·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·चम्परामायणम् ।
विदर्भाधिपतिमा
श्रीभीजनृपतिना
विरचितम् ।
बि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्द विद्यासागर भट्टाचार्येष
संकाय प्रकाशितम् ।
कलिकाता नगरे
परखती यन्त्र
मुद्रितम् ।
१८७२।

·প্রিন্টব ক্ষেত্রমােহন মুখােপাধ্যায়।

·अथ चम्मरामायणम् । लक्ष्मी तनोतु सुतरामितरानपेक्ष- मछि हयविगमशाखिशिखाप्रवासम् । हेरम्बमम्बुरुहडम्वरचौर्यनिन विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरबः ॥१॥ उच्चैर्गतिजंगति सिध्यति धर्मतत्- तस्य प्रमा च वचनैः कतकेतरेखेत । तेषां प्रकाश नदशा च महौसुरेथे- तानन्तरेण निपतत् वनु मवणामः ॥२॥ बास्मोकिगीतरघुपुङ्गवकीतिलेश- स्तृप्निं करोमि कथमप्यधुमा बुधानाम् । মাগলৰ শিমনীয়: किं तर्पणं न विदधाति जनः पितृणाम् ॥ ३ ॥ गद्यानुबारसमिचितपद्यसूति- हंवा हि वाधकलया कलितव गौतिः । तस्मादधातु कविमागविहां सुखाय चम्प प्रबन्धरचना रसना मदीया।। वा निशम्य भगवानथ नारदस्थ पाचेतसः प्रवचमा प्रथमः कवीनाम् । माध्यन्दिनाय नियमाय महर्षिीयां . मुस्थामवाप तमसान्तमसो निहन्तीम ।। तन कपन क्रोमिथुनादिकं पायरयराइविषमणि ·चम्पूरामायणे। थाधनानुषि निध्यायत: बहानुकम्मस्य भगवतो वाल्मीको वंदनारविन्दान्दोमयी काचिदेवं नि:ससार सरखती। मा निषाद ! प्रतिष्ठा खमगमः शाखतीः समाः । यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमबधीः काममोहितम् ॥ ६ ॥ तदनुसमयोचितमत्वं निर्वयं खाश्रममुपगतवति सति भगवति वाल्मीकी। बाणी विलासमपरत छातीपलभ. मभोजभूरसहमान इवाविरासीत्। আমানি য ক নিন- व्याजेन्द्रजालविधिसाधकपिच्छिकेव ॥ ७॥ ततः परमहर्षेण महर्षिणा विधिवदभ्यर्षितः परमेष्ठी. मध्यमलोकेऽपि खत प्रकाशयितुं किन्त भवन्समेवोपदिष्ट- मानया भारत्या रामचरित यथाश्रुतं व्याक्रियतामिति व्याहत्यान्तरधात्। अथ सरसिजयोनेराजया रामान करवदरसमान प्रेक्ष्य दृध्या प्रतीचा। शभमतनुत काव्यं स्वादु रामायणावं मधुमय भणितीना मार्गदर्शी महर्षिः ॥ ८॥ एमं प्रबन्ध प्रयोक्त लोके कः समर्थ इति चिन्तामुष- गतवति मति भगवति वाल्मीकी। उपागतौ मिलितपरस्परोपमो बहुश्रुतौ अतिमधुरखराबितौ। ৰিখী বিধিলবী चौसको सबसवनामधारिौ।।

·बालकाण्डम् । एतौ मुनिः परिगच्च वकृति प्रपाठयत् । तौ पुनः इतस्ततो गायमानौ दृष्ट्वा रामः प्रष्टमनाः स्वभवनमानीय भारभिः सह निजचरितं गातमम्बयुत । ततव । छन्दोमयीनां निल यस्य वाचा मन्तवसन्ती मुनिसत्तमस्य । एतौ कुमारौ रघुवीरहत यथाक्रमगावपक्रमेताम् ॥ १० ॥ अस्ति प्रथस्ता जनलोचनानामानन्दसन्दायिधु कोसलेषु प्राज्ञासमुत्सारितदानवानां राज्ञामयोध्येति पुरोरधूणाम्११ तामावसहशरवः सुरवन्दितेन संक्रन्दनेन विहितासनसंविभागः । हन्दारकारि विजये सुरलोकलब- मन्दारमाख्यमधुवासितवासभूमिः ॥ १२ ॥ प्रथास्मिननपत्यतया दूयमानमानसे पुवाथ क्रतुमख- मेध विधातुं मन्तिभिः सह मन्त्रयमाणे दशरथे सुमन्त्र: प्रष्टमना महर्षेरदेशसतावग्रहनिग्रहशौण्डस्य विभा- एड कसूनोरवश्यमृष्यशास्य प्रभावात् प्रभवो भविता कुमा- राणामिति सनतकुमारोत पुराहत्तममै दशरथाय कय- যাৰ। ৰাখি কাষৰনালাফি মামা স্কুলিন सम्बन्धिनं मुनिमानीय वसिष्ठादिष्टमखमेधाधरं सरजू. रोधसि विधाय तव पुत्रौयामिष्टि विधिवकत मारभत । सदनु हविराहरणाय धरयां बतावतरणाः सर्वे गीर्वाणाः चक्रप्रमुखाचतुर्मुखाय दशमुखप्रतापानमग्रीमोलसंगोष. पमावैद्य तेन सह भरणमिति थाधवानं मन्वानाः जतनानाविधप्रस्तुतस्तुतयः चौराम्बु राशिमासेदुः । सन्तापन सकसजगतांशावापाभिरामं ·चम्यूरामायणे। लक्ष्मीविद्युलसितमतसीगुच्छसच्छायकायम् । वैकुण्ठाख्य मुनिजनमनातकानां शरएवं कारखापं विदशपरिषकालमेघ ददर्श ॥ १९ ॥ चौराम्बोधजठरमभितो देहभामा प्ररोहै। कालोनील कुवलयदलातमापादयलम् । पातन्वानं भुजगशयने कामपि चौमगोरे निद्रामुद्रां निखिलज़मतौरक्षणे जागरूकाम् ॥ १७॥ प्रहादस्य व्यसनममितं देत्यवर्गस्य दम् स्तम्भ वक्षस्थलमपि रिपोर्योगपोन भेतुम् । बह पुरुषवपुषा मिश्रित विश्वदृष्ट दंष्ट्रारोधिविशदभुवने रहमा सिंहवेशे ॥ १५ ॥ नारायणाय नलिनायतलोचनाय नामावशेषितमहाबलिवैभवाय। मानाचराचरविधायकजन्मदेश- नाभीपुटाय पुरुषाय नमः परी ॥ १६ ॥ इति प्रणम्योत्थितानेतान् सुतिरवमुखरितहरिमुखान् हरिहयप्रमुखानखिलानमरगवानरयातामरसविलासची- रैलॊचनमरीचिवौचिसञ्चारैरानन्दयबरविन्दलोचनः स्फुट- मभाषत। अप्ति कुशलममा ! स्वागतं साम्प्रतंकः भमितदनुजदम्मा किदुम्भोलिकतिः । पपि धिषणमनीषा निर्मिता नीतिमार्गा निदशनगरयोगक्षेमको चमन्ते ॥ १७ ॥ एवं भगवतः यतानुयोगपुरःसरीमारतासारसरमां ·बाक्षकाडमा নীলাঙ্ক ঘননীয়া সমাজৰ ঘূৰ অন্ধ विज्ञापयामास । देव ! कथमकुमलमाविभवेदवता बताव- लम्बानामाकम् । किन्तु । अस्ति प्रशस्तविभवविबुधैरवाया বনি লা লীলাভলী। माणिक्यमन्दिरभुवा महसां प्ररोहै- तेजनयाय दिनदौपदयां दिशन्तौ ॥ १८ ॥ एनां पुराणनगरौं नगरीति साला হাসিমুললিমিষধাজ। हेखाभिभूतजगतां रजनीचराणां राजा चिरादवति रावणनामधेयः ॥ १६ ॥ यहाहुराहुरसमायितवस्त्रधारा दिक्यालकीर्तिमयचन्द्रमसं असन्ते । सहरिणां रणमुखे शरणप्रदायी नैवास्ति कविदमुमन्तकमन्तरेण ॥ २० ॥ मनोजसम्भवमम बहुभिस्तपोभि- राराधयन् वरमवाप परैर्दुरापम् । तभासमस्तभुवनं निजथासनस्य लक्षीकरोति रजनीचरचक्रवर्ती ॥ २१॥ तेन वयं पराधीना भवामः । तथाहि सोऽयं कदा- चन क्रौड़ाधराधरमधिषध सावरोधषजनवरणायां तत इतः सञ्चरेशेदागमियत्याग इत्यनाविषवृता तपोभयेन भगवान सहनभानुरपि साचितभानुरेव तत्सानि नूनं समावयवे। एष अगापि बगयायासपरिबान्तिक ·पवमानाः चम्पूरामायणे। वाक्यै ससंभमन मननपरिहते मननमहाभिमुखे मि. जितसतमुखे दशमुखे तात्यविचित्रतरजातकुम्भस्तन्मात्र- মসল্পমঞ্জন্ধিঘিমালমঙ্কিান্ধললিলি जोपक्षमयकलशमुखादच्छाच्छामविनिपाताम्बुधारां मिज- कराभिमर्यादापादयन् तस्य प्रसादपिशनानां शनासौर- चिरकान्तिानां विंशतिबीजणानां षणमा पाव भवति । तेन पुलस्त्वनन्दनेन संक्रन्दननन्दनवनात स्वमन्दिरोयान- मानौतस्य मन्दारप्रमुखस्स छन्दारकतमहन्दन वन्दोलत- হীনমনৰীৰৰৱন্তান সাবিজমা मन्दोण स्पन्दमानेरम्ब भिजम्बालितालवालस्य पचेलि- मानामपि कुममानां पतनभयमायामाना: सन्ततं परिस्पन्दितमपि प्रभवो न भवन्ति । एतेऽपि पावका रूढ़ियां हुतवहाख्यां वहन्तस्तद्ग्ग्रहे गार्हपत्यपुरः- सराः पौरोगवौं धुरं दधति। किंबहुना। स एष मान- वादवमान प्रागमिष्थतीत्यमवानस्तदितररवध्यत्वं चतुरा- नमवरालब्धा समुखतः सम्प्रति समाहारसमाकान्तदिगन्त- दन्तावम्बदन्तवान्तवणकिणस्थपुटितवचखलखलकमलिनी बनवारण व रावणस्त्रिलोकीमभिभवन् भवदीयानित्य- मान न जातु किश्चिदपि जानातीति । प्रथ भगवानाकर्य- गीर्वाणगणवाणीम। নীবাৰীৰিসি। वाचमूचे सुधाधारामधुरा मधुसुदनः ॥ २२ ॥ भवतामपराधविधायिनस्तस्य यातुधानस निधनमधु- নব বিধান্ত মদ। ঝিন্তু স্বস্তিজালালঘলীজী ·बालकाण्डम् । कुर्वीतले पुत्रीयतः सुवाममित्रस्य दशरथस्य मनोरथ- मपि पूरयितुमाहतमानुषवेषः सन् अहमेव त बधिथामी- त्युकान्तरधात् । ततः सा परिषद निमिषाणामुमिषित- हर्षाणां षौकेमादिभात् प्रशमितदुदंशानि निशाननानि चतुर्दशभुवनानि बुझा दुग्धसागराविरगात् । ततस्तानमरान् प्राह स पितामहः । भवन्तस्तावदवतरिष्यतो लमौसहा. यस्य साहाय्यार्थमसरामभृतिषु युवतिषु वानरमानगोपुछ- वेषभृतः प्रथितप्रभावाः प्रजाः प्रजनयेयुरिति । पुरा खलु मम ज़ुभारम्भे सम्भूतो जाम्बवानिति । ततस्ते गीर्वाणा- स्तथा कुर्वन् । पय वैतानादखानरान् नरः प्रजापख: स- हेमपानः कश्चिदुस्थाय दशरथाय पुवीयते पायसममृतप्राय प्रायच्छत् । ततः। कौसल्यायें प्रथममदिशद् भूपतिः पायसाई प्रादादई प्रणयमधुरं केकयेन्द्रस्य पुत्र । एते दैव्यो तरतमनसः पत्युराखोच भावं वाघांमाभ्यां स्वयमकुरुमा पूर्णकामां सुमिधाम् ॥२३॥ अवभृधेऽवसिते सरयूतटादथ यथायथमुञ्चलिते जने। दशरयः परिपूर्णमनोरयः पुरमगाव पुरुहतपुरोपमाम् ॥२४॥ अपाटवात केवलमकानां मनोजकान्तमहिषौजमस्य । धनैः शनैः प्रोषितभूषणानि चकाशिर दौडदलक्षणानि ॥२५॥ मन्दमन्दमपयाइलियो माधताविषयमाभिगारा। । कोसलेन्द्रदुहितः शनैरभूअध्ययष्टिरपि दृष्टिगोचरा ॥२६॥ न्यग्रोधपत्रसमतां नामशः प्रयाता- महोपकार पुनरप्युदरं जमाधाः ।

·चम्यूरामायणे। जौवातवेदयमुखीरगपौडिताना गर्भच्छलेन बसता परमेण पुंग। २७ ॥ अपि मध्य तनुत्वादविभाष्यमानमाकाशमासीदसितायतायाः । गौंदये विष्णुपदापर्दशात् काय विहायापि विहाय एवार८॥ उपस्थ ग्रहपञ्चके सुरगुरौ सेन्दौ नवा तिथी लग्ने कर्कटके पुनर्वसुयुते मेष गते पूषणि । निर्दग्धं निखिलाः पलायसमिधो मध्यादयोध्यारण- राविभूतमभूतपूर्वमभवद्यत् किञ्चिदेक महः ॥२८॥ अपिच । अथ रामाभिधानेन कवेः सुरभयन् गिरः । अलं चकार कारुण्याद्रघूणामन्वयं हरिः ॥ ३० ॥ तमेवमन्वजायन्त वयस्त्र ताग्नितेजसः । अग्रजन्तेऽनुकुर्वन्तस्तैस्तैलोकोत्तरगुणः ॥ ३१ ॥ भरतस्तेषु कैकेय्यास्तनयो विनयोज्ज्वलः । प्रन्यो लक्ष्मणशव नौ सुमिनाया जातीदयौ ॥ ३२ ॥ गते ववधिर वोराः प्रजाक्षेमाय दीक्षिताः । लोकानन्दा मुकुन्दस्य चत्वार व वाहवः ॥ ३३ ॥ कदाचिदपरिमैयमायाभयानकयुद्धसमुद्धतदैत्य- জাৰিমীৰাৰহ্মানীনিকায়নস্থায় पहिरवस्तपाजातानामाश्चर्याणामायतन त्रिश- भगवन्त पद्यप्रबन्धमिव दर्शितसमभेद प्राकतव्याकरणमिव प्रकटितवर्णव्यत्यासं बुधमिव सोमसुतं अधिकतमद्राचीत् । तदनु यथाविधि परिग्रहीतसपर्येण मर्यादातीतमहिना गधेितदयेन माधिनन्दनेन सत्र- प्रथ इ.याजिन ·बालकाण्डम् । ८ परिवाणार्थमित्थमभ्यर्थितः पार्थिवोऽभूत् । राजन् ! तव कुमारेण विनयाभिरामेष रामेण शरासनमिया सौमि. विमाषपरिजनन क्रियमाणकतरक्षी रचोदुरितमुत्तीर्य- बातावभूथी भवितुमभिलपामोति। एवंविधमाकर कर्षपरुष महर्षिभाषित মনিকাৰস্কাৰ कौशल्याजानिः सख्यातःकरणोऽभूत्। ततसलिम् बहुप्रकारैरपरिहार्थमिश्ये भगवति विश्वामित्र दशरथ सपनकुलहितेन पुरोहितनेवमभिहितोऽभूत् । पर्याप्तकामाय भवानसमें कुर्यात् सपा कुभिकामनाय । निर्यातुधानां वसुधा विधात निर्यात रामः सह लक्षणेन एवं वसिंह, प्रतिष्ठापिततिदशरथः मुनादानेन জমিলনীয় দুর্যোধ। योगेन सभ्यो यः पुंसां संसारापतचेतसाम् । नियोगेन पितुः सोऽयं रामः कोशिकमन्वगात् ॥३५॥ तत्र सत्र परिवातु विखामित्रो महामुनिः । सौमित्रिसहित' राम नयनयमवोचत । बलेन तपसां सबसेत्यतिबलेति च । विद्यते मयि काख ! विद्यते वितरामि ते ॥३०॥ ततः परियहोतविद्यम दामरथेः प्रदेशमेक' प्रदर्श भगवानियमकथयत् । अधिन् पुरा पुरभिदः परमेश्वरस्य फालान्तराखनयतवाने. मनोभूः । सबः प्रपद्य मलमलम मुबारक समाद जनपदं विरामंत्रम् .. १८.)

·चम्पूरामायणे ।
तदनुमानससरःप्रसता सरयूमतिक्रम्य वध
वापाचालनलब्धमलदकल्पकनानीजनपदयोः सीनि.
कत पदयोदशरथ्योः पुनरप्य वमब्रवीत् ।
यक्षःसु केतुट्ठहिणप्रसादालमे शुतो कामपि ताटकाख्याम् ।
सुन्दः किलैनां परिणीय तस्वो मारोचमीचं जनयाम्बभूव ॥३८॥
एकदा तु सुन्दै निहत मारोष: सुभमभवमुनिमभिभूय
नस्य शापादवा कोणपत ताटकाप्यासीत् पुरुषादिनौ ।
नेयमाजप्रसिद्ध सिन्धुरसहस्रमाणा जनपदविपदं विदधाना
व्यापादनीया वयेति । विच । वैरोपनी मन्थरी वसुन्धरा
पराधधुरन्धरा पुरन्दरण निहतां जमानतानाच
भार्गवजननीं प्रदखदायरचेरमन्दा सुन्दबधूषधविवित्सा.
सुत्सादयामास ।
पाश्रुतः श्रुतवतन तेन सुन्दप्रियाबधः ।
तमैवान्वदत्तस्य पापः सिनारवालात् ॥ ४० ॥
नकाले पिशितानाशपिशना सधैरव काचिभुने।
মা বৰা ৰী খিধাঁকাবা যা।
'स्वाधीने हमने पुरौं विदधती त्या खात्यात्ययात्
उकिरसमटमेहावाटको ताटका ॥४१॥
ঘয়া কাম: অধমমিনাক্ষী।
বা ঘনমিলথিয়া ২
सती भाविनिसंग्राम हवाच ताटका।
खप्राणे रामवापस वीरपानिमखयत् ॥ ४॥
सुनिः यायपानि ताटकामाधिने दी।
पशोषिकारीनि जम्भमासनथासनात् ॥४॥

·बासकाखमा सब कञ्चन विरिञ्चिलोकप्रत्याहस प्रदेशमा प्रा. बीचदुपचीयमानपरमाओं मतषिः । प्रतिदिनमवदाताभिनिष्ठः प्रशमितभवखेदः सादर सेव्यमानः । बलिनियमनहतो मनः काननेऽनिन् बलिनियमपरः सन् ब्रह्मचारी चचार ॥४५॥ अपिच अपहतविवुधार्तेर्वामनव्याणमू- লিনমিলীৰাষালীজানান। ततिरियमतिनीला व्यामदिगव्योमसोमा स्त्रयमपि परिमात लोकमभ्य धतेव । ४६ . इति विविधरसाभिः कौशिकव्याहताभिः श्रुतिपथमधुराभिः पावनौभिः कथाभिः । মলিনসন নীথি: समकुवदिव सद्यस्तादृशं मार्गदेयम् ॥ ४७ ॥ नतासिहाश्रमप्रविश्य विवामिनः मनमारभत । तद. मन्तरमन्तरीक्षान्तरालादापतन्तमन्तकामोकभयानकं पला. মাষৰী বন্ধাবলা জালিমাখনি कुथाः कुशिकनन्दनान्लेवासिनः ससंचममभिलषिता- हवाय राभवाय न्यवेदयन् ॥ हखाने शिवराशि मानि परितः चिया इसिवा क्रुधा छात्वा इस्तविधान सत इत: खिमा मदिखा मुहः । ভিন্ন জাকজফা বা ঘন ঘন दगशाग्ने सामामानिवि बन्धन्ति दिवस ·चम्पूरामायणे । तव संक्रान्तवान्तरमाधिसूनीः सम्मकपुख्यादिव रामभद्रः । धात्रक मात् पिप्पलदण्डयोग्यः पलाशदण्डातपापिरासीत्॥४८॥ मारोचनीचमतिराहवमाचरप्य. क्षिप्त पणेन रघुनायकसायकैन । मध्ये पयोनिधिभयेन निमग्नमूर्ति- बेषं पुपोष जलमानुषनिविशेषम् ॥ ५० ॥ सुबाहुराहवोत्तः जातः काकुत्स्थपत्रिणा। मनीनामनभिप्रेतः प्रेतनाथातिथीलतः ॥ ५१ वंशस्था हदय हारिफलान्वितेन रामेरितन रघुनायकसायकैन । नहान्वितेन निरगादनुरागिणीव प्राणावली दयतः पिशिताशनानाम् ॥ १२ ॥ ম লিষ্মিঘাষনালশিল্পী मुनिरवमयतत्य विश्व समापा । प्रमनुत जयलमायाराममाजी समेतं यजनबनितमूायोता मव्याजलमया ॥ ५५ ॥ अथ मिथिला प्रति प्रस्थिती विश्वामिनः काकुत्स्थयो- रित्यमकथयत् । पुरा सञ्ज कुशेशयासनजमा इशिकाभि- धानो राजर्षिः समनाममाम्बप्रमुखेचतुर्भिः कोयाम्बी महोदयधोरखमिरिग्रजाख्यानां पुरीणां कामिः पुनी बभव । अपवामपन्यापत इसाचामजमवत् ।

·बासकाइमा स्ता सवयौवना: कामयमानः पवमानः प्रत्याख्यानात् प्रत्यापनमन्युरामामवयवेवनार्जनमतनुत । अथ विदित- मृत्तान्तेन कुशनाभेन तेन चमामेव प्रतिक्रियां मन्वानन चलिसूनवे सौमतमाय राजे ब्रह्मदत्ताय प्रदत्ता स्ताः प्रतिस्थाः बभूवः । मुनरपि कुशनाभस्नु पुत्रोयन् पिल- प्रमादादगाधसत्वान् गाधिसंज्ञानमत्तातपादानदपादयत् । इत्थं दाशरथि: कौशिकोत्पत्तिकथा नियमन निराया मायामिनोमनभ्य बन्ध कम्तवकबन्ध रेण सन्धाारागेगा प्राचोमखे शोणीतने शोगाभिधानं दधान नदे प्रवर्तित प्रत्य पर सत्यः कतनियमेन मुनिना सह गङ्गामुपतिष्ठमा नेन पथा प्रातिष्ठत । प्राजानपावनक्षीरां हषानन्द विधायिनीम् । श्रुतिप्रगायिनों सोऽयमापमामापगामिव ॥ ५४ ॥ अथ भागीरथीको श्रोतुकामाय रामाय भगवानिन्य- मापत पुग तु मेनका नाम सुमेरोरभवत् सुता। एममधी तथैवासीचक्रवर्ती धराभृताम् ॥ ५५ ॥ कन्यायममुथानोदका मन्दाकिनो तयोः । अन्या भगवती साक्षाचन्द्रचूड़कुटुम्बिनी । ५६ ॥ सां नदा विबुधा राधा नाकलोकमनोनयन् । तपखको निरिमारौं देवाय महते इदी । ५७ ॥ शिवयोयुजतो बौर्य चत्वाधाना समर्पितम् । पायक प्रतिसाद देवलेपमादितः ॥ ५५॥ पनपत्यानमामान भाव मेदिनीम् । २ ·१० चम्पूरामायणे। अकरोदम्बिकाकोपः पुत्रासाभसमुद्भवः ॥ ५९॥ अध सेनान्यमिच्छशिरुतः सबमभिः सरेः । वहिरहाय जाहच्या न्यपिञ्चहीर्थमैखरम् ॥ ६ ॥ सापि समार्चिषा शिम तेजस्तन्मोढुमक्षमा । हिमवत्मान्तकासार बान्ताशरवणे जहौ । ६१॥ सवाभूत् वत्तिका प्रीत्यै पोदारूढ़मुखाम्बु जम् । तारकवान्तविध्वंसि सद्यः पाण्मातरं महः ॥ ६२ ॥ वैविध्य श्रूयतां वस ! सरितस्विदिवौकसाम् । यथोकव्य मअन्त्या देवताया वावरे ॥ ३ ॥ पुरीमयोध्यामध्याम्त सावित्रः सगरो नृपः । केशिनी सुमतिभ्यां च लडिरत प्रथमाधमः ॥ ६४ ॥ सपुबीयन्सपनौकस्तपस्ते पे हिमालये। भृगः प्रीतमनास्तम ददौ दायादसम्पदम् ॥ १५ ॥ असमश्नसुत नेभे वैदर्भी केशिनी तयोः । पष्ट पुत्र सहस्राणां समतिश यवोयमी ॥ १६॥ असमनसचारित्रमसमनमपास्य सः । प्रारब्धहयमेधः सदमुञ्चत तुरङ्गमम् । ६७॥ क्रव्यादवपुषा सोऽशमहारि हरिणा यः । सतस्तबष्टमन्वेष्टु सौमतेयाः प्रतस्थिरे । ६८ ॥ सर्वे सपर्वतामुझे खुनत: सगरामजाः । चक भभरितध्वान्त नागलोकं मखांशभिः ॥421 तएत तपसादी समस्तीयप्रमाथिनि । कापिले ज्वलने वीरा लेभिरे शलभोपमाम् । ७१ ॥ असमस्त पौवमंशमन्तमथाब्रवीत् ।

·बालकाण्डम् । मप्ति वा समाधत्ता सप्ततन्तु भवानिति ७१. सोऽपि गखा विलं तब दृष्टा भोलतान् पितृन् । सास्तभ्यो अलदिवस विरामभे तुरङ्गमम् ॥७२॥ मातलो गरुड़स्तेषामेन तवे बमब्रवीत् । गङ्गामिझानयायुभन पामेषागतिः परा । ७३ : ततस्तनयकृत्तान्त श्रुत्वा लब्धंतुरङ्गमः । समाप्य सगरः अत्र पुत्रशोकादिवं गतः । ७४ ।। अथांशुमानयं राज्य चिराय परिपालयन । दिलोपे न्यस्त भारस्तपस्ते पे हिमालये । ७५ ॥ दिलौपिडपि दिवं याते श्रुत्वा कृतं भगीरथः। पितृन विधातु सुगतीन् विदधे मतिमा अतिम् ॥७॥ अमत्य सरितं कर्तुं मैने मत्यंतरङ्गिणीम् । तती गोकर्णमासाद्य तपस्थति भगीरथे । ७१। देवादेवापगांवोटुमन्वमंस्त दयानिधिः । अथ वौचौचयच्छतदिगन्तगगनान्तरा ॥ ७८. शथाशक्स भिन्नतारामौतिकदन्तुरा । तरासष्टमार्तण्डतुरङ्गाया सितारुणा । ७८॥ फेनमात मागणव्यग्रवासवा । भावियाखिशिखोयनन्दमदुमकर्षणा 208 एकोदक नभोमार्ग दिखमूढदिवसेखरा। प्रावर्तगतसंघान्तविमानमवविशवा ॥१॥ नोलजीमूतवालकतलेखाहरित्तटा। अवलेपाराकान्ता सुरलोकतरङ्गियी। ८२ ॥ पपात पावतीकान्त जटामएड संगी।

·चम्पूरामायणे। प्राधमिर्गमा शमो कपर्दादमरापगा ॥ ६ ॥ दधौ दूआंशिखाचखतुषारकणिकोपमाम् । अदृष्ट्वा तान् नहौं तब तुष्टाव परमेश्वरम् ॥ ८४ ॥ भगीरथो विधेः क्रौर्य्यात् परिजीणमनोरथः । गङ्गा सप्ताकतिर्जाता म्यपतहरसूईतः ॥ ८५ ॥ तेन स्तुत्या प्रसबेन निप्ता विन्दु सरस्थपि । मासु प्राचौं गतास्त्रित्र स्तिस्रः प्राचेतमोन्दिशम् ॥८६॥ अन्या पितक्रियोाम भगीरथरथानुगा । मेषा भागीरथी जहोः सत्रक्षेत्र समावृणोत् ॥ ८७ ॥ सांस पीत्वा ततः शान्तो जहो श्रोत्रण वत्मना । तया तटिन्या जाणत्या प्रापय्य त्रिदिवं पितुन् ॥८८॥ भगीरथः पुरं प्राप परिपूर्णमनोरथः । ८४ ॥ अथ दामरधिराकणितभागीरथोकवस्तां सरित वि. नवय विशाला पुरीं विलोकयन् सस्य यमिति गाधिनन्दन- मपृच्छत्। सोऽप्येवमोचत्। पुरा खल सुरा सुराणां सुधानिमित्त मिथोविरीधे प्रवृत्त मायां विश्वमोहिनी विश्वरूप: प्रदश्य देतेय निधन शतधारपाणिना कारया- मास । तेषां तु जननोदितिरतिवेलमभ्युपातमन्युः शतमन्यु- शासनं कमपि पुत्र लधु कामा पत्यमरोचेवचनात् कुशलक्ने सुचिरं तपश्चार। तो कैतवेन श्रूषमाणः शक्रः शत- धारपाणिः पादलितकेशकालापामापत्र निद्रामविवेति निवर्णावगाहिततदीयन ठरः समधा मर्भ निधि निर्ज- गाम । दितिरफि विदिततनयकदना तान्यपि खण्डान्या- खण्डलेन सामनत; कारयित्वा निविष्टपं अविश्च । ततः ।

