमेव स्वाभाविको विशेप इत्यत आह-संप्र. साद इति । संप्रसादे सुपुप्तिदशायां द्वयस्य सवृत्तिकस्य मनसोऽसावान तदर्शनमपि स्वाभाविकं 'नतु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्ये 'दिति श्रुतेः । तथाचारमा चिन्मात्रः सर्वगोऽपरिच्छिन्नोऽध्ययो नित्य इति सिद्ध- मित्यर्थः ॥ ४॥ ननु यद्येयं तदा याह्याभ्यन्तरद्वैतस्याभाव एवेति युक्तं स्यात्तन्नोपपद्यते प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधालौकिकवैदिकव्यवहारविलोपप्रसङ्गायेति चेन्नेत्याह- खमः सत्यो यथाऽञ्चोधादेहात्मत्वं तथैव च । प्रत्यक्षादेः प्रमाणत्वं जाग्रत्स्यादात्मवेदनात् ॥ ५॥ स्वम इति ॥ यथा आयोधाप्रयोधपर्यन्तं स्वनः सत्यो लौकिकवैदिक. व्यवहारास्पदतयायभासते तथैव जाग्रजाप्रदवस्थायामपि देहारमस्वं प्रत्य- क्षादेः प्रमाणत्वं च सर्वव्यवहारा स्यात् । कियरपर्यन्तमित्यत आह-आ. रमवेदनादिति । आ आरमवेदनादिति पदच्छेदः। आरमतरयसाक्षात्कारा. स्मागेय सर्वो व्यवहारामाव इट एवेति भावः ॥ ५॥ अव्यवहार्यस्वरूपमाविष्करोति- व्योमवत्सर्वभूतस्यो भूतदोपैर्विवर्जितः । साक्षी चेताऽगुणः शुद्धो ब्रह्मवासीति केवलः॥६॥ व्योमवदिति द्वाभ्याम् ॥ घेता चिदूपः । साक्षीति भूतदोपराहिये हेतुः । व्योमवरसर्पभूतस्य इत्यसंगरवमुक्तम् । सर्वभूतेप्यहमाकारत्तापभि. त्यत्तयपेक्षया सर्वभूतस्थ इत्युच्यते । एतच 'अहं मनुरभवं सूर्यवेति यरस. घारमयाभिनयाभिप्राय इनि द्रष्टव्यम् । शुद्धोऽज्ञानरहितः केवलोऽवस्थान- याहितः प्रसव पूर्ण एवासीत्यर्थः ॥ ६॥ - ·प्रकरणम् ..] पदयोजनिकाथ्याख्या। वरवं व्यक्ति- नामरूपक्रियाभ्योऽन्यो नित्यमुक्तस्वरूपवान् । अहमात्मा परं ब्रह्म चिन्मात्रोऽहं सदाद्वयः ॥ ७॥ नामरूपेति ॥ वाच्यवाचक्तद्यापारारमकप्रपञ्चविहीन इत्यर्थः । सुगम. मन्यत् ॥ ७॥ कथमद्वयरवमात्मनः संगच्यते अहं ब्रह्मासीतिवदहं कर्तासीति चानुभ- वस्य प्रमाणमूलस्वादिति ज्ञानकर्मसमुच्चयवादिनो भेदाभेदमतानुसारिणस्ता. न्सरसयनद्वतारममतं द्रढयति- अहं ब्रह्मासि कर्ता च भोक्ता चासीति ये विदुः। ते नया ज्ञानकर्मभ्यां नास्तिकाः स्युन संशयः॥८॥ अहं ग्रहास्मीति ॥ विल्दार्थप्रतिपादकरवायोगाच्छास्त्रस्य विरक्तत्व मवगच्छता कर्मकाण्डाज्ञानकाण्डाच बहिर्मुखस्वान्नास्तिकत्वमेव तेषां फलि. प्यतीत्यर्थः ॥८॥ ननु निन्दामाण कयमद्वैतकमतमिद्धिस्तन प्रमाणस्यासंभवादित्यत - धर्माधर्मफलोग इप्टो दृष्टो यथात्मनः । शास्त्राब्रह्मत्वमप्यस मोक्षो ज्ञानात्तथेष्यताम् ॥९॥ धर्माधर्मति ॥ भारमनो धर्माधर्मपाल भुसदु खादिरूपैर्योगः संयन्धः प्रमाणान्तरस्टोऽपि यथा शास्त्रादेव 'पुण्यो चै पुण्येन कर्मणा भवति पाप: पापेने स्यादेरिटोलीकृतः । शाखार्थविनिरिति शेपः । तथास्यात्मनो नावं शानादेय मोक्षति 'ग्रह पेद ग्रहीय भयति' 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाये'त्यादिशानादिप्यताम् । तथाच भेदकर्मणोनि- न्दितयोः शास्त्रतारपर्यविपयस्वायोगाच्यासानुसारिभियंयाशास्त्रमयः प्रति. पतम्य इति भावः ॥ ९॥ नन्वामिनो धमाधर्मफरयोगः शास्रोचो मानान्तरविरोधाभावाचयवेति युज्यते न तधामनो प्रहार प्रत्यक्षाष्टकस्यादिविरोधादतः मुत्यनुभवयो. .

·१२८ . उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [इक्षितरत्र- रविरोधाय भेदामेदावादरणीयाविति चेन्मैवम् , कर्तृत्वादिप्रतिभासस्सासरवा- च्छुत्युक्ताद्वैतप्रतिपक्षत्वानुपपत्तेरिति सदृष्टान्तमाह- या माहारजनाधास्ता वासनाः स्वमदर्शिमिः। अनुभूयन्त एवेह ततोऽन्यः केवलो दृशिः॥ १०॥ या माहारजनाद्या इति ॥ तस हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वास' इत्यारभ्य 'यथाऽसद्विघुत'मित्यन्तेन श्रुत्युका या वासनास्ताः स्वम- दर्शिभिरनुभूयन्त एव यथेत्यक्षरयोजना । महारजनं हरिद्रा तया रक्षित वस्त्रादि माहारजनं स्वमदशायां जामद्वासनावासितस्य मनसो वातपित्तश्लेग्म- दूषितरसपूर्णनाडीप्वनुगतस्यादृष्टादिसमुद्रोधितानेकवासना तया जाग्रदृष्टा- कारेण परिणममानस्य हरिद्रारक्षितपटादिरूपसवातया भासमानस्य दष्टदृश्यदर्शनतरकरणादिभावेन नित्यं स्वमद्दष्टोपलभ्यमानत्वात्स्वमदृश्याम्यो महाराजनादिसघशवासनाम्यो लिङ्गारमसहिताभ्यो द्रष्टात्मा दृशस्वभावो विलक्षणो लक्ष्यते तथा कर्तृत्वादीनां दृश्यत्वादनात्मधर्मत्वमेवेति निश्चितमे- वेह जानदवस्थायामपि ततः कर्तृत्वादिधर्मकालिमादन्यः केवला शुद्धो दृशिरारमेत्यर्थः॥ १०॥ आरमनः स्वमावस्थायां दृश्यविलक्षणत्वेन प्रतीतिमेव दृष्टान्तेन. स्पष्ट- यति- कोशादिव विनिष्कृष्टः कार्यकारणवर्जितः। यथासिदृश्यते स्वमे तद्वद्रोद्धा स्वयंप्रभः ।। ११ ।। कोशादिवेति ॥ इवशब्दो यथाशब्दार्थे । असिरिवेति संवन्धः । यथा- शब्दो ययावदित्यर्थे । यथासिः खड्गः कोशारपृथकृतः स्वरूपेण दृश्यते तद्द- देव बोद्धा आरमा कार्यकारणविवर्जितः कार्यकारणाकारमनसो लिङ्गात्पृथ. प्रभूतः स्वमे यथावत् दृश्यते । दृश्यत इत्युक्ते विषयवदृश्यत्वान्मिथ्यात्व- मित्याशय विशिनटि-स्वयंप्रम , इति । स्वमहिनैव प्रयते न विषयतये- त्यर्थः । यद्वा कथमवगम्यते स्वमे कार्यकारणविवर्जित इति वीक्षायां 'अनायं पुरुषः स्वयंज्योति'रिति श्रुतिसामादित्याह-स्वर---- । स्वयं- प्रकाश इति श्रुत्या निर्णीत इत्यर्थः । उपाधेः पृथक ·प्रकरणम् ] पदयोजनिकान्यास्या। १२९ दृष्टान्त इति न वैपम्यशङ्कावकाश इति द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ भारमनः कर्तृत्वादिप्रतिभासस्य स्वमप्रतिभासवन्मिथ्यात्वाच्छुद्ध एवारमा ब्रह्मवेति शास्त्रादविरोधेनैव प्रत्येतुं शक्यवान्न भेदाभेदकल्पनया मनः खेद- नीयमिति सिद्धेऽथे सोपक्रमं वाक्यं प्रमाणमाह- आपेपात्प्रतिबुद्धस्य ज्ञस्य स्वाभाविकं पदम् । उक्तं नेत्यादिवाक्येन कल्पितस्थापनेतृणा ॥१२॥ आपेपादिति ॥ 'तं पाणिनापेपं योधयांचकार स होत्तस्था'विति श्रुती 'सुसपुरपो बृहत्पाण्डरवासः सोमराजग्नि'त्यादिप्राणनामभिरामनितो नोत्थितः पाणिना स्वापिप्यमाण उस्थित इति निर्धारितस्तेन प्राणेन्द्रियादिखरूपलिंग- संघातविलक्षणः स्थूलसंधातादप्यन्य एवात्मेति प्रतिपन्नम् । अतएव जढवि. लक्षणस्वाज्ज्ञानस्वभावः तस्याऽपेपरवात्प्रतिबुद्धस्य शस्य स्वंपदार्थस्य स्वाभाविक पदं परब्रह्मलक्षणमुक्तम् । केन । नेत्यादिवाक्येन । 'यथात आदेशो नेतिने' त्यारम्य 'सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै ससं तेपामेप सत्य' मिस्यन्तेन वाक्येने- त्यर्थः । किंविपयेण कल्पितस्याध्यस्तस्य मूर्तामूर्ततद्वासनाश्रयरूपस्थापनेतृणा प्रतिपेधकेन । नेतिनेतीति वीप्सया समस्तकारणकार्यात्मकोपाधिप्रतिपेधद्वारा. खण्डे ब्रहाणि पर्यवसितेनेत्यर्थः ॥ १२ ॥ नेतिनेत्यादिशास्त्रेण निषिध्यमानस्य कल्पितत्वं श्रुत्यैवोपपादितमित्याह- महाराजादयो लोका मयि यद्वत्प्रकल्पिताः । स्वमे तद्ववयं विद्याद्रूपं वासनया सह ॥ १३ ॥ महाराजादय इति ॥ स्वमे स्वमावस्थायां महाराजादयो लोका यद- न्मयि गारमनि प्रकल्पितास्तद्वदेव वासनया लिङ्गानितया सह द्वयं रूपं मूतं चैवामूतं च मयि कल्पितं विद्यात् । तथाच श्रुतिः यिनैप एतरसुप्तोऽभूध एप विज्ञानमय. पुरष' इत्युपक्रम्य स यत्रैतरस्वममाचरति ते हास्य रोका. स्तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महामाहाण उतेवोधावचं निगच्छतीति । इवशब्देन महाराजरवादेः स्वमदृश्यस्याभासता मध्ये निर्दिश्य 'एवमेवैप एताणान्गृहीत्वा स्खे शरीरे यथाकामं परिवर्तते' इत्युपसंहरन्ती शरीर- - उ.सा.९

·उपदेशसाहनी पद्यभागः । [इक्षितृत्व-
मध्य एव प्राणशब्दवाच्यलिङ्गोपाधिमहाराजाद्यात्मतया गृहीत्वा स्वमहाव्य-
वहरतीति दर्शयति । अतो न स्वमोपलब्धं परमार्थमित्यर्थः। तथाच वास.
नाश्रयलिङ्गशरीरसहितस्य मूर्तामूर्तरूपस्थूलस्यापि गात्मनि कल्पितत्वं तट्टः
श्यत्वादुपपन्नमेवेति तात्पर्यार्थः ॥ १३ ॥
स्वमप्रपञ्चवजासत्प्रपञ्चस्यापि प्रत्यगात्मनि कल्पितत्वे सिद्ध मत्यतत्त्वाभि-
ज्ञस्य कर्मासंभवः सिद्ध इत्याह-
देहलिङ्गात्मना कार्या वासनारूपिणा क्रियाः।
नेतिनेत्यात्मरूपत्वान्न मे कार्या क्रिया क्वचित् ॥ १४ ॥
देहालिङ्गेति ॥ क्रियाः कर्माणि देहलिङ्गारमना स्थूलसूक्ष्मदेहरूपेण
तदभिमानेन तदात्मतामापसेनात्मना कार्या अनुष्ठेयाः न पुनस्तनिरपेशेण
तदभिमानहीनेन । असंभवादित्यर्थः । किंलक्षणेन-वासनारूपिणा पासनाः
रूपयितुं संचेतुं शीलमस्यास्तीति वासनारूपी तेन । पुनःपुनः कर्मप्रवृत्तिनि.
मित्तेनाविच्छिन्नेनेत्यर्थः । इदानी मे मम नेतिनेत्यादिनोकात्मस्वरूपत्वाइह-
द्वयाभिमानाभावात्वचिरस्वप्ने वा जागरे वा न क्रियाः कार्याः कर्तव्याः।
स्वभावतो विधितो चेत्यर्थः ॥ १४ ॥
अज्ञानविलसितदेहाभिमानादेव कर्मेति तस्याज्ञानमूलत्वे सिद्धे, न तेन
मोक्षाशा कर्वव्येत्याह-
न ततोऽमृतताशास्ति कर्मणोऽज्ञानहेतुतः ।
मोक्षस ज्ञानहेतुत्वान्न तदन्यदपेक्षते ॥ १५ ॥
न तत इति । ततस्तस्मारकर्मणो हेतोरमृतताया मोक्षमावस्याशा आशं.
सनं नास्ति । कुतः। भज्ञानहेतुतोऽज्ञानहेतुकत्वात् । अविवेकपूर्वकत्वात्कर्मण
इत्यर्थः । जडयोरज्ञानकर्मणोर्विरोधाभावान्नाज्ञाननिवृत्तिरूपे मोक्षे कर्माशा
कायो । ब्रह्मात्मनावस्थानरूपस्य च परमानन्दाविर्भावलक्षणस्य मोक्षस्य
चतुर्विधक्रियाफलविलक्षणत्वान्न तत्रापि कर्मापेक्षेति भावः। कर्मणः स्वतो
मोक्षहेतुत्वाभावेऽपि मोक्षहेतुज्ञानसहायतया देतुर्भविष्यतीत्याशङ्ख्याज्ञान-
निवृत्ती ज्ञानमात्रस्य समर्थवान तत्र कर्मसहायद्यापेक्षेति नापरतरत्र तस
खतःसिद्धत्वादित्यभिप्रेत्याह-मोक्षस्येति ॥ १५॥

·.
प्रकरणम् १२] पदयोगनिकाष्याख्या।
१३१
यदि कर्मसाध्यममृतत्वं स्थाहि वर्गादिवरकृप्यादिफलवच्चानिलं सभयं
च स्यात्तच्चानिष्टम् 'अभयं प्रतिष्ठा विन्दत' इत्यभयरूपत्वश्रुतिविरोधात
'अतोऽन्यदा मिति मोक्षस्वरूपादन्यस्यार्वरवोक्त्या तस्यानातवपर्यवसानव-
चनविरोधाश्चेत्यभिप्रेत्याह-
अमृतं चाभयं नात नेतीत्यात्मा प्रियो मम ।
विपरीतमतोऽन्यद्यत्यजेत्तत्सक्रियं ततः ॥ १६ ॥
अमृतं चेति ॥ चशब्दस्त्वर्थः । अमृतं त्वमयं नातमित्यर्थः । यद्यपि
मलस्वरूपममृतत्वमुक्कलक्षणमकर्मसाध्यं तथापि जीयोऽन्यस्तरकर्मणैव लम-
तेत्याशक्ष्य, जीवस्य ब्रह्मणोऽन्यत्वाभावान्मैवमित्याह-नेतीति । यः प्रियो
जायादिः प्रीत्यास्पदसया विभाज्यते स ममात्मा स्वरूपभूतः । 'भनेन
जीवनात्मनानुप्रविश्य'त्यादिश्रुतेः । स च नेतीत्यपोढाशेपविशेप इति मद्रूप-
स्वान तस्स कर्मप्राप्यममृतत्वमित्यर्थः । अत उक्तादात्मस्वभावाद्यदन्यद्भेद.
बुध्या गृयमाणं विपरीतं दृश्यमनात्मभूतं तक्रियासहितं त्यजेत्तदभिमान
परित्यजेत् । तत्तस्मात्कारणादित्युपसंहारार्थः । नचायमात्मज्ञस्य विधिस्तस्या-
विनियोज्यस्वात्तंप्रत्यनुवादमानं साधकस्य पुनरुपयुज्यते नियोग इतीह विधि-
प्रत्ययनिर्देश इति द्रष्टव्यम् ॥ १६ ॥
इति एकादशमीक्षितृत्वप्रकरणम् ॥११॥
प्रकाशप्रकरणम् १२
ननु यदि भोक्ता प्रियशन्दोक्तनिर्विशेपवक्षस्वरूप एव ताई सर्वो लोकोऽ-
हमहमित्यारमानमनुभवन्नपि ब्रह्माहमिति कथं नानुभवत्तीत्याशङ्कायां पदा-
थैतवपरिशोधनाभावापराधादेवेति त्वंपदाधेशोधनप्रधान प्रकरणमारममाणः
साभासान्त करणाविवेकाधाथाल्येन स्वारमानं न प्रत्येति सर्वो लोक इति
प्रथमं सदृष्टान्तमाह-
प्रकाशस्थं यथा देहं सालोकमभिमन्यते ।
द्रष्ट्राभासं तथा चित्तं द्रष्टाहमिति मन्यते ॥ १ ॥

·॥ उपदेशसाहस्री पद्यभागः२ । [प्रकाश- प्रकाशस्थमिति ॥ यथायं जनः स्फीतालोकमध्यगतं स्थूल देहं ततो विलक्षणमपि तेनालोकेन व्याप्तत्वासालोकमालोकविशिष्टमभिमन्यते, तथा बष्ट्राभासं चित्तं साक्षिचैतन्यव्याप्तमन्तःकरणं सचेतनं मन्यमानोऽहं द्रष्टेति साभासं चित्तमेवात्मानं मन्यते न तद्याथात्म्यं जानातीत्यर्थः । अयं भावः-- यथा विशेषेण सर्वत्र प्रसृतमालोकं देहसंपर्कात्तदाकाराकारितमिव दृश्यमानं देहाभेदेन पश्यति लोकस्तथा सदा स्वरूपेणानवच्छिन्नप्रकाशस्वभावोऽप्यात्मा- न्तःकरणसंपकात्तदाकाराकारित इव भासत इत्यहं कर्ता द्रष्टा भोक्तेत्येवमन्त:- करणस्वभावविशिष्टमेवात्मानमनुभवति लोको न शुद्धमिति ॥ एवमात्मनः साभासान्तःकरणाविवेकमुक्त्वा तवारेण देहपर्यन्तमविवेकं दर्शयन्नारमाप्रतिपत्तिमेव लोकस्य गुढयति- यदेव दृश्यते लोके तेनाभिन्नत्वमात्मनः। प्रपद्यते ततो मूढस्तेनात्मानं न विन्दति ॥ २॥ यदेवेति ॥ यदेव साभासचित्ताविविक्ततयाहंकारास्पदं प्राणेन्द्रियस्थूल- देहपर्यन्तं दृश्यतेऽनुभूयते लोके । व्यवहारभूमाविति यावत् । तेन प्राणादि- देहान्तेनात्मनोऽभिन्नत्वं तादात्म्यं प्रपद्यते । चित्तादिदेहपर्यन्तं चिदाभासप्र- तीतेसदविवेकारसंघातमेवारमानं मन्यत इत्यर्थः। यतएवं ततस्तमान्मूढो देहादेरात्मनश्वान्योन्यमभ्यासकर्ता संस्तेन मौढ्येन हेतुनात्मानं ब्रह्मस्येन न विन्दति । न प्रत्येतीत्यर्थः ॥ २॥ उक्तमर्थ हटान्तेन साधयति- दशमस्य नवात्मत्वप्रतिपत्तिवदात्मनः । दृश्येषु तद्वदेवायं मूढो लोको न चान्यथा ॥ ३ ॥ दशमस्येति ॥ दश हि माणवकाः कचिनदी तो| पारं गताः सन्तो गणयामासुः कति वयं स इति । तत्र गणयिता स्वात्मानं विहाय नवव गणयतिखेति प्रसिद्धिः । तत्र यद्द्यथा दशमस्यात्मनो माणवकस्य गणमितु- रविवेकानवात्मस्वप्रतिपत्तिः, नवभ्योऽन्यमात्मानं न विन्दति । नवैव वयं दशमो नास्तीति भ्रान्तिरुपलभ्यत इत्यर्थः । तद्वत्तथैवायं लोको बुधादिषु ·। मकरणम् १२] । पदयोजनिकाव्याख्या - श्येप्येवात्मतादाम्यप्रतिपस्या मूढः शास्त्राचार्योपदेशेन हीनः स्वास्मानम- न्यथा प्रतिपद्यते । नचान्यथा वैपरीत्येन बुयाचपोहेन ब्रह्मासीति स्वरूपया- थारम्यं न वेत्तीत्यर्थः ॥३॥ ननु प्रत्यक्षानुभवस्य श्रुतेशाविरोधाय प्रत्यगात्मन एष कर्तृस्वादिधर्मवत्वं प्रारूपत्वं वास्तु किमविवेककल्पनया मूढरवमास्थीयत इत्यत माह- त्वं कुरु त्वं तदेवेति प्रत्ययावेककालिकौ । एकनीडो कथं स्यातां विरुद्धौ न्यायतो वद ॥४॥ त्वं कुर्विति ॥ यद्वा शास्त्राचार्योपदेशहीनो वुझ्यादिवपरीत्येनारमयायालयं न जानातीति तस्य पदार्थविवेकामावान्मोक्षो नोपपद्यत इति सूचितम् । तत्र कि पदार्यविवेकेन कृत्यं शास्त्राब्रह्मस्ये प्रतिपने सति ब्रह्माहमसीति प्रसंख्या- मादेवारमयाथात्म्यापरोक्ष्यान्मोक्ष उपपद्यत इति प्रसंख्याननिध्यवसरमाशय परिहरति-वं कुर्वितित्वं तदेवेति । एकनीठी एकसिन्विपये पिल्दी प्रत्ययो एककालिकावकावस्थामाजी कथं स्थातामिति न्यायतो युक्तितो वदेत्यन्वयः । तथा चैकस्मिगारमनि कुरु तदेव त्वमिति कर्तृत्वाकर्तृत्वप्रकारकविरुद्धबुधोः समासमयोर्मध्ये तादृशशीतोष्णयुद्धिवदवश्यमन्यतरबुध्यान्यतरबाध एव युक्तो मोमयोः प्रामापयमित्यभिप्रायः ॥४॥ तर्हि दुःखित्वादिभानेन प्रत्यक्षानुभवेन शाब्दस्य ज्ञानस पाध्यत्वोपपते. स्वदीयस्थैर्याय प्रसंरयानविधिः स्यादत आह- देहाभिमानिनो दुःखं नादेहस्य स्वभावतः । खापवत्तत्प्रहाणाय तचमित्युच्यते दृशेः ॥ ५ ॥ देहेति ॥ यदि दुःखित्यादिकमारमनः स्वाभाविक सात्तदा रामशाना- भ्यासशतेनापि निवर्तयितुं शक्यते ज्ञानस्याज्ञानमानविरोधियात् । तथाच त. द्विधिप्रकारोऽमर्थकः । यदा स्वविद्याप्रयुक्तदेहाभिमाननिवन्धनं दुःखिरवादि चदा विद्यानिवृत्येव तसिवृत्तेरविद्यानिवृत्तेश्च ज्ञानमात्रायतरवास फर्मविष्य- पकाश इति लोकतारपर्यायः । नादेहस्स देहाभिमानरहितस्पेत्ययः । तत्र हेतुः स्वमावत इति । भदेहत्यमारमनः स्वाभाविक रूपमित्यम नियामक माह -स्वापवदिति । यद्वा नादेहस्येत्यनेन देहाभिमानव्यतिरेकेण च ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [प्रकाश दुःसमस्तीत्युक्तं व्यतिरेकमाह-वापवदिति । सुषुप्ताविवेत्यर्थः । शेरारमन- स्तरप्रहाणाय समूलाभिमाननिवृत्तये तत्वमिति श्रुत्योच्यते । ऐक्यमानं बोध्यते न कर्मेत्यक्षरार्थः ॥५॥ तत्वमस्यादिवाक्याइहादिव्यतिरिक्तमात्मानमवगच्छतोऽपि दुःख्यहमिति प्रतीतेरनुवृत्तेनामिमाननियन्धनं दुःखमित्याशय तद्विशिष्टारमदर्शनस्वाभास- स्वान्मैवमित्याह- दृशेश्छाया यदारूढा मुखच्छायेन दर्शने । पश्यंस्तं प्रत्ययं योगी दृष्ट आत्मेति मन्यते ॥६॥ दशेरिति ॥ दर्शयतीति दर्शनं दर्पणादि तस्मिन्मुखच्छाया मुसाभासो मुखप्रतिबिम्परूपा यथा आरूढा भवति तद्वदृशेः प्रत्यगात्मनश्छाया आ- मासो यदारूढा यस्मिन्संक्रान्तैव भवति तं प्रत्ययं प्रत्याययतीति प्रत्ययोऽहं- कारस्तं सामासमन्तःकरणं पश्यन्नहमित्युपलम्यमानो योगी भमहणाविद्या- दियोगवान्पुमानारमा रष्ट इति मन्यते । यथा कश्चिद्दर्पणमुखस्वभावाविवे. काधथादृष्टं दर्पणदोपमालिन्याल्पत्वादिविशिष्टमेव स्वमुखं मन्यते, तथायं महाजन उपाधिदोपैरास्कन्दितमिव तदविवेकादारमानं पश्यनहं कर्ता दुःखीत्यभिमन्यत इत्यर्थः। तथाचाहमिति दर्शनस्य कल्पितारमविपयत्वा- दुक्तं दुःखिरवस्याविवेकाभिमाननिबन्धनरवमिति न सम्यगारमानं वाक्या- दवगच्छतो दुःखिस्वाद्यनुवृत्तिरुपपद्यते, कदाचिरप्रतिभासस्य बाधितानुवृत्ति- मात्ररवादिति भावः ॥ ६ ॥ यदि साभासाहंकारमारमानं पश्यन्नसम्यग्दर्शी कस्तहि सम्यग्दर्शीत्यपे. क्षायामाह- तं च मूढं च यद्यन्यं प्रत्ययं वैत्ति नो दृशैः । स एव योगिनां प्रेष्ठो नेतरः स्यान्न संशयः ॥७॥ तं चेति ॥ तमुपाधिभूतं प्रत्ययमहंकारं मूढं च मोहारमकमविवेकमन्यं चोपाधिगतमाभासं दुःखादिकं वा यदि वेत्ति साक्ष्यमेवेदं सर्यमिति साक्ष्य- स्वेनैव जानाति न दशेरारमनः साक्षिणः संबन्धीत्येवं न वेत्ति य एवं विवेक- मतिः स एव योगिनां युज्यन्तेऽनेनेति योगिनतेषां प्रेष्टः प्रियतमः सम्यग्दशी-

·प्रकरणम् १२] पदयोजनिकान्यारया।
स्यर्थः । नेतरः पूर्वोक्तसाहंकारास्मदर्शी। न संशयः संशयोऽन्न न कर्तव्यः ।
'भज्ञवाश्रद्दधानश्च संशयारमा विनश्यतीति भगवद्वचनादित्यर्थः ॥ ७ ॥
सर्वस्य लोकस्यात्मत्वेन भासमानोऽप्यहंकारवेदनारमत्येन त्यज्यते तदा
तदन्यस्य त्वंपदार्थस्यादर्शनात्तत्वमस्यादिवाक्यस्य निरालम्बनत्वापत्तिरित्या-
शल्याहंकारादिविविक्तस्य स्वमयंस श्रुत्यैवोपपादितत्वान्मैवमित्याह-
विज्ञातेर्यस्तु विज्ञाता स त्वमित्युच्यते यतः ।
स स्यादनुभवस्तस्य ततोऽन्योऽनुभयो मृपा ॥८॥
विज्ञातेरिति ॥ 'नहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते, विज्ञातेने
विज्ञातारं विजानीया' इति श्रुती पध्वन्तरान्दनिर्दिष्टाया बुद्धिवृत्तिरूपाया
विज्ञातेरनित्यायाः विज्ञातारं नित्यविज्ञप्तिरूपेण ज्ञातारं वं न विजानीया
इति । यस्तु विज्ञातेर्विज्ञातृरूपो विषयभूतः सर्वसाक्षी प्रतिपन्नः स सर्वांव-
भासक एव स्वमिति वंशब्देन तस्वमसिवाक्ये उच्यते नाहंकारात्मतया ।
यतो यसात्ततस्त्रमवलम्ब्य तत्वमस्यादिवाक्यप्रवृत्तेन निरालम्बनत्वशक्षाव-
काश इति शेषः । तस्य स्वंपदार्थस्य स एव श्रुत्युक्तमकारोऽनुभवः सम्यगनु-
भवः स्यात्ततोऽन्यो युद्धितरस्थाभासविदिष्टरूपतयानुभवो मृपा मिथ्याध्यास
इत्यर्थः॥ ८॥
नन्वविषयश्चेदामा श्रुत्या निवेद्यते कथं तर्हि तसानुभवोऽनुभवरूपरवा-
तस्य नानुभवापेक्षेतिचेन्न । अन्यत्रानुमान्यानुभवयोर्भेददर्शनादित्याशय
जहाजडत्याभ्यां विशेषोपपत्तेर्भवमित्याह-
शिरूपे सदानित्ये दर्शनादर्शने मयि ।
कथं सातां ततो नान्य इप्यतेऽनुभवस्ततः ॥९॥
इशिरूपे इति ॥ यस्य स्वसत्तायां प्रकाशयभिचारतस्यागन्तुकज्ञानसा-
पेक्षवारस्वान्यज्ञानागमापायनियन्धने दर्शनादर्शने सातां, सदा शिरूपे
ज्ञानस्वरूपे मपि सत्य निरयेऽन्पनिरपेक्षसचाके । स्वरूपतो ज्ञागतश्च नित्य
इति यावत् । दर्शनादर्शने को खाताम् । न कथमपीत्यर्थः । ततम्बलास्का-
रणाततः स्वरूपादन्योऽनुभवो नेप्यत इति योजना ॥ ९॥

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [प्रकारा- उक्तमेव नित्यग्रूपत्वमारमनः स्फुटयति- यत्स्थस्तापो रवेदेहे दृशेः स विपयो यथा । सत्त्वस्थस्तदेवेह दृशेः स विपयस्तथा ॥१०॥ यत्स्थस्ताप इति ॥ यद्वा सुखदुःखादियुक्तरयेनारमनो भानाम नित्य. शिमानत्वमित्याशझ्याह--यत्स्थस्ताप इति । रवेस्तापो देहे भवन्यरस्थो यरप्र. देशस्थितो भवति स तापो यथा स्वाश्रयप्रदेश विशिष्ट एव शेरारमनो विप. यस्तद्वदेवेह ध्यवहारकाले सावस्थोऽन्तःकरणस्थ एव भवति सुखदुःखादि- रूपखापस्वथा स्वाश्रयान्तःकरणसंहित एव शेर्विपयो न गारमसमवेत इत्यर्थः । अतस्तापस्याभ्यधर्मस्येनैवानुभवादात्मा नित्यः चैतन्यमानस्वभाव एवेति भावः । अथवा देहे भवन् रवेस्वापो यरस्थो यस्सिन्देहदेशे स्थितः स देह एव तापविशिष्टस्ततोऽहमिति मन्यमानस्य शेलौकिकस्सारमनो विषयो यथा तद्वदेव विषयसंपर्कजनितः सुखदुःखादितापः सत्वस्थोऽन्तःकरणस्थ इति सोऽन्तःकरणाख्यः सुखादितापविशिष्टसथैव शेः साक्षिणो विषय इस्यर्थः । तथाच सुख्यहमित्याधभिमानस्य देतापेन तदभ्यासात्ततोऽहमित्य. भिमानयरस्वदृश्यान्तःकरणास्यासनियन्धनस्वाद्विवेकिनो दुःखादिमत्तयारमा कदापि न भासत इति भावः ॥१०॥ भारमनः सुखादियुकान्तःकरणसंपन्धाभावं स्फुटयन्तिविक्तस्वरूपमनु. संधते- प्रतिपिद्धे गंशोऽज्ञः समिकरसोद्धयः। नित्यमुक्तः सदा शुद्धः सोऽहं ब्रह्मासि केवलः ॥ ११ ॥ प्रतिपिद्धे इति ॥ स्पार्थः॥१॥ यमादेवं विधार्यमाणेऽहं मझव तमाम साक्षिरूपस्य मम कुमापि खरूपमेदोऽसीयद्यारमतस्यमाविष्करोति- विज्ञातु व विज्ञाता परोऽन्यः संभवत्यतः। विज्ञाताहं परो मुक्तः सर्वभूतेषु सर्वदा॥ १२ ॥ विशातुरिति ॥ सर्यविज्ञातृरूपादारमनोऽन्यो यतः परो प्यापको ·. दृश्यया चान्यया दृष्टया जन्यतायाः प्रकल्पिता ।। प्रकरणम् १२] पदयोजनिकाव्यारया। विज्ञाता नैव संभवति, अतोऽहमेव परो विज्ञाता सर्वभूतेषु स्थावरजंगमैपु सदा सर्वदा एवं सर्यविज्ञेयतद्धर्मरहितत्वान्मुक्तश्चेत्यर्थः ॥ १२ ॥ एवं श्रुत्युपदेशात्सर्वत्र सर्वदाद्वयमारमानमनुसंधानस्यापि ब्रह्मविदह- मस्सीत्यभिमानात्स्यारसविशेषत्वमित्यत आह- यो वेदासप्तष्टित्वमात्मनोकरीतां तथा । ब्रह्मवित्वं तथा मुक्त्वा स आत्मज्ञो न चेतरः ॥१३॥ यो वेदेति ॥ ब्रह्मवित्वं मुक्त्वा ब्रह्मविदहमस्मीसभिमानं स्यवस्था यथा शुरयुक्त तयारमनोऽलुप्तचिन्मानतया द्रष्टरवं तथाऽकर्तृतां च वेद स आत्मज्ञः आत्मतत्त्वग्रह्माविन चेतरो योऽभिमानलेशमपि भजत इत्यर्थः ॥१३॥ गनु महात्मज्ञानस्यात्मनि विद्यमानस्वात्कथं माविवाभिमानत्यागोऽतो नात्यन्तं निर्विशेष भारमेत्यत आह- ज्ञातैवाहमभिज्ञेयः शुद्धो मुक्तः सदेत्यपि । विवेकी प्रत्ययो युद्धेदृश्यत्वान्नाशवान्यतः॥ १४ ॥ झातैवेति ॥ ज्ञातवाहमित्यादिरूपो यो विवेकी विवेकवान् । विविक्तारम- निए इति यावत् । प्रत्ययो युद्धयोंधेद्धो यो वृत्तिरूपः स दृश्यरवारसाक्षिसाक्ष्य- स्वासश्यसेव । यतो यमातमाशास्ति ब्रह्मविदोऽभिमानलेशस्याप्यवफाश इत्यर्थः । यथा फतकवीजं रजाकलुपिते जले मक्षिसं जलगतसकलरमो विला. पयरस्वयमपि विलीयमान सलिलमनाविलं करोति सथा पयोपवियेफपुद्धि- वृत्तिरपि परे प्रत्यगारमनि संसिद्धा सद्गतसकलविदोपगुन्मूलयन्ती संयमप्यु- न्मूलिता प्रत्यगारमानं निरस्तसमतविशेषमनापिलमापादयनीनि भायः ॥१४॥ नन्वारमचैतन्यप्रतिभासोऽपि नाशयानारममकारवारप्राप्तयुद्धिप्रत्ययन दिनिचेन्मैवम्, कारकाधीनारमसामयस्योपाधियादित्याह- अलसा त्वात्मनो दृष्टिोत्पाद्या कारवर्यतः।

·उपदेशसाहस्री पधभागः २ । [प्रकाश-
अलुतेति ॥ उपाधेः साधनव्यापकरवमाशष्ट्य प्रत्याह-दृश्यया चेति
अस्या आत्मस्वरूपाया दृऐन्यता तु दृश्ययान्यया बुद्धिवृत्तिरूपया स्वरूप.
दृष्टेर्विशेषाकाराभिव्यक्त्युपाधिभूतया प्रकल्पिता भारोपिता घटजन्मना
घटाकाशजन्मवदिति नास्त्यतः साधनव्यापकरवमित्यर्थः ॥१५॥
तदेवमात्मन्यव्यभिचाराचिनकाशस्य नित्यस्वायो वेदालुप्तष्टित्वमित्य-
प्रोक्तं नित्यदृष्टिरूपत्वमुपपायाकतो तथेत्युक्तं निर्विकारत्वमुपपादपति-
देहात्मयुद्धपेक्षत्वादात्मनः कर्तृता मृपा ।
नैव किंचित्करोमीति सत्या बुद्धिःप्रमाणजा ॥ १६ ॥
देहात्मयुद्धीति द्वाभ्याम् ॥ देहारमवुद्धिर्मिथ्याबुद्धिस्तापूर्वकस्वारकर्तृ.
स्वादिरारमनो मृपा । नैव किंचित्करोमीत्यकारमयुद्धिः 'निष्कलं निस्क्रिय
शान्त'मित्यादिप्रमाणजा अतः सत्या । देहारमयुद्धरममाणजाया याधिक-
त्ययः॥१६॥
इतोऽपि कर्तृत्वमारमनोऽपरमार्थमित्याह-
कर्तृत्वं कारकापेक्षमकर्तृत्वं स्वभावतः ।
कर्ता भोक्तेति विज्ञानं मृपैवेति सुनिश्चितम् ॥ १७॥
फर्तृत्वं फारकापेक्षमिति ॥ मसमे निरवयये भारमनि फारकसंसर्गस
परमार्थतोऽनुपपत्तेरकर्तृरयस्य स्वाभाविकरवारकती मोक्तारमेति विज्ञानं मृपैय
न परमार्थ इति सुनिश्चितम् । निस्यनिर्मल एपारमेत्यर्थः ॥ १७ ॥
सदेवं परिशोधितपदामंतश्यस याक्यादेवाएं प्रक्षामीति निरपवादे
मिझाने जाते सति नियोग्योऽहमिति युद्धेरन्मूलितरवान प्रसंख्यानमिव्ययकारा
एवं शास्त्रानुमानाभ्यां स्वरूपेऽवगते सति ।
नियोज्योऽहमिति पा सत्या बुद्धिः कथं भवेत् ॥१८॥
एवं शास्त्रानुमानाभ्यामिति ॥ शाखं 'विशातेयस्तु विज्ञावा स
समिपुपते पत' इस्त्र पति, 'घायटापो रपैदे' इसनोकमनुमानं
साम्पामियपः॥10॥

·भकरणम् ३] १३९ पदयोजनिकान्याया। प्रह्मविदो नियोज्यत्वादिबुद्धि व भवतीत्यन्त्र निर्विकारत्वादिकं हेतुं यदन प्रकरणार्थमुपसंहरति- यथा सर्वान्तरं व्योम व्योम्नोऽप्यभ्यन्तरो ह्यहम् । निर्विकारोऽचलः शुद्धोजरो मुक्तः सदाद्वयः ॥ १९ ॥ यथा सर्वान्तरमिति ॥ स्पष्टम् ॥ १९ ॥ इति द्वादशं प्रकाशप्रकरणम् ॥ १२ ॥ अचाक्षुष्टप्रकरणम् १३ तदेवं पदार्थतत्यपरिचयाभावादेव वाक्यार्थाप्रतिपत्तिर्जनस्येति तरपरि- घयमात्रादेव वाक्याद्वाक्यार्थयाथात्म्यावमाससंभवे प्रसंख्यानादिविधिरन. कोऽनुपपलश्वरयुक्तम्, इदानी पूर्वप्रकरणान्ते 'निर्विकारोऽचला शुद्ध' इति यदुकमारमनः शुद्धस्वमचलरवं च तत्स्फुटीकतुं प्रकरणान्तरं प्रस्तौति- अचक्षुष्ट्वान्न दृष्टिम तथाऽश्रोत्रस्य का श्रुतिः । अवाक्त्वान्न तु वक्तिः सादमनस्त्वान्मतिः कुतः ॥१॥ अचक्षुष्ट्रवादिति ॥ रटिशब्देन चक्षुरिन्द्रियद्वारकबुद्धिवृत्तियहिः प्रगता रूपादिविपयोपरक्षिता जानामिक्रियामिकोध्यते सा टिन मेऽमि । गति कारतया मर्मभूता सा न भवतीत्यर्थः । तत्र हेतुरचक्षुप्तादिति । चाहिं देवदेशाभितं भौतिकं करणं न मदाधितमिस्सन्वयव्यतिरेकाम्यो निधिसमिति न हेस्वसिद्धिारा । एवं का श्रुतिरित्यादिषु योज्यम् । तथाच रादिप्रिया रकवुद्धिवृत्तिरूपदृष्ट्यादि क्रियाहीनयामिदमारमनोम्ययं नि मायः ॥१॥ तथा फतृत्वज्ञाहापरिकारहेनुप्राणयुयोरमागादपि गुद इत्याह-- अप्राणस न कर्मास्ति युधमावे न वैदिता । विद्याविद्य ततो न चिन्मानज्योतिपी

·प्रकरणम् १३] पदयोजनिकाव्याख्या।
या तु स्यान्मानसी वृत्तिश्चाक्षुष्का रूपरञ्जना ।
नित्यमेवात्मनो दृष्ट्या नित्यया दृश्यते हि सा ॥६॥
या तु स्यादिति ॥ चाक्षुष्का चक्षुद्वारजनिता रूपराना रूपाकाराका-
रिता । या तु मानसी वृत्तिः स्यात् । स्थाच्छब्दो भवतीत्यर्थे । एवंविधा वृत्ति.
रति सामरूपया नित्यया दृष्ट्या चैतन्यप्रकाशलक्षणया नित्यमेव दृश्यते प्रका-
श्यते । हि प्रसिद्धम् । अनुमवसिद्धमेवैतदित्यर्थः ॥ ६॥
तथाच दृष्ट्यादयविदारमीयास्तदृश्यस्वाद्यो येन दृश्यते न स तदीयो यथा
रूपादिरिति सिद्धमारमनो दृष्ट्यादिराहित्येन शुद्धवादीत्यभिप्रेत्य चक्षुरक-
वृत्तायुक्तन्यायं पश्यन्तरेप्वतिदिशति-
तथान्येन्द्रिययुक्ता या वृत्तयो विपयाञ्जनाः।
स्मृती रागादिरूपा च केवलान्तर्मनस्यपि ॥ ७॥
तथेति ॥ विपयाअनविपयोपाधिकाः । विपयाकारा इति यावत् । याच
केवला चक्षुरादिद्वारनिरपेक्षा अन्तर्मनसि शरीरान्तर्षर्तिनि चित्ते स्मृतिः
रागादिरूपा सापि पूर्वोक्तयारमदृष्ट्या दृश्यत इत्यन्वयः ॥ ७ ॥
किंच स्वभावस्थायां विद्यमाना मन.परिणामरूपा विषयाकारा वृत्तयस्ततो
व्यतिरिक्तस्यैव द्रष्टुर्दश्या यथा संप्रतिपन्नास्तथा जामदृश्या अपि दृश्यत्यारस्व.
व्यतिरिक्तस्यैव द्रष्टुर्दश्या इत्याह-
मानस्सस्तद्वदन्यस्य दृश्यन्ते स्वप्नवृत्तयः ।
द्र ईष्टिस्ततो नित्या शुद्धानन्ता च केवला ॥८॥
मानस्य इति ॥ मानस्यः स्वप्नवृत्तयोऽन्यस्य साक्षिणो दृश्यन्ते श्यस्पेन
विपरिवर्तन्त इत्यर्थः । तदजाग्रदृत्तय इति शेषः । सर्पदृष्टीनां फूटस्थदृष्टिमा.
स्थरवे सिद्ध फलितमाह- द्रष्टुरिति ॥८॥
फूटस्था चेदारमदृष्टिरिष्टा कथं तमान्यथा प्रयेत्याशय पृत्तिमदन्तःकरणा-
विवेकादेवेत्याह--
अनित्या साऽविशुद्धति गृह्यतेनाविवेकतः ।
सुसी दुःसी तथा चाहं दृश्ययोपाधिभृतया ॥९॥

·॥ उपदेशसाहस्री पद्यमागः ।। [अचाक्षुष्ट- अप्राणस्येति ॥ चिन्मानज्योतिषः सदा प्रकाशमानचिदेकरसस विद्या- विद्ये ज्ञानतदभावौ ज्ञानक्रिये वा न स्वस्तयोरपि बुद्यवस्थाविशेषत्वादारम. नश्च बुद्ध्यभावादिति सिद्धा शुद्धतेत्यर्थः । उक्तधर्मजातस्यात्मन्यभावेन शुधादिसिद्धावशरीरत्वमेव हेतुरित्यभिप्रेस चिन्मानज्योतिःस्वरूपं विशेषर्विशदयति- नित्यमुक्तस्य शुद्धस्य कूटस्थस्याविचालिनः । अमृतस्याक्षरस्येवमशरीरय सर्वदा ॥ ३ ॥ नित्यमुक्तस्येति ॥ विद्याविधे न त इति पूर्वेणान्वयः । शुद्धत्यानित्य- मुक्तत्वमविचालित्वात्कूटस्थत्वमक्षररयादमृतत्वमिति विशेषणानां योजना । निप्वपि हेतुरशरीरस्येति । नहि शरीरसंबन्धमन्तरेणात्मनोऽशुविचलनक्षर. शानि निरूपणपथमवतरन्ति । अतः सर्वदेवाशरीररवारसर्वदा शुद्ध इत्यादि योज्यम् ॥ ३॥ भारमनः पडूमिसंवन्धाभावादपि सिद्धा शुद्धतेत्याह- जिघत्सा वा पिपासा या शोकमोही जरामृती। न विद्यन्तेऽशरीरत्वाद्योमवद्यापिनो मम ॥४॥ जियत्सेति ॥ खादितुमिच्छा जिघरसा, पातुमिच्छा पिपासा, अन्यमसि. मशरीरस्वांदित्युपलक्षणम् । भमाणस्वादमनस्त्वाचेत्यर्थः। तयाचोक प्राणस्य क्षुरिपपासे द्वे मनसः शोकमोहको । जरामायू पारीरस्य पदमिरहितः शिपः' इति ॥ ५॥ इदानीमनुकसकलेन्द्रियवृत्तिमतिपेघोपलक्षणतया स्पर्शरसनसंवन्ध मति- पिध्याविर्भावतिरोभावहीनतया विशुद्धचिदूपत्यमुक्तमुपसंहरति- अस्पर्शत्वान्न मे स्पृष्टि जिह्वत्वाद्रसज्ञता । नित्यविज्ञानरूपस्य ज्ञानाज्ञाने न मे सदा ॥५॥ अस्पर्शत्वादिति ।। स्पर्शनेन्द्रियरहितवादित्यपः ॥ ५ ॥ भारमनोरट्यादयो म सन्तीत्युक्तये उपपचिमाह-

·१४१
प्रकरणम् ..]
पदयोजनिकाल्याख्या।
या तु सान्मानसी वृत्तिथाक्षुष्का रूपरञ्जना ।
नित्यमेवात्मनो दृष्ट्या नित्यया दृश्यते हि सा ॥६॥
या तु स्यादिति ॥ चाक्षुष्का चक्षुरजनिता रूपराना रूपाकाराका.
रिता । या तु मानसी वृत्तिः सात् । सान्दो भवतीत्यर्थे । एवंविधा वृत्ति
रखि सारमरूपया नित्यया रश्या पैतन्यप्रकाशलक्षणया नित्यमेव दयते प्रका-
श्यते । हि प्रसिद्धम् । अनुमयसिद्धमेवैतदित्ययः ॥ ६ ॥
सथाच रयादयविदारमीयास्तदृश्यरवाद्यो येन दृश्यते न स तदीयो यथा
रूपादिरिति सिद्धमाश्मनो दृश्यादिराहियेन शुदस्वादीत्यभिप्रेत्य घनारक.
वृत्तावुकन्यायं वृष्यन्तरेप्वतिदिशति-
तथान्येन्द्रिययुक्ता या वृत्तयो विपयाजनाः ।
स्मृती रागादिरूपा च केवलान्तर्मनस्सपि ॥७॥
तथेति ॥ विपयाअनविषयोपाधिकाः। विपयाकारा इति यावत् । याच
केवला चक्षुरादिद्वारनिरपेक्षा अन्तर्मनसि शरीरान्तयतिनि चित्ते स्मृतिः
रागादिरूपा सापि पूर्वोक्तयारमाया दृश्यत इत्यन्वयः ॥ ७॥
किंघ स्वमावस्थायां विधमाना मनःपरिणामरूपा विपयाकारा वृत्तयस्ततो
व्यतिरिक्तस्यैव द्रष्टुंदश्या यया संप्रतिपद्मास्वथा जामदृश्या अपि श्यस्वारस्व-
पतिरिक्तस्यैय द्रष्टुईश्या इत्याह-
मानस्सस्तद्वदन्यस्य दृश्यन्ते स्वमवृत्तयः
द्रष्टदृष्टिस्ततो नित्या शुद्धानन्ता च केवला ॥८॥
मानस्य इति ॥ मानस्वः स्वमवृत्तयोऽन्यस्य साक्षिणो इपन्ते इयरयेन
विपरियन्ति इत्यर्थः । तमामवृत्तय इति शेपः । सर्यष्टीनां फूटस्पष्टिमा.
स्थाये सिद्ध फटितमाह-दष्टारेति ॥ ८॥
कूटस्था घेदारमाटिरिष्टा कर्य समान्यया प्रयत्सागर तिमदन्तःकरणा.
दियेकादेयेत्याह-
अनित्या साऽविशुद्धेति गृह्यतेऽनाविवेकतः।
सुखी दुःसी तथा चाहं दृश्ययोपाधिभूतया ॥९॥

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [अचाक्षुष्ट-
अनित्येति ॥ अविशुद्धति छेदः । उपाधिभूतया दृश्यया दृश्या सहावि.
वेकतो विवेकाग्रहादन व्यवहारभूमौ सा नित्या शुद्धा चारमदृष्टिरनित्याऽवि.
शुद्धेति च गृह्यत इति योजना । तथाहं सुखी दुःखीति च मन्यत इत्युत्तर-
श्लोकगतेनान्वयः ॥ ९॥
अविवेकनियन्धना मिथ्याभिमानादेव संसारमाप्तिरित्युफमेव स्फुटयति-
मूढया मूढ इत्येवं शुद्धया शुद्ध इत्यपि ।
मन्यते सर्वलोकोऽयं येन संसारमृच्छति ॥१०॥
मूढयेति स्पष्टम् ॥ १०॥
कथं तर्हि संसारनिवृत्तिरित्यपेक्षायां तदुपायं वन्मुमुक्षु शिक्षयति-
अचक्षुष्कादिशास्त्रोक्तं सवाह्याभ्यन्तरं त्वजम् ।
नित्यमुक्तमिहात्मानं मुमुक्षुश्चेत्सदा सरेत् ।। ११ ।।
अचक्षुप्कादीति ॥ इह प्राणिनां मध्ये कश्चिन्मुमुक्षुश्चरस्सारस तर्हि स्वा.
रमानमुकरूपं सदा सरेत् श्रुत्याचार्योपदिष्टमनवरवमनुसंदधीतेति यो.
जना॥१॥
यदारमनचक्षुरादिराहित्यं प्राकृसिद्धवदुक्तं वन प्रमाणमाह--
अचक्षुष्कादिशास्त्राच नेन्द्रियाणि सदा मम ।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इति चाथर्वणेर्वचः ॥ १२ ॥
अचक्षुष्कादिशास्त्राचेति ॥ भचक्षुप्कममोग्रमवागमन' इत्यादिना
गृहदारण्यके यथारमरूपमुक्तं तथा मुण्टकेऽप्युक्तमिलाह-अमाण इति ॥१२॥
भारमनो निर्विशेषत्वे भुस्यन्तरमुदाहरति-
शब्दादीनामभावश्च श्रूयते मम काठके ।
अप्राणो ह्यमना यस्मादविकारी सदा यहम् ॥ १३ ॥
शब्दादीनामिति ॥ 'भाब्दमस्पर्शमरूपमग्ययं तयारसं नित्यमगन्ध.
पघ यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं वं निघाय्य तं मृत्युमुखाप्रमुध्यते' इति
काटके धूयत इत्यर्थः । उके प्रमाणमनूय फलितमाह-भमाण इति । एतद.
चक्षुकादेरप्युपलक्षणम् ॥ ३॥

·भकरणम् १३]
पदयोजनिकान्याख्या।
५
१४३
अविकारित्वनिश्वयफलमाह-
विक्षेपो नास्ति तसान्मे न समाधिस्ततो मम ।
विक्षेपो चा समाधि, मनसः स्थाद्विकारिणः ॥१४॥
विक्षेप इति ॥ तसात् । भविकारित्वादित्यर्थः । ततो विक्षेपामावादि-
त्यर्थः । निक्षेपनिवृत्तिरूपत्वात्समाघेस्तदभावे तदभावः । करस तर्हि समा-
धिविक्षेपावित्यपेक्षायां विकारवत एवेति वदन अविकारिणस्तदभावं दढ-
यति-विक्षेपो वेति ॥ १५॥
मनोवद्विकारित्वाद्वर विकारिमनस्तादात्म्यावर विक्षेपसमाधी मारमनि
संभाव्येताम् , तदुभयाभावात्तौ न त इत्याह-
अमनस्कस्स शुद्धस्य कथं तत्स्याद्वयं मम ।
अमनस्त्वाविकारित्वे विदेहव्यापिनो मम ॥ १५ ॥
अमनस्कस्येति ॥ शुद्धस्य । अविकारिण इत्यर्थः । कथममनस्कत्वमवि.
कारित्वं चेत्यत आह--अमनस्वाविकारित्वे इति । विदेहश्वासौ व्यापी चेति
विदेहव्यापी तस्सेति विग्रहः । विदेहत्वादमनस्कत्वं व्यापित्वादविकारित्वं
चेत्यर्थः ॥ १५ ॥
कथं तर्हि जिज्ञासावस्थायां समाध्यादिकं कर्तव्यमिति ते बुद्धिरासीदिति
तग्राह-
इत्येतद्यावदज्ञानं तावत्कार्य ममाभवत् ।
नित्यमुक्तस्य शुद्धस युद्धस च सदा मम ।। १६ ।।
इत्येतदिति ॥ सदा नित्यमुक्तबुद्धस्यापि मम यावरपर्यन्तमेतन्नित्यशुद्ध-
त्वादिविषयमज्ञानमासीत्तावत् मम कार्य समाधानादि कर्तव्यमभवत् , नेदानी
तमागतः कृत्यमस्तीत्यर्थः ॥१६॥
इदानी कलासमाधानादि न कर्तव्यमित्यपेक्षायां तस्विभावादित्याह-
समाधिर्वाऽसमाधिर्या कार्य चान्यत्कुतो भवेत् ।
मां हि ध्यात्वा च बुवा च मन्यन्ते कृतकृत्यताम् ॥१७॥

·- . उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [अचाक्षुष्- समाधिर्वति ॥ कुतो भवेन्ममेति शेपः । कुतो न भवेदित्यन हेतुमाह- मां हीति । यसान्मा प्रत्यगेकरसं ब्रह्म ध्यात्वा विचार्य बुद्धा साक्षात्कृत्य कृतकृत्यतां मन्यन्ते मुमुक्षव इति शेपः । तथाच श्रुतिः 'एप नित्यो महिमा माह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीया'निति । 'यस्त्वात्मरतिरेव स्वादारमत. तश्च मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते' इति स्मृतेश्च । तस्सा- दज्ञानाभावासास्तीदानी किमपि कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १७ ॥ ननु यद्यपि यथोक्तात्मविदः समाध्यादि कर्वव्यं नास्ति तथाप्यात्मनो ब्रह्मत्वं संपाय प्रपञ्चस्व विलयः कर्तव्योऽवशिष्यत इत्याशय ब्रह्मरूपरवस्य नित्यसिद्धत्वाप्रपञ्चस चाज्ञानमात्रविलसितस्य तन्निवृत्तिसमय एव चाधिष्ठा- मात्मना दिलीनत्वान तदनुष्यमवशिष्यत इत्यभिप्रेत्याह- अहं ब्रह्मासि सर्वोऽसि शुद्धो बुद्धोऽस्म्यतः सदा । अजः सर्वत एवाहमजरचाक्षयोऽमृतः ॥ १८ ॥ अहं ब्रह्मास्मीति ॥ सदेति ब्रह्मासीत्यादिपु सर्वेषु विशेषणेपु योज्यम् । अतस्ततो बन्धहीनः सर्यंत इति च पदमजोऽक्षय इत्युभयन योग्यम् । जन्म- क्षयहेतुरहित इत्यर्थः॥१८॥ ननु प्रतिदेहं चेतनभेदे भासमाने कथं ग्रहासीनि प्रवीचः पूर्णतानुभव इत्यत आह- मदन्यः सर्वभूतेषु बोद्धा कश्चिन्न विद्यते । कर्माध्यक्षच साक्षी च चेवा नित्योऽगुणोद्धयः ॥ १९ ॥ मदन्य इति ॥ उक्तऽधैं प्रमाणमाह-कर्माध्यक्ष इति । 'एको देवः सर्पभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्पभूतान्तरारमा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी घेता केवलो निर्गुणधेति श्रुतावकस्यैव सर्वभूतान्तरारमयोपपादना - दमतिमानस्याकाशमेदभानवदुपाधिनियन्धनत्वाधारमान्तराशति युक्तं पूर्ण- महारमानुभयनमित्यर्थः ॥ १९॥ अहं प्रशासीत्यत्रोकमारमनो ब्रह्मत्वमुपपादित, साऽसीत्युक्तं नु पाधायां सामानाधिकरण्याभिमायमित्युपपादयति- ·१४५ प्रकरणम् १३] पदयोजनिकाच्यारया । न सच्चाहं न चासच नोभयं केवलः शिवः । न मे संध्या न रात्रिर्वा नाहर्वा सर्वदा शेः ॥२०॥ न सच्चाहमिति ॥ सम्प्रत्यक्षयोग्यं पृथिव्यतेजोरूपं भूतन्त्रयम् । असत्र- लक्षायोग्यं त्यच्छन्दनिर्दिष्टं वायवाकाशात्मकं भूतद्वयम् । उभयं पञ्चभूत- । परिणामात्मकं शरीरसंस्थानं तरसवं नाहमित्युक्त नेतिनेतीति मय्येवारोप्य निपिद्धत्वान्मदन्यत्र मयि घासत्वादहमेयेदं सर्पमिति युक्तमेवोक्तमित्यर्थः । केवलः सर्वविशेपशून्यः । शिवो निस्बैगुण्यः । संध्यादिकालविशेषयोगारकथं केवलरवमित्यत आह-न मे संध्येति । तत्र हेतुः-सर्वदा दशेरिति । अलु- सप्रकाशात्मवादित्यर्थः । यद्वा संध्यादिशब्दैः क्रमेण स्वमसुपप्तिजागरणान्यु- ध्यन्ते । सदैकरूपेण प्रकाशमानस्य स्वरूपावरणविक्षेपरूपावस्थाः कुतस्त्या इत्यर्थः ॥ २०॥ तस्माथिदेकतानस्सारमनो निर्विपयस्य युक्तं ब्रह्मरूपेण पूर्णत्वमिति सदृष्टान्तमाह- सर्वमूर्तिवियुक्तं यद्यथा खं सूक्ष्ममद्वयम् । तेनाप्यसि विनाभूतं ब्रह्मैवाह तथाऽद्वयम् ॥ २१॥ सर्पमूर्तीति ॥ यथाकाशं सर्वस्मात्परिच्छिन्नाकारादिलक्षणमिति सूक्ष्म- मालक्ष्यते तथेद ब्रह्म परिपूर्णमत्यन्तसूक्ष्म द्वैताभावोपलक्षितमिप्यते तसा- ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वादात्मनश्च तदनन्वत्वाद्रीवास्मीत्यर्थः । तर्हि ब्रह्माकाशयो. रुपमानोपमेयभावेन मेदास्कयं ब्रह्माद्वितीयमित्यत आह-तेनापीति तेनाकाशेनापि विनाभूतं सिद्ध ग्रहासि व्यवहारदृष्ट्योपमानादिभेदेऽपि पर- मार्थतस्तदभावानाद्वैतक्षतिरित्यर्थः । एकमद्वयपदमाकाशेन संयम्यते, द्वितीयं ग्रह्मणेत्यपीनरुत्यम् ॥ २॥ पूर्वमाकाशदृष्टान्तेन पूर्णत्वनिरूपणात्परमार्थतः परिच्छेदाशङ्का निराकृता, इदानीं तेनैव दृष्टान्तेन भेदपरिच्छेदप्रतीतेर्गतिमाह- ममात्मा खत आत्मेति मेदो व्योम्नो यथा भवेत् । एकस सुपिमेदेन तथा मम विकल्पितः ॥ २२ ॥ । उ.सा.१० ·१४६ उपदेशसाहस्त्री पद्यमागः२। [अचाक्षुधा ममात्मेति ॥ मम ज्ञातुरात्मा स्वरूपं ब्रह्मेति स्वतः स्वस्यास्मेति च योऽयमात्मात्मीयभावेन मेदप्रतिभासः स एकस्य ममान्तःकरणाधुपाधिकृत- भेदपरिच्छेदापेक्षया विकल्पित आरोपितो भवेत्, यदेकस्य व्योम्नः सुपि- भेदेन छिद्रभेदेनांशांशिभावरूपो मेदो विकल्पितो भवति तद्वदित्यर्थः ॥२२॥ तसादविद्यादशायां भेदव्यवहारेऽपीदानीमवगतारमतत्वस्य सोऽपि नास्तीति सिद्धमित्याह- मेदोऽभेदस्तथा चैको नाना चेति विकल्पितः। ज्ञेयं ज्ञाता गतिर्गन्ता मय्येकसिन्कुतो भवेत् ॥ २३ ॥ मेदोऽमेद् इति । मय्येवैकस्मिन्पूर्व भेदोऽभेदश्च विकल्पितो व्यवहतः। तथा एको नाना चेति चाहमेव विकलिगतः । ज्ञेयं ज्ञाता गतिः फलं गन्ता फलमाप्तिकर्ता भोक्तति चाहं विकल्पित इति योजना । एतत्सर्व कुतो भवेत् । विचार्यमाणे न भवेदेवेत्यर्थः ॥ २३ ।। ननु तथापि संसारिवं हेयं ब्रह्मत्वं चोपादेयमिति न निर्विशेपत्वमारमन इतिचेत्तग्राह- न मे हेयं न चादेयमविकारी यतो ह्यहम् । सदा मुक्तस्तथा शुद्धः सदा युद्धोऽगुणोऽद्वयः ॥ २४ ॥ न मे हेयमिति ॥ तत्र हेतुमाह-अविकारीति । यतो यसादहम- विकारी । कुतोऽविकारीत्यपेक्षायां तन प्रमाणं हिशब्देन सूच्यते । 'अविका- र्योऽयमुच्यते' इति स्मृतेरित्यर्थः । फलितमाह-सदा मुक्त इति । सदैव पन्धसंसर्गशून्य इत्यर्थः । तथा शुद्धसद्धेश्वविद्यासंवन्धरहितः । यतः सदा बुदः । तर्हि किं योधगुणः, नेत्याह-अगुणः योघरूप एवेत्ययः। वह योध्यं किंचिदन्यदति, नेत्याह-अद्वय इति ॥२४॥ तदेवमुफलक्षणेनारमतवं शास्त्राचार्यप्रसादावणमनननिदिध्यासनलिष्ट प्राप्तः सन् सदा मुमुक्षुरई ग्रहास्मीत्यनुसंदण्यादिति मुमुधु पोरसाइयति- इत्येवं सर्वदात्मानं विद्यात्सर्व समाहितः । विदित्वा मां खदेहस्समृपिर्मुक्तो यो भवेत् ॥ २५ ॥ J-

·१३०
प्रकरणम् १४]
पदयोजनिकान्याख्या।
इत्येवमिति ॥ सवं पूर्वमुक्कं घेदनफलमाह-विदेिवेति । ऋपिः
सर्वदर्शी ॥२५॥
उछत्तत्वविद उफां मुक्ति प्रपनयति-
कृतकृत्यश्च सिद्धच योगी ब्राह्मण एव च ।
य एवं वेद तत्वार्थमन्यथा ह्यात्महा भवेत् ॥ २६ ।।
सतहत्यश्चेति ॥ स प्राह्मण इति ध्रुतेर्मुल्यो प्राङ्गण एव च भवेदिति
संबन्धः । एवं निष्ठाहीनस्य प्रत्यवायमाह-अन्यथेति । उक्तं श्रीमागवते
भगवता 'नुदेहमाचं सुलभं सुदुर्लभं पूर्व सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयाऽनु-
कूलेन नमस्वतेरितं पुमान्भवाब्धि न तरेत्स आत्महे ति ॥ २६ ॥
उक्तस्य प्रकरणार्थस्य प्रामाणिकत्वं दर्शयन्नतिपत्तिसौकर्यमाह-
वेदार्थो निश्चितो ह्येष समासेन मयोदितः।
संन्यासिभ्यः प्रवक्तव्यः शान्तेभ्यः शिष्टयुद्धिना ॥ २७ ॥
वेदार्थ इति ॥ अस्य ग्रहणे मुख्याधिकारिणो दर्शयति-संन्यासिभ्य
इति । न केवलं प्रातसंन्यासाश्रममात्रेभ्यः किंतु शान्तेभ्यः । शमादिसाधन-
संपवेभ्य इत्यर्थः । उपदेष्टारं विशिनष्टि-शिष्टवुद्धिनेति । शास्त्राचार्यानुदिष्ट-
बुद्धिनेत्यर्थः ॥ २७ ॥
इति प्रयोदशं चक्षुष्टप्रकरणम् ॥ १३ ॥
स्वमस्मृतिप्रकरणम् १४
पूर्वस्मिन्प्रकरणेऽन्तःकरणाविवेकादारमनि संसारिखप्रतीतिनं स्वत इति
शास्त्रप्रामाण्याराधिताज्ञानतरकार्यों ग्रहारूप एवारमेति निर्धारितम्, इदानी-
मन्तःकरणस्य परोक्षत्वात्संसारप्रतिभासस चापरोक्षवाद तत्पतिभासो
दुयविवेककृत इत्याशयान्तःकरणापरोक्षावप्रतिपादनपूर्वक पूर्वोचशास्त्रार्थे
युक्तिप्रदर्शनपरं प्रकरण प्रक्रमते-
स्वमस्मृत्योर्घटादेहि रूपाभासः अदृश्यते ।
पुरा नूनं तदाकारा धीईष्टेत्यनुमीयते ॥१॥

·उपदेशसाहस्री पधभागः २ । [स्वमस्मृति- स्वप्नस्मृत्योरिति ॥ हि यसारस्वमे स्मृतौ च घटादेविपयजातस्प- रूपामास माकारावभासो दृश्यतेऽनुभूयते तसात्पुरा पूर्व जामवस्थायाम- नुभवावस्थायामपि नूनमवश्यं तदाकारा घटाद्याकारा धीरन्तःकरणवृत्तिष्टा साक्षादनुभूतेत्यनुमीयत इत्यर्थः । स्वमस्मृत्योर्दष्टार्थविषयस्वनियमारपूर्षदृष्टस्य बाहायस्य तत्राभावात्स्वमस्मृत्योरुपलभ्यमानो विषयोऽर्थीकारवृत्तिमदन्तः करणमेवेति जाग्ररपूर्वानुभवयोरप्यन्तःकरणमेवार्थाकारवृत्तिमदपरोक्षमनुभू- तमिति कल्प्यते । तस्मात्सर्वास्वप्यवस्मासु वृत्तिमदन्तःकरणस्यापरोक्षस्वात्तन- तचिदाभासाविवेकादारमनः संसारित्वावभासोऽपरोक्षो युक्त इति भावः ॥१॥ एवमन्तःकरणस्यापरोक्षरवे निरूपिते किमायातमारमन इत्यपेक्षायां दृश्या- दन्तःकरणादिसंघाताद्विवेकसिद्धिरायातेति सदृष्टान्तमाह- भिक्षामटन्यथा खमे दृष्टो देहो न स स्वयम् । जाग्रदृश्यात्तथा देहामुष्टत्वादन्य एव सः ॥२॥ मिक्षामिति ॥ सुपुप्तस्स यतेः स्वमे मिक्षामन्दृष्टो यो देहः स स्वयं अष्टा न भवति । यथा तदेहात्मत्वममिमन्यमानोऽपि तदारमको न भवति, तथा जाग्रदृश्यादपि देहास्स भारमान्य एव द्रष्टवादित्यर्थः । देहपदमुपलक्ष. णमिन्द्रियान्तःकरणयोरपि । तथाच मयोगः-विमतो देहादिनारमा इयरवा- रस्समश्यदेहादिवदिति ॥२॥ बुद्धिरेय सर्वावस्थायांकारा दृश्यत इत्युक्तमय रष्टान्तेन स्पष्टयति- मृपासितं यथा तानं तन्निभं जायते तथा । रूपादीव्याप्नुवचित्वं तनिभं दृश्यते ध्रुवम् ॥३॥ मूपेति ॥ मूपान्तःमुपिरामप्रतिमा ययाग्निसंपर्काद्रवीभूतं तानं मूपायां निपिक्तं निक्षिप्तं सत्चशिमं जायते तत्समानाकृति भवति तथा चित्तमपि रूपादीविषयान्व्याप्नुवत्तसिभ श्यते । सदाकारं जायत इत्पर्यः ॥ ३ ॥ ननु भूपासिकतानस कठिनमूपामिघातेन शैत्यापत्ती तदाकारापत्तिरिति युज्यते, चिचस्प स्वमूर्तस्वाद्विपयल्याप्तावपि कयं तदाकारापत्तिसंभव इत्या. शान्तान्तरमाह- ·प्रकरणम् ४] पदयोजनिकाव्याख्या। - व्यञ्जको वा यथालोको व्यङ्ग्यस्याकारतामियात् । सर्वार्थव्यञ्जकत्वाद्धीराकारा अदृश्यते ॥ ४॥ व्यञ्जको वेति ॥ व्यक्षकोऽयादिरयापिण्डादेरालोको वा घटादेः। स्पष्टार्थः॥४॥ बुद्धरन्वयमुखेन स्वमस्मृत्योरित्यत्रोपपादितमपरोक्षत्वमनूय व्यतिरेकमु- खेनोपपादयति- धीरेवार्थस्वरूपा हि पुंसा दृष्टा पुरापि च । न वेत्स्वप्ने कथं पश्येत्सरतो वा कृतिः कुतः ॥५॥ धीरेवेति ॥ सष्टम् ॥ ५॥ आलोकादिवस्यकत्वाहुद्धेय॑याकारत्वमुक्तं स्पष्टयति- व्यञ्जकत्वं तदेवास्था रूपायाकारदृश्यता। द्रष्टलं च दृशेस्तद्वयाप्तिः साद्धिय उद्भवे ॥६॥ व्यजकत्वमिति ॥ अस्या बुद्धया रूपाद्याकारेण दृश्यता दर्शनयोग्यता- प्पत्तिस्तदेव विषयन्यक्षकत्वमित्यर्थः । चैतन्यं हि विषयावभासो विषयच न बुद्धेरन्यन स्वातत्र्येण स्फुरति । तथाच बुद्धविपयाकारवागावे चैतन्यस्य विषयात्मना स्फूर्तिरनुपपलेति विपयामिव्यक्त्यर्थतया तदाकारापत्तिरेव बुद्धे- व्यञ्जकत्वमित्यमिमायः । यथा रूपाद्याकारणावभासमानत्ममेव धियो रूपा. दिव्यक्षकत्वं तथा शेरात्मनो धिय उद्भवे धर्माधर्मवशादुत्पत्तौ सत्यां तब्या. प्तिस्तदारमना स्फुरणमेव इष्टत्वं न परिणाम इत्याह-द्रष्टत्वं चेति । यद्यपि चियो विषयव्याक्षिः परिणाममन्तरेण न भवति विषयदेशे तस्याः प्रागेवास- स्वात्, तथापि चैतन्यात्मनो घीवृत्तिव्याप्ती न परिणामापेक्षा चिदात्मन्येव तत्प्रकाशकवलिताया एव धियः सदोत्पत्तरिति भावः ॥६॥ दुद्धितद्वत्तिसाक्षिरवेन विदात्मनः परिणामामावेऽपि न सस्य ब्रह्मरूप- तपैकत्वं युक्तं, प्रतिदेहं तत्वहुद्धिसाक्षिभेदादित्याशय प्रमाणाभावान्भव. मित्याह- ·उपदेशसाहस्री पद्यमागः२। [ स्वमस्मृति- चिन्मात्रज्योतिपा सर्वाः सर्वदेहेषु बुद्धयः । मया यसात्प्रकाश्यन्ते सर्वसामा ततो ह्यहम् ॥ ७ ॥ चिन्मात्रेति ॥ यथैकस्सिन्छरीरे बुद्ध्यवमासो विकृतचिद्याप्तिमात्रस्तथा सर्वशरीरगतबुधवमास इति भास्यबुद्धिमेदेऽपि न तदवभासस्वरूपमेदः प्रमाणपथमवतरति । भेदस्यापि साक्ष्यत्वेन साक्षिधर्मत्वाभावान साक्षिमे. दाशकावकाश इत्यर्थः ॥ ७॥ चैतन्यस्य सयंत्रकरयेऽपि दृश्यस्य बुध्यादेरनेकरवानाद्वयब्रह्मात्मतासिद्धि- रित्याशय सकलदृश्यस्यानाद्यनिर्वाच्याविद्याविलासबुद्धिमानत्वाचेतनस्साद्व- यब्रह्मत्वमविरुदमित्युपपादयति- करणं कर्म कर्ता च क्रिया खमे फलं च धीः । जाग्रत्येवं यतो दृष्टा द्रष्टा तस्मादतोऽन्यथा ॥८॥ करणमिति ॥ यथा क्रियाकारकफलानि समे धीरेव याह्याथस तदा तमाभावादिति निश्चितम् । एवमेव जाप्रति जाप्रदवस्थायां च यतो धीरेव क्रियाकारकफलरूपा दृष्टा तयैव यहिः पदार्यसत्यमवगतम् । तथासति सुपुसावपि तदाकारविशेषस्फुरणं कदाचिरस्यात् । तसाद्विपयैः सहचारमनि युद्धेरध्यस्तरवात्तस्याश्चाधन्तवत्वेन मिथ्यात्याद्रष्टारमा ततो युद्धरम्यथान्याशः सत्योऽसण्ढेकरस इत्यर्थः॥८॥ अन्ययेत्युक्तं स्फुटयति- बुद्धादीनामनात्मत्वं हेयोपादेयरूपतः। हानोपादानकर्वात्मा न त्याज्यो न च गृह्यते ॥९॥ बुध्यादीनामिति । बुवादयो नामस्वरूपधमां भागमापयिष्याखा- दिवदिरयुक्त चिदारमनि व्यभिचारमाशय परिहरति-हानोपादानेति । बुखादेहांनोपादानयोर्लयविक्षेपयोः कतारमा तदधिष्टानमात्रेण कर्तेत्युच्यते । सन केनचित्याज्यो न विलाप्यो नच गृह्यते न विक्षिप्यते । आरमनः अवांधियानावास पाधिष्टानान्तराभावादित्यर्यः ॥ ९॥ भारमनः स्वरूपेणारेयानुपादेयरवेऽपि तरसंवन्धित्येन प्राप्तस्स यानस्य ·१५१ प्रकरणम् १४] पदयोजनिकाव्याख्या। वस्त्राभरणादेरान्तरस्य च पापादेयत्वमान्तरस्य च योग यानादेखादेयत्वं भविष्यतीति न विशुद्धिरारमन इत्याशङ्कयाह-- सवाद्याभ्यन्तरे शुद्ध प्रज्ञानैकरसे घने । बाह्यमाभ्यन्तरं चान्यत्कथं हेयं प्रकल्प्यते ॥१०।। सवाह्येति ॥ बाह्याभ्यन्तरसहिते बाह्यमाभ्यन्तरं धारमैव न ततः पृथ. गित्यर्थः । यतः शुद्धः केवलोऽतो बाह्याभावः। यतश्च प्रज्ञानैकरसोऽतो नान्तरमपि पृथगस्ति । एकरसत्वं स्पष्टयति-धन इति । सैन्धवधनवद्विज्ञा- नघन इत्यर्थः । हैयमित्युपलक्षणम् । एवंभूते आत्मनि कयं हेयमुपादेयं वा कल्प्यत इत्यर्थः । सत्तास्फूर्त्यनालिङ्गितस्य बाह्यस्याभ्यन्तरस्य चोल्लिखितुमश- क्यत्वात् तयोश्चात्मस्वरूपत्वान ततो बहिरन्तर्वा किमप्यस्ति । परमार्थतो यदु- पादेयं हेयं वा भवेदिति नात्मनो विशुद्धिसंकोचावकाश इति भावः ॥१०॥ वस्तुस्वभावानुसारेण विचार्यमाणे नारमनि हेयाधस्तरयुक्तम्, इदानीं विद्वदनुभवेनाप्ययमर्थोऽवगम्यत इत्याह- य आत्मा नेतिनेतीति परापोहेन शेपितः। स चेहह्मविदात्मेष्टो यतेतातः परं कथम् ॥ ११ ॥ य आत्मेति ।। ब्रह्मविदो ज्ञानिनः । आरमा स्वरूपम् । कथं यतेत कृत- कृस्यत्वादित्यर्थः ॥ ११ ॥ एवंविधमात्मतत्त्वं न परानुभवगम्यमिति स्वयमेवात्मविदा शास्त्राचार्यो. पदेशानुसारेण विवेतन्यमित्याह- अशनायाचतिक्रान्तं ब्रह्मवास्मि निरन्तरम् । कार्यवान्स्यां कथं चाहं विमृशेदेवमन्जसा ॥ १२ ॥ अशनायादीति ॥ पडूमिरहितमित्यर्थः ॥ १२ ॥ एवं विमर्श प्राप्तं प्रापणीयमितिकर्तव्यबुद्धिरेव न भवेदिति दृष्टान्तेनाह- पारगस्तु यथा नद्यास्तत्स्थः पारं यियासति । आत्मज्ञवेत्तथा कार्य कर्तुमन्यदिहेच्छति ॥ १३ ॥ + ·उपदेशसाहस्री पद्यमागः । [स्वमस्मृति- पारग इति ॥ नद्याः पारं परतीरं गतो यथा तत्स्थः परतीरस्थ एव तमेव पार यियासति यातुं प्राप्तुमिच्छति चेदित्यन्वयः। तथा यथोक्कारमा नोऽन्यत्कार्य कर्तुमिह श्रेयोमार्गे इच्छतीति योजना । नैव यियासति नैवे. च्छति चेत्यर्थः ॥ १३॥ यः पुनरात्मज्ञोऽपि कार्यवान्स्यारस न सम्यग्दीति तं निन्दति- आत्मज्ञस्यापि यस्य साद्धानोपादानता यदि । न मोक्षार्हः स विज्ञेयो वान्तोऽसौ ब्रह्मणा ध्रुवम् ॥ १४ ॥ आत्मशस्यापीति ॥ स्पष्टार्थः ॥ १४ ॥ 'भनागतां तु ये पूर्वामनक्षत्रां तु पश्चिमाम् । संध्यां नोपासते विप्रास्खे कथं ब्राह्मणाः स्मृता' इति स्मृतेब्रह्मविदोऽपि विप्रस्व संध्यावन्दनमस्ति कार्य. मित्याशय कैमुतिकन्यायेन निराकरोति- सादित्यं हि जगत्प्राणस्तसान्नाहर्निशैव वा। प्राणज्ञस्यापि न स्यातां कुतो ब्रह्मविदोऽद्धये ॥१५॥ सादित्यमिति ॥ आदित्यः सूर्यस्तत्सहितमिदं जगत्सर्वं हि यसारमाणो हिरण्यगर्भस्तसात् 'प्राणस्यापि प्राणोऽहमसीति' प्राणारमभावमापसस्था. प्युपासकस्येति यावत् । अहर्निशैव वा न स्याताम् । उदयास्तमयरहितसूर्य- रूपत्वात्तस्याहोराने न स्यातामित्यर्थः । तयाच श्रुतिः 'न ह या असा उदेति न निम्लोचति सकृदिया हैवासै भवतीति । तथाच प्राणज्ञस्यापि प्रागवि. दोऽपि भेददर्शिनो यद्यहर्निदो न स्यातां तदास्य ब्रह्मविदो मुख्यग्रहभूवस्या. द्वये सर्वद्वतामासरहिते स्वरूपे सति ते कुतः स्याता, न कुतोऽपीति कालभेद- दर्शनामावादेव तनिमित्तकर्तव्याभाव इत्यर्थः ॥ १५॥ ब्रह्मविदो घाझफियामायेऽपि 'संध्यं समाधावारमन्याचरे'दिति श्रुतेः स्वारमनि विस्मृति परित्यज्य मोक्षाय स्मृतिः कर्तव्येत्यत आह- न सरत्यात्मनो ह्यात्मा विसरेद्वाप्यलुप्तचित् । मनोऽपि सरतीत्येतज्ज्ञानमज्ञानहेतुजम् ।। १६ ॥ न सरतीति ॥ सरतियोगात्पष्टी द्वितीया । मरणविसरणयोरमावे हेतुः-अलुतचिदिति । यपराश्यग्वादारमनः सरणं विधातुं तवज्ञानादूर्म-

