·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·निर्णयसिन्धुः। पंखात्यामाणपारावारीणमहामहोपाध्यायकास्प- श्रीकमलाकरभट्टाविरचितः। -- लोपनमहामहोपाध्याय प नदरंगशोषितः टिप्पण्यालंकृत ! . शेरशनीकृष्णदास श्रेणिमा मुम्बय्या समीरे भीवेङ्कटेश्वर" मुदणालयेऽङ्गपिल्या प्रसिदि नीतः। १८९०संपद १९५५. 018 तानि.१५ तमरागनियमानुसारतो राजालेसँग सर्वपा लावतीतोऽयं मन्यः।

·No text on this page.

·श्रीः। निर्णयसिंधुविषयानुक्रमणिका प्रथमपरिच्छेदः। पृष्ठांकाः .... .... ६ .... .... .... .... .... ८ .... .... .... .... .... .... .... १२ .... .... १३ .... .... .... .... .... १४ विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः मगलाचरणम् १ चान्द्रमासलक्षणम् घोटाकालभेदः " सावनादिमासव्यवस्था अब्दः पञ्चधा " मलमासक्षयमासनिर्णयः चान्द्रोऽन्दः षष्टिभेदः " अधिकमासकालनियमः संवारनामानि २ क्षयमासकालनियमः संवत्सरप्रवृत्तिः "मलमासिकार्यनिर्णयः अयनस्वरूपम् " मलमासेवर्षीनिर्णयः अयनयोर्विनियोगः "क्षयमासे वावय॑निर्णयः तत्र देवतापतिष्ठानिर्णयः.... " गुरुशुक्रास्तादौ वय॑म् दक्षिणायनेऽपि प्रतिष्ठा " सिंहस्थे वय॑निर्णयः ऋतुलक्षणम् " सिंहगुरौ गोदावरीस्नानम् ऋतुमासभेदाः " गुरुशुक्रयो लवृद्धत्वम् मासमंदा..... ३ अतिचारगते जीवे.. संकान्तिनिर्णयः "बाल्यादर्देशपरत्वव्यवस्था सर्वसंक्रान्तिषु दानानि ४ अस्तादेरपवादः संक्रान्तावुपवासनिर्णयः मलमासवतम् संक्रान्तौ उपवासदाननिर्णयः पक्षनिर्णयः.... " तिथिनिर्णयः विष्णुपदादिस्वरूपम् ५ तिर्वेधनिर्णयः अत्र च पिण्डरहितं श्राद्धम् " | सांयमातर्वेधलक्षणम् कुत्रचिद्रात्रौ स्नानम् ६ तिथिविशेषे वेधविशेषः जन्म: संक्रान्तिश्चेत्तर्हि तत्र लाने कर्मकालव्यापिनी तिथि:.... विशेषः "सामान्यतो दशमी कुत्र चित्सायंसंध्यानिषेधः - त्रयोदशी .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... १५ " .... संकान्तौ श्राद्धम् .... .... .... १६ .... .... .... .... .... ....

·(२) अनुक्रमणिका। पृष्ठांकाः २१ २२ .... .... .... .... ".. .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... " .... .... .... .... .... विषयाः प्रतिपदा खर्वदर्पलक्षणम् एकभुक्तम्.... अथ नक्तम् प्रदोषलक्षणम् प्रदोषे निषेधपदार्थाः सन्ध्यालक्षणम् यतिनक्तं विधवानक्तं च विधुरनतं तल्लक्षणम् सौरननम् हरिनक्तम् .. नक्त धर्माचरणम् अयाचितनिर्णयः नक्षत्रव्रतकालः व्रतपरिभाषा तदधिकारिणः शूदवैश्यवर्णधर्माः.... स्त्रीणामनुज्ञैव स्त्रीणां स्नानविशेषः व्रतग्रहणप्रकार: व्रतारम्भकालः भदानिर्णयः भद्रापुच्छनिर्णयः. भद्रा सर्पिणी वृश्चिकी च दिनभद्रा रात्रिभदा व्रतारम्भे विशेषः... खण्डतिथिलक्षणम्... व्रतारम्भे धर्माः व्रतस्थधर्माः व्रते ब्राह्मणभोजनम् पृष्ठांकाः विषयाः १६ सहसभोजने विशेषः .... १७ दित्रियजमानकर्तृके ..., शूदस्य विमदारा १८ व्याहृतिहोमः " प्रतिमास्वरूपम् " अनादेशद्रव्ये आन्यम् " अनादेशमन्त्रे समस्तव्याहतिः " अनादेशे देवता प्रजापतिः " ग्रहादिपूजायां होमसंख्या १९ अनुक्तसंख्यायां निर्णयः " बताद्यापनानुक्ती " व्रतोद्यापनाशक्ती.... वृथा विप्रवचनग्रहणे " दक्षिणानिर्णयः " रजतदाक्षिणानिषेधः " परात्रभोजननिषेधः " क्षारपदार्थनिषेधः . २० क्षारस्वरूपनिर्णयः " गोधूमप्रतिप्रसवः. " व्रते ग्राह्यधान्यानि " | कूष्मांडादिनिषेधः "मतिपदादिषु " हविष्यपदार्थाः २१ गृहीतवतत्यागे मायश्चित्तम् उपवासमत्याम्नायाः "ते नियमाः "स्त्रीव्रते विशेषः " विधवाया विशेषः... एकादश्यां ताम्बूलनिषेधः " | अश्रुपातादिनिषेधः . .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... २३ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ....

·अनुक्रमणिका। (३) .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः सूतकादो निर्णयः २५ एकादशी नित्यकाम्योपवासनिषेधे जाताशौचे निर्णयः फलाहाराभ्यनुज्ञानिर्णयः ३२ मृताशोचे निर्णयः " दशमीवधे निर्णयः क्षतनांशोचे निर्णयः एकादशीव्रतोपयुक्तधर्माः एकादशीवतेऽधिकारिणः.. गर्भिण्यादीनां व्रते प्रतिनिषेधः एकादशीव्रताशक्ती पूर्वसंकल्पितव्रते एकादशीवताकरणे प्रायश्चित्तम्... रजस्वलासु काम्यव्रतविधि प्रतिनिधयः " दशमीनियमः स्त्रीशूद्रयोर्वतादौ निषेधः.... २६ व्रतमानि तस्य प्रायश्चित्तम् ब्रांझणस्य हीनवर्णकर्मकरणेनिषेधः " एकादश्यां श्राद्धमाप्तौ कुत्रचित्मतिनिधिनिषेधः.... " व्रतघ्रानि... ४१ व्रतादिसंनिपाते सर्वमतेषु नियमः... शिवरात्री पातःपारणम् उपवाससंकल्पः दादश्यां व्रतनिवेदनमन्त्रः भूताष्टम्यादौ दिवाभोजन निषेधः द्वादश्यां वयंपदार्थाः संक्रान्त्यादौ रात्रिभोजननिषेधः.... आशौचे द्वादशीव्रतम् चान्द्रायणे एकादश्यां भोजनं कार्यम् रजस्वलाया एकादशी पतिपदादितिथिनिर्णयः अथ दादशीनिर्णयः सर्वतियिषु वानि आह्निकापकर्षः द्वितीयानिर्णयः २८ प्रदोषादिसंकटे निर्णयः तृतीयानिर्णयः " हरिवासरलक्षणम्.... चतुर्थीनिर्णयः २९/ उपवासातिकमे पञ्चमीनिर्णयः " दादशीनिर्णयः षष्ठीनिर्णयः " त्रयोदशीनिर्णयः सप्तमीनिर्णयः ३० प्रदोषव्रतम् अष्टमीनिर्णय तत्रबुधाष्टमी चतुर्दशीनिर्णयः नवमीनिर्णयः " पूर्णिमामावास्यानिर्णयः दशमीनिर्णयः " अमायां सोमवारादि कादशीनिर्णयः.... "योगे संयोगलक्षणो व्यतीपातः .... " .... " .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... 2 .... .... ....

·(४) अनुक्रमणिका। पृष्ठांकाः ! .... .... .... ..... .... " .... .... .... .... ५ " " .... .... .... " .... .... विषयाः विषयाः पृष्ठांकाः अथेष्टिकाल: ४५ वेधे भोजनादिमायश्चित्तम् . ५५ अमायां विशेषः... ४६ ग्रहणकाले भोजनेमाय० मलमासादौ प्रथमारम्भनिर्णयः ४७ उपवासो ग्रहणे के कार्यः .... ५६ अथ विकृतिः " पुत्रवत् उपवासनिषेधः पशुसोमयागकालाः " ग्रहणे चूडामणियोगे आधानकालाः ४८ स्नानादिकालनिर्णयः आधाननक्षत्राणि " मुक्तिस्नानाकरणे दोषः अमावास्या श्राद्धकाल: ४९ ग्रहणस्नानेतीर्थादौविशेषः पिण्डपितृयज्ञकालः उष्णोदकस्नाने तारतम्यम् पिण्डापतृयज्ञाकरणे प्रायश्चित्तम् तीर्थविशेषे दानविशेषः ५२ वैश्वदेवाकरणे प्रायश्चित्तम् " ग्रहणे श्राद्धविधिः.... पतितानभाजने प्रायश्चित्तम् ग्रहणे श्राद्धभोजने दोषः.... निरनिकस्यामानिर्णयः सूतके ग्रहणे च कर्तव्यविशेषः रजस्वलास्नानम् सानिकस्यामानिर्णयः अनुपनीतानां शूद्राणां चामश्राद्धानि ५३ रात्रावपि श्राद्धानि चन्द्रग्रहणं दिवाचं श्राद्धान्तरसंनिपाते ५९ सिनीवालीलक्षणम्.... ग्रहणदिने वार्षिकश्राद्ध तत्रमन्त्रप्राप्ती दीक्षाकाल: । कुहलक्षणम् जन्मराश्यादौ ग्रहणम् कुतुपकाललक्षणम् ग्रहण इष्टानिष्टफलम् तुलादानम्.... नागबिम्बदाने मन्त्रः अमाश्राद्धातिक्रमे प्रायश्चित्तं अत्र शान्तिरुक्ता ग्रहणनिर्णयः ग्रहणे होमादिकर्तव्यता वेधनिर्णयः ६१ " होमाशक्ती चतुर्गुणोजपः.... ६२ चन्द्रग्रहणे विशेषः.... " गर्भिण्या ग्रहणावलोकन निषेधः चन्द्रग्रस्तोदये " मंगल कृत्येषु वेधविचारः चन्द्रसूर्यग्रस्तास्ते " मन्त्रदीक्षाहोमतर्पणम् ग्रंहणे सन्ध्याहोमादौ ५५ कुरुक्षेत्रे प्रतिग्रहे प्रायश्चित्तम् बालवृद्धातुराणाम् " पूर्वसंकल्पितद्रव्योपग्रहणे विशेषः.... शृताननिषेधः " मेघाच्छादने अन्धादीनाम्.... तक्रघृतपाचितानां निर्णयः इति ग्रहणनिर्णयः। .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ५ ४ .... .... .... .... .... .... .... .... ....

·अनुक्रमणिका। (५) .... .... .... ७२ .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... 0 .... Pme-- .... ७८ विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः अथ समुद्रस्नानम् "" ६५ चैत्रशुक्लपंचमी कल्पादिः भौमभृगुवारस्नाननिषेधः " चैत्रशुक्लपंचम्यां लक्ष्मीपूजनम् अथ पर्वणि स्नानं " चैत्रशुक्लाष्टम्यां भवान्या उत्पत्तिः समुद्रस्नानविधिः ६६. अत्रैव भवानीयात्रा.... समुद्रार्घ्यमंत्रः "तत्रैवाशोककलिकाप्राशनं समुद्रतर्पणम् " चैत्रशुक्लनवमी रामनवमी.... इति प्रथमपरिच्छेदानुक्रमणिका । रामपूजाविधिः चैत्रशुकैकादश्यां दोलोत्सवः ७५ चैत्रशुक्लद्वादश्यां दमनोत्सवः अथ द्वितीयपरिच्छेदानुक्रमणिका । तिथिविशेषे दमनारोपणम्.... • तत्रादौ तिथिकृत्ये विवाहादौ च शुक्ल आगमोक्तदीक्षावतां दमनारोपणविधिः " कृष्णमासादिनिर्णयः ६८ चैत्रशुक्लत्रयोदश्यामनंगवतम् मीनसंक्रान्तिः " चैत्रशुक्लचतुर्दशी पूर्वाग्राह्या चैत्रशुक्लमतिपत्संवत्सरारम्भः 7 चैत्रशुक्लपौर्णमासी अधिकश्चेत्तदानिर्णयः अत्र चित्रवस्त्रदानस्नानदानश्रा- अत्र तैलाभ्यंगः द्धाद्युक्तम्.... अत्र नवरात्रारंभः अत्रैव सर्वदेवानां दमनपूजनमुक्तम् इयंमन्वादिरापि प्रपादानम् प्रत्यहं धर्मकुंभदानम् चैत्रकृष्णत्रयोदश्यां महावारुणीसं- ज्ञयोगः .... चैत्रशुक्लतृतीयायां गौरीदोलोत्सवः.... " चैत्रकृष्णचतुर्दश्यांस्नानम् .... अत्र सौभाग्यशयनव्रतम् इति चैत्रमासः । इयं मन्वादिरपि अत्रैव प्रसंगात्सर्वमन्वादिनिर्णयः अथ वैशाखमासः। अत्र श्राद्धमुक्तं मात्स्ये मेषसंकान्तिः.... मलमासेपि मन्वादिश्राद्धमुक्तं धर्मघटदानम् तत्र कर्तव्यतानिर्णयः अथ वैशाखस्नानम्.... अकरणे प्रायश्चित्तम् " तीर्थनामाज्ञाने चैत्रशुक्लतृतीया मत्स्यजयंती " तुलस्यादिपुष्पैर्विष्णुपूजा अत्रैव दशावतारजयंत्यः 1: अत्राश्वत्थसेचनादि .... .... ..... .... .... " .... .... .... .... .... ७० .... " .... .... " .... .... .... " .... .... .... .... ८० ·(६) अनुक्रमणिका। " .... .... " .... .... .... .... .... .... " " ..." विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः अत्र प्रपागलंतिकादानम् ८० ज्येष्ठशुक्लपौर्णमास्यांसावित्री व्रतम् ८९ वैशाखे मलमासे सति निक " इयं मन्वादिः वैशाखेसर्वस्नानाशक्ती इति ज्येष्ठमासः। वैशाखेमलमासेसति.... अत्र दानविशेषः अथाषाढः। वैशाखवतोद्यापनं मिथुनसंक्रान्तिः उद्यापनाशक्ती आषाढशुक्द्वितीयायां दोलोत्सवः वैशाखशुक्लतृतीया अक्षय्यतृतीया आषाढशुक्लदशमी पौर्णमासी च इंय युगादि मन्वादि ... ९१ अत्रश्राद्धनिर्णयः ८२ आषाढशुक्लद्वादश्यां पारणानिर्णयः अत्र धर्मघटादिदानं मंत्रश्च.... ८३ अत्रैव विष्णुशयनोत्सवः अत्र रात्रिभोजननिषेधः आषाढशुक्लकादशी वैशाखे मलमासेसति अत्रैव चातुर्मास्यारंभः तत्रैवयुगादिःकार्यः.. व्रतग्रहणमंत्रः ९३ अत्र श्राद्धाकरणेप्रायश्चित्तं ८४ चातुर्मास्ये वर्ण्यपदार्थाः अत्र समुद्रस्नानं प्रशस्तम् चातुर्मास्यव्रतसमाप्ती दानानि इयमेव परशुरामजयंती अत्र तप्तमुद्राधारणम् वैशाखशुक्ल सप्तम्यां गंगोत्पत्तिः आषाढशुक्लपौर्णमास्यां कोकिला- वैशाखशुक्लद्वादश्यां योगविशेषः ८५ व्रतम् वैशाखशुक्ल चतुर्दशी नृसिंहजयंती.... अत्रैव शिवशयनोत्सवविधिः वैशाखशुक्लपौर्णिमास्यां विशेषः अत्र कृष्णाजिनदानम् इत्याषाढमासः। इति वैशाखः । .... .... " .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... अत्रैव व्यासपूजा .... .... .... .... ९८ .... .... अथ ज्येष्ठमासः। वृषसंक्रान्तिः ज्येष्ठशुक्कतृतीयायां रम्भाव्रतम् ज्येष्ठशुक्लदशमी दशहरा ज्येष्ठे मलमासे सति अत्र विशेषः काशीखंडे ज्येष्ठ शुक्लकादशी निर्जला .... अथ श्रावणमासा ८७ कर्कसंकान्तिः " कर्के केशनिकृतनंवय॑म् " नदीनां रजोदोषः महानद्यः सप्तनदाः ८८ कुत्रचिद्रजोदोषाभावः .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ....

·अनक्रमणिका। (७) .... .... .... ... " .... " .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः श्रावणशुक्कतृतीयामधुम्रवा ९९ भाद्रकृष्णसप्तमी शीतला० १११ श्रावणशुक्लचतुर्थी मातृविद्धाग्राह्या १०० भाद्रकृष्णाष्टमी जन्माष्टमी श्रावणशुक्लपंचमी नागपंचमी " जन्माष्टमीपारणानिर्णयः.... ११७ अत्र विशेषो हेमादौ " अष्टम्यां पूजाविधिः ११८ श्रावणशुक्लद्वादश्यांदधिव्रतम् " भाद्रपदामावास्यायां कुशग्रहणम् ११९ अस्यामेव विष्णोः पवित्रारोपणम् " भाद्रशुक्लतृतीयायां हरितालिकाव्रतम् शिवपवित्रारोपणम् " भाद्रशुक्लचतुर्थी वरदचतुर्थी अत्रैव देवतापरत्वेन पवित्रारोपणम् सिद्धिविनायकवतम्.... पवित्रारोपणे गौणकाल:.... अत्र चंद्रदर्शनं निषिद्धम् १२० पवित्रनिर्माणप्रकारः " भाद्रशुक्लपंचमी ऋषिपंचमी पवित्रारोपणेऽधिकारिणः.... १०१ भाद्रशुक्लषष्ठी सूर्यषष्ठी पवित्रारोपणविधिः " भाद्रशुक्लसप्तमी अमुक्ताभरणसप्तमी पवित्रारोपणाकरणे प्रायश्चित्तम् " भाद्रशुक्लाष्टमी दूर्वाष्टमी १२१ श्रावणशुकचतुर्दशी पूर्वयुता " अत्रैव ज्येष्ठापूजोक्ता १२२ अथोपाकर्मनिर्णयः " भाद्रशुक्लद्वादश्यां पारणानिर्णयः उत्सर्जननिर्णयः १०८ अत्र परिवर्तनोत्सवः १२३ श्रावणपौर्णमास्यां रक्षाबंधनमुक्तम् १०९ अत्रैव शकध्वजोत्यापनम् अत्रैव हयग्रीवोत्पत्तिः " इयमेव श्रवणद्वादशी अस्यामेवश्रवणाकर्म ११० अस्यामेव द्वादश्यां वामनोत्पत्तिः १२६ श्रावणकृष्णदितीयायामशून्यवतम् , अत्रैव दुग्धव्रतम्.... इतिश्रावणः। भाद्रपदचतुर्दश्यामनंतब्रतम् १२७ अथागस्त्याय॑म्.... १२८ अथ भाद्रपदमासः। भाद्रशुक्लपौर्णमास्यायां नांदीमुखपितृ- सिंहसंक्रांति ११० श्राद्धम् १२९ सिंहे गोप्रसवशांतिः इति भाद्रपदः। महिष्यादिप्रसवशांतयः भाद्रकृष्णतृतीया कज्जलीसंज्ञा अथाश्विनमासः। भाद्रकृष्णचतुर्थी बहुला १११ अत्र गोःपूजा यवान्नाशनं च " कन्यासंक्रांतिः १३० भाद्रकृष्णषष्ठी हलषष्ठी अथ महालयाः .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... ....

·(८) अनुक्रमणिका। " .... .... .... .... " " .... .... .... .... .... " .... .... A " तानां श्राद्धम्... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः षोडशमहालयनिर्णयः १३० अष्टम्यां महालक्ष्मीव्रतम् १३८ विधवायाविशेषः.... १३१ ! अथनवम्यामन्वष्टकाश्राद्ध महालयेवयंतिथयः १३२ अनाशक्तावनुकल्पमाहाश्वलायनः १४१ महालयेवर्यनक्षत्रादि १३३ एतदकरणे प्रायश्चित्तम् एषामपवादमाह " द्वादश्यां संन्यासिनांमहा० संन्यासिनां महालयः " मघात्रयोदशी श्राद्धम् कालातिक्रमेगौणकालः अत्र गजच्छायोक्ता महालयादिश्राद्धमन्नेनैव कार्यन्नत्वा- मघात्रयोदशीमहालयः १४२ मेन १३४ युगादिश्राद्धानां तंत्रण प्रयोगः महाळयेदेवताः " आश्विनकृष्णचतुर्दश्यां शस्त्रादिमृ- अनेक सापत्नमातृषुपिंडदानं १४३ बहुब्राह्मणाभावे १३५ अमावास्यायां गजच्छाया १४५ एकोद्दिष्टस्वरूपम्.... आश्विनशुक्ल प्रतिपदि दौहित्रश्राद्धम् " अथ पाणिहोमः इति महालयनिर्णयः । अत्र धूरिलोचनौ देवी संन्यस्तपितृकेण जीवत्पितृकेणापि आश्विन शुक्ल प्रतिपदि नवरात्रारंभनि- महालयःकार्यः र्णयः. जीवत्पितके निषेधः अथ पूजाविधिः १५० सांकल्पिकश्राद्धस्वरूपम्.... १३६ कुमारीपूजा १५१ सकृन्महालये तर्पणनिर्णयः "नवरात्रे वेदपारायणम् १५२ निषिद्धदिने तर्पणम् "सप्तशतीचंडीपाठः मलमासे सति निर्णयः " | प्रतिपदादौ विशेषः १५३ महालये कृते फलम् स्त्रीकर्तृकवते विशेषः महालयाकरणदोषः " अत्राशौचे निर्णयः १५४ महालयाकरणेप्रायश्चित्तम् " आश्विनशुक्लपंचम्यामुपांगललिताव अत्र भरणीश्राद्धनिर्णयः.... तम् कपिलाषष्ठीनिर्णयः.... सरस्वत्यावाहनम् अत्र विशेषो हेमाद्रौ स्कान्दे १३७ / आश्विन शुक्लषष्ठ्यांबिल्वाभिमंत्रणम् १५५ इयं चंद्रषष्ठी " अस्यामेव देवीत्रिरात्रम् - १५६ अष्टम्यां माध्यावर्षश्राद्धम् " पत्रिकापूजाविधिः.... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... ....

·अनुक्रमणिका। (९) .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... " .... .... " " विषया: पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः देव्यागृहकरणे निर्णयः १५७ अथ मालाधारणम् १७७ देव्याः प्रतिमालक्षणम् " कार्तिके द्विदलादिवर्जनम् १७८ हेमादिप्रतिमाकरणम् " आकाशदीपनिर्णयः १७९ प्रतिमाभावे विशेषः " करकचतुर्थीनिर्णयः सप्तमीपूजाविधिः... १५८ कार्तिककृष्णद्वादशी गोवत्सद्वादशी अथ शस्त्रादिपूजोक्ता १५९ द्वादश्यादिषु पंचदिनेषु नीराजनविधिः१८० दुर्गास्तुतिः " कार्तिककृष्णत्रयोदश्यां यमदीपदानम् ॥ अथ महाष्टमी , कार्तिककृ• चतुर्दशी नरकचतुर्दशी इयमेव मूलयुक्तामहानवमी " अस्यामभ्यंगस्नाननिर्णयः पुत्रवतोष्टम्यामुपवासनिषेधः १६१ अम्यामेव दीपोत्सवः लोहाभिसारिकं कर्म १६२ अस्यां माषपत्रशाकभोजनम् १८२ छत्रादिपूजामंत्राः. " अत्र भीष्मतर्पणमुक्तम् महानवमीनिर्णयः.... " अथामावास्यायामभ्यंगम्.... होमप्रकारः १६७ अत्र लक्ष्मीपूजनम् १८३ अथ बलिदानम् अथशतचंडीविधानम् १६९ कार्तिकशुक्ल प्रतिपदि गोकीडनम्.... १८४ सहस्रचंडविधानम् अत्र बलिपूजोक्ता.... नवरात्रपारणानिर्णयः १७१ स्त्रीणां रजोदर्शने पारणानिर्णयः.... १७२ अत्रैव यूतं कर्तव्यम् १८५ अथ दशमीनिर्णयः.... अस्यां गोवर्धनपूजोत्सवः.... १७३ इयमेव विजयादशमी अत्र मार्गपालीबंधनम् आश्विनपौर्णमासीनिर्णयः अथ यमद्वितीया.... १७४ १८६ अस्यां कोजागरीव्रतम् अत्र यमपूजनं यमुनास्नानंच अत्रैवाश्वयुजीकर्मोक्तम् अस्यां भगिनीहस्तादोजनम् अत्रैवाग्रयणनिर्णयः , कार्तिक शुक्लनवमी युगादिः १८७ अस्याऽकरणे प्रायश्चित्तम् अत्रैव विष्णुत्रिरात्रव्रतम् इत्याश्विनः । का० शुक्लैकादश्यां भीष्मपंचकवतम् अथ कार्तिकमासः। कार्तिकशुक्लैकादश्यां पारणानिर्णयः १८८ तुलासंक्रांन्तिः १७६ अस्यामेव रात्री देवोत्थापनमुक्तम् कार्तिकस्नानारंभ.... अस्यां चातुर्मासस्यव्रतसमाप्तिः .... २६८ अलक्ष्मीनिःसारणम् .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " " " .... 1 ·(१०) अनुक्रमणिका। .... .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः अथ वाराहोक्तो बोधिनीविधिः १८९ इष्टिश्राद्धे क्रतुदक्षौदेवी १९३ कार्तिक शुक्ल द्वादशी पौर्णमासी च अष्टकाऽकरणे प्रायश्चित्तम् मन्वादिः मलमासे सति निर्णयः कार्तिक शुक्ल चतुर्दशी वैकुंटचर्तुदशी , मार्गशीर्षादौरविवारव्रतम्... अस्यामेव विश्वेश्वरयात्रा इतिमार्गशीर्षः। अथ कार्तिकव्रतोद्यापनम्.... अथ कार्तिकपौर्णिमा अथ पौषमासः। अत्र योगविशेषः.. धनुःसंक्रांति अस्यां पद्मकयोगउक्तः पौषशुक्लाष्टम्यां बुधयोगे स्नानदाना- अस्यामेव मत्स्यावतार..... दिकमुक्तम् अत्र त्रिपुरोत्सवउक्तः अत्रैव रोहिण्यायोमे विशेषः अत्र वृषोत्सर्गउक्तः पौषशुक्कैकादशी मन्वादिः अत्रैव कार्तिकेयदर्शनमुक्तम् १९१ पौषामावास्यायामोदयः इति कार्तिकः । अत्र दानादिविशेषउक्तः १९५ .... .... " " .... .... .... ९१ पौषपौर्णमासीनिर्णयः .... इति पौषः .... " .... .... .... .... अथ मार्गशीर्षमासः। वृश्चिकसंकान्तिः अथ माघमासः । मार्गशीर्षकृष्णाष्टमी कालाष्टमी " माघस्नाननिर्णयः... अत्रोपवासनिर्णयः " अत्राधिकारिणः मार्गशीर्षशुक्लपंचमी नागपंचमी , अशक्तौ उष्णोदकस्नानम् मार्गशीर्षशुकषष्ठी चंपाषष्ठी माघे मलमासे सति निर्णयः इयमेव स्कंदषष्ठी.. १९२ माघस्नाने मंत्रः मार्गशीर्षशुक्लचतुर्दश्यां पिशाचमो माघस्नानकाल: चनीश्राद्धम् मासपर्यतं स्नानासंभवे व्यहं स्नान- मार्गशीर्षपौर्णमास्यां दत्तात्रेयोत्पत्तिः निर्णयः इयं प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या स्नानोत्तरकृत्यमुक्तम् १९८ मार्गशीर्षपूर्णिमानंतराष्टमीअन्वष्टका अत्र भोज्यकंबलादिदानं अष्टकानिर्णयः अत्र वतोद्यापनमुक्तम् अत्र कामकालौ देवी १९३| मकरसंक्रान्तिः .... .... .... .... .... .... .... ....

·अनुक्रमणिका। (११) .... .... .... .... २०९ .... .... .... .... .... .... .... .... " ... .... . .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः तत्रकालनिर्णयः "तत्र भद्रानिर्णयः अत्र रात्रावपि श्राद्धमुक्तम् " अत्र ग्रहणे निर्णयः माघकृष्णचतुर्दश्यांयमतर्पणम् २०० होलिकापूजामंत्र माघशुक्ल चतुर्थी तिलचतुर्थी " मलमासे सति निर्णयः २१० इयमेव कुंदचतुर्थी " इयं मन्वादिः माघशुक्लपंचमी श्रीपंचमी " अत्र गोविंददोलोत्सवः माघशुक्लसप्तमी रथसप्तमी २०१ चैत्रकृष्णप्रतिपदि वसंतोत्सवः अस्यां स्नानमुक्तम् " होलिकाविभूतिवंदनम् अत्र विधिभविष्य.... " तत्र मंत्रः.... दानादिविशेषउक्तः " अस्यामेव चूतकुसुमप्राशनम् इयं मन्वादिः " चैत्रामावास्या मन्वादिः... माघशुक्लाष्टमी भीष्माष्टमी २०२ इति फाल्गुनः। अत्र श्राद्ध काम्यमुक्तम् ... २०३ ग्रंथकर्तुरभ्यर्थना . माघशुक्ल द्वादशी भीष्मद्वादशी इति द्वितीयपरिच्छेदानुक्रमणिका । माघपौर्णमासीनिर्णयः अत्रस्नानदानाद्युक्तम् अथ तृतीयपरिच्छेदः। अस्यां माध्याष्टकानिर्णयः " मंगलाचरणम् २१२ इति माघः। भादौगर्भाधानम् तत्र प्रथमरजोदर्शने अथ फाल्गुनमासः। दुष्टतिथ्यादिफलम् कुंभसंक्रांति २०४ दुष्टवारादिफलम् . फाल्गुणकृष्णाष्टमी सीताष्टमी " दुष्टनक्षत्रादिफलम् फाल्गुनकृष्णचतुर्दश्यां शिवरात्रि लग्नफलम् निर्ण "वस्त्रफलम्. शिवरात्रेः पारणानिर्णयः २०६ समविषमरक्तबिंदुफलम् इदं व्रतं नित्यं काम्यं चेत्युक्तम्.... प्रभूतदोषस्त्रीसंसर्गवर्जनम् अस्यां व्रतारंभो हेमाद्रौ.... २०७ योगफलम्... २१३ शिवरात्रिवतोद्यापनम् " प्रथमत्तॊ दुष्टयोगे शांतिः माघामावास्या युगादिः " प्रथमत्तौ विशेषः.... २१४ फाल्गुनपौर्णमास्यां होलिकानिर्णयः २०८ द्वितीयातुषु नियममाह २१५ " .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... 4... .... ....

·(१२) अनुक्रमणिका। ऋतौ गमनमाह .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " अथ मूलफलम् .... .... .... " .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः प्रथमत्तॊः पूर्व स्त्रीगमनेनिषेधः " सीमंतोनयनाभावे " सीमन्तोनयने भोजनमायश्चित्तम् अनृतावपिगमनम् "गर्भिणीतत्पतिधर्माः ऋतोरात्रिसंख्या. " पत्युर्वपनादिनिषेधः २२२ तत्र निंद्यरात्रयः.... " पत्युः श्राद्धभोजननिषेधः तत्र तिथ्यादीनाह.... अथ मूतिकागृहप्रवेशः २२३ समविषमरात्रिफलम् " अथ जातकर्म चतुर्थ्यादिरात्रिफलानि अत्र वृद्धिश्राद्ध विचारः.... रजस्वलायाश्चतुर्थदिनेकर्माधिकारनि, " एतत् जननमरणाशीचेऽपि श्राद्धादौ स्त्रीगमने निर्णयः २१७ जन्मनि गंडांतादिदुष्टकालस्तदानम् २२४ अनेकभार्यस्य ऋतुगमने " अथाश्लेषाफलम् २२५ ऋतावगमने दोषमाह अथ ज्येष्ठाफलम्.... गर्भाधानांगहोमाकरणे प्रायश्चित्तम् अत्र मलमासशुक्रास्तादिनिर्णयः.... अभुक्तमूललक्षणम् स्त्रीगमन शुद्धमाह २१८ अथ मूलवृक्षाः रात्रौ रजसि जननाशौचादि निर्णयः 1, वृषादिपरत्वनमूलबासस्तत्फलंच सप्तदशदिनात्माक रजोदर्शने विशाखादिनक्षत्रफलम् रोगजे रजसि चित्रादिफलम् २२६ रजस्वलानामन्योन्यस्पर्श व्यतीपातादिफलम् असवर्णानां विशेषः विकृतांगजननेफलम् रजस्वलायाश्चांडालादिस्पर्श २१९ सदतेजातेफलम् रजस्वलायानैमित्तिकस्नानम् कृष्णचतुर्दशीजनने रजस्वलास्नानम्.... पित्राद्येकनक्षत्रजाते रजसोऽज्ञानेसतिविचारः.... ग्रहणजननशांतिः अथ पुंसवनम् अकालमसवादिफलम् 'नक्षत्राणि २२० युगुलप्रसवादि० पुंसवने तिथ्यादि विकृतमसवादि. अनवलोभनम् उपरिदंतजनने अथ सीमन्तोनयनम् द्वितीयादिमासे दंतजननेफलम्.... प्रतिगर्भ कर्तव्यता २२१ तच्छांतिविधिः .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... " - २२७ .... .... .... " .... .... .... .... .... " .... .... ....

·अनुक्रमणिका। (१३) पृष्ठांकाः विषयाः प्रथमोर्ध्वदंतजननेंफ० तच्छांतिविधिः ..... .... .... २३९ .... " .... .... पृष्ठांकाः विषयाः २२८ षष्ठान्दादौमुंडननिषेधः " शिखाधारणविचारः " स्त्रीशूद्रयोःशिखाविचारः अत्र भोजने प्रायश्चित्तम् . २२९ स्त्रीणां संस्कारविचारः .... २३० अथ विद्यारंभः " अथ धनुर्विद्या २३१ अनुपनीतस्यविशेषः " शिशुलक्षणम् अथोपनयनम् २३३ जन्ममासादिनिर्णयः अथ त्रिकजननशान्तिः अथ षष्ठीपूजा दत्तकपुत्रपरिग्रहविधिः स्त्रीशूद्रयोर्दत्तकविचारः शूदकर्तृकहोमेविशेष: यमलयोज्येष्ठकनिष्ठविचारः सुतिकास्नानम् अथनामकर्मतत्कालनिर्णयः 'अथ दोलारोहः .... .... .... २४० .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... २४१ अंथ दुग्धपानम् " .... .... .... " उपनयने गुरुबलम् ". गलग्रहाः अथ कर्णवेधः .... .... न .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... २४२ .... .... .... .... २४३ ... .... .... अथ ताम्बूलभक्षणम् अथ निष्कमणम् अथोपवेशनम् अथानमाशम् अथाब्दपतिः तद्दिनेवय॑म् उष्णोदकस्नानमुक्तम् कटिसूत्रम्.... अथ चौलम् मातरिगर्भिण्यां निषेधः ज्वरोत्पत्तौ निषेधः मातरि रजस्वलायाम संकटे विचारः मंडनोत्तरं नाकर्यम् मंडनमुंडनविचारः सादरयोःसमानक्रियानिषेधः आशौचादी प्राप्ते निर्णयः.... २३५ नैमित्तिकानध्यायाः " ज्येष्ठमासादिनिर्णयः " सोपदास्तिथयः २३५ प्रदोषस्वरूपम् " अक्षय्यतृतीयादौउपनयनम् २३६ भूकंपादौ " शाखाधिपाः " मातःसंध्यागर्जने " पुनरुपनयनम् २३८ सायंगर्जने शांतिः. .... २३८ उपनयने नक्षत्राणि " उपनयनाधिकारिणः " षंढमूकादीनांविशेषः " कुंडगोलकयोगोयन्युपदेशः " भिक्षायांविचारः " संस्कारलोपे प्रायश्चित्तम्.... " अतीतसंस्कारार्णा युगपत्करणम् .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... ....

·(१४) अनुक्रमणिका। पृष्ठांकाः २५५ .... .... .... .... .... २५७ २५९ .... .... .... .... .... २६० .... .... २६१ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... २६४ २६९ २७० .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः उपनीत्या सहचौलकरणे २४६ स्नातकवतानि उपनयनदिने मध्याह्नसंध्या " छुरिकाबंधः ब्रह्मयज्ञारंभः " अथ विवाहः अथ ब्रह्मचारिधर्माः "सापिण्ड्यनिर्णयः गुरूच्छिष्टम् २४७ त्रिगोत्रात्यये विशेषः दण्डाः "मातुलकन्यापरिणयननिर्णयः अजिनम् . " जीवत्पित्रादित्रिकसपिंडाः.... यज्ञोपवीतं तनिर्माणप्रकारश्न " कन्यासापिण्ड्यम् यज्ञोपवीतधारणसंख्या २४८ सापत्नमातामहकुलेसा० .. ब्रह्मचारिधर्मलोपे प्रायश्चित्तम् "गुरुकुले त्रिपुरुषं सापिड्यम् अग्निकार्यलोपे २४९ दत्तकस्यसापिण्ड्यम् संध्यालोप.... " गोत्रप्रवरनिर्णयः स्त्रीसंगे " अथद्विगोत्राः यज्ञोपवीतं विना भोजनादिकरण गोत्राज्ञान प्रायश्चित्तम् ": मातृगोत्रनिर्णयः अथ पुनरुपनयनम् " सगोत्रविवाहे प्रायश्चित्तम् तनिमित्तानिच "कन्याविवाहकाल: मृतवार्ता श्रुत्वा कृतौलदेहिकः गुर्वर्कबलम् पुनरागच्छति चेत् " बृहस्पतिशांतिः प्रवनितः पुनर्गृहस्थाश्रमं कर्तुमि सिंहस्थ निर्णयः च्छतिचेत २५० शुक्रास्तादिनिमित्त पित्रादिव्यतिरेके प्रेतकर्मकरणे " । अथ कन्यादातारः एकंवेदमधीत्य द्वितीयमध्यतुमिच्छ भ्रातृणांसंस्कृतानामधिकारः ति चेत् २५१ स्वयंवरेनांदीश्राद्धम् पुनरुपनयने कृत्यविचारः मातृदातृत्वेनांदीश्राद्धम् स्त्रीणामुपनयनम् " : परकीयकन्यादाने.... अथानध्यायाः " गौर्यादिदानफलम्.... महानाम्न्यादिवतम् २५४ विवाहे मासनिर्णयः समावर्तनम् ज्येष्ठमासनिर्णयः.... बटोः पूर्वमृतानां त्र्यहाशौचं " | दशदोषाः.... .... .... .... २७१ .... .... : २७२ २७३ .... .... .... २७४ .... .... ។ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... २७६ ·अनुक्रमणिका। (१५) .... .... .... " .... .... .... .... .... " .... .... .... .... - .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः गुरोरतिचारे ... २७६ अत्र प्रायश्चित्तम् २८५ 'घातचंद्रे विचार " अन्नादौ विशेषः अकालवृष्टयादौ २७७ धर्मार्थविवाहकरणे भूकंपादी .... " : कन्यागृहे भोजननिषेधः नांदीश्राद्धभूकंपादरपवादः " । भोजनकाले नूतनवस्त्रधारणे दोषा- कन्यायावैधव्ययोगः भावः कुम्भविवाहविधिः " विवाहे स्त्रियासह भोजने. २८६ विष्णुमूर्तिदानम् २७८ विवाहे नक्षत्राणि । मतिकूलादि वर्जवाराः ... पित्रादी मृते विशेषः " अनिष्टनक्षत्रादौ दानमुक्तं.... तत्र विनायकशांतिः २७९ विवाहमंडपनिर्माणप्रकारः प्रतिकूलापवादः तैलहरिद्रालापनादि मातूरजोदोष " विवाहवेदिका नांदीश्राद्धोत्तरं मातूरजसि अथ चुल्ल्याद्यर्थं मृत्तिकाहरणम्.... एकमातृजयोःक्रियानिर्णयः २८० कन्यावरयोवरणं वाग्दानंच २८७ एतदपवादस्तत्रैव "वाग्दानोत्तरं वरमरणे मंडनमुंडनविचारः " विवाहितापि अविद्धयोनिनिर्णयः संकटविशेषः २८१ वरस्यान्यजातीयत्वादिदोषसत्वे विवाहमध्ये श्राद्धपाते "कलौपुनरुदहनादिनिषेधः.... मासिकश्राद्धापकर्षः " वरस्यदेशान्तरगमने यमलयोःसहोदरयोश्च विशेषः " शुल्कदाने २८८ भित्रमातृजयोर्विवाहः २८२ अनेकेभ्योपि दत्तायां प्रत्युद्धाहे विधिनिषेधः अत्र नांदीश्राद्ध विशेषः कन्यारजोदर्शने " अथ घटिकास्थापनम् .... तत्र प्रायश्चित्तम् " अथ मधुपर्कः २८९ तद्विवाहे वरस्य प्रायश्चित्तम् २८३ अन्यशाखीयनिर्णयः गांधर्वादिविवाहाः.... " विष्टरलक्षणम् बलादपहरणे कन्यायाः २८४ कन्यादानविधिः विवाहादौ आशौचे प्राप्ते निर्णयः.... " गृहप्रवेशनीयहोमे विशेषः.... नांदीमुखदिनावधिः " अथ देवकोत्थापनम् .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ....

·(१६) अनुक्रमणिका। .... .... .... " .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः नांदीश्राद्धोत्तरं मातृकाविसर्जनम् " अथावसथ्याधानम् :... २९५ नपर्यंतं सपिंडानां निषेधः २९० पितर्युपरतेऽवश्यमनिग्रहणं स्पृष्टास्पृष्टिदोषाभावः " अगृहीतानेरबनिषेधः मंगलोत्तरं स्नाननिषेधः " ज्येष्ठेभ्रातरिपितरिच सत्यपि मंगलानंतरं वर्षपर्यंतं निषिद्ध कर्माणि " अग्निविनाज्ञानादिनिष्ठस्यदोषाभावः विवाहोपनयनो– मुंडननिषधः " गृहस्थस्याप्यध्ययनमाह गोपीचंदनधारणनिषेधः , आधानज्येष्ठेकृताधानेनकार्यम् प्रथमवर्षेवध्वावरपितृगृहे वय॑मासाः " परिवेत्रादिनिर्णयः.... " विवाहबतो पिंडदानादिनिषेधः २९१ ज्येष्ठे सोदरे तिष्ठति विषेधः अथ वधूप्रवेशः " तदाज्ञया दोषाभावउक्तः.... तत्र मासादिनिर्णयः " देशांतरे विशेषः प्रतिशुक्रविचारः "क्लीबादावप्यदोषः.... गुरुशुक्रास्तादिनिर्णयः .... ॥ अथ शूद्रसंस्काराः.... शस्तानि नक्षत्राणि.... इतिसंस्कारप्रकरणम् । मांगलिके प्राप्तश्राद्धादिनकार्यम् । अथ द्विरागमनम्। अथ क्षुद्रकालाः। तत्र मासपक्षादिविचार: तत्रजलाशयकालः.... २९९ अथदंपत्योः पुनर्विवाहः २९२ तब कारणनिर्णयः कूपदेशास्तत्फलं च उत्सर्गाविधिः बहुभार्यात्वे ज्यष्ठासाधर्माधिकारः द्वितीयविवाहहामेऽग्निमाह कूपादरुत्सर्गाकरणे दोषः.... अनिद्वयसंसर्गविधिः अथ वृक्षारोपणम् ... द्वितीयविवाहे कालः अथमूर्तिप्रतिष्ठा २९४ प्रतिष्ठानक्षत्राणि तृतीयविवाहे निषेधः अथार्कविवाहः मासनिर्णयः प्रतिष्ठा तिथयस्तत्फलानिच ३०१ पुनः शस्तनक्षत्राणि अथाग्न्याधानम् वारफलानि বন্ধগলি अयन“फलानि अमिहोत्रकालः २९५ लिंगे विशेषः उदितानुदितलक्षणम् "प्रतिष्ठाधिकारिणः .... .... .... .... " .... .... " " .... " .... .... .... .... तस्य विधिः " " .... .... .... .... ....