·बालकाण्डमा १७ अलम्ब सायामिवाकोजर्जातः कश्चिन्महीपतिः । विशाल: स्खेन नानाव विशालां विदधे पुरोम् ॥६॥ तदनु। तहास्तव्येन सुमतिनाना नृपतिना कतातिथ्यः सराज. पुत्रो विश्वामित्रस्तव निशिथिनों नीत्वा मिथिला प्रति- प्रस्थितः प्रतपसामुत्तमस्य गौतमस्याश्रम' प्रदश्य तदारानु- षतां कथामिस्थमकथयत् । अत्रागमहौतमधर्मादारानमा जुष्टे न पथा महेन्द्रः । क इस्ततो निषणं सषा भायामदृश्याच मुनिश्कार ॥२१॥ वनमतहते रामे शापान मुक्ता भविष्यमि। इतुरता गौतमः पनों हिमादि तपमे ययौ ॥ १२ ॥ ततो विदितत्तान्त देवतानां गणे तदा । पितृणां प्राभवालेभे मेषस्य वृषणं वृषा ॥ ८३ ॥ तदेमामेनमी मुक्ता प्रतियलातु गौतमः । इति तस्याश्रमं भेजे साकं रामेण कौयिक: 10४॥ ततः । दुःखे सुखे । रजएव बभूव हेतु- स्तादृग्विधे महति गौतमंधर्मपत्नयाः । यस्मादुगुणेन रजसा विततिं गता सा रामस्थ पादरजसा प्रकति प्रपेद ॥ १५ ॥ तमित्रहत्यया कृतमातिथ्य विश्वामित्रः स राजपुत्रः प्रतिध मिथिलीपकण्ड मुविजातं जनकय जनभवनमभ- जत। तदनु बनकेन विधिवदभ्यर्थिते तस्मिन् कुशिकमुवे मिमिकुलपुरोधाः शतानन्दो रघुनन्दनमेवमभाषत । तिष्ठनुचनाहहत्ती मुनिरगमदसावाश्रमं अनसूनी ·चम्पूरामायणं । रातिथ्य तत्र लब्धा निरवधिसुरभिप्रामवादित्य वेत्य । मोऽनेन प्रार्थितोऽभूत्तदनु मुनिवर नाभ्यपेते . कर्षन् क्रोशन्तौं तां तयेव प्रचुरबलजुषा का दिशी को बभूव ॥८६॥ बहुशस्तहलचकितस्य तपोबलाधिगतविधिधासुनिग- मस्य सुरभिनिमित्त भूयोऽपि समारब्ध समरस्य दिव्यास्त्र- परम्परा ब्रह्मदण्डेन निरुन्धनमन्धती जानिरवतम्थे । नतोऽयं जातव्यलोका क्षाचनेजसः परं ब्राह्ममेव महोम- होय इति निथिन्य तत्सिवये दनिगास्यां दिशि तीब्रतरं तपञ्चचार। अथ सावित्र: त्तत्रियमित्र गङ्गः मशरीरः खर्ग मिहिप्रार्थयमानो वशिष्ठ न प्रत्याख्यातस्तस्य पुत्रैमहो- दयादिभिनिनन्ध कुपितेदत्तचण्डालभावस्तमैन मभजत । असावपि तन्मनोरथपूर्तये क्रतुमेकं कर्तुं प्राकमत । तव समागतेषु ब्राह्मगोषु जिगुपमया वियजयजनेनागतान वशिष्ठ पुत्रानयं शापेन श्वभक्षकानात् । तत्र क्रतमुजा वर्गऽपि स्वर्गादनवतीर्ण। असं महात्मा तपसः प्रभावादागेपसामास दिवं विशङ्ख म । नीलाम्बरं निहतराजतेष वर्षा निशोधादविशेषवेषम् ॥२७॥ ततः। अपातयत् खगमुपाश्रयन्तं सनातमन्युः शतमन्युरेनम् । ततोऽवलम्वधात्य नियोगशङ्गु लेभे निशगंगने प्रतिष्ठाम् ८८ ततः सर्वगीर्वाणगणे प्रार्थ नया परित्यक्तमुवनान्तर- निर्माणकर्माणं तत्त्र. तपः प्रतूदहः प्रतहत इति पश्चिमायां दिशि पुष्करे पुष्कलं नपश्चरन्तममुमम्बरीष यनपशुविनाश- प्रायश्चित्ता बडीभिर्गोभिः कौवा नरपशतां नीयमानस्ताव- ·बालकाखम्। १८ नतः त्रणा दृचौकस्य मध्यमपुत्रः शुनःशेपः शरणमयाचत । प्रयं भगवान्निजतनयविनिमयेन रक्षितुमेनसुन्मुखः पराङ्मुखे- भ्यस्त भ्यो हविष्यन्दादिभ्यः शापेन वशिष्ठ पुत्र दशां दत्वा गाथाहयप्रीताभ्यामिन्द्रोपेन्द्राभ्यामम्बरीषं शुनःशेप च परि- पूर्णमनारथौ कारयामास । तपस्य न्तमेनं मनका मतस्तपोभङ्गशिरमङ्गो चकार । ततः पश्चात्तापाभिभतोऽयमुत्तर भूभृति कौगिकी- तोरे घोर तपश्वचार । तत्र जम्भारिप्रहितां रम्मां शैली भवति शप्ता पूर्वस्यां दिशि निरस्तनिःश्वासं तपथरत्व मुभि. तपोऽग्नेदिनमानमस्तामरमामनः सविधाय जितेन्द्रियत्वात् ब्रह्मपिसि वसिष्ठोऽप्येवं व्याहरतु भवन्त. मिलभापत। अमौ वसिष्ठनिर्देशाद ब्रह्मर्षित्वमविन्दत । बधापनय भंस्कारादिजन्मा ब्रह्मवर्चसम् ॥ ८.८ ॥ इति जनकपुरोधः श्लाधिता गाधिसूनुः सह नृपतनवाभ्यां शर्वरों तत्र नीत्वा । विधिवद दिशदर्य पुष्यदर्भापगमें भरसिजदयिताय ज्योतिप छान्द साय ॥ १० ॥ तदन जनकराजधानी रामलक्ष्मण निरीक्षण कौतुका- दनवरतपातितन विकचकुवलय निचयोपचौयमानमेचक मरीचि वोचि मलिन चेन पोरनारी जनविलोचनरोचिषा कचितनरपति पथां विश्वामित्रः प्रविश्य दशरथतनया विस्थमभाषत । अस्यां खलु नगर्यामारब्धयजस्थ राजो जन- कस्य भागधेयात् सीता नामधेय भाजनमजीजनत् कन्या- ·तत्र चम्यूरामायणे। रत्नरबगर्मा भगवती। तस्याः पुनः किं परं किमपि माहात्मयम् । यतः । यस्याः पृथ्यावसनमुदधिः पौठिका हाटकाट्रि- रिः मिन्ध : सगरतनय स्वर्गमार्गकबन्ध । कोड़ा शैलः परमपुरुषकोड़दंष्ट्रा च तस्याः सीतामातुजगति मिथिला मृतिकागहमाहुः ॥ १०१॥ अत्र सीता विवाहार्थममरैरपि दुष्करम् । जनकः कल्पयामास धनुरारोपणं पणम ॥ १०२ ॥ ततो महर्षिर्जनकस्य राज्ञः सभां सुधर्मा सदृशों प्रपते । तो चापश्चापविलोकलीलौ सचापली कोमलराजपुत्रो१०३ विधिवदभ्यर्चित: कथित दशरथतनयतत्तानः कौशिक प्रमुखैरमरैरस्मत्कुले महत्तरे देवगत निनिम विशेषत: सोता शल्कार्थ मया रमितमिदमिति जनकेन प्रदर्शितस्य चापस्यारोपणे राममादिदेश । राम बाहुवलं विहगवति धनुशे गुणा रोपगां नाभृत्क वलमात्मना तिलकित वंustu वे कर्तने आकष्ट नितरां तदेव न परं सौता मनोऽपि द्रुतं भङ्गस्तस्य न केवलं तितिभुजान्दोस्तम्भदम्भस्य च ॥१०॥ रामाकर्षण भग्नकामुकभवाध्वानेन रोदोरुधा दृप्तक्षत्रयशः सितच्छदकुले जीमूतनादायितम् । वीरश्री प्रथमप्रवेश समवे पुण्याहघोषावित मैथिल्याः किल मानसे परिणये मानन्ध सूर्यायितमा ५ रवः कटिनकष पान टित चापजन्माक्षणा- हिमां हिरदफीत्वतः छतहरित्पति स्वागतः ।

·बालकाण्डम् । २१ जगदम्रमणकौतुकोचलितरामकोखंङ्गना प्रयाणपटहध्वनि प्रथयनिताराध्वनिः ॥ १०६ ।। सत्र सीता परिणयकतनियमजनकप्रहितदूताहुतः पुरोहिताभ्युपगमामिथिलामुपागमहशरथः । यत्कीतिस्तिलकायते सुरवधू सङ्गीतगोष्ठीमुखे. येनाद्यः पिटमान् पुमान् वसुमती येनैव राजन्वती । इन्द्रः सङ्गरसटेषु विजहो वीरस्य यस्योन्म ख- मसात् स्यन्दनकेतनाम्बरदशासंदर्शनाद दुगाम् ॥१०७ तत: जनकः स्वक नौयांसमाजुहाव कुगध्वजम् । हला युधि सुधन्वानं साझाश्ये स्थापितं पुरे ॥ १०८ ॥ तदनु ताभ्यामभ्यचिंता स पुरोहितो दशरथस्तत्र पुत्राणां गोदानमङ्गलं निवर्तयामास । जग्राह जनकासीतां तातादेशेन राघवः । अाम्राय शासनाचां यजमानादिवानलः ॥ १०८॥ पाथर्यमेतत् । गुणमनिमिष चाप कञ्चिदारोप्य सीता कुशिकतनयवाक्यादग्रहीद्रामभद्रः । तदनु तदनुजन्मा मैथिलेन्द्रस्य चित्ते निहितबहुगुणःसव मिला लक्ष्मणोऽपि ॥ ११ ॥ ततो भरतशत्रुघ्नो कुशध्वज नियोगतः । माण्डवी श्रुति कीर्तिभ्यामभृतां यह धिनौ । १११ ॥ अथ दशरथः खतनयः सह अतविवाह विदेहेम्यः प्रति निवर्तमानो दुनिमित्तदूयमानान्तरः संवर्तसमयसमुज्ज - मितहुनवह दुःसहरोषभीषण दुवारपराक्रम चवगंग ·११ चम्पूरामायणे । भवेषपरधधाराधीनहाधिरधारा परिकल्पितपिटतपणे दपवतामसर समुदप्रप्रतापं तपः समुचितवसालमयव. सन वसानमपि वासनावधादनति परिमुषितयुदय मध्ये मागे भार्गवमुनिमविष्ट रामभद्रमद्राचौदप्राचीच तबि- रोक्षणदिवे प्रवीणोऽपि मर्षिभिः सह विधाय सपर्या- मायंशीलः कुशलमन्वयुक्त । अथ दशरथवाणीन्ता मख्खन प्रसत्रा भृगुपतिरिदम प्रस्थितं रामभद्रम। अवजिगमिषु रासं जीणं चापातको रविदितपरशोस्त दोमदं का कऽसिमन् ॥ १२ ॥ प्रादाय तमगुणमाश विधाय तवं सन्धाय वाणमवधायं तपोधनत्वम् । तनोविताय दय मानमना मनीषी सम्म तधोरसमराहिरराम रामः ॥ ११३ ॥ सावुभौ च भृगुवंशसम्भवी चापदण्डजमदग्निसम्भवौ । प्रभावमवलम्बा केवल राघवातिगुणो बभूवतः ॥ ११४॥ युगपत्प्राप्तगुणयोथापभागवयोस्तयोः । ऋजुता वक्रता प्राप वक्रतापि तथार्जवम् ॥ ११५ ॥ ततस्तत्वणममोधेन राघवः शरैभार्गवस्य खगति करोध। स्वाने हि तत्। भून अनेन पुरुषे महति प्रयुका मागः परन्तदनुरूपफर्स प्रसूते । বা মুম্বৰ: খেলায় यज्ञार्गवः परगनेविति प्रपद । ११६ ।

·बालकाणम्। २२ अथ संकान्तया जामदग्न्यक्ति सम्पदा सम्बन्पबाग- অবিমীকালুজাম্বিয়ালবিকালিয়ন মূখ গায়ায়, दशरथः परिखयेव परिसरक्या सरयू सरितानविहा. मयोध्या दारकान् सदारान् साहरमवलोकयन्तीनां पौर पुरन्धीणां निरन्धितगवाः कटाक्षेः सौन्दर्य वञ्चिततापिच्छी पित्सातपत्रायमाण धवलासपत्रः प्रधिवेश। तेल। लब्जावमादविशदस्मरबिक्रियाभि- स्ता भिवधूभिरतिवेलमवाप्तसौख्यान । इक्ष्वाकनाथतनयान् प्रथमो रसानां तारुण्य योगचतुरचतुरः मिषेवे ॥ ११७ ॥ विद्ययेव वयो दृध्या दर्भपत्रामधोः सुधीः । राजपुवधा तया ग़मः प्रपेद प्रौतिमुत्तमाम् ॥११८ ॥ इति श्रीविदर्भराजविरचिते चम्परामायग्ये बालकाण्ड समाप्तम्। अथ अयोध्याकाण्ड प्रारम्भः । गच्छता दशरथेन नि तिं भूभुजामसुलभां भुजाबलात् । मातुलस्य नगर युधाजितः स्थापितो भरतलक्ष्मणानुनी ॥ अथ दशरथः पुत्र रामं खतस्त्रिजगत्पति स्वविषय महीमात्रे कत पतिं विदधे मतिम् । भुवनमरणे कल्म कल्लापभूधरमादरात वराहपटलोधुरस्तम्भ विधातुमना इव ॥२॥ तदनन्तरमसो समन्वय मन्त्रिभिः सह पौरखधान हर ·1. श्रवः पुरोधः समान पुरोहिता समायसमादिदेव । विदितमेव हि भवतो शिवताति मति दधाना सुपथा জুবাবা: আযিয়ালখা: আলঘলা: অষমা: संसरणि मंमार्जनजागरूकाः जनोपतापमानपरा: परी नितिमुपेत्य देवभूयताः मवे न: पूर्वपुरुषा इति । तस्मा. दस्माभिरप्येतेषां मरणिमनसरमापरतावन्त कालं परि- पालिताः किल सकनाः प्रजाः प्रमागमत्र परिपालनक्रिया- मनुभवन्तो ननु भवन्तः । एवं भवतामभ्युपगतानां निगमाना वा प्रतीपगामिनी पदवौं न प्रत्ये ति खलु लोकस्तदम्ति किञ्चिदभ्यधेनौवम। मम सुरनरगौतण्यातिमितिभिर्वी दिवि भुधि च ममानप्रक्रमविक्रमा। नियतमपरिहार्या या जरा सा मद विकचकमलखण्डे चन्ट्रिक वा विरासीत् ॥ ३ ॥ तन्मासमस्तक्षनवगंगपाटनपटुधारा भोपणवैपभागवभङ्गादपरिच्छिन्नतरशौर्यशालिनि सोजन्य भाजने जनानुरागनिलये निमसरे मममेव वसेऽस्मिन् विश्वम्भरा भारं चिरकालधार्यमाणमायरमात्य रनमतः मनवतार्य विश्रान्ति सुखमनुभवितुमभिलषामोति । ततः प्रावषेण्यपयोवाह व्यूहस्तनितमादाकर्णन समुदौर्ण निरति মালিশনিবললিতাবাতিল: লাবিল जनाः प्रमदभवकलकलरव मुखरित हरिणखा बभूवुः । प्रानन्दवाणविसरो नयने प्रजामो- भाविभूव मकरन्द वारविन्दे । परखधभरगा.

·प्रयोचाकाडम् । २४ रामस्थ कान्तिमभिषेकदिने भवित्री मचाय परिव वौषितुमादरेण ४॥ राजापि तेषां सम्पत्यमान महोसवोवसनसंमद जनिष्यमापरजो राजिबातपरिनिहीषयेव रोमास प्रपञ्चेन कञ्चकितानां प्रमाणातीतां प्रीतिं प्रपनानां हर्षप्रकर्षण हिगुणीकतमानन्दमन्तनियम्य सुमन्बप्रमुखान् मन्त्रिमुख्या नेव माचख्यौ। अम्माननाधित तपोवनभूमिभागान् उन्मुथ मार्गपरिपालनजागरूकान् । अम्बानमोग्बामधिरादवलम्बा राम- मेवंविधः कथमुदति जनानुरागः ॥ ५॥ तेऽपि नियमितनिजममोरचाय दशरथाय सविनयभवं म्यजिज्ञपन् । देवे स्थितेऽपि तनयन्तव रामभद्र लोकः खयं भजतु नाम किमत्र चित्रम् । चन्द्रं विना तदुपलम्भन हेत भूतं चौरोदमात्रयति किषितपकीरः ।। तदनन्तरं तत्वी तत्वविदांवरस्य वसिष्ठस्व गासना. दभिषकोपकरणाहरणाय सामात्यः पौरवगः । पाइय रामं विनयाभिराममाविः प्रमोदप्रभुरवमूचे । तवोत्तमा मुकुटं विधातुमहाय तिथे दिवसे यतिथे ७॥ अथ दशरथमनोरथं कौसखाये निवेद्य खमवनमुप. गतब रामस्थ भगवान् बसिष्ठः सप्नातकौतुक कौतक- मा निर्वतयामास।

·१६
चम्भूरामायणे।
আমুল ফুলমুখীজমাঘ বাসঘনাল।
उज्जृम्भितः कोऽपि निरामभूमिरुमस्तक: पौरजनातिमोदः॥८॥
तन । यामेवाहुनिशिचरकुलोभूलने मूलहेतुं
यस्याचित्त प्रकृति कुटिलं गावमित्र बभूव ।
গীতি: মিমিনি: জাৰীৰাম
कैकेयाः सा हृदयमदयं मायरा निर्ममन्य।
पलघुचलितभावातनिष्येष दोषा-
दशनिरिव कठोर: शीतलाम्भोदपत्रो।
अपहतजनसौख्यान्मन्थराभेदवाक्या-
दपि भरतजनन्यां हन्त दौर्जन्यमासीत् ॥ १० ॥
सैषामन्यराभिधानपिशाचिका वेशपरवशनिजाशया
पूर्व दण्डके वैजयन्त पुरवास्तव्यशम्बरासुरसारमतवेद.
नापनोदनवेतनार्थमात्मने वितीर्णवराय दशरथाय बरहयं
न्यवेदयत् ।
तयोरेकस्य संरम्भी भरतस्याभिषेचनम् ।
पन्यस्य वन्यहत्त्यैव वने रामस्य वर्तनम् । ११.
तमिन् क्षणे वरयुग शतप्तताब
भाराचवेधपुरुष अवसौ विदार्य ।
सत्यप्रहाणचकितस्य नृपस्व काम-
भूरी पकार इदये पुटपाकरोतिम ॥ १२ ॥
সমনামালায় বলল-
दध दशरथचित्ताच्चतमा निजंगाम ।
दबहुतवक्षरोचिलिया सिमाना
झटिति गहमगुल्मादुजिहाना भगोष॥ १९॥

·अयोध्याकाण्डम् । २० अथ दशरथः कथमपि लब्धसंजः कैकेयीमभाषत । रामः काममुपात्रयिष्यति वन त्या धन कौतुक लोकत्त्यस्यति कौतुक चिरतं तत्राभिषेके कथम् । धर्मापायभयेन वसबिरह ट्रयामि वक्ष्यामि किं यावत्कल्पमकोतिराति जननी जायेत जावेतवा ॥ १४ ॥ वम काठोरहदये नयनाभि राम राम विना न खलु तिष्ठति जीवितं मे । धातुर्बलादुपयमस्वयिजातपूर्वः । कैकेयि मामुपयम नयतीति मन्ये ॥ १५ ॥ तदनुनिजमनोरथैकपूरणे तादरा के केयौ मोपहास- मवादीत् । सत्वविन्नवमपत्यमतः सङ्गत भृशमपश्यतस्तव । आश्रुतस्य विफलत्वमस्तिषेदाश्रुतस्य रचितोऽयमञ्जलि:॥१६॥ किं नागतस्त अवसोः सकाशमरिन्दमः सत्यगिरां पुरोगः । সুনামিদীনবীনবীজীষনৰ মলিগা: ॥ং किंच। अभ्यश्च कचिदुपाश्रिताय वितीयं विप्राय विलोचने खे। प्रापूरयत्नाशिदलसंत्र: प्रानः प्रतिज्ञा प्रतिप्रमावः ॥१८॥ असरसमरवेलाजातबाधावसाने परयुगमदिशस्व प्रौतिपूर्व यथा मे। पशिथिलगुणबन्धाः सत्य सम्बा नरेन्द्रा जससिपिरिति कामं संगिर तां गिरताम् ॥१८॥ किंबहुमा। सत्योचागिरमिहनिर्वहस्वभावा.

·. चम्मूरामायरी सम्मानं भुवि न सहय राममातः । संस्थास्त्र विषमुपभुज्य पश्यतस्ते सबाहं त्यनसि न चेत् प्रवर्तमानम् ॥ २०॥ एवं वादिनौमेनां भूयोऽपि भूपतिरवदत् । प्रयि कठिन जदये किमुक्त मुक्तलोकमयादया दयापेतया त्वयेति । नेवाभवस्वमिह शीलवतीषु गया नैवागमपितमतां गणनां स रामः । नैवापमात्मनसुखान्यहमपानार्य नवापमम्बु भरतेन न मे प्रदेयम् ॥ २१ ॥ किं च। वासस्वचा भवत किञ्चन तारवीणां छायागुमाय भवनानि भवन्तु वन्याः । कैकेयि तस्य शयनानि कथं भवेयु. स्वञ्चेतसोऽपि कठिनानि पिलातलानि ॥२२॥ एवं भर्ता भसिताप्याचित्ता नाभूदेषा मन्यराक्रान्सप्तिः । राकाचन्द्र राजमाने निशायां वीरच्छना चन्द्रकान्तस्थलोवा२१॥ तदनु मुहर्तमानमपि राममुखावलोकनसुखमनुबुभूषु- दशरथः कुमारमानयेति सुमन्त्रमादिदेय। तेन सखरं राजभवन प्रवेशिवस्ततो रामः इतप्रवामः पितरमयथा- भूतमुखविकासमारादालय चकितमतिः किमिदमिति कैके- योमन्वयुङ । सापि पापाशया प्रत्यवाहीत । वम ! प्रति. तवरहयनिर्वहणे. निपुणेतरस्तातस्ते सम्प्रति सानुभय- स्तनयवासस्थात् सत्यव्यस्थासवासाच गाढ़मगाधशोक- सागरी निमज्जतीति। वरदय तावत्तव वन्यत्व बने वतन मवने रव भरतस्य चेति। रामतदाकण्यं प्रमुदिता KA ·अयोध्याकाण्डम. हृदयः कृताञ्जलिरेनां व्यजिज्ञपत् । भौतो भूभरतः किमम्ब भग्तः किंवा वनात्पावनात् वस्तोऽहं सगरान्ववाय ककुदम्तातः कुतः शोचति । दियायाः मरितो निवापकरणालधों प्रतिज्ञामिमा आवाभ्यामिह पूरयिष्यति न चेत् पत्नो कथं स्यादयम् ॥२४॥ वनभुवि तनुमात्रवाणमाजापितं मे सकलभवनभारः त्यापितो वत्समूर्ध्नि । तदिहसकरतायागावयोस्त कितायां मयि पतति गरौयानम्ब ते पक्षपातः ॥ २५ ॥ किञ्च । तात: म्वताचा व्यवहत्य हy वत्साम्पिकोतमवमङ्गल मे । प्रणामसंजस्य मयापितम्य किं पुर्गापात्रस्य न पात्रमामोत् ॥ २६ ॥ तत्त्रणमनिहत इन पर्वतः सर्वतः परीतदवदहन इव वनस्पतिः दिवस्पतिपदम्शविधुर दूव नहुषः पपात निःसंशः पतिग्थः । ततः मा पिटनिदेशविचारमचिर माचरेति राममादिदेश । स एषः । मातुराज्ञां वहन् मम मालामिव महायशाः । वनाय रामो व्राज जगतामबनाय च ॥ २७ ॥ प्रमो कौसल्यामदनमभिषेकप्रतिबन कैयौ नियन्धमात्मनश्च वनवासं प्रणामानन्तरं तस्यं न्यवेदयत् । एतदाकण्यं विदीर्ण हृदया विषदिग्धमुखगिलो मुखविद्धश्रवणयुगलेव सहमा भूम्यां निपत्य विललाप । रेखारथाङ्गसरमौरहशाचिड़े समासाद्य ·चम्य रामायणे ! मङ्करे तव करे जगतां त्रयाणाम् । कान्तारकन्दखनन रचयति नून- माबद्धवान् प्रतिसर भगवान वसिष्ठः ॥ २८॥ तत्र सौमिविरतिमानप्रसद्धमन्युः शतमन्यु समानमेन- मग्रजमकथयत् । प्राय ! न काव्यमिद लोकगहंगोयायाः कैकय्या वचसा जरसा च समाक्रान्तस्वान्ततया कृत्या- कृत्यविवेकमूकरय राज्ञः प्रजागंथिलयानिःसृतेन वचसा सन्त्यजा राजधमटवीपर्यटन विधातुम। किन्तु तुभ्य. मनम्बधयमानाय प्रथमम पित्रा प्रदत्ता ननु पृथ्वी । क्षत्रधर्भोऽपि सायात पधः प्रमाद्योऽपि वर्णाश्रमरक्षणत: समोधोनः प्रायेण पुरुष निये बसे नियोजयेत् । नियत नियतलमतिलङ्घा पौरुषमेव पुरुषप्य धोरस्य पुरुषार्थान् समर्पयेत् । मा भूत्त्वत्पदपद्मयोराणमा कान्तारसञ्चारतः पाणी पाटलिमा मनाक प्रसरतु जवाकर्षणादेव मे। क केयौपरिभूततातवचने नम्री भवान्माम्म भूत् किंवा मामकमार्यगौय जलधे नख धनुवर्तताम् ॥२८. एवमाचचाण लक्ष्मण रामः सान्वयबेवावोचत् । वम ! सविटवंशजातानां पिटनिदेश एव देशिकः सर्वकर्मसु । बननः खलु पिटवक्षनगौरात् गोहत्यामपि मानबध- मपि तारुण्यविनिमयपि मृकुण्ड रैण केयपूरुप्रभृतयः कुर्वाणास्तेऽपि निविचारमाारवतामग्रगणा इति गण्यन्ते। तस्मादवभ्य वश्य एव पिरवगाहे ग लमिति। तब विस्ततपत्रवात्सल्या कौसलग तेन मह मन्तुमभिलषन्ती ·अयोध्याकाण्डम् । ततः सतप्रणामेन रामेण सविनयमेवमभिहिता । कान्तारभाजि मयि के कयराजपुत्राः कार्कश्य कन्दलितया दलितस्य वाचा । तातस्य शोकदहनग्लपितं शरीरं मातस्त्वया नतु कदातिदुपेक्षगाोयम् ॥ ३० ॥ सा तनयस्य स्वत्वाना ममस्त देवताकीर्तन- पुरःसरौमागिषमा चचक्षे । गमस्तामभिवन्ध निषकान्तः प्रकान्तन पथ्यायाः मोताव: प्रासादमाससाद । कल्याणवाद सुखितां सहसव कान्तां कान्तारचारकथया कलमांचकार। अम्भोदनादमुदिनां विपनि सी सन्त्रासयन्निव धनुष निगा पुलिन्दः ॥ ३१ ॥ अयमनामुपगन्तुमपक्रान्तामक प्रयत् । प्रिये जनकनन्दिनि ! प्रकृतिप्रेगलामोटुशी कथं ग्लपयितुं महे तब भिगोममृहों तनूम । ग्टहीत हरिण गणत्रकावसारि दानाशिरा- चतिक्षरितशोणितारुकानने जानने ॥ ३२ ।। तदनु नानाविधप्रयदर्तनाप्यनिषदर जिगमिषा- शघिल्यायां मनिल्या गेऽप्य नवसितानुगमनव्यवसाये वासिष्ठाय सुयज्ञाय भूपणमय नागस हस्रेण सह शत्रुन्ज- यावयमतुलं मातुलहत्त हस्तिनमगस्त्यकोशिकाभ्यां च महाणि च रत्नानि विती निर्जरारातिवीर्यमुषो धनुषी निरपाय वाणकर्मणो वभगा निम्मर्यादशिलीमुखलतानु पजी निषङ्गो निर्वतितीरपायो कपाणी वरुणेन जनकस- ·चम्पू रामाय दसि दत्तमेतत्सवमादाय मामनुगच्छेति सौमित्रिमन्व- ग्रहीत् । सौतापि निजाभरणगणसुयज्ञपनी विदधे । सौमित्रिरपि स्वधनेन कञ्चित्कोसल्याश्रितमुपाध्यायमतोष यत् । तत्र सकुटुम्बाय त्रिजटाभिधाय द्विजातये स्वहस्सतम्ब निजिप्तदण्ड देशावधिक गोधनं काम्पिल्यादिभ्यो विजाति- भ्यश्च रघुपतिवित्तानि विविधानि विततार । ततस्ते पौर- नारोग विखासाविःश्वासजम्मानिलचलदधर किसलया. नामश्रुमलिलासारेण शोकपावकेन च वपूंषि मनांसि च सिक्वा दग्ध्वा च निषिद्धपरिजनानगमनतया प्रकाशित प्रवाससिद्दान्ताछुडान्तानियक्रमुः । तत्र । सीता पुरा गगनचारिभिरप्यदृष्टा- मा भूदियं सकलमानवनेत्रपात्रम् । इयाकलय्य नियतं पिदधे विधाता बाष्योदकेन नयनानि शरीरभाजाम ॥ ३३ ॥ रुहापि यान्तमनुगच्छति मैथिली मां वत्मो जहाति न कदाचन लक्ष्मगोऽपि । इत्ये तयोरनुगति प्रतिबोध्य गन्तुं भूयोऽपि राजभवनं प्रविवेग रामः ॥ ३४ ॥ तस्मिन् सुमन्त्रेण विज्ञाप्य दर्शिते दाशरथी भूपति- भूनाविष्ट इव विष्टरानिपत्य सदारः सदारचितपरिदेवनो; कण्डा स्वयमपाकरोत् । तदा सुमन्त्रः कैकेयीमब्रवीत् । देवि ! विरम विरम रामाभिषेकस मुभिषितावादाछुराव ग्रहादाग्रहात्। पुरा खलु ब्रह्मणो वरप्रसादादवगत- सकलपाणिभाषणतया पर्यापर्यन्तपरिसरपिपीलिका- ·अयोधावाण्डमा साप तहास तब पितरं हसनकारण एका तहिवरणं प्रत्युमरणतरित्य वेत्यापि भूयसो निबन्धात् कुपितन राजावज्ञातायाः मातस्ते मार्गमा कुरूषा इति । ततः । छातासमननिर्यास सगर केकयान्मजा। निदर्शनेन निर्दिम्य निरबनाविन पतिम् ॥३५॥ तवा सिदार्थको महामात्यस्तत्परित्यागमनवीत् । सरयूपतितानेकपजामरणकारणात् ! ३६. अथ दशरथेन रामः सपरिषद एवं गच्छति निर्दिष्टः केवलं खनियपिटके वकालयुग च प्रार्थयत् । मुखाचिताना सुव्यवदिव्यलावण्य सम्पदाम् । बयाणामपि के केयो बललादीन्धुपाहरत् ॥ ३७॥ अब रघुकुलनाथो मधमाम्बानियोगा- हुणवति परिक्षाने माना निरामः । अधिकुचतटबलजानकी बायसेका. इपमतसरभावं वसावं पर्यधत्त । ३८॥ तव ये चित्रीयन्तः सर्वे निर्विकारवदनलक्ष्मीका मिखाकुलाध्यक्षमध्यषयन्तस्तेषामेव शोकाया,मीलित- मानसानामाननेषु पारम्भर्येणास्परहिकारः। सवल्कले दायरथी विषाहादामीसितायो यदभूमिष्ठः । तदेव मात करणं महर्षेः कालवस्त्रयावार्थविलोकनस्य ॥३८ प्रस पीताम्वरत्याग कि जाता विक्रिया पुरा । इति प्रत्यक्ष्मा हो वशिष्ठी नातिविव्यथे। ४.॥ सोऽयं मैथितीवरलालधारणमापदणसारविकुल ·पम्प रामायणे गुरुः। तत्र । प्रयाणाध प्रणिपतन्तौं सुषामांनिथ कौस्था गमदमवदत्। धमै निदाधकिरणस्य करैः कठोरैः कान्तारमध्यपदवौषु नखम्पचासु । वो बौख्य निस्खलपदा वनदेवताभि- निन्दिष्यते नियतमेव निमेषहानिः । ४१० अध मैथिलीनाथः सलमणः सप्रदक्षिणं राजानं লনীজন সব সমিণিবিদ্যালী নিলাম। रखो दशरथाजापरतन्त्रेण सुमन्त्रण हारिसमानीतः । प्रारब्धयावस्त्र रघूहहस्य प्रागेव सौता रथमारोह। पानीसारथ्य रथमारुरुक्षीरका प्रभोरपसरौ प्रभेव ॥ ४२ ॥ दागरयौ च रथमारकहतः । যথা যা বালানী বিষয় বীনা বিঘিনীহ্মামুন। तथा तथा जायत यातुकामा सविनाराषसराजलक्ष्मीः ४३ पावालहरमनुगच्छति रामभट्र- मेषा पुरी तदिहमा खलु निर्गुणा स्यात् । इत्यादरादिव धरा बहुधा विधाय धूणिच्छलाविजतनु तमनुप्रतस्थे । ४४ ॥ तृपसुखविमुखेन खेन कान्तन साकं दुहितरि विधिपाकात कानमाय ब्रजन्याम् । अंकुशसमिति भला नूनमहाय धानी- परिजनमुखवाय पांचभिः पर्यहार्षीत् ॥ ४५ ॥ रामानुसारसह निर्गतपौरवर्गा संखानमात्र साखररानमार्गा।