·प्रकरणम् १४] + पदयोजनिकाम्याण्या।
१५३
माविर्भावतिरोभावादिविकारशान्तये मन एवात्मानं सरेदिति विधि:
स्थादित्यत आह-मनोऽपीति । मनसोऽचेतनत्वात्स्मर्तृत्वानुपपत्तेमनः स्मर.
तोति ज्ञानमप्यज्ञानहेतुजम् , अविवेकविलसितमित्यर्थः । तथाचासम्यग्नझ-
विद आरमव्यतिरेकेण मनः पश्यतः संध्यं समाधाविति विधिन सम्यग्ब्रह्म-
विद इति भावः ॥ १६ ॥
यद्यप्यात्माग्लुप्तचिद्रूपत्वानात्मानं सरति तथापि परमात्मानं स्मरेदेवे-
त्यासब्याह-
ज्ञातुर्जेयः परो ह्यात्मा सो विद्याकल्पितः स्मृतः।
अपोढे विद्यया तसिन्नज्वां सर्प इवाद्वयः ॥ १७ ॥
ज्ञातुरिति ॥ यदि पर आत्मा ज्ञातुज्ञेयो विषयः स्यात्तदा सोऽविधाक-
ल्पितः स्वाज्ञानव
हि निश्चित ज्ञातो विद्भिः। ज्ञानविषयस्य
रज्जुसर्पपदविधाकल्पितत्वनियमारस मात्मैव न भवतीत्यर्थः । तथाच तलि.
मात्मनः परत्वज्ञेयत्वादिके विद्यया आत्मविद्ययाऽपोढे बाधिते सति ज्ञाशे-
यविभागाभावादद्वय एवात्मा भवतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तो रज्ज्वां सर्प इवेति ।
यथा रज्जुविद्यया सर्प बाधिते रज्जुरेवावशिष्यते तद्वदित्यर्थः ॥ १७॥
प्रत्यगात्मनो वस्तुतोऽद्वितीयस्वेऽपि तस्सिन्ममाहमित्यादिसंसारमतिभासा-
तनिवृत्तये किमपि कर्तव्यं भविष्यतीत्यत आह-
कर्टकर्मफलाभावात्सपाह्याभ्यन्तरं यजम् ।
ममाहं वेत्ति यो भावस्तसिन्कस्य कुतो भवेत् ॥१८॥
कर्तृकर्मेति ॥ कर्तृकर्मफलमेदाभावासबाहाम्यन्तरमजमेवारमस्वरूपं हि
पतः तस्मिनारमनि ममाहमित्यादिरूपो यो भावः प्रतिभासः स कस्स मवे.
एकुतो वा हेतोर्भवेत् । न भवेदेवेति योजना । तसाचरज्ञानोत्पत्तेः प्रागेव
सर्वकर्तव्यता नोर्वमिति भावः ॥१०॥
मारमविदो देहादावहंकारममकारामाचे हेतुमाह-
आत्मा ह्यात्मीय इत्येप भायोऽविद्याप्रकल्पितः।
आत्मैकत्वे ह्यसौ नास्ति बीजाभाचे कुतः फलम् ॥ १९ ॥
आत्मा ह्यात्मीय इति ॥ आरमैकरवे ज्ञाते सतीति शेषः॥ १९॥

·उपदेशसाहस्री पद्यभाग: २ ।
[स्वमस्मृति-
केन प्रमाणेन तदात्मकत्वं ज्ञातुं शक्यमित्यपेक्षायां वेदान्तवाक्यप्रमाण-
बलादित्याह-
द्रष्टुं श्रोत तथा मन्तृ विज्ञात्रेव तदक्षरम् ।
द्रष्ट्रायन्यन्न तयस्मात्तसाद्रष्टाऽहमक्षरम् ॥२०॥
द्रष्टश्रोत्रिति दाम्याम् ॥ यमुष्ट श्रोत मन्तृ विज्ञान प्रसिद्धं प्रत्यप्रूपं
तदक्षरमेव सर्वाधिष्ठामं ब्रह्मैवेति योजना । तथाच श्रुतिरक्षरं प्रकृत्य 'अदृष्टं
अष्टश्रुतं श्रोत्रमतं मनविज्ञातं विज्ञानि'ति । तथा 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट नान्य.
दतोऽस्ति श्रोतृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्रित्युत्तरवाक्यार्थमाह-दष्ट्रादीति ।
तत् द्रष्ट्रादिप्रत्यक्स्वरूपं तसादक्षरादन्यव भवतीत्यर्थः । यस्मादेवमविषयभूः
तमेवाद्वयमात्मतत्त्वं श्रुतिसिद्धं तसामुष्टाहमक्षरमित्युपसंहारः ॥२०॥
प्रत्यगारमनोऽक्षरमहात्मत्वेऽपि कयमद्वयात्मत्वसिद्धिरित्याशय 'एतस्मितु
सल्वक्षरे गाग्र्याकाश ओतश्च प्रोतश्चेति श्रुत्यथं पदयद्वयात्मत्वं साधयति-
स्थावरं जंगमं चैव द्रष्टुत्वादिक्रियायुतम् ।
सर्वमक्षरमेवातः सर्वस्यात्माक्षरं त्वहम् ।। २१ ॥
स्थावरमिति ॥ उपाधिरुपहितमुपाध्याधारथेति सर्पमक्षरमेव । अतो.
अहमक्षरं सर्वस्यारमा स्वरूपं न मदन्यस्किमप्यस्तीत्यर्थः ॥ २ ॥
स्थायरादिसर्यमक्षरमित्युक्त समपश्चमेवाक्षरमात्मेति प्रतिमासह वारय-
बागमिकमात्मज्ञानं स्फुटपति-
अकार्यशेपमात्मानमक्रियात्म क्रियाफलम् ।
निर्मम निरहंकारं यः पश्यति स पश्यति ॥ २२ ॥
अकार्यशेपमिति ॥ अकार्यशेषत्वमकर्तृत्वम् । तत्र हेतुः-अक्रियामेति ।
क्रियास्वरूपतस्फलविलक्षणमित्यर्थः । क्रियातफलसंसर्गशून्यमिति था । कुतः,
यतो निर्ममम् । तदपि कुतः, यतो निरहंकारम् । एवंविधमारमानं यः सम्य-
वपश्यति स एव तस्यदीत्यर्थः ॥ २२ ॥
भारमविदोऽहंकाराघमावादकर्मशेपत्वमुकं प्रपतयंसस्य कृतकृत्यतामाह-
ममाहंकारयनेच्छाः शून्या एव स्वभावतः ।
आत्मनीति यदि ज्ञातमाध्वं स्वस्थाः किमीहितः ॥ २३ ॥

·१५५ प्रकरणम् १.] पदयोजनिकान्याख्या। ममाहंकारेति ॥ आरमनि स्वभावतः शून्या एवाविद्याप्रयुक्तदेहाथमि. मानं विना न सन्तीत्यर्थः । हे मुमुक्षवः, यवं ज्ञातं तर्हि स्वरथा निय॑माः सन्तः भावं तिष्टत । किमीहितैः कर्मभिः कृत्यं, ज्ञानेनैव कृतकृत्यत्वात्कर्मणा चानधिकृतकृतानां विफलत्वाञ्चेत्यर्थः ॥ २३ ॥ देहायतिरिक्तारमज्ञानवतः सर्वेषु पारलौकिककर्मवधिकाराम्युपगमाद. स्त्यारमविदोऽपि सफलं कर्मेत्याशय तस्सारमतावविश्वमेव नास्तीत्याह- योऽहंकारमात्मानं तथा वेचारमेव च । वेत्ति नात्मज्ञ एवासौ योऽन्यथाज्ञः स आत्मवित् ।। २४ ॥ योऽहंकारमिति ॥ कस्तारमविदित्यत आह-योऽन्ययाज्ञ इति । योऽकरमज्ञातारमभोक्तारं चारमानं जानाति स आत्मतत्वविदित्यर्थः ॥२४॥ किमिति कारमेति जानतो नारमविश्वमात्मन्येव कर्तृत्वादिप्रतिमासादि- त्याशका, कञविवेकनिवन्धनोऽयं प्रम इत्यभिप्रेत्याह- यथान्यत्वेऽपि तादात्म्यं देहादिष्यात्मनो मतम् । तथाकर्तुरविज्ञानात्फलकात्मतात्मनः ॥ २५ ॥ यथान्यत्वेऽपीति ॥ यथा परमार्थतो देहादिभ्योऽन्यत्वेऽप्यात्मनस्तेषु वादास्यमाध्यासिकं मतमिष्टं तथाऽमतुरमोक्तुरविज्ञानादारमनः फलकात्मता मता । यया स्थूलदेहात्मनोरमेदाध्यासान्मनुष्यत्वाद्यमिमानस्तयाहंकारमधा- नलिजदेहाविचकाकर्तृवाद्यभिमानो मिष्याबुद्धिरित्यर्थः ॥ २५ ॥ नन्वहंकारस्यैवारमस्वास्कथमहंकारारमनोरविवेक इत्युच्यत इत्यत आह- दृष्टिः श्रुतिर्मतिआतिः खमे दृष्टा जनैः सदा । तासामात्मस्वरूपत्वादतः प्रत्यक्षतात्मनः ॥२६॥ दृष्टिरिति ॥ दृष्ट्यादिशब्दैश्चक्षुरादिद्वारकान्त करणवृत्तयो निर्दिश्यन्ते । तास संदेव स्वमे जनदृष्टाः । सत्तिकस्वान्तःकरणस्य स्वमे घेद्याकारण्यात्तद्वे. दितान्यः साक्षी सिद्ध इत्यमिमायः। किंच तासां दृश्यादीनामारमस्वरूपत्वा. दिति । अयमय:-सुपुप्ते सवृत्तिकस्वान्तःकरणस्याविद्यामात्रतयात्मन्यस्खम- यादारमनमानस्तमयारस्वतस्वस्याद्वितीयापरोक्षचिन्मावतयावमासमानखाधु. मान्तःकरणादहंकारादिरूपादात्मनो व्यतिरेकसिद्धिरिति यत एवमत ·१५६ उपदेशसाहनी पधमागः २ । [स्वमस्मृति- भारमनः प्रत्यक्षता साक्षिमाग्रेण स्वयं प्रकाशमानतया नित्यापरोक्षमझरूपता सिद्धेयर्यः ॥ २६ ॥ एवमरोपममातृसाक्षिभूततया प्रत्यगारमनो प्रहरवापादने लाभं दर्शयन्यो. ऽन्यथा ज्ञः स भारमविदित्ययोकमारमविश्वं स्पष्टीकरोति- परलोकभयं यस्य नास्ति मृत्युभयं तथा। तस्यात्मज्ञस्य शोच्याः स्युः सब्रह्मेन्द्रा अपीश्वराः ॥२७॥ परलोकमयमिति ॥ यस्य परलोकभयं परलोकनिमित्तं भयं किमहं साधु नाकरवं किमहं पापमकरव'मिस्थादिरूपं नाति 'ननं कृताकृते सपत' इति श्रुतेः । तथा यस्य मृत्युभयं मरणमयं नास्ति 'न जीवो नियत' इति श्रुतेः । भारमध्यतिरिक्तस्य द्वितीयस्थादर्शनात् । द्वितीयदर्शनानिमितं हि मयं 'द्वितीयादै भयं भवतीति श्रुतेः। तस्यारमशस मोन्द्राधा अपि शनिश्चर्य। संपातया इंधरा अपि शोच्याः गोपनीयाः स्युरहो एते ऐश्चयांसमवया व्यमाः कयं स्वस्थाः स्युरिति । तस्माद्यः परलोकमरणनिमिउग्यप्रताहेरवहंका. रादिशून्यतया मानिएः स एवारमविस विपरीत इति सिद्धम् ॥ २० ॥ मन्दादिमापस्य सर्वेः प्राध्यमानरवास्क शोच्यतेत्यास मारमशाना. दूध न किमपि माध्यमस्तीत्याशयेनाह- ईश्वरत्वेन किं तस्य ब्रोन्द्रत्वेन वा पुनः। तृष्णा चेत्सर्वतश्छिन्ना सर्वदन्योद्भवाऽशुभा ॥२८॥ ईश्वरत्वेनेति ॥ सर्पग्न दैन्यस्योदयो यस्याः सा राधा भतण्यानमा पाप प्रवृत्तिद्वाररयारसा तृष्णा घेरसर्वतः सारमना सहमूलेन टिपत्यर्थः । सयाघ सुतिः 'पदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येस्स हद मिताः। अथ मयोऽगृतो मपत्पर यहा समात' इति ॥ २८ ॥ "निगमं निरहंकारं यः पश्यति स पश्पनी रयुक्तं पश्यामवस्य एक्षग- माह-- अहमित्यात्मधीर्या च ममेत्यात्मीयधीरपि । अर्थशून्ये यदा यस स आत्मज्ञो मवेत्तदा ।। २९ ।।

·१५७ प्रकरणम् ११] पदयोजनिकान्याख्या। अहसितीति ॥ यस्य शाखाचार्यानुगृहीतस्य पदार्थद्वयविवेकवतोऽहम- मेति चारमारमीयविषयघियावर्थशून्ये प्रयोजनशून्ये यदा स्याताम् । तत्प्र- युक्तव्यवहारहीनः पुमान्यदा स्यादित्यर्थः । तदा सभात्मविद्भवेत् । देहादी तदनुबन्धे च व्यवहारकालेऽपि पूर्ववद्वस्तुस्वोलेसरहिततया भारममावदर्शी सम्यगात्मविदित्यर्थः ॥ २९ ॥ यदेवमात्मज्ञानं धाक्यागवति तदा कृतकृत्यत्वाब तस्य कार्यशेपता संभ- वतीति प्रागुक्तमकार्यशेपत्वं प्रपञ्चयति- बुद्ध्यादौ सत्युपाचौ च तथासत्यविशेषता। यस चेदात्मनो ज्ञाता तस कार्य कथं भवेत् ॥ ३०॥ बुद्ध्यादाविति ।। जानरस्वभयोवुयादावुपाधौ सति तथा सुपुप्तावसति च यस्यात्मनोऽविशेषता चेज्ज्ञाता। चेच्छब्दोऽसंदेहेऽपि संदेहवचनो वेदा- श्शेत्प्रमाणमितियत् । तस्याविशेपारमज्ञस्य कार्य कथं भवेत् । न कथंचिदि- त्यर्थः॥३०॥ भारमविदो नास्ति कार्यमित्यन्न हेवन्तरमाह- प्रसन्ने विमले व्योम्नि प्रज्ञानकरसेऽद्वये । उत्पन्नात्मधियो व्रत किमन्यत्कार्यमिष्यते ॥३१॥ प्रसन्न इति ॥ योनि व्योमसहदो प्रसने स्वतो दोपरहिते विमले आगन्तुकमलवर्जिते । उक्तविशेषणद्वयसाधक क्रमेण विशेषणद्वयं प्रज्ञानक. रसेऽद्वय इति । एतस्मिन्ब्रह्मण्युत्पन्ना आत्मघीराग्मेति मतिरेवविध प्रौवा. स्मेति बुद्धियंस तस्मात्मस्वरूपज्ञानादन्यरिक कार्यमिप्यते तात । न किम- पीत्यर्थः ।। ३१॥ ननु शास्त्राचार्यप्रसादादेवं तावेऽवगम्यमानेऽपि योमार्गप्राप्तिप्रतिवन्ध. कस्स शोः संमवात्तस्परिहारार्थ किमप्यनुष्ठेयं स्यादिति चेन्नेत्याह- आत्मानं सर्वभूतस्थममित्रं चात्मनोऽपि यः। पश्यन्निच्छत्यसो नूनं शीतीकतुं विभावसुम् ॥ ३२॥ मात्मानमिति ॥ ययोष्णस्वभावस्य विभावसोः

·१५८
उपदेशसाहस्ती पधमागः । [स्वमस्मृति-
संभाव्यते । तथा सर्वभूतात्मभूतस्य शत्रुमिनादिसंमावना दुःसंपायेति नानु-
टेयकल्पनावसर इत्यर्थः ॥ ३२ ॥
भारमनः कर्मशेपत्वं कि सोपाधिकस्येप्यते निषाधिकस वेति विकल्या-
धमनीकृत्य द्वितीयं दूषयति-
प्रज्ञाप्राणानुकार्यात्मा छायेवाक्षादिगोचरः।
ध्यायतीवेति चोक्तो हि शुद्धो मुक्तः स्वतो हि सः॥३३॥
प्रक्षेति ॥ प्रज्ञा बुद्धिः । प्रज्ञाप्राणावनुकर्तुं शीलमस्तीति प्रज्ञाप्राणानु-
कारी । प्रज्ञापाणोपाधिक इत्यर्थः । छायेव सूर्यादिप्रतिविम्बमिव जलेप्वक्षा-
दिगोचरः इन्द्रियतवारकवृत्तिषु प्रतिविम्बित आत्मा सदविवेकारकरोतीवेति
'भ्यायवीव लेलायतीवे'ति श्रुयोक्तस्तस्यां दशायां कर्मशेपत्वमशुवानोऽपि
स्वतःशुद्धो मुक्तश्च हि स ारमा भवति । उदकानुगतत्वेन सूर्यस्य कम्पादि-
मत्तया भासमानत्वेऽपि न परमार्थतः सूर्यः कम्पादिमान्मवति वयाचोपा-
धिविगमे मैदविपर्यासादिविगमावारहीनं कर्मात्मतावविदं न दौकत
इत्ययः ॥ ३३॥
निरूपाधिकस्यात्मनो न कर्मशेषत्वमित्युकमुपपादयन् 'प्राणायामान्पडाच-
रेदित्यादियतिधर्मविधिशेषतापि नासास्तीत्याह-
अप्राणयामनस्कस्य तथाऽसंसर्गिणो दृशेः।
व्योमवद्यापिनो ह्यस्य कथं कार्य भवेन्मम ॥ ३४ ॥
अप्राणस्पेति ॥ क्रियाशक्तिमाणहीनस्य ज्ञानशक्तिमनोहीनस्य स्वभावतो.
ऽसंसर्गिणोऽसमस्य व्योमवदपरिच्छिन्नस्य स्वतचलनफिरहितत्सेतियापत् ।
होश्विदेकरससासविधस्य मम कथं कार्य भवेत् । न कयमपीत्यधः ॥३४॥
"तत्रैकामं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युभ्यायोग.
मारमविशुद्धय' इत्यादिभगवद्वचनान्मनःसमाधानानुसानेनारमशुदिः संपा.
घावशिष्यत इत्याशय, तस्याः प्रागेव सिद्धरयाझेदानीमस्त्यबसर इत्यभिप्रे.
त्याह-
असमापिं न पश्यामि निर्विकारस्य सर्वदा ।
ब्रह्मणो मे विशुद्धस शोध्यं नान्यद्विपाप्मनः ॥ ३५॥

·१५९ प्रकरणम् ४] पदयोजनिकाल्याख्या। असमाधिमिति ॥ विकारो यसमाधिनाम तद्धेतूपाधिशून्याया सदा निर्विकारस्य तन पश्यामि । ब्रह्मभूतस्यातएव सर्वदा विशुद्धस्य मागेव विपा. मनो नित्यनिवृत्तकरमपस्य शोध्यं चान्य पश्याभीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ नन्दन्यत्र पश्यामीत्ययुक्तं गन्तव्यमझलोकादेर्गमनसाधनस्यार्थिरादिमार्गस्य च महाविदोऽपि ज्ञातव्यस्वादित्याराहर, सगुणग्रहाविदस्तरसावेऽपि न निर्गुण- महाविदस्तथारवमिति सहेतुकमाह- गन्तव्यं च तथा नैव सर्वगसाचलस च । नोवं नास्तिरो वापि निष्कलस्यागुणत्वतः ॥ ३६॥ गन्तव्यमिति ॥ गन्तव्यमिति भावकर्मणोस्तत्रेण ग्रहणम् । तथाच सर्वे. गरयेन चलनासामोद्गन्तव्यं नैव पश्यामि । गमनधास्वयं नैव पश्यामी- त्यर्थः । तथा गन्तव्यं गत्या प्राप्यं देशं स्थानविशेषं न पश्यामि । कुत इत्यत आह–नो मिति । तिर इति पुरस्तारपश्याक्षिणं चोत्तरं च नव पश्यामी. त्यनुपङ्गः । कुतो देशभेदाभाव इत्यत आह-निष्फलस्येति । पूर्णस्येत्यर्थः। कुतो निकलावं ज्ञानसुसादिगुणात्मकाययवयोगादित्यत आह-अगुणवत इति । ज्ञानसुसयोः स्वरूपस्वारसंसर्गिगुणस्य चासझमच्यासमवातुणतोऽपि विभागशून्यस्य न गन्तव्यं प्राप्यं गतिः प्राप्तियां विधत इति न तत्साधननि- प्पादनविधानावकाश इत्यर्थः ।। ३६ ॥ किंचाज्ञानोपाधि विनारमनि नित्यमुक्त कस्यापि विशेपस्योपेक्षितुमनाक्य. स्वादज्ञानस्य प शानखमावे वस्तुतोऽसंभाव्यमानत्वाध कदाप्यारमनः क्रिया- योग्यतेति स्थिते कुत इदानीमशानप्रतिभासस्याप्यभावे कर्मविधिशेपता स्थादित्यभिप्रेत्याह- चिन्मात्रज्योतिपो नित्यं तमत्तसिन विद्यते । कथं कार्य ममैवाय नित्यमुक्तस्य शिष्यते ॥ ३७॥ चिन्मायेति ॥ तसियात्मनि तमः स्वरूपतः प्रतिमासतोऽपि न विद्यते । कुतः चिन्मानज्योतिषः । ज्योतिष्वत इति भावप्रधानो निर्दः । सुगममन्यत् ॥ ३०n किंचाज्ञानाभावे याशान्तःकरण एतरसंसगांमावासं बिना मरापमावास मे कर्मावसर इत्याह-- ·उपदेशसाहस्री पद्यमागः । [स्वमस्मृति- अमनस्कस का चिन्ता क्रिया वानिन्द्रियस्य का । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इति सत्यं श्रुतेर्वचः ॥३८॥ अमनस्कस्येति ॥ प्राणमनोविहीनचे प्रमाणमाह-अप्राणो हीति । श्रुते. यंचः सत्यं सत्यार्थ निदोपतया स्वतःप्रमाणत्वादित्ययः ॥ ३८॥ अपरान्नादिकालस्य विविक्तप्तादिदेशस्य प्राध्यादिदिग्विशेषस्य मनोविझे- पराहिस्यराहूपरागादिनिमित्तस्य च प्रतीक्षाया आरमचिन्तने कर्तव्यरवारकथं कार्याभाय इत्याशष्ट्याह- अकालत्वाददेशत्वाददिवत्वादनिमित्ततः । आत्मनो नैव कालादेरपेक्षा ध्यायतः सदा ॥ ३९ ॥ अकालत्वादिति ॥ सदात्मानं ध्यायतो यते व फालादेरपेक्षानीति योजना । तन हेतुरात्मनोऽकालवादित्यादिः। आरमस्वरूपस्य कालाधनि- बन्धनरयार तप्याने सदपेक्षेत्यर्थः । तथाचाह मगवान्सूत्रकारः 'यत्रैकाग्रता तमाविशेषात्' इति ॥ ३९॥ ब्रह्मविदो देशकालादिसव्यपेक्षे कर्मण्यपेक्षामायेऽपि प्रयागादिनी स्वाद- पेक्षा 'गरतीरे बसे नित्यं भिक्षुर्मोक्षपरायणः' इत्यादिस्मृतिविहितस्यादित्या- श, प्रशारमज्ञानरूपे वीर्य साक्षान्मुक्तिहेती सातस्यारमविदो न तीयान्त- रापेक्षास्तीत्याह- यसिन्देवाय वेदाच पवित्रं कृत्लमेकताम् । व्रजेत्तन्मानसं तीर्थं यसिन्नात्वाऽमृतो भवेत् ॥ ४० ॥ यसिमिति ॥ यस्मिन्महारमस्फूर्तिरूपे देवास्तत्तत्तीयस्थानविशेपाधिष्टा- तारो माधवविश्वेश्वररामेश्वरग्रिविक्रमादयः पूजादर्शनस्परांनस्सरणादिभिर्भक्त. पायनाः प्रसिद्धान्तया पैदाश्थ ऋग्पनुःसामायाख्या अध्ययनमझपापाटा. नुष्ठानादिभिः पायपन्ति । तया पुरग्नं पविनं पावन तीर्थविदोष हरिहरना. मोपारणादि, एतरसर्यमेकत्वं प्रजेत् । पस्सिन्सरित इव सागरेऽन्तमयन्ती- स्वपः । सोरमकमाविमांवरूपत्वादिति परमो हेरमानुमंधेयः। तनमान मनसि मेदान्तमायाश्यनितान्तःकरणतिरसे समुसितं मानतीय संसारपापमूलानिधातारकम् । तीपासष्टयनियमिशिनि । यमिन्त्रात्या ·प्रकरणम् १४] पदयोजनिकान्याख्या। निमज्योदकराशौ निक्षिप्तोदकविन्दुबत्तदेकतां प्राप्य इत्येतत् अमृतो भवे. निर्विशेपनित्यात्मस्वरूप एव भवेत् । तसिस्तीर्थे नित्यं निममय न तीर्थी। न्तरापेक्षेति भावः । तथाध श्रुतिः शतं शुम्माणि यत्रैकं भवन्ति सर्वे घेदा यत्रक भवन्ति सर्वे होतारो यकं भवन्ति स मानसीन भात्मा जनानां' इति । 'ययोदकं शुद्ध शुद्धमासिकं ताहगेव भवति एवं मुनेर्विज्ञानत मारमा भवति गौतमेति च ॥४० एवं कृतार्थत्वापादकं ज्ञानतीर्थ केनोपायेन प्राप्यमित्यपेक्षायां पूर्वोक्तः पदार्थविवेक एव तल्लाभोपाय इति वक्तुं प्रथम स्थूलदेहान्यनमारमनो विरादयति- न चास्ति शब्दादिरनन्यवेदनः परस्परेणापि न चैव दृश्यते । परेण दृश्यास्तु यथा रसादयस्तथैव दृश्यत्वत एवं दैहिकाः॥४॥ न चास्तीति ॥ शब्दादिर्गन्धान्तो विपयोऽनन्यवेदनो न चास्ति । स्वयंप्रकाशस्तावन्नास्तीत्यर्थः । तथा परस्परेणापि शब्देन पर्शः स्पर्शन शब्द इत्येवं परस्परेणापि न चैव दृश्यते प्रकाश्यते । जडवादेवेत्यर्थः । दर्शनम- न्तरेण व्यवहारानुपपत्तेदेशनस्य स्वतः परस्परतश्चाभावे परिशेपात्परेण स्ववि- लक्षणेनाजडेन प्रकाश्या एव । तुशब्दोऽवधारणार्थः । तथाच दैहिका अपि रसादयः परेण दृश्याः दृश्यस्वाधथा बाह्यरसादयस्तथैवेमे तसात्तथेत्य- क्षरार्थः॥४१॥ तदेवं पञ्चभूतारमकास्थूलाईहात्तद्रष्टारमात्मानं विविध्य सूक्ष्मादपि देहात्तं विविनक्ति- अहंममेत्येपणयनविक्रियासुखादयस्तददिह प्रदृश्यतः। दृश्यत्वयोगाच परस्परेण तेन दृश्यतां यान्ति ततः परो भवान्४२ अहंममेति ॥ महमहंकारः । एपणयलविक्रियासुसादयः काममयनकर्तृत्व- भोक्तृत्वसुखदुःखमोहद्वेपादयो ममेति निर्दिश्यमाना मनोवृत्तयस्तद्वच्छन्दा- दिवनान्यवेदनाः । कुतः । इह व्यवहारभूमौ प्रदृश्यतो दर्शनकर्मत्वात्ते परस्स. रेणापि दृश्यतां न यान्ति न मामुवन्ति । इयत्वयोगादेव परिशेपातेषां इटा तत्तस्तेभ्योऽहंकारादिभ्यः । तसंघातरूपालिङ्गदेहादिति यावद । भवानारमा परोऽन्य इति योजना ॥ १२ ॥ उ.सा.११ ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [स्वमस्मृति- यद्यप्येवं देहद्वयग्राहकत्वात्तदतिरिक्त एवात्मा तथापि तत्संबन्धप्रतीतेस्तस्य न नित्यमुक्तरूपतेत्याशट्याह- अहंक्रियाद्या हि समस्त विक्रिया सकर्तृका कर्मफलेन संहता। चितिस्वरूपेण समन्ततोऽर्कवत्प्रकाश्यमानाऽसिततात्मनो ह्यतः।। अहंक्रियेति ॥ अहंक्रियाहंकरणमहंममेत्येवमाद्या समस्तबिक्रिया चिति. स्वरूपेण चैतन्यप्रकाशात्मनाऽर्कवदर्केणेव समन्ततः प्रकाश्यमाना हि यतोऽत आत्मनोऽसितताऽबद्धता सिद्धा। विक्रियासंबन्धस्यापि दृश्यत्वाद्रष्ट्रधर्मस्या- नुपपत्तेन मुक्तिविरोध इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ एवं देहद्वयाविविक्तस्याप्यारमनः प्रतिदेहं परिच्छिन्नरवाल प्रहारमना पूर्णता सिद्येदित्याराष्ट्याह- दृशिस्वरूपेण हि सर्वदेहिनां वियद्यथा व्याप्य मनांस्यवस्थितः। अतो न तसादपरोऽस्ति वेदिता परोऽपि तसादत एक ईश्वरः ।। दृशिखरूपेण हीति ॥ हि यतः आत्मा सर्वदेहिनां मनांसि दृशिखरू- पेणैव प्याप्य घटादीनि वियदिवावस्थितो न परिच्छिन्नरूपेण । अतस्तसादा- रमनश्चितिस्वरूपादपरो जीवो येदिता नास्ति । तथा पर ईश्वरोऽपि तसा. दन्यो घेदिता नास्ति, चितिस्वभावत्वाविशेषत्वात् तसादेक एवारमेत्यर्थः । आरमा न स्वरूपमेदवानुपाधिपरामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानभेदत्वादाकाशव- दिति भावः ॥ ४॥ देहद्वयसाक्षी ब्रह्मस्वभावश्वेदारमा कथं तर्हि तस्स नास्तिताशा केपांचि. दित्याशय स्वदोपवशादेवेत्यभिप्रेत्याह- शरीरयुयोर्यदि चान्यदृश्यता निरात्मवादाः मुनिराकृता मया । परथ शुद्धो ह्यविशुद्धिकर्मतः सुनिर्मलः सर्वगतोऽसितोद्धयः ।। शरीरेति ॥ शरीरयुयोः स्थूलसूक्ष्मदेहयोर्यद्यन्येन नित्यसपेण दृश्यता पूर्वोक्तन्यायेन सिद्धा तदा निरारमवादाः शून्यक्षणिकाधारमयादा मपा निरा. कृता एवेत्यर्थः । तथाच अविशुद्धिकरारकर्मतो धर्माधर्मादिलक्षणारकर्मणः परो व्यतिरिक्तस्तरसाक्षिस्वादतश्च शुद्धोऽकर्ताऽतथ्य सुनिर्मल: कर्मफलभोगमल.

·. प्रकरणम् १६] 1: पदयोजनिकाम्याख्या: लेशेनापि रहितः सर्वगतोऽपरिच्छिनोऽत एवासितो बन्धनशून्यश्वेत्यर्थः॥४५॥ मवेदेतदेवं यदि शरीरबुद्ध्योरात्मदृश्यता सिद्ध्येत्सा तु न संप्रतिपन्नेस्या- शङ्कय तयोरास्मदृश्यरवामाये बाधकमाह- घटादिरूपं यदि तेन गृह्यते मनः प्रवृत्तं बहुधा स्ववृत्तिभिः । अशुद्ध्यचिद्रूपविकारदोषता मतेर्यथा वारयितुं न पार्यते ॥४६॥ घटादीति ॥ यदि ते तव मते स्ववृत्तिभिर्बहुधा प्रवृत्तं घटादिरूपं विप. यांकारं मनोऽन्येनात्मना न गृह्यते न प्रकाश्यते तदात्मनो मनोन्यत्वासि- दावशुद्धचिद्रूपविकारदोपदुष्टता यथा गतेबुद्धस्तथा वारमितुं न शक्यते । तस्स साक्षित्वानभ्युपगमे सति मतिदोपाणां तसिसवश्यंभावात्तथाचानिर्मा- क्षमसङ्ग इत्यर्थः । अथवा यद्यपि शरीरद्वयग्राहकतया तदन्य आत्मा नित्य- सद्रूपतथापि दृश्यसंसर्गकृतदोपो न परिहतुं शक्यते। स्वचैतन्याभेदेन हि दृश्यमवभासयन्द्रष्टा भवति । अन्यथा दृश्यस्यापरोक्षानुपपत्तेरतो विशुद्धत्वा- धनुपपनमिति शङ्कते-~-घटादिरूपमिति । स्ववृत्तिभिर्वहुधा प्रवृत्तं घटाद्या- कारं मनो यदि तेन चेतनात्मना गृह्यते तदा तस्स दृश्यसंबन्धादशुध्यादि- दोपता वारयितुं न पार्यते । यथा मतेश्चैतन्यसंसर्गाचिच्छायतां चारयितुं न पार्यते तद्वदित्यर्थः ॥ ४६॥ स्यादेतदेवं यदि मतिवरसावयवं परिच्छिनं परिणामि चारमस्वरूपं स्थाव- मात्मस्वरूपमतो नासाशुयादिशतावकाश इति दृष्टान्तेनोपपादयन्नुत्तरमाह- यथा विशुद्धं गगनं निरन्तरं न सजते नापि च लिप्यते तथा । समस्तभूतेषु सदैव तेष्वयं समः सदात्मा हजरोऽमरोभयः ४७ यथा विशुद्धमिति ॥ विशुद्धं परिणामविक्रियामलरहितं निरन्तरमपरि- छिनमतएव निरवयवं चेति द्रष्टव्यम् । एवंविधं यथागगनं न सजते काऐन जतुवन्न संलग्नं भवति । नापि लिप्यते भलातकरसेनेव वस्त्रादि । तथारमापि विशुद्धो निरन्तरो निरक्यवश्च शास्त्रानिश्वितो न बुधादिषु सजते नापि तद्दोषेण लिप्यत इत्यर्थः । अत्र शाखप्रसिदि हिशब्देन धोतयन्हेतुमाह- समस्तमूतग्विति । तत्तदमिमानिदेवतासहितेष्वपि समस्तभूतेषु अयमात्मा सदा समोहि यसातसादारोमरोडमको नित्यशुद्ध इलः ताव मारलं 'म: सर्वेषु भूतेषु तिष्टन्सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न चिदुर्यस्य ·उपदेशसाहस्री पग्रभागः२। [स्वमस्मृति- सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तयाँ म्यमृत' इति । 'समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यास्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति' । 'न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्य' इत्यादि ॥ १७ ॥ किंच दृश्यस्य बाधितत्वादपि न तस्कृतदोपसंबन्ध मात्मनः संमान्यते। नहि मिथ्यार्थेन सत्यं वस्तु संसृज्यते । कथं बाधितस्वमिति चेमतिपत्रोपाधी निपिग्यमानत्वादउसोदिवदित्यभिप्रेत्याह- अमूर्तमूर्तानि च कर्मवासना दृशिखरूपस्य पहिः प्रकल्पिताः । अविद्यया ह्यात्मनि मूढदृष्टिभिरपोह्य नेतीत्यवशेपितो दृशि ४८ अमूर्तेति ॥ अमूर्ते च मूर्तानि च भमूर्तमूर्तानि पञ्चमहाभूतारमकानि स्यूलानि 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चैवामूतं चेति श्रुतौ दृशिस्वरूपस्य महाणः संवन्धीनि श्रुतानि । च अपरं कर्मवासनाभयं लिङ्गमिति यावत् । तदपि 'तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वास' इत्यत्रोक, पुतत्सर्व सका. रणं भूदबुद्धिभिरविद्यया मोहरूपया आत्मनि दृशिस्वरूपे प्रत्यगात्मनि ब्रह्मणि प्रकल्पितं, वासनाप्रकल्पिताऽमूतमूर्तानि प्रकल्पितानीति योजना । हि यसर- दविद्ययाभ्यस्त्रमारमनि सप्रपशवं तसावेतिनेतीति वीप्सया तत्सर्वमारमनी बहिरपोसारमविदोपणतारूपं वाधित्या केवलं शिश्चिन्मान एवावशेपितः 'सत्यस्य सत्यम्' इतिश्रुरयेति योजना । 'यदा प्रकल्पिता' इति विसर्गान्त- पाठस्तदेवं योजना-अविद्यया मूढदृष्टिभिरारमनि प्रत्यापे प्रकल्पिता आरो- पिताः कर्मवासना अमूर्तमूर्तानि च भूतानि दृशिखरूपस प्रत्यक्स्वरूपस प्रह्मणो बहिर्नेतिनेतीत्यपोह्य शिरेवावशेपितो निषेधावाधभूतः श्रुत्या हि यस्मात्तसावास्यारमनि दोपसंसर्ग इति ॥४८॥ स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चस धुत्या याधमुक्त्वा दृश्यत्वादिति युच्यापि याधमाह- प्रयोधरूपं मनसोऽर्थयोगजं स्मृतौ च सुप्तस्य च दृश्यतोऽर्धवत् । तथैव देहप्रतिमानतः पृथग्दृशेः शरीरं च मनश्च दृश्यतः॥४९॥ प्रवोघेति ॥ अर्ययोगाद्विषयसंयन्धानातं मनसः प्रबोधरूपं विपपाकार- वृत्तिरूपं यत्तस्मृती स्मृत्यवस्थायां सुप्तस्य पुंसः स्वमावस्यायो चार्यपदया. कारमेव श्यते । सपया स्वमस्मृत्योरयांमायेऽप्यांकार श्यमानमारमना ·मकरणम् १५] 1- प्रयोजनिकान्याख्या पृथगेव नात्मविशेपणं तदृश्यत्वात्तथैव दृश्यतो श्यत्वहेतोः शरीरं मनश्च देहप्रतिमानतो देहप्रतिमानं च । तसेः सार्वविमक्तिकस्वाहीकाराष्प्रथमार्थः स इह गृह्यते । देहद्वयवासनारूपं च शेरारमनः पृथक् न शिविशेषणमिति योजना । अत आरमन्येव दृश्यस्यात्मनि निषेधान्मिध्यावं शुक्तिरूप्यादिव. सिद्धमिति भावः ॥ १९ ॥ ननु श्रुत्या यद्यध्यस्खनिषेधेनामा प्रतिषायते तदा निवृत्तसंसारस्यविशेष योगाद्विक्रियावत्त्वेनानित्यवादिदोषप्रसङ्ग इति चेनेत्याह- खभावशुद्धे गगने घनादिके मलेऽपयाते सति चाविशेषता। यथाच तद्वतिवारितद्वये सदाऽविशेपोगगनोपमे दृशौ ॥५०॥ खभावेति ॥ यथा स्वभावशुद्ध शुद्धस्वमाये गगने अधिष्ठाने धनादिके मले सति तस्मिन्मपयाते वाऽविशेषता न विशेषः कश्चिदति । अविक्रियमेव सदा गगनमित्यर्थः । तद्वदृशावारमन्यधिष्टाने गगनोपमे स्वभावशुद्ध श्रुत्या चारितं बाधितं द्वयं यसिस्तस्सिन्सदैवाविशेषः कूटस्थतेति योजना । तथा संसारनिवृत्तमिथ्यार्थप्रतियोगिकाया अधिष्ठानहगारमयतिरेकेणानिरूपणास कोऽपि विशेप इति भावः ॥ ५० ॥ इति चतुर्दशं स्वमस्मृतिप्रकरणम् ॥ १४ ॥ नान्यदन्यत्प्रकरणम् १५ ननु स्वभावशुद्ध भारमा तथा सति साधनवैयोकिंतु संसारिस्वभाव एवं सन् ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठानेन स्वभावशुद्धग्रह्मस्वरूपो भविष्यतीति केचिदेकदेशीयाः प्रतिपेदिरे तन श्रद्धेयं मुमुक्षुभिखस्य श्रुतियुक्रियाधितत्वा- दित्याह- नान्यदन्यद्भवेद्यसान्नान्यत्किचिद्विचिन्तयेत । अन्यस्यान्यत्वभावे हि नाशस्तस्स ध्रुवो भवेत् ॥१॥ नान्यदिति ॥ जीवग्रह्मणोरत्यन्तं भेद इष्यते किंचा भेदाभेदौ । नान्यो । विरुद्धस्वभावतया ब्रह्माहमित्येकरूपम्यानज्ञानयोरसंभवातदसंभषे चासेसा. - ·उपदेशसाहस्री पधभागा। नान्यदन्यत्- रिग्रहामावफलानिप्पत्तरिति मनसि निघायाद्ये दोपमाह-नान्यदन्यद्भवेद्य- सादिति । यस्मादन्यजीवरूपं स्थितं सदन्यद्रह्म न भवेत्तद्रूपस्थिति- विरोधात् । तथा तदेव ब्रह्मणोऽन्यजीवरूपं वस्तु नष्टं सदन्यद्रह्म न भये- राष्टत्वादेव तस्स ग्रहमाचे प्रासुरभावादिति योजना । 'ब्रह्मैव सन्ग्रहाप्ये- तीति श्रुतिविरोधः स्फुट एवेति नानोदाहृतः । यसादेवं श्रुतियुक्तिविरुद्ध मिदं मतं तसात्किंचिदीपन्मानमप्यन्यद्रोति न विचिन्तयेन्मुमुक्षुरिति शेषः । किं त्वमेव ब्रह्म- ब्रह्मैवाहमिति भेदोपमर्दनैकरूपमेवारमवस्तु चिन्तयेदि- त्यर्थः । नन्वन्यस्याप्यन्यात्मता घटा साधनविशेपसाध्या यथोपविशेपयो: गातानादेरपि सुवर्णात्मता तद्वदिहापि स्यादित्याशयाह अन्यस्येति । जीवस्य स्वविरुद्धस्वभावस्थान्यग्रह्मण्येकीमाये ततायोगोलकप्रविष्टोदकविन्दु वत्तस्य नाशो ध्रुवो भवेत् । तथाच न ब्रह्मभावः पुरुषार्थः फिरवनार्थः स्या- दित्यर्थः । दृष्टान्तोऽसंप्रतिपनो वस्त्ररूपाभिभावकनील्यादिवत्, रसविशेपस्य, ताम्ररूपाभिमावकमात्रत्वारकालान्तरे सुवर्णाकारतापगमदर्शनाय ताम्रादे- स्ततश्च.अममान तदित्यभिप्रायः ॥१॥ 'ननु ययेवमन्यव ध्येयं स्वात्मनि च ध्यान न संभवत्येकसिन्ध्यातृप्येय- मावायोगारकथं तर्हि निदिध्यासनविधिरिति चेदन्यथैवोपपत्तेनं तदर्थ मैद भास्थेय इत्याह-- सरतो दृश्यते दृष्टं पटे चित्रमिवार्पितम् । यत्र येन च तो ज्ञेयो सत्वक्षेत्रज्ञसंज्ञकौ ॥२॥ स्मरत इति ।। दृष्टं नीलपीतादि सरतः पुंसो यग्रान्तःकरणे तद्वासना- रूपं पटेऽर्पित चिनमिय दृश्यते येन च चैतन्यामिना श्यते उपलभ्यते तो सावक्षेप्रशसंज्ञको यत्र श्येते तरसवं येन दृश्यते स क्षेयत इत्यर्यः । तयाघारमा निदिन्यासितव्य इति विधिना नरन्तर्येण खंपदार्यविवेकसंपा: दनमेव काव्यवयोच्यते विविधस्यमर्यस्यैव महारवादहंग्रहास्मीत्यपरोक्षानु. मवसंभवारसंसारनिवृत्तिफलसिद्धिः । अन्यभावनायां तु मागुतन्यायेनान्य- स्थान्यात्मतायोगारसंसारानिवृत्तेर्निष्फलो विधिः स्यादिति भावः ॥२॥ 'मन्त करणयाप्रत्यक्षरयात्कयं . स्मृत्यवस्थायां - तलिपीलपीताधुपलाम इंयंत माह ·प्रकरणम् १५] 1 • पदयोजनिकाच्याख्या।। १६७ फलान्तं चानुभूतं यद्युतं कर्नादिकारकैः । मर्यमाणं हि कर्मस्थं पूर्व कर्मैव तच्चितः ॥ ३ ॥ फलान्तमिति ॥ फलान्तं सुखादिफलाचसानं कर्मादिकारफैर्युतं यद्रुतं पूर्वमनुभूतं तदिदानी सर्यमाणं कर्मस्थं दृश्यनिष्टं दृश्यते न द्रष्टुनिष्ठम्, हि यसात्तलारपूर्वमपि तत्सर्यमाणस्याधिकरणमन्तःकरणं चित आत्मनः कर्मव । दृश्यमेवेत्यर्थः । अयं भाव: -पूर्वानुभूतविषयाकारा हि वृत्तिरन्तःकरणपरि- णामात्मिका स्मृतिरित्युच्यते । तस्यां हि विषयो भासमानः साश्रयो भासते। नहि तदा साक्षिणानुभूयमानस्य विषयस्य बहिराश्रयेऽवस्थाममस्ति । तथा. चेदं सरामीति परामर्शयोग्यतया दृश्यस्थतयानुभवस्यावश्यंभावात्तदा चित्तमेव मर्यमाणाधिकरणतया दृश्यत इति सिद्धमन्तःकरणस्य साक्षिप्रत्य. क्षस्वमिति ॥ ३॥ भास्मैव द्रष्टा दृश्यं चेति भाटा मेनिरे, अतः स्वगतमेव वासनारूपमात्मा पश्यतीतीदं सरामीत्यनुभवस्यान्यथासिद्धत्वासान्तःकरणस्य साक्षिप्रत्यक्षते. त्याशयाह-- द्रश्चान्यद्भवेदृश्यं दृश्यत्वाद्धटवत्सदा । दृश्याद्रष्टा सजातीयो न धीवत्साक्षितान्यथा ॥४॥ द्रष्टुश्चेति ॥ विमतं दृश्यं द्रष्टुरत्यन्तं भिन्नं दृश्यत्वादटवदित्युक्ते नष्ट- श्ययो देऽपि परिणामत्वेन साजात्यसंभवाद्रष्टुः सजातीयमेतदृश्यमित्याश. याह-दृश्यादिति । द्रष्टा सदैव दृश्यासजातीयो दृश्यांशस्याचेतनस्वादात्म- स्वानुपपत्तेरित्यर्थः । विपक्षे दोपमाह~~न धीवदिति । अन्यथा इष्टदृश्ययोर. सजातीयरवानगीकारे द्रष्टुः परिणामित्वाद्धीवत्साक्षिता भात्मनो न स्वादि- त्यर्थः ॥४॥ ननु भवत्येवात्मा साक्षी तस्य ब्राह्मण्यादिजातिमत्तया सविशेषत्वात्कर्मा- धिकारित्वेन परिणामित्वोपपत्तेरित्याशङ्याह- खात्मबुद्धिमपेक्ष्यासौ विधीनां स्यात्प्रयोजकः । जात्यादिः शववत्तेन तद्वन्नानात्मतान्यथा ॥५॥ ..

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः। [नान्यदन्यत्-
खात्मेति ॥ असौ जात्यादिाह्मणत्वादिः । आदिशब्दाद्वयोवस्थादि
गृह्यते । स्वात्मबुद्धिं स्वस्सिबारमीयाभिमानलक्षणां मिथ्यादृष्टिमपेक्ष्य विधीनां
प्रयोजकः प्रवर्तकः सामान्यथा । यथा शव उस्क्रान्तप्राणो देहो मम माता
मम पिता चैत्यभ्यासानुसारेण संस्कारप्रयोजको दृश्यते तदभावे न दृश्यत
इति योजना । तेन हेतुना तद्वच्छववदेव जात्यादिरारमधर्मों न भवतीत्यर्थः ।
अन्यथा जात्यादिमावे स्वारमनो घटादिवदनारमता प्रसज्येतेति योजनीयम् ।
तसारसाक्ष्येवारमा न कर्माधिकारितया परिणामीति भावः ॥ ५॥
ननु नाभ्यासनिवन्धनं कर्तृत्वं विदुपोऽपि मोक्षाय क्रियानुष्ठानादितिचे.
त्याह-
न प्रियाप्रिय इत्युक्तेर्नादेहत्त्वं क्रियाफलम् ।
देहयोगः क्रियाहेतुस्तस्माद्विद्वान्क्रियास्त्यजेत् ।। ६॥
न प्रियेति ॥ अदेहस्वमशरीरत्वं हि मोक्षखन्न क्रियाफलं तु सुखदुःखे
प्रसिद्धे । ते तु नाशरीरस्य दृष्टे श्रुते वा । 'अशरीरं वाव सन्वं न प्रियाप्रिये
स्पृशतः' इत्युक्तेः । श्रुत्यैवमुक्करवादित्यर्थः । क्रिया हेतुर्यस्य सः क्रियाहेतुर्देह-
योगः, क्रियया देहसंबन्ध एव साध्यो न मोक्ष इत्यर्थः । यस्मादेवं तसा.
द्विवान कर्मसाध्या मुक्तिः किंतु ज्ञानैकसाध्येति जानन् क्रियाः सर्वाणि
साहंकाराणि कर्माणि त्यजेत्, संन्यस्य श्रवणादिनिष्टो भवेदित्यर्थः ॥ ६॥
ननु सर्वेषां कर्मणामारमकर्तव्यस्वमतीतेने विद्वान्क्रियास्त्यक्तुं शक्नुयादिति
नेत्याह-
कर्मखात्मा स्वतत्रवेनिवृत्तं च तथेष्यताम् ।
अदेहत्त्वे फलेऽकार्ये ज्ञाते कुर्यात्कथं क्रियाः ॥ ७॥
कर्मसिति ॥ मारमा पेस्कर्मसु स्वतनः कर्ता तर्हि निवृत्तं च फर्मत्याग-
रूपं च रथेन्यताम् । यथा रागादिमान् प्रवृत्तिलक्षणे कर्मणि स्वतप्रस्तथा
विशुद्धसावो धीतरागवायागेऽपि स्वतन इप्यतां, फर्मसाध्यफलामिलापा.
'भावे कर्मत्यागस्यार्यप्राप्तस्वादित्यपः । एतदेव स्पष्टयति-अदेहत्य इति ।
देहसंयन्धधुन्ये फले मोक्षलक्षणे मकायें केनापि कर्मणाऽसाप्ये शास्त्रादिना
शाते सति क्रियाः कयं कुर्यात कुर्यादेव, वाभिः प्रयोजनामावादित्यर्थः ॥७॥

·१६९
.
.
मकरणम् १५
पदयोजनिकान्यारया। .
कि क्रियापरित्यागमात्रेणाकार्य विदेहकैवल्यं प्राप्यते नेत्याह-
जात्यादीन्संपरित्यज्य निमित्तं कर्मणां बुधः ।
कर्म हेतुविरुद्धं यत्स्वरूपं शास्त्रतः सरेत् ॥ ८॥
जात्यादीनिति ॥ बुधः पण्डितो पुद्धिमान कर्मणां निमित्तभूतानात्या.
दीन्संपरित्यज्य जात्याद्यमिमानं परित्यज्य यत्स्वरूपं कर्म हेतुविरुद्ध कर्म
निमित्तोपमर्दक शुद्धारमस्वरूपं तच्छास्त्रतो यथा शास्त्रोकं तथा सरेत,
अनुचिन्तयेदित्यर्थः ॥८॥
शास्त्रमेनोदाहरन्सर्तध्यमारमरूपं विशदपति-
आत्मैकः सर्वभूतेषु तानि तसिंश्च खे यथा ।
पर्यगायोमवत्सर्व शुक्र दीप्तिमदिष्यते ॥ ९॥
आत्मैक इत्यादिना ॥ 'यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।
सर्वभूतेषु चारमानं ततो न विजुगुप्सत' इति मन्त्रार्थः पूर्वार्धनोच्यते । 'स
पर्यगाच्छुक्रमकायमणमसाविरं शुद्धमपापविद्ध मिति भन्नाथं सार्धक्षोके.
नाह-पर्यगादिति । एपाक्षरयोजना । सर्वभूतेप्वहमेक एवारमा न चेतन.
भेदोऽस्ति, तर्हि किं भूतान्यधिकरणमारमनो नेत्याह-वानीति । वानि च
भूतानि तस्मिन्नात्मन्येवाध्यस्तानि न ततः पृथग्वर्तन्ते । तथाच स्वाध्यस्त-
सकलविकारानुस्यूतसत्तास्फूर्तिरूपो विकारोपमर्दैनानुसंधेय इत्यर्थः । खे
ययेति । अन्तःसुपिररूपेण पहिरवकाशरूपेण वर्तमाने आकाशे यथा भूत-
संबन्धस्तयेत्यर्थः । पर्यगादात्मा व्योमधत्स्वसत्तामात्रेण परि समन्तादगाद्ग-
तवान् । सर्पमशेपमात्मना न किंचिदग्याप्तमस्तीत्यर्थः । तथाच माह्मणं
'नैनेन किंघनानावृतं नैनेव किंचनासंवृत'मिति । शुक्रमिति मन्नपदं तस्य
ध्याख्यान दीतिमदिति । प्रकाशस्वभावं शुद्धं तदात्मस्वरूपमिभ्यत
इत्यर्थः ॥९॥
अवणमनाविरं'इति पदयोरर्थमाह-
आणलाय्योरभावेन स्थलं देहं निवारयेत् ।
शुद्धापापतयालेपं.लिङ्गं चाकायमित्युत ॥१०॥

·- १७० उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [मान्यदन्यत्- चणेति ॥ क्षतशिराजालनिरासेन स्यूलदेहास्मयमात्मनोपोद्यमित्यर्थः । 'शुद्धमपापविद्ध'मित्यनयोरर्थमाह-शुद्धति । शुद्धं रागादिदोपहीनमत एवापापं पुण्यपापहीनं तसाकारणाभावादेव सुखदुःखादितदनुभवसंस्कार• लेपहीनमित्यर्थः । भकायमिति मन्त्रपदेन सूक्ष्मदेहात्मता निरसनीयेत्याह-- लिङ्गमिति । निवारयेदिति सर्वत्रानुपरः । स्थूलसूक्ष्मदेहतरकार्यतद्वासनाभ्यो व्यावृत्तः सम एकोऽपरिच्छिन भास्मेति सदा चिन्तयेदित्यर्थः ॥१०॥ य एवं ययोक्तमात्मानं वेति स ग्रहाविदामुत्तम इत्याह- वासुदेवो यथाश्वत्थे स्वदेहे चाब्रवीत्समम् । तद्वद्वेत्ति य आत्मानं समं स ब्रह्मवित्तमः ॥११॥ वासुदेव इति ॥ वासुदेवो भगवान्कृष्णोऽश्वत्ये निकृष्टोपाधी स्वदेहे चाविर्भूतविज्ञानेश्वर्यशक्तिमदारमाधिष्ठिते उत्कृष्टोपाधौ च यथा सममविशि- एमात्मानमग्रवीत् 'अश्वत्यः सर्ववृक्षाणा'मिति, 'वृष्णीनां वासुदेवोऽस्सी'- ति च, तद्वद्य भारमानं सममुपाधिकृतवैपम्यापोहेनेकरूपं पेत्ति सोऽतिशयेन प्राविदित्यर्थः ॥११॥ वासुदेवस्य युक्त सर्पग्न समारमदर्शनं तस्योपाधिषु ममाहंकाररहितत्वा सतु मुमुक्षोस्तस्य तद्वैपरीत्यादित्यत माह- 'यथा ह्यन्यशरीरेषु ममाहन्ता न चेप्यते । असिंथापि तथा देहे धीसाक्षित्वाविशेपतः ॥ १२ ॥ - यथा हीति ॥ अन्यशरीरेषु बहिश्यमानेषु देहेषु यथा ममाहन्तां ममाहमोमावो न घेप्यते तस्स दृश्यस्येनानारमरवनिश्चयासयालिश्चापि स्वस्वाभिमते देहे ममाहन्ता नेप्यते । कुतः । धीसाक्षित्वाविदोपतः, उमयन देवाकारपरिणतयुद्धिसाक्षिरवाविशेषादित्यर्थः । तथाचारमतावालोचमायामह' कारादेरनवसरवादासुदेववरसमारमदर्शनं युक्तमेवेति भावः ॥ १२॥ रागद्वेपमयोपलम्भाझानि मुमुक्षोरभिमानाभाव इति. घेरनेस्याह-... रूपसंस्कारतुल्याधी रागद्वेषौ भयं च यत् । गृह्यते धीश्रयं वसावाता शुद्धोऽभयः सदा ॥ १३ ॥ - . .

·प्रकरणम् १५] पदयोजनिकाध्याख्या) . १७" . रूपेति ॥ नीलादिरूपसंस्कारेण तुल्यः समान आधिः आश्रयो ययोस्तो रागद्वेपो रूपसंस्कारतुल्याची यच भयं तदपि तत्समानाशयमिति । संस्कारो नाम स्वाश्रयस्य प्रागुभृतावस्थासमानावस्थान्तरापादकोऽतीन्द्रियो धर्मः। ततश्वायमर्थ:--रूपाद्याकारपरिणतान्त.करणे हि रूपादिसंस्कारः पुनरपि रूपायाकारपरिणामहेतुर्विद्यते । तत्रैव च रागद्वेषौ रूपादिदर्शनानिमित्तौ । तनिमित्तकं च भयं तत्रैव । 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा तिर- इतिह( रित्येतत्सर्व मन एवेति श्रुतेः । यसाधीश्रयं बुद्धिसंश्रयमेव रागद्वेषी भयं चेति अयमात्मना गृह्यते नारमसंश्रयं तसाज्ज्ञाता शुद्धो रागा: दिरहितोऽभयश्च सदेति ॥ १३ ॥ ननु सदा शुद्ध आत्मा किंतु 'यथाक्रतुरस्मिलोके पुरुषो भवति ततः प्रेत्य भवति' इति श्रुत्तेः 'यं यं वापि सरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा सद्भावभावित' इति स्मृतेश्व पूर्वमशुद्धोऽपि पुरुषो ब्रह्मभावनया शुद्धः पश्चाद्रह्म भविष्यतीत्याशयाह- यन्मनास्तन्मयोऽन्यत्वे नात्मत्वाप्तौ क्रियात्मनि । आत्मत्वे चानपेक्षत्वात्सापेक्षं हि न तत्स्वयम् ॥ १४ ॥ यन्मना इति ॥ यस्मिन्ध्येये देवादी मनो यस्य स यन्मना ध्यायी पुरुषः स तन्मयो ध्यदेवादिमयो भवति । ध्यातृध्येययोरन्यरवेसति ध्यान- क्रियायास्तत्रार्थवत्वसंभवादित्यर्थः । न पुनरात्मस्वाक्षौ भारमस्वरूपावस्थान- मास्यर्थमात्मनि क्रिया ध्यानादिरूपापेक्ष्यत इत्यर्थः । तन हेतु:-आत्मत्वे- ति । मोक्षरूपस्य ब्रह्मण आत्मत्वे सति तस्य चतुर्विधक्रियाफलविलक्षणत्वा- क्रियाया अनपेक्षत्वादित्यर्थः । मोहमात्रव्यवधानाचान म क्रियापेक्षेति चकारार्थः। विपक्षे दोषमाह-सापेक्षं हीति । यदि क्रियासापेक्षं कैवल्यं भवेत्तहि तस्वयमात्मरूपं न स्यात् । क्रियासाध्यस्थानास्मत्वादनित्यत्वाचे- त्यर्थः । तसात्सदा शुद्ध, एवात्मा तस्मिनशुधाभासो मिथ्याध्यास इति भावः॥१४॥ विभागादिमलोमावाञ्चिदेकरसत्वाचारमा सदाशुद्ध एवाभ्युपेय इत्याह-- खमिवैकरसा ज्ञप्तिरविभक्ताजराऽमला । ..चक्षुराद्युपधानात्सा. विपरीता विभाव्यते ॥ १५ ॥ .

·१७२ उपदेशसाहस्री पधभागः।। [नान्यदन्यत- स्वमिवेति ॥ यद्येवस्वभावैपाज्ञप्तिस्तर्हि तस्यां जन्मविनाशमेदप्रतिभासाः फयमित्याशय चक्षुराधुपाधिसंसर्गदोपादित्याह-चक्षुरादीति ॥ १५॥ आत्मनः प्रतिपादितममलत्वं विशदयति- दृश्यत्वादहमित्येपो नात्मधर्मो घटादिवत् । तथान्ये प्रत्यया ज्ञेया दोपाश्चात्माऽमलो ह्यतः ॥ १६ ॥ दृश्यत्वादिति ॥ अहमित्येपोऽहमिति प्रत्ययो नारमधर्मो नात्मनिष्टरे अश्यवादटादिवत्तथान्येऽपि प्रत्ययाः परिणामा दोपाः दोपरूपा रागद्वेपा. दयोऽनारमधर्मा ज्ञेयाः । हि यसादत आत्माऽमलो हि निर्मल एवेत्यर्थः॥१६॥ अहंकारादीनामात्मधर्मस्वाभावेऽपि नात्मनो विशुद्धिः सिष्यति विकारि- स्वापरिच्छिन्नत्वाचेत्याशझ्याह- सर्वप्रत्ययसाक्षित्वादविकारी च सर्वगः । विक्रियेत यदि द्रष्टा बुयादीवाल्पविद्भवेत् ॥ १७ ॥ सर्वप्रत्ययेति ॥ विपक्षे दोपमाह-विक्रियेतेति । विक्रियेत परिच्छितो या यधारमा तदाल्पविद्विषयमामाभासको भयेहुद्यादिवबुद्धिचित्तमनोपदि त्यक्षराथैः । बुधादिशब्देन तद्रवामासो लक्ष्यते अन्यया स्वरूपतो घेवन- स्वाद्वेदनयोगवावेनाल्पविश्ववचनमनुपपचं स्वातन्त्र पुवः सामासाया विप- यावमासनमान्ने उपक्षीणपरिणामाया यथापूर्वापरानुभूतितदवस्था वम्मघा. रानुसंधानाभावो विक्रियावायाचया द्रष्टुरपि विक्रियावावेऽनुसंधानाभाय. भसङ्गारसर्यव्यवहारविलोपनसम इति भावः ॥ १७॥ द्रष्टुरात्मनोऽपि बुद्धिवदएपविश्वमेव ज्ञानस्य साधनापीनस्सोरपत्तिविना. भावावादितिचे त्याह- न दृष्टिलृप्यते द्रष्टुश्चक्षुरादेर्यथैव तत् । नहि द्रष्टुरिति धुक्तं वसाद्रष्टा सदैकदृक् ॥१८॥ न दृष्टिरिति । यथैव चक्षुरादिद्वारफरष्टिलुप्यते परिणामित्वापया दृष्ट- रात्मनो दृष्टिलृप्यते भपरिणाम्पारमस्वरूपरयासस्था इत्यर्पः । तदृष्टेनित्यरवं 'नहि द्रष्टुंधविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशिवा'दिति हि धुत्योतमिसर्यः ।

·प्रकरणम् १५] पदयोजनिकान्यारया । यसाप्रमाणसिद्धमिदं तमादित्यर्थः । सदेकडक एकरूपष्टिवभाव इत्यर्थः । 'सदैकभुगितिपाठे मुके पश्यतीति मुक् साक्षीत्यर्थः ॥ १८॥ यलादेवमात्मा शुद्धस्वभावोऽपि सनुपाधिसंबन्धादन्यथा प्रतीयते तसा. दारमानं ब्रह्मरवेन प्रतिप पदार्थविवेकं कुर्यान्मुमुक्षुरित्याह- संघातो बासि भूतानां करणानां तथैव च । व्यस्तं वान्यतमो वासि को वासीति विचारयेत् ॥१९॥ संघातो वेति ॥ अयमर्थ:--अहमिति तावदारमावभासते । स भास. मनोऽहं मनुष्यः कृशः स्थूल इत्यादी भूतसंघातात्मकदेहरूपः स्फुरति । तदिदमुच्यते-संघातो वासि भूतानामिति । तथाहं दृष्टा श्रोता रसयिता काणो बधिर इति करणेष्वप्यहमुल्लेखो. दश्यते अन्तःकरणसंघातो वाहमिति । तत्रापि पृथक्पृथगेवाहंकारदर्शनायस्तमेकैकं चेन्द्रियमहमस्मि । अथवैकस्मि- न्देहेऽनेकात्मत्वे कदाचिद्वैमत्यसंमवानोगव्यवस्थानुपपत्तेरन्यतमो वारसीन्द्रि यसंघातादन्यो वा तदधिष्ठातासि । यद्यन्यतमस्तहि स को धान्तःकरणमा. णायन्यतमः किं वा तत्साक्षी तद्विलक्षणस्वभाव इति विचारयेत् ॥ १९॥ विचारफलं पदार्थविवेकं कथयत्ति- व्यस्त नाहं समस्तं वा भूतमिन्द्रियमेव वा । ज्ञेयत्वात्करणत्वाच ज्ञातान्योऽसाद्धटादिवत् ॥ २० ॥ व्यस्तं नाहमिति ॥ भूतं चेन्द्रियं नाहं समस्तं व्यस्तं वा नाहमसि ज्ञेय- स्वादचेतनत्वाइटादिवत्, करणत्वात्कुठारादिवदिति यथायोगं योज्यम् । तस्माज्ञाता चेतनोऽन्योऽन्तःकरणप्राणादिभ्योऽप्यचेतनेभ्य इति इष्टदृश्या- न्वयष्यतिरेकालोचनेन विवेकः कार्य इत्यर्थः ॥ २० ॥ इदानी साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकालोचनेनावस्थात्रयविवेकद्वारा तरसा- क्षिणस्तुरीयस्याधिगमप्रकारमाह- आत्माग्नेरिन्धना बुद्धिरविद्याकामकर्ममिः । दीपिता प्रज्वलत्येपा द्वारैः श्रोत्रादिभिः सदा ॥ २१ ॥ आत्माग्नेरित्यादिना ॥ तत्रैवं सतीत्सतः प्राक्तनः श्लोकः । आत्मैवानि तस्येन्धना इध्यते प्रकाश्यते व्यवहारयोग्यः क्रियते भनयतीन्धना बुद्धिः ।

·. . उपदेशसाहसी पधभागः । [नान्यदन्यत्-. आरमचैतन्यस्य विशेषाकारतयाभिव्यक्तिकारणभूतेत्यर्थः । साविद्याकामकर्म- मिपिता उत्तेजिता वायुनेवाग्निस्थमिन्धनमामाता सती प्रग्वलति चैतन्य प्रस्ततया प्रकाशमाना जायतेऽभिव्यक्ताग्निना दह्यमानमिन्धनमिवेत्यर्थः । गवाक्षेभ्यो निःसृतदीर्घप्रभान्यायेन श्रोग्रादिमिवारनिःसृता सती सदा प्रग्य- लत्येपेति योजना । अन्नानीन्धनादिरूपकनिर्देशप्रयोजनं व्यवहारकाले विषय- महणस्य होमरवभावना तरफलं च विषये सक्तिनिवृत्तिरिति द्रष्टव्यम् ॥२४॥ एवंविधयुष्यवस्था जागरणं तस्यामारमा स्थूलपदार्यमुग्मवतीत्याह-. दक्षिणाक्षिप्रधानेषु यदा बुद्धिर्विचेटते । विषयहविपा दीप्ता ह्यात्माग्निः स्थूलभुक्तदा ।। २२ ।। दक्षिणाक्षीति । दक्षिणस्यागस्य पुरुषे श्रेष्ठत्वप्रसिद्धरिदं विशेषणम् । दक्षिणमक्षि प्रधान मुख्यं येपामिन्द्रियाणां तेषु बुद्धिर्यदा विचेटते व्यापार. वती भवति हविःस्थानीयविपर्यीता विषयं व्याप्य तदाकारेण दीप्यमाना सीति यावत् । तदारमाग्निः स्थूलमुक् स्थूल विषयाणां मोका जागरयु. च्यत इत्यर्थः ॥२२॥ रूपकनिरूपणफलं स्पष्टयति- हुयन्ते तु हवींपीति रूपादिग्रहणे सरन् । अरागद्वेप आत्मानी जाग्रदोपर्न लिप्यते ॥ २३ ॥ हूयन्त इति ॥ रूपादिग्रहणे विषयग्रहणसमये भरागद्वेषः शोमनाशो. भनाध्यासेन रागदेपावकुर्वन् हवीपीमान्यारमानी हुयन्त इनि सरन्याय- भारमा जामहोपपियोपलब्धिनियन्धनः पुण्यापुण्यलक्षणेनं लिप्यते । न संलिप्यत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ इदानी स्वमावस्थामाह- मानसे तु गृहे व्यक्तः सोऽविद्याकर्मवासनाम् । पश्यंस्तेजस आत्मोक्तः स्वयंज्योतिः प्रकाशिता ॥ २४ ॥ मानसे विति ॥ मनसः परिणामोपाधिानमं गृहं सः सग्रामिण्यम भारमाऽपियामयुस्टकमोहुदा यामनाऽविद्याकर्मपासनेयुध्यते सो विपपा. भारी पश्यंजस इयुको विद्वद्धिः । तेजसि पासनामये रिपयेऽभिग्यफ . - .