·अनुक्रमणिका। (१७) पृष्ठांकाः .... ३१० .... .... " ३११ .... .... .... " .... लिंगे विशेषः .... ३२१ ३२२ ३२४ .. ३२५ विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः शूद्रस्थापितलिंगांदी निर्णयः विष्ण्वादौपंचामृतैर्महास्नानम् स्त्रीशूद्राणां शिवविष्णुपूजने निषेधः ३०३ चंडादीनां नैवेद्यविभाग . पतिमादिपूजने दिनियमः अथकेशवादिमूर्तीनांलक्षणानि प्रतिमाद्रव्याणि ३०४ अथलिंगार्चापतिष्ठाप्रयोगः गृहे प्रतिमामानम् ॥ अथपुनःप्रतिष्ठा प्रतिमानां प्राणप्रतिष्ठादि अथजीर्णोद्धारः अथमूर्तिमासादभेदने अथ पंचसूत्रीनिर्णयः ३०५ अथतुलसीग्रहणम् ... गृहे समविषमलिंगादिपूजनेविचारः पुष्पादेःपर्युषितत्वम् विष्ण्वाराधने ब्राह्मणाद्यधिकारिणः ३०६ शिवनिर्माल्यनिर्णयः अविभक्तानांपृथग्देवपूजादिनिर्णयः अथकृषिकर्म क्षत्रियादेःस्पर्शसहितपूजानिषेधः.... अथवस्त्रधारणम् . सर्ववर्णानां पूज्यमतिमाः ३०७ | अलंकारधारणम् ब्राह्मणादिभिः कतिसंख्याः प्रतिमाः अथ सूचीकर्म पूजाः "अथशय्या नवधापतिमाः " अथशस्त्रम् अधमोसमपतिमास्तत्फलानिच " अथस्वामिसेवा शिवनाभिशालग्रामलक्षणम् , गजाश्वदोलाः पार्थिवपूजा " अथनृत्यम् शिवादिदेवालये निषिद्धवाद्यानि.... ३०८ अथराजदर्शनम् रुद्रनिर्माल्यस्पर्शनिषेधः .... अथ कयविक्रयो पुष्पादिसमर्पणं निर्माल्यनिःसारणं च अथ सेतुबंधनम् .. शिवपूजनावश्यकत्वम् अथ पशुकृत्यम् भस्मत्रिपुंड्रधारणम् अथ गजदंतच्छेदः रुद्राक्षधारणे विशेषः " अथ निःक्षेपऋणमोक्षौ रुद्राक्षमहिमा अथ राजमुद्राप्रतिष्ठा रुद्राक्षाभिमंत्रणम् . ३०९ अथ नौकासंघटनवाहनं रुद्राक्षधारणे संख्या अथ भोगभोगादि रुद्राक्षमालादानम्.... अथ श्मश्रुकर्म शिवस्याभ्यंगादिस्नानम् अ/धनसंग्रहः .... .... .. .... .. १ " .. " .... ३२६ .. .... .... " .... " .... .... .... ३२७ ·(१८) अनुक्रमणिका। . .... .... " .... .... " .... .... .... तिथिविशेषेश्राद्धम् .. •. .. .... .. .... .... .. विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः अथ नवान्नम् परगृहेश्राद्धनिषेधः.... .... नवभोजनपात्रम् " श्राद्धकालाः नवपर्णफलादिभक्षणं ३२८ नवानेश्राद्धनिर्णयः होमे आहुतिपातः शंखपद्मादियोगाः.... अत्र शान्तिः " कृष्णपक्षश्राद्धम् अत्रापवादः व्यतीपातश्राद्धम्.. ज्वरादौ नक्षत्रफलम् अत्र संक्षेपतःशान्तिः " नक्षत्रश्राद्धम् ३४५ अथ भेषजम् ३२९ श्राद्धाधिकारिणः.... अथारोग्यस्नानम् तत्रद्वादशविधपुत्राः अथ दंतधावनम् .. अनुपनीतस्याधिकारः पोषितभर्तृकानियमाः अपुत्रस्यक्रियादिव्यव० ३४८ आमलकस्नानम् .. भगिनीतत्सुतयोवि० ३५० तैलस्नाननिषेधः ब्राह्मणस्यान्यवर्णक्रियानिषेधः ३५१ अथ गृहारंभनिर्णयः दत्तकीतादिपुत्राणां श्राद्धनिर्णयः- गृहप्रवेशनिर्णयः पत्न्यादेःसपिंडनाधिकारः.... कलिवानि ३३४ पितुःपुत्रौर्ध्वदेहिककरणे ब्रह्मचारिणःश्राद्धाधिकारः .... इति तृतीयपरिच्छेदानुक्रमणिका । अविभक्तानांविशेषः विभक्तानांविशेषः.... अथोत्तरार्धानुक्रमणिका । दत्तकस्यश्राद्धाधिका० अथश्राद्धनिर्णयः .. ३३८ जारजानां विशेषः धमार्थश्राद्धकरणे.... श्राद्धलक्षणम् श्राद्धभेदाः गयायामपि श्राद्धदेशाः ३४० स्त्रीशूद्राणाममंत्रकंकर्म गयाश्राद्धम् ३४१ शूद्रेणामेनैवश्राद्धंकार्य गयाशिरःप्रमाणम् शूद्राणांगोत्राज्ञाने ३५७ सप्तगोत्राणि राजकार्यनियुक्तानांश्राद्धनिर्णयः.... एकोत्तरशतकुलानि यवनादीनांश्राद्धनिर्णयः निषिद्धदेशाः इतिश्राद्धाधिकारिनिर्णयः। " .... .... .... .... .... ..." .... .... " .... .. .... " .... ..

·अनुक्रमणिका । (१९) .... .... .... .... .... .... " .... .... " .... .... .... " .... .... .... .... " .... .... .... . .... " .... .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः अथ श्राद्धपितरः .... ३५८ तीर्थेषुब्राह्मणविचारः पितृणांश्राद्धानंयथोपतिष्ठति दैवेपित्र्येचकर्मणिविप्रवि० वसुरुद्रादित्यानांस्वरूपम्... श्रादेविप्रनिमंत्रणम् ब्राह्मणादिवर्णानांपितरः ब्राह्मणादीनांनिमंत्रणप्रकारः केवलपितृपार्वणनिषेधोत्रापवादश्च ३५९ सवर्णेनैवविभानिमंत्र्याः दर्शादौसपत्नीकानांनि० 'निमंत्रणेशूद्रनिषेधः अथ विश्वेदेवाः ३६० श्राद्धेब्राह्मणसंख्या इष्टिश्राद्धक्रतुदी अशक्तौएकविमभोजनेनिर्णयः नांदीश्राद्धसत्यवमू एकविप्रेसाग्नेविशेषः नैमित्तिकश्रा० कामकाली सर्वथाविप्रालाभेचटश्रा काम्यश्राद्धेधूरिलोचनौ तत्रदक्षिणादानविचारः पार्षणश्राद्धपुरूरवाईवी दर्भवटीदर्भग्रहणेवि० ३६८ श्राद्धत्रिविधम् मातृश्राद्धविप्रालाभे अथ श्राद्धविमाः लिंगशालग्रामसंनिधौ श्राद्धंकार्यम् तत्र उत्तमाः ॥ श्राद्ध कर्तृभोक्तृनियमाः श्राद्धेऽरिमित्रीवज्यों ३६१ निमंत्रितब्राह्मणातिकमे पितृपुत्रीभ्रातराँचव० ब्राह्मणेनगृहीतामंत्रणत्यागे ३६९ अथमध्यमाविप्राः कर्तुर्भोक्तुश्चऋतुगमनादिनिषेधः अत्रविशेषः ३६२ : श्राद्धभोजनेप्रायश्चित्तम् ३७० अथवाविमाः ३६३ अमायांनिषेधः तत्रकांडपृष्ठविलक्षणं श्राद्धभोजनहोमादिनिषेधः त्रिशंकुबर्बरादिविभाव ३६४ कर्तृभोकृदंतधावननिर्णयः काणकुब्जादयोवाः वनस्पतिगतस्वरूपम् दिनमाययोवाः क्षौरविचारः तत्रदिर्नग्नलक्षणम्... अशक्तीपुत्रादिप्रतिनिधयः ३७१ लंबकर्णलक्षणम् स्त्रियानियमाः पंढस्सप्तविधः पिंडदानात्माक्गृहेभोजननिषेधः.... तप्तमुद्रांकितविप्रनिषेध....: ३६५ गंधादिधारणनिषेधः कुष्ठिकाणादेरपवादः अथश्राद्धार्हवस्तुनिर्णयः गयास्थविसमाशस्त्यम् दर्भग्रहणम् .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... " .... .. .... 3 .... .... .... .. .... ....

·(२०) अनुक्रमणिका। .... . .... .... .. .. " .. .. .. " .. .. " विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः पवित्रेदर्भसंख्या " वस्त्रेविशेषः पवित्राभाव " कर्तृभोकोरूर्ध्वपुंड्रनिषेधः दर्भग्रहणेमंत्रः ३७२ वामहस्तेदर्भधारणनिषेधः ३८७ दशदर्भाः "| गृहेरंगवल्लिनिषेधः काशादौविशेषः अत्राचारादयवस्था निषिद्धदर्भा " सदर्भतिलककरणनिषेधः सुवर्णपवित्रम् " श्राद्धारंभकाल: अथहविः .. " श्राद्धपरिभाषा शाकादिवस्तूनि " तत्रजानुपातनम् । श्राद्धेमांसमधुग्रहणं ३७५ गोत्रनामोच्चारणनिर्णयः ३८८ कलौमांसनिषेधः ३७६ गोत्रस्यापरिज्ञाने . अत्रदेशाचाराव्यवस्थाक्ता " नामोच्चारणेविशेषः क्षीरादौविशेषमाह ३७७ पित्रादिनामाज्ञाने .. कालशाकादिग्रहणम् स्त्रीणांनामोच्चारेविशेषः ३८९ अथवय॑हविः ३७८ संकल्पादौविभक्तिविचारः . श्राद्धजलनिर्णयः .. ३७९ तत्रमातुर्विशेषः कुतुपाअष्टविधाउक्ताः ३८२ अनुपनीतस्त्रीशूद्रादेः सव्यापसव्य दौहित्रलक्षणम् निर्णयः श्राद्धेसप्तपवित्राणि सूक्तस्तोत्रजपादौसव्यापसव्य० श्राद्धतिलाः ., आचमनविचारः .. श्राद्धेवानि विमविसर्जनात्माकदानादिनिषेधः अत्रश्राद्धदिनकृत्यम् ३८३ श्राद्धेनैवेद्यनिर्णयः श्राद्धदिनेकांजिकादिदानेनिषेधः .. " देवाद्यर्चाकमः पिंडदानात्माककिंचित्रदयम् " श्राद्धदर्भत्यागविचारः श्राद्धपाकाधिकारिणः " श्राद्धमंत्रादौऊहः पाकभांडानि ३८४ सकल्पात्पूर्वपायाश्रत्तादिकर्त्तव्यता ३९१ अथपाकामिनिर्णयः " संकल्पविचारः श्राद्धकृत्यनिर्णयः ३८६ निमंत्रणप्रकारः निमंत्रितविपस्यकृत्यम "। पाद्यार्थमंडल विचारः श्राद्ध कर्तृनियमाः . "। तत्रगामयग्रहणविचारः .. .. " " . . " " .. " " ·अनुक्रमणिका। (२१) .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... .... .... .... " " .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः पाद्यविधिः .... ३९३ / देवाज्ञयापित्रर्चा द्विराचमनम् ..... "तस्यांविशेषः आसनानि " तत्राय॑कल्पना ४०१ निषिद्धासनानि " एकब्राह्मणपक्षेअर्घ्यपात्रासादननिर्णयः नीवीबंधः ३९४ अर्येसव्यापसव्यम् अर्थदेवा .... अानुमंत्रणादिविशेषः अर्घ्यपावनिर्णयः ३९५ पित्रादीनामावाहनप्रकारः.... विकत्वद्वित्वादीअर्घ्यपात्रनिर्णयः अय॑निवेदनादि ४०२ अर्घ्यपात्रासादनादिवि० संस्रवशेषविचारः.. आवाहनविधिः ३९६ पितृपात्रस्थापननिर्णयः अर्घ्यदानम्.... ३९७ | गंधपुष्पादिदानम् .. गंधपुष्पाद्यर्चनम् मण्डलानि ... तत्रगंधाः श्राद्धभाजनपात्राणि आसनादिदानेप्रतिवचनम्.... कांस्यादिभोजनपात्रमानम् विप्राणामूर्ध्वपुंड्रादिनिषेधः कांस्यपात्रनिषेधः श्राद्धयोग्यपुप्पाणि .. श्राद्धेपालाशादिपात्राणि अथधूपः ३९९ / अभावकदल्यादीनिग्राह्याणि अथदापः , कदलीपात्रनिषेधः अथवस्त्रम् . भस्ममर्यादाऽकरणेदोषः यज्ञोपवीतदानम् "| अनौकरणनिर्णयः.... श्राद्धेदीपिकादिदेयानि अथपाणिहोमनिर्णयः कंचुकादिदयम् बहुचातिरिक्तानग्निकेनिः स्त्रीणांश्राद्धेसिंदूरादिदेयम् तीर्थश्रादेपाणिहोमनि० कृष्णवर्णादिनिषेधः ४०० अनग्निकस्यपाणिहोमानिर्णयः यज्ञोपवीतदानावश्यकता , विधुरस्यपाणिहोमनिर्णयः.... कमंडल्वादिपात्रदानम् देवविमानेकत्वे उपानच्छत्रादिदानम् "| मृतभार्यस्यनि अलंकारादिदानम्.... सभार्यनष्टानेनि० स्वर्णादिभोजनपात्रदानम्. " अनुपनीतब्रह्मचर्यादेः बंदीकृतमोचनफलम् है। देवेपित्र्येचहोमसव्यापसव्यनिर्णयः .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .. " ....

·(२२) अनुक्रमणिका। .".. 4... " .... ४१५ .... .... " .... .... .... " .... " .... .... nca ०८.८ " ..." विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः सागविदेशादीपाणिहोमः .... ४०८ अश्रवत्सुविधेपुगायत्र्यादिसूक्तनपः ४१४ अग्निदरभार्ययोःपाणि भोजनकालेविपनियमाः अथपाणिहोमप्रकारः ४०९/ अपेक्षितायाचनेदोषः तत्रवर्ण्यकर्माणि पंक्तीपरस्परस्पर्शे प्रायश्चित्तम् पाणिहामेप्रश्नादि अश्रुपातादिवय॑म् पाणिहुतात्रस्यविनियोगः , विप्राणांगुदस्रावप्रायश्चित्तम् .." हुतशपितृपात्रेषूदयम् , विषवमनप्रायश्चित्तम् आपस्तंबानामग्रीकरणम् .. .... ४५० श्राद्धविनप्रायश्चित्तादि छंदोगादीनांपाणिहामः आदवि पुनःश्राद्धम् अथपरिवेषणम् ४११ पिंडदानोत्तरंवांती.... ४१६ तच्चोपवीत्येवदेवपूर्वम् पिंडदानात्माग्वांती स्वयंभार्ययावापरिवेषणकार्यम् दर्शादीवमनेआमश्राद्धम् ..... अपवित्रणैकहस्तेनपरिवषणंनकार्यम् " श्राद्धविधेपुनरावृत्तिनिर्णयः आयसादिपात्रंणपरिवषणेदोषः तृप्तिप्रभादि परिवेषणेपवित्रपात्राणि .... ४१२ श्राद्ध विशेषेप्रश्नभेदः दाघृतादिदेयम् . " विकिरदानमुच्छिष्टपिंडश्च... दानोदकदाननिषेधः " आचमनदाननिर्णयः ४५८ पंत्यांविषमदानदोषः हस्तक्षालननिर्णयः.... भोज्यपात्रंतिलनिषेधः गंडूषादिकरणेकांस्यपात्रंवय॑म् हस्तदत्तस्नेहलवणादिभोजनदोषः '' अथपिंडदाननिर्णयः धृतपात्रेविशेषः " . शाखाभेदेनव्यवस्था अपक्कंतैलपक्चहस्तदत्तंग्राद्यम् " : पिंडदानंकुत्रकर्तव्यम् पात्रालंभननिर्णयः.. ", पिंडदानेकुशादयः अंगुष्ठनिवेशनविशेषः " अष्टांगापिंडः ४२० अन्नदानविधिः "' पिंडादीमाषनिषधः.... संकल्पादिकर्मक्रमः ४१३ पिंडार्थमन्नग्रहणविचारः असंकल्पितानभोजनेनिषेधः " अथपिंडप्रमाणम् आपोशनेविशेषः " तत्रैकोद्दिष्टेश्राद्धेपिंडप्रमाणम् चित्राहुतिनिषेधः .... ४१४ : प्रत्यन्देतीर्थदर्शचपिंडप्रमाणम् भोजनेलवणादिनपृच्छेत् " महालयेगयायांचपिंडप्रमाणम् .... ... .... .... .... ..... .... . .... .... .... .... .... .... .... 4... .... .... .... . .... .... " .... ....

·अनुक्रमणिका। (२३) .... .... .... .... .... .... .... .... " 17 .... .... .... .... ..." अंजनाभ्यंजने .... " .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः प्रेतपिंडप्रमाणम् ४२० तीर्थश्राद्धतीर्थएवपिंडप्रक्षेपः ४२५ महालयादौपिंडशब्दप्रयोगःकथं कर्तव्यः गवादिभ्यःपिंडादेयाः पत्न्यापिंडाः करणीयाः , पल्यांरोगादियुक्तायाम् पित्रादिनामाज्ञानेपिंड दानेऊहः ४२१ भक्षणेनिर्णयः पित्रादिपिंडेभ्यःपश्चिमेमात्रादिपिंडा अथ पिंडोपघातेदोषः देयाः 11 तत्मायचित्तम् अन्वष्टकादौस्त्रीणांपृथक्श्राद्धम् 7 पुनःपिंडदाननिर्णयः दर्भमूलेहस्तलेपादिनिर्णयः ४२२ अथ पिंडदाननिषिद्धकालः नीवीविसर्जनम् विवाहादीकृतेपिंडनिषेधेमाससंख्या ४२६ कृतोदाहेनापिपित्रोः पिंडदानं कार्यम् । बामोदानादि " पुत्रेप्मुभिनंदादितिथ्यादौपिंडावाः अथ पिंडपूजा "तदपवादः पिंडानां सर्वाननैवेद्यदेयम् " उच्छिष्टोदासननिर्णयः अवसव्यापसव्ययोर्विकल्पः श्राद्धोच्छिष्टंशूद्रादिभ्योनदेयम् पिंडावघ्राणम् " द्विजोच्छिष्टंभूमौनिखानयेत् पिंडोपस्थानम् , श्राद्धदिनवैश्वदेवनिर्णयः आचांतपुउदकादिदानम् .... " अथ नित्यश्राद्धनिर्णयः द्विजेभ्यआशीर्ग्रहणम् ४२३ नित्यश्राद्धपात्राभावे स्वस्तिवाचनात्माकपात्रचालनं न नित्यश्राद्धस्यमसंगसिद्धिः ४२९ कार्यम् " श्राद्धएकादश्यादौभोजननिर्णयः पात्रचालनंकेनकार्यम् 7 श्राद्धकृत दिवैवभोक्तव्यम् ... स्वस्तिवाचनम् तद्दिनेपरपाकसेवनेनिषेधः.... अक्षय्योदकदानम्.. श्राद्धशेषभोजनस्यकचिनिषेधः दक्षिणादानम् श्राद्धावशिष्टभोजनेनिषेधः स्वधावाचनम् " अस्यापवादः पिंडप्रवाहणम् ॥ श्राद्धक तांबूलादिवय॑म् विप्रसर्जनम् श्राद्धदिनेगृहेशूद्रंनभोजयेत् विप्रप्रार्थना .... ४२४ अथ श्राद्धानुकल्पाः अथ पिंडमतिपत्तिः तत्रविमालाभेदर्भबटुः मध्यमपिंडप्राशननिर्णयः.... अशक्तौआमश्राद्धम् .... ४२७ ..." .... ४२८ १.०० .... .... ... .... " " .... .... ... .... .... " .... .... .... ....

·(२४) अनुक्रमणिका। .... .. दर्शादौभोजनेमा०.... " .... " .... .... .... .... .... .... ४ ३ .... " .... " .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः आमश्राद्धं कुत्र कार्यम् ४३० आमहेमसंकल्पश्राद्धेषुभो? ४३६ शूदस्यश्राद्धपकनिषेधः ४३१ यत्यादीनांश्राद्धभोजनेनिषेधः मृताहादौआमश्राद्धनकार्यम् आमंकियत्परिमितंदेयम् " अथक्षयाहश्राद्धम् आमश्राद्धविधिः " तत्स्वरूपम् आमश्राद्धपिंडदाननिर्णयः " मृततिथिनिर्णयः आमश्राद्ध उहविचारः ४३२ अत्रचांद्रमानंज्ञेयम् आमश्राद्धेवय॑कर्माणि " मलमासमतेसावनम् शूद्रस्य आमश्राद्धविधिः " प्रतिसांवत्सरिकंकेनकार्यम् आमश्राद्धादेःकाल: " सांवत्सरिकेऽकरणेदोषः ४.३७ आमाभावेहेमश्राद्धनिर्णयः ४३३ तत्रपार्वणैकोद्दिष्टयोर्विचारः हेमश्राद्धेपिंडदानपदार्थाः अत्रदेशाचारवंशधर्मव्यवस्था पिंडदानविकल्पः " संन्यासिनांश्राद्धनिर्णयः हेमश्राद्धंशूद्रःकथं कार्यम् संग्राममूतानांश्राद्धनिर्णयः ४३८ हेमश्रादेवय॑कर्माणि ज्येष्ठभ्रातुःकनिष्ठेनकर्त्तव्यम् हेमश्राद्ध मंत्रोहःकालश्चपूर्ववत् कनिष्ठस्य च ज्येष्ठनकोद्दिष्टंका. श्राद्धीयस्यहेमादेर्लब्धस्यविनियोगः अपुत्रपितृव्यस्यश्राद्धेनि आमादौशूद्राल्लब्धेनि० पत्न्याःकर्तृत्वेश्राद्धनि० शूद्रगृहेक्षीरादिभोजननिषेधः " अपुत्रमृतानांकिंकायम् शूद्रात्माप्तानादेाह्याग्राह्यनिर्णयः ४३४ एकोद्दिष्टंकेषांकार्यतनिर्णयः श्राद्धाशक्तौसांकल्पविधिः अथक्षयाहद्वैधेनिर्णयः सांकल्पविधौवय॑कर्माणि.... तत्रैकोद्दिष्टेतिथिनिर्णयः मघादिश्राद्धषुसांकल्पविधिरेव " पार्वणश्रादेतिथिनिर्णयः विवाहायूर्वसपिण्डानांपिंडनिषेधः ४३५ प्रत्याब्दिकश्राद्धतिथि ४४१ अस्यापवादःपूर्वमुक्तः " दिवाविप्रेरात्रावपिश्राद्धम् ४४२ अननिकादिभिःसांकल्पिक० श्राद्धं विनामृताहातिक्रमेदो. अशकौश्राद्धानुकल्पाः " ग्रहणदिनेश्राद्धमाप्ती अथश्राद्धभोजनेमायश्चित्तम् " मलमासेमत्याब्दिकनिर्णयः संस्कारेषुभोजनेप्रायश्चित्तानि " दर्शवार्षिकंचेत्तनिर्णयः .... नवश्राद्धैकादशाहादोभोजनेमौ० ४३६ / एवंमासिकादिश्राद्धमपि .... " .... .... " .... .... " .... .... " .... .... .... .... .... " .... .... .... ....

·अनुक्रमणिका। (२५) .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः मृताहेवृषोत्सर्गउक्तः ४४३ भ शौचोत्तरंमृतौतु ४५१ अथशुद्धिश्राद्धनिर्णयः " अन्यसपिंडाशीचमध्येविदेशमृता- वर्षत्रयपर्यंतं श्राद्धभोजनेनिषेधः न्वारोहणे अथक्षयाहाज्ञानेनिर्णयः " अन्यकालेऽन्यतिथावन्वारोहणे. श्राद्धवि निर्णयः ४४४ सहगमनश्राद्धेपाकनिर्णयः.... तत्रनिमंत्रितविमस्याशौचेप्राप्ते, " अत्रश्राद्देसुवासिनीभोजनम ४५२ श्राद्ध कर्तुराशौचेप्राप्ते " श्राद्धसंपातेनिर्णयः श्राद्धारंभनिर्णयः "। तत्रपित्रोप॑ततिथ्येकत्वे दातगृहेमरणादौनिर्णयः " पार्वणैकोद्दिष्टयोः संपाते विशेष जानेषुस्तकेमाप्ते " : एककालेमृतानांश्राद्धनिर्णयः दातुर्मोनुश्चाशोचेप्राप्ते ४४५ एकस्मिन्दिनेऽनेकश्राद्धप्राप्तीकर्तृनि. तत्रभोक्तुरेवप्रायश्चित्तम् " युगपनित्यनैमित्तिकदर्शा- आशौचमध्ये श्राद्धप्राप्तंचे दीपाप्तेनिर्णयः दर्शादिनित्यकर्मलोपेउपवासपाय, " अस्यदेवताभेदाऽपवादः सूतकादिविनंचच्छ्राद्धंकदाकर्तव्यम् " अथश्राद्धांगतर्पणम् अथभार्यारजोदर्शने .... ४४६ परेास्तर्पणेऽकृतेदोषः तत्रदर्शश्राद्धनिर्णयः " तिलतर्पणेनिषिद्धकालः ४५४ महालययुगादिश्राद्धनिर्णयः " श्राद्धदिनेनित्यतर्पणतिलनिक आन्दिकश्राद्धनिर्णयः " प्रत्यन्देश्राद्ध परेास्तर्पणमुक्तम् ४५५ अपुत्रस्यभार्यारजोदर्शने ४४७ महालयेपरेास्तर्पणम् गर्भिणीसूतिकादीनांनिर्णयः अन्वष्टक्यसद्यस्तर्पणम अनुपनीतादेःश्रादाधिकारः " तीर्थश्राद्धेदर्शवत् अथान्वारोहणोनर्णयः .... ४४८ माध्याद्यन्वष्टकादावंतेतर्पणम् एककालमृतानाम् ... " अनेकश्राद्धसंपातेतर्पणनिर्णयः स्वामिसेवकानामेकसमयमरणे ४५० श्राद्धांगतर्पणविधिः पतिनासहस्त्रीमरणे " । मन्वाद्यादौतर्पणनिर्णयः भर्तुराशौचमध्येन्यदिनेस्त्रीमरणे " अथतिलतर्पणनिषेधः ४५६ भ शौचोत्तरमन्वारोहणे. अत्रापवादः देशान्तरमृतमन्वारोहणे. ४५१ तिलाभावेतर्पणेसुवर्णादि भाशौचमध्येपृथकचितौवा " | अथवृद्धिश्राद्धनिर्णयः .... .... .... .... .... .... " .... .... .... " .... .... ....

·(२६) अनुक्रमणिका। .... .... ... .... .... U .... .... " .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः वृद्धिश्राद्धनिमित्तानि ४५६ विभक्तेःपृथक्सवित्सरिकंकार्यम् .... ४७२ वृपोत्सर्गादीवृद्विश्राईवय॑म् ४५७ विभक्तानांपित्रोर्वर्षपर्यंतश्राद्धादिकि- वृद्धिश्राद्धकालमाह यानिर्णयः अथात्राधिकारिणः.... ४६२ अथतीर्थश्राद्धनिर्णयः नातकर्मादौवृद्धिश्राद्धनिर्णयः , तत्रयात्रायांसपत्नीकैनैवगंतव्यम् . साग्निकस्यजीवपिनुराधिकारः , प्रायश्चित्तार्थयात्रायांपत्नीरहितोगछेत् ४७३ समावर्तनादौवृन्दिश्रादनिर्णयः विधवायाःपुत्राद्यनुज्ञा प्रथमविवाहेवृद्धिश्राद्धनिर्णयः ४६३ अथतीर्थयात्राविधिः पितुरभावे वृद्धिश्राद्धाधिकारिकमः यात्राकालेवपनविचारः जीवत्पितृकस्यविशेषः गमनादौघृतश्राद्धनिर्णयः कर्मागवृद्धिश्राद्धयोनिर्णयः ४६४ तीर्थात्प्रत्यागमनेघृतश्राद्धम् . वृद्धिश्राद्धेइतिकर्तव्यता.... , श्राद्धोत्तरंगमनप्रकारः वृद्धौफुशस्थानेदूर्वाः , अन्यद्वारायात्राफरणेफलम् वृद्धिश्राद्धेविप्रसंख्या यात्रामध्येआशौचेरजसिवामाप्ते अत्रविमालाभस्त्रियोभोज्याः यात्रामध्येऽन्यतीर्थप्राप्ती वृद्धिश्राद्धपिंडागौकरणेनिर्णयः ४६५ वाणिज्याद्यर्थगतेतीर्थमाप्ती.... अत्रसंकल्पेविशेषः.... मार्गान्तरेतीर्थप्राप्तो वृद्धिश्राद्धप्रयोगक्रमः यात्रायांविर्भोजनेनिर्णयः वृद्धिश्राद्धेवैश्वदेवानर्णयः.... ४६६ यानादिनायात्राकरणे अत्रश्राद्धांगतर्पणवय॑म् मार्गातरानदीमाप्ती.... अथनीवत्पितृकवृदिश्रान्दनिर्णयः.... ४६८ | तीर्थप्राप्तौटुंठनकार्यम् अथपितामहेजीवतिसति ४६९ तीर्थप्रार्थनामंत्राः जीवत्पित्राऽन्वष्टाकादौश्राद्धंनकार्यम् ४७० तीर्थआवाहनादिकर्मक्रमः अथविभक्ताविभक्त निर्णयः तीर्थे उपवासमुंडननिर्णयः.... ४७५ अविभक्तानां वैश्वदेवनिर्णयः ४७१ कुरुक्षेत्रादिषुमुंडनोपवासनिषेधः विभक्ताविभक्तानांब्रह्मयज्ञादिनि ४७२ दशमासोर्ध्वपुनस्तीर्थप्राप्ती देवपूजायांविकल्पः , तीर्थेनिषिद्धदिनेपिक्षौरमावश्यकम् दर्शग्रहणादिश्राद्धादौनिर्णयः वपनेदिनियमः अविभक्तानांयुगपत्तीर्थप्राप्तौनिर्णयः सधवानांमयागेवपननिर्णयः काम्यदानादिअनुमत्या यनीनांतीर्थेवपननिर्णयः ... .... .... .... " .... .... " .... " .... . .... .... " " ....

·अनुक्रमणिका। (२७) १८० .... .... .... .... .... .... .... .... " .... " ४८३ " .... .... ४७७ शुदशिशुमरणे .... .... ..०. ४८४ .... .... " .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः जीवत्पितकस्यवपननिर्णयः ४७५ / अथमृताशौचम् परार्थयात्रायांफलम् जातमृतेमृतजातेवा प्रतिकृतिद्वारातीर्थस्नानफलम् नालच्छेदनात्मा शिशुमरणे ४८१ तीर्थेऽविलंबेनश्राद्धंतर्पणंचकार्यम् ... ४७६ नालच्छदनोव॑दशाहमध्येशिशुमरणे तीर्थविधीकालनियमोनास्ति नामकरणात्माकशिशुमरणे आशौचेपितीर्थमाप्ती० नामोत्तरंदन्तोत्पत्तः प्राकशिशुमरणे ४८२ मलमासेतीर्थश्राद्धादिनिर्णयः दंतोत्पत्त्यनंतरंत्रिवर्षात्माइमरणे आकस्मिकतीर्थमाप्ती त्रिवर्ध्विकृतचूडेमृते तीर्थश्राद्धेवय॑कर्माणि प्रथमवर्षादीकृतचूडेमतें तीर्थश्राद्धपक्कानादिना "पिंडद्रव्याणि. त्रिवर्षोशूद्रशिशौमृत पिंडानांतीर्थेप्रक्षेपः.... अनूढभार्येशूद्रेमृते.... सपुत्रविधवयातीर्थविधिर्नकार्यः कन्यामरणाशौचनिर्णयः पितृगृहेऽनूढाकन्यारजस्वलामरणे.... संन्यासिनांतीर्थविधिः तीर्थप्रतिग्रहनिर्णयः अथानुपनीतमतानांदाहादिनिर्णयः इतितीर्थश्राद्धविधिः । व्यहाशौचपिंडदानविधिः ४८५ शिशुलक्षणम् अथाशौचप्रकरणम् । ४७८ बाललक्षणम् तत्रशावाशीच कुमारलक्षणम् पाताशौचम् पौगंडलक्षणम् सप्तममासादिजननेपूर्णाशौचम् एतषांमृतानांकियाविधिः नाताशीचेविप्रादीनांदिनसंख्या स्त्रीणामुद्राहात्माङ्मृतानांपिंडदानः ४८६ पुत्रेजातेमातापित्रोःस्नाननिर्णयः अथजात्याशौचम् .. कन्योत्पत्तीस्नाननिर्णयः तत्रविप्रादीनांदशाहादिनिर्णयः सर्ववर्णानांमूतिकाशुद्धिनिर्णयः ४७९ पित्रादयोमहागुरवः सूतकेसंसर्गनिर्णयः स्त्रीणांपतिरेवगुरुः सूतिकायाःकर्माधिकारनिर्णयः सपिंडानांलक्षणम् प्रथमषष्ठदशमदिनेषुजातकर्माद्यधि समानोदकलक्षणम्.... ४८० | सगोत्रलक्षणम् सपिंडादीनांमृतकनिर्णयः.... , स्त्रीशूदयोर्विवाहोर्ध्वजात्याशौचम्.... .... .... 4IN. .... .... .... .... " ... .... " " .... ..." ... .... " .... .... .... " " .... .... .... .... .... ... ....

·(२८) अनुक्रमणिका। .... .... .... .... .... ... " ऋत्विग्विषये .... .... .... .... " .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः आशौचसंकोचेनिर्णयः ४८८ पुत्र्याःपितृव्याशौचम् ४९२ सर्ववर्णानांदशाहादेवशुद्धिः , मातामहादीनांमरणे पूर्णाशौचस्पर्शनिर्णयः ४८९ स्वगृहेपरमरणे दत्तकीतादिपुत्राणामाशौचम् ४९० ! बंधुत्रयमरणे व्यभिचारिणीघुसपिंडत्वादिनिर्णयः स्वल्पसंबंधयुक्तेमृते अनौरसेषुपुत्रेषु , दौहित्रभागिनेययोराशौचम् ४९३ पुनभूषुस्त्रीषु मातुलादीसंनिधिविदेशयोर्मत अन्याश्रितस्त्रीणामाशीचम् , श्रोत्रियेस्वगृहेमृते परपत्नीसुतानामा० दत्तकंमतेपूर्वापरपित्राराशौचनि. ४९१ बंधुत्रयनिर्णयः दत्तकसापिंड्यम् . "पितृप्वास्रादिकन्यानाम् पूर्वापरभोरुत्पन्नयोःपुत्रयोः "जामातृमरणे ऊटकन्यानामाशौचम् " शालकमरण उढकन्यायाःपितृगृहमसंवमरणेच ' असपिंडेस्ववेश्मनिमृते मातापित्रोराशौचम् ' द्विजगृहेश्वशूद्रपतितादिषुमृतेषु भ्रातुराशौचम् " शवदूषितगृहशुद्धिः परस्परंभ्रातृभगिन्याः " ग्राममध्येशवस्तिष्ठतिचेत् भातृभित्रानामाशीचम " | गृहपश्वादौमृते पतिग्रहप्रसवे कियाकर्नुराशीचम्.... ४९५ कन्यामृतौपित्रोः ४९२ युद्धमृतस्याशौचम्.... ग्रामान्तरेकन्यामृतौपित्रो..... शृंगिदंष्ट्रयादिभिर्हतानाम् श्वश्रूश्वशुरयोर्मरणे ... " गोविप्रपालनेमृतानाम् भगिनीभरणे.... शस्त्रविनापराङ्मुखहते मातुलमातुलान्योर्मरण राज्ञावध्येहते पित्रास्स्वसारमृतायाम् सोदरमरणे , शस्त्राघातेअन्हऊर्ध्वमृते पित्रार्मरणेस्त्रीणामाशौचनिर्णयः "शवस्यस्पर्शआशौचम् तत्रपित्रोर्मरणेऊढकन्यायाः संसर्गाशौचेकर्माधिकार भ्रातृभगिन्योरन्योन्यगृहमरण , अथनिर्हरणाद्याशौचम् भ्रातृभगिन्योःपरस्परमरणे , निर्हरणंविनातम्राशनेतद्गृहवासेच .... .... .... .... ... .... .... " .... .... .... .... .... .... ११ .... .... ४९६ .... .... "क्षतेनमृते .... .... .... " " " ·अनुक्रमणिका। (२९) .... .... .... " .... .... " .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... " " " .... .... .... .... .... .... " .... " .... ... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः भृतिग्रहणेननिहार ४९६ / जननेऽतिक्रांताशौचनिर्णयः विजातीयनिहरे. अतिक्रांतेआपदनापद्यवस्था ५०१ सोदकनिर्हरणे देशांतरेक्तीबादिमृतौ प्रेतालंकरणे देशांतरलक्षणम् धर्मार्थमनाथाहरणेक्रियाकरणेच " देशांतरेमातापित्रोर्मरणे ब्रह्मचारिणाशववाहादिकृतप्राय० ४९७ | स्त्रीपुंसयोः परस्परंमरणे समोत्कृष्टवर्णानुगमने " सापत्नमातुराशौचम् हीनवर्णस्यदाहादिकरणे .... हीनवर्णसापत्नमातृषमृतासु अथरोदनेआशौचनिर्णयः अथाशौचसंपाते तत्रसमोत्तमवर्णयोः तत्रजननेजननाशौचे हीनवर्णेषु शावेशावाशौचे विपस्यक्षत्रियविषये सूतकेशाबाशौचम्.... क्षत्रस्यवैश्येपि शावेमूतकम् विप्रादीनांशूद्रे एकदिनेसमंन्यूनमधिकंवामाप्तंचे शूद्रस्यशूद्रे ४९८ स्पल्पाशौचेदीर्घाशौचम् सपिंडानारोदनेनिर्हरणेच दी शौचेस्वल्पाशौचम् आशौचानभक्षणे जननमरणाशौचस्यगुरुत्वम् आशौचानभक्षणेप्रायश्चित्तम् दशमेहनिआशौचांतरपाते ५०५ अथदासाशौचम् पित्राशौचेमात्राशौचम् दास्याशौचम् मात्राशौचेपित्राशौचम् दत्तदासीनांस्वामिसपिंडमरणादौ.... ४९९ अन्वारोहणेविशेषः पंचदशदासभेदाः भर्तुराशौचोत्तरमन्वारोहणे अथरात्रौजननेमरणेवानिर्णयः अथाशौचापवादःपंचधा ५०७ आहितागेर्दाहादिनिर्णयः तत्रकर्तृतः.... अथातिकांताशौचम् ५०० यत्यादीनामाशौचाभावः ५०८ तत्राशौचमध्येजननादौज्ञाते ब्रह्मचारिणापित्रोरत्यकर्मकार्यम् देशांतरेअतिक्रांताशौचे " संध्यादिलोपाभावाः दशदिनमध्येश्रुतंचे " ब्रह्मचारिणोऽत्यकर्माकरणेआशौ दशाहोर्वमासत्रयपर्यंतंश्रुतंचे चाभावः ५०९ षण्मासपर्यंतश्रुतंचेत् " समावर्तनोत्तरंव्यहाशौचम् नवमासपर्यंतश्रुतंचेत् , दुर्भिक्षाद्यापद्गतानामाशौचाभावः.... तदूर्ध्वश्रुतंचे अथकर्मतआशौचम् .... .... " .... " .... .... .... .... .... .... .... .... " ....

·पृष्ठांकाः ५१६ " .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... " .... ..4. .... .... .... .... .... .... .... .... (३०) अनुक्रमणिका। विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः तत्रसत्रिव्रत्यादीनामाशौ० ५०९ प्रमादमरणेत्वाशौचन कार्वादीनामाशौचाभावः ५१० सर्पहतेमृतेविशेषः राजादीनाम् " दुर्मरणनिमित्तदानानि व्रतयज्ञविवाहादिषु " तत्रव्याघेणनिहते. आशौचेआकस्मिकतीर्थमाप्ती " सर्पदष्टेमृते.. दीक्षावतांजपपूजानुष्ठानाशौचाभावः राज्ञानिहते.... सूतकिनःपूजाधिकारः "चौरेणनिहते .... श्रीतकर्मणिविशेषः ५११ शय्यामृते ऋत्विजामाशौचाभावः शौचहीनेमृते तुलापुरुषदानादौदोषाभावः "| संस्कारहीनेमृते अत्रापवादातरम् " अश्वहते श्राद्धादौविशेषः " शुनाहते स्मार्ताग्निहोमादौसूतकाभावः " सूकरेणहते. आशौचेपंचमहायज्ञनिषेधः ५१२ कृमिभिर्मते संध्यादीनामपवादः ५१३ : वृक्षहते मूतकेसंध्याविधिः.... " शृंगिणाहते.... ग्रहणेआशौचापवादः " शकटेनहते भोजनकालेअशुचिर्भवतिचे " भृगुपातमृते अथद्रव्यतः " अग्निनानिहते तत्रलवणादिद्रव्ये " दारुणानिहते पण्ण्यद्रव्येषुनाशौचम् " शस्त्रेणनिहते सत्रेआमानादौदोषभावः ५१४ अश्मनानिहते उभाभ्यामपरिज्ञातेसूतके " विषेणमृते विवाहोत्सवादिषुसूतके " उद्धंधनेनमृते पुस्तकशुद्धिः " जलेनमृते अथमृतदोषतः " | विषूचिकामृते तत्रात्मघाते " | कंठानकवलेमृते पतितानांमृतानादाहादिनिर्णयः ५१५ कासरोगेणमृते चांडालादिभ्योमरणे " | अतिसारमृते पतितानामंत्यकर्मकरणेमायश्चि०.... " शाकिन्यादिग्रहैzते आत्मत्यागिनांक्रियाकरणेमाय " विद्युत्पातेनमृते आहितामविशेषः " अंतरिक्षमृते .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ५१७ .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ....

·अनुक्रमणिका। (३१) .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः अस्पृश्यस्पर्शितोमृत ५१८ तत्रगृहीताशौचानांनिर्णयः पतितेमृते अगृहीताशौचानांनिर्णयः.... अपत्यरहितेमृते अथातीतसंस्कारेआशौचनिर्णयः ५२९ स्त्रियाअन्वारोहणे अथप्रेतसंस्कारकाल: वैधमरणे ५१९ प्रत्यक्षशवसंस्कारे ... तीर्थेमरणे " आशौचमध्येशवसंस्कारे कलौस्त्रीणांसहगमनम् " अशाचोत्तरसंस्कार प्रयागादौमरणेदशाहाशौचम् .५२० अस्यापवादः अनशनादिमृतानाम् "साक्षात्संस्कारे मरणांतपायश्चित्ते.... " अतीतेअस्तादिवय॑म् ५३० आत्महादीनांवत्सरांतेऔर्वदेहिकम " निषिद्धकालेदाहेदानादि 'आत्मघातादिप्रायश्चित्तम् .. ५२१ कृतौर्ध्वदेहिकेजीवन्नागच्छतिचेत्... नारायणबलिः " अमृतस्यदाहादौस्त्रीसहगमने पतितोदकविधिः ५२२ अथसर्पसंस्कारविधिः नारायणबलिप्रयोगः ५२३ नागबलिविधिः घटस्फोटविधिः अत्रसपहतंतुविशेषः ५३१ उदकमृतेविशेषः , पतितसंग्रह विधिः नारायणबलिकर्तुराशौचम्.... कृतघटस्फोटस्यपुनःसंग्रहविधिः ५२५ व्युछिन्त्रसंततिमृतविशेषः पतितानांचरितव्रतानांपरिग्रहः साधारणांत्यक्रियाविधिः युद्धमृतौ ५३४ तत्राधिकारिणःमागुक्ताः अपुत्रस्यनारायणवलिः सर्वाभावेधर्मपुत्रः अथविधानादाशौचाभावः योनिदःसदशाहंकुर्यात् तत्रयतिमरणेसंस्कारनिर्णयः आसनमरणेदानानि अपरोनारायणबलिः ५२६ तत्रमोक्षधेनुदानम् कृतजीवच्छ्राद्धमृते ऋणधेनुदानम् आहितामौमोषितेमृते पापधेनुदानम् .... अस्य्याद्यलाभेपालादिदाहविधिः /मरणस्यपुण्यकालः पालाशविधिद्रव्याणि " वैतरणीधेनुदानम्.... इदंनिरनेरपि " उत्क्रांतिधेनुदानम्.... मोषितस्यदादशान्दातिक्रमे 1| दशदानानि देशांतरमृतस्यदिनाज्ञानेसंस्कारकाल: तिलपात्रदानम् ५३५ आहिताग्न्यादीनामाशौचनिर्णयः.... ५२८ | मरणकालेपुण्यमंत्रश्रवणम् ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ....

·(३२) अनुक्रमणिका। .. .... .... . .... .... " ... .... . .... .... " .... .... : 1 .... .... .... .... .... .... ५४४ .... .... विषयाः अष्टौदानानि कर्तुरधिकारमायश्चित्तम् मुमूर्मिधुपर्कदानम् दुर्मरणेप्रायश्चित्तम्.... शूद्रेणदग्धेप्रायश्चित्तम् अस्पृश्यस्पर्शप्रायश्चित्तम् ऊोच्छिष्टेमृतेप्रायश्चित्तम् खट्वायांमरणेप्रायश्चित्तम्.... रात्रौप्रेतदाहेनिर्णयः रात्रौपवननिर्णयः तस्यपवननिर्णयः आशौचांतेपुनर्वपनम् रात्र्युषितेप्रेतेपायश्चित्तम् साग्नेर्विशेषः विच्छिन्नश्रौताने प्रेतापानम् अग्न्यरणीनांनाशे.... वृष्टयादिनाऽग्निनाशे पत्नीमरणेप्येवम् .. प्रथमायांजीवंत्यांदितीयायांमृता- यांदाहनि० दंपत्योर्मध्येप्रथममृतस्यदाहनि० पश्चान्मृतस्यदाहनि० अपनीकस्याधानम् विधुरस्यदाहानिनिः विधवायादाहानिनि० ब्रह्मचारिणोदाहनि० उत्तापनाग्मिलक्षणम् दाहेनिषिद्धानिः शवनिहरणेदिनियमः निर्हरणप्रकारः शवसंस्कारविधिः.... आहितागौविदेशमृतेदाहनि० पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः ५३५ सानेहपात्रन्यासादि ५४१ "शवेग्निदानमंत्रः उत्क्रांतिकालेषट्रपिंडदानम् प्रेतस्यस्नानवस्त्रालंकरणम् ५४२ प्रेतस्यवपनम् नलदानुलेपनादि नमःप्रेतीनदग्धव्यः " सशेषःप्रेतोदाह्यः ५३६ दाहकाले मिनाशे पर्णशरदाहाग्निनाशे पर्णशरदग्धेतदेहलाभे .... दंपत्योरेकदामृतौ , उदकदानविधिः... ५३७ प्रेतस्नानेविशेषः अंजलिदाननिर्णयः.... कीबाटुर्नोदकंदेयम् आशौचेनियमाः ५३८ प्रेतंदग्ध्वागृहमागत्यनिंबदंशनादि कार्यम् ... तदिनेकीतलन्धमन्नादिभक्षणीयम्.... उपवासाशक्तौअशननि० अधःशय्यासनादिनियमाः.... ५३९ दशाहमध्येज्ञातिभोजनम् .... आशौचेदानप्रतिग्रहादिवय॑म् " मृत्युस्थानेप्रत्यहंबलियः... " नमपच्छादनश्राद्ध्वस्त्रादिदानानि " अथप्रेतपिंडनिर्णयः ५४७ " वर्णभेदेनपिंडसंख्या ५४० सद्यःशौचेपिंडदाननि० त्र्यहाशौचेपिंडदाननि. उत्तरीयशिलापात्रकर्तृद्रव्यविपर्यगे निर्णयः .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... " .... .... .... .... ....