·अयोध्याकाण्डम् । ३ নিমগীজলি এল लधौवभूष रघुपुङ्गवराजधानी ॥ ४६ ॥ अथ दशरथः सान्तःपुरजनः पुरात्रिर्गत्य गत्यन्तराभावा: समेव रामं सुचिरमवलीकयबालोकपथमतिकान्ते सुमन्त्रा- क्रान्तस्यन्दने रघुनन्दने स्पन्दमानवाष्यप्रवाहो मोहमुष- गम्य भूम्यां पपात। ततः परिजनकताखासालब्धसंज्ञाय राजे कौशलवासदनमरोचत । दाशरबिरप्यहमहमि- कया संमच्छमहामनौधदुरवगाहतया मन्दायमाभस्व. न्दनवेगः सकलजनकिवेक कोकनदं मुकुलयन् मोहत. मसा तमसातटमुपागमत् चरमगिरिशिखरमपि सहन दीधितिः । भाविःप्रलापमटवौं भजती जनस्य काकुत्स्वषादविरहामहमानसस्य । आस्तीर्णपर्णशयनान्यभवन् गृहाणि मूलस्थलानि तमसातटभूकहाणाम् ॥ १७ ॥ अथ निगौधे दाशरथिः समन्त्रेण संमन्वर श्चितजन. संहतिरतिविनतानन्दनेन स्थन्दनेन वेदश्रुतिगोमतिनिक- न्दिनी नाम नदी तत्र च परिष्कृतामिखाकवे मनुना दत्ता वसुमतीमतीत्य विविधवनगहनवीरुत्त पटलपिहितरथतु. रगखुरमुद्रया पदण्या गङ्गातरजासतमूल' गगनगङ्गालि. जितजङ्गवेरपुरालङ्कारमिङ्गदौपादपमुपागमत् । तन । दृष्टा राममनेकजन्मरचितह श्यं शुभैः कर्मभिः श्रुत्वा मावरायादुपगता हत्तिख वैखानसीम् । अत्युभितइर्षशोकननिर्वाध्य निषाधाधिपः ·पम्प रामावणे शौतायौतगुणाबितरविरकै संघसावलोऽभवत् । ४८ । सोऽयं सहसमासाथ गुः बताचलिरपसा रघुनाथ मनुनाधितवान् । देव ! पिवनियोगप्रवणान्त:करणमपि भ. वन विज्ञापितमन्नातजानपदरोतिर्भारती मां सुखरयति । प्रत्येतदनिवार्यवीयाहटभटवर्गदुर्गयुतामनुषसभोव्यजात- मन्यर' मन्यरादयतोदावहमनदीयं राज्यम। तदिद. मनिशं प्रथमप्रवत्तं परिएछ किश्चिदनुमच्छ परिजनयोग्य- भाजनममुचनममुच्चयेव तातादेशेन दोऽसिन विभयनी. यानुभावमुनिहन्दमन्दाकिनीसन्दर्शनेन मन्दायमानजननी. ननदुर्दशतुर्दश दशरथकविताः समाः समापयत भवा- निति। तमिबियं प्रार्थनाभाजि सख्यौ प्रत्याख्यो रामभद्रः प्रियोगवा । माताबाहकलेनाखत मे गाव चाचप्रक्रिया माईतीति । सतस्तु तदनुरोधेन रोधस्तरोरधस्तान सुमन्वनियन्त्रित. रखयोर्दाशरथपोरातिथा समधुपर्क कर्तमिव मन्दमन्द- मरविन्दबन्दस्वन्दमानमकरदविन्दु सन्दोहवाहिनि वाहिनी. तरामरतिवातिकाननगमनावखा काकुत्स्वस्थ प्रेषित- मचमायामिव मामति चरम तिरोहितावामझामधिदेव- माया सभ्याचरमां रामः समाप्य तखां सरमसभुवि समयकलित पर्णतख्यमभजत । राम विदेहसतया तरूमूनसंच मन्तःपुरं विमति बनसोविदाम् ·अयोध्याकाण्डम् । निध्याय तं नियमितामितवाष्पष्टि- निंद्रां निरस्य निषसाद निषादनाथः ॥ ५० ॥ व्यतीतायां विभावर्यामर्यममरीचिवीचिमालाहारिणि पूर्बोधिरमूनि विरचितजटाबन्धौ सह सौतया दाशरथी भागीरथीकच्छ मागच्छताम् । तंत्र रामः प्रष्टचेताः सौतामाचष्ट। मध्याखमार्गपरिमार्गपडुन यस्य दिव्योपाँध कपिलकोपमहाज्वरस्य । तातानुतपंगापचेलिमभागधेयां भागीरथों भगवती शरणं भजामः ॥ ५१ ॥ तदनन्तरं रामः मान्त्ववचननिवारितसमन्त्रः मसौमि- নিজলানি সামলালয়। নয়া নথি অভ ইনানীন। नावमारुरक्षा म एष निषिध निषादाधिपतेरलुगमन- मपि तूर्णमेवावतोगी सुरसरितपुरः सम्पूर्म सस्य मल्याभि- धाने जनपदै सातपयल लक्ष्य वेधनचतुर चतुरी मृगान् निहत्य कुत्रचिदनम्मतिम्ले निशामनेषोत् । अन्येप्रवन्येन पथा प्रयातास्त प्रमाणे प्रतोयमान होमधूमप्रागृहारं भार- बाजाश्रममाश्रयन्तयाभिवन्धतम मन्दहर्ष महषिजनना- दिष्टवर्मना वैकतनी पूरोपनवं लवेन वैणवेन निस्तीर्य- शमधनजनविधानभितशाववसत्वचारित्रं विचित्र चित्र कूटमचलमभजन्त । अनुजराचतपर्णागारद्यासुमाद्यत्- परभृतकुलचञ्चत्पञ्चमेरनितास ।

·। चन्यूरामायणे जनक दुहियोगाजातसाकेतसौख्य- घिर मरमत राम चित्रकूटस्थलौषु ॥ ५२ ॥ अथ मां वनवासवरस्यादपि रामः समाइयेदिति प्रत्या- शयोऽपरतन्त्रः सुमन्त्रः कानिचिदहानि गुहमकाश नौवा निराशस्ततः प्रतिनिहत्तो निवृत्तीत्मवामयोध्यामासाद्य निर्दाशरथिः सारथिरिति शोकातिरेकात् पौरजनननित- दौना क्रन्दमन्दोभूतनेमोघोषादवरुध रथाद्दशरथ प्रया- गोन्मुखप्राणं प्राणं मीत्। एतद्दर्शनेन विसंजो दशरथः कौसल्यासुमित्राभ्यां समानामितः कथं प्रयात रामेण कथं कथित मेथिलगा कि वृतः सौमित्रिरिति मुहुम हु. रञ्जुकुण्ठितकण्ठ: सुमन्त्रमन्वयुता । मोऽपि राजे व्यजि. जपत्। देव ! कथं ब्रवीमि कठिनहृदयोऽहम् । मेवारसानुगत पौरमनोरथस्य पारे रथस्य च सुतौ तव वर्तमानौ। भूत्वा विदेहदुहितुर्नवसौविदनौ भागीरथोतटवने पथिकावभूताम् ॥ ५३ ॥ किन्तु। दैव ! त्वत्तनयस्य कुन्तलभरं क्षौरैः स्वधेनूवैः मेनु नालमरुन्धतोपतिरभूतस्याभिषेकोत्सवे । मितोहन्त म एष मेथिल सुतावाष्योदकोत्पादकै- न्यग्रोधचरितजंटा रचयितु चौरैनिषादाहतः । ५४ ॥ तस्या विदेहदुहितः पदयोनखेषु नामां विनापारुणिमा सहसा बभूव । बन्ये पथि प्रियतमेन सह वजन्त्या वैवस्यमाविरभवन कदापि वको। ५५ ॥

·अयोध्याकाण्डम् ।
सौतापते: किसलयः परिकल्पा तल्प
सच्चार्य सत्वदमनाय निशामु दृष्टिम् ।
धन्वी तदभिजनादिव पुण्य लभ्या.
दस्वप्नएव वनवमनि लक्ष्मणोऽभूत् ॥ ५६ ।
एवं मुमन्वनिवेदित पुत्रवरितसरमगिरिशिखरजुषि
निगमपुषि ज्योतिषि हृदयलग्न गोकशलयां को सलया-
माखास्य नरपतिरित्यमकथयत् । पुरा खलु सरयू रोषसि ।
विविधतरुनिवपिहितविवस्वति वेतखति मृगयास्पृहया
कमपि समयमगमम् । तत्र।
तीयादाननिदानपुष्करगजन्मात्या तपस्वी मया
विद्धः कश्चन शब्दवेधनविदा पाथःसरव्याहरन् ।
तपित्रो जरदधयोरनुभूति कत चितां चिन्वतो:
शापी मय्यपतगवानपि सुतप्रेम्णा प्रणश्य दिति ॥५॥
अहं वेश्यस्य शूदायां जातस्तस्मान संभवेत् ।
ब्रह्महत्येति मामुबा स्वर्गतो दुगतो मुनिः ॥ ५८॥
तदवश्य वश्यएवास्मि मृत्योरिति नरपतिः श्रुतिमार्ग-
गत राम एव विरराम ।
मुनिशापक्कतोत्यत्तिविपत्तिनिष्प्रतिक्रिया ।
यतो दशरथायाशु दिदेश दशमों दशाम् ॥ ५९॥
किंबहुना।
भाकान्त त्रिदिवं परैः सुमनसा कान्ता न वन्दौकता
नाकोणं पुकहतशासनधरैः साकेत वाद्याङ्गणम ।
नादिष्टां सचिवाश्च भूतलपरित्राणाय यद्यप्यसौ.
नाकं शोकवसादगाशरथी नास्था वहन वाहने ॥३.॥

·४
चम्यूरा गये।
अथ दशरथप्रशंसामांस केयो निन्दाकन्दन्तितः
रामगुणाकोत्त नद्विगुपितरवरं । धूजनपरि देवनारवै सुख-
रितेषु दिमखेषु ।
अभूदराजकम्लानमहणं गगनाङ्ग गाम ।
पालोक्येव तथा शान्तमशेषञ्च महीतलम् ॥ ६१ ॥
ततः प्रभाते वसिष्ठवचमा तेलट्राण्यां नरपतिं निक्षिप्य
निप्रमेव भरतमकथित दशरथकथमेव मानयतेति दूतान्
कोकयेषु प्रेषयामासुः। तेऽपि जितपवनजवन हयमकोचित-
पथास्तुरगपतिपुरे दुःखप्रदर्शनदूयमानमानसं भरतमभि-
वन्द्य गुरुनिर्देशं व्यजिज्ञपन् । सोऽयं मातामहेन युधा-
जिता चानज्ञात: कतिपयरेव दिनरतिनिमित्तसम्भूत-
सान्तकः साकेतमासमाद।
अतिचकितनतिः पुरैव पश्यन् पुरमयथा पुरचारपोरवर्गम् ।
न्यवियत भरतः परीतदूतः पिटभवने पिटकाननादनूने । ६२
भ पितरमनवेच्य तत्र मातः
सन्दन गत: प्रणिपत्य तामपृच्छत् ।
क नु मम गतवान् पितेति सैषा
परुषतरं भरताय वाचमूचे ॥ ६३ ॥
वनचर इव साकं मैथिलो लक्ष्मणाभ्यां .
पिविधिमभिरोडु प्रस्थितो रामभद्रः ।
तदनु तव पिताभूत्कालधर्मानुकूल-
स्त्वमनुभव यथेच्छ निःसपत्नां धरित्रोम् ॥ ६४ ॥
मयूरोव महा नाग केकया केकयारमजा।
भारत्वा भरत चके परिक्षुभितमानसम ॥ ६५ ॥

·अयोध्याकाण्डम् । तदनु भरतश्विरतरं विलप्य विलुप्यमानविवेकः कैकेयी- मकथयत्। परिणतिपरुषाणां पाप्मनां सविपातान् न हि भवसि चतुणां सा व मनाकमम्वा । तदिह तनयवत्यः संनपियन्ति कामं श्रुतिपुटरचितात स्वां सवित्रोमकौतः ॥ १६ ॥ तदन सम्म खादा लष्ट दृष्टिरनुजमिदमवाहीत् । अविकल मिनवंशं दग्ध माश्रित्य तापं जनमनसि किरन्यां हन्तसत्यां भवत्याम् । अनुसवनमपापैर्देवता पूज्यमाना वहति कयमिदानीमाशयागाभिधानम् ॥ ६७ ॥ अविरतपिता- वत्समालोक्य धेनो- रपि तनुजशतानां मातुरस्र बभूव । तदिह तनयीक सन्तरेदेकपुत्रा कथय कमिदानों कोशलेन्द्रस्य पुत्री ॥ ६८ ॥ अपि वदिदममन्चे कालयोगावरेन्द्र वरयुगरसनाभ्यां प्राणवायु नदौयम् । अपनगरमनुष्यावर्तन युक्तरूप पिटवनवसुमत्यां कापि वल्मौकवत्याम् ॥ ६८ एषा निकृष्टमतिरामगुणोचितेषु वंशेषु सत्सु बहुधा पिशिताशनानाम् । माकन्दशालिन बने विषवजरीव हा हन्त ! केकयकुले कधमाविरामौत् ॥ ७॥ अननौति विहीना मे जननौति समवित ।

·४२ चम्पूरामायणे। निरयाबिरयाहीरो निरयादिव सानुजः । ७१ ॥ ततः सामात्यः पत्यथितारोहणमभिलषन्तों कौशल्यां भरतः शपथशनिवार्य वसिष्ठाधिष्ठितेन पथा दशरथाय यायजूकाभिप्रेत प्रेतकत्यमशेषमकरोत् । ताते पिटवलयाते यातुं सावनं तथा । भरतः प्रार्थयामाम प्राञ्जलि: पकती: कती ॥ १२ ॥ ताभ्यां सुमित्रा कौशन्याभ्यामन्तःपुरजनेन च सह भरती भवनमभजन । अथ यथाविधिविहितोवदेहिक गमित चतुर्दशनिकम दिवसकरकुलहितकरैनंगरहहः साईममात्याः समुपे य मकुटाभरणाव भरतं प्रार्थयामासुः । तत स्तान् निबंधत: मोऽयं प्रत्यवादीत् । बहुभिरिह किमही स्त्य मौमित्रिवृत्ति म कुटमय वहेय युभदानाहि पूज्या । मम पाभरकाशः पर्णशालानुकूल: क्वचिदपि विपुलायां नास्ति चेद्दण्डकायाम् ॥ ७३ ॥ इत्युक्ता रामरी वात्सुकमना निश्वकाम । अनधि रचयिला सत्पथं पांशुल त्वं भुवननयनमाख्यपातिकूल्यञ्च कत्ला । नरपति महमध्यात्त णमुपूर्णमाना कुटिलगातरुद स्थान् मन्थरा नाम वात्या । ७४ ॥ ततः के शस्त स्वहस्ते न राहीत्वा तहधोद्यतम् । कौशलया वारयामास कई रामानुजानुजम् ॥७५॥ ततः मान्तःपुर एव पुरान्निगत्य शिल्पिवर्गसमीकत- কাৰবিৰ: : অনন্যালৰথমৰষ্যদ্বাণী ·अयोध्याकाण्डम् । ४३ नम्न समुत्कोगन रेणुनिकुरबन जम्बाल यन्नम्वर गङ्गा गङ्गाञ्च समन्वभणितगुगनिवह गुहानुमत्या निस्तीय दूरादेवायम हारिनिवेशितबलभारी भरहाजाभिवन्दनम- कोत् । मोऽयं प्रीतमना मुनिभरत तलननौजनमपि प्रत्ये कमालोक्य सेनामप्याड्य यथोचितमातिथ्यमकुरुत । तयातिथ्य चक्र भरतबलभाजां तनुभृतां भरद्वाज: सोऽयं भृगाटिसटकल्पाखिन शुरः । तपम्तवा बोरं दिवि समन मस्तत्फलभुजी नया सेशं दीप मानभिलषयुम निकतम् ॥ ७५ ॥ इति दिन दिनानक चल नोवा मननिदेशेन सर्वेऽपि चित्रकूट व नागमगिन । तत्र सन्चस्तमैन्यन्तत इतो गुहेन मह राममविष्यन् इत्र्य बिना गन्धबहन हामधूमेन च दूरादेवविभाग मानमय से मृगगण भट्टरूपाभिर्वनदेव. नाभिरत कोथैमाग बनिसममणेपितपिशिताशन पिया- चोचाटनमन्त्रायमाणा लागा चापघोषवगा समुचित मामीप्य प्रदेश नतन परि कन्धित पणशालावास्तव्य वैखान- सकुट म्विनी निविडित भूभागमनोकहयाखावन म्वमान- वल यान्ताजिनमम तरुशाखा रचितैरम्वरचरपति मेना- गण ककिसलयविभुलैरभि नवपल्लव भङ्गशबलेः कुसु. मनिकरैरभ्यच्यमान जानको निवास तरुमून वैदिक मालक्ष्यमाण खङ्गका क निषङ्गमतिथिजन सपर्यापर्युम, क- भोमिनि समावृत कन्दमूल फल कन्पितकदेशम दिना- भूत जनकदुहिट धरण लिनविन्यासमपहसित साकेत रामणीयकं रामाश्रम भरतः ससम्म ममभजत ।

·४४ चम्मूगमायणे। प्रधावा शान्त रकतसुकतामामसुलभ नवाम्भोदश्यामं नलिननयनं वल्कलधरम् । जटाजूटापोडं भुजगपति भोगोषमभुज ददर्श श्रीमन्त विपिनभुवि सीतासहचरम् ॥ ७७ ततस्तस्योपान्त जनकयजनाधीन जननां ववन्द वदेही रजनिकररेखामिव नवाम । परण्यानां पुण्यात्पदकमल मुद्रापरिचगात् अयोध्यामधीचौम विक नमवस्थां विदधतीम् ॥१८॥ खत: सिह यस्मिबितर दुग्वापं विजयते सुमित्रापुत्रत्वादपि जगति रामानुजपदम् । यदीयानिहन्द प्रतिनिधि भवेद जयुगं निशौथे निनिंद्र यदि तम प सानादकत स. 192 तदनन्तरम्मरूपये प्रथिततरग्रोमोमणि देवतिकतोपल- भमभी कहतटाकं सुधाधाग पूरितापं भूरिताप: म. कृष्ण व कृष्णासारः सरभसमुपेत्य निपत्य पादयोचिरतरं कदन् दशरथककथामपि कथित्वा मैथिलीसहिताय स. समणाय रामाय शोक मूर्छा प्रायच्छत् । जननौजनोऽपि तत्र निपत्य सुचिर मरोदौत् । विलोबानतेषां शोकोदन्वति तन्वति । अगस्त्यायित मैतमिन् वसिष्ठनात्मदिना ॥ ८॥ ततः प्रपद्य संज्ञामनुजया गुरोरमरमरिति विरचितसमु- चिनियापकत्ल प्रणिपत्य राममस कृत् प्रवर्तयितुं भरतः प्रार्थयत् । विकत नकुलस यदनुकूलं गुणगणम यदनु गुर्ष यथोरूपस्य यद मुरूपं समाचारस्य यसमुचित प्राचीन ·अयोध्याकाण्डम् । ४५. भाग्यस्य यद्योग्यं लोकगणीयाय यदनई श्रुतस्य वा यस दृशन्सादृशमाशय प्रकाययन्ती भरतोपना विज्ञापना । तत्क्षणं क्षणप्रभा भरलक्ष्मी समावेश लक्ष्मणि क्षोणोपति- शततोकिने मुकुटे विघटिताशं रामं प्रणिपत्य सादरं मां पादुकाभ्यां परिष्करत युवा मति रघुवरचरणहयं खयमेव प्रार्घ्य परिरचयितुं स्थण्डिन्त शायिचरितमिव बभार भरतस्योत्तमाङ्गम । तथाहि। वया मया च कर्तव्य मत्यवाच: पितर्वचः । इति प्रत्यादिशद्रामो भारतीमपि भारतीम् ॥८॥ जाबालि प्रार्थनायामपि व्यायाम । भरतस्तदनुप्रार्थ लेभे लाभविदां वरः । काकुत्स्थ पादुका कारं माघ मुकुटहयम ॥ ८१॥ स एष सानजः प्रायादयोध्यां मारशासनात् । प्रटवौं पिमन्देशाद्ययौ रामः मलक्ष्मणः ॥ २ ॥ विलय विविधान्देशान् भरतो धृतवल्कलः । विषयं समुपाश्रित्व विषये विमुखोऽभवत् ॥ १॥ ततचायं यावदार्यस्य प्रत्यागमनं तावदयोध्यों नाध्यास्ते। तस्विवधि मतक्रम्य चिरायति सद्य एवात्रया शमाश्रित्व সাবনবি নিঘিামীনি নমি ক্ষম অমিষ: यत् । दाशरथिरपि शमधनजनकथित निशिचरगण- रचितकदनपरिहरणाय गहनाजठरमवजगाई। विस्तीर्णाक्षेर्विपिन हरिणत भौति प्रगह- दर्भग्रामेऽपामतरुचिभिः सस्पृहं वोच्चमाणः ।

·चम्यूगमायणे । रामः प्रापा प्रतिमहित स्थानमवेमहर्षे. अंग्राहास्य प्रमुदितधियः प्रेमपर्या' सपर्याम ॥ ८ ॥ सौतामप्यनसूयाभिधाना अस्य पत्नी खभूषणं रतोषयत् । खण्डनाय वसुधावधूमनः पुण्डरोक तहिनविषां हिषाम् । रडकावन मवाप राघरचण्डभानुरिव मेघमण्डलम ॥ ५ ॥ इति विदर्भराजविरचिते चम्प रामायणे श्रीमदयोध्याकाण्डः समाप्तः । - अथारण्यकाण्डः । प्रविश्य विपिनं महत्तदनमैथिलीवाभी महावलसमन्वितचलितनौलोलाविः । निशाचरदवानलप्रशमनं विधातु शरैः शचार सशरासन: मुरपथे तडित्वानिव ॥ १॥ ततः । कराह लापनयनपट शुण्डालकपोलकषणविर्षाम- तानमितविकटविटपसालखण्डनिर्यातनिर्यासन्धान प्या. गवान् विदधानेश्चाहुतिगन्धू मस्तोमैरनुमौयमाना विना মুনলাময়ানামমাসমিনস্বনৗবানিথামিন अमीर्दाशरथ्योरध्वानं तरसा रुरोध विराधाभिधानो यातु- য য ৰীমীবঙ্কিমিমিনবিনবিধি- मृगशवशत: शतदातनयः सीतामपजहार व्याजहार दाशरथी। को युवा युवानी बुतस्यो वामाचारवत् प्रति- भाति मे वा माचारः। चीरं वपुषि जटाशिरमि कर च चण्डकोदण्ड बायमाकल्यः कचन काल्पलताकस्पेयमनल्या. धानः ।