·प्रकरणम् १५] पदयोजनिकान्याख्या। १७५ इति व्युत्पत्तरित्यर्थः । तत्र भासमानकर्मसुखदुःखादीनां मनोमानत्वात्तस्य- च दृश्यत्वेनैव सदावस्थानादात्मन उपाध्यन्तराभावे सति बाह्यस्य चादित्या दिज्योपस्तदानीमुपरमादात्मैव स्वयंज्योतिः सन्प्रकाशिता साक्षी भवतीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं चेति, 'अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवतीति च॥२४॥ : सुपुतिमाह- विपया वासना वापि चोद्यन्ते नैव कर्ममिः। यदा बुद्धौ तदा ज्ञेयः प्राज्ञ आत्मा ह्यनन्यदृक् ॥ २५ ॥ विपया इति ॥ यदा बुद्धावन्तःकरणे विपयाः स्थूलाः वासनान सूक्ष्माः स्वमदृश्याश्च कर्मभिर्न चोद्यन्ते नोद्भूताः कियन्ते तदारमा प्राज्ञो शेयस्तत्संज्ञकस्तदा भवतीत्यर्थः । प्रज्ञातिशयात्तदा प्राज्ञ इति व्युत्पत्तिमभिप्रेस विशिनष्टि-अनन्यहगिति । भन्यदात्मव्यतिरिक्तं विपयं वासनां वा न पश्य- तीत्यनन्या, अपरिच्छिन्नमज्ञ इत्यर्थः ॥ २५॥ एवमवस्थात्रयं तदवस्थं चात्मानं द्रष्टदृश्यभावेन विविव्येदानीमभिमा- निसहितावस्थात्रयसाक्षितया विश्वादिनयापेक्षया तुरीयं प्रत्यञ्चमात्मानं नित्य- विज्ञप्तिस्वभावमुपलम्भयति- मनोबुद्धीन्द्रियाणां या अवस्थाः कर्मचोदिताः । चैतन्येनैव भास्यन्ते रविणेव घटादयः॥ २६ ॥ मनोबुद्धीति ॥ इन्द्रियाणामवस्था जागरणं । मनोवस्या स्वमः । बुद्ध- वस्था कारणवस्था सा सुपुतिरिति विभागः । स्पष्टमन्यत् ॥ २६ ॥ ननु यद्यात्मा निर्विकार एवं साक्षी कथं तर्हि बुध्यादीनां कर्तीच्यते . तत्राह- तत्रैवंसति बुद्धीई आत्मभासावभासयन् । कर्ता तासां यदर्थास्ता मूढेरेवाभिधीयते ।। २७ ।। तत्रैवंसतीति । तत्र तस्मिनात्मनि एवंसति अवस्थात्रयेऽध्यस्ते सावस्थाः घुद्धीः आत्मभासा स्वचैतन्याभासेनावभासयन् ज्ञ भात्मा तासां कर्तनि ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २॥ [नान्यदन्यत्- मूढः शास्राचार्योपदेशरहितैरभिधीयते व्यपदिश्यते इति योजना । तथा व्यवहारप्रवृत्ती निमित्तं सूचंयन्बुद्धीर्विशिनष्टि-यदास्ता इति । यसात्मनः सुखदुःखप्रतिभासास्ता भासयन्निति कर्मोद्भासितवुद्यवस्थानुगतः चिदा. मासाविवेकादारमा दर्शनकर्तेरयुच्यते मूरित्यर्थः ॥ २७ ॥ एवमज्ञाने तत्कार्ये च प्रतिविम्बितस्य चिदात्मनो ज्ञातृत्वमुपाधिनिबन्धनं व्युत्पाद्य सर्वज्ञत्वं सर्वकर्तृत्वं च तस्यैव मायोपाधिप्रतिविम्यवशादिति व्युत्पादयति- सर्वज्ञोऽप्यत एव स्यात्स्वेन भासावभासयन् । सर्व सर्वक्रियाहेतोः सर्वकृत्त्वं तथात्मनः ॥२८॥ सर्वशोऽपीति ॥ अत एवेत्युक्तमेव विशदयति-खेनेति । स्वारमाश्रय- विपयकमायाविवर्त सर्व स्वचैतन्येनादित्यप्रकाशवदविकृतेन भासयन्सर्पज्ञ उच्यते न पुनः सर्वविपयज्ञानकर्तृत्वेनेत्ययः । तथा तद्वन्मायानियन्धनमेवा. स्मनः सर्वकृत्वं सर्वकर्तृत्वम् । तदेवाह-सर्वक्रियाहेतोरिति । संनिधिसत्ता. माग्रेण भ्रामकवरसर्यकारकमवृत्तिहेतुरयादित्यर्थः ॥ २८॥ तदेवमवस्थानयसाक्षितया विविक्तशुद्धचिद्रूपस्यारमनः कार्यकारणारमक- मायोपाधिवशाज्ञातृत्वकर्तृत्वसर्पज्ञत्यादिष्यवहारास्पदत्वं न स्वभावत इत्यु. कमर्थमनूध किं तरस्वाभाविक विम्वतुल्यमारमस्वरूपमित्यपेक्षायां तदाह- सोपाधिश्चैवमात्मोक्तो निरुपाख्योऽनुपाधिकः। निष्कलो निर्गुणः शुद्धस्तं मनो वाक नामुतः ।। २९ ॥ सोपाधिश्चेति ॥ यस्तु निरुपाख्यो विषयतयोलेसयोग्यो न भवति सोऽनुपाधिकः । सर्पम्पयहारातीत इत्यर्थः । गुणावयवशून्यस्याच्छुदः । फूटस्थ इत्यर्थः । निरुपाख्यत्वमुक्त व्यनक्ति-तमिति ॥ २९॥ मनोवागगम्यरवं साधयति- चेतनोऽचेतनो वापि कर्ताऽकर्ता गतोऽगतः। बद्धो मुक्तस्तथा चैकोऽनेकः शुद्धोऽन्यथेति वा ॥३०॥ चेतन इति । अयमय:-अहमिति शन्दप्रत्ययो तावत्पराग्य्यावृसतया , ·प्रकरणम् १५]] पदयोजनिकाव्यारया। रमानं प्रत्यञ्चमवगाहेते इत्यविवादम् । वौ चेच्छुद्धमेवात्मानं गोचरयेत तदा प्रत्यक्षोपलब्धे घटादाविव विवादिनां विप्रतिपत्यभाव एव स्यात् । विप्रतिपद्यन्ते तु ते-देहेन्द्रियमनोबुद्धीनामन्यतमोऽचेतन एव चेतनो वा नास्मेति वेवासाः । तदन्यश्चेतन इति वेदवादिनः । तेष्वपि केचिरकतेति केचिदकर्तेति गतो व्यापकोऽगतोऽव्यापकोऽणुपरिमाणो देहपरिमाणो पेति केचिद्वद्धो जीवो मुक्तोऽन्य ईश्वरस्तथा सर्वशरीरेप्वेकोऽनेको वा शुद्धो रागा- दिगुणरहितोऽन्यथा तधुक्तश्चेति ॥ ३०॥ अतो विप्रतिपत्तेरयथाभूतात्ममानगोचरस्वादसमर्थों शब्दप्रत्ययौ शुद्धा- मनीस्याह- अप्राप्यैव निवर्तन्ते वचोधीभिः सहैव तु । निर्गुणत्वास्क्रियाभावाद्विशेषाणामभावतः ॥ ३१ ॥ अप्राप्यैवेति ॥ कथमात्मप्राप्तिर्षाचा धियामिति चेत्परमार्थतः प्रवृत्ति- चीजाभावादित्याह-निर्गुणत्वादिति । रूपादिगुणहीनयादाहोन्द्रियद्वारक- घीभिस्तावदारमा न प्राप्यते । मनसश्च बाह्येन्द्रियद्वारोपलम्धविपयातिरे- केण स्वतघ्रस्य विपयानिरूपणात्तदगोचरमात्मानं तत्र प्रामोति । क्रियामा- चाद्वात्मनो गोचरवाभावः। नहि क्रियाहीनेऽनवच्छिन्ने वस्तुनि क्रियावद- नुगतिमात्रेणापूर्वधर्मोपजनिः संभवति । घटादिनानुगते गगने तददर्शनात् । वमान्मनःसंयोगजज्ञानासंभवाल मनसापि प्राप्य आत्मेत्यर्थः । तथा विशे- पाणां गोधनरूपाणां बाह्यानां स्वगतानां चा जात्यादीनां प्रवृत्तिनिमित्तानाम- भावान शब्दोऽपि प्रामोत्यामानमित्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'यतो वाचो निव. तन्ते अप्राप्य मनसा सहे"ति, 'न चक्षुषा गृद्यते नापि वाचा नान्यदेवैस्त- पसा कर्मणा वेति च ॥३॥ भविपयस्थारमनः कथं वेदान्तवेदनीयस्वमित्याशय लक्षणावर्मनेत्यभि- प्रेत्याह- व्यापकं सर्वतो व्योम मूर्तेः सर्वैर्वियोजितम् । यथा तद्वदिहात्मानं विन्द्याच्छुद्धं परं पदम् ।। ३२ ॥ च्यापकमिति ॥ सर्वेः मूतैः सर्वतो वियोजितं परिच्छेदप्रतिभासहेत- पाभिवर्जितं व्यापक स्वरूपतोऽपरिच्छिन्नं च व्योम यथा, तहदेव शुद्धम- उ.सा. १२ -- ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [नान्यदन्यत्- वस्थानयोपाधिवियोजितमवस्थात्रयसाक्षितया लक्षितं शुदमात्मानमिह वेदान्तसमये परं पदं परमात्मानं ब्रह्म विन्द्यादिति योजना ॥ ३२॥ एवमारमतत्वेऽवधारिते पुनरवस्थानयाभिमानं न कुर्यादित्याह- दृष्टं हित्वा स्मृति तसिन्सर्वग्रश्च तमस्त्यजेत् । सर्वदृग्ज्योतिपा युक्तो दिनकृच्छावरं यथा ॥ ३३ ॥ दृष्टमिति ॥ दृष्टं जागरितं तद्धित्वा दृष्टा श्रोता मन्तेत्येवमेकैकक्रियोप- रक्ततयात्माभिमानं त्यक्त्वेत्यर्थः । दर्शनाद्यवस्थायामपि निर्विशेपमेवात्मानं मन्वीतेति भावः । तस्मिन् दृष्टेऽर्थे स्मृति स्वमं हित्वा । संस्कारद्वारकत्वा- रखस एवेह स्मृतिरुच्यते । अहं स्वमे देवोऽभूवं व्यामो वाभूवमिति तदमि- मानं हित्वेत्यर्थः । दृश्यस्य सवासनस्य मनसो विकारोऽसौ नारमन इत्यसं- गतामात्मनोऽनुसंदघीतेति भावः । तथा तमः सुषुप्तिं स्यजेत् । तमसो विशे- पणं सर्वम इति । सर्व प्रसतीति सर्वनः । सान्तमिदं पदम् । सुपुतेरप्यव. भासकतयाऽलुप्तप्रकाशस्वभाव एवात्मा नतु भूढो ज्ञानवान्वेति मन्वीते. त्यर्थः । कोऽसाववस्थात्रयत्यक्तेति तमाह-सर्वदृगिति । सर्वहक्सर्वसाक्षी प्रत्यगात्मा ज्योतिषा युक्तः । 'ज्योतिपां ज्योतिरित्युक्तेन ब्रह्मणकीभूत इत्यर्थः । यथा दिनकृत्सविता शर्यया भवं शार्यरं तमः स्वतेजसा प्रसिवा • निस्तमस्क एवावतिष्ठते तथाऽवस्थाविकारहेत्वज्ञानं माह्मणज्योतिपाऽभिभूः यादयानन्दस्वभाव एवावतिष्ठते इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ उक्तमेव त्यागप्रकारं प्रकटयति- रूपस्मृत्यन्धकारार्थाः प्रत्यया यस्य गोचराः । स एवात्मा समो द्रष्टा सर्वभूतेषु सर्वगः ॥ ३४ ॥ रूपस्मृतीति ॥ रूपस्मृत्यन्धकारा जामस्वप्नसुषुप्तयोऽर्था विपया येषां प्रत्ययानां ते तथोक्तोः ते यस्स साक्षिणो गोचराः प्रतिभास्याः स एवारमा सर्वभूतेषु द्रष्टा । तथापि समो निर्विशेषः । यतः सर्वगः । परिच्छेदकरहित इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ यद्येवमुक्तखभाव एवारमा कुतस्तसिन्विचित्रः संसारप्रत्ययोदयस्तताह-- आत्मबुद्धिमनश्चक्षुर्विपयालोकसंगमात् । विचित्रो जायते बुद्धेः प्रत्ययोज्ञानलक्षणः ॥ ३५ ॥ 1 - ·१७९ प्रकरणम् ५] पदयोजनिकान्याख्या। आत्मबुद्धीति ॥ अज्ञानलक्षणः । अज्ञानोपाधिनिबन्धन इत्यर्थः ॥३५॥ भविद्यातत्कार्योपाधीनामात्मनश्च विवेकानुपलम्भादेव संसारप्रतिभास इति स्थिते भुमुक्षोः कर्तव्यमुपदिशति- विविच्यासात्वमात्मानं विन्याच्छुद्धं परं पदम् । द्रष्टारं सर्वभूतसं समं सर्वभयातिगम् ॥ ३६॥ विविव्येति ॥ असाहुयादिसंघाताद्विविच्य स्वमारमानं विन्द्यादिति संबन्धः । स्पष्टमन्यत् ॥ ३६ ॥ वेद्यमेवात्मरूपं पुनर्विशिनष्टि- समस्तं सर्वगं शान्तं विमलं व्योमवत्स्थितम् । निष्कलं निष्क्रिय सर्व नित्यं द्वन्द्वैर्विवर्जितम् ।। ३७ ॥ समस्तमिति ॥ समस्तमात्मानं सर्व परं पदं ब्रह्मेति पृथक् योज्यमपु- नरुक्ततायै । अन्न विधिमुखेन प्रतिषेधमुखेन च ये विशेषा निर्दिष्टास्तामो- पान्साक्षिणि त्वंपदार्थे तत्पदार्थे च प्रह्मण्यनुसंधायानयोस्तुल्यलक्षणत्वं नि- चित्य तत्वमसिवाक्यादब्रह्मेति निश्चिनुयादिति तारपार्थः ॥ ३७॥ एवं बहात्मरूपेणैव ज्ञातव्यगिरयुक्त पुनर्मुमुक्षु शिक्षयति- सर्वप्रत्ययसाक्षी ज्ञः कथं ज्ञेयो मयेत्युत्त । विमृश्यैवं विजानीयाज्ज्ञानकर्म न वेति वा ॥ ३८ ॥ सर्वेति । सर्वप्रत्ययसाक्षी ज्ञानकस्वभावो य उकः स कथं कीटक्स्व. भाव इति विमृशेदिति योजनीयम् । कथंशब्दसूचितं विमर्शमेव विभजते- ज्ञेय इति । मया औय उत्त न ज्ञेय इति शेपः । यदि ज्ञेयस्तदापि ज्ञान प्रति कर्म वान वेत्येवं विमृश्य विज्ञानीयात्तत्वमात्मन इत्यर्थः ॥ ३०॥ एवंविमर्श ज्ञेयत्वपक्षस्तावन्न संगच्छत इत्याह- अदृष्टं द्रष्ट्रविज्ञातं दृष्टमित्यादि शासनात् । नैव ज्ञेयं मयान्या परं ब्रह्म कथंचन ।। ३९ ।। अदृष्टमिति ।। 'यदि मन्यसे सुचेदेति दहरमेवापि नूनं त्वं वेस्थ ब्रह्मणो ·१८० उपदेशसाहस्री पद्यभागः २॥ [नान्यदन्यत्- रूप मिति ज्ञेयस्याल्पत्वोपदेशादब्रह्मत्वापत्तरदृष्टमविज्ञातमिति च श्रुतिशा- सनाल ब्रह्मात्मतत्त्वं ज्ञानकर्मत्वेन मया अन्य कथंचन ज्ञेयमित्यर्थः ॥३९॥ यद्येवं ज्ञेयत्वं न संभवति कयं तारमन्येवात्मानं पश्येदित्याधुपदेश इत्याशश्य, अविषयत्वेनाविर्भावमानमेवारमतत्वज्ञानं न विषयत्वेन 'यस्या- मतं तस्य मतं मतं यस्य न चेद स' इति श्रुतिरिति मन्वानोऽज्ञेयत्वपक्षमपि प्रतिक्षिपति- खरूपान्यवधानाभ्यां ज्ञानालोकस्वभावतः । अन्यज्ञानानपेक्षत्वाज्ज्ञातं चैव सदा मया ॥ ४०॥ स्वरूपेति ॥ यज्ञानस्वरूपादन्यजडं यच्च व्यवहितं ज्ञानदेशात्तदाग- न्तुकज्ञानसापेक्षसिद्धिकरवाज्ज्ञानविपयतया ज्ञेयं भवति न तथेदमात्मत- स्वम् । कथं तर्हि शृणु । ज्ञानालोकस्वभावतो ज्ञानप्रकाशस्वरूपत्वारस्वरू- पाव्यवधानाम्यां हेतुभ्यामन्यज्ञानानपेक्षवादविषयत्वेन विज्ञातं भवत्यारम- तत्वमिति योजना । ज्ञातुरेव ब्रह्मत्वोपदेशाज्ञातुश्च स्वज्ञेयत्वानुपपत्तेरवि- ज्ञातरवाभावाच सदा मया ज्ञातं च ब्रह्मात्मतत्त्वमित्यर्थः ॥ १०॥ ज्ञानस्वरूपस्य नान्यज्ञानापेक्षेत्येतदृष्टान्तेन साधयति- नान्येन ज्योतिपा कार्य रवेरात्मप्रकाशने । स्वबोधानान्यबोधेच्छा बोधस्यात्मप्रकाशने ॥४१॥ नान्येनेति ॥ स्पष्टार्थः ॥४१॥ दृष्टान्तस्य दान्तिकस्य च नैरपेक्ष्यमुक्तं साधयति- न तस्यैवान्यतोऽपेक्षा स्वरूपं यस्य यद्भवेत् । प्रकाशान्तरदृश्यो न प्रकाशो ह्यस्ति कश्चन ॥ ४२॥ न तस्येति ॥ मारमा नान्यतो ज्ञानमपेक्ष्यते तरस्वरूपरवात् । यस स्वरूपं तन्नान्यतस्तदपेक्षते । यथा प्रकाशरूपः सविता न प्रकाशमन्यतोऽपे- क्षते तथा चायं तस्मादेवमित्यर्थः । किंच नारमा प्रकाशान्तरदृश्यः प्रकाश- रूपत्वादादित्सवादित्याह-प्रकाशान्तरेति ॥ ४२ ॥ ननु प्रकाशान्तरदृश्यत्वाभावेऽपि स्वरूपप्रकाशश्य एव किं न स्याधया ·प्रकरणम् १५] पदयोजनिकाम्याख्या। १८१ सविता घटादि प्रकाशयन्स्वारमानमपि प्रकाशयस्येव तथारमापि दृश्यमव- भासयनस्वारमानमपि भासयेदिति चेन्नेत्याह- व्यक्तिः स्यादनकाशस्य प्रकाशात्मसमागमात् । प्रकाशस्त्वर्ककार्यः स्यादिति मिथ्या वचो ह्यतः॥४३॥ व्यक्तिः स्यादिति ॥ अप्रकाशस्वरूपतः प्रकाशहीनस्य प्रकाशात्मसमा. गमाप्रकाशखभावसंसर्गमानाब्यक्तिरभिव्यक्तिस्तमोनिवृत्तिलक्षणा स्यात् । न तत्र प्रकाशगुणोदय इत्यर्थः । अतः प्रकाशोऽर्ककार्य इति मृपा व्यपदेशः। प्रकाशावगुण्ठिते वस्तुनि प्रकाशोदयाभावेऽभिव्यक्त्यभावादर्शनादित्यर्थः । तस्माद्भासमानस्वरूपसंसर्ग एव भासस्याभिव्यक्तिरिति प्रकाशस्वभावस्य सवितुर्नान्यप्रकाश्यता स्वप्रकाश्यता वास्तीति न दृष्टान्तस्वसिद्धिरतो न दार्टीन्तिकसिद्धिस्त्वत्पक्ष इति भावः ॥ ४३ ॥ घटादिप्रकाशः करमादर्ककार्यों न भवतीति चेत्तवाह- यतोऽभूत्वा भवेद्यच्च तस्य तत्कार्य मिष्यते । खरूपत्वादभूत्वा न प्रकाशो जायते रवैः॥४४॥ यतोऽभूत्वेति ॥ यत्तु प्रागभूत्वा यतो भवेत्तत्तस कार्यमिष्यत इति संबन्धः। स्पष्टमन्यत् ॥ ४५ ॥ कथं तर्हि प्रकाशस्वरूपस्यादित्यस प्रकाशयितृत्वमात्मनश्च बोधमानस्व- भावस्य बोद्धव्यं व्यपदिश्यते तवाह- सत्तामाने प्रकाशस्य कर्तादित्यादिरिष्यते । घटादिन्यक्तितो यद्वतद्वोधात्मनीष्यताम् ॥ ४५॥ सत्तामात्र इति ॥ प्रकाशस्य संघिसत्तामात्रे सति घटादिव्यक्तितो घटाघभिव्यक्तदर्शनादादित्यादिः प्रकाशस्य कर्तेप्यते यद्वत्तद्वद्धोधरूपेऽप्या. रमनि स्वाध्यस्तवस्तुसंघिसत्तामाने सति बोरवमिप्यतामङ्गीक्रियतामिति योजना ॥४५॥ स्वगतधिकारमन्तरेणैवाश्मनोऽर्थप्रकाशकरवामित्येतदपि रविदृष्टान्तेन स्पष्ट- यति- ·उपदेशसाहस्री पद्यमागः २। [नान्यदन्यत्- विलासर्पस्य निर्याणे सूर्यो यद्वत्प्रकाशकः । प्रयत्नेन विना तद्वज्ज्ञातात्मा चोधरूपतः।॥ ४६॥ विलादिति ॥ सर्पस्य विलद्वारा निर्गमे ज्ञायमाने यद्वत्सूर्यः प्रयत्न विना पूर्वसिद्धेनैव स्वज्योतिपा तं भासयन्प्रकाशको व्यपदिश्यते तद्वदात्मा बोधरूपत्वात्प्रयतेन विना विकारमन्तरेण ज्ञाता व्यपदिश्यत इत्यर्थः ॥४॥ इदानीमुपाधिमा ज्ञातृत्वन्यपदेशात्तदभावे तदभावादीपाधिकमेव ज्ञा- तृत्वमिति दर्शयितुं परमुदाहरणमाह- दग्धैवमुष्णः सत्तायां तद्वदोद्धात्मनीप्यताम् । सत्येव यदुपाधौ तु ज्ञाते सर्प इवोत्थिते ॥४७॥ दग्धैवमिति ॥ यथा दाह्यसंनिधावुष्णस्वरूपस्याग्नेः सत्तामात्रेण दाह- करवं तथा बोधस्वरूपस्याप्यारमनो योध्यसनिधिमात्रेण बोहरवमिप्यताम् । यद्यसादुपाधी ज्ञाते सत्येवारमा ज्ञातोच्यते । यथा बिलादुस्थिते सर्प उपा- धौ ज्ञाते सत्येव सविता प्रकाशकः कथ्यते न तदमावे । तस्मादौपचारिक एवात्मनो ज्ञातृत्वव्यपदेश इत्यर्थः ॥ ४७ ॥ औपाधिकरवं ज्ञातृत्वमात्मनो रविष्टान्तेन प्रतिपाद्य तेनैव दृष्टान्तेन कर्तृत्वमप्यौपाधिकं प्रतिपादयति- ज्ञाताऽयनोऽपि तद्वज्ज्ञः कर्ता भ्रामकवद्भवेत् । स्वरूपेण स्वयं नात्मा ज्ञेयोऽज्ञेयोऽथवा ततः ॥४८॥ शातेति ॥ यद्वदयं ज्ञ मारमा यवरहितोऽपि ज्ञाता व्याख्यातस्तद्वरस्वग- तविशेषशून्योऽपि संनिधिमात्रेण कारकाणि प्रवर्वयन्क्रियाणां कर्तेति व्यप- दिश्यते भ्रामकवादित्यर्थः । भ्रामयति प्रवर्दयति माक्सुप्तं जनसमूहमिति नामकः सूर्यः । यद्वा भ्रामकोऽयस्कान्तः । स यथा स्वयं चलनादिध्यापाररहि- वोऽपि लोहफीलादीनां चालको दृष्टस्तथायमपीत्यर्थः । तदेवं व्यक्तिः स्याद: प्रकाशस्ये'त्यारभ्योक्तं प्रासङ्गिकमात्मनो ज्ञातृत्वं कर्तृत्वं चौपाधिकं व्यवस्थाप्य प्रान्तमात्मनो ज्ञानकर्मवाकर्मस्वाभ्यामज्ञेयज्ञेयत्वपक्षद्वयसमर्थनमुपसंह- रति-स्वरूपेणेति । यतोऽयमारमा निर्विशेषः स्वभावतोऽलुसप्रकाशस्वरूपच

·प्रकरणम् १५]
पदयोजनिकान्याख्या।
१८३
-
ततः स्वयं स्वरूपेणासाधारणस्वभावेन न ज्ञेयो ज्ञानक्रियया च्यासो न
भवति, तथा नाज्ञेयो व्यवहितवस्तुवा ज्ञानप्रकाशरहित इत्यर्थः । अथवे-
त्यनेन ज्ञाता चान्यस्याज्ञाता वा न भवत्यारमा निर्विकारत्वाञ्चैतन्ययोगाच,
तथा कर्ता कारकाध्यासाधिष्ठानत्वान कर्ता च निर्व्यापारमादित्यादिविरुद्ध-
प्रतिभासम्यवस्थोपसंहार उक्तो वेदितव्यः ॥ ४८॥
आत्मन उके ज्ञेयस्वायभाये प्रमाणमाह-
विदिताविदिताभ्यां तदन्यदेवेति शासनात् ।
बन्धमोक्षादयो भावास्तद्वदात्मनि कल्पिताः ॥ ४९ ॥
विदिताविदिताभ्यां तदिति ॥ 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदिता-
दधीति श्रुत्या विदिताविदिताभ्यां कार्यकारणाभ्यामन्यदारमत्वं प्रीति
शासनाकार्यकारणधर्मविलक्षणस्वभाव एवायमारमेत्यर्थः । तथाच यथारमनि
ज्ञातृत्वं कारणत्वमित्यादि सर्वमविद्यावशादेव कल्पितं तथा बन्धो मोक्ष-
छिन्नो भिन्नः सुखी दुःखीत्यादयोऽपि भावा आत्मनि कल्पिता एवेत्याह-
पन्धेति ॥४९॥
बन्धादीनामारमनि करिपतस्ये सदृष्टान्तं हेतुमाह-
नाहोरात्रे यथा सूर्य प्रभारूपाविशेषतः।
बोधरूपाविशेषान्न बोधाबोधौ तथात्मनि ॥ ५० ॥
नाहोरात्र इति ॥ अयोधनिबन्धनो बन्धो बोधनिबन्धनो मोक्षस्तयोर-
माये तन्न तयोरप्यभाव इत्यर्थः ।।.५० ॥
उक्तेनोपायेनोक्तस्वरूपं ब्रह्म विजानतः फलमाह-
यथोक्तं ब्रह्म यो वेद हानोपादानवर्जितम् ।
यथोक्तेन विधानेन स सत्यं नैव जायते ।। ५१ ।।
यथोक्तमिति ॥ हानोपादानवर्जितमिति हानोपादानकर्तृत्वं च व्याप-
स्यते । अनेन सर्वविशेपाः प्रतिपिद्धा भवन्ति परिग्रहपरित्यागात्मकत्वात्सर्व.
विशेषाणामित्यर्थः । यथोक विधानं पदार्थपरिशोधनामकारः स नैव जायत
इनि सत्यमिति संबन्धः । 'न स भूयोऽभिजायत' इति स्मृतेरित्यर्थः ॥५॥

·१८४ - उपदेशसाहसी पद्यभागः २ । [पार्थिव यथोक्तब्रह्मवेदनेन विनापि यथोक्तफलसिद्धः कृतं ज्ञानेनेत्याशय 'नान्यः पन्या विद्यतेऽयनायेति श्रुतिविरोधान्मैवमित्याह- जन्ममृत्युप्रवाहेपु पतितो नैव शक्नुयात् । इत उद्धर्तुमात्मानं ज्ञानादन्येन केनचित् ॥ ५२ ।। जन्मेति ॥ इत एभ्यो जन्ममृत्युप्रवाहेभ्यः । केनचिरसाधनान्तरेण ॥५२॥ उक्तेर्थेऽथर्वोपनिपद्वाक्यं प्रमाणयति- भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तसिन्दृष्ट इति श्रुतेः ॥ ५३॥. मिद्यत इति ॥ स्पष्टम् ॥ ५३ ॥ प्रकरणाय संक्षिप्योपसंहरति- ममाहमित्येतदपोह्य सर्वतो विमुक्तदेहं पदमम्बरोपमम् । सुदृष्टशास्त्रानुमितिभ्य ईरितं विमुच्यतेऽसिन्पदि निश्चितो नरः॥ ममाहमिति ॥ सर्यतः सर्वारमना ममाहमित्येतत्सविषयमपोहा त्यक्त्वा नरो मनुष्योऽस्मिन्यदि निश्चितो निश्चितमतिः स्यात्तदा स विमुच्यत इति योजना । अस्मिन्कस्मिन् विनिश्चित इति तदाह-विमुक्तदेहमिति । देहवय. संबन्धशून्यं प्रत्यक्तत्वं पदं ब्रह्माम्बरोपमं निरतिशयं निःप्रपञ्चमिति यावत् । कुत एवंविधं ब्रह्मात्मस्वरूपमित्यपेक्षायां श्रुतियुक्तिभ्यां निर्धारितत्वादत्रा- संभावना नास्तीत्यभिप्रेत्य तद्विशिनष्टि-सुदरेत्यादि ईरितमित्यन्तेन । यदेवंविधं सम्यग्विचारितशास्त्रानुमानेभ्योऽस्माभिरीरितमस्मिन्निति सं. इति पञ्चदशं नान्यदन्यप्रकरणम् ॥ १५॥ पार्थिवप्रकरणम् १६ पूर्वस्सिन्प्रकरणे एकदेशिमतप्रतिक्षेपमुखेन नहीकत्वज्ञानमेव स्वरूपाव. स्थानलक्षणमोक्षसाधनं न भेदाभेदज्ञानमिति प्रतिपादितम् । अधुना सर्व:.

·१८५ प्रकरणम् १६ पदयोजनिकाल्यारया। तार्किकमतप्रतिषेधेन मुमुहूं खाराज्येऽभिपेक्तुं प्रकरणान्तरमारभमाणः प्र- थमं स्थूलशरीरात्मवादिमतं निराकरोति- पार्थिवः कठिनो धातुईयो देहे स्मृतोऽम्मयः । पक्तिचेष्टावकाशाः स्युर्वहिवाय्यम्बरोद्भवाः ॥१॥ पार्थिव इति ॥ यः स्थूलदेहे कठिनो धातुमासादिरूपः स पार्थिवः पृथिव्यंशः पृथिवीपरिणामात्मकः स्मृतो ज्ञातो विद्वद्भिरित्यर्थः । एवं दवो- ऽग्मयोऽपां परिणामः । पक्तिः पाकश्चेष्टा स्पन्दनमवकाशोऽन्नपानमनसा संचारमार्गा देहगतसुपयो ये स्युः एते क्रमेण वहिवारवम्बरोद्भवा देहानु- गतवतयाधंशकार्यभूताः स्मृता इत्यक्षरार्थः । देहो नारमा भूतपरिणामस्वा. द्वल्मीकादिवदिति भावः ॥१॥ इन्द्रियात्मवादिनं प्रत्याह- घ्राणादीनि तदर्थाथ पृथिव्यादिगुणाः क्रमात् । रूपालोकवदिष्टं हि सजातीयार्थमिन्द्रियम् ॥२॥ घ्राणादीनीति ॥ प्राणादीनीन्द्रियाणि तदर्थास्तेषां विपयाः गन्धादयश्च क्रमारपृथिव्यादीनां गुणाः कार्याणीत्यर्थः । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दास्तावत्पृथि. ग्यसेजोवारवाकाशानां प्रमेण धर्माः प्रसिद्धास्तेपो ब्राणायकैकेन्द्रियमाह्यता न्वयव्यतिरेकसिद्धा । तथाच यदिन्द्रियं यस्य धर्म ग्राहयति सदिन्द्रियं तस्य सजातीय भवितुमर्हति । यथा तैजसस्य रूपस्य प्रकाशको दीपादितैजसो हष्ट- तथेन्द्रियाण्यपि भौतिकानां प्रकाशकवानौतिकान्येवेत्यनुमानमाह-रूपा. लोकवदिति । एवमिन्द्रियाणां भौतिकरये सिद्ध देहवदेषामप्यनारमत्वमिति भावः॥२॥ किंचेन्द्रियाणि नारमनः करणवारकुठारवदित्यनुमानान्तरं सूचयन्काय- वशादिन्द्रियाणामेकादशस्वनियममाह- बुयर्थान्याहुरेतानि वाक्पाण्यादीनि कर्मणे । वद्विकल्पार्थमन्तस्यं मन एकादशं भवेत् ॥ ३॥ मर्थानीति ॥ एतानि प्राणादीनि बुध्यांनि जानकरणान्याहः ·उपदेशसाहस्री पथभागः२। [पार्थिव चाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानीन्द्रियाणि कर्मणे कर्मार्थ वचनादानगमनविस- र्गानन्दाथ तत्करणान्याहुरित्यर्थः । तेषां दशानामिन्द्रियाणां विकल्पार्थ युगपद्विषयसंनिधाने क्रमेण तत्तद्विपयज्ञानादिनियमार्थ यदिन्द्रियं तन्मन उक्तदशापेक्षया एकादशं भवेत् । मनश्चैकं साधारणं करणमवश्यमङ्गीका- यम् । भन्यथात्मनो युगपदनेकेन्द्रियविषयसंप्रयोगे सति युगपदेवानेकज्ञा- नानि जायेरन् । नचैवमस्ति । तथाच तस्यापि मनसः करणत्वादनात्मत्व- मिन्द्रियवदिति सिद्धम् ॥ ३॥ बुद्धिरपि नात्मा करणविशेपरवान्मनोवदिति बौद्धमतं निराकुर्वस्तस्याः स्वभावं दर्शयति- निश्चयार्था भवेद्बुद्धिस्तां सर्वार्थानुभाविनीम् । ज्ञातात्मोक्तः स्वरूपेण ज्योतिपा व्यञ्जयन्सदा ॥ ४ ॥ निश्चयार्थेति ॥ निश्चयोऽर्थपरिच्छेदः सोऽर्थः प्रयोजनं यस्या अन्तःकर- णवृत्तेः सा निश्चयार्था बुद्धिर्भवेत् । निश्चयकरणं बुद्धिरित्यर्थः । अन्यदृश्य. वादपि तस्या अनारमत्वमित्याह-तामिति । बुद्धिज्ञातुरपि बुद्धिवदन्यज्ञेय. स्वशां वारयति-स्वरूपेण ज्योतिपेति । तथाच भास्यभासकयो रूपालो- कयोरिव भेदागास्याया बुद्धेरन्यो भासक आस्मेत्यर्थः ॥ ४ ॥ यदि बुद्धरात्मा भासकस्ता, तया संसर्गादशुद्धिरापयेतेत्याशय दृष्टान्तेन परिहरनाह- व्यञ्जकस्तु यथालोको व्यवस्थाकारतां गतः । व्यतिकीर्णोऽप्यसंकीर्णस्तद्वज्ज्ञः प्रत्ययैः सदा ॥५॥ व्यक्षकस्त्विति ॥ यथा आलोको व्यक्षको दीपालोकादिय॑ङ्गयस्य घटा. देराकारतां गतः सन्व्यतिकीर्णोऽपि व्यामिश्रतया भासमानोऽपि वस्तुतोऽसं. कीर्णो विविक्तस्वभाव एव भवति तद्वदेव ज्ञः आत्मा सदा प्रत्ययैर्बुद्धिवृत्ति- भिरित्यर्थः । अतो नित्यशुद्ध एवात्मेति भावः ॥ ५॥ यदि बुद्ध्यादेरत्यन्तविलक्षणो निर्व्यापार आत्मा कथं तर्हि तस्य तदव- भासकरवमित्याशल्य तदपि दृष्टान्तेनाह- + ·प्रकरणम् १६] पदयोजनिकाच्याख्या। स्थितो दीपो यथायनः प्राप्तं सर्व प्रकाशयेत् । शब्दाद्याकारबुद्धीज्ञः प्राप्तास्तद्वत्प्रपश्यति ॥ ६ ॥ स्थित इति ॥ स्पष्टार्थः ॥ ६॥ तथापि कथं शुद्धिः सुखित्वादिस्फुरणादित्याशश्याह- शरीरेन्द्रियसंघात आत्मत्वेन गतां घियम् । नित्यात्मज्योतिपा दीप्तां विशिंपन्ति सुखादयः ॥ ७॥ शरीरेति ॥ सुखादयः शरीरादिसंधाते आत्मत्वेन प्रवृत्ती धियं बुद्धिं विशिंपन्ति नस्वात्मानम् । किंलक्षणाम् । नित्यारमज्योतिषा दीप्तो प्रकाशि- ताम् । तथाच भाखभासकबुद्ध्यात्मनोरविवेकादामा सुखादिमानिति भ्रान्ति- रित्यर्थः ॥ ७॥ कुत एवं निश्चय इत्यत आह- शिरोदुःखादिनात्मानं दुःख्यसीति हि पश्यति । द्रष्टान्यो दुःखिनो दृश्याद्रष्टत्वाच न दुःख्यसौ ॥८॥ शिर इति ॥ शिरआदिदेहावयवगतेन दुःखेन हि यस्माहुःख्यहमसी- स्यामानं पश्यति तसाहमारमत्येन गता बुद्धिरिति योजना । अयमाशयः- भारमनो विशेषविज्ञानं बुध्यध्यासनिवन्धनमिति हि स्थितिः । तथाच शिरो- दुःखेनोदरदुःखेन वा दुःरयहमसीत्यभिमानात्मकबुधवस्थापनविशेषस्यैव दुःखित्वारसुखदुःखादयो घुद्धिं विशिंपन्तीति युक्तं वक्तमिति । द्रष्टा तु दुःखि• नो दृश्यादन्यः आरमस्येनाभिमन्यमानदेहावयवीपघातादिजनितदुःखाकार- साभासबुद्धेश्यायाः साक्षी तदन्य एवासौ द्रष्टवादेव न दुःखीत्यर्थः ॥ ८॥ दृष्तृत्वादसौ न दुःखीत्युक्तमेव स्पष्टयति- दुःखी स्याहुःख्यहमानादुःखिनो दर्शनान्न वा। संहतेऽङ्गादिभिर्द्रष्टा दुःखी दुःखस्य नैव सः॥ ९ ॥ दुःखी स्यादिति । अयमात्मा दुःख्यहमाना.खाकारपरिणामवत्यन्त:- करणेऽहमित्यभिमानादु.खी सामनु दुःखिनो दु:खाकारपरिणामवतोऽदर्श- नात्, तथासत्युदासीनानामपि दुःसिनं पश्यतो दुखित्वमला इत्यो। मकृते किमायातं तदाह-संहत इति । अनादिभिहस्ताद्यनैश्चक्षुरादीन्द्रिय ·१८८ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [ पार्थिव- संहते देहे यदुःखं तस्स दुःसस्य द्रष्टा य आरमा साक्षी स नैव दुःखीति सिद्धमिति शेपः ॥ ९॥ दुखिनो द्रष्टयेऽपि दुःखिरवमारमनो युज्यत इति दृष्टान्तेन शकते- चक्षुर्वत्कर्मकर्तृत्व स्याचेन्नानेकमेव तत् । संहतं च ततो नात्मा द्रष्मृत्वात्कर्मतां व्रजेत् ॥ १० ॥ चक्षुर्वदिति ॥ यथा चक्षुपो दर्पणादिनिष्टराया दृश्यत्वं तस्यैव मुखदे- शस्थतया द्रष्ट्टरवं च तथात्मनो दुःखसंभिमतया दृश्यत्वं, स्वरूपचैतन्याव. स्थतया दृष्टरवं चेति कर्मकर्तृरवं घटत इत्यर्थः । सिद्धान्ती परिहरति- नेति । कुत इत्यत आह–अनेकमेव तदिति । तचक्षुरनेकमनेकाकारमेव संहतं च भवतीत्यतो घटते तस्य कर्मत्वं कर्तृत्वं चांशभेदोपपत्तेरित्यक्षरार्थः । गोलकांशस्य दर्पणस्थस्स दृश्यत्वं तस्यैव शक्तिमावांशस्य मुखनिविष्टस्य द्रष्ट स्वमिति युक्तमुभयरूपत्वमिति विवक्षितोऽर्थः । आत्मनस्तु नैवमंशभेदोऽस्ति एकरूपत्वादसंहतत्वाञ्चेत्यभिप्रेत्याह-तत इति । चिरप्रकाशैकस्वभावो सा- रमा द्रष्टैव न दृश्यांशसंभिग्नो दृश्यांशस्यानात्मस्वादतो द्रष्टयारकर्मतां न प्रामोतीत्यर्थः ॥ १० ॥ नन्दात्मनोऽपि ज्ञानादिभिरनेकारमस्वसंभवाच्चक्षुर्वद्धास्यभासकता स्यादि- त्याशय प्रत्याह- ज्ञानयत्नाद्यनेकत्वमात्मनोऽपि मतं यदि। नैकज्ञानगुणत्वात्तु ज्योतिर्वत्तस्य कर्मता ॥ ११ ॥ शानयनादिति ॥ ज्ञानप्रयत्नेच्छाद्वेपादिगुणभेदैरनेकात्मकत्वादात्मनोऽपि केनचिदशेन विशिष्टस्य प्राह्मत्वमंशान्तरेण ग्राहकत्वं च यदि मतमिति शङ्का- ग्रन्थार्थः । तुशन्दः शानिषेधार्थः । मैवम् । एकज्ञानगुणत्वात् 'करनः प्रज्ञा. नघन एवेति श्रुत्या ज्ञानकस्वभावरवावधारणादनेकात्मत्यायोगाज्योतिर्य- तस्य न कर्मता, ग्राह्यता तस्य न संभवतीति परिहारमन्थार्थः ॥११॥ दृष्टान्तं व्याचष्टे-- ज्योतिपो द्योतकत्वेऽपि यद्वन्नात्मप्रकाशनम् । भेदेऽप्येवं समत्वाज्ज्ञ आत्मानं नैव पश्यति ।। १२ ।। . .

·१८९ प्रकरणम् १६] पदयोजनिकाच्याख्या। ज्योतिष इति ॥ अयमर्थः-यधारमनो ग्राह्यग्राहकांशभेदोऽभ्युपगम्यते तदेवं वक्तव्यं प्रायांशोऽपि चेतनः किं वा जड इति । तत्राचं निराकरोति दृष्टान्तेन-ज्योतिष इति । आदित्यादिश्योतिपो घोतकरयेऽपि प्रकाशनस्व- भावस्येऽपि नारमप्रकाशनं ज्योतिःस्वरूपप्रकाशनं तद्वदेवं यथा हटान्तस्तथा भेदेऽप्यंशभेदकल्पनेऽपि ज्ञ आत्मा समत्वाञ्चतन्यस्वभावाविशेषादारमानं नैव पश्यति । न स्वांशं विपयीकरोतीत्यर्थः । न द्वितीयः । जडानहयोरंशा- शिस्येनाभेदानुपपत्तेर्न पायांशस्थात्मत्वमिति नात्मनः स्ववेद्यस्वसिद्धिरिति दूपणं स्फुटमेबेरयुपेक्षितमिति द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥ स्वरूपेणांशद्वारेण पा यद्यप्यारमारमानं नैव पश्यति तथापि गुणशानस कर्मवं गमिप्यतीत्याशङ्कयाह- यद्धा या पदार्थो न तस्यात्स कर्मताम् । न द्यात्मानं दहत्यनिस्तथा नैव प्रकाशयेत् ।। १३ ॥ यद्धमेति ॥ यः पदार्थों यद्धमा येनासाधारणधर्मेण धर्मवान्स तस्सव धर्मस्य कर्मता नेयात् । तथाच ज्ञानस्वभाव भारमा न ज्ञानकर्मतां गन्तुमई- तीत्यर्थः । दृष्टान्तभागः स्पष्टार्थः । भारमा न स्वीयधर्मव्याप्य पदार्थरवाद- निवदित्यर्थः ॥१३॥ उपन्यायेन विज्ञानवादी बौद्धोऽपि निराकृत इत्याह- एतेनैवात्मनात्मानो ग्रहो बुद्धनिराकृतः । अंशोऽप्येवं समत्वाद्धि निर्भेदत्वान्न युज्यते ॥ १४ ॥ एतेनैवेति ॥ भास्मन इत्यस्मिनारमान इति छान्दसः प्रयोगः । युद्धरा- स्मनः स्वरूपस्सारमना स्वेनैव ग्रह इति योद्धपक्षोऽप्येतेनैवोक्रान्तमयन्धेन निराकृत इत्यर्थः । स्वरूपस्य स्वरूपेणव प्रायस्वाभावेऽपि एकेनाशेन प्रामस्व. मंशान्तरेण प्राहकरवामिनि कल्पनाप्यन न घटत इत्याह--अशोऽप्येयमिनि । एवं प्रागुपवर्मना । तदेवाह-समरवाद्धि निर्भेदस्वादिति ॥ ११ ॥ एवं युद्धेः स्वप्रासयनिराफरणेनायांदन्यप्रायत्यमुपक्षिप्तमन्यथा तस्याः क्षणिकरवायसिद्धेः । तत्र माभूत्ताहि इद्धिसदाहकश्वापरः शून्यमेवारमतवम- रिश्वानि वादिनं निराकरोति- ·१९० उपदेशसाहस्री पद्यभाग: २ । [पार्थिव- शून्यतापि न युक्तं वै बुद्धेरन्येन दृश्यता । युक्तातो घटवत्तस्याः प्राक्सिद्धेश्च विकल्पतः ॥१५॥ शून्यतापीति ॥ एवंसति शून्यतापि न युक्ता यद्वा यथा बुद्धेः स्वग्रा- ह्यता न युक्ता युक्तिविरोधादेवं शून्यतापि बुद्धस्तदवमासस्य च न युक्ता । अपरोक्षतया तस्याः प्रतीयमानत्वादित्यर्थः । अतो हेतोघंटवदन्येन साक्षिणा बुद्धर्माद्यता युक्ता, साक्षिणि पर्यवसानात्तस्यापि न शून्यताशङ्केत्यर्थः । किंच तस्या बुद्धर्विकल्पतो विकल्पनारमागेव तत्साक्षिणः सिद्धेर्न शून्यता कदापी- त्यर्थः । बुद्धिविकल्पनात्पूर्वमेव सुषुप्तावप्यात्मप्रकाशसद्भावोऽङ्गीकर्तव्योs- न्यथा सुपुतेरसाक्षिकत्वादवस्थान्तरे परामर्शानुदयप्रसङ्गादिति भावः ॥१५॥ किंच यत्कार्य यदन्वितं दृश्यते तत्तस्य कारणं कार्यविकल्पात्माक् सिद्ध च यथा घटान्विता मृत्तथा बुद्यादेविकल्पस्य सदार्थान्विततयोपलभ्यमान- स्वात्माकू सिद्धसत्कारणकत्वमेव युक्तमित्याह- अविकल्पं तदस्त्येव यत्पूर्व स्वाद्विकल्पतः। विकल्पोत्पत्तिहेतुत्वाद्यद्यस्मैव तु कारणम् ॥१६॥ अविकल्पमिति ॥ सर्य विकल्परहितं फूटस्थमित्यर्थः । अकारणकार्योत्प- तेरनुपपत्तेः कारणसत्वमेष्टव्यमन्यथा कार्यविशेपार्थिनां कारणविशेपोपादान- प्रवृत्तिनियमानुपपत्तिः शून्यस्य सर्वन सुलभत्वादिति भावः ॥ १६॥ . कूटस्थस्य ब्रह्मात्मनः कथं कारणत्वं, व्यापारवद्धि कारणं नामेत्याशय रजुवत्सर्पस्य विवाधिष्टानतया तस्य कारणत्वं घटत इत्यभिप्रेत्याह- अज्ञानं कल्पनामूलं संसारस्य नियामकम् । हित्वात्मानं परं ब्रह्म विन्द्यान्मुक्तं सदाभयम् ॥ १७ ॥ अशानमिति ॥ अज्ञानमनाद्यविद्याकूटस्थाप्रत्यगात्मनि ब्रह्मणि सर्वकल्प- नाया मूलमतद्रूपप्रतिभासहेतुरित्यर्थः । तथाच चिदविद्याविवर्तेपु कार्येषु सत्तारमना भासमानतया कारणत्वं कूटस्थस्यापि घटत इति भावः । संसा- . रस नियामकमिति विशेषणेन सर्वविकल्पनाया अज्ञानमूलस्येऽन्वयव्यति- रेकाख्यं प्रमाणमनुमानं सूचयति । तद्यज्ञानविशिष्टमेव किं ब्रह्म प्रत्यक्त्वेना- ܛ ܫܚ

·प्रकरणम् १६]
पदद्योजनिकाव्याख्या।
१९१
नुसंधेयं नेत्याह-हिवेति । सकार्यमज्ञानं हित्वा साक्ष्यत्वेन तस्स साक्षि-
धर्मतां बाधित्वारमानं प्रत्यक्षं साक्षित्वेनोर्थ रितं साक्ष्ययाधया परं ग्रह परि.
पूर्ण मुकं कार्यकारणप्रपञ्चसंसर्गरहितमभयमद्वयमहं ब्रह्मासीति महावाक्या-
शंभूतं सदा विन्द्यात् । अनुसंदष्यादित्यर्थः ॥ १७ ॥
संसारनियामकमज्ञानं हिरवात्मानं ब्रह्म विन्द्यादित्युक्तं तत्र कः संसार
कथं वा तस्याज्ञानं कारणं ततो वा कथमात्मनो विवेकः स्वादिसपेक्षा-
यामाह-
जाग्रत्स्वप्नं तयोर्षीजं सुपुप्ताख्यं तमोमयम् ।
अन्योन्यस्मिन्नसत्त्वाच नास्तीत्येतत्रयं त्यजेत् ॥ १८ ॥
जाग्रदिति ॥ जामत्वमौ स्थूलसूक्ष्म विषयभोगलक्षणौ । संसार इति
दोपः । तयोर्बीजं कारणं तमोमयमज्ञानप्राय सुपुप्ताख्यं सुषुप्तिसंज्ञितम् ।
'तमोबीजमिति वक्तव्ये मयप्रयोगादज्ञानस्य स्वातयं वार्यते । साभासं
तमोचीजमित्यर्थः । एवं कार्यकारणस्वरूपमुक्त्वा तयोस्त्यागप्रकारमाह--
अन्योन्यस्मिनिति । स्थूलसूक्ष्मकारणावस्थानामन्योन्यस्मिन्नसत्वारसत्वग्य-
भिचाराधकारादृश्यरवाय एवघ्यं रजवां दृष्टसर्पधारादिवदात्मनि ततोऽन्यत्र
च नास्तीति ज्ञारवा सजेद्विलापयेत् । आरमानं शोधयेदित्यर्थः ॥ १८॥
त्यजेदिरयुक्त कर्तृत्वमतीतेः कथमसात्मनो ग्रहास्वमित्यत आह-
आत्मबुद्धिमनश्चक्षुरालोकार्थादिसंकरात् ।
भ्रान्तिः सादात्मकर्मेति क्रियाणां संनिपाततः ।। १९ ।।
आत्मवुद्धीति ॥ आरमा देहः भर्यादीत्यादिपदादेशकालादिप्रहः ।
आरमादीनां संकरान्मियो गुणप्रधानभावेनाभ्यासादेतोः रियाणां सैनिपा-
ततासमुद्भवादात्मकर्म भारमनः कर्म क्रिया इत्यारमा तदधिष्टानभूतः
कूटस्थोऽपि करोतीति भ्रान्तिः स्यात् । तस्मादात्मनः खतो निष्क्रियरवानि-
कियं महात्वमविरुद्धमित्यर्थः ॥ १९॥
अन्यधर्मस्याप्यन्यनारोपे रष्टान्तमाह--
निमीलोन्मीलने स्थाने वायव्ये तेन चक्षुपः ।
प्रकाशत्वान्मनस्येवं बुद्धौ न स्तः प्रकाशतः ॥२०॥

·१९२ [पार्थिव- उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । निमालेति ॥ ये नेनगोलकस्थाने निमीलोन्मीलने दृष्टे ते वायव्ये वायु- कार्य क्रियात्मकस्स वायोस्तदाश्रयत्वास चक्षुरिन्द्रियस्य तस्य प्रकाशरूपत्वा.. कियाश्रयत्वानुपपत्तेस्तथापि चक्षुप्येव ते व्यपदिश्येते अध्यासाद्यथा, एवं मनसि बुद्धौ च चलनाचलने न स्तः प्रकाशत्वादेव स्वतो न विद्यते तथापि प्राणव्यापाररूपे ते तयोरारोप्येते चन्चलं मनः स्थिरा बुद्धिरिति व्यपदेशदर्श- नादित्यर्थः ॥२०॥ मनोबुयोरसाधारणधर्मकथनपूर्वकं प्रासङ्गिकमुपपादितमुपसंहरति- संकल्पाध्यवसायौ तु मनोबुद्ध्योर्यथा क्रमात् । नेतरेतरधर्मत्वं सर्व चात्मनि कल्पितम् ॥ २१ ॥ संकल्पेति ॥ संकल्पधर्मक मनोऽध्यवसायधर्मिका बुद्धिरिति व्यवस्थेव न सांकर्यमित्यर्थः । तम्मारकूटस्थस्यात्मनः स्वतःकर्तृत्वासंभवादविद्यादेच जडस्य स्वातन्त्र्येण प्रवृत्त्यसंभवाजडाजडयोश्च परमार्थतः संबन्धानिरूपणारसवं सहेतुकं संसारयन्धनमारमनि कल्पितमध्यस्तं न परमार्थत इति सदैवारमा. द्वयं ब्रह्मेति सिद्धमित्यर्थः ॥ २१ ॥ पूर्व देहेन्द्रियमनोबुद्धिशून्यात्मवादनिराकरणेन तद्विलक्षण आरमा विवे. चितः । इदानी देहादिविलक्षणोऽप्यारमा देहसमपरिमाण इति जैनमतेना.. रमनः परिच्छिन्नरवशङ्कायां न तस्य प्रहारवमुपपद्यते । नच तत्र सर्व कल्पि- समिति युज्यते कल्पकाभावादित्याशक्ष्याह- स्थानावच्छेददृष्टिः स्वादिन्द्रियाणां तदात्मताम् । गता धीस्तां हि पश्यज्ञो देहमात्र इवेक्ष्यते ॥ २२ ॥ स्थानेति ॥ इन्द्रियाणां देहादहिवृत्त्यभावाइहावयवगोलकस्थानावच्छे- देन दृष्टिरुपलम्भः स्यात् । भवतीत्यर्थे स्याच्छन्दः । तथाच त्वगादीनामि- “न्द्रियाणां यथायोगं देहपरिमाणत्वात्तदात्मतां गता धीः सेन्द्रियदेहता- दात्म्यं प्राप्ता बुद्धिः स्यादिति योजना । तां बुद्धिं पश्यवभासयन् ज्ञ भात्मा स्वतोऽपरिच्छिन्नोऽपि देहमान इव देहपरिमाणावच्छिन्न इवेक्ष्यते ज्ञायते भ्रान्त्या प्रतिभासते । अन्यथा मध्यमपरिमाणस्य घटादिवत्सावयव- रपेनानित्यत्वापत्तेः पारलौकिकसाधनप्रवृत्त्यसंभवप्रसा इति.दिक् । उक्तोपा- 1 ·- प्रकरणम् १६] पदयोजनिकाप्यारया। १९५ धिमन्तरेणात्मनः स्वत परिच्छेदानुपरम्भाधुक्तं तस्य ब्रह्मस्वम् । निरवयवस्य च परमार्थव उपाधिसंसर्गायोगाद्युक्त तसिन्सर्यस्य करिपतावं चेति भावः ॥ दिगम्बरमत निराकरणेन यदनन्तत्वमारमन उक्तं तदप्यमाणाः शाक्या: अत्यवतियन्ते--- - क्षणिकं हि तदत्त्यर्थ धर्ममा निरन्तरम् । सादृश्याद्दीपवत्तद्धीस्तच्छान्तिः पुरुषार्थता ॥ २३ ॥ क्षणिक हीति ॥ तज्ज्ञानं ज्ञेयं चेत्युभयं क्षणिकं हि निश्चितम् । कति. घयानेकक्षणवर्तिस्वशां पारपति-~अत्यमिति । स्वरसमारमित्यर्थः । धर्ममा वस्तुमानं न स्थायि किंचित्तस्याधिष्टानमस्तीति मात्रस्यार्थः । तर्हि कथं विच्छेदो नोपलभ्यते तनाह-निरन्तररामिति । नरन्तर्येणोत्पधमानमित्य- थैः । यदि सर्व क्षणिकमेव कथं तर्हि तदेवेदमिति सोऽहमिति च दृश्यदष्ट विपयं प्रत्यभिज्ञानं घटत इत्याशय अतिसादृश्यादित्याह-सापादिति । सरसदेवेदमिति मतिस्तच्छान्तिखस स्थायित्वप्रतिभासस्य ज्ञानशेयगतस्य तन्मूलस्थाविवेकस्य च शान्तिरस्त्रमयः प्रतिमासनिवृत्तिरेव पुरुषार्थता । मोक्ष इत्यर्थः ॥ २३ ॥ सिद्धान्ती दूपणविभागज्ञानाम पौद्धमतभेदं विविच्य दर्शपति- स्वाकारान्याचभासं च येषां रूपादि विद्यते । येषां नास्ति ततश्चान्यत्पूर्वसंगतिरुच्यते ॥ २४ ॥ स्वाकारेति ॥ स्वाकारस्थान्येन ज्ञानेनावभासोऽस्यास्तीति स्वाकारान्या- आमासं रूपादि पानं वस्तु येषां बौदाना मते वियते, येषां पज्ञानमात्रा- स्तिस्वयादिनां मते ततोऽवभासासानादन्यदावं रूपादि नास्ति, पूर्वाधंग. सकारापां मते विज्ञानमपि नास्ति शुन्यमेव सर्पमिनि तत्र पूर्यासंगति- पीलार्थसापवादस्यासंगतिरघटमानता तावदुच्यत इति प्रतिजानीत इति मोजना ॥ २४॥ तन्मतस्यासंगति प्रतिपादयनि- बाह्याकारत्वतो ज्ञसेः स्मृत्यभावः सदा क्षणात् । क्षणिकत्वाच संस्कारं नैवाधत्ते क्वचितु धीः॥ २५ ॥ उ.मा.१३ .

·१९३
उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [पार्थिव-
याोति ॥ ज्ञानस्यैव बाझाकारत्वतो बाह्यवस्वाकारत्वप्रसङ्गादित्य.
क्षरार्थः । ज्ञेयस्योत्पत्तेः प्राक् वावज्ज्ञानसंबन्धो नास्ति । उत्पन्नस्य च स्वर-
सभङ्गुरत्वात्कर्मकारकतया ज्ञानात्मागवस्थानाभावादज्ञानेन संबन्धानिरूप-
णाच प्रत्यक्षानुभवविरोधान्नित्यानुमेयत्वकल्पनानुपपत्तेश्च परिशेपाज्ज्ञानस्यै-
वाकारो विपय इति विज्ञानमानास्तित्ववादिमतप्रवेश इति भावः । किंचा.
नुभवितुरपि ते मते क्षणिकरवादन्यानुभूतेऽन्यस स्मृत्यदर्शनादनुभूतविषय-
स्मृत्यभावश्च प्रसज्येतेत्याह-स्मृत्यभाव इति । क्षणाक्षणिकत्वात्सदा स्मृत्य-
भावः प्रसज्येतेत्यर्थः । स्मृति हेतुसंस्कारोऽपि ते दुर्लभ इत्याह-क्षणिकरवा-
दिति । धीः कचिदपि संस्कारं नैवाधत्ते न निक्षिपति । सर्वस्य क्षणिकत्वा-
दित्यर्थः । चशब्दान्न स्वात्मन्यपि स्वस्यापि क्षणिकत्वादित्यर्थः ॥२५॥
क्वचिदिरयुक्तं स्फुटयति-
आधारसाप्यसत्त्वाच तुल्यतानिनिमित्ततः ।
स्थाने वा क्षणिकत्वस्य हानं स्यान्न तदिष्यते ॥ २६ ॥
आधारस्येति ॥ यत्र संस्कार आधातव्य आत्मन्यन्तःकरणे वा तस्सा.
प्याधारस्य संस्काराधानकालेऽसच्याच स्मृत्यभाव इत्यन्वयः । यदुक्तं साह-
श्यनियन्धनो भ्रम एवं प्रत्यभिज्ञानमिति तद्रूपयति-तुल्यतेति । इत आ.
रम्य क्रियमाणं दूषणं क्षणिकविज्ञानमात्रवादेऽपि समानं ज्ञेयम् । तुल्यता-
निनिमित्तत इत्येकं पदम् । तुल्यतायाः पूर्वापरक्षणयोः सदृशत्वस्य निमि-
ताभावादित्यर्थः । गुणैरवयवैर्वापि सामान्यं सादृश्यव्यवहारनिमित्तं वदि.
ज्ञानानां नास्ति निर्गुणरवानिरवयवत्वाच्च । तथा पूर्वोत्तरक्षणयोष्टुरेकस्या.
सत्त्वाच न सादृश्यसिद्धिः । अतस्तुल्यताया असिद्धेर्न तनिबन्धनं प्रत्यभि.
ज्ञानमित्यर्थः । अथ पूर्वापरक्षणसादृश्यद्रष्टा स्थायी कश्विदास्थीयते तनाह-
स्थाने वेति ।
बहान नेप्यते स्वयेति शेषः ॥ २६ ।।
यत्तु क्षणिकरवादिभावनया स्थायिस्वादिभ्रान्तिशान्तिर्मुक्तिरित्युच्यते चौदै.
स्तदपि नोपपद्यत इत्याह-
शान्तेश्वायत्तसिद्धत्वात्साधनोतिरनार्थका।
एकैकसिन्समाप्तत्वाच्छान्तरन्यानपेक्षता ॥ २७ ॥

·मकरणम् १६]
पदयोजनिकाव्यात्या।
१९५
शान्तेश्चेति ॥ शान्तेरयवसिद्धत्वमेव साधयति-एकैकसिलिति ।
भावानामेकैकस्सिन्क्षणे समाप्तत्वात्संतानस्य चावस्तुत्वादेकैकसिंश्च भ्रान्त्य.
भावाच्छान्तेरन्यनिरपेक्षता सिद्धा, अतस्तत्साधनविधानोक्तिनिरवकाशेत्यर्थः।।
किंचास्सिन्मते लोकेऽपि साध्यसाधनभावो न घटत इत्याह--
अपेक्षा यदि भिन्नेमि परसंतान इप्यताम् ।
सर्वार्थे क्षणिके कसिंस्तथाप्यन्यानपेक्षता ॥ २८॥
अपेक्षा यदीति ॥ कार्यकारणलक्षणानामत्सन्तविलक्षणत्वादिनेऽप्य-
त्यन्तं व्यावृत्तेऽपि क्षीरे यदि दनोऽपेक्षा तथा परसंताने सिकतादावपि दधो.
पेक्षेप्यता अत्यन्तभेदाऽविशेपात्कथं नेप्यत इत्यर्थः । तथाच सिकताभ्योऽपि
दधि जायेतेत्यतिप्रसङ्ग इति. भाव. । प्रसिध्यवष्टम्भेनातिप्रसङ्गपरिहारशकों
तदीयामनूध निराकरोति-साथ इति । सर्वस्य जनस्यार्थेऽर्थ्यमाने कार्य-
कारणभावेन स्थिते दधिक्षीरादौ वस्तुनि क्षणिकेऽपि कस्सिंश्चित्क्षीर एव कस्स.
चिमोपेक्षा न सर्वत्रेति लोकप्रसिद्धर्नातिप्रसङ्ग इति चेदिति शङ्कानुवा.
दार्थः । तथापि प्रसिधाश्रयणेऽपि क्षणिकपक्षेऽम्यानपेक्षतैवेति परिहार-
भागार्थः ॥ २८॥
तत्र हेतुमाह-
तुल्यकालसमुद्भूतावितरेतरयोगिनौ ।
योगाच संस्कृतो यस्तु सोन्यं हीक्षितुमर्हति ।। २९ ।।
तुल्यफालेति ॥ यो भावी तुल्यकालसमुद्भूतापेककालेम लब्धात्मको
इतरेतरयोगिनी परस्परं संवद्धौ च यथा पर्जन्याहुरी तयोर्मध्ये यस्तु भा-
वोखरलक्षणः पर्जन्ययोगासंस्कृतश्च लब्धातिशयश्च भवेरस हि खत्वन्यमु.
पकारिणमीक्षितुमपेक्षितुमर्हति न क्षणिकस्तथा प्रसियभावात् , अतः क्षणि-
कानां भिन्नकालतया परस्परसंवन्धाभावेनोपकार्योपकारकरवायोगानापेक्षा
घटयितुं शक्यत इति भावः ॥ २९॥
तदेवं क्षणिकमतं निराकृत्य शून्यमतं निराकरिष्यन्नादी स्वमतसामा.
समुपन्यस्यति-
मृपाध्यासस्तु प्रत्र सात्तन्नाशस्तत्र नो मतः ।
सर्वनाशो भवेद्यस्य मोक्षः कस्य फलं चद ॥३०॥

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [पार्थिव- मृपेति ॥ यद्वा चेदान्तमतेऽपि ब्रह्मात्मनोऽनाधेयातिशयत्वारक्षणिकमत इव तुल्या मोक्षानुपपत्तिरित्याशय परमार्थतोऽतिशयायोगेऽपि स्थायित्वा. स्फलस्वोपपत्तेमवमित्याह-मृपेति । यात्राधिष्ठाने महात्मनि कर्तृत्वादिसंसा- राध्यासो मृपा मिथ्या । अथवा मृपाध्यासोऽविद्यानिबन्धनो भ्रमः कर्तृत्वा- दिसंसारप्रतिभासो यन्त्र स्यादिति योजना । तत्राहं ब्रह्मास्मीति विद्यया तत्रैव तलाशोऽध्यस्तनाश इति नो मतः । अस्माकं मतमित्यर्थः । तथाच योऽज्ञानाद- न्धानुभववांस्तस्य ज्ञानाद्वन्धनिवृत्त्या शुद्धस्वरूपानुभवः पुरुषार्थ इति चेदा- न्तिमतं समासमिति भावः । इदानीं शून्यमते दोपमाह--सर्वनाश इति । अनुभवितुरभावारकस्य पुरुषार्थः । अधिष्टानारोप्ययोरुभयोरपि नाशे फलाभावारफलासिद्धर्मोक्षासिद्धिरिति भावः ॥ ३०॥ सर्वनाश एव मोक्षो बलादापतति परमार्थस्वभावस्यास्तिर प्रमाणाभा. वादित्याशयाह- अस्ति तावत्स्वयं नाम ज्ञानं वात्मान्यदेव का । भावाभावज्ञतस्तस्य नामावस्त्वधिगम्यते ॥ ३१ ॥ अस्तीति ॥ स्वयं नामास्त्रीत्वविवादं सर्यवादिनाम् । स च ज्ञानं वा आत्मा वान्यच्छून्यं वेति पर विकल्पस्वस्थाभावस्तु नाधिगम्यते । शून्यता न प्रामाणिकीत्यर्थः । कुत इति तत्राह--भावाभावंज्ञत इति । लोकव्यव. हारसिद्धार्थानां भावाभावाभिज्ञस्वादन्यथा स्थिरस्य कस्यचिरसाक्षिणोऽभाये सर्वव्यवहारलोपप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥३१॥ तस्याप्यभावः कस्यचिदातीत्याशक्य यस्य भाति तस्य सरवप्राप्तेन शून्य- स्वशवकाश इति परिहरति- येनाधिगम्यतेऽभावस्तत्सत्स्यात्तन्न चेद्भवेत् । भावाभावानभिज्ञत्वं लोकस्य सान्न चेप्यते ॥ ३२॥ येनेति ॥ अथया उक्तसेवायं प्रपनयति-येनेति । येनाभावोऽपिग- भ्यते सर्यस्य तरसदेव स्यात् । विपक्षे दोपमाह-तन चेदित्यादिना ! अस्तु लोकस्य भावाभावानभिशस्वमिति चेन्नेत्साह-न घेण्यत इति । केनापि

·प्रकरणम् १६] पदयोजनिकान्यारया ।
१५७
सोऽभिज्ञो निराकर्तुं न शक्यते निराकर्तुरेव तवरूपत्वात्तस्य च सत्वात्तस्या-
पहववचनं स्वानुभवविरुद्धमेवेत्यर्थः ॥ ३२॥
यद्यपि भावाभावविभाग किंचिदस्तीत्यवगतं तथापि तरकीदशमिति
विशेषतो निर्धारणे कारणं नास्तीत्याशय तरस्वरूपमुपपादपति-
सदसत्सदसञ्चेति विकल्पात्माग्यदिष्यते ।
तदद्वैतं समत्वात्तु नित्यं चान्यद्विकल्पितात् ।। ३३ ।।
सदसदिति ॥ साक्षिस्वरूपं जगच सदसद्पमिति च यो विकलो विवा-
दुखरसारमागेय सिद्धं निरालम्बनविकल्पानुपपत्तेपरस्यरूपमिप्यते तत्वद्वैतम् ।
तर हेतुः-समत्वादिति । विकल्पात्माग्वैपम्यहेत्वमावादित्यर्थः । द्वैतजड-
विलक्षणावं तरस्वरूपमभिधायाविनाशिवं विशेपान्तरमाह-नित्यं चेति ।
अन्तविलक्षणस्वेन सत्यवं च विशेषान्तरमाह-अन्यद्विकल्पितादिति ।
विकल्पाप्पाग्यदिष्यत इात्र स्वतःसिद्धस्योक्त्या ज्ञानस्वरूपरवमुक्त, अद्वैत-
मित्यानन्त्यमुक्तम् । नित्यमिति फूटस्थरयोक्त्या दुःखाभावस सूचितत्वातद-
विनाभूतानन्दरूपता ध्वनिता । तथाच सत्यज्ञानानन्तानन्दरूपमारमतरव-
मित्यनुभवादेव सिद्धमिति न तय कारणान्तरं मृग्यमिति भावः ॥ ३३ ॥
नानाविधे द्वैते प्रवीयमाने कथमद्वैतमारमतत्त्वमनुभूयत इत्यत आह,
यहा द्रष्टुः सत्यत्वमुपपाद्य दृश्यस्य विकल्पारमकतयानृतस्त्रं प्रतिपादयति-
विकल्पोद्भवतोऽसत्वं स्वप्नदृश्यवदिप्यताम् ।
द्वैतस्य प्रागसत्वाच सदसन्चादिकल्पनात् ॥ ३४ ॥
विकल्पोद्भवत इति ॥ द्वैतस्थासवं परमार्थत्वाभाव इप्यताम् । कुतः।
विकल्पोद्भवतो विकल्परूपेणोद्भूतत्वारस्वपश्यवादेति योजना । द्वैतं न पर-
मार्य सत् दृश्यत्वात्स्वमदृश्यवदित्यर्थः । हेवन्तरमाह-मागिति । सदस-
वादिविकल्पनारप्रागसत्वाच स्वपश्यवदिति संबन्धः । नहि द्वैतस्याज्ञात-
साचे प्रमाणमस्त्रीति भावः ॥ ३४॥
न्यायतो द्वैतमिध्यारवमुपपाध शास्त्रादपि तन्मिथ्यात्वमुपपनमित्याह--
वाचारम्भणशास्त्राच विकाराणां ह्यभावता।
मृत्योः स मृत्युमित्यादेर्मम मायेति च स्मृतेः ॥ ३५॥

·उपदेशसाहस्री पधभागः२। [पार्थिव- वाचारम्भणेति ॥ 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं' इति श्रुतिशास्त्रा- द्विकाराणामभावता सिद्धति शेपः । वाचारम्भणशब्दो यनृतत्ववचनोऽवग- म्यते । मृत्तिकेत्येव सत्यमिति कारणे सस्यत्वावधारणादित्यर्थः । मृत्योः स मृत्युमिति शास्त्रेण द्वैतदर्शनस्य निन्दितत्वात्सत्यस्ये द्वैतस्य तदयोगादर्थाद- नृतस्वं तस्योक्तमित्यर्थः । आदिशब्दात् 'नेह नानास्ति किंचने'त्यादिसाक्षा. द्वैतापवादकं शास्त्रं गृह्यते । मम मायेत्यत्र 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते' इति गुणमय्याः सकायाया मायायाः परमात्मज्ञाननिवरवस्य भगवतोऽनुशासनारसत्यत्वे तदनुपपत्तेर्मायिकत्वं द्रुतस्य सिद्धमित्यर्थः ॥१५॥ तदेवं श्रुतियुक्तिम्यां द्वैतमिथ्यात्वप्रतिपादनेनात्मनोऽद्वितीयरचे ढीकृते सत्यशुद्धिकारणाभावात्तस्य विशुद्धिरपि सिध्यतीत्याह- विशुद्धिश्चात एवास्य विकल्पाच विलक्षणः । उपादेयो न हेयोऽत आत्मा नान्यैरकल्पितः ॥ ३६ ।। विशुद्धिरिति ॥ भस्यात्मनो विशुद्धिः धर्माधर्मतरफलसंस्पर्शामायः । भतएव द्वैतस्यानृतरवादेव । स च यतो विकल्पाद्विलक्षणस्तद्विपरीतस्वमायोऽ. तएवारमा नोपादेयो हेयो या भवति । हानोपादाने हि मूर्तपिपये मामूर्ते प्रत्यगारमनि ते संभवत इत्यर्थः । किंचान्यैरकल्पितोऽन्यः फस्पयितुमसक्य- त्वादपि विशुद्ध एवात्मेत्यर्थः । नहि सर्यकरुपनाधिष्टानं फेनचिरकल्पयितुं शक्यते अतो नित्यशुद्ध इति भावः ॥ ३ ॥ फसादारमा कल्पितो न भवतीत्याशय कल्पनाहेतोरशानस्य यस्तुत भारमन्यभायादित्याह- अप्रकाशो यथादित्ये नास्ति ज्योतिःस्वभावतः। नित्ययोधस्वरूपत्वान्नाज्ञानं तद्वदात्मनि ॥ ३७ ॥ अप्रकाश इति ॥ अनारमनोज्ञानकल्पितरवादेव तन तदभाव इनि दष्टप्यम् ॥ ३०॥ यथा निस्ययोधस्वरूपत्यादयानमारमनि यस्तो नाति तथा सर्वविक्रिया- रहितस्वभावाचादर स्थान्तरं फूटस्थतामप्युतिरूपं तस्य नास्तीत्याह- तथा विक्रियरूपत्वान्नावस्थान्तरमात्मनः।

·प्रकरणम् १६] पदयोजनिकाच्याख्या। १९९ अवस्थान्तरवच्चे हि नाशोऽस्य स्थान संशयः ॥ ३८॥ तथाविक्रियेति ॥ विपक्षे दोपमाह-अवस्थान्तरवर हीति ॥ ३८॥ मोक्षस्थावस्थान्तरस्वात्कथमवस्थान्तराभाव इति तत्राह- मोक्षोऽवस्थान्तरं यस्य कृतकः स चलो हतः । न संयोगो वियोगो वा मोक्षो युक्तः कथंचन ॥ ३९॥ मोक्ष इति ॥ यस्य वादिनो मते मोक्षोऽवस्थान्तरमात्मनः स्वारास मते कृतको मोक्षः स्यात्मागवस्थायोगित्वानुपपत्तेः, अतः स मोक्षश्चलोऽनित्य एव स्यादित्यपुरुषार्थतापत्तिरित्यर्थः । माभूदवस्थान्तरं मोक्षस्तथापि ब्रह्मणः संयोगो वा प्रकृतेर्वियोगो वा मोक्षो भविष्यतीति मतान्तरमाशय प्रत्या- ह-न संयोग इति ॥ ३९ ॥ अयुक्तस्ये हेतुमाह- संयोगस्याप्यनित्यत्वाद्वियोगस्य तथैव च । गमनागमने चैव स्वरूप तु न हीयते ॥ ४० ॥ संयोगस्येति ॥ कृतकस्यानित्यस्य नियमादित्यर्थः । ननु जीवस्य संसा. रदेशात्परमारमनो वा खोपासकानुग्रहाय तं प्रत्यागमनं मोक्ष इत्याशयाह- गमनागमने चेति । न मोक्षो युक्त इति पूर्वेणानुपरः । जीवपरयोईयोरप्य- विक्रियावाद्गमनागमनायोगादित्यर्थः । परमते दोपमुक्त्वा स्वमते निर्दोपता. माह-स्वरूपं विति । न हीयते न विनश्यति, अत आत्मस्वरूपमेव मोक्षो युक्त इत्यर्थः ॥ १० ॥ आत्मस्वरूपमोक्षस्य नित्यत्वेऽकार्यस्वे हेतुमाह- स्वरूपस्यानिमित्तत्वात्सनिमित्ता हि चापरे। अनुपात्तं स्वरूपं हि खेनात्यकं तथैव च ॥४१॥ स्वरूपस्येति ॥ नास्ति निमित्तं कारणं यस्य तदनिमित्तं तस्य भावो- निमित्तत्वं तस्मात् । अकार्यस्वादित्यर्थः । भपरे अवस्थान्तरादयः सनि- मिता होत्यतोऽनित्याः स्युरित्यर्थः । स्वरूपसानिमित्तत्वं तलक्षणोक्त्या सायनि-अनुपानमिति । स्वरूपं. हि नाम. सद्यस्नान्येन वा नोपात्त- मुपार्जितं न भवति । तथा खेनान्येन धा समिति न भवति । नापा- ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [पार्थिव देयं वा वस्त्रादेः खरूपत्वं दृष्टम् । अतो नागन्तुकं वस्तुस्वरूपं किंतु नित्यमेवेत्यर्थः ॥ ११ ॥ उक्तं स्वरूपलक्षणमात्मनि लक्ष्ये योजयति- स्वरूपत्वान्न सर्वस्य त्यक्तुं शक्यो ह्यनन्यतः। गृहीतुं वा ततो नित्योऽविपयत्वात्पृथक्त्वतः ॥ ४२ ॥ स्वरूपत्वादिति ॥ सर्वस्याकाशादेः स्वरूपत्वादारोपितसादे रज्वादि- वरसर्वस्यारमभूतत्वात्यक्तुं गृहीतुं वा न शक्य आत्मा । कुतः। हि यसा. दनन्यतो भेदाभावादित्यर्थः । हेयोपादेयत्वाभावे सिद्ध फलितमाह- गृहीतुमिति । भात्मन उपादानहानयोरयोगे पुनरपि क्रमे हेतुद्वयमा- ह-अविपयत्वात्पृथक्रवत इति । नाविपय उपादीयते स्वरूपं वा त्यज्यत इति युज्यत इत्यर्थः ॥ ४२॥ आत्मनो नित्यत्वे हेत्वन्तरमाह- आत्मार्थत्वाच सर्वस्य नित्य आत्मैव केवलः । त्यजेत्तसाक्रियाः सर्वाः साधनैः सह मोक्षवित् ॥ ४३ ॥ आत्मार्थत्वाञ्चेति ॥ सर्वस्यागमापायिन आरमार्थत्वादात्मभोग्यत्वा- तेवनागमापायपभोकारमा नित्य एवेति योजना । केवलो निरुपाधिरित्य. थः । उपाधितोऽप्यस्य विशेपो नास्त्रीत्यर्थः । यसादारमा नित्योऽन्यरसर्पम- नित्यमारमार्थ सर्व च स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष इति सिद्धम्, तस्मान्मुमुक्षुणा ससाधनं सर्व कर्म त्याज्यमित्याह-त्यजेदिति ॥ ४३ ॥ इतोऽपि मुमुक्षुणा क्रिया त्याज्येत्याह- आत्मलामः परो लाम इति शास्त्रोपपत्तयः । अलाभोऽन्यात्मलाभस्तु त्यजेचसादनात्मताम् ॥ ४४ ॥ आत्मलाम इति ॥ आरमलाभान परं विद्यत इति स्मृतिः शास्त्रम् । सर्वस्वत्यागेनाप्यात्मसंरक्षणप्रवृत्तिदर्शनमुपपत्तिः । बहुवचनप्रयोगादने कार्य शास्रोपपत्तीनां सूचयति । भारमलामस्य निससिद्धत्वास्किमिदमपूर्वमिवो. च्यत इत्यत आह-अलाभ इति । भन्यस्मिन्वाज्ञानपरिनिप्पग्नेऽहंकारादा- ·. प्रकरणम् १६ पदयोजानिकाव्याख्या। - वमेदेनात्मस्फुरणमन्यात्मलाभ उच्यते स तु लाभो न भवति संसारदुःख. हेतुरवात् स्वतःसिद्धपरमानन्दाविर्भावप्रतिबन्धकरवात्प्रत्युत क्षतिरेवेत्यर्थः । तस्मादनास्मतामहंकाराधारमाभिमानितामविद्याध्यारोपिता प्रमाणजनित्तन- हारमज्ञानेनाज्ञानबाधनद्वारा त्यजेदित्यर्थः ॥ १४ ॥ आरमतत्त्वब्रह्मस्वरूपावगम आत्मलाभ एव परमो लाभः परमपुरुषार्थ इत्यास्मैक्यज्ञानं मोक्षसाधनमात्मा चाद्वयानन्दरूपस्तसिन्नज्ञानमूलः संसारो न परमार्थत इति स्वमतमभिधाय तत्रैव मुमुक्षूणां मतिस्थैर्याय मता. न्तरनिराकरण कर्तुमारभमाणो भगवान्भाष्यकारः सारयकल्पनां ताव. निराकरोति-- गुणानां समभावस्य भ्रंशो न ह्युपपद्यते अविद्यादेः प्रसुप्तत्वान्न चान्यो हेतुरुच्यते ॥ ४५ ॥ गुणानामिति ॥ तन यत्प्रधानं त्रिगुणात्मक स्वतन्त्रमचेतनं पुरुषस्य भोगापवर्थ महदादिरूपेण परिणमत इति करपयन्ति तत्तापन संभवति । यतो गुणानां सरवरजस्तमसां समभावस्य सृष्टिप्राकालीनमेलनस्य अंश: प्रच्युतिः पूर्वावस्थात्यागैनावस्थान्तरापत्तिरूपः परिणामो दुर्घटत्यानीपप- घते । कुत इतिचेत्तम वक्तव्यं किं निर्हेतुक एव गुणपरिणाम इप्यते सहे. तुको वा । नायः । सदा परिणामप्रसङ्गात् । द्वितीयेऽप्यविद्याप्राप्यदृष्टपुरष एव हेतुस्तदन्यो वा परमेश्वरः । नाद्य इत्याह-अविद्यादेरिति । तस्यामव- स्थायामविद्यादेः प्रसुप्तत्वाल्लीनत्वात्पुरुषाणामुदासीनत्वान्न तनिमित्तः सा- म्यावस्थाभ्रंश इत्यर्थः । न द्वितीय इत्याह-नचान्य इति । अविद्यादिभ्यो- ऽन्यपरमेश्वराङ्गीकारेऽपसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ४५ गुणानामन्योन्यं प्रवृत्तिहेतुत्वं स्यादिति चानाह- इतरेतरहेतुत्वे प्रवृत्तिः सात्सदा न वा । नियमो न प्रवृत्तीनां गुणेष्वात्मनि वा भवेत् ॥ ४६ ॥ इतरेतरेति ॥ अस्मिन्पक्षे प्रयोजकान्तरप्रतीक्षानपेक्षणात्सदा प्रवृत्तिः परिणामः सान्न वा स्याद्विशेषाभावादित्यर्थः । भय क्रमेणोरपतिस्थितिसंहारा- यो प्रसिद्धत्वान्न सदा तत्प्रसङ्ग इति तत्राह-नियम इति । नियम्यतेऽनेनेति ·२०२ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [पार्थिव- नियमो नियामको हेतुः । प्रवृत्तीनां गुणकार्योत्पत्यादीनां गुणेषु सत्यादि- वात्मनि पुरुषे वा यतो न भवेन्न संभवेदतः सदा प्रवृत्तिा सादिति योजना । नहि गुणपुरुषातिरिक्तं किंचितवमभ्युपगतमस्ति सांख्यैर्यद्गुणेषु वा पुरुषेषु वा स्थित्वा प्रवृत्यादिनियामकं स्यादित्यर्थः ॥ ४६॥ यथाकथंचिदस्तु वा प्रधानप्रवृत्तिस्तथापि दोपप्रसक्तिः परिहतुं न पार्यत इत्याह- विशेपो मुक्तबद्धानां तादयें न च युज्यते । अर्थाथिनोस्त्वसंवन्धो नार्थी शो नेतरोऽपि वा ॥४७॥ विशेप इति ॥ तादयें प्रधानस्य पुरुषार्थत्वे सति पदमुक्तानां विशेपो न युज्यते । नहि सर्वपुरुपान्प्रति साधारणे प्रधानस्यैकस्य व्यापारे केचि- बद्धाः केचिन्मुक्ता इति व्यवस्थोपपद्यते । तथाच सर्प एव सदा घद्धा मुक्का या स्युरित्ययः । किंचास्मिन्मतेऽर्थार्थिनोः शेपशेपिणोः संबन्धश्च न युज्यत इत्यन्वयः । भर्यते प्राध्यंत इत्यर्थः सुखतरसाधनरूपः पदार्थः सोऽभिल- पितो विद्यते यस सोऽर्थी तयोः संबन्ध उपकार्योपकारकभावलक्षणः स प्रधानवादे न युज्यते । न घटत इत्यर्थः । कुत इत्यत आह-नेति । ज्ञो ज्ञानकस्वभावः पुरुषो नार्थयुक्तस्तस्यासङ्गत्वनिर्विशेपरवाभ्युपगमानेतरोऽपि वा प्रधानाख्योऽपि नार्थी । जडत्वादेवेत्यर्थः । तसारप्रधानस्य परार्थरवकल्प- नमयुक्तमिति भावः ॥ ४॥ एवं प्रधानस्य पुरुषान्प्रति प्रवृत्तिमङ्गीकृत्यावस्थोक्ता सापीदानी न घटत इति साधयति- प्रधानस्य च पारायें पुरुपस्याविकारतः । न युक्तं सांख्यशास्त्रेऽपि विकारेऽपि न युज्यते ॥४८॥ प्रधानस्येति ॥ पुरुपस्याविकारतः प्रधानकृतातिशययोगिरवलक्षणवि. काररहितरवारप्रधानस पाराध्यं च न युक्तमिति योजना । नानुविधेयकृता. तिशयायोगिनि स्वामिन्युपपद्यत इत्यर्थः । यदि पुरुषस्य प्रधानप्रति स्वाम्यो- पपत्तये विकारोऽप्यनीक्रियते तदाहीकृतेऽपि विकारे प्रधानस्य पारायं न युज्यते । विकारवतो निसत्वनिपमानित्यप्रधानस्वाम्यायोगादित्ययः । सांख्य. ।

·प्रकरणम् १६]
पदयोजनिकाच्याख्या।
शास्त्रेऽपीत्यपिशब्दान्न वेदवाह्यशानेप्येवाव्यवस्था किंतु सांख्यशास्त्रेऽपीति
तस्यापि पुंबुद्धिमूलत्वं न सम्यग्वेदमूलत्वमस्तीति द्योत्यते ॥ १८ ॥
प्रधानपुरुपयोः संबन्धाभावमुक्तं प्रपञ्चयति-
संबन्धानुपपत्तेश्च प्रकृतेः पुरुषस्य च ।
मिथो युक्तं तदर्थत्वं प्रधानसाचितित्वतः ॥ ४९ ॥
संबन्धानुपपत्तेश्चेति ॥ पुरुषस्सासगोदासीनस्वभावत्वात्प्रकृतेर्जडत्वेन
स्वतःप्रवृत्यनुपपत्तेः तयोमिथः संबन्धानुपपत्तेः प्रधानस तादय पुरुषार्थ-
रवमयुक्तं युक्तिशून्यं । भचितिरवतो जडत्वात् । प्रधानस्य भृत्यवदुपकारकत्वा-
संभवादित्यर्थः । अतः प्रधानपुरुपयोरार्थित्वकल्पना न युक्तेति भावः ॥१९॥
पुरुषस्याविकारत इत्युक्तमविकारित्वं स्पष्टयति--
क्रियोत्पत्तौ विनाशित्वं ज्ञानमात्रे च पूर्ववत् ।
निर्निमित्ते त्वनिर्मोक्षः प्रधानस्य प्रसज्यते ॥ ५० ॥
कियोत्पत्ताविति ॥ पुरुष यत्किंचिक्रियोस्पत्ती अभ्युपगम्यमानायां
विनाशित्वं तस्य प्रसज्येत यक्रियावत्तदनित्यं यथा घटादीति व्याप्तिदर्शनाद
नित्यश्च पुरुषोऽभ्युपगम्यते सांख्यरित्यर्थः । ननु न परिस्पन्दः परिणामो वा
पुरुषस्य क्रियाभ्युपगम्यते येनानित्यत्वप्रसङ्गः, किंतु ज्ञानमेव क्रियाभ्युपग-
म्यते इति चेत्तर्हि जन्यमजन्यं वा ज्ञानमभ्युपेयते, नोभयथापि घटत इत्या-
ह-ज्ञानमाग्ने च पूर्ववदिति । जन्यज्ञानयोगे विकारित्वादनित्यत्वापतिरज-
न्यज्ञानयोगिरचे न प्रधानप्रति स्वाम्यसंभव इत्युक्तदोपापत्तिरित्यर्थः । तसा.
सुरुषस्यासकोदासीनस्वादनाधेयातिशयत्वात्प्रवर्तकस्वानुपपत्तेरन्यस च हेस्व.
न्तरस्य प्रधानविकारातिरिकसानभ्युपगमाप्रलये च प्रधानविकाराणामल-
धारमतया प्रवर्तकरवायोगाझिनिमित्तैव प्रधानप्रवृत्तिरङ्गीकार्या । तथाचा-
व्यवस्था सुस्थैवेति प्रतिपादयन्नुपसंहरति-निनिमित्त इति । प्रधानस्थ
च्यापार निनिमित्तेऽभ्युपगम्यमाने तस्य सर्वदा प्रवृत्तिसंभवात् दृशक्तिमतां
पुस्पा सदर्शनम्यावर्जनीयवादनिमोक्षः प्रसज्येत, अतः इत्यसत्यवस्थित
सारयशास्त्रं न मुमुक्षुमिः श्रद्धेयमिति भावः ॥ ५० ॥

·२०४ उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [पार्थिव- निर्गुणपुरुषमतप्रक्रियां निराकृत्य सगुणाः पुरुषा इति वैशेपिकमतम क्रियां दूपयति- न प्रकाश्यं यथोष्णत्वं ज्ञानेनैव सुखादयः। एकनीडत्वतोऽग्राह्याः स्युः कणादादिवर्मनाम् ॥ ५१ ॥. न प्रकाश्यमित्यादिना ॥ आरमगतेन ज्ञानेनात्मगताः सुखादयो गुणाः प्रकाशन्त इति हि ते मन्यन्ते तनोपपद्यते । तथाहि यथोष्णत्वमग्निनिष्ठम- मिनिटेन प्रकाशेन न प्रकाइयं प्रकाशाहं न भवति एकाश्रयस्वादेवं सुखादयो गुणा मारमनिष्ठेन ज्ञानेनाग्राह्या न ग्राह्याः स्युः । कुतः । एकनीडस्वत एका. श्रयत्वात् । कणादादिवर्मनां मत इत्यर्थः । विषयविषयिणोः समानदे. शत्ये ग्राह्यमिदं प्राहकमिदमिति च भेदनियमो न सियेदिति भावः ॥ ५॥ न केवलमेकाश्रयत्वादेव ज्ञानसुखादीनां भासभासकरवानुपपत्तिरपितु योगपद्यासंभवादपीत्याह- युगपत्समवेतत्वं सुखविज्ञानयोरपि । मनोयोगैकहेतुत्वादग्राह्यत्वं सुखस्य च ।।.५२ ।। युगपदिति ॥ नेति पूर्वश्लोकादनुवर्तनीयम् । तथाचायमर्थ:-सुखवि. ज्ञानयोन युगपत्समवेतस्वं संभवति । कुतः। मनोयोगैकहेतुत्वान्मनःसंयो- गस्यासमवायिकारणस्यैकमेवात्मगुणंप्रति हेतुरवाभ्युपगमात्तथाच सुखासम•. वायिकारणमनःसंयोगनाशे सुखस्य नाशारसंयोगान्तरासमवायिकारणज्ञानेन सुखस्य न ग्राह्यत्वं प्रत्यक्षत उपपद्यते इति । अपिशब्दारसमवायोऽपि न प्रमाणयुक्तिपथमवतरतीति द्योत्यते । चशब्दादारममनसोर्निरवयवयोः प्रदे- शामावादात्मनोरिव संयोगानुपपत्तिः संयोगे वा विभोरात्मनो विभागानु- पपत्तिस्तदभावे संयोगान्तरानुपपत्तौ ज्ञानादिकार्यक्रमानुपपत्तिः । कार्याणां समवायिकारणदेशानतिवर्तित्वनियमदर्शनादन्यत्रेहापि तत्प्रसङ्गाऽणुपरिमा- णमनःसंयोगस्याणुदेशमात्रवर्तितया तत्कार्यस्यापि तन्मात्रवर्तित्वे सक- लशरीरगतात्मवेदनाया अप्रत्यक्षत्वप्रसङ्ग इत्यादिदूपणगणः समुच्चीयते ॥५२॥ सुखवदेव दुःखेच्छाद्वेपनयबानामप्यनाशवं न्यायसास्यादित्याह-- तथान्येषां च मित्रत्वाद्युगपजन्म नेष्यते ।...