·अनुक्रमणिका। (३३) .... .... ५४८ .... .... .... " " .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः क्रियाकर्तुर्नाशे ५४७ अनुपनीतस्यास्थिसंचयनि० भार्यायाःकर्तृत्वेरजोदर्शनेनि० " अथनवश्राद्धनिर्णयः आशौचमध्येकर्तुरस्वास्थ्ये नवश्राद्धाकरणेदोषः असंस्कृतानांपिंडःकुत्रदेयः शाखाभेदाद्यवस्था फलमूलादिद्रव्यमिश्रितःपिंडोदेयः प्रेतश्राद्धेऽष्टादशपदार्थावाः एकमेवपिंडद्रव्यम्. प्रेतश्राद्धानिलौकिकानौगृहकार्याणि पिंडानलौकिकानौपचे " प्रेतश्राद्धंसंभवेऽनेनकार्यम् ५५५ येनकेनापिदाहादिक्रियारब्धाचेत् .... ५४९ नवश्राद्धशेषभोजनेप्राय०.... पुत्रेणपुनःकरणेनिषेधः " नवश्राद्धविनेमाप्तेनि० प्रेतपिंडदानपितृशन्दस्वधाशब्दादिनो अन्वारोहणेविशेषः चारणीयं " आशौचांत्यदिनकृत्यम् एकादशाहदिनपर्यंतरात्रौजलंदुग्धंच दशमदिनेवपननिर्णयः ५५६ देयम् ... " अथैकादशाहकृत्यम् दशाहतलदीपःस्थाप्यः ५५० विप्रादीनामाशौचशुद्धिः भोजनकालेभक्तमुष्टिदानम् आद्यश्राद्धमेकादशेऽह्निका दशाहमध्येदर्शपाते अस्यविनेगौणकालः ५५८ मातापित्रोस्तुविशेषः आद्यमासिकाद्याब्दिकयोनिर्णयः... ५५९ अत्रदेशाचाराद्यवस्था विप्राभावेअनौमहकोद्दिष्टम् अथास्थिसंचयः अथवृषोत्सर्गः तत्रकालनिर्णयः वृषोत्सर्गाकरणेदोषः संचयनेश्राद्धत्रयम् ५५१ सद्यः शौचसंचयनम् नीलवृषोत्सर्गफलम् वृषोत्सर्गकालः व्यहाशौचेसंच० संचयनेश्मशानदेवताः अयंगृहेनकार्यः संचयनविधिः नीलवृषलक्षणम् प्रेतस्यप्रधानांगास्थिग्रहणम् वृषाभावेमृदादिनाकार्यः ५६१ तीर्थेऽस्थिक्षेपविधिः तदभावेहोमःकार्यः ५५२ अन्यकुलस्यास्थिनयनेदोषः " वृषोत्सर्गविधिः अस्थिक्षेपांगहेमश्राद्धम् ५५३ पतिपुत्रवत्यावृषोत्सर्गौनकार्यः अस्थिक्षेपांगहोमः " तत्स्थानेसवत्सापयस्विनीदेया अस्थांशुद्धिकरणेपदार्थाः आशौचांतरेपिवृषोत्सर्गादिकर्मका संचयनोत्तरश्राद्धम् यमेव ܐܐ .... .... .... " .... .... .... " .... " .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ....

·(३४) अनुक्रमणिका। .... .... .... .... .... .... " .... " .... .... " .... .. .... .... " .... .... .... " : .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः अथपददानम् सपिंडीकरणेज्येष्ठस्यैवाधिकारः ५७३ पददानवस्तूनि , आहिताःकनिष्ठस्याप्यंधिकारः चतुर्दशोपदानानि ५६२ एवंवृद्धावपि अथशय्यादानम् वृद्ध्यभावेवर्षांतसपिंडी... शय्यादानसामग्री ज्येष्ठेदेशांतरेसति .... शम्यादानमंत्रः देशांतरपितरिमृतेपुत्रैःकिकार्यम् मृतकशय्यादानेविशेषः अत्रदत्तकस्यविशेषःमागुक्तः लालाटिकास्थिभोजनम् क्वचित्कनिष्ठस्याप्यधिकारयुक्तः अथोदकुंभदाननिर्णयः पुनःसपिंडीकरणेविशेषः व्युत्क्रममृतौसपिंडीकरणनि० अथानदानम् प्रथमान्देप्रत्यहंदीपोदेयः ५६३ गोत्रादेःसपिंडनाधिकारः... अथमासिकश्राद्धानि स्त्रीणांसपिंडीकरणनि० तत्रषोडशश्राद्धनि० " अपुत्रायाःसपिंडनम् उनमासिकनिर्णयः ५६५ आसुरादिविवाहितायाःस०नि० उनेषुवज्र्यदिनानि.... सर्वत्रदेशभेदादिकल्पः त्रिपुष्करलक्षणम् कोकिलमतानुसारिणः प्रतिमासंश्राद्धकरणाशक्तोनिक ५६६ / अपुत्राणांसपिण्डनम् ५७८ एतेषांयुगपत्करणेनि० * .... ५६७ ब्रह्मचारिणांसपिंडनम् वृद्धिबिनापकर्षेपुनःकरणम् ५६८ अपुत्रेव्युत्कममृतेविधिः वृद्धिनिमित्तापकर्षपुनःकरणाभावः यतीनांसपिंडनंनास्ति सपिंडनापकर्षेदोषः अंतरितानांनवश्राद्धमासिकादीनांसह सपिंडनेकामकालौदेवी तंत्रम् . सपिंडीकरणपक्कानेनैवकर्तव्यम् अथसपिंडीकरणनिर्णयः सपिंडनान्तरंपाथेयश्राद्धम् तत्रसाग्निकनिरनिकयोनि. ततोवृद्धिश्राद्धंकार्यम् सपिंडीकरणकालः एतन्मलमासेपिकर्तव्यम् सपिंडीकरणस्यापकर्षनिर्णयः इतिसपिंडीकरणम् । वृद्धिश्राद्धस्थावश्यकानावश्यकता अथपथमाब्देनिषिद्धानि निर्णयः.... देवपित्र्यकर्मणिअशुचित्वम् ५७२ पन्यादौअपवादः अंतरितसपिंडीकरणेनक्षत्रा० ५७२ संघातमरणेनिर्णयः सपिंडीकरणेऽष्टोकालाः "पितरिमृतेअन्यस्यश्राद्धनकार्यम् .. ५८१ " " .... .... " ५६९ सपिंडनविधिः .... .... .... .... " " .... " .. .. " .... ५८० .. 1 ·अनुक्रमणिका। (३५) .... .... .... " .... .... .... .... " .... .... .... .... " .... .... .... विषयाः विषयाः पृष्ठांकाः पित्रादीनामाशौच निर्णयः... ५८१ / दृषदुपलापूजनम् ५८८ तत्रपितर्युपरतेअन्दपर्यंतमा० .... " पुनरनिमार्थना मातुःषण्मासपर्यंतमा०.... कातरायाःपुनरुत्थापनम् भार्यायास्त्रिमासप० सहगमनमहिमा भ्रातृपुत्रयोःसार्धमासमाशौ० पृथकूचितारोहणेनिषे० प्रथमेन्देगयाश्राद्धादिनिषेधः क्षत्रियादिस्त्रीणांपृथकचितिः पत्यौदेशांतरेमृतेगमनेवि० अस्यापवादः ५८२ अस्थिदाहेपर्णशरदाहेवानपृथक्- अथविधानानि चितिदोषः ५८९ तत्रपंचकमतविधानम् "ग्रामांतरस्थायाःसहगमननिर्णयः त्रिपाक्षेमृतौवि० ५८३ / उदक्यायाअन्वारोहणेनिर्ण त्रिपुष्करमतीवि० , चितिभ्रष्टायाः प्रायः पंचरत्नानि गर्भिण्यादीनांसहगमनेनिषे० सूतकांतेशांतिविधिः ,, अन्वारोहणेरजस्वलायाःशुद्धिविधिः ५९० प्रकारांतरणशांतिविधिः ५८४ अत्रश्राद्धादिनिर्णयःपूर्वमुक्तः ঝিনুয়াণ इत्यन्त्यकर्मनिर्णयः । मृतःश्मशानाज्जीवन्पुनरागच्छेच्चे अथानिमवेशाशक्ती अथब्रह्मचारिमृती.... अथविधवाधर्माः . ५९१ तत्रावकीणिदोषप्राय विधवायास्तर्पणविधिः कुष्ठिमृतौ० ५८५ श्राद्धादौविशेषःमागुक्तः कुष्ठिलक्षणानि अथसंन्यासनिर्णयः प्रायश्चित्तंविनाकुष्ठिदाहेमाय० अत्रविप्रस्यैवाधिकारउक्तः.... ५९२ वर्णक्रमेणाश्रमाउक्ताः अष्टौमहारोगाः रजस्वलामरणे " संन्यासश्चतुर्धा तत्रकुटीचकलक्षणम् सूतिकामरणे ५८६ बहूदकलक्षणम् गर्भिणीमरणे " परमहंसलक्षणम् अन्वारोहणेप्रयोगः ५८७ वैराग्यविनासंन्यासेदोषः... तत्रहरिद्राकुंकुमांजनयुतशूर्पवायनानि० , यतेःपूज्यत्वम् पंचरत्नानि ५८८ | अथसंन्यासविधिः.... अनिमार्थना तत्रादौमायश्चित्तम् ..." आन्यहोमः ।। अष्टौश्राद्धानि .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... ट " " .... ....

·(३६) अनुक्रमणिका। .... .... .... .... .... .... " " .... . .. .... . " . .... .... " विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः पृष्ठांकाः तत्रपतिश्राद्धंदेवताक्रमः ५९३ यतेनिषिद्धकर्माणि तद्विधिश्न .. " यतेःपितृपुत्रादिमरणेस्नानमात्रम्.... ५९९ देवौ दक्षकतू, सत्यवसू वा " अथयतिसंस्कारः दंडादिसामग्री " अथातुरसंन्यासः पूर्वेचुर्नादीश्राद्धम्.... ५९४ आतुरसंन्यासप्रयोगः दण्डस्यप्रमाणंलक्षणंच " संन्यासग्रहणेफलम् सानेनिरश्चविधिः " कृच्छ्रनांदीश्राद्धविरजाहोमाशक्तौनि० संन्यासग्रहणक्रमः. " आतुरसंन्यासविधिः ६०० तत्राधिकारार्थस्वयंनवश्राद्धादीनि तत्रअप्सुहीमः कर्तव्यानि " आतुरसंन्यासिनिमृतेनि० 'अनाश्रमीचेत्प्रायश्चित्तम् " विरक्तरयातुरस्यनिर्ण० संन्यासग्रहणकालः " समाधिसंस्कारादिनिः संन्याससंकल्पादि० ५९५ आतुरसंन्यासानंतरंजीवितश्चेनिर्ण० ६०१ होमअग्निसिद्धिः " कुटीचकस्यदहनम् तत्राहिताग्नेर्गार्हपत्ये " बहूदकंपूरयेत् विधुरोग्निहोत्रीचेत्.... "हंसस्यजलेनिक्षेपः ब्रह्मचारीचेल्लौकिके " परमहंसंपूरयेत् वपनपूर्वकंसावित्रीप्रवेशादिकर्म " पलाशमूलेनदीतीरेवापूरणम् अत्रविरजाहोमाकेचिन्मते.... "शवस्यस्नानालंकरणादिपूजनम् ततोवशिष्टप्रयोगः.... ५९६ यथास्थानंदंडादिदानम् अथयतिधर्माः ५९७ ततःमोक्षणम् अथयतिभिक्षाकाल: " अवटेमोक्षणंमेतनिक्षेपश्च यतर्भिक्षाविधिः ५९८, शंखेनमूर्धभेदनम् . यतेभॊजनविधिः , ततोलवणेनगर्तपूरणम् यतिभिक्षादानेफलम् ॥ कुटीचकस्यदहन विधिः यतेामादौवासदिनानि अस्श्रांतीर्थेनिक्षेपः निषिद्धवासस्थानानि अस्याशौचनास्ति यतेनिषिद्धकर्माणिषट एकादशेतिपार्वणम् यतेःपतनहेतूनिकर्माणिषट् हंसपरमहंसानांनपार्वणम् द्वादशेह्निनारायणबलिः ६०२ यतेबंधकषटकर्मा० तद्विधिरन्यश्चविशेष मागुक्तः यतिपात्राणि " ग्रंथकर्तुःश्लोकाः यतेनिषिद्धभिक्षा इतिनिर्णयसिंधोविषयानुक्रमणिकासमाप्ता. 11 " .. .... 1 .... .. .... .... m .... .... . .... 1 .... " .... .... .... .... .... ....

·श्रीः। अर्थनिर्णयसिन्धुः प्रारभ्यता श्रीगणेशाय नमः॥श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः॥अविन्नमस्तु॥ कारुण्यैकनिकेतं रामं सीतालतायुक्तम् ॥ विश्वामित्रान्ववायव्रततिसमालंबि शाखिनं वन्दे ॥ १ ॥ लक्ष्मीसहायं कल्पद्रुतलरं जितगोकुलम् ॥ बऱ्यापीठं घनश्यामं महः किंचिदुपास्महे॥२॥वेदार्थधर्मरक्षायै मायामानुषरूपिणम्॥ पितामहं हरिं वन्दे भट्टनारायणाह्वयम् ॥३॥यत्पादसंस्मृतिः सर्वमङ्गलपति भूमता॥तान भट्टरामकृष्णाख्यानश्रीतातचरणान्नुमः ॥४॥ सर्वकल्याणसं दोहनिदानं यत्पदद्वयम्॥युनदीसोदरीमंबामुमाख्यां नौमि सादरम् ॥ ५॥ बिन्दुमाधवपादाब्जरोलम्बीलतविग्रहम्॥ज्यायांसं वातरं भट्टदिवाकरमुपा स्मह ॥६॥ हेमाद्रिमाधवमते प्रविचार्य सम्यगालोच्य तत्त्वमथ तीर्थकता परेषाम् ॥ श्रीरामकृष्णतनयः कमलाकराख्यः काले यथामति विनिर्णय मातनोति ॥७॥ मन्ति यद्यपि विद्वांसस्तन्निबन्धाश्च कोटिशः॥ तथाप्यम प्य बैदग्धीं कंचिद्विज्ञातुमीशते॥८॥ तत्र संक्षेपतः कालः पोढा-अन्दोयनमृ तुर्मासः पक्षो दिवसइति ॥ तत्राब्दो माधवमते पञ्चधा-सावनः सौरश्चान्द्रो नाक्षत्री बाहस्पत्य इति ॥ गुरोर्मध्यमराशिनागेन बार्हस्पत्यः ॥ स च ज्योतिः शाने प्रसिद्धः॥ हेमाद्रिस्त्वन्त्ययोधर्मशास्त्रेऽनुपयोगात्तिन एव विधा आह॥ तत्र वक्ष्यमाणैः सावनादिद्वादशमासैस्तत्तदन्दम् ॥मलमासे तु सति षष्टिदिना त्मक एको मास इति॥द्वादशमासत्वमविरुद्धम्॥तथाचव्यासः 'पष्टयातु दि वसैर्मासःकथितो बादरायणैः'इति॥तत्र चान्द्रोऽब्दः षष्टिभेदः॥तदाह गार्ग्यः १ अन्ववायो वंश इतिटीकारकल्पद्रुतलरञ्जितगोकुलम्, कल्पद्रुतलं रञ्जितगोकुल- म्, इति टीकास्थपाठान्तरम् ३ इदंच राजसिंह इतीवपूर्वपदार्थगतश्रेष्ठयतात्पर्यग्राहकम् 'तं भट्टरामकृष्णाख्यं श्रीतातं सादरं नुमः' इति तु रमणीयमिति संशयध्वान्तनाशिनी व्याख्याकृत् ४ तथा चोक्तं माधवेनैव - सौरबृहस्पतिसावनचान्द्रिकनाक्षत्रिकाः क्रमेण स्युः । मातुलपातीलातुलविमलवराङ्गाश्चवत्सराः पञ्च ॥ इति टीका ॥

·निर्णयसिन्धौ- [१०१ 'प्रावो विभवः शुक्लः प्रमोदाथ प्रजापतिः॥ अंगिराःश्रीमुखो भावो युवा धाते श्वरस्तथा॥ बहुधान्यः प्रमाथी च विक्रमोथ वृषस्तथा ॥चित्रभानुः सुभानुश्च तारणः पार्थिवोऽव्ययः ॥सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी विरुतिः खरः॥नन्दनो विजयश्चैव जयो मन्मथर्मुखी ॥ हेमलम्बो विलम्बाथ विकारी शार्वरी प्लवः ॥ शुभकच्छोमनः क्रोधी विश्वावसुपराभवी ॥ प्लवंगः कीलकः सौम्यः साधारण विरोधकत् ॥ परिधावी प्रमादी च आनन्दो राक्षसोनलः ॥ पिङ्गलः कालयुक्तश्च सिद्धार्थी गैद्रदुमती॥दुंदुभीरुधिरोदारी रक्ताक्षी क्रोधनः क्षयः॥ इति । यद्यपि ज्यौतिषे गुरामध्यमराशिभोगेन प्रावादीनां माघादौ प्रवृत्तिरु ता।तथापि प्रजवादीनांचान्द्रत्वमप्यस्ति चान्द्राणांप्रभवादीनां पञ्चके पञ्चके युगे' इति माधवोक्तेः॥ तेनचान्द्रः प्रावादिश्चैत्रसिते प्रवर्तते,बार्हस्पत्यस्तु मा घादौ ॥ तयोविनियोगो ज्योतिर्निबन्धेब्रह्मसिद्धान्ते 'व्यावहारिकसंज्ञाऽयं कालः स्मृत्यादिकर्मसु । याज्यः सर्वत्र तत्रापि जैवी वा नर्मदोनर' ॥ आ टिपेणः स्मरेत्सर्वत्र कर्मादौ चान्द्रं संवत्सरं सदा।नान्यं यस्माद्वत्सरादौ प्रवृ त्तिस्तस्य कीर्तिता' इति ॥अयनं तु सौरर्तुत्रयात्मकम्। सौरर्तुत्रितयं प्रदिष्टम यनम्' इति दीपिकोक्तेः॥ तद्विविधम् दक्षिणमुत्तरं चेति॥कर्कसंक्रांति क्षिणायनं मकरेन्त्यम् ॥ अनयोविनियोगमाह मदनरत्ने सत्यव्रतः देवता रामवाप्यादिप्रतिष्ठोदङ्मुखे रवी । दक्षिणाशामुखे कुर्वन्न तत्फलमवानुयात्' वैखानसः 'मातृभैरववाराहनरसिंहत्रिविक्रमाः । महिषासुरहंत्र्यश्च स्था प्या व दक्षिणायने॥' वैशब्दोप्यर्थ न तु दक्षिणायन एवेति नियमः। पूर्ववचने दक्षिणायने निषिद्धाया देवप्रतिष्ठाया देवविषये प्रतिप्रसवमात्रात् ॥रत्नमाला याम् गृहप्रवेशस्त्रिदशप्रतिष्ठा विवाहचौलव्रतबन्धपूर्वम् । सौम्यायने कर्म शुभं विधेयं यद्गर्हितंतत्खलु दक्षिणे च 'इति ॥ अस्यापवादः काशीखण्डे 'सदा कृतयुगं चास्तु सदाचास्तूत्तरायणम् । सदा महोदयश्चास्तु काश्यां निवसतां सताम् ॥ इत्ययनम् ॥ ऋतुर्मासद्वयात्मा ॥ मलमासे तुमासद्वयात्मक एको मासःतेनमासद्वयात्मकत्वमविरुद्धम्।स द्वेधा-चान्द्रःसौरश्चचित्रारम्भो वसन्ता - ·प०१] मासनिर्णये संक्रान्तिनिर्णयः। ३ दिश्चान्द्रः, मीनारम्भो मेषारम्भो वा सौरः मीनमेषयोमपवृषयोर्वा वसन्तः' इति बौधायनोक्तेः। अनयोविनियोगमाह त्रिकाण्डमण्डनः "श्रौतस्मार्तक्रियाः सर्वाःकुर्याच्चान्द्रमसर्तुषु । तदनावे तु सौरतुष्विति ज्योतिर्विदां मतम् ।” सद्धि विधोपि षोढा वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाःशरद्धेमन्तः शिशिरः।इत्य॒तुः॥मासश्चतुर्धा सावनःसारश्चान्द्रा नाक्षत्र शत ॥ त्रिशादनःसावनः।अर्कसंक्रान्तःसंक्रान्त्यव धिः सौरः ॥ यद्यपि हेमाद्विमाधवकालादर्शाद्यालोचनेन ‘मषसंक्रान्त्यां स माघामावास्यकत्वं चैत्रत्वम्'इतिलक्षणाचमेपसंक्रान्तश्चैत्रत्वं प्रतीयतेतथापि मेषसंक्रमे दर्शद्वये सति वैशाखस्यैवाधिक्यानत्पूर्वनावित्वेन मीनस्यैव चैत्रत्वं युक्तम् । एवंमेषादयो वैशाखायाःअतोमीनसंक्रान्त्यामध्यस्यपौर्णमासिकत्वम् 'आयतिथिकत्वं वा चैत्रत्वमिति लक्षणात मीन एव सौरश्चैत्रः॥ एवं वैशाखाद योपि मेपाद्या ज्ञेयाः॥सौरमागप्रसङ्गात्संक्रान्तिनिर्णय उच्यते॥तत्र'पूर्वतोपिप रतोपि मंक्रमात्पुण्यकालघटिकास्तु षोडश'इतिसामान्यतःपुण्यकालःसर्वैरुक्त विशपस्तृच्यते । अत्रमामकाः संग्रहश्लोकाः प्रागृर्वादश पूर्वतःषडवनिस्तद्व परा:पृवतास्त्रशत्पाडश पूर्वतोऽथ परतःपृवाःपराःस्युदेश ॥ पृोःपाडश चोत्तरा ऋतुनुवःपश्चात्खवदाःपुनःपूवाःपाडश चोत्तगःपुनरथी पुण्यास्तु मेषादितः॥ अस्यार्थः।मेषे प्रागूज़ च दश घटिकाःपुण्यकालः,वृषे पूर्वाःषोडश, मिथुनेपराः षोडश,कर्के पूर्वाविंशत्, सिंह पूर्वाः पोडश, कन्यायां पराः षोडश, तुलायां प्रागर्खा दश, वृश्चिके पूर्वाः षोडश,धषि पराः षोडश, मकरे चत्वारिंशत्पराः। इदं च हेमाद्रिमतेनोक्तम् । माधवमते त्वत्र परा विंशतिः पुण्याः, कुंभे पूर्वाः षोडश, मीने पराःषोडशेति॥ 'याप्युत्तरा पुण्यतमामयोक्ता सायं भवेत्सा यदि सापि पूर्वा॥पूर्वा तु योक्ता यदि सा विभाते साप्युत्तरारात्रिनिषेधतःस्यात् अर्वाक् निशीथायदि संक्रमः स्यात्पूर्वह्नि पुण्यं परतः परेह्नि ॥आसनयामद्वय मेव पुण्यं निशीथमध्ये त दिनद्वयं स्यात् ॥ कर्के झषेप्येवमिति ह्युवाच हे माद्रिसूरिश्वतथापरार्कः॥ झषः प्रदोषे यदि वार्धरात्रे परेह्नि पुण्यं त्वथ क १ अयं यद्यपीत्यादि-मेषाद्याज्ञेया इत्यन्तः पाठो लिखितप्राचीनपुस्तके नोपलभ्यते। -- ·४ निर्णयसिन्धौ- [प०१ र्कटश्चेत् ॥प्रभातकाले यदि वा निशीथे पूर्वह्नि पुण्यं त्विति माधवायः॥अत्र मूलवचनानि माधवापरार्कहेमाद्यादिषु द्रष्टव्यानि ॥ सर्वासु संक्रांतिषु दा नविशेषो हेमादौ दानकाण्डे उक्तः॥विश्वामित्रः मेषसंक्रमणे भानोर्मषदानं म हाफलम् ॥ वृषसंक्रमणे दानं गवां प्रोक्तं तथैवच ॥ वस्नानपानदानानि मिथु ने विहितानि तु ॥ घृतधेनुप्रदानं च कर्कटेपि विशिष्यते ॥ससुवर्ण छत्रदानं सिं हेपि विहितं सदा ॥ कन्याप्रवेशे वस्त्राणां वेश्मनां दानमेव च ॥ तुलाप्रवेशे ति लानां गोरसानामपीष्टदम् ॥ अन्नकीचलिते भानौ दीपदानं महाफलम्।अन्नकी वृश्चिकः।धनुःप्रवेशे बस्त्राणां यानानां च महाफलम् ॥ झपप्रवेशे दारूणांदा नमस्तथैव च ॥ कुम्भप्रवेशे दानं तु गवामम्बुतृणस्य च ॥ मीनप्रवशेस्थाना नांमालानामपि चोत्तमम् ॥इति॥अत्रोपवासमाह हेमाद्रावापस्तम्ब अयन विषुव चैव त्रिरात्रापापितो नरः स्नात्वा यस्त्वर्चयेद्भानुं सर्वकामफलं लभेत्।। अशक्तौ तु वृद्धवसिष्ठः अयंन संक्रमं चैव'ग्रहणे चन्द्रमृर्ययोः॥ अहोरात्रोषि तःलात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते॥अत्रापवासःसंक्रमदिन,दानादि तु पुण्यकालदिने इत्याचार्यचूडामणिः॥ विधिलाघवात्पुण्यकालदिन एवोभयमितिवृद्धाः ॥ इदं च पुत्रिगृहस्थातिरिक्तविषयम् आदित्यहनि संक्राती ग्रहण चन्द्रसूर्ययाः॥ उपवासा नकर्तव्यःपुत्रिणा गृहिणा तथा'॥इति जैमिनिवचनात्।अत्रश्राद्धमु के हेमाद्री विष्णुधर्मश्राद्धं संक्रमण मानोःप्रशस्तं पृथिवीपते।अपराकपिवि ष्णुः आदित्यसंक्रमणं विषुववयम्' विशंपेणायनद्वयम्,व्यतीपातः,जन्मःम्' आयुदयश्च,एतांस्तु श्राद्धकालान्चकाम्यानाहप्रजापतिः॥इति॥द्वादशादिदिन रोगयनांशप्रवृत्तावपि पुण्यं वक्तुमयनग्रहणम् । अन्यथासंक्रमण सिद्धेश्यनय १ अहोरात्राषित इति प्रत्ययार्थी भूतकालीन विवक्षितः ‘अमावास्या द्वादशी च संक्रान्तिश्च विशेषतः । एताः प्रशस्तास्तिथयो भानुवारस्तथैव च ॥ अत्र स्नानं जपो होमो देवतानां च पूजनम् । उपवासस्तथा दानमेकैकं पावनं स्मृतम् इति सांवतकवा क्यत्वात् ॥ वस्तुतरतु 'प्राच्यहात्रितयेथवोपवसनम्' इति दीपिकायाम प्राचीतिविशे षणात् ॥ 'त्रिरात्रोपोषितः इति पूर्ववाक्य इवात्र प्रत्ययार्थविवक्षा । सांवत संक्रान्त्य धिकरणकोपवासविध्यन्तम् इति टीकानिष्कर्षः ॥२ अभ्युदयो विवाहादिमङ्गलम् ।

·प०१] मासनिर्णये संक्रान्तिनिर्णयः। ५ हणं व्यर्थ स्यादित्यपराकः॥हेमाद्रावपि गालवः 'अयनांशकतुल्येन काले नैव स्फुटंजवेत्॥ मृगकर्कादिगे मर्ययाम्योदगयने सति॥तदासंक्रान्तिकालेस्यु रुक्ताविष्णुपदांदयः इति ॥ अयनांशच्यतिरूपेसंक्रान्तिकालेपिविष्णुपदादयः प्रवर्तन्ते।तेन तत्प्रयुक्तंपुण्यकालादितत्रापिज्ञेयमितिसएव व्याचख्यौ ॥ तच्च मेषायनंवृपायनमित्यादिसर्वत्रज्ञेयम्॥माधवीयेपि जावालिः-संक्रान्तिषुय था कालस्तदीयेप्ययने तथा॥अयने विंशतिःपूर्वा मकरे विंशतिःपरा' ॥ इति॥ मकरायणे पूर्वाःविंशतिघटिकाः पुण्याः,मकरसंक्रान्तौ तु पश्चाविंशतिःपुण्याः अन्यत्रायने तत्संक्रान्तिवदित्यर्थः॥विष्णुपदादिस्वरूपंचदीपिकायामुक्तम्ह यधिषसिंहवृश्चिकघटेवर्कस्ययःसंक्रमःकन्यामीनधनुयुक्षुषडशीत्याख्यं •तुलामेषयोः॥प्रोक्तं तद्विषुवंझषेयनमुदकर्काटके दक्षिणम्'इति॥हर्यनिर्विष्णु पदम नृयुक्मिथनम् ॥अत्र च पिण्डरहितं श्राद्धं कुर्यात् ॥ तथाचापरार्के मात्स्ये 'अयनद्वितये श्राद्धं विपुवदितये तथा ॥संक्रान्तिषु च सर्वासु पिण्ड निर्वपणाहत'॥इति॥ श्राद्धशूलपाणिस्तु अस्य निर्मूलत्वात् समूलत्वेपित तः प्राकृति संक्रान्तावुपरागादिपर्वसु । त्रिपिण्डमाचरेच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं मृताह नि' इतिमात्स्योक्तहणांग्रहणवद्विकल्प एव इत्याह ॥ तन्न । अस्य पार्वणा नुवादकत्वेन पिण्डाविधायकत्वात् ॥ पिण्डो व्यक्तिः ॥ अन्यथैकपदे पि ण्डानुवादे त्रित्वविधौ वषट्कर्तुः प्रथमअक्षवद्वैरूप्योपत्तेः ॥ तथाचोभयसमू लत्वे पिण्डरहितं पार्वणं कर्तव्यमित्युभयवचनयोरर्थः॥ त्रिपिण्डशब्देनैकोद्दि व्यावर्तनमात्रम् ॥ मङ्गलकत्येषु विशेषमाह ज्योतिर्निबन्धे नारदः 'त्या ज्याः सूयस्य सक्रातःपूर्वतः परतस्तथा।विवाहादिषु कार्येषु नाड्यः षोडशषा डश'इति ॥ एतत्पुण्यकालोपलक्षणम् ॥ 'भानोः संक्रान्तिभोगश्च कुंलिकश्चा र्धयामकः' इति ज्योति प्रकाशेवय॑षु परिगणनात् ॥ अयनव्यतिरिक्तासु १ वैधीप्राप्तिमनूयैकार्थस्य निषेधस्य पाक्षिकतनिवृत्ती पर्यवसानादितिटीकारउद्देश्यत्व विधेयत्वरूपवैरूप्यापत्तेः । अनेनैव पिण्डविधौ तदुद्देशेन त्रित्वविधौ चैकप्रसरताभ झापत्तिरिति टीकाशयः।३ कुलिकज्ञानं मुहूर्तग्रन्थानुसारेण ।

·६ निर्णयसिन्धौ- [प०१ दशसु संक्रान्तिषु रात्री स्नानश्राद्धादि न कार्यम्, 'अह्नि संक्रमणे कस्नमहापु प्रयंप्रकीर्तितम् । रात्रौ संक्रमणे भानोदिनाधं स्नानदानयोः । अर्धरात्रादधस्त स्मिन्मध्याह्नस्योपरि क्रिया। ऊर्ध्वसंक्रमणे चोर्ध्वमुदयात्प्रहरद्वयम् । पूर्णे चेदर्धरात्रे तु यदा संक्रमतरविः।पाहुर्दिनद्वयं पुण्यं मुक्त्वा मकरकर्कटौ' ॥ इ ति वृद्धवसिष्ठादिवचनैरहःपुण्यत्वोक्त्या रात्री संक्रमणे भानोर्दिवा कुर्यात्तु त क्रियाम्।पूर्वस्मात्परतो वापि प्रत्यासन्नस्यतत्फलम्' इतिवसिष्ठवचनाचार्या द्रात्रौ स्नानादिनिषेधप्रतीतः॥ यानितु 'विवाहव्रतसंक्रान्तिप्रतिष्ठाऋतुजन्मसु । तथोपगगपातादीनानेदाननिशा शुभा' इति गहुदर्शनसंक्रान्तिविवाहात्ययवृ द्विषु।स्नानदानादिकंकुर्युनिशिकाम्यव्रतेषुच'।इत्यादीनिविष्णुगोभिलादिव चनानितानि मकरकर्कसंक्रान्तिविषयाणि॥ मक्त्वामकरकर्कटौ'इतितयार्दि वानुष्ठानस्य पयुदस्तत्वादिति हेमाद्रमाधवादयः ॥ वस्तुतस्तु प्रागुतवचन न तयोदिनदयपुण्यत्वादेरव पर्युदासान्मकरकर्कटयोरपि स्नानं दानं परहनि'इ त्यादिभिरहःपुण्यत्वाक्तः अहःपुण्यत्वानुपपत्त्याकल्प्यरात्रिनिषेधस्य नात्य क्षरात्रिविधिना बाधात्सर्वसंक्रातिष रानावनुष्ठानविकल्पः॥सचदेशाचाराद्वय वातष्ठत इति युक्तःपन्थाः॥अयनयास्तु वक्तव्यावशषः श्रावणमाघ चवक्ष्यत ॥ ज्योतिर्निवन्धे गर्गः यस्य जन्मक्षमासाय रविसंक्रमणं भवत् । तन्मासा श्यन्तंर तस्य वैरक्तशधनक्षयाः। तगरमरोरुहपत्र रजनीमिद्धार्थलाधसंयुक्तः॥ स्नानं जन्मक्षगते रविसंक्रमण नृणां शुभदम् ॥ हेमाद्री अह्नि चद्रात्रियुग्मं स्याद्रात्री चेद्वासरद्वयम् ॥ संक्रातिः पक्षिणी ज्ञया दानाध्ययनकर्मसु ॥ यत्नु गौडा संक्रान्त्यां पक्षयोरन्ते द्वादश्यां श्राद्धवासरे। सायंसंध्यां न कुर्वीत कुवं श्वपितृहा भवेत्' इति कर्मोपदेशिन्यां व्यासोक्तेः सायं पुण्यकाल संध्या निषेधमाहुः ॥ तन्निर्मूलम् ॥ अन्यच्च बहु वक्तव्यं विस्तरजीतनाच्यते ॥इति संक्रान्तिनिर्णयः॥पक्षयुगजश्चान्द्रो मासः॥संबंधाशुक्लादिरमान्तः, कृष्णादिः १ अस्यार्थस्तु विषुवायनयोरनि संक्रमे पूर्वोपरनिशयोस्तदहि वाध्यापनाध्ययने वर्जयेत्, रात्रिसंक्रमे पूर्वापरदिनयोस्तद्रात्री च वर्जयेत् । एवं पक्षिणी संक्रान्तिः । द्वादशप्रहरपर्यन्तमनध्यायादिकमिति तात्पर्यम् इति धर्मसिन्धुतोवगन्तव्यः॥ " ·॥ प०१] मलमासनिर्णयः। पूर्णिमान्तश्चेति॥तथाच त्रिकाण्डमण्डनः 'चान्द्रोपि शुक्लपक्षादिः कृष्णादि तिच द्विधा' ॥ इत्युक्त्वा देशभेदेन तद्व्यवस्थामाह कृष्णपक्षादिकं मासं नाङ्गीकुर्वन्ति केचन ॥ येपीच्छन्ति न तेषामपीष्टोविन्ध्यस्य दक्षिणे' इति॥ विंध्यस्य दक्षिणे कृष्णादिनिषेधादुत्तरतो द्वयोरत्यनुज्ञा गम्यते ॥ तत्रापि शुक्ला दिर्मुख्यः, कृष्णादिर्गौणः॥शास्त्रेषु चैत्रशुक्लप्रतिपयेव चान्द्रसंवत्सरारम्भक्तिः तदुक्तं दीपिकायाम्'चान्द्रोब्दो मधुशुक्लगप्रतिपदारम्भः'इति॥नहि ये कृष्णा दिमन्यन्ते तेपां वत्सरारम्भो भिद्यते ॥ अतः शुक्लादिर्मुख्यः, कृष्णादिनामल मासासंभवाच ॥ चन्द्रस्य सर्वनक्षत्रभोगेन नाक्षत्रो मासः ॥ सावनादीनां व्यवस्थोक्ता हेमाद्री ब्रह्मसिद्धान्ते 'अमावास्यापरिच्छिन्नो मासः स्याद्वार- णस्य तु ॥ संक्रान्तिपौर्णिमासीयां तथैव नृपवैश्ययोः॥अत्र ब्राह्मणादीनां यत्र कर्मविशेषे वचनान्तरेण वसन्त ब्राह्मणोनीनादधीत'इत्यादिवन्मास उक्तः तत्र दर्शान्तत्वमात्रं नियम्यते न तु सर्वकर्मसु दर्शान्त एवेति॥वृष्टयाद्यर्थसौभरे हीपादिनिधननियमवद्विधिलाघवात्।त्रैवर्णिकानां सर्वकर्मसु मामविशेषविधेः सावनादीनांशूद्रानुलोमादिपरत्वापत्तेश्चेति गुरुचरणाः॥ज्योतिर्गर्गः 'सौरो मामो विवाहादौ यज्ञादौ सावनः स्मृतः ॥ आब्दिके पितृकार्य च चान्द्रो मासः प्रशस्यते ॥ ऋष्यशृंगः 'विवाहवतयज्ञेष सौर मानं भशस्यते ॥पार्वणे त्वष्टकाश्राद्धे चान्द्रमिष्टं तथाब्दिके॥स्मृत्यन्तरे एकोद्दिष्टविवाहादौ ऋणा दौ सौरसावनी' ॥ ज्योतिर्गर्ग आयुर्दायविभागश्च प्रायश्चित्तक्रिया तथा॥ सावनेनैव कर्त्तव्या शतॄणां चाप्युपासना'विष्णुधर्मे 'नक्षत्रसत्राण्ययनानि चेन्दोर्मासेन कुर्याद्भगणात्मकन'इति ब्राह्मे ॥ तिथिकृत्ये च कृष्णादिं व्रते शुक्लादिमेव च ॥ विवाहादौ च सौगादें मासं कृत्ये विनिर्दिशेत्॥अथमल मासः तत्रैकमात्रसंक्रान्तिरहितः सितादिश्चान्द्रो मासो मलमासः॥एकमात्रसं क्रान्तिराहित्यमसंक्रान्तत्वेन संक्रान्तिद्वयवत्त्वेनच भवतीति-मलमासो वैधा अधिमासः क्षयमासश्चेति ॥ तदुक्तं काठकगृह्ये यस्मिन्मासे न संक्रान्तिः संक्रान्तिद्वयमेव वा ॥ मलमासःस विज्ञेयो मांसःस्यात्तु त्रयोदशः'इति ॥ स १ मासे त्रिंशत्तमं भवेत् । इति कालमाधवस्थपाटः।

·८ निर्णयसिन्धौ- [प०१ त्यव्रतोपि राशिद्वयं यत्र मासे संक्रमेत दिवाकरः ॥ नाधिमासो भवेदेष मलमासस्तु केवलम्'इति ॥ अधिकमासस्य कालनियममाह वसिष्ठः 'द्वात्रिं शदिमितमसिदिनैः षोडशभिस्तथा । घटिकानां चतुष्केण पतत्यधिकमास कः॥इति॥ एतच्च सावनादिमानेन संभवार्थ नत नियमार्थम् ॥अन्यथा षोडश दिनाधिकद्वात्रिंशन्मासानन्तरंकृष्णपक्षनियमेनशुक्लादित्वसंगापत्तेः ।तेनन्यूना धिककाले मलमासपातपिनदोषः॥अत एवोक्तं माधवीये 'मास त्रिंशत्तम भवे त्' इति ॥ क्षयस्यापि ज्योतिःशास्त्रे 'असंक्रान्तिमासोधिमासः स्फुदं स्यात् विसंक्रातिमासः क्षयाख्यःकदाचित् ॥ क्षयःकार्तिकादित्रये नान्यतःस्यात्तदा वर्षमध्येधिमासद्वयं च ॥एकःक्षयात्पूर्वः,परतश्चैक इत्यधिमामयंभवतीत्यर्थः अत्र विशेषमाह जाबालिः 'मासयन्दमध्ये तु संक्रांतिर्न यदा भवेत् ॥ प्राक तस्तत्रपूर्वः स्यादधिमासस्तथोत्तरः'इति॥उत्तर एव कालाधिक्यं न पूर्वस्मि नित्यर्थः॥ यत्तुब्रह्मसिद्धान्ते चैत्रादर्वाङ्गाधिमासःपरतस्त्वधिको भवत्' इति तत्रचैत्रात्पूर्वमसंक्रान्तद्वये पूर्वा नाधिकः,किंतु परइत्यर्थः । यच्च ज्योतिःसि द्धान्ते धटकन्यागते सूर्ये वृश्चिके वाथ धन्विनि॥मकरेवाथ कुम्ने वा नाधिमा सो विधीयते ॥इति॥तत वश्चिकादिचतुष्टये मलमासे सति पूर्वम्, तुलाकन्या गते मूर्ये क्षयातपूर्व कालाधिक्यनिषेधार्थ नत्वधिकमात्रस्य । 'दशानां फाल्गु नादीनां प्रायोमाघस्य च क्वचित् ॥नपुंसकत्वं भवतीत्येष शास्त्रविनिश्चयः'इति हेमाद्रौविष्णुधर्मविरोधात्मलमासेष्टकादिनिषेधानुपपत्तेश्चामकरे वाथकुम्भे वाइतिदृष्टान्तार्थप्राप्त्यभावाच्च ।क्षयस्यागमनकालउक्तःसिद्धान्तशिरोमणौ 'गतोब्ध्यदिनदैर्गतशाककालतिथीशैभविष्यत्यथाङ्गाक्षसूर्यः । गजायमिभूमि स्तथा प्रायशोयं कुवेदेन्दुवर्षेःक्वचिद्रगोकुभिश्च॥इति ।।अब्धयश्चत्वारः,अद्रयः सप्त, नंदाः नव,एपां प्रातिलाम्येन पाते ९७४ तमिते वर्ष कश्चितक्षयमासःपूर्व जात इत्यर्थः तिथयः पञ्चदश १५ईशाएकादश १११५ एवंमिते याते कश्चि द्भविष्यतीत्यर्थः । अङ्गा क्षपसूर्याः१२एकत्र १२५६, गजाः८अद्रयः ७ भनयः ३ भूः १एकत्र १३७८,कुः१ वेदाः४ इंदुः१ एकत्र १४१, गावः ९ कुः १ एकत्र १९एतैर्मिते वर्षे याते कश्विद्भविष्यतीत्यर्थः ॥ अथ मलमासे ·९ प०१] मलमासे कार्याकार्यनिर्णयः। कार्याकार्य निरूप्यते-तत्र जाबालिः 'नित्यनैमित्तिके कुर्याच्छ्राद्धं कुर्यान्मलिम्लुचे॥तिथिनक्षत्रवारोक्तंकाम्यनवकदाचन ॥अयंचकाम्यनिषेधः आरम्भसमाप्तिविषयः असूर्या नाम ये मासा न तेषु मम संमतः॥व्रतानां चैव यज्ञानामारम्भश्चसमापनम्" इति तेनैवोक्तत्वात्॥अमूर्याअधिकमासाइत्यर्थः। तत्र'मण्डलं तपतेरविः' इतिवचनात् ॥कार्यादेःकाम्यस्य त्वारम्भसमाप्ती भव त एवेत्यादिन्यत्रविस्तरः ॥काठकगृह्येपि ‘मले ऽनन्यंगतिं कुर्यान्नित्यां नै मिनिकी क्रियाम् इति ॥ तानि नैमित्तिकानि दीपिकायामुक्तानि यन्नैमित्ति कमग्मिनष्टयनुगताग्न्याधानमर्चासुवा संस्कारादिविलोपने सति पुनःप्राक्तं प्रति अादिकम् इति ॥ गत्यन्तरयुतं तु सोमादि हेयमेव । तत्रकर्तव्यान्युक्तानि का लादर्शे 'द्वादशाहं सपिण्डान्तं कर्म ग्रहणजन्मनोः। सीमन्ते पुंसवे श्राद्धं द्वावे तो जातकर्म च। गंगे शान्तिग्लाये च योग श्राव्रतानि च। प्रायश्चित्तनि मित्तस्य वशात्पूर्व परत्र च॥अब्दोदकुम्भमन्वादिमहालययुगादिषु।श्राद्धं दर्श प्यहरहःश्राद्धमूनादिमासिकम्॥मलिम्लुचान्यमासेषुमृतानां श्राद्धमाब्दिकम्। श्राद्धं नुपूर्वदृष्टेषु तीर्थेष्वेव युगादिषु ॥ मन्वादिषु च यद्दानं दानं दैनंदिनं च ये त् ॥तिलगोहिरण्यानां संध्योपासनयोःक्रिया॥पर्वहोमश्चाग्रयणं सानेरिष्टि श्वपर्वणि ॥ नित्यानिहोत्रहोमश्च देवतातिथिपूजनम् ॥ स्नानं च स्नानविधिना प्यनक्ष्यापेयवर्जनम् ॥ तर्पणं वा निमित्तस्य नित्यत्वादुमयत्रच॥ इति॥एतो पुंसवनसीमन्तौ ॥ एतच्च गर्भाधानाद्यन्नप्राशनान्तसंस्कारोपलक्षणम्॥तदुक्तं दीपिकाम् गर्भाधानमुखं च चौलविधितःप्राग्जातयागं विना कृच्छ्रेष्वा- अयण गजन्द्रपुरतश्छाया मघानङ्गयोः॥तीर्थेदुक्षययोश्च पित्र्यमधिक मास्ये- वमाद्याचरेत् इति ॥ अलाययोगेऽ|दयपद्मकादौ काम्यान्यपि बतादी- नि कार्याणीत्यर्थः ॥ पूर्व परत्र मले शुद्ध चेत्यर्थः ॥ महालयशब्देन १ यत्तु ॥ 'प्रवृत्तंमलमासात्प्राकाम्यं कर्मासमापितम् ॥ आगते मलमासेऽपि तत्स माप्तिन संशयः' इति॥तत्सावनमासप्रवृत्तकृच्छ्चान्द्रायणादिपरमिति माधवः॥ २यस्या न्यमासेनुष्ठाने कालातिक्रमानिमित्तप्रायश्चित्तापत्तिविहितकालालाभेनलोपोवातदित्यर्थः।।