·परण्यकाण्डम् । भरणा तरुणौति। दाशरथिरपि कधित निजान्वयो विरा- धाङ्के वेपमानां विदेहराजदुहितरं विलोक्य मकोय: सौमित्रिणा साकं रक्षो वक्षसि शिलीमुखानिजधानः । ततः। विशिखे विशिखे तत्र विधान वरवमणि । सौतां निनिपा चिक्षेप शूलं रक्षो रघूहहे । तदनुशूलमखण्डयदलसा शितपिखं रघुनायक साय नियतमेव विराविरोधिनां हृदयशनमपि विदिवौकसाम ॥३॥ विराधोऽपि कुधा सरभसमभिपत्य स्कन निधाय राम- लक्ष्मणो गतिनिरोधापराध परिहरणायव मिहिरहिम करौ प्रस्थ वहन विन्ध्य व प्रतस्थे । रामस्तत्र विराधबधी- द्युत सौमिविमेव मभिदधे । यातु न: पदवी सेयं यातुनचास्य लक्ष्मण । यातु कामं तय वेदं यात काम न हन्यताम् ॥ ४ ॥ अयि कवलय माममूविमुञ्चत्यति करणं रदतोमवेक्ष्य सौताम अरमर चयतामुभा वसिभ्यां पिशितभुज भुजभारहीनमेनम ॥५ ননদীবনৰন্থৰসৰবৰদিনৰ ৰঘৰা ন परित्यकोषु प्राणेषु। पराक्रमाविषयपराक्रमी साक्रमेतामेती तदङ्गगलितरुधिरधारामेकेन खननक्षमायां काननक्षमायां राक्षसशवोचित विकटमवटमुत्पादयितुम् । तत्क्षणमेव क्षपदाचरोऽपि सन्चातात्यभिन्नः सन् गर्म व्यजिजपत् प्रामनो गन्धर्वकुलसवं माहिर तक्रवणकुपितवे- श्रवणदतरचोरूपिणौं मापण्यापद. तस्यास्तकाविधमका ·चम्यूरामायणे। रको बधः प्रवत इत्ययमेव शंसेत् खर्गाय गायक पदं गमिती विराधः । नागालयाय वपुरस्य वददितीव ख दक्षि पदिषुप्रहत स रामः ॥ ६ तदनु नाक लोकभजनाय पुरुहतेन समाइतस्य भग- वतः शरभङ्गस्याश्रमपदं रघुपतिरमजत । तत्र । সম্মননমনঃৰি ৰীষ্মঘ दशरथपुत्रासषेविषैव जाता । मनतिजशरभङ्गकारिवृत्त मनसि मुनेः शरभङ्गनामभाजः ॥ ७ ॥ स मुनिराश्रमस्थ काकुत्स्थमातिथ्य न समाराध्य तत्- साविध्याच्छुड़ा मन्त्रपूतामाइतिमिव आत्मनस्तनुं तनून- पाति पातयित्वा शाखतं पदं समाश्रितवान् । सतीक्ष्णस्य तपसः सुतीक्ष्णस्य तस्य निर्देशाद्देशासमादुच्च लितः सलिलनिधिपानसम्भावित जीवनाभावशाया शरणा- अयणाय लम्बमाननोलाम्बु दुकुटुम्बसन्देहावहेन नाना नोकहनिवहेन पिहिताभोगमगत्याश्रममासमाद। अकब. यच मैथिलीम् । तस्ये दमाश्रमपदं सरसौरहाक्षी স্বাৰিীৰৰমিক নির্জনতম্ভ। भर्ना समस्तमरिता कुषितस्य यस्य इस्तारविन्दमकरन्ददशामबाप ॥८॥ इह समदगजेन्द्रन्यस्त हस्तातिभारात् पथिविनमितशाखः समकौरच एषः । ततः

·अरण्यकाण्डम् ।
तत्र।
अभिनयति निकामं सङ्गतीच्छायहानि
मुनिवरकरपाताडनविख्याट्रिमुद्राम ॥ ८ ॥
अस्मिन् महापधधिया वदन विगाह्य
निर्गन्तुमक्षमतया जठरे लुटद्भिः ।
वन्यैगजैग्जगराः पिशिताशनेभ्यो
वातापिदानवदशामुपदेशयन्ति ॥ १० ॥
चुल कगतसमुद्रास्वादने कुम्भयोने-
रितरकरनिरस्ता मक्षिकोत्साररीत्या ।
गगनगतिविहीना ये घना:पल्वन्तान्त
विपिनमहिषवेषेः केवलं ते बलं ते ॥ ११ ॥
एवं विपिनविलोकनविस्मितमतिस्तटुटजनिकटमासाद्य
रामः शिष्यैः प्रवेशितः सकललोकवन्धमान चरणारविन्दमर-
विन्दभवमिव वृन्दारकवन्दः परिवृतं कोपहुङ्कारनिरहङ्काराय
नहुषाय भुजङ्गभावदूषिताय दत्तभुजङ्ग माय मति निरोध-
कल्पवैपत्ययोदुरवगाहमहावनयोविन्ध्य लसिन्धुराजयोर्गा-
धेतागाधेता तस्करकरोदरसुदरजातजातवेदोजितवातापि
दानवावलेपं लोपामुद्रावलभ सकलसरिहलभनि:शेषीकर-
गावाड़ ब्राह्मणश्रेष्ठमपास्तसमस्ताशमप्युपगतदक्षिणा
वर्ष कतानजन्मानमपि कुम्भजन्मानं भगवन्नमगस्त्यमपश्यत् ।
प्रभामिवार्को तमसाविहन्त्री
ब्राझी दधानं नियमेन लक्ष्मीम् ।
तपोनिधि शौर्यनिधिः प्रपत्रः
खनाम सौ ननाम रामः ॥ १२ ॥

·. चम्यूरामायणे। ततः परमहर्षेण महर्षिणा प्रणीताभिराशौभिः सह मुरगासनं शराशनं सरसिजासनास्त्र' सौत्रामणं तूणीर- युग्म रुकामयकोशं खड़ गच्च प्रगच्च तदाजया गोदावरी सटप्रकटितां पञ्चवटीमसेवत । तत्र विस्त तपाइन्हमपत्र- प्रतिहदशौय्यं शौर्य्यावस्थाप्रत्ययाय कतापरोक्षमिव ताक्ष्य महामहीध्रकल्पं गनराजमद्राचीत् । पानेन होनजलमधिमपास्य नूनं मैनाक एष मुनिमाश्रयतीति जाताम् । शतामिमां रघुपतेः कथितात्मवंश- स्त्वत्तातमित्रमहमित्यहरजटायुः ॥ १३ ॥ रामस्तु दशरथमिव तं पश्यन् काश्यपकुलसम्भूत सम्मातेरनुज अनुजरचितपांथालः पञ्चवटयां कश्चित्काल अथ कदाचिदुपचौयमान मनोभववैभवः पाककपिशकलमम मनरौपञपिजरीभूतकेदारप्रपञ्चः प. अवाणप्रयाणोचितवीरपाणवत् पत्रपुटपानदृश्यावश्याय वि. न्दु सन्दोहचन्द्रातप निरानन्दतां चन्दनानुलेपने निर्लोलु. पता चन्द्रशालायां निराशतां चन्द्रकान्तस्थले निरास्थतां वातायनसेवने निरुत्सुकतां वापीकूपोपकण्ठे निरुक ण्ठतां वासरावसाने निरादरतां वारिविहार निरा. काइतामुत्पलमालायामुपेक्षतामुपवनभजनेऽप्युहिग्नतां ज. नानां जनयन् गमीराभोगगर्भग्राहस्य च धनेष्टिकार- चितभित्ति अक्षणतिरस्करिणीपटलस्य च शथोदरलोम- मृदुकम्बलस्य च कालांगरधूमस्य च काश्मीरारागस्य च নিৰাপ্পানিলিজাৰ ৰ মন জয় गमयामास।

·अरखकाण्डम् । करनिकरवत्मक पायमानतुषारधूलिधसरवासरः सरसोर- हंगहनदावपावकन्तुहिनब्रणितलामिकाधरदूरोकतवंशकत्यः प्रचोणतारुण्यपण्याङ्गनाङ्गवत्प्रयातमौभाग्यप्रपासविवेशस्ता लवन्त विश्रान्तिकरः कामिनौस्तनभरगिरिदुंगसोम्नि निर्भय- निलौननिदाघभावो दिवाभीतवातस्याप्यनतिभयङ्करदिवा- करचकोरनिकरस्याप्यनतिमङ्करनिशाकरः कादम्बकदम्ब- स्थापानतिप्रौति करकमलाकरः करयुगकतस्वस्तिका बन्धन- तया नौहारान्तकंशकया हृदयकलमिव गोपीयन्तमश्रान्त- दन्तवीणाव्यापारवेपमानाधरपुटतया शौतिकापियाचि: कानिहरणाय निपुणं मन्त्रजपमिव कुवन्तमविरलपुलक- पालोककम्वलितकलेवरतया सकरुणविधिवितीर्ण रोम- कम्व लक्कताङ्गरक्षमिव भिक्षामटन्त दुर्गतवर्ग निष्णा कदाचिदपि कम नानालोकयतीति तस्य मासूय इत्र तदीयावासतामरस कोश नारायनङ्गजमतङ्गजकरपुष्करी- स्थितधोकरनिकराकारैरतिपरुषारशरजाततापप्रतक्षगग-- नाङ्गनाङ्गस्रवत्खे दविन्दु सदृआरक्षीणमहिमहिमप्रसारैरध्व- गान्तःकरणानि सौमन्तयन् हेमन्तसमयः समुदज़म्मत । यत्र कान्ता न पश्यन्ति लान्ता विरहवाहिना । निशावसानवेलाच वेलाच व्यसनाम्ब धेः ॥ १४॥ तत्र पर्णशालामध्यमध्यासीनं लक्ष्मणाग्रजमुपसस शूर्पणखा। तस्मिनभितोष्णस्तनतटदयिताहीनसंहारकाले काले प्राले यधाराकवचितगगनाभोगदिक्चक्रबाले। স্বাৰা ঘৰী ৰা বনিমনিকাননী দ্বিীসাবলাই --- ·५२ चम्पूरामायण। लामौलीलारविन्दे नवपिशितधियन्तन्वतौ श्य निकेव ॥१५॥ ततस्तेन जानको जानिरिति जानीहि जनममु ममानुजमतिमनुजबलमबलावियुक्त युक्तमाश्रयितुं तवेति रामेण प्रत्याख्याता सौमित्रिम पेत्य यथामनीषितमभाषत । तेनापि भद्रे ! तस्यास्य दासोऽहं दासमायापदमनार्य- माख्याः कुलसम्भूतायास्तस्मात्तमेव भजेथाः । किञ्च । क रसत्वभयानककाननमञ्चारा चतुरां विहाय वैदेहीं तत्र भनतीमेवासो परिग्रहीष्यतीति लक्ष्मीनाभिहिता विहितं हितमिति तदीयं वचनममनुत । दशरथात्मजयुग्मनिरोक्षगाक्षणसमाकुलबुद्धिरियं दधौ । उभयकून्त ममुस्थितशाहलममगतागतखिन्नगवोदशाम् ॥१६॥ वृषस्यन्तो वृषस्कन्ध राघवं रावगानुजा । भूयः शूर्पणखा भेजे शूर्पकारातिबाधिता ॥ १७ ॥ तदनु जनकदुहितुरनितरयुवतियोग्य भाग्यं रामस्य रामणीयकं निरूप्य पुनरेवमचिन्तयत् । लावण्याम्बु निधरमुष्य दायता मेनामिवनं जनं कमावास्जदस्पदन्वयगुरोरुत्पत्तिभूः पद्मभूः । प्रास्तामेतदरख्थवासरसिके ! हा कष्टमस्मिन् जने कान्तिं काननचन्द्रिकासमदशां किं निर्ममे निममे ॥१८० सौतामाहत्त कामामसुलभविषयप्रार्थनोहामकामां सौमित्रिः शस्त्रपाणिशमुखभगिनौं तामना- निवार्य । कामक्रोधाधिकानामहमहमिकया प्रेक्षतामायतानां तस्याः खासानिसानामकुरुत तरसा मार्गविस्तारकलम॥१६॥ ततस्तस्या निकत्तकर्णनासिकायाः कनीयस्याः परि- - ·अरण्यकाण्डम् । . भवं वदने वचने च दृष्ट्वा श्रुत्वा च जनस्थानवी समर- मुखमुखरः खरचतुर्दशमहसूसंख्यश्चतुर्दशाध्यवरचितं रक्षाबलं रामलक्ष्मणौ जिदुः प्रेषयामास । प्रथ दाश- रथिनिरीक्ष्य दिनु रहोगणमुपसपंन्तमपसर्पभूतया तया शूर्पणखया निदर्शितसरणिमरणिमिव मन्थनात् प्रागना. विषकततेजःप्रसर सौतारक्षणे लक्ष्मणमादिश्य यातुधान- बधं तथाविधमतनुत। तपोधननिधनकरकरनिकुरम्वमिदं परुषभाषणस्पृहयालु तालुजालमिदं परदारनिरीक्षण- निरपत्र पनि दमदमिति शिततरशरशतशकलित- निशिद शवयवानाहृत्य प्रत्य दर्शयनिस्तपोधनाध्व- शुद्धि विदध्वनिति गृध्रराजांनदेशादिव देशान्तरादा. पतद्धिः पतद्भिः कङ्कप्राचौकप्रायरनवकाशमशूदाकाशम् । तत्र निकत्तगिरसि बिशिरसि विसगन्धिना शरीरसु. तवसास्रोतमा प्रेत्यापि क्रियमाणायमदूषणे दूषणे रोष- भोषणावीक्षाखरः खरः राघवमाहवायाहयत । तत्र विप. शिशिरप्यनियौयमानजयापजयमनिमिषैरपाननुसन्धौयमान- शरसन्धानमोक्षमभूदभूतपूर्व इन्हयुद्धम् । तत्र खरो एहोत. कोदण्डस्त्व सक्तदनुभूयमाननमनोत्रमनायाः समरसमा पनचतुरश्चतुराननास्त्रसन्धानाई दाशाह शरासनं ग्राह- यितुकाम इव रामहस्तात् प्रतिनं चापं शरैरपजहार । सोऽपि कोपपावकपावकिमानकुम्मसम्भवदत्तं धनुराधत्त। खरपकषिशरासने एहोते खरकिरणान्वयशेखरेण तेन । खररघुवरयोः रणं समाप्त खरनखरायुधारिव क्षणेन ॥२०॥ खरबधपरिशुद्ध दण्डकारण्यभागे ·चम्यूरामायणे। मुनिभिरभिहितानामाशिषां तादृशीनाम् । स्वयमचरमपान खेगुं गोमन्थराभू. तदनुमनुकुलेन्दु : सानुजः शौर्यराशिः ॥ २१ ॥ तथाहि प्राग मन्यरेति महिषीति वरहयौति धर्माययव्यथितभूपतिभारतीति । काकुत्स्थकाननकथेति च सन्ति संज्ञाः पौलस्त्यभीतभुवनयभाग्यपङती : ॥ २२ ॥ अथ शूर्पणखा लङ्कामपि जनस्थानमिव विननस्थान काकुत्स्थ न कारयितु दशकण्ठोपकण्ठे कृत्ये व निपत्य रामलक्ष्मगायोर्याथातथ्यं वैदेह्या देहसौन्दर्य खरप्रमुखैः साकमनीकस्य चतुर्दशसहस्रसंख्यस्य पञ्चताकरणकारण- भूतामात्मावज्ञाञ्च विज्ञापयामास । सदण्डकायां कतदण्ड कायां म्बसारमेनां प्रथितखसारः । निशाम्य रामस्य निशम्य वृत्तं चके रुषं राक्षसचक्रवर्ती ॥२३॥ ततः प्रस्थापन जनस्थाने राक्षसानष्टौ नष्टमतिरयं ताट. केयं हाटकमृगं पुरस्कृत्य सौताकयां हरिणीं ग्रहीतुं तस्यावमथमाससाद । मारीचोऽपराकर्णितरावणमतिः प्रयनशतैरपानिवार्यमाणे तस्मिन् रावणे सुबाहुमेव बहु- मन्यमानो गत्यन्तराभावातदभ्यर्थ नामभ्युपेत्य जातरूपमय- मृगरूपं यहोवा सीतां वञ्चयितुं पञ्चवटोमगाहत । दश- मुखोऽपि जलधरपथस्थापितरथो दाशरथिविघटने कता- सस्तस्यौ। विपिमनवजगाहे राक्षसानां कराटी. .

·अरण्यकाण्डमा ५५ रमकदसकदाविाष्पमालोक्य शोचन् । छतरुचिरिव वत्मन्यत शानां कुशानां पथिक चरणलाविन्यङ्गुरेन्यङ्ग रेषः ॥ २४ ॥ तदनु जनकपुत्रीयाज्ञया निक्षु हरिणमनुजगाहे चापमादाय रामः । ममय इति च भेजे पागमातत्य मृत्यु : कुगिक सुतमखाजी भ्रष्टमेनं जिघांसुः ॥ २५ ॥ प्राकष्य दूरमुटजादथ दणिताङ्गः क्रव्याद एष रघुनाथशरेगा विद्धः । कात्त बरेगा तन तां विजहौ हतोऽस्मो- त्यात स्वरेगा मह रामवचौनिभेन ॥ २६ ॥ एतदाकर्ष विदो हदया हृदयदयितप्रेमगणा कत्त- व्याकतव्यमजानाना जानको जानोहि मातरमिति सौ. मिश्रिमादिदेश । ततशार्यगा कार्यमिदमादिष्ट दिष्टदोषान् मिथ्याप्रतीति: परा भवति भवतों परं निमुवनैक धनुधरस्य शौर्यराशेः रामायस्य कः श्रद्दधीत कोणपघुणनिमित्ता विपत्तिमिति प्रणिपत्य प्रत्याचक्षाणं हृदयतोदकारिया वाण्या मोहविला सा बढ़तज्जयत्। भूयोऽपि रूक्ष्मण: परुषभाषगाभाषिणों प्रजावतीमेवमभाषत । सुमुखि ! मम सुमित्रा सत्यमम्बा यदामोत् तदभजमवितर्क माटमम्पर्क सौख्यम् । अहह विधिविपाकाघाहरन्ती दुरुक्ति खमसि विपिनमध्ये मध्यमाम्बा हि जाता ॥ २७॥ इत्यु का मादजायां माढसमीपगामिनि लक्ष्मणे तत्- ·चम्पूरामायणे। हणमेव रवान्वेषौ दशकन्धरः स्यन्दन विहाय विहाय- स्थवादवतीर्थ निजान्तःकरणेऽपामान्तं गगं वहिः प्रकटय- विव कृतकाषायपटसंन्यासवेषः पर्णशालामाससाद । रामाश्रमागितलक्ष्मणसविधानात् सौता जहार चपल: पिशिताशनेन्द्रः । मालां महोत्पलमयों पललनमेगा देवालयादिव निरस्त जनादलकः ॥ २८ ॥ हा नाथ ! क्व चिरायसीति बहुशो व्याक्रश्य वाष्पाविलं चक्षुर्दिक्षु विमुञ्चतौं दशरथस्याद्यामवेक्ष्य खुषाम । रे रे रावण ! मा वधू प्रतिरुधा मञ्च ति गृध्राधियो रुवाध्वानमनन्यकोपमकगदग्रेवणं रावणम् ॥ २८ ॥ समभूत्समये तमिन् समरं समरंहसोः । मिथो मथनसंक्रद्धगधराक्षसराजयोः ॥ ३० ॥ दशमखरथमाशु ध्वस्तरथ्य विमूतं शिथिलतरवरूथ शौर्णचकस चक्रे । गरुदभिहतशक्ति पासवाणासिखड्ग- विशिखविशिखतूगीपाशकुन्तः शकुन्तः ॥ ३१ ॥ रानसासिक्षतः क्षिप्र पपात पततां वरः । मैथिलीपक्षपातेन पक्षपातमवाप सः ॥ ३२ ॥ तत्क्षणमन्यरथाधिरूढ़े न रावणेन भूयोऽपि नीय- माना जानको ऋष्यमूकङ्ग सङ्गतमवपञ्चके पञ्चचूड़ाधर व माधरकुमार कस्मिं वित् सुग्रीवसात्तदशयोवप्रता- पागलसदृशं बालिविनाशपिशुन महोल्कापातप्रतिम रामसाहाय्यप्रोत्साहनाय पुत्रमभिपतत्पतविम्वनवावी ·भरखेंकाण्डम् । कनककपिशकौशेयमयोत्तरौयां त्वरितमाभरणभारमंपात- यत् तत्यतनमपि स्वतेजःपतनमिव न पश्यन् लकालडार- भूतामशोकवनिकां मैथिलीमनयदनयनी दशग्रीवः । अशोकवनिका लेंभे रानी परिवेष्टिताम् । सौता मारुतिबालाग्निस्तम्भनाहमिवाषधिम् ॥३॥ काकुत्स्थोऽप्यथ रक्षसामधिपतेर्वाग्वागुरावेष्टिते लत्वा हाटकताटकेयहरिणं शार्दूलविक्रीडितम् । आगच्छन्ननुजेन तत्र गदितामाकर्ण्य वार्तान्ततः सीतासङ्गमलाल सस्तदुटज रामः प्रतस्थ द्रुतम् ॥ ३४ ॥ अयं कथं स्यादिति वाष्पगर्भमालोक्यमानो वनदेवताभिः । विलोकयन् केवलपर्णशालां विलौनचेता विललापरामः ॥३५॥ हा कष्टमत्र न हि सा किमिद प्रहत्त- मालोकयामि चटुलामिह पाद मुद्राम् । मां वीक्ष्य नूनमग्रहीतमृग मुहूर्त- मन्तहिता तरुषु रोषवतीव सीता ॥ ३६ ॥ वंदभिन्न षितपू] वञ्चितः पञ्चवट्या- मचरमचरमोऽहं मोहभाजां प्रजानाम् । तदिह सरलबुद्धे नैष रोषस्य कालः सुमुखि ! मम मुख किं सोढ़सीतावियोगम् ॥ ३७ ॥ यद्यस्ति कौतुकमपूर्वमृगे मृगाक्षि चान्द्रामि हरिणं मम सविधी हि। यावत्र मुसि मया कृतमेणमेनं तावद्दधातु तव वातुलां मृगाः ॥ ३८ ॥ स प्राणा चेन्जनकतनया किन तिष्ठत मा ·चम्यूरामायणे। हिनः सत्वेन किल विहता रक्तसिता न भूमिः । गोदावाः पुलिनविहृतिं रामशून्यानकुर्याद युक्त नाचरकंबलनात् संस्थिता सर्वथा सा ॥२८॥ लोकान्तरप्रायनं श्वशुरं प्रणन्तु- भाजप्तकालमतिलवय यदि प्रयासि । विज्ञाप्य मामपि समाहय साध्वि ती सौमित्रिरेव भरते निदधातु राज्यम् ॥ ४० ॥ इत्य विलप्य दयितां विपिने विचिन्वन् रामो न तत्र धतिमान् न च लक्ष्मणोऽपि । ताग्विधामपि दशां कथयन् खवाचा वल्मीकजन्म मुनिरव कठोरचेताः ॥ ४१ ॥ तत्र प्रारभमाण प्रयाणान् प्राणानवष्टम्य जटायुः क्रिय- माण सौतान्वेषण सलक्ष्मण राममालक्षयनवोचत । प्रायु- मन् ! मां खजविक्षतपक्षतिं क्षितितले निक्षिप्य क्षिप्रतरं जहार मैथिली रावण इति । स्वयमपि शरभङ्गखौकता भङ्गाहीनां सपदि गतिमवाप्तः संहतायुर्जटायुः । नयनसलिलमित्र राम हस्तेन दत्त दशरथदुरवापं प्राप नेवापमम्भः ॥ ४२ ॥ अथ दक्षिणारण्यानौं प्रस्थिते काकुत्स्थ राक्षसी काचि- दयोमुखौ नाम सौमित्रिमभिभूय तदीयेन शस्त्रेण शूर्प- शखा सिद्धिमभजत। तदनुक्रौञ्चारण्य सरस्था प्रयातावतो महर्षेः स्थलशिरसः शापात् कोणापतां प्रपत्रः पनगपति- भोगभौषणाभ्यां भुजाम्यां बबन्ध यथार्थनामा कबन्धः ।

·अरण्यकाण्डम् । ५८ तदनन्तरमनश्रुपानेषु राक्षसौनेत्रषु सदोत्पादितवारिभ्यां तरवारिभ्यां रामलक्ष्मणयोः कवन्धवाहुयुगल कदलीला- वमिवालूयत। तदनु दनुकबन्धेनादरादर्थितौ तौ गिरितटभूवि देहं देहतस्तस्य भीमम् । अकथय दथशापापाय तुष्टः स राम तपनतनयमैत्रया मैथिलौं प्राप्नुहोति ॥ १ ॥ तम्मिऋष्यमूकमार्गमपदिश्य स्वर्ग गते मतङ्गाश्रमवामिः न्या शवर्याक्ततां मपया रामः परिगृह्य तदनुजया मनीन- कूजितविहङ्गमृगगणविहारमनोहरं गहनपदमवगाह्य व्या- कोशकुशेशयपरिचय कषायवनदेवता लता दोलानुकूलः कूलायतलौलापरवशवशावल्लभमदाम्ब चुम्बिभिः रातिशरविसगतटमहकारशिखरविसरदासवासारसीकर- शेखरेविविधततालामिकालास्योपदेशदेगिकायमानः काय- मानसमानाभी गलताय हकलिलुब्धलुब्धकपुरन्धौशिथिलध- म्मिन्नमल्लिकागन्धमांसलैमल्लिकाक्षपक्षविक्षोभचोदोभूतपाथः पाथेयेस्तटवनपवनैरनुकम्पमानः पम्पामभजत् । इति श्रीमद्विदर्भराजविरचिते चम्म रामायणे श्रीमदरण्यकाण्डः समाप्तः । शम्वरा- ·चम्यूरामायो। अथ किष्किन्धाकाण्डः । सतां सतां बुद्धिमिव प्रसन्नां पम्मा वियोगज्वरजातकम्पः । विलोकयन् लोक निविष्टकोति- राति रघूणां प्रवरः प्रपेदे ॥ १ ॥ ततस्तस्यास्तटवने नानानोकहनिवहपरिष्क ते निभृते. तरपरिभ्रमण परभृतवातचञ्चूमयविपची समुदच्चितपञ्चमां चिता सन्तताकुञ्चितपञ्चशरशरासनशरामारवञ्चितसबार- पथिकप्रपजाप्रमदचञ्चलचञ्चरोककुलकञ्च कितमाधवीमाध- वोभूतिरुदजन्मत। चत्र कान्त वियुक्तानां युक्तानामपि सुभ्रुवाम् । दोलाकम्भवितन्वन्ति मनांसि च वपूंषि च ॥ २ ॥ करतलेपचायमर्थक्षणरपचयञ्च वनेषु जनेषु च । सुमनसां मनसामपि यहिने विरचयन्ति विन्तोलविलोचना:॥३॥ तस्मिन समशरसमरसमये पम्मा ममन्तात् पर्यटन पर्याकुलहृदयो हृदयदयितां हृदि लचयन् लक्ष्मगमिदम. भाषत । आधौ सिहौषधिरिव हिता कलिकाले वयस्या पत्नी नेता प्रजनसमये क्षत्रियाण्येव युद्धे । शिष्यादेव हिजपिटसमाराधने बन्ध रातों मौता सा मे शिशिरितमहाकानने का न जाता ॥ मलयगिरिचरोऽयं मन्मथाधोरणाना- मथितपधिकवर्गो मारतव्याजहस्तौ ।