·प्रकरणम् १६] पदयोजनिकान्याख्या। गुणानां समवेतत्वं ज्ञानं चेन्न विशेषणात् ।। ५३ ।। तथेति ॥ भन्येषां गुणानां मिलत्वात्परस्परविरक्षणत्वाज्ञानसुखयोरिव युगपजन्म नेप्यते । एकस्यात्ममनःसंयोगस्यानेककार्यहेतुत्यासंभवस्योत्या- दित्यर्थः । धकारादेकाश्रययोर्विपयविषयिरवायोगः पूर्वोक्तः संगृह्यते । माभू- ज्ज्ञानभास्यत्वं सुसादीनामेकसिधारमनि समपेतत्वमेव तेपा ज्ञान नामेत्या- शङ्का ज्ञानेन तेपां विशेषितत्यान्मवमित्याह-गुणानामिति । ज्ञातं सुखं ज्ञातं दु.खमिति विशिष्टव्यवहारदर्शनादित्यर्थः । ५३ ।। एतदेव विशदयति- ज्ञानेनैव विशेपत्याज्ज्ञानाप्यत्वं स्मृतस्तथा । सुखं ज्ञातं मयेत्येवं तयाज्ञानात्मकत्वतः॥ ५४॥ शानेनैवेति ॥ ज्ञानेन विशेषत्वादेव ज्ञानाप्यत्वं सुखादीनामेष्टव्यमि. स्यर्थः । ज्ञानाहितसंस्कारजन्यस्मृतिविपयस्वादपि ज्ञानाप्यरवं सुखादेरेष्टन्य- मिस्साह-स्मृतेस्तथेति । सुखं मया ज्ञातमित्येवं स्मृतेरिति संयन्धः । किंध ज्ञानविशिष्टात्मसमवेतवं सुखादेनिमिप्यते केवलारमसमयेतत्वं वा । नाथः । युगपरक्षणिकात्मविशेषगुणानां समवायासंभवस्योत्तरवादारमगतसं. रयापरिमाणादेरपि ग्रहणप्रसङ्गाचेत्यभिप्रेत्य द्वितीयं दूषयति-तवेति । तय मते भात्मनो ज्ञानभिन्नत्वाटवष्यमानत्वात्तरसमवेतत्यमानेण न सुखा- दिसिद्धिः सर्पस्य जदरवादित्यर्थः । ५४ ॥ ज्ञानसुपादीनामारमगुणस्वाभ्युपगमेन भास्सभासकरयासंभव इदानीं तेपामारमगुणस्वमपि दुर्भणमित्याह- सुसादे त्मधर्मत्वमात्मनस्तेऽविकारतः । भेदादन्यस्य कमान्न मनसो वा विशेषतः ॥ ५५ ॥ सुपादेरिति ॥ सुखादेरारमधर्मस्त्रं न संभवति । ते तव मते मारमनो- ऽविकारतो विकारिरवाभावाद्विभुत्यागीकारेण नित्यत्वाम्युपगमात् । नहि नित्यमनित्यगुणकमिति मांप्रति दयान्तः कोऽपि विद्यतेऽतो नारमनी गुणव- स्वसिद्धिः दूरे मायग्राहक्रवकल्पनेति भावः । किंच गुणगुणिनोरत्यन्तम- दयादिनस्तर मते अवैवारमनोऽयं सुसादिरिति नियमोऽपि दुर्घट इत्याह- उत्त, ·प [पार्थिव- उपदेशसाहस्री पद्यभागः२॥ भेदादिति । भन्यस्यारमान्तरस्य मनसो वा कसात् सुखादयो गुणा न स्युर- विशेषतो भेदाविशेषादित्यक्षरार्थः । अयमाशयः- -सर्वाश्मनां विभुरवाङ्गी. काराद्यच्छरीरावच्छेदेनात्मनि सुखादयो जायन्ते तन्न तदा सर्वात्मनां सत्वा- तदस्य च तन्नानवगमादस्यैवात्मनोऽयं सुखादिधर्मों नान्यस्येति नियन्तुं न शक्यते । न मनःसंयोगभेदो नियामको मनस्यपि सर्वारमसंबन्धस्यावि- शेषात् । नाप्यदृष्टभेदो नियामकस्तस्याप्यात्मधर्मस्वासिद्धेरदृष्टहेतुप्रयत्नादेरपि मनासंयोगनिमित्तकरवात्तस्य च सर्वात्मसु विशेपासिद्धरदृष्टस्यापि नाश्रयवि. शेषसिद्धिरिति । यन्न कुत्रापि जायमानं सुखादि यस्य कस्यापि करसान्न स्था- तथा मनसः क्रियावत्त्वान्मूर्तरवारसुखादिदेशाव्यमिचाराच तस्यैव कसा. धर्माः सुखादयो न स्युर्विनिगमनाभावादिति ॥ ५५ ॥ यद्यपि वैशेषिकर्ज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यस्वमिष्यते तदप्ययुक्तमनवस्थाप्रस- मादित्याह- स्यान्मालाऽपरिहार्या तु ज्ञानं चेज्ज्ञेयतां ब्रजेत् । युगपद्वापि चोत्पत्तिरभ्युपेतात इष्यते ।। ५६ ॥ स्यान्मालेति ॥ भयमर्थः--येनारमनः संयोगेन प्रथमं ज्ञानं जायते तदन्येन संयोगान्तरेण तद्विषयं ज्ञानान्तरं जायते किंवा तेनैव संयोगेन । आये दोपमाह-स्वादिति । ज्ञानं चेज्ज्ञेयतां मजेत्तदाऽपरिहार्या ज्ञानमाला ज्ञानपरम्परा स्यात् । ज्ञानानवस्था स्थादित्यर्थः । विषयावभाससमये यदि ज्ञानं नावभासेत तदा विषयः स्वयमेव भासते ज्ञानाधीनतया चेति विवे- तुमशक्यत्वात्तदेव ज्ञानभान ज्ञानान्तरमेष्टव्यं तस्याप्यभाने पूर्वज्ञानस्य ज्ञानान्तरभास्यत्वासिद्धस्तदानाय ज्ञानान्तरमिति दुर्निवारानवस्था स्यादिति भावः । तुशब्दश्चार्थः । तेनच प्रथमज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं मनसि क्रिया ततो विभागस्ततः पूर्वसंयोगनाशस्ततः संयोगान्तरं ततो ज्ञानान्तरमिति बहुक्ष- णविलम्बेनोत्पद्यमानमुत्तरज्ञानं पूर्वज्ञानावभासनं कथं कुर्यात्तस्य तदानीम- भावादित्यादियुक्त्यन्तरं समुच्चीयते । अथ द्वितीयं कल्पमनूद्यातिप्रसङ्गेन दूपयति-युगपद्वेति । अपिचानवस्थादोपपरिजिहीर्षया पूर्वोत्तरज्ञानयोरेक- सादेव संयोगाद्युगपद्वोत्पत्तिरम्युपेता चेदित्यनुपज्यते तदातोऽस्मादेव संयो. गायुगपरसंनिकृष्टरूपरसगन्धशब्दस्पर्शज्ञानानामपि तदेवोत्पत्तिरिष्यतां तदा ·२०७ प्रकरणम् १६] पदयोजनिकान्याख्या। संस्कारोदोघसंपाते सहकारिलाभात्तदर्थस्मृतीनामप्युत्पत्तिरिप्यतामो न ज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वकल्पना युक्तिमतीति स्थितमित्यर्थः ॥ ५६ ॥ किंचारमनश्चैतन्यं स्वरूपलक्षणमुच्यते तटस्थलक्षणं वा । आद्ये पृधि- व्यादौ गन्धादिवत्सनातनत्वात्तस्य च स्वरूपानतिरेकादनित्यज्ञान आत्मेत्यु- द्रोपो मृपैर स्यात् , द्वितीये तु स्वरूपलक्षणमन्यदनात्मासाधारणं वक्तव्यं तच चेतनातिरिक्तं न किमपि संभावितमस्त्यतो देहादिजडविलक्षणमात्मा- नमभ्युपगच्छता सदा निर्विशेषचिद्रूपः फूटस्थ एवात्माभ्युपेतन्योऽन्यथा विकारिणोऽनित्यत्वनियमावन्धमोक्षान्वय्येक आत्मा भवतीति दु.संपादमि- सेतत्सर्यमभिप्रेत्याह- अनवस्थान्तरत्वाच्च बन्धो नात्मनि विद्यते । नाशुद्धिश्चाप्यसङ्गत्वादसङ्गो हीति च श्रुतेः ।। ५७ ॥ अनवस्थान्तरत्वाञ्चेति ॥ नास्त्यवस्थान्तरं यस्य सोऽनवस्थान्तरः तस्य भावोऽनवस्थान्तरस्वं तस्मादिति विग्रहः । आत्मन इति शेषः । तथा- चारमनः फूटस्थत्वात्तस्मिन्नारमनि बन्धो विशेषगुणवरवलक्षणः परमार्थतो न विद्यते । चकारात्तभिवृत्तिरूपो मोक्षोऽपि न विद्यत इति योज्यम् । तस्मानि- स्त्रशुद्ध एवात्मेत्या प्रमाण बदन्परकल्पनानिराकरणफलमाह--नाशुद्धिश्चा- पीति । स्वगतधर्मकृतबन्धाभाववदन्यसंसर्गकृताशुद्धिरपि न चास्त्यसङ्गत्वा- दित्यथैः ॥ ५ ॥ इतश्च नारमनः पारमार्थिको बन्ध इत्याह-- सूक्ष्मैकागोचरेभ्यश्च न लिप्यत इति श्रुतेः ॥ ५८ ॥ सुक्ष्मेति ॥ सूक्ष्मत्वं मनोवागगम्यत्वमेक्त्वमद्वितीयत्वमगोचरवं निर्वि- शेपरवमेतेभ्यश्च हेतुम्यो नित्यशुद्ध एवात्मा । 'न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्य' इति श्रुतेरित्यर्थः । 'यथा सर्वगत सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्व. प्रावस्थितो देहे तथारमा नोपलिप्यते' इति भगवद्वचनं चात्रोदाहर्तव्यम् । अर्धश्लोकः ॥ ५८॥ एपमारमनो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावार्य साधयतो वेदान्तिन भात्मोप. देशशास्त्रानर्धक्यमित्याक्षिपन्ति पूर्ववादिनः- ·२०८ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [पार्थिव- एवं तर्हि न मोक्षोऽस्ति बन्धाभावात्कथंचन । शास्त्रानर्थक्यमेव स्यान्न बुद्धान्तिरिष्यते । चन्धो मोक्षश्च तन्नाशः स यथोक्तो न चान्यथा ॥ ५९ ॥ एवं तहीति ॥ यदीत्यध्याहार्यम् । यद्ये नित्यशुद्ध आरमा तर्हि कथंचन केनापि रूपेण बन्धाभावान्मोक्षोऽपि नास्ति बन्धपूर्वकत्वान्मो. क्षस तदभावेऽभावातथाच मोक्षोपायोपदेशशास्त्रानर्थक्यमेव स्यादिति । उत्तरमाह-न बुद्धरित्यादिना । बुद्धेभ्रान्तिः बन्ध इप्यत इत्यन्वयः । तलाशो भ्रान्तिनाशो मोक्ष इति चेप्यते न परमार्थत इत्यर्थः । स बन्धो यथा पूर्वमुक्तोऽज्ञानं कल्पनामूलं संसारस्य नियामकमिति । तथैव न चान्यथा तथाचाज्ञानकल्पितयन्धनमनिवृत्यर्थरयादुपदेशशास्त्रस्य न पैयध्य- प्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ५९॥ अज्ञानमूलबुद्धिधर्माध्यासलक्षणो वन्धश्विदारमनीत्युक्तमुपपादयति- वोधात्मज्योतिपा दीप्ता वोघमात्मनि मन्यते । चुद्धिर्नान्योऽस्ति चोद्धेति सेयं भ्रान्तिहिं घीगता ॥ ६॥ योधात्मेति ॥ योधरूपस्यात्मनो यज्योतिः प्रकाशचिदामासस्तेन दीप्ता व्यासा प्रकाशिता दुद्धिरात्मनि स्वस्यां योधं चैतन्यं मन्यते अन्यो .बोद्धा साक्षी नास्ति अहमेव बोद्धति साभासा बुद्धिः प्रकाशते तदविवेकादहमेव बद्धोऽकर्तेत्यादिरात्मनि संसारो चीगता भ्रान्तिरेवेत्यर्थः ॥ १० ॥ बुद्धेरेव वोधात्मत्वं यथाप्रतीति परमार्थ किं न स्वादिति चेन्नेत्याह- चोधस्यात्मस्वरूपत्वान्नित्यं तत्रोपचर्यते । अविवेकोऽप्यनाद्योऽयं संसारो नान्य इष्यते ॥ ६१॥ । बोधस्येति || बुद्धेरागन्तुकत्वेन बोधव्यभिचाराद्वोधस्य च विनापि बुद्धि सुपुते सद्भावादात्मस्वरूपत्वात्तत्र बुद्धौ स उपचर्यतेऽध्यस्य व्यवहियतेऽवि. वेकादित्यर्थः । तर्हि सोऽविवेकः सादिरनादिति वीक्षायामाह-अविये. कोऽपीति । यद्यविवेक एवानाद्यज्ञानकृतत्वादनादिसहि तस्यैव प्रहारमना.

·२०९ प्रकरणम् १६] पदयोजनिकाम्याख्या। 'नानिवृत्तिः स्यान्न संसारखेति भ्रमं वारयति-संसारो नान्य इप्यत इति । 'कादिधर्मकबुद्धविवेक एव संसार इत्यर्थः ॥ ६ ॥ बन्धस्याज्ञानात्मकरवे फलितमाह- मोक्षस्तन्नाश एव सामान्यधानुपपतितः। येषां वस्त्वन्तरापतिमोक्षो नाशस्तु तैर्मतः ॥ ६२॥ मोक्ष इति ॥ ज्ञानादज्ञाननिवृत्या तत्कार्यबन्धननिवृत्तिरेव मुक्ति - न्यथा हेयस्योपादेयस्य वा मोक्षस्यानुपपत्तितोऽनुपपत्तेरित्यर्थः । भनुपपत्ति. मेव ढयन्पक्षान्तरं निराकरोति-येषामिति । येषां वादिना स्वरूपादन्य- वस्वन्तरापत्तिरात्मनो मोक्ष इति मतं तैरात्मनाश एव मोक्ष इतीष्ट: स्यात् । स्थितख नष्टस्य पान्यस्थान्यत्वासंभवाद्वस्त्वन्तरापत्तिशब्देन यदि प्राप्तिर्वि- वक्ष्यते तयापि 'संयोगा विप्रयोगान्ता' इति न्यायेन कृतकस्यानित्यरवव्यासे- शानित्यो मोक्षः सादित्यर्थः ॥ १२ ॥ यथावस्वन्तरापत्तिर्मोक्ष इति पझेऽनुपपत्तिरनित्यत्वापत्तिश्च तथारमनो- ऽवस्थान्तरापत्तिर्मोक्षपक्षेऽपि स दोपस्तुल्य इत्याह- अवस्थान्तरमप्येवमविकारान्न युज्यते । विकारोऽचयवित्वं साचतो नाशो घंटादिवत् ।। ६३ ।। अवस्थान्तरमप्येवमिति ॥ भविकारित्वादात्मनोऽवस्थान्तरमपि ने युज्यते । यदि पुनर्विकारोऽप्यभ्युपगम्येत तयासति सावयवत्वमारमनः स्वात्ततः सावयवरवानाश एवं घटादिवदपरिहार्यः खात् । भतो भ्रान्तिनिवृ. तिमान एवं मोक्षो नान्यथा संभवतीत्ययः ॥ १३ ॥ वेदान्तसिद्धान्तादन्या बन्धमोक्षादिकल्पना वादिभिरस्मेक्षिताः श्रुति- स्मृतिन्याययाधितत्वासादरणीया मुमुक्षुभिरित्युपसंहरति- तसाद्धान्तिरतोऽन्या हि वन्धमोक्षादिकल्पनाः। सांख्यकाणादवौद्धानां मीमांसाहवकल्पनाः ॥ ६४॥ 'तसादिति द्वाभ्याम् ॥ भ्रान्तिरेव परिशेषादात्मनि यन्धमोक्षपति- भास इति कल्पना श्रुत्याद्यविरुद्धा, अतोऽन्या मन्धमोक्षादिकल्पनाः भादि. उ.सा.१४ ·१२१० उपदेशसाहस्री पद्यभागः२॥ [पार्थिव- वादात्तहेतुकल्पनाश्च नादतव्याः कदाचनेति संबन्धः । अतोऽसारिसद्धा. तांदन्या बंन्धमोक्षादिकल्पना हि यसाझान्तिः प्रमाणशून्या तस्साझादत. व्येति वान्वयः । केप वा कल्पना नादर्तव्येत्यत आह-सांख्येति । मीमां- साहता विचारविरद्धा विचारासहा वा कल्पना मीमांसाहता कल्पना इत्यर्थः ॥ ६ ॥ अनादरे हेतुमाह- शास्त्रयुक्तिविहीनत्वान्नादर्तव्याः कदाचन । शक्यन्ते शतशो वक्तुं दोपास्तासां सहस्रशः ॥ ६५ ॥ शास्त्रेति ॥ शाखयुक्तिविरुद्धाश्च ताः कल्पना इत्याह-शक्यन्त इति ॥ ६५॥ इतश्च सांख्यादिकल्पना नादर्तव्या इत्याह-- अपि निन्दोपपत्तेश्च यान्यतोऽन्यानि चेत्यतः। • त्यक्त्वातो ह्यन्यशास्त्रोक्तीमतिं कुर्यादृढां युधः॥६६॥ अपि निन्दोपपत्तरिति ।। 'यान्यतोऽन्यानि शास्त्राणि पृथिव्यां विनि- धानि वै । शङ्कनीयानि विद्वनिर्धर्मशुद्विममीप्सुमिः॥ या वेदवाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः' इत्यादिनिन्दावचनान्नादर्वग्या इत्यर्थः । अतोऽन्यशास्त्रोक्तीस्त्यक्त्वा ढां मतिं बुधः कुर्यादित्यन्वयः ॥ ६६ ॥ कथं मतिं कुर्यास्कुन वेत्याकाङ्क्षायामाह- श्रद्धाभक्ती पुरस्कृत्य हित्वा सर्वमनार्जवम् । वेदान्तस्यैव तत्वार्थे व्यासस्वाभिमतौ तथा ॥ ६७ ॥ श्रद्धेति ॥ श्रद्धा श्रुत्युक्तेऽर्थे विश्वासा, भक्तिस्तत्परता ते पुरस्कृत्य । आदरेणावलम्ब्येत्यर्थः । सुगममन्यत् ॥ ६७ ॥ एवमुक्तं परपक्षनिराकरणं संक्षिप्य तत्प्रयोजनं कथयति- इति प्रणुन्ना द्वयवादकल्पना निरात्मवादाश्च तथाहिं युक्तितः। -व्यपेतशङ्काः परवादतः स्थिरा मुमुक्षवो ज्ञानपथे स्युरित्युत ६८ ·. प्रकरणम् १६]] पदयोजनिकाव्याख्या। इतीति ॥ इंति इत्थं युक्तितः प्रणुनाः निराकृताः द्वयवादकल्पनाः भेद- वादकल्पनाः। सांख्यादिकल्पना इति यावत् । तथा निरात्मवादाः बौद्धवादाश युक्तितः प्रशुभा इत्यर्थः । किमर्थं तदाह-व्यपेतेति । मुमुक्षवः परवादतः परशास्त्रेभ्यो व्यपेतशङ्कास्तव्यामाणिकत्वशङ्कारहिताः सन्तो ज्ञानपथे वेदा- न्तोक्तज्ञानमार्गे स्थिराः स्युर्भवेयुरित्युत अपीति योजना ॥ ६८ ॥ वेदान्तविहितब्रह्मात्मज्ञानस्यैव पुरुषार्थसाधनत्यमिति तत्स्वरूपकथनपूर्वक मुमुक्षूणां तन्निष्टत्वमावश्यकमिति दर्शयति- खसाक्षिकं ज्ञानमतीव निर्मलं विकल्पनाम्यो विपरीतमद्वयम् । अवाप्य सम्यग्यदि निश्चितो भवेनिरन्वयो निर्वृतिमेति शाश्वतीम् स्वसाक्षिकमिति ॥ अद्वयम् । भखण्डवस्तुमानाकारमित्यर्थः । निर- न्वयः । निरस्ताज्ञानतत्कार्यसंयन्धः सन्नित्यर्थः । शाश्वती नितिरखण्डान- न्दानुभवस्वरूपाविर्भावः ॥ ६९ ॥ यथोक्तज्ञानाधिकारिणं संक्षिसविशेषणसारं कथयंस्तत्वनिष्ठालक्षपामाह- इदं रहस्यं परमं परायणं व्यपेतदोपरमिमानवर्जितैः। समीक्ष्य कार्या मतिरार्जवे सदा न तचक्वान्यमतिर्हि कश्चन ।। इदं रहस्यमिति ॥ यदवाप्य शाश्वती निर्वृतिमेति तदिदं रहस्यमुपदे- शैकगम्यम् । परमं परमात्मतत्त्वप्रकाशवात्सर्वोत्तमम् । परायणं निरवधिक- सर्वाश्रयम् । परमगतिरूपमिति यावत् । एवंविधमात्मज्ञानं समीक्ष्य सम्य- गालोच्य । दृढीकृत्येति यावत् । व्यपैतदोपरपगतेन्द्रियहिर्मुखैरभिमानव. र्जितैः पाण्डित्यादिनिमित्तचित्तदोपरहितैः । शान्तैर्दान्तश्चेति यावत् । एवंवि- धैरधिकारिमिराज ऋजुभावे सर्वसमे ब्रहात्मतत्त्वे मतिर्निष्ठा सदा कार्या। ब्रह्मात्मतावमेव अजु सर्वदा सर्वत्रेकरूपत्वात्तरस्वरूपमेवार्जवं नाम तस्य निर्विशेषत्वादिति द्रष्टव्यम् । तथाच ग्रहाभेदेनात्मज्ञाननिष्ठा तत्त्वनिष्टस्युक्तं भवति । एतदेव व्यतिरेककथनेन विशदर्यात-न तत्वमिति । यः कश्चन "स्वान्यमतिः प्रत्यगात्मनोऽन्यसिन्ब्रह्माणि मतिर्यस्य स सान्यमतिः स न ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [पार्थिव- - .तत्वहरू तत्वदृष्टिर्न भवतीत्यर्थः । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपास- ते' । 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति 'न:स वेदेति श्रुतेः ।। ७०॥ एवमतियत्नलभ्येन ज्ञानेन किं फलं साध्यते तदाह- अनेकजन्मान्तरसंचितैनरो विमुच्यतेऽज्ञाननिमित्तपातकैः । इदं विदित्वा परमं हि पावनं न लिप्यते व्योम इवेह कर्मभिः ७१ अनेकेति ॥ स्पष्टार्थः ॥ ७१ ॥ इदं ज्ञानमाचार्येण कसै दातव्यमित्यपेक्षायां विस्तृतविशेषणमधिकारि- णमाह- प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय च.पहीणदोपाय यथोक्तकारिणे । गुणान्वितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत्सततं मुमुक्षवे ॥७२॥ प्रशान्तेति ॥ प्रशान्तचित्ताय शान्तिगुणयुक्ताय । जितेन्द्रियाय दान्ता. य। महीणदोषाय अनेकजन्मानुपितयज्ञादिपरितोपितेश्वरप्रसादहतसमस्तक- एमपाय । यथोक्तकारिणे शास्त्रोक्तस्वधर्मस्य यथाशास्त्रमनुष्ठान्ने। गुणान्विताय विद्याविनयार्जवादिगुणयुक्ताय । सर्वदा दीर्घकालं सततं च नैरन्तर्येणानुग- ताय गुरुमनुस्ताय एवंविधाय मुमुक्षवे मोक्षमानेच्छावते एतदारमज्ञानं गुरुणा देयम् । प्रतिपादयितव्यमित्यर्थः ॥ ७२ ॥ एवंविधः शिष्यो महावाक्येनावगमितमारमतत्वं कथमवगच्छति किंवा फलं प्रामोतीत्यपेक्षायामाह- परस्य देहे न यथाभिमानिता परस्य तद्वत्परमार्थमीक्ष्य च । इदं हि विज्ञानमतीव निर्मलं संप्राप्य मुक्तोऽथ भवेच सर्वतः७३ परस्येति ॥ यथा परस्यान्यस्य देहे परस्य नाभिमानिता महंममेत्यभि- मानित्वं न संभवति तद्वत् स्वदेहेऽपि परमार्थमीक्ष्य देहातिरिक्तमारमतव. मीक्ष्यालोच्याभिमानरहितः सखिति यावत् । चकात्तत्प्रतिपादकवेदान्त- वाक्यान्यालोच्येति गृह्यते । एवंविधं इदं विज्ञानं पूर्वोकसाक्षात्कार संग्रा.

·प्रकरणम् १७] पदयोजनिकान्याख्या। २११ प्याथ तदेव सर्वतो मुक्तो भवेत् । निरक्षाज्ञानतरकार्यसंस्कारपरमानन्दानु. भवब्रह्मात्मखरूपो भवेदित्यर्थः ॥ ७३ ॥ किमिति गुणविशेषयच्छिष्यपरीक्षणं गुरोर्यस्मै कस्मैचिच्छिष्याय कसा. द्विद्या न दीयते तन्नाह- नहींह लामोऽभ्यधिकोऽस्ति कश्चन स्वरूपलाभात्स इतो हि नान्यतः। न देयमैन्द्रादपि राज्यतोऽधिकं स्वरूपलामं त्वप- रीक्ष्य यत्नतः ॥७४॥ नहीति ॥ स्वरूपमात्मतत्त्वं लभ्यतेऽनेनेति स्वरूपलाभस्तरवज्ञानं तमा- दम्यधिको लाभः कश्चन कोऽपीह देवमनुष्यादिभवपरम्परायां नास्ति । 'भारमलामान परं विद्यत' इति स्मृतेः । स लाभः इतएव चेदान्तवाक्याना- भ्यतोऽन्यमाछास्त्रान्तरान भवति । हि यस्मात्तस्माद्यतता शिप्यमपरीक्ष्य स्वरूपलामं तु ज्ञानं न देयम् । ऐन्द्रादपि राज्यतो राज्यादधिकमिति विशे- पणेन 'प्राणाप्ययाय चान्तेवासिने नान्यस्मै कस्मैचन यद्यप्यमा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्ण दद्यादेतदेव ततो भूयः' इति श्रुति प्रमाणयति ७४ इति पोडशं पार्थिवप्रकरणम् ॥ १६ ॥ - सम्यातिप्रकरणम् १७ परपक्षनिराकरणमुखेनोकं मोक्षसाधनं ज्ञानं स्वप्रक्रिययापि व्यकीकतुं प्रकरणान्तरमारममाणो देवताभर्विद्याप्राध्यन्तरगत्वं पोतयन् प्रकरणप्रति- पाचार्थ नमस्कारब्याजेन संक्षिप्याह- आत्मा ज्ञेयः परो ह्यात्मा यसादन्यन्न विद्यते । सर्वज्ञः सर्वक् शुद्धस्तस्मै ज्ञेयात्मने नमः ॥१॥ आत्मा शेय इति ॥ आरमा स्वरूपं ज्ञेयः स्वरूपोऽवधाय: । कि घटादिवद्विपयस्वेन, नेमाह-परो सारमेति । हि यसादारमा सर्पशैयापरो, ·२१५ उपदेशसाहस्री पद्यमागः २ । [सम्यमति- तया ज्ञेयत्वधर्मरहितः । तत्कुतस्तत्राह-यसादन्यन्न विद्यत इति । यस्मादारमनः स्वरूपादन्यस्परमार्थतः पृथग्भूतं तद्धर्मो वा न विद्यते । तथाच रूपादिहीन- चक्षुराधगोचरत्वात्स्वसमानजातीयप्रत्यक्षव्यत्तयन्तराभावाब्याप्तिमहा- माये सत्यनुमानार्थापत्तिप्राशरवाभावारसदृशवस्त्वन्तराभावेनोपमानामाह्य- स्वात् पष्टीजातिगुणक्रियादिधर्मराहित्येन शब्दागोचरत्वात् ज्ञातुः स्वरूपत्वा- देव नास्तीत्यभ्युपगन्तुमशक्यत्वात्परिशेपाद्विपयभूतदेहेन्द्रियान्तःकरणप्रत्या- ख्यानेनान्विष्य तत्साक्षितया विषयत्वेन स्वयंप्रकाश आत्मा ज्ञेय इत्यर्थः । एवं स्वंपदार्थ परिशोध्य तस्य तत्पदार्थात्मकत्वं वाक्यार्थ कथयितुं तत्पदार्थमा- ह-सर्पज्ञ इति । सामान्यतः सर्व जानातीति सर्वज्ञः । विशेषतः सवं पश्य. तीति सर्वदृक् । सर्वज्ञत्वमुपलक्षणमुक्त्वा तस्य स्वरूपलक्षणमाह-शुद्ध इति । भनृतजडपरिच्छिन्नदुःखादिप्रपञ्चसंसर्गरहितः । सत्यज्ञानानन्तानन्द- रूप इत्यर्थः । वाक्याथ तत्वंपदार्थैक्यमाह-तसा इति । पूर्वोक्तप्रकारेण शेयारमा तस्मै ज्ञेयारमने तस्मै सर्वज्ञरवाघुपलक्षिताय सत्यादिस्वरूपाय नमः माहीभावोऽस्तु । तद्भदृष्टिविलय एवेह नमःशब्दार्थः ॥१॥ देवताभक्तिवद्गुरुभक्तरपि विधामास्यन्तरगत्वं 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरी । तस्यते कथिता हार्थाः प्रकाशन्ते महारमनः' इति श्रुतिसिद्ध योतयन् गुरुपरम्परांप्रमाणयति- पदवाक्यप्रमाण र्दीपभूतैः प्रकाशितम् । ब्रह्म वेदरहस्यं यस्तान्नित्यं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥२॥ पदवाक्येति ॥ यगुरुमिर्वेदरहस्यं ब्रह्म प्रकाशितं, ताग्निस्यं प्रणतोऽस्न्य- हमिनि संयन्धः । पदानां याक्यानां घ शक्तितारपयंमर्यादया प्रमाणनेः पदवाक्ये प्रसिदे, प्रमाणमनुमानादि तज्जैरिस्ययः । दीपभूतैरयोन सा- थप्रकाशकय रिति संवन्धः ॥२॥ सामान्येनाचार्यपरम्परां नमस्कृत्य विशेषेण स्वगुरुपणामपूर्वकमुद्देश्य प्रनिजानीते- यद्वापसूर्याशुसंपातप्रनष्टध्वान्तकल्मपः । प्रणम्य तान्गुरून्वक्ष्ये ब्रह्मविद्याविनिश्चयम् ॥ ३ ॥ -

·२१५
.
प्रकरणम् १७] पदयोजनिकान्याख्या।
यद्यागिति ॥ ब्रह्मविद्याविनिश्चयो यसाच्याविशेषाद्भवति तं न्याय.
विशेषं वक्ष्य इत्यर्थः । सुगममन्यत् ॥ ३ ॥
किमर्थ ब्रह्मविद्याविनिश्चयो वक्ष्यते तदाह-
आत्मलाभात्परो नान्यो लाभः कश्चन विद्यते ।
यदों वेदवादाश्च सार्ताथापि तु याः क्रियाः॥४॥
आत्मलाभादिति ॥ भारमलाभस परमत्ये प्रमाणं सूचयति-यदर्थी
इति । वेदवादा वेदवचनानि सार्ताश्च वादाः स्मृतिवचनानि साक्षाज्ञा-
नार्थी वेदवादाः स्मृतिवादाश्च यदर्थाः अपितु याः क्रियाः कर्मपरवेदस्मृति-
विहितासाश्च चित्तशुद्धिपरम्परया यदर्थास्तस्मादारमलाभादिति संबन्धः ॥४॥
पुग्नादिलाभापेक्षया आत्मलाभरय परमत्वं प्रामाणिकमित्युक्तमुपपाद-.
यति--
आत्मार्थोऽपि हि यो लाभः सुखायेप्टो विपर्ययः।
आत्मलाभः परः प्रोक्तो नित्यत्वाब्रह्मवैदिमिः ॥ ५॥
आत्मार्थोऽपीति ॥ योऽपि लाभः पुनधनादिविषयो लोके सुखायेष्ट,
सोऽप्यारमार्थ आत्मसुखार्थ इति हि प्रसिद्धमिति योजना । तर्हि पुनादिला-!
भेनवात्मसुखसिद्धेः किमित्यात्मज्ञानमात्मलाभायेप्टव्यं विशेपाभावादित्यत
भाह-विपर्यय इति । सुखविपर्ययः दुःखायापि स लाभः स्यात्कदाचि-
एकस्यचिरपुनादेरेव दु.खहेतुत्वदर्शनादित्यर्थः । तस्मालाभान्तरापेक्षया आरम-
लाभः परमो लाभ इति तदर्थ सर्वपरित्यागेनारमज्ञानं संपादनीयमित्यभि-
प्रत्याह--आत्मेति । विपर्ययप्रसङ्गस्तान्न नास्तीत्याह-नित्यत्वादिति । तथाच
श्रुतिः तदेतस्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यसारसर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा
स योऽन्यमात्मनः प्रियं बुवाणं घूयाप्रियं त्वां रोत्स्थतीतीश्वरोऽहं तथैव ,,
सॉदात्मानमेव प्रियमुपासीत स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं-
प्रमायुकं भवतीति ॥५॥
आरमसुखलाभस नित्यत्वमुक्तं साधयति-
सामनभावल्वाल्हाभरतम्य, उच्चन्यतः ।
अन्यापेक्षस्तु यो लाभः सोऽन्यदृष्टिसमुद्भवः ॥६॥

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [सम्यन्यति--- स्वयमिति । तस्यात्मनो लाभो नचान्यतोऽन्यनिमित्तको न भवति । कुतः । स्वयं लब्धस्वभावत्वात् । साधनसाध्यत्वाभावाहित्यत्वमित्यर्थः। पुत्रादिलाभस्स साधनाधीनत्वेनानित्यत्वं साधयति-अन्यापेक्ष इति । अन्य- दृष्टेः सकाशारसमुद्भवो यस्य स तथा । अन्याधीनस्य तदपगमेऽपगमादनि- त्यत्वमित्यर्थः ॥६॥ केयमन्यदृष्टिः का वा तदुद्भवस्यान्यपुत्रादिलाभस्य नित्याचे हानिरित्यत आह- अन्यदृष्टिस्त्वविद्या स्यात्चन्नाशो मोक्ष उच्यते । ज्ञानेनैव तु सोऽपि स्याद्विरोधित्वान्न कर्मणा ॥ ७ ॥ अन्यदृष्टिस्त्विति ॥ अन्यस्मिन्ननारमनि दृष्टिः प्रतीतिर्यस्याः सा अन्य. दृष्टिः सा अविद्या भवतीत्यर्थः । ततश्चारमाऽविधाकृतभ्रान्तिनिवन्धनस्वारपु. ग्रादिलाभप्रीतेस्तस्याश्च स्वमतुल्यत्वामित्यारमप्रियहानिः स्यादिति भावः । तथा चाविद्यानिवृत्तिमन्तरेणारमस्वरूपनित्यसुखलाभाभावारसा संपायेत्याह- तमाश इति । मोक्षो नित्यनिरतिशयपरमानन्दाविर्भावोऽज्ञानहानिलक्षणः । तस्याप्युपायमाह-ज्ञानेनैवेति । सोऽप्यज्ञाननाशो मोक्षो ज्ञानेनैव सात- स्यैवाशानविरोधिरवान,कर्मणा तस्याज्ञानविरोधियाभावात् । तस्सारसर्वक- मपरित्यागेनारमज्ञानं सर्वथा संपादनीयमेव मुमुक्षुणेत्यर्थः ॥ ७॥ ननु विरोधाभावासकार्याऽविद्यानिवृत्तिरूपो मोक्षः कर्मणा माभूत्तयापि तेन, नित्यपुरुपायों भविष्यत्यतः किं ज्ञानेनेति नेत्याह- कर्मकार्यस्त्वनित्यः स्यादविद्याकामकारणः । प्रमाणं वेद एवात्र ज्ञानस्साधिगमे स्मृतः॥८॥ फर्मकार्यस्त्विति ॥ तय हेतुगर्म विशेषणं-अविद्येति । मिष्याप्रत्यय- .मूलरागप्रयुक्तकर्मसाध्यवादित्यर्थः । फर्मसाध्यं फलमनित्यं ज्ञानसाध्यं तु नित्यमित्य कि प्रमाणमिति द्वेद एपेत्याह-प्रमाणमिति । 'तघयेह कर्मः। चितो लोकः क्षीयत एयमेवामुन पुण्यचितो लोकः क्षीयते', 'ब्रह्मविदामोति' परं', 'तरति शोकमारमवि'दिस्यादि धेद एवं कर्मसाध्यमनिस्य ज्ञानसार्य नित्यं मोक्षरूपमित्यन्न ज्ञानस्य विषकस्याधिगमे प्रमाणं विद्भिः स्मृतमि. अःnn ·प्रकरणम् १७] पदयोजनिकान्याया। किंच वेदस्य सर्वसाध्ययनविध्युपपादितत्वादपुरुषार्थे पर्यवसानायोगाल्प- रमपुरुषार्थपर्यवसानायात्मैक्यज्ञानपरत्वमेष्टव्यं, ततो न कर्मसु तस महा- तारपय लभ्यत इत्यभिप्रेत्याह- ज्ञानैकार्थपरत्वात्तं वाक्यमेकं ततो विदुः । एकत्वं ह्यात्मनो ज्ञेयं वाक्यार्थप्रतिपत्तितः ॥९॥ झानैकार्थेति ॥ ज्ञानमेवैकोऽर्थः प्रयोजनं परं प्रतिपाद्यं यस्य वेदस्य स.. तथा तस्य भावस्तत्वं तसा वेदमैक वाक्यं विदुः। वाक्यप्रमाणकोविदा इति शेपः । किं तस्स शेयमित्यपेक्षायामाह-एकत्वं हीति । ततो ज्ञाना- दारमन एकरवमेव ज्ञेयमित्यन्वयः । हिशब्दोऽवधारणार्थः । ज्ञानप्रकारमाह -वाक्यार्थप्रतिपत्तित इति । सत्यं ज्ञानमनन्तमित्याधवान्तरवाक्यार्थप्रति- पत्तिद्वारेण तत्त्वमस्यादिमहावाक्यरात्मनो ब्रह्मैकरवं ज्ञेयमित्यर्थः । भारमत- स्वज्ञानस्यैव परमपुरुषार्थहेतुत्तायाः श्रुतत्वारकर्मकाण्डमपि तत्वज्ञानापेक्षित- चित्तशुद्धिहेतुकर्मविधानद्वारा पारम्पर्येण परमपुरुषार्थसाधनभावं भजत इति - युक्तमेकार्थपर्यवसानेनैकवाक्यत्वं वेदवाक्यस्येति भावः ॥ ९ ॥ नन्वात्मनो ब्रह्मणश्चैकत्वज्ञानमनुपपन्नं तयोरपर्यायशब्दवाच्यत्वेन भेदा- दित्याशक्य मैवमन्योन्याश्रयापत्तिरित्याह- वाच्य मेदात्तु तद्भेदः करप्पो वाच्यो हि तच्छ्रुतेः। त्रयं त्वेतत्ततः प्रोक्तं रूपं नाम च कर्म च ॥१०॥ वाच्यमेदादिति ॥ तद्भेदोऽपर्यायशब्दभेदो बाच्यभेदारकल्प्यस्त्वया धाच्योऽपि तच्छुत्तेरपर्यायशब्दभेदश्रवणादिनः कल्प्यः । तथाच सिद्धे वाच्य- जीवनसभेदे तद्वाचकशब्दयोरपर्यायवसिद्धिस्तसिद्धावितरसिद्धिरित्यन्यो- न्याश्रयः स्यादित्यर्थः । स्वरूपतो भेदकल्पनायां प्रमाणाभावादिति भावः। भेदस्थामामाणिकरवादेकरवज्ञानमुपपनमित्युक्ते भेदस्यापि प्रमाणसिद्धवं पूर्व. वादी शङ्कते--प्रयं स्वेतदिति । 'अयं वा इदं नामरूपं कर्मेति श्रुत्या तत भात्मनोऽतिरिक्तं रूपं नाम च कर्म च प्रोक्तमतो नैकत्वमेव वैदार्थ इत्यर्थः । सिद्धान्ती दूपयति-असदेतदिति । हि यसादेतमयमन्योन्येन कल्पितं अन्योन्यसापेक्षसिद्धिक तस्मादसदित्यन्वयः। अन्योन्याश्रयमस्ततया मेदस्य प्रमातमशक्यतया प्रामाणिकरवाभावाद्ययाकथंचिल्लोकसिद्धो मिथ्यामेदः, . - ·उपदेशसाहस्री पयभागः२। सम्पध्मति- श्रुत्यान्द्यते केवलं वैराग्यायातो नाद्वैतज्ञानविरोधितेति भावः । अथवा कथं सर्वस्य वेदस्यैकार्थज्ञानपरत्वेनैकवाक्यत्वं नियन्तुं शक्यतेऽपुनरुकशब्दमेदव- शात्तत्र तत्रार्थभेदस्य प्रतीयमानत्वादिति चेत्सत्यम् । तथापि न तन तात्पर्य युक्तं प्रमाणयुक्तिवाधितत्वाद्वैतस्येत्यभिप्रेत्याह-वाच्यभेदादिति । वाय- भेदे प्रामाणिके सति तद्विपयतात्पर्यवच्छब्दभेदादनेकवाक्यता सिध्यति तथा त दो वाच्यभेदोऽपि तच्छ्रुतेन वाचकशब्दभेदश्रुतेः श्रवणारकल्प्यः । प्रका- रान्तरेण वाच्यभेदासिद्धेः । नहि शब्दाधीनोऽर्थतत्त्वनिश्चयः भारोपितविपयेऽपि, शब्ददर्शनात् । नाप्यर्थाधीनः शब्दनिश्चयः । एकस्मिन्नपि पुरुपे पिता भाता भातुलो जामाता पितृव्य इत्युपाधिभेदव्यतिरेकेण वस्तुभेदो विद्यते । तथा- चानाद्यविद्याबिकल्पितोऽनेकोपाधिभेदावछिन्नानेककादिकारकभेदानुवादेन शानापेक्षितान्तःकरणशुद्धिसाधनकर्मविधिपरस्यास्फर्मकाण्डस्यात्मतत्वज्ञानया. क्यैकवाक्यत्वोपपत्तेनिरतिशयानन्दात्यन्तिकदुःसनिवृत्तिफलस्य सर्वेषां स्वर• संतोऽभिलापमोचरस्पास्मतत्त्वज्ञानादन्यतोऽसंभवादविद्याविद्यायस्थोपाधि-- देनाधिकारिभेदप्रयोगभेदयोश्चोपपत्तेरेकपुरुषापेक्षितैकपरमपुरुषार्थैकसाधन- प्रकाशत्येनैकयाक्यता वेदस्य युक्तति भावः । एवं द्वैतस्याविद्याकल्पितर युक्तिमभिधाय प्रमाणमभिधत्ते-नयं रियति । यतोऽयमनिरूपिताकारभेद: अपञ्चततो हेतोरेतरसर्व दृश्यं रूपं नाम च कर्म चेति प्रयं राशीकृत्य श्रुत्या प्रोक्तमिति योजना । 'प्रयं वा इदं नामरूपं कर्म' त्यस्मिन्माहाणे हेतूक्तिपूर्वक शब्दविशेषाणां याध्यान्नस्य, रूपविशेषाणां चक्षुमानावं, कर्मविशेपाणां शरीर- मात्रस्वमिति विशेपप्रविलापनेन तरसामान्यं त्रित्वमभिधाय तदेवयं सदे. कमयमारमा एकः सन्नेतनयमिरयैकारम्यं सर्वस्य जगत उपसंहृतमतो न तत्वमेदोऽतीत्यर्थः ॥ १०॥ । उपसंहरति- • असदेतत्रयं तस्मादन्योन्येन हि कल्पितम् । कतो वर्णों यथा शब्दाछुतोऽन्यत्र घिया पहिः ।।११॥ असदेतदिति । उहायमेतत् । अन्योन्यापेक्षपानगम्यमानस्य मिथ्यारये स्टान्तमाह-कृत इति । शब्दाछुतो पर्ण इन्द्रादिरूपविशेषः सहसाक्षयन- यारयादिः धिया प्रत्यूसान्यत्र यहिः कुट्यादी चित्ररूपेण फ्तो मया ·२१९ येनेति ।। स्वमे स्थित आरमायेन सामं विषयगारा पैचि 81 भकरणम् १७] पदयोजनिकाव्याख्या। कल्पितो मिध्येति योजना । नहि चित्र दृश्यमेवरूपमिन्द्रस्य वा भवति । तथा न मिध्यार्थगोचरः शब्द इत्यर्थः ॥ १॥ शब्दान्मिभ्यार्थकल्पनामुदाहस मिथ्याच्छिन्दकल्पनामुदाहरति- दृष्टं चापि यथारूपं बुद्धेः शब्दाय कल्पते । एवमेतजगत्सर्वं भ्रान्तिबुद्धिविकल्पितम् ॥ १२ ॥ दृष्टं चापीति ॥ मित्तिपटादौ दृष्टं देवतारूपं तथा तद्वदेव बुद्धस्तदर्शन- संस्कृताया आगत्य शब्दाय शन्दव्यपदेशाय कल्पत इति योजना । दान्ति- कमाह-एमिति । एतत्सर्व जगदेवं यथा दृष्टान्तमेवं भ्रान्तबुझ्या शुक्ती रजतमिवारमनि विविध कल्पितं न वस्तुसदस्तीत्यर्थः ॥ १२ ॥ जंगतो मिध्यारवे फलितमाह- असदेतत्ततो युक्तं सचिन्मानं न कल्पितम् । वेदश्चापि स एवाद्यो वेद्यं चान्यत्तु कल्पितम् ॥ १३ ॥ असदेतत्तत इति ॥ सर्व कल्पितं चेटून्यवादापत्तिरित्याशक्षा न कार्यस्थाह-सचिदिति । निरधिष्टानकरूपनानुपपत्तेः सर्वकल्पनास्पदं सच्चि- मात्रं प्रत्यक्तत्वेन कल्पितं सर्वसाक्षित्वात्तस्य सर्वकल्पनायाः प्रागेव सिद्ध- खादित्यर्थः । घेदाचार्यादेरारमतरवप्रतिपत्तिहेतुवादकल्पितत्वमस्तीति कर्य सञ्चिन्मानमकल्पितमित्युच्यते तत्राह-वेदश्चापीति । स एवाधः पूर्वसिद आत्मा वेदोऽपि वेदनहेतुः श्रुत्याचार्यरूपेण मायया मयते । अयंप्रकाशन- केरन्यन्त्र जसंभवात् । नाग्निगतप्रकाशनशक्तिव्यतिरेकेण दीपादेरपरी प्रकाशनशकिरस्ति चेयं च तवं स एवाध इनि संपन्धः । अन्यत्तु विशेपमानं कल्पितम् । तयाच करिपतोपानुगतस्येनारमन एच घोधकावं सकल्पनाप- वादावधितया तस्यैव वोऽयवं घोपपसत इलः ॥ १३ ॥ कथं स एवाद्यो वेद्यं चेत्याशक्षा स्वमदृष्टान्तेन ग्युरपादपति- येन वैचि स वेदः सात्वमे सर्व तु मायया । येन पश्यति तच्चक्षुः शूयोति श्रोत्रमुच्यते ॥ १४ ॥ 1 ·२२० उपदेशसाहस्री पद्यभाग: २। [सम्यध्यति-- स्यात् । नहि स्वमे विदारमन्यतिरिक्त भासकमस्ति । आदित्यादिज्योतिषां तदोपरमारस्वयंज्योतिष्ट्वश्रुतेश्च । यत्तु तत्र सर्व चेयं तदपि मायया स एव ।। नहि स्वमे बाह्य विषयजातमस्ति तत्रानवकाशात् 'म तत्र स्था' इत्यादिश्रु. तेश्च । तथा स एवारमा स्वसाक्ष्यमायाकृतोपाधिभेदावच्छिन्नसदारमना येय. तदनुस्यूतचिदात्मना चेदनरूपश्चेति वेद्यवेदितृभावो मायिक इत्यर्थः । चक्षु. रादीन्द्रियाणामुपरमात्स्वप्नगत आत्मा येन पश्यति रूपमुपलभते तदेव पशु- रिति योजना । स्वमे रूपाकारसंस्कृतमनोवस्थचिसियाविधारमकं रूपं प्रका• शयन्पश्यतीत्युच्यते एवं श्रीवादावप्यूह्यम् ॥ १४ ॥ येन स्वमगतो वक्ति सा पाग्घ्राणं तथैव च । रसनस्पर्शने चैव मनश्चान्यत्तथेन्द्रियम् ॥१५॥ येन स्वमगत इति ॥ येन स्वमगतो जिप्रति तद्माणमित्यादि यथा. योगं योज्यम् ॥ १५॥ कथमेकरूपं चैतन्यं वेदवेदकचक्षुरादिरूपेण भियते तनाह--- कल्प्योपाधिमिरेवैतद्भिन्नं ज्ञानमनेकधा । आधिभेदाद्यथा मेदो मणेरेकस्य जायते ॥१६॥ कल्प्योपाधिरिति ॥ स्वमकल्प्योपाधिमेदादेकमेवेदं ज्ञानमनेकपा भिन्नमित्यग्न रष्टान्तमाह-माधिमेदादिति । मणेः स्फटिकादेराधिभेदाही. लपीताद्युपाधिमेदारथा ज्ञानमेकमनेकधा जायत इत्यर्थः ॥1॥ यथा स्वमे निर्भदस्य शानस्य कल्पितोपाधिमेदादशेपम्यवहारास्पदस्वं टमेवं जागरितेऽप्यशेपम्यवहारास्पदयं तस्योपपसमिति दान्तिकमाह- जाग्रतय यथा मेदो ज्ञानस्यास्य विकल्पितः। युद्धिस्यं व्याकरोत्यर्थ भ्रान्त्या तृप्णोद्भवक्रियः ॥१७॥ जाग्रतश्चेति ॥ कयंचिपस्य शानस्यास्य जामतो विकल्पितरवं तदाह- बुदिस्पमिति ! मारमा सल्पज्ञानकाकः प्रथमं पुदि परिकस्थ्य सवतर- शुकः संसदधियेकालान्त्या पुदिस्यमेयाय प्यारोनि सारमगवतपा करपप. मयपहरति । सतय प्रान्तिमयुक्ततृष्णाक्यकामोदूना शिया धनोपादानस्य:

·"प्रकरणम् १७ पदयोजनिकाच्याश्या। वहाररूपा यस्य स तथा । भविद्यापरयुपस्थापितान्तःकरणपरिणामावस्था- मवमासयंसदविवेकादनेकरूपमपनमारमनि कल्पमन्यवहरतीत्यर्थः ॥1॥ स्वमदृष्टान्तसिद्धमनूद्य दार्शन्तिकं निगमयत्यन- खमे तद्वत्प्रबोधे यो पहिवान्तस्तथैव च । आलेख्याध्ययने यद्वत्तदन्योन्यधियोद्भवम् ॥ १८ ॥ स्वमे तद्वदिति ॥ यत्स्वमे व्यवहारतद्वत्प्रयोधेऽपि व्यवहारः । यथैव स्वमेऽन्तर्व हिमांकास्तथैव प्रयोधेऽप्यन्तयहि व इति योजना । अन्तर्वहिर्मा- वेन प्रथमानो व्यवहारः स्वमवत्कल्पित इत्युक्त्वा तय हटान्तान्तरमाह- आलेरयेति । यथा भालेण्यापेक्षयाध्ययनं लोकादेरणयनापेक्षया घ पत्रादौ पुनरालेसनं मिध्यव सर्वगतानां निरवयवाना घणांना लेखनासंभवादित्यर्थः । एपाक्षरयोजना । भालेख्यं च अध्ययनं पालेख्याध्ययने तदुभयं यथान्यो- न्यधियोभवमन्तयहिभावेन परस्परापेक्षयुद्धिजन्यं यही रेसाविशेषाकारेणा- शुभूतमपेक्ष्यान्रार्बुदौ संस्काररूपेणाधीयते सदपेक्ष्य च महिः शरव्यवहा• .रायालिख्यत इत्यक्षरेषु योरन्योन्यापेक्षत्वेनालेख्याध्ययनयोरवस्तुस्वं यद- तद्धदात्मन्यप्यन्तर्यहि वेन श्यमानः सर्वो व्यवहारो न वस्तुसमिति ॥१८॥ बुद्धिनिष्ठमर्थ व्याकुर्घन्भ्रान्त्या तृष्णोद्भयक्रिय इत्युक्तं प्रपञ्चयति- यदायं कल्पये दं तत्कामः सन्यथाक्रतुः। यत्कामस्तत्क्रतुर्भूत्वा कृतं यत्तत्प्रपद्यते ॥ १९ ॥ यदायमिति ॥ भयमारमा पूर्व भ्रान्तिसंस्कारक्शाधदा बुद्धिकझुकारूढः सनविद्यया भेदं कल्पयेत्तदा तत्कामः शोभनरवेनाध्यस्तविषयभेदेऽभिलाप- घान्सन्यथाऋतुर्यथाकामं कृतसंकल्पो भवति । ऋतु: संकल्प इदमई साध. यिष्य इत्यध्यवसायरूपः । ततश्च यत्कामः तत्ऋतुर्भूत्वा यस्कामसाधनं कर्म- कृतं तनिष्पादितं तत्फलावस्थं प्रपद्यते प्रामोति । पुनस्तरसंस्कारसचिवो भेदं परिकल्प्य कामक्रतुपूर्षकं फर्मानुष्ठाय फलमागित्येवमन्योन्यधिया हेतुफला- एमगा परिकल्पितं संसारमनुभवतीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'अयो खल्याहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तथाक्रतुर्भवति तत्कर्म कुरते यत्कर्मकुरुते तदभिसंपद्यत' इति ॥ १९ ॥ उक्तं दृश्यमिध्यात्वं सोपपत्तिकमुपसंहरति- ·- १२२२ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [सम्याति- --अविद्याप्रभवं सर्वमसत्तसादिदं जगत् । तद्वता दृश्यते यसात्सुपुप्ते न च गृह्यते ॥२०॥ अविद्याप्रभवमिति ॥ तद्वता विद्यावता यमाद्गृह्यते तदभावे सुपुसेन च नैव गृहाते तसारसर्पमिदं जगदविद्याप्रभवं मिथ्याज्ञानविम्भितमस- दपरमार्थमिति योजना ॥ २०॥ तर्हि जगहेतुरविद्या कीटसी तत्रिवर्तिका विद्या वा फोरमी फेन वा विद्याविध ज्ञायेने इत्याकाङ्क्षायामाह- विद्याविये श्रुतिप्रोक्ते एकत्वान्यधियौ हि नः । तसात्सर्वप्रयत्नेन शास्त्रे विद्या विधीयते ॥ २१ ॥ विद्याविद्ये इति ॥ एकरवान्यधियो विद्याविये । ब्रह्मास्मैकत्वधीविधा तदधीरविद्येति स्वरूपोक्तिः । श्रुतिमोक्ते इति ज्ञापकोक्तिः। 'अथ योऽन्यां 'देवता'मिति श्रुत्या भेदधियोऽविद्यावं लोकानुमवसिद्धभेदानुवादरूपतयोकं किमु तद्राविदित्याक्षेपपुरःसरं 'ग्रम वा इदमप्र मासीत्तदारमानमेवाचेदई घाझासीति प्रवृत्ता प्रमाणभूताऽप्रसिद्धार्थयोधिनी श्रुतिरेकरवज्ञानस विद्यावं ज्ञापयति नोऽस्माकमित्यर्थः । यस्मादविद्यायद्विघा लोकस्वानुभवसिद्धान भवति तसारसर्वप्रयतेनाध्यारोपापयादप्रपन्धनिर्माणेन शाने विद्या विधी- यते प्रतिपाद्यत इति मुमुक्षुः शास्रतस्तरपरो भवेदित्यर्थः ॥ २१ ॥ शास्त्रे घेरसर्व प्रयत्नेन विद्या व्युरपायते किमिति तर्हि सोऽपि शारले न प्रयतते प्रवतमानो वा कथं विद्यां न प्रामोतीसपेक्षायां चित्तशुध्धभावादि. समित्याह- चित्ते शादर्शवद्यसाच्छुद्धे विद्या प्रकाशते । यमैनित्यश्च यज्ञैव तपोमिस्तस्स शोधनम् ।। २२ ।। चित्ते हीति ॥ तस्मारित्तशुद्धिः कतम्येति शेपः । वहि करपायः चित. शोधनमित्यपेक्षायामाह-पमैरिति । अहिंसामाचर्यादयो यमास्तनित्यः नाचादिमिनियमरित्ययः । यः स्वानमविहितधर्मरोघरसारकृतः सपोमिक्ष तस पितस्य शोधन कार्यमित्यर्थः ॥ २२ ॥ .

·दृश्यन्वये पृयरकृत्य सम्माक्षिण स्वं म्परुपमूतमारमानें परें पद लामा
प्रकरणम् १७]
पदयोजनिकाच्याख्या,
२२३
तप.शब्दार्थमाह--
शारीरादि तपः कुर्यात्तद्विशुद्धयर्थमुत्तमम् ।
मनआदिसमाधानं तत्तद्देहविशोषणम् ॥ २३ ॥
शारीरादीति ॥ तस्य स्वरूपं भगवतोक्तम् 'देवद्विजगुरुमाज्ञपूजनं शौच-
मार्जवम् । महाचर्यमहिंसा च शारीरे तप उच्यते ॥ अनुद्वेगकर वाक्यं सत्यं
प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाड्मयं तप उच्यते ॥ मनःप्रसादः
सौम्यत्वं मौनमारमविनिग्रहः। भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यत इति ।
एतान्यपि सारिवकान्यनुप्ठेयानि न राजसतामसानि । तत्र सात्विकतपोलक्ष.
णम् 'श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्रिविधं नरैः । अफलाकासिमियुक्तै साविक
परिचक्षते' इति । तदुक्तमुत्तममिति । तद्विशुष्यथं चित्तविशुद्ध्यर्थम् । मनभा.
दीत्यादिपदादाखेन्द्रियनिग्रहः । समाधान नैश्चल्यम् । तत्रतत्रेयस्मिन सत्त-
छन्दः । तेषु तेष्वृतुपु देहविशोपणशीतोष्णवर्षवातसहनेन कृशीकरण-
मित्यर्थः ॥ २३ ॥
एवमारादुपकारकं तप उक्त्वा श्रवणादौ संनिपत्योपकारक तपोविशेष
स्मृतिवचनपाटेनाह-
• मनसश्चेन्द्रियाणां च ौकाग्यं परमं तपः।
तज्ज्याया सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ २४ ॥
मनसश्चेति ॥ ऐकाम्यं श्रुत्युक्ते वस्तुनि मननद्वारा स्थिरीकरणम् । एत.
स्थायश्यकर्तव्यत्वाय स्तुतिः क्रियते तभ्याय इति ॥ २४ ॥
एवमुक्तः साधनैः संशुद्धचित्तः श्रवणादिपरः सन्नवस्थात्रयातरसाक्षिणं
विविच्य पाक्याद्रहारमत्वेन जानीयादिस्याह--
दृष्टं जागरितं विद्यात्स्मृतं स्वमं तदेव तु ।
सुषुप्तं तदभावं च स्वमात्मानं परं पदम् ॥ २५ ॥
दृष्टमिति ॥ दृष्टं दर्शनं यान्द्रिययावार्थीपलम्मन जागरितं विधान!
तदेव तु दृष्टशब्दवाच्यमेव स्मृतम्। संस्कारयनाग्निदादशायां भातं सम
विधात् । पदमावं त्यो ईटस्मृत्योरमानो यसिमामुपुसं विधान
लक्षणं प्राहमसीति विधादित्ययः ॥ २५॥

·२२४ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [सम्याति- नन्ववस्थानयहेतावाने सति कथं तद्विविक्ततया प्रत्यगारमनो ब्रह्मत्वमु- पपद्यत इति तनाह- सुपुस्याख्यं तमोज्ञानं वीजं स्वमनबोधयोः । खात्मवोधनदग्धं स्याद्वीजं दग्धं यथाभवम् ।। २६ ॥ सुपुत्याख्यमिति ॥ तम इति विशेषणेनाज्ञानस्य भावरूपत्वमुच्यते । 'ततो बीजरवमुपादानरवमुपपद्यते तदज्ञानं स्वारमनः सम्यग्बोधाग्निना अंक- पेण निलेप दग्धं स्यात् । यथा दग्धं बीजमभवं भवशून्यं कार्योत्पादक म ‘भवति तथा तत्वज्ञानादिग्धमज्ञानं पुनरवस्थामरोहकरं न भवतीति -युज्यते, एवं प्रतीचो महात्वमित्यर्थः ॥ २६॥ अज्ञानस्यावस्यायोजत्वमुक्तमुपपादयनज्ञाननिवृत्यैव सर्वसंसारोपाधिनि- "पृत्तिर्न यनान्तरसाध्येति दर्शयति- तदेवैकं त्रिधा ज्ञेयं मायावीजं पुनः क्रमात् । मायाव्यात्माऽविकारोऽपि बहुधैको जलार्कवत् ॥ २७॥ तदेवैकमिति ॥ तदेवैकं मायाख्यं बीज विधा भिन्न क्रमारसुपुत्यादिक- मेणेत्यर्थः । पुनरियन वीप्सा द्रष्टव्या। सुषुप्तिमारम्य जागरितपर्यन्तं तदारभ्य सुपुतिपर्यन्तमहरहविधा विक्रियत इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-चिन्मानाश्र- यविषयमेकमेवाज्ञानमनायनिर्वचनीयमनेककार्यविक्षेपसंस्कारोपेतं चैतन्या- भासनचितं स्वानये भारमन्यध्यात्माधिदैवतभेदेन प्राज्ञेश्वरोपाधिविशिष्ट सुप्तिलयावस्थाकार जायते । तथा तैजसहिरण्यगर्भोपाधिसंमिनस्वमसृष्ट्यव- स्थात्मकं भवति । तथा पुनर्विश्ववैश्वानरोपाधिखचितजामस्थित्यवस्थारूप- मापद्यते । तन्नापि देवतिर्यामनुप्यस्थावरादिभेदेन नानाविधशरीरेन्द्रिया- न्तःकरणोपाध्याकारं सत् प्रत्यग्ब्रह्मचिदात्मन्यनन्तजीवमेदव्यवहारनिर्वाहक भवति । यथैक वटादिबीजं मृदाश्रितं सतस्यामेव मंदि भकुरकाण्डविटप- शाखापत्रपुष्पफलादिभावमापद्य पुनर्बीजभावं चापद्यते तथेदमपीति द्रष्ट व्यम् । तदेव वृक्षाकारं वस्तु मूलदाहे सति तत्रैव मृदावमापध पुनर्न “भवति यथा, तथा संसारवृक्षमूलाज्ञानस्य तत्वज्ञानाग्निना दाहे स्वाभय- चिदेकारमना विलीनत्वात्पुनर्न दर्शनयोग्यो भवति संसार इत्यज्ञानदाहायैव ·प्रकरणम् १७] पदयोजनिकान्यारया। तत्वज्ञाने यतितव्यमिति । तदेवैकं विधत्युक्ते तमोचीजस्य स्वातव्येण प्रवृ. तिशङ्का स्यात्तथासति सांस्यसिद्धान्तापात इत्यतस्तमसोपेक्षितमाश्रयं दर्श यति-मायावीति । आरमा निरुपचरितव्याप्तिमान् स्वप्रकाशचिदेकरसो मायावी। मायादिवान्दवाच्याज्ञानानय इत्यर्थः । मायाभयश्वेदारमा ताहि तस्य मायाविक्षिप्तानन्तोपाधिष्वनेकधा विक्षिप्यमाणस कथं कूटस्थत्वमि- त्याशका दृष्टान्तेन प्रत्याचष्टे-अविकार इति । एक एवात्मा स्वगतविकार- रहितोऽपि यहुधा विभाव्यमानो भवति जलावत् । यथैक एपार्को जलमे. दोपाधिध्वनेकधा विभाव्यमानोऽपि नानेको भवति न वा जलोपाधिविका. रेण विक्रियते तथायमपीत्यर्थः ॥ २७॥ उक्कमेव दृष्टान्तदाष्टान्तिकरूपं प्रपञ्चयति--- वीज चैकं यथा भिन्न प्राणखमादिभिस्तथा । स्वमजाग्रच्छरीरेषु तद्वचात्मा जलेन्दुवत् ।। २८ ।। चीजं चेति ॥ प्राण इत्यव्याकृतावस्थोक्तिः । स्वमादिभिरिति जामवस्था मूच्छीवस्था च गृह्यते । यथैकमविद्यामायास्यं बीजमव्याकृताद्यवस्थाभेदेन भिन्नं तथा स्वमशाप्रच्छरीरेपु समष्टिव्यष्टिस्थूलसूक्ष्मशरीरेषु जलेन्दुवचिदा भासोऽपि भिन्नो भवति तदा तदधिष्टानभूतश्चिदारमा चोपाधिगताभासा- विवेकासद्वजिनो विभाव्यते । तैजसहिरण्यगर्मविश्ववैश्वानरादिभेदेन का शत इत्यर्थः ॥ २८॥ ननु यद्यात्मनो मायाकल्पितेषूपाधिपु बहुस्वं तर्हि तत्र व्यापारवरवमपि स्वादिति कथं फूटस्थतेत्याशङ्कय दृष्टान्तेन निराकरोति- मायाहस्तिनमारुहा मायाव्येको यथा व्रजेत् । आगच्छंस्तद्वदेवात्मा प्राणस्वमादिगोचरः ॥ २९ ॥ मायाहस्तिनमिति ॥ यथैव एको मायावी स्वमायानिर्मित हस्तिनमा रह्य प्रजेदिष्टं देशमागच्छंश्च भवति गमनागमने आचरनिय भासमानोड. प्यचल इव तद्वत्तथैवात्मा प्राणस्वभादिगतवन विभाग्यमानोऽप्यचला। झूटस्थ एवेत्यर्थः ॥ २९॥ उ.सा. १५ ·२२६ उपदेशसाहस्री पद्यभागः । [सम्यशति- माणाधुपाधिसंवन्धमात्मनोऽङ्गीकृत्योक्तम्, इदानीं सोऽपि नास्ति वस्तुत इत्याह- न हस्ती न तदारुढो मायाव्यन्यो यथास्थितः । न प्राणादि न तद्रष्टा तथा ज्ञोऽन्यः सदाशिः॥ ३०॥ न हस्तीति ॥ निगदव्याख्यातं पधम् ॥ ३० ॥ वस्तुतः प्राणाधुपाघिसंबन्धाभावेऽपि मायासंबन्धोऽपरिहार्य इत्यत आह- अवद्धचक्षुपो नास्ति माया मायाविनोऽपि वा। वद्धाक्षस्यैव सा माया मायाव्येव ततो भवेत् ॥ ३१ ॥ अवद्धेति ॥ न बद्धं चक्षुर्यस्य सोऽयद्धचक्षुस्तस्स लौकिकस यथा माया नास्ति मायाविनोऽपि तथा चक्षुर्बन्धाभाधान्माया नास्ति । वाशब्द इवार्थः । अपिशन्दादवस्तुत्वनिश्चयादपि मायावी न व्यामुह्यतीत्यर्थः । व्यतिरेकमु- परवान्वयमाह-बद्धाक्षस्यैवेति । सा माया बद्धाक्षखैव भयहेतुहस्त्यादि- रूपा भासत इत्यर्थः । ततस्तम्मादमायाव्येव मायोपलक्षित एव भवेत्पुमा- न्मायाधार इत्यर्थः । अयमेव लोको दान्तिकेऽपि योज्यः । अबद्धचक्षुपो मायानावृतचित्स्वभावस्य मायाविनोऽपि मायाविस्वेन विभाग्यमानस्यापि माया नास्ति । व्यामोहहेतुर्हि माया साऽहमस्मि परं ब्रह्मेति प्रकाशमान आत्मनि विरोधादेव न भवतीत्यर्थः। वाशन्दो लोकप्रसिद्धमायाविदृष्टा- तार्थः । तथाच ज्ञानावस्थायां कदाचित्प्राणाधाकारां मायां पश्यनप्यज्ञा- नावस्थायामिव न व्यामुह्यति किंतु सुपुप्तवनिर्विकार एष भवतीत्यर्थः । समानमन्यत् ॥ ३१॥ तस्मात्साक्षाद्रह्मात्मज्ञानादमायावी मायात कार्यसंवन्धविनिर्मुको भव- तीत्ययमर्थः श्रुतिसिद्धः श्रद्धेयो मुमुक्षुणेत्याह- साक्षाद्देवः स विज्ञेयः साक्षादात्मेति च श्रुतेः। भिद्यते हृदयग्रन्थिन चेदित्यादितः श्रुतेः ॥ ३२ ॥ साक्षाद्देव इति ॥ स सर्वविकारसाक्षी कूटस्थ आरमा साक्षादेवो ·२२० . प्रकरणम् १७] पदयोजनिकाम्याख्या। 'विज्ञानमानन्दं प्रो' साासलक्षणो विज्ञेयः । 'परसाक्षादपरोक्षाद्रह्म', 'य मारमा सर्वान्तर' इति महात्मैक्रवश्रुतेरिसर्यः । एवं विज्ञाने लाभमनि- ज्ञाने हानि च श्रुत्या दर्शयति-भिद्यते इति । न घेदिहावेदीन्महती वि- वष्टि'रिति । आदिव इत्यादिशब्दात् 'एकधैवानुद्रष्टव्य', 'मृत्योः स मृत्युमा- मोति य इह नानेव पश्यति' इत्यादिश्रुतयो गृहन्ते ॥ ३२ ॥ साक्षादात्मविज्ञानमुक्तमाक्षिपति- अशब्दादित्वतो नास्य ग्रहणं चेन्द्रियैर्भवेत् । सुखादिभ्यस्तथान्यत्वाद्रुया वापि कथं भवेत् ।। ३३ ।। अशब्दादित्वत इति ॥ वाघान्तःकरणाग्राह्यत्वादात्मनः कथं साक्षा- द्विज्ञानं स्यादित्यर्थः ॥ ३३ ॥ परिहरति- अदृश्योऽपि यथा राहुश्चन्द्रे विम्बं यथाम्भसि । सर्वगोऽपि तथैवात्मा युद्धावेच स गृह्यते ॥ ३४ ॥ अदृश्योऽपीति ॥ यथा स्वरूपेणादृश्योऽपि राहुश्चन्द्र चन्द्रमण्डले उप- रक्तो दृश्यते यथावाम्मसि जले चन्द्रादेविम्यं दृश्यते तभैव चक्षुरायगोच. रोऽपि स परमारमा सर्पगोऽपि सर्वन वर्तमानोऽपि सावमस्यादिमहावा- क्योत्थयुद्धायेव प्रतिविम्वितः सन् गृह्यते । तन्न प्रतिविस्मिततया स्वतः स्फु- रणमेव महणं न विपयीभाव इत्यर्थः । शापैकगम्यस्यापि प्रत्यक्षध्वे राहुह- प्टान्तः, सर्वसंहिततया भासमानस्य सर्धन यथावदस्फुरतोऽप्युपाथिविशेपे पथावरस्फुरणे प्रतिविम्वदृष्टान्त इति विकः ॥ ३४॥ बुद्धौ योद्धारमा गृह्यते चेझुविधा बोध इति वा स्टान्तेन प्रत्याचष्टे- भानोम्बिं यथा चौप्ण्यं जले दृष्टं न चाम्भसः । युद्धी चोधो न वद्धर्मस्तथैव स्थाद्विधर्मवः ॥ ३५ ॥ भानोरिति । यथा जले रएं विश्यमापयं च मानोरेव न धाम्मसो .

·२२८ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [सम्यन्नति- जलस्य धर्मस्तस्य शैत्यस्वाभाव्यात्तथैव बुद्धौ स्फुरन्योधो न बुद्धिधर्मः स्यात् । कुतः । विधर्मतो विपरीतधर्मतः । बुद्धर्जाड्यधर्मत्वनिश्चयादित्यर्थः ॥ ३५॥ न केवलं शास्त्रीययुद्धावेव चिद्धातुः परमारमा स्फुरति किंतु लौकिकी. प्वपि विपयाकारबुद्धिवृत्तिप्वारमा स्वतोऽपरोक्षः साक्षितया स्फुरतीत्याह- चक्षुर्युक्ता घिया वृत्तिर्या तां पश्यन्नलुप्तदृक् । दृष्टेर्द्रप्टा भवेदात्मा श्रुतेः श्रोता तथा भवेत् ।। ३६ ॥ चक्षुरिति ।। चक्षुद्वारिका रूपाकारा या धियो पृत्तितां पश्यसवमास. पन्नारमाऽलुप्तटगकुण्ठितज्ञानशक्तिप्टेदंष्टा भयेत् । एवमुत्तरत्रापि पोज्यम् ॥ केवलां मनसो वृत्तिं पश्यन्मन्ता मतेरजः । विज्ञाताऽलुप्तशक्तित्वात्तथा शास्त्रं नहीत्यतः ।। ३७ ।। फेवलामिति ॥ चक्षुरादिद्वारा पहिरप्रवृत्तामन्तरेव विषयाकारामित्यर्थः । अजो विकाररहिस इत्यर्थः । विज्ञाता भलुसचिच्छक्तिस्यादित्यर्थः । अलप्त- शक्तिये श्रुनिमुदाहरति-तथा शास्त्रमिति । एतदित्यस्मिन्नतःशब्दम्नसेः साविभक्तिकरयानीकारात् । सप्तम्यर्थेयं तसिरिति केचित् । 'नहि द्रष्टुईटे'. रित्यारभ्य 'महि विज्ञानुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यत' इति श्रुतेरित्यर्थः । एटे- भ्रष्टत्यादी घ 'नटेर्दष्टारं पश्येनं श्रुतेः थोतारं शृणुया न मतेमन्तारं मन्यीया न विज्ञातेर्विशातारं विजानीया एप त आत्मा सर्वान्तरः' इति श्रुतिरदाहायो ॥ ३७॥ दष्यादिग्यपदेशाहिकारित्याशुन्दरयासक्तिमाशाह-- ध्यायतीत्यविकारित्वं तथा लेलायतीत्यपि । अत्र स्तेनेति शुद्धत्वं तथाऽनन्वागतं श्रुतेः ॥ ३८ ॥ ध्यायतीति ॥ धुतावियरान्दासरानचदनयोराभासावमुच्यते । अतोs. विकारित्वं सिमित्यर्थः । 'भन स्लेनोऽस्तेनो भवनि भ्रूणहे'ति, 'अनन्या- गतं पुण्येनानन्यागतं पापेनेति च श्रुतेः शुदयं मिद्यमित्यर्थः ॥ ३०॥ ननु मुपुप्ते झानामायानामासमपोश समायादारमनः करमविकारि- स्वमित्यत आह- - ·प्रकरणम् १७] पदयोजनिकान्याख्या। २२९ शत्तयलोपारसुपुते ज्ञस्तथा वोधेऽविकारतः । क्षेयस्यैव विशेपस्तु यत्र वेति श्रुतेर्वचः ॥ ३९॥ शक्त्यलोपादिति ॥ सुपुतेऽप्यारमा ज्ञ एव शक्त्यलोपादिति योजना। "यद्वैतं न पश्यति पश्यन्वै तन पश्यती'त्यादिश्रुतेरित्यर्थः । तथा योधे योध- दशायां जामरस्वमयोरिति यावत् । शो ज्ञानस्वरूप एवारमा निरवयवावेना- विकारतो विकारानुपपत्तेरित्यर्थः । अवस्थात्रयेऽपि निर्विशेपचिपश्वेदारमा कथं तर्हि भाज्ञासिपमिति सुपुतिपरामर्शो बोधावस्थायां च कथं जानामी- त्यनुभव इत्याशय विषयोपरमानुपरमोपाधिनिबन्धनं तदुभयं न स्वरूप- निबन्धनं तथैव श्रुत्योक्तस्वादित्याह-ज्ञेयस्येति । 'यन वा अन्यदिव स्यात. धान्योन्यस्पश्ये'दित्यादिका 'यत्र त्यस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्ये'दि- स्यादिका चोदाहरणम् ॥ ३९ ॥ एवं नित्यचैतन्यस्वरूपस्वाग्नित्यापरोक्षो निर्विकारश्चास्मेत्युक्तं प्रपञ्चयति लोकपयेण- व्यवधानाद्धि पारोक्ष्य लोकदृष्टेरनात्मनः। • दृष्टेरात्मस्वरूपत्वात्प्रत्यक्षं ब्रह्म तत्स्मृतम् ॥ ४० ॥ व्यवधानाद्धीति ॥ अनारमनो घटादेविपयस माहिकाया लोकदृष्टेस्त- ब्राहकचक्षुरादिष्टेशतः फालतो वा व्यवधानादसंकपारपारोक्ष्यं हि प्रसि- खुमित्यर्थः । न तधारमनो दृष्टिम्यवधानमस्ति दृष्टेरारमस्वरूपत्वादारमन एवं महारयात्तहा स्वत एव सदा प्रत्यक्षं स्मृतं प्राविद्भिरिति योजना ॥१०॥ खरूपमकारासानन्यापेक्षवं स्टान्तेन स्फुटपति- नहि दीपान्तरापेक्षा यद्दीपप्रकाशने । बोधस्सात्मस्वरूपत्वान्न बोधोऽन्यस्तथेप्यते ।। ४१ ।। नहीति ॥ स्फुटम् ॥ ११ ॥ एपमपरोक्षवं विशदीकृत्याऽविकारि शिवीरमात्मनो निर्विो- . .. पाचमाह- विपयत्वं विकारित्वं नानात्वं वा नहीप्यते ।

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [सम्याति- न हेयो नाप्युपादेय आत्मा नान्येन वा ततः ॥ ४२ ॥ विपयत्वमिति ॥ नहीप्यते श्रुतिविरोधादिति शेषः । अन्यस्यासम्वाज- दरवाञ्चेति हेतुरनुसंधेयः । वाशब्दास्वेनापीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ नन्येवमपि कुत आत्मनो निर्विकारत्वं नरकपातादिभयदर्शनादि- त्याशङ्कयाह- सबाह्याभ्यन्तरोजीणों जन्ममृत्युजरातिगः । अहमात्मेति यो वेत्ति कुतोऽन्वेव विमेति सः॥४३॥ । सवाह्याभ्यन्तर इति ॥ सम्पपदार्थशोधनपूर्वकं य आरमतरवं जा. नाति स कुतोऽन्वेव बिभेति । भयहेतोद्वितीयस बाधितत्वादित्यर्थः ॥ ५३॥ तथापि यावजीवादिश्रुतिविहितरवाकर्मणां तदकरणे प्रत्यवायभयं विदु- पोऽप्यस्तीति तपरिहारायानुष्ठानं स्यादिति चेलेत्याह- प्रागेवैतद्विधेः कर्म वर्णित्वादेरपोहनात् । तदस्धृलादिशास्त्रेभ्यस्तत्त्वमेवेति निश्चयात् ॥४४॥ प्रागेवेति ॥ अस्थूलादिशास्त्रेभ्यो धर्णित्वादेः कर्माधिकारहेतोरपोहना. तावमेयेति चास्येन ब्रह्मस्वरूपत्वनिश्चयादेतद्विधेरेतदारमतत्व विधानारप्रति. पादनारमागेव पूर्वमेव तद्यावनीवादिशास्त्रविहितं कर्म नोर्धमिति योजना । अनधिकारिणोऽकरणे प्रत्यवायासंभवाग्मानुष्ठानमाप्तिरिति भावः ॥ ४५ ॥ आत्मनोऽध्यासं बिना न वर्णिस्वायसीत्या युक्तिमाह- पूर्वदेहपरित्यागे जात्यादीनां प्रहाणवः। देहस्यैव तु जात्यादिस्तस्याप्येवं हनात्मता ॥४५॥ पूर्वेति ॥ देहपरित्यागे तद्नुरक्तमातेरपि परित्यागादागमापायिस्वेन न जात्यादेरारमधर्मस्वं किंतु देहस्यैव जात्यादिधर्मः। तर्हि देह एवारमास्स्वि. त्यत आह-तस्यापीनि । एवमागमापायिरवादेव देहस्याप्यनारमतेत्यर्थः । देहस्य जायादेव पर्णिस्यादिना प्रकारेण फर्माधिकारहेतोरमायादामिनो न स्वभावतः कर्मकर्तृवमुपपद्यत इति मायः ॥१५॥ शरीरादिप्वात्मीयाभिमानस प्रसिदश्वेन हेयरवायोगमारामार- ·प्रकरणम् ] पदयोजनिकाय्याख्या। २३५ ममाहं चेत्यतोऽविद्या शरीरादिप्वनात्मसु । आत्मज्ञानेन हेया सादसुराणामिति श्रुतेः ॥ ४६॥ ममाहमिति ॥ यत आरमन्यागमापायाभ्यामनात्मत्वं देहादेनिश्चित. मतो हेतोः शरीरादिपनारमसु ममाहं चेत्यभिमानोऽविधा मिथ्याप्रत्ययः सारमज्ञानेनारमतत्त्वमहारमानुसंधानेन हेया स्यादाध्या स्याहारमदृष्टेरासु. रत्वेन निन्दाश्रुतेश्चत्याह-असुराणामिति । 'असुराणां पोपनिपदिति श्रुतेरित्यर्थः ॥ ४६॥ सस्त्रज्ञानादूपं न कर्म न था तस्प्रयोजक जात्याधारमनोऽस्तीत्येत्तदृष्टा- न्तेन साधयति- दशाहाशौचकार्याणां पारिवाज्ये निवर्तनम् । यथा ज्ञानस संप्राप्तौ तद्वजात्यादिकर्मणाम् ॥ ४७ ॥ दशाहेति ॥ पारिवाज्ये सति सपिण्डताभिमानाभावारसंन्यासिनो यथाऽऽशौचादेरननुष्ठेयता तथा प्रसारमझानस्स संप्राप्ती जासायभिमाना। भावाद्विदुपः कर्मानुष्ठानाभाव इत्ययः ॥ १७ ॥ यस्मादेयमात्मनो ब्रह्मारमरवाज्ञानमूलो देहायध्यासनियन्धनः संसार- खसातत्वज्ञानारप्राकामादियुक्तो धर्माधर्मद्वारा संसरति । गहारमझाने ध सति फामादेरभावान्मुक्तो भवेदित्साह- यत्कामस्तत्क्रतुर्भूत्वा कृतं त्वज्ञः प्रपद्यते । यदा खारमशः कामाः प्रमुच्यन्तेऽमृतस्तदा ।। ४८ ॥ यत्काम इति ॥ स्खे स्वरूपे प्रहाण्येवारमदृष्टियस्य स स्वारमहरु तस्य सारमश इति विमहः । 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि धिताः। अय मयोऽमृतो भवतीनि धुतेः । दरया: झामाः हृदयाभ्यासपाधनेन याधिताः सन्तो यदा प्रकण मुच्यन्ते तदा प्रवृत्तियीजाभावात्स्वारमसंस्थ मामाऽमृतः गुप्तसंसारयन्धनो भयनीत्ययः ॥ १८ ॥ 'एतस्यानन्दस्यान्यानि भूतानि मामामुपजीवन्ति', 'नित्यतृप्तो निरञ्जन.' इत्यादिश्रुत्तेरारमनो हिस्सतृहरयावगमाचस्स साध्यसाधनविरक्षणस्येन सता ·२३२ उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [सम्याति- क्रियादिसंस्पर्शिवाभावादध्यासमूलरवं क्रियातरकारकयोगस्पेति निश्चित्या- स्मतत्वाववोधनेनैव क्रियादि त्याज्यमित्याह- आत्मरूपविधेः कार्य कियादिभ्यो निवर्तनम् । न साध्यं साधनं वात्मा नित्यतृप्तः स्मृतेर्मतः ॥ ४९ ॥ आत्मरूपेति ॥ विधिविधानं तत्स्वरूपावधारणम् ॥ ४९ ॥ यद्यपि विज्ञातात्मतत्वस्य क्रियाहेत्वभावात्तदभावस्तथापि जिज्ञासो,मु. क्षोक्षिाय क्रियानुष्टानं स्यादित्याशय मोक्षस क्रियाफलविलक्षणत्वान्न तस्यापि नियासंभव इत्याह- उत्पाधाप्यविकार्याणि संस्कार्य च क्रियाफलम् । मातोऽन्यत्कर्मणा कार्य त्यजेत्तसात्ससाधनम् ॥ ५० ॥ उत्पाद्येति ॥ ससाधनं जायापत्यवित्तशिखायज्ञोपवीतादिसाधनसहित- फर्मविधिलक्षणं त्यजेन्मुमुक्षुरिति शेपः । कृतकस्यानित्यत्वान्मोक्षस्य च नित्य- स्वरूपावस्थानरूपरवास मुमुक्षोरपि कर्मणा कृत्यमस्तीनि भावः ॥ ५॥ कि ससाधनकर्मत्यागमात्रेण मुक्तिसिद्धिः किंवान्यकिमपि कृसमस्त्रीत्य- मेक्षायामात्मतत्वज्ञानाय गुरूपसत्तिः कर्तव्येत्याह--- तापान्तत्वादनित्यत्वादात्मार्थत्वाच या पहिः । संहत्यात्मनि तां प्रीति सत्यार्थी गुरुमाश्रयेत् ॥ ५१ ।। तापान्तेति ॥ यद्वा यस्मात्सर्यकर्मनियन्धना प्रीतिरनित्या दुःखान्ता स्वार्थप्रयुका च तस्मात्तलिमित्तां प्रीतिमनारमविषयामारमन्येवोपसंहत्य नित्यपुरुषार्थी गुरुं संश्रयेतेति मुमुकुं शिक्षयति-तापान्तरवादिति । या यहिरास्मनोऽन्यत्र मायापुत्रादौ प्रीतिस्तां प्री.तेमारमन्युपसंहस्य । भारम- सास्कृरवेत्यर्थः ॥५१॥ उपगन्तव्यं गुरुं विशिनष्टि- शान्तं प्राज्ञ तथा मुक्तं निष्क्रियं ब्रह्मणि स्थितम् । श्रुतेराचार्यवान्वेद तद्विद्धीति स्मृतेस्तथा ॥ ५२ ।। शान्तमिति ॥ शान्तमक्षुब्धचित्तं माझं मेधाविनं यथा परियपबन्ध. M .