·१० निर्णयसिन्धौ- [प०१ मघात्रयोदश्युच्यत इति माधवः ॥ दर्शश्राद्धं मलपि कार्यम् ॥ यत्तुऋष्यश ङ्गः संवत्सगतिरकेण मातो यः स्यान्मलिम्लुचः ॥ तस्मिंस्त्रयोदशे श्राद्धं न कुर्यादिंदुसंक्षये।इति॥ तत्काम्यदर्शश्राद्धविषयम् काम्यं नैव कदाचन'इतिव चनात्॥दर्शच काम्यं श्राद्धं कन्यांकन्यावदिनश्च'इत्यादिना याज्ञवल्क्येनो क्तम् ॥नित्यं तु मलपि भवत्येव दर्शप्यहरहःश्राद्धं दानं च प्रतिवासरमागोनूति लहिरण्यानांमासेपि स्यान्मलिम्लुचे"॥इति मात्स्योक्तेरिति हेमाद्यादयः॥ दिवोदासीयपि अनिन्दुरिन्दुपूर्णा च हरिवागे बुधाष्टमी॥नाधिमासे परित्या ज्याःसीमन्तानाशने शिशाः'इति॥अनिन्दुर्दर्शः॥ द्विविधमप्यमाश्राद्धं न का यम'इत्यपराकः अत्र यद्विहितं कर्मउत्तग्मासि काग्येत्'इत्युक्तः॥"पष्टयातु दिवसासः" इतिशुद्धमासकरणऽपि शाखापपर्दर्शश्राद्धं मले न कार्यमिति प्राचीनगौडाः। शलपाणिश्च संवत्सरप्रदीपेपि " एकराशिस्थिते सूर्ये यदा दर्शद्वयं भवत् । दर्शश्राद्धं तदादी स्यान्न परंत्र मलिम्लुचे" । अत्रापि नित्यकाम्यभदेन प्राग्व्यवस्था ॥ यद्यपि कालादर्श सर्व वार्पिक मासद्वय कार्यम्' इत्युक्तम् तथापि हेमाद्रिमाधवापरार्कादिमतातप्रथमाब्दिक त्रयोदशे मलमासे द्वितीयाद्याब्दिकं तु शुद्धमास एव कार्यम् । “असंक्रान्तेपि कर्तव्यमाब्दिकं प्रथम द्विजः । तथव मासिक श्राद्धं सपिण्डीकरणं तथा" इति हारीतोक्तः। “आब्दिकं प्रथमं यत्स्यात्तत्कुर्वीत मलिम्लुचे । चतुर्दशे १ अत्रेदमपिबीजम्-"महालयशब्दस्य मघात्रयोदश्यां लक्षणाव्यर्था। वृद्धिश्राद्धंतथा सोममग्न्याधेयं महालयम्।राज्याभिषेकं काम्यं च न कुर्याद्भानुलविते' इति भृगूक्तनिषेध स्यचकालातिपन्नमहालयविषयकत्वात् । यतः संसर्प आश्विनादिषएव' इति भूतेऽतीतो महाल यस्तत्र प्राप्तापि न कार्यः । किंतु तदुत्तरगौणतत्काल एवेति।यदितु भाद्रपदोपि संस पः इति मतम् । तदा प्रत्यान्दिकादिवत्स्वकालप्राप्तोमहालयो भवत्येव । एवमेव तथा धिमालसंसर्पमलमासादिपु द्विज । प्रथमे या कृतिर्नस्यात्' इति संसर्पपदोपादानलंगतिः ।। आश्विनस्यैव संसर्पत्वे तत्रापाकर्मप्राप्तिरेव निषेधानुपपत्तेः" इति ॥ इति टीका ॥ २ 'मेषादिस्थे सवितरि यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः। चैत्राद्यःस ज्ञेयःपूर्तिद्वित्वेधिमा- सोन्त्यः' इति ज्योतिः पितामहोक्तर्मपाद्यधिकरणदर्शान्तत्वादिरूपस्यचैत्रत्वादेर्दर्शद्वयेस स्वेन्त्योधिमासइति तदभिमायकमेतत्.इतिटीका॥ अपरार्कादिमतंनिरस्यतिइति टीका ।।

·प.] मलमासे वावय॑निर्णयः। ११ तु संप्राप्ते कुर्वीत पुनराब्दिकम् इति स्मृत्यन्तरोक्तेश्च ॥ पुनगब्दिकं द्विती- यादिवार्षिकं त्रयोदशे मासेऽतीते चतुर्दशायदिने कुर्यादित्यर्थः ॥ यत्तु सत्य- व्रतः 'वर्षे वर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोम॒तेहनि । मलमासे न नत्कार्य व्याघस्य वचनं यथा' इति । तद्दितीयादिवार्षिकविषयम् । आन्दिकं प्रथमं यत्स्यात्त- कुर्वीत मलिम्लुचे' इति पूर्वोक्तवचनात् ॥ यत्र द्वादशं मासिकं शुद्धमासे भवति तत्र त्रयोदशेधिक एवाद्याब्दिकं कार्यम् यत्रत्वधिकमध्ये द्वादशंमासिकं तत्र तस्य द्विरावृत्तिं कृत्वा चतुर्दशे शुद्ध एव प्रथमाब्दिकं इति निष्कर्षः ॥ तेन द्वितीयादिशुद्धमास एव पृथ्वीचन्द्रोदये दिवोदासीये मदनहारिजा- ते चैवम् ॥ मलमासमृतानां तु यदा स एवाधिकः स्यात्तदा तत्रैव कार्यम् । यथा पैठीनसिः ‘मलमासमृतानां तु श्राद्धं यत्प्रतिवत्सरम् । मलमासपि क- तव्यं नान्येषां तु कथंचन' इति॥हेमाद्री व्यासोपि मलमासमतानां तु सौर मानं समाश्रयत स एव दिवसस्तस्य श्राद्धपिंडोदकादिप्॥अत्राधिकमतस्यन द्वितीयाद्यदपिसौरविधिः, द्वितीयादावन्याधिक याब्दिकवापूर्वनियमविधिवैरू प्यात् किंतुप्रथमाब्दिकस्य मले नियमात् ॥ सत्यव्रतेन तद्भिन्नस्य मर्वस्या- धिक प्रतिप्रसवमात्रलाघबात्॥अता न द्वितीयादौ सौरमासप्रसङ्गः।'चान्द्रमि टं तथाब्दिके।मासपक्षतिथिस्पष्ट 'इत्यादिविरोधाच्च॥ यत्नु वृद्धवसिष्टः 'श्रा- द्धायाहांन सप्राप्त आंधमासा भवद्याद । मासयांप कुर्वीत श्राद्धमवं न मुह्य- ति' । यच्च व्यासः उत्तरे देवकार्याणि पितृकार्याणि चानयोः' इति तन्मासि- कादिविषयम्॥ योगादिकं मासिकं च श्राद्धं चापरपक्षिकम्। मन्वादिकं तैर्थि कंच कुर्यान्मासद्वयेपि च' इति स्मृतिचन्द्रिकोक्तेः । तैर्थिक तीर्थश्राद्धं तच्च मासदयेपि कार्यमिति त्रिस्थलीसेतौ भट्टः । केचित्तु 'प्रतिमासं मृताहे च श्राद्धं यत्पतिवत्सरम्।मन्वादोच युगादी च तन्मासोरुभयोरपि' इति मरीचि- वचनात् 'वर्षे वर्ष तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोतेहनि । मासद्यपि तत्कुर्याद्दया- घस्य वचनं यथा' इति गालवोक्तश्च प्रत्याब्दिकं मासद्वये कार्यमित्याहुः ॥ तत्तुच्छम् ॥ प्रतिमासं मृताहे क्रियमाणं मासिकम् । प्रतिसंवत्सरं क्रियमाणं ·१२ निर्णयसिन्धौ- [प० कल्पादिश्राद्धंइति मरीचिवचसो मदनरत्नेन व्याख्याना मलमासकार्याणि त् ॥ गालवीयस्यच 'मासयात्मके क्षयमासे' इति माध वेन व्याख्यानात् ॥ यच्च कैश्चिदुक्तम् प्रथमाब्दिकं मामइये कार्यम्। “आब्दिकं प्रथमं यत्स्यानत्कुर्वीत मलिम्लुचे । त्रयोदशे च संप्राने कुर्वीतपुनराब्दिकम्।" इति यमोक्तेः॥तदपिचिन्त्यम्।पुनराब्दिकं द्वितीयादि वार्षिकंत्रयोदशेऽतीतचतुर्दशे कुर्यात् ॥अन्यथा सांवत्सरंन वर्धतश्राद्धंतत्र मृते हनि'इतिपैठीनसिविरोधःस्यात् इति हेमाद्रौपृथ्वीचन्द्रोदयेच॥ एतेननव- र्थत नच्छिन्द्याच्छुद्धपि कुर्यादेवेत्यनन्तभट्टव्याख्या मानाभावात्परास्ता॥ पूर्वव्याख्यायांतु हारीतीयेप्रथमग्रहणमेवमानम्॥यदपि निर्णयामृतेपूर्वोक्त- कालादर्शवचनात् मलमासेश्राद्धदिनस्य वन्ध्यत्वनिरासार्थ पित्रुद्देशेनब्राह्म- णानभोजयित्वाशुद्धमासे सपिण्डकंश्राद्धं कुर्यात पिण्डवर्जमसंक्रान्तेसंक्रान्ती पिण्डसंयुतम्। प्रतिसंवत्सरं श्राद्धमेवं मासद्वयेपिच' इति वृद्धपराशरोक्तेः॥ तदपि चिन्त्यम् । पूर्वोक्तवचनस्य क्षयपूर्वक्षाव्यधिकमासविषयत्वात् ।तत्रहि मासदये श्राद्धमुक्तम् । तदाह सत्यतपाः 'एक एव यदा मासःसंक्रातिद्वयसं युतः।मासद्वयगतं श्राद्धमलमासेपिशस्यते ॥इति॥ मासद्वयगतं पूर्वासंक्रातिगत क्षयगतं चामलमासे क्षयमासे।अपिशब्दात्पूर्वाधिमासे चेति हेमाद्रिदीपिका यामपि तत्प्रासंग्यधिमासकोयदिभवेत्तत्रत्यसांवत्सरंतस्मिञ्छुद्धतया क्षये मलमासवानि चवचनातकुर्याद्वयोः कोविदः' इति कालादर्शोप्येतद्विषय ऐवेत्यलं बहुना । मलमासे वान्युक्तानि कालादर्श 'अनि त्यमनिमित्तं च दानं च महदादिकम् ॥ अग्न्याधानाध्वरापूर्वतीर्थयात्रामरे- १ 'स्युः पक्षद्वयगाः क्रमात्प्रतिपदाद्याश्चैत्रमासक्रमात्भूतो मधवगौ मधौ तु मदनौ ज्येष्ठस्थित पर्वणी । श्राद्ध त्रिंशदमी शुभाः शुभतराः कल्पादयः शुक्लगाः' इति दीपिका ॥ २ असंक्रान्तेपि कर्तव्यमान्दिकं प्रथमम्' इति हारीतवाक्ये वत्सरान्तरायवार्षिकश्राद्धस्य शुद्धमासकर्तव्यत्व एवान्दिकस्य प्रथमत्वं विशेषणं युज्यते इति टीका ॥ ३ क्षयसमनन्त रपूर्वः संसर्प इत्यर्थः ॥

·प०१] मासनिर्णये संकान्तिनिर्णयः। १३ . . क्षणम् । देवारामतडागादिप्रतिष्ठामाजिबन्धनम् ॥ आश्रमस्वीकतिःकाम्यवृ- पोत्सर्गश्च निष्क्रमः । राज्याभिषेकःप्रथमश्चूडाकर्मव्रतानिच।अन्नप्राशनमार म्भो गृहाणांच प्रवेशनम्।स्नानं विवाहो नामातिपन्नदेवमहोत्सवः।व्रतारम्भस- माप्ती च कर्म काम्यं च पाप्मनाम्।प्रायश्चित्तं तु सर्वस्य मलमासे विवर्जयेत्। उपाकर्मोत्सर्जनं च पवित्रदमनार्पणम्।अवरोहश्च हैमंतः सर्पाणां बलिरष्टकाः। ईशानस्य बलिर्विष्णोः शयनं परिवर्तनम् । दुर्गेन्द्रस्थापनोत्थाने ध्वजोत्थानं च वज्रिणः । पूर्वत्र प्रतिषिद्धानि परत्रान्यच्च दैविकम्' इति ॥ अत्र मूलवच नानि हेमाद्रिमाधवादिभ्यो ज्ञेयानि ॥ दीवोदासीयेपि-यात्रोत्सवं च दे- वादिशपथंदिव्यमेवच । मलमासे न कुर्वीत व्याघस्य वचनं यथा' इति।अयं क्षयमासेऽपि निर्णयःक्षयमासेपि ज्ञेयः 'रविसंक्रमहीने यो वर्ष्यावय॑विधिः वावज्र्य र मृतः । स एव तु संक्राते मलमासेप्युदीरितः' इति काठ कगृह्योक्तेः॥क्षयमासमृतानां प्रत्याब्दिके विशेषो हेमाद्रौ-तिथ्यधै प्रथमपू- वो द्विायर्द्ध तथात्तरः।मासाविति बुधश्चिन्त्यौ क्षयमासस्य मध्यगी ॥आन्दि कवर्धापनपिज्ञेयम्॥ यन्मलमासे वय॑मुक्तं तच्छुक्रगुरिस्तादिष्वपि ज्ञेयम्। तदाह बृहस्पतिः-बाले वा यदि वा वृद्धे शुक्रे वास्तं गते गुरौ । मलमास भृगुगुर्वस्ता इवैतानि वर्जयदेवदर्शनम्' इति॥अनादिदेवतां दृष्ट्वा शुचःस्युनष्ट दिवानि भार्गवे । मलमासेप्यनावृत्ततीर्थयात्रां विवर्जयेत् । आवृततीर्थ दोपानावमात्रं नतु फलम् इति वाचस्पतिमिश्राः। तन्न । असति बाधके फलहेतुत्वाक्षतेः ॥ लल्लोपि-नीचस्थे वसंस्थेप्यतिचरणगते बालवृ द्धास्तगे वा संन्यासो देवयात्राव्रतनियमविधिःकर्णवेधस्तु दीक्षा । मौजी बन्धोगनानां परिणयनविधिर्वास्तुदेवप्रतिष्ठा वाः सद्भिः प्रयत्नात्रि दशपतिगुरौ सिंहराशिस्थितेच' इति ॥ दीक्षा यागदीक्षा आगमदीक्षा १ यत्तु 'मासः संक्रान्तिहीनोधिक इति कथितः शीघ्रमन्दप्रचारैः संसपोहस्पतिः स्यात्समविषमतया चालनं तत्क्षयस्यापूर्वेश्चन्द्रार्कयोगविरहितसंक्रान्तितश्चालनं स्याव- क्रस्यास्य मासे यदि न चलति वैमासयुग्मं विचिन्त्यम्' इति वटेश्वरसिद्धान्ते मासयुग्म चिन्ताभिधानम् ॥ तत्त्वशुद्धर्भवति निष्कर्षानुसारिणः इति टीका ॥ .

·१४ निर्णयसिन्धौ- [प०१ - च ॥ तथा 'उद्यानचूडाव्रतबन्धदीक्षाविवाहयात्राश्च वधूप्रवेशः ॥ तडा- गकपत्रिदशप्रतिष्ठा बृहस्पती सिंहगते न कुर्यात् ॥ दिवोदासीये--गुर्वा- दित्य गुरौ सिंह नष्टे शुक्रे मलिम्लुचे । गृहकर्म व्रतं यात्रां मनसापि न चिन्त येत्' ॥ अस्यापवादास्तत्रैव ब्राह्मे-मुण्डनं चोपवासश्च गौतम्यां सिंहगे गुरौ। कन्यागते तु कृष्णायां नतु तनीरवासिनाम् ॥तथा । 'आद्यासी सिहगुरीगो गौतमी गंगा द्वितीया जाह्नवी स्मृता । सर्वतीर्थफलंस्नानागौत दावरीस्नानम् म्यांसिंहगे गुरौ'।संहिताप्रदीपे-स्यात्मप्तरात्रं गुरुशुकयोश्च बालत्वमह्नां दशकंच वार्धम्।वृद्धौ मितेज्यावशुभौ शिशुत्वे शस्ती यतस्तावुपचीयमानौ'॥वसिष्ट:-'अतिचारगत जीव वर्जयेत्तदनन्तरम् ।वतो दाहादिकार्यषु अष्टाविंशतिवासगन्'॥बाल्यादिलक्षणमुक्तं ब्रह्मसिद्धान्ते- रविणासतिरन्येषां ग्रहाणामस्त उच्यते । ततोऽर्वाग्वार्धक प्रोनमय बाल्यं प्रकीर्तितम्' इति ॥ बाल्यादिपरिमाणं च वृत्तशते बालः शुक्रो दिवसदशकं पञ्चकं चैव वृद्धः पश्चादह्नां गुरुशुक्रयोर्खाल्य त्रितयमुदितः पक्षमैन्द्रयां क्रमेण। जीवो वृद्धः शुचिरपि तथा वार्धक्यनिर्णयः पक्षमन्यैःशिश तो वृद्धौ प्रोक्तो दिवसदशकं चापरः सनरा त्रम्' ॥ पश्चिमत उदये दश दिनानि बालः। अस्ते पञ्चदि- नानि वृद्धः । पूर्वतो दिनत्रयं बालः पक्षं च वृद्ध इत्यर्थः । जीवो गुरुः ॥ अन्यत्रत्वन्यथोक्तम् प्राक्पश्चादुदितःशुक्रःपञ्चसप्तदिनं शिशुः । विपरीतं तु वृद्धत्वं तद्वदेव गुरोरपि' इति ॥ एषां च पक्षाणांव्यवस्थामाह मिहिरः ‘ब- हवो दर्शिताः काला ये बाल्ये वार्धकेपि वा । ग्राह्यास्तत्राधिकाः शेषा देशभेदादुतापदि'इति ॥ देशभेदश्च मदनरत्ने गार्ग्यः-'शुक्रो गुरुःप्राक्च पराक्च बालो विन्ध्ये दशावन्तिषु सप्तरात्रम्।वंगेषु हूणेषु च षट्च पञ्च शेषे च देशे त्रिदिनं वदन्ति' इति ॥ अस्तादेरपवादःकाशीखण्डे-'न ग्रहास्तो- दयकतो दोषो विश्वेश्वरालये' ॥ त्रिस्थलीसेतो वायवीये-'गोदावयाँ गयायां च श्रीशैले ग्रहणद्वये । सुरासुरगुरूणां च मौढ्यदोषो न विद्यते' ।

·यो वञ्चयति भूतानि तस्मै कालात्मने नमः।कुरुक्षेत्रमयं देशः कालः पर्वदिजो प०१] मलमास-पक्ष-तिथिनिर्णयः। १५ ग्रहणद्दये तन्निमित्तककुरुक्षेत्रयात्रादानादावित्यर्थः ॥ तदाह त्रिस्थलीसेतो लल्लः-'उपप्लवे शीतलभानुभान्वोर|दये वै कपिलाख्यषष्ट्याम् । सुरासुरे- ज्यास्तमयपि तीर्थ यात्राविधिः संक्रमणे च शस्तः' । 'नमूढदोषो न च रात्रि दोषोन चाधिमासो न मृतिर्नमतिः'एवमप्युत्तराध पठति ॥इत्यलं बहुना ॥मल मासेच व्रतविशेषउक्तो हेमाद्री पाद्मे,अधिमासे तु संप्राप्ते गुडसपिर्युतानि च। त्रयस्त्रिंशदयूपानि दातव्यानि दिनेदिने । साज्यानि गुडमिश्राणि अधिमासेनृपो- तम । अधिमासे तु संप्राप्ने त्रयस्त्रिंशन देवताः।उद्दिश्यापपदानेन पृथ्वीदानफलं लोत् । त्रयस्त्रिंशदपूपान्नं कांस्यपात्र निधाय च । सघृतं सहिरण्यं च ब्राह्म- णाय निवेदयेत् । विष्णुरूपी महस्रांशुः सर्वपापप्रणाशनः। अपपानप्रदानेन ममं पापं व्यपोहत् ॥ नारायण जगबीज भास्करप्रतिरूपकाव्रतेनानन पत्रांश्च सपद चाभिवर्धय । यस्य हस्ते गदाचक्र गरुडा यस्य वाहनम् । शंखः करतले यस्य स मे विष्णुः प्रसीदतु। कलाकाष्ठादिरूपेण निमेपघटिकादिना। हरिः। पृथ्वीसममिदं दानं गृहाण पुरुषोत्तम । मलानां च विशुद्धयर्थं पा पप्रशमनाय च।पुत्रपौत्राभिवृद्ध्यर्थं तब दास्यामि भास्कररामंत्रेणानेन योदद्या- प्रयस्त्रिंशदपूपकान् । पामोति विपुलां लक्ष्मी पुत्रपौत्रादिसंपदः' इति ॥ इति निर्णयसिन्धौ मलमासनिर्णयः ॥पक्षनिर्णयस्तु- देवे मुख्यः शुक्लपक्षः कृष्णः पित्र्यविशिष्यते'इति माधवेनोक्तः॥अथतिथिनिर्णयः-तत्रतिथिदेंधा शुद्धा विद्धा च ॥ दिने तिथ्यन्तरसंबन्धरहिता शुद्धा । तद्रहिता विद्धा ॥ तत्र शुद्धायामसंदेहादिद्धा निर्णीयते ॥ तत्र सामान्यतो वेधमाह माधवीये पैठी- नसिः 'पक्षद्वयपि तिथयस्तिथि पूर्वा तथोत्तराम् । त्रिभि तियौ वेधनिर्णयः मुहूर्तर्विध्यन्ति सामान्योयं विधिः स्मृतः'- इति ॥ हेमाद्रिमदनरत्नादौ तु द्विमुहूर्ताप्युक्तः- 'उदिते १ अष्टौ वसवः एकादशरुद्राः द्वादशादित्याः प्रजापतिश्च वषट्कारश्च ।

·१६ निर्णयसिन्धौ- [प०१ दैवतं भानो पित्र्यं चास्तमिते रवौ । दिमुहूर्त्ता त्रिरह्नश्च सातिथिह व्यकव्ययोः 'इति विष्णुधर्मोक्तेः ॥ द्विमुहूर्तत्वं चानुकल्पः-द्विमुहूर्तापि कर्तव्या या तिथिवृद्धिगामिनी' इति दक्षेणापिशब्दोक्तेः ॥ अयं वेधः प्रातरेव । सायं तु त्रिमुहूर्तों वेध एव–“यां तिथिं समनुप्राप्य यात्यस्तं पग्नि नीपतिः । सा तिथिस्तद्दिने प्रोक्ता त्रिमुहूर्तवया भवेत्" इतिस्कान्दोक्तेः॥ दीपिकापि-त्रिमुहूर्तगा तु सकला साये' इति॥ यानि तु-'व्रतोपवासस्नानादौ घटिकैकापि या भवेत् । उदये सा तिथि_ह्या विपरीता तु पैतृके'इत्यादीनि स्कान्दादिवचनानि तानिवैश्वानराधिकरणन्यायेनावयवस्तुत्यात्रिमुहूर्त्तप्रशंसा पराणिातिथिविशेष वेधविशेषःस्कान्दे-'नागोद्वादशनाडीभिर्दिकपंचदशभि स्तथा । भूतोष्टादशनाडीभिर्दुपयत्युत्नरां तिथिम्'इति॥अयं चोपवासांतिरिक्त विषय इति वक्ष्यत ॥ शत वधः ॥ तत्र सर्वा तिथियदहःकमेकालव्यापिनी सैव ग्राह्या । कर्मणो यस्य यःकालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः। तया कर्माणि कुर्वीत ह्रासवृद्धीन कारणम्'इतिविष्णुधर्मोक्तः॥ दिनये तव्याप्तावेकदेश व्याप्ती वा युग्मवाक्यान्निर्णयः। तस्य पूर्वाबाधनोपपत्तेः।कर्मकालस्य प्रधानांग त्वाच्च । युग्मवाक्यं तु निगमः । 'युग्मानियुगभूतानां पण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः। रुद्रण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्या च पृर्णिमा । प्रतिपद्यप्यमावास्यातिथ्योयुग्मम हाफलम् । एतव्यस्त महादापं हन्ति पुण्यं पुराकतम्' इति॥अत्र रन्ध्रान्ताः शब्दाः द्वितीयादिनवम्यन्ततिथिवाचकाः । रुद्र एकादशी द्वितीया तृतीयायु ता सा च द्वितीयायुतेति सप्त युग्मानीत्यर्थः ॥ इदंच शुक्लपक्षे । अमाप्रतिपयु ग्मस्य पूर्णिमायाश्च तंत्रव सत्त्वादिति केचित् ॥तत्त्वं त्वमावास्याप्रतिपयुग्मा वकृष्णपक्षलिंगात्पक्षद्वयपरमिदम् तत्तद्विशेषवाक्य कृष्णतिथिविशेषेपोह्यत इति॥ दशमी तुक्ता पुराणसमुच्चये-'संपूर्ण दशमी कार्या मिश्रिता पूर्वयाथवा' इति ॥ संपूर्ण शुक्लपक्षे त्रयोदशी तु सुमन्तुनोक्ता--'त्रयोदशी तु कर्त्तव्या द्वादशीसहिता मुने'इति । कृष्णपक्षे त्वापस्तम्बः प्रतिपत्सद्वितीया स्यादि तीया प्रतिपाता। चतुर्थीसंयुता या च सा तृतीया फलप्रदा । पञ्चमी च प्र ·प०१] तिथिनिर्णयः। कर्तव्या षष्ठया युक्ता तु नारद । कृष्णपक्षेष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतर्दशी। पर्व विद्धा प्रकर्त्तव्या परविद्धा न कुत्रचित्।दशमी च प्रकर्त्तव्या सदुर्गा द्विजसनम पष्ठयष्टमीअमावास्या कृष्णपक्षे त्रयोदशी। एताः परयुताः पूज्याः पराः पूर्वण संयुताः' इति । यनु व्याघ्रः खर्वो दर्पस्तथा हिंमा त्रिविधं तिथिलक्षणम् । खर्वदोपरोपज्योहिंसास्यातपूर्वकालिकी'इति॥ खर्वः साम्यम, दो वृद्धिः, तयोःपरा । हिंसा क्षयस्तत्र पूर्वेत्यर्थः ॥ एतच्छ्राद्धादिविषयमा द्वितीयादिषु युग्मानां पूज्यता नियमादिषु । एकोद्दिष्टादिवृद्ध्यादौ हासवृद्धयादिचोदना' इति व्यासोनेः ॥ नियमादिषु बतदानादिदैवकर्मसु। एकोद्दिष्टादितिथेबद्ध्या दावित्यर्थः॥ कर्मकालव्याप्त्यावे तु कोपक्रमकालगैव ग्राह्या कर्मापक्रम कालगा तु कृतिभिर्याह्या न युग्मादरः' इति दीपिकोक्तेः ॥यानिनु यांतिथि समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः। सा तिथिः सकलाज्ञेया दानाध्ययनक मसु'। इत्यादीनि॥तानि त्रिमुहूर्त्तादिस्तुतिरितिनिर्णयशैली ॥अथैकाक्तम॥ तत्कालःपाझे मध्याह्नव्यापिनीयाह्याएकाते सदा तिथिः' इति ॥मध्याह्नश्च पञ्चधाविजक्तदिनतृतीयांशः ॥ तेनयद्यपिद्वादशदण्डानन्तरं प्राप्यते तथापि, 'दिनार्धममयेतीते भुज्यने नियमेन यत् । एकाक्तमिति प्रोक्तमतस्ततस्या द्दिवैवहि'इति स्कान्दोक्तेः षोडशमतदशादिदण्डौ मुख्यः कालः॥ दीपिका यांतु मध्यान्हान्त्यदले त्रिभागदिवसेस्यादेकाक्तम'इति॥ततःमूर्यास्तपर्यन्तः गौणः । 'दिवैवहि' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्त्येतत्परत्वात् ।। अत्र पूर्वद्याप्तिः पेरगुरु यााप्तिः तदभावशिव्याप्तिः। तत्रापि साम्यं वैषम्यंचेति षट्पक्षाः तत्राययोरसंदेह एव । तृतीये तु पूर्वन्हि गौणमुख्यप्राप्तेः सत्त्वातपूर्वेति माधवः,युग्मवाक्यान्निर्णय इति हेमाद्रिः । चतुर्थपक्षे पूर्वैव गौणकालव्यानेः सत्वात् । वैषम्येणांशव्यानौ याधिका सा ग्राह्या । साम्ये पूर्वा ॥ अयं च १ 'यो यस्य विहितः कालः कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमाना भवेदनं नोज्झितोपक्रमेण तु' इति बौधायन वाक्याच' इति टीका॥२-संध्याभोजननिषेयस्य रागप्राप्तभोजनपरतये हाप्रवृत्तेः इति टीका ॥

·१८ निर्णयसिन्धौ- [प०१ स्वतन्त्रैकभक्तनिर्णयः । अन्याङ्गेउपवासप्रतिनिधौ तदनुसारेण निर्णयः ॥ अथ नतम् । तच्च दिनानशनपूर्वरात्रिभोजनम् ॥ तत्र प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या । प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिनक्तवते सदा'इति वत्सोक्तेः । प्रदोषस्तु 'त्रिमुहूर्त प्रदोषः स्यादानावस्तं गते सति। नक्तं तत्र तु कर्त्तव्यमिति शास्त्रवि- निश्चयः' इति मदनरत्ने व्यासोक्तेः।तत्रापि त्रिदण्डोत्तरं कार्यम् सायंसंध्या विघटिका अस्तादुपरि भास्वतः' इति स्कांदोक्तेः दण्डत्रयस्य संध्यात्वात् तत्र 'चत्वारीमानि कर्माणि संध्यायां परिवर्जयेत् । आहारं मैथुनं निद्रां स्वाध्यायं च चतुर्थकम् इति ॥ मार्कडेयेन भोजननिषेधात् ॥ 'मुहूनिं दिनं नक्तं प्रवदन्ति मनीषिणः। नक्षत्रदर्शनान्नक्तमहं मन्ये गणाधिप । इति माधवीये भविष्योक्तेश्च ॥ गौडास्तु प्रदोषोस्तमयादूचं घटिकाद्वयमि- प्यते' । इति वत्सोक्तः प्रदोषः संध्या च दिनरात्र्योः संधी मुहूर्तः। 'अर्धा- स्तमया संध्या व्यक्तीभूता न तारका यावत् । तेजः परिहानिवशादानो- दियं यावत्'इति वराहोक्तरित्याहुः॥ तन्न । अस्य संध्यावन्दनानध्याया- दिपरत्वात् ॥ अतएव तत्र खण्डमण्डलस्य संध्यात्वमुक्तं विज्ञानेश्वरेण ॥ यच्च मदरत्ने-नक्तस्यवैधत्वाद्रागप्राप्तनोजनगोचरो निषेध इत्युक्तम् ॥तन्न विधनिषेधाविरोधात् ॥ अन्यथा कपिञ्जलानित्यत्र त्रिायाधिकानां हिंसनं स्यात् ॥ सायंकाले ननं तु दिनये प्रदोषस्पर्श ज्ञेयम् । 'अतथात्वे परत्र स्यादस्तादग्यतो हि सा' इतिजावालिवचनात् । प्रदोषव्यापिनी नस्या- दिवा नक्तं विधीयते। आत्मनो द्विगुणा छाया मन्दीभवति भास्करे। तन्नक्तं नक्तमित्याहुर्न नक्तं निशि भोजनम्' इति स्कान्दाच्च ॥ यत्यादीनामपि मायान्ह · नक्तं निशायां कुर्वीत गृहस्थो विधिसंयुतः। यतिश्च विधवा चैव कुर्यात्नत्सदिवाकरम्' इति तंत्रवस्मृत्यन्तरात् ॥ इदमपुत्रविधुरोपलक्षणम्॥ पुत्रवतस्तु रात्रावेव ॥ 'अनाश्रमोप्याश्रमी स्यादपत्नीकोपि पुत्रवान् ' इति १ 'तिथियथोपवासे स्यादेकमनपि सा तथा' इति सौमन्तवमपिउपवासप्रतिनिध्ये कभक्तपरम् इति टीका ॥

·प०१] व्रतपरिभाषा। संग्रहोक्तः ॥ सौरनक्तं तु दिवैव त्रिमुहूर्तस्पृगेवालि निशि नक्तनिर्णयः चैतावती तिथिः । तस्यां सौरं भवेन्नक्तमहन्येवतु भोजनम्' इति सुमन्तूक्तेः॥हरिनक्ते विशेषः कालादर्श स्कान्दे ' उदयस्था सदा पूज्या हरिनक्तवते तिथिः'इति ॥ अन्यनक्तं तु संक्रान्त्यादावपि रात्रा वेव । निषेधस्य रागप्राप्तभोजनगोचरत्वेन वैधाबाधकत्वात् ॥ दिनद्वय व्याप्तोपरा 'उभयोर्यदि वा तिथ्योः प्रदोषव्यापिनी तिथिः । तत्रोत्तरत्र नक्तं स्यादुभयत्रापिसा यतः' इति कालादर्शे जाबालिवचनात् ॥अन्यपक्षेषुएक अक्तवन्निर्णयः ॥ अत्र विशेषो मदनरत्ने गारुडे 'हविष्यभोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम् । अग्निकार्यमधःशय्यां नक्तमोजी षडाचरेत् ॥ अनि कार्य व्याहृतिहोमः॥इति नक्तम्॥अयाचिते तु विशेषवचनाभावात् पक्षे उप वासे प्राप्ते उपवासवन्निर्णयः ॥ अथ नक्षत्रव्रतकालनिर्णयः ॥ विष्णुधर्म 'उपाषितव्यं नक्षत्रं यस्मिन्नस्तमियादविः । युज्यते यत्र वा ताग निशीथे शनिना सह'इति ॥ माधवीये स्कान्दे 'तत्रैवोपवसेदृक्षे यन्निशीथादधो भवेत् । उपवासे यदक्षं स्यात्तद्धि नक्तकाक्तयोः॥अथ व्रतपरिभाषाः॥तत्रा- धिकारिणो मदनरत्नेभविष्ये 'अननयस्तु ये विप्रास्तेषां श्रेयो विधीयते । व्रतोपवासनियमैर्नानादानस्तथानृप' ॥अनग्निग्रहणमुपवासविषयम् । अतएव देवलः 'आहितामिरनडांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः। अनन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्धिरनश्नताम्॥एकादश्यादौ तु वचनाद्भवतीति वक्ष्यामः॥शूद्रस्याप्य धिकारः-शूद्रोवर्णश्चतुर्थीपि वर्णत्वाद्धर्ममर्हतिवेदमन्त्रस्वधास्वाहावषट्कारा दिभिर्विना' इतिव्यासोक्तेः॥ प्राच्यास्तु वैश्यशूद्रयोगित्राधिकोपवासनि पेधः । वैश्याःशूद्राश्चयेमोहादुपवासं प्रकुर्वते। त्रिरात्रं पंचरात्रंवातेषां व्यष्टिर्न विद्यते। चतुर्थभक्तक्षपणंवैश्ये शूद्रे विधीयते । त्रिरात्रंतुन धर्म विहितं ब्रह्मवा- दिभिः॥इतिहेमाद्रौवचनादित्याहुः॥यावदुक्तनिषेधइत्यन्ये ।तत्त्वंतनिर्मूलमि १ 'एकभक्तायाचितयोर्या विंशतिघटिकावधिः। सा तिथिः सकला ज्ञेया नक्ते सायान्ह संगता' इतिविशेषवचनानिर्णय इतिमयूखे।। भृत्यभार्यादिभ्योपि न याचितव्यमित्यन्यत्र विस्तरः ॥

·२० निर्णयसिन्धौ- [प०१ ति प्रकरणान्महातपोविषय इति युक्तम्॥एवं स्त्रीणामपि । यनुस्कान्दे-'ना स्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम् । भर्तृशुश्रूषयैवैता लोकानिष्टान् व्रजन्ति हि। यद्दवेत्यो यच्चीपत्रादिकेश्यः कुर्याद्भात्यर्चनंसत्क्रियांचातस्या धं वै सा फलं नान्यचित्तानारी सुंक्त भर्तृशुश्रूषयैव' । आदित्यपुराणे-'नारी खल्वननुज्ञाता अर्का वापि सुतेन वा । विफलं तद्भवेत्तस्या यत्कगेत्यौलदेहि कम्' इति । और्ध्वदेहिकं पारलौकिकम् तत्रननुज्ञाविषयम् । 'भार्या पत्यु मतनैव व्रतादीनाचरेत्सदा' इति कात्यायनोक्नेः ॥ अत्र विशेषा हरिवंशे स्नानं च कार्य शिरसस्ततः फलमवाप्नुयात्।स्नात्वा स्त्री प्रातरुत्थाय पति विज्ञापयेत्सती' ॥ तथा-'गृहीत्वौदुम्बरं पात्रं सकुशं साक्षतं तथा । गोशङ्ग दक्षिणं सिक्का प्रगृण्हीयाच तज्जलम्' । औदुम्बरं ताम्रमयम् । ततो भर्तुः सती दद्यात्स्नातस्य प्रयतस्य च।आत्मनश्वाभिषेक्तव्यं ततः शिरमितज्जलम्। उपवामेषु कर्नव्यमेतद्धि ब्रतकेषु च' इति। मर्वव्रतेषु मंकल्पविधिश्चभारते। गृहीत्वादुम्बरं पात्रं वारिपूर्णमुदंमुखः । उपवामं तु गृण्हीयायदा संकल्पये बुधः' ॥ हस्तेनैवेत्यर्थः ॥ अथ व्रतारम्भकालः ॥ मदनरत्नेगार्ग्यः-अ स्तगे च गुरौ शुक्र बाले वृद्धे मलिम्लुचे। उद्यापनमुपारम्भं व्रतानां नैव कार येत्'॥ रत्नमालायाम्-'सोममौम्यगुरुशुक्रवासराःसर्वकर्मसु भवन्ति सिद्धि दाः । भानुभौमशनिवासगेषु च प्रोक्तमेव खलु कर्म सिध्यति' ॥ तथा-वि रुद्धसंज्ञा इह ये च योगास्तेपामनिष्टःखलु पाद आयः । सवैधृतिस्तु व्यति पातनामा सर्वोप्यरिष्टः परिघस्य चार्धम्।तिम्रस्तु योगे प्रथमे सवज्र व्याघात संज्ञे नवपंचशूले । गण्डेऽतिगण्ड च पडव नाड्यः शुभेपु कार्येषु विवर्जनी याः॥ संग्रह-कृष्णेमिदिशयोरूर्व सप्तमीजूतयारधः। शक्ल बंदेशयोरूर्व भद्रा प्राग्बसुपर्णयोः ॥ श्रीपतिः-नसिद्धिमायातिकतं च विष्टयां विषा रिघातादिकमत्रमिद्धम्' ॥ व्यवहारसमुच्चये-दशम्यामष्टम्यां प्रथमघटिका पञ्चकपरं हरियोसतम्यां द्विदशघटिकान्ते विघटिकम् । तृतीयाराका यां खयमघटिकाभ्यः परभवं शुभं विष्टेः पुच्छं शिवतिथिचतुर्यास्तुविरमे।

·प०१] व्रतपरिभाषा। व्रतारम्भ- तत्रैव-सर्पिणी तु सिते पक्षे कृष्ण चैवतुवृश्चिकी।सर्पिण्यास्तु निर्णयः मुखं त्याज्यं वृश्चिक्याः पुच्छमेव च ॥ माधवीये-'विष्टिर्य दाहांन तिथरपराधजातापूर्वार्धजा निशितदा शुभदाच पुच्छे ॥ ब्रह्मयामले-दिनभद्रा यदा रात्रौ रात्रिसदा यदा दिवा । न त्याज्या शुभ कार्यषु प्राहुरवं पुरातनाः ॥ श्रीपतिः--पट्पोष्णता द्वादश शांकराच्च पौरंद रादानि नव क्रमेण । पूर्वार्धमध्यापरभागयुञ्जिचिरंतनैज्योतिषिकैः स्मृतानि' व्रतारम्भे च विशेषो मदनरत्ने सत्यव्रतेनोक्तः-उदयस्था तिथिर्या हि न भवेदिनमध्यभाक् । सा खण्डा न व्रतानां स्यादरम्भश्व समापनम्' इति ॥ देवल:-'अनुक्त्वा प्रातराहारं स्नात्वाचम्य समाहितः । मर्याय देवताभ्यः निवेद्य व्रतमाचरेत् ॥ मदनरत्ने भविष्य-क्षमा सत्यं दया दानं शौच मिद्रियनिग्रहः । देवपूजामिहवनं संतोषः स्तेयवर्जनम् । सर्वव्रतप्वयं धर्मः सा मान्यो दशधा स्मृतः॥ अग्रिहोमस्तदेवत्यः, व्यान्दतिहोमो बति वर्धमानः यत्तु तेनोक्तम्-सर्वपदमतत्पुराणोक्तकृतव्रतपरम् । व्रतान्तरे तु विध्यन्तरस त्त्वेहामोऽन्यथान । अतएवैकादश्यां शिष्टानां होमानाचरणमिति तन्न । जपो होमश्च' इति वक्ष्यमाणैकवाक्यत्वेनास्य काम्यव्रतसमातिपरत्वात्॥ तत्त्वंतु मानदश्यस्य पशुमित्रविन्दादिप्रकरणस्थेनेव तत्तद्रतविशेषहोमविधिभिरस्यो पसंहार इति ॥ विष्णुधर्मे-तज्जप्यजपनं ध्यानं तत्कथाश्रवणादिकम्। तद चनंच तन्नामकीर्तनश्रवणादयः। उपवासकतामत गुणाः प्रोक्ता मनीषिभिः॥ कोमे-'बहिर्गामान्त्यजान्मृति पतितं च रजस्वलाम् । न स्पृशेन्नाभिनाषेत नेक्षेत व्रतवासरे' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये अग्निपुराणे--स्नात्वा व्रतवता सर्वत्र तेषु व्रतमूर्तयः । पूज्याः सुवर्णमय्याद्याः शतया वै अमिशायिना । जपो हो मश्च सामान्यं व्रतान्ते दानमेव च । चतुर्विंशत् द्वादश वा पञ्च वा त्रय एव वा। विप्रा भोज्या यथाशक्ति तेश्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ अत्र विप्रा इति पुंल्लिङ्गनिर्देशात् पुमांस एव भोज्याः । नतु स्त्रियः ॥ एवं सहस्रभोजनादाव १ उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह।।उपावाप्तः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः' इति तल्लक्षणमुपनिषाद। " ·, २२ निर्णयसिन्धौ-- [प०१ पि। विरूपैकशेषस्य प्रमाणान्तरं विनाऽयुक्तत्वात् ॥ अतएव 'द्वयोर्यजमा नयोःप्रतिपदं कुर्यातबहुल्यो यजमानत्यः'इत्यादौविरूपैकशेषायोगात्पत्न्य- भिप्रायं द्वित्वं बहुत्वं वा नसंभवतीत्युक्तमाचार्यैः । पार्थसारथिना च ॥ एतनैकस्य ब्राह्मणस्यावृत्या भोजनं परास्त।बहुत्वस्यैकपदश्रुत्याबाह्मणान्वि तत्वेन भोजनान्वयाभावादित्यन्यत्रविस्तरः॥शूद्रस्य तु प्रतिष्ठादिवद्विप्रद्वारा व्याहृतिहोम इति वर्धमानः ॥ व्रतमूर्तयो व्रतदेवताप्रतिमाः ॥ प्रतिमास्व रूपं च मदनरत्ने भविष्ये 'अनुक्तद्रव्यतत्संख्यादेवताप्रतिमा नृपं । सौवर्णी राजती ताम्री वृक्षजा मानिकी तथा । चित्रजा पिष्टलेखोत्था निजविनानुरूपतः । आमापातपलपर्यन्तंकर्तव्याशाम्यवर्जितैः । तत्रैव ब्राह्मे 'आज्यं द्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते । मन्त्रस्य देवतायाश्च प्रजा- पतिरिति स्थितिः' ॥ मन्त्रानुक्तौ समस्तव्याहृतिरूपो मन्त्रः प्रजापतिश्च देवतेति कल्पतरुः । वर्धमानधृतदेवीपुराणे होमो ग्रहादिपूजायां शत- मष्टाधिकं भवेत् ॥ अष्टाविंशतिरष्टौ वा यथापानि विधीयते ॥मदनरत्ने 'अनुक्तसंख्या यत्र म्याच्छतमष्टोनरंशतम्' ॥ वर्धमानधृतवृद्धशात तपः उपवास द्विजः कृत्वा ततो ब्राह्मणभोजनम् । कुर्यात्नेनास्य सगुण उप वासोऽभिजायते' ॥ व्रताधापनानुक्तौ पृथ्वीचन्द्रोदयेनन्दिपुराणे 'कुर्यादु यापनं तस्य समाप्तौ यदुदीरितम्। उद्यापनं विना यत्तु तद्रतं निष्फलं भवेत्। यदिचोद्यापनं नोक्तं व्रतानुगुणतश्चरेत् । वित्तानुसारतो दद्यादनुक्तोयापने व ते । गाश्चैव काञ्चनं दद्याद्रतस्य परिपूर्तये' ॥ अशक्तौ नारदीये 'सर्वेषा मप्यलाने तु यथोक्तकरणं विना । विप्रवाक्यं स्मृतं शुद्धं व्रतस्य परिपतये । यथा विप्रवचो यस्तु गृहाति मनुजः शुभम्। अदत्वा दक्षिणां पापः सयाति नरकंध्रुवम् ' ॥भारते 'वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणा । सर्वत्र तु मयो द्दिष्टा भूमिर्गावोऽथ काञ्चनम् ॥ वैजवापः शिवनेत्रोद्भवं यस्मादजतं पितृव छभम् । अमंगलं तयत्नेन देवकार्येषु वर्जयेत् ॥टोडरानन्दे देवीपुराणेवते च तीर्थेऽध्ययने श्राद्धेपि च विशेषतः परान्नभोजनादेवि यस्यान्नं तस्य तत्फ .. -- , ·प०१] व्रतपरिभाषा। तु लम्' ॥ पृथ्वीचंद्रोदयेऽग्निपुराणे नित्यस्नायी मिताहारो गुरुदेवद्विजार्च कः । क्षारं क्षौरं च लवणं मधु मांसं च वर्जयेत्'। क्षारास्तु तत्रैवोक्ताःति लमुद्रादृते शैव्यं सस्ये गोधूमकोद्रवौ । धान्यकं देवधान्यं च शमीधान्यं तथै क्षवम् । स्विन्नधान्यं तथा पण्यं मूलं क्षारगणःस्मृतः' ॥ गोधूमानां तु तत्रैव प्रतिप्रसवः 'व्रीहिषष्टिकमुद्गाश्च कलायः सतिलंपयः । श्यामाकाश्चैव नीवारा गोधूमाया व्रते हिताः' ॥ कुष्मांडालाचुवा कपालंकीज्योत्स्निकास्त्यजे द । चतुर्भेक्षं सक्तुकणाः शाकंदधिघृतं मधु । श्यामाकाःशालिनीवारायाव कं मूलतन्दुलम् । हविष्यवतनक्कादावग्निकार्यादिके हितम् । मधु मांग विहा यान्यदते वा हितमीरितम्' इति ॥ शमीधान्यं माषादि । पालंकीमध्यदेशे ( पोई ) इति प्रसिद्धा । ज्योत्स्निका कोशातकीमिताक्षरायां गौतमःच तुर्भेक्षसक्तकणयावकशाकपयोदधिवृतमूलफलोदकानिहवींष्युत्तरोत्तरंप्रशस्ता नि पयो दधि घृतं च गव्यम्' इति ॥ अन्ये च विशेषा एकादशीचातुर्मा स्यादिप्रकरणे वक्ष्यन्ते ॥ गृहीतव्रतत्यागे तु मदनरत्ने छागलेयः। पू व व्रतं गृहीत्वा यो ना चरेत्काममोहितः । जीवन भवति चण्डालो मृतःश्वा चाभिजायते' ॥ तत्रप्रायश्चिनमुक्तं पृथ्वीचन्द्रोदयेअग्निगारुडपुराणयोः। क्रोधात्प्रमादालोनाद्वा व्रतभङ्गोभवेद्यदि । दिनत्रयं न भुञ्जीत मुंडनंशिरसो थवा' इति ॥ प्रायश्चित्तस्नानादतिकान्तव्रतानुष्ठानंनास्तीति गम्बत ॥ यत्तु 'प्रायश्चित्तं ततः कृत्वापुनरेव व्रती भवेत् ।' इति वचनात् यच्चातिकांत मपि व्रतं कार्यमेवेति शूलपाणिः तन्मध्ये लोपे वतशेषसत्वे ज्ञेयम् ॥ एतच्च शक्तविषयम् ॥अशक्तौतुकालहेमाद्रौ पुराणान्तरे 'उपवासासमर्थ श्वेदेकं विप्रं तु भोजयेत् । तावद्धनादि वा दद्याद्भुक्तस्य द्विगुणं तथा । सह खसंमितां देवीं जपेद्वा प्राणसंयमान ॥ कुर्याद्वादशसंख्याकान्यथाशक्त्य तुरो नरः 'इति ॥ शुद्धितत्त्वे मात्स्ये' उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजन मिष्यते ॥ मदनरत्ने वायवीये 'द्रव्यदातोपवासस्य फलं प्रामोत्यसंश ·-- २४ निर्णयसिन्धौ- [प०१ यम्' ॥ तथापराके देवलः 'ब्रह्मचर्यतथा शौच सत्यमामिषवर्जनम् । व्रते प्वेतानिचत्वारि वरिष्टानीतिनिश्चयः ॥ मात्स्येतस्मात्कृतोपवासेनस्नानम श्यङ्गपूर्वकम् । वर्जनीयं प्रयत्नेन रूपन्नं तत्परं नृप' ॥ अन्ये च निय मास्तत्र तत्रान्वेषणीयाः ॥ अथ स्त्रीव्रतेषु विशेष उच्यते । तत्र हेमाद्रौ व्रतकाण्डेगारुडे गन्धालंकारताम्बलपुष्पमालानुलेपनम्।उपवासे न दुष्यन्ति दन्तधावनमअनम'इति ॥ इदं च सार्तृकोपवासविषयम् । 'अञ्जनं च सता म्बूलं कुंकुमं रक्तवाससी।धारयेत्मोपवासापि अवैधव्यकरंयतः। विधवा यति मार्गण कुमारी वा यहच्छया' इति तत्रवै भविष्योक्तेः॥ तथा विष्णुधर्म सर्वपु तृपवासेषु पुमान्वाथसुवासिनी।धारयेद्रक्तवस्त्राणि कुसुमानि मितानि च । विधवा शुक्रवसनमकमेव हि धारयेत्'। मनुरपि पुष्पालंकारवस्त्राणि गन्धधृपानुलेपनम् । उपवासे न दुप्यन्ति दन्तधावनमञ्जनम्॥ मदनरत्ने व्यासः ‘दन्तधावनपुष्पादि व्रतष्वम्या न दुष्यति'इति ॥ यद्यपीदं सर्वोपवास विषयं प्रतीयते. तथापि शिष्टाचारासौभाग्याद्यर्थ क्रियमाणनवगविगत्रा ग्रुपवासविषयमेव । नत्वकादश्यादिविषयम् ॥ 'असकजलपानाच महत्ता म्बुलचर्वणात् । उपवासः प्रणश्येत दिवास्वापाच्च मैथुनात्'इत्यपराकें देव- लेन तन्निषेधात् ॥ नचास्य पुंविषयत्वन सावकाशत्वात स्त्रीणां ताम्बूलादि प्रामोतीति वाच्यम्।ताम्बलादिप्रापकस्यैवैकादशीतविषयत्वेन वपरीत्यस्या पि सुवचत्वात् ॥ यत्नुहरिवंशे अञ्जनं रोचनं चैव गन्धासुमनसस्तथा । व्रते चापवासे च नित्यमव विवर्जयत् । शिरसोन्यञ्जनं सौम्ये नैवमेतत्पश- स्यते । न पादयान गात्रम्य स्नहनति स्थितिः स्मता'इति. तत्रैवोक्तपुण्यक व्रतविषयं नतु सर्वत्र पूर्वानविगंधादिति मदनरत्ने उक्तम् ॥ तत्रैव 'अश्रुप्रपातो रोषश्च कलहस्य कृतिस्तथा। उपवासाद्रतादापि सद्यो अंशय १'स्त्रीणां तु प्रक्षणात्स्पर्शात्ताभिःसंकथनादपि।विपद्यते ब्रह्मचर्य स्वदारेप्वृतुसंगमात् ।। २ 'आमिषतिपानीयंगोवर्जक्षारमामिषम् ॥ ममरमामिपंसस्येफलेजम्बीरमामिषम् ॥ आमिषशुक्तिकाचूणमारनाल तथामिषम इतिस्मृत्यतरोक्तंच । ३ 'स्मरणंकीर्तनकलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम ॥ संकल्पोध्यवसायश्चक्रियानिवृत्तिरेवच॥ एतन्मैथुनमष्टांग प्रवदन्ति मनीषिणः॥