·किष्किन्धाकाण्डम् । १ स तु घिरचयति मदीये शैत्यसौरभ्यमान्य विविधमदसमृद्धो मानसे वप्रलौलाम ॥ ५॥ एवं दुःसहविरहकशानुकशानुभावं भावसन्धतणविच. क्षणलक्ष्मणवचनधार्य माणधैर्य राघवमग्रतः सुग्रीवो वि. लोक्य वालिप्रणिहितापमपंधिया सुदूरमपससर्प । संमन्वा मन्तिभिस्तयो राशयमवजिगमिषुराञ्जनेयं प्रभजन सनातं प्राहिणोत् । तपनपवनयोयः प्राप्तवान् पुतभावं शतमखवतवाणी विद्यया जन्मना च । स तु दशमुखकौति स्तोमसोमस्य पक्ष सरम इव तनूमान् पाप रामं हनूमान् ॥ ६ ॥ स एव स्खौलतभिक्षुकवेषः सविनयमेतौ पावभाषे । भवन्तौ कतरौ कान्ताकारी कान्तार कथमिदमवातरतां विचित्रतरजिष्णुकोदण्डमण्डितावपि दिनस्यास्य सुदिनत्वा- अवन्तौ न जौमूती जटावल्कलयुतावपि जनमत्वावन्ती न कल्पवृक्षी तमापहालीकललितावपि योगपद्य भास्कर सानिध्याजवन्तौ न पुष्पवन्तौ । कुशस्तम्भेऽपि संभूतं सौरभ्यमिव भासते। तपोवषेऽपि सौन्दयं युवयोयु वयोगिनाः ॥ ७ ॥ शुभहासिधाखाद लुब्धयोः श्रोत्रयोः मुखम् । स्वयमेव ग्रहीतुं मे जिला प्रजा प्रवर्तते ॥८॥ कथिदस्ति समस्तवानरपतिः सुग्रीव इति तेन माह- भयायमूकमुपाश्रितेन युवाभ्यां सह सस्थमिच्छता प्रेषित ·६२ चन्यूरामायणे। हनुमदभिधान दधानं भिक्षुरूपप्रतिच्छ पानरमिम पाननेयं प्रभजनमनात जानौतमिति। ततस्तदीयं बचनमाकर्थ कर्णयुगलसुधावर्षि देवर्षि प्रतिमो दाशरथि म्तहर्थितन पथा तमुपाश्रित्य विरचितभुवनसौख्य सख्यं तपमतनयेम साकमग्निसाक्षिमकरोत् । योग वितन्वति हनूमति राघवस्य वैवखतेन हरिणा समवतिना च । मेने विधिधटयित हरिमिन्द्रपुत्र वैवखतेन हरिणा समवर्तिना ॥८॥ ततस्तत्क्षणं सम्भूतविसमाय प्रतिश्रुतबालिबधाय कथित निजदपाय दाशरथये सुग्रीवो दशग्रीवनौयमान सौतापातितानि कानिचिदाभरणान्यदर्शयत् । प्रत्यर्पितानां कपिपुङ्गवेन रामः खकान्ता धृतभूषणानाम् । संस्कारहान्या परिसराणां प्रचालनं वाष्पाजलेशकार ॥१०॥ सतः मौमित्रिभणितनिबन्धसन्धुक्षितधैर्यण रामणानु- युक्तो बालिवैरकारणं भानुसूनुरित्यमकवयत् । पुरा खलु निखिलरिपुकुलतिमिरनिचयमरीचिमालिन वालिनं मा- यावी नाम दानवः कश्चन दुन्दुभेर्धाता युद्धाय रुवा तहल- चकितअतिरगममरकुहरमवगाहत। तदनुगाहमानेन भानशालिना बालिना विलमुखपालनाय निहितस्तस्यो. त्यानवेला प्रतिपालयन चिरकालेऽप्यतीते कैनस्वानं मांस- निसतमसम्पूरमवैध मावा मे निहत इति निरचि नवम । तदनु विपुलोपलंपटलपिहिताबलमुखः स बली मुखबल- खोदत्वा सयमुदगुरुदकनवापमवापं गोकान्धः किष्कि- ·किष्किन्धाकाण्डम् । ६२ वाम। अथ विदितवृत्तान्तरमात्यैरभिषेचिते मयि माया- विम निहत्य खरतरभुजपरिघविहितविलवदनपिधान- स्तरसा रसातलात् पुरं प्रविष्टोऽतीव नष्टः प्रभ्रष्टाशयं बहुशः प्रणिपतन्तं प्रतिपादितयाचातय मां नगराविराग- ममपि निरकामयत् । तदनु तदनुधावनात् का दिशी कस्य मम पर्वतेऽमित्र कुतोभय सञ्चारकारणमाकण्य तां पुरेकदा बालिनमतलभुनवलमखिलकुलाचलचलनचतुरं चतुरर्णवक्षनजकालं दुन्दुभिर्नाम वृन्दार कारिल लाय- काय: परिभूय समरे समतिष्ठत । निहतस्य तस्य शवं बाहु- बलावलेपन बाली सकललोकविलयविलोलदनिलबस. चलितलघुतूललोलया मतमात्रमक्षितौ क्षिप्रमक्षिपत् । तत्र बालिकरनुवनिष्यतइन्दभिप्रस्तरक्तविन्दुभिः । पाटलं तदभवम नेवनं तस्य वमपि रोषपाटलम् ॥११॥ सतो मतङ्गशापबलादवालिवश्यमृष्यमूकं विमृश्या- स्मिन् विस्मृतपुरनिवाससुखे सुचिरं निवसति सति मयि । अयमसुखय देवं देवधीमान् हनूमान् रिपुरिति भवताऽपि वस्तमस्तीजसं माम् । दबहुतवहधूमस्तोम इत्यम्ब वाहा- चकितमिव मयूरं मारतो वारिशोतः ॥ १२ ॥ श्रुत्वाथ रामः शोकोदनां सुग्रीवगिरम् । यद्येवं महा- भाग ! माभैषौसम शिलीमुख एव बलौमुखस्य तस्यासून कालक्षेपमपास्य पास्यतीत्युका सत्प्रत्ययार्थ पादाङ्गुष्ठेन प्रेरितदुन्दुभि कलेवरस्त कर्मणाप्यतस्य सचीवस्य प्रार्थनया मतभुवनभवनस्तम्भसम्भावनया किस सप्तधा पात्रा वर्षमान- ·चम्मूरामायणे। परिणाहरोहान् सप्तसालानप्यविधेय यातुधानकुलविविध- बधविधायकेन सायन विव्याध । सोऽयं सायको निकट- गिरिकटकमपि पाटयामास । निर्भित्र सालकटकोऽस्मि यथा तथात्वं पौलस्त्य सालकटकं युधि पाटयेति জব যিলালনজানৰ নুন तम बलीमुखवराय शिलीमुखः मः ॥ १३ ॥ ततस्तत्प्रत्याइनेन पुरुहततनजेन साई तस्य तला- तलयुद्दे प्रवृत्त मति सननदुनयोर्भेदं रूपतोऽपि विवक्त अक्षमतया मनसि विचारयन् सदमि वाचं यमतामुपेत इव वाग्मी तयोरप्य कवेषकर्मणों:दमनवगच्छवमुक्तश- रोऽभूहागरथिः । सुग्रीवस्तु वालिबलासहनतया लब्ध- दैन्यावदान्य इव मार्गणापातमार्ग सदा चक्षुर्विक्षिपन्न- पगततिरति दूरमपासरत् । तमेन मृष्यमूके मूकवचपया निषण विषमदयं दयालरालोक्य नोक्य कधन्वी राम- स्त दमवगन्तु कामः कामप्यभिज्ञानमालां सुग्रीवग्रोवायां वाणनिवारणनिपुणां सिौषधिमिव बध्वा भूयोऽपि वालि. नमाहवायाजयति समादिदेश । पुनरप्य वाप्य किष्किन्धां पर्जन्य इव गर्जति तस्मिन् सुवामपुत्रस्तारामिहितां हि- तोतिमतिक्रम्य दुरतिकमतया नियतेः समारब्धसमरो दाशरथिशरशकलौकतवक्षस्थलः चितितले सहमा पपात । अथ विदिततान्ता सन्ततानिष्पन्दकलुषिततारा तारा मगरात्रिर्गत्य वारि वारित वारणयूधपतिमिव सुग्रीव निर्भयनिरोधमाणमुदतीवमुत्थातुमचमतया हातलापि-

·किष्किन्धाकाण्डम् ।
तकूपरयुगलं गलगलदसकपूरभारशरीरं परासनशिखर-
विन्यस्तहस्त न सनिकर्षस्थितेन काकुत्स्येन तसलापमपे.
ताड़म्वरमिवाम्बु धिमस्तोन्मुखमिव गयूखमालिनं वालिन-
मालिय स्वाङ्गोत्तमिततदुत्तमाङ्गा रघुनाथमियमकथयत् ।
कारण्य निरवधि यत्तव प्रसि
মীমায়ী: জলিলাদ্বিাহি মন।
तत्सर्व
मनुकुलनाथ ! रम्यकौ !
मत्पापात्कथय कथं त्वया निरस्तम् ॥ १४ ॥
एवं विधे प्रियतमेऽपानपेतजीवां
मां राक्षसौति रघुपुङ्गव ! माधु बुवा ।
वाणं विमुच्च मयि संप्रति ताड़कारे !
श्रेयो भवेद्दयितमङ्गमकारिणते ॥ १५ ॥
साधारणी नितिभुजां मृगयेति पूर्व-
मुक्त त्वयैव जनसंसदि सत्यवादिन् ! ।
शाखामृगौं तदिह मारय मां शरण
को नाम राम ! मृग मुर्टयते मृगीणाम् ॥ १६ ॥
मन्त्रस्य पूर्वममुतस्तव बन्ध रेष
भेजे यथाद्रिमकुतीभयमुथमूकम् ।
भर्ता ममायमपि राम ! शरीरभेद्य
प्राप्तो मदीय हृदयखलमद्रिदुर्गम् ॥ १७ ॥
नाहं सुकेतुतनया नच सप्तसाली
वाली नच विभुवनप्रथितप्रभावः ।
तारास्मि
वजहदया
विपिखैरभेद्या
धन्बी कथं भवसि राघव ! मामविवा॥ १८॥

·चम्पूरामायणे । तितिपतितनयानां हन्त गर्भवराणां किमु निरवधिमौग्ध शौर्य वज्जन्ममिहम् । मम हृदि निरपाये वर्तमान कपीन्द्र रघुवर ! यदम तिष्ठसे चापपाणिः ॥ १८ ॥ ri विल पन्त्या हारयिताश्रुधारायाः तारायाः परिद वनष्यिाम्ब कणाभ्युक्षौरक्षौणखासानिलेश्च कतावास इव लब्धसंज्ञो वाली मिजनन्दनमित्वाकुनन्दन समपंपाङ्ग- दमङ्ग मङ्गिनों काञ्चन काञ्चनमालां शोकावनतग्रोवाय सुग्री- वाय दत्त्वा निजभुजबल प्रगान्तासुरःप्रशान्तासुरभूत् । तत्र हा सकलभवनबहुमत बाहुबलानलशलभायिताहितबलललित गन्धर्वगन्धसिन्धुरपञ्चताकरणपञ्चाननदग मुखभुजभुजङ्गभो. गनिरोधाया हितण्डि कायितवालबलय वालिन् ! विलयं कथं गतोऽसीति वाष्याविन्तमुखा बलीमुखास्तस्य राजाजया यथाभिप्रेत प्रेतकल्य सर्वे निर्वतयामासुः । अभिषिक्त तु सुग्रोवे रामश्याम पयोमुचा । अभिपता स्थिता मेघास्तन्महीं महिषीमिव ॥ २० ॥ आर्यान्वेिषणा कार्या शरदौत्य तसंविदा । कयौन्द्रेणार्थितो रामः किष्किन्धावतनं प्रति ॥ २१ ॥ न योग्या नगरप्राप्तिरित्युक्तवति राघवे । सुग्रीव प्रार्थनाप्यासीहरतप्रार्थना समा ॥ २२ ॥ दत्तार्जुन विकासेन धार्तराष्ट्रानि र स्यता । तेन जीमूतकालेन देवकीनन्दनायितम् ॥ २३ ॥ तव। पास्माकी रूपलोमसकदपहारत्यामकान्या तदा स्तां ·किष्किन्धाकाण्डम् । भर्तारं नः सुरेन्द्र किमपि न गणयन् वान्निनं दाग जधान । इत्थं मत्वैव वैरझटितिघनघटाराघवस्याहवात्स्या- माशामाशाच रुध्वास्तनितमिषमहासिंहनादं ततान ॥२४॥ उपचितजीवनधारा सत्पथभाजो निरस्त सन्तापाः । भपा दूर नव मेघाः पौलस्त्य महावलाकुलिताः ॥२५॥ तेन किन रघुपतिरतिमात्र प्रहमन्युः शतमन्यशरा. सनशारतरतारा पथां धनतरधनरवमखरितहरिन्मुखाभोगां कदम्बवानपवनाकम्पन निराडम्बरकादम्ब कुटुम्बामम्ब दकद- म्बकलिताम्बरां शिलोन्ध मम्वन्धबन्ध रवसुन्धरां विकच. कुटजनिचयकवचितमहारण्यां प्राजषेण्यां प्रक्रिया प्रेक्ष- मागो लक्ष्मणमिदमभाषत । अयं काल: कालप्रमथ नगलाभिनव- रहं शूनां य ना मप हरति धेश्य जलधरैः । मराधारा धागपरिच यजड़ावान्ति सहसा नभवन्तः स्वन्तः कमिव वियोगः परिगामेत् ॥२६॥ महासमरसू नकनिदिशं मना जन्मनो मयूरगल काहलो कल कल: समज भते । F: पयोदमलिने दिन परुषविप्रयोगव्यथा नरेष बनितास वा दधति हन्त के का इति ॥ २१॥ অল্পীৰাঘৰনিনিনবাঘিাৰা संमह मांसलममीरसमौर्यमागौः । आमोद वीचिनिचयैः कूटजप्रानं राकाशमेतदवकाशविहीनमासीत ॥ २८ ॥ घनश्यामलपत्रस्य व्योमन्धमाधयाखिनः ।

·चम्पूरामायणे। मभूत् । प्ररोहा इव लक्ष्यन्ते वारिधारा घरां गताः ॥ २८॥ प्रभोधिपाने सलिलेन साकमापौतमौर्वाग्निशिखाकलापम् । नमोदरा वारिधरा वमन्ति विद्युनतोन्मेषमिषेण नूनम् ॥३०॥ इत्यं प्रहत्तेषु घनदिनेषु दाशरथिना कथमपि नौतेषु तदाकारकान्तिविजितमिव शनःशनैर्मेधमण्डल पाण्डुर- तस्य चापस्य व्यापारवेलायां न सन्निधातव्यमि- त्यन्तरिक्षान्तरादन्तहितं किन्न पाकशासनशरासनम् । रघुपति चापघोषसमयो भविततिभिया- ऽपुत्रपरतमुटं धनघटाजनितं म्तनितम् । নিৱিন্ত বিভিন: ফিল আলিম त्परिचितकेतकीकुटजनौपवन: पवनः ॥ ३१ ॥ तापीपशान्ति नटनात् कृतलाकहर्षा वर्षा नटी गगनरगतलात् प्रयाता । अम्मीदवाद्यमचिरेण शशाम सर्व निर्वापिताश्च सहसव ताड़त्प्रदीपाः ॥ ३२ ॥ क्रमेण वाहिनी जात सकल भाविनी वानरवाहिनी. पूर्तिमसहमानमिव तनिमानमभजत । दुर्दिनापाये लक्षा- यामपि राजहंस निःशसञ्चारः सम्भविष्यतीति मला किल भूम्यामपि समजनि राजहंसनिःशसञ्चारः। एवं प्रोषितायामपि प्रोषितजनशेमुषोमुषि प्राषि । कामक्षिप्तपृषत्वाभिव हृदयच्छिद्रप्रणालीगलन मैत्री सारलधौ प्रतिश्रुतगिरभिर्वोढुमपत्रधर्म । सुग्रौवे चिरसंस्थितां समयितुं रागान्धतां ताहीं किष्किन्धा द्रुतमाप कोपकलुषोरामात्रया लमाणः ।

·किष्किन्धाकाण्डम् । तब मौमिवि रतीवरुष्टः प्रविष्ट इत्यङ्गन्देम विज्ञापितो- ऽप्यनङ्ग सङ्गरसङ्गत परिश्रमादजातजागरः सुग्रीवस्तहर्शन- वाससहलितसकलमवङ्गकुलकिलकिलायितेन प्रबुद्धः स- चिवयोः पक्षप्रभावनानोः प्रभावण प्रकति प्रपेदे। सत. स्वस्मिन् सुग्रीव राघवरोषस्य कारण निरूपयति सति मुखरितहरिभ खोऽभूलक्षमण ज्याघोषः । तत्रासनं द्रुतमपास्य पतिः कपौनां तत्रास नम्वदनी धनचापघोषात् । सन्तोषपोषमिव भूरिभजन् मुजङ्गः सन्तोषनाशपिशुनातरुणाभ्रघोषात् ॥ ३४ ॥ ततः प्रतिश्रुतकार्यस्य प्रोत्साहनाय प्रणयकुपितेन मावा प्रेषित एष इति मारुतिना धार्यमाणधैर्यः सुग्रीवः सौमित्रि सान्वयितुं तारा प्रेषितवान् । द्राग्वारुयोभजननिडुतराजतजो निष्कान्सतारमुपशान्ततमीविकारम् । पूर्वाशया विशति सत्पथभाजि मित्र सत्य निशान्त सममस्य निशान्तमासीत् ॥ १५ ॥ सा तु रामा रामानुजमासाद्य चैव मवोचत् । प्राचीनं व्यसन सुरेन्द्रतनयाजात वने भ्राम्यतः सुग्रीवस्य निराकत खररिपोर्वाणेन सालच्छिदा। प्रधास्य व्यसनन्तु पञ्चविशिखादासौदुपेन्द्रात्मनात् सौमित्रे तदपि प्रशान्तमभवज्जयाघोषमात्रेण ते ॥ २६॥ तदनन्तरं तारामान्य न प्रशान्त कोपेन सौमितिमा साकं सपनतनवः सविनय माश्रित्य दाशरथिं प्राचलिय- ·चम्पूरामायणे। निजपत् । देव ! कपिबन्तमखिलमखिलकुलाचननिलय. मनिलतनयेमाइत पुरुहत इव पुलामजापहारिणं बला. भिधानमनुवादं रावणं रणे हनिष्यतीति । ततः । ककुमि कुलिशपाणे मैथिली तां विवेत विनत मथदिशायां मारुतिं प्रेतमतः । वरुणदिशि सुषेणं यवराजाञ्चितायां हरिति प्रतबलिं च प्राहिणीहानरेन्द्रः ॥ ३७ ॥ तदनुदिनेषु केषुचिहतेषु मासातिपातनासहो निय- समुदनदण्ड : सुग्रीव इति सत्वरमितरेषु दिगन्तरप्रेषि- तेषु निवृत्तषु प्रवङ्गबलेषु पिढपति हरिति प्रेषिता मारुति जाम्बवदङ्गद मलनील प्रभतयोऽपपलचसीतोपल- ब्धय स्तनयनाशकुपित कखयापनिःशेषितचराचरमपरचित- चार पान्सरं कान्तारं तौा कान्तारे कमिचिदसुरमक निरोक्ष्य रह: पतिरिति बुध्या युद्धाय सबहा बभूवुः । निशिचरपतिरित्यवेक्ष्य रोषादंशनिनिपातनिभेन ताइनेन । असुरहितमम प्रत्य दैत्यं सुरहितमेव चकार वालिपुत्रः ॥३८॥ सतस्तारेयवचनात्तत तो विचित्य निकट गिरिसानुशयाः सानुशयाः सखिलायया जलचरपतङ्गपतनोत्यतनानुमोय. मान पावलोपशल्य किमपि बिलकुहरमवगाछ कञ्चन काचनमयं मायानिर्मित पिहिताशानभोभागं विहिततपी. भगायेसुराङ्गनाये हेमायै झुहिणेन वितीणे मरुसावर्णिदुहिता खयं प्रभया तावनं वनोहेशं प्रविशन् । ततः कतातिथ्यायाः स्वयं प्रभायाः प्रभावेण बिलादुत्तीर्णानां समयातिपातेन पतिष्यति सुग्रीवदण्ड इति विज्ञतिमुपेत्य सङ्गतमनोग-

·किष्किन्धाकाण्डम् ।
कथा-
प्रसङ्गन
दिनाङ्गदेन पवनतनयवचनप्रत्ययमत्वयानीत प्रवतिना
सह प्रायोपवेशमुपेयुषां अवापुङ्गवानां परिदेवन
न जटायुषो निधनं निशम्य विध्यरधाविहित सम्माता
सम्मातिर्नामग्रघराजस्तानेव मवादोत् ।
केयूय मक्षयबलेऽप्यभिधाय पापं
वत्से जटायुषि मम श्रवसो दहन्तः ।
तन्मात् पुरा किरणदाहितपक्ष युग्म
तिग्मांशुमुष्णवचसा शिशिरीकुरुष्वे ॥ ३८ ॥
ततस्तैः प्रस्थापितत्तान्तः सम्पातिः प्रोषितायुष जटा-
युषे निवापाञ्जलिं निहत्य पुरा कदाचिदामिषान्वेषणाय
प्रेषितेन निजसुतेन मुपाच नाना समानातं महेन्द्रमहीध्रः
रन्धनिर्गत दयवदननीयमान जानकीपरिदेवनं जानान:
सुक्ष्मचक्षुः पनरेवमोचत् । अलङ्कातर्येण लङ्काभिधानां
यातुधान राजधानौं अधिवसति सीता दशवदननीता
तनगच्छन्तु भवन्तः ।
किञ्च।
दिवाकरलोषभवां ममाति निशाकरो नाम मुनिनिरस्यन् ।
जगाद व कार्यमहार्यधैर्याः क्षणेन तां यथ राजपनौम्॥४०॥
इतिव्र वाणं तसौदं तं सम्मातिमापूच्च्चपरावरजम् ।
प्रवदहर्षाः प्रथितप्रभावाः प्रतस्थिर वानरयूथ नाथाः ॥ ४१ ॥
पर्याप्त प्रमदमुपेयुषां कपीना
पान्यानां दशमुखमागंमागंणाय ।
पाथेयोकल कपिराजशास नानां
प्रायोधिनयनपधातिथिर्बभूव ॥ १२ ॥

·२ चम्पूरामायणे। ॥ सवामपुत्रारिशिलीमुखानां मृत्वा गणस्तक वलोमुखानाम् । अपामपारस्य निधेस पश्यन्- प्रवाङमुखो व मवाङ्मुखोऽभूत् ॥ ४ ॥ तदनु वानरसेना मेनामवार्यमाणकातर्यामित्यमक- प्रयदादः। किमिति भजथ मौनं वानरा! मानहीना: सगररचितकूपोनहाने कुण्ठिताशाः । अकलशभव लेध दुःशमं वाडवाग्ने । रनवधिमयशोऽधि किं समर्थास्तरीतुम ॥ ४४ ॥ ततः पारावारपारीषतायामात्मयतो रियतां प्रत्येक कथयत्सु यूथपेषु निर्दिश्याननेयं प्रभजनसम्भवं जाम्बवा- नभिहितवान् । हे वोरा यूथनाथाः ! परिणतिपरुषः कोऽयमासौविषादः । कमादसाकमेतज्जलनिधितरणे शक्तिरेतावतौति । मात्वा राजः प्रतिज्ञामयमनिलमतो लकमायोन्मुख बेदः प्रादुर्भवेत् किं कथयत पयसामासदे गोष्पद वा ॥५॥ उदपतदुपभोक्त मण्डलं चण्डभानोः परिणतफलवुध्या बालभावेऽपि सोऽयम् । तदनुकुलिशपातालगण्डाय तो बरमदिशदमेयं वायुटस्य विधाता । ४३ ॥ इत्व जाम्बवतापरावरविदा सन्ध तितप्राभव कला हिमुपेयुषा खवपुषा वैविक्रमं प्रक्रमम्। !

·सुन्दरकाण्डम् । पारधाद्रि तट यथोचितमसो सम्मान्य मेनाधिपान् पासवानथ सम्बनाह तरितुवारा निधि मारुतिः ॥४७॥ इति शीविदमराजविरचिते चम्मूरामायणे किष्किन्धाकाण्डः समाप्तः । अथ सुन्दरकाण्डः । सतो हनूमान् दशकण्ठनीता सीतां विचेतुं पथि चारणानाम महेन्द्रशैलस्य खगेन्द्रवेगः प्रस्थादुदस्थात्प्रथमानमानः ॥१॥ तदानौमुदन्वदुल्लङ्घनदृढ़तरनिहितचरणनिष्योड़नं सो. टुमक्षमःमादेषनिःशेषमिःसरविर्भरी घतया निरन्तर- निष्यतहाष्यपूर व इतस्ततो विततजीमूतवृन्दस्यन्दतया पारिवशिथिलधमिल्ल इव सन्त्रस्यमान कुश्नरयूथतया सनातखयथरिव समाध्वसतया धावमान हरिणीगणचरण- कोटिपाटनोहतधातधूलिपटलितविकटकटकतया चरित. মাখিন দু মযসন্ধতীৰহ্মৰম্ভনিজৰ सया कताक्रन्द इव परिसरगहरनिविरोसनिःसतसरी- सृपतया निगलितान्त्रमाल इव धूर्णमानतरुविटपकोटिता- डितजलदबन्दस्यन्दितशीकरनिकरकोरकिताकारतया समु- पजातखेद इव स्फुटिततटोपलपतनदलितकीचकसुषिरसं- মুম্বনবাৰিদুৰিমানন্য সমানীঘা इव वचसामविषय दौख्यं प्रभजत । कला मारुति लङ्घनीस्थितरयात्तत्रानुयात्रा ततः पायापतता महेन्द्रगहनदोषीरहाणान्ततिः ।

·चम्मूरामायणे। मध्ये वारिनिधिप्रकाशितशिखासेतोः कृते भाविनः सूत्रन्यासनिखातशा निवहभान्तिं पयोधौ दधौ ॥ २ ॥ पक्षाभिघातरयरेचितवीचिमाल: पाथी निधेः पवननन्दनविश्रमाय । उकुङ्गशृङ्गकुलकोलितनाकानोको मैनाकभूभृदुदजृम्भत सम्भ मेण ॥ ३ ॥ तन यात्रा प्रत्यूहः प्रत्युह त इति वक्षमा तमधःपात- यित्वा प्रयातमनं सान्वयन् हिरण्य नाभी बभाष । सागरेण कृतज्ञ न तवाध्वश्रमशान्तये । मारते प्रेरितोऽसावत्र सौम्य ! विषम्य गम्यताम् ॥ ४ ॥ तव पित्रा परित्रात: पूर्व पर्वतभेदिनः । तस्मानास्ति विपक्षोऽत्र सपक्ष इति मां भज ॥ ५ ॥ एवं प्रार्थयमानमेनं संमान्य कार्यगत्या गते सति हनूमति। अवलोक्य हिरण्य नाभमब्धी बलमानं बलमानमाथिवजः। भतमन्युरपेतमन्यु रासौत् पवमानामजसेवनादमुमिन् ॥६॥ तदनु यथा पुरं लङ्कापुरं प्रतिधावतो हनूमतः सर हिमरुणदरुणसारथे: पदवौं विव्यश्व वदनं व्यादाय- हिरसनजननौरंहसा सुरसा । उज् भितस्य तस्सा सुरसां विजन पादौ पयोधिकलिती पवमानसूनीः । तस्योत्तमाङ्गमभवद्मनसवन्तौ वीचिचयस्खलितशीकरमालभारि ॥ ७ ॥ त तनत्य तदा हनूमान् कत्वावगाह जठरे तदीये । .