·मकरणम् १७] पदयोजनिकान्यारया। सजातीयेन पुनद्धो न भवति तथा मुकं निकिशनमित्यर्थः । निस्फियम- रहिकामुग्मिकार्थप्रवृत्तिरहितं ब्रह्मणि स्थितम् । खस्वरूपानन्दानुभचेन सर्वत्रो- दासीनमित्यर्थः । गुरोराश्रयणीयत्वे प्रमाणमाह-श्रुतेरिति । 'भाचार्यवा- पुरुषो वेदेति च श्रुतेः । तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रभेन सेवया । उपदे- क्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तरवदर्शिनः इति स्मृतेश्चेत्यर्थः ।। ५२ ॥ उक्तप्रमाणानुसारेणोकविशेषणगुरूपगमने फलं निरतिशयं दर्शयति- स गुरुस्तारयेद्युक्तं शिष्यं शिष्यगुणान्वितम् । ब्रह्मविद्याप्लवेनाशु खान्तध्वान्तमहोदधिम् ।। ५३ ॥ स गुरुरिति ॥ युक्तं समाहितम् । शिष्यगुणाः 'प्रशान्तचित्ताय जिते- न्द्रियाये'त्यत्रोका गुणा अमानिस्वादयश्च भगवद्गीतोकास्तरन्वितमित्यर्थः । ब्रह्मविद्यैव प्लचो ब्रह्मविद्याप्लवस्तेनेत्यर्थः । स्थान्तमन्तःकरणम् । उपाधिवच- नेनोपाधीयमानो जीवो लक्ष्यते । तस्य ध्वान्तमात्मस्वभावावरणात्मविक्षे- पलक्षणमनायनिर्वाच्याज्ञानं तदेव महानुदधिरपर्यन्तत्वात्तमित्यर्थः ॥ ५३ ।। कथमुक्तलक्षणो गुररुपलक्षणं शिष्यं सम्पाज्ञानेन सद्यः संसारसागर तारयेदित्यपेक्षायां प्रथमं पदार्थविवेक कारयित्वा वाक्यार्थज्ञानोपदेशेनेत्य- भिप्रेत्य संक्षेपतः पदार्थविवेकमाह- दृष्टिः स्पृष्टिः थुतिर्धातिर्मतिर्विज्ञातिरेव च । शक्तयोऽन्याश्च भियन्ते चिद्रूपत्वेऽप्युपाघिमिः ॥ ५४॥ दृष्टिः स्पृष्टिरिति ॥ अन्याश्च रसयतियक्तिगत्याद्याश्य शक्तय इत्यर्थः । एता दृष्ट्यादिशक्तयो यद्यप्यखण्डचिद्रूपा एव तथापि तत्तदिन्द्रियद्वारकबु- द्विवृत्तिभेदोपाधिभिर्भिद्यन्ते न वस्तुतो भेदोऽस्तीति तनत्यंशपरित्यागेन सर्ववृत्तिसाक्षितयानुगतप्रकाशस्वभाव एवात्मा वंपदार्थ इति प्रथम ग्राहयेदित्यर्थः ॥ ५४॥ कथमुपाधिभिरेव चिच्छक्तिभेदः स्वरूपत एव भेदो यथानुभवम- स्विति चेन्मवम् । आत्मनो विकारित्वापत्तेः कल्पनागौरवाचेत्यभिप्रेत्या दृष्टान्तेनाखण्डरूपतां साधयति- ·प्रकरणम् १७] पदयोजनिकाच्याख्या। अथोन्मील्यात्मनो दृष्टिं ब्रह्म प्रामोत्यनध्वगः ॥ ५७॥ दृष्ट्वेति ॥ बाह्यं जागरितं पञ्चीकृतपञ्चमहाभूततरकार्यारमकं समष्टिव्य. टिरूपं सर्व विषयजातं दृष्ट्वा द्रष्पृश्यान्वयव्यतिरेकाम्या कार्यकारणान्वय- व्यतिरेकाभ्यां चालोच्याथ निमीत्य दृश्यं तत्सर्व नष्पमात्रस्येन कार्य समे कारणभूततन्मानस्वेन विलाप्येत्यर्थः । अथानन्तरं स्मृत्वा जामदृष्टवासना- कार्य स्वमदर्शनं स्मृत्वा विश्ववैश्वानरसहितं स्थूलोपाधिं तद्वासनामये लिङ्गे सूक्ष्मभूतसहिते प्रविलाप्य वासनामयं स्वममानमेव तदित्यनुसंधायेत्यर्थः । तदपि लिङ्गशरीरं वासनामयं प्रविहाय च वासनासहितस्य मन.प्राणेन्द्रिय संघातस्यापि तत्कारणप्रपञ्चतन्मानादनतिरेकात्तावन्मात्रेण प्रविलाप्य तेपर चोपत्तिक्रमवपरीत्येन तरकारणसाभासाज्ञानमात्रत्वेन प्रविलाप्यावस्थान तद्धानं तस्करवेत्यर्थः । अथानन्तरं सुपुती बीजारमकमज्ञानमाग्नं यदुर्वरित वदपि सदसावभिन्नाभिन्नादिप्रकारनिरूपणासहस्वादिवान्धपरिकल्पितान्ध- कारवत्किचिदिति विवेकेन वाधिरवारमनः सर्वावस्थासाक्षितयानुस्यूतस. चिदानन्दमात्रस्य दृष्टिं ज्ञानप्रकाशस्वरूपामुन्मील्य निरुपाधिका करवा स्थितो ब्रह्म प्रामोति । सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्मैव भवतीति यावत् । अनव- गोऽचिरादिकमध्वानं न प्रामोति ब्रह्मण आस्मत्वास गत्यापत्ता प्रह- प्राप्तिरित्यर्थः ॥ ५७॥ अनध्वगो ग्रह भामोतीयुक्तमेव विशदयनिरुपचरितैयास्स मुफिनापास कस्सेवापेक्षिकीति घोतयति- प्राणायेवं त्रिकं हित्वा तीर्णोऽज्ञानमहोदधिम् । खात्मस्थो निर्गुणः शुद्धो बुद्धो मुक्तः खतो हि सः ॥ ५८॥ प्राणादीति द्वाभ्याम् ॥ सुपुत्यादीत्यर्थः। स्वारमस्थो नाचिरादिमा. र्गस्थः । तथा निर्गुणः । स्वात्मनि प्रविलापितसकलगुण इत्यर्थः । शुद्धो निल पाधिकोऽतः स्वतः स्वभावत एव मुक्त इत्यर्थः ॥ ५८॥ अजोऽहं चामरोऽमृत्युरजरोऽभय एव च। सर्वज्ञः सर्वक् शुद्ध इति बुद्धो न जायते ॥ ५९॥ - ·२३४ उपदेशसाहस्री पधभागः२। [सम्पति- अपायोभूतिहीनाभिनित्यदीप्यत्र विर्यथा । सर्वज्ञः सर्वदृक् शुद्धः सर्व जानाति सर्वदा ॥५५॥ अपायेति ॥ यथा रबिरपायोभृतिहीनाभिर्विनाशजन्मशून्याभिः स्वर- रिमभिः सर्व ब्रह्माण्डं दीप्यन्प्रकाशयलेक एवाविकृतो वर्तते तथात्माप्यपा- योभूतिहीनाभिरेय स्वरूपभूतचिच्छक्तिभिस्तत्तद्बुद्धिवृत्युपाधिभेदागिनाभिः सर्व विषयज्ञातं विशेषतो जानाति सर्वदा सर्वदृक् सामान्येनापि सर्व पश्य- जास्ते । यतः सर्वगतः सर्वदृश्याधिष्टानत्वेन सर्वाव्यभिचारी तसाच्छुद्धो निर्विकार इति योजना ॥ ५५ ॥ यद्येवमुक्तलक्षण आत्मा कथं तस्य संसारोपलब्रता परिच्छेदप्रतिभास. श्वेत्यत आह- अन्यदृष्टिः शरीरस्थस्तावन्मात्रो ह्यविद्यया । जलेन्द्राधुपमाभिस्तु तद्धर्मा च विभाव्यते ॥ ५६ ॥ अन्यदृष्टिरिति ॥ भविद्यया शरीरस्थः स्थूलसूक्ष्मशरीरयोरेवोपलभ्य- मानस्वात्तत्र वर्तमानस्तावन्मात्रः शरीरं यावत्तावन्मानोऽहमिति मन्यमा- नोऽन्यदृष्टिदेहबाह्येभ्यो व्यावृत्तारमदृष्टिस्तद्गतधरास्मनो धर्मवश्वदृष्टिरपि सन् परिच्छितः संसारीव चावभासत इत्यर्थः । एतदेव दृष्टान्तेन स्पष्ट- यति-जलेन्द्वादीति । यथा चन्द्रादिर्जले प्रतिविम्बितो जलोपाधिभेदा - दवानिव जलकम्पादिना कम्पादिमानिव घाविवेकादेव विभाव्यते तयैता. भिरुपमाभिस्तद्धर्मेत्याधुक्तार्थम् ॥ ५६ ॥ तदेवमुपाधिपरामर्शमन्तरेणारमनि भेदसंसारादेरनुपलम्मानुपाघीनां घा. स्मनो यहिः स्वातध्येण सत्तायां प्रमाणाभावादविद्यामयत्वे सति नित्य- शुदः परिपूर्ण एवं चिदारमत्यवान्तरवाश्यैरवधारित आरमैव सत्यज्ञानादि- लक्षणं प्रीति महावाक्येनाचार्यादवगतारमतायो मुमुक्षुरवस्थानयारमक सैव सर्वदृश्यावात्तदपोहेन तरसाक्षितया तदधिष्ठानतया चाव्यभिचारि चिदेकरसं प्रहारमेति स्वानुभवमापादयन्मुच्यत इत्यभिप्रेत्यानुसंधानम- कारमाह- दृष्ट्वा बाचं निमील्याथ स्मृत्वा तत्प्रविहाय च ।

·प्रकरणम् १७]
पदयोजनिकान्याख्या।
अथोन्मील्यात्मनो दृष्टिं ब्रह्म प्रामोत्यनध्वगः॥ ५७ ॥
दृष्ट्रेति ॥ याचं जागरितं पञ्चीकृतपञ्चमहाभूततकार्यात्मक समष्टिव्यः
टिरूप सर्व विषयजातं दृष्ट्वा द्रष्टदृश्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणान्वय-
व्यतिरेकाम्यां चालोच्याथ निमील्य दृश्यं तरसवं द्रष्टमात्रस्वेन कार्य सर्व
कारणभूततन्मानत्वेन विलाप्येत्यर्थः । अथानन्तरं स्मृरवा जामदृष्टवासना-
कार्य स्वमदर्शनं स्मृत्वा विश्ववैश्वानरसहितं स्थूलोपाधि तद्वासनामये लिङ्ग
सूक्ष्मभूतसहिते प्रविलाप्य वासनामयं स्वममात्रमेव तदित्यनुसंधायेत्यर्थः ।
तदपि लिङ्गशरीरं वासनामयं प्रविहाय च वासनासहितस्य मनःमाणेन्द्रिय-
संघातस्यापि तत्कारणप्रपञ्चतन्मानादनतिरेकात्तावन्मात्रेण प्रविलाप्य तेषां
चोत्पत्तिक्रमवैपरीत्येन तत्कारणसाभासाज्ञानमानस्वेन प्रविलाप्यावस्थानं
तद्धानं तस्कृत्वेत्यर्थः । अथानन्तरं सुपुप्तौ बीजात्मकमज्ञानमात्रं यदुर्वरित
तदपि सदसरवभिन्नाभिन्नादिप्रकारनिरूपणासहत्वादिवान्धपरिकल्पितान्ध-
कारवत्किचिदिति विवेकेन बाधित्वारमनः सर्वावस्थासाक्षितयानुस्यूतस-
चिदानन्दमानस्य दृष्टिं ज्ञानप्रकाशस्त्ररूपामुन्मील्य निरुपाधिको कृत्वा
स्थितो ब्रह्म प्रासोति । सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्मैव भवतीति यावत् । अनव-
गोऽचिरादिकमध्वानं न मानोति ब्रह्मण आत्मत्वान गत्यायत्ता ग्रहा.
प्राप्तिरित्यर्थः ॥ ५७॥
अनध्वगो ब्रहा प्रामोतीयुक्तमेव विशदयन्निरुपचरितैवास्स मुक्ति पास-
कस्येवापेक्षिकीति घोतयति-
प्राणायेवं त्रिकं हित्वा तीर्णोऽज्ञानमहोदधिम् ।
स्वात्मस्थो निर्गुणः शुद्धो बुद्धो मुक्तः स्वतो हि सः ॥ ५८॥
प्राणादीति द्वाभ्याम् ॥ सुपुत्यादीत्यर्थः । स्वात्मस्थो नाचिरादिमा.
र्गस्थः । तथा निर्गुणः । स्वात्मनि प्रविलापितसकलगुण इत्यर्थः । शुद्धो निरुः
पाधिकोऽतः स्वतः स्वभावत एव मुक्त इत्यर्थः ॥ ५८॥
अजोऽहं चामरोऽमृत्युरजरोऽभय एव च ।
सर्वज्ञः सर्वक् शुद्ध इति युद्धो न जायते ॥ ५९॥

·२३६
उपदेशसाहस्री पद्यभागः २।
[सम्पति-
अजोऽहमिति ॥ एवंविधोऽहं ब्रह्मास्मीति यो बुद्धोऽज्ञाननिद्राया
'निर्गतः स न जायते । पुनः शरीरं न गृहातीत्यर्थः ॥ ५९ ॥
प्रबुद्धस्य पुनर्जन्माभावे हेतुमाह-
पूर्वोतं यत्तमोवीजं तन्नास्तीति विनिश्चयः ।
तदभावे कुतो जन्म ब्रह्मैकत्वं विजानतः॥६०॥
पूर्वोक्तमिति ॥ सुपुत्याख्यं तमोऽज्ञानमित्यादिना यापूर्वोक्तमज्ञानं
तरकालत्रयेऽपि नास्तीति निश्वयः कस्सिवपि काले सतो ज्ञानमायातिरोधा-
नासंभवादस्य तु ज्ञानोदयमान एव तिरोधानाच्छुक्किरजयदित्यर्थः । तद्-
'भाव इति । कारणाभावाकार्याभाव इत्यर्थः ॥ ६० ॥
भहं ब्रह्मासीत्यात्मानं साक्षारपश्यतोऽपि पूर्वपयवहारदर्शनात्तस्कृतध.
म धर्मनियन्धनं पुनः शरीरमहणं स्यादित्याराका याश्रितानुवृत्तिमात्ररदा.
ज्ञानिनो व्यवहारस्य न निवन्धनः पुनः शरीरमहणादिसंसार इति
दृष्टान्तपूर्वकमाह-
क्षीरात्सपिर्यथोद्धृत्य क्षिप्तं वसिन्नपूर्ववत् ।
युद्धपादेस्तिथाऽसत्यान्न देही पूर्वपद्भवेत् ॥ ६१ ॥
क्षीरादिति ॥ यया सर्पिनंपनीतं क्षीरादुपायेनोमृत्य समिमेव निःसा-
राकृते क्षीरे क्षिप्तं न पूर्वपदविविक्तं भवति वयाऽसत्याहुल्यादेः संपावारम.
यममारमाविचित्तो ज्ञानमाग्ररूपेणोत्तो प्रझाहमसीति पायादवगतमझ-
भावः पूर्यवरपुनदेही देहदयसंघाताभिमानवान् तसिन्विधमानोऽपि न भवे.
दित्यर्थः । साहंकारस्य हि फर्म यन्य हेतुनं निरहंकारस्य । सयायोकं मग-
'यता 'यस नाईहतो मायो पुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हस्यापि स इमांडोफाप
हन्ति न नियम्यत' इति ॥ ६॥
पदार्थशोधनपूर्वकं पारयाद महामीति प्रतियुदस्य पुनः संसारमय.
पाहा नास्तीरयुक्तोऽर्थे 'भानन्दं महगो विद्वारा विमनि कुवचनेति शुति
मर्यतः पठति-
सत्यं ज्ञानमनन्तं च रसादेः पञ्चकात्परम् ।
स्थामदृश्यादिशास्त्रोक्तमहं ब्रह्मेति निर्भयः ॥ २॥

·२३० प्रकरणम् १७] पदयोजनिकाव्यारया। सत्यं ज्ञानमिति ॥ रसादेरनमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दम- याख्यकोशपचकापरं तदाधारभूतं 'ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठेति निर्दिष्टं यत्तदेव 'अदृश्येऽनान्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते' इति शास्त्रोक्तं ब्रह्माई सामसीति पश्यनिर्भयो भवतीति योजना ॥ १२॥ भयंकराणामपि भयंकरग्रह्मात्मभूतस्य कुतो भयशतावकाश इति प्रम- ज्ञस्य पुनः संसाराभावमुक्तं द्रढयति- यसाझीताः प्रवर्तन्ते वामनःपावकादयः । तदात्मानन्दतत्त्वज्ञो न विभेति कुतश्चन ॥ ६३ ॥ यस्मादिति ॥ यदि वारिखनी पावकादय इति पाठस्त्रदा इनः सूर्यः । भादिपदादिन्द्रमृत्यू गृहोते । तथाच श्रुतिः 'भीपासाद्वातः पवते भीपो- देति सूर्यः । मीपासादग्निश्चन्द्र भृत्युर्धावति पञ्चमः' इति ! वामन.पा- बकादय इति पाटेऽध्यारमं पागादयोऽधिदेवमन्यादयश्च यसानीताः प्रव- तन्त इत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'केनेपितं पतति प्रेपितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेपिता वाचमिमां वदन्ति चक्षुः धोनं क देवो युनक्ति', 'भयादस्पानिस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृरयुधांचति पञ्चमः' इति ।। ६३ ॥ ननु विदुषोऽपि हरिहरहिरण्यगर्भादीनां नमस्कार्यत्वात्तदतिक्रमे भयसं- भवारकायंशेपो विद्यत इति चेन्नेत्याह- नामादिभ्यः परे भूम्नि स्वाराज्ये चेरिस्थतोऽद्धये । प्रणमेकं तदात्मज्ञो न कार्य कर्मणा तदा ॥ ६४ ॥ नामादिभ्य इति ॥ नामवाइभनआदिप्राणान्तेभ्य उत्तरोत्तरभूयस्वेन श्रुतेभ्यः परे परसिन्भूग्नि सर्यव्यवहारातीतेऽमृते सुखरूपेऽदये स्खे महिन्नि स्वराजि चेदहमसि भूमा ब्रह्मेति व्यवस्थित आत्मझो विद्वांस्तदा तस्यान्यं प्रति गुणभावाभायाकं प्रणमत्प्रणम्यानामारम भूतत्वात् । अतः परिपकना- नस कृतकृत्यत्वाज कर्मणा किमपि कार्यमस्तीत्यर्थः ।। ६४ भूनो नामादिभ्यः परत्वेऽपि कथमद्वयत्वमित्याशय नामादेरवस्थात्रय-

·२३८
उपदेशसाहस्री पद्यभागः २।
[सम्यध्यति-
रूपस्याध्यस्तत्वेन मिथ्यात्वात्तरसाक्षिणस्तुरीयस भूनोऽद्वयम्वमिति वतुम.
चस्थानयमनुवदति-
विरावैश्वानरो वाह्यः सरन्नन्तः प्रजापतिः ।
प्रविलीने तु सर्वस्मिन्प्राज्ञोऽव्याकृतमुच्यते ।। ६५ ।।
विराडिति ॥ अध्यात्माधिदेवतयोरभेदाभिप्रायेण विराट्वैश्वानर इत्युक्तम् ।
विश्ववैश्वानर इत्यर्थः । बाह्यो बहिःप्रज्ञ इत्यर्थः । भन्तः सरनिति स्वमे
चासनामयविषयदर्शी प्रजापतिर्हिरण्यगर्भस्तैजस इति योज्यम् । अव्याकृत-
मायोपाधीश्वराख्यं तत्वं प्राज्ञ उच्यत इत्यर्यः ॥ ६५ ॥
एतदवस्थात्रयात्मकं जगदपोह्य तरसाक्षिणो वस्तुभूतस्याहं प्रोति सम्य:
ग्ज्ञानान्मुक्तो भवतीत्याह-
वाचारम्भणमात्रत्वात्सुपुप्तादित्रिकं त्वसत् ।
सत्यो ज्ञश्चाहमित्येवं सत्यसन्धो विमुच्यते ॥ ६६ ।।
वाचेति ॥ ज्ञः साक्षी सत्यः परमात्मा सोऽहमे येत्येवं सत्यसन्धोऽना.
यासेन मुच्यत इत्यर्थः ॥ ६६ ॥
आरमतरवाज्ञानाध्यस्तः संसारसज्ञानानिवतेत इत्युक्त ज्ञानाज्ञानयोरा-
रमधर्मत्वं स्यादित्याराष्ट्रिय दृष्टान्तेन प्रत्याह-
भारूपत्वाद्यथा भानो होरात्रे तथैव च ।
ज्ञानाज्ञाने न मे सातां चिद्रूपत्वाविशेषतः ॥ ६७ ॥
भारूपत्वादिति ॥ ज्ञानाज्ञानयोरपि साक्ष्यस्वारकल्पितत्वे सति ना.
रमधर्मस्वमिति भावः ॥ ६ ॥
आरमनो निर्विशेपत्यादेः शापामाण्यादेव सिद्धनात्र युक्तिकल्पनया
मनः खेदनीयमित्यमित्याह-
: शाखस्तानतिशङ्कयत्वासच सामई सदा ।
ब्रह्मणो मे न हेयं स्याद्राचं वेति च संसरेत् ॥ ६८ ॥
शास्त्रस्येति ॥ स्पष्टम् ॥ ६८ ॥

·प्रकरणम् ७]
पदयोजनिकान्याख्या।
२३९
.
-
.
किं तद् परं शास्त्रं किंवा सर्वदाऽहेयानुपादेयब्रह्मात्मज्ञाननिष्ठस्य फल-
मित्यपेक्षायां 'यस्तु सवाणि भूतानी'त्यादिमघ्रार्थमुदाहरति-
अहमेव च भूतेषु सर्वेष्वेको मनो यथा ।
मयि सर्वाणि भूतानि पश्यन्ने न जायते ॥ ६९ ॥
अहमेवेति ॥ स्पष्टम् ॥ ६९ ।।
आत्मनोऽद्विनीयब्रह्मरूपत्वे शास्त्रमर्थत उदाहृत्य निर्विशेषनारूपस्ये
उदाहरति-
न वाचं मध्यतो चान्तर्विद्यतेऽन्यत्वतः क्वचित् ।
अपाह्यान्तःश्रुतेः किंचितसाच्छुद्धः खयंमभः ॥ ७० ॥
न चाहमिति ॥ तदेतद्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्ममयमारमा प्रहा
सर्वानुभूरिति श्रुतेरित्यर्थः । सर्वानुभूरित्यस्यार्थः स्वयंप्रभ इति ॥ ७० ॥
सामान्येन सर्वप्रपञ्चसंस्पर्शरहितत्वे श्रुतिमुदाहरति-
नेतिनेत्यादिशातेभ्यः प्रपञ्चोपशमोऽभूयः।
अविज्ञातादिशास्त्राच नैव ज्ञेयो ह्यतोऽन्यथा ।। ७१ ।।
नेतीति ॥ प्रपञ्चनिषेधद्वारेणैवात्मा विज्ञेयो न पुनर्विषयतया समपक्ष-
तया घेत्यत्र 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि' । 'यस्यामतं तस्य भवं
मतं यस्य न वेद सः' । 'अविज्ञातं विज्ञातृ' इत्यादिशात्रमुदाहरति-~-
विज्ञातादीति ॥७॥
'तसादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युरिति श्रुतिरेवमद्वयादिलक्षण-
मात्मानं जानतो देवाः फलप्राप्ति विघ्नन्तीति चेन्मैवम् । देवानामप्यारम-
भूतत्वाद्विदुषो विनश्रुतेरविद्वद्विषयस्वादित्यभिप्रेत्याह-
सर्वसामाहमेवेति ब्रह्म चेद्विदितं परम् ।
स आत्मा सर्वभूतानामात्मा ह्येषामिति श्रुतेः ॥ ७२ ॥
सर्वस्येति ॥ तस्य ह न देवाल नाभूत्या ईशत मारमा पा संभ-
'वती'ति श्रुतेरित्यर्थः ॥ २॥

·२४० उपदेशसाहस्रो पद्यभागः २ । [सम्पयति- एवं ग्रझारमज्ञानवतो देवरप्युपास्यवसिद्धर्न तस्य देवपशुत्वशक्षापीत्यतो न कुतश्विद्भयमस्तीत्यन्त्र.श्रुतिमर्थतः पठति- जीवश्चेत्परमात्मानं खात्मानं देवमञ्जसा । देवोपास्यः स देवानां पशुत्वाच निवर्तते ॥७३॥ जीवश्चेदिति ॥ 'यदेवमनुपश्यत्यात्मानं देवमासा । ईशानं भूतभ- ग्यस्य न तदा विजुगुप्सते' । 'सर्वेऽसै देवा बलिमावहन्ति', 'तमेवं विद्वा. नमृत इह भवति' इति च श्रुतिभ्य इत्यर्थः ॥ ७३ ॥ यदुक्तं 'सत्यसंधो विमुच्यत' इति तस्फुटयति- अहमेव सदात्मज्ञः शून्यस्त्वन्यैर्यथाम्बरम् । इत्येवं सत्यसंधत्वादसद्धाता न वध्यते ॥ ७४ ॥ अहमेवेति ॥ सदारमा चासो ज्ञश्चेति सदात्मज्ञः 'तरसत्यं स ारमे ति श्रुतिरिहोदाहरणम् । अन्यैः शून्य इति वाचारम्भणश्रुत्यों दर्शितः । यथा- म्परमिति दृश्यसंसर्गशून्यत्वाच्छुद्ध इत्या दृष्टान्तोक्तिः । असद्धाताऽनृतामि- संधिरहितस्तस्कर इव न वध्यते यन्धानर्थहीनो भवति । 'स यथा तन न दह्यते,' 'ऐतदारम्यमिदं सर्वे'मित्यादि श्रुतिरिहोदाहायर्या ॥ ७ ॥ एवंविधज्ञानामावादितरे पशुभूताः शोच्या भवन्तीति दर्शयन् 'भय येऽन्यथातो विदुरन्यराजानतेऽक्षय्यलोका भवन्तीति श्रुत्यर्थमाद- कृपणास्तेऽन्यथैवातो विदुर्ब्रह्म परं हि ये । स्वराज्योऽनन्यदृक् स्वस्थस्तस्य देवा असन्चशे ॥ ५ ॥ कृपणा इति ॥ ये परं ग्रहातोऽन्यथैवोक्तवपरीत्येनानारमभूततया विदुते हि कृपणाः शोच्या एयेति योजना । अमेददर्शी तु न कृपण इत्याह- स्वराडिति । 'एवं विजानतारमरनिरारमकोड आरममिथुन आरमानन्दः स स्वराद भवतीति श्रुतिरिहोदाहरणम् । तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भय. थी'ति श्रुत्य मप्रमागोदाहरणेनारमरतिं द्योतयति-तस्येति । आसमित्यर्थे मसनिति छान्दसम । 'यस्वेयं पाझगो विद्यात्तस्स देया भसन्वसे' इति - ·" प्रकरणम् ३७] 'पदयोजनिकाय्याख्या। मनस्यायमर्थः । यस्स्वेवं प्राह्मणो ग्रहानिष्ट एवं वेदाहमेत पुरपं महान्त'- मयुक्तप्रकारेण महात्मानं विद्यात्तस्य विदुषो देवा वशगा भवन्तीति ॥ ७५॥ यसाधयोतारमशानादेष कृतकृत्यता तसान्मुमुक्षुमिस्तदर्थ यसवद्भिर्म- वितव्यमिति तान्छिक्षयमाह- हित्वा जात्यादिसंबन्धात्वाचोऽन्याः सह कर्मभिः । ओमित्येवं सदात्मानं सर्व शुद्धं प्रपद्यथ ॥ ७६ ॥ हित्वेति ॥ यस्मिन्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सवैः। समेवैकं जानथ आत्मानमन्या याचो विमुचथामृतस्यैप सेतुः', 'भोमित्येवं ध्यायथ आरमान'मिति च पाक्यद्दपमनोदाहरणम् । अन्या वाचोऽनारमवि- पयाः प्रवृत्तिपराः । सर्व सर्वाधारभूतं शुद्ध विविक्तं निर्विशेषमित्यर्थः ॥ ७६ ॥ तमेव प्रतिपत्तव्यमात्मानं श्रुत्यन्तरेण विशिनष्टि--- सेतुं सर्वव्यवस्थानामहोरात्रादिवर्जितम् । तिर्यगूर्वमधः सर्व सकृज्योतिरनामयम् ॥ ७७ ।। सेतुमिति ॥ सपन्यवस्थानां वर्णाश्रमादिमर्यादानां सेतुं विधारकम् । भय य भारमा स सेतुर्वितिरेपां लोकानामसभेदाय नैनं सेतुमहोराने तरतः सद्विभातो वैप ब्रह्मलोक' इति श्रुतिरसोदाहरणम् ॥ ७७ ॥ पुनः किंलक्षणमात्मानं प्रपद्यते इत्यपेक्षायाम् 'अन्यन्न धर्मादन्यनाध- मांदन्यवासास्कृताकृतात् । अन्यत्र मूताच मन्याच यसरपश्यसि तवदे- निभुत्यर्यमा- धर्माधर्मविनिर्मुक्तं भूतभव्यात्कृताकृतात् । स्वमात्मानं परं विद्याद्विमुक्तं सर्वबन्धनः ।। ७८ ।। धर्माधर्मेति ॥ कृताकृतात्कार्यकारणादित्यर्थः ॥ ०८॥ मनु कथं सर्पयन्धनैर्मुक मारमा तय कर्तृत्वादिश्रवणादित्साशा अकरी- स्वादेरपि सहय अयणाद्विस्दोमयसमावस्यैकलिमपोगारसभावप्रासं करें- स्वादिकं मायामयं प्रमाणावधेयमकर्तृरवादिकमारमसमाव इति विशेपममिः मेस्स विस्दूधर्मवादिनीःशुवारदाहरति- उ.सा. १६ ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः । [सम्यमति- अकुर्वन्सर्वकृच्छुद्धस्तिष्ठन्नत्येति धावतः । मायया सर्वशक्तित्वादजः सन्बहुधा मतः ॥ ७९ ॥ अकुर्वन्निति ॥ भनेजदेकं मनसो जयीयः' इति मघ्रभागार्थोऽकुर्वन्स. वकृदित्युक्तः । 'शुद्धमपापविद्ध'मित्यस्वार्थः शुद्ध इति । 'तद्धावतोऽन्यान- पति तिष्ठ'दित्यस्यार्थमाह-तिष्ठनिति । धावतो वेगवतोऽन्यान् मनःप्राणा- दीनत्येति भतीत्य गच्छति । यत्र मनःप्राणादि गच्छति तत्र सर्वत्रारमचैतन्य साभिव्यक्तिनियमादात्मा तिष्ठन्नपि गच्छतीव भासत इत्यर्थः । 'भजाय- भानो बहुधा विजायते' इति मन्नार्थमाह-अजः सन्बहुधा मत इति । सर्वत्र हेतुर्मायया सर्वशक्तिरवादिति । नहि मायायामसंभावनीयम- तीति भावः ॥ ७९॥ अफ्रियस्यापि क्रियावत्वोपचारमुक्तं दृष्टान्तेन प्रपञ्चति- राजवत्साक्षिमात्रत्वात्सांनिध्याद्धामको यथा । भ्रामयञ्जगदात्माई निःक्रियोऽकारकोऽद्धयः॥८॥ राजवदिति ॥ स्पष्टम् ॥ ८॥ यसादेवमात्मा स्वतो नित्यशुद्धत्वादिस्वमावः शास्रन्यायाम्यामयगत- खस्मात्तं तथैव जानीयाखान्ययेत्युपसंहरति- निर्गुणं निष्क्रियं नित्यं निर्द्वन्द्वं यनिरामयम् । शुद्धं युद्धं तथा मुक्तं तद्ब्रह्मासीति धारयेत् ।। ८१ ॥ निर्गुणमिति ।। नैतेषु श्लोकेषु पुनरुक्तं दोपावहं, यतः प्रतिपाद्यवस्तुनो दुर्योधरवान्मुमुक्षुपकाराय कारणिक आचार्यः कचिच्छानतः कचिस्फलकय. नेन कचिद्विद्वदनुभवामिनयनेन पुनः पुनः प्रतिपादयति । 'मूयोऽपि पथ्यं वक्तव्य'मिति न्यायात् ॥ ८.n उक्त प्रकरणाय प्रतिपत्तिसोका संक्षिप्य फययति- अन्ध मोक्षं च सर्व यत इदमुभयं हेयमेकं द्वयं च ज्ञेयं ज्ञेयाभ्यतीतं परममधिगतं तच्चमेकं विशुद्धम् ।

·भकरणम् १७] पदयोजनिकाच्याख्या। २१५ विज्ञायैतद्यथावच्छ्रुतिमुनिगदितं शोकमोहावतीतः । सर्वज्ञः सर्वकृत्याद्भवभयरहितो बामणोऽवाप्तवत्सः॥८॥ चन्धं मोक्षमिति । अन्धं मोक्षं च सर्व यथावद्विज्ञाय भवभयरहितः स्यादित्यन्वयः । बन्धः प्रमातृकर्तृवादिप्रतिमासलक्षणः, मोक्षो ब्रह्मस्वरूपा- वस्थानम्, सर्वमिति नि.शेपं पूर्वोकप्रकारमित्यर्थः । इदमुभयं बन्धं मोक्षं च यतो देतोरज्ञानाज्ज्ञानाच भवतः ते अपि विज्ञायेति संबन्धः । तथा एक- मनुवृत्तं कारणं, द्वयं व्यावृत्तं कार्य च यज्ज्ञेयं विषयभूतं तत्सर्व हेयं बाध्य विज्ञायेत्यन्वयः । ज्ञेयाभ्यतीतं दृश्यात्सम्यक् पृथकृतं परमं निरतिशय विशुद्धं एकं ब्रह्म यद्वेदान्तेष्वधिगतं तत्वं परमार्थ तदपि यथावद्विज्ञायात्म- स्वेनोपादाय । फिलक्षणम् । श्रुतिमुनिगदितं श्रुतिवाक्येन मुनिना गुरुणोप. दिष्टमित्यर्थः । एवमात्मानारमतत्वं ज्ञात्वाऽनात्मापोहेनात्मतत्वनिष्ठः शोक- मोदावतीतः स्यात् । तत्र को मोहः कः शोक एकरखमनुपश्यत इति श्रुतेः । सर्व हि मा तनानन्सर्वज्ञः सारसर्व स्वारमन्येकं करोतीति सर्पकृत्स्यात् । तथाच भुक्तविषया श्रुतिः अहं विश्वं भुवनमभ्यमवा'मिति । दैये गाना. र्थम् । अस्यभवमभिभूतवानात्मसारकृतवानम्मरति श्रुत्यर्थः । भवभयरहितः 'न बिभेति कुतश्चनेति श्रुतेः । ब्राह्मणो मुख्यया वृत्या ब्राह्मणान्दाभिधेयः। 'अमौन ध मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मण' इति । अथ य एतदक्षरं गार्गि विदि. रवासालोकात्प्रेति स प्राझण' इति च श्रुतेः । अवासकृत्यः प्राप्तसक्रि- याफल इत्यर्थः । 'सोऽभुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिते'ति श्रुते. रित्यर्थः ॥ ८२ ॥ एवमात्मानं जानतः कृतकृत्यत्वमुक्तं प्रकटयति- न स्वयं खस्य नान्यश्च नान्यस्यात्मा च हेयगः । उपादेयो न चाप्येयमिति सम्पमतिः स्मृता ।। ८३ ॥ न स्वयमिति ॥ स्वयमारमा स्वस्थ न हेयगस्त्यकन्यकोटी पतितो न पाप्युपादेयः एकस्मिन्कर्मकर्तृत्वासंभवावरूपस्य स्थिती नाशे वा स्वविष: पहानोपादानपोरसमपार । तपान्य न स्वस हेयमोहतेऽल्पसयामाया- प्राप्युपादेयोऽतएव तथान्यस्यापि.स्वयमुपादेयो हेयगो या न भवत्यारमा- ·. . उपदेशसाहस्री पद्यभागः । [सम्पाति- न्तराभावादनात्मनश्च बाधितत्वादचैतन्याचेति योजना । इत्येवं या निष्टा सा सम्यग्ज्ञानं स्मृता ब्रह्मविद्भिरित्यर्थः ॥ ८३॥ सा कूटस्थचैतन्यकरसे पूणे वस्तुनि हानाद्यसंभवामिरायासं परब्रह्मवासी. त्येवंविधाया धियः सम्यातित्वे हेतुमाह- : आत्मप्रत्यायिका झेपा सर्ववेदान्तगोचरा । ज्ञात्वैतां हि विमुच्यन्ते सर्वसंसारबन्धनैः ॥ ८४ ॥ आत्मप्रत्यायिकेति ॥ आत्मानं ब्रह्मस्वेन प्रत्याययतीत्यात्मप्रत्यायिका । हि यमादेषा मतिः स्वानुभवसिद्धेति वा सर्ववेदान्तगोचरेति प्रमाणमूल- स्वमस्या दर्शयति । एतां ज्ञात्वा लब्ध्वा सर्यसंसारबन्धनैर्विमुच्यन्ते । कृत- कृत्या भवन्तीत्यर्थः । तथा च भगवद्वचनं 'इति गुसतमं शास्त्रमिदमुक्त मयाऽनघ । एतहुदा बुद्धिमानस्यात्कृतकृत्यश्च भारते'ति ॥.८४ ॥ प्रकरणोक्तं ज्ञानमिदानी प्रशंसनस्योपादेयत्वं ददयति- रहस्यं सर्ववेदानां देवानां चापि यत्परम् । . पवित्रं परमं ह्येतत्तदेतत्संप्रकाशितम् ।। ८५ ।। रहस्यमिति ॥ रहस्यमुपदेशध्यतिरेकेणाविज्ञेयं 'भाचार्यवान्पुरुषो वेद, 'सर्वे घेदा यस्पदमामनन्तीति च श्रुतेः । 'देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा नहि सुविशेयमणुरेप धर्म' इति श्रुतेर्दयानां चापि रहस्यमित्यर्थः । परं सर्वो चमं पवियं पावनम् । 'क्षीयन्ते चास कर्माणि',.'एवं विदि पापं कर्म नलि. प्यते' इत्यादिश्रुतेः । हि यस्मारपरमं परमपुरुषार्थरूपं निरनिरायानन्दप्रका: शामिति यावत् । यदेवरूपं सम्यग्ज्ञानं तदेवरसम्यक् प्रकाशित प्रकटीकृतम सिन्प्रकरण इत्यर्थः ।। ८५ ॥ एतस्य गोपनीयत्वं सूचयति- नैतद्देयमशान्ताय रहस्सं ज्ञानमुत्तमम् । विरक्ताय प्रदातव्यं शिष्यायानुगताय च ॥ ८६ ॥ नैतदिति ॥ यद्वास दुर्विशेयरवेन दुधरवानद्वारणसमर्थमधिकारिणं विशिष्यसनधिकारिम्यो विवेषयति नैतयामिति ॥ ४६॥ : पसादेवलक्षणशानद भाचार्यः कृतकृयो न प्रलोमादिना ज्ञान प्रप-

·.
२४२
प्रकरणम् 18] : पदयोजनिकान्याख्या।
छति तसान्मुमुक्षुरमानित्वादिशिष्यगुणयुक्तः स्याद्यांचायः कृपया विद्या
दद्यादित्येतदर्थमाह--
ददतश्चात्मनो ज्ञानं निष्कियोऽन्यो न विद्यते ।
ज्ञानमिच्छंस्तरेत्तसाधुक्तः शिष्यगुणैः सदा ॥ ८७ ॥
दतश्चेति ॥ न विद्यते यसादिति योज्यम् । तसारिछप्यगुणैः सदा
युक्तो ज्ञानमिच्छन् संपादयंस्तरेत् । संसारमिति शेषः ॥ ८७ ॥
आदाविवोपसंहारेऽपि देवताचार्यनमस्कारौ सद्भक्तर्विद्या प्रत्यन्तरगरव.
ख्यापनाय कार्याविति दर्शयति श्लोकद्वयेन--
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता यसादन्यो न विद्यते ।
सर्वज्ञः सर्वशक्तिर्यस्तसै ज्ञानात्मने नमः ।। ८८॥
ज्ञानमित्यादिना ॥ ज्ञानारमने चिरसदानन्दरूपायेत्यर्थः ॥ ८ ॥
विद्यया तारिताः सो यर्जन्ममृत्युमहोदधिम् ।
सर्वज्ञेभ्यो नमस्तेभ्यो गुरुभ्योऽज्ञानसंकुलम् ।। ८९ ॥
विद्ययेति ॥ अज्ञानसंकुलमिति च्छेदः ॥ ८९ ।।
इति सप्तदर्श सम्यातिप्रकरणम् ॥१७॥
7
तत्त्वमसिप्रकरणम् ॥१८॥
पूर्वस्मिन्प्रकरणे ब्रह्मात्मविषयमपरोक्षज्ञानं मोक्षसाधनं वेदान्तेभ्यो भव.
तीत्युक्तं तदयुक्त, चेदान्तानामपि स्वर्गकामादिवाक्यवत्परोक्षज्ञानजनकरवा-
दतोऽपरोक्षशानाय प्रसंस्यानमेव्यमिति केचित्प्रतिपेदिरे, तन्मतनिराकरणेन
पूर्वोक्तं सर्व स्वसिद्धान्तं श्रौतमुपपत्तितः स्फुदमुपपादयितुं प्रकरणान्तरमार
भमाणो देवतानमस्कारव्याजेनान्तःकरणवृत्तिभावाभावसाक्षिणं कूटस्थचि.
देकतानमेवात्मानं नित्यापरोक्षं वेदान्ताः ब्रह्मेति प्रतिपादयन्तो न परोक्षं
ब्रहा समर्पयन्तीति सूचयन्प्रकरणप्रतिपाद्यं दर्शयति-
येनात्मना विलीयन्ते उद्भवन्ति च वृत्तयः।
नित्यावगतये.तसे नमो धीप्रत्ययात्मने ॥१॥

·२१६
-
-
।
उपदेशसाहस्री पद्यभागः । [तवमसि-
येनेति ॥ वृत्तयो घीपरिणामाः । भलातचक्रमिवान्यारमना येन चैव-
न्यज्योतिःस्वरूपेण विलीयन्ते सुपुप्तो अवस्थान्तरे उद्भवन्ति च । चिदारम-
ध्याता इत्यर्थः । धीप्रत्ययाः साभासबुद्धिवृत्तयस्तेपामारमने । तदप्यासाधि-
धानायेत्यर्थः । नित्यश्वासाववगतिश्चेति विग्रहः॥१॥
इदानी स्त्रोक्तेऽर्थे मुमुक्षूणां विश्वासार्थ स्वाचार्यगुणोपवर्णनपूर्वकं संप्र-
दायशुद्धिं कथयति-
प्रमथ्य वज्रोपमयुक्तिसंभृतैः श्रुतेररातीशतशो
वचोसिभिः । ररक्ष वेदार्थनिधिं विशालघीनमो
यतीन्द्राय गुरोर्गरीयसे ॥२॥
प्रमथ्य वजेति ॥ संभृतैरभेद्यतया घटितैः श्रुतेर्वचोसिभिवेदान्तवाक्य-
रूपनिस्त्रिंशः भरातीन्भेदतरवारण्यवासिनोऽद्वैतरमापहारिणः शन्समध्य
समूलमुन्मूल्य यो विशालधीरप्रतिहतदीर्घबुद्धिवेदान्तायनिधि चेदान्तमभू.
पागतं निधि निधीयतेऽस्मिन्समिति निधिरद्वयं ब्रह्मात्मतत्वं तं रक्ष तसे
यवीन्द्राय गुरोर्गरीयसे परमगुरवे नम इति योजना ॥२॥
एवं नमस्कारल्याजेन प्रकरणाय स्वसंप्रदायशुद्धि चोमत्या तावमादि-
चाक्यादेवापरोक्षज्ञानमारमनीति प्रकरणसिद्धान्तं वावदाह-
नित्यमुक्तः सदेवासीत्येवं चेन भवेन्मतिः ।
किमर्थ श्रावयत्येव मातृवच्छृतिरादराद ॥३॥
नित्यमुक इति ॥ सदेवाहमहमेव सदमि नित्यमुक्त इत्येवं चेत्त.
परीक्षा मतिवेदान्तवाक्यान भवेत्येवं सिद्धवनिर्देशेन तस्वमसीति
भुतिः किमयं फसादाता आदरवती पुनःपुनातेव पुनहितैपिणी श्राव-
येदित्यर्थः ॥३॥
नित्यापरोक्षस्वभावारमस्वरूपरवाहह्मणो वाक्यादेवापरोक्षज्ञानमारोपिता
नये निवृत्तिफलमुरपयत इत्याह-
सिद्धादेवाहमित्यमाद्युप्मद्धर्मों निषिध्यते ।
रज्यामियाहिधीर्युच्या तचमित्यादिशासनः ॥ ४ ॥

·प्रकरणम् ] पदयोजनिकान्याख्या। - २०० सिद्धादेवेति । अहमित्यनाहंशब्दलक्ष्यादपरोक्षतया खतःसिद्धादात्मनः सकाशाद्युप्मधर्मः परागर्थोऽहंकारादिखत्वमित्यादिशासनैयुंच्या साहितैः शो- धिताथैरिति यावत् । निषिध्यते भ्रमगृहीतपारोक्ष्यसद्वयरवाकारविलापनेना- रमतत्वं प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तायः स्पष्टः ॥ ४ ॥ तनिवृत्तिं दृष्टान्ताभ्यां स्पष्टयति-- शास्त्रप्रामाण्यतो ज्ञेया धर्मादेरस्तिता यथा । विपापोहो यथा ध्यानाद् हुतिः स्यात्पाप्मनस्तथा ॥५॥ शास्त्रेति ॥ यद्वा नित्यापरोक्षास्मैव ब्रह्म तदवगमश्वानर्थनिवृत्तिहेतुरि- त्येतरक्रमेण दृष्टान्ताभ्यां साधयति-शास्नेति । तथा ब्रह्मण एवारमस्वेना. तिता 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य तिवमसी'ति शास्त्रमामाण्यतो ज्ञेयेति दान्तिकं योज्यम् । ध्यानाद्गरुडादिमन्नबीजमरणाद्विपापोहः सद्यो विप- निवृत्तिस्तथा पाप्मनोऽविद्यायनर्थरूपस्य वाक्यादारमतत्त्वावगममानेण सध एव हुतिः । बाधरूपा निवृत्तिः स्यादित्यर्थः ॥ ५॥ ननु वाक्योत्थाहं ब्रह्मासीति प्रत्ययवदहं करोमीत्यपि प्रत्ययोऽनुभवास- खस्तत्र को हेतुरयमेवापरेण बाध्यत इत्यनेति शङ्कते- सद्गह्माहं करोमीति प्रत्ययावात्मसाक्षिकौ । तयोरज्ञानजस्यैव त्यागो युक्ततरो मतः ॥६॥ सद्लाहमिति ॥ तत्र नियामकं हेतु बदनुत्तरमाह-तयोरिति । युक्त- तर इत्ति तरपोऽयमर्थः--यथा पूर्वप्रवृत्तयागविनियोजकक्षुत्या पश्चारप्रवृत्ता लिगादयोऽप्राप्ता एवं बाध्यन्ते, यथा वा पूर्वमेव प्रकृतेर्विकृतावत्तिदेशमाता- नामझानां विकृतिगतविशेषोपदेदोन पाश्चात्येन बाध इति युक्तावेऽप्यनि- यमो याध्यबाधकयोः पूर्वापरीमावस न तथास्य न्यायस्येति युक्ततर इत्यु- कमिति ॥६॥ अन कः प्रमाणतः प्रत्ययः को वाग्ज्ञानज इति चीक्षायां विविच्य दर्शयति- सदसीति प्रमाणोत्था धीरन्या तन्निभोद्भवा । प्रत्यक्षादिनिभा वापि वाध्यते दिग्भ्रमादिवत् ।। ७॥

·२१८ , उपदेशसाहस्री पद्यमांगः.२॥ [तत्वमसि सदस्लीति ॥ धीखत्वमसीति निर्दुष्टवाक्यप्रमाणोत्या अन्या कर्ताहमि. त्यादिधीस्तलिभोगवा प्रमाणाभाससमुद्भूताऽविवेकदोपास्कन्दितत्वादित्यर्थः । वाक्यजन्यज्ञानस्यापि प्रत्यक्षामासबाधनं दृष्टान्तेन बुद्धिमारोहयति-प्रत्या क्षादीति ॥ ७॥ .. ननु ब्रह्मासीति बुद्धिवस्कर्तृत्वादिबुद्धरपि 'सत्यं वद' 'धर्म चर' 'सहि कर्ता भोक्तेत्याहुर्मनीपिण' इत्यादिवचनाच्छास्वसिद्धत्वं तुल्यमिति कयं तस्या बाध्यत्वमित्याशष्ट्याह- कुर भोक्तेति यच्छास्त्रं लोकबुद्ध्यनुवादि तत् । सदसीति श्रुतेर्जाता वाध्यतेऽन्यतयैव धीः ॥ ८॥ कुरु भोक्तेति ॥ शास्त्रानभिज्ञानां तदभिज्ञसंगतिहीनानामपि कर्ता भो. जाहमसीति धियः सिद्धत्यापुर्वित्यादिशास्त्रं लोकसिद्धार्यानुवादिनानिधि गतार्ययोधकमित्यर्थः । सदस्लीति घीस्तु श्रुतेरन्यसिद्धार्थायाः सकाशाजाते: त्यर्थः । तसादेतयैव निरवकाशया सदस्सीति श्रुतिजातया धियैवान्या साद- काशानुवादवाक्यजन्या बाप्यते याधत एवेति वान्वयः ॥८॥ तदेवं वाक्यादेवापरोक्षज्ञानमात्मविषयमुत्पद्यते तच निरपेक्षमेवानयनि- वृत्तिहेतुरिति स्वमतमुपन्यस्य स्वयूष्यमतमुस्थापयति- सदेव त्वमसीत्युक्ते नात्मनो मुक्तता स्थिरा । प्रवर्तते प्रसंचक्षामतो युक्त्याऽनुचिन्तयेत् ॥ ९॥ सदेवेति । प्रसंचक्षा प्रसंरयानं शब्दावृत्तिं युक्या सहान्यस्वेदित्ययः उक्कमेव साधयनि- सकदुक्तं न गृहाति वाक्यार्यज्ञो न यो भवेत् । अपेक्षते त एवान्यदबोचाम द्वयं हि तत् ॥१०॥ सहदिति ॥ योऽपि माश्यार्थज्ञः सहदुनं न गृहानि न जानाति सम्पद प्रतिपयते यतोऽतपवान्यामहकारि भूतमपेक्षते यदपेक्षते तदयं पायानुचिन्तनं युक्त्यालोचनं च पूर्वलोके ययमबोचामेलपः ॥ 1 ॥ । 7 ?

·+ । A प्रकरणम् ..] :: पदयोजनिकाव्याख्या: ननु तस्वमस्यादिवाक्येषु विधिनोपलमामहे ब्रह्मात्मभावस च स्वत एवं सिद्धेर्मुमुक्षोर्नियोगोऽपि न घटत इत्याह- नियोगोप्रतिपन्नत्वात्कर्मणां स यथा भवेत् । अविरुद्धो भवेत्तापद्यावत्संवेधताऽदृढा ॥११॥ नियोग इति ॥ वाक्यमानादकाम्यस्याप्रतिपत्नत्वात्साक्षात्कृतत्वाभावा- सावन्नियोगोऽविरुद्धो. भवेद्यावरसंवेद्यता ब्रह्मास्मैकताऽढा दा न प्रतीयत इति योजना ! स नियोगः कर्मणामग्निष्टोमादीनां यथा. भवेद्वाक्यादधगता- नामपि फलमाप्तय इति दृष्टान्तार्थः ॥ ११॥ किंच विधिमन्तरेण चेद्रह्मात्मैक्यात्स्वयमेव प्रतिपद्यत तदा यमनियमा. दिकमनुष्ठीयमानं मिथ्या स्थादुपकार्याभावादित्याह- चेष्टितं च तथा मिथ्या स्वच्छन्दः प्रतिपद्यते । प्रसंख्यानमतः कार्य यावदात्मानुभूयते ॥ १२ ॥ चेएितमिति ॥ चेष्टितमनुष्टितं यमादि स्वच्छन्दः स्वेच्छावाननियुक्त इति यावत् । प्रतिपद्यते चेदित्यध्याहारः । आरमानुभूयते । साक्षारिक्रयत इत्यर्थः ॥ १२॥ इतोऽपि प्रसंख्यानं विधितोऽनुष्ठेयमित्याह- सदसीति च विज्ञानमक्षजो बाधते ध्रुवम् । शब्दोत्थं दृढसंस्कारो दोपैश्वाकृष्यते बहिः ॥ १३ ॥ सदस्मीति ॥ सदस्मीति विज्ञानमक्षजः प्रत्यक्षप्रत्ययः कर्ता भोक्तेत्येवमा. धाकारी याधते । ध्रुवं निश्चित्तमेतत् । अक्षजस्य प्रायल्ये हेसुगर्भ विशेषणं- दृढसंस्कार इति । किंच तेन मुमुक्षुदोंपे रागादिभिश्च पहिराकृप्यते यहिर्मु. खीक्रियतेऽतः प्रसंख्यानं दोपनिवृत्तये घ कार्यमित्यर्थः ॥१३॥ न केवलं चिरं निरूढयासनाघटितत्वेन प्रत्यक्षमायल्यमपि तु विशेपषि- पपत्वाचेसाह- शुलालुपालजल्पानी सामान्य विषयौ यतः । प्रत्ययावक्षनोऽवश्यं विशेषार्थों निवारयेत् ॥ १४ ॥ " ·. उपदेशसाहनी पद्यभागः २ । [सवमसिन २५० श्रुतेति ॥श्रुतः शब्दोऽनुमानं लिङ्गज्ञानं विप्रलिप्साभ्रान्त्योरपि तत्र संभा. उयमानत्वाद्गत्यन्तरसंभवाच प्रत्यक्षस्य तदभावाधुकं बाधकरयमित्यर्थः ॥१४॥ यदि वाक्यार्थज्ञानमात्रात्कृतकृत्यता कस्यचिदृश्येत तदा प्रसंख्यानकल्पन- मनर्थकं स्यामतु तथा कश्चिदृश्यते भतः प्रसंख्यानमावश्यकमित्याह- वाक्यार्थप्रत्ययी कश्चिनिदुःखो नोपलभ्यते । यदि वा दृश्यते कश्चिद्वाक्यार्थश्रुतिमात्रतः ॥ १५ ॥ वाफ्यार्थप्रत्ययीति ॥ तद्वैतत्पश्यन् ऋपिर्वामदेवः प्रतिपेदे तदास विजज्ञा'वित्यादौ वाक्यार्थज्ञानमानाद्वामदेवादिः कृतकृत्यो दृश्यत इति चेत्त. आह-यदि वेति । दृश्यते निदुःख इत्युत्तरश्लोकगतेनान्वयः ॥ १५ ॥ निर्दुःखोऽतीतदेहेषु कृतभावोऽनुमीयते । चर्या नोऽशास्त्रसंवेद्या स्यादनिष्टं तथासति ॥१६॥ निर्दुःखोऽतीतेति ॥ वाक्यार्थश्रवणमात्रास्कश्चिद्यदि निर्दुःखो दृश्यते श्रुतिपुराणादौ, सोऽतीतदेहेषु कृतभावोऽनुष्ठितप्रसंख्यानोऽनुमीयते निद्र. खरवलिङ्गेनेत्यर्थः । किंच सकृद्विज्ञातवाक्यार्थस्य विध्यनम्युपगमे नोऽसार्क चर्या परमहंसाश्रमाचाराऽशास्त्रसंवेया स्वात् शारविहिता न स्यात् । तथा. सत्यनिष्टं स्यात् । यत्याश्रमचयांपरित्यागेऽप्यारूढपतितता न भवेदित्यनिष्ट- असम इत्यर्थः ॥ १६॥ कस्ता प्रसंख्यानविधिपक्षे सिद्धवझोपदेशस्वार्थः स्यादित्यत आह- सदसीति फलं चोक्त्या विधेयं साधनं यतः । · न तदन्यत्प्रसंख्यानात्प्रसिद्धार्थमिहेप्यते ।। १७॥ सदसीति ॥ वं सद्ब्रह्मासीति वर्तमानोपदेशेन फलमिदं साधनविधा. नार्थमुच्यते । यतो यमारसर्वत्र फलमुक्रवा साधन विधेयमतो प्रहारमैक्य. कामः प्रसंचक्षीतेति सार्थको विधिर्भवेदित्ययः । प्रसंख्यानमेव किमिति विधीयते ज्योतिष्टोमादि कसाहमावाय न विधीयत इत्यत आह-न वदन्यदिति । मसंख्यानादन्यदिह वेदान्तेषु प्रसिद्धायांभिव्यञ्जनसमर्थ साधनं ·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकान्याख्या। यत्तनेष्यते । ज्योतिष्टोमादेयक्षकत्वसामयाभावादित्यर्थः ॥ १७॥ पूर्वपक्षमुपसंहरति- वसादनुभवायैव प्रसंचक्षीत यत्नतः । त्यजन्साधनतत्साध्यविरुद्ध शममादिमान् ॥१८॥ तस्मादिति ॥ किं कुर्वन् साधनतरसाध्यविरुद्ध त्यगन साधनं प्रसंख्यानं तत्साध्यं तत्फलमारमैक्यसाक्षाकारः तद्विरुद्धं कर्मनिष्ठत्वम् । शमनं शमः मादिपदाइमोपरमावित्यादिग्रहः । शमादियुक्तश्च सन्नित्यर्थः ॥ १८॥ सिद्धान्तमुपक्रमते- नैतदेयं रहस्यानां नेतिनेत्यवसानतः1 क्रियासाध्यं पुरा श्राव्यं न मोक्षो नित्यसिद्धतः ॥ १९ ॥ नैतदेवमिति ॥ किं वेदान्तेपु प्रसंरयानं साक्षाद्विधीयते किंवा वर्तमा- नोपदेशेन फलवचनानुपपत्या कल्प्यत इति । वन्न नाद्य इत्याह--रहस्या- नामिति । उपनिपद्वाक्यानामित्यर्थः । नेतिनेति दृश्यनिषेधद्वारा सदवधि. माने ब्रह्मात्मस्वरूपे पर्यवसानदर्शनाद्वेदान्तानां न विध्यर्थतेत्ययः । द्वितीय प्रत्याह-क्रियासाध्यमित्ति । परिकपासाध्यं फलं तरपुरा पूर्वकापहे 'श्राम्य नोपनिपरसु । अन श्रूयमाणो मोक्षो न क्रियासाध्यः । कुतः। नित्यसिद्ध- सोऽसरध्यत्वादिस्यर्थः ॥ १९ ॥ तत्वमस्यादिवाक्यमपरोक्षाद्वितीयब्रह्मात्मज्ञानद्वारा तदज्ञानं तदध्यस्खं च दुःखित्वादिसंसारं निवर्तयतीति वक्तुमज्ञानाध्यसं दुःखादीत्यन दृष्टान्तमाह- पुत्रदुःखं यथाध्यस्तं पित्राऽदुःखे व आत्मनि । अहंकर्ता तथाध्यस्तो नित्यादुःखे व आत्मनि ॥ २० ॥ पुत्रेति ॥ भदुःखे । ज्वरादिदुःसरहित इत्यर्थः । दान्तिकमाह-अहं. देति लिहादुले सदा दुःस्वादिसंसाररहिले ले स्वरो, श्वासपनि निस्पाधिकेऽहंकती सामासान्तःकरणाविधिक्तो दु. दिप ·२५१ . 7 उपदेशसाहस्री पद्यभागः। [तरवमसिन णया विद्यया तथाध्यस्त इत्यर्थः । अहंकीति पाठे व आरमनीत्यत्र दुःखा. दिरिति शेषः ॥ २०॥ आत्मनो ब्रह्मस्वभावाज्ञानेनाध्यस्तः संसारस्तत्स्वभावज्ञानमानातिनेति तत्वमसीति च शास्त्रोत्थानिवर्तते तदारमनः सर्वक्रियाधिकारनिवृत्तेः सुपुप्ता- विय पुनरभ्यासबीजाभावात्कृतकृत्यस्य न प्रसंख्यानविध्यवसर इति फलित. माह- सोऽध्यासो नेतिनेतीति प्राप्तवत्प्रतिपिध्यते । भूयोऽध्यासविधिः कश्चित्कुतश्चिन्नोपपद्यते ॥ २१ ॥ सोऽध्यास इति ॥ प्राप्तवदिति पतिप्रयोगाद्वस्तुवृत्या प्रायभावादा- रोपितवं द्रढयति ॥ २१ ॥ नन्यविषये ब्रहारमनि विपयधर्माणां दुःखित्वादीनां कथमध्यासः संभा. न्यते, यतः पुरोऽवस्थिते विषयभूते शुक्तिकादौ रजताद्यध्यासो दृष्ट इत्याश• का व्यभिचाराचैवं नियम इत्याह- आत्मनीह यथाध्यासः प्रतिपेधस्तथैव च । मलाध्यासनिपेधौ खे क्रियेते च यथाऽबुधैः ॥ २२ ।। आत्मनीति ॥ यथा देहव्यतिरिक्तारमवादिनामारमनीह पुरःस्थिते देह जरामरणाद्यध्यासस्तत्प्रतिपेधश्व, यथा चेन्द्रियाविपयेऽपि खे मलाध्यासनि- पेधावबुधैः क्रियेते, तथैव च प्रत्यगात्मनि ब्रह्मण्यप्यविपये संसाराध्यासनि, पेधौ स्यातामित्यर्थः । 'भारमनीह तथाध्यास' इति पाठे दृष्टान्तदान्तिक परतयोत्तरार्धपूर्वाधों स्पष्टायौँ । अधिष्ठानस्वरूपमानस्फुरणमध्यासेऽपेक्ष्यते न विपयत्वेन स्फुरणं तदिह स्वप्रकाशे आरमनि स्वतःसिद्धमिति नानुपप: तिरिति भावः ॥ २२॥ प्रासवरप्रतिपिंध्यत इत्युक्तं प्रपञ्चपति- प्राप्तवेत्प्रतिपिध्येत मोक्षोऽनित्यो भवेद्भवम् । अतोऽप्राप्तनिषेधोऽयं दिव्यग्निचयनादिवत् ॥ २३ ॥ . प्राप्तश्चेति ॥ प्रमाणसिद्धश्चरसंसारः प्राप्तवरप्रविपिध्येत तर्हि संसारय- न्भनिवृत्तिरूपस्य मोक्षस्यागन्तुकरवाऐवं निश्चितं मोक्षो नित्यो भवेत् । पर: ..

·मकरणम् ..] !" पदयोजनिकान्याख्या २५६ मार्थवृत्यात्मगतस्य बन्धस्य परमार्थत एव निवृत्चौ तसामनोऽवस्थान्तरा- पत्या विकारित्वादनित्यत्वमावश्यकं तथाऽनादिभावरूपस्य बन्धस्य परमा- थत्वे तन्निवृत्तिरेवासंभाविनी । सादित्वाभ्युपगमे तु तस्यात्मनैव कृतरना- निवृत्तसजातीयस्य पुनस्तस्मिन्पूर्ववदुरपायुपपत्तेरनित्यो मोक्षः प्रसज्येतैवेति वन्धस्याविधकत्वमवश्यमेष्टव्यम् । तस्य च ज्ञानादेव निवृत्तनिरर्थक प्रसं- ख्यानमित्यभिप्रेत्योपसंहरति-अत इति । यथा 'नान्तरिक्षे न दिध्यमिश्वे- तथ्य' इत्ति पृथिव्यामिवाग्निचयनमन्तरिक्षादावारोप्याप्राप्तमेव प्रतिविध्यते, तथा संसारवन्धरहित एवात्मनि तदारोपनिषेधाविति दृष्टान्तेनाह-दिव्य- भीति । भादिपदादाकाशमालिन्य लौकिक गृह्यते ॥ २३ ॥ आत्मनि धन्धसंवन्धयोधकप्रमाणाभावादपि न त बन्धस्य सत्यता- भातिरस्तीत्याह- संभाव्यो गोचरे शब्दः प्रत्ययो वा न चान्यथा । न संभाव्यौ तदात्मत्वादहकर्तुस्तथैव च ॥ २४ ॥ संभाव्य इति ॥ अयमर्थ.-आत्मनि बन्धसंबन्धबोधकं प्रमाणं शन्दः प्रमाणान्तरं वा सर्वथापि नोपपद्यत इत्याह-शब्दः प्रत्ययो वेति । प्रत्ययः प्रमाणान्तरजन्यः शब्दो वा प्रत्ययो वा लोके गोचरे विपये संभाव्यः संभा- बनायोग्यो न चान्यथा विपयत्नायोग्ये । तथाच पष्टी जातिगुणक्रियादिश- दमवृत्तिनिमित्तरहितस्यारमनो न शब्दगोचरस्वं संभाज्यते येनायमात्मा संसारीति बोध. शब्दादुपयेतेति । तथा रूपादिहीनवास बाह्येन्द्रियव- गैस्तसिन्क्रमतेऽतएव न तत्स्वरूपसंवद्रतया लिगविदशेपामहणादनुमानार्थी पत्ती तस्मिन्समयतोऽवयवाद्यमावासोपमानं भावरूपत्वादेव नानुपलब्धि- पीति प्रतीतिमा परिशिष्यत इति न प्रमाणसिद्धो बन्धसंबन्ध इति यतो म संभाव्यावात्मन्यपिशब्दप्रत्ययाविति । किंच शब्दप्रत्यययोः प्रमाणत्वाभि- मतयोस्तथैव चाहंकः ममातृत्वाभिमतस च तदारमत्वाद्ब्रह्मात्मत्वान गो. धरस्वमुपपद्यते । नयागन्तुकपो शन्दप्रत्यययोरस्कर्तुळ चिदारमनः पृथ- स्वरूपमस्ति स्वात्मनि तु क्रियानुपपत्तिरित्ययः ॥ २५ ॥.. तसादप्यस्खनिषेध एव वतन्य इति सिद्धमित्याह-- अहंकात्मनि न्यस्तं चैतन्यं कर्तृतादि यत् । .

·- २५४ उपदेशसाहस्री पधभागः२। [तत्वमसि- नेति नेतीति तत्सर्व साहका निपिध्यते ॥ २५ ॥ अहंकति ॥ चैतन्ये चिरस्वरूप आरमनि यदहंकनी साभासान्तःकर- जानियेकेन कर्तृत्वादि न्यसमारोपितं तरसर्व तिनेतीति लिपिम्यते साह- का अहंकों सहेत्यर्थः ॥ २५॥ अध्यस्तनिषेध एव चेच्छास्त्रेण क्रियते कयं तात्मनः स्वरूपोपलब्धि. रित्यत आह- उपलब्धिः स्वयंज्योतिशिः प्रत्यक्सदक्रियः। साक्षात्सर्वान्तरः साक्षी चेता नित्योऽगुणोऽद्वयः ।। २६ ॥ उपलब्धिरिति ॥ अनुपलन्यादिस्वरूपस्ये प्रमाणाभावादितरन घ साक्षादित्यादिनोत्तराधसूत्रितश्रुतीनां प्रमाणस्वारस्वप्रकाश एवारमा सदा स्वतःसिद्ध इत्यर्थः ॥ २६ ॥ नन्वारमारमीयमिति घ द्वयमहंममप्रत्ययगोधरस्वेन प्रसिद्ध तथा सति कथमारमा स्वतःसिद्ध इत्याशष्योपाधिवशात्तथा प्रसिद्धिरित्याह- संनिधी सर्वदा तस्य स्याचदामोमिमानकद । आत्मात्मीयं द्वयं चातः स्यादहंममगोचरः ॥ २७ ॥ .

·. मकरणम् १८] पदयोजनिकान्याख्या। जातीति । तसिन्नहंकृत्यहंकारे सामासे हि निश्चित जातिकर्मादिशब्द- प्रवृत्तिनिमित्तवावाच्छन्दाः प्रवर्तन्ते तदभावाप्रवृत्तिनिमित्तजास्याद्यमावाले खरूपमूते आत्मनि निरुपाधिके कश्चिदपि शब्दो न वर्तते तं विषमीकुर्वनि- सर्थः । मत भारमा स्वतःसिख इति भावः ॥ २८॥ स्वत.सिद्धस्वरूप आत्मनि प्रवृत्ति निमित्तजात्यायभाषाकश्चिदपि शब्दो न प्रवर्तते चेत्कयं तस्य वेदान्तवेद्यतयौपनिषदत्वमुद्रुष्यत इत्यत आह-- आभासो यत्र तत्रैव शब्दाः प्रत्यग्दृशि स्थिताः। लक्षयेयुर्न साक्षात्तमभिदध्युः कथंचन ॥ २९ ॥ आभास इति ॥ यत्राहकारादावामासश्चैतन्यप्रतिविम्योदयस्तत्रैवाभासा विविक्तेऽन्तःकरणादौ वाचकत्वेन स्थिता आरमादिशब्दाः प्रत्यग्दर्शि मत्यतया भासमानं शिमात्मानं शुद्धं लक्षयेयुर्लक्षणया ज्ञापयेयुनंतु तं साक्षादमि- दप्युः कथंचन विशेपणादिप्रकारेणापीत्यर्थः । अतो नौपनिषदत्वप्रसिद्धिविरोध इति भावः ॥२९॥ कयं नाभिदध्युरित्यन हेतुमाह- नाजासादिमान्कश्चिदर्थः शब्दनिरूप्यते ॥ ३० ॥ नहीत्यर्धन ॥ ३०॥ ननु लक्षणयापि यत्र शब्दस्य तात्पर्य स एव शब्दार्थः तयाचारमादिश- दानामहंकारातिरिक्त मत्स्यगात्मनि चेदृत्तिः कथं तर्हि लोका महंकारादा- पारमशब्द प्रयुञ्जते इत्यपेक्षायामुपचारादिति सरटान्तमाह- आत्माभासो यथाहंकदात्मशब्दैस्तथोच्यते । उल्मुकादौ यथायाः परार्थत्वान्न चाञ्जसा ॥ ३१ ॥ आत्मामास इति श्लोकेन ॥ महकदहंकारो वस्तुतोऽनामाप्यारमा- मास भारमवदसम्प्रत्ययालम्बनो भासते यया तयारमादिशब्दरपि यथा प्रतिमासमुच्यते, वस्तुगत्या तु शब्दप्रत्यययोः शुद्ध एवारमनि पर्यवसानम् पया अश्याः शन्दा दहत्यादय उल्मुकं दहति अयो दहतीत्युल्मुकादी प्रयु- ज्यमाना असा साक्षादुल्मुकादौ न च पर्यवसन्ति, तेपो दाहायाभयरवा. .

·. ર उपदेशसाहस्री पधभागः२। [तरवमसि- नेति नेतीति तत्सर्व साहका निपिध्यते ॥ २५ ॥ अहंकति ॥ चैतन्ये चिरस्वरूप आत्मनि यदहंको साभासान्तःकर- णाविवेकेन कर्तृत्वादि न्यस्तमारोपितं तत्सवं नेतिनेतीति निषिध्यते साहं. का अहंको सहेत्यर्थः ॥ २५॥ अध्यस्तनिषेध एव चेच्छास्त्रेण क्रियते कथं तात्मनः स्वरूपोपलब्धि रित्यत आह- उपलब्धिः स्वयंज्योतिशिः प्रत्यक्सदक्रियः । साक्षात्सर्वान्तरः साक्षी चेता नित्योऽगुणोऽद्वयः ॥ २६ ॥ उपलब्धिरिति ॥ अनुपलब्ध्यादिस्वरूपत्वे प्रमाणाभावादितरत्र प साक्षादित्यादिनोत्तरार्धसूत्रितश्रुतीनां प्रमाणरवारस्वप्रकाश एवारमा सदा स्वतःसिद्ध इत्यर्थः ॥ २६ ॥ नन्वात्मारमीयमिति घ द्वयमहंममप्रत्ययगोचरस्येन प्रसिदं तथा सति कथमारमा स्वतःसिद्ध इत्याशयोपाधिवशात्तथा प्रसिद्धिरित्याह- संनिधौ सर्वदा तस्य स्यात्तदामोमिमानकृत् । आत्मात्मीयं द्वयं चातः सादहंममगोचरः ॥ २७ ॥ संनिघाविति ॥ अभिमानकृदहंकारस्तस्य चिदारमनः सर्पदा संनिधौं सति तदामचैतन्यप्रकाशयुक्ततया तदाकारः स्यादतो हेतोरारमारमीयं द्वन्द्वं च स्वादहंममेति व्यवहारगोचर इत्यर्थः । तथाच साभासान्तःकरणतदृश्य- विवेकादारमाहमिति ममेति च मासमानोऽपि स्वतःसिद्ध एव स्वभावत इति भावः ॥२७॥ एवमईप्रत्ययादेरन्यविषयस्योपादनेन 'संभाव्यो गोचरे मान्द' इति सो. फोक्त प्रत्ययागोपरत्वमारमनः प्रतिपादितम्, इदानी शब्दस्यापि विषयान्तरं दर्शयंस्तद्गोचरत्वमुपपादयति:- जातिकर्मादिमवाद्धि तसिन्शन्दास्त्वहंकृति । न कविवर्तते शब्दस्तदभावात्स्व.आत्मनि ।। २८ ।।...

·૨૫૬ . मकरणम् १८] पदयोजनिकान्याख्या। जातीति । तस्मिनहंकृत्यहंकारे साभासे हि निश्चितं जातिकर्मादिशन्द- प्रवृत्तिनिमित्तवत्वाच्छब्दाः प्रवर्तन्ते तदभावाप्रवृत्तिनिमित्तजात्याद्यमावास्खें खरूपभूते आत्मनि निरुपाधिके कश्चिदपि शब्दो न वर्तते तं विषयीकुर्यशि- त्यर्थः । अत भारमा स्वतःसिद्ध इति भावः ॥ २८॥ खतःसिद्धस्वरूप भारमनि प्रवृत्तिनिमित्तजात्याद्यमावारकश्चिदपि शब्दो न प्रवर्तते चेत्कयं तस्य वेदान्तवेद्यतयौपनिपदत्वमुटुप्यत इत्यत आह- आभासो यत्र तत्रैव शब्दाः प्रत्यग्दृशि स्थिताः । लक्षयेयुर्न साक्षात्तमभिदध्युः कथंचन ॥ २९ ।। आभास इति ॥ यत्राहंकारादावामासथैतन्यप्रतिबिम्बोदयस्तत्रैवाभासा विविक्तेऽन्तःकरणादौ वाचकत्वेन स्थिता आरमादिशन्दाः प्रत्यग्दर्शि प्रत्यक्तया भासमानं रशिमारमानं शुद्ध लक्षयेयुर्लक्षणया ज्ञापयेयुमंतु तं साक्षादमि- दम्युः कथंचन विदोपणादिप्रकारेणापीत्यर्थः । अतो नौपनिपदरवप्रसिद्धिविरोध इति भावः ॥ २९॥ कयं नाभिदध्युरित्यन हेतुमाह- नह्मजात्यादिमान्कश्चिदर्थः शब्दैनिरूप्यते ॥ ३०॥ नहीत्यर्धेन ॥ ३०॥ ननु लक्षणयापि यन शब्दस्य तात्पर्य स एव शब्दार्यः तयाघारमादिश- ब्दानामहंकारातिरिक्त प्रत्यगारमनि घेवृत्तिः कथं तर्हि लोका अहंकारादा- पारमशब्दं प्रयुअते इत्यपेक्षायामुपचारादिति सदृष्टान्तमाह- आत्मामासो यथाहंकदात्मशब्दैस्तथोच्यते । उल्मुकादौ यथायाः परार्थत्वान्न चाञ्जसा ॥ ३१ ।। आत्मामास इति श्लोकेन ॥ अहंकृदहंकारो वस्तुतोऽनात्माप्यारमा- भास मारमवदसव्प्रत्ययालम्बनो मासते यया तयारमादिशब्दैरपि यथा प्रतिमासमुच्यते, वस्तुगत्या सु शब्दप्रत्यययोः शुद्ध एवारमनि पर्यवसानम् पया भायर्याः शब्दा दहत्यादय उल्मुकं दहनि भयो दहतीयुस्मुकादी प्रयुः ज्यमाना अजसा साक्षादुल्मुकद्री न च पर्यवस्यन्ति, तेषां दाहायाभयरवा- .