·प०१] व्रतपरितापा। २५ तिस्त्रियम्'॥ स्त्रियमित्युपलक्षणम् । मदनरत्ने शिवधर्मे दानव्रतानि नियमा ज्ञान ध्यान हुत जपः। यत्नेनापि कृतं सर्व क्राधितस्य वृथा गवत् ॥ अथ सूतका निर्णयः । तत्र शायरत्याशौचयोः सर्वस्मातकर्मनिवृत्तिर्निबं- न्धेषु स्पष्टैव ॥ गौडास्तु शौचादावपि तामाहुः। जानूवं क्षतजे जाते नित्य- कर्म न चाचरेत् । नैमित्तिकं च तदधःयवदको न वाचरेत् । लोतक च समुत्पन्ने ज्वरकर्मणि मैथुने । धूमोद्वारे तथा वान्तौ नित्यकर्माणि संत्यजत द्रव्ये भुक्ने त्वजीर्णे च नैव भुक्त्वापि किंचनाकर्म कुर्यान्नरो नित्यंसूतकेमृतके तथा'इति कालिकापुराणात् ॥ वस्तुतस्तु पूर्व देवीपूजोपक्रमानन्मात्रवि- षयत्वमस्येति युक्तं प्रतीमः।तथा हेमाद्रौ पानेगर्भिणीसूतिकादिश्च कुमारी वाथ रोहिणी । यदाशुद्धा तदान्येन कारयेत्प्रयता स्वयम्'इति ॥ पुंसो- प्येष विधिः । लिङ्गस्याविवक्षितत्वात् ॥ तेन यस्मिन्बते यत्पूजायुक्तं तद- न्येन कारयेत् । शारीरनियमान्स्वयं कुर्यात्' इति हेमाद्रिाचख्यौ ॥ न व्रतिनां व्रते' इति विष्णूक्तेश्च ॥आरम्भस्तु नभवत्येव ॥शुद्धितत्त्वे विष्णुः 'बहुकालिकसंकल्पो गृहीतश्च पुरा यदि । सूतक मृतके चैव व्रतं तन्नै व दुष्यति' ॥ एतत्काम्यपरम् । नित्यंत्वनारब्धमपि कार्यमिति गौडाः॥ मदनरत्ने ' पूर्वसंकल्पितं यच्च व्रतं सुनियतवतैः । तत्कर्त्तव्यं नरैः शुद्ध दानार्चनविवर्जितम् ' ॥ माधवीये कौम · काम्योपवासे प्रक्रान्ते त्वन्तरा मृतसूतके । तत्र काम्यं व्रतं कुर्यादानार्चनविवर्जितम्' इति ॥ एतेन साधिका राद्रताङ्गदेवपूजादि कार्यमिति वर्धमानोक्तिः पराम्ता ॥ प्रारब्धं पूजादि का र्यमेव ॥ नवरात्रे तु तत्रैव विशेषं वक्ष्यामः ॥ एवं रजस्वलापि ॥ यत्तु सत्यव्रतः 'प्रारब्धदीर्घतपसां नारीणां यद्रजो भवेत् । न तत्रापि व्रतस्य स्यादुपरोधः कथंचन'इति ॥ तत्प्रतिनिधिना कारयेदित्येतत्परम् ॥ तदुक्तं मदनरत्ने मात्स्ये-'अन्तरातुरजोयोगेपूजामन्येन कारयेत् ॥ इति।प्रतिनि धयश्चनिर्णयामृते पैठीनसिः-आर्यापत्युवतं कुर्याद्भार्यायाश्च पतिव्रतम् । असामर्थ्य परस्ताभ्यां व्रतभङ्गो न जायते'॥ स्कान्देपि-'पुत्रं वा विनयोपेतं ·२६ निर्णयसिन्धौ- [प०१ भगिनीं भातरं तथा । एषामभाव एवान्यं ब्राह्मणं वा नियोजयेत् ॥ कात्यायनः-पितृमातृवातृपतिगुर्वर्थ च विशेषतः। उपवासं प्रकुर्वाणः पुण्यं शतगुणं लोत । मातामहादीनुद्दिश्य एकादश्यामुपोषणे । कते ते तु फलं विप्राः समयं समवाप्नुयुः' ॥ मदनरत्ने प्रभासखण्डे-'भर्ता पुत्रः पुरोधाश्च भाता पत्नी मखापि च । यात्रायां धर्मकार्येषु जायन्ते प्रतिहस्तकाः। एभिः कृतं महादेवि स्वयमेव कृतं भवेत् ॥ तत्रैव वायवीये-'स्वयं कर्तुमशक्तश्चेत्कारयेत पुरोधसा' ॥ इदं च सर्ववर्णसाधारणम् अविशेषात् ॥ यत्नु कश्चिन्महोक्ष आह-शूद्रस्य ब्राह्मणादिरेव प्रतिनिधियुक्तो न शूद्रः 'जपस्तपस्तीर्थसेवा प्रवज्या मन्त्रसाधनम् । विप्रैः संपादितं यस्य संपन्नं तस्य तत्फलम्'इति मरीचिवचनात्' इति तत्तुच्छम् । प्रव्रज्यादीनां शूद्रे ऽसंभवात् विषये प्रायदर्शनात्'इतिन्यायेनास्य ब्राह्मणादिगोचरत्वात्॥ यदापि उपवासो व्रतं होमस्तीर्थस्नानजपादिकम्'इति पूर्वार्द्ध पाठस्तदापि स एषदोषः 'स्त्रीशूद्रपतनानिपट'इतिमानवीयेजपनिषेधात् ॥वस्तुतस्तु संपूर्णता वाचनमात्रमत्रोच्यत इति प्रतिनिधेः का वार्नत्यलम् ॥ अत्र विशेषमाह त्रि काण्डमण्डनः-काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके च मः। काम्येप्यु पक्रमादूर्वकेचित्प्रतिनिधिविदुः । नस्यातप्रतिनिधिर्मन्त्रस्यामिदेवाग्निकर्मसु। सदशकालयोर्नास्ति नारणरांगग्व मा । नापि प्रांतांनधातव्यं निषिद्धं वस्तु कुत्रचित्' ॥ हिरण्यकशिमूत्रपि-'न स्वामित्वम्य भार्यायाः पुत्रस्य देश स्य कालस्यानर्देवतायाः कर्मणः शब्दम्य च प्रतिनिधिविद्यते'इति ॥ अथ व्रतादिसंनिपाते निर्णयः । तत्र तिथिद्वयसंनिपाते तत्रोक्तं दानहोमादिक्रमे णानुष्ठेयम् । अविरोधात॥ इदं पूर्वारब्धेष्वेव ॥ एकमध्येन्यकाम्यकारम्भ स्तु नभवत्येव गुणफलाहते यस्य यज्ञे प्रततेन्तरा यज्ञस्तायते यज्ञं निर्कतिर्नु हाति' इति राणकधृतश्रुतेः । यज्ञः व्रतादिकर्ममात्रम्। अनंगेन व्यवधान दोषस्य सर्वत्र साम्यात ॥ शिष्टास्तु माधकार्तिकस्नानादिमध्ये लक्षहोमतुला १ एतदारभ्य 'न तु काम्यमध्ये' इत्यन्तः पाठो व्याख्यान्तर्गतः केनचित्प्राक्षिप्तः ॥

·प०१] व्रतपरिभाषा-प्रतिपनिर्णयः। २७ भारतश्रवणाद्याचरन्ति तन्नित्यमध्ये नतु काम्यमध्ये । यत्र तु नक्तैकाक्तादौ विरोधस्तत्र प्राथम्यादेकभक्तं कार्यम् ॥ नक्तं तु परेयुस्तत्तिथी गौणकाले कार्यम्॥समकालीनविरुद्धव्रतादौ त्वेकं स्वयं कृत्वान्यद्भार्यादिना कारयेदिति माधवः । यत्र तु शिवराज्यादौ तिथिमध्ये पारणयाऽन्हि भोजनं प्राप्तं । भूताष्टम्योर्दिवा भुक्त्वा रात्रौ भुक्त्वा च पर्वणि।एकादश्यामहोगत्रं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्' इति तन्निषेधश्च । तत्र पारणाया वैधत्वाद्दिवैव भोजनम् निषेधस्तु रागातभोजनविषयः ॥ एवमष्टम्यादिनक्तवते संक्रान्त्यादौ रवौ संकष्ट चतुर्था च रात्रौ भोजनम् ॥ यत्र त्वष्टम्यादौ दिवा जिनिषेधः,संक्र- मेच रात्राविति निषेधद्वयं ॥ तत्रोपवास एव कार्यः ॥ यद्यपि पुत्रिण उपवासो निषिद्धः । तथापि उपवासनिषेधे तु भक्ष्यं किंचितप्रकल्पयेत्'इतिवचनातिक- चिदक्षयित्वोपवामः कार्यः ॥चान्द्रायणमध्ये एकादश्यादौ तु भोजनकार्यमे- व । चान्द्रायणस्य काम्यत्वेन नित्यबाधकत्वात् । अबाधेनगत्यसंभवाच्च । एकादश्यामकान्तरोपवासादिपारणायां जलपारणां कृत्वोपवसेत् । 'आपो वा अशितमनशितंच' इति श्रुतेः ॥ एवं द्वादश्यां मासोपवासश्राद्धप्रदोषादिषु ज्ञेयम् ॥ एवं काम्यनैमित्तिकनित्यत्वादिकृतं बलाबलं स्वयमृह्यमिति दिक्॥ इति कमलाकरभट्टकते निर्णयसिन्धौ व्रतपरिभाषा समाता ॥ अथ प्रतिपदादिनिर्णयः।।शुक्प्रतिपदपराहव्यापित्वे पूर्वा ग्राह्या युग्म वाक्यात् प्रतिपत्संमुखीकार्या या भवेदापराहिकी' इति स्कान्दोक्तेः' शुक्ला स्यात्प्रतिपतिथिः प्रथमतश्चेत्सापराहे भवेत् इति दीपिकोक्तेश्च ॥ अप राहश्च पञ्चधा भने दिने चतुर्थी भागः॥ तदभावे सायाह्नव्या प्रतिपनिर्णयः पिनी ग्राह्या । तदसावे तु सायाह्नव्यापिनी परिगृह्यताम्' इति माधवोक्तेः ॥ कृष्णा तु परा । 'कृष्णा तूनरतोखिला'इति दीपिकोक्तेः ॥ 'कृष्णापि पूर्वैव' इत्यनन्तभट्टाः ॥ सर्वतिथिषु वान्युक्तानि मुहूर्तदी पिकायाम् 'कुष्माण्डं बृहतीफलानि लवणं वज्यं तिलाम्लं तथा तैलं चामलकं दिवंप्रवसता शीर्षकपालान्त्रकम्।निष्पावांश्चमसूरिकान् फलमथोवृन्ताकसंज्ञ ·२८ निर्णयसिन्धौ- - [१०१ मधु द्यूतं स्त्रीगमनं कमावप्रतिपदादिष्वेवमाषोडश' ॥ शीर्ष नारिकेलम् । कपालम्अलाबु । आन्त्रं पटोलकम् ॥ भूपालः-'कृष्माण्डं बृहतीक्षारं मूलकं पनसं फलम् । धात्रीशिरः कपालान्त्रं नखचर्मतिलानि च ॥ क्षुर कर्माङ्गनासेवां प्रतिपत्प्रति त्यजेत् ॥ नखं शिंबी । चर्म ममूरिका ॥ 'द्वितीया तु कृष्णा पूर्वा शुक्लोत्तरा' इति हेमाद्रिः ॥ कृष्णा द्वितीयानिर्णयः द्वितीयादिमा पूर्वाण्हे यदि सा सिता तु परतः सर्वा' इतिदीपि कोक्तः। माधवानन्तभट्टमते तु सर्वापि द्वितीया पग । तथाच माधवः पूर्वारसती प्रातः परेद्युत्रिमुहूर्नगा । सा द्वितीया परोपोष्या पूर्वविद्धा ततोन्यथा' इति ॥ तृतीया तु सर्वमते रम्भा व्यतिरिक्ता परैव ॥ तेन युग्मवाक्यं रम्भाव्रतविषयम् गम्भाख्यां वर्जयित्वा तृतीयानि तु तृतीयां द्विजसत्तम । अन्येषु सर्वकार्येषु गणयुक्ता प्रश- र्णयः स्यते' इति ब्रह्मवैवर्तात् ॥ गौरीव्रते तु विशेषमाह माधवः 'मुहूर्त्तमात्रमत्त्वेपि दिन गौरीव्रतं परे । शुद्धादिकायामप्येवं गुणयो गप्रशंसनात्' इति ॥ चतुर्थ्यपि सर्वमते गणेशवतातिरिक्ता परेव । युग्म वाक्यात् । एकादशी तथा षष्ठी अमावास्या चतुर्थिका । उपोष्या पर चतुर्थीनिर्णयः मयुक्ताःपगः पूर्वण संयुताः' इति माधवीये बृहद्वसिष्टोक्तश्च। 'नागचतुर्थी तु मध्याह्नव्यापिनी पञ्चमीयुता च ग्राह्या' इति निर्णयामृते माधवीये चोक्तम् । 'युगं मध्यंदिने यत्र तत्रापोप्य फणीश्वरान। क्षीरेणाप्याय्य पञ्चम्यां पूजयत प्रयतो नरः। विषाणि तस्य नश्यन्ति न तान हिंसन्ति पन्नगाः' इति माधवीये देवलोक्तः ॥ युगं चतुर्थी । पूर्वत्र मध्या हव्याप्ती पूर्वा । अन्यपक्षेषु परैव पञ्चम्यां पूजाक्तः ॥ गणेशवते तृतीयायुत व चतुर्थी । चतुर्थी तु तृतीयायां महापुण्यफलप्रदा । कर्तव्या वतिभिर्वत्स गणनाथसुतोषिणी'इति हेमाद्रौब्रह्मवैवर्तात्॥माधवीये तु गणेशवते मध्या गव्यापिनी मुख्या। 'चतुर्थी गणनाथस्य मातृविद्धा प्रशस्यते । मध्याह्नव्या पिनी चेत्स्यात्परतश्चेत्परेहनि' इति बृहस्पतिवचनात् । प्रातः शुक्लतिलैः ·प.१] चतुर्थी-पञ्चमी-पष्ठीनिर्णयः। २९ स्नात्वा मध्यान्हे पूजयेन्नृप'इति तत्कल्पेभिधानाच्च॥तेन परदिने सत्त्वं परा । अन्यथापूर्वत्युक्तम्।वस्तुतस्तु।यत्र भाद्रशुक्लचतुर्थ्यादी गणेशव्रतविशेषेमध्या ह्न पूजोक्ता तद्विषयाण्येव प्रागुक्तवचनानि नतु सार्वत्रिकाणि ॥ संकष्ट चतु र्थ्यादी बहूनां कर्मकालानां बाधापनः। तेन सर्वत्र गणेशवते पूर्ववति सि द्धम् ॥ संकष्ट चतुर्थी तु चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या॥दिनये सत्वे मातृयोगस्य सत्वात्पूर्वेति केचित् ॥ अन्ये तु दिने मुहूर्नत्रयादिरूपस्य तृतीयायोगस्या नावात् परदिने माधवोक्तमध्याह्नव्यापिसत्त्वात्संपूर्णत्वाच्च परत्याचक्षते ॥ दिनद्वये तदक्षावे तु परैव ॥ गौरीव्रते तु पूर्वैव । · गणेशगौरीबहुलाव्यति रिक्ताः प्रकीर्तिताः । चतुर्थ्यःपञ्चमीविद्धा देवतान्तरयोगतः'इति मदनरत्ने ब्रह्मवैवर्तात्॥पञ्चमी तुमाधवमते सर्वापि पूर्वा चतुर्थीसंयुता कार्या पञ्चमी परया नतु ।दैवे कर्मणि पिये च शुक्लपक्षे तथासिता'इति हारीतोक्ने।हेमा द्रिमते तु कृष्णा पूर्वा मिता पग'कृष्णा पूर्वयुता सिता परयुता स्यात्पञ्चमी' इति दीपिकोक्तः॥ वस्तुतस्तु हारीतोक्तिरुपवासविषया ॥ पतिपत्पञ्च पञ्चमीनिर्णयः मी चैव मावित्री भृतपूर्णिमा । नवमी दशमी व नोपो प्याः परसंयुताः' इति ब्रह्मवैवर्तात् ॥यत्नु पञ्चमी तु प्रकर्त्त व्या पष्ठ्या युक्ता तु नारद' इत्यापस्तम्बीयम् ॥ तत्स्कंदवतपरम् । स्कंदो पवासे स्वीकार्या पञ्चमी परसंयुता' इति वाक्यशेषादिति माधवः ॥ तन्ना गपूजाविषयमित्यनन्तभट्टनिर्णयामृतादयः॥चमत्कारचिन्तामणी च 'पञ्चमी नागपूजायां कार्या षष्ठीसमन्विता । तस्यां तु तुपिता नागाइतरासु चतुर्थिका' इति॥तेन नागपूजादौ परेव॥ यत्तु मदनरत्नदिवोदासीययोः।। 'श्रावणे पञ्चमी शुक्ला संप्रोक्ता नागपञ्चमी॥तां परित्यज्य पञ्चम्यश्चतुर्थीसहि ता हिताः' इति संग्रहोक्तेः गणेशस्कंदयोगाभ्यां क्रमान्नागःशुभाशुनःमित्रा मित्रे तयोः पत्रे नागानामाखुबहिणी' इतिषट्त्रिंशन्मताच श्रावणपंचम्यति पष्टीनिर्णयः रिक्ताया नागपंचम्याश्चतुर्थीयुतत्वमुक्तम्॥ तदुपवासादिविषयम्। पत्रे वाहने षष्ठी सर्वमते स्कंदवतातिरिक्ता परैव । युग्मवाक्या ·३० निर्णयसिन्धौ। [प०१ त्। 'नागविद्धा न कर्त्तव्या षष्ठी चैव कदाचन ' इति स्कान्दाच ॥ निर्ण सप्तमीनिर्णयः यामृते-पष्टी च सप्तमी चैव वारश्चेदंशुमालिनः।योगोयं पद्मको नाम सूर्यकोटिग्रहैः समः ॥सप्तमी पूर्वैव युग्मवाक्यात्। षष्ठ्या युता सप्तमी च कर्त्तव्या तात सर्वदा' इति स्कान्दाच्च॥अष्टमी तु सर्वमते कृष्णा पूर्वा सिता परावतमात्रेष्टमी कृष्णा पूर्वा शुक्लाष्टमी परा'इति माधवो तः॥परयुक्शुक्लाष्टमी पूर्वयुकृष्णा' इति दीपिकोक्तेश्च ॥शिवशक्तयुत्सवे च कृष्णाप्युत्तरा । पक्षद्वयेप्यु नरैव शिवशक्तिमहोत्सर्वे' इति माधवोक्तेः।। दिवोदासीये भविष्ये-'यदा यदा सिताष्टम्यां बुधवारो भवेत् क्वचित् । तदा तदा हि सा ग्राह्या एकभक्ताशने नृप। संध्याकाले तथा चैत्रे प्रसुप्ते च बुधाष्टमीनिर्णयः जनार्दने।बुधाष्टमी न कर्नव्या हंति पुण्यं पुरातनम् ॥अंत्यं पयं हेमाद्रौन धृतम् । नवमी तु सर्वमते पूर्वा।युग्मवाक्यात् 'न कुर्यान्नवमी तात दशम्या तु कदाचन'इति स्कान्दाच्च॥दशमी तु पूर्वा परा च नवमीनिर्णयः इति हेमाद्रिः॥ कृष्णा पूर्वोत्तरा शुक्ला दशम्येव व्यवस्थिता'इति माधवः॥ वस्तुतस्तु मुख्या नवमीयुतैव ग्राह्या । दशमी तुप्रकर्त व्यासदुर्गाद्विजसत्तम'इत्यापस्तम्बोक्तः॥यत्तु-संपूर्णा दशमी दशमीनिर्णयः कार्यापूर्वयापरयाथवा इत्यंगिरसोक्तम्।तन्नवीयुक्ताला औद यिकी ग्राह्येत्येवं नेयम्।अर्थकादशी।तत्रैकादश्युपवासो देधा निषेधपरिपालना एकादशीनिर्णयः त्मको व्रतरूपश्च॥ तत्राद्यः-न शंखेन पिबेत्तोयं न खादत्र्ले मसूकरौ॥ एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि'इति कौर्म देवलायुक्तेः ॥ अग्निपुराणेपि-गृहस्थो ब्रह्मचारीच आहितामिस्तथैव च । एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि' इति ॥ नचात्र पर्युदासेन व्रतविधिः. तद्धेतुव्रतादिशब्दाभावात् ॥वतरूपन्तु ब्रह्मवैवर्ते-'प्राने हरिदिने सम्यग्विधाय नियम निशि । दशम्यामुपवासस्य प्रकुर्याद्वैष्णवं व्रतम्'इति॥ १ 'माधवमतमेव सम्यक् आपस्तम्बवाक्यं तु कृष्णपक्षपरम्'इति टीका।।२पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ॥

·प०१] एकादशीनिर्णयः। ३१ इदं च शिवभक्तादिभिरपि कार्यम् । — वैष्णवो वाथ शैवो वा कुर्यादे कादशीव्रतम्'इति शिवधोक्तः। वैष्णवो वाथ शैवो वा सौरोप्येतत्समाच रेत्' इति सौरपुराणाच ॥ सोपिवेधा नित्यः काम्यश्चा उपोष्यैकादशीनित्यं पक्षयोरुभयोरपि'इति गारुडोक्तेः॥ पक्षे पक्षे चकर्त्तव्यमेकादश्यामुपोषण मइति नारदोक्तेश्च नित्यता ॥ 'यदीच्छेद्विष्णुसायुज्यं श्रियं संततिमात्मनः। एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि' ॥ इति कौर्मादिषु फलश्रुते श्व काम्यता॥उजयैकादशीव्रतं गृहस्थातिरिक्तानामेव नित्यम्॥गृहस्थस्य तु शुक्लायामेव व्रत नित्यं नकृष्णायाम्। एकादश्यां नभुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि॥ वनस्थयतिधर्मायं शुक्लामेव सदा गृही' इति देवलोक्तः ॥ नचानेन निषे धपालनमेव वनस्थयतिविषये उपसंह्रियते, न तु व्रतमिति वाच्यम् । अस्य पर्युदासेन व्रतविधिपरत्वात् । अन्यथा पूर्वोक्ताग्निपुराणवचने निषेधपालने गृहस्थस्याधिकारोक्त्या विरोधःस्यात् ॥ निषेधस्य निवृत्ति मात्रफलत्वेन विशेषानपेक्षणादुपसंहारायोगात् । अभावस्य धर्मत्वाभावाच्च॥ तस्मादनेन सर्वपामेकादशीव्रतविधायिनांसामान्यवाक्यानां वनस्थयतिविषये उपसहारान्न गृहस्थस्य कृष्णायानित्यव्रतप्राप्तः॥कथतर्हि ‘सकात्यामुपवास च कृष्णकादशिवासर । चन्द्रमूर्यग्रहे चैव नकुर्यात्पुत्रवानगृही'इतिनारदा दिवचनेषुकृष्णानिषेधःप्राप्त्यभावादितिचेच्छ्यताम्- ‘शयनीबोधिनीमध्ये याकृष्णकादशीभवेत् । सैवोपोष्या गृहस्थेन नान्या कृष्णा कदाचन' इति पाझे गृहस्थस्य आषाढीकार्तिकीमध्यस्था या कृष्णा विहिता सा पुत्रवतो निषिध्यते ॥ अन्यकृष्णायांतु नविधिः सर्वविधीनां वनस्थयति पूपसंहारावनिषेधःप्राप्त्यभावात् ॥ शयन्यादिवाक्यं त्वपुत्रगृहिगोचरमित्य नन्तभट्टहेमाद्यादिग्रन्थाः।दीपिकापि असितातुशयनीबोधान्तरस्थाप्यथो न स्यात्सात्मैवतोपि' इति ।मदनरत्ने भविष्ये-'यथा शुक्ला तथा कृष्णा द्वादशी मे सदाप्रिया । शुक्लागृहस्थैः कर्त्तव्याभोगसंतानवर्धिनी॥ मुमुक्षुभिस्त १ आत्मवतः पुत्रवत इति टीका ॥

·३२ निर्णयसिन्धौ- [प०१ था कृष्णा न ते तेनोपदार्शता' इति ॥ निषेधपालनकाम्यव्रतं च सर्वकप्णायां सर्वगृहिणां भवत्येव 'पुत्रवांश्च साभार्यश्च बन्धुयुक्तस्तथैव च । उभयोःपक्षयोः काम्यव्रतं कुर्यात्तु वैष्णवम्' इति । नारदोक्तेः॥ एतच्चसर्व कालादर्शे उक्तम् विधवाया वनस्थस्य यतश्चैकादशीद्वय । उपवासो गृहस्थस्य शुक्लायामेव पुत्रिणः । जेनिषेधः कृष्णायां सिद्धिस्तस्य ततो व्रते' इति ॥प्रांच्यास्तु वैष्णवगृहस्थानां कृष्णापि नित्या। नित्यंभक्तिसमायुक्तैनरविष्णुपरायणैः। पक्ष पक्षे च कर्नव्यमेकादश्यामपोषणम् । सपुत्रश्च सभार्यश्च सुजनो भक्तिसं युतः।एकादश्यामुपवंसतपक्षयोरुभयोरपि'इति नारदोक्तरित्याहुः॥ पुत्रशब्द श्थापत्यमात्रवचनः ॥ नारायणवृत्तौ-पुमांसएनमेपुत्राजायेग्न' इत्यत्रापत्य मात्रयाचित्वानः ॥ 'जनयेद्बहुपुत्राणि' इति लिङ्गात् । पौत्री मातामहस्तेन' इति मनुक्तेः । पुच्या अपत्यमित्यर्थे तु 'स्त्रीयोटक्” इति पौत्रेय इत्यापनेः 'पुमानपुत्रो जायते' इतिच ॥ उपवासनिषेधे विशेषो वायवीये उक्त:--'उप वासनिषधे तु भक्ष्यकिंचित्प्रकल्पयेत्॥न दुष्यत्युपवासेन उपवासफलंलोत्'। श्यं च तत्रदोनम--'ननंहविष्यान्नमनोदनं वा फलं तिलाः क्षीग्मथाम्बु चाज्यमा यत्पश्चगव्यं यदि वापि वायुः प्रशस्तमत्रांत्तरमुत्तरंच'इत्यलम् । तत्र दशमींवधो द्वेधा-अरुणोदयवेधः, सूर्योदयवेधश्चति॥आद्यो गारुडे-'दशमी शपयुक्तो यदि स्यावरणादयः। नवापाप्यं वैष्णवेनतद्धि नैकादशीव्रतम'इति अरुणोदयस्वरूपं च माधवीये कान्दे-'उदयात्प्रावचतस्रस्तु घटिकाअरु मोदयः' इति ॥ यदपि-'उदयात्प्राग्यदाविप्रमुहूर्नयसंयुता । संपूर्णकादशीनाम तत्रैवोपवसेद्गृही'इतिगारुडसौधर्मादिवचनम् । यच्चभविष्ये-'आदित्योदय बेलायाः प्राङ्मुहूर्नद्वयान्विता । एकादशी तु संपूर्णा विद्धान्या परिकीर्तिता' इति । तदप्युपसंहारन्यायेन दण्डचतुष्टयपरमेव॥हेमाद्रावप्येवम् ॥ यत्तुब्रह्म वैवर्त-'चतस्रो घटिकाः प्रातरुणोदयनिश्चयः। चतुष्टयविभागोत्र वधादीनां किलोदितः ॥ अरुणोदयवेधः स्यात्साई तु घटिकात्रयम् । अतिवेधो द्विघ- १ पूर्वमतेऽरुचिं व्यञ्जयन्स्वसिद्धान्तमाह प्राच्यास्त्विति ·प०१] एकादश्यांवधनिर्णयः। ३३ टिकः प्रजासंदर्शनाद्रवेः । 'महावेधोऽपि तत्रैव दृश्यते । 'तुरीयस्तत्र विहितो योगः सूर्योदयेवुधैः' इति। तदप्यवयवद्वारारुणोदयवेधविशेषपरमेवेति माधवी ये मदनरत्ने च ॥ अन्त्यस्तूंदयवेधः ॥ तथान्येपि वेधाः ॥ हेमाद्रौ माघ वीये च गारुडे-'उदयात्प्राकृत्रिघटिकाव्यापिन्यकादशी यदा । संदिग्धै कादशी नाम वय॒यं धर्मकातिभिः। उदयात्प्राङ्मुहूर्तेन व्यापिन्येकादशी यदा । संयुक्तकादशी नाम वयेयं धर्मवृद्धये ॥ हेमाद्रौ-रात्रेरन्त्योष्टमो भागोप्यरुणोदय उक्तः । 'निशः प्रान्ते तु यामार्धे देववादित्रवादने । सारस्व तानध्ययने चारुणोदय उच्यते'इति स्मृतेः॥ अत्रैके-एषां सर्वपक्षाणां मुहूर्त दयेन कोडीकारात् निशःप्रान्ते'इतिवचनाच रात्रिमानवशात्सार्धत्रिदण्डादयो नेकेरुणोदयाः । तदाह हेमाद्रिः-सार्धघटिकायोक्तिरष्टाविंशतिघटीमितरा १--अवयवेति । अतिवेधादेररुणोदयवेधावयवत्वादरुणोदयवेधत्वमित्यर्थः ॥ २ उदयवेध इति।। 'अतिवेधादयः सर्वे ये वेधास्तिथिषु स्मृताः सर्वेप्यवेधा विज्ञेया वेधः सूर्योदये मतः' इति वचनात् ।। ३ –उदयात्प्राकचतुर्दण्डत्वमरुगादयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम अतएव काम्योपवासवर्ण्यवेधवाक्ये घटिकाशब्दोपादानमित्युपोद्वलकं दर्शयति----तथेति एकादशी त्रेधा--पूर्णा, खण्डा, विद्धा चति भेदात् ॥ तत्र या द्वात्रिंशन्मुहूर्त्तव्यापिनीसा पूर्णा प्रतिपत्प्रभृतिः सर्वा उदयादोदयाद्रवेः। संपूर्णा इति विख्याता हरिवासरवर्जिता इति स्कान्दे हरिवासरपर्युदासात्तत्र 'उदयात्प्राग्यदा विप्र मुहूर्त्तद्वयसंयुता । संपूर्णकाद शी नाम तत्रैवोपवसेद्गृही' इति गारुडात् । अत्र विशेषापेक्षायाम 'आदित्योदयवेलायां आरभ्य षष्टिनाडिकाः। संपूर्णकादशी नाम कार्या धर्मफलेप्मुभिः इति गारुडं द्रष्टव्यम् ५ अरुणोदयव्यापिन्याः परदिने न्यूनत्वे खण्डा ॥ अरुणोदयाव्यापिनी तु विद्धा 'आदि त्योदयवेलायाः प्राङ् मुहूर्तद्वयान्विता । एकादशी तु संपूर्णा विद्धाऽन्या परिकीर्तिता ।। इति भविष्यात् ॥ विद्धापि द्वेधा-संदिग्धा संयुक्ता च ॥ तत्र 'पुत्रराज्यप्रसिद्धयर्थं द्वाद- श्यामुपवासयेत् । तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम्' इति विहितं काम्योपवास सदिग्धां लक्षयित्वातत्रनिषेधति--उदयादिति। पुत्रपौत्रप्रसिद्धयर्थं द्वादश्यामुपवासयेत् तत्र ऋतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम्' इति विहितं काम्योपवासं संयुक्तां लक्षयित्वा तत्र निषेधति-- उदयादिति ॥ एतच्च वाक्यद्वयं वैष्णवेतरविषयम् । वैष्णवान्प्रति तनिषेध वैयर्थ्यात् 'नैवोपोप्यं वैष्णवेन' इति सामान्यत एव निवृत्त्यसाधारण्येन निषिद्धत्वात् ॥ इति टीका ॥ ३ ·३४ निर्णयसिन्धौ- [प०१ त्रिविषया । महत्तरास्तु रात्रीरपेक्ष्य चतस्रो घटिकाः-इत्युक्तमिती'त्याहुः ॥ तन्न । अरुणोदयशब्दस्यानेकार्थत्वापत्तेः ॥ नच मुहूर्तद्वयमर्थः । दण्डद्वयक- मुहूर्त्तादिवेधानां तथाप्यनुपपत्तेः । नहि तेषां यामार्धत्वमरुणोदयत्वं चास्ति । मुहूर्त्तद्वयस्य यामार्द्धस्य च चतस्रो घटिका इत्यनेनोपसंहाराच्च न तदर्थः । नच 'साई तु घटिकात्रयम्'इत्यनेनाऽपि तदापनिः शङ्कया। तेन चतुर्दण्ड वेधस्यैवोक्तः । चतुदंडधंघटीदशमीसत्वेहिवेधस्तदर्थः। द्विघटिकादौतदयोगा च ॥ यनु मतम्-कियतारुणोदयवेध इत्यपेक्षायां सार्द्धघटिकात्रयनियमादरु णोदयेर्धघटिकातोन्यूनदशमीसत्वे न दोष इति ॥ तत्तुच्छम् । द्विदंडादावपि तदापत्तेः। 'दशमीशेषसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः। नैवोपोष्यं वैष्णवेन तदि नैकादशीव्रतम्'इतिगारुडे भविष्येच योगमात्रनिषेधात्॥नारदीयेऽपिलव वेधेऽपि विजेंद्र दशम्यैकादशीं त्यजेत् ॥ सुराया विंदुना स्पृष्टं गंगांन इव निर्म लम्॥ स्कान्देऽपि-कलाकाष्ठादिगत्यैव दृश्यते दशमी विक्षो । एकादश्यां न कर्त्तव्यं व्रतं राजन्कदाचन'इति। माधवोप्याह-सोऽयं कलादिवेधो ऽरुणोदय वेधे सूर्योदयवेधे च समानइति ॥ निगमेऽपि-सर्वप्रकारवेधोऽयमुपवासस्य दूषकः इति ॥ अतएव माधवेन 'अरुणोदयायदंडेऽल्पदशमीस्पर्श संपृक्ता क स्नघटीयोगे संदिग्धा, मुहूर्त्तव्याप्ती संयुक्ता उदये संकीर्णा'इत्युक्त्वा । अरु णोदयवेलायां दशमी यदि संगता । संपृक्तैकादशीं तां तु मोहिन्यै दत्तवान्प्र भुः' इति गोभिलायुक्तेः पूर्वोक्तगारुडादेश्च सामन्यतो विशेषतश्चारुणोदयवे धो निषिद्धः ॥ यत्त्वष्टमभागोरुणोदय इति हेमाद्रिणोक्तम् ॥ यच्च महत्तरा रात्रीरिति तत्परमतं स्वयमेव दूषितम् ॥ अन्तेप्युक्तम् । वेधतारतम्यं च दो पतारतम्यादुपपद्यतइति ॥ दोषतारतम्यं च प्रायश्चित्ततारतम्यादवगम्यते ॥ त चोक्तं हेमाद्री स्मृत्यन्तरे-'अज्ञानायदि वा मोहात्कुर्वन्नेकादशी नरः।दश मशेिषसंयुक्तां प्रायश्चित्तमिदं चरेत् । कच्छ्रपादं नरवीर्वा गां च दद्यात्सवत्स काम् । सुवर्णस्याकिं देयं तिलद्रोणसमन्वितम् ॥ विधानान्तरं तत्रैव-'ब्राह्म ·॥ प०१] एकदश्यांवधनिर्णयः। णान्नोजयेत्रिंशदां च दद्यात्सवत्सकाम् । धरैणस्याकिंदेयं तिलद्रोणमथापि वा'इति ॥ अत्र वेधतारतम्यादयवस्थेति हेमाद्रिः। निशःप्रान्ते' इत्यपि दोषा धिक्यार्थमेवं ॥ तस्माच्चतुर्घटिकात्मक एवारुणोदय इति सिद्धम् । तेनषट्प- श्चाशद्दण्डानंतरंदशमीप्रवेशेरुणोदयवेध उक्तो भवति ॥ अंत्योऽपि तत्रैवकण्वे नोक्तः-'उदयोपरिविद्धा तु दशम्यैकादशी यदि । दानवेश्यःप्रीणनाथं दत्तवा पाकशासनः' इति स्मृत्यन्तरेऽपि दशम्याःप्रान्तमादाय यदोदेतिदिवाकरः॥ तेन स्पृष्टं हरिदिनं दत्तं जम्भासुराय तत्'इति ॥ तत्रारुणोदयवेधो वैष्णववि- षयः । तदाक्येषु वैष्णवग्रहणात्॥तत्स्वरूपं तु माधवीये स्कान्दे-परमापद मापन्नो हर्ष वा समुपस्थिते । नैकादशी त्यजेयस्तु यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी ॥ विष्ण्वर्पिताखिलाचारः स हि वैष्णव उच्यते'इति ॥ यद्यपि पित्रादेरागमदी क्षायां तन्मात्रस्य वैष्णवत्वं नतु पुत्रादे तथापि स्वपारम्पर्यप्रसिद्धमेववैष्णवत्वं स्मानत्वं च मन्यते वृद्धाः ॥ तत्वसागरे भविष्ये 'यथा शुक्ला तथा कृष्णा यथा कृष्णा तथेतरा । तुल्ये ते मन्यते यस्तु स वै वैष्णव उच्यते' । केचिनु दशम्यां नवमीवेधमपि त्यजन्ति तत्र मूलं मृग्यम् । उदयवे धस्तु परिशेषात् स्मार्नगोचरः। तदाहमाधवः 'अरुणोदयवेधोऽत्र वेधः सूर्यो दये तथा । उक्ती द्वौ दशमीवेधी वैष्णवस्मानयोःकमात्' ॥हेमाद्विस्तु केषां चिदर्धरात्रेऽपिदशमीवेधमाह 'अर्धरात्रे तु केषांचिद्दशम्या वेध उच्यते । कपाल वेध इत्याहुराचार्या ये हरिप्रियाः ॥ नतन्मम मतं यस्मात्रियामा रात्रिरि १ धरणं सुवर्ण हेम चत्वारिंशन्माषैः। 'तुल्या यवाभ्यां कथितात्र गुञ्जा वल्लस्त्रिगुञ्जी धरणं चतेष्टौ ॥ गद्याणकस्तद्वयमिन्द्रतुल्यैवल्लैस्तथैको धटकः प्रदिष्टः इति ज्योतिष तु नेह प्रवर्तते धार्मिकसंप्रदायभंगापत्तेः। कृच्छ्रपाद-सवत्सगोदानाभयम्, केवलमेकैकम् त्रिंशद्बाह्मणभोजनेन वैकल्पिकतिलद्रोणसुवर्णार्धाभ्यांवासमुच्चिततद्वयेन वाऽधिकेन युक्त मिति चत्वारः पक्षा वेधातिवेधमहावेधयोगेषु क्रमेण योज्याः ॥ इति टीका ॥ २ अयं हि टीकाग्रन्थः केनचिन्मूलमध्ये प्रक्षिप्तः । तत्र चेत्यम्-हरिप्रिया इति ॥ तदनन्तरं 'नैतन्मम मतं यस्मावियामा रात्रिरिष्यते' इत्यर्धम् ॥ 'अयमर्थः--अतीतराः पश्चार्धेनागामिरात्रे पूर्वार्धन सह दिवस अद्यतनः । स एकादश्यामुपोप्यः । तत्र दशमीम ·३६ निर्णयसिन्धौ- [प०१ ष्यते' इति ब्रह्मवैवर्तात् ॥ अस्यार्थः-'अनयतने लङ्'इत्यत्रातीताया रात्रः पश्चिमयामद्वयमागामिन्या रात्रेः पूर्वयामद्वयं दिवसश्च स कालएषोय तनः। सकाल इत्युक्तं महाभाष्ये स एष वर्तमानःकाल एकादश्यहोरात्र उपोष्यः । तन्मध्ये दशमीप्रवेशे विद्धा सा त्याज्या । अतएव हेमाद्री- 'दशम्या संगदोषेण अर्धरात्रात् परेण तु ॥ वर्जयेचतुरो यामान्संकल्पार्च नयोः सदा ॥' इति दोष उक्तः ॥ चतुरो यामान दिवसस्येत्यर्थः । स्वमते तु रात्रेस्त्रियामत्वात् प्रहरत्रयं पूर्वशेषः। तेन चतुर्थप्रहर एव वेधो युक्तः। सोप्यरुणोदय एवा सूर्योदयं विना नैव स्नानदानादिकः क्रमः इति मार्कण्डेय पुराणात्। प्रत्यूषोऽहमुखंकल्य'इतिकोशादरुणोदयमारल्यसूर्यांशुप्रवृत्तेस्तत्रैव निषेधः । तेन मतभेदाव्यवस्थेति कचित्॥कैमुतिकन्यायेनारुणोदयवेधस्यैवे यंस्तुतिरिति तु माधवः॥ यस्तु 'दिक्पञ्चदशभिस्तथा'इतिवेधः स उपवासाति रिक्तविषय इति माधवः ॥ ‘सर्वप्रकारवधायमुपवासस्य दृषकः ॥ सार्थसप्तमु हूर्तस्तु योगोयं बाधते व्रतम्'इतिनिगमादित्यलम् ॥ अत्र माधवमत वैष्णव ररुणोदयविद्धा त्याज्या ॥ यदा त्वेकादश्यव शुद्धा सती वर्द्धते द्वादशी उभयं वा तदा परोपाष्या । एकादशी द्वादशी वाधिका चेत्त्यज्यतां दिनम् ॥ पूर्व ग्राह्यं तृनरं स्यादिति वैष्णवनिर्णयः' इति माधवोक्तेः ॥ स्मार्तेस्तु-सुर्योदयविद्धा त्याजा ॥ यदा त्वे देशे विद्धा । सा त्याज्या' इति ॥ एतनिराकरोति--तन्मम मतमिति ॥ त्रियामेति ॥ प्रथमप्रहरार्धस्य चतुर्थप्रहरार्धस्य च दिनकर्मसंबन्धितया तदन्या कथंचित्रियामा रात्री रात्रिकर्मणि ग्राह्येत्यर्थः ॥ एवं चोपवासे दिनकर्मणि अरुणोदयमारभ्य ग्राह्या । तत्र विद्धा हेया । यस्तु कपालवेधो नामार्धरात्रवेधः स परोहिउपवासे न त्याज्यः किंतु दिवासंकल्प एंव दशम्याः सङ्गदोषेण अर्धरात्रात्परेण तु । वर्जयच्चतुरो यामान्संकल्पार्चनयः सदा इति हेमाद्रौ वचनात् इति ॥ ये तु रात्रंस्त्रियामत्वात्प्रहरत्रयपूर्वशेषः । तेन चतुर्थप्रहर एव वेधो युक्त इति वदन्ति ॥ तदाशयं त एव जानन्ति ॥ अन्येतु 'सूर्योदयं विना नैव सानदानादिकक्रमम्' इति वचनात् 'प्रत्यूषोऽहमुखं कल्यः, इतिकोशादरुणोदयमारभ्य सूर्याशुप्रवृत्तस्तत्रैव निषेध इति नैतन्मम मतम्' इत्यस्यार्थमाहुः ।