·सुन्दरकाण्डमा ७५ ततो विनिकम्य स चक्रपाणेऽस्त्रिविक्रमस्य क्रममेव च ॥८॥ भूगोऽपि सोऽयं रघुनाथदूतश्चिच्छेद गनखरैः खराः । वृसिंहरहा: पथि सिंहिकाङ्ग छायानिरोधादुपपत्रमन्युः ॥६ तदन पारावारस्य पारे लम्बमानशिखरिणि लम्बमान ননৰ জানুৱাৰমাৰা নিনান্দলিনানিমান:- करगोऽभूत् । वानरसेना कथन्तरदिममन्तरायं वितत्यन्त . मदन्वन्तन्तरतु नाम । कथमुपयात यातुधान राजधानीमिमां सर्वथा वितथमनोरथो दायरथिर्मोपीकतार्णवलनः केवल- महमभवम् । जीवति वा नवेति न जानामि जानकौमिति। ततस्तत्रभवती सीतामवजिगमिषुराञ्जनेयः प्रच्छन्नसञ्चार- हेतोरस्तमय गभस्तिमालिनः केवलमभिललाष। तदनु 'शातमखस्य निक्षेपचापस्य प्रत्यासीदति प्रयोजनवेलेति प्रचेतमे कथयितुमिव प्रतीची दिशं प्रविशति भगवति भावति । गगनतलभिदमपरमहीधरकटककान्तारसमुद्भव दावपावकशिखाणिभिः किमिह शोणितम् । अथ वा समीप समापतत्पतङ्गरश्मि दृढ़तरवेष्टननियतानलतट- तपनोपलजालसमुन्लसज्ज्वालापटलैः किमापाटलम् । आ- होस्त्रिदागताय मित्राय महाधमय प्रदातुं प्रमुदित- चेतसा प्रचेतसा तूर्णमर्णवोहोर्यमाणमाणिक्यकिरणैः किमरुणितम् । पाहोखित्तारापथतरङ्गिगो सलिलमपि असितुमुज्जृम्भितस्य चरमसागरौर्वाग्नेरर्थिः पुनेन किमिह- रन्जितमिति। सकल जनस्य सन्देहसन्दोह सन्दधाने सन्ध्यारागे समुचित सरसोरहवेशिषु पत्रपुटकपाट- पिधानासु प्रतिकुमुदधनं मकरन्दभिक्षामटवसु मधुव्रत- ·चम्यूरामायण हिजेषु विकचकुवलयकलिकाकषणकषायेषु साय वायुषु तत इतः सञ्चरत्स तिमिरेषु कालागरुधूमस्तोमश्याम- लितेषु दिक्पालपुरगोपुरयूहेषु प्रतिकमलाकरं प्रेलित- विश्लेषवेदना पूर्वरङ्ग रथाङ्गविहङ्गानां दोनों द्वारे नक्षत्र- मालालङ्ग ते गगनमतङ्गज । प्राविबभूव पूर्बादः शृङ्ग शृङ्गारजीवितम् । तमस्तमालकान्तारकुठारः शशलान्छनः ॥१०॥ तत्करास्तमसा रहा रेजिर गगनाजिरी। शैवाल लचय संच्छवाः सरसीव विसाराः ॥ ११ ॥ तस्मिन् प्रदोषसमये सहसा हनूमान् कौतिच्छटा जवनिकामपनीय शत्रोः। प्राविभूष सुमनः परितोषणाय लङ्काप्रवेशनवनाटक सूत्रधारः ॥ १२ ॥ तत्काले सहाधिदेवतामारमना सह विग्रह विधात गृहीतयुवति विग्रहां मार्गस्थान लोभूय भूयसा तर्जयन्ती निर्जित्यतया वानररचितावज्ञोपचं निजविलयं सरसिजा- सनशासनादावेदयन्या विहितानुमतिर्मारुतिलायाम- विकलमेव मैथिली विचिन्वतिचक्रवर्तिनः प्रासाद- माससाद। एषा रामससार्वभौमनगरीरक्षश्वमूरचिता तस्य दं सदनं विमानशिखरैविभागममावलिम् । एतत्पुष्पकमावृतं धनपतरित्यादरान् मारते स्तवादर्शयदिन्दुदीपकिरणप्रद्योतिता मा निशा ॥ १३ ॥ पापा तबा ·सुन्दरकाण्डम् श्रादित्यः कृतवत्य एष भविता सौतापतेरीदृशं साहाय्य विरचय्य कीर्तिममितामादित्सुना सूनुना । इत्यालोच्य तदा किल स्वयमपि ख्याति रहौतु परां लङ्कायां रघुनाथ दूतसरणी चन्द्र ण दीपायितम् ॥ १४ ॥ एवमेव पर्यटन स्वप्नसुन्दरी सौन्दर्यमुद्रां निद्रयाप्यति शय्य शय्यारहे कृतसं वेशं वेश युवती परिहतमवरोध वधु वधूः जनमप्यनिरोधेन निरीक्ष्य तत्र वितथमनोरथो मारुति.. विरचितबहुविधचिन्ताप्रकारः प्रासादादवघुतः सन् अशोकवनिकायामपि मैथिलीमन्वष्टुमभीष्ट देवता प्रणाम- मतनुत। असौ जनकनन्दिनी तत इतो विचिन् क्षणा- दशोकवनिकामगाट् अपगतान्य मार्गममः । परामभिलपन गतिं शमधनो यथा निर्मम- स्वयोमखिलकिल्विषप्रशमनैक दिव्यौषधिम् ॥ १५ ॥ तनम्तस्यां नागतालहिन्तालतमालकतमालभरल. वकुलतिलकामलक कुटजज्ञिकुचकेतककोललवङ्गविकता कदम्बको दुम्बरकपिथावत्यकुरबकमरुबककुन्दतिन्दुक- चन्द नस्यन्दनचम्पकचाम्प यपनसवेतसपलाशपाटलाप्रिया.. लप्रायैरने करनीकहनिवहैः परिवतां परिश्रमबमकष विटपनिविड़ितगगनप्रपञ्चां काञ्चनकाननमयी पिंगपा- मारुरोह । तत्र तत्पत्रसंचनगानः पुत्रो नभखतः । न्यग्रोधदलसंलौनजनार्दन दयां दधौ ॥ १६ ॥ मसौचूतवनादिवचुहि वने म्लेच्छेन संस्थापितां ·चम्य रामायणे मालां देवकुलादिवामिषधिया लिप्तां श्मशाने शना । देवीमाश्रमतस्तथा स्वभवनं नक्तं चरेगा छला. दानौतामपनौतवेषरचनामालोकयन्मारुतिः ॥ १७ ॥ पुनरयमेवं चितां ततान । एना विना रघुपतिः परिध धैर्य स प्राण एव वसतौति विचित्रमेतत् । ज्योत्स्ना विनापि निवसविशि शीतभानु- च्छायां विनापि निवमे दिवसेश्वरोऽपि ॥ १८ ॥ एवं चिन्तयता हनूमता नीते निशोथसमये निशी- थिनीनाथे चरमगिरिशिखरोपकण्ठ सेवासमुत्कण्ठमान दश कण्ठस्तु निद्राशेषेण मारप्रहारेण च कलुपीकताक्षः सरस हरिचन्दनचर्चया जानकोदर्शनेच्छया च प्रकटितरागः वैकक्षमालया मुकटतटरत्नप्रभया च तिरस्कृतनक्षत्रमाल शनैःशनैरविशदशोकवनिकाम् । रजनिचरमभागे वारसौमन्तिनीनां करतलकलिताभिर्दीपिकामार्जनौभिः दिशि दिशिपरिमुष्ट यत्तमस्तत्समस्त हृदयमवजगाहे केवलं रावगास्थ ॥१८॥ सोऽयं मदान्धहृदयो रघुवीरपत्नी सीमन्तिनौतिहतनीतिरवाप पापः । आमूलपावितकोमलसलकोति वैतानपावकशिखामिव वारणेन्द्रः ॥ २० ॥ एतद्दर्श नवेपमान तनुलता मैथिली कापुरुषविषय- परुषवचनपारम्मथैण विदीय॑माणहृदयाहृदयदायितशौर्य- ·सुन्दरकाण्डम्। प्रत्य यादमुमेव णाय मत्वा हगामन्तरतः कृत्वा स्थिता पर्ययभाषत । अयि भोः सकलसमाचारप्रतिष्ठानिष्ठः पर मेष्ठी ननु कुलगुरुर्भवतः परक लन गात्रनेत्रप्रसतिरप्यनिर- पत्रपां जनयति गोवजातानाम् । भूयोऽपि पञ्चवटीपरि- सरममञ्जन प्रभञ्जन इनानुकूलः कूलोषक ठ परिमयां भावमिव यदि नयेथाः। तथापि ते नियतं मन्दोवो जीवितशः सानाजोवि. तेगोऽपि त्वथि दयालुभवेदागरशे रजे यस्य मैत्रयाः पात्रमपि भवितासि । किन्तु । खरप्रमुखनिशाचर बलमयनसमव- सुचिरलग्नसान्द्रयसापङ्कपविलितमुख मायपुत्रम्ब गिलो. मुखं भवन्तमन्तरेगा कः श्रहधीत निजहद पगलितनधिर- धारया प्रक्षान्तयितुन् । अथवा जनस्थानसागवारभ्य- समराभावावग्रह टषितानां सौमित्रिपत्रिचा कानां त्वद- झगलितयोगिताम्य पारणान्तवापनयघनतश्चेत् कः सनर्थो निवारयितुम् । पथ निशिचरनाथं पञ्चवाणावभिन्न नहि जनक सुतायाः प्रापदेकापि वाणो। जनमुपनतमृत्यु पञ्चवज्ञाहिदष्ट विशति हृतविषाधरीषधः किनु शक्तिः ॥ २१ ॥ एवं जनकदुहितुरवधोरणाणितिमाकर्ण्य कोपपरा- उन्मुखो दशमुखस्तामभितो निवसन्तीरारक्षिकाराक्षसी- राइयभवत्यश्चतुर्भिरप्य पायैरेनां ममावश्यवश कुरुध्वमिय- मननुकूलाचेदि मां हताशां प्रातराशाय महानस नयते- त्यादिश्य निशान्त प्रत्यासबे निशान्तमेव विवेश । तदन- ·चम्प रामायणे भौषणवीक्षणक्षणदाचरीणां वाक्य दोषामेषणान् मुकुलित- हृदय पुण्डरीका पुण्डरौक्यूथपरिहतसारङ्गाङ्गनाभङ्गी- मङ्गोकुर्वाणा गीर्वाणतरुणीव शापबलाहसुन्धरां प्रपना जनकनन्दिनी चिन्तामेवमकरीत् । नून विदितत्तान्ने जटायुषि गतायुषि । मामिहावस्थितामायं पुत्र: किनावबुध्यते ॥ २२ ॥ आहोखित् क्रव्यादमायया विपर्यस्त प्रतते: काकु- तस्थ किमुनास्थास जायते । अथवा । न केवलं मामहरहुरात्मा कपाञ्च रामस्य निसर्गसिहाम् । इदं न चेत् संश्रितवत्सलः किं भवेत्स तूष्णीं जगदेकवीरः ॥२३|| इत्य विलप्य रघुपुङ्गवं चिन्तयन्ती कष्टान् मूर्छा मगमत् । निशाचरोस्तां निरवद्य शोलां निर्भस यन्तीनिभृतं निवार्य । अखप्पलोकोत्सवमात्मदृष्ट दुःस्वपमेकं त्रिजटा जगाद ॥२४॥ किन्न। उपनवक्षस्य परीक्षभावादुपेत्य पृथ्वों सुचिरं लुठन्त्याः । न सुञ्चरस्त्रीमुखकर्षितायाः सीतालतायास्त्रिजटाजटाभूत् २५ तदनन्तरमात्मत्यागाय स्प हयन्त्यां मैथिन्यां मारुति- रियमनुपक्षोया तपखिनी नीतिममुच्चतीति। चिन्ता परिया नेदीयानस्या बभूव । ततः । देव्या दशाननवचोमयवदीर्ण कर्णान्तर ब्रणविरोपणभेषजानि । विसभणार्थमयमन्वयसङ्गतानि रामाभिकीर्तनमधूनि अनैषिञ्चत् ॥ २६ ॥ ८ ·सुन्दरकाण्डम् । ८९ तदनन्तरं समन्तात् प्रसारितनयना जनकतमया तस्या शाखायां शाखासगमुद्दीच्य चकितहदया दुःस्वप्रबुध्या सलमणाय भर्ने भद्रमाशंसमाना जनमिम दुरापखापं खनः कथमान यादिति विचिन्तयमाना मायासमायात- नैऋतपतिबुध्या तस्मान् मारुतपुवात्तत्राम। सोऽपि समवतीर्य वचनवैचित्रधाजनकपुत्रौं प्रत्यापयन् प्राञ्जनेयः कतावलियं जिज्ञपत् । कल्याणि! तीव्रवेगेन त्वहियोगेन ताम्यतः । राघवेन्द्रस्य दूतं मामन्यथा माम्म मन्यथाः ॥ २७ ॥ त्वया सह प्रस्थितचित्तत्तिविभावरोकोकसमानधर्मा । वचोऽब्रवीन मैथिलि! मन्मुखेन त्वां कौशलं कोगलराजपुत्रः१८ अपिच । शिरसा तव सौमित्रिरकरीदभिवादनम् । अपृच्छत् सोऽपि भट् वामधिपश्च वनौकसाम् ॥ २८ ॥ एवमभिहितया तया सम्भूतविसम्भया भयानपेतया तावदनयुक्तः पवनतनयो वालिमरणकारणं सुग्रीवस्य सख्यमाख्याय प्राचेतसचेत इव सन्तत सविहित राम. नामकमङ्गुलीयकमस्य प्रायच्छत् । सौख्यावहस्य पवनामजदीयमान रामाङ्गलोयकविलोकनवासरस्य । सत्य कलाशततमीमपि नैव भेज पाणिग्रहोत्सवदिनं जनकात्मजायाः ॥ ३० ॥ ततम्स जानकी निःसीमहर्षा बभाष । अमहाभाग ! सर्वथास्य दुरात्मनः प्रत्यासीदति मृत्युस्तथैव मनलाभिधा- नया विभौषणदुहिषामधं च खमावा प्रेषितया भाषितम् ।

·८२ चरगासर चम्प रामायण अयमप्य नायधीलस्तूरीयमुपायमन्तरेण ममाय पुत्रस्य न समर्पयिष्यति । नियतमहमपि भासादूई न शक्नुयां प्राणान् धारयितुमिति। एतदाकप मारुतिमहानुभावे ! माभैषौः। भवन्तौं वहवेव तूर्गामुन्नचित सागरी राघव रसिजमुपयास्यामौत्य वं मां समर्थ समर्थ ये या इत्यभिधाय । महामहीध्र संधीची सोऽयं हदिमुपेयिवान् । बयानूनमपां राशिः कुल्या तुल्यां विशेशाम् ॥ २१ ॥ अथ तमुवाच मा जनकसुता मुदिता किमु तव दुष्करं चरण लजितवारिधः । अपितु मया सह अवङ्गापुङ्गव! यास्यसि चे दियमनपायिनो परिगमेद्भवत: पदवी ॥ ३ ॥ अन्यच्च । पातिव्रत्य हुगागनेन यदि तं कुर्यामहं भस्मसात् सत्य दागरथेः शरस्य न भवेदामोचिता पारणा । कि चैतस्य यशोनिशापतिरपि प्रम्लान कान्तिर्भवेत् तस्माच्छासितरावणे रघुपती यात्रा मम श्रेयसे ॥ ३३ ॥ एवं व्याहृतः पवनसुत: सीतां पुनरभाषत । मायामृगेण तव मैथिलि ! वञ्चिताया: शाखामगंगा पुनरागतिरित्य युक्तम् । एषा कथापि भुवने विदिता यदि स्यात् का नाम राम धनुषः प्रथिता प्रशस्तिः ॥ ३४ ॥ कि वहुमा। इत्येतदेवं चिन्तितं यदहं राघवग्रहिण्या स्तदेव. निश्चितम् । यत्सदृशमीहशस्य समाचारस्य तदेव प्रका .

·सुन्दरकाण्डम् । ब शितं यदनुगुणं गवणापराधप्रतिक्रियायास्तदेवानुमोदितं यदनुकूलं कुलवधूभौलस्य तदैव कथितं यदुचितं क्षत्रि- याणी वाणीक्रमस्य ति बहुशः प्रशस्य सर्वथा रामलक्ष्मणी लङ्कामिमां प्राप्ताविति जानकी जानीहि जममिममनु- जानीहि प्रस्थातुम् । किञ्च। काकुत्स्थेन विदितपूर्व किमप्यभिज्ञानं दीयतामिति। सा तु दीर्घ निवस्य नि- श्चित्य पुरा खलु चित्रकूटतटवने तरुणतरतरुरमणीयतया मन्दौलतानन्दनवैभवे रघुनन्दनोपधानी कृतात्सङ्गाया मम पयोधरपरिसर खरतरनखरायविरचितविदारणं धाराधर- नामानं काकं रघुपतिरवालोकयत् । कुशरूपशेशया सनावं विजही वासविवायसे स वीरः । अथ तत्कतपयाहताक्षिमाव- चिरजीवी सदधी यथार्थ संज्ञाम् ॥ २८ ॥ सैघापरिचितकथास्मरणादिगुणदुर्दशा केशप्रिनतमप- रमिदमभिज्ञानमुन्मुच्य । चूड़ामणिं कपिवरस्य ददी दशास्य सन्त्रासपूजितमहाग्निशिख कशागौ। आदाय तं प्रणतिपूर्वमसौ प्रतस्थ माणिक्य गर्भवदनोरगतुल्यबाहुः ॥ ३६ ॥ ततः कतकत्व एव निर्गत्य निजागमनं निशाचरपतेः प्रकटयितुमशोकवनिका प्रबभञ्ज प्रभलनामजः । खकत्यः शाखानामवनतिमतीव प्रकटयन् अमार्गेण नाम्यन् परिकलितभङ्गः सुमनसाम् ।

·8
चम्म रामायणे
तत्र
हिजानां सम्बासं श्रुतिमधुरवाचां विरचयन
अयं लोकोद्याने दशवदनलौलामतनुत । ३७ ॥
तदनु सरभसमारधिकरक्षीगणनिवेदितप्रमदवनकद
मकुपितदशवदनप्रेषितान् पिटपतिकिारभयङ्कारान् प्रहस्त
पुत्रेय जम्बु मालिना सह निहत्य चैत्यतोरणमुपागतवति
हनूमति पुनरपि निशमितामित निशिचरगणमारणी
रावणः सचिवान् पञ्च पञ्चाननपराकमान् प्रहस्तप्रमुखान्
बलीमुखं जीवग्राहं गृहीवमिति प्राहिणोत् ।
तानपि पञ्चतात्रौत्वा तोरणपरिघेण महर्मुहुर्दाशरथि-
दासोऽहमित्यात्मानमुद्घोषयन्त हनुमन्त नियन्तु निखिल-
रवसामध्यक्षमक्षकुमारमाक्षिपत् ।
वक्ष: साहचूर्णीकतकनकमहाभित्तिचैत्योत्थधू त्या
नक्षत्राणामकाले सरणिमरुणयन् वीरलक्ष्मयासमेतः ।
रक्षः शूराख्यशागन वितितलफलके क्षेपणीयान्
हनमानचक्रीड़ा विधातुं दशमुखनगरीचवर तत्वरेऽसौ॥३८॥
तत्क्षण क्षणदाचरीणामनिमिषितामेव निष्पादित-
तदङ्गनिष्येषक्षात्यचे त्यप्रसादमुत्पाटितस्तम्भजात जातवे.
दसा दग्धा भूयोऽप्य पाश्रिततोरण : समीरणसुतो बभूव ।
एनमपि वृत्तान्त श्रुत्वा कुपितस्य पिशिताशनपतेयुगप
देव निपेतुः पुत्र सुवामजिति समतिहतोविशतिदृष्टयः ।
अनिमिषभुवने वा व्योनि वा भूतले वा
समरमुपगतं त्वां बौषित कः समर्थः ।
इति तिवचनेन माधयमेघनादं
अवगमिहनयेति प्राषिणोद्राचमेन्द्रः ॥२८॥

·सुन्दरकाण्डम् ।
८५
से
नेतु शोकरसं निशाचरपतेर्हन्तुञ्चमूरक्षसां
तस्यान्तःपुरयोषितां रचयितुं मानं विना रीदनम् ।
सूर्याचन्द्रमसीः प्रवेशविकलां लङ्कापुरीमग्निना
शुहिं कर्तुममुष्यवासवजिता जातोरणस्तोरणे ॥ १० ॥
संग्रामदुर्दिने तस्मिन् जहर्ष शरवर्षिणि।
वीव मेघनादेन मेघनादेन मारुतिः ॥ ४१॥
तदनु यातुधानप्रबलप्रधाननिधन हो विविधायुधवैतथ्वं
विमृश्य विजयश्रोमगन्ध गन्धवाहनन्दनं चतुराननास्त्रेण
बबन्ध दशकन्धरात्मजः । तेन दियास्त्रेण विवशशरीरमेनं
पिशिताशनाः शाणवल्कलेबबन्धुः
स मारुतेनैऋतपायजन्मा बन्धीऽभवहन्धनमाक्षहेतुः ।
पुरा पुलस्त्यान्वयपांशुलेन बन्दोकतानां सुरसुन्दरीणाम्॥४२॥
तदनन्तरमितरहननामहतया निजामुतस्य दिव्या-
स्वस्थ प्रभावं विभावयन् विभावरीचरपतितनूज: पवनतनयं
निजपिट समीपमुपनिनाय ।
सोऽयं ददर्श दमकन्धरमन्धकारि
लौलाद्रिदोलनपरीक्षित बाहुशौर्यम् ।
वन्दीकृतेन्द्रपुरवारबधूकराय-
व्याधूतचाभरमरुचन्तितोत्तरीयम् ॥ ४ ॥
आपाटलाधरपुटान्तविराजमान
दंष्ट्रामहःप्रसर भारशरीरकान्तिम् ।
सन्ध्याम्बदाकरितमध्यसुधामयख-
रेखाभिरामनिय वासवनीलशैलम् ॥ ४४ ॥

·चम्पूरामायणे। संग्रामकेलिपरिवहनमम्नमग्न दिग्दन्तदन्तकृतमुद्रभुजान्तरालम् । छायामना प्रतितरविराजमान- शीतांशुमण्डलसनाथमिवाम्बु राशिम् ॥ १५ ॥ नियमः प्रणयिनी पदवी निरोद्ध त्रैलोक्य पापपरिपाकमिवात्तरूपम् । सूर्येन्दुपावकमहांसि तपोबलेन जित्वा यथेष्टमभिषिक्तमिवान्धकारम् ॥ ४६ । सोऽपि प्रवङ्गममवेक्ष्य समोरपत्र चित्रीयमाणहदयः पिशिताशनेन्द्रः । कैलाशशैलचलनागसि शापदायी नन्दोखरः खयमुपागत इत्यमस्त ॥ ४७ ॥ ततः प्रहस्तेन विहितविविधानयोगः रावणं मारुतिः। अयमहमहामधिपतिकुलतिलकस्य सत्यसनस्य पिवनियोगसमुपनतवनवासनिरतस्य शूप- कारातिवाधितशूर्पणखाप्राप्तवरूप्यस्य कुप्यत्खरप्रमुखनि- शिचरबलपलालजालकल्यानलकल्पशिलीमुखस्य कपटह- रिणइननसमयसमुषितदाराषणसोतसुग्रीवसख्यसमु- तखातवालिकण्टकस्य दुत्तनववंशवनपवनसारथेस्तपी- निधैर्जामदग्न्यस्य भुजबलावलेपशोपहेतोः श्रीमती दाय- रथे तोऽहं सौतामार्गमार्गणाय दिशि दिशि तपनतनय- प्रेषितानां वानराणां एकतमः समुद्रलाइनजधालस्तव नगरप्रमदावनौमि रघुवरधर्मदारान् प्रणम्य प्रतिष्ठासु दीयमागमनं प्रकाशयित मधिता धोकवनिकामीकह. प्रत्यभाषत ·सुन्दरकाण्डम् । निवहस्त्वदर्शनकुतूहलेन केवलमनुभूनने तलूतातन्तुसन- हनस्तव परिसरमुपासरम् । पानाकलोकपरिकीर्तितसञ्चरित्र- मत्रोपरध रघुवंशपतेः कलत्रम् । बैतानवेदिजनितं पवमानबन्ध, वस्त्रेण बद्धमविनीतकथं यतेथाः ॥ ४ ॥ प्रेती पिशितायया रणमुखे सौमित्रिपत्रिचतं वहाव परितः पतत्रिपरिषच्छनच्छविं मागमत् । द्राक् पौलस्त्यपुलस्त्यवंशविलये सम्माविते त्वत्वते कान्तानां नयनान्तवान्तसलिलं मा भूबिवापोदकम् ॥ ८ ॥ बडादरीऽपि परदारपरोग्टहे त्व- मिक्ष्वाकुनायककलत्रमनार्थमागाः । वाताशनोऽहमिति किं विनतासुतस्य खासानिलाय भुजगः स्पृहयालुतालुः ॥ ४ ॥ दाहुचन्द ननिषङ्गकोटराविगतो रघुपतेः शरीरगः । प्राणवायुमविनीततावक कालयापनमपास्य पास्यति ॥५०॥ किंबहुना । 'मायामृगे सेमरनाटकसूत्रधारे शाखामृगे च भवतः प्रतिकूलवाते । दृष्टोद्यमस्य खुनायक सायकस्य मुना प्रणामक कवचं किमन्यत् ॥ ५१ ॥ एनिशम्य कुपितः पिशिताशनेन्द्रः प्राणानसुष्य हरतेति भटामवादौत् । খালৰিমনি নিশীষ', ·चम्यूरामायणे। दूतो न बध्य इति शास्त्र गिरा हरीध ॥ ५२ ॥ रावणोऽपि विभीषणभाषणमङ्गोवत्य प्रवङ्गमानामङ्गेषु लागलमेव वरम्। तदेव कार्पासवाससा संवीतं वौति- होत्र सातत्य चत्वरे चत्वरे दोषानुहोथ समहारं नगर परितः सञ्चारयतेति राक्षसानादिदेश । तेषु तथा कुर्वा- णेषु। A निर्णयाविषयमस्य बालतः कर्णिकारनिकुरम्बकव॒रः । निनिमेषगणभाग्यसच्चयादुभिमेष भगवानुषर्बुधः ॥ ५५ ॥ एतद्वत्तान्तमारक्षिकराक्षसौगणेन गर्वोदौणं वर्णित- माकण्यं दूयमानमानसा जानको हुताशनमुपस्थाय हनुमतः शौती भवेति प्रावलिः प्रार्थयत । घोरस्य राघवकलत्रतपोमयाग्ने- मभूिवमिन्धनमहं क्षणमित्यवेत्य । शैत्यं वितत्व दहनः पवमानसूना- लाग्रसौनि मणिदीप दवावतस्थे ॥ ५४॥ तदनु पवनतनयोऽपि पुरमिदं न खलु सुव्यक्त नक्त मालोकयम्। तमादनलमाक्षिकमेव पुरमखिलमालोकया- मौति यामिनीचरगण परिचिततोरणपरिधेन जपान । सीताभिधानकमला प्रभवे प्रदात लडाणवं भितसैन्यतरङ्गभौमम् । तेधा ममन्य किस रख्नुभुजङ्गराज- भोगावृतेन पवनामजमन्दरेण ॥ ५५ ॥ । अथ लगायां दधमानायाम् । रक्षस्त्रीवदनादविन्दरजनी विश्वम्भरावाहिणी

·सुन्दरकाण्डम् ।
वर्षारम्भदशां दशाननयशः कादम्बकादम्बिनीम् ।
वैधव्योचितवेषनिश्चितमनालकावधूटौजटां
वैदेद्यास्त्रिजटासमा समकिरडू म्यां हनूमान्दिवि ॥५६॥
अपिच ।
एतविक्रमवीक्षणेन जनितामानन्दवाष्योति
रसोनाथभयात्पिधातुमनसा विद्याधराणां तदा ।
व्याजव्याहतये यथा परिणमेह म्या तथा जृम्भते
वर्लोकेऽपि कलिन्दशैलतनया कलोलशावहा । ५७॥
भादौ नीलांशु कशीस्तदनुमरकताबहनौवीविभूति:
कस्तुरोपसभङ्गोक्षगमपि विकचेन्दीवरसापनी।
पश्चात् स्निग्धाचनाभाजधनकुचतटीकण्ठनेत्रेषु जाता
दिकान्तानां तदानी देशमुखनगरीदाहसम्भूतधूम्या५८॥
हातात ! हानि ! हा सुत ! हा सहाय !
हा पुलि ! हा.प्रियसखि कनु ! हा हतोऽस्मि ! |
इत्यादि पौरपरिदेवनभारवाग्भि-
रापूरि रावणपुरी शिखिना परोता ॥ ५८ ॥
यी दारक सुन्दरीजनमुखे नौराजनं निर्मितं
निर्मधे गगनेऽपि वैविरचिता सौदामिनीसंहतिः ।
ते हिवाण्यपि वामराणि न गता निर्माणमौवानल-
ज्वालाडम्बरमम्बधी विदधिरे बालानलोद्यलणाः ॥१०॥
আৰীয়মানৰনাৰাড়া-
प्राङ्गारथेषविभवामवलोका लक्षाम् ।
योनि स्थिता निशिचराः खयहाणि ननं
मिर्वापयन्त व नेत्रभवः पयोभिः ॥११॥

·चम्यूरामायणे। चक्र शनिदाया रणमुखे यत्कम रक्षीगण- स्तत्कतुं क्षणदाचरचितिभुजा युक्तोऽप्ययुक्तोऽभवत् । सप्ताचि हनूमता परिचितो लडामधारीद्यथा तपिता मरता युतोऽपि न तथा दाहक्रियायो पटुः॥१२॥ तस्मिन् हनूमदरणिप्रभवे हुताशे शुहिं विधाय पतिमेव समेतु मैच्छत् । लहरेखरण रणलिकुतूहलेन बाहोलादपहता सुरराजलक्ष्मीः ॥ ६ ॥ वाचामिदानौं किमु विस्तरेण लक्षापुरी रावणबाहुगुप्ताम् । काकुत्खदूतोऽयमुपेत्य चक्रे कतान्तदूतस्य मुखप्रवेशाम् ॥१॥ पौलस्त्यपातकिसमागमजायमान- मनः पुनान इव वानरयायकः । निवर्तिताक्षविजयो निजबालवी हुत्वा पलाशसमिधः सुगतिबभूव ॥ १५ ॥ लवादाऽप्यनाती रघुपतिदयितां चारणोत्या विदित्वा सानन्दस्ता प्रणम्य प्रतिगमनविधी प्राप्य तथा नियोगम् । श्रावधारिष्टशैलं निधिमपि पयसा खैरमुत्तीर्य वेगा- चक्र गत्वा महेन्द्रप्रवगवलपतीन् पूर्णकामान् हनूमान् ॥१६॥ अथ यथाई सैन्याधिपान सम्मान्ध मारुतिरेतैरनुयुक्तः वहत्तान्तमखिलमाख्यातवान् । तदनु पवनतनयवचन- मुदिता वानरवरूधिनी यूवमाथानुयाता तहनजनितमा- नन्दं दाशरथी सुग्रौवे च संविभज्ये व विवचितम् । प्रह- महमिकया धावन्ती मध्ये सरणिदधिमुखलता वनं मधु- वनं अनूमदनमत्याभिभूय मधुपानसुखमनुबभूव ।

·सुन्दरकाण्डम् ।
८१
प्रधानवौहिरिवरतङ्गमङ्गदं
कताञ्जलिर्दधिमुख एष रोषवान् ।
वलोमुखान् मधुभजने शिलीमुखान्
भवानिमान् झटिति निवारयेदिति ॥ ६ ॥
प्रयमप्येनमवोचत ।
दशमुखपुरमध्ये वीक्षिता मैथिलीति
श्रवणमधुवितीर्ण येन वीरेण मद्यम् ।
दधिमुख यदि सोऽयं भाषते कोनिमध्यान्
मधु पिबतु यथेष्ट वाहिनी वानराणाम् ।
सदनुभयविवेशसमुनतदधिमुखवचनविदितमधुवनकद-
नपरिभणितजनकदुहिटदर्शनजनितप्रमदभरभरितस्तपनत-
नयस्तनुविक्वतिमतनत तदभिमुखागमननिमित्तसम्पत्तिम् ।
মানিয়াস্থ নিবিনান্মায় নানালা
न्यास्फोटय मुतमारचय्य वदनैरापाद्य वाद्यक्रमान् ।
प्रातिश्य द्रुममक्रमं मदवयादाधूय पुच्छच्छटा.
मारादाविरभूदहं प्रथमिका पौना कपीना चमूः ॥ १८ ॥
निद्राक्षयादरुणितेन समोरपुत्रः
सौमित्रिनेत्रयुगलेन निपीयमानः ।
चूडामणिं करतले कलयन् ववन्दे
पादारविन्दयुगलं भरताग्रजस्य ॥ ७० ॥
पक्लेशसम्भूतगतागताभ्यां निस्तौविस्तीर्णमहायोऽपि ।
प्रानन्दसिन्धौ पतनासमधमक्षस्य हन्ता नितरां ममन्न ॥७१॥
प्रानौतचूडामणिसविधानादाविःप्रमादेन रघूहहेन ।
तवानुवुनः पवमानजन्मा विज्ञापयामास शतप्रणामः ॥७२॥

·८२
चम्पूरामायणे।
सङ्गापुरोपवन सोमनि राजपुत्री-
मालोकयं निशिचरीगणवाध्यमानाम् ।
केनापि पातकवशेन सुपण लोके
वन्दोकतामिव मुजङ्गमराजकन्याम् ॥ ७ ॥
देव्यास्त्वदीयान्वयकीर्तनेन त्वन्म द्रया च व्यपनीय शोकम् ।
वार्तामभिज्ञानमयो मया च प्रस्थातुकामः परिपूर्णकाम:॥७४॥
ब्रह्मास्ववित्रस्तजयन्ततत्यां कथामभिज्ञाप्य वने प्रहत्ताम् ।
चिरं रुदन्या जनकेन्द्रपुत्त्रया चूड़ामणिः प्रेषित एष तुभ्यम्॥५॥
किंबहुना ।
देव तस्याः प्रतिष्ठासूनसूना गोकपालितान् ।
मुद्रयित्वा प्रपत्रोऽहं त्वभिमानमुद्या ॥ ७६ ॥
इति श्रीविदर्भराजविरचिते चम्मरामायणे
श्रीमत्सुन्दरकाण्ड: समाप्तः ।
पथ युद्धकाण्डः।
दृष्टे यत्र यदृच्छयापि वचसा देवी पुरो वर्तते
गारस्य महदभ्युदेति सदसि प्रागल्भ्यमुभते।
जायन्ने सकला: कला अपि नृणां जागत्ति कीर्तिनवा
चेत: विद्यतु तत्र देशिकपदाम्भोजे च भोजे मम ॥१॥