·. २५४ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ ॥ [तत्वमसि- नेति नेतीति तत्सर्व साहका निपिध्यते ॥ २५॥ अहंकति ॥ चैतन्ये चिरस्वरूप भात्मनि यदहंकत्रो सामासान्तःकर- गाविवेकेन कर्तृत्वादि न्यस्तमारोपितं तत्सर्व नेतिनेतीति निपिध्यते साह- का अहंका सहेत्यर्थः ॥२५॥ मध्यस्तनिषेध एव चेच्छास्त्रेण क्रियते कथं तात्मनः स्वरूपोपलब्धि. रित्यत माह- उपलब्धिः स्वयंज्योतिदृशिः प्रत्यक्सदक्रियः । साक्षात्सर्वान्तरः साक्षी चेता नित्योऽगुणोऽद्वयः ॥ २६ ॥ उपलब्धिरिति ॥ अनुपलब्ध्यादिस्वरूपाचे प्रमाणाभावादितरत्र घ साक्षादित्यादिनोत्तरार्धसूत्रितश्रुतीनां प्रमाणत्वारस्वप्रकाश एवारमा सदा स्वतःसिद्ध इत्यर्थः ॥ २६ ॥ मन्यात्मात्मीयमिति च द्वयमहंममप्रत्ययगोचररवेन प्रसिद्ध तथा सति कथमात्मा स्वतःसिद्ध इत्याशब्दयोपाधिवशात्तथा प्रसिद्धिरित्याह- संनिधौ सर्वदा तस्स स्यात्तदामोमिमानकृत् । आत्मात्मीयं द्वयं चातः सादहंममगोचरः ।। २७ ।। संनिधाविति ॥ अभिमानदहकारस्तस्य चिदारमनः सर्पदा संनिधी सति तदामश्चैतन्यप्रकाशयुक्ततया तदाकारः स्यादतो हेतोरास्मारमीयं द्वन्द्वं घ सादहममेति व्यवहारगोचर इत्यर्थः । तथाच साभासान्तःकरणतदृश्य- विवेकादारमाहमिति ममेति च भासमानोऽपि स्वतःसिद्ध एव स्वभावत इति भावः ॥ २७ ॥ एवमहंप्रत्ययादेरन्यविषयस्योपादनेन 'संभाल्यो गोचरे शब्द' इति छो. कोक्तं प्रत्ययागोघरत्यमारमनः प्रतिपादितम्, इदानीं शब्दस्यापि विषयान्तरं दर्शयंसद्गोचरस्वमुपपादयति:- जातिकर्मादिमवाद्धि तसिगन्दास्त्वहंकृति । न कविद्वर्तते शन्दस्तदमावाख.आत्मनि ।। २८ ॥...

·२५५ प्रकरणम् १८] पदयोजनिकान्याख्या। जातीति । तसिनहंकृत्यहंकारे साभासे हि निश्चितं जातिकर्मादिशन्द- प्रवृत्तिनिमित्तवरवाच्छब्दाः प्रवर्तन्ते तदमावाप्रवृत्तिनिमित्तजात्याद्यमावावे खरूपमूते मात्मनि निरुपाधिके कश्चिदपि शब्दो न वर्वते तं विपयीकुर्वनि- त्यर्थः । अत आत्मा स्वत.सिद्ध इति भावः ॥ २८॥ स्वतःसिद्धस्वरूप मारमनि प्रवृत्तिनिमित्तजात्याद्यभावारकश्चिदपि शब्दो न प्रवर्तते चेस्कयं तस्य वेदान्तवेद्यतयौपनिपदरवमुदुप्यत इत्यत आह- आभासो यत्र तत्रैव शब्दाः प्रत्यग्दृशिं स्थिताः । लक्षयेयुर्न साक्षात्तमभिदध्युः कथंचन ।। २९ ।। आभास इति ॥ यत्राहंकारादावामासश्चैतन्यप्रतिविग्योदयस्तत्रैवामासा विविकेऽन्तःकरणादौ वाचकरवेन स्थिता आरमादिशब्दाः प्रत्यग्दृशिं प्रत्यक्तया भासमान रशिमारमानं शुद्ध लक्षयेयुर्लक्षणया ज्ञापयेयुर्नतु तं साक्षादमि- दप्युः कथंचन विशेषणादिप्रकारेणापीत्यर्थः । अतो नौपनिपदत्वप्रसिद्धिविरोध इति भावः ॥ २९॥ कथं नाभिदध्युरित्यत्र हेतुमाह- नबजात्यादिमान्कश्चिदर्थः शब्दैनिरूप्यते ॥३०॥ नहीत्यर्धन ॥ ३०॥ ननु लक्षणयापि यन्न शब्दस्य तास्पयं स एव शब्दार्थः तथाचारमादिश- ब्दानामहंकारातिरिक्त प्रत्यगारमनि चेमृत्तिः कथं तर्हि लोका अहंकारादा. पारमशब्दं प्रयुजते इत्यपेक्षायामुपचारादिति सदृष्टान्तमाह- आत्मामासो यथाहंकदात्मशब्दैस्तथोच्यते । उल्मुकादौ यथाश्याः परार्थत्वान्न चाजसा ॥३१॥ आत्मामास इति लोकेन ॥ अहंकदहंकारो वस्तुतोऽनारमाप्यारमा- भास मारमवदस प्रत्ययालम्यनो भासते यया तयारमादिशब्दैरपि यया मतिमासमुच्यते, यस्तुगत्या तु शन्दप्रत्यययोः शुद्ध एवारमनि पर्यवसानम् ; पया पायर्याः शब्दा दहत्यादय उल्मुकं दहति अयो दहतीत्युल्मुकादी प्रयु- प्रयमाना मजसा साक्षादुल्मुकादी न च पर्यवस्यन्ति, तेशं दाहाघामयरवा- ·. उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [तत्वमसि- नुपपत्तेर्दहत्यादिशब्दानां परार्थत्वात्तदभिव्यक्ताम्यर्थत्वात्तेऽनावे पर्यवस्थ- न्ति, तथाहंकारस्थात्माभिव्यक्त्यर्थत्वात्तसिञ्जडे परिच्छिो पराधीनप्रकाशे आरमादिशब्दाश्चिरसदानन्दानन्ताद्यर्थी अनुपपद्यमाना विचार्यमाणे शुद्ध एव पर्यवस्येन्तीति सर्वमुपपत्रमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ 'आभासो यत्रेति श्लोके सिद्धान्तिनाभासोऽङ्गीकृतः स च भेदविपर्यास. विशिष्टतया भासमानः परमार्थोऽपरमार्थों वेति वादिविप्रतिपच्या संशयेन परमार्थत इति सिद्धान्तं वक्तुं दृष्टान्तमाह- मुखादन्यो मुखाभासो यथादर्शानुकारतः । आभासान्मुखमप्येवमादर्शाननुवर्तनात् ।। ३२ ॥ मुखादन्य इति ॥ यथा मुखाभासो मुखप्रतिविम्म भादानुकारत भादर्शभावाभावयोरनुकारादादर्शान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादिति यावत् । मुखागीवास्थानादागमापायितया स्थितादन्यो न पुनः स्वरूपेणेति योज्यम् । तथा सति विम्यचेष्टया चिनापि प्रतिविम्बश्चेष्टतेत्यर्थः । आमासान्मुखमप्ये- वमन्यदेव कुत आदर्शाननुवर्तनादादर्श निरपेक्षसत्तास्फुरणयोगादित्यर्थः । तथाच ग्रीवास्थस्यैव मुखस्यादर्श प्रतिविम्यितस्यादर्शस्थतावैशिष्ट्येन भास- मानस्वमेवाभासरवं तय न सत्यं मुखवियुक्तादर्श तितिरीक्ष्यमाणे या सिन्नदर्शनात् । नाप्यसदपरोक्षप्रतिभासात् । तसादनिर्वचनीय पुवामा- सस्त्रस्माघान्यन्मुखमिति भावः ॥ ३२ ॥ दाष्ट्रोन्तिकमाह- अहंकृत्यात्मनि सो मुखाभासवदिप्यते । मुखवस्मृत आत्मान्योऽविविक्तौ तौ तथैव च ॥ ३३॥ अहरन्तीति । अहंकृत्यहंकारे आरमनिमास श्वेतनावावावमासो मुखा. भासवन्मुखान्मुखप्रतिविम्यवादादात्मनोऽभिन्न इप्यते । मारमा शुद मामासादन्यः स्मृतो ज्ञातः प्रतिविम्यान्मुखवदित्यर्थः । मुखस्स मुखामास- स्वादशस्य चाभासाधयस्य प्रतीतितो मेदेऽपि पस्तुतो भेदाभावयदारमामा- संवदाधयान्तःकरणादीनां प्रतिभासतो मेदेऽपि पस्तो नामातिरिक किंचिदनीति न परमायाँ भेद इत्यमिप्रेस्याह-मविविको ती वषैव. चेति ।

·प्रकरणम् 10] पदयोजनिकाल्यारया। २५७ तावारमारमाभासौ तथैव मुखमुखाभासाविव वस्तुतोऽविवित्तौ । परमार्थमे- दरहितावित्यर्थः । चकारादाभासाभयान्तःकरणं च न तद्विविक्तमिति योज्यम् ॥ ३३ ॥ एवं चिन्मानं वत्रानाधविद्यायां तत्कायें चाहंकारादौ प्रतिविम्बितं तदेव चिदात्मस्वरूपमुपाधिस्थतावैशिष्ट्याभ्यासवशात्संसारीति स्वमतमुक्त्वा तट्ट- ढीकरणायैकदेशिमतं दूपयितुमुत्थापयति- संसारी च स इत्येक आभासी यस्त्वहंकृतिः। वस्तुच्छाया स्मृतेरन्यन्माधुर्यादि च कारणम् ॥ ३४ ॥ संसारीति ॥ यस्वहंकृत्याभासोऽसाभिः पृथगुक्तः स एव संसारी- येके मन्यन्ते इत्यर्थः । नन्वाभासस्थावस्तुत्वात्कथं तस्य बन्धमोक्षभागि- सया संसारित्वमित्याशयाभासशब्देन चिच्छायाया अभिमेतरवात्तस्याश्व वस्तुत्वालानुपपत्तिरित्यभिप्रेत्याह-वस्तुच्छायेति । छाया वस्तुपरमार्थी 'नाक्रमेरकामतश्छायां गुादे'रिति स्मृतेरिति योजना । तथाच याज्ञवल्क्य:- 'देवर्विक्स्नातकाचार्यराज्ञां छायां परस्त्रियः । नाकमेन्द्रक्तविण्मूत्रष्टीवनो- द्वर्तनादिक मिति । न केवलं स्मृतिवचनादेव छायाया वस्तुत्वावगमोऽ- स्त्यन्यच कारणं माधुर्यादिच्छायामासीनस्य मुखे माधुपर्योलब्धेः शैयो- पलब्धेश्वेत्यर्थः ॥ ३४॥ पुनरेकदेशिमतनयमाह--- जैकदेशो विकारो वा तदाभासाश्रयः परे । अहंकर्तव संसारी खतत्र इति केचन ॥ ३५ ॥ शैकदेश इति ॥ शस्य चिरसदानन्दपरमात्मन एकदेशः संसारी 'ममै. वांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन' इति स्मृनिरित्येके । ममिविस्फुलिन गदृष्टान्तेन 'सर्व एत आत्मनो व्युचरन्तीति थुतेः परमात्मनो विकारः संसारीत्यपरे । परे तु तदाभासायश्चिदारमाभासविशिष्टोऽहंकार एवं सं- सारी सम्म देशदर्श परिक्वे तिथुतेरेसाहुरित्यर्थः । भादिमतमाह- महकतैवेति । स्वतन्नो न परमारमांशादिरूप इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ उ,सा.१७ ·उपदेशसाहस्री पयमागः२॥ [तस्वमसि- बौद्धमतमाह- अहंकारादिसंतानः संसारी नान्वयी कचित् । इत्येवं सौगता आहुस्तत्र न्यायो विचार्यताम् ॥ ३६॥ अहंकारादीति ॥ संतानो विरलोदयतया विच्छिसानि क्षणिकज्ञाना. न्येवारमा संसारी न ततः पृथगन्वय्येको विज्ञानोत्पत्तिविनाशदष्टास्तीत्येवं सौगता आहुरित्यर्थः । एवमुक्तेषु पक्षेषु वस्तुविपयरवाद्विरोधारा विकल्प- समुच्चययोरसंभवादन्यतमस्यैव कस्यचिदुपादेयत्वमथवास्सदुक्तस्य प्रोवावि. घयाहंकारादिगतामासावियेकारसंसारीत्येतस्पेति निर्धारणे न्यायो विचार्यता. मित्याह-तत्रेति ॥ ३६॥ प्रासङ्गिकी संसारिचिन्तां हित्या प्रकृतमाभासनिरूपणं प्रतिजानीते- संसारिणां कथा त्यास्तां प्रकृतं वधुनोच्यते । मुखामासो य आदर्श धर्मो नान्यतरस्य सः। द्वयोरेकस्य चेद्धर्मों वियुक्तेऽन्यतरे भवेत् ॥ ३७॥ संसारिणामिति ॥ स्पष्टम् । प्रकृतमाभासमेव निरूपयनादौ मुखा- भासं दृष्टान्तस्येनापरमार्थमुक्तं विशदपनि-मुसाभास इति । योऽयमादर्श मुसाभासो दृश्यते स कि मुखादशंयोरल्यतरस्य यस्थकस्यचिदमः, किंवा मुपस्यैव धर्मः, अथवा द्वयोरपि धर्मो घरयन्तरं किंचिदिति विकल्प्याचं निराकरोति-धर्मो नान्यतरस्य स इति । एतदेय स्पष्टपति-द्वयोर्मध्ये एकस्यान्यतरस्य चेदाभासो धर्मः स्यात्तदा नियुक्तेऽन्यतरे सति दर्पणदि. युक्त मुसै तद्गतरूपादियदर्शनगोचरो भवेत् । मुखवियुक्ते वा दर्पणे दृश्यो भयनचैयमस्त्यतो नान्यतरस धर्म इत्यर्थः ॥ ३०॥ करमान्तरमुत्यापयति- मुखेन व्यपदेशात्स मुंखस्सैवेति चैन्मतम् । नादर्शानुविधानाच मुखे सत्यविभावतः ॥ ३८॥ मुसेनेति ॥ दूपयति-नेति । यद्यपि मुसाभास इनि मुरौन म्पपदि श्यते तथापि न मुराधर्म आभासः आदमांनुविधानाद, मुरोकपमेरये सर

·२५९
प्रकरणम् १८] पदयोजनिकान्याख्या।
योगात, किंच सत्यपि मुखे दर्पणवियुक्त विभावतोदर्शनादित्यर्थः ॥ ३८ ॥
तृतीयं कल्पमनूध प्रत्याह-
द्वयोरेवेति चेत्तन्न द्वयोरेवाप्यदर्शनात् ।
अदृश्यस सतो दृष्टिः सादाहोश्चन्द्रसूर्ययोः ॥ ३९ ॥
द्वयोरेवेति चेदिति ॥ द्वयोरप्यदर्शनादेवेति संवन्धः । नहि मुखाद-
शंयोर्वियुक्तयोराभासो दृश्यते नापि संयुक्तयोरयं धर्मों यथाकथंचन संयु.
फयोरपि तदर्शनप्रसार तथा दृश्यते तसान द्वयोर्धर्म इत्यर्थः । तीस्तु
परमार्थवस्त्वन्तरमेवाभास इति चतुर्थ पक्षं दृष्टान्तेन शरते -अदृश्य-
खेति । सतो विद्यमानस्यैव सर्वः करणरदृश्यस्य राहोश्चन्द्रे सूर्ये चोपाधी
कदाचिदृष्टिदर्शनं यथा, तथा मुसाभासस्यापि वस्तुभूतस्य सतो मुरासन्मु-
सवादर्पणोपाधी दर्शनं स्वादित्यर्थः ॥ ३९ ॥
चैपम्येण दूपयति-
राहोः प्रागेव वस्तुत्वं सिद्धं शास्त्रप्रमाणतः ।
छायापक्षे त्ववस्तुत्वं तस्य स्यात्पूर्वयुक्तितः॥४०॥
राहोरिति ॥ चन्द्राधुपरागामागेव ज्योति शास्त्रप्रमाणतः पुराणादि-
शासप्रमाणतो पा राहोः संहिकेयस्य वस्तुत्वं सिद्धं निश्चितं नेह तथा
निश्चायक प्रमाणमस्तीति रोपः । नहि मुसदर्पणयोः संबन्धारपूर्वमूवं वा
तम्यतिरिक्तवस्तुता मुसाभासस फेनचित्रमाणेन छापि संभावितेत्यर्थः ।
राहोर्यस्तुरवमयीकृत्स दाष्टांन्तिकाननुगुणावमुक्तम् । इदानी तथापि नास्ति
वस्तुस्वमित्याभासस्य यस्तुत्येनाय इष्टान्त इत्याह-मायापक्षे रियनि । भूम्या.
दिच्छाया राहुरिति केपांचिरपक्षः तस्मिन् छायापक्षे तु तस्य राहोरवस्नुस्वं
स्थात् 'भुखाभासो य भादर्श' इत्यादौ पूर्वाधयुक्तिो युक्तिसंचारादित्यर्थः ४०
वस्तुहाया स्मृतेरित्यत्र डायाया मरतुत्वे स्मृतिः प्रमाणमित्युक्तं तवाह-
छायाक्रान्तनिषेधोऽयं नतु वस्तुत्वसाधकः ।
नार्थान्तरनिष्ठं सदाक्यमर्थान्तरं वदेत् ॥ ४१ ॥

·. - उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [तत्वमसि- छायाकान्तेरिति ॥ नस्वित्यन्त्र छायाया इति शेपः । नतु छायालय- नप्रतिषेधपरमपि वचनं तस्याः वस्तुत्वमपि बोधयिष्यतीति चेत् तत्र वक्त व्यं साक्षादेवोतार्थादिति । नाद्य इत्याह--नहीति । एकस्य वाक्यस्योभया- थेत्ये वाक्यभेदप्रसङ्गादित्यर्थः। न द्वितीयः । निषेधस्य प्राप्तिमानसापेक्षवा. निषेधाविषयादेवस्तुस्वाभावेऽपि निषेधानुपपत्तिरित्यत्र नियामकाभावादिति द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥ यदप्युक्तं माधुर्यादिकार्यदर्शनादर्थक्रियाकारित्वेन छायावस्तुस्वमिति तद- प्यन्यासिद्धमित्याह- माधुर्यादि च यत्कार्यमुष्णद्रव्याद्यसेवनात् । छायाया न त्वदृष्टत्वादपामेव च दर्शनात् ।। ४२ ।। माधुर्यादीति ॥ छायायामुपविष्टस्य यन्माधुर्यादिकार्य दृश्यते तदुष्ण- द्रव्याद्यसेवनानिमित्चामतु छायाया हेतुभूतायास्तन्माधुर्यादिकाय, कुतोऽए. स्वात्तातप्यमानशिलाकूटरछायायां माधुर्यादेरदर्शनादंपामेव च दर्शनादयं धर्मस्तास्वाध्यभिचारात्, अतः छापायामुपविष्टस्य निवृत्तातपसंसर्गस्य स्वाभाविकरयोदकमाधुर्याभिव्यक्ती छाया मधुरेति विभ्रम इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ तदेवं यथामुखं तदाभासस्तदाश्रयश्चेत्येते प्रयो व्यवहारष्ट्या विमत्ता भवभासन्ते न परमार्थदृश्या तथारमा तदाभासतदाश्रयवेत्यर्थन मियो विलक्षणं गम्यते व्यवहारदृष्टयेति दान्तिकमाह- आत्माभासाश्रयाश्चैवं मुखाभासाश्रया यथा । गम्यन्ते शास्त्रयुक्तिभ्यामाभासासचमेव च ॥४३॥ आत्माभासाश्रयाश्चैवमिति ॥ भारमा स्यपदलक्ष्यश्चिद्धातुम्नस्थाना- चविद्यातरकार्यप्रतिविम्यिवतया तनुपाधिस्यायवैशिष्ट्यं जीयायमाभासोऽवि. चातकार्योपाधिरामय इति वंपदार्थः । शास्त्र युक्तिभ्यामिति । 'रूपं रूपं प्रतिरूपो पभूय', 'इन्द्रो मायामिः पुरुरूप ईयते', 'अनीशया शोचनि मुधमानः' इत्यादिश्रुतेः 'एको पती सर्वभूतान्तरारमैकं रूपं यहुधा पः करोती' यादिश्रुतेश्च । तपा मुशादेषिपयान्तरस्थागमापायिनो एपस

·प्रकरणम् ] पदयोजनिकान्याख्या।
निससिद्धसाक्षादात्मन्यध्यासव्यतिरेकेण स्फुरणसत्तयोरनुपपरित्यादियुक्तश्च
प्रत्यगारमन एकस्यैव सत्वमामासादेरसत्वं परमार्थसत्त्वाभावश्च गम्यते
निश्चीयते इत्यर्थः ॥ १३ ॥
नन्वेवंसति वन्मते संसारमोक्षयोरानयाभावादनुपपत्तिरेव नद्यारमत.
दाभासतदाश्रयाणामन्यतमस्य मिलितानां वा संसारामाश्रयत्वं घटत इति
शकते-
न दृशेरविकारित्वादाभाससाप्यवस्तुतः ।
नाचितिवादहकर्तुः कस्य संसारिता भवेत् ।। ४४॥
न दृशेरिति ॥ संसारो नाम ज्ञातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादिलक्षणो विकार-
रूप उपचयस्तदात्यन्तिकापचयश्च मोक्षः, तथाच ताभ्यां क्रमेण संवध्यमानो
विकारी स्यात्तत्र दोश्चैतन्यैकरसस्यापि न संसारिता भवेदिति संबन्धः॥
तत्र हेतुरविकारित्वादिति । फूटस्थरवादित्यर्थः । तथाऽभासस्यापि न संसारिता
भवेदिति पूर्वनकारमादायान्वयः । तत्र हेतुरवस्तुत इति । पूर्वोक्तयुक्तया
तस्थावस्तुत्वनिश्चयादवस्तुनः शून्यस्य न कोऽप्यतिशयसंभव इत्यर्थः । महं-
कर्तुरहंकारस्याभासानयरवेनाभिमतस्याचितिरवाजडवान संसारिता भवेत् ।
नहि ज्ञातृत्वसुखदुःखादिमोक्तृत्वस्वरूपस्य संसारस्य जडानयत्वसंभवोऽतस्त्व.
न्मते कस्य संसारिता भवेन्मोक्षो वेति च योग्यम् । न कस्सापीति वदतोऽनु.
भवविरोध इत्यभिप्रायः ॥ ४ ॥
सिद्धान्ती यघेवमनिरूपिताश्रयो संसारमोक्षौ तर्हि माभूतां परमार्थ:
कस्यापीति परिहरति-
अविद्यामात्र एवातः संसारोऽस्त्वविवेकतः।
कूटस्थेनात्मना नित्यमात्मवानात्मनीच सः॥४५॥
अविद्येति ॥ यत एवमतः संसारोऽविद्यामान एवं भ्रान्तिमान एवं
स्वप्नवदस्तु । अविवेकत आरमस्वरूपाविवेकारसंसार भारमनीवारमधर्म इवा
घमासत इति योजना । अवस्तुभूतस्यारमन्यपरोक्षतया सदिति प्रतिभासे
निमित्तमाह-फूटस्थेनेति । तत्राध्यस्तरवात्तरसत्तया सत्तावानित्यर्थः । नित्य-
मित्सन्याधीनारमवतस्तन्नाध्यततो सूचयति ॥ १५ ॥

·. २६२ उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [तावमसि- मात्मसत्तया सत्तावानात्मधर्म इच भासते संसार इत्येतदृष्टान्तेन स्पष्टयति- रजुसो यथा रज्वा सात्मकः प्राग्विवेकतः । अवस्तुसन्नपि ोप कूटस्थेनात्मनां तथा ॥ ४६ ॥ रज्जुसो यथेति ॥ स्पष्टार्थः ॥ ४६॥ मतान्तरमाश्नित्य कल्पनालाघवेन शकते- आत्माभासाश्रयश्चात्मा प्रत्ययैः स्वैर्विकारवान् । सुखी दुःखी च संसारी नित्य एवेति केचन ॥४७॥ आत्मामासाश्रय इति ॥ धकार एवकारार्थः। भारमवारमाभासाश्रय आरमाभासरवाभिमतस्य जीवस्वस्थाश्रयः, अतः स एव स्वः स्वधर्मभूतैः प्रत्ययविकारवान्सुखी दुःखी चेत्येवं संसारी भवति, तथापि नित्य एव तरा- दिभिर्विक्रियमाणस्यापि समुद्रख स्थैर्यदर्शनात् , अत आभासतदाधयारमना भेदकल्पनात्तदविवेककल्पनात्तदशाद्वात्मनि संसारकल्पना घ गुर्वी, भाग्मेव संसारीति कल्पना लघीयसीति केचन मन्यव इत्यर्थः ॥ ४ ॥ उक्तं पुरस्तादमाभिः संभाव्यो गोचरे शब्द इत्यनामनि संसारिश्यमा हक प्रमाणं नास्तीति तन विसनग्यं स्वपेसभिप्रेत्योपेक्षामानमूलवैषा करपर ना न प्रमाणमूलेति परिहरति- आत्माभासापरिज्ञानाचावात्म्येन विमोहिताः। अहंकारमात्मेति मन्यन्ते ते निरागमाः ॥ ४८ ।। आत्माभासापरिशानादिति ॥ मारमा परमार्थः यूटस्थनित्यः आमा. सतरदायारूपोऽन्यत्रं संक्रान्तो मिथ्याभूत इत्यारमामासपोयोधारयेनापरि- झानान्मोहिताः सन्तोऽहंकारं सामासान्तःकरणमेयारमेति ते मन्यन्ते । यतो निरागमाः । भागमरहस्यपरिचपन्या इत्यर्पः । 'निष्फल निरिक शान्तं निरवघं निरसनम्', 'साक्षी घेता फेवलो निर्गुणत्र', 'हरयः प्रशा. भयन एवं'। 'अयायं पुरुषः स्वयंज्योति रियादिनित्यमुद्धावादिपरशुतिसंदर्मा। गया 'मनीपा शोधनि मुसमान', 'मविपायामन्तरे यतमाना', 'अमृटेन --- .

·प्रकरणम् १०] पदयोजनिकाच्यारया।- २६३ हि प्रत्यूढा' इत्यादिवतिसंदर्भ चात्मन भाविधकसंसारिवानुवादपरं ते न पश्यन्ति । अतः स्वोत्प्रेक्षया यत्किंचिदेव वदन्तीत्यभिप्रायः ॥४८॥ मोक्षोऽप्येषां दुर्लभ इत्याह-- संसारो वस्तुसंस्तेषां कर्टभोक्तृत्वलक्षणः । आत्माभासाश्रयाज्ञानात्संसरन्त्यविवेकतः॥४९॥ संसार इति ॥ तेषां मते संसारो वस्तुसन्परमार्थसन्भवेत, तथा च 'नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः' इति नियमस्मृतेरविनाशी संसार इति तेषां मते मोक्षासिद्धिरित्यर्थः । यदि मोक्षामातिभयारसंसार- सावस्तुत्वं तेऽपि मन्येरंसहस्सदुक्तप्रकार एव स इत्यनुजानाति-आत्मा. मासानयाज्ञानादिति । भारमादित्रयाणां तावाज्ञानादविवेकतो भेदामहारसं- सरन्तीति योजना ॥ ४९॥ परपक्षे हानि दोपमुक्रवा स्वपक्षे त्वाभासाभ्युपगमे लाभविशेषमाह-- चैतन्याभासता बुद्धरात्मनस्तत्स्वरूपता । स्साचेत्तं ज्ञानशब्दैश्च वेदः शास्तीति युज्यते ॥५०॥ चैतन्येति ।। युद्धेरन्तःकरणस्य चैतन्याभासता मारमनश्चैतन्यस्वरूपता धचेत्स्याद्भवेत्तदा वेदतमारमान ज्ञानशब्दैानसत्त्वानन्तानन्दात्मादिभिः शाब्दैः शास्त्रि प्रतिपादयतीति युज्यते घटत इत्यक्षरार्थः । अयं भावः- प्रकाराखमा यस्तु यत्र प्रतिविम्यते तत्र प्रकाशाभासोदयहेतुवनवति । यया जले प्रतिविम्वितः सविता तथा बुद्धौ प्रतिविम्वितं चैतन्यं तत्र चिम काशोदयहेतुर्भवति । ततः साभासायां बुद्धौ गृहीतसंयन्धानादिशब्दैर्वेद भारमानं लक्षणया योधयतीति संगच्यतेऽन्यथा निर्धर्मक भारमनि शब्दप्रवृ. त्यनुपपत्तेर्वेदान्तवेधसा तस न सिन्मिानान्तरं च तत्र न क्रमत इति असिद्धिरेवारमनः स्यादित्याभासाम्युपगमः श्रुतिस्मृतिन्यायविद्भिः कर्तव्य इति ॥ ५॥ यद्यप्येवमामासाम्युपगमे वेदमवृत्तिरात्मन्युपपद्यते तयाप्यसिन् जाना. स्थादिशब्दान प्रवर्तेरसिति प्यवहारासिद्धिः प्रसग्यतेति शकते । ननु झानान्दो घ्युत्पाद्यमान आरमनि मुख्या वृत्ति समत एव मनः कथं साभा- ·, उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [तस्वमसि- सबुद्धिवाचकः सन् आत्मनि लक्षणया वर्तिप्यत इति कल्पत इति या शहते- प्रकृतिप्रत्ययाओं यौ मिन्नावकायौ यथा । करोति गच्छतीत्यादौ दृष्टौ लोकप्रसिद्धितः ॥५१॥ प्रकृतीति ॥ प्रकृत्यर्थः क्रिया, प्रत्ययार्थः कर्तृत्वं तावुभौ स्वरूपतो भिन्ना. वेकस्मिन्नाश्रये स्थिती करोति गच्छतीत्यादी लोके दृष्टौ यथा तथा लोकप्रसि- द्वित एव जानाति करोतीत्सादेरप्यारमकाश्रयत्वं युक्तमित्यर्थः ॥ ५ ॥ यकाश्रयावमनयो तथा भिखाश्रयस्यमपि कचित् किन स्यादित्यरा आह- नानयोर्याश्रयत्वं च लोके दृष्ट स्मृतौ तथा । जानात्यर्थेपु को हेतुर्याश्रयत्वे निगद्यताम् ।। ५२ ॥ नानयोरिति ॥ मनयोः प्रकृतिप्रत्यययोः याश्रयरवं न लोकप्रयोगेषु दं तमा स्मृती पाकरणरूपापामपि न रमतो लानापपु ज्याप्रयस्ये 'भारमा प्रत्ययायांश्रयः युद्धिः प्रकृत्याधया इति यायरवाभ्युपगमे को हेतुः स निगपवामित्यर्थः । ५२ ॥ प्रकृतिप्रत्यययोरेकाश्रयापमानमसन्मते न समयत दरयुच्यते किंवा परमार्थतयोरेकाध्याय, सत्र नाप इत्याह सिद्धान्ती- आत्मामासस्तु तिवाच्यो धात्वर्थश्व धियः क्रिया। उमयं चाविवेकेन जानातीत्युच्यते मृपा ।। ५३ ।। आत्मामास इति । सुसन्दः शनिपार्पः । भारमामांतो पुद्धि- गतसिवाप्या प्रत्ययपाध्यः । पियो मुद्धः क्रिया पृतिरूपा पारवः प्रर. स्वयः । तपाचारमामासो बुदिओत्युमयं पावियेकेन परमायारमावियेन . मृपेय जानातीरयुज्यते । तथापारमामासापाशक्रिपापडापामासादामा जानातीत्येकाध्ययायमास: प्रकृतिप्रत्ययपोरिदापि मानुपपा सपा ५३॥

·प्रकरणम् १८ पदयोजनिकान्याया। २६५ - द्वितीयं प्रत्याइ- न बुद्धरववोधोऽस्ति नात्मनो विद्यते क्रिया। अतो नान्यतरस्यापि जानातीति च युज्यते ॥ ५४॥ न बुद्धेरिति । सम्यग्विचार्यमाणे क्रियावत्या युद्धेरवयोधश्विप्रकाशो नाति नाप्यारमनोऽवयोधस्वभावस क्रिया विद्यते अतो नान्यतरस्थापि जानात्यवगच्छतीति निर्देशो युज्यते। तथाच प्रतीतिमानशरणैरारोपिलदैवय- विषयानं जानात्यादेराश्रयणीयमिति न लोकव्यवहारविरोधः स्मृतिविरोधो या भवतीत्यर्थः॥ ५ ॥ यभा जानातीति ज्ञ इति कर्तृव्युत्पत्या घुद्यात्मनोरेकैकसिन् जानात्य- नुपपत्तिापि मीलितयोस्तदुपपत्तिः, परमार्थतो जहाजड़योरैक्यायो- गात् । नान्यतरसंधिनिमित्तान्यतरलिनुभयाश्रयतेति घटते, अभ्यासव्यतिरे- केण संनिधेरनिरूपणात् तया ज्ञप्तिानमिति भावव्युत्पत्त्यापि ज्ञानशब्दप्र. योग भाप्मनि न घटत इत्याह- नाप्यतो भावशब्देन ज्ञप्तिरित्यपि युज्यते । न घात्मा विक्रियामात्रो नित्य आत्मेति शासनात् ॥ ५५ ॥ नाप्यत इति ॥ भावशब्देन धारवर्थसामान्यवचनेन झसिज्ञानमिति प्युरपस्यापि ज्ञानशब्दप्रयोग भारमनि न युग्यतेऽत इरयुक्तं हेतुं न्यनक्ति- न होति । विक्रियामानावे पारतध्येणारमनोऽनित्यत्वप्रसशस्तचानिष्टं नित्य आत्मेति श्रुतिशासनादित्यर्थः ॥ ५५ ॥ यथा जानातीति ३ इति कर्तृप्युत्परया शतिर्शन मिति भावव्युत्पश्या पारमनि ज्ञानेन्दानुपपत्तिस्तया ज्ञायतेऽनेनेति करणज्युरपाया ज्ञायत इति शानमिति फर्मम्युरपाया धारमनि ज्ञानशब्दप्रवृत्तिन पुज्यत इत्याह-- न बुद्धेवुद्धिवाच्यत्वं करणं न हकईकम् । नापि ज्ञायत इत्येवं कर्मशब्दनिरूप्यते ॥५६॥ न बुद्धेरिति । युद्यतेऽनयेति पुद्धिरिति प्युरपरया पुदिशब्दवाच्यत्वं युदेरन्तःकरणस्य स्याहारमन इति योजना। वन हेतुः करणमिति । फरण. ग्युत्पत्तिपक्षे पुदिशब्दवाच्यसारमनः करणवापसी कर्यन्तराभापादकतक - ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। तिवमसि- करणं स्यात् नहि करणमकर्तृकं कचिदृष्टमित्यर्थः । तथा ज्ञायते इति ज्ञान- मिति कर्मशब्दरप्यात्मा न निरूप्यते न सम्यगुच्यते स्वस स्ववेद्यत्वानुप- पत्तेन्निन्तरस्साभावाच न कर्मव्युत्पत्तिरपीहेत्यर्थः । ज्ञायतेऽसिन्निति ज्ञान- मिति व्युत्पत्त्यन्तरमस्तीतिचेत्तत्र वक्तव्यं ज्ञेयाधाररवमानं ज्ञानशब्देनेहो. व्यते ज्ञातृरचे सत्ति ज्ञेयाधारत्वं वा । नाघः । ज्ञेयघटायाधारभूतलादेरपि व्युत्पत्तियोगाग्ज्ञानशन्दाभिधेयायप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । आत्मनो ज्ञात त्वस्य निराकृतत्वादित्ययं पक्षोऽतिस्थूल इत्याचार्यैरुपेक्षित इति द्रष्टव्यम् ॥५६॥ एवं मुख्यया वृत्या ज्ञानादिशब्दवाच्यत्वमात्मनो नोपपद्यत इति प्रतिपा. दिते तवाप्येतत्तुल्यमित्यासोटापाया परिहरति- न येपामेक एवात्मा निर्दुःखोऽविक्रियः सदा । तेषां साच्छब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं चात्मनः सदा ॥ ५७ ॥ न येषामिति ॥ येषां मते एक एवात्मा सदा निर्दुःखादिलक्षणोऽभ्युए. गतस्तेपामारमनः सदा शब्दवाच्यत्वं ज्ञेयस्वं च न स्यास्परमार्थत इति योजना । यद्वारमनि मुख्यशन्दप्रायभावमुक्कं व्यतिरेकमुखेनोपपादयति- नयेपामिति । येषां मते एकएव यथानिर्दिष्ट मारमा न भवति तेषां मान्दवाच्यावं ज्ञेयरवं चारमनः सदा स्यादस्त्विति योजना । तर कनोदि. घ्युत्पतेः संभयात्, नरवेकारमवादे श्रोते तरसंभव इत्यारिसद्धमित्यर्थः ॥५॥ तीस्तु शन्दार्थमुख्यावाय सविकार एवात्मेति शक्ते- यदाहकतरात्मस्वं तदा शब्दार्थमुख्यता। नाशनायादिमचात्तु श्रुतौ वस्यात्मतेप्यते ॥ ५८॥ यदेति ॥ अहं कर्तेत्याधभिमन्यमानाकारस्यारमरवमेव नास्तीति परि- हरति-नेति । 'योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरी मृत्युमत्येत्येतं ये तमा. मानं विदिरवेति श्रुतावात्मनोऽशनायापतीतस्वस्खामाव्याचगमादशनाया. दिधर्मवावादहकतुखस्सारमता नेप्यत इति योजना । अतो ज्ञानादिशन्दा भारमनि ने साक्षात्मवर्तन्त इत्यामासद्वारतासदुक्ता तेषां सिद्धति भावः ॥५८६ .. मन्येवमुधरीत्या यदि जानालादेरारमन्यन्यत्र च मुख्यता न संभवेचार्ट .

·मकरणम् ..] । पदयोजानिकाम्यापया।
धामन्तरेणाप्यारमनि प्रवृचिरनुपपन्ना नहि छाप्यमुख्यं कचिदुपचयंत इति
संभवतीति शहवे-
हन्त तर्हि न मुख्यार्थो नापि गौणः कथंचन । ..
जानातीत्यादिशब्दस गतिर्वाच्या तथापि तु ॥ ५९ ॥
हन्त तहीति चतुर्भिः ॥ स्पष्टम् ॥ ५९॥
मास्तु मुख्याभावाद्गीणोऽपि तथापि किमिति गतिर्वाच्येति चेत्तत्राह-
शब्दानामयथार्थत्वे वेदस्याप्यप्रमाणता ।
सा च नेष्टा ततो ग्राह्या गतिरस प्रसिद्धितः ॥६०॥
शब्दानामिति ॥ न केयलं लौकिकशब्दानामेव जानात्यादीनामममा-
णता किंतु वेदस्थापीत्यपिशन्दयोजना । लोकसिदयुरपायपेक्षरवाद्वेदयोधक-
विस्पेत्यभिमायः । सा देवस्याप्रमाणता नेष्टा । पकारावदस्यैवात्मनि ममा.
पणतेऐति समुघीयते । अतो येदमामाण्यानीकारलोमादेव गतिवाच्येत्यर्थः ।
तर्हि प्रसिद्धय गतिः किमिह वक्तव्यमिति सिदान्तिनः शां गृहाति-
सतो प्राति । मसिद्धिव इति चेदिति शेषः ॥६॥
तत्र यकम्यं प्राकृतजनप्रमिया गतिराश्नीयते पाणिन्याचमियुक्तमसिया
या। धमाधमनूप दूपयति-
प्रसिद्धिर्मुढलोकस्य यदि ग्राखा निरात्मता ।
लोकायतिकसिद्धान्तः सा चानिष्टा प्रसज्यते ॥ ६१ ।।
प्रसिद्धि ढलोफस्येति ॥ प्राकृतप्रसिध्यम्युपगमे देहारमप्रसिद्धरप्वम्यु-
मासिरमपादाचापत्तिरनिष्टा प्रसस्तेत्यर्पः ॥ ६॥
द्विवीयमनूप प्रत्याह-
अमियुक्तप्रसिद्धिश्चत्पूर्ववदुर्विवेकता ।
गतिशून्यं न वेदोऽयं प्रमाणं संघदत्युत ।। ६२ ।।
अमियुक्तेति ॥ पूर्वयदिति पुरारमनो या शातृत्वं दुर्निरूपमिति प्रागु.
घदोपप्रसा इत्यर्थः । यवं सहारमनो गतिशून्यमिय शतृत्वं पेदोऽनुव.
मिप्यतीति समाह-गवीति । प्रमाणमिति हेतुगम पेरिशेपणम् ॥ १२॥

·m २६८ उपदेशसाहसी पचभागः २ । [ववमसि पिदारमन्येवोपाधिको जानात्यादिशब्दप्रयोगः संभवतीत्यभिप्रेत्य सिद्धा. न्त्री स्टान्तमाह- आदर्श मुखसामान्यं मुखस्येप्टं हि मानवैः। मुखस्य प्रतिबिम्बो हि मुखाकारेण दृश्यते ॥ ६३॥ । आदर्श इति ॥ भादर्श ६श्यमानं यन्मुसं तेन सामान्यं समानत्वमेकरवं मुखस्याददिहिस्तिष्टतो मानवैरिष्टं हि प्रसिद्धमित्यक्षरार्थः। आदर्श मुस- व्यायन्तरोरपादानुपपत्तिसहकृततया मदीयं मुखमिति प्रत्यभिज्ञया विम्ब- प्रतिविम्बमायेनोपाधितो मेदायभासेऽपि मुखैक्यं मानवैरिष्यत एवेत्युक्त भवति । उफमेवैकरवं स्फुटयति-मुखस्सेति ॥ १३ ॥ पथा कल्पितमुखस्य परमार्थमुखस्य चान्योन्याविवेकान्मलिनं मुखमल्प यमित्यादिव्यपदेश उपाधिनिवन्धनस्तयारमन्यपि ज्ञातृस्वादिव्यपदेश उपाधिनिवन्धन इत्युपपसमिति दाप्टान्तिकमाह- यत्र यस्सावभासस्तु तयोरेवाविवेकतः । जानातीति क्रियां सौं लोको वक्ति स्वभावतः ॥ ६४ ॥' यति ॥ भवभास भाभासः, प्रतिविम्वभाव इति यावत् ॥ ६४ ॥ यच्छन्दाम्यामुक्तमर्थ स्पष्टयति- घुद्धेः कर्तृत्वमध्यस्य जानातीति ज्ञ उच्यते । तथा चैतन्यमध्यस्य ज्ञत्वं युद्धेरिहोच्यते ॥६५॥ बुद्धेरिति ॥ सुद्ध्यारमनोस्तादात्म्याध्यासे सत्यन्योन्यधर्मसंकरादारमा जानात्यहं जानामीति च व्यपदेशो भवतीति समुदायार्थः ॥ १५॥ ; ननु बुध्यादिभिरारमनि, ज्ञानमुत्पद्यते ततः कथमिदमुच्यते भारमः तन्यं बुद्धावध्यस्थत इति तत्राह- स्वरूपं चात्मनो ज्ञानं नित्यं ज्योतिःथुतेर्यतः । न बुद्ध्या क्रियते तसान्नात्मनान्येन वा सदा ॥ ६६ ॥ स्वरूपं चेति ॥ ज्ञानमारमनः स्वरूपं तदेव ज्योतिषां ज्योतिरास्मै - ·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाल्याख्या। पास ज्योतिः', 'अनायं पुरुषः स्वयंज्योतिः', 'साक्षी चेते' स्यादिश्रुतेः । अतक्ष निस्यमेव यतस्तस्साच पुधा ज्ञानं क्रियते आरमना बान्येन वा अक्षुरा दिना ज्ञानं सदा कदापि न क्रियत इत्यर्थः ।। ६६ ॥ घुयारमनोरन्योन्यधर्माध्यासेनैव व्यवहार इत्युक्तेऽर्थे रष्टान्तमाह- देहेऽहंप्रत्ययो यद्वजानातीति च लौकिकाः। पदन्ति ज्ञानकर्तृत्वं तद्वयुद्धस्तथात्मनः ॥ ६७ ॥ देह इति ॥ रूपादिमापेन घटादिवदहंप्रत्ययायोग्येऽपि देहे चेतनाम- ध्यस्य यथाई मनुप्यः कृशः स्थूल इत्यादिप्रत्ययो दृश्यते तथा पुढे ढस्वेन ज्ञातृत्वायोग्यत्वेऽपि चिदाभासव्याख्या ज्ञातृत्वमारोप्य जानामीति लौकिका वदन्ति व्यवहरन्ति । दान्तिकमाह-तयारमन इति । विकाररहितस्या- प्यारमनो विकारिचित्तो विकाद्विकारियादिव्यपदेशसिद्धिरित्यर्थः । यद्वा. स्थूलदेदे यदहंप्रत्ययो मनुष्योऽहमिरयेवमादिरहंप्रत्ययायोग्येऽपि व्यवहि- यते सर्वः । लौकिकाच शाखसंस्काररहिताः देवदत्तो जानाति मनुत इति घ पेहस्यैव सातत्वं यदन्ति तदुद्धानकर्तृवं तयारमनो ज्ञानाश्रयरवं विकारि पम्पयहारास्पदं भवतीत्यर्थः ॥ ६७ ॥ ननु तार्फिका शानसोपत्तिविनाशी पश्यन्तो ज्ञानमारमना क्रियत इत्याहुः सरकथं नित्यं ज्ञानमारमस्वरूपमित्युतमित्यत आह- पौद्धस्तु प्रत्ययरेवं क्रियमाणैश्च चिनिभैः । मोहिताः क्रियते ज्ञानमित्याहुस्तार्किका जनाः ॥ ६८ ॥ चौद्धस्त्यिति ॥ एवं पूर्वोक्तमकारेणारमयुयोरन्योन्याच्यासाधिनि- भप्रियायापश्या चिदिय भासमानयादविमभवः क्रियमाणः प्रत्यप. त्तिविशेषोहितासार्किका जना ज्ञानं क्रियते जायते इत्याहुदन्ति पां शुभारमाविक एवापराधो नतु शान मियते तथासति प्रत्ययोरपतिति- नाशयोरसाक्षिकठयाऽमिदिप्रसादिति भानः ॥ ६॥ यस्मादेयं विचार्यमाणे प्रमाणमिदकोटस्थ्यसामनो न विकारित्वं प्रामा. मि, यमाय मानमामस्वरूपयश्रवणसित्यमेयेति न केनापि कियते, यसाप पदिसंसर्ग विनारमनो न ज्ञातृत्वमुपलभ्यते मुसायदर्शनान, पुदिन

·२७०
उपदेशसाहस्री पधभागः २॥ [तत्वमसि
नारमनः पृथग्ज्ञातृत्वाद्याकारोपलभ्यते तसादात्मबुद्धितरस्थामासानामदिर
वेकाघयाप्रसिद्धमेव व्यावहारिक बुद्धारमनोरेकत्वं गृहीत्वा जानात्यादिव्या
पदेश उपपद्यते न परमार्थतो मुख्यमन्यदालम्बनमस्तीति प्रकृतमुपसं.
हरति-
तस्माज्ज्ञाभासवुद्धीनामविवेकात्प्रवर्तिताः।
जानातीत्यादिशब्दश्च प्रत्ययो या च तत्स्मृतिः ॥ १९ ॥
तस्मादिति ॥ जानातीत्यादिशब्दश्च, तदनन्तरभावी तद्विषयः प्रत्ययश्च,
या च तरसंस्कारजा स्मृतिः सा चेति त्रयोऽर्थाः । ज्ञाभासबुद्धीनामविवेका.
प्रवर्तिता इति योजना ॥ ६९ ॥
ज्ञाभासबुद्धीनामविवेकमूलः सर्वो व्यवहारो न पारमार्थिक इत्युक्तमय
दृष्टान्तेन स्पष्टयति-
आदर्शानुविधायित्वं छायाया असते मुखम् ।
बुद्धिधर्मानुकारित्वं ज्ञाभासस्य तथेष्यते ॥ ७० ॥
आदर्शति ॥ छायाया मुखाभासस यदादर्शानुविधायित्वं तन्मुख
अस्यतेऽध्यस्यते यथेति शेषः । तथाध्यस्तस्य चिदाभासस्य बुद्धिधर्मानुका.
रित्वं जे भात्मनीप्यते । अध्यस्य व्यवह्रियत इत्यर्थः ॥ ७० ॥
यसादेवं चिदाभासाविविक्ता बुद्धिस्तस्मात्तत्परिणामेषु माहकरवप्रतिभा-
ससिद्धिरित्याह--
बुद्धस्तु प्रत्ययास्तसादात्माभासेन दीपिताः ।
ग्राहिका इव भासन्ते दहन्तीवोल्मुकादयः ।। ७१ ॥
बुद्धेस्त्विति ॥ निगदव्याख्यातं पद्यम् ॥ ७१ ।।
एवमाभासविविक्तपदास्वरूपाज्ञानाद्यथा तार्किकाणां व्यामोहो ज्ञानं
क्रियते इति तथा बौद्धानामपि बुद्धिव्यतिरिक्तो ग्राहको नास्तीति व्यामोह
एवेत्याह-
स्वयमेवावभास्यन्ते ग्राहकाः खयमेव च ।
इत्येवं ग्राहकास्तित्वं प्रतिपिश्यन्ति सौगताः ॥७२॥

·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकान्याख्या। स्वयमेवेति ॥ स्वयमेव च प्रत्यया इति शेपः ॥ ७२ ॥ यद्येवं प्रत्ययानां ग्राहकमन्यं स्थिरमनादृत्य प्रत्ययमेव ग्राह्यग्राहकाकार मौला मन्यन्ते तर्हि तन्मतस्मानुभवानुसारित्वादामासानभ्युपगमे कयं ते निराकर्षग्या इत्याशयेन स्वयूथ्यं पृच्छति-- यद्येवं नान्यदृश्यास्ते किं तद्वारणमुच्यताम् । भावाभावौ हि तेषां यौ नान्यग्राह्यौ सता यदि ।। ७३ ।। यद्येवमिति ॥ ते प्रत्यया नान्यदृश्याः अन्येन साक्षिणा नित्यसिद्धन न माह्या इति यवं बौद्धा बदन्ति तन्मतवारणं किमस्ति तदुच्यता इत्युक्ते स्वयूच्या प्रत्याह-भावाभावाविति । तेषां प्रत्ययानां यो भावाभावी उत्पत्ति- विनाशौ सता स्वतःसिद्धेन साक्षिणान्येन प्रायौ यद्यपि तथापि यसिम्प्र. त्ययानां भावाभावी सोऽहमिति प्रत्यमिज्ञाबलात्तेषां ग्राहकोऽन्वयी स्थाय्या. रमा सिध्यति किमामासकल्पनयेति योजना ॥७३॥ एवं स्वयूथ्येनोक्ते नैतावता यौद्धो वारयितुं शक्यत इति दूपयति-- अन्वयी ग्राहकस्तेपामित्येतदपि तत्समम् । अचितित्वस्य तुल्यत्वादन्यस्मिन्ग्राहके सति ॥ ७४ ॥ एतदपीति ॥ एतदपि प्रत्यभिज्ञानसिद्धमपि ग्राहकरूपं तत्सम प्रत्य. यसमं जढमेवेत्यत्र हेतुमाह-अचितित्वस्येति । अयमर्थः । प्रत्ययमाहक: अप्रकाशः स्वप्रकाशो वा । आचं मत्याह-अचितिरवस्येति । अन्यस्सिन्या- हके सति ग्राहककोटिपतितस्वेन जाड्यापरिहारात्स्वयमप्यसिद्धः कथं प्रत्य- याना ग्राहक इत्यर्थः । अथवा अन्यस्मिन्ग्राहऽसति स्वत सिद्ध साक्षिण्य- विद्यमाने प्रत्यमिक्षाप्राहकस्याप्यचितिरवस्य तुल्यरवाहाहकरवासिद्धिरित्यर्थः । द्वितीये स्वप्रकाशस्य साक्षिणो निर्विकारस्यामाससिद्धिरिति द्रष्टव्यम् ॥ ७॥ स्वप्रकाशे साक्षिण्यसति प्रत्ययानां भावाभावासिद्धिश्चेत्तर्हि साक्षिसांनि- ध्यमाणैव तरिसद्धेः कृतमामासाभ्युपगमेनेनि शकते- अध्यक्षस्य समीप तु सिद्धिः स्यादिति चेन्मतम् । नाध्यक्षेऽनुपकारित्वादन्यत्रापि प्रसङ्गतः ।। ७५ ।।

·२७२ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [तत्वमसि- अध्यक्षस्येति ॥ तत्र वक्तव्यं किं साक्षिसंधानमाग्नं प्रत्ययसिद्धिहेतुः किंवा तस्कृतविशेषयोगोऽपीति तन द्वितीयं तावद्पयति-नेति । निर्विकारे- अध्यक्षे उपकारिवानिरूपणादित्यर्थः । पाठान्तरे अध्यक्षे साक्ष्येऽहंकारा- दावनुपकारित्वादुपकारपदयाच्यातिशयाजनकत्वादित्यर्थः । प्रथमं दूप. यति-अन्यन्नापीति । साक्षिणः पूर्णतया सर्वत्र सदा सान्निध्याविशेपा- स्काटलोठादीनामपि सिद्धिप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ ७५॥ एवमाभासानभ्युपगमे बौद्धादिमतसाम्यदोपपरिहारानुपपत्ति स्वयूथ्या- न्प्रत्युक्त्वा शास्त्रीयो बन्धमोक्षव्यवहारोऽपि तेषां न सिध्यतीति वक्तुं विक- ल्पयति- अर्थी दुःखी च यः श्रोता सत्वध्यक्षोऽथवेवरः । अध्यक्षस्य च दुःखित्वमर्थित्वं च न ते मतम् ॥ ७६ ॥ अर्थीति ॥ यो दुःखित्वेन मोक्षार्थित्वेन च प्रसिद्धो गुरूपदेशश्रोता स एवाध्यक्षो मतस्ततोऽन्यो वेति विकल्पा: । आये निरनुग्रहाध्यक्षवादिनः तवापसिद्धान्तप्रसङ्ग इति दूपयति-अध्यक्षस्येति । आरमाभासानङ्गीकार- वादिनस्ते द्वाराभावादविद्यातत्कार्यसंबन्धासिद्धेस्तेन च विनार्थिवाद्यामिद्ध- राभासाभ्युपगमप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ७६ ॥ द्वितीयं दूपयति- कर्ताध्यक्षः सदसीति नैव सद्गहमर्हति । सदेवासीति मिथ्योक्तिः श्रुतेरपि न युज्यते ॥ ७७ ॥ कर्तेति ॥ श्रोतुरर्थिनोऽध्यक्षस्य च भेदपक्षे कर्ता कर्तृत्वादिधर्मको वि.. कारी श्रोता जडवर्गपतितत्वारसदहमध्यक्षोऽस्मीति सद्रहं सदादिशब्दनि- र्दिष्टवहात्मग्रहं नार्हति विरोधादित्यर्थः । यद्वा सदध्यक्षो निर्विकार आत्मा. हमस्मीति सद्हं यथार्थयोधं नाहति न लभत इत्यर्थः । श्रुतियाधप्रसङ्गाचार्य पक्षो न युक्त इत्याह-सदेवेति ॥ ७ ॥ चिदाभासानभ्युपगमपक्षे बन्धमोक्षानुपपत्तिमुपपाद्य स्वपक्षे तदुपप- तिमाह- ·भकरणम् १८] पदयोजनिझापाख्या। अविविच्योभयं वक्ति श्रुतिश्चेत्साद्गहस्तथा । असदस्तु विविच्यैव त्वमेवेति वदेद्यदि । प्रत्ययान्वयिनिष्ठत्वमुक्तदोपः प्रसज्यते ॥ ७८ ॥ अविविच्येति ॥ उभयमारमानमहंकारं च द्वयमाभासद्वारेण विवेका- पत्रमविविच्य विविक्कमकृत्वा यथामासमर्थिवाधुपादाय श्रोतृत्वेन स्थितं प्रति 'तत्वमसी'ति श्रुतिर्वक्त्यात्मवरवमिति चेत्पक्षस्तदा तथा यथावरयुक्तस्य अहो ग्रहणं स्यादिति योजना । अयमभिप्रायः-अन्तःकरणादौ चिदाभा. सोदयेऽपि सति तद्गतविकाराध्यासादविविक्ताहंकार आस्मार्थिस्वादिसंपन्नो मुमुक्षुता प्रतिपद्यते । तं तथैवाविवेकावस्थं त्वमित्यनूद्याभासद्वारा साभा- सान्तःकरणसाक्षितया लक्षयित्वा तेजोवनादिजगाकारणायेनोपलक्षित सच्छ. ब्दवाच्यं ब्रह्म तदित्यनूद्य जीवेनात्मना नामरूपसंघातानुप्रविष्टत्वेनापरोक्षम- त्यतया लक्षयित्वा त्वं तदसीति श्रुतिरपदिशत्यारमतत्वमिति तया ग्रह- णमुपपद्यत इति । अहंकार एवं श्रोता स्यास्किमारमाभासाभ्युगमेनेति सा- ख्यमत्तमनूच दूपयति-अस्सदस्रिवति । प्रत्ययान्वय्यहंकारः यदि वाक्यम- सदः प्रत्यक्चैतन्यादहंकारं विविच्यैव त्वमेवेति प्रत्ययान्वयिनिष्टत्वं वदेत्त- दोको दोपः श्रुतेमिथ्योक्तित्वप्रसङ्गरूपः प्रसज्यत इत्यर्थः ॥ ७॥ तहकर्तृविषयोऽप्युपदेशोऽध्यक्षे पर्यवस्थतीत्याशयाभासानभ्युपगमे त. दपि दुर्घटमित्याह-- त्वमित्यध्यक्षनिष्ठश्चेदहमध्यक्षयोः कथम् । संबन्धो वाच्य एवात्र येन त्वमिति लक्षयेत् ॥ ७९ ॥ त्वमिति ॥ पदं अहंकारयाचि सदध्यक्ष बोधयति चेदहंकाराभ्यक्षयोः संयन्धप्रहमन्तरेण वाक्यार्थबोधानुपपत्तेरहमध्यक्षयोः संवन्धोऽत्र वाच्य एव स कथमुपपद्युते येन संबन्धेन स्वमिति पदमध्यक्ष लक्षयेदित्यर्थः ॥७९॥ अखि संबन्ध इहेत्याशश्य परिहरति- द्रष्टदृश्यत्वसंबन्धो ययध्यक्षे कियेत्कथम् ।। ८०॥ द्रष्टदृश्यत्वेति । यदि द्रष्दृदृश्यत्वसंबन्धोऽभ्युपगम्यते तदादि संबन्ध. उ.सा.१८

·२७४
उपदेशसाहसी पचभागः२।
[तावमसि-
ग्रहणमनुपपन्नम् । अहंकारस्य जडत्वासंबन्धग्रहणायोगादध्यक्षस्य तहहण-
मिति वक्तव्यम् । भक्रिये निर्विकारेऽध्यक्षे कथं संबन्धग्रहणकर्तृत्वमित्यर्थः ८०
मास्तु संवन्धमहणं तथापि तादात्म्योपदेशो भविष्यतीति शङ्कामनूद्य
दृष्टविरोधान्मैवमिति परिहरति-
अक्रियत्वेऽपि तादात्म्यमध्यक्षस भवेद्यदि ।
आत्माध्यक्षे ममास्तीति संबन्धाग्रहणे न धीः ॥ ८१ ॥
अक्रियत्वेऽपीति ॥ यथा लोके घटस्य शौक्यमिति घटशौययोः संब-
त्याग्रहणे शुक्लो घट इति वाक्यतादात्म्यधीदेति तथा ममात्माध्यक्षोऽ.
स्तीति संबन्धाग्रहणे सति न तादात्म्यधीः श्रुतितो जायेतेत्यर्थः ॥ ८१॥
'एप म मात्मान्तर्हदये अणीयान् एप म आत्मान्तहृदये एतब्रह्मेति'शा-
स्वादस्त्यहंकाराध्यक्षयोः संवन्धग्रह इति शङ्कामुत्थाप्य निराकरोति-
संबन्धग्रहणं शास्त्रादिति चेन्मन्यसे नहि ।
पूर्वोक्ताः स्युविधा दोपा ग्रहो वा स्यान्ममेति च ।। ८२ ।।
संवन्धग्रहणमिति ॥ नहीयुक्तं व्यनक्ति-पूर्वोक्ता इति । अहंकारस्थ
जडत्वात्संबन्धग्रहीतृत्वं न घटते, नाप्यध्यक्षस्य निर्विकारस्वादिति द्वौ दोपौ,
जप्रति श्रुतेर्बोधकत्वासंभवस्तृतीयो दोप इति विधा दोषाः स्युः, यदि
कथंचिरसंवन्धग्रहणं कल्प्येत तदापि ममाध्यक्षोऽस्तीति संवन्धग्रहणं स्थान-
त्वहमेवाध्यक्षोऽस्मीति तादात्म्याध्यासानङ्गीकाराचकारान्ममाध्यक्षोऽस्ती.
त्यपि न घटतेऽहंकारस्य जडस्वादित्यभ्युचयः ॥ ८२॥
एवमारमानात्मनोः परपक्षे संपन्धासिद्धिमुक्त्वा स्वपक्षे मिथ्यातादाम्य-
संबन्ध इति दर्शयति-
अशिशिरूपेण भाति चुद्धिर्यदा तदा ।
प्रत्यया अपि तस्याः स्युस्ततायोविस्फुलिङ्गवत् ॥ ८३ ॥
अशिरिति ॥ यदाऽशिरचेतना बुद्धिशिरूपेण सदा भातीत्यभ्युपग-
ग्यते तदा तस्या बुद्धः प्रत्यया वृत्तयोऽपि तप्तायोविस्फुलिङ्गानामन्यास्मरव.
वशिरूपाः स्युरित्यर्थः ॥ ८३ ॥

·मारणम् १८] पदयोजनिकाम्याश्या । गसिपक्षे टौरिक्वैदिकम्यवहारमिद्धिरपि सुसंपादेत्याह- आमासस्तदमावश्च दृशे सीमो न चान्यथा । लोकस्य युक्तितः स्यातां तद्य तथासति ।। ८४ ॥ भाभास इति ॥ सीमोऽयधिभूताया रोश्चिदारमनः सकाशादेव लोक- साभाससदमायश्च प्रत्ययश्च तदभावश्च सातां युक्तिो युफेरपपत्तेर्नचा- न्यया । तथासति भाभासानभ्युपगमेसति प्रत्ययभावाभाययोः प्रत्ययमा- सत्यायोगारातोऽस्सन्तमेव विविक्तस्य चारमनस्तद्वाहकरवानुपपत्तेरामासद्वारा गु संयन्धादात्मनो पुद्धित्तिभावाभावसाक्षित्यमुपपद्यते प्रदेश तहह भारम- प्रदोऽहमसीरयुपपन्नः स्यादित्यर्थः ॥ ४५ ॥ ततायोविस्फुरियादिनि शान्ताभिधानादारमनो विकारमाप्ति शक्ते- नन्येवं शिसंक्रान्तिरयःपिण्डेऽनिवद्भवेत् । मुसाभासवदित्येतदादर्श तन्निराकृतम् ।। ८५॥ नन्येयमिति ॥ भय.पिपटेनिसमान्तिवत् युद्धी शिसंमानितर्विरो भदित्यर्थः । परिहरति-मुगाभासयदिति । तदेतघोपमादसे मुसाभा. सदिति धान्तेन प्रपन्धन निरातिमित्यर्थः । यथा मुम्स्यादर्श प्रनियि. मित सरस्थान रूपेग मिप्यात्वं तया मुखी प्रनियिरियनम्प पिदामको दिपमापनावमासे गृपेनि पूर्वगुतं सर्पमिदानुसंपेयमिति भाप ॥५॥ रादि तायोपिरएटिएमा उससत्र विचारमगिरेरसिकाग- मुरूपापादियारा पिपशितायस्पेहापि संगपाम्मेपमिलार- ·२७६ - . उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [तत्वमसि- दृष्टान्ते विवक्षितमंशमुक्त्वा दान्तिकेऽपि तथाविधमंशं दर्शयति- तथैव चेतनाभासं चित्तं चैतन्यवद्भवेत् । मुखाभासो यथादर्श आभासचोदितो मृपा ॥ ८७॥ तथैवेति ॥ चेतनाया आभासो यस्मिंस्तचेतनाभासं चित्तं चैतन्यवचे- तनमिय भवेत्स चाभासो यथादर्श मुखाभासोऽविकृत एवमेवेहापि द्रष्टव्यः । आभासयोपाधिस्थतया दृश्यमानो मृपा मिथ्येत्युदितः । उक्त एवेत्यर्थः ॥४७॥ फरमाचिदाभासव्यात्या चित्तस्य चेतनतावभासोऽभ्युपगम्यते न स्वत इति शङ्का न कार्या, तत्र प्रमाणन्याययोरभावादित्याह- चित्तं चैतनमित्येतच्छास्त्रयुक्तिविवर्जितम् । देहस्यापि प्रसङ्ग स्याचक्षुरादेस्तथैव च ॥ ८८ ॥ चित्तमिति ॥ उत्पत्तिविनाशवत्तयान्यदृश्यस्यापि चित्तस्य चेचेतनतास्व- भावः स्यात्तदातिप्रसङ्गश्च दुप्परिहर इत्याह-देहस्येति ॥ ८॥ इष्टापत्तिमाशय परिहरति- तदप्यस्त्विति चेत्तन्न लोकायतिकसंगतः। न च धीशिरसीति यद्याभासो न चेतसि ॥ ८९ ॥ तदपीति ॥ अवैदिकरवप्रसङ्गादित्यर्थः । किंचाभासानभ्युपगमे द्वाराभा- वादहं ब्रह्मासीति आगन्तुकं वाक्यजन्यमैक्यज्ञानं न सिद्ध्येदित्याह-नच धीरिति । चेतसि यद्याभासो न भवेत्तदा दृशिर्ब्रह्मासीति धीनं भवेत् । केव- लस्य चित्तस्य जडत्वाचिन्मानस्य च कूटस्थत्वादित्यर्थः ॥ ८९ ॥ ब्रह्मास्मीति धियोऽभावे का क्षतिरित्यत आह- सदसीति थियोऽभावे व्यर्थ स्यात्तत्त्वमस्यपि । युप्मदसद्विभागझे सादर्थवदिदं वचः ॥९॥ सदस्मीति ॥ अपिरवधारणार्थः । तत्त्वमसिवाक्यमैक्यग्राहकमुक्तधिः योऽभावे व्यर्थमेव । अप्रमाणमेव स्यादित्यर्थः । अस्तु वैययं तद्वाक्यश्रोता सर्वपां झटिति महासीति बुद्ध्युपश्यदर्शनादित्याशदयाह-युप्मदसदिति ।, , ।

·२७७ सारपदतया विशेषणमेवेन्यः। धाराद्वारमनोऽपि सो शाल्पामतेरी प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाव्याख्या । अधिकारिणः प्रमितिजनको घेद इति न्यायारसम्यक्पदार्थविज्ञानवत एवं वाक्यार्थयोधेऽधिकारादारमानास्मविभागज्ञानवत्येव पुंसीई वाक्यमर्थवान सर्वान्प्रति झटितीत्यर्थः॥ १०॥ तमेव युष्मदसद्विवेकं दर्शयितुमुपक्रमते- ममेदंप्रत्ययौ शेयौ युष्मद्येव न संशयः। अहमित्यसदीष्टः स्यादयमसीति चोभयोः ॥ ९१॥ ममेदमित्यादिना ॥ इदं पुत्रादि मनेति च प्रत्ययौ युप्मग्रनारमन्येव ज्ञेयौ पुनादियाशार्थस्य देहाभ्यासप्रणालिकयैवासदर्थे प्रवेशाबाह्यार्थसंबन्धो- ऽप्यनारमधर्म एवेति युक्तमुक्तम् । ममेदमिति प्रत्ययौ युष्मद्येवेति न संशय इति सर्वनानुपज्यते । अहमिति प्रत्यय भाभासद्वारात्मभूते व्यावहारिकेऽस. धारमनि अहंकर्तरीष्टः स्वादहमित्येवोछेखदर्शनात् । अयं देहादिरसीति बोझकोमालामन प्राप इलया sex भारमानारमविषयाणां प्रत्ययानां संकीर्णतयाऽसंकीर्णतया च विप- यानुक्रवोक्तविवेकसियर्थ तेषां गुणप्रधानभायेन विशेषणविशेष्यमाको पास इत्याह- अन्योन्यापेक्षया पां प्रधानगुणतेप्यते । विशेषणविगेष्यत्वं तथा ग्राह्यं हि युक्तितः॥९२ ।। अन्योन्येति ॥ स्पष्टम् ॥ ९२ ।। निरोपणनिशेप्यावं युधितो प्रारमियुक्तमेव विविच्य दर्शयति-- ममेदं द्वयमप्येतन्मध्यमस्य विशेपणम् । धनी गोमान्यथा तद्वद्देहोऽहंकर्तुरेव च ॥९३ ॥ ममेदं यमिति ॥ मध्यमस्स शो मध्ये निर्दिष्रयाऽमस्या- स्मनो विशेषणमिदं ममेति च दुर्य मनुष्योऽहमिति प्रत्यापेक्षयर्थः । तसोदाहरणं धनी गोमान्यथेति । यथा धनादीदवारपदं समापेक्षया यास्पदमहंकर्तुः सिद्धं गदरस्यूगे देहोऽहंकारात्मनो पानापाई स्थूलदेहमपेक्ष्य प्रधानमूगोयाणिमिति योग्यम् ॥ ५ ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [तत्वमसि- एतरसवं यदधीनसत्ताप्रकाशकं तत्रारोपितं सत्तस्य सदा विशेषणं भवे. दपि तेन साक्षिणा न संस्पृशत इत्यादिपु यो निरपेक्षसिद्धः स शुद्ध आ- त्मेति युप्मदसद्विभागज्ञस्य भवेदेव वाक्याद्वाक्यार्थज्ञानमिति प्रमाणमेव चेदान्तवाक्यमित्यभिप्रेत्योपसंहरति- बुयारूढं सदा सर्व साहंकर्ता च साक्षिणः । तसात्सर्वावभासो ज्ञः किंचिदप्यस्पृशन्सदा ॥ ९४ ॥ बुद्ध्यारूढमिति ॥ बुयारूढं बुद्धिवृत्तिकोडीकृतं सर्व देहतरसंबन्धि वि. पयजातं साक्षिणो विशेषणं गुणभूतमिति योजना । न केवलमेतापत्किंच साहका अहंकओ साभासमनसा सहितः सूक्ष्मोऽपि संघातः साक्षिणो विशेषणम् । तस्मिन्नध्यस्ततया तदवभास्यत्वादित्यर्थः । यसादेवं परमार्यतः किंचिदप्यस्पृशन् सदा सर्व साभासद्वारावभासयतीति सर्वावभासस्तसा. ज्जो ज्ञानस्वरूप एव सदात्मेति वियेको युक्त इत्यर्थः ॥ ९ ॥ एप विवेकिनां मार्गो विपरीतं त्वविवेकिनां क्षेत्रादावप्यारमनो विशेषण- स्वप्रतीतेरित्याह- प्रतिलोममिदं सर्व यथोक्तं लोकवुद्धितः। अविवेकधियामस्ति नास्ति सर्व विवेकिनाम् ।। ९५॥ प्रतिलोममिति ॥ बाझार्थोपहतचेता लोकस्तस्य धुद्धिलॉकयुद्धिस्तथा इति याशार्थसत्यप्रधानं लोकबुद्धिमपेक्ष्येति यावत् । तथाच यायाय प्रधा- नीकृस्य यदिदं ययोकविशेषणविशेष्यादि सर्व प्रतिलोममनारमभूतं तदवि वेकधियां विवेकज्ञानशून्यानां दृष्टास्ति पर्वते । विवेकिनां तु दृट्या सर्पमे- तद्विशेपणादिकं दृश्यरूपं नास्ति न वर्वते । अतो चियेकिनो युद्धिमारमन्य- घतारयितुं विदोषणविशेप्यादिमयन्धकल्पना यया प्रतीतिसत्तामादाय प्रिय. तेऽध्यारोपापवादन्यायेनेति भावः ॥ ९५ ॥ नन्वन्वयम्यतिरेकाम्यामेव सर्वसंसारविनिमुंफारमावगमारिक धारपेने स्थावयाह- अन्वयव्यतिरेको हि पदार्थस पदस च ।

·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाच्यारया ।
२७९
स्यादेतदहमित्यर युक्तिरेवावधारणे ॥९६ ॥
अन्वयव्यतिरेको हीति ॥ पदार्थस्यान्वयव्यतिरेको नाम आरमपदार्थों
दृष्टा साक्षी न कदापि दृश्य साक्ष्यो वा भवति, तस्यालुप्तप्रकाशसन्मानतया
स्वत सिद्धत्वात् , अंतोऽनन्याश्नयत्वान्न कदापि कस्यापि विशेषणमात्मा ।
तथा यदृश्य साक्ष्य चाहकारादि विषयान्त तदन्याघीनप्रकाशसत्ताकतया
न्याश्रय सरसदा विशेपणभाव न व्यभिचरति, तस्सादनागमापायि गात्मरूप
सरय शुक्त्यादिवत्तद्विपरीतमसत्य रजतादिवदित्यनृतजडपरिच्छिन्नपराधीन-
परागर्थव्यावृत्त सत्यज्ञानानन्तप्रत्यगानन्दरूप आत्मेति विवेचनम् , पदस्या
न्वयष्यतिरेको नाम आत्मा चैतन्य प्रज्ञान ब्रह्म सदित्यादिपदानि कमत्याधु-
पपदविधुराणि केवरस्यैवात्मन समर्पकाणि न विशेषणतद्विशिष्टविपयाणि,
असामथ्यात् । कर्ता भोक्ता ज्ञाता द्रष्टा श्रोता वक्ता गन्ता कृश स्थूल
इत्यादीनि तु न केवलपूर्णात्मविपयाणि अन्याधीनक्रियाद्युपरागदशायामेव
प्रयुज्यमानरवादिति विवेचन, एवं पदस्य पदार्थस चाऽन्वयव्यतिरेकाविति
यदेतदहमियनासदर्थविषयेऽवधारणे युक्तिरेव स्वाद्विवेकावधारणोपाय
मात्र स्यामतु वाक्यार्थे पदार्थक्ये व्यापारोऽस्येत्यर्थ । तस्मादेतावतापि
विवेकेन देहादिवलक्षण्येऽवधारितेऽपि कोऽह तहीति जिज्ञासाया अनुवृत्ते.
स्तत्वमसीति वाक्य जिज्ञासितस्वरूपविशेषसमर्पकमवश्यमपेक्षितव्यमेवेति
भाव ॥१६॥
किंचायस्थात्रय परस्परव्यभिचारि, चैतन्याएमा तु न कदापि व्यभिचारीति
प्रकारान्तरेणारमानात्मविवेक दर्शयति-
नाद्राक्षमहमित्यमिन्सुषुप्तेऽन्यन्मनागपि ।
न वारयति दृष्टिं खां प्रत्ययं तु निषेधति ॥९७॥
नाद्राक्षमिति ॥ अस्मिन्सुपुप्तेऽनारमनि अन स्थाने या मनागपि ईपद-
प्यन्यदारमस्वरूपातिरिक्तमह नादाक्ष न दृष्टवानसीति परामशन जनो न
स्खों स्वात्मनो दृष्टिं चैतन्य वारयति, प्रत्यय तु पुनर्निषेधति, प्रतीयत इति
प्रत्यय इति ग्युस्पाया प्रमातृप्रमाणप्रमेयादिरूप सर्य एव विशेपो गृह्यते,
तसारपरस्परप्यभिचारितया दृष्टनष्टस्वभावाभ्योऽवस्थाम्यो मिथ्याभूताम्यो
म्यभिचारी चिद्रूप साक्षी सत्य मारमेति विवेक सिभ्यतीत्यर्य ॥ १७ ॥

·२८० उपदेशसाहस्री पद्मभागः २ । [तत्वमसि- एवमुक्कावन्वयव्यतिरेको शास्त्रसंमती न वद्युत्प्रेक्षामात्रकृताविति विश्वासाय शास्त्रमुदाहरति- स्वयंज्योतिन हि द्रष्टुरित्येवं संविदोऽस्तिताम् । कौटस्थ्यं च तथा तस्याः प्रत्ययस्य तु लुप्तताम् । स्वयमेवाब्रवीच्छास्त्रं प्रत्ययावगती पृथक् ॥ ९८ ॥ स्वयंज्योतिरिति सार्धन || 'अनायं पुरुषः स्वयंज्योतिः', 'नहि द्रष्टु- दृष्टविपरिलोपो विद्यते' इत्येवमादिशास्त्रं संविदश्चेतनाया अस्तितां सद्भाव तस्याः संविदः कौटस्थ्यं निर्विकारतां च स्वयमेवानवीदिति संबन्धः । तथा प्रत्ययस्य प्रमात्रादिभेदस्य लुप्ततामसत्तां च 'नतु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्य. द्विभक्त'मित्यादिशाखं स्वयमेवानवोदिति पुनरेवान्वयः । एवं प्रत्ययावगती पृथगसंकीर्णे शास्त्रेणैव विवेचिते इति शेपः । प्रत्ययो व्याख्यातः । अवग- तिश्चैतन्यम् ॥ ९ ॥ एवमवान्तरवाक्य कृतं युप्मदसद्विवेकमुपपत्तित उक्त्वा विज्ञातपदार्थ. ताये पुरुपे महावाक्यं फलवद्विज्ञानं जनयतीत्याह- : एवं विज्ञातवाक्यार्थे श्रुतिलोकप्रसिद्धितः । श्रुतिस्तत्वमसीत्याह श्रोतुर्मोहापनुत्तये ॥ ९९ ॥ एवमिति ॥ एवमुक्तप्रकारेण श्रुतिप्रसिद्धितो लोकप्रसिद्धितोऽन्वयव्य- तिरेकतश्च विज्ञातावान्तरवाक्यार्थे पुंसि सति महावाक्यात्मिका श्रुतिः श्रोतुर्जिज्ञासोर्मोहापनुत्तये सकार्या विद्यानिवृत्तिप्रयोजनाय तत्सदाख्यं ब्रह्म स्वमसीत्याह । उपदिशतीत्यर्थः ॥ ९९ ॥ वाक्यश्रवणमानान्मोहापोहे दृष्टान्तं पुराणसिद्धमाह- · ब्रह्मा दाशरथैर्यद्वदुक्क्यैवापानुदत्तमः । तस्य विष्णुत्वसंबोधे न यत्रान्तरमूचिवान् ॥ १०० ।। ब्रह्मेति ॥ दाशरथिना रामेण देवकार्यसिद्धये, स्खमाहात्म्याच्छादनं संकल्पपूर्वकं यत्कृतं तदिह वरस्य संमोहः संभवति । तदुक्तं संक्षेपशारी उतारनाम्येन।

·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाव्यात्या । २८१ न्दनस्य नाहं विजान इति कंचनकालमेतत् । ब्रह्मोपदेशमुपलभ्य निमित्त मानं तच्चोत्ससर्ज स कृते सति देवकार्ये' इति । हे राम, स्वं विष्णुरसि न दशरथपुत्रमात्रस्य इत्युक्त्यैव महा दाशरथेः संकल्पमात्रकृतं तमो विष्णुरवा च्छादनरूपमपानुदत् । एवकारार्थमाह-तस्पेति । यसान्तरं वाक्योपदेश- अहणातिरिक्तमित्यर्थः ॥ १०॥ दार्शन्तिकमाह- अहंशब्दस्य निष्ठा या ज्योतिपि प्रत्यगात्मनि । सैवोक्ता सदसीत्येवं फलं तत्र विमुक्तता ।। १०१॥ अहंशब्दस्येति ॥ एवंशब्दः प्रथमं योज्यः । यथायं दृष्टान्त एवं सद- सीति वाक्येन सा निष्टोक्तैव केवलं नानुशापितेति योजना । सा का निष्ठेति तामाह-अहंशन्दस्येति । प्रत्यगात्मनि परागर्थेभ्यो व्यावृत्ते शोधिते मा. त्मनि निरुपाधिके ज्योतिपि साक्षिस्वप्रकाशस्वभावै अहंशब्दस्य या निष्टा लक्षणया पर्यवसिता वृत्तिः सैवेत्यर्थः । तन्न त्वं तदसीत्युपदेशमात्रादहं सत् ब्रह्मासीति वाक्यार्थज्ञानोदयमाने सति विमुक्तता मोहापोहरूपा फलं भवतीत्यर्थः । यद्वा दृष्टान्तस्य दार्शन्तिकमेव विज्ञातवाक्यार्थ इति पूर्व श्लोक एव स्थितं द्रष्टव्यम् । अयं वन्यथोत्थाप्यते । मनु दाशरथेवेदेव विष्णुत्वो- पदेशमानाद्विष्णुरहमसीति झटिति बोधोदयस्तस्य महामहिमसंपन्नत्वात्क- थमिदानींतनस्य कर्ताभोक्तेत्यादिप्रत्यक्षाभिमतमिथ्याप्रत्ययगृहीतस्योपदेशमा- प्रादहं ब्रह्मास्मीति निर्विचिकित्सं ज्ञानं संभाव्यत इत्याशङ्का, अशोधितत्वं. पदार्थस्य पुंसः कांदिसाक्षिण एवाहमादिशब्दलक्षितस्य ब्रहात्वोपदेशाना- नुपपत्तिरन्नापीति परिहरति—अहंशब्दस्येति । सदसीत्येवं वाक्येन सैव निष्ठोक्तति संबन्धः । अन्यस्समानम् ॥ १० ॥ एवमवगतपदार्थतत्वस्य वाक्यादेव समूलसंसारनिवृत्तिफलं ज्ञानं जायत एवेति स्थिते श्रुतेः प्रामाण्यसिधर्य कार्यपरत्वं कल्प्यमित्याग्रहो निरर्थको विद्वदनुभवाविरोधादित्यभिप्रेत्याह-- श्रुतमात्रेण चेन्न सात्कार्य तत्र भवेद्रुवम् । व्यवहारात्पुरापीष्टः सद्भावः स्वयमात्मनः ॥१०२॥.