·प०१] एकादश्यांवधनिर्णयः। कादशी शुद्धा सती वर्धते द्वादशी च समान्यूना वा तदा गृहस्थैः पूर्वा,यति भिरुत्तरा कार्या । 'प्रथमेहनि संपूर्णा व्याप्याहोरात्रसंयुता । द्वादश्यांच तथा तात दृश्यते पुनरेव च ॥ पूर्वा कार्या गृहस्थैश्च यतिभिश्चोत्तरा विनो'इति स्कान्दोक्तेः॥ वर्धमानोप्येवमेवाह॥उभयवृद्धौ तु शुद्धा विद्धा वा सर्वेषां परैवा संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा॥सर्वैरवोत्तरा कार्या परती द्वादशी यदि'इति नारदोक्तेः।द्वादशीमात्रवृद्धौतुशुद्धायां पूर्वैवा'नचेदेकादशी विष्णौ द्वादशी परतःस्थिता।उपोष्यैकादशीतत्रयदीच्छेत्परमंपदम्'इति नारदोक्तेः। 'द्वादशीमात्रवृद्धौ तु शुद्धाविद्धे व्यवस्थिते।शुद्धा पूर्वोत्तरा विदा स्मार्त्तनिर्णय ईदृशः 'इति माधवोक्तेश्चमदनरत्नेप्येवम् ॥ यत्तु 'विद्धाप्यविद्या विज्ञेया परतौ द्वादशी न चेत्।अविद्धाऽपि च विद्धा स्यात्परतो द्वादशी यदि'इति हेमा द्रौपाद्मवचनम् ॥ तदेकादश्या वृद्धी ज्ञेयम्।तदुक्तंमाधवेन एकादशी द्वादशी चेत्युभयं वर्द्धते यदा ॥ तदा पूर्वदिनं त्याज्यं स्माताह्यं परं दिनम्' इति ॥ विद्धैकादश्यां द्वादशीमात्रबद्धौ च सर्वेषां परैव तत्रैवैकादशीमात्रवृद्धौ गृहिणः पूर्वा यतेरुत्तरा । पूवोक्तपाद्मोक्तेः । एकादशीविवृद्धौ चेच्छुक्ले कृष्णे विशे- पतः। उत्तरां तु यतिः कुर्यात् पूर्वामुपवसेट्टही॥'इतिप्रचेतसोक्तेःएतच्छुद्धा विद्धातुल्यमिति माधवः त्रयोदश्यां न लायेत द्वादशी यदि किंचन। उपो प्पैकादशीतत्रदशमीमिश्रितापि च॥' इतिस्कान्दात् 'अविद्धानि निषिद्धैश्च न लायन्ते दिनानि तु।मुहूर्तेः पञ्चभिर्विद्धा ग्राह्येवैकादशी तिथिः।'इत्यूष्यश गोक्तेश्वामुहूर्तपञ्चकमरुणोदयमारण्य ज्ञेयम् । अन्यथोनरेऽह्नि एकादश्यभा वासंभवात् ॥ यदपि हेमाद्रिणा-शुद्धसमा शुद्धन्यूना वा अधिकद्वादशिका चेत्सर्वेषां परैवेत्युक्तम् ॥ तदपि वैष्णवविषयम् ॥ स्मार्तानां तु पूर्ववत्यावि रोधः॥हेमाद्रिमतेतूच्यते तत्र--"शुद्धाविद्धा द्वयीनन्दा त्रैधा न्यूनसमाधिकैः पट्प्रकाराः पुनस्वेधा द्वादश्यूनसमाधिकैः इत्यष्टादशैकादशीजेदाः॥तत्र शुद्धा धिकन्यूनद्वादशिका शुद्धाधिकसमादशिकाच सकामैः पूर्वा, निष्कामैरुत्तरा कार्या । 'प्रथमेहनि संपूर्णा' इतिपूर्वोक्तस्कान्दात्।ऊनद्वादशिकायांतु विष्णु प्रीतिकामैरुपवासद्वयं कार्यम् । ' संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा ।

·३८ निर्णयसिन्धौ- [प०१ लुप्यते द्वादशी तस्मिन्नुपवासःकथं भवेत् । उपोष्यवेतिथी तत्र विष्णुप्रीणन तत्परैः 'इतिवृद्धवसिष्ठोक्तेः ॥ शुद्धन्यूना शुद्धाधिका शुद्धसमा विद्धन्यूना विद्धसमा वाधिकद्वादशिका चेत्सर्वेषां परैवेति हेमाद्रिः॥मदनरत्ने तुशुद्धा धिका परा । 'संपूर्णैकादशी यत्र'इति पूर्वोक्तः।अन्या पूर्वा। 'शुद्धा यदा समा हीना समा हीनाधिकोत्तरा।एकादशीमुपवसेन्न शुद्धां वैष्णवीमपि'इति स्का न्दात् । शुद्धा एकादशी उत्तरा द्वादशी।'नचेदेकादशीविष्णौ'इति नारदोक्ते श्वयत्तु-'अविद्यापिचविद्धास्यात्'इतिपाग्नम् ।तच्छुद्धाधिकापरम्।यत्तुसंपूर्णे कादशी त्याज्यापरतो द्वादशी यदि।उपोष्याद्वादशीशुद्धाद्वादश्यामेव पारणम् इत्यादि तद्वैष्णवपरम्।स्मार्तानां तु पूर्ववेत्युक्तम्॥ विद्धन्यूना समद्वादशिका तु मुमुक्षूणां पुत्रवतां च पग, अन्येषां पूर्वा॥ पुत्रवतोऽपि पूर्वेति मदनरत्ने।। विद्धन्यूना न्यूनद्वादशिका सैव सर्वैः कार्येति हेमाद्रिः ॥मुमुक्षूणां परा,अन्ये षां पूर्वेति मदनरत्ने ॥ विद्धसमा समद्दादशिकोनद्वादशिका च मुमुक्षुभिः पराऽन्यैःपूर्वा कार्या' दशमीमिश्रिता पूर्वाद्वादशी यदि लुप्यते। शुद्धवहादशी राजन्नोपोष्या मोक्षकांक्षिभिः' इतिव्यासोक्तेः। मोक्षकांक्षिग्रहणादन्येषांपूर्वैव 'सर्वत्रकादशी कार्या द्वादशीमिश्रिता नरः । प्रातर्भवतु वामा वा यतो नित्य मुपोषणम्'इतिपाद्मोक्तेः ॥ विद्धाधिका समदादशिका च सर्वषां पूर्वैव पार णाहे न लायेत द्वादशी कलयापि चेत् ।तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः' इतिऋष्यशृङ्गोक्तेश्च ॥ माधवमते तु-अत्र गृहिणःपूर्वा, यतेरुत्तरा विद्धाधिका न्यूनद्वादशिका मोक्षपापक्षयविष्णुप्रीतिकामैः परा कार्या । गृह स्थेन तु नक्तं कार्यम्'एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी।उपवासं न कु- वीत पुत्रपौत्रसमन्वितः।'इति कौमें दिनक्षये उपवासनिषेधात् ॥ 'दशम्यैकाद शीविद्धा द्वादशी च क्षयं गता । क्षीणा सा द्वादशी ज्ञेया नक्तं तु गृहिणः स्मृतम्'इति वृद्धशातातपोक्तेश्च ॥ गृहिणः पूत्रोपवासः॥एकादश्याःशुद्ध १ गृहिणः पूर्वत्रोपवास इति।नक्तकाले किंचिद्भक्षणेनेति शेषः । उपवासनिषेधेतुइति वचनात।

·प०१] एकादश्यांकाम्यव्रतविधिः । ३९ न्यूनत्वे शुद्धसमत्वे'वा द्वादश्या न्यूनसमत्वयोरेकादश्यामुपवासः । यानि तु- 'दशम्यनुगता हन्ति द्वादशद्वादशीफलम् । धर्मापत्यधनायूंषि त्रयोदश्यां तु पार णम् इति कौर्मादीनि दशमीवेधत्रयोदशीपारणयोःनिषेधकानि तानि विहित- भिन्नपराणि ॥ अत्र मूलवचनानि तव्यवस्था चाकरे ज्ञेया ॥ यत्तु कालहे मादौ बहुवाक्यविरोधेन संदेहो जायते यदा । द्वादशी तु तदा ग्राह्या त्रयोद- श्यां तु पारणम्'इति मार्कण्डेयोक्तेः। संदिग्धेषु च वाक्येषु द्वादशी समुपोष- येत्' तथा विवादेषु च सर्वषु द्वादश्यां समुपोषणम् । पारणं च त्रयोदश्यामा- ज्ञेयं मामकी मुने'इति पाद्मोक्तेश्च वेधसंदेहे ज्योतिर्विदां विप्रतिपत्ती वा परा कार्यत्युक्तम् ॥ तद्वैष्णवविषयमित्यलं बहुना। अथात्रोपयुक्तं किंचिदुच्यते। तत्र दशम्यामेकादशीयोगे दशमीमध्ये एव भोजनं कार्यम् । एकादश्यां न भुञ्जीत'इति तस्या एव निमित्तत्वात् ॥ निषेधस्तु निवृत्त्यात्मा कालमात्रम- पेक्षते'इतिदेवलोक्तेश्च ॥केचित्तुएकादशीव्रताङ्गत्वेन पूर्वयुरेकाक्तविधानाद्वि घिस्पृष्टे च निषेधानवकाशान्न काम्यव्रताङ्गे भोजननिषेधः प्रवर्तते ।तनैकादशी मध्येपि पूर्वदिने भोजनमित्याहुः॥ अत्राधिकारी माधवीये कात्यायनेनो- तः 'अष्टवर्षाधिको मा ह्यशीतिन्यूनवत्सरः। एकादश्यामुपवसत्पक्षयोरुन- योरपि'इति ॥ भविष्ये ब्रह्मचारी च नारीच शुक्लामेव सदा गृही'इति ॥ यत्तु विष्णुः-'पत्यौ जीवति या नारी उपोष्य व्रतमाचरेत् । आयुष्यं हरते भर्तुर्न- रकं चैव गच्छति' इति । तदननुज्ञाविषयमिति प्रागुक्तम् ॥ उपवासासामर्थ्य तु मार्कण्डेयकोर्मयोः एकभक्तेन नतेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन दानेन न निदशिको भवेत् । अत्र 'एकातेन यो मर्त्य उपवासव्रतं चरेत्' इत्येकानादिषूपवासशब्दस्तद्धर्मातिदेशार्थः तेन तत्प्रयुक्ताः सर्व ध माः ॥ संकल्पमंत्रे चैकातादिपदेनोहः कार्य इति मदनरत्ने ॥ तथाऽसा मर्थ्य प्रतिनिधिना कारयदिति प्रागुक्तम् ।। व्रताकरणे प्रायश्चित्तमाह माध- वीय कात्यायनः-'अर्क पर्वद्वये रात्रौ चतुर्दश्यष्टमीदिवा।एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्' इति । अथ काम्यव्रतविधिः ॥लघुनारदीये 'दश- ॥

·४० निर्णयसिन्धौ- [प०१ , म्यादि महीपाल त्रिदिनं परिवर्जयेत् । गन्धताम्बूलपुष्पादि स्त्रीसंभाग महा- यशाः। तत्र दशम्यां विधिः कोमें 'काश्यं मांसं मसृरांश्च चणकान्कोरदू- षकान् । शाकं मधु परान्नं च त्यजेदुपवसस्त्रियम् । तथा'शाकं मांसं मसूरां श्च पुनर्मोजनमैथुने । द्यूतमत्यंबुपानं च दशम्यां वैष्णवस्त्यजेत् । मदनरत्ने नारदीये 'अक्षारलपणा सर्वे हविष्यान्ननिषेविणः । अवनीतल्पशयनाः प्रिया संगमवर्जिताः' ।व्रतनान्याह हेमाद्री देवलः 'असकज्जलपानाच्च सकताम्बू- लचर्वणात् । उपवासः प्रणश्येत दिवास्वापाच मैथुनात्' । अशक्तौ तु मदन रत्ने देवलः 'अत्यये चाम्बुपानेन नोपवासः प्रणश्यति । अत्यये कष्टे ॥ विष्णुरहस्ये 'गात्रायङ्गं शिरोत्यङ्गं ताम्बूलं चानुलेपनम् । व्रतस्थो वर्जये सर्व यच्चान्यत्र निराकृतम्' ॥ एषुप्रायश्चित्तमुक्तंनिर्णयामृते संग्रहे स्तेनहिं सकयोः सख्यं कृत्वा स्तैन्यं च हिंसनम् । प्रायश्चित्तं व्रती कुर्याजपेन्नामशतत्र यम्। मिथ्यावादे दिवास्वापे बहुशोम्बुनिषेवणे।अष्टाक्षरं व्रती जप्त्वा शतमष्टो- त्तरं शुचिः'अनमो नारायणायेत्यष्टाक्षरः ॥ तत्रैव पेठीनसिः 'ताम्बलचर्वण स्त्रीसंभोगे मांसनिषेवणे । व्रतलोपो न चेत्कुर्यात्कृष्णावद्भुजिवर्जनम्' इति । कृष्णकादशीबद्धोजननिषेधमात्रपरिपालने तु ताम्बूलचर्बणादादपि न दोष इ त्यर्थः॥ संभोगऋतुकालादन्यत्र । रेतःसेकात्मसंभोगमृतऽन्यत्र क्षयः स्मृतः' इति कात्यायनोक्नेः हेमाद्रौवसिष्ठः 'उपवासे तथा श्राद्धे न कुर्याद्दन्तधा- वनम् । दन्तानां काष्ठसंयोगो दहत्यासप्तमं कुलम् ।' काष्ठग्रहणान्मृल्लोष्ठायनि- षेध इति हेमाद्रिः। विष्णुरहस्ये 'श्राद्धोपवासदिवसे खादित्या दन्तधावनम् । गायत्र्या शतसंपूतमम्बु प्राश्यविशुध्यति' । निर्णयामृते व्यासः 'वर्जयेत्पारणे मांसं व्रताहेप्योषधं सदा' इति । एकादश्यां श्राद्धप्राप्तौ माधवीयेकात्यायन आह 'उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् । उपवासंतदा कुर्यादाघाय पितृसेवितम् । मातापित्रोः क्षये प्राप्त भवदेकादशी यदि । अस्यर्च्य पितृदेवांश्च १ पैठीनसिः · अलाभे वा निषधे वा काष्ठानां दन्तधावने ॥पर्णादिना विशुध्येत जि- होल्लेखं सदैवच ॥ व्यासः 'अलाभेदन्तकाष्ठां निषिद्धायां तिथौ तथा ॥ अपां द्वादशग ण्हूर्विदध्यादन्तधावनाम तिमयूखः । ॥

·प०१] एकादश्यांकाम्यव्रतविधिः। ४१ आजिपितृसेवितम्'इति ।हेमाद्यादिसर्वनिबन्धेष्वप्येवम्॥एतेन एकादशी निमित्तकं श्राद्धं द्वादश्यां कार्यमिति वदन्तः परास्ताः ॥ किंच महालये स पक्ष- सकलः पूज्य श्राद्धषोडशकं प्रति' इतिश्रुतं षोडशत्वम् । पौषैकादश्यां च मन्वादिश्राद्धम, क्षयाहापरिज्ञाने च तत्पक्षकादश्यां विहितं श्राद्ध बाधितमेव स्यात् ॥ यदपि स्मृतिचन्द्रिकास्थं पठन्ति 'अन्नाश्रितानि पापानि तद्भोक्तुर्दातुरेव च ॥ मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः ममाः'इति ॥ तस्यापि रागप्राप्त जिगोचरस्य वैधं श्राद्धं गोचरयतां मह- त्साहसमित्यलम् ॥ योपि 'अकृतश्राद्धनिचया जलपिण्ड विना कृताः'इति लघुनारदीये एकादश्यां श्रादादिनिषेधः॥समातापितृभिन्नविषयः। पूर्ववाक्ये • तत्ग्रहणात् । निचयःप्रतिग्रहः ॥ व्रतनान्याहमदनरत्ने देवलः–'सर्वभू तभयं व्याधिः प्रमादो गुरुशासनम् ।अवतन्नानि पठ्यन्ते सकदेतानि शास्त्रतः स्कांदेपि-'अष्टौ तान्यवतन्नानि आपो मूलं फलं पयः। हविाल- णकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्॥इदं चातिसंकटविषयम् ॥ नारदीये-'अनु- कल्पो नृणां प्रोक्तःक्षीणानां वरवणिनि । मूलं फलं पयस्तोयमुपभोज्यं भवे च्छु ।नत्वेवं भोजनं कैश्चिदेकादश्यां बुधैःस्मृतम्'इति॥ अस्यापवादः-शयने च मदुत्थाने मत्पार्श्वपरिवर्तने । नरो मूलफलाहारी हृदि शल्यं ममार्पयेत्' एते चाविरोधिनो निर्णयाः सर्वव्रतेषु ज्ञेयाः ॥ तत्रैकादश्यां संकल्पः 'गृहीत्वौदुम्बरं पात्रं वारिपूर्णमुदङ्मुखः ।उपवासं तु गृह्णीयायद्वा वार्येव धार- येत्'इति माधवीये वाराहोक्तेः।मन्त्रस्तु विष्णूक्त:--'एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मेभवाच्युत'इति॥शवादीनां तु हेमाद्रौ सौरपुराणे-'सावित्र्याप्यथवा नाम्ना संकल्पं तु समाचरेत् ॥ शिवादिगायत्र्यो यजुर्वेदे प्रसिद्धाः॥वाराहे-'इत्युच्चार्य ततोविद्वानपुष्पा- अलिमथार्पयेत् ॥ ततस्तज्जलं पिबेत् । अष्टाक्षरेण मन्त्रेण विजेते नाभिमन्त्रितम् । उपवासफलंप्रेप्सुः पिबेत्पात्रगतं जलम्' इतिकात्याय १ तैत्तिरीयशाखायामुपनिषदन्तिके सर्वगायत्र्यो द्रष्टव्याः ।

·४२ निर्णयसिन्धौ- [प०१ नोक्तेः ॥ मध्यरात्रे उदये वा दशमीवेधे रात्रौसंकल्प इतिमाधवः॥ दशम्याः सङ्गन्दोषेण अर्धराबादपरेण तु।वर्जयेचतुरोयामान्संकल्पार्चनयोस्तदा विद्धो- पवास्यननंस्तु दिनंत्यक्त्वा समाहितः। रात्रौ संपूजयेद्विष्णुं संकल्पं च तदा- चरेत्'इतिनारदीयोक्तेः ॥ तत्रैव पूजामभिधाय 'देवस्य पुरतः कुर्याज्जागरं नियतोवती।'द्वादश्यांनिवेदनमन्त्रउक्तः कात्यायनेन अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव ।प्रसीद सुमुखो नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदो भव' इति ॥ नारदीये 'ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्यादद्याद्वैदक्षिणां ततः॥स्कान्देपि-'कत्वाचैवोपवा सं तु योनीयाद्वादशीदिननैवेद्यं तुलसीमिश्रं हत्याकोटिविनाशनम्।'द्वादश्यां चवान्याहबृहस्पतिः-दिवानिद्रापरानंच पुनर्भोजनमैथुने । शौद्रंकांस्या- मिषतैलं द्वादश्यामष्ट वर्जयेत् ॥'हेमाद्री ब्रह्माण्डपुराणे-'पुनर्भोजनमध्यायो भारआयासमथुने।उपवासफलं हन्युर्दिवानिद्रा च पञ्चमी॥'स्कान्दे-परान्नं कांस्यताम्बूले लोभं वितथभाषणम् ॥ वर्जयेदितिशेषः ॥ विष्णुधर्मे-'असं- भाष्यान्हि संभाष्य तुलस्यतसिकादलम् । आमलक्याः फलं वापि पारणे प्राश्यशुध्यति ॥बृहन्नारदीये-रजस्वलां च चाण्डालं महापातकिनंतथा । सूतिकांपतितंचैव उच्छिष्टं रजकादिकम् । व्रतादिमध्ये शृणुयाद्ययेषां ध्वनि मुत्तमः । अष्टोत्तरसहस्रं तु जदै वेदमातरम्' ॥ एतत्व्रतं मृतकेपि कार्यम् । सूतके मृतके चैव न त्याज्यं द्वादशीव्रतम्'इति विष्णुक्तः ॥ तत्र त्यक्तंदानादि सूतकान्ते कार्यम्। 'मृतकान्ते नरः स्नात्वा पूजयित्वा जनार्दनम् । दानं दत्वा विधानेन व्रतस्य फलमश्नुते'इतिमात्स्योक्तः॥रजोदर्शनेपि कार्यम् एकादश्यः न भुञ्जीत नारीदृष्टेरजस्यपि'इतिपुलस्त्योक्तेः ॥ यदा द्वादश्यां श्रवणक्षं तदा शुद्धामप्येकादशीं त्यक्त्वा तत्रैवोपवासःकार्यः। शुक्लावा यदिवा कृष्णाद्वादशी श्रवणान्विता । तयोरेवोपवासश्च त्रयोदश्यां च पारणम्'इति नारदीयोक्तेः एते च नियमाः काम्यव्रते नियताः । नित्यव्रते सति संभवे कार्याः। 'शक्तिमांस्तुपुनः कुर्यान्नियमं सविशेषणम्' इति कात्यायनोक्तेः॥ अशक्ती १ श्वशुरान्नं गुरोरन्नं मातुलानं तथैव च॥पितृव्यभ्रातृपुत्राणां परान्नं नैव दापकदिता वचनं तु निर्मूलम् ॥

·प०१] एकादश्यांकाम्यव्रतविधिः। ४३ तुमाधवीयेब्रह्मवैवर्ते-'इतिविज्ञाय कुर्वातावश्यमेकादशीव्रतम्।विशेषनिय माशक्तोऽहोरात्रं भुजिवर्जितः' इति॥अथाष्टौ महाद्वादश्यः। तत्र शुद्धाधिकैका दशीयुता द्वादशीउन्मीलिनीसंज्ञााद्वादश्येव शुद्धाधिका वर्धते चेत्सा वजुली। वासरत्रयस्पर्शिनी त्रिस्पृशा । अग्रेपर्वणः संपूर्णाधिकत्वे पक्षवर्धिनी । पुष्यक्ष- युता जया। श्रवणयुता विजया । पुनर्वसुयुता जयन्ती। रोहिणीयुता पापना- शिनी । एताःपापक्षयमुक्तिकाम उपवसेत् । अत्र मूलं हेमाद्रौ ज्ञेयम् ॥ एकादशीद्वादश्योरेकत्वे तन्त्रेणोपवासः। पार्थक्ये तु शक्तस्योपवासद्वयम् । 'एकादशीमुपोष्यैव द्वादशी समुपोषयेत्'इति विष्णुरहस्यात् ॥ अशक्तौ तु द्वादश्यामेव । एवमेकादशी त्यक्त्वा द्वादशी समुपोषयेत् । पूर्ववासरजं पुण्यं सर्व प्रामोत्यसंशयम्'इतितत्रैवोक्तेः॥यदात्वल्पाद्वादशीतदोस्मात्स्ये-'यदा भवति अल्पापि द्वादशी पारणादिने । उषःकालेद्वयं कुर्यात्प्रातमध्याह्निकं तदा॥नारदीयेपि-'अल्पायामथविप्रेन्द्र द्वादश्यामरुणोदय।स्नानार्चनक्रियाः कार्या दानहोमादिसंयुताः'इति ॥ संकटे तु माधवीये देवलः-संकटे विषमे प्राप्ने द्वादश्यां पारयेत्कथम् ॥अद्भिस्तु पारणां कुर्यात्पुनर्भुक्तं न दोषकत्' इति संकटे त्रयोदशीश्राद्धप्रदोषादौ ॥ अत्र केचिदाहुः-अपकर्षवाक्यान्यनाहिता- गिविषयाणि । अग्निहोत्रादीनां औतत्वेनापकर्षायोगादिति ॥ द्वादश्यां च प्रथमपादमतिक्रम्य पारणं कार्यम् 'द्वादश्याःप्रथमः पादो हरिवासरसंज्ञितः। तमतिक्रम्य कुर्वीत पारणं विष्णुतत्परः'इतिनिर्णयामृते मदनरत्ने चविष्णु धर्मोक्तेः । अत्र केचित्संगिरन्ते । यदा भूयसी द्वादशी, तदापि प्रातर्मुहूर्त्तत्रये पारणं कार्यम् सर्वषामुपवासानां प्रातरेव हि पारणम्'इतिवचनात्।।अस्मगुरव- स्तु-बहूनां कर्मकालानां बिना कारणं बाधापनेःप्रागुक्तवचनैश्च अल्पद्वादश्या मेवापकर्षविधानादपराहं एव कार्यम् । प्रातःशब्दस्तु 'सायं प्रातर्द्विजातीनाम शनं श्रुतिचोदितम्' इतिवदपराह्मवाचित्वेप्युपपन्नः । चवाक्यवैय्यर्थ्य, पुन- भॊजनसायंपारणनिवृत्त्यर्थत्वात्तस्येत्याहुः ॥ प्रमादेन एकादश्युपवासातिक्रमे अपरावाराहे-एकादशी विप्लुताचेद्दादशी परतःस्थिता । उपोष्या द्वादशी ·४४ निर्णयसिन्धौ- - [प०१ तु तत्र यदीच्छेत्परमं पदम्' इति ॥कैश्चित्तु विष्णुना चेत्'इतिपठितम् ॥ अत्रा- विरोधिनो नियमाः सर्वव्रतेषु बोद्धव्याः । अन्ये च नवरात्रे वक्ष्यन्ते इति दिक्॥इतिश्रीरामकृष्णभट्टात्मजकमलाकरभट्टरुते निर्णयसिंधौ द्वादशीनिर्णयः एकादशीनिर्णयः ॥ द्वादशी तु पूर्वैव युग्मवाक्यात् । दादशी तु त्रयोदशीनि- प्रकर्नव्या एकादश्या युता प्रभो' इति स्कान्दाच॥ त्रयोदशीतु र्णयः सर्वमते शुक्ला पूर्वा कृष्णोत्तरा। त्रयोदशतिथिः पूर्वः सितोत्थोऽ थासितः पश्चात्' इति दीपिकोक्तेः । 'शुक्ला त्रयोदशी पूर्वा परा कृष्णात्रयो- दशी'इति माधवाच॥चतुर्दशी सर्वमते कृष्णा पूर्वा शुक्लोत्तरा॥ चतुर्दशीनिर्णयः उपवासे तु द्वग्यपि परेति मदनरत्ने॥पौर्णमास्यमावास्येतु सा- पूर्णिमानि- वित्रीव्रतं विना परे ग्राह्ये। भूतविद्धे न कर्त्तव्ये दर्शपूर्ण कदाचन। र्णयः वर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीव्रतमुत्तमम्' इतिब्रह्मवैवर्तात् ॥ अमायां योगविशेषमाहाऽपरार्के शातातपः-'अमावास्यां भवेद्वारो यदा भूमिसुतस्य वै । जाह्नवीस्नानमात्रेण गोसहस्रफलं लभेत् ॥ अमावै सोमवा- रेण रविवारेण सप्तमी । चतुर्थी भौमवारेण विषुवत्सदृशं फलम्' ॥ तत्रैव व्यासः-सिनीवाली कुहूर्वापि यदि सोमदिने भवेत् । गोसहस्रफलं अत्र प्रदोषव्रतम्-ब्रह्मोत्तरखण्डे--पक्षद्वये त्रयोदश्यां निराहारो भवेद्दिवा । घटीत्रयादस्तमयात्पूर्व नानं समाचरेत।शुक्लाम्बरधरो भृत्वा वाग्यतो नियमान्वितः।कृत- संध्याजपविधिः शिवपूजां समारभेत्' इति व्रतमभिधाय एवमाराधयंदेवं प्रदोषे गिरि- जापतिम् । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्' इति दिनेऽनाहारकर्तृकं शिवपूजा- प्रधानकं व्रतं स्मयते॥ अत्र प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तत्रैव पूजाविधानात् । प्रदोषस्त्रिमुहू- तीमत्यभिप्रायः॥ दिनद्वये प्रदोषव्याप्तावव्याप्ती वा पूर्वा 'त्रयोदशी तु कर्तव्या द्वादशी सहिता मुने इति सुमन्तूक्तिरिति मयूखकृतः॥दिनद्वये प्रदोषव्याप्ती, तदव्यासौ, साम्येन तदेकदेशास्पर्श, च उत्तरा संकल्पकाले सत्त्वात् । वैषम्ये तदेकस्पर्शे तदाधिक्यवती ग्राह्ये ति विवेचनानुसारिणः ॥ इदंच मन्दवारे कृष्णपक्षेऽतिप्रशस्तम् 'मन्दवारे प्रदोषोऽयं दुर्लभःसर्वदेहिनाम् । तत्रापि दुर्लभस्तस्मिन्कृष्णपक्षे समागतः' इति तत्रैवोक्तेः।। आरम्भ- श्चशनिप्रदोषे कार्यः 'यदा त्रयोदशी शुक्ला मन्दवारेण संयुता : आरभेत व्रतं तत्र संतान फलसिद्धये' इति तत्रैवोक्तेः ।। इति टीका ।। १ ·.. प०१] अमापूर्णिमानिर्णयः। दद्यात्स्नानं वै मौनिना कृतम् ॥ हेमाद्रौ बृहन्मनुः-'श्रवणाश्चिधनि- छा नागदेवतमस्तके ॥ यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते' ॥ नागदेव तमाश्लेषा। मस्तकोमृगशिरः।प्रथमपादइत्यन्ये। स चसर्वेषाम्॥अथेष्टिकाल: गोभिलः-पक्षान्ताउपवस्तव्याः,पक्षादयोऽभियष्टव्याः'इति।उपवासोन्वाधा नम्। तत्र मध्याह्ने तत्पूर्ववापर्वप्रतिपत्संधौ तदिनेयागः। पूर्वाह्न वाथ मध्याह्न यदि पर्व समाप्यते । उपोष्य तत्र पूर्वेद्युस्तदहर्याग इष्यते'इतिलौगाक्षिवच- नात् ॥ तत्र देधा विभागः-'आवर्तनात्तु पूर्वाह्नो ह्यपराह्नस्ततः परः । मध्याह्नस्तु तयोः संधिर्यदावर्तनमुच्यते'इतिमदनरत्ने वचनात् ॥ मध्याह्ना- दूर्व संधौ माधवमते परेऽह्नियागः अपराहेऽथ वा रात्रो यदि पर्व समाप्य- ते । उपोष्य तस्मिन्नहनि श्वोभूते यागइष्यते'इति लौगाक्षिणोक्तेः॥हेमाद्रि स्त्वपराह्नसंधावपि परदिनेप्रतिपच्चतुर्थाशेचन्द्रोदयेच सतिद्वितीयादिष्वत्यन्त क्षयेसति'पूर्वद्युर्यागःपर्वणोंशे द्वितीये तु यष्टव्यं तु द्विजातिभिः। द्वितीयासहितं यस्मादूपयंत्याश्वलायनाःइति।द्वितीये त्विति कैमुतिकन्यायेनतुयांशपरम् । तुरीयेवितिशूलपाणौ पाठःस्पष्टार्थएवातथा-'भूता पञ्चदशी पूर्णाद्वितीया क्षयगामिनी।चरुरिष्टिरमायांस्याद्भूतेकव्यादिकीक्रिया'इतिबौधायनवचनाचे त्यूचिवान् ॥ मदनरत्नेपि-'चतुर्दशी चतुर्यामा अमावास्या न दृश्यतोश्वो- भूते प्रतिपच्चेत्स्यात्पूर्ण तत्रैव कारयेत्'इति॥ यत्तु माधवः- यस्तु वाजसनेयी स्यात्तस्य संधिदिनातपुरा । नं काप्यन्वाहितिःकिंतु सदा संधिदिने हि सा' इत्याह । यच्चकालादर्शप्युक्तम्-'आवर्तनादधःसंधिर्यद्यन्वाधाय तद्दिन।परे युरिष्टिरित्याहुर्विप्रा वाजसनेयिनः इति ।यच्च मदनरत्ने-'मध्यंदिनात्स्यादह १ इध्मावर्हिःसंपादनमग्रिपरिग्रहइत्यादिप्रयोगप्रारंभः। २ संधाविति॥तत्स्वरूपं भगव तीपुराणे' अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना।। एतस्यां द्विलवः कालः कुहूमात्र कुहूः स्मृता' इति ॥ लवश्च स्मृत्यंतरे ॥ लवाक्षरचतुर्भागनुटिरित्यभिधीयते।। त्रुटिद्वयं निमेषोक्तोनिमेषस्तुलवद्वयम् । तथाचैकलब्धाक्षराचारणपारीमतेकालेएकःपर्वणापर प्रति पदस्तदुभयं मिलितं संधिःकुद्वितिकोकिलेनोक्तावान्काल समाप्यतेतत्कालसज्ञिताचैषा अमावास्या कुहूः स्मृता इतिमात्स्यात्कुहूप्रतिप्रदोःसंधिद्विगुण इति पुरुषार्थचिन्तामणः।

·निर्णयसिन्धौ- [प०१ नीह यस्मिन् प्रापर्वणः संधिरियं तृतीया । सा खर्विका वाजसनेयिमत्या तस्यामुपोष्याथपरेयुरिष्टिः'इति।एतत्पौर्णमासीपरमितितत्रैव ।आवर्तनोर्ध्वम गिस्तादात्रीवासमाप्तौदे,मध्याह्लादर्वाक् समाप्तौतृतीयेत्यर्थः॥ तत्कर्कभाव्य देवजानोश्यनन्तभाष्यादिसकलतच्छाखीयग्रन्थविरोधावरानादराचोपे क्ष्यमापौर्णमास्यां विशेषमाह कात्यायनः संधिश्चेत्संगवादूर्व प्राक् पर्यावर्त नादवेः । सापौर्णमासी विज्ञेयासद्यस्कालविधौ नरैः' अमायां विशेषमाह बौ धायनः 'द्वितीया त्रिमुहूर्ता चेत् प्रतिपद्यापराह्निकी । अन्वाधानं चतुर्दश्यां परतः सोमदर्शनात्' । कात्यायनश्च 'यजनीयेऽह्नि सोमश्चेद्वारुण्यां दिशि दृश्यते । तत्र व्याहृतिभिर्तुत्वा दंडं दद्याद्विजातये'इतिएतच्च बौधायनवाज सनेयिविषयम्॥तैत्तिरीयश्रुतौ तु चन्द्रदर्शनेऽपि याग उक्तः 'एषा वै सुमना नामेष्टिामायजानन्। पश्चाच्चन्द्रमा आयुदत्यस्मिन्नेवास्मै लोकधुकं भवति इति ॥श्रुत्यन्तरेऽपि यदहः पश्चाच्चन्द्रमा आयुदेति तदहयजन्निमाँल्लोकान युरोति'इति इदं बढचापस्तम्बविषयम् ॥ मदनरत्नेप्येवम् । आपस्त- म्बभाष्यार्थसंग्रहप्येवम् ॥अतः पक्षद्वयस्य स्वस्वसूत्राद्वयवस्थेति तत्त्वम् ॥ 'दृषयन्त्याश्वलायनाः'इति तु पूर्वाहसंधिविषयमिति माधवः॥ शेषपर्वणीष्टौ विशेषमाह माधवीये गार्यः 'प्रतिपद्यप्रविष्टायां यदि चष्टिः समाप्यते । पुनः प्रणीय कृत्स्नष्टिः कर्नव्या यागवितमः'। गृह्यांगेर्नायं नियम इति मदनपारि- जातः ॥ एवं पर्वान्त्यांशः प्रतिपदश्च त्रयोंऽशा यागकालःउक्तः॥वचित् प्र- तिपनुयांशेऽपि यागः ‘संधिर्यद्यपराहस्याद्यागं प्रातः परेहनि । कुर्वाणः प्रतिप दागे चतुर्थपि न दुष्यति' इतिवृद्धशातातपोक्तेः ॥ एतत्पूर्णिमापरमिति मदनरत्ने।पर्वणि प्रतिपदःक्षयस्य वृद्धेश्चाई प्रक्षिप्य संधियः।तदाहमाधवः 'वृद्धिः प्रतिपदोयास्ति तदर्ध पर्वणि क्षिपेत् । क्षयस्या तथा क्षिप्त्वा सं- धिनिर्णीयतां सदा'इति ।कात्यायनोपि 'परेह्नि घटिका न्यूनास्तथैवात्यधि- काश्च याः।क्षिप्त्वा तदर्ध पूर्वस्मिन् हासवृद्धी प्रकल्पयेत्'इति । एवं स्मार्त- स्थालीपाकेपि ज्ञेयम्।तत्रेष्टिस्थालीपाकान्वाधानगृहप्रवेशनीयहोमानन्तरमा १ तथा चापराह्नसंधावपि ब्राह्मणभोजनातिरेकः पदार्थःप्रतिपदि कर्त्तव्य इति हेमाद्रौ ॥

·प०१] इष्टिकालनिर्णयः। विन्यां पौर्णमास्यां प्रारम्भणीयौ नतु दर्श ॥ यद्यारम्जे मलमासपौषमासगुरु- शुक्रास्तादि भवति तदाप्यारम्भः कार्यः ॥ यानि तु 'उपरागोधिमासश्च यदि प्रथमपर्वणि । तथा मलिम्लुचे पौषे नान्वारम्भणमिष्यते ।गुरुभार्गवयोर्मोंढचे चन्द्रसूर्यग्रहे तथा।'इतिसंग्रहवचनानि ॥ तानि आलस्यादिनातिक्रांतशुद्धका- लपारम्भविषयाणि॥'नामकर्म च दर्शष्टिं यथाकालं समाचरेत्।अतिपाते सति तयोः प्रशस्त मासि पुण्यो' इत्यपरार्के गर्गवचनादिति प्रयोगपारिजाते । उक्तं चेतत् प्रयोगरत्ने भट्टैः ॥ कालादर्शे तु 'नामकर्म च जातेष्टिम्' इति पाठः। याज्ञिकास्तु'आधानानन्तरा पौर्णमासी चेन्मलमासगा। तस्यामारम्भ- णीयादीन्न कुर्वीत कदाचन'इति त्रिकाण्डमण्डनवचनाच्छुद्धकाल एव विन- टेष्टिं कृत्वारम्भं कुर्यादित्याहुः ॥ कालादर्श स्मृतिसंग्रहेपि आरम्भे दर्शपूर्ण श्योरग्निहोत्रस्य चादिमम् । प्रतिष्ठाः पञ्चकर्माद्या मलमासे विवर्जयेत्'इति । अथ विकृतीष्टिः। तत्रापस्तम्बः- यदीष्टया यदि पशुना यदि सोमेन यजेत सोमावास्यायां पौर्णमास्यां वा'इति॥ अत्र प्रकृतितः काले सिद्धेपि सद्यःका- लता विधया । तृतीयायां साङ्गत्वेनोक्तेः॥अत्र पौर्णमास्यमावास्याशब्दात्यां तदन्त्यक्षणो गृह्यते । तेन तद्वत्यहोरात्रे इत्यर्थमाह रामाण्डरः॥माधवोपि इष्टयादिविरुतिः सर्वा पर्वण्यवेति निर्णयः' इति । अत्र विशेषमाह त्रिका- ण्डमण्डनः कात्यायनश्च 'आवर्तनात् प्राग्यदिपर्वसंधिः कृत्वा तु तस्मिन् प्रकृति विकृत्याः।तदैव यागः परतो यदि स्यात्तस्मिन्विकृत्याः प्रकृतेः परेयुः' इति।धूर्तस्वाम्यादयोप्येवमाहुः।यदीष्टयेति साङ्गाया विकृतेःपर्वकालत्वादा- वर्तनात् प्राक् संधौ ‘संधिमभितो यजेत्' इतिप्रकृतःप्रतिपदि समाप्तिनियमात प्ररुत्यनन्तरप्रतिपदि विकत्ययोगात् पूर्वयुकितिरित्युक्तं तन्त्ररत्नेपार्थसार- थिनायद्यपि 'प्रकृतेःपूर्ववादपूर्वमन्तेस्यात्'इत्यापस्तम्बेनोक्तम्।तथापि हेतु- वादेन श्रुतिमूलत्वाभावात् 'अङ्गंवा समभिव्याहारात्' इतिवदप्रामाण्यमिति तदाशयः॥आग्रयणेतु विशेषं वक्ष्यामः॥अन्वारम्भणीया तु चतुर्दश्यां कार्यति हिरण्यकेशिवृत्तौ मातृदत्तीये॥अन्येषां पर्वण्येव ॥ पशौ सोमे च काला- ॥