·युद्धकाण्डम् । भोजेन तेन रचितामपि पूरयिष्यन् अन्यीयसापि वचसा लतिमत्यदाराम् । न वीड़ितोऽहमधुना नवरत्नहार सङ्गन किं न हदि धार्यत एव तन्तुः ॥ २॥ मुद्रामुद्रितजीवितां जनकजां माहाकुलं राघवं चूड़ारत्नविलोकनेन सुचिरं निध्याय निध्याय च । प्रारंभ हदि लक्ष्मणः कलायतुं पौलस्त्यविध्वंसनं धौरः पूरयितुं कथाञ्च विमलामेकेन काण्ड न सः ॥ ३ ॥ पानन्दमन्थरमनन्तरमाञ्जनेया. दाकण्यं वृत्तिमनघाञ्जनकात्मजायाः । दृष्टिदशाननरुषा परुषायमाणा वाणासना परिदधे प्रभुणा रचूणाम् ॥ ४ ॥ अथ सुग्रीवोऽपि दशग्रीवकुपितराघवावलोकनहिगुणी- कतरणोत्साहः साहायकमनुपालम्भवन्धुमिव सिन्धु मव- धार्थ धाय॑माणधैर्यावगाढ़मतिः । अधिरूढ़त्रिकूटशिखरां लङ्कामधिगन्तुममन्दकुमुदनलनील प्रमुखमपि वलीमुखा- नौकं समनौनयत्। वारिदादपि च रामनामतः पूरिता पुनरपाङ्गधार था। तत्क्षणं प्रतिचचाल दक्षिणं वाहिनौशमखिलापि वाहिनी॥५॥ ततः क्षणेन समचचचलितऋक्षसमुदाये कुमुदामाद- कारिणि शरभाधिकप्रसादशीले नौलेन्दीवरानन्दिनि दशा- ननदियाक्रमणव्यग्रतेजसि समारूढ़तारानन्दनलक्ष्मणानु- गते सरभसमुदयसानुमन्तमिव নুসমধিৰন্থান निशाचरतिमिरहरणनिस्तन्द्र रामचन्द्र समन्ततः कन्द- ·चम्यूरामायणे। लितबहुलहरिजालकोलाहलभरितहरिदासरी निरन्तरा. स्कन्दितनिकटकान्तारावलिवलोमुखबलमहाम्रा धिः सस- ममममुदजृम्भत । उवासकासरमुदश्चितपञ्चवक्त्र वित्रस्त हस्तिविशरारचमूल्यूथम् । प्रान्तोन्नलोचनतरङ्गकुरङ्गशाव- मासौदसीमविपिनं कपिनर्मघोषैः ॥ ८ ॥ सैन्य ततो रघुपतिः सरितां निवेशं নয়লিবিনিময়খি। আয় বডি মলমান मन्दानिलेकनिलयं मलयं जगाम ॥ ७ ॥ गत्वा च तमद्रिं सौमित्रिमिदमवादीत् । अमी तटसमीपनिझरतरङ्गरिकत्ययो- जडीलतपटौरभूरुहकुटीरसंसारिणः । मनी विधुरयन्ति मे मलयमेखला मेदुरा दुगमदवनप्रिय प्रियतमारता मारताः ॥ ८ ॥ इत्वालपन् करुगामेष निरुडवेलं शैल महेन्द्रमधिगम्य मही महेन्द्रः । पावत मुद्रितमिवान्वयभूपतीना मक्षय्यकीर्तिनिधिमम्ब निधि ददर्श ॥ ८ ॥ दृष्ट्वा च तमहताष्टमना रामस्तदिदमाचष्ट । द्रष्टु मालमगाधतां फणिपतिः सोमान्तरेखा दियो होपाः सैकतमण्डलानि तदयं दूरे गिरां वारिधिः । वेषामेष सुखादखानि नखरैनाथ वा पूरित ·युद्धकाण्डम् । ८५ स्तेषां नः कुलभूभुजामविहतस्थेने महिने नमः ॥१०॥ अथ इरोन्ट्रोऽपि महेन्द्रोपान्तकान्तारशोभिनि लोभ- नौयमलयबालानिले वेलावनप्रदेशे। दाशरथेनिदेशन निवेशयामास बलमखिलम् । सरसपटौरकुष्ववनसनवनाभिपतन् मृगमदगन्धगन्धवहमेदुरिते जलधेः । तटनिकटे दरस्फुटिततालरसाल फले- कदितमदा विचेरुरुदरम्भरयो हरयः ॥ ११ ॥ अनन्तरमपरमिव चलितं महामोधिमम्भोधिरोधमि कतसंवेशं रोदसी लग्नविशृङ्खललाघवं राघवानोकमनीका न्मुखञ्चारमुखादवधाय॑ धार्थमाण हृदयान्तकः पङ्कलीन- चरण वैरायणो रावणो विधेयं परमजानन जानकीमप्य विमात कामः कामपरतन्त्रितो मन्त्रिभिः समं समाज- माजगाम। रहस्तदानौं रजनोचरेन्द्रः प्रहस्तपूर्वानिदमावभाषे । इदन्तु मे वाछितमीक्षितं वो वदन्तु यहरिजयोचितं नः॥१२॥ अमौ च पुनराशयज्ञा विज्ञापयामासुः । देव ! जोवम भवदाज्ञापरेष्वनुचरेषु परमात्मासु कस्मादयमवापो दुःखा. पोरभुजपच्चरानौता सौतां जातु न जहातु नाथ इत्यभि. दधानेषु प्रधानेषु रम्भोपहितहलाकारसम्भवमन्मोजसम्भव मापमन्त रायमावेदयन्त दुनयन्तमग्रजन्मानं सम्मानया विनयविज्ञानभूषणो विभीषणः सरोषमिदमवादीत् । अहह विधिनियोगादघनकचरेन्द्र बमसि परकलवे दुनिावरानुरागः ।

·चम्पूरामायणे। अरुणदवभिखायामामिषग्रासमाहा. दविरतकातजिहाचापलः केसरीव ॥ १३ ॥ आकर्य किवरमुखादनघे खवंशे काकुत्स्थदारहरणोपनत कलङ्गम् । हा हेति मौलितदृशः करयो गन्त- दष्टौ श्रुतोरपि दधातु कथं विधातुः ॥ १७ ॥ पश्ये दानीमुदधिपरिखापालिता कुत्र लङ्का वाचातीतः क नु वनचरादागतो दुर्विपाकः । कर्तुं नक्तञ्चरपरिभवं कापि मायैव शङ्ख जाता सीता धरणितनया जानको मैथिलोति । किंबहुना। न गणयसि यदि त्वं वानरं वानरं वा ननु परिचितवीर्यो जिष्णुमू कातवीयो। न कलयसि यदि त्वं नन्दिशापञ्च धातु. वरमपि नरवर्ज दुर्जयो दैवयोगः ॥ १६ ॥ इत्यादिनीति सहितं हितममिहितवन्तं निजमनुज সম্মায় মানিৰ অৰানিদ: মিযীয় দুনি মৰ नृशंसन्तमरुन्तुद रोषणभाषणी विभीषणो विहाय विहा यसि समुत्यतन्तमनूत्पतनिश्चतुभिरमात्यैः सममतीत्य वारिधि दूरतएव सवितर्क मुद्ग्रोवान् सुग्रीवादीनन्तरिक्ष- गत एव माचचक्षे । पौलस्त्यमग्रजनुषं परुषञ्चत सन्त्यज्य बान्धवजनच बीषणोऽहम् । राम विराममिकपिदिष 4.

·युहकाण्डम् । 29 मापनदैन्यहरणं शरणं ममेति ॥ १७ ॥ अनन्तरमतिकरणं समोरयन्त समीरभुवा च सप्रत्य- भिजविज्ञापित निशाचरपतेरनुज निशम्य तदा तदा गमनाय किं कारणमिति शङ्कापरवशे निवेदयति हरीथे दाशरथिरपि दयमानः स्मयमानो मधुरमिदमभाषत । अभयागतोऽयमपयाति चेन्मधा रघवो भवन्ति लघवो न कि सखे ! । अनुजोऽयमस्तु तनुजोऽथवा रिपो: करुणापदं हि शरणागतो जनः ॥ १८ ॥ तदनु हृदयविदा हनूमता सरयमानीतो विनीतोऽय- माशरपतिरवन्दत दाशरथिम् । रामस्तमाह विनतं रजनीचरेन्द्र दत्तं तदद्य भवते दशकण्ठराज्यम् । अशिनुदाहरणमग्रज राज्यभोक्ता सानुलवः प्रवगमण्डल सार्वभौमः ॥ १८ ॥ श्रेयः पदात्पदमदेति विधः प्रसादात् प्रायस्तदद्य फलितं हि विभौषणे यत् । रेखातपत्रसहितं पदमस्य रहन् एकातपत्रसहितं पदमेष भेजे ॥ २०॥ असौ पुनरग्रत एव भरताग्रजापागसुधातरङ्गाभिषि- जोऽपि पुनरुतराज्याभिषेक: सकलविसम्भभाजनतया सु. ग्रीव वापरे दशग्रीवबलमखिलमावेद्य सद्य एव लङ्गापुर- समास्कन्दनाय सेनासमुत्तरगहेतु सेतुं विधातुमाराधयत वाराविधिमिति सविनय मेनं विज्ञापितवान् ।

·चम्मरामायणे। 'अथ वाराविधिध्यायजभोधिहदये शयः । व्यानशे दर्भययन वेदौमिव हुताशनः ॥ २१॥ तन कुमास्तरणमध्यमध्यासौने निध्यानवति देवे रामा चन्द्र नियन्त्रित व नियतिवशाविधात्रयमपि प्रसाद नाससाद यादसाम्पतिः । व्यापारयवथ विलोचनकोणमधी कोपारणं कुटिलितम् कुरीविटङ्कः । बादातुमैहत धनुः प्रथमो रघूणां पैतामहं प्रथमसर्गसमापनाय ॥ २२ ॥ आदाय च दुरापं चापभागेपयत विशिखमनलशिखम् । नाथो विमोना मुदरता न यावदेव पायोनिधेकपार पावकरूपमस्त्रम् । सन्तापिनी नयनवारिमिषेण ताम्यन् मन्दाकिनौ किमुक्त वारुणमाललम्बे । २३ । कषा विभिखमुच्छिखं जति राघवे लाघवाद अजायत जायतखसितमक्र चक्राकुलम् । रसातलबत्तिमिस्तिमितकुम्भिकुम्भीनस प्रविष्टगिरिकन्दरन्तरलमन्तरं वारिधः ॥ २४ ॥ तत्क्षणं जलनिधिः क्षन्ता च युगान्तानलस्य सहनोऽपि गरलदाहनीमणां सोढापि वाड़वगाढावलेपण तिति- सुरपि भार्गवतीपरशोः परिशोषयन्तमन्तरणमगारम शरमयं निमिषमपि न विष। शरणमध शरव्यथानिदानं जलनिधिरेष जगाम राममेव । पपलियपातमेव किंवा जबघरमर्षयते न जीवनोका ·शुद्धकाण्डम् । भागत्य चालुपदमुपदोकतनूतनरबरामिवारिराशिवि লীনবমী বিমণীজনননিমিনিলিয়নুল। तदन तदनुसंहितममोधमत्र वैधात कुत्र चन वनसौमनि विनिपान्य साध्यते मया सनिलविष्टम्भः सम्प्रत्येव नलो विदधातु सेतुमित्यभिदधानी मन्दमन्दमन्तरधात् । पादिष्टा रघुपुङ्गवेन हरयोऽप्यासु दिन चात् पैलोक्याञ्चितमूलमध्यशिखरान धावीपरान् पाहरन् । यैः क्षिप्तः सनिले नलेन जलधिर्यातोऽपि जम्बालतां निर्गच्छत्य चिराय निर्भरपयःपूरैः पुपूरे पुनः ॥२६॥ अथ जलधौ निपेतुरतिदूरनिपातदल- जलचरदत्तजीवनवगन्धमहौषधयः । स्फुटितधराविराजदहिपुङ्गवफूकरण- बुभितगुहाएहासिकमहाहरयो गिरयः ॥ २७ ॥ अलक्षितमहीधरहणमस्फुटक्षेपणं विचित्रघटनं ततो विरचितो नलेनामुना । पबोधि हरियूधपैरधिपयोधितुर्मशान भुवी भुज वाभवविनतनूभुवो लग्भगन् ॥ २८ ॥ अनन्तरं अन्तर्मुखा इव बलीमुखाः प्रबोधेनेव सेतु- पथेन संसारमिव दुस्तरन्तरणिपतिमतौत्य सद्य एव प्रकाशं गिरौशं सुवेलमवलोकयन्त्रो मुहरविन्दन्त महान्त- मानन्दम् । बलयिततटदेशैर्वाहिनीनां निवेशे. रविर जवनरेखामध्यमभ्यास्त रामः । कपिकलवीर्यवान्दरामन्दिरान्त- ·चम्प रामायणे श्वलितकुपितसिंहवस्तवेलं सुवन्तम् ॥ २८ ॥ तदनु दशमुख: शुकमुखादतिलचितजलधिमधिगत. सुवेलारामं रामं निशम्य सम्यगवगमनाय रघुनायकवल. मनुप्रहितयोदिदितवेषविभीषणावेदितपितकपिलोकनि- यन्त्रणनितान्तखिन्नयोविपन्नाधारदाशरथिविमोचितप्रापयोः शुकसारणयोर्वचसा प्रासादाग्रमासाद्य प्रत्येक यस्तदावेद्य- मानान् प्रवईमानसमरसबाहमतीन् अवङ्गममेनाधि- पतीन् अतिधौरतया सायधोरणमवेक्षमाणः प्रतिपक्षबल- प्रशंसिनी तावुभावप्युपेक्षमाण: शार्दूलप्रभृतिभिः प्रण- यिभिरप्यवगताशेषहत्तान्तः सान्तस्ताप: सुचिरमनुचिन्त- यन् अन्तिकासोनमतिविनयप्रत विद्युजिह्वमुपहरे किमप्य. भिधाय सौधादवततार। तत्क्षणं क्षणदाचरोऽपि निद- शाविशाचरपतेर्दाशरथिशिरः सशरन्धनरपि निर्माय मा- यानुभावादाहबानीतमित्यभिधाय निधाय च पुरो निदा- घातिशयसन्लापिनी वासन्तीमिव वैद्युतानलचिरकाल- वितलामाकुलौचकार मैथिलीम् ततः प्रबुद्धा च मुग्धा पुनस्तथ्य मिति विंचायं तदनार्य पर्य्य देवयत पतिदेवता । रचोवरोधवमति रजनीचरोणां रचोपरीधमपि रावणभर्सनञ्च । सर्वसहे यदुपलभधिया स एवं सर्वसह भवति जीवति हन्त सीता ॥ ३० ॥ एवमत्याहितमत्यासमतामतामतामासाद्य सखि व. देहि वैहि वचः अपमियं तव दौना दशा दशाननक्तता मायाहि 'मायाहि मनसि वैधयं निखिलजगती धुर्य- ।

·युद्धकाण्डम् । . भुजबलाभिरामे रामे किमिदमनार्यमविचार्यमित्यभिद- धाना नवीना सारनिन्दिनी कादम्बिनीव धर्मोहे गिनी केकिनों सरमा चिरमाखासयामास । अथ निगदितनीतिं मुञ्च मुश्चेति सीताम् अविरतरणकण्डू भीषणो रावणोऽयम् । मनसि न बहु मेने मन्त्रिणं माख्यवन्त दिवि परममरीणां मण्डलं माल्यवन्तम् ॥ ३१ ॥ अथ रामोऽपि कामोचितवेषविभोषणामात्य विदित- रक्षोनगररक्षोदन्तो हृदन्तोपजातसमरसरम्पविधिरम्ब धि- मेखनालङ्कारमणेलझायाः माग्हारस्थाय प्रहस्ताय पर्य- स्ताहितप्राणानिलं नौलं दक्षिणहाररक्षिणीमहोदर- महापाख योर्विखन विजयधौरेयन्तारेयं प्रत्यग्हारपाल नाधिकृते पाकपासनजिते पराक्रममिव तनूमन्तं हनू मन्तमन्तव्यूह विहितरक्षाय विरूपाक्षाय रतालवङ्गम- ऋक्षाधिपतीन् प्रतिनिधीन् विनिधाय विधाय च सन्न धनुरनुजैन समं समौकाभिमुखेन दशमुखेन गुप्तमुत्तर गोपुरमुत्तरङ्गो बलेरुपरुरोध । अत्याकुला हरिबलैरवलोक्य लडां दत्तागलेषु दशकन्धरकिहरेषु । আঘনিনজালা- मुद्घाटिताभिरुदभाविकवाटिकाभिः । ३२ ॥ तत्क्षणञ्च लक्ष्मणाग्रजः सुग्रीवेण सह मुवेलाचलकूटे- मधिरूढ़स्त्रिकूटावनीधरचड़ामणिं सिंहलहीपकमलकर्णिका निर्माणकौशली विश्वकर्मणो निवेशदरौं निमारहरीणां ·११२ चम्प रामायणे अनारतबन्दौलतामरपुरन्धौवाष्पनदीमाकोपवनसीमान्तां सीमान्तरात् निरन्तरसेवासमागतदिकपालमातङ्गमदाम्बु - पशिल वाह्याङ्गणोत्सङ्गां लङ्कामवलोकमान स्तवैकत्र समु- व्रतं सौधर्माधवसन्तं सन्तमसमिव सदेहबदमन्तिकचरोदम्त বিমানবনবিভাৱনা ৰিমাৰীৰনিনৰ সন্মান वैमानिकबधूविधूयमानचामरहन्दशोभितमभितश्चलितमन्दा. किनीपरीवाहमिवाचनाचलमखिलजगहिजयवर्णावलीमति- निर्णायकैरनेकविधसमौकाभिघातमग्नभग्नै रावणविषाण कुलिशाकदीर्ण विशालवक्षःस्थलफलकमानौलतमालस- छायमाच्छादिताभिनवलोहितपटमापाटलसन्ध्यारागबन्धु- रन्धरमिव ददर्श दशकन्धरम् । कोपादुत्पतितस्तदा हरिपतिः कोटीरमुत्पाटितं चक्र नै सनायकस्य सुदृढ़ीचक्र च वै भीषणम् । युध्वा च प्रथमावमान कुपितं तेन बुधवा ततो मायामस्य जगाम कोमलगुणग्रामं स रामं पुनः ॥३२॥ ततस्तत्माहसोपलम्भविधिना दाशरथिना समामन्त्रा मन्त्रिभिः सममादिष्टः साधिष्टभुजशौर्यशाली वालिनन्दनः सलौलं सालमुनवयन् लङ्कां प्रविश्य नृशंसमिति शयंस निशिचरपतिम् । सोऽहं प्लवङ्गमपतेस्तनयस्त्वदीय- निवासरोधिनिजबालधिमण्डलस्य । कालस्य दूषणखरविशिरोमुखाना पौलस्त्य ! मां रघुपतेरवधेहि दूतम् ॥ ३४ ॥ रवापते ! रघुपतेनयन वतीय- !

·युद्धकाण्डम् । १.३ मास्कन्दनीयमितिहा मनुषे कलत्रम् । अम्भोजमित्य लिकसम्भव मक्षि शम्भोः मन्दाकिनी मधुकरस्तु यथा मदान्धः ॥ ३५ ॥ किञ्च । एक हैहयसम्भवात्परिभवान् सानं द्वितीयं पुन- दैत्येन्द्रा विनयात्त तोयमपि मे ताताहिताईक्वतात् । . इत्य त्वचरितैः पितामहसुखान्येक विनैवाभवन् तञ्च न विधेहि दाशरथये देया त्वया मैथिली ॥३६॥ कौवेरस्य तु पुष्यकस्य हरणं कैलासविक्षेपण दिक्पालाक्रमणञ्च जल्पसि मुहुः किम्वा यशस्तावता। वेषं संयमिनो प्रिय विजने देवौं वने जानकी वेगादाहरता त्वयाद्य रचितां वीरव्रतस्योचितम् ॥३७॥ किंबहुना। पूजोपहाररचनाय पुरा पुरारे. श्छिन्वेषु मूहसु नवस्ववशेषित यत् । देवस्तदद्य कुतुको दशमं शिरस्ते रामो बलिं रचयितुं रणदेवतायै ॥ ३८ ॥ एवमरुन्तुदभाषणरोषगोन रावणेन रचतामयं निराध- तामिति सरयमादिष्टानालम्बितभुजप्रकोष्ठानाशरांचतुर- चतुरोऽयं भुजङ्गानिव विहङ्गाधिपो यहोवा भुवि निपात्य चैतान् पादाहतेन प्रासादशृङ्गमपि भिन्दबविन्द बारमनः प्रतिरथं पङतिरथभुवो विवेश निवेधम्। रघुतनयस्ततो विदित रावणदुविनयः कुपितमना मनागिव दधे कुटिला भृकुटीम् ।

·पम्प रामायणे अथ परिवबुराधरपुर हरयः सरयं युगविगमे यथा युगपदम्ब धि मौर्वशिखाः ॥ ३१॥ ततो मदपरिमवतनवगवीरसंरम्भण भगक्षुभितकौणपप्रकरपाणिकोणाहतः । रवैरधिकभैरवैरुपररोध रौदोन्तरं तरङ्गितधनाधनस्तनितबन्धुभिर्दुन्दुभिः ॥ ४० ॥ तेन च समन्ततः कन्दलयता दलयतेव जगन्ति दुन्दु- भिनिर्घोषण रोषण च प्रेय॑माणाः केसरिण इव गिरि- कन्दरान मन्दिरान् निर्गत्य गत्यन्तराय सन्धाय कान्यपन्या- नौवा निमित्तान्य नवलोकमाना विमानाधिगतविबुधसोम- तिनीभिः सह विजिहोषयेव प्रस्थानसमयपरिम्लानमुखीः मुमुखीरप्यगणयन्ती निरन्तरज्वलितकोपानलनयनकोणा- ঘাৰানমনিননিনাৰম্বলিনলিভানিদ্বাৰ- शपरवशाः दिशामुखमुखरितशिवारवानेड़ितव्याकुलीत- कुलमहीधाग्यधायतपक्षविक्षेपक्कतपताकानिकाय पुनरुतस- मुत्तुङ्गशताङ्ग सङ्घातपरिगता नितान्तनियिता कतान्तदंष्ट्रा खरतरनखरपट्टीसप्रासपरशुगदानुसलशक्तितोमरमुहलपरि- दारु जगरसन्तानसंवीता इव विष्टकूटा व्यूढातिकरालकालायसकटा विकल्या इव कल्याम्बु दानां व्यसाय व कालरात्र विवर्ता इव कलिका- लख च भयवराः समराङ्गपमवतारयन्तः समौरयन्ती बौरवादामादाय च शरासनमासारैरिव गिरिमोधरा दूरापातिभिः मिसौमुबलीमुखवलमखिलमचोभयन्त- रक्षोभटाः। घटुघा कपाणधारियो ·युद्धकाण्डम् । १०५ सतो धुतनखायुधस्तरुपरित्र टत्तोमरः शिलानिहतमुद्गरः शिखरिभित्रमत्तहिपः । स्वपक्षविजय षिभिर्दिवि सुरासुरैराकुले- रलक्षि हरिरमसामतिभयङ्कारः सङ्गरः ॥ ४१ ॥ कमेण च कुपितकपिवीरविदूषितनै तभुजप्रतापा. नल इवास्तं भजति भगवति भानुमति मथितायुधयातुधान- गलनालप्रणानपरिवाहि लोहितनदीपूर इव विदूरमन्त- रित हरिदाभोगे सन्ध्यारागे विक्रान्तहरिनखाकान्तदन्ता- बलविपुलकुम्भस्थलमुक्तमुताकलाप इव वियति विज़म्भमाणे ताराङ्गणे रणरभसचलितरथगजतुरगपदातिपादाहतविश्व- भरान्तराल जनुषि रजसोव भुवनमास्कन्दति तमसि ताम- सोचरेष्विव सशोकेषु चक्रवाकेषु दाशरथिवल इव प्रमदाकरे कुमुदाकरे । आसारधारा प्रकिरन शराणामाश्वासयन्मानसमाशराणाम् । वोरो हरीन संयति मेघनादी विद्याध हंसानिव मेघनादः॥४२॥ रणे तदनु दारुणे रभसमङ्गदो रावणे- (मेण महता हतःनथधुरोगयानब्रजम् । शितेन शतकोटिना शिखरिकूटमिन्द्रो यथा ममाथ च रथं मनोरथमपि जणाक्षसाम् ॥ ४३ ॥ वियत्तले तदनु विलीयमायया सलक्षयन् रघुतनयं सलक्षणम् । অভিমাধিসলিন্সমাজনীৰ अमर्षतः समिति ववर्ष रावणिः ॥ ४४ ॥ लक्ष्मणानुगतं रामचन्द्र राहुभयङ्कराः ।

·चम्य रामायणे बबन्धुरणतमा बन्धच्छिदममी शराः ॥ ४५ ॥ यावद्याति पुरं पुरन्दरजयी यावशास्थात्रया सौता पुष्पकवासिनी रघुसुतौ दृष्ट्वा पुरः शोचति । तावत्ते गलिताः सुपर्णगरुतां वातेन वातायना दीतो चन्द्रदिवाकरावि तमो मलौ ततो राधवी॥४६॥ दुबार तदनुहयोष बत्तयोरुज्जुबमाणे रणे धूमाक्षं भुजतः प्रकम्पनमथहे धा व्यधामारुतिः । तारेयोऽपि च वज, दंष्ट्रमचलाबोलः प्रहस्त बला- तसव মক্কায় অনিরুত্ব নৱম্বৰ: ॥ ৪৪ अथ तदानौमनीकिनीनायबधकोपोदयादायोधनीत- कण्ठो दशकण्ठः सकलनगदण्डभरितजयानकभयानकनि- नदवधिरिताशेषशेषाहि सोचनो रोविष्णुजिष्णकोदण्ड- धरः सलिलधर इव सुमेरुशृङ्ग समुत्ता रथमलार्बन सर्वतशित सकलचतुरासतया मस्येव स्वयं अनुगम्य- मान: क्रमादतिक्रम्य पुरतो रणं पुरतोरणचलितमालो- करत निखिलमपि वलीमुखबलम् । जैतारमाहवमुखे दशदिक पतीनां हा पुरी दशमुखं रघुनन्दनस्य । नापावशन न चचाल शिरः परन्त सव्ये तरं भुजगिरोऽपि समौक्ष्य लयम् ॥ ४ ॥ अथ मदगनितैरधिकततिदिक्करिभि- दंगवदनस्तदा दादिगन्तरमन्तरयन् । समरमुखे सखेलपदचंक्रमतो विदधे हरिकुलमाकुलं जजधिमादिवराह व ॥४ ·धुधकाणम्। अनन्तरमनीकास्कन्दकन्दसितामर्ष वर्षन्त गिरीन हरीणमधिपतीनतिनिठुरैण मुष्टिना माढ़मभिनिनन्त सनूमतममन्दलाघवाकान्तध्वजकिरौटाचलं नौलमपि निखिलजगजिता महता बलेन वातून व तूलजालं कपिकुलमपसारयनविरतशरासारवर्षि णमभ्यमित्रोणसोमि- विमपि शक्या गाढ़मुसि विव्याध क्रव्यादाधिपतिः । अवकीर्थ दाशरथिरझर- रनुज पुलस्त्य तनुजच्च शरैः । युगपाधाकरणवीररसौ युधि शोकहर्ष शानच्च बन्नम् ॥ ५० ॥ प्राधूय मोहमहितीमथनाय यावत् सौमित्रिरेष समुदञ्चति तावदेव । पौलस्त्यमेष परिभूय परं तदीयन पाणान मुमोच दयया न मुमोच वाणान् ॥ ५१ ॥ प्राप्य तत् प्रथमं युडे पराजयमुर्द जयन् । दशाननः पुरौं प्राप दिनदोपदशाननः ॥ ५२ ॥ प्राघोषयत्तदनु पन्तिमुखः शयालु कालं विनापि च कथञ्चन कुम्भकर्णम् । आदेशतः स च विभीरपुनः प्रबोध- संवेशधाम समराङ्गण माजगाम । ५३ ॥ प्रागत तमन्नावलनिकाशमाकायतलभ्रमितत्रिशूल शूलधरमिव जगत् पयोद्युत नशाक्षरमवलोक्य शाम्यसह- जभुजतेजो विशेषमशेषासु दिचु धावमानं पवमानलिक- सालदपारिप्रवत्प्रवगवतमहन्दो धौरमवाहोत् ।