·२८० उपदेशसाहस्री पद्यभाग: २॥ [ तत्वमसि- एवमुक्तावन्वयव्यतिरेको शास्त्रसंमती न खवुधुरप्रेक्षामात्रकृतायिति विश्वासाय शास्त्रमुदाहरति- स्वयंज्योतिन हि द्रष्टुरित्येवं संविदोस्तिताम् । कौटस्थ्यं च तथा तस्याः प्रत्ययस तु लुप्तताम् स्वयमेवाब्रवीच्छास्त्रं प्रत्ययावगती पृथक् ॥ ९८॥ स्वयंज्योतिरिति सार्धन || 'अनायं पुरुषः स्वयंज्योतिः', 'नहि द्रष्टु- ईटेविपरिलोपो विद्यते' इत्येवमादिशारखं संविदश्चेतनाया अस्तितां सदावं तस्याः संविदः कौटस्थ्यं निर्विकारतां च स्वयमेवामवीदिति संबन्धः । तथा प्रत्ययस्य प्रमानादिभेदस्य लुप्ततामसत्तां च 'भतु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्य- द्विभक्त'मित्यादिशाचं स्वयमेवानवीदित्ति पुनरेचान्वयः । एवं प्रत्ययावगती पृथगसंकीर्ण शास्त्रेणैव विवेचिते इति शेपः । प्रत्ययो व्याख्यातः । अवग- 'तिश्चैतन्यम् ॥ ९॥ एवमवान्तरवाक्यकृतं युप्मदसद्विवेकमुपपत्तित उपत्या विज्ञातपदार्थ. सत्ये पुरुषे महावाक्यं फलवद्विज्ञानं जनयतीत्याह- एवं विज्ञातवाक्यार्थे श्रुतिलोकप्रसिद्धितः । श्रुतिस्तवमसीत्याह श्रोतुर्मोहापनुचये ।। ९९ ।। एवमिति ।। एवमुक्तप्रकारेण श्रुतिप्रसिद्धितो लोकप्रसिद्धिवोऽन्वयव्य. तिरेकतश्च विज्ञातावान्तरवाक्यार्थे पुंसि सति महावाक्यात्मिका श्रुतिः श्रोतुर्जिज्ञासोमोहापनुत्तये सकार्या विद्यानिवृत्तिप्रयोजनाय तरसदास्यं प्रह- स्वमसीत्याह । उपदिशतीत्यर्थः ॥ ९९ ॥ चाक्यश्रवणमानान्मोहापोहे दृष्टान्तं पुराणसिद्धमाह- ब्रह्मा दाशरथैर्यद्वदुक्यवापानुदत्तमः । तस्य विष्णुत्वसंबोधे न यत्रान्तरमूचिवान् ॥ १०० ब्रह्मेति ॥ दाशरधिना रामेण देवकार्यसिद्धये मनुप्यावतारनायेन खमाहारम्याच्छादनं संकल्पपूर्वकं यत्कृतं वदिह तमाशब्देनोच्यते । नस्यी. भारस्य संमोहः संभवति । तदुक्तं संदोपशारीरके-'संकल्पपूर्वकमभूनघुन.

·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाव्यारया। २८१ । न्दनस्य नाहं विजान इति कंचनकालमेतत् । ब्रह्मोपदेशमुपलभ्य निमित्त मानं तच्चोरससर्ज स कृते सति देवकार्ये' इति । है राम, स्वं विष्णुरसि न दशरथपुत्रमात्रस्य इत्युक्त्यैव ब्रह्मा दाशरथेः संकल्पमानकृतं तमो विष्णुस्वा. च्छादनरूपमपानुदत् । एवकारार्थमाह-तस्पेति । यसान्तरं वाक्योपदेश- ग्रहणातिरिक्तमित्यर्थः ॥ १०॥ दान्तिक्माह- अहंशब्दस निष्ठा या ज्योतिपि प्रत्यगात्मनि । सवोत्ता सदसीत्येवं फलं तत्र विमुक्तता ॥ १०१।। अहंशब्दस्येति ॥ एवंशब्दः प्रथमं योज्यः । यथायं दृष्टान्त एवं सद. सीति वाक्येन सा निष्टोक्तैव केवलं नानुष्टापितेति योजना । सा का निटेति तामाह--अहंशब्दस्येति । प्रत्यगात्मनि परागर्थेभ्यो व्यावृत्ते शोधिते आ- रमनि निरपाधिके ज्योतिपि साक्षिस्वप्रकाशस्वभावै अहंशब्दस्य या निष्ठा लक्षणया पर्यवसिता वृत्तिः सैवेत्यर्थः । तन त्वं तदसीयुपदेशमात्रादहं सत् ब्रह्मासीति वाक्यार्थज्ञानोदयमाने सति विमुक्तता मोहापोहरूपा फलं भवतीत्यर्थः । यद्वा दृष्टान्तस्स दार्शन्तिकमेव विज्ञातवाक्यार्थ इति पूर्वश्लोक एव स्थित द्रष्टव्यम् । अयं वन्यथोत्थाप्यते । ननु दाशरथे वेदेव विष्णुत्वो- पदेशमानाद्विष्णुरहमसीति झटिति बोधोदयस्तस्य महामहिमसंपन्नत्वात्क- थमिदानीतनस्य कर्ताभोक्तेत्यादिप्रत्यक्षाभिमतमिथ्याप्रत्ययगृहीतस्योपदेशमा- श्रादहं ब्रह्मास्त्रीति निर्विचिकित्सं ज्ञानं संभाव्यत इत्यानाट्य, अमोधितरवं- पदार्थस्य पुंसः कर्नादिसाक्षिण एवाहमादिशब्दलक्षितस्य ब्रह्मत्वोपदेशाना- नुपपत्तिरनापीति परिहरति-अहंशब्दस्येति । सदसीत्येवं वाक्येन सैव निष्ठोक्तेति संबन्धः। अन्यस्समानम् ॥ ११ ॥ एवमवगतपदार्थतत्वस्य वाक्यादेय समूलसंसारनिवृत्तिफलं ज्ञानं जायत एवेति स्थिते श्रुतेः प्रामाण्यसिध्यर्थ कार्यपरत्वं कल्प्यमित्याग्रहो निरर्थको विद्वदनुभवविरोधादित्यभिप्रेत्याह- श्रुतमात्रेण चेन्न स्यात्कार्य तत्र भवेद्धवम् । व्यवहारात्पुरापीटः सद्भावः स्वयमात्मनः ।। १०२ ॥ . . .

·२८२
उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [ तत्त्वमसि-
श्रुतमात्रेणेति ॥ यथोक्तन्यायेन वाक्यस्य ध्रुतमात्रेण चेदुक्तफलं विज्ञान
न स्यात्तत्र तदा कार्य कल्प्यं ध्रुवमवश्यं भवेत् । अन्यथार्थवादादिवाक्यवरस्वार्ये
प्रामाण्यानुपपत्तेः । इह तु तथा कल्प्यमस्त्रि फलस्य संघ एवानुभवसिद्ध-
स्वादित्यर्थः । स्वयं ज्योतिर्नहि द्रष्टुरितिश्लोके पूर्वमर्धश्लोकोऽधिकः स्थित इह
घायमध एव श्लोक इति सह गणनीयम् । किंच सिद्ध ब्रह्मात्मनि शास्त्रस्सा.
भामाण्यं नाम विपर्यासलक्षणं वा निष्फलरवं वा संशयलक्षणं वाऽनुत्पत्ति.
लक्षणं वेति विकल्पान्क्रमेण दूपयति-व्यवहारादित्यादिना । नाद्यः । यसा.
व्यवहारादहं ब्रह्मासीति शास्त्रोपदेशव्यवहारापुरा पूर्वमप्यारमनः स्वयमेव
सद्भाव इटो याधकाभावात्तसाधधावस्थितारमस्वरूपस्यैव श्रुत्या निवेदनात
शुक्तिरूप्यज्ञानवदमामाण्यमित्यर्थः ॥ १०२ ॥
न द्वितीयोऽनुभवविरोधादित्याह-
अशनायादिनिर्मुक्त्यै तत्काला जायते प्रमा ।
तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थे त्रिपु कालेऽप्यसंशयः ॥ १०३ ॥
अशनायादीति ॥ तत्कालाप्तवाक्यश्रवणकाल एवं कालो यस्याः सा
तरकाला प्रमा भशनायाधुपलक्षितसंसारस्य निमुक्त्यै निवृत्यर्थ जायते,
विदुपा प्रत्यक्षमेतदित्यतो न निष्फलस्वशावकाश इत्यर्थः । तृतीप.
मप्यनुभवविरोधेन निराकरोति-तत्वमसीति ॥ असंशयः संशयो
नास्तीत्यर्थः॥ १०३।।
चतुर्थ प्रत्याह-
प्रतिबन्धविहीनत्वात्स्वयं चानुभवात्मनः ।
जायेतैव प्रमा तत्र खात्मन्येव न संशयः ॥ १०४ ॥
प्रतिवन्धेति ॥ पदापर्धाज्ञानं हि वाश्यायंत्रानोत्पत्तिप्रतियन्धस्तविहीन-
स्यादयगतपदार्थस्य पुसमन तमिमेव वाश्ययणकाले आरमन्येव प्रमा
जायतेय न संशय इति योजना । आकाशपुष्पमसीत्यादिवाक्यापदनुभ.
यायोग्याधस्वशां चारयनि-स्वयं घेति । अनुभवस्वरूपापारस्वयमारमनः
प्रत्याख्यातुमसक्यस्यादित्यर्थः । मतो हुंफदादिशब्दषदनुपतिपक्षणमप्पा-
माप्यं नास्तीति मिदं सिद्ध प्रसारमनि याक्यस प्रामाण्यामिस्वयः ॥ ...॥

·प्रकरणम् १०] पदयोजनिकाव्याख्या। २८३ एवं प्रमाणस्वरूपनिरूपणेनाहंग्रह्मासीति ज्ञानमुपपायेदानी प्रतिपत्त- व्यार्थस्वभावनिरूपणेनापि तदुपपादयितुं विकल्पयति- किं सदेवाहमसीति किंवान्यत्प्रतिपद्यते । सदेव चेदहंशब्दः सता मुख्यार्थ इष्यताम् ॥ १०५॥ किं सदेवेति ॥ तत्त्वमसीति वाक्यश्रवणसमनन्तरं प्रतिपत्तावहम. सीति किं सदेव प्रतिपद्यते किंवान्यदिति विकल्पार्थः । आद्यमनूद्य तन्त्र परस्यानिष्टापत्तिरित्याह-सदेव चेदिति । सता सच्छब्दार्थनाहंशब्दो मुख्यार्थ इप्यतां सदा सच्छब्दाहंशब्दयोरेकार्थपर्यवसानादेकारम्यमेव पाक्यार्थी न संसर्ग इत्यपरोक्षज्ञानसिद्धिरित्यर्थः ॥ १०५॥ द्वितीये दोपमाह- अन्यच्चेत्सदहंग्राहप्रतिपत्तिमपैव सा । तसान्मुख्यग्रहे नास्ति वारणावगतेरिह ॥ १०६ ।। अन्यञ्चेदिति ॥ प्रत्यगात्मनोऽन्यथैरसत्तदाहंमाहप्रतिपत्तिमंपैप सा भवेरसंपदादिज्ञानवत् । तत्र वाक्यस्याप्रामाण्यमेव प्रसज्येतेत्यर्थः । प्रमाण- प्रमेयस्वभावपर्यालोचनया वाक्यादेवापरोक्षं फलवदारमतत्त्वविज्ञानमुत्पद्यत इत्युपपसमित्युपसंहरति-तम्मादिति । इह वाक्ये मुख्यग्रहेति भवगते. यथार्यानुभवस्य धारणा निवारणं नास्तीत्यर्थः ॥ १०६ ॥ मन्वारमनः फूटस्थत्वेन प्रतिपत्तृत्वानुपपत्तौ फलसंबन्धो नोपपद्यत इत्य- स्त्यात्ममहे निवारणेत्याशझ्याह- प्रत्ययी प्रत्ययश्चैव यदाभासौ तदर्थता । तयोरचितिमत्वाच्च चैतन्ये कल्प्यते फलम् ॥ १०७॥ प्रत्ययीति ॥ प्रत्ययी परिणाम्यन्तःकरणं तपरिणामश्च यदामासौ यस्य चिदारमन आभासो ययोस्तौ यदाभासौ तयोस्तदर्यता । तरछेपभूततेति यावत् । तस्मिंश्चैतन्ये चिदात्मनि तदामासद्वारा फलं कल्प्यते । किंच तयोः प्रत्ययिप्रत्यययोरचितिमरवाजढावादपि फलसंबन्धायोगारफलस्सारमसंयन्धः स्यादित्यर्थः ॥ १०७॥ - ·R८४ उपदेशसाहस्त्री पद्यभागः २। [सवमसि- : निर्यापारस्यापि फलसंबन्धे दृष्टान्तमाह- कूटस्थेऽपि फलं योग्यं राजनीव जयादिकम् । तदनात्मत्वहेतुभ्यां क्रियायाः प्रत्ययस्य च ॥१०८।। कूटस्थ इति ॥ ननु राजतनत्ययोः स्वस्वामिभावसंमन्धोऽस्त्रि राजनि जयादिसंबन्धनिमित्तमिहत्वध्यक्षाध्यक्षयोस्तादृशस्यादर्शनारकथमयं दृष्टान्तः प्रकृते संगतः स्थादित्याशझ्य, अत्राप्यस्त्यधिष्टानाधिष्ठेयभावः फलसंबन्धहेतु- रित्याह-तदिति । हेतुभ्यामित्यत्र हेतुत्वाभ्यामिति भावप्रधानता योज्या। क्रियाहमास्मिका वृत्तिः । प्रत्यर्थमयतीति व्युत्पत्तेः प्रत्ययोऽन्तःकरणसा- भास उच्यते साभासवृत्तिवृत्तिमतोरिति यावत् । आत्मवं च हेतुत्वं चारम- हेतुत्वे तस्य फलस्य न आत्मत्वहेतुत्वे तदनात्महेतुत्वे ताभ्यां तदनारमत्व. हेतुस्वाभ्यामिति योजना । तथाच क्रियाप्रत्यययोजडयोः फलस्वरूपवाभर- चारफलोपादानस्वाभावाच तब्यापारनिबन्धन फलं तदधिष्टान एवं निया- पारेऽपि झूटस्थे योग्यमित्यस्ति दृष्टान्तदान्तिकसंगतिरित्यर्थः ॥ १०८ ॥ शुद्धस्मारमना प्रमातृत्वं नास्तीत्यभिप्रेत्येदं विशिष्टप्रभातृकृतं फलं फूटस्थे उपचर्यत इति राजदृष्टान्तेनोक्तं, वस्तुतस्तु चित्प्रतिबिम्बस्यैव खोपाधि- च्यापारेण स्वारमन्यध्यते न विद्यत एव प्रमातृत्वमिति चिदात्मन एवाविष्ट- तस्य प्रतिबिम्बभावनिबन्धनः फलसंबन्ध इति सदृष्टान्तमाह- आदर्शस्तु यदाभासो मुखाकारः स एव सः। यथैवं प्रत्ययादर्शी यदाभासस्तदा ह्ययम् ॥ १०९।। आदर्शस्त्यिति ॥ येन मुसाकारेण विशिष्टतथा आभासत इति यदा- भासः समादर्शो मुखाकारः स एव ग्रीवास्थ एव स न ततोऽन्यो यथा विम्यप्रतिविम्ययोरैश्यं लोके प्रसिद्धमित्यर्थः । एवं प्रत्ययादशेऽहंकारो यदा- भासो येन चित्प्रतिविम्बेन आमास्यत इति पदाभासः स चित्प्रतिबिम्बपर- भारमैव न ततोऽन्योऽहंकारेऽहमवमासगोचरस्तथासत्यहं ग्रहोनि वास्याय. भीर्घटतेऽभ्यस्खांशापोहमाण बिना नात्मनः कर्मत्यमित्यर्थः ॥ १.९॥ अयमेव पक्ष आदरणीय इत्याह- .

·२८५ भकरणम् १० पदयोजनिकान्यारया। इत्येवं प्रतिपत्तिः सात्सदसीति च नान्यथा । तत्त्वमित्युपदेशोऽपि द्वाराभावादनर्थकः ॥११०।। इत्येवमिति ॥ एवंसति चिदाभासाभ्युपगमेसति सदहमसि चकारा. दहं सदस्सीत्येवमाकारा प्रतिपत्तिः स्थानान्यथा आरमन एव वाहंकारस्यैव वा प्रमातृस्वाभ्युपगमे इति यतोऽतोऽयमेव मार्गोऽनिच्छशिरप्यादरणीय इति योजना । एवमनभ्युपगमे न केवलं मनिपरयनुपपत्तिरपि तूपदेवास्या. प्यनुपपत्तिरित्याह--तत्वमिति । स्वमर्थोऽनुवादद्वारेण हि तदर्थभाव उप- देष्टव्यस्तमानूधमानस चित्प्रतिविम्बस्वाभावस्तदर्थोपदेशो निरालम्बनोऽन. र्थकः स्थादित्येतदाह-द्वारामावादिति ॥ १० ॥ एतदेव विशदयति-- श्रोतुः स्यादुपदेशश्चेदर्थवत्वं तथा भवेत् । अध्यक्षस न चेदिष्टं श्रोतृत्वं कस्य तद्भवेत् ॥ १११ ॥ श्रोतुरिति ॥ तथा सतीत्यर्थः । तथ श्रोतृत्वमध्यक्षादन्यत्र संभवती- त्याह-अध्यक्षस्येति । न कस्यापीत्यर्थः ॥ १११॥ यद्यप्यध्यक्षस नोपदेशस्तथापि न वैयर्थ्य मिति शङ्कते- अध्यक्षस्य समीपे साहुद्धेरेवेति चेन्मतम् । न तत्कृतोपकारोऽस्ति काष्ठाद्यद्वन्न कल्प्यते ॥ ११२ ।। अध्यक्षस्येति ॥ तत्र बुद्धः श्रोतृत्वं किमध्यक्षसंनिधिसत्तामानापेक्षमा- होस्वित्तकृतोपकारापेक्षमिति विकल्प्यायं प्रत्याहन तदिति । तत्कृतः संनि. हिताध्यक्षकृत उपकारोऽतिशयो बुद्धनास्त्येव यद्वरकाप्टादिन्धनादेः संनिहि- ताहुद्धावतिशयो न क्रुप्यते तद्वदित्यर्थः ॥ १२ ॥ द्वितीयमुस्थाप्य दूपयति- बुद्धौ चेत्तत्कृतः कश्चिन्नन्वेवं परिणामिता । आभासेपि च को दोपः सति श्रुत्याउनुग्रहे ।। २१३ ।। वुद्धौ चेदिति ॥ एवंसति माभासानभ्युपगमेऽध्यक्षस्य परिणामितर ननु निश्चितं प्रसज्येतेत्यर्थः । अतो 'रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव', 'एकधा .

·२८६ उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [तत्वमसि- बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवदित्यादिश्रुतिस्मृत्यनुगृहीत भाभासपक्षो निर्दुष्ट उपादेय इत्यभिप्रेत्याह-आभासेऽपि चेति । यद्वाऽस्तु परिणामिता- ध्यक्षस्येति चेत्तीभासेऽपि च प्रमाणसिद्धेऽभ्युपगम्यमाने तव को दोषो भविष्यतीत्याह-आभासेऽपीति ॥ ११३॥ आभासपक्षे चिदारमनः परिणामप्रसङ्गाभावं वक्तुं शङ्कामुस्थापयति- आभासे परिणामश्चेन्न रज्यादिनिभत्ववत् । - सदेश्च तथावोचमादर्शे च मुखत्ववत् ।। ११४ ॥ आभासे परिणामश्चेदिति ॥ नैवमाभासस्य मृपात्वोपपरिनि परि- हारमाह-न रज्ज्वादीति । रज्ज्वहानकल्पितस्य सादे रजुनिभरववदनि- दमास्मकस्य रजतादेरिदमारमकत्ववच चिदारमाज्ञानकल्पितस्य चुद्यादेपेय चिन्निभस्वं चकारादभोक्तस्वरूपस्यात्मनो भोक्तृत्वाभासो मृपैवेति सूच्यते । यथैवं मृपावं तथा पूर्वमवोचमादर्श च मुखत्ववन्मुखाकारत्ववदिति या- न्तप्रणयनेनेत्यर्थः । चकारान्मुखस्येवात्मनोऽविकृतत्वमप्यवोचमित्यर्थः॥११॥ अहंकृतेरेवात्मस्वमिति मन्यमानस्तस्य चिलिमत्वमाक्षिपति- नात्माभासत्वसिद्धिश्चेदात्मनो ग्रहणात्पृथक् । मुखादेच पृथक्सिद्धिरिह त्वन्योन्यसंश्रयः ॥ ११५ ॥ नात्मेति ॥ आत्मनः केवलस ग्रहणादवभासनारपृथगेयारमामासावस सिद्धिश्वेश भयेदाभासावभासेनैवात्मावभासो भवेत्तदा इह स्यस्मिन्मतेऽन्यो- न्यसंश्रय इति योजना, दृष्टान्तश्च विपम इत्याह-मुसादेरिति । दर्पणा- दिगतामासम्पतिरेकेण ग्रीवास्थत्वेन मुखस्य सदा सिद्धिरतीति न तमा- न्योन्यसापेक्षतेत्यर्थः ॥ १५॥ अन्योन्याश्रयमेव स्पष्टयति- अध्यक्षस्य पृथक्सिद्धावामासस तदीयता । आभासस तदीयत्वे झध्यक्षव्यतिरिक्तता ॥ ११६ ॥ अध्यक्षस्येति । उपाचाहमिति प्रतीयमानोऽहंकृत्यारमक एय घेता भारमेति युक्तमित्यभिप्रायः ॥१६॥. ।

·२८७
प्रकरणम् १८]
पदयोजनिकान्याख्या।
अहंसात्मकस्सान्तःकरणस्य स्वमे दृश्यत्वेनैव व्यवस्थितत्वात्तदाभासनि-
रपेक्ष एवात्मा तत्र सिद्ध इति नोक्तदृष्टान्तासंगतिरिति परिहरति-
नैवं खमे पृथक्सिद्धेः प्रत्ययय दृशेस्तथा ।
स्थादेस्तत्र शून्यत्वात्प्रत्ययस्यात्मना ग्रहः ॥ ११७॥
नैवं स्वम इति ॥ प्रत्ययस्यान्तःकरणस्य दशेरात्मनश्च स्वभावस्थायां
तथा मुखतत्प्रतिविम्बवत्पृथगन्योन्यनिरपेक्षतयैव सिद्धरित्यर्थः । कुत पुत.
दित्यपेक्षायामाह-रथादेरिति । 'न तन रथा न रथयोगा न पन्यानो भव-
न्ती'त्यादिना स्वप्ने रथादिदृश्यराहित्यस्य श्रूयमाणत्वात्प्रत्ययसैव रथाद्याका-
रमापास तत्रारमना स्वप्रकाशवैतन्येन ग्रहः । तथाचारमा प्रत्ययसंवलन.
विनिर्मुक्तः स्वप्रकाशतया भासमान एव स्वमे विपयाकाराकारितप्रत्ययसाक्षी
सिद्ध इत्यर्थः ॥ १७॥
स्वमपर्यालोचनया चिदात्मनः प्रत्ययाद्विवेक दर्शयित्वा जाग्रत्स्वभावालो-
चनयापि तमाह-
अवगत्या हि संव्याप्तः प्रत्ययो विपयाकृतिः।
जायते स यदाकारः स वाह्यो विपयो मतः ॥११८ ॥
अवगत्या हीत्यादिना ॥ विषयस्याकृतिरिवाकृतिर्यस्याथवा विपयस्या-
तिरेवाकृतिर्यस्य स विषयाकृतिरिति विग्रहः । मारमचैतन्यव्याप्ते विपयाकारे
प्रत्यये जायमाने तसिन्यो विषयाकारः स बाह्यो विषय इष्ट इत्यर्थः ।।११८॥
किच स यायो विषय ईप्सिततमत्वात्कर्तुः साध्यतयोद्देश्यत्वेनेष्टतमत्वा-
स्कर्म भवति, तद्वांस्तद्विपयेच्छावान्कार्ये नियुज्यते कुर्विति प्रेर्यते यत इत्य-
ध्याहारः । आकारसमर्पकस्स फर्मकारकतया विषयत्वमुकरवा प्रत्ययस्य
करणत्वमाह-
कर्मेप्सिततमत्वात्स तद्वान्कार्ये नियुज्यते ।
आकारो यन्न चा]त करणं तदिहोच्यते ॥ ११९ ॥
आकारो यत्रेति ॥ यत्र पुद्धिपरिणामे विपयेण भाकारोऽप्येत भर्यते
तदिह विषयाभिव्यक्ती करणमुच्यते तत्तदायन्द्रियविशेपिता तत्तदोंकार.
बुद्धिवृत्तिर्विपयामिति प्रति करणमित्यर्थः ॥ ११९ ॥

·२८८ , उपदेशसाहस्री पद्यभागः २॥ [तत्वमसि- विषयकरणे व्युत्पाद्य कतारं व्युत्पादयति- यदाभासेन संव्याप्तः संज्ञातेति निगद्यते । त्रयमेतद्विविच्यात्र यो जानाति स आत्मवित् ॥ १२० ॥ यदाभासेनेति ॥ यस्य चित्प्रतिविम्वस्याभासेन संव्याप्तोऽहंकारः परिणमते स चिदात्मप्रतिविम्बो ज्ञातेति निगद्यते कथ्यते । एवं साक्ष्य निर्दिश्य ततः साक्षिणं पृथगुपलम्भयति-नयमिति । एतनयं ज्ञाता ज्ञानं शेयं चेति विविच्यासाधारण्येनावगम्यान ये परस्परापेक्षसिद्धिके आग- मापायिनि वर्तमानं स्वतःसिद्धं तदवधिभूतमनागमापायि साक्षिणं यो जानाति सम्यगवगच्छति स आरमवित् त्वंपदलक्ष्यप्रत्यगारमविदिति योजना । तदुक्तं श्रीभागवते 'एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । नितयं तत्रयो वेद स आरमा स्वाश्रयाश्रयः' इति ॥ १२० ॥ विवेकप्रकारमेव विशदयतिः- सम्यक्संशयमिथ्योक्ताः प्रत्यया व्यभिचारिणः । एकैवावगतिस्तेषु भेदस्तु प्रत्ययार्पितः ॥ १२१ ॥ सम्यगिति ॥ स्पष्टम् ॥ १२ ॥ मैदस्तु प्रत्ययार्पित इत्येतदृष्टान्तेन स्पष्टपति- आधिमेदाद्यथा मेदो मणेरवगतेस्तथा। अशुद्धिः परिणामश्च सर्व प्रत्ययसंश्रयात् ॥ १२२ ॥ आधिमेदादिति ॥ मणेः स्फटिकादेः प्रत्ययसंध्यादहंकारप्रतिविम्यक- ताभाससंश्रयानिमित्तादित्यर्थः ॥ १२२ ॥ जनु प्रादग्रहणग्राहकातिरिवारमसिद्धौ कि प्रमाणमुक्तमेतावता भवती- त्यपेक्षायां तदाह- 'प्रथम ग्रहणं सिद्धिः प्रत्ययानामिहान्यतः। आपरोक्ष्यातदेवोक्तमनुमानं प्रदीपयत् ।। १२३ ॥ . .

·२८९ प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाच्यारया। प्रथनमिति ॥ प्रत्ययानां विपयाकाराणां जामत्स्वमावस्यानां प्रयन स्फुरणं महणमुपादानं स्थिति व्यवहारो वा सिदिः वरूपलामश्वेह व्यवहारभूमौ अन्यतोऽन्यसादापरोक्ष्यादपरोक्षस्वमावाद्भवितुमर्हति अचिरस्वभावत्वात् । अचिरस्वभावत्वं चागमापायित्वात्प्रदीपवदित्येतदेवानुमानमिहोतमित्यर्थः । निमताः प्रत्ययाः स्वविलक्षणान्याधीनप्रथनग्रहणसिद्धिका अचिरस्वभावत्वा. स्पदीपादिवदिति प्रयोगः । एवं सामान्यतो दृष्टानुमानेन 'भग्रायं पुरपः स्वयज्योतिरात्मवास्य ज्योतिः', 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इत्यादिश्रुति- स्मृतिप्रसिद्धस्वप्रकाश भारमनि संभावना दर्शितेति द्रष्टव्यम् ॥ १२३ ॥ एवमनुमानमारमन्युपन्यस्य विधिमुखेन प्रमाणेनारमसिद्धिरता तत्र केचितिपेधमुखेनैव प्रमाणेनारमसिद्धिर्न विधिमुखेनापीति मन्यन्ते तन्मत- निराकरणाय विकल्पयति- किमन्यद्भायेत्कश्चित्नमाणेन तु केनचित् । विनैव तु प्रमाणेन निवृत्त्यान्यस्य शेषतः ॥ १२४ ।। किमन्यदिति ॥ प्रथमस्तुशन्द एपकारार्थः । द्वितीयस्त पाशब्दार्यः। किं कश्चिद्वादी केनचिप्रमाणेनव देहादिभ्योऽन्यदात्मतत्वं ग्राहये किंवा प्रमाणेन विनवान्यस्य निवृपया परिशेपित इति विकल्पार्थः॥ २४ ॥ प्रथमपक्षे विधिमुरोनेव प्रमाणप्रवृत्तिः सिध्यतीतीष्टहानिः स्पष्टेयमिप्रेत्य 'द्वितीयं प्रत्याह- शब्देनच प्रमाणेन निवृत्तिवेदिहोच्यते । अध्यक्षस्याप्रसिद्धत्वाच्छ्न्यतैव प्रसज्यते ॥ १२५ ।। शब्देनैवेति ॥ सन्देन प्रमाणेनानारमनिवृत्तिरेव चेदिहोच्यते इति संपन्धः । तदाध्यक्षस्य अध्यक्षसमावस्यान्यतोऽप्रसिद्धत्त्वारपरिशेपासिदेः शून्यतैयापशिष्येत नारीत्यर्थः ॥ २५ ॥ ननु चेतनाचेतनयोर्विस्दरूपस्यकथनेनान्यनिवृत्तिः शब्देन क्रियते तया- साचेतनाद्विवेतनः परिशिष्यत इति न शून्यताप्रसह इत्याशय परिहरति- चेतनस्त्वं कथं देह इति चेन्नासिप्रद्धितः । उ.मा.१९ ·२९० उपदेशसाहस्री पद्यभागः २॥ [ तापमसि- चेतनस्यान्यतः सिद्धावेवं स्यादन्यहानतः ॥ १२६ ॥ चेतनस्त्वमिति ॥ अप्रसिद्धितो नैवमित्युक्तं साधयति-चेतनस्येति । भयमर्थ:-सिद्ध हि धर्मिणि प्रतियोगिनि चायमयं न भवतीति तादाम्य- निषेधेन विरुद्धरूपत्वोपदेशः स्यान्न चाद्यापि चेतनपदार्थः पृथसिद्ध इत्य- नेनैव तत्साधनेऽन्योन्याश्रयः स्यादिति ॥ १२६ ॥ आरमा नात्यन्तमप्रसिदखस्य स्वतःसिद्धत्वादित्याशते- अध्यक्षः खयमस्त्येव चेतनस्यापरोक्षतः । तुल्य एवं प्रबोधः स्यादन्यस्यासत्त्ववादिना ॥ १२७ ॥ अध्यक्ष इति ॥ चेतनस्य स्वतोऽपरोक्षावादित्यर्थः । दूपयति-तुल्य इति । एवं सत्यन्यस्यासत्यवादिना शून्यवादिना तुल्यः समः प्रबोधः स्यात् । यया शून्यवादिनः प्रमाणं विना स्वतःसिद्धं शून्यमात्मेति न प्रयोधसि- दिस्तथाध्यक्षस्यापि तवेत्ययः ॥ १२७ ॥ इदानी स्मृतिबलेन स्वतःसिद्धाध्यक्षसिद्धिं शरते- 'अहमज्ञासिपं चेदमिति लोकस्मृतेरिह । करणं कर्म कर्ता च.सिद्धास्त्वेकक्षणे किल ॥ १२८ ॥ अहमशासिपमिति ॥ अहमिदमनासिपमितीह व्यवहारे लोक युगपरस्मृतिदर्शनादननुभूते स्मृत्यभावास्करणकर्मकारखयोऽप्येकक्षणे प्रा. ग्येन सिद्धाः सोऽस्त्यध्यक्षः स्वतःसिद्ध इति गम्यते । किलेत्यनभिमतस्य. घोतनारपूर्वपक्षता घोतितेत्यर्थः ॥ १२८ ॥ एतखिराकरोति- प्रामाण्येऽपि स्मृतेः शैघ्यायोगपद्यं विभाव्यते । क्रमेण ग्रहणं पूर्व स्मृतेः पश्चात्तथैव च ॥ १२९ ।। 'प्रामाण्येऽपीति ॥ स्मृतः पूर्वानुभयगमकरयन प्रामाण्येऽपि न युग- पभितयसिदिगमकरवं, यतः पूर्व प्रमेण यादीनां ग्रहणमभूपयेव च पश्चा- दुत्तरकालं स्मृनेः संभयोऽतः सम्यासरन्तयेणाविसम्पापोगपचं निमाम्पते ·२९१ प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाव्याख्या। मृपैवेत्यक्षरार्थः । अर्थत्रयस्यैकस्मृत्यवभास्यत्वे निश्चिते सत्येवं स्थानतु श- क्यते, यतोऽहमिदं जानामीति क्रमेण व्यपदिश्यतेऽतो ग्राह्यस्फुरणस्य पाह- कग्रहणाकारतासंभवात्तत्काले तयोर्न भानं संभवति, एवं ग्राहकस्य प्रतीचः स्फुरणसमये ग्राह्यस्य पराचो नास्ति स्फुरणं विरुद्धाकारद्वयस्यैकस्मिन्प्रमाण- ज्ञाने स्फुरणासंभवात्तथा ज्ञानस्यापि विषयकाकारत्वात्तस्फुरणेन ज्ञातृस्फू- तिरिति क्रमेणैव ज्ञात्रादिसिद्धिः प्रागुञया । तस्मादुत्पलपत्रशतभेदनयोगप- धाभिमानवधुगपरस्मृतिरित्यभिमानः शैध्यनिवन्धन इति भावः ॥ १२९॥ स्मृतेयौंगपद्याभावे कारणान्तरमाह- अज्ञासिपमिदं मां चेत्यपेक्षा जायते ध्रुवम् । विशेपोऽपेक्ष्यते यत्र तत्र नैवैककालता ॥ १३० ।। अशासिपमिति ॥ इदमित्याकारो हि प्रत्यगपेक्षयोलिरयते । तथा मामिति परागपेक्षया घीजायते । तथाच यत्र विशेपोऽन्यप्रतियोगिकोs. पेक्ष्यते तत्रैकालता योगपद्यं नैव घटत इत्यर्थः ॥ १३० ॥ स्मृतेर्विपयतः स्वरूपतश्च यौगपद्यासंभवात्कादिसिधेश्यानुमापकरवा- नुपपत्तिरित्युक्तं, संप्रति कादीनां युगपदनुभवसाधनाभावादपि न युगप. रिसद्धिसंभावनेत्याह- आत्मनो ग्रहणे चापि त्रयाणामिह संभवात् । आत्मन्यासक्तकर्तृत्वं न स्यात्करणकर्मणोः ॥ १३१ ।। आत्मन इति ॥ अयमर्थः-यथा विपयस्य ग्रहणे कर्ता करणं कर्म चेति त्रितयमपेक्षते एवं प्रत्येकं कादिग्रहणेऽपि त्रितयमपेक्षणीयं, तथा. चात्मना प्रमातुश्चकाराप्रमेयस्य प्रमाणज्ञानस्य च ग्रहणेऽपि त्रयाणां का 'दीनामिहापेक्षासंभवात्तत्तरादिस्फुरणमन्तरेण तत्तदर्थस्य तदनुभूतत्वनि- यमासिद्धः कांद्यनवस्था प्रसज्येतेत्यर्थः । तैरेव कत्रादिभिः स्वस्वरूपसि- दिसंभवारिकमित्यनवस्थेति शङ्को धारयति-आत्मनीति । आत्मन्येकसि. व स्वसिद्धावासक्तमुपक्षीणं यरकर्तृत्वं तदेव करणकर्मणो सिद्धौ न स्या- दित्यर्थः । तथाकस्मिन्नवभासे कर्नादिभावेनान्यीयमानानां तदैवावमासा.

·२९२ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [तत्वमसि- न्तरसाधनस्वान्वयायोगात्र कर्नादिनितयस्य युगपदनुभवसाधनसंभाव- नेति तदसिद्धिस्तदवस्थेत्यर्थः ॥ १३ ॥ कर्नादीनां युगपत्सियभ्युपगमे व्याकरणविरोधोऽपि स्यादित्याह- व्याप्तमिष्टं च यत्कर्तुः क्रियया कर्म तत्स्मृतम् । अतो हि कतत्रत्वं तस्येप्टं नान्यतत्रता ॥ १३२ ॥ व्यामिति ॥ कर्तुः क्रियया यया मिष्टतमं तत्कर्म स्मृतम् । 'कर्तुरी- प्सिततमं कर्मेति पाणिनिनास्मृतमित्यर्थः। हि यस्मादेवमतस्तस्य कर्मणः सक- लकारकप्रयोत्कृस्वतन्नकर्तृतघ्रस्वमिष्टं न तद्व्यतिरिक्ताध्यक्षतम्रता । उक्तन्यायेन तत्साधकासिद्धरित्यर्थः ॥ १३२ ॥ तस्माद्विधिरूपेण प्रवृत्तादेव प्रमाणादभिमतवस्तुसिद्धिर्नान्यनिषेधमाना. वसानादिति निर्णीतमित्युपसंहरति- शब्दाद्वानुमितेर्वापि प्रमाणाद्वा ततोऽन्यतः । सिद्धिः सर्वपदार्थानां स्वादशं प्रति नान्यथा ।। १३३ ॥ शब्दादेति ॥ अन्यतोऽन्यस्मात् । प्रत्यक्षादेवेत्यर्थः ॥ १३३ ॥ जडानां प्रवृत्तप्रमाणादेव सिद्धिरस्तु न स्वयं चेतनस्पत्याशयाह- अध्यक्षस्यापि सिद्धिः स्यात्प्रमाणेन विनैव वा । विना स्वस्थ प्रसिद्धिस्तु ज्ञानं प्रत्युपयुज्यते ।। १३४ ॥ अध्यक्षस्यापीति ॥ येयमध्यक्षस्य सिद्धिरज्ञस सा प्रमाणाधीना न. वेति विकल्प्यान्रये स्वरूपप्रकाशमानस विनाप्रमाणेन सिद्धावपि ज्ञानं प्रत्यध्यक्षता तस्य सिद्धतीति दूषयति-विना स्वस्येति ॥ ३४ ॥ अध्यक्षस्थरूपमपि विकल्प्य प्रमाणाधीनसिद्धिकतां तस्य दर्शयाचं पक्षमभ्यनुजानाति- वस्वाज्ञत्वमिष्ट चेज्ज्ञानत्वेऽन्या मतिर्मवेत् । अन्यस्यैवाज्ञवायां च तद्विज्ञाने धुवा भवेत् ।। १३५ ।।

·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाव्यारया। २९३ तस्यैवेति ॥ तस्यैव ज्ञानस्वरूपस्य चेतनस्यैवाज्ञत्वमिष्टं चेत्तदा तस्स ज्ञानवे चेतनवेऽन्या प्रमाणजन्या मतिरपेक्षणीया भवेत् , अन्यत्यै- वाचेतनस्साहंकारस्यैवाज्ञतायां तद्विज्ञानेऽध्यक्ष विज्ञाने चान्या मतिभ्रुवा भवेदिति योजना । उभयथापि विधिमुखप्रमाणाधीनाध्यक्षसिद्धिरि- त्यर्थः ॥ १३५॥ अध्यक्षस्य सिद्धस्वरूपत्वान्मानापेक्षा नास्तीत्याशय सिद्धिशब्दार्थ एवं तर्हि वक्तव्य इत्याह- ज्ञातता स्वात्मलाभो वा सिद्धिः सादन्यदेव वा । ज्ञातत्वेऽनन्तरोक्तौ त्वं पक्षौ संसर्तुमर्हसि ॥ १३६ ॥ शाततेति ॥ किं ज्ञानं सिद्धिः स्वरूपलाभो वा स्यादन्यदेव वोमयान्य- प्रकारे वेति विकल्पार्थः । तो दोपमाह-ज्ञातरवे इति । अनन्तरोतो. 'तस्यैवाज्ञत्वमिष्टं चेदि'त्यादिना पूर्वश्लोकोक्तौ पूर्वोक्तविकल्पदूपणमसरानाधः कल्पः साधुरित्यर्थः ॥ १३६ ॥ द्वितीयमनूद्य दूपयति- सिद्धिः स्यात्स्वात्मलाभश्चेद्यतस्तत्र निरर्थकः । सर्वलोकप्रसिद्धत्वात्खहेतुभ्यस्तु वस्तुतः ॥ १३७ ।। सिद्धिः स्यादिति ॥ निरर्थकरवे हेतुमाह-सर्वलोकेति । वस्तुनः सर्वस्य स्वहेतुभ्यः स्वात्मलामरूपा सिद्धिरिति सर्वलोकप्रसिद्धत्वात्तत्र प्रमा. तृप्रमाणप्रयासो व्यर्थः स्यादित्यर्थः ।। १३७ ॥ तृतीयं पक्षमप्रसिद्धिपराहतं मत्वा वक्ष्यमाणपक्षविशेषज्ञापनार्थमुक्कं पक्षं निगमयति- ज्ञानज्ञेयादिवादेऽतः सिद्धि तत्वमुच्यते । अध्यक्ष्याध्यक्षयोः सिद्धियित्वं नात्मलामता ॥ १३८ ।। शानझेयादीति ॥ ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञाता धास्तीति यत्य यादवस्सिन्यादे ज्ञातस्वमेव सिद्धिरुच्यते, अध्यक्ष्याध्यक्षयोस्तु पुनयस्वमेव सिद्धिर्न स्वा.

·२९४ उपदेशसाहस्री पद्यमागः२। [ तत्वमसि- हमलामतेत्यर्थः । अध्यक्षस्यापीत्यादेरपरा योजना-अहमज्ञासिपं चेदमित्या- रम्येयता ग्रन्थेन कर्तृकर्मकरणानां विधिमुखेन प्रवृत्तप्रमाणादेव सिद्धिर्ना- न्यथेति प्रासनिकमुपपादितमुपसंहृत्याध्यक्षस्यापि वस्तुत्वाविशेपारप्रवृत्तपमा- णादेव सिद्धिरिति प्रकृतमनुसरनाह-अध्यक्षस्यापीति । वाशब्दः कटाक्षे । अध्यक्षस्थापि द्रष्टुरपि प्रमाणेन विनव सिद्धिः स्याद्वेति योजना । नैव स्यादि- त्यर्थः । चेतनत्वादध्यक्षस्य प्रमाणेन विना कथं न सिद्धिरित्यत आह-विनेति। प्रमाणेन विना स्वस्य वस्तुनः प्रसिद्धिस्तु ज्ञानं प्रमितिं प्रत्युपयुज्यते, ज्ञान- स्यैव स्वरूपस्फुरणे प्रमाणानपेक्षा न ज्ञातुरध्यक्षस्येत्यर्थः । कथमितिचेतन वक्तव्यं-अध्यक्ष एवाज्ञः सन्प्रमाणेन विनार्थसिद्धि साधयिष्यति किं था. न्योऽन्तःकरणादिरिति । तनाद्यमनूव दूषयति-तस्यैवेति । चेतनस्याध्य. क्षस्यैवेत्यर्थः । ज्ञानत्वेऽहमध्यक्ष इति । ज्ञानवस्वेऽन्या मतिः प्रवृत्तप्रमाण- जन्या मतिरपेक्षिता भवेदागन्तुकसिदेरन्यनिमित्तरवादित्यर्थः । द्वितीयम- नूय दूपयति अन्यस्यैवेति । तद्विज्ञान इति । तस्यान्यस्यान्तःकरणादेरध्य- क्षविपयविज्ञानेऽन्या प्रमाणजन्या मति वा भवेदिति योजना । उभयथापि विधिमुखेन प्रवृत्तममाणादेवाध्यक्षसिद्धिरित्यर्थः । शाततेति । ज्ञातता ज्ञानवत्ता सिद्धिरिति पक्षे तस्यैवाशरवमिष्टं चेदिति पूर्वलोकोक्तविकल्पदूपण. प्रसरणमनिवारणं स्थादित्याह-ज्ञातस्येऽनन्तरोक्ताविति । यथा व्याख्याती स्वपक्षावित्यर्थः । अन्यरसमानम् ॥ १३८॥ ननु ज्ञाततारमलाभातिरिक्ताप्यति स्पष्टता नाम सिद्धिरतो नामसिद्ध पक्षान्तरमिति महमतमाशय परिहरति- स्पष्टत्वं कर्मकादेः सिद्धिता यदि करप्यते । स्पष्टताऽस्पष्टते स्यातामन्यस्यैव न चात्मनः ॥ १३९ ।। स्पष्टत्वमिति ॥ स्पष्टत्वं प्राकट्यं फर्मक देः, स्पष्टतास्पटतेप्यन्यस्यैव फर्यादिविलक्षणस्य साक्षिणविदामासजननेन स्मातां नरवारमनः, कादिस्व. रूपस्य जदस्वादिस्ययः॥ १३॥ एतदेय व्यतिरेकप्रदर्शनेन स्पष्टयति- अद्रष्ट व चान्धस्स स्पष्टीभायो घटस्य तु । कर्नादः स्पष्टतेष्टा चेद्रष्टुवाऽध्यक्षकर्तृका ॥ १४० ॥ .

·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकान्यारया। २९५ अद्रष्टुरिति ॥ अन्धस्य दर्शनवृत्तिरहितस्य ज्ञातुर्विपयीभूतस्य घटस्य य स्पष्टीभाव स नैव ज्ञानविपयतातिरिक्तो भहमते सभवतीत्यर्थ । एवसति भट्टमतानुसारिणा कर्नादे स्पष्टता प्राकट्यरूपेष्टा चेत्तदा द्रष्टता तद्विलक्ष- णाध्यक्षकर्तृकावश्यमेष्टव्या, तसारकादेर्जडस्य स्पष्टताया प्रकाशापरपर्या- याया असभवास स्पष्टता सिद्धिशब्दार्था कितु ज्ञानविषयतयेति कर्नादिगत- चिदाभासनद्वारा तदधिष्ठानभूतश्विदारमा विधिमुखेनैव प्रदीपादिदृष्टान्ता- नुमानादिना प्रमाणेनावगन्तव्य इति भाव ॥ १४ ॥ अन कर्तृकर्मविहीन एव प्रत्यय स्वमहिम्ना भासत इति वदन्विज्ञानवादी बौद्ध प्रत्यवतिष्ठते- अनुभूतेः किमन्यस्सिन्स्याचवापेक्षया चद् । अनुभवितरीष्टा स्यात्सोऽप्यनुभूतिरेव नः ॥ १४१॥ अनुभूतेरिति ॥ अनुभूते सवेदनस्यान्यस्मिन्कपेक्षया तव किं फल स्यात्तद्वद, न किंचित्फल तस्या स्वप्रकाशत्वादित्यर्थ । अनुभवितरि आश्र- यभूते सैप्टन्या स्यात्तस्यास्तदधीनवदर्शनादिति चेत् त्व धूयास्वर्हि सोऽप्य- नुभविता नोऽसाक मतेऽनुभूतिरेव न तत पृथक् तत्सत्वे प्रमाणामावा- दित्यर्थ ॥ १४१ ॥ कथ तानुभूतिरनुभावितानुभाव्य इति भेददर्शनमित्यत आह- अभिन्नोऽपि हि बुयात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ १४२ ॥ अभिन्नोऽपि हीति ॥ वुद्यारमा बुद्धिस्वभावोऽभिन्नोऽप्येकोऽपि विपयोसितदर्शनान्तिबुद्धिभि पुस्पैझग्राहकसवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते प्रतीयते । सवित्तिशब्दो ग्रहणशब्दपर्याय ॥ १४२॥ बुद्ध कारकरवानीकाराच न कांद्यपेक्षतेत्याह- भूति]पां क्रिया सैन कारकं सैन चोच्यते । सत्यं नाशिनमस्साश्वेत्सकर्तृत्वं तथैष्यताम् ॥ १४३ ॥ भूतिरिति ॥ येषा मते या भूतिरनुभूति सैव किया सैव कारक- ·- २९६ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [ तत्त्वमसि- मुख्यते क्षणभङ्गुरत्वेन विरम्यव्यापारायोगात्तेषां मते कस्तस्याः स्वव्यतिरि- तोऽपेक्षणीयः स्यादित्यर्थः । प्रथममनुभूतेरन्यानपेक्षत्वं निराकरोति सिद्धा- न्ती-सत्वमिति । अनुभूतेरस्थाः सत्वं स्वरूपसत्वं नाशिवं क्षणभङ्गुर- स्वमिष्टं चेत्तव तर्हि तथा सकर्तृत्वमपीप्यतामनुभवस्यावापि सद्भावादि- स्यर्थः।। १४३ ॥ अथ सवादिरपि धर्मो नेप्यते इति मतं तदा क्षणिकरवपक्षस्याध्यसि- द्धिरित्याह- न कश्चिन्चेष्यते धर्म इति चेत्पक्षहानता । नन्वस्तित्वादयो धर्मा नास्तित्वादिनिवृत्तयः। न भूतेस्तर्हि नाशित्वं स्वालक्षण्यं मतं हि ते ॥ १४४ ॥ न कश्चिदिति ॥ ननु नास्माभिर्विज्ञानस्य क्षणिकवादयो धर्मा इप्यन्ते किंत्वक्षणिकरवाद्यपोहरूप एवं क्षणिकवादिरिप्यतेऽतो नोक्तदोष इति शक्यते-नन्विति । निराकरोति-नेति । एवं चेत्तर्हि भूतेरनुभूतेन शिरवं न सियेत् । हि यसाते तव भूतेः स्वालक्षप्यं मतं स्वेनैव लक्ष्यते ज्ञायते इति स्वलक्षणं तस्य भावः स्वालक्षण्यं निर्विकल्पमात्रमिति यावत् । तत्तः सविकल्पफरवादक्षणिकत्वसत्त्वाञाशिस्वाज्ञायादिव्यावृत्तेरनुभूनेश्च सविकल्पक ज्ञानागोचरत्वान सवनाशवावादिधर्मसिद्धिरित्यर्थः ॥ १४ ॥ एतदेव स्फुटयति-- खलक्षणावधि शोऽनाशो नाशनिवृत्तिता। अगोरसत्त्वं गोत्वं ते नतु तद्गोत्वलक्षणम् ॥ १४५ ।। स्खलक्षणेति ॥ अयमर्थः-कार्य विनश्यन्न निरवधि नश्यति इदमन्न नाति इदमिदानी नास्ति नष्टमिति वा नाशो व्यवहियते यस्मात्तस्मारिक- मप्यस्ति विनाशावधिभूतमविनश्यदनुत्पनं स्वतःसिद्धं चेत्यम्युपेयं तदेत- दाह-स्खलक्षणावधिनाश इति । स्वरूपमेव लक्षणं प्रमाणं धमों घा यस्य स स्खलक्षणः सोऽवधिः सीमा यस्य विनाशस्य स तथेति विग्रहः । तथाच त्वन्मते आविर्भावतिरोभावयोरवधिभूतस्य स्थिरस्थाभावान सत्वविनाशयोः सिद्धिरित्यर्थः । किंचापोहपक्षेऽन्योन्याश्रयश्च प्रसज्यतेत्याह--नाश इति ।

·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाभ्याख्या। सिद्ध नाशे तद्विरोधिनोऽनाशस्य सिद्धिस्तत्सिद्धौ तदपोहरूपनाशसिद्धिरि- त्यर्थः । यत्तु सामान्यमनभ्युपगच्छता यौद्धनागोव्यावृत्तिोलक्षणमित्यभ्युप- गम्यते तदनुपपलं, अन्योन्याश्रयस्य तादवस्थ्यादित्यभिप्रेत्याह-अगोरिति । गोरन्यस्याश्वत्वादेरगोपदाभिधेयस्यासत्वं निवृत्तिरभावो गोत्वमिति ते मतं तत्तु न गोरवलक्षणं सिद्ध्यति अश्वत्वस्यापि गोरवव्यावृत्तिलक्षणतया परस्प- रापेक्षसिद्धिरवादित्यर्थः ॥ १४५ ॥ अपोहवादे दोपान्तरमाह- क्षणवाच्योऽपि योऽर्थः स्यात्सोऽप्यन्याभाव एव ते ॥१४६॥ क्षणवाच्योऽपीति ॥ अन्याभावोऽक्षणिकामावः क्षण इति ते प्रसज्यते अतः स्थिरोऽपि क्षणिकताविरोधी स्वयाभ्युपगतः स्यादित्यर्थः ॥ १४६ ॥ नन्वभावो नाम न सतो निवृत्तिरिष्यते येनातिप्रसनः स्वास्किंतु निरु- पाण्य एवाम्यव्यावृत्यात्मनाभिलप्यत इति शङ्कते- मेदाभावेऽप्यभावस्य भेदो नाममिरिष्यते । नामभेदैरनेकत्वमेकस्य स्यात्कथं तव ॥ १४७॥ मेदाभावेऽपीति ॥ अमावस्य स्वरूपतो मेदामायेऽपि अंगोत्वमश्वत्वं अनश्वत्वं गोत्वमित्यादिनाममिः स्वरूपभेद इप्यत इत्यर्थः । दूपयति-- नाममेदैरिति । एकस निःस्वभावस्याभावस्स नामभेदैनिरर्थकसंज्ञाभेदैरनेक- पदार्थासाधारणतया व्यावृत्त्यारमरवं कथं घटेतेत्यर्थः ॥ १४७ ॥ किंघ भिनानां व्यावृत्तिरपोहोऽभिन्नानां पा रानाधमनूय दूषयति- अपोहो यदि भिन्नानां वृत्तिस्तस कथं गवि । नाभावा भेदकाः सर्वे विशेषा वा कथंचन ॥ १४८॥ अपोहो यदीति ॥ भेदप्रतियोगिनामानन्त्यात्तवगममन्तरेण तदा पोहानवगमात्तस्यापोहस गवि वृत्तिः कथं सिवेदिति शेषः । तदसिद्धीच किंचिदमावस्य चिरमुलभवायवहारानियमप्रसा इति भावः । द्वितीये दोपमाह--नाभावा इति । सर्वेऽप्यभावा मजरवाश्चरवाद्यपोहरूपान में- दुका न गोरितरेतरल्यावृत्तवबुद्धिजनकाः स्युस्खथा विशेषा या भावरूपाः ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [तत्वमसि- खण्डमुण्डत्वादयो मैदका न स्युः, भेद्यभेदकयो दासिद्धरित्यर्थः ॥ १४ ॥ एवंचापोहवादे खण्डा गौर्नीलमुत्पलमित्यादिविशिष्टव्यवहारासिद्धिरियं गौरित्याद्यवधारणस्वरूपव्यवहारासिद्धिश्च स्थादित्यभिप्रेत्यापोहनिराकरणमुप- संहरति-- नामजात्यादयो यद्वत्संविदस्तेऽविशेषतः ॥ १४९ ॥ नामजात्यादय इत्यर्धन ॥ ते तव मते संविदोऽविशेषतो निर्विशे- परवानामजात्यादयो यद्वन विशेपर्ण एवं गवादीनां अगवादिव्यावृत्तयः खण्डादयो वा न विशेषणमिति विशिष्टव्यवहारलोप एवेति जीवनमपि ते दुर्लभमिति भावः ॥ १४९ ॥ यदुक्तं भूतियेषां क्रिया सेवेत्यत्र संविदः क्रियाकारकभेदापेक्षा नास्तीति तत्प्रत्यक्षमनुमानं चेति प्रमाणद्वयाभ्युपगमविरुद्धमित्याह- प्रत्यक्षमनुमानं वा व्यवहारे यदीच्छसि । क्रियाकारकभेदैस्तदभ्युपेयं ध्रुवं भवेत् ॥ १५० ॥ प्रत्यक्षमिति ॥ स्पष्टार्थः ॥ १५० ।। तथाच संवेदनातिरिक्तवेद्यवेदितृस्वरूपमनिच्छताप्यभ्युपेयमिति बौद्धमत- निराकरणमुपसंहरति- तसानीलं तथा पीतं घटादि विशेषणम् । संविदस्तदुपेयं स्यायेन चाप्यनुभूयते ।। १५१ ॥ तस्मादिति ॥ येन चाप्यनुभूयते सोऽपि ज्ञावाभ्युपेयः स्यादि- त्यर्थः ॥ १५॥ संवित्साक्षिण्यनुमानं प्रमाणमाह- रूपादीनां यथान्यः स्याद्राह्यत्वाद्राहकस्तथा । प्रत्ययस्तत्तथान्यः स्याद्यञ्जकत्वात्प्रदीपवत् ॥ १५२ ।। रूपादीनामिति ।। यद्बाह्यं तत्स्वान्यग्राह्यं यथा रूपादिग्राह्यर च संवि. दिति बौद्धं प्रति प्रयोगो योज्यः । तथावभासकोऽवमास्यादन्यो व्याकरवा. ।

·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकान्याख्या। २९९ टादेः प्रदीपवदिति आस्तिकान्प्रति प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । यथा रूपादीनां ग्राह्यत्वाद्राहकोऽन्यः स्यात्तथा प्रत्ययस्य ग्राह्यत्वाड्राहकोऽन्यः स्यात्तथा ग्राहकश्च ग्राह्यादन्यः स्याद्यञ्जकत्वात्प्रदीपवदिति श्लोकयोजना ॥ १५२ ॥ कस्तार्ह प्रत्ययाध्यक्षयोः संबन्ध इत्यपेक्षायामाह- अध्यक्षस्य दृशेः कीदृक्संवन्धः संभविष्यति । अध्यक्षेण तु दृश्येन मुक्त्वान्यो द्रष्टदृश्यताम् ॥ १५३ ॥ अध्यक्षेण कृता दृष्टिदृश्यं व्यामोत्यथापि वा । नित्याध्यक्षकृतः कश्चिदुपकारो भवेद्धियाम् ॥ १५४ ॥ अध्यक्षस्येति ॥ दृष्ट्टदृश्यसंबन्धाभ्युपगमे बलादाभासोऽभ्युपगन्तव्य इति विकल्पयति-अध्यक्षेणेति । अध्यक्षेण प्रत्ययेन दृशेरास्मनः कीट- संबन्धो भविष्यति पारमार्थिको धाऽपारमार्थिको वेति विमर्शाथः । तत्राद्यो दृशेः परिणामादिविकारप्राप्तिप्रसङ्गारसावयव इत्यभिप्रेत्य द्वितीयम- गीकरोति-नित्याध्यक्षेति ॥ १५३ ॥ १५४ ॥ कोऽसाबुपकार इत्यपेक्षायामाह- स चोक्तस्तन्निभत्वं प्राक्संध्याप्तिश्च घटादिपु । यथालोकादिसंव्याप्तिर्व्यञ्जकत्वाद्धियस्तथा ॥ १५५ ॥ स चोक्त इति ॥ स च नित्याध्यक्षकृतो बुद्धरुपकारस्तन्निभत्वं प्राक् पूर्व- मेव मुखप्रतिविम्बदृष्टान्तेनोक्त इत्यर्थः । उक्ताभासद्वारारमनो दृश्यबाह्य- विषयसंबन्धं वक्तुं साभासाया बुद्धर्विषयव्याहिं सदृष्टान्तमाह-संव्याप्ति- श्चेति । यथा घटादिप्वालोकादिसंन्याप्तिय॑क्षकत्वात्तथा धियो दृश्यघटादि- च्याप्तिरित्यर्थः ॥ १५५॥ उक्तमेव स्फुटयति- आलोकस्यो घटो यदुधारूढो भवेत्तथा । धीव्याप्तिः स्याद्धटारोहो धियो व्याप्तौ क्रमो भवेत् ॥१५६॥ आलोकस्थ इति ॥ यद्वद्यथाऽऽलोकनिविष्टो घट झालोकारुढो भवेत्तथा ·३०० उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [तत्वमसि- बुद्धिनिविष्टो बुच्यारूढो भवेत् । आरूढ इत्युक्ते पुरुषाश्वयोरिवोपर्यधो- भाव इति शङ्कां वारयति-धीव्याप्तिः स्यादिति । यद्येवं विषयव्याप्तिमा- अमेव धियो विषयव्यञ्जकत्वं तात्मनो बुद्धश्च को विशेष इत्याशय विशे. पमाह- -धियो ध्यासी क्रमो भवेदिति ॥ १५६ ।। धियो विषयव्याप्तौ क्रमो भवेझारमन इत्यर्थादुक्तं विशेष विशदयति- पूर्व स्यात्प्रत्ययव्याप्तिस्ततोऽनुग्रह आत्मनः । कृत्स्नाध्यक्षस्य नो युक्तः कालाकाशादियक्रमः ॥ १५७ ॥ पूर्वमिति ॥ धियो विषयच्यातिः पूर्व प्रथममिव प्रथमं स्यात्ततो विप. याकारतायां सिद्धायामात्मनोऽनुग्रहस्तदाकारे प्रतिविम्वभावस्तदलाय विप. यव्याकरवमिति क्रमद्रष्टत्वमन्यशेपरवं च धियः सिध्यति न तथारमन इल्याह-कृरमाध्यक्षस्येति । प्रत्यर्थ परिणामभेदेन व्यञ्जकत्वाइन्वेरेव कमो युक्तः फरमाध्यक्षस सर्पविक्षेपास्पदतया सर्वदा सर्वग्रानुगतप्रकाश- रूपस्यापरिच्छिन्नस्सारमनो न युक्तः स क्रम इत्यर्थः । देशतः कालतो का क्रमामाचे दृष्टान्तः-कालाकाशादिवदिति ॥ १५७ ।। नन्वध्यक्षस्थापि भोग्यविषयावभासकरयाहुद्धेरिव परिणामः प्रामोती- त्याशश्याह- विषयहगणं यस्य कारणापेक्षया भवेत् । सत्येक ग्राह्यशेपे च परिणामी स चित्तवत् ।। १५८ ।। विषयग्रहणमिति ॥ कारणापेक्षया कर्नादिकारकापेक्षया ग्राहशेष स्वा- संसृष्टविषयान्तरावशेपे च सति यस्य विषयग्रहणं भवेत्स परिणामी स्याशि- सवमेवमात्मनो विषयावमासनं किंतु नित्यसिद्धप्रकाशस्वभावेन युगपरस्वा- प्पस्तसमस्तापभासनमित्यतो न तस्मिन्परिणामशङ्कावकाश इत्यर्थः ॥ १५॥ यद्यपि तस्योक्तरीत्या भोग्यविषयाकारपरिणामो नास्ति तथापि ब्रह्मज्ञा- नाकारेण परिणामः स्याद्रह्मणः स्वास्मरवे सत्यपि तदाकारावभासस्यांगन्तु. कज्ञानसापेक्षत्वादित्याशङ्कयाह-- अध्यक्षोऽहमिति ज्ञानं बुद्धेरेव विनिश्रयः।

·३०२ उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [तत्त्वमति- कुण्डलीप्रत्ययो यद्वत्प्रत्यगात्माभिमानिना ।। १६१ ॥ देहादाविति ॥ दुःखीयुपलक्षणम् । सुखी कृशः स्थूलः कामी क्रोधी. त्यादयः कुण्डलस्य स्वसंबन्धित्वाभिमानकृते तसंयोगवियोगयोः सुखदुःखे यद्वदिति दृष्टान्वार्थः । एवं बाध्यस्वाध्यस्तत्वमुक्या तस्य बाधमाह-प्रत्यगा. स्माभिमानिनेति । अविवेकवानाभिमानिकः प्रत्ययो विवेकेन प्रत्यगारमाभिमा- निना शुद्धत्वंपदार्थारमाभिमानिना प्रत्ययेन वाध्यत इत्यन्वयः । प्रत्यगात्मा. भिगामिनेति पाठान्तरे सुगमम् ।। १६३ ॥ अत्र प्राग्वृद्धनार्धेन सह गणनयेह वृद्धमधमेकीकृस्य अविवेकयता विये. किप्रत्ययः करमान्न बाध्यते विरोधस्य समस्वादित्यत आह- विपर्यासे सदन्तं सात्प्रमाणस्याप्रमाणतः ॥ १६२ ॥ विपर्यास इति ॥ वैपरीरये प्रमाणस्याप्रमाणतापातासर्यमसदन्तं शू. न्यान्तं स्यात् । प्रामाणिकस्यार्थस्यासापे प्रतिमासस्य निरालम्बनस्वापत्ती निर- वधिको याध इति शून्यान्तताप्रसङ्ग इत्यर्थः । अयमोऽप्येकः ॥ १२ ॥ विवेकेनाविवेकयाधो भवतीति पूर्वमुक्तं प्रपश्यनि- दाहच्छेदविनाशेपु दुःसित्त्रं नान्यथात्मनः । नैव ह्यन्यस्य दाहादावन्यो दुःखी भवेत्कचित् ।। १६३ ।। दाहच्छेदेति ॥ दाहादिदेहोपघात निमित्रं हि दुःसमनुभूयते नान्यथा, तप देहाभिमाननियन्धनमन्यथा मुपुप्तावपि प्रसन्नात् , आरमा घ देहादे- रन्य इति प्रमाणसिद्धमतोऽन्यगतदाहादिनान्यस्य दुःरोऽतिप्रसन्नादध्यास. नियन्धनं दुःस्यहममीनि शानमित्यर्थः ॥ १३ ॥ मारमनः स्वतो दाहादिसंयन्धाभावे प्रमाणमाह- अस्पर्शत्वाददेवत्वान्नाहं दायो यतः सदा । तसान्मिथ्याभिमानोत्यं मृते पुत्रे मृतिर्यथा ॥ १६४ ॥ मस्पर्शत्वादिति ।। फटितं सहटान्तमुपमहरति-समादिनि ॥ १६४ ॥ प्रागुतं स्टान्तं विवृण्वन् विवेरियसनाविषेकी यायत इत्युपपादिवमु. पसंहरति- ·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाव्यारया। कुण्डल्यहमिति ह्येतद्वाध्येतैव विवेकिना । दुःखीति प्रत्ययस्तद्वत्केवलाहंधिया सह ॥ १६५ ।। कुण्डलीति ॥ केवले शुद्ध ग्रहाण्येवाहंघीः केवलाहंघीतयेति विग्रहः १६५ नन्वदुःसिनो मोक्षोपदेशानुपपत्तेरात्मनोऽपि दुःखित्वमवगम्यते ततस्त- रिसद्धये शक्तिमत्वं गम्यतेऽतो नान्यगतेन निमित्तेनैव दुःखी किंतु स्वतोऽ. पीति सुपुस्यादावपि शक्तिमत्त्वमनिवारितमिति चेत्तवाह- सिद्धे दुखित्व इष्ट स्यात्तच्छक्तिश्छन्दसात्मनः । मिथ्याभिमानतो दुःखी तेनार्थापादनक्षमः ॥ १६६ ॥ सिद्ध इति ॥ कस्यांचिदप्यवस्थायां यद्यात्मनः केवलस्य दुःखित्वं प्रमा णसिद्धं स्यात्तथासति छन्दसा 'इच्छया तच्छक्तिर्दु.खित्वशक्तिः कल्प्येत, न सा कल्पयितुं शक्यते दुःखदर्शनस्सान्यथोपपत्तेरित्याह-मिध्येति । अग्न ह्यन्वयव्यतिरेको दर्शितो तेन मिथ्याभिमाननिबन्धनत्येनार्थापादनक्षमो दुःखित्वानुभव इति योजना । अर्थादनु परया यतः दुःखित्वशक्तिमा चापादनं तस्य क्षमः समर्थोऽयमनुभव इत्यन्यथोपपत्तिरित्यर्थः । तथाच यथादर्शनं दुःखशक्तिमत्वमपि मिथ्यैवेति भावः ॥ १६६ ॥ तामेवान्यथोपपत्ति साधयति- अस्पर्शोऽपि यथा स्पर्शमचलश्चलनादि च । अविवेकात्तथा दुःखं मानसं चात्मनीक्षते ॥ १६७ ॥ अस्पर्शोऽपीति ॥ निरवयवस्य पूर्णस्यात्मनो यथा स्पर्शचलनादिदर्श- नमविवेकादेव । भादिशब्दाच्छयनोस्थानोपवेशनादि गृह्यते । चकारात्परि- रिजरवाभिमानः । तथा मानसं मन कल्पितं च दुःखमविवेकादेवारम- नीक्षत इत्यर्थः ॥ १६७ ॥ अविवेकादेव दुःखदर्शनमात्मनीत्येतदन्वयव्यतिरेकाम्मामुपपादयति- विवेकात्मधिया दुःखं नुयते चलनादिवत् । अविवेकखभावेन मनो गच्छत्सनिच्छतः ।। १६८ ॥

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः । [तत्वमसि- विवेकेति ॥ विवेकरूपयात्मधियेत्यर्थः । यसारस्थूलदेह विवेकारमज्ञा- नेन चलनादिस्थूलदेहसंयन्धिमिध्याध्यस्तमात्मनि निवत्यंते तथा सूक्ष्मदे- हाविवेकनिमित्तं दुःखं ब्रह्मात्मज्ञानेन समूलं निवर्त्यत इत्यर्थः ॥ १६८॥ अनिच्छतोऽप्यविवेकस्वभावान्मनश्चलतीति निमित्तमुक्त्वा नैमित्तिकमाह- तदानुदृश्यते दुःखं नैश्चल्येनैव तस्स तत् । प्रत्यगात्मनि तसात्तदुःखं नैवोपपद्यते ।। १६९ ।। तदेति ॥ नैश्चल्ये सति तस्पारमनस्तदुःखं नैवेत्यन्चयः । उपसंहरति- प्रत्यगात्मनि तस्मादिति ॥ १६९ ।। एवं युक्तितः प्रत्यगात्मनो निःखखामान्ये सिद्ध वाक्यादेव ग्रहास्मी- स्त्यपरोक्षज्ञानं भवतीत्याह- त्वंसतोस्तुल्यनीडत्वानीलाश्वचदिदं भवेत् ॥ १७० ॥ त्वंसतोरित्यर्धेन ॥ इदं वाक्यमखण्डार्थनिष्ठं भवेत्वंसतोस्त्वंसत्पदयो- स्तुल्यनीढरवादेकार्थवृत्तित्यानीलाश्वपददित्यक्षरार्थः । नीलोऽश्व इति पदयोर्यद्यपि गुणगुणिरूपेण संस्पृष्टार्थ विषयावं तथाप्येकद्रव्यपर्यवसायिस्वेन सामानाधिकरण्ये एान्त इति द्रष्टव्यम् ॥ १७०॥ कथं पदयोरेकार्थ निष्ठरवं तदर्शयति- निर्दुःखवाचिना योगाचंशब्दस तदर्थता । प्रत्यगात्माभिधानेन तच्छब्दस युतेस्तथा ॥ १७१ ॥ निदुःखेति ॥ निर्दुःखयाचिना सच्छन्देन योगासामानाधिकरण्यावंश- दस्य तदर्थता तथा प्रत्यगारमाभिधानेन वंशब्देन तच्छन्दस्य सच्छन्दस्स युतेपोगारसामानाधिकरण्यादपरोक्षात्मता सिथतीत्यर्थः ॥ ७n . याक्यमप्यपरोक्षवस्तुप्रतिपादकमित्या स्टान्तमाह- दशमस्त्वमसीत्येवं वाक्यं स्यात्प्रत्यगात्मनि ।। १७२।। - दशमस्त्यमसीति । सष्टम् ॥ १२ ॥ ननु तस्यपदयोरेकार्यनिष्टरवे पपायरवापत्तो सहमयोगोऽनुपपन्न इनि प्रेमाधि पर्यायत्वं प्रवृत्तिनिमिचमेदादित्यभिप्रेत्याह- ·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाव्याख्या। स्वार्थस्स ह्यपहाणेन विशिष्टार्थसमर्पको । प्रत्यगात्मावगत्यन्तौ नान्योऽर्थोऽर्थाद्विरोध्यतः ॥१७३॥ स्वार्थस्य हीति ॥ प्रत्यक्षवपरोक्षवलक्षणस्वार्थस्य स्ववाच्यार्थस्याप्रहा- नवापरित्यागेनैव वंसच्छब्दी विशिष्टार्थसमर्पको । अतो वाच्यभेदाल पर्यायतेत्ययः । एवं समुसण्डार्थत्वेन स्यादित्याशझ्याह-प्रत्यगारमेति । प्रत्यगात्मनः शुद्धसाक्षिणोऽवगतिस्तत्त्वावगतिरन्तोऽवसानं ययोस्त्री । तथा श्रूयमाणं पदयोः सामानाधिकरण्यं मिथो विरुद्धवाच्यार्थसंसर्गेऽन्यतरवि- शिष्टेऽन्यतरे वा पर्यवसानमगच्छरकल्पितभेदपरामर्शन लक्षणया विगतप- रोक्षत्वायंशे स्वरूपमाने सोऽयं देवदत्त इतिवदखण्डे पर्यवस्यतीति प्रत्यगा। स्मावगत्यन्तौ तत्वंशब्दायुक्तापित्यर्थः । ननु तत्त्वंपदयोः सामानाधिकर- ज्यमंशांशित्वादिविपयतयाप्युपपरसते किमित्यखण्डार्थतापक्षपात इत्यत आह-नान्योऽर्थ इति । अतोऽसादुक्तादपण्डादेकरसाद्विरोधी अन्यो- अर्थो न वेदान्तेपु प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । तदिदं विवक्षितं तचमर्थयोः सुवर्ण- कुण्डलमिनियन कार्यकारणभावेन संसर्गः संभवति 'अन्यत्रासास्कृताकृता'- दिति श्रुतिविरोधात् , नापि भूम्यक्षरा दिवदंशांशिभावेन 'निष्कलं निष्कि- यमित्यादिकूटस्थैकरसप्रतिपादकश्रुतिविरोधात्, नापि गुणगुणिभावेन नील- मुस्पलमितिवनिर्गुणत्वश्रुतिविरोधात्, नापि जातिव्यक्तिविशिष्टस्वरूपादिप्र- कारेण संसर्गः 'एकमेवाद्वितीयं' 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' इत्यादिश्रुतिविरोधात्, तस्माद्विशिष्टसंसर्गविरोधिवस्तुमाननिष्ठत्वं वाक्यस्साखण्डास्वमिह विवक्षि- सम् । तथाच विमतमखण्डानिष्टमुपाधिपरामर्शमन्तरेणाविभाध्यमानं भेद- वस्तुनिष्टत्वात्सोऽयं देवदत्तः सं छिद्रमित्यादिवाक्यवदिति ॥ १७३ ॥ नन्वेवमखण्डाथै निष्टत्वेऽपि वाक्यस्य न तावन्माने पर्यवसानं युक्तं बोध- गानास्फलासिद्धेयंत्रान्तरमेएव्यमिति क्रियापर्यवसायिता कमास कल्य्यत इत्याशय मुमुक्षोर्जिज्ञासितमयं विहायार्थान्तरपरत्वकल्पनेऽवुभुत्सितार्थप- रवेन वाक्यस्याप्रामाण्यप्रसङ्गान्मैवामित्यभिनेत्य ज्ञानमान्नादेव फलसिद्धि दृष्टान्तेनोपपादयति- नवबुध्यपहाराद्धि स्वात्मानं दशपूरणम् । अपश्यञ्ज्ञातुमेवेच्छेत्स्वमात्मानं जनस्तथा ॥ १७४ ।। उ.सा.२० ·३०६ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [ तत्त्वमसि- नवयुद्धीत्यादिना ॥ नव चयमिति बुद्ध्या भ्रमरूपयापहारातिरोहि. तत्वात्तिरोधानमावनिवृत्तिफलतया दशरवसंख्यायाः पूरणं स्वात्मानमप- श्यन् ज्ञातुमेवेच्छेनतु किंचिरकर्तुमित्यर्थः । यथायं दृष्टान्तस्तथा जनो मुमु. क्षुरपि स्वमात्मानं केनापि हेतुना विस्मृतं ज्ञातुमेवेच्छति भ्रमनिवृत्तिफला• यैवासः क्रियापरत्वकल्पना नावका लभत इत्यर्थः ॥ १७ ॥ प्रकृते स्वात्मनः फेनापहारः कृत इत्यपेक्षायां दान्तिकं विसदाह- अविद्यावद्धचक्षुष्ट्वात्कामापहृतधीः सदा । विविक्तं दृश्यमात्मानं नेक्षते दशमं यथा ॥ १७५ ॥ अविद्यावद्धेति ॥ भविद्यानाद्यज्ञानं तया यमाच्छादितं चक्षुर्वियेक- दर्शनं यस्य स जीवस्त्रया तस्स मावस्तत्वं तसादिति विग्रहः । भावरणमु- वरवा विक्षेपमाह-कामापहतघीरिति । यहिर्विक्षिसचित्र इत्यर्थः । सदा सर्वदा श्यसंघाताद्विविक्तमेव परमार्थ दगारमतस्यं नेक्षते न पश्यति यथा नवस्वेव दिक्षितचित्तो दशमं नवभ्यो यस्तुतो विविक्तं नेक्षते तधेत्यर्थः १७५ कथं तारमानं जानातीत्यपेक्षायां शास्त्राचार्योपदेशानिमित्तमानानाना- तीति सहष्टान्तमाह- दशमस्त्वमसीत्येवं तत्चमस्यादिवाक्यतः। स्वमात्मानं विजानाति कृत्स्नान्तःकरणेक्षणम् ॥ १७६ ॥ दशमस्त्वमसीत्येयमिति ॥ कृत्वान्तःकरणेक्षणमहंक रपि विविध तरसाक्षिगमित्यर्थः।। १०६ ॥ ननु 'यसम्दयोगः प्रायम्यमित्याधुगलक्षणम् । तच्छन्द एवकारश स्थादुपादेयलक्षण'मिनि न्यायेन प्रथमनिर्दिष्टमुद्देश्यं धरमनिर्दिष्टमुपादेय- मिनि पायेन प्रयमनिर्दिष्टमुपादेयमिनि नियमो यातयः स इह नोपपद्यते यामपमित्या तदर्य प्राथम्यं घूयते । 'महं ब्रह्मास्त्रीयन समर्यस्य एवं सतग्रान्ययान्यथा धूपमाणस्वारस्यमिहोद्देश्यविधेयनियम इत्यासर येद. पदानामयतादेव संपन्धो न पाट्यशादाहर पानं पाप्रमाहरेनियदयनियम पियक्षमाह- .