·, ४८ निर्णयसिन्धौ- [प०१ न्तरमप्याह बौधायनः। 'आमावास्येन वा हविषेष्ठा नक्षत्रेच' इति ॥शुक्लपक्षे कत्तिकादिविशाखान्तेषु देवनक्षत्रेष्विति केशवस्वामी व्याख्यौ ॥ चातुर्मास्येष्वपि द्वादशाहयथाप्रयोगपक्षयोर्नक्षत्रेष्वप्यारम्भः ॥ यावज्जीवत्सां वत्सरप्रयोगयोस्तु फाल्गुन्यां चैत्र्यां वारम्भः ॥ पशौतु विशेषमाहकात्यायनः 'अर्धादन्हो भवति नियतं पर्वसंधि- परस्तात्कृत्वातस्मिन्नहनि तु पशुं सद्य एव द्वयहंवा । आरश्याथ प्रकृतिरथ चेत् पर्वसंधिः पुरस्तात् कृत्वा तस्मिन् प्रकृतिमथ तु स्यात्पशुः सद्य एव ।' अधिकारपशुरुत्वग्नीषोमीयेण सवनीयन वा समानतन्त्रो वा कार्य इति त्रिकाण्डमण्डनः । सोमे त्वाहापस्तम्बः- अमावास्याया दीक्षा,यजनीये, वामावास्यायां यजनीये वा सुत्यमहः,पौ- र्णमास्यां दीक्षायजनीय वा पौर्णमास्यां यजनीयवासुत्यमहः इति ॥ लाया यनसूत्रेपि-पूर्वपक्षस्य प्रथमेहनि दृष्ट्वा वा नक्षत्रयोगेच' इति ॥ पूर्व पक्ष शुक्लपक्षः।नक्षत्रयोगचेति।अयमर्थः 'चैत्र्यादिपूर्णिमायाचित्रानक्षत्रयोगे दीक्षत'इति॥ आधानं तु पर्वणि नक्षत्रेषु चोक्तम्।तत्र पर्व नक्तम् ‘गार्हपत्यमा दधीत'इत्यादिकर्मकालव्यापि ग्राह्यम् ॥ दिनद्वये तत्वे परं ग्राह्यम्। संकल्प- स्य पर्वणि लानात् । पूर्वत्र नक्षत्रयोगे तदेव ग्राह्यम्॥ यत्र त्रीणि संनिपति तान्य॒तुर्नक्षत्रंच पर्व तत्समृद्धं 'विप्रतिषेधे ऋतुनक्षत्रं च बलीयः'इति हिरण्य केशिसूत्रात् ॥ ऋतुः 'वसंते ब्राह्मणोमीनादधीत' इत्यादिः ॥ रेणुकारिकायांतु 'माघादिपञ्चमासेषु श्रावणे वाश्चिने तथा। मार्गशीर्ष शुक्लपक्षे आधानमथका रयेत्'इत्युक्तम् ॥ अत्र मूलं मृग्यम् । आधाननक्षत्राणि त्वापस्तम्बसूत्रे 'कृत्तिकारोहिणीमृगशीर्षपुनर्वसुपुष्यपूर्वोत्तरापूर्वाषाढोत्तराषाढाहस्तचित्रावि- शाखाऽनुराधाश्रवणोत्तराभाद्रपदा' इति ॥सोमपूर्वाधाने विशेषमाहापस्तम्बः- 'सोमेन यक्ष्यमाण आदधानो नर्तन्मून्नि नक्षत्रम्' इति ॥ अत्र प्रकरणाचा नकालबाधः । तनसामस्य वसतकारता न बाध्यत इतिरुद्रदत्तवृत्तौ नारा- यणवृत्तौ चोक्तम् ॥ तन्त्ररत्ने वार्तिके च ते वा एते उभये अपहतपाप्मा नो ऋतवः । एष वा उद्यन्नादित्यएषां पाप्मनोपहन्ता । यदेदैनं कदाचन यज्ञ ·प०१] दर्शश्राद्धकालनिर्णयः। मुपनमेदथादधीत' इत्यत्रोत्तरायणरूपं देवं दक्षिणायनरूपंचपित्र्यमित्युत्तयम- तुत्रयं सोमाधानेशतपथेविशिष्यविहितम्।तदेकवाक्यतयाशाखान्तरेऽपि नर्तृ- नसूक्षेत्' इत्यत्र सोमकालबाधएव।आधानकालबाधस्य यदवैनंश्रद्धोपनमेत- दादधीत'इत्यस्यांशाखायां वाक्यान्तरेणासिद्धत्वात्सोमकालबाधार्थमवेदमि- त्युक्तम्॥धूर्तस्वामी तु सोमस्यापि य ऋतुस्तस्यापिन सूक्षेत्'इतिलिखनादु- भयकालबाधं मन्यते॥श्रीरामांडारस्तु कालान्तरविधानं वासर्वकालानादरो वा इति पक्षद्वयमुक्तवान् ॥तत्राद्यकत्तिकादिकालान्तरस्य यथाधाने वसंताद्य- बाधेन विधानम्।तथा सामेप्युदगयनपूर्वपक्षपुण्याहसंनिपातयज्ञकालानादेशः' इति छन्दोगसूत्रोक्तोदगयनबाधेन सोमाभिसंधिरूपकालान्तरविधानादुदगयनं त्वपेक्षत इत्युक्तम् ॥द्वितीयपक्षे तु यदैवैनं यज्ञ उपनमेत्' इति सर्वकालानादर उनः इतिभारद्वाजसत्रात्सर्वशब्दस्य च विश्वजित्सर्वपृष्ट' इतिवद्दयारप्रयो- गात सर्वकालबाधइति।तेनदक्षिणायनेऽपिभवतीत्यतम॥पगुरुभाप्येदेव- त्रातभाप्येतन्त्ररत्नेच पद्वपि ऋतुषु भवतीत्युक्तमिति दिक् ॥श्राद्धे त्वमा- वास्या त्रेधाविभक्तदिनतृतीयांशे योपराहनागस्तक्ष्यापिनी सानिकाह्या पि ण्डान्वाहार्यकंश्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते । वासरस्य तृतीयशे दर्शश्राद्धकाल नातिसंध्यासमीपतः इति कात्यायनोक्तेः। दर्शश्राद्धं तु यत्रोक्तं पार्वणंतत्प्रकीर्तितम्।अपराहे पितॄणां च तत्र दानं प्रशस्यते' इतिशातातपो- तेश्च॥दिनद्वये तत्रसत्त्वे सर्वापराहव्यापी दर्शाग्राह्यः॥ यद्युभयेयुरेष विहितः सर्वापराहस्थितः'इतिदीपिकोक्तेः॥यत्तु काष्णाजिनिः भूतविद्धाममावस्यां माहोदज्ञानतोपिवा।श्राद्धकर्मणियेकुर्युस्तेषामायुःप्रहीयते'इति।तदपराहे चतु दशीवेधपरमिति श्राद्धहेमाद्रिः।अपराहव्यातिपरमिति माधवः॥ दिनदयेऽ पराहव्याप्त्यभावेंशतोव्याप्तीचतिथिक्षयेपूर्वा इतिहेमादिः यदाचतुर्दशीयाम तुरीयमनुपूरयेत्।अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राद्धमिष्यते'इतिकात्यायनो तः॥ चतुर्दश्याश्चतुर्थ यामं दर्शः पूरयेत्।चतुर्दशी यामत्रयं स्यादित्यर्थः॥क्षीय माणा परदिनेऽपराहव्यापिनी नेत्यर्थः ॥ व्यतिरेकमाह 'वर्धमानमामावास्यां ४ ·निर्णयसिन्धी- [प०१ लक्षयेदपरेहनियामाग्रीनधिकान्यापि पितृयज्ञस्ततो भवेत् । ततःश्राद्धं च ॥ दिनद्वरेऽपराव्याप्त्यादौतिथिवृद्धीच हारीतः त्रिमुहूर्ता च कर्तव्या पूर्वा खर्वाच बहवः।कुहूरध्वर्युभिःकार्या यथेष्टं सामगीतिभिः।'त्रिमुहूर्ताजावेतुपूर्वा नेत्यर्थः । पिण्डपितृयज्ञस्नु कात्यायनैर्यागदिनात्पूर्वाःकार्यः वा बानत्वात् पिण्ञपितृयज्ञः इतितत्वात ॥ व्याख्यातं चैतत् कर्काचार्यःपूर्व पिण्डपितृयज्ञः एव दर्शा पिण्डपितृयज्ञो,न पश्चात्।कुतः अङ्गत्वात्।तथाच श्रु- तिः तस्मात्पूर्व भुपिकृष्यः वियत उत्तरमहदेवान्यजन्ते' इति पूर्वयुःपितायो যা বিৰোহবাগন’হনি বনৰ সন্মগজুমখালান वाममभिव्याहागत् इति तेन ककमत चतुर्दशीयुक्तदर्श पिण्डपितृयज्ञइति ॥ श्रीअनन्तभाष्येनुपाः' इत्युक्तम् ॥अवधाप्याचारो दृश्यत॥आपस्तम्बा नांनु परदिनेमुहूर्तमपि दमित्व तत्रैव पितृयज्ञः। तदाह आपस्तम्बः-अमावा- स्थायां यहचतम न पश्यति तदहा पिण्डपितृयज्ञं कुरुते' इति। अस्य रुद्र- दत्तीया व्याख्या पिण्डेयुका पितृयज्ञःपिण्डपितृयज्ञःम च कर्मान्तरं न तु दर्श- शेषः।यथावक्ष्यति-रिनाम्बकालविधानादनस्यात् इति।नं च यदइश्च- नमनं न पश्यति पञ्चदश्यां शनिप्रदि वा तदहः कुरुले । यदहम्नयोः संधिस्त- दहरित्यर्थः इति ॥रामाण्डारोप्याह-'पिण्डपितृयज्ञस्तु पर्वगंधिमदहोगत्रा- पराज'इति ॥ अनाईमंपिदिने पितृयज्ञः ॥ शतपथश्रुतिरपि यदवैपनापु- रस्तान पश्चादृश्यतथ पितृायो दशाति'इति ॥ पर्वसंधिदिन हि पूर्वतःपश्चाद्वा- चन्द्रो न दृश्यत एवेत्यर्थः।।सत्यापाढोपि पितृयज्ञं प्रक्रम्य 'दृश्यमाने तृपाष्य श्वोभते यजते' इत्याह ॥ हेमाद्रिस्तु-अमावास्याशब्दस्तिथिवचन एवापूर्वो तापस्तम्बेमत्रे यदुक्तम् नपश्यन्ति इति तत्र क्षयोभिप्रेतः । अतश्चतुर्दश्या चन्द्रमसश्च क्षीणत्वानयुक्तदर्श पितृयज्ञः 'पितृयज्ञं तु निर्वयं विप्रश्चन्द्रेक्षये ऽग्निमान्'इति मनूक्तेः॥ यदुक्तं यदहस्त्वेव दर्शनं नैति चन्द्रमाः। तत्क्षयापे- क्षया ज्ञेयं क्षीणे राजनि चैत्यपि इति यदुक्तं दृश्यमानेऽपितचतुर्दश्यपेक्षया'इति च कात्यायनोक्तेः। दृश्यमानेप्येके'इति गोभिलोक्तेः॥तस्यांसंध्यागतःसोमो ·, प०१] पिण्डपितृयज्ञनिर्णयः। मृणालमिव दृश्यते ।अपराहे क्षयस्तस्यां पिण्डानां करणं ध्रुवम्' इति हारी- तोतेश्च चन्द्रक्षयकालश्चोक्त कात्यायनेन अष्टमेंशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः।अमावास्याष्टमेशे तु पुनः किल भवेदणुः'इति। तेन पूर्वयुरेव पितृ- यज्ञ इत्यचिवान् ॥ कर्काचायैरपि-'अपराहे पिण्डपितृयज्ञश्चन्द्रादर्शनेमा- वास्यायाम्' इतिकात्यायनसूत्रेऽदर्शनेन क्षय एवोकः तस्मिनक्षीणे ददाति इति श्रुतेः॥अतस्तन्मते चतुर्दशीयुक्तदर्श पितृयज्ञ सति परदिने यागोत्सि छः ॥ तदेतत्सर्वोत्कृष्टमपि हेमाद्रिकांदिव्याल्यानमापस्तम्बरनायुपगमा कानीयवौधायनादिविषयम॥आश्वलायनानामपि भएपर्वणि पिण्डपितृयज्ञः तथाच मृत्रम्-'अमावास्यायामपराहे पिण्डपितृयज्ञः' इति ॥ अत्र नाराय णवृत्तिः-अमावाम्याशब्दः प्रतिपत्पश्चदृश्याःसंधिवचनोप्यत्रापराह्नशब्दसम न्वयानइत्यहोराने वर्तते । तस्यापगढदश्चतुर्थ भाग पिण्डपितृयज्ञः कार्यः। औपबमध्ययजनीये वाहनि ॥ यदा वहांगत्रगंधा तिथिसंधिः स्यानदीपवस- ध्ये एकाहनि क्रियत इति ॥ अत एव 'मुहूर्नमप्यमावास्या प्रतिपद्यपि चेद्भ- वेत्। तदनमक्षयं नेयं पर्वशेएं तु पर्ववत्' इति हेमाद्री वचनं पिण्डपितृयज्ञप- रमुक्त प्रयोगपारिजाते॥ अयं च स्थाषिमता संपूर्ण दर्श श्राइव्यतिषङ्गेण कार्यः। व्यतिपजोनामाभयोःसहानुष्ठानम् एतन स्थालीपाकन सह पिण्डा- र्थमुहृत्य' इतिसूत्रे वृत्तिकृतोत्रम्॥ धडपर्वणि तु केचिदाहुः-पूर्वह्नि पिं- डपितृयज्ञव्यतिपङ्गेण श्राद्धं कृत्वा पनि केवलः विपितृयज्ञः कार्यः ॥ वृत्तिकृतातु-'अन्वाष्टक्यं च पूर्वार्मासि माम्बथ पार्वणकाम्यामात्युदये टम्यामेकोद्दिष्टमथाष्टमा' इत्युदाहृत्य पूर्वयु चतुएं स्थालीपाकादुद्धत्यामौ करणम्' इत्युक्तेर्दर्शश्रावस्थालीपाको नियत इति गम्यते ॥स्थालीपाकश्च पितृयज्ञ एवेति पूर्वदिने व्यतिषङ्गःप्रसिद्धः॥प्रयोगपारिजाते तु वार्षिका छादेरपि व्यतिपत उक्तः। किमुत दर्शश्राद्धस्य॥न्यायविदस्त्याहुः।मूत्रस्य वृत्तेश्च संपूर्णदर्शविषयत्वात् खण्डपर्वणि पूर्वदिने केवल श्राद्ध परदिने च केवलः पितृयज्ञः कार्यः ॥ अतएवोक्तं वृत्तिकता नात्र पूर्वस्थालीपाकश्योद्यते ॥ ।

·५२ निर्णयसिन्धौ। [५०१ ~ सर्वश्राद्धेषु प्रसङ्गादिति ॥ प्रयोगपारिजातोक्तिरप्येतद्विषयैव ॥ पूर्वदिने च श्राद्धेनौकरणमेव न पाणिहोमः। चतुर्वायेषु सामीनां वह्नौ होमो विधी- यते। पित्र्यब्राह्मणहस्ते स्यादुत्तरेषु चतुर्वपि ' इति परिशिष्टे नियमात्॥ नच लौकिकानो पक्वस्य कथं गृह्यानो होमः। नान्यानो पक्वमन्यानो जुहुया त्' इतिनिषेधात् । मैवम् । श्राद्धस्य गृहत्वेन स्मार्तामौ पचनानी वा कर्तव्यत्वात् ॥ तस्मात् पूर्वयुः केवलं श्राद्धं न व्यतिषङ्गः॥इदमेव च युक्तं आहितामिना तु सर्वाधानिनार्धाधानिना वा संपूर्ण खण्डे वा दर्श श्रौतामो पृथगेव पितृयज्ञः काया नतु दर्शश्राद्धव्यांतषङ्गणात विस्तरभातावरमामः॥ संपूर्ण दर्श च विशेषमाह लौगाक्षिः-'पक्षान्तं कर्म निवर्त्य वैश्वदेवंच सानि- कः । पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोन्वाहार्यकं बुधः'इति॥पक्षान्तं कर्मान्वाधान- म् । अन्वाहार्यकं दर्शश्राद्धम् ॥ अयमेव सानेर्जीवपितृकस्य पिडांपतृयज्ञ- कालो ज्ञेयः। तस्यापि कात्यायनेन होमान्तमनारम्भो वा'इत्याम्नानात् ॥ पिण्डपितृयज्ञाकरणे प्रायश्चित्तमाह पराशरमाधवीये कात्यायनः-पित यज्ञात्यये चैव वैश्वदेवात्ययेपि चाभोजनपतितान्नस्य चरुर्वैश्वानरो भवेत्'इत्य लम् ॥ प्रकृतमनुसरामः॥ निरनिकादिभिस्त्वामावास्यापराहव्याप्त्यनावे तु कुतुपकालव्यापिनी ग्राह्या भूतविद्धाप्यमावास्या प्रतिपन्मिश्रितापि वा । पित्र्ये कर्मणि विद्वद्भिर्याह्या कुतुपकालिकी'इति हारीतोक्तेः॥ इदं च निरनि कादिविषयम् सिनीवाली द्विजैःकार्या साग्निकैः पितृकर्मणिास्त्रीनिःशूद्रैःकूहूः कार्या तथा चानमिकदिजैः।'इतिलौगाक्षिवचवात्॥अत्र सानिरौपासनानि रपीति मदनपारिजाते उक्तम् ॥कुतश्चापराह्नव्याप्त्यलाभेनुकल्पःअपरोल द्वयव्यापी यदि दर्शस्तिथिक्षये । आहिताःसिनीवालीनिरन्यादेः कुहूर्मता। इतिजाबालिनानावे विधानात् ॥ तेन सानीनां निरनीनां वापराव्यापिन्येव मुख्या ॥ तिथिसाम्यवृद्धिक्षयः समव्याप्ती खर्वादिना निर्णयः । वैषम्येधिका १ अपराहेति । दिनद्वये अपराह्न स्पर्शाभावे इति यावत् ॥

·प०१] दर्शमासिकवार्षिकादिप्राप्तौनिर्णयः। दिनद्वयेपराह्मस्पर्शे कुतपव्यापिनीति माधवः ॥ इदमेव युक्तम् ॥ हेमाद्रिमते कुतुपव्यापिन्येव निरम्यादेर्मुख्या। अत्र सानिरौपासनागिरपीति मदनपारि- जाते उक्तम् । सिनीवाली दृष्टचंद्रा। तथा च व्यासः-'दृष्टचन्द्रासिनीवाली नष्टचंद्राकुहूःस्मृता'इति॥पूर्वदिने परदिनएव वा तद्व्यापित्वे सैव ग्राह्या।अंश- व्यापित्वे वैषम्यधिककालव्यापिनीयाह्या । दिनद्वयंशतःसमव्याप्तौ तिथिक्षये पूर्वावृद्धीसाम्येचपरा। तिथिक्षये सिनीवाली तिथिवृद्धी कुहूः स्मृता।साम्येऽपि च कुहूया वेदवेदाङ्गवेदिभिः।इति प्रचेतोवचनात् ॥ दिनद्वये संपूर्णकु- तुपव्याप्तिस्तु ताथवृद्धावेवावतीत्यनन्तरवचनात्परैवेति ॥कुतुपस्तुअह्नोमु हूताविज्ञयादशपश्च च सवेदा । तत्राष्टमांमुहूतायः स कालः कुतुपः स्मृत" इतिमात्स्योक्तेः ॥ तुलादानपितृदेवप्रीत्यर्थोपवासादी तु परा ग्राह्येत्यन्यत्रवि स्तरः ॥दर्शच मासिकवार्षिकादिश्राद्धप्राप्तीकालादशीविशेषउक्तः 'दर्शस्य चोदकुम्भस्यदर्शमासिकयोरपिनित्यस्यचाब्दिकस्यापिवार्षि दशऽन्यश्राद्धप्राप्तां काब्दिकयोरपि'इत्युक्त्वा।संपातदेवताभेदाच्छ्राद्धयुग्मंसमा- चरेत्।निमित्तानियतिश्चात्रपूर्वानुष्ठानकारणम्'इति ॥ अत्र क्रमो निर्णयदी- पेउक्तः-'नष्टचन्द्रेयदाकालेक्षयाहदिवसोभवेत् । वैश्वदेवं क्षयश्राद्धं कुर्याद प्राग्दर्शकर्मणः॥अमाश्राद्धंचानुपनीतोऽपिकुर्यात्। श्राद्धशूलपाणौ अमावा- स्याष्टकाकृष्णपक्षपञ्चदशीषुच' इत्युपक्रम्य एतचानुपनीतोपिकुर्यात्सर्वषुपर्व- १ ' स्यातां ते यदि मध्याह्नात्' इति प्रामाणिकपाठान कुतुपो मुख्य इति भावः ।। २ कुतुपश्चेत्यादिना माधवमतं प्रदर्य प्रकृते हेमाद्रिमतमनुसृत्याह---हेमाद्रिमते इति ।। इति टीका ॥ ३ अत्र नवीनाः----यन्माधवेन हेमाद्रिणा वा 'दिनद्वये संपूर्णापराहव्याप्ती संपूर्णकुतुपव्याप्तौ वा परा'इत्युक्तम्।। तदयुक्तम्।खादिवाक्ये 'तिथिक्षये सिनीवाली' इति- वाक्येच क्षयादीनां ग्राह्यतिथिगत्वात् दिनद्वयगतसमैकदेशव्याप्तिविषयकलेनेहाप्रवृत्तेः ॥ किंतृत्तरतिथिः क्षये पूर्वा, वृद्धिसाम्ययोस्तूत्तरा' अमावास्यातु सा हि स्यादपराह्नद्वयपि या।क्षये पूर्वा परावृद्धौ साम्येपि च परा स्मृता' इत्युक्तेः ॥ नचेदं दिनद्वयगतसमैकदेश व्याप्तिपरम् । स्वरसतोऽपराह्नद्वयव्याप्तिरेव प्रतीतेः ॥ एवं कुतुपव्याप्तिवा दिनां मतेपि ॥ इति वदन्ति ।। इति टीका ॥

·५४ निर्णयसिन्धौ- [प०१ सु।श्राद्धसाधारणं नामसर्वकामफलप्रदम्।भार्याविरहितोप्येतत्प्रवासस्थोऽपि नित्यशः।शूद्रोप्यमन्त्रवत् कुर्यादनेनविधिनाबुधः' इतिमात्स्योक्तेः॥अमात्रा- अमाश्राद्धातिक्त- द्धातिक्रमप्रायश्चित्तमुक्तमृग्विधाने 'न्युषवाचंजपेन्मन्त्रंशत मेप्रायश्चितम् । वारं दिने दिने।अमाश्राद्धयदानास्ति तदासंपूर्णमेतितत्' अत्र पूर्वोक्तसाभिकपदनाहितामिः स्मार्ताग्निमांश्चगृह्यते।विच्छिन्नामिकादिश्चनिर- निकः॥तथाचहेमाद्विग्नीकरणप्रकरणे साग्निरग्नावनग्निस्तुद्विजपाणावथा प्सुवा ।कुर्यादग्नौकियांनित्यंलौकिकेनेतिनिश्चितम्'इतिस्मृतिवाक्यमुदाहृत्य यस्त्वस्वीकृतोपासनतयासमुच्छिन्नामितयानार्याविधुरतया वानिरहितस्तस्य द्विजपाणौजलादौहोम इति व्याचचक्षे ॥ मदनपारिजातेप्येवम् ॥ इदमेव साग्निकानग्निकस्वरूपंसर्वत्रज्ञेयम्॥ अथ ग्रहणं निर्णीयते ॥ तत्र ग्रहणनिर्णयः चन्द्रग्रहणेयस्मिन्यामे ग्रहणंतस्मात्पूर्वप्रहरत्रयंन शुजीत । सूर्य- ग्रहे तु प्रहरचतुष्टये न भुञ्जीत ‘सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात् पूर्व यामचतुष्टयम् चन्द्रग्रहे तु यामांबीन बालवृद्धातुरविना इतिमाधवीये वृद्धगौतमोनेः ॥ 'ग्रहणं तुभवेदिन्दोः प्रथमावधि यामतः। शुञ्जीतावर्तनात् पूर्व प्रथमे प्रथमा- दधः' इति मार्कण्डेयोश्च ॥ अधि ऊध्र्वननु चन्द्रग्रहे यामचतुष्टयनिषेध- उचितो न तु सूर्यग्रहेनूयोदयात्प्राग्भोजनाप्राप्तेः । मैवं वचनस्य प्रथमयामे सूर्यग्रहेसतिपूर्वद्युःपूर्वगत्रेशोजननिषेधपरत्वात् । चंद्रग्रहेविशेषमाहमाधवीये वृद्धवसिष्ठः यस्तोदये विधोः पूर्वनाहाजनमाचरेत्' इति ॥ द्वयोम्रस्तास्ते तु माधवीये व्यासः अमुक्तयोग्स्तगयोरयादृष्ट्वापरहनि'इति। विष्णुधर्मेऽपि 'अहोरात्रंन भोक्तव्यं चन्द्रमूर्यग्रहो यदा। मुक्तिदृष्ट्वातु मोक्तव्यंस्नानंकत्वा ततः परम् ॥अहोरात्रनिषेधःसूर्यग्रस्तास्ते ॥ मदनरत्ने गार्ग्यः 'संध्याकाले यदा राहुयसते शशिक्षास्करी । तदहे नैवशुञ्जीत रात्रावपि कदाचन । सायंसं- १ स्नात्वेतिशेषः । एवंच ग्रस्ते मुक्तिस्नानमपि परेयुरेवब्रह्माण्डे।'नाश्रीयादथ तत्का- ले ग्रस्तयोश्चन्द्रसूर्ययोः।।मुक्तयोश्च कृतस्नानः पश्चाट्ठज्यात्स्ववेश्मनि इति ।स्ववेश्मनीति परान्नानषधः ॥मुक्तावपि भाजनमहानिशातः प्रागेव 'मुक्तके निशि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा' इति शातातपोक्तः इति टीका ॥

·प०१] ग्रहणनिर्णयः। ध्यायाः सूर्यबस्तास्ते पूर्वह्नि रात्री च न भोक्तव्यम् । प्रातः सध्यायाचन्द्रस्या स्तास्ते पूर्वरात्रावुत्तरोनि च न भोक्तव्यमित्यर्थः ॥ चंद्रग्रस्तास्ते उत्तरदिने सं- ध्याहोमादौ न दोपः। तदाहोशनाः 'यस्ते चास्तंगते विन्दी ज्ञात्वा मुक्त्यब धारणम् । स्नानहोमादिकं कार्य भुञ्जीतेन्दूदये पुनः । एतदनाहिताभिविषय म् । 'अपराहे व्रतोपायनीयनभीत' इतिकात्यायनोपर्वतस्य श्रीतत्वेन विहितत्वेन च प्रबलत्वात् ॥ अदितं कुर्थादिति निर्णयदीपः । रागप्राप्त- भोजने कालनियमोयम् । तेनज्वगदाविव न जाननमिति कानुसारिणः ॥ बालवृद्धातुराणां तु ग्रहयामात्पूर्वमेकयामानिषिद्धः सायाने ग्रहणं चेत्स्यादप- राहे न माजनम् । अपराहे न मध्याह्ने मध्याले न तु संगये । सुजीत संग चेत्त्यान्न पूर्व जाजनक्रिया इतिमार्कण्डेयोक्तः ॥ इदं च बालादिविषय- 'म् । बालवृद्धातुरचिना' इतिवृक्तिः॥वेधकाल महंगे वा पञ्चमन्नं त्याज्य- म् 'सवषामेव वर्णानां मृतक राहुदर्शन । स्नात्वा कर्माणि कुपात शुतमन्न विवर्जयेत् इति हेनादौ पत्रिंशन्मतात् ॥ शृतमिति तदन्तरितस्योपलक्ष- णम्' 'नवश्राद्धेषु यच्छिष्ट ग्रहायुपितं च यत्' इति मिताक्षरायां वचनात् ॥ भार्गवार्चनदीपिकायां ज्योतिर्निवन्धे मेधातिथि:-'आरनाल पयस्तकं दधि स्नेहाज्यपाचितम् । मणिकस्थोदकं चैव न दुबेद्राहमृतक' । मन्वर्थ- मुक्तावल्याम् 'अन्नं पक्वमिह त्याज्यं स्नानं सबसनं हे पारितकारनालादि तिलदर्शन बुप्यति' । जल त्वदाषा गाङ्गविषयः महापित जल पात्वा पादक- च्छू समाचरेत् इति।तत्रैवचतुर्विंशतिमतेऽन्यजलन्यापारावधकालग्रहणे बा भोजने प्रायश्चित्तमुक्तम् माधवीये कात्यायनेन 'चन्द्रमूर्यग्रहे मुक्त्वा प्राजापत्यन शुध्यांत । तस्मिन्नव दिन शुक्त्वा त्रिरात्रणव शुध्यति इतिग्रहण च त्रिरात्रमेकरात्रं बोपवासःश्रेयार्थिना कार्यः एकगत्रमपोष्यैव स्नात्वा १ ग्रहणकाले च स्वापादि निषिद्धम् ‘सूर्यन्दुग्रहणे यादत्तावत्याजपादिकम् । न स्वपेन्न च भुञ्जीत सात्वा भुञ्जीतमुक्तयोः इति वचनात् । निद्रायां जायते रोगो मूत्रे दारिद्रयमाप्नुयात् ।पुरीपे कृमियोनिःस्यान्मैथुनेग्रामसूकरः।अभ्यङ्गे च भवेत्कुष्ठी भोजने स्यादधोगतिः । वञ्चने च भवेत्सपी वधं च नरकं व्रजेत्' इति निगेदोक्तेश्च ॥ इति टीका।

·निर्णयसिन्धौ- [११ - दत्त्वा च शक्तितः।कञ्चुकादिव सर्पस्यनिवृत्तिः पापकोशतः। त्रिरात्रं समुपो- प्यैव ग्रहणे चन्द्रमर्ययोः। स्नात्वा दत्त्वा च विधिवन्मोदते ब्रह्मणा सह' इति हेमाद्रौ लैङ्गोक्तेः॥ इदं च पुत्र्यतिरिक्तविषयम्। आदित्येहनि संकातौ ग्रहणे चन्द्रसर्ययोः।पारणं चोपवासं च न कुर्यात् पुत्रवान्गृही'इतिजैमिनिवचनात् यदा तु खेप्रस्तास्तस्तदा पुत्रिणः प्रहरद्वयं हित्वाबालादिवोजनं,न तृपवासः 'सायाह्न ग्रहणं चेत्र पात्' इति पूर्वोक्तमार्कण्डेयवचनात् सायाह्ने संगवे- श्रीयाच्छारदे संगवादधः । मध्याह्ने परतोश्नीयानोपवासो रविग्रहे इतिस्मृते श्वेति हेमाद्रिः शारदोऽपराह्नः ॥ माधवमते तु पुत्रिणोपि तत्रोपवास एवं 'अहोरात्रं न भोक्तव्यम'इति पक्तिनिषेधस्य तेनापि पालनीयत्वात् उपवा- सनिषेधस्तु व्रतरूपोपवासपरः। कृष्णैकादशीनिषेधवदिति॥ मदनरत्नेप्येव- म् ॥ इदमेव च युक्तम् ॥ वर्धमानस्तु 'अहोरात्र नभोक्तव्यम्'इतिशातात- पीयोको मर्याचन्द्रमसो कानक्षयान्याति मानव इति फलश्रुतेर्मुक्त्यदर्शने उपवासः काम्यः। नत्वयं निषेध इत्याह॥ तन्न।तत्रवतत्वेऽपि प्रागुक्तविष्णुधर्म निषेधावश्यं भावात्।तथा च व्यासः रविग्रहः सूर्यवारे सोमे सोमग्रहस्तथा चूडामणिरितिख्यातस्तत्रदत्तमनन्तकम् । वारेष्वन्यपुयत् पुण्य ग्रहण चन्द्र सूर्ययोः। तत् पुण्यं कोटिगुणितं योगे चूडामणौ स्मृतम्' ॥अत्र चाद्यन्तयोः स्नानं कुर्यात् 'यस्यमाने भवेत्स्नानं ग्रस्ते होमो विधीयते । मुच्यमाने भवेदानं मुक्त स्नानं विधीयते' इति हेमाद्री वचनात् । 'नानं स्यादुप- रागादौ मध्ये होमः सुरार्चनम्' इति ब्रह्मवैवर्ताच्च । सर्वेषामेव वर्णानां सूतक राहुदशने । संचलं तु भवेत्स्नानं सूतकान्नं च वर्जयत् इति वृद्धव सिष्टोक्तेश्च ॥ सचैलं मुक्तिस्नानपरमिति मदनरत्ने उक्तम् ॥ भार्गवार्चन दीपिकायां चतुर्विशतिमते मुक्तौ यस्तु न कुर्वीतस्नानं ग्रहणसूतके । समू तकी मतेचावद्यावत्स्यादपरो ग्रहः॥ इदंच स्नानममन्त्रक कार्यमिति स्मृति रत्नावल्याम् । तत्र तीर्थविशेषो भारते 'गङ्गास्त्रानं न कति ग्रहणे चन्द्रसू १ मार्कडेये भागैकवर्जनं सायाह्न इत्यत्र तु भागद्वयवजनमुक्तम् । तत्रबालादीनां भागद्वयवर्जनं मुख्यम् । एकभागवर्जनं त्वनुकल्प इति ॥

·स्नानमाहात्म्यम् प०१] ग्रहणनिर्णयः। र्ययोः।महानदी पुचान्यासु स्वानं कुर्याद्यथाविधि' ॥महानदीष्वपिमासविशेषे काश्चिच्छ्रेष्ठाःप्रयागं देविका रेवासंनिहत्या च वारणम्।सरस्व ती चन्द्रभागा कौशिकी तापिका तथा।सिन्धुगण्डकिका चैव सरयू कार्तिकादितः' मूलं हेमाद्रौ व्यासःइन्दोर्लक्षगुणं पुण्यंरवेर्दशगुणंततः। गङ्गातोये तु संप्राप्ते इन्दोःकोटी रखेर्दशागवां कोटिसहस्रस्य यत् फलं लाते नरातत्फलं लभते मयों ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः॥असंगवे तु माधवीये शंखः 'वापीकूपतडागेषु गिरिप्रस्रवणेषुचानद्यां नदे देवखाते सरसीषूद्धृताम्बुनि।उष्णो दकेन वा स्नायाग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥अत्र तारतम्यमाह मार्कण्डेयः शीतमु ष्णोदकात्पुण्यमपारक्यं परोदकात्।मिष्ठमुद्धृतात्पुण्यं ततःप्रस्रवणोदकम्। ततोऽपिसारसं पुण्यं ततः पुण्यं नदीजलम् ॥ तीर्थतोयं ततः पुण्यं महानद्यम्बु पावनम्।ततस्तोपि गङ्गाम्बु पुण्यं पुण्यस्ततोम्बुधिः'इति॥उष्णोदकमातुरवि- षयम्॥तथा 'गोदावरी महापुण्या चन्द्रे राहुसमन्विते। सूर्य च राहुणा ग्रस्ते तमोभूते महामुने । नर्मदातोयसंस्पर्श कृतकृत्या भवन्ति हि॥पृथ्वीचन्द्रोद ये प्रभासखण्डे 'गावो नागास्तिला धान्यं रत्नानि कनकं मही । संप्रदाय कुरुक्षेत्रे यत्फलं लभते नरः।तदिन्दुग्रहणेम्भोधी स्नानाद्भवति षड्गुणम् ॥ तत्रैव सौरपुराणेम्बुधिस्नानमुपक्रम्य दानानि यानि लोकेषु विख्यातानि मनीषिभिः। तेषां फलमवामोति ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥देवीपुराणे · गङ्गा कनखलं पुण्यं प्रयागःपुष्करं तथा।कुरुक्षेत्रं महापुण्यं राहुयस्ते दिवाकरे'॥स्नानासंभव स्मरणं वा कायम्।स्मृत्वाशतक्रतुफलदृष्ट्वा सर्वाघनाशनम् ॥स्पृष्ट्वागामधपुण्य तुपात्वा सौत्रामणेलभेत्।स्नात्वावाजिमखपुण्यंप्रामुयादविचारतः।रविचन्द्रोपरागेचअ यनेचोनरेतथा'इतिमाकण्डयोक्तेः॥अत्रश्राद्धाहऋष्यशृङ्गःच न्द्रमूर्यग्रहेयस्तुश्राद्धंविधिवदाचरेत्।तेनैवसकलापृथ्वीदत्ताविप्रम्य वैकरे'।भारते सर्वस्वेनापिकर्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने । अकुर्वाणस्तुनास्तिक्या ग्रहणश्राद्धम् १ 'त्रिदशाःस्पर्शसमये तृप्यन्ति पितरस्तथा । मनुष्या मध्यकाले तु मोक्षकाले तु राक्षसाः' इति वृद्धवसिष्ठोक्तेः स्पर्शकाले करणीयमिति टीका ।

·निर्णयसिन्धौ। [प०१ . त्पङ्के गौरिव सीदति'विष्णुः 'राहुदर्शनदत्तं हि श्राद्धमाचन्द्रतारकम् ॥इदं चामानेन हेम्ना वा कार्य नत्वन्नेन 'आपद्यननौ तीर्थ च चन्द्रमूर्यग्रहे तथा । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेमश्राद्धमथापि वा' इति शातातपोक्तरितिहेमाद्रिमाध वादयः॥अपरार्कस्तु एतद्विजातीनां पाकानावे द्रष्टव्यं तीर्थश्राद्धवत् पाका- भावे द्विजातीनामामश्राद्धं विधीयते' । इतिसुमन्तूक्तेः । संहिकयो यदा सूर्य असते पर्वसंधिषु। गजच्छाया तु सा प्रोक्ता तस्यां श्राद्धं प्रकल्पयेत् । घृतेन भोजयविधान घृतं भूमौ समुत्सृजेत्' इति वायवीयाक्तश्चेत्याह॥ विज्ञानेश्व रोप्याह ग्रहणश्राद्ध भोक्तुदोपो दातुस्त्वयुदय इति । मृतके मृतके ४ गृहीते शशिभास्करराछायायां हस्तिनश्चैव न भूयःपुरुषो भवेत्'इत्यापस्तम्बे न भोजननिषेधाच्च ॥ अयं च निषेधः श्राद्धभोक्तुहस्तिच्छायासाहचर्यात् ।। अत्र ग्रहणनिमित्तकश्राद्धनैवामासंक्रान्त्यादिनमित्तिकानां सिद्धिः। दार्शिका लाययोरपि' इतिकालादर्शातेः॥अत्राशौचमध्येऽपिस्नानाधादि कार्यमेव सूतके मृतके चैव न दोषो राहुदर्शने।तावदेव भवेच्छुद्धिर्यावन्मुक्तिर्न दृश्यते। इति माधवीये वृद्धवसिष्टोनः। स्मार्तकर्मपरित्यागो राहोग्न्यत्र सूतके इति व्याघ्रपादोक्तेश्च ॥ कालादर्श अङ्गिराः 'सर्व वर्णाःसृतकेऽपिमृतके राहुदर्श ने । स्नात्वा श्राद्धं प्रकुरिन् दानं शाम्यविवर्जितम् ॥मदनपारिजातेप्येय म् ॥ तेन स्नानमात्रं प्रकुति दानश्राद्धविवर्जितम्' इति निर्मुलं वदन्ती गोडा- परास्ताः॥इयं च शुद्धिरविशेषान्मन्त्रदीक्षापुरश्चरणादिसर्वस्मार्तकर्मविषया॥ मदनरत्नेप्येवम्॥ रजस्वलायास्तु भार्गवार्चनदीपिकायां सूर्योदयनिवन्धे न सूतकादिदोपोस्ति ग्रहे होमजपादिषु । यस्ते स्नायादुदक्यापि तीर्थादुद्धृत वारिणा' इति॥अत्र च स्नान नैमित्तिके प्राप्त नारी यदि रजस्वलापात्रान्त- रिततायेन स्नानं कृत्वा व्रतं चरेत् ' इत्यादिमिताक्षरोक्तो विधियः।ग्रहणे रात्रावपि श्राद्धादि कार्यम् ‘ग्रहणोदाहसंक्रान्तियात्रातिप्रसवेषु चादानं नैमि- निकं ज्ञेयं रात्रावपि तदिष्यते' इत्यपराके व्यासः 'चन्द्रग्रहे तथा रात्री स्नानं दानं प्रशस्यते'इति देवलोक्तेश्च॥यदा तु ज्योतिःशास्त्रगम्ये दिने चन्द्र ·प०१] ग्रहणनिर्णयः। ग्रहो, रात्रौ च मूर्यग्रहस्तदा स्नानादिन कार्यम् सूर्यग्रहो यदा रात्रौदिवाचन्द्र- ग्रहस्तथा।तत्र स्नानं न कुर्वीत दद्यादानं नच क्वचित्'इति षट्त्रिंशन्भतात्॥ ग्रहणदिने वार्षिकश्राद्धप्राप्तौ तु प्रयोगपारिजातेगोभिलः । 'दर्श रविग्रहे ग्रहणदिनेवालि पित्रोःप्रत्याब्दिकमुपस्थितम्।अन्नेनासंभवे हेम्ना कुर्यादामेन वा कश्राद्धप्राप्तौ सुतः' इति ॥ अत्र दर्शरविपितृसुतशब्दाः प्रदर्शनार्थाः।न्यायसा- म्यात् ॥तेन चन्द्रग्रहेऽपि सापिण्डादि वार्षिकमन्नादिना तद्दिन एव कार्यमिति मदनपारिजाते व्याख्यातम्।पृथ्वीचन्द्रोदयेप्येवम् ॥तेन यानि आमश्राद्धं प्रकुर्वीत माससंवत्सराहते'इति । अन्ननवाब्दिकं कुर्याद्धेना वामेन न क्वचित्' इति मरीचिलौगाक्ष्यादिवचनानि'तानिग्रहणदिनातिरिक्तविषयाणि ॥यानि तुग्रहणात्तु द्वितीयेऽह्नि रजोदोपात्तु पञ्चमे'तथा प्रस्तोदये यदा चन्द्रे प्रत्यब्दं समुपस्थितम् । तदिने चोपवासःस्यात् प्रत्यब्दं तु परेहनि तथा ग्रस्तावेवास्त- मानंतु रवीन्दू प्रामुतो यदि।प्रत्यब्दं तु तदा कार्य परेहन्येव सर्वदा।चन्द्रसूर्याप- रागे च तथा श्राद्धं परेहनि 'इत्यादीनि'वचनानि।तानि महानिवन्धेषु काप्य नुलम्मान्निर्मूलानि ॥प्रत्युत पूर्वोक्तनिबन्धेषु तद्दिन एव श्राद्धमुक्तमित्यलम् ॥ ग्रहणादिसप्तदिनपर्यन्तं रामगोपालाद्यागमदीक्षोक्ता । शिवार्चनचन्द्रिकायां ज्ञानार्णवे मन्त्राद्यारम्भणं कुर्याग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । ग्रहणाद्वापि देवेशि कालः सप्तदिनावधि' इति॥रत्नसागरे ‘सतीर्थ कविधुग्रासे तन्तुदामनपर्वणि॥ मन्त्रदीक्षां प्रकुर्वाणो मासादीन्न शोधयेत्' । अत्र सूर्यग्रहणमेव मुख्यम् 'सूर्यग्रहणकाले तु नान्यदन्वेषितं भवेत्।सूर्यग्रहणकालेनसमोनान्यःकदाचन। न मासतिथिवारादिशोधनं सूर्यपर्वणि' इति तत्रैव कालोनरवचनात् । चन्द्र ग्रहे तु या दीक्षा या दीक्षा व्रतचारिणाम् । वनस्थस्य च या दीक्षादारिन्ध सप्तजन्मसु इति तत्रैव योगिनीतन्त्रे निषेधाच्च॥ग्रहणं च जन्मराश्यादौ निपिद्धम्।तदुक्तं ज्योतिपे 'त्रिषट्दशायोपगतं नराणां शुभप्रदं स्यात्ग्रहणं रवीन्दोः। द्विसप्तनन्देषु सुमध्यमं स्याच्छेषेष्वनिष्टं कथितं मुनीन्द्रैः' इति ॥ १ मूर्यग्रहदीक्षायाः प्राशस्त्यपरमिदम्,अन्यथा ज्ञानार्णवधृतचन्द्रपदवैयर्थ्यांपत्तेः ।

·-- ६० निर्णयसिन्धौ- [प०१ आय एकादश । नन्दा नव । इषुःपञ्च ॥ मदनरत्नेगर्गः जन्मसप्ताष्टरिःफा- इदशमस्थे निशाकरे । दृष्टोरिष्टप्रदो राहुर्जन्मः निधनेऽपिच ॥ रिःफ द्वाद- शम् । अङ्गा नव । निधानं सप्तमतारा ॥पृथ्वीचन्द्रोदये विष्णुधर्मे 'यन्न- क्षत्रगतो राहुर्घसते शशिभास्करौ । तज्जातानां भवेत्पीडा ये नराः शान्तिव- र्जिताः' ॥ तत्रैव पुराणान्तरे 'सूर्यस्य संक्रमो वापि ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः- यस्य त्रिजन्मनक्षत्रे तस्य रोगोथ वा मृतिः। तस्य दानं च होमं च देवार्चन जपौ तथा। उपरागाभिषेकं च कुर्याच्छान्तिर्भविष्यति । स्वर्णेन वाथ पिष्टेन रुत्वा सर्पस्य चाकतिम् । ब्राह्मणाय ददेत्तस्य न रोगादिश्च तत्कृतः॥जन्मन- क्षत्रं तत्पूर्वोत्तरे च त्रिजन्मनक्षत्रमित्युच्यते ।जन्मदशमैकोनविंशतितारा इति केचित् । सर्पस्य तदाकारस्य राहोरित्यर्थः ॥ अद्भुतसागरे भार्गवः 'यस्य राज्यस्य नक्षत्रे स्वर्भानुरुपरज्यते । राज्यभङ्गः सुहृन्नाशं मरणं चात्र निर्दि- शेत् ॥ राज्यस्य नक्षत्रं अभिषेकनक्षत्रामिति तत्रैव व्याख्यातम् ॥ भार्ग- वार्चनदिपिकायां ज्योतिःसागरे 'सौवर्ण कारयेन्नागं पलेनाथ पलार्धतः। तदर्धन तदर्धेन फणायां मौक्तिकं न्यसेत् । ताम्रपात्रे निधायाथ घृतपूर्ण विशे- पतः। कांस्य वा कान्तिलोहे वा न्यस्य दद्यात्सदक्षिणम्।चन्द्रग्रहे तु रूप्यस्य बिम्बं दद्यात्सदक्षिणम् । नागं रुक्ममयं सूर्यग्रहे बिम्बं च हेमजम् । तुरंगरथ- गोमितिलसर्पिश्च काञ्चनम् ॥ कालविवेकेऽपि सुवर्णनिर्मितं नागं सतिलंका स्यभाजनम् । सदक्षिणं सवस्त्रं च ब्राह्मणाय निवेदयेत् । सौवर्णं राजतं वापि बिम्बं कृत्वा स्वशक्तितः । उपरागभवक्लेशच्छिदे विप्राय कल्पयेत् ॥मन्त्रस्तु 'तमोमय महाभीम सोमसूर्यविमर्दन । हेमताराप्रदानेन मम शान्तिप्रदोभव । वितुद नमस्तुत्य सिंहिकानन्दनाच्युतादानेनानेननागस्य रक्षमां वेधजाया- त्'इति॥अत्र शान्तिरप्युक्ता हेमाद्रौमात्स्ये यस्य राशिं समासाद्य भवेद्य- हण संभवः स्नानं तस्य प्रवक्ष्यामि मन्त्रौषधिसमन्वितम् । चन्द्रोपरागं संप्राप्य रुत्वा ब्राह्मणवाचनम् । संपूज्य चतुरो विप्रांच्छुक्लमाल्यानुलेपनैः । पुर्वमे- वोपरागस्यसमानीयौषधादिकम् । स्थापयेश्चतुरः कुम्भानवणान् सलिलान्वि ·प०१] ग्रहणनिर्णयः। तान् । गजाश्वरथ्यावल्मीकसंगमाद्भदगोकुलात् । राजद्वारप्रदेशाच्च मृद- मानीय निक्षिपेत् । पञ्चगव्यं पञ्चरत्नं पञ्चत्वपञ्चपल्लवान्। रोचनं पद्मकं शं- खं कुंकुम रक्तचन्दनम् । शुक्तिस्फटिकतीर्थाम्बुसितसर्षपगुग्गुलून् । मधुकं देवदारुं च विष्णुकान्तां शतावरीम् । बलां च सहदेवीं च निशाद्वितयमेव च । गजदन्तं कुंकुमं च तथैवोशीरचन्दनम् । एतत्सर्व विनिक्षिप्य कुम्भेष्वा- वाहयेत्सुरान् । सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः । आयान्तु यजमा नस्य दुरितक्षयकारकाः।योसौ वज्रधरो देवःआदित्यानांप्रभुतः।सहस्रनयनः शको ग्रहपीडां व्यपोहतु ।मुखं यःसर्वदेवानां सप्ताचिरमितद्युतिः।चन्द्रोपराग- संभूताममिः पीडां व्यपोहतु।यः कर्मसाक्षी लोकानां धर्मो महिषवाहनः । यम- श्चन्द्रोपरागोत्यां ग्रहपीडां व्यपोहतु रक्षोगणाधिपः साक्षान्नीलाञ्जनसमप्रभः खड्गहस्तोतिनीमश्च ग्रहपीडां व्यपोहतु । नागपाशधरो देव सदा मकरवाहनः । स जलाधिपतिर्देवो ग्रहपीडां व्यपोहतु । प्राणरूपो हि लोकानां सदा कृष्णमृग- प्रियः । वायुश्चन्द्रोपरागोत्थां ग्रहपीडां व्यपोहतु । योसौ निधिपतिर्दवः ख- ड्रशूलगदाधरः।चन्द्रोपरागकलुषं धनदोत्र व्यपोहतु। योसाबिन्दुधरो देवःपि- नाकी वृषवाहनः। चन्द्रोपरागपापानि स नाशयतु शंकरः। त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । ब्रह्मविष्णवर्करुद्राश्च दहन्तु मम पातकम् । ए- वमावाहयेद्देवान्मन्त्रैरेभिश्च वारुणैः । एतानेव तथा मन्त्रान्स्वर्णपट्टे विलेखये- द।तानपट्टेथवालिख्य नववस्त्रे तथैव च । मस्तके यजमानस्य निदध्युस्ते द्वि- जोत्तमाः। कलशान् द्रव्यसंयुक्तानानारूपसमन्वितान्। गृहीत्वा स्नापयेद्रूढ भ- इपीठोपरिस्थितम् । पूर्व रेव तु मन्त्रैश्च यजमानं द्विजोत्तमाः। अभिषेकं ततः कुर्यान्मत्रैर्वारुणसूक्तकैः। आचार्य वरयेत्पश्चात्स्वर्णपट्ट निवेदयेत्।आचार्यद- क्षिणां दद्याद्रोदानं च स्वशक्तितः।होमं वापि प्रकुर्वीत तिलैयाहृतिभिस्तथा। दानं च शक्तितो दद्यायदीच्छेदात्मनो हितम्।सूर्यग्रहे सूर्यनामयुक्तान्मन्त्रांश्च कीर्तयेत्।अनेन विधिना यस्तु ग्रहणे स्नानमाचरेत्।न तस्य ग्रहणे दोषःकदा- चिदपिजायते२४'इतिग्रहणशान्तिः।भार्गवार्चनदीपिकायां ब्रह्मसिद्धान्ते ·६२ निर्णयसिन्धौ- [प०१ - ग्रहणवीक्षणं सर्वैःपटस्थितंवीक्ष्य खस्थं तैलाम्बुदर्पणैः।ग्रहणं गुर्विणीजातुनपश्ये तपटं विना।'तथा मङ्गलकत्येषु वेधविशेषो हेमाद्रौ,त्रयोदश्यादितो मङ्गलेवयं वर्ज दिनानां नवकं ध्रुवम् । माङ्गल्येषु समस्तेषु ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। दिनानि प्रकारान्तरं तत्रैवोक्तम् द्वादश्यादितृतीयान्तो वेध इन्दुग्रहे स्मृतः। एकादश्यादिकःसौरे चतुर्थ्यन्तःप्रकीर्तितः।इदं च पूर्णमासे यह खण्डग्रहे तयोः इतितत्रैवक्तिः॥इदंच'अस्तास्ते त्रिदिनं पूर्वम्'इतिनारदेनग्रस्तास्तेविशेषोक्तेर्न स्तास्तभिन्नगहणपरम्॥ज्योतिर्निवन्धेच्यवनः ग्रहणोत्पात त्याज्यं मङ्गले पुऋतुत्रयम्।यावच्च रविणा भुक्त्वा मुक्ते में दग्धकाष्ठवत्।'अन्यानि चामेयानि मण्डलानितत्फलंवर्णविकारादिफलंच दैवज्ञायोज्ञेयम् ॥पुरश्चरण पुरश्चरणम् चन्द्रिकायाम् चन्द्रसूर्योपरागेचस्त्रात्वाप्रयतमानसः। स्पर्शादिमोक्ष पर्यन्तंजपेन्मन्त्रसमाहितः।जपादशांशतोहोमस्तथाहोमात्तुतर्पणम्। तर्पणस्यदशांशेनमार्जनं कथितं किलातत्रैव देवतारूपं ध्यात्वात्मानंप्रपृज्यच । नमोन्तमन्त्रमुच्चार्यतदन्ते देवताभिधाम्।द्वितियान्तामहंपश्चादभिषिञ्चाम्यनेन तु।तोयैरअलिना शुद्धरेभिः सिओत्स्वमूर्धनि । मार्जनस्यदशांशेनब्राह्मणानपि भोजयेत् । जपोर्चापूर्वको होमस्तर्पणं चाभिषेचनम् ॥ भूदेवपूजनं पञ्चप्रका- रोका पुरस्किया।'तथा होमाशक्तो जपं कुर्याद्धोमसंख्याचतुर्गुणम् ।एवंकते तु मन्त्रस्य जायतेसिद्धिरुत्तमा। ग्रहणप्रसङ्गात्कुरुक्षेत्रप्रतिग्रहे प्रायश्चित्तमुच्य ते तत्रारुणस्मृतौ प्रतिग्रही कुरुक्षेत्रे न भूयःपुरुषो भवेत् । कुरुक्षेत्रप्रतिग्रहे प्रायश्चित्तं तथापि मनसःशुद्धये प्रायश्चित्तं समाचरेत् । ततकच्छवयं कुर्या दैन्दवेन समन्वितम्।सत्रेण वा यजेताथ जपेद्दा लक्षसप्तकम् । वापीकृपतडा गादिखननैर्विसृजेद्धनम्'इति॥ एतच्च यद्दहितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धन म् ।तस्योत्सर्गण शुध्यन्ति दानेन तपसैवच'इतिमनूक्तेरुत्सर्गोत्तरं ज्ञेयमिति ग्रहणेन्तरितेपूर्वसं- दिक्॥ग्रहणान्तरितस्यपूर्वसंकल्पितद्रव्यस्य द्वैगुण्यं भवती कल्पितस्य द्वैगुण्यम् तिशिष्टाःपठन्तिचलघुब्रह्मवैवर्ते दातव्यमितिनोकाश्यांव- १. ग्रहणतत्पूर्वोत्तरदिनानीतिरामकल्पद्रुमः । दीपिकापि । खंडग्रहेत्वेतस्याःप्राप- श्चादाद्विदिननियमिति ।