·१०८ चम्यूरामायण कपयः क कसेयानां कापि सेयं विभीषिका । अभूदभूतपूर्व व प्राकृतं भयवैलतम् ॥ ५४ ॥ अथ हरयोऽपि सरयमनुनथसङ्गतमङ्गदवचनमवधार- यन्तो धारयन्तः समरसबाहान्दि गभागा इव प्रतिनिहत्ताः ) प्रयत्ताशयमिवैरावणं रावणानुज विध्याचल मिव युगा- न्तानिलाः समन्तादाहतैगिरिभिस्तरुभिरष्यवाकिरन् । क्षिप्ताः संयति पुष्पिता: चितिरुहास्त रक्षसो वक्षसि । प्रखिने पटवासपांसव इवालौयन्त चूर्णी कताः । मुक्ता ये धरणीधरा मुहुरमो तबाहुमटनात् प्रत्याहत्य परं प्रहर्तुरभवन खेदाय भेदाय च ॥ ५५ ॥ ज्वलदनलं त्रिशूलमुपरिम्नमयनमयन् नयमवनीमनीकमदखेलनदुललितः । सपदि बभन्न नौलमृषभं शरभव बला. दहरत गन्धमादनमरुन्ध गवानमपि ॥ ५६ ॥ ततश्च सहजवलचापलाधिगतलाघवं राघवं शरणमश्रु- वाणं राघवानीकमावासयन् विखाधिकविपुलभुजवौर्यों विकीर्यविपति सर्वतः पर्वतान् विधाय विचित्रमति चिरं युद्ध नतञ्चरविमुक्तधात्रीधरमशः कुलिशदारित इव कुल भूधरो धरायामचेतन इव पपात हरिकुलपतिः । परियड तं झटिति बाहुपञ्जरे चलिते पुर तदनु रावणानुजे । अविनीत वालिकतमय नः प्रभो. যমঃ সমিৰি জুছনাম: ৩ तत्र विचित्रकुसुम परिमचशिशिरोपचार सचेतनाहीन ·युद्धकाण्डम् । सुग्रीवनखमुखाकलितशूर्पणखामुखानुकारः सचमकारमुत्- अत्याधिगतमनमनालख्य वैलक्ष्यतः प्रतिनिवृत्तो विकृत्ती- सत्तारकेक्षणः क्षणदाचरः प्रतिक्षणमतिक्षीवतया प्रतिपक्ष- बलमिव स्वपक्षबलमपि भक्षयन लक्षयन् मौमित्रिमद्रिगिख- रान् विमुञ्चबेवायमनसा राममाजगाम । भिन्दन् शूलमथाईचन्द्रमुखतो वौरो रघूणां पति- ोणानन मुमोच वालिविपदो मारीचममच्छिदः । आलोक्याय स तान्विदाग्तिशिखानमिन् न किञ्चिकरा- न्वायव्य पुनरैन्द्रमप्यरिबधूवैधव्यधुर्य दधे ॥ ५८ ॥ रामास्त्रीहलितेषु राक्षसप तेरङ्ग तुङ्गो भुजः प्रागको निपपात मन्दर इव प्रत्यर्थि मेनाम्ब धौ। सिन्धी निष्पतितः परोऽपि ददृशे मेतुहितीयो यथा छिन्नं व्योनि गिरस्तरीयमभवत् कूटं त्रिकूटस्य च ॥५६॥ सदनु तदनुमोदभरितहरिबल कोलाहलाकर्णनविदि- सकुम्भकर्णबवपरिम्नानमुखेन दशमुखेन सहोदरमहोदर- महापाखौ सहायौ विधाय समादिष्टाः कुमाराः नरान्तक- देवान्तकातिकाय विशिरसः पितुनिर्देशानिवेशमिव पिg. पते: प्राविशवमो समीकभुवम् । अजनि पुनः समौकमनयोरुभयोबलयो- स्वदलित मुखे च यदनुतिरोषभरम् । अमरमृगौशामपि यदाययपूर्तिकर समरस मुमुकेन मुनिना यददृष्टचरम ॥ ६० ॥ ममाथ शैलेरय वासिनन्दनो मरान्सक संयति वानरान्तकम् । १० ·चम्पूरामायणे। हनूमता सोऽपि हतः सुरान्तकः पुरान्तकैनेव रुषा पुरान्तकः ॥ ६१ ॥ अनन्तरमसमसमरशीलेन नौलेन निहते महोदी मारुतिमथितशिरसि त्रिशिरसि वियमितेषु महापार्खादिषु वाहिनीपतिषु निर्भरविषादरोषपरवशो निशाचरः सकार इव तमोनिकाय: सरयमतिकायः समागत्य वृत्रासुर इव सुवाम्णा सुमित्रासुतेन सह वितेने विचित्रमायोधनम् । स च सुचिरं नियुध्य तमवध्य इतीव वरा- दनिलगिराविबुध्य पुनरस्त्रमधत्त विधेः । दलितमनेन तद्दिवि समुत्पतितं जगता. मतनुत राहुभीतिमधिकामतिकायशिरः ॥ १२ ॥ अनुनीय रावणिरथो विधुरं पितरं दधत पृथुममोकधुरम् । सरथी समेत्य सधनुःशरधि- श्वलितश्चमूभिरविदाशरथी ॥ ६३ ॥ अधिममरमरातिजयमनोरथाय रथाभिरक्षायै रक्षांसि परितः प्रकन्या प्रतप्यं च हविषा प्रदक्षिणशिखावन्त मन्त्राधिगतानि विचिवाण्यस्त्राणि दधानस्तिरोधानगत एव शितमुखैः शिलीमुखैनिर्माय निखिलमर्माहति निस्त्र' भक्रमः क्रव्यादो व्याध व हरीन् विधुरीचकार । सहलमणं तमपि दाशरथि परुषी निदाध व पद्मसरः । विकलाशयं विधुरसत्वमयं विरचय धाम च जगाम शरैः । १४ ॥

·युद्धकाण्डम् । १११ चतार्क भवोजमि चपितराम चन्द्रा तो विमुच्य मति निर्गते वियिष्टि मनिन् धने । अदोलन नमस्फ रत्कुमुदमस्तनीलोत्पलं समुत्तरल जीवनं समभवत्तदा वाहिनी ॥ १५ ॥ अचलमथ सलौलमोषधीनां हरति हमति जाम्बवनियोगात् । विचलितमभवबलं विशल्य विबुधमनोऽपि धूतपोकशल्यम् ॥ ६६ ॥ तेन पुनः सहजलेजोभरितेन दावानलेनेव वानरबलेन दह्यमानां दरीमित्र पुरीं विहाय पञ्चाननाविव पत्यानन- निदेशतश्चलितमखिलरिपुप्रकम्पनमकम्पनमाहतप्लवङ्ग सा प्रजञ्च अगदभुजप्रतापान लशलभावुभावपि निशम्य निशम्य च हिविदमैन्दावदारितौ महारथी शोषिवाक्षयूपाक्षावपि कोपाक्षान्तपरुषसंरम्भौ कुम्भनिकुम्भी समुत्तम्य बाहुं सुबाहु- मारीचायिव राघवभुजाम्यां सुग्रीवहनूमद्भग्रामद्भुतं युद्धमत- निषाताम् । भूमौ ततः प्रवगराजभुजेन बिह- मालोक्य कुम्भमसहन्विरहं तदीयम् । शोकादगादनिलसूनुहतो निकुम्भ- स्तनामयुक्तममरीकुचकुम्भमेव ॥ ६ ॥ ततः कौणपपतिनियुक्त युक्तमखिलवाहिनीभिराह- वाटोपमुखरं खरात्मजं मकरानमेवाकशरोऽपि विपक्षमपि सपक्ष इव समक्षनयज्जनयितुः । छत्वा मूई नि शासनं पितुरथो गत्वा रणं रावणि- ·অনাব। हुवा तत्र महाभुजो हुतभुज धृत्वा महास्त्राणि च । स्थित्वा व्योमनि मायया शरचयत्यता च भित्वा चमू बुधवा राघवकोप माप सहसा लशामलं कातरः ॥६८॥ ततः प्रतीच: प्रतिहरादयं स प्रातिहारिको निगत्य निकत्यासिना काचिदाञ्जनेयस्य पुरतो मायामों मैथि. लोमाकुलोकतमनसि तस्मिनाकस्मिकमिदमतथ्यमपि तथ्य मेव बुध्धा चिराय युवा निराणे प्रतिनिवृत्त विहिषि विप- क्षपशुविशसनारभि निम्भिलामासाद्य सद्य एव प्रावर्तित सवमतिविचित्रम् । तदनु हनूमतः प्रतिनिहत्ताइ नमत- दाकण्यं विशीर्णमानसो मानसचर इव वजनि?षाहिषा- दाकुन्तो राजहंसः संसदि निपत्य सौमित्रिणा समा- खास्यमानः सकरुणं निखस्य विश्वस्य पतिरपि विधुरं व्यलापौत् । जन्न तदन भवती यने दव्याश्चिराय धरणेररणेः शिखौव । वंशे मनोरपि बधूरभवकिमन्य द्रामस्तवापि विधिना रचितोपिरामः ॥ ६८ ॥ यत्रो मुधा भवति यत्र समौरसूनो- नीलं नलोऽपि नवसेतुनिबन्धनाय । दूरे च पावकशरादुरतिक्रमोऽयं तत् केन शोकजलधिस्तव लगानीयः ॥ ७० ॥ इत्यादि परिदेवमानमेनं विदिता भरमाया विशेषो विभीषणः समागत्य देव ! भवतोऽपि किमिदमस्थाने दोन- मवखानम् । निरन्तराय मखनिवतना नाय पुरन्दरारिणा जनकस्य ·युद्धकाण्डम् । १९३ कृतं क्वविममेतदित्यवधार्य धारय मनसि धैर्यमित्यभिधाय तबधाय लक्ष्मणं तत्क्षणमेव पुरस्कृत्य निकुम्भलामुप- रोध । हरिकुलारवतचलितस्तती गिरिदरीकुहरादिव केसरी। अपरिपूयं रुषाहवमाहवं स विदधे बलशासनशासनः ॥ ७१ ॥ वातूल इव तूनानां वानराणां रणाजिरी। विद्रावणस्ततो माया विद्रावणसुतोऽभवत् ॥ ७२ ॥ अनुपदमनीकिनोनानिधनसंरब्धतरं संवर्त प्रवृत्त- मिव कतान्त समराङ्गामापतन्तं स्यन्द नगतं तं संक्रन्दन- जितं गन्धवाहनन्दनस्कन्धवर्ती सौमित्रिः प्रवत्ति तशित- तरशरधाराभिः शतधारपाणिरिव जम्भमस्तम्भयत् । परस्परमदोत्कटं प्रचुरवीरवादीङ्गटं पतचुटितकण्टकं प्रतिहतास्त्रमस्त्रेण च । जगत्त्रयभयावहं जयपराजयागोचर वितेनतुरुभाविभाविव तदारुणं दारुणम् ॥ ७३ ॥ মনাৰীৰমৰনিমিত্ত: शतधा विरचय्य शरासगुगाम् । विदधे विबुधेशजित समरे हतसारथिमप्यथ दाशरथिः ॥ ४ ॥ यदुचितमहो मायाशीलस्य यद्भुजशालिनः सदृशमधवा युक्त ननावरेन्द्रसुतस्य यत् । शतमखजितः शौर्य यहानुरूपमथामन- ·११४ चम्पूरामायणे। स्तदक्कत नषा मन्दो मन्दो दरीतनयो रणे ॥७॥ अनुपदमभिविषेण अभिषेण नवति विभीषणे तेन मुक्तां शक्तिमई चन्द्रेण दारयन् अपारयन् सोदमदसीयमवि- नयममर्षाकुलः सौमिविरमोघं माघवतास्त्र ममुञ्चत् । पतति स्म तपथममस्त्रमुज्ज्वलं सशिरस्त्रमिन्द्रजयिनस्तत: शिरः । अनुपुष्पवृष्टिरवनौ दिवौकसा- मथ बाष्पष्टिरमरारियोषिताम् ॥ ७६ ॥ श्रुत्वा शकजितः सुतस्य निधनं शोकेन रक्षःपते: कान्त निश्वसदश्रुपूरभरितं कन्दच फत्कारि च । कोपेनाथ विपाटलं कुटिलितभूमिहत्ते क्षणं जज्ञे दष्टधनोष्ठमट्टहसितोड़ तं समस्तं मुखम् ॥ ७७ ॥ अनन्तरमपाक्रान्तासु सुविक्रान्तेषु पुरन्दरारिमुखेषु नन्दनेषु निहतेषु कुम्भकर्णादिषु माटषु विध्वस्तेषु प्रहस्त- पूर्वेषु सचिवेषु व्यतीतेषु · विरूपाक्षप्रभृतिषु सेनापतिषु कपिविमर्दनेन विशीर्ण भवति निखिले वले समन्ततः पौर बधूजनपरिदेवनोत्तरङ्गायां लक्षायामातङ्कातिशयरोषणो रावणस्तत्क्षणमेव हर्यक्ष इव हरिणी धरणीसुतां जिघांसु- रन्तिकगतेन मन्त्रिणा निवार्यमाण: सारथिना विधिना च संचोदितो दाशरथिविजयविहितसङ्गरः सङ्गरभुवमवत- तार। कोपादसौ परिषयष्टिकुठारकुन्त चापाशगट्ठहिणशक्तिपाणपाणिः। एकोऽप्यनेक मुखबाहुतया सबन्ध ।

·युद्धकाण्डम् । ११५ लीको यथा समिति लोचनगोचरोऽभूत् ॥ ७८ ॥ अलक्ष्यत सरक्षसामधिपतिः पाणं मुहुः प्रहस्य विनिपातयन् नवगमण्डलीमौलिषु । अयं तव तवायमित्यधिसमौकमेकैकयो वरानिव विनिर्दिशनमरवारवामझुवाम् ॥ ७ ॥ तदनन्तरमनौहिणोक्षोभकन्दलितरुषमतिपरुषविशिख- दलितध्वजमई चन्द्रनिकत्तधन्वानमस्त्रधारावदारितसारथि-- मतिविस्मयनीयकरलाघवं राघवानुजममर्षावेगमुक्तया शतया मूहत मिव मूळनिमीलितमुपराग इव कमलाकरमात- নন যাননি। पालोक्य दोनमनुज हृदि शक्तिधाता- छोकेन विजहदयः सुतरां स रामः । कोपेन चापमथ कुण्डलयाञ्चकार लापतेरपि ललाटलिपिं विधाता ॥८॥ प्रवकीर्य दाशरथिरश्रुजले- रनुज पुलस्त्यतनुजच्च शरैः। युगपाधाकरणवीररसौ युधि शोकहर्षशबलञ्च बलम् ॥ ८१ ॥ बलवितचित्रचापविनिवारितपतिमुखे विसृजति राघवे विशिखवर्षममर्षवति । अरिषु न कथिदप्यथ नित्य गतः समरा- दमरविलासिनौषु नच काचिदलधवरा ॥ २ ॥ अयच्च पुनरजनोतसमानौतमहौधरमहौषधिजीवि- ताननापसखलब्धमनोरथः समेधमानमानसः समर, ·चम्यूरामायणे। कौतुककोपलभसंरम्मोदश्चितपुलककञ्चकिताकतिर्दाशरथि- रधिसङ्गारममरसारथिना नौतमतिविशटङ्गमपि रथं क- अन्टमप्यनुग्रहाय शक्रतीरमहौत् । अन्योन्यस्य सदृक्षलक्ष्य मिलनादालक्ष्य शौण्डिययोः शस्त्राशस्त्रिसमुन्मिषतपुलकयोः सनाघयोः साहले । जाते जीवितसङ्कटेऽपि हसतो मूर्छासु विषम्यतो- रश्रान्न रघुवीरपतिमुखयोरासौदसोमारण: ॥ ८३ ॥ अथ तयोरश्रान्तमुक्तादिव्यास्त्रयोराखण्ड लवृत्तनिभयो- रालूनेषु मार्गणेषु अभङ्गुरपरस्परविजयमार्गणेषु वाम्गणेषु विच्छिन्नेषु धनुर्गुणेषु अव्याहतस हजसाहसगुणनिकृतेषु धुरीणेषु यानेषु तिरपायसमराभिहतिनिभिने सांयुगोन च रथे परस्परगवकल्पविजयमनोरथमजायत भुजायतशोध- नमायोधनम् । तूणौ मुखात्वरितमुहरणे गुणेन संयोजनेऽप्यथ शरस्य विमोचने वा। यत्रावलोकितदशास्य इवातिवगा- लोकेन राघवकरविरमालुलोके ॥ ८४ ॥ अझैदौरितवीरवादमहरदामो यह स्त्र : क्षणात् तेनेवारता मुखेन जगदे शेषञ्च लङ्कापतेः । साम्ये सत्यपि चातुरीभिरुभयोर्दानुष्कमायाविनो- विच्छिवाननदर्शनेन समभूद बीड़ारणे रावणे ॥८५॥ दशाननभरतिघरदसगझरोबुदबुदै- स्तरमितमहेन्द्रकण्टकसहस्रचक्षुःपथः । रणे रघुकुलोहहः षणममानि वैमानिक. :

·युद्धकाण्डम् । ११० यथा दशशतेषणो बलरुषा करायेक्षणः । ८६ ॥ तदनु वारुणेन वैखानरं वैनतेयेन वातन्धयं वायथेन वारिदनेशाकरेण तामिस्र माहेन्द्र ण दान · वैशौयेन माहेखरच परस्परमवमस्त्र मस्त्रेण मिन्दानयोरनयोरगि- शमाहवाग्रहादविदितान्यहानि सौप्त व्यतंयुः । शस्त्रागस्त्रि सकौतुकोऽपि दयितां सञ्चिन्त्य चिन्ताकुला- मस्त्रेण ज्वलता विधरपुनरम निमेषग्य मः । मू: कन्दलितान्म हुर्मुहुरवच्छेदेऽपि लहापते- रातङ्कन समं समस्तजगतां चिच्छेद सौतापतिः ॥ ८७ ॥ रन:पती पतति लब्धमनोरथाना- मातन्वतां दिविषदामथ पुष्पवर्षम् । नाघापदं समजनिष्ट परं न रामः कामोऽपि चाकलितशूर्पणखाविकारः ॥ ८ ॥ अनन्तरमालिङ्गितवसुन्धरं शरतल्पमधिशयानमधिगत- निषङ्गोपधामं यातुधानपतिमधिगत्य निपत्य च सोदया- हार्यसौहादसुलभवैधुर्यः कोऽहमिति विहितनिजदू- भगो विभीषणचिरतरं विललाप । अयि समसुखदुःखैरन्वितं बन्धु वर्गः सहजमपि भवन्तं मुञ्चतः साहसेन । कुलविधनहेतोः कूटधर्मानुत्ते- दशमुख मम यावज्जीवमासीकलङ्गः ॥ ८ ॥ आर्यस्य रक्षितुमसूननुनः स एकः प्राणानमुश्त पर युधि कुम्भकर्णः । वनीवत् स्वयमहं मम जीवहेतो- ·११६ चम्पूरामायणे । रद्यापि हन्त सहते हंतको विधिर्माम् ॥ २० ॥ इत्येवमम्मिन् विलपति विदितवृत्तान्ता शहान्तासकर- णमारटन्तीभिरतरितयूथपाभिः करिणीभिरिव तरुणीभिः समं समापत्य मध्ये समरमापतितमथनिहतमिध मन्दरं दशर्कन्धर समोच्य निहतोपन व लता निपतन्तौं विल- पन्तौ नाथ नाथेति विषादाहता दयितविधुरोकतकुररी वा मन्द चक्रन्द मन्दोदरौं। या वौक्षिताजनि पुरा यमराजधानी वीर त्वया निखिलदिग्विजयोत्सवेषु । तामद्य दुर्विधिबलेन समस्तलोक- साधारणः पुनरुपैष्यसि हा किमेकः ॥ ८१ ॥ जनकः खयं दनुजवंशनायको दयिती जगचितयजैत्रशासनः । तनयः पुरन्दरजयोति गविता विधिनाहमेवमधुना विड़म्बिता ॥ ८२ ॥ राजन्य धर्मविदुषोऽपि रघूहहस्य हवा यथाग्रजमथानुज पहबन्धः । प्रारभ्य वालिनमयं कथमाविरासी. दिवाकुवंशसहजः कथमेष धर्मः ॥ ३ ॥ अहह निहता लङ्का बालानलेन हनूमतः परमवनिजा पातिव्रत्यानलेन भवानपि । सुखमहमिहासौना शोकानलेन यदीशे प्रभवति न मां हन्तु प्रायः स एष चितानल: 10४॥ तदहमिदानों सायन्तन समय इव सवितुः प्रभा भगवति

·सन्दरकाण्डम् ।
११८
प्रविश्य जातवेदस चन्द्रिकेव चन्द्रमस डिदिव तडिहन्त
भवन्तमनुसरन्ती निर्वापयामि निरन्तरविरहदहनदय-
मानमात्मानमित्यादिकरुणपरिदेवनवतों प्रजावतौं निर्वयं
नित्यं च निशिचरपतेयथाविधि निजातया पिढमेध-
समेतं सविधमेधमानविषादं विभौषणामशेषराज्याधिपति
विधातुमखिलतीर्थोपहतरम्मोमिरम्मोधर इव दावानला
कुलं वनस्पति रघुपतिरभ्य षिञ्चत् ।
अथ दशरथ नन्दनाभिषेका-
दधिगतराज्यपदो विभीषयोऽयम् ।
अनुदिनमभिहमण्डलोऽभू-
दरुणकगमृतपूरणादिवेन्दुः ॥ ८५ ॥
नीतामुदौद्य निभृतेन विभीषणोन
सीतामुदारगुगाशीलवती सतीनाम् ।
देवस्य तत्क्षणमभूदृशकन्धरारे-
रानन्द शोकरसबन्धु रमन्तरङ्गम् ॥ ८६ ॥
तदनन्तरमरुन्धतीव
पवित्रचारित्रनिधि रधिदेवता
पतिदेवताना मनादिसुसोऽपि मर्त्य धर्मणः प्रत्यायनाग
नायकस्य पुरन्दरमुखान् वहिर्मुखान् पुरस्कृत्य भगवन्त-
मरविन्दासनमिन्दुकलेव पुनरुदेष्यन्ती तपनमिव दहन-
मवनगाहे।
प्राविक्षदर्भिषि पर निजशुहितो-
देवी पवित्रचरिता जनकेन्द्रपुत्रौ ।
अहविरहि यदपावनवखसङ्गात्
युक्त खयं तदमुना दमुना बभूव ॥ २७ ॥

·१२० चम्पूरामायणे। विशुद्धशीलामनलानुषजाहिदेहजो तब विजोक्य सीताम् । प्रभा पुनः प्रत्युषसोव पूषा प्रत्यग्रहीत् प्राग्रसरो रघूणाम्॥८॥ प्रथोदारधौरधिगतनिजप्रशंसाविधिना विधिना पुरः प्रहश्यमानं विमानाधिगतमहारयं दशरथं प्रणिपत्य प्रतिपाल्य च शिरसि तदनुशासनं पाकशासनवरप्रत्युनी- वितहरिभिरनुगम्यमानः प्रमोदमानमनाः सुग्रीवेण सह सम्भाषणमाणो विभीषणं सकरुण मवलोकयनुजेन च सौतया सममयोध्यामधिगन्तुकामो रामः खेचरं विमान- मारोह किमपि कौवरम् । पारुह्य पुष्पकमयं विदितानि तानि लकोपकण्ठदशकण्ठरणाङ्गणानि । सिन्धु गभीरमपि सेतुनिबन्धनक्ष सन्दर्शयन् मृगदृशं स जगाम रामः ॥ ८ ॥ उपरि यथा यथा मणिविमानमुदश्चति न- स्तरुणि तया तथा विपुलतामुपयाति नमः । महीवलये तु पखल मवेक्ष्य महाम्ब निधि पवनभुवे निवेद्य च हसन्ति परे हरयः ॥ १० ॥ प्रिये विदेहराजनन्दिनि ! विनतानन्दनमप्यतिथेने विमानवेगः । यद्यहरे पुरः पश्य विच्छामि तव शंसितम् । तत्तदन्वगपि द्रष्टु तत्क्षणेनापवार्यते ॥ ११॥ तरुणि धरणीमते पश्य ऋष्यमूकोऽयं विम्बाधरे पम्मासर इदं कम्बु कण्डिकबन्धनिबन्धनभूरियं करभोर- वरादिकालहस्यसमिदं मधुरालापिनि मम पर्यशालेयं ·युद्धकाण्डम्। १२१ मरो भगामिनि ! मायासुगमृगयावनमिदं कुटिलायत- करि ! गोदावरीयं कुम्भिकुम्भस्त नि ! कुम्मसम्भवायतनमिदं विधुमुखि ! विराधविध्वंसनवनमहोयं विपुलविलोचने ! महामुनेर राश्रमपदमिदं विदेहराजपुति ! चित्रकूटो- ऽयमिति विविधाः कथाः कथयन् वायं भागीरथीपरिसरगतं भरहाजमुनेः प्रशान्तं पावनं तपोवनमायामौत् । प्रभाषत च मैथिलीम्। प्रसुप्तवाहिनिखासपारणा सुखितः फणी। कण्ड विनोदनोत्कण्ठो कण्ठीरवनखैसंगः ॥ १०२॥ तत्र भरद्वाजविहितविविधातिधेयः तथैव पदवौं दवी. यसौमतीत्य पुनरयोध्यासविधमासोदवग्रत एव हनूमदा- वेदितीदन्त समागच्छन्त अरुन्धतीजानि पुरःसरमजन- मानन्दाश्रुजलविलुलिता लोकेरमात्यलोकः परिगतमति- पावनतपोधनव्रतमाजानभक्तिम्भरितं भरतमवलोकयति- वत्सलमना विमानावरोहणाय दशकण्ठरिपुरुदकण्ठत । यानं मदाशयमवेत्य यथायथैत तारापथादवतरत्यवनी कुमारि । आसेदुषी सविधमद्य तथा तथाभू- लारण भवतीमभिगच्छतीव ॥ १०३ ॥ इत्यं वद । न्द मुखौं सलौलं देवः भवताविपदत्तहस्तः । विभीषण गा पदव्या विमानतो मन्दमवालरोह ॥१४॥ नाक प्रणसमग्रतः पादयो- जादुपनयन् भुजाभ्यान्तरम् । T प्र. ११ ·१२३ बम्प रामायणे ॥ अवश्य च तपः वशं वपुरतीव वामवती नवं नवमिव स्पृशन् न विरराम रामश्विरम् ॥१०५॥ पश्यन् ननन्द भरतः परिभ्य दोर्ध्या होमविमार्यसमदुःखसुख' बनेऽपि । सोऽयं सुखोपनतराज्यपरामु खाय तस्म पुनः सहजभक्तिपरानुखाय ॥ १०६ । अथ भरतोऽपि पुरतोऽभिवादितपूर्वजोपलाल ननिनेन शत्र ने न सम सविनयं प्रणिपत्य जनकेन्द्रपुत्री मुन्मनोकत्य सुग्रीवदमौवामुजादीन् सावरोधबधूकान यथोचिताभि- रुपया॑भिरभ्याभ्यचितपुरोहितमामन्वित मन्त्रिलोकमा- लोकानुग्रहीत पौरवर्गमग्रजन्मानं विमानत एव सबहु- भानमनयदपनीतजनपरिश्रम निजाश्रमम्। तत्र च सौ- मित्र सौतासखो दाशरथिरतिलोभनीयवासल्या कौशल्या- मयशः पत्यजनितशोकातिरेका कैकेयोमकत्रिमस्नेहपरि- प्वतां सुमित्रामपि क्रमादभिवादयविजालोकरसनितान्त- कन्दलितान्तरजामिरेताभिश्चन्द्र व पयोधि वीचिकाभिः प्रतिक्षणं परिरभ्यमाणाभिः सलक्षणः केवलमानन्दवरम. विन्दत । अथाखिलजगत्पतेरपि रघूछहस्यादरा- हिधातुमभिषेधनं विचलता गुरोराजया । अनीयत समन्ततो हरिगणेन तीर्थ पुनः विषयदि मन्थरां न भजतागति मन्यराम् ॥१७॥ पलतः तमभिषेकमादरात अमात्यसंहतिभिरवाप्य राघवः ।

·युद्धकाण्डम् । १२३ १ पुरोन्मुखः पुनरयमानशे रथं मनोरथं स च भरतो महारथः । १०८ ॥ तत्र च सेवाविचक्षणाभ्यां लक्ष्मणशन नाभ्यामभितो विधूयमानधवलवालव्यजनः परिजनाचारनिरतभरतोदस्त- मणिविमलमुतातपत्र विचित्रोपजातमनुजवेशचारुभिरारूढ़ शताङ्गमातङ्गरलमृतैराशरप्लवङ्गपतिभिरर्नु गम्यमानः प्रव- यं मानशेषाक्षतकुसुमलाजोपचार पौरपुरन्धी कदम्ब सौरभ चलितम मनोरमणिकाचौवलय वाचाटित दशदिगन्तरां वाद्यमानमाङ्गलिकमेरोभृदङ्ग शमादिकविविधारक्यवणस- मयोचलितसामोदपौरसम्बाधां सौधान्तरगवानचलित- तरुणौकटाक्षलेखानीलोत्पलदामतोरणाभिरामरथ्यां तथा- विधामयोध्यामाजगाम रामचन्द्रः । राज्य स्वं समुपेयिवान् सविनयैरामेवितो भ्राभिः सुग्रीवप्रमुखानपि प्रियसखान् खे खे पदे स्थापयन् । सच्छन्दः सुचिरं सुखान्यनुभवन् देव्या तया सौतया रामः पालयति म कोर्तिविभवेरामोदिनी मेदिनीम् १०९ कोलालाख्यमहापहारमहिता कल्पन संख्यावतां मूहन्येन विशारदैन विधुना बोसोमनाथोदये। प्राग्भोजोदित पंचकाण्डमहितानन्दे प्रबन्ध पुनः काण्डो निर्मित एकचूतपतिना षष्ठोऽपि जीयाचिरम् ॥११॥ इति श्रौलाणकविविरचिते चम्यूरामायणे युद्धकाण्डः समाप्तः।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.