·प्रकरणम् १८]
पदयोजनिकाव्याख्या।
३०७
इदं पूर्वमिदं पश्चात्पदं वाक्यं भवेदिति ।
अन्वयन्यतिरेकाभ्यां ततो वाक्यार्थबोधनम् ।। १७७ ॥
इदं पूर्वमिति ॥ पाठस्थानियमेऽपि प्रसिद्धमुद्दिश्यानूद्याप्रसिद्धो बोध्यत'
इति न्यायादिदं मसिद्धार्थकं त्वमहमादिपदं पूर्वमिदमप्रसिद्धार्थकं ब्रह्म सदा-
दिपदं पश्चादित्येवं पदं विन्यसं वाक्यं भवेदित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामवधार्य
ततो वाक्यार्थबोधनं स्वमर्थस्य तदर्थात्मस्वप्रतिपत्तिरूपं भवेदित्यर्थः ।।१७७॥
उक्तेऽर्थ हेतुमाह-
वाक्ये हि श्रूयमाणानां पदानामर्थसंस्मृतिः ।
नियमो नैव वेदेऽस्ति पदसांगत्यमर्थतः ॥ १७८ ।।
वाक्ये हीति | स्पष्टम् ॥ १७८ ॥
आचार्येण ग्रामीत्युपदिष्टः खलु शिष्यः कथमहं ब्रह्म स्यामिति पृच्छ-
ति । तदन्यथानुपपरया वाक्यं साक्षाद्वोधजननसमर्थ न भवतीति गम्यते
इत्याशङ्कयाह-
यदा नित्येपु वाक्ये पदार्थस्तु विविच्यते ।
वाक्यार्थज्ञानसंक्रान्त्यै तदा प्रश्नो न युज्यते ॥ १७९ ॥
यदा नित्येप्चिति ॥ नित्येप्र्थाव्यभिचारिप्वित्यर्थः ।। १७९ ॥
पदार्थतत्त्वानभिज्ञस्यैव प्रश्नो घटत इयुक्तं स्पष्टयति--
अन्वयव्यतिरेकोक्तिः पदार्थमरणाय तु ।
स्मृत्यभाये न चाक्यार्थो ज्ञातुं शक्यो हि केनचित् ॥१८॥
अन्वयेति ॥ अन्वयव्यतिरेकोक्तिशब्देनावान्तरवाक्यैस्तदनुकूलैश्च तक-
रारमानारमविवेचनमुच्यते । पदार्थस्मृतिः पदोपस्थापित्तवाक्यार्थज्ञानकारण.
मित्यत्र लोकमसिदिमाह--स्मृत्यभाव इति ॥ १८० ॥
तत्रापि वंपदार्थ विवेकेऽतीव प्रयतः कार्य इत्यमित्याह-
तत्वमसादियालयेषु लंपदार्थाविवशतः ।
व्यज्यते नैव वाक्यार्थों नित्यमुक्तोऽहमित्यतः ॥ १८१ ॥

·- उपदेशसाहस्री पद्यभाग: २॥ [तविमसि- तत्वमस्यादीति ॥ त्रिभिः श्लोकैः ॥ १८ ॥ विचारप्रयोजनं द्रढयति- अन्वयव्यतिरेकोक्तिस्तद्विवेकाय नान्यथा । त्वंपदार्थविवेके हि पाणावर्पितविल्ववत् ।। १८२ ॥ चाक्यार्थो व्यज्यते चैवं केवलोऽहंपदार्थतः । दुःखीत्येतदपोहेन प्रत्यगात्मविनिश्चयात् ॥ १८३ ॥ अन्वयव्यतिरेकोक्तिरिति ॥ अत इति पूर्वश्लोकगतं पदमसिन्यो। ज्यम् । तद्विवेकाय स्वंपदार्थविवेकायेत्यर्थः । पदार्थविवेकफलं स्पष्टयति- स्वंपदार्थविवेके हीति । फेयलो भेदसंसर्गशून्यो वाक्यार्थ इत्यन्वयः । तन्न हेतुमाह-अहंपदार्थतो दुःखीस्खेतदपोहेनेति । अहमिति प्रतीयमानारपदा. थाहुःसीन्येतस्पेदमंशस्यापोहेन प्रत्यगारमनः साक्षिणो विशेपेण निय- यादित्यर्थः ॥ १८२ १८३ ॥ एवमुक्तेन न्यायेन वाफ्यादेवापरोक्षासण्डमझारमज्ञानमुपपाचेदानी पूर्व- वादिकल्पनाया निर्मूलतामाह- तवं संभवत्यर्थे श्रुतहानाथुतार्थधीः । नव कल्पयितुं युक्ता पदयाक्यार्थकोविदः॥१८४ ॥ तप्रेयमिति ॥ स्पष्टम् ॥ १८४ ॥ यथास्याप्यानं वाक्यस्य ययाथुतार्थे संभवति सति ध्रुवहान्यादिकापन. मनवकारामिरयुक्तमयुक्तं, 'प्रत्यक्षादिविरदेय याश्यस्यायाधदर्शनादिनि पूर्ण- यादी हटान्तेन शहरो प्रत्यक्षादीनि वाधेरकृष्णलादिपु पावत् । अक्षजादिनिमरतः कथं साद्वाक्यबाधनम् ।। १८५ ।। प्रत्यक्षादीनीति ॥ यथा 'कृष्णसान्ध्रपपेदिनि कृष्णसादयाप्यमुपः प्रेमपकणेपु धुतोऽपि पाफः प्रत्यक्षेण पाध्यते, नेपु विशिरोरांनास्किरव. स्या एवं संस्कारसत्र पाफकियासाम्यः एपमिहाप्पसण्टापा याश्यप ·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकाव्याख्या। ३०९ । प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि भेदग्राहकाणि बाधेरन् । श्रुतेऽध्यात्मनो ब्रह्मत्वे पूर्ण. स्वादर्शनादतः प्रसंस्थानेनारमसंस्कारार्धता वाक्यस्येति चेत्तत्रोत्तरमाह- अक्षजादीति । भवेदेवं यदि कर्तृत्वादिप्रतिभासस्य प्रत्यक्षप्रमाणता स्यातद स्ति, अध्यस्ताहंकाराद्युपरागमन्तरेण स्वत भात्मनि दु.खिरवादिधर्मसंबन्धस्य निराकृतस्यादतः प्रत्यक्षाधाभासैरेतैः प्रमाणभूतवाक्यबाधनं कथं स्यात् । नैव स्यादित्यर्थः । प्रयाजे कृष्णलं जुहोतीतिवद्रह्मज्ञाने संस्कृतस्यात्मनोऽन्यत्र विनियोगादर्शनादिह न संस्कारार्धत्वं वाक्यस्योपपद्यते सद्यो ब्रह्मत्वादर्शनं तु पदार्थमतिदा भावादिरयुक्तमेवेति भावः ॥ १८५ ॥ नन्येवंविरोधिता न क्षणाप्रामाण्यामाथेऽपि स्यादनुत्पत्तिलक्षणमप्रामाण्यं वाक्यस्येति पूर्ववादी शकते--- दुःख्यसीति सति ज्ञाने निर्दुःखीति न जायते । प्रत्यक्षादिनिभत्वेऽपि वाक्यान व्यभिचारतः ॥ १८६ ।। दुःख्यसीति सतीति ॥ दुःखित्यादिमानस्योक्तरीत्या प्रत्यक्षाद्याभास. स्येऽपि दुःख्यसीति विरोधिगन्धिनि ज्ञाने सति वाक्यानिदुःखीति विज्ञानं न जायत इति योजना । पूर्वसिद्धतया प्रत्यक्षस्यासंजातविरोपित्वेन माय- ल्यमस्तीत्यभिप्रायः । दूपयति-न व्यभिचारत इति ॥ १८६ ॥ तमेव व्यभिचारमाह- समे दुःख्यहमध्यासं दाहच्छेदादिहेतुतः । तत्कालभाविभिर्वाक्यैर्न वाधः क्रियते यदि ॥ १८७ ॥ स्थान इति ॥ स्वमे दाहच्छेदादिहेतुतो निमित्तादहं दुःण्यासं तदातोप- देशानिर्दुःखोऽभूवमित्यनुभवसिद्धत्वानास्मधर्मो दुखिरवादीत्यर्थः । पराभिनिवेशमनुभवति–तरकालेति ॥ १८७॥ तथापि दुःखमारमयभिचारीत्याह- समाप्तेस्तहि दुःखस्स पाक तद्वाध इष्यताम् । न हि दुःखस संतानो भ्रान्तेर्वा दृश्यते क्वचित् ॥ १८८ ॥ समातेरिति ।। दु:सस्य समारूर्व नद्रायो, दुःखयाध इप्यते एवं ·३१. . उपदेशसाहस्री पद्यमागः २ । [तत्वमसि- माझ पूर्वमपि दुःखं नाभूदिति तद्वाध इप्यतां मध्ये श्यमानस्य भुक्तिरू. प्रचन्मिध्याव्यभिचारादित्यर्थः । कुतो बाध इप्यत इत्यन हेतुमाह- होति । भ्रान्तैति दृष्टान्तार्थो वाशब्दम्नस्सातदुःखित्वादेरामनि सति प्पभि- चारादागन्तुकस्य घाविकारिण्यारमन्यनुपपत्तैरारोपितत्वसिद्धी प्रमाणानं शुक्तितत्वज्ञानमिव रजतादियाघनेन दुःसिस्वादियाधनं कुर्यदेव वाक्यादुदेतीति न चाश्यस्यासामथ्यंशावकाश इति तात्पर्याधः ॥ १८८ ॥ इतथा याश्यं न मलक्षाहुयलमित्याह- प्रत्यगात्मन आत्मत्वं दुःख्यसीत्यस्य बाधया । दशमं नवमस्येव वेद चेदविरुद्धता ।। १८९ ।। प्रत्यगात्मन इति ॥ स्पष्टार्थः ॥ १८९ ॥ विनरेणोक्तं न्यायाधं संक्षिप्याह श्लोकचतुष्टयेन- नित्यमुक्तत्व विज्ञानं वाक्याद्भवति नान्यतः । वाक्यास्यापि विज्ञानं पदार्थस्मृतिपूर्वकम् ।। १९० ।। अन्वयव्यतिरेकाम्या पदार्थः सर्यते ध्रुवम् । एवं निर्दुःखमात्मानमक्रिय प्रतिपद्यते ॥ १९१ ।। नित्यमुक्तत्वेत्यादिना १९० ॥ १९ ॥ सदेवेत्यादिवास्येभ्यः प्रमा स्फुटतरा भवेत् । दशमस्त्वमसीत्यसाधयं प्रत्यगात्मनि ॥ १९२ ।। प्रयोधन यथा स्वामं सर्वदुःखं निवर्तते । प्रत्यगात्मधिया तद्वदुःखित्वं सर्वदात्मनः ॥ १९३ ।। ममा फुटतरा भपरोक्षा । निगमाययाताः सोडाः ॥ १९२ ॥ १९ ॥ पुरोक्तहणालादिपाकाष्टान्वयंपाय फुटपति- कृष्णलादी प्रमाञ्जन्म तदन्यार्थाऽमृदुत्वतः । वचमसादिवास्येषु न त्वेवमविरोधतः ॥ १९४ ॥ - ·मकरणम् १८] पदयोजनिकान्यारया। कृष्णलादाविति ॥ प्रमाया अजन्म यरकृष्णलादी तधुज्यते यतस्वर- ग्रान्याधाममा हटाया न पाकार्याऽमृदुरवतो मृदुत्वारकप्पालानामिनि योजना। कृष्णलपाके पुरपस्यानश्वयादशपयार्थे च नियोगानुपपत्तरित्ययः ॥ १९४ ॥ महते न तथाविधो विरोधोऽस्तीत्याह- चाक्ये तश्चमसीत्यसिज्ञातार्थ वदसिद्वयम् । त्वमर्थे सत्यसाहाय्याद्वाक्यं नोत्पादयेत्प्रमाम् ।। १९५।। चाफ्य इति ॥ 'तापमस्यादिवाक्येषु संपदार्थाविवेकतः । यज्यते नव चाक्या' इत्युक्तं प्रपशयंस्पंपदार्यवियेचने यसाधिक्य सूचयति-यावये तामिति । पदनयारमकेऽसिन्याक्ये तसदमसिपदं घेति द्वयं ज्ञातायं प्रसि- द्धार्थ रयम त्वंपदार्थे सत्यविज्ञातेऽसाहाय्यारसाहाय्यशून्यरवारसहकारिविर- हाहास्यमेतमा नोरपादयेदपरोक्षनिश्चयरूपामित्यर्थः ॥ १९५॥ अमिपदस्योपयोगमाह- तचमोस्तुल्यनीडार्थमसीत्येतत्पदं भवेत् ।। १९६ ।। तत्यमोरिति ॥ तुल्पनीलार्थ पुर चिन्तयेत्यादिक्रियाकाहानियार- न सामानाधिकरण्यसियालम्यनस्वस्पष्टीकरणार्थमस्सस्सीत्यादिपदमुपयु- ज्पत इत्यर्थः । १९६ ॥ निराका सामानाधिकरण्ये सति को लाभ इस्यपेक्षापामाह- तच्छन्दः प्रत्यगात्मार्थस्तच्छन्दार्थस्त्वमस्तथा । दुःसित्याप्रत्यगात्मत्वं वारयेतामुभावपि ॥ १९७ ॥ तच्छन्द इति ॥ प्रत्यगारमायों यस स प्रत्यागारमार्थसम्मन्दः स्वावं. पदेन सामानाधिकरण्यादिनि योग्यम् । तया स्वमस्वंपदस सच्छदार्यो- अर्थो भयेरपदेन सामानाधिकरण्यादिति योजना । सदा या को शाम इनि तमाह-दुःसिरति । उमायपि रादौ स्यमभंस दुःखिरयांश सदस्याऽना- इमर परोक्षरांनी प पारयेवामित्पर्यः । १९० प्रयं यारयावर्णनेऽदितीपरपपरमुत्या विरोप: मिथासनिमसोप. संहाति- ·३१२ उपदेशसाहसी पद्यभागः २॥ [तवमसि- एवं च नेतिनेत्यर्थ गमयेतां परस्परम् ।। १९८ ॥ एवं चेति ।। नेतिनेतिवाक्यसिद्धमयमित्यर्थः ॥ १९८॥ पूर्वपक्षे श्रुतहान्यश्रुतकल्पना निःप्रामाणिकेत्युक्तमुपसंहरति- एवं तामसीत्यस गम्यमाने फले कथम् । अग्रमाणत्वमस्सोक्ता क्रियापेक्षत्वमुच्यते ॥ १९९ ॥ एवमिति ।। कथंगन्द आक्षेपार्थः ॥ १९९ ॥ यसादेवं विचार्यमाणे क्रियाया अनवकाशस्तसादित्युपसंहरति- तसादाद्यन्तमध्येपु कुर्वित्येतद्विरोध्यतः । न कल्पामोऽश्रुतत्वाच्च श्रुतत्यागोऽप्यनर्थकः ॥ २० ॥ तस्मादिति ॥ आदौ तस्वमसीनि प्रथमोपदेशे मध्ये पदार्थपरिशोधना- न्वयव्यतिरेकग्रहणकालेऽन्ते च निर्विचिकित्सब्रह्मानुभवकाले कुर्वित्येतदनु- टानकल्पनं तत्तदर्थप्रनिपत्तिविरोधि यतोऽतो न कल्पामः न कल्पयाम: क्रियामिति शेपः। किंच अश्रुतत्वादपि न कल्पयामः । न केवलमधुतस्या- क्रिया त्याज्या श्रुतत्यागस्यानर्थकररवादपीलाह-श्रुतेनि । नहि तत्वमर्थयोः स्वरूपमप्राप्त चिन्तनीयतया विधातुं शक्यते तव्याप्तेश्वान्यतोऽसंभवादस्सा- देव तत्प्राप्तिमाशंसतो वाक्यभेदादिदोपप्राप्तिरपरिहार्यो स्यात्तवमोतत्वसि- दमनपेक्ष्येव यथाकथंचिचिन्तनविधानाभ्युपगमेऽचिन्त्यब्रह्मसाक्षारकारस्था- प्रमात्यादविद्यानिवृत्तिफलासिद्धनिरर्थकः प्रसंस्यानविधिरिति भावः ॥२०॥ उतार्थानभिज्ञः पुनराक्षिपति- यथानुभूयते वृप्तिर्भुजेक्यिान्न गम्यते । वाक्यस्य विधृतिस्तद्वद्गोशकृत्पायसीक्रिया ॥ २०१॥ यथेति ॥ मुजेभॊजनाप्तिः फलं वाक्याद्वाक्यार्यज्ञानमात्रान गम्यते । मोक्षफलमिति शेषः । तस्माद्यथा गोशकृतो गोमयात्पायसीक्रिया पायस- करणं नोपपद्यते तस तदसाधनत्वात्तद्वद्वाक्यस्य विधतिर्विधारणमर्थतोऽव. घारणं न वास्यायांपरोक्षसायनमित्सर्यः ॥ २०१॥. .

·प्रकरणम् १०] पदयोजनिकाव्याल्या । उत्सर्गतो वाक्यं नार्थापरोक्ष्यार्थमित्येतदगीकुर्वन्प्रकृते तसापवादक. माह सिद्धान्ती- सत्यमेवमनात्मार्थवाक्यापारोक्ष्यबोधनम् । प्रत्यगात्मनि न त्वेवं संख्यामाप्तिवदध्रुवम् ॥ २०२॥ सत्यमिति । प्रत्यगात्मनि तु नैवमध्रुवमनिश्चितं किंतु संख्याप्तिवद्दश- मसंरयावदपरोक्षज्ञानसाधनत्वं वाक्यस्य ध्रुवमेवेत्यर्थः ॥ २०२ ॥ कुत इत्यपेक्षायां स्वतोऽपरोक्षप्रत्यगात्मन एव ब्रह्मत्वोपदेशादियाह- स्वयंवेद्यत्वपर्यायः स्वप्रमाणक इप्यताम् । निवृत्तावगमः सिद्धः स्वात्मनोऽनुभवश्व नः ॥ २०३ ॥ स्वयंवेद्यत्वेति ॥ स्वप्रमाणकः प्रमाणनिरपेक्षमकाशमानतास्वभाव आत्मप्यतां स्वयंज्योतिष्ट्वादिश्रुतेरित्यर्थः । तथाच वाक्यादहमोऽहंकारस्य ग्रह्ममेदकनिवृत्ती स्वारमनोऽनुभवश्व सिद्ध एव नोऽस्माकमिति न किंचिदनु. पपसमित्यर्थः । विमतं परोक्षाज्ञानजनक वाक्यत्वात्संमतवदित्यादिप्रयोगे- नारमविषयत्वमुपाधिदशमस्त्वमसीत्यादौ व्यभिचारश्चेत्युक्तं भवति ॥ २०३३॥ अत्र दुःसानुभवविरोधशङ्का न कार्या दुःखस्य व्यभिचारिरवेनात्मधर्मस्वस्थ निरस्तत्वाद्विषयधर्मत्वाचेत्यभिप्रेत्याह- बुद्धीनां विषयो दुःखं नो यस विपया मताः । कुतोऽय दुःखसंवन्धो दृशैः सात्प्रत्यगात्मनः ॥२०४ ॥ बुद्धीनामिति ॥ दुःल्यहमसीति दुःखधर्मवावेनाहक रेवानुभवा- तस्स विषयमूतं दुःसं न बुद्धिवृत्याश्रयाहंकसाक्षिण भात्मनो धर्मः । संभवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ सर्वधर्मरहितश्चेरप्रत्यगारमा कयं तस्यानुभव इत्यत आह- दृशिरेवानुभूयेत से यानुभयात्मना । तदाभासतया जन्म धियोऽस्यानुभवः स्मृतः ॥ २०५॥ दृशिरेवेति ॥ शेरनुभवस्वभावापात्तस्य स्वरूपे ·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [ तत्त्वमसि- उपेक्षेतेत्यर्थः । तर्हि कथं तस विशेषानुभव इति तत्स्वरूपमाह -तदा- भासतयेति । चैतन्याभासव्याप्ततया धियो जन्मैवात्मन आगन्तुकोऽनुभवः स्मृतो विद्वद्भिरित्यर्थः ॥ २०५॥ प्रकारान्तरेण प्रसंख्यानप्राप्ति निराकरोति- अशनायादिनिर्मुक्तः सिद्धो मोक्षस्त्वमेव सः । श्रोतव्यादि तवेत्येतद्विरुद्धं कथमुच्यते ॥ २०६॥ अशनायादीति ॥ सर्वसंसारनिर्मुक्तो नित्यसिद्धो मोक्षो ब्रह्मत्वमेवे- स्थाचार्योपदेशे सति तव श्रोतव्याद्यनुप्ठेयं विद्यत इति कथं विरुद्धमुच्यते । नह्य विक्रियं ब्रह्मत्वं कर्ता चेति वचः प्रमाणं स्थादित्यर्थः ॥ २०६ ॥ अथ तत्त्वम्-- सेत्सतीत्येव चेत्तत्स्याच्छ्यणादि तदा भवेत् । मोक्षस्यानित्यतैवं स्याद्विरोधे नान्यथा वचः ॥ २०७ ।। सेत्स्यतीति । विपरिणाम उपदेशवाक्यस्याभ्युपेयत इति शङ्कामनूद्य सत्रैकं संधिसतोऽपरं प्रच्यवत इति न्यायेन मोक्षानित्यत्वप्रसङ्गदोपमाह- सेत्स्यतीति । एवमुभयथाविरोधे सति वचो वाक्यं नान्यथा न विपरिणाम- यद्युक्तमित्यर्थः ।। २०७॥ इतश्च प्रसंख्यानवादोऽनुपपन्न इत्यत आह- श्रोश्रोतव्ययोर्भेदो यदीष्टः स्याद्भवेदिदम् । इष्टार्थकोप एवं स्थान युक्तं सर्वथा वचः ॥ २०८ ॥ श्रोतृश्रोतव्ययोरिति ॥ श्रोत्रादिभेदो यदीष्टः स्यात्तदैवं प्रसंख्यानं भवेत्कर्तृकर्मभेदाभावे कार्यानुपपत्तेरित्यर्थः । अस्तु भेद इति चेत्तना- -इष्टार्थेति । जीवस्य ब्रह्मभावो हीष्टार्थः सोऽन्यस्यान्यभावायोगा- 'द्विहन्येतातः सर्वथा वचो वाक्यं न युक्तमयुक्तप्रमाणमेव प्रसंख्यानपक्षे भवेदित्यर्थः ॥ २०८॥ न युक्तं वच इत्येतरप्रकटयति- - सिद्धो मोक्षोऽहमित्येव ज्ञात्वात्मानं भवेद्यदि ।

·.
मकरणम् १८] पदयोजनिकान्यारया।
चिकीपुर्यः स मूढात्मा शास्त्रं चोद्घाटयत्यपि ॥ २०९ ॥
सिद्ध इति ।। उक्तमकारेणारमान ज्ञावा यो यदि चिकीर्षुभवेत्स मूदा.
स्मेत्यन्ययः । उदाटयायुस्सादयतीत्यर्थः ॥ २०९ ॥
मूढारमायं प्रकटयति-
नहि सिद्धस्स कर्तव्यं सकार्यस्य न सिद्धता ।
उभयालम्बनं पुर्वन्नात्मानं चञ्चयत्यपि ॥ २१० ॥
नहीति ॥ सष्टम् ॥ २१ ॥
ननु किमित्यमानिन्दयासदभिप्रायमज्ञायेति पूर्ववादी स्वाभिप्राय-
माविषकरोति-
सिद्धो मोक्षस्त्वमित्येतद्वस्तुमात्र प्रदर्यते ।
श्रोतुस्तथात्य विज्ञाने प्रवृत्तिः स्यात्कथं विति ॥ २११ ॥
सिद्धो मोक्षस्त्वमिति । मुमुक्षोरारमविज्ञाने प्रवृत्यर्य सिद्धग्रह
रूपो मोक्षस्वमसीति यस्तुमात्रकथनपरमिदं वाक्यं न ताये पर्ययसि-
तमित्यर्थः ॥२१॥
उतमेव विणोति-
कर्ता दुःख्यहमसीति प्रत्यक्षेणानुभूयते ।
कर्ता दुःखी च माध्यमिति यत्नो भवेचतः ।। २१२ ॥
फतेति ॥ सएम् ॥ २२॥
चाफ्यप्रयणानन्तरं मन्तग्य इति भुत्या कतप्यविधानादप्येयमेवाम्यु-
पेयमित्याह--
तद्विज्ञानाय युस्यादि कर्तव्यं थुतिरत्रवीत
कर्तृत्वायनुवादेन सिद्धत्वानुभवाय तु ॥ २१३ ।।
तद्विमानायेति ॥ त्वमिति कर्तृत्वमनूय-पस्तुगत्या व सिद्धमोक्षमा-
रूपोसाखरज्ञानाय यतस्येति पारयवारयमित्यर्थः ॥ २३॥

·[तत्वमसि- उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । नेयं कल्पना श्रुत्यनुसारिणीति सिद्धान्ती दूपयति- निर्दःखो निष्क्रियोऽकामः सिद्धो मोक्षोऽहमित्यपि । गृहीत्वैव विरुद्धार्थमाध्यात्कथमेव सः ॥२१४ ॥ निर्दुःख इति ॥ निर्दुःखादिविशेपणो मोक्ष एवाहमिति गृहीत्वा- पीत्यन्वयः । पाक्याद्वाक्यार्थज्ञानं न जायत एवेति न वक्तुमुचितमप्रा- माण्यप्रसङ्गादनुभवाविरोधाच । तथाचोत्पन्ने ज्ञाने तद्विरुद्ध प्रतिपत्तिनं संजा. घटीतीत्यभिप्रायः ॥ २१ ॥ यदि वाक्यादेव निर्दुःखादिलक्षणमोक्षात्मसाक्षात्कारः कथं तर्हि तदा तद्विरुद्धाकारानुभव इति पृच्छति- सकामः सक्रियोऽसिद्ध इति मेऽनुभवः कथम् । अतो ये विपरीतस्य तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ २१५॥ सकाम इति ॥ अतः सकामस्वादिरूपाद्विपरीतस्स मे ब्रह्मभूत. स्येत्यर्थः ॥ २१५ ॥ अन्यस्वभावस्य सतो ममान्यस्वभावानुभवः कथमित्यस्मिन्नर्थे सकृच्छ्रुत. वाक्यस्य पुंसः प्रश्नो घटते युज्यते । ननु कथमहं निर्दुःखादिरूप इति मुक्त- त्वानुभवार्थे इति प्रश्नविषयं विविच्य प्रतिवक्ति-- इहैव घटते प्रश्नो न मुक्तत्वानुभूतये । प्रमाणेन विरोधी यः सोऽत्रार्थः प्रश्नमर्हति ॥ २१६ ॥ इहैवेति ॥ स्पष्टम् ॥ २१६ ॥ भज्ञातज्ञापनस्वभावेन प्रमाणेनापूर्थेि योधिते तद्विरोधी या प्रमाणा. भासगृहीतोऽर्थः स प्रश्नमहतीत्युकं प्रपञ्चयति- अहं निर्मुक्त इत्येव सदसीत्यन्यमानजः । प्रत्यक्षाभासजन्यत्वादुःखित्वं प्रश्नमर्हति ।। २१७॥ अहं निर्मुक्त इति ॥ सदसीति यदन्यन्मानं तज इत्यथैः ॥ २१७ ॥ .

·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकान्यारया। इदानी शिष्याकासावशेनापि कार्यकल्पनं.न घटत इत्याह- पृष्टमाकाशितं वाच्यं दुःखाभावमभीप्सितम् ॥ २१८॥ पृष्टमिति ॥ किं तदाकाडितं तदाह-दुःखाभावमभीप्सितमिति । दु.खस्याभावो यसिंह.साभावं ग्रहारूपं मोक्षलक्षणमित्यर्थः ॥ २१८ ॥ प्रश्नस्वरूपमुपन्यस्य तदनुरूपत्वं प्रतिवचनस्य निगमयति- कथं हीदं निवर्तेत दुःखं सर्वात्मना मम । इति प्रश्नानुरूपं यद्वाच्यं दुःखनिवर्तकम् ॥ २१९ ।। कथं हीति ॥ स्पष्टम् ॥ २१९ ॥ ननु पृष्टमेवोच्यते मसंरयानद्वारेण तब्यतिरेकेण श्रुतेदुःसापनयनसाम- ाभावादित्याशहर प्रमाणस्य प्रमेयावबोधनमेव कार्य न कार्यान्तरमस्तीति परिहरति- श्रुतेः स्वात्मनि नाशङ्का प्रामाण्ये सति विद्यते । तसादात्मविमुक्तत्वं प्रत्याययति तद्वचः। वक्तव्यं तत्तथार्थ स्याद्विरोधेऽसति केनचित् ।। २२० । श्रुतेरिति ॥ श्रुतेः स्वतःसिद्ध प्रामाण्ये सति स्वात्मनि स्वप्रमेये नाशङ्का विद्यते । स्वप्रमेयावभाससामाभावाशका न विद्यत इत्यर्थः । किं ततः सिद्धं तदाह-तस्मादिनि । मुक्तत्वप्रत्ययं प्रति कारणावं यावीत्यर्थः । विरो- धपरिहारस्य कृत्तवादिति भावः ॥ २२०॥ वाक्यस्योक्तार्यानुभवहेतुतां विहाय गत्यन्तरं नास्त्यनुभवमार्गगत- मित्याह- इतोऽन्योऽनुभवः कश्चिदात्मनो नोपपद्यते । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातारमिति श्रुतेः ।। २२१ ॥ इतोऽन्य इति ॥ प्रकारान्तरकल्पना चान्नानुपपन्ना श्रुतिविरोधादित्या- ह-अविज्ञातमिति ॥ २२१ ॥ पदुर पूर्वपक्षिणा मात्र वर्ष मे शारसंविधा सादलि उप सति' इति तदन्यथैवोपपत्तेन प्रसंरयानकल्पकमित्याह- ·- उपदेशसाहस्रीपद्यभागः २। [तत्वमसि- त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम् । साधनत्वं व्रजत्येव शान्तो दान्तानुशासनात् ॥ २२२ ॥ त्वंपदार्थति ॥ 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्म- पेवामानं पश्यतीति श्रुतेरुपरतिशब्दनिर्दिष्टस्य संन्यासस्यात्मज्ञान प्रति साधनत्वावगमान तस्याशास्त्रसंवेद्यतया परित्यागप्रसङ्ग इत्यर्थः । तथाच वाक्यार्थज्ञानस्य पदार्थज्ञानपूर्वकत्वारपदार्थावधारणपर्यन्तमेवानमधर्माणा विधितोऽनुष्टानं ततः परं तु वाक्यादवगतब्रह्मात्मतत्वस्य 'मयेदमस्मै कर्त- व्यमिति नियोज्यविषयप्रयोजनबुद्धेरनुत्पत्तेन तस्स कापि विधितः प्रवृत्तिः किंतु साधकावस्थायामभ्यस्तस्य निवृत्तिरूपस्याश्रमधर्मस्य ज्ञानाविरोधिनः संस्कारमात्रेणानुवृत्तिर्भवति, ततश्च म यथेष्टचेष्टाप्यवकाशं लभत इति सर्व. मवदातमेवास्सन्मत इति भावः ॥ २२२ ॥ एतदेव प्रपञ्चयिष्यन्वाक्यार्थोदयप्रकार श्रीतं व्युत्पादयति-- त्वमर्थ प्रत्यगात्मानं पश्येदात्मानमात्मनि । वाक्यार्थं तत आत्मानं सर्व पश्यति केवलम् ॥ २२३ ॥ त्वमर्थमिति ॥ शान्त्यादिसाधनसंपनो भूत्वात्मन्येवारमाभासव्याप्ते स्वकार्यकारणसंघातपवनपहिरात्मानं प्रत्यक्चेतयितारं पश्येदिति श्रुत्यर्थः प्रयमार्धेनोकः । सर्वमेनं पश्यतीति श्रुत्यर्थमुत्तरार्धेनाह-तत इति । एवं शोधितं प्रत्यगारमानं सर्व ब्रह्म पश्यतीति श्रुत्यर्थो दर्शित इति घोत. यति-वाक्यार्थमिति ॥ २२३ ॥ एवं विज्ञानवाक्यार्थस्य विधिगोचरता नैव संभवतीत्साह- सर्वमात्मेति वाक्यार्थे विज्ञातेऽस्य प्रमाणतः । असत्त्वे ह्यन्यमानस्य विधिस्तं योजयेत्कथम् ॥ २२४ ॥ सर्वमात्मेति ॥ स्पष्टम् ॥ २२४ ॥ चाक्यार्थविज्ञानामागेव विधयोऽवकाशं लभन्ते नोमित्युपसंहरति-- तसाद्वाक्पार्थविज्ञानानोर्च कर्मविधिर्मवेत् । नहि ब्रह्मासि कर्तेति विरुद्ध भवतो धियौ ॥ २२५ ॥ .

·प्रकरणम् १८] पदयोजनिकान्याख्या। तस्मादिति ॥ ऊचं विध्यसंभवे हेतुमाह-नहीति ॥ २२५ ॥ नन्वैक्यज्ञानेन भेदज्ञानमेव किमिति बाध्यते विपरीतमेव किं न स्थादित्यत भाह- ब्रह्मामीति च विद्ययं नैव कर्तेति बाध्यते । सकामो बद्ध इत्येवं प्रमाणाभासजा तया ।। २२६ ।। ब्रह्मासीति चेति ॥ प्रमाणाभासाजाता प्रमाणाभासजा तयेति विग्रहः ।। २२६॥ स्वभावप्रवृत्ताया बुद्धेः प्रमाणजातया बाध्यत्वं दृष्टान्तेनोपपादयति--- शास्त्राब्रह्माणि नान्योऽहमिति घुद्धिर्भवेद्बुढा । यदा युक्ता तदैवं धीर्यथा देहात्मधीरिति ॥ २२७॥ शास्त्रादिति ॥ दृढा यदा भवेत्तदैवंधीः कर्ताहमित्येवं धीरयुक्तेय- स्वयः । यथा देहात्मधीर्मनुष्योऽहमित्यादिरूपा शास्त्राद्विदितात्मतत्त्वस्य न भवति तथेत्यर्थः ॥ २२७ ॥ विदिवारमतत्वस्य कर्ता कामीत्यादिधीरनवकाशेत्युक्तेऽर्थे दृष्टान्ता- न्तरमाह-- सभयादभयं प्राप्तस्तदर्थ यतते च यः। स पुनः सभयं गन्तुं स्वतन्त्रश्चन्न गच्छति ।। २२८ ।। सभयादिति ॥ लोकप्रसिद्धार्थानुवादिश्लोकः सष्टार्थः ॥ २२८ । यदुक्तं नियोगाभावे ज्ञानिनो यथेष्टचेष्टामाप्तिरिति तनाह--- यथेष्टाचरणप्राप्तिः संन्यासादिविधौ कुतः। पदार्थाज्ञानयुद्धस्य वाक्यार्थानुभवार्थिनः ॥ २२९ ।। यथेति ॥ भादिपदाच्छ्रवणादिविधिगृह्यते । पदार्थयोरासमन्ताज्ज्ञानं पदार्याज्ञान पदार्थस्वरूपालोचनं तेन युद्धस । देहाभिमानशून्योल था. वत् । पदार्थाज्ञानाद्दुद्धस्य प्रतिबुद्धस्येति था।

·३२०
उपदेशसाहस्री पद्यभागः २। [तवमसि-
तत्रैव लग्नचित्तस्य कुतो यथेष्टाचरणप्राप्तिीमित्ताभावादवसराभावाचे-
त्यर्थः । प्रबुद्धवाक्यार्थस्य तु मिथ्याज्ञानलेशस्याध्यभावात्तन्मूला यथेष्टचेष्टा
नोनिमपतीति भावः ॥ २२९ ।।
प्रकरणार्थमुपसंहरति-
अतः सर्वमिदं सिद्धं यत्प्रागसाभिरीरितम् ॥ २३० ॥
अतः सर्वमिदमिति ॥ स्पष्टम् ॥ २३० ॥
मुमुक्षोरपि नास्ति यथेष्टयेष्टा कुतः सा मुक्तस्य स्यादिति कैमुति-
कन्यायमाह-
यो हि यस्माद्विरक्तः सान्नासौ तसै प्रवर्तते ।
लोकत्रयाद्विरक्तत्वान्मुमुक्षुः किमितीहते ॥ २३१ ॥
यो हीति ॥ २३१ ॥
विद्रुपो नियोगपारतत्र्याभावेऽपि भिक्षाटनादिप्रवृत्तवद्विपयान्तरेऽपि
प्रवृत्तिः कदाचिरस्यादिति चेत्तनाह-
क्षुधया पीड्यमानोऽपि न विपं ह्यत्तुमिच्छति ।
मृष्टान्नध्वस्ततइ जाननामूढस्तजियत्सति ॥ २३२॥
क्षुधयेति ॥ विपयागां दुःखसाधनतावधारणपूर्वकं प्रागेय विषवस्य-
क्तानां न पुनरुपादानममूढस्य संभवति । भिक्षाटनादेस्तु ज्ञाननिष्ठाविरोधा.
भावाच्छीरस्थितिमात्रहेतुतयावश्यकत्वेऽप्यपूर्वोपचयहेतुस्वाभावाच संस्का-
रमशादनुवृत्तिरिनि न दोष इति द्रष्टव्यम् ॥ २३२ ॥
उत्पन्नतत्वज्ञानस्य यद्यपि किमपि कृत्यं नाति तथापि गुरुशाने मान-
नीये एवेति शिप्यान् शिक्षयन्निव गुरुपमाणं निवनाति-
वेदान्तवाक्यपुष्पेभ्यो ज्ञानामृतमधूत्तमम् ।
उनहारालिवद्यो नस्तमै सद्गुरवे नमः ॥ २३३ ॥
वेदान्तवाक्येति । स्पटम् ॥ नोऽसदर्थमित्यर्थः ।। २३३ ॥
इत्यष्टादशं तत्वमसिप्रकरणम् ॥ १८॥

·प्रकरणम् १९] पदयोजनिकान्याख्या। अथात्ममनःसंवादप्रकरणम् १९ तदेचं संक्षेपविस्तराम्यां तापदार्थपरिशोधनपूर्वकं ब्रह्मात्मैक्यलक्षणवा. क्यार्थज्ञानं सफलं सर्ववेदान्तप्रत्ययं प्रमाणयुक्तिभ्यामुपपादित, नित्यशुद्धबु- दमुक्तसत्यज्ञानानन्तानन्दस्वभावस्य प्रत्यगात्मनो भेदविपर्यासाद्यनेकानर्थ- हेतुश्वाहंकारमनोबुद्धिचित्तवाच्यमन्ताकरणमिति च तत्रतत्रोक्तम् । इदानी प्राधान्येन मनोध्यासनिबन्धन एवात्मनः संसारोऽतो मनःस्वरूपतः चेष्टा. नुसंधानेन तद्विलापने यनः कार्य इत्यभिप्रायेणात्ममनःसंवादरूपं प्रकरण- मारभमाणो भगवान्भाष्यकारः प्रकरणप्रयोजनं तावदाह- प्रयुज्य तृष्णाज्वरनाशकारणं चिकित्सिते ज्ञान विराग- भेषजम् । न याति कामज्वरसन्निपातजां शरीरमाला शत्तयोगदुःखिताम् ॥ १॥ प्रयुज्येति ॥ चिकित्सितं चिकित्सा । भावे निष्ठा । ज्ञानं विवेकरूपं विरागरूपं विराग औदासीन्यं मनोवृत्तिविषयेप्वनासक्तिलक्षणं च मेपन यसिंतचिकित्सितं तृष्णारूपज्वरनाशकारणं प्रयुज्य दु:खितां दुःखित्वं न याति पुमानिति योजना । काम एवं ज्वरस्तलिमित्तसंनिपातो मूच्छा मात्मानारमविवेकलक्षणा ततो जातां शरीरपरम्पराशतयोगैः संबन्धैर्दुःखि. सामित्यर्थः । यद्वा चिकित्सितमिति भेषजविशेषणं योज्यम् । सम्यग्यथा- शास्त्रं साधितमित्यर्थः॥१॥ भेपजप्रयोगप्रकरणमारममन.संवादेन प्रपञ्चयति- अहं ममेति त्वमनर्थमीहसे परार्थमिच्छन्ति तवान्य ईहितम् । न तेऽर्थयोधो न हि मेऽस्ति चार्थिता ततश्व युक्ता शम एव ते मनः ॥२॥ अहं ममेत्यादिना ॥ है मनः, अहंममेति इदमित्यपि द्रष्टव्यम् । स्वमनर्थ व्यर्थमीहसे चेष्टसे । ननु स्वदर्थमेवाहं चेष्टेऽतः कथमानर्धक्यमिति शाहं सांरूको यंगसेवाभिमानस्वरयुसमाह-परार्थ मिसीति । यदे- हितं परार्थ पुरपस्य भोगापवर्गार्थमन्ये सांत्या इच्छन्ति न वयं वेदान्त- उ.सा. २१ ·३२२ उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [भधारममनःसंवाद- सिद्धान्तयेदिनः । विचार्यमाणे तन्मनीपितमपि मुधा । यतस्तेऽर्थबोधो न संभवत्यचेतनत्वान्नापि मे त्वयार्थताखि ततश्च ते शमो लय एवं युक्त इत्यर्थः ॥२॥ आत्मनोऽर्थिवाभावं साधयति- यतो न चान्यः परमात्सनातनात्सदैव तृप्तोऽहमतो न मेऽर्थिता । सदैव तृप्तश्च न कामये हितं यतख चेत: प्रशमाय ते हितम् ॥३॥ यत इति ॥ सनातनापूर्णानन्दरूपात्परमादविकारात्परमात्मनोऽन्यो नाहं यतोऽतः सदैव तृप्त इत्यादिरूपस्तस्माद्धे चेतः, ते प्रशमाय यतख । मुमुक्षुणा मनोविलयने यतः कार्य इत्यभिप्रायः ॥ ३॥ परमात्माभेदेन स्वस्यार्थिवाभाव उक्तस्तमेवाभेदमुपपादयति- पडूमिमालाभ्यतिवृत्त एव यः स एव चात्मा जगतश्च ना श्रुतेः । प्रमाणतश्चापि मया प्रवेद्यते मुधैव तसाच मनस्तयेहितम् ॥ ४॥ पडूमिमालेति ॥ अशनाया पिपासा शोको मोही जरा मृत्युरिति प्राणमनोदेहधर्माः पद्धर्मय इवाविर्भावतिरोभावरूपास्तेषां माला अवि. च्छिमाः परम्परास्ता अभ्यतीत्य सर्वात्मना पृथक्कृत्य वृत्तः सिद्धो निष्प्रपञ्च इति यावत् । य एवंविधः स एव जगतः सर्यस्यात्मा । चकारात्तवाहमेवात्मा । श्रुतेः 'यरसाक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म', 'य भारमा सर्वान्तरः' इत्यादी श्रवणादित्यर्थः। 'भहमात्मा गुढाकेश सर्वभूताशयस्थित' इत्यादिस्मृतिप्रमाणतोऽपि । चका- रास्कार्यकारणोपाधिद्वयपरामर्शमन्तरेण स्वतो मेदानिरूपणादित्यादिन्याया- द्विद्वदनुभवाच मया प्रवेद्यते सम्यक् ज्ञायते मुधैवेति सुगमम् ॥ ४॥ प्रत्यगात्मनः परमात्माभेदं प्रामाणिकमुक्रवा भेदप्रतिमासस्य मनःकल्पि- तरवेनाभासतामुपपादयति- त्वयि प्रशान्ते नहि चास्ति भेदधीर्यतो जगन्मोहमुपैति . + ·प्रकरणम् १९] पदयोजनिकाव्याख्या। ३२३ मायया । ग्रहो हि मायाप्रभवस्य कारणं ग्रहाद्विमोके नहि सास्ति कस्यचित् ॥५॥ त्वयीति ॥ यतो भेदधियो जगमाणिजातमोहमाकुलीमावमकृतार्थता- मिमानलक्षणया मायया उपति नित्यं संबध्यते सा भेदधीस्वयि मनसि प्रशान्ते नचास्ति । सुपुप्तौ स्वदभाये तदभावदर्शनादित्ययः । अन्वयव्यतिरे- काभ्यां भेदग्रहस्थानर्यहेतुतामुपपादयति-ग्रहो हीति । सुपुत्यादौ भेदन- हाभावे मायामोहयोरदर्शनादित्यर्थः ॥ ५॥ इतश्च मनधेष्टितं वृथेत्याह- न मेऽस्ति मोहस्तव चेष्टितेन हि प्रबुद्धतत्वस्त्वसितो ह्यविक्रियः। न पूर्वतयोत्तरभेदता हि नो वृथैव तसाच मनस्त बेहितम् ॥ ६॥ न मेऽस्तीति ॥ भसितो बन्धरहितः। प्रबुद्धतत्वस्वभावमसितवमवि- क्रियत्वं च व्युत्पादयति-न पूर्वेति । पूर्यतत्वं पूर्वावस्था पूर्वतयादुत्तर- भेदता उत्तरकाले तत्त्वमेदता नोऽस्माकं नास्ति तत्वप्रवोधात्पूर्वोत्तरकाल. योन मे विशेपोऽस्तीत्यर्थः ।हि यसादेवं तस्मात् । स्वस्कृतातिशयाभावा- दित्यर्थः ॥ ६॥ सर्वदृश्यातिवर्तित्वाचारमन भागन्तुकातिशयायोगं साधयति--- यतश्च नित्योऽहमतो न चान्यथा विकारयोगे हि भवे- दनित्यता । सदा प्रभातोऽहमतो हि चाद्वयो विकल्पितं चाप्यसदित्यवस्थितम् ॥ ७॥ यतश्चेति ॥ अन्यथा अनित्यता । ननु कुतोऽनित्यताप्राप्तियां निषिध्यते समाह-विकारेति । परिस्पन्दपरिणामादिरूपविक्रियाभावेऽपि प्रकाशाप्र- काशसंसर्गरूपविक्रिया स्थादित्याशझ्याह-सदेति । 'सद्विभातो रोवैप प्रझलोकः', 'पश्यन्वै त पश्यती'त्यादिश्रुतेरित्यर्थः । सति दृश्यमैदे कय- मद्यपचमत्त आह-विकलियसमिति । रज्जुसपोदिबन्दसन्तुकत्यादसादरसाद- स्थितं निश्चितमित्यर्थः ॥ ७॥ . , ·३२४ उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ । [अथारममनःसंवाद- मनसैव सद्वितीयत्वमात्मन इत्याशझ्याह- अभावरूपं त्वमसीह हे मनो निरीक्ष्यमाणे न हि युक्ति- तोऽस्तिता। सतो ह्यनाशादसतोऽप्यजन्मतो द्वर्य च चेतस्तव नास्तितेष्यते ॥८॥ अभावरूपमिति ॥ यद्वा भेदकल्पकस्य मनसोऽभावरूपादपि सदाद्व- यत्वमात्मन इत्याह- अभावरूपमिति । युक्तितो निरीक्ष्यमाणे तवास्तिता महीत्युक्तां युक्तिमाह-सतो हीति । तथाचाह भगवान् 'नासतो विद्यते. भावो नाभावो विद्यते सत' इति द्वयं जन्मविनाशाख्यं ते तव । अतस्तव नास्तितेप्यते परमार्थसत्वं नेप्यत इत्यर्थः ॥ ८॥ 'बीजाभावे कुतः फल मिति न्यायेनाद्वैतत्वमात्मनो विशदयति- द्रष्टा च दृश्यं च तथा च दर्शनं भ्रमस्तु सर्वस्तव कल्पितो हि सः। शेश्च भिन्नं न हि दृश्यमीक्ष्यते स्वपन्प्रबोधेन तथा न मिद्यते ॥९॥ द्रष्टा चेति ॥ तव कल्पितस्वरकृतः । किंचागन्तुकस्याविज्ञातसत्वाभा वादप्यास्माद्वय इत्याह-दृशेश्चेति । जडस्य खतःस्फुरणाभावादस्फुरतश्च सरचे प्रमाणाभावादित्यर्थः। तथासति स्वपनारमा प्रवोधेन जामदादिना न. भिद्यते । यथा स्वापावस्थायामद्वितीय एव तथावस्थान्तरेऽपीत्यर्थः । स्वापे धाद्वितीयत्वं 'सलिल एको द्रष्टाऽद्वतो भवति अधासिन्प्राण एवैकथा भवति तदेवं वाक् सधैर्नामभिः सहाप्येती'त्यादि श्रुतिसिद्धम् ॥ ९॥ एवं विकल्पाभावेऽपि विकल्पना सत्यास्तीति पुनरद्वैतानुपपत्तिरित्या. शच्याह- • विकल्पना वापि तथाद्या भवेदवस्तुयोगात्सदलातचक्र-- वत् । न शक्तिभेदोऽस्ति यतो न चात्मनां ततोऽद्वयत्वं श्रुतितोऽवसीयते ॥१०॥ विकल्पना यापीति ॥ तथा दृश्यवदेव विकल्पनापि न भिद्यतेति पूर्वश्लोकगतानुकर्षणार्थो वाशब्दः 1. किरववस्तुयोगादवस्तुविषयकतया .

·भकरणम् १९] पदयोजनिकान्याख्या। तनिरूप्यत्वादद्वयाधिष्ठानातिरिक्तस्वरूपरहिता भवेत्तत्र लोके त्वलातचझव- अमदुल्मकस्य चक्राकारस्ववदिति योजना । यथा भ्रमतोऽलातस्य चनाका. रता न पृयग्वस्तु तथा विकल्पनापि चिदात्मातिरेकेण पृथग्वस्तुसती न भवतीत्यर्थः । तथापि नारमनोऽद्वयत्वं दृष्टिश्रुतिमत्यादिशक्तिरूपस्य स्वगत- मेदस्य सस्वात्तथा प्रतिशरीरमात्मभेदप्रथनारसजातीयभेदोपपत्तेश्चेत्याशय श्रुतिविरोधान्मैवमित्याह-न शक्तिभेद इति । तथाच श्रुतिः 'भकरसो हि स प्राणमेव प्राणो नाम भवति चदन्वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वन्धोतं मन्यानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येवेति चिदात्मनो दृष्ट्यादिभेदस्योपाधिकर्ता दर्शयति । 'एको देवो बहुधा संनिविष्ट.' 'एकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति' "एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मे त्यादिश्रुतिराग्मनः सर्वत्रैकत्वमाह । तथा भेद- निषेधश्रुतिस्मृनयोऽप्यनोदाहापाः ॥ १० ॥ आगमवामानामात्मभेदकल्पनां युस्या निराकरोति- मिथश्च मिन्ना यदि ते हि चेतनाः क्षयस्तु तेषां परि- माणयोगतः। धुवो भवेद्धेदवां हि दृष्टतो जगत्क्षय- श्चापि समस्तमोक्षतः ॥ ११ ॥ मिथश्चेति ॥ चेतना भारमानो यदि मियो भिनाः स्युस्तर्हि ये भिन्नास्ते परिमिता यथा मूलारादयो ये च परिमितास्ते विनाशिनस्तद्वदेवत्यात्मनां विनाशिवप्रसा इति समुदायार्थः । परिमाणयोगतस्तेषां क्षयस्तु ध्रुवो भवेत् । भेदचता हि तो विनाशदर्शनादिति योजना । किंच भेदपले शुकैकस्सिन्करपे एकैकमुक्तावप्यनन्तेषु गतकपेप्वनन्ताना जीवानां मुक्ति- संभवादिदानी समतमोक्षतो मोक्रभाये तदर्थानां भोग्यानां जगतां क्षप- श्वापि भवेदतो भेदपक्षो दुयुक्तिक इत्ययः ॥११॥ गनु तथापि जगजीवेश्वरादिभेदस विद्यमानस्वारकपमुफदोपपरिहार इत्याशश्याह- न मेऽस्ति कश्चिन्न च सोऽसि कस्यचिद्यतोऽद्धयोऽहं न हि चास्ति कल्पितम् । अकल्पितश्चासि पुरा प्रसिद्धिती विकल्पनाया इयमेव कल्पितम् ।। १२ ।।

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २॥ [अथात्ममनःसंवाद- न मेऽस्तीति ॥ यतोऽहमद्वयो वस्तुतो मे गुणभूतः प्रधानभूतो खान्याहशो वा न कश्चिदस्ति । यस्यापि कस्यचिदहमसि सोऽपि न चास्तीति संबन्धः । यच्च कल्पितं जगत्तच्च नह्यति । तथाच जीवेश्वरजगद्धेदृस्य भय्यद्वये कल्पितत्वारकल्पितस प्रमाणसहिष्णुताया अलंकारवादास्त्यमा- दुक्तदोपप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु द्वैतवदद्वैतस्यापि पदार्थत्वाविशेषास्कल्पितत्वं तदवस्थमित्याशक्य निरधिष्शनकल्पनायोगानिरवधिकबाधायोगाच सर्वक- ल्पनायाः मागेव सिद्धकल्पितयाधावधितया पश्चादप्यवशिष्यमाणं न कल्पितं किंतु स्वतःसिद्धं वस्वद्वयशब्देनोच्यत इत्याह-अकल्पित इति । विकल्पनायाः पुरा प्रसिद्धितोऽहमकल्पितोऽस्मि । चकारादूधमप्यवधिभूत. खान्मध्ये च तरसाक्षिरवादकल्पित एवासीति गृह्यते । परिशेपारसापेक्ष द्वयमेव कल्पितमित्यर्थः ॥ १२ ॥ उक्तमेव स्पष्टीकुर्यवात्मनो विकल्पनाद्यविषयत्वमाह- विकल्पना चाप्यभवे न विद्यते सदन्यदित्येवमतो न नास्तिता । यतः प्रवृत्ता तव चापि कल्पना पुरा प्रसि- द्वेन च तद्विकल्पितम् ॥ १३ ॥ विकल्पना चापीति ॥ नास्ति भव उत्पत्तिर्यस्य तदभवं तस्मिनभवे नित्ये सदन्यसतोऽन्यदसदित्यपि विकल्पना नच विद्यते । अतएवंसति न नास्तिता। आत्मनो नित्यत्वादित्यर्थः । किंचामनस्कस्य कल्पनानुदयान्मन- सश्चागन्तुकतया स्वरूपसत्ताभावात्तदपि सविलासं यत्र कल्पितं तन्न कल्प नालंम्बनं किंतु सर्वकल्पनासाक्षित्वेन पूर्वापरकालकलनाकलितं फूटस्थमेवा- स्मतत्वमित्याह-यत इति । तव मनस इत्यर्थः । स्वरकरुपनाया भपि पुरा मृसिद्धरित्यर्थः ॥ १३ ॥ ननु यदुपलभ्यते तदस्तीत्यभ्युपगम्यते योपलभ्यते तजास्तीत्युपलभ्यते च तं नाद्वैतमित्याशङ्का दर्शनादर्शने न , वस्तुसस्वासत्वयोः कारणे कित्वत्य एवं तनिश्चयहेतुरित्यमिप्रेत्याह- असहयं तेऽपि हि. पद्मदीक्ष्यते न दृष्टमित्येव न चैत्र ·प्रकरणम् १९] पदयोजनिकाच्याख्या। . % नास्तिता । यतः प्रवृत्ता सदसद्विकल्पना विचारवद्वापि तथाद्वयं च सत् ॥ १४ ॥ असद्धयमिति ॥ हे मनः, ते तव गोचरीभूतं यदीक्ष्यते तत्तह्वयं द्वैतं दृष्टमप्यसत् । स्वमवदृष्टनष्टस्वरूपत्वात् । तथा न दृष्टं न दृश्यत इत्येवमेता. वता वस्तुतो नास्ति । नहि नीरूपस्य वायोश्चक्षुषानुपलम्भेऽपि नास्तिता भवति कित्वस्तितव । सतोऽपि वस्तुनो द्रष्टुरसामोद्वा दर्शनायोग्यत्वाद्वा- प्यदर्शनसंभवादित्यर्थः । मन्यदृष्टमपि नास्तीति शशशृङ्गादि प्रसिद्धम् । सत्यम् । तथापि 'लन्धरूपं चित्किंचित्तागेव निषिध्यते । विधानमन्तरे- गातो न निषेधस्य संभव' इति न्यायेन द्वैतमस्ति नास्तीति विप्रतिपरयाल- म्बनं किमप्यास्थेयमेव, अन्यथा विकल्पग्रसरायोगादित्यभिप्रेत्याह-यतः प्रवृत्ता सदसद्विकल्पनेति । यतो यसिमधिष्टाने 'प्रतीयमाना विकल्पना तदस्त्यकल्पितरूपमित्यर्थः । विकल्पालम्बनत्यनाभिधानसत्तामुक्चाऽवधि. स्वेनापि तत्सत्त्वमाह-विचारवद्वेति । वाशब्दश्शार्थः । यथा विचारो निर्ण- यमन्तरेण न पर्यवस्यति तथा सदद्वयं विना न विकल्पः प्रशाम्यति । अत: सर्पधारादण्डमालादिविकल्पेष्वनुगम्यमानतया अधिष्ठानत्वेन पुनः सर्ववि- कल्पनिषेधावसानतयावधित्वेनानुवर्तमानाऽविकत्पिता निषिद्धरजुस्वरूप- वध्यारमादिविकल्पाधिष्ठानसन्मानत्वेन तन्निपेधावधिाधेन चापिकलिलत. मनपोह्यं चारमतत्वमद्वयमस्तीत्येवोपलब्धमिति तात्पर्याधः ॥ १४ ॥ किंचोक्तविधया दर्शनमानारसरवासत्त्वनिश्चयासंभवाद्विचारोऽभ्युपेयस्त. सिंच क्रियमाणे सदेवाद्वयमवशिष्यत इत्यभिप्रेत्याह- सदभ्युपेतं भवतोपकल्पितं विचारहेतोर्यदि तस्य नास्तिता। विचारहानाच तथैव संस्थितं न चेत्तदिष्टं नितरां सदिष्यते ॥ १५॥ सभ्युपेवमिति ॥ सद्वस्तु नास्तीति वदता तनिर्णयाय विचारोऽभ्यु- पगम्यते न वा । यदि सोऽभ्युपगम्यते तदा भवता सद्वस्त्वम्युपेतं, यतो विचारहेतोर्विचारसियर्थमुपकल्पितमुपस्थापितं किमपि वस्तु सर्वैर्विचारक- रिति योजना । विचारो हि प्रमाणन्यापारस्य फलावसानत्वनिश्चयहेतुस्तकः । -- ·उपदेशसाहस्री पधभाग:२। [अथारममनःसंवाद- सच न प्रमेयमन्तरेण प्रसरमुपलभते प्रमितं च न पाध्यत इति सद्वस्तु- सिद्धिरित्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह-यदीति । यदि तस्य सद्वस्तुनो नास्तिता तदा प्रमाणप्रमेयप्रमातृनिरूप्यस्य विचारस्य हानादप्रवृत्तेश्चकारा- सदभावनिर्णयहानाच तथैव संस्थितमनिर्णीतमेव संस्थितम् । तथाच पस्तु- तावानवधारणादैहिकामुन्मिकार्थप्रवृत्तिहानिः सादिति भावः । एतेन विचारानभ्युपगमपक्षे च दोप उक्तो पेदितव्यः । अधाविचारितमनितं च तरिकमपि नेष्टं चेत्तर्हि विचारनिर्णययोः सदवसानमन्तरेण पर्यवसानामा- घाधितरां सदिच्यते । सदस्सिवयव एवेत्यर्थः । यद्वा हे मनः, भवतोपक- पितं द्वैतजातं विचारसियर्थ सदभ्युपेतम् । भारमतावनिश्चयफलविचार- प्रवृत्तयेऽस्तीति द्वैतमङ्गीकृतमित्यर्थः । यदि पुनस्तस्य नास्तिता शून्यतैव द्वैतस्य स्यात्तदा विचारहानाद्विचाराप्रवृत्तेश्वकारात्परमार्थनिर्णयाभावाच, तथैवाविचारितमनितिं च तत्वं संस्थितं स्यात् । अथ तत्वानिर्णये पुरुषा. सिद्धेस्तदनितिस्वभावमिष्टं न चेत्स्यात्तहि नितरां सदिप्यते । विचार्य- निर्णये सति सर्पस सदवसानस्वाव्यभिचारादित्यर्थः । कोट्यन्तरस्फुरणं विना न.संशयावतारस्तेन विना न विचारमवृत्तिस्त्रामृते न वस्तुतावनि. यस्तेन च विना न पुरुषार्थलाभ इति विचारार्थतया यथामतिपनं द्वैत- मभ्युपगतं न प्रामाणिकत्वेन । तथाच भुजंगं रज्जुस्येन व्यवहरत इवातवं तत्त्वबुद्ध्या व्यवहरतोऽनर्थप्राप्तिसंभवात्तपरिहाराय विचारेऽवश्यंभाविनि क्रियमाणे सर्वेषु विदशेपेप्वस्तिताया अव्यभिचाराद्विशेपणाव्यभिचारान्मियो व्यभिचारिणां चानृतस्वारसन्मानमेव सस्यं न द्वैतरूपो विशेपाकार इति नितरां सिध्यतीति भावः ॥१५॥ भवस्वेवं विचारान्यथानुपपाया सद्वस्तुसिदिस्तदर्थकियां करोति ना ! आये क्षणिकरयापत्तिरित्यभिप्रेत्य द्वितीये तस्य नरशलादेरविशेप इति बोल: शरते- • असत्समं चैव सदित्यपीति चेदनर्थवत्वानरराङ्गतुल्यतः । : अनर्थवचं त्वसति छकारणं न चैव वसान विपर्ययेऽ- न्यथा ।। १६॥

·प्रकरणम् १९]
पदयोजनिकान्याख्या।
३२९
असत्सममिति ॥ अनर्थवत्वात् । अर्थक्रियारहितस्वादित्यर्थः । श्रौतं
सदसरसममर्थक्रियाशून्यत्वावरशृङ्गवदित्यनुमानमप्रयोजकत्वेन दूपयति-
अनर्थवत्वमिति । अनर्थवरवं स्वसति असत्ये साध्ये न कारणं प्रयोजकं न
भवति । स्वभावसवसंभवादित्यर्थः । अनर्धक्रियाकारित्वस्यासत्वव्याप्ती
संदिग्धानकान्तितामुक्त्वाऽर्थक्रियाकारित्वस्य सत्त्वव्याप्तावनैकान्तितामाह-
न चैव तस्मादिति । तस्मादर्थ क्रियाकारिवाचैव सत्वं पदन्यासाद्यर्थक्रिया-
कारिणि कण्टकाद्यभावे सत्त्वव्यभिचारादित्यर्थः । हेतुनिरसनमुपसंहरति-न
विपर्ययेऽन्यथेति । विपर्ययेऽर्थफ्रियाकारित्वाभावेनान्यथा असत्वं न संभ-
यति क्रियोस्पत्तः पूर्वमुदासीनवस्तुदर्शनादन्यथासत्वार्थक्रिययोरन्योन्याश-
यापातादित्यर्थः ॥ १६॥
असिदश्चायं हेतुरित्याह-
असिद्धतश्चापि विचारकारणावयं च तसात्प्रमृति च
मायया । श्रुतेः स्मृतेश्चापि तथा हि युक्तितः प्रसिद्धय-
तीत्थं न तु युज्यतेऽन्यथा ॥ १७ ॥
असिद्धतश्चापीति ॥ न केवलमनैकान्तिकत्वादेरेवानुमानमप्रमाण-
मपि खसदभिमत मारमनि पक्षसिद्धेश्वेत्यपेरर्थः । अर्थक्रियाकारिरवामाव-
मानं हेतुः परमार्थविशेपितदभावो वा । आयेऽसिद्धिमाह-विचारकारणा-
दित्यादिना । कूटस्थस्यापि सतो धर्मिस्वेन विचारप्रवृत्तिकारणत्वात्, माय-
याद्वयशब्दवाच्यभेदप्रपञप्रसरणहेतुत्वाचेत्यर्थः । मायया जगद्धतुरवं साध-
यति-श्रुतेरिति । 'मायां तु प्रकृति विधान्मायिनं तु महेश्वर मिति श्रुतिः,
'भयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचर'मित्यादिस्मृतिः । कार्यस्य वाचारम्भ-
परवप्रतिपत्तिसाधकरवन युक्तिः । इत्थं फूटस्थस्याप्य क्रियाकारित्वं
प्रसिद्धत्यतो हेस्वसिद्धिरित्यर्थः । द्वितीयं दृष्टान्तासिया दूपयति-
न स्विति । अन्यथा परमार्थतोऽर्थक्रियाकारित्वं स्थिरस्य क्षणिकस या न
युज्यते अक्रियस्याकारकस्वाकियाकार्य प्रत्यपि कियावरवापत्तावनवस्थान-
सादिति दिक ॥७॥

·उपदेशसाहस्त्री पधभाग २ [अथारममनःसंवाद- ननु सर्प विकल्पहेतुत्वादद्वयस्य सर्वविकरुपयुक्तस्वमित्याशयाह- विकल्पनाचापि विधर्मकं श्रुतेः पुरा प्रसिद्धेश्च विकल्प- तोऽद्वयः। न चेति नेतीति यथा विकल्पितं निषिध्य- तेवाप्यवशेपसिद्धये ॥१८॥ विकल्पनाचापीति ॥ विधर्मके विरुद्धस्वभावमित्यर्थः । 'निएफलं निष्क्रियमित्यादिश्रुतेः विकल्पतः पुरा प्रसिद्धेरिति युक्तेश्वेत्यर्थः । अद्वय इति च्छेदः । 'नेदं यदिदमुपासते' नितिनेती'ति निपिध्यमानचेतनाचेतनविकर ल्पावसानसिद्धयेऽत्रापि निषेधवाक्येष्वविकल्पविधर्मकद्वयं निर्विशेष सिद्ध: मित्याह-नचेतीति । यथा विकल्पितं नेतिनेतीति निषिध्यते, मच तथा. ऽद्वयमारमतत्वं निपिध्यत इति योजना ॥१८॥ यथोक्ते श्रुत्यर्थे ये विकल्पयन्ति तेऽनथं प्राप्नुवन्तीत्याह- अकल्पितेऽप्येवमजेऽद्वयेऽक्षरे विकल्पयन्तः सदसचं जन्मभिः । स्वचित्तमायाप्रभवं च ते-भवं जरां च मृत्यु च नियान्ति संततम् ॥ १९॥ अकल्पित इति ॥ कूटस्थे भेदविकारसंसर्गशून्ये श्रुतिसिद्धे इति यावत् । सदसदस्ति नास्ति चकारात्कर्ता सविशेपो निर्विशेष इत्यादिमकारः स्वचित्तमायामभवं यथा स्यात्तथा विकल्पयन्तः ये ते जन्मभिस्तिर्यअनुप्या जातिभिर्भयमुद्भवं जरा मृत्यु मरणं व संततं निरन्तरं नियान्ति नितरां गच्छन्तीति योजना । स्वचित्तमायामभवमिति भवविशेषणं चा बुद्धिभ्रम- कलिप्तमित्यर्थः ॥ १९॥ ...सद्वस्तुनः कूटस्थाद्वयत्वं श्रुत्यादिममाणसिद्धं तदन्यथाविकल्पनं पुरुषाप-' राधनियन्धनमित्युक्तमिदानीं तदेव युक्तितो गुढयितुमुपकमते- भवाभवत्वं तु न चेंदवस्थितिर्न चास्स चान्यस्थितिजन्म लान्यथा । सतो हसचादसतश्च सचत्तो न च क्रिया कारकमित्यतोऽप्यजम् ।। २० ॥ है।

·भकरणम् १९] पक्ष्योजनिकाव्यारया। भयाभवत्वमिति ॥ तुश्वार्थः किंचेत्यर्थे । दैतमुरपद्यमानस्वभावमनु- स्पद्यमानस्वभावमुभयस्वभावं वा । नायः । तदा सापेक्षरवेन शुक्तिरजता दियन्मिथ्यावापातात् । न द्वितीयः । सदातनत्वापत्तौ तदभावष्यवहारानु- द्वयमसङ्गात् । न तृतीयः । एक्स्य विरद्धोभयस्वभावस्वायोगादित्यभिप्रेस चतुर्थमन्ध दूपयति-भवाभवत्वमिति । भवश्वाभवश्च भवाभवी तयोर्भावः भवाभवरवम् । अस्य तस्य भवाभवत्वं चेद्विरोधानेप्यते तदावस्थितिरक- स्थानं सावं नच स्यादिति शेषः । नाभयस्वभावविपक्षणं चिरसदुपल. ब्धमस्तीत्यर्थः । चापरं यदि द्वैतस्य जन्मेप्यते तदा स्वतएव जन्मासंभवा. दन्यसात्तद्वपाध्यं तदपि सरस्वभावमसरस्वभावं या यतोऽद्वैतस जन्मेत्या- काढायां सर्पथापि नोपपद्यत इत्याह-~अन्यस्थितिजन्म नान्यथेति । अन्य- सिस्थिती सति न जन्म । सतो न जन्मेत्यर्थः । अन्यथान्यस्थिती जन्म नेत्युपरण्यते असतोऽपि न जन्मेत्यर्थः । पक्षद्वयेऽपि दूपणमाह-सत इति । सत उपादानवे विकारिरवापत्तौ विनाशादसवप्रसङ्गादसतश्योपादानत्वे सरवतः सत्यापतेः। नहि शून्यमुपादानं स्यात्तस्य कार्येप्यननुगमादित्यर्थः । तथाच पस्तुनः स्वभाववैपरीत्यायोगान सत्कार्य द्वतात्मना जायते नाप्य- सदित्युत्पत्तिपक्षोऽपि दुर्निरूप इति भावः । एवमुत्पाद्योत्पादकयोः स्वभा• वनिरूपणे सत्युत्पत्तितरकारकविदोषयोः सुतरामनिरूपिताकारता सिद्धेत्याह नच क्रियाकारकमिति । उपसंहरति-अतोऽप्यजमिति । उक्तयुतितो. ऽप्यनं निर्विशेपमद्वयमारमतरपमित्यर्थः ॥ २०॥ नच क्रियाकारकमिन्युक्तमेच स्फुटयग्नजरवं वस्तुनः साधयति-- अकुर्वदिष्टं यदि वास्य कारकं न किंचिदन्यन्ननु नास्त्य- कारकम् । सतो विशेषादसतच सच्युतौ तुला तयोर्य- ; द्वदनिश्चयान्न हि ॥ २१ ॥ अकुर्वदिति ॥ अस्य द्वैतजन्मनः फारकमकुर्षदिष्टं निव्यापार कारकमिष्टं चेदित्यर्थः । भन्पद्विति द्वितीयपादस्य पदमादाय गदियान्याकुर्वदिष्टं येत्यर्थः । तमाघेऽतिप्रसाशेपमाह-न किंचिदन्यग्ननु निश्चितं किंचिदपि कारकं नासीति न अपितु सर्व सर्यस्य सर्वदा कारकं स्यादित्यर्थः द्वितीये .

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः २ ॥ [भयात्ममनःसंवाद- .कारकत्वानुपपत्तिदोपमाह-अकारकमिति । अक्रियस्य कुपवायोगाकि- यावत्ये नित्ये सदा कार्यप्रसङ्गादनित्ये च क्रियावदन्तरापेक्षायामनवस्था- असझात्तदनपेक्षायामात्माश्रयापत्तेः कुर्ववपक्षे कारकत्वासिद्धिरित्यर्थः । 'अथवा प्रथमे विकल्प न किंचिदकारकमिति निराकरणपदान्वयः । सर्वमेव कारकं स्यादित्यर्थः । द्वितीयदूपणं ननु नास्तीति कुर्वतः कारकत्वानिरूपणा- दिस्यर्थः । कथमनिरूपणमिति चेत्तन्न वक्तव्यं किं सदवस्थं कुर्वदसदवस्थं वा, नोभयथापीत्याह-सतोऽविशेषादसतश्चेति । असतश्चाविशेषादिति संबध्यते । विशेपवत्त्वे वैरूपयापत्तेरविशेपे च सदाकार्य स्थान वा स्थादित्यर्थः । भय सतोऽसतो वा पूर्वसत्यासत्वनच्युत्यवस्थायां कार्य स्यादिति भयेकारकत्व- मिति मतं तत्रावस्थाप्रच्युतिकार्ययोयौंगपद्यमभिमतं फ्रमो वा । नाच इत्याह-सच्युताविति । व्यवस्थायां कार्यमित्युपलक्षणम् । असाध्युती , तुलाया भन्तयोः कोव्योर्यद्वनमनोनमनमनुभवतोः कार्यकारणभावो न निश्चीयते, तथा कार्यकारणखरूपभेदो नहि निश्चीयत इत्यर्थः । द्वितीयेन- वस्थाप्रसङ्गोऽवस्थामध्युतेरपि कार्यतया तस्या भपि तथाविधपूर्यकत्वापेक्ष. शादिति द्रष्टव्यम् ॥ २१ ॥ वस्तुनोऽवस्थान्तरापत्तिमभ्युपगम्यैतदयोचाम पस्तु सत्तोऽसतो पाय. स्थान्तरं नोपपद्यत इति न कस्यापि कार्यत्वं कारण या विद्यत इत्याह-- नचेत्स इष्टः सदसद्विपर्ययः कथं भवः स्यात्सदसधव. स्थितौ । विभक्तमेतद्द्यमप्यवस्थितं न जन्म तसाच मनो हि कस्यचित् ॥ २२॥ न घेदिति ॥ एवमुक्तदोपपरिहारारसदसद्विपर्ययश्चेष्टसदा सदसतो. स्वरूपध्यवस्थिती भवः कथं सात् । कुतः यत एतद्यमपि सबास विभक्तं परस्परसंसर्गशून्यं व्यवस्थितं न पूर्वापरीमावोऽनयोमियो चान्या. पेक्षया येत्ययः । हे मनः, हि यस्सादेवं तमाम कस्यचिदपि जन्म वियत इंस्यवधारयेत्यर्थः ॥ २२ ॥ भवतु वा जन्म यस्यास्यापि तथापि न मे प्रयभूतल काविरक्षतिरित बत्याह- ·प्रकरणम् १९] पदयोजनिकाच्यारया। अथाभ्युपेत्यापि भवं तवेच्छतो ब्रवीमि नार्थस्तव चेष्टि- तेन मे । न हानवृद्धी न यतः स्वतोऽसतो भवोऽन्यतो वा यदि वास्तिता तयोः ॥२३॥ अथाभ्युपेत्यापीति ॥ मनसम्वेष्टितेनात्मनो नार्थोस्तीत्येव तत्पश्च. यति- हानवृद्धी इति । मे स्व इति योज्यम् । कुत इत्यत आह-न यत इति । यतो यरसादसत आत्मन्यविद्यमानस्य हानस्य वृद्धा भव उद्भवः स्वतोऽन्यतो वा हेवन्तराद्वा न संभवतीति योजना । यदि वा, तयोहानयोर्यधात्मन्यस्तिता तथापि तव चेष्टितेन मे नार्थ इति संबन्धः । "सिद्धेऽर्थे त्वचेष्टाया अकिंचित्करत्वादित्यर्थः ॥ २३ ॥ हीयमानोपचीयमानयोरामनि संयन्धानिरूपणाच न हानवृद्धी स्त इत्याह- ध्रुवा ह्यनित्याश्च न चान्ययोगिनो मिथश्च कार्य न च तेपु युज्यते । अवो न कस्यापि हि किंचिदिष्यते स्वयं च तत्त्वं न निरुक्तिगोचरम् ॥ २४ ॥ भुवा इति ॥ ध्रुवाः स्थिराः फूटस्था अनित्याः क्षणिकाच पदार्था हि निश्चितमन्ययोगिनो न भवन्ति, स्थिराणामविकारित्वाक्षणिकानामन्यसंब. न्धकालपर्यन्समवस्थानासंभयादित्यर्थः । मिषनान्योन्यमपि स्थिरास्थिर- योन संबन्धित्य संभवति, संवन्धस्य संयन्धिसंवद्धव विकापासहत्यादि त्यर्थः । अतएव तेषु न कार्य किमपि युज्यते घटते । संबन्धिताविकारभेद सरवनिराकरणमुपसंहरति 1-अत इति । न किमपि कस्यापि संयन्धि पर- मार्यत इप्यत इत्यर्थः । ननु कथमारमनोऽन्यसंयन्धाभावो चेदान्तवाक्य. प्रमाणं प्रति प्रमेयस्योपगमादित्यत आह-स्वयं चेति । तपमारमस्वरूप स्वयं निरपाधिकं न निराक्यस्य मुरयया धृत्या गोघरो विपयः शब्दः प्रवृत्तिनिमित्तधर्माभावारिकतु लक्षणया शब्दस्य तत्र पर्यवसानमपेक्ष्य वेदा- न्तप्रमेयाचं तस्याङ्गीकृतमिति न निरोध इत्यर्थः ॥ २४ ॥ सदेवं दुनिरूपाद्वैतसाक्षिणोऽसङ्गाद्वयानन्दरूपस्य स्वप्रकाशतया प्रकाश.

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः। [अथार्ममनःसंवाद. मानं स्वरूपं श्रुतियुक्तिभ्यां निश्चित्य पुमान् कृतकृत्यो भवतीति द्वैताभास. निराकरणफलमुपसंहारच्याजेनाह- समं तु तस्मात्सततं विभातवद्द्वयाद्विमुक्तं सदसद्विक- ल्पितात् । निरीक्ष्य युक्त्या श्रुतितस्तु बुद्धिमानशेपनि- णमुपैति दीपयत् ॥ २५ ॥ समं विति ।। सत्त्वासचाभ्यां विकल्पिताट्टयाद्वैतावभासात्सततं विमु. कमिति संबन्धः । सततं समं विभातवत्प्रकाशमानमिति योजना । दीपव- सहसैवाशेषस्य बन्धस्य निर्वाणं परिसमाप्तिमुपैति । निरीक्षणनिर्वाणयोर्न.. ज्यवधानं किमप्यस्तीत्यर्थः ॥ २५॥ उत्तलक्षणस्यात्मतत्वस्य निरीक्षणं किं विपयस्वेनाविषयत्वेन वेति जिज्ञा- सायामविषयत्वेनैवेत्याह- अवेद्यमेकं यदनन्यवेदिनां कृतार्किकाणां च सुवैद्यम- न्यथा । निरीक्ष्य चेत्थं त्वगुणग्रहोऽगुणं न याति मोहं. ग्रहदोपमुक्तितः ॥ २६ ॥ अवेद्यमिति ॥ सर्वसाक्षिप्रत्यगात्मनोऽन्यन्न भवत्यद्वयं ब्रह्मेति ये वेदि- नस्तेषामनन्यवेदिनामवेद्यम् । अन्यथा मैदेन विषयतया वेदिनां कुताकि काणां सुवेद्यं परिच्छिलतया सुज्ञेयम् । शास्त्रयुक्तिविचारप्रयासं विना स्वमा त्यनुसारेण सुखबोधमित्यर्थः । गुणेषु सवादिषु सविकारेषु ग्रहोऽभिनिवेशों यस स गुणप्रहः । न गुणमहोऽगुणप्रहः पुमान्देहायभिमानहीन इति यावद। भगुण निर्विशेपमात्मतत्त्वमिरथमवेद्यमित्याधुक्तरूपं निरीक्ष्यालोच्य चकारा- 'दुपरोक्षतयानुभूय मोहं न याति । तन हेतुमाह-ग्रहदोपमुक्तित इति । महरूपादोपान्मुक्तितो मुक्त मोहहेत्वज्ञानतरकार्यवाधादित्यर्थः ॥ २६ ॥ "कलादेवं महता प्रयत्नेनाविषयतया ब्रह्मात्मनो घेदनमिप्यते तनाह- अतोऽन्यथा न ग्रहनाश इष्यते विमोहयुद्धग्रह एव

·प्रकरणम् १९]
पदयोजनिकान्याख्या।
कारणम् । ग्रहोऽप्यहेतुस्त्वनलस्त्वनिन्धनो यथा प्रशान्ति
परमां तथा व्रजेत् ॥ २७ ॥
अतोऽन्यथेति ॥ भत उक्तविधादात्मज्ञानादन्यथान्यसाढेवन्तरास्म-
कारान्तराद्वा न ग्रहनाशो मिथ्याज्ञाननिवृत्तिरिप्यते । 'नान्यः पन्था विद्यते-
अयनायेति श्रुतेः । मास्तु तर्हि ग्रहनाश इत्यत आह-विमोहेति । अहे
सकारणे सति विमोहवुद्धेर्देहगेहादावहममेत्याद्यभिनिवेशधियः सर्वानर्थ-
बीजभूताया अनिवृत्तिः स्यादित्यनिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु भवतु प्रहना-
शान्मोहनाशो प्रहनाश एव कुतः ब्रह्मात्मज्ञानादितिचेन्न । ज्ञानादज्ञानस्यैव
निवृत्तिसंभवादहनिवृत्तिकारणमन्यदेष्टव्यमित्याशङ्याज्ञानकार्यस्वादहस्य तद्धि-
वृत्तौ स्वयमेव निवर्तत इति सदृष्टान्तमाह -ग्रहोऽपीति । अहेतुर्निर-
पादानः उपादाननिवृत्तौ पुनः प्ररोह हेत्वभावात्परमां निरतिशयां शान्ति-
मुपशान्ति मोक्षलक्षणां प्रजेदित्यर्थः ॥ २७ ॥
प्रकरणसमासौ गुरुनमस्काररूपं मङ्गलमाचरति-
विमथ्य वेदोदधितः समुद्धृतं सुरैर्महाब्धेस्तु यथा महा-
त्मभिः । तथाऽमृतं ज्ञानमिदं हि यैः पुरा नमो गुरुभ्यः
परमीक्षितं च यैः ॥ २८ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दभगवरपूज्य-
शिष्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृतिः सक्ल्वेदो-
पनिषरसारोपदेशसाहसी समाप्ता ॥
विमथ्येति ॥ यथा सुरैर्देवमहात्मभिर्महाब्धेः क्षीरसागरादमृतं समु.
द्भुतं पुरा पूर्व तथा यैर्महात्मभिः गुरुभिर्वेदरूपादुदधितो विमथ्यालोट्येदं
प्रकरणरूपेण मया प्रकाशितं ज्ञानामृतं समुद्धृतं पुरा पूर्व तथा यैः परमा.
स्मतत्त्वं चेक्षितमपरोक्षीकृतं तेभ्यो गुरुभ्यो नम इति योजना । भयवा
यैर्गुरुमिनिमित्तभूतैर्मया परं चेक्षितमिति योजना । 'तसादारमतं सर्चयेशू-
तिकाम' इत्यादिश्रुतेः । 'निरपेक्षं मुनि शान्तं निरं समदर्शनम् । अनु-
मजाम्यहं निरयं पूयेयमविरेणुभि' रिति भगवद्वचनाच युक्तमत्र गुरसुज्ञ-
पूजनमित्यर्थः ॥ २८ ॥

·उपदेशसाहस्री पद्यभागः२। [अथारममनःसंवाद :: उपदेशसहस्रीयं विवृता हि महात्मभिः । श्रद्धावेशान्मयाप्ययाः पदयोजनिका कृता ॥१॥ समस्तवेदार्थरहस्यगद्य- पद्यमसन्धार्थतयाचबोधः। कथं नु माहमतिविम्यितः स्या- दयापि भत्तयाहमिहारिस नुमः ॥ २ ॥ हृद्यन्तराविष्कृतराममूर्ते स्त्रया गुरूगो विपुलप्रसादात् । यथाकथंचिदचितेन विष्णु- रनेन सुप्यावखिलान्तरात्मा ॥३॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यकृतोपदेशसाहरुयाः पदयोजनिकानामीका कृष्णतीर्थ शि- प्यरामतीर्थ विरचिता समाप्ता ।। J -