·ण्डनम् . प०१] ग्रहणनिर्णयः। तव्यं कुत्रचित्वचित् । अहोरात्रमतिक्रम्य तदानं द्विगुणं भवेत् । दर्शात्तरं पर्वमु स्याच्छतं चन्द्रग्रहे भवेत् । सूर्यग्रहे सहस्रं तन्मरणेनन्तकं स्मृतम्' इति॥ अत्र मूलं चिन्त्यम् ॥ अत्र केचिद्वौद्धतुल्या आहुः ग्रहणस्य निमित्तत्वेन त- कचिन्मतख निश्चयस्य प्रयोजकत्वात् ज्योतिश्शास्त्रादिना जातस्य ज्ञान स्यनिमित्नत्वे प्राप्तेऽपि स्नानं दानं ततःश्राद्धमनन्तं राहुदर्शने । चन्द्रसूर्यापरागे तु यावदर्शनगोचरं' इतिजावाल्यादिवचनेषु दृशिप्रयोगाचा सपज्ञानस्यैवोपसंहारन्यायेन निमित्नत्वम् । अन्यथा दृशी लक्षणा स्यात् । तेन मेधाच्छादनेन्धादीनां जन्मसप्ताष्ट' इत्यादिनिषिद्धदर्शनानां च नानश्रा- द्धादौ नाधिकार इति ॥ कल्पतरुरप्याह दर्शनशब्देन चाक्षुपज्ञानं गृह्यते न ज्ञानमात्रम् । अज्ञानस्य निमित्तत्त्वासंभवानिमित्तमहिम्नैव ज्ञानलाभेन दर्शनपदयापनेः । तेन चाक्षषधीयोग्यः कालः पुण्यः। योग्यत्वं च प्रयत्नानपनेयचाक्षुषज्ञानप्रातबन्धकसाहत्य तन मघच्छन्न याग्यताजावान्न स्नानादीति॥ निर्णयामृतेप्येवम् ॥ तदेतनुच्छम् । यदि चाक्षुपज्ञानं निमि- तं स्यात्तदा मूर्यग्रहो यदा रात्री दिवा चन्द्रग्रहस्तथा । तत्र स्नान न कुति दद्यादानं न च क्वचित्' इतिवाक्यं व्यर्थस्यात् । चाक्षुपज्ञानामाबेन प्राप्त्यना वात् । तत्पूर्वकत्वाच्च निषेधस्य ॥ नचेदं ग्रस्तास्तपरं रविचन्द्रयोरस्तान- न्तरं रात्रिदिवाग्रहत्वादितिवाच्यम् । तत्रपदस्य ग्रहपरत्वेऽधिकरणत्वायोगा निमित्तपरत्वे च तद्बहनिमित्तकस्नानादेरस्तापागप्यभावापत्तेः ॥अथ तत्रेति रात्रिदिने उच्यते सा वैश्वदेवी इतिवद्गणते अपि ॥ तन्न । तादृशमन्त्रलिङ्गा भावात्।तयोनिमित्तत्त्वेऽधिकारणत्वे वाऽन्यप्रयुक्तस्नानाद्यभावापत्तेश्च ॥ किं 'नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तंयन्तं कदाचन । नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नासो गतम् इति मनुवचनं बाध्यते । 'दृष्टोरिष्ठप्रदो राहुः' इत्यादि च । न चात्र विहिते दर्शने निषेधाप्रवृत्तिवत् पर्युदसनीयतापि न युक्तेतिवाच्यम्। १ उपरक्तक्षणस्यासिद्धेः इति टीका ॥

·निर्णयसिन्धौ- [प०१ दर्शनस्यानुवादेन विधेयत्वाभावात् । एतच्चाये वक्ष्यामः तत्त्वे वा विरुद्धंत्रिक द्वयापत्तेः ॥ अस्तु सकद्दर्शनविधानेन संकोच इतिचेन्न ॥ 'मुक्तिदृष्ट्वा ततः स्नायाद'इतिमुक्तिस्नानेपि चाक्षुषज्ञानस्य निमित्तत्वापत्तेः ॥ अस्तु किन- श्छिन्नमितिचेत् । प्रस्तास्ते तयोः परेणुरुदये दृष्ट्वान्यवहरेच्छुचिः'इतिदर्श- नोत्तरं भोजनविधानादन्धस्य पूर्ववेधकालइव याबद्दर्शनंभोजननिषेधापत्तिः ॥ मध्येन्धीभूतस्यसुतरां यावच्चक्षुःप्राप्त्युपवासप्रसङ्गश्चाअथान्नलोलुपतया तत्र ज्ञानमात्रं विवक्ष्यते, तत्पूर्वमपि निर्लज्जेन स्वीक्रियताम् ॥ एतेन यत्केन चिदुक्तं 'स्पर्शस्नानं मुक्तिस्नानं च यस्य दर्शनं तेनैव कार्यम् नान्येन । क्त्वाप्रत्ययेन समानकर्तृकत्वावगतेः'इति,तन्निरस्तम्॥का तर्हि तस्य गतिः। दृशेरुद्देश्यविशेषणत्वात्यहैकत्ववद्विवक्षयार्थतः सिद्धज्ञानमात्रानुवादत्वेसर्व सुस्थम् ॥ अंगुलाधनादेश्यग्रहव्यावृत्त्या वा दर्शनस्यार्थवत्त्वम् । नचो क्तयोग्यतापिसाध्वी दर्शनोत्तरं मेघच्छन्ने योग्यताभावापत्या दानायभावाप तेः॥तेनतत्तदेखावच्छेदेन ज्योतिःश्शास्वाऽऽवेद्यत्वमेवयोग्यता॥किंच रजसो दर्शनेनारी त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् इत्यत्राप्यन्धस्त्रीणामाशौचाभावप्रसङ्गः॥ यत्तु वर्धमानेनोक्तं ज्ञानोनरं त्वधिकारो न ज्ञानकाले । स्नानकाले ज्ञानना- वात् । एवं दर्शनोत्तरं मुक्तिपर्यन्तमस्त्येव योग्यतेति तदपि प्रतिज्ञामात्रम् ॥ किंच ग्रस्तास्ते 'तयोःपरेयुरुदये दृष्ट्वाऽयवहरेच्छुचिः' इत्यादिवाक्य वैयर्थ्या पतिः ।चाक्षुषज्ञानान्यथानुपपत्यैवार्थादुदये स्नानसिद्धेः॥ ननु मुक्तिनाने शा- स्त्रीयमेव ज्ञाननिमित्तं, न चाक्षुषम् 'चन्द्रमूर्यग्रहे नाऽद्यात्तस्मिन्नहनि पूर्वतः राहोविमुक्तिं विज्ञाय स्नात्वा कुर्वीत भोजनम् इति वृद्धगौतमेन विज्ञायेति ज्ञानमात्रोक्तेः॥यत्तु 'मुक्तिं दृष्ट्वातु भोक्तव्यं स्नानं कृत्वा ततः परम्'इति तदपि ज्ञान मात्रपरम् । 'मेघमालादिदोषेण यदि मुक्तिर्न दृश्यते॥ आकलय्य तु तं कालं स्नात्वा शुञ्जीत वाग्यत' इति गौडनिबन्धे वचनात् ॥ मैवम् । अज्ञात- १. येन 'मा हिंस्यात्' इत्यस्यानिषोमीयादिविधिनव प्रकृते दर्शनविधिना निषेधस्य प्राप्तगोचरत्वं स्यात्, तदेव तु नेत्यर्थः इति टीका ॥ २ ॥ विधेयत्वे वा उद्देश्यत्वानुवा- दत्वमुख्यत्वरूपविरुदत्रिकेत्यर्थः ॥

·६५ प०१] ग्रहणनिर्णयः। स्य निमित्तत्वाभावेन निमित्तमहिम्नैव ज्ञानलाने वाक्यवैयर्थ्यात् । यस्तास्ते पि तदापत्तेश्च । किंच दर्शनं पुंसो विशेषणमुपलक्षणंवा॥नायः।दर्शनावच्छि ने काले खानतुलादानादेर्बाधात् । दर्शनविच्छेदे कतमपिस्नानादिन ग्रहण- निमित्तं स्यात् ॥ नान्त्यः। यावदर्शनगोचरः'इतियावत् पदवैयर्थ्यप्रसङ्गाद दृष्टग्रहस्य ग्रहणोत्तरमपि स्नानायापत्तेश्च॥ ज्ञानपक्षेप्येपदोषस्तुल्य इति चेव मूल्सि । यदि ज्ञानवाचकं पदं श्रूयेत, ततस्तस्यान्वयोविचार्येत॥ दृशिस्तु श्रूयत इति वैषम्यम् ॥ कथंतर्हि ज्ञानं लायते । 'संक्रान्तौ स्नायात्' इतिवद थादित्यवेहि॥अश्रुतत्वादेव नोद्देश्यविशेषणविवक्षाकतो वाक्यभेदोपि॥अस्तु तर्हि दृष्टं ग्रहणं निमित्तमितिचेत् । प्रस्तास्तेऽस्तोत्तरं स्नानापत्तेः ॥ विशि योद्देशे वाक्यभेदाच्च तवाप्येतत्तुल्यमिति चेत् । 'यावदर्शनगोचरः इति वच- नेन तनिषेधात्॥ तत्वन्यग्रह इव प्रस्तास्तपि स्यात्॥किंच दर्शनस्य विधि रपवादो वा । आये । ग्रहणोदेशेन दर्शनविधिः,नतु दर्शनविशिष्टस्नानविधिः, उत स्नानोद्देशेन दर्शनविधिः ॥नाद्यः।यहाद्देशेन स्नानविधानेदर्शनविधाने च वाक्यभेदात् ॥ एतेन द्वितीयोपि परास्तः ॥ न तृतीयः । स्नानस्याप्राप्तेः । दर्शनस्य निमित्तत्वेनाविधेयत्वाच्च ॥ अन्यथा सोमवमनादौ प्रसज्जनविधिः केन वार्येत॥अथ नानावास्येषु कचिदर्शनविशिष्टस्नानविधिः क्वचिच्च प्राप्त दर्शनं निमित्नीकत्य स्नानमात्रविधिःतन्नास्नानस्य प्रधानस्य प्राप्तौ तदङ्गदर्शन प्राप्तिः। तस्यां च निमित्ते सति स्नानमित्यन्योन्याश्रयात् । एवं दर्शनविधी सति तन्निमितकस्नानविधिः ।सति च प्रधानस्नानंविधौ तदङ्गदर्शनविधिःएवं- मधिकार प्रयोजकत्वे च योज्यम् ॥उक्तार्थपूर्वकालत्वविधौ चास्त्येव वाक्य- भेदः अन्यथा स्नानोत्तरमपि दर्शनमङ्गं स्यात् ॥न द्वितीयःतत्रापि दर्शनग्रह- योर्निमित्नत्ये स्नानदयापत्तेः। दर्शनावृत्तौ नैमित्तिकावृत्तिप्रसङ्गात् । दर्शनवि शिष्टयहस्य विशिष्टत्यानुवादे वाक्यजेदापत्तेः॥ नच हविरार्तिवविशिष्टं निमि त्तमिति वाच्यम्॥ आर्तिमात्रस्यहि निमित्तत्वे निर्निमेषायार्तेरपि तत्वापत्तनै मित्तिकत्वाङ्गायुक्तं विशिष्टोद्देशत्वम् ॥इह तु ग्रहणमात्रस्यनिमित्तत्वेन का ·निर्णयसिन्धौ- [१०१ -- समुद्रस्नानम् चितक्षतिः ॥ तस्मादर्शनवाक्यानांग्रस्तास्तविषयत्वादनादेश्यग्रहपरत्वाद्वाज्ञा नस्यचार्थतःप्राप्नस्तदेवनिमित्ततेनमेघायाच्छादनेऽन्धादेश्व स्नानादि भवत्येवे त्यलंवेदबायैः संल्लापेन॥इतिग्रहणनिर्णयः ॥ अथ समुद्रस्नानम्॥आश्व- लायनः ॥ 'समुद्रेपर्वसु स्नायादमायां च विशेषतः। पापैर्विमुच्यते सर्वैरमायां स्नानमाचरन् । भृगुनौमदिने स्नानं नित्यमेव विवर्जये भारते'अश्वत्थसागरौसेव्यौनस्पष्टव्यौ कदाचन।अश्वत्थंमन्दवारे तु सागरं पर्वणि स्पृशेत् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये स्कांदे 'पुनाति पर्वणि स्नानातर्पणैः सरितां पतिः। कदाचिदपि नैवात्र स्नानं कुर्यादपर्वणि' । अस्यापवादस्तत्रैव प्रभासखण्डे पर्वकाले च संप्राप्ते नदीनां च समागमे । सेतुबन्धे तथा सिन्धौ तीर्थष्वन्येषु संयतः। एवमादिषु सर्वेषु मध्येन्ये तुस्वकर्मणि ॥ तथा विना मंत्रंविनापर्वक्षुरकर्मविनानरैः। कुशाग्रेणापिदेवेशिनस्पष्टव्योमहोदधिः । तथा 'नकालनियमःसेतौसमुद्रस्नानकर्मणि' ॥ तद्विधिश्चतत्रैव पिप्पलादसमुत्पन्ने कत्येलोकायंकरे।पाषाणस्तेमया दत्त आहारार्थेप्रकल्प्यताम्' इति पाषाणं प्रक्षिप्य 'विश्वाची च घृताची च विश्वयोने विशांपते। सांनिध्यं कुरु मे देव सागरे लवणाम्भसि । नमस्ते विश्वगुप्ताय नमो विष्णो अपांपते।नमो जलधि- रूपाय नदीनां पतये नमः।नमस्ते जगदाधार शंखचक्रगदाधर ।देव देहि ममा- नुज्ञां तव तीर्थनिषेवणे । त्रितत्त्वात्मकमीशानं नमो विष्णुमुमापतिम् । सन्निध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि' । 'अग्निश्च योनिरनिलश्च देहे रेतोधा विष्णुरमितस्य नाभिः। एतद्वन्पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पति नदी नाम्'इतिक्षारतोक्तमन्त्रान्पठित्वा विधिवत्स्नात्वा 'सर्वरत्नो भवान् श्रीमान् सर्वरत्नाकरो यतः । सर्वरत्नप्रधानस्त्वं गृहाणायं महोदधे । इत्यध्यं दत्वा तर्पयेत् ॥ यथोक्तं पृथ्वीचंद्रोदये स्कान्दे 'पिप्पलादं विकण्वं च कतान्तं जीविकेश्वरम् । वसिष्ठं वामदेवं च पराशरमुमापतिम् । वाल्मीकि नारदं चैव वालखिल्यांस्तथैव च । नलं नीलं गवाक्षं च गवयं गन्धमादनम्। जाम्बवन्तं इनूमन्तं सुग्रीवं चाङ्गदं तथा। मैन्दं च द्विविदं चैव ऋषभ शरशं तथा ।रामंच ·६७ प०१] समुद्रस्नानविधिः। लक्ष्मणं चैवं सीतां चैव यशस्विनीम्।एतांस्तु तर्पयेद्विद्वान्जलमध्ये विशेषतः। आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किंचित्सचराचरम् । मया दत्तेन तोयेन तृप्तिमेवाभि- गच्छतु' इति । इति श्रीमीमांसकनारायणभट्टसरिसूनुरामकृष्णभट्टात्मज- दिनकरभट्टानुजकमलाकरभट्टकते निर्णय- सिन्धौ प्रथमपरिच्छेदः समाप्तः ॥ D POSTANAaramananeleverlenait निर्णयसिन्धोः- प्रथमपरिच्छेदःसमाप्तः। H ·श्री। अथ निर्णयसिन्धौ. द्वितीयपरिच्छेदः। o-to- श्रीगणेशाय नमः॥अथ सांवत्सरप्रतिपदमारण्य । तिथिकत्ये च कृष्णार्दि व्रते शुक्लादिमेव च ॥ विवाहादौ च सौरादि मासं कृत्ये विनिर्दिशेत्' इति ब्राह्म प्रायशोनुसृत्यतिथिनिर्णयस्तत्कत्यं च निरूप्यते।तत्रमीनसंक्रांतीपश्चात्पोडश घटिकाः पुण्यकालः । रात्री तु निशीथात्पापरतश्च संक्रमे मीनसंक्रान्तिः। पूर्वोत्तरदिनाधं पुण्यम् ॥ निशीथे तु दिनद्वयं पुण्यमिति सामान्यनिर्णयादवसेयम् ॥ अथतिथिनिर्णयः ॥ तत्र चैत्रशुलपतिपदि वत्सरारंभः । तत्रौदयिकी ग्राह्या। चैत्रेमासि जगह्मा ससर्ज चैत्रशुक्लप्रतिपत् प्रथमेऽहनि ॥ शुक्लपक्षे समयं तु तदा सूर्योदये सति' इति हे माद्री ब्राह्मोक्तः॥दिनद्वये तव्याप्तावव्याप्ती वा पूर्वैव । तदुक्तं ज्योतिर्निबन्धे 'चैत्रसितप्रतिपदि यो वारोऽर्कोदये स वर्षेशः। उदयद्वितये पूर्वो नोदययुगु- लेपि पूर्वःस्यात्।यस्माञ्चैत्रसितादेख्दयादानोःप्रवृत्तिरब्दादेः' इति ॥'वत्सरादौ वसन्तादौ बलिराज्ये तथैवच ॥ पूर्वविद्धैव कर्तव्या प्रतिपत्सर्वदा बुधैः' इति वृद्धवसिष्ठोक्तेः ॥ चैत्रमासस्य या शुक्लप्रथमा प्रतिपद्भवेत् ॥तदह्नि ब्राह्मणः कृत्वा सोपवासस्तु पूजनम्। संवत्सरमवामोति सौख्यानि भृगुनंदन'इति हेमादौ विष्णुधर्मोक्तः ॥ यदा तु चैत्रो मलमासो भवति तदा देवकार्यस्य तत्र निषि- दत्वाच्छुद्धे मासि संवत्सरारम्भः कार्य इति केचिदाहुः॥निष्कर्षस्तु 'शुक्लादेर्म लमासस्यसतर्भवति चोत्तरः'इत्यादिवचनादग्रिमवर्षान्तःपातान्मलमासमार- क्यैव प्रयत्नेःशुकास्तादाविव मलमास एव कार्यइति वयंप्रतीमः॥ननु शुक्रा- स्तादौ चैत्रशुक्लप्रतिपदंतरस्याभावायुक्तं तन्मध्य एवानुष्टानम्।मलमासे तु शुद्ध प्रतिपदन्तरस्य संभवात् शुद्ध एव वत्सरारम्भो युक्त इति चेत् प्रांतोसि । नहि प्रतिपदन्तरसत्त्वं प्रयोजकं दिःकरणापत्तेः वर्षद्वयापत्तेश्च । अपितु वत्सरारं- ·प०२] चैत्रशुक्लतृतीया। भः। स तु मलमासेपीत्युक्तं प्राक् । नहि 'चैत्रशुक्लादिमलमासः पूर्ववर्षन्तर्भव- ति'इतिब्रह्मणापिसुवचम्॥तत्र तैलाभ्यङ्गो नित्यः। वत्सरादौ वसन्तादौ बलि- राज्ये तथैव च । तैलायङ्गमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते' इति वसिष्ठोक्तेः ॥ अ- स्यामेव नवरात्रारम्भः॥ तदुक्तंमार्कण्डेयपुराणे-'शरत्कालेमहापूजाक्रियतेया चवार्पिकी' इति ॥ तत्र परयुतैव ग्राह्या अमायुक्ता न कर्तव्या प्रतिपञ्चण्डिका- र्चने । मुहूर्तमात्रा कर्तव्या द्वितीयादिगुणान्विता' इतिदेवीपुराणात् ॥ 'तिस्रो ह्येताः पराः प्रोक्तास्तिथयः कुरुनंदन । कार्तिकाश्वयुजोर्मासोश्चैत्रे मासि च भारत' इति हेमाद्रौ ब्राह्मोक्तेः ॥ पराः परयुताः । अत्र विशेषः । पारणानिर्णयश्च शारदनवरात्रे वक्ष्यते । अत्र प्रपादानमुक्तमपरा भवि- ध्ये 'अतीते फाल्गुने मासि प्राप्ते चैत्रमहोत्सवे । पुण्येह्नि विप्रकथिते प्रपादानं समारोत्' इत्युपक्रम्य 'ततश्चोत्सर्जयेद्विद्वान्मंत्रणानेन मानवः । प्रपेयं सर्वसामान्या भूतेत्यः प्रतिपादिता । अस्याः प्रदानात्पितरस्तृप्य- न्तु हि पितामहाः। अनिवार्य ततो देयं जलं मासचतुष्टयम्' इति ॥ तथा 'प्र- पां दातुमशक्तेन विशेषाद्धर्ममीप्मुना । प्रत्यहं धर्मघटको वस्त्रसंवेष्टिताननः । ब्राह्मणस्य गृहे देयःशीतामलजलः शुचिः' । तत्रमंत्रः “एष धर्मघटो दत्तो ब- ह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्य प्रदानात्सकला मम सन्तुमनोरथाः" ॥ “अनेन विधिना यस्तु धर्मकुम्भं प्रयच्छति। प्रपादानफलं सोपि प्रामोतीह न संशयः"- इति।चैत्रशुक्लतृतीयायां गौरीमीश्वरसंयुताम् संपूज्य दोलोत्सवं कुर्यात्। तदुक्तं निर्णयामृते देवीपुराणे 'तृतीयायां यजेद्देवीं शंकरण समन्विताम्।कु चै शु०४० मागुरुकर्पूरमणिवस्त्रसुगन्धकैः स्रग्गन्धधूपदीपैश्चदमननविशेषतः। आन्दोलयत्ततोवत्संशिवोमातुष्टयेसदा'इति॥अत्र चतुर्थीयुता ग्राह्या मुहूर्तमा- वसत्त्वेपिदिनेगौरीव्रतं परे'इति माधवोक्तेः॥अत्रैव सौभाग्यशयनव्रतमुक्तं मा- त्स्ये वसन्तमासमासाद्य तृतीयायां जनप्रिये । सौभाग्यायसदास्त्रीभिःकार्यपुत्र सुखेप्सुमिः' इति तत्रापि परयुतैवाइयंच मन्वादिरपि।अत्रैव प्रसङ्गात्सर्वमन्वा दिनिर्णयउच्यते।ताश्चोक्तादीपिकायाम्-'तिथ्यमी न तिथिस्तिथ्याशे कृष्णे १५ १० ·निर्णयसिन्धौ- [प०२ भोऽनलोयहःतिथ्यकौन शिवोऽश्वोऽमा तिथीमन्वादयोमधोः' मन्वादिनिर्णयः इति॥तिथिःपूर्णिमा॥अमिस्तृतीया नेतिवैशाखे नास्तीत्यर्थः। आशादशमी॥कृष्णाकृष्णाष्टमी॥अनलस्तृतीया॥ग्रहोनवमी ॥ अर्कोद्वा- दशी॥नेति मार्गशीर्षनास्तीत्यर्थः। शिव एकादशी॥अश्वःसप्तमीमधोश्चैत्रा- दारस्यता मन्वादय इत्यर्थः ॥अत्र मूलवचनानि हेमायादे यानि ॥ एताश्च मन्वादयो हेमाद्रिमते शुक्लपक्षस्थाः पौर्वाह्निकाः कृष्णपक्षस्थाः अपराह्निका ग्राह्याः। 'पूर्वाहे तु सदा ग्राह्याःशुक्ला मनुयुगादयः। देवे कर्मणि पित्र्ये च क- ष्णे चैवापरालिकाः'इति गारुडवचनात् ॥ 'अथो मन्वादि युगादिकर्मतिथयः पूर्वाहिकास्युःसितेविज्ञेया अपराह्निकाश्चबहुले'इति दीपिकोक्तेश्च॥काला- दर्श त्वपरहव्यापित्वं मन्वादिपूक्तं तत्वयुक्तमिति युगादिनिर्णये वक्ष्या- मः । अत्र च श्राद्धमुक्तं मात्स्ये-'कृतं श्राद्धं विधानेन मन्वादिषु युगादिषु । हायनानि दिसाहस्रं पितॄणां तृप्तिदं भवेत्' इति। मन्वादिश्राद्धं च मलमासे सति मासद्वयपि कार्यम्। मन्वादिकं तैर्थिकं च कुर्यान्मास येपि च'इतिस्मृ- तिचन्द्रिकोनेः॥ अत्र पिण्डरहितं श्राद्धं कुर्यात् । तदुक्तं कालादर्श विषुवा- यनसंक्रान्तिमन्वादिषु युगादिषु ।विहाय पिण्डनिर्वापं सर्व श्राद्धं समाचरेत्'इ- ति ॥ मन्वादिश्राद्धं नित्यम् । अकरणे प्रायश्चित्तदर्शनात् । तदुक्तमृग्विधाने 'त्वं भुवः प्रतिमन्त्रं च शतवारं जल जपेत्। मन्वादयो यदा न्यूनाः कुरुते नैव चापि यः'इति ॥ एवं यत्र प्रायश्चित्तवीप्सादिदर्शनं तानि षण्णवतिश्राद्धानि नित्यानि ॥ तानि तु 'अमायुगमनुकान्तिधृतिपातमहालया।अन्वष्टक्यं चपूर्वे द्युःषण्णवत्यःप्रकीर्तिताः' इत्युक्तानि ॥चकारादष्टकायहणम् दासप्ततिः पुत्र काम्यानि श्राद्धानि 'पित्रोःक्षय त्वमावस्या ऋतुसंक्रान्त्यनन्तकाः ।अपरपक्षे नवान्ने द्वेमन्वादिषु युगादिषु॥आषाढी कार्तिकी माघी वैशाखीयेत्यनन्तकाः। २।१२।६।१२।१६।२।१४।४।४। मिलित्वा दासप्ततिः॥ चैत्रशुलतृतीयैव मत्स्यजयन्ती॥अत्रैव प्रसंगादशावतारजयन्त्यो निर्णीय- दशावतारजयन्त्यः। न्ते। तत्र पुराणसमुच्चये 'मत्स्यांशूटुताग्दिनेमधुसिते कू- ·प०२] चैत्रशुक्लपञ्चमीनिर्णयः। ो विधौ माधवे वाराहो गिरिजासुते नभसि यद्भूते सिते माधवे । सिंहो भाद्रपदे सिते हरितिथौ श्रीवामनो माधवे रामोगौरितिथावतः परमभूद्रामो नवम्यां मधोः ॥ कृष्णोष्टम्यां नभसि सितपरे चाश्विने यदशम्यां बुद्धः कल्की नभसि समभूच्छुक्लषष्ठयां क्रमेण ॥ अह्नोमध्ये वामनो रामरामौ मत्स्यः क्रोडश्चापराहे विभागे ॥ कूर्मः सिंहो बौद्धकल्की च सायं कृष्णो रात्रौकालसाम्ये च पूर्व'इति॥केचित्तुस्फुटान्श्लोकान्पठन्ति । तथा 'चैत्रे तु शुक्लपञ्चम्यां भगवान्मीनरूपधृक् ॥ ज्येष्ठे तु शुक्लद्वादश्यां कूर्मरूप- धरोहरिः॥चैत्रे कृष्णे नवम्यांतुहरिर्वाराहरूपधृक्॥ नारसिंहश्चतुर्दश्यांवैशाखे शुक्लपक्षके ॥ मासि भाद्रपदे शुक्लद्वादश्यां वामनो हरिः॥ राधशुद्धतृतीयायां रामो भार्गवरूपधृक् ॥ चैत्रशुक्लनवम्यां तु रामो दशरथात्मजः ॥ नास्येतु द्वितीयायां बलभद्रोऽजबद्धरिः॥श्रावणे बहुलेऽष्टम्यां कृष्णोऽलोकरक्षकः॥ ज्येष्ठे शुक्लद्वितीयायां बौद्धःकल्की भविष्यति'इति ॥कोकणास्तु वराहपुरा- णस्थानिवाक्यानिपठन्ति--आषाढे शुक्लपक्षेतुएकादश्यांमहातिथौ ॥जयन्ती मत्स्यनाम्नीति तस्यां कार्यमुपोषणम् ॥ ननोमासि तृतीयायां हरिः कमठ- रूपवृक्॥नास्यशुक्लपंचम्यां वराहस्य जयान्तका ॥वैशाखे तु चतुर्दश्यां नृ- सिंहः समपयत ॥ मासि भाद्रपदेशुक्लैकादश्यां वामनो हरिः॥वैशाख शुक्लप- क्षेतु तृतीयायां भृगूद्वहः। चैत्रे नवम्यां रामोऽभूत्कौसल्यायां परःपुमान् ॥श्रा- वणे बहुलेऽष्टम्यां वासुदेवो जनार्दनः। पौषशुक्ले तु सप्तम्यां कुर्याद्वौद्धस्य पूज- नम् ॥माघशुक्लतृतीयायां कल्किनःपूजनं हरेः॥प्रातःप्रातस्तु मध्याह्ने सा- यं सायं तथा निशि ॥मध्याह्ने मध्यरात्रेच सायं प्रातरनुक्रमात्' इति॥तद- त्रसमूलत्वनिर्णये सति कल्पभेदेन व्यवस्था द्रष्टव्या ॥ एताश्च तदुपासकानां नित्याः।अन्येषां तु काम्याः॥जन्माष्टम्यादौ तु विशेष वक्ष्यामः॥चैत्रशुक्लप- ञ्चमी कल्पादिातदुक्तं हेमाद्रौमात्स्ये। ब्रह्मणो यादिनस्यादिःक चैत्रशुक्लपञ्चमी ल्पादिःसा प्रकार्तिता॥वैशाखस्य तृतीयायाकृष्णा या फाल्गुन- स्यच॥पञ्चमीचैत्रमासस्यतथैवांत्यातथापरा ॥शुक्लात्रयोदशीमाघेकार्तिकस्य ·७२ निर्णयसिन्धौ- [प०२ तुसप्तमी। नवमीमार्गशीर्षस्यसप्तैताःसंस्मराम्यहम्॥ कल्पानामादयोघेतादत्त- स्याक्षयकारकाः॥अत्रसर्वोपिनिर्णयोमन्वादिवज्ज्ञेयः । हेमाद्रौबाटे शुक्ला- यामथपञ्चम्यांचैत्रे मासि शुभानना ॥ श्रीब्रह्मलोकान्मानुष्यं संप्राप्ता केशवा- ज्ञया॥अतस्तांपूजयेत्तत्रयस्तंलक्ष्मीनमुञ्चति ॥चैत्रशुक्लाष्टम्यांमदान्या उत्प- त्तिः ॥ तत्रनवमीयुतायाह्या। 'अष्टमीनवमीयुक्तानवमी चाष्टमी चैत्रशुक्लाष्टमी युता'इतिब्रह्मवैवर्तात्॥ अत्रभवानीयात्रोक्ताकाशीखण्डे भवानी यस्तुपश्येतशुक्लाष्टम्यांमधौनरः ॥ नजातुशोकलभतेसदानन्दमयो भवेत्' इति॥अत्रैवाशोककलिकाप्राशनमुक्तंहेमाद्रौलैङ्गे अशोककलिकाश्चाष्टौयेपि- बन्तिपुनर्वसौ॥चैत्रेमासिसितेष्टम्यांनतेशोकमवामुयुः॥ प्राशनमन्त्रस्तुत्वाम- शोकवराभीष्टंमधुमाससमुद्भवम् ॥पिबामिशोकसंतनोमामशोकंसदाकुरु'इति। अत्रविशेषः पृथ्वीचन्द्रोदये विष्णु:--'पुनर्वसुबुधोपेता चैत्रे मासि सिता- टमी । प्रातस्तु विधिवत्स्नात्वा वाजपेयफलं लोत' इति ॥तिथितत्वे कालि- कापुराणे 'चैत्रेमासिसिताष्टम्यां यो नरोनियतेन्द्रियः॥ स्नायाहौहित्यतायेषु स याति ब्रह्मणःपदम् ॥ चैत्रं तु सकलं मास शुचिः प्रयतमानसः ॥ लौहित्य- तोयेयः स्नायात्सकैवल्यमवाभ्यात्' । लौहित्यो ब्रह्मपुत्रः । मन्त्रस्तु'ब्रह्मपु त्रमहाभाग शंतनोः कुलमंभव ॥ अमोघगर्भसंभृतं पापं लौहित्य मे हर' ॥चै- चैत्र शुक्ल नवमी त्रशुक्लनवमी रामनवमी।तदुक्तमगस्त्यसंहितायाम्। चैत्रे नवम्यां प्रापक्षेदिवा पुण्ये पुनर्वसौ।उदये गुरुगौराश्वोःस्वोवस्थेग्रहपञ्च के॥मेषे पूषणि संप्राप्ने लग्ने कर्कटकाह्वये ॥ आविरात्सिकलया कौसल्या यांपरःपुमान् ॥तस्मिनदिने तु कर्तव्यमुपवासवतंसदा॥तत्र जागरणं कुर्याद्रधु- नाथपरो भवि' इति॥इयं च मध्याह्नयोगिनी ग्राह्या। चैत्रशुक्ले तु नवमी पुनर्वसु- युता यदि॥ सैव मध्यान्हयोगेनमहापुण्यतमा भवेत्'इति तत्रैवोक्तेः॥तथा-चै त्रमासे नवम्यां तु जातो रामः स्वयं हरिः॥ पुनर्वस्वृक्षसंयुक्ता सा तिथिः सर्व कामदा॥श्रीरामनवमी प्रोक्ता कोटिसूर्यग्रहाधिका' ॥तथा केवलापि सदोपो- प्या नवमीशब्दसंग्रहात् ॥तस्मात्सर्वात्मना सर्वैःकार्य वै नवमीव्रतम् ॥ पूर्वे- ·प०२] चैत्रशुक्लरामनवमीनिर्णयः। ७३ युरेव मध्याह्नयोगे कर्मकालव्याप्तेःसैवग्राह्यादिनद्वये मध्याह्नव्याप्तौ तदभावे वा पूर्वदिने पुनर्वस्वृक्षयुक्तामपि त्यक्त्वा परैव कार्या ॥ तदुक्तं माधवीयेऽग- स्तिसंहितायाम्-'नवमी चाष्टमीविद्धा त्याज्या विष्णुपरायणैः।उपोषणं नव- म्यां च दशम्यां चैव पारणम्'इति।अष्टमीविद्धासऋक्षापि नोपोष्यति माधवः। रामार्चनचंद्रिकायामपि-'विद्धव चेदृक्षयुक्ता व्रतं तत्र कथं भवेत् ॥ विद्धा निषिद्धश्रवणान्नवमी चेति वाक्यतः॥वैष्णवानां विशेषात्तु तत्र विष्णुपरैर पि ॥ दशम्यादिषु वृद्धिश्चेद्विद्धा त्याज्यैव वैष्णवैः॥ तदन्येषां च सर्वेषां व्रतं तत्रैव निश्चितम् ' इति॥अत्र ‘दशम्यादिषु वृद्धिश्चेत्' इति तदन्येषाम् इति चवदन् यदामातत्रिमुहूर्त्ता नवमी दशमी च क्षयवशावसूर्योदयात् प्रागेव समा प्यते तदा स्मार्चानां तत्रैव एकादशीनिमित्तोपवासावनवमीव्रतांगपारणालोपः स्याद । अतोष्टमीविद्वैव स्मातःकार्या । वैष्णवानां त्वरुणोदयवि?कादश्या हेयत्वान्न पारणालोपप्रसङ्ग इति द्वितीयैव तैः कार्यति सूचयति ॥ दशमी वृद्धवसायटगीविद्धाया एवं मध्याह्नव्यापित्वे क्षये च वैष्णवैरपि विद्धवोपो प्या'इत्यर्थसिद्धम् ॥इदं च व्रतं संयोगपृथक्त्वन्यायेन काम्यं नित्यं चातदुक्तं हेमाद्रावगस्तिसंहितायाम उपोषणं जागरणं पितृनुदिश्य तर्पणम्।तस्मिन् दिने तु कर्तव्यंब्रह्मप्राप्तिमभीप्सुभिः॥सर्वेषामप्ययं धर्मा शुक्तिमुक्त्येकसाधनः। अशुचिर्वापिपापिष्ठःकृत्वेदं व्रतमुत्तमम्।पूज्यः स्यात्सर्वभूतानां यथा रामस्तथैव सः॥यस्तु रामनवम्यां तु भुङ्क्ते मोहाद्विमूढधीः॥ कुम्भीपाकेषु घोरेषु पच्यते नात्र संशयः॥ तथा-'अकृत्वा रामनवमीव्रतं सर्वव्रतोत्तमम्॥व्रतान्यन्यानि कुरुते न तेषां फलभाग्भवेत्॥प्राप्ते श्रीरामनवमीदिने मग विमूढधीः॥उपो षणं न कुरुते कुम्भीपाकेषु पच्यते॥ अत्र केचित् तदुपासकानामेवेदं नित्यंन त्वन्येषाम्'इत्याहुः । अन्येतु-'अकरणे दोषश्रवणात् तस्मात्सर्वात्मना सर्वैः कार्य वै नवमीवतम्' इति पूर्वोक्तवचनाच्च जन्माष्टम्यादिवदिदमापि सर्वेषां नि त्यम्।अन्यथाजन्माष्टम्यादावपि तदुपासकानामेव नित्यतां वक्तुःको वारयिता इत्याहुः ॥ अत्रविशेषो हेमाद्रावगस्त्यसंहितायाम्-'आचार्य चैव संपूज्य ·७४ निर्णयसिन्धौ- [प०२ वृणुयात्प्रार्थयेन्निशि॥श्रीरामप्रतिमादानं करिष्येहं द्विजोत्तम ॥भक्त्याचार्यो भव प्रीतः श्रीरामोसि त्वमेव च ॥तथा-स्वगृहे चोत्तरे देशे दानस्योज्ज्वलम ण्डपम्॥ शंखचक्रहनूमद्भिः प्राग्द्वारे समलंकृतम्॥गरुत्मच्छाईबाणैश्च दक्षि- णे समलंकतम्॥गदाखङ्गांगदैश्चैव पश्चिमे सुविभूषितम्॥पनस्वस्तिकनीलैश्च कौबेयाँ समलंकतम् ॥ मध्ये हस्तचतुष्काढयवेदिकायुक्तमायतम् ॥ ततः संकल्पयेद्देवं राममेव स्मरन्मुने॥अस्यां रामनवम्यां च रामाराधनतत्परः॥उ पास्याटसु यामेषु पूजयित्वा यथाविधि॥ इमां स्वर्णमयीं रामप्रतिमांच प्रय- त्नतः ॥ श्रीरामप्रीतये दास्ये रामभक्ताय धीमते॥प्रीतो रामोहरत्वाशु पापा नि सुबहूनि मे ॥ अनेकजन्मसंसिद्धान्यायस्तानि महान्ति च॥ततः स्वर्णम यी रामप्रतिमां पलमात्रतः॥निर्मितां द्विभुजां दिव्यां वामाकस्थितजानकी ॥ विनती दक्षिणकरे ज्ञानमुद्रां महामुने ॥ वामेनाधःकरेणारादेवीमालिंग्य संस्थिताम् ॥ सिंहासने राजतेत्र पलद्वयविनिर्मिते ॥तथा-'अशक्तो यो महा भाग स तु विनानुसारतः॥पलेनार्धतदर्धार्धतदर्धार्धन वा मुने ॥ सौवर्ण राजतं वापि कारयेद्रधुनन्दनम् ॥ पार्चे भरतशत्रुघ्नौ धृतच्छत्रकरावुनौ॥चापदयस मायुक्तं लक्ष्मणं चापि कारयेत् ॥दक्षिणांगे दशरथं पुत्रावेक्षणतत्परम् ॥मातुरं कगतं राममिंद्रनीलसमप्रभम् ॥ पञ्चामृतस्नानपूर्व संपूज्य विधिवत्नतः॥को सल्यामन्त्रस्तु-रामस्य जननी चासि रामरूपमिदंजगत् ॥अतस्त्वां पूजयिष्या मि लोकमातर्नमोस्तुते ॥ नमो दशरथायेति पूजयेत्पितरं ततः ॥ अत्र दशा वरणपञ्चावरणादिपूजाऽन्यत्र ज्ञेया।अशोककुसुमैर्युक्तमध्यं दद्याविचक्षणः॥ दशाननवधार्थाय धर्मसंस्थापनायच॥राक्षसानां विनाशाय दैत्याना निधनाय च॥परित्राणाय साधूनां जातो रामः स्वयं हरिः॥गृहाणायं मया दत्तं भ्रातृ भिः सहितोनघ । पुष्पांजलिं पुनर्दत्वा यामेयामे प्रपूजयेत् ॥ दिवैवं विधिवत्क त्वा रात्री जागरणं ततः ॥ततःप्रातःसमुत्थाय स्नानसंध्यादिकाःक्रियाः॥ स माप्य विधिवद्रामे पूजयेदिधिवन्मुने॥ततो होमं प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेणमन्त्रविद ॥पूर्वोक्तपद्मकुण्डेवास्थण्डिलेवासमाहितः॥लौकिकानौ विधानेन शतमष्टोत्तरं ·प०२] चैत्रशुक्लद्वादशीनिर्णयः। ततः॥साज्येन पायसेनैव स्मरन् राममनन्यधीः।ततो अन्या सुसंतोष्य आचा- यं पूजयेन्मुने॥ततो रामं स्मरन् दद्यादेवं मन्त्रमुदीरयेत् ॥इमां स्वर्णमयीं राम- प्रतिमां समलंकताम्॥चित्रवस्त्रयुगच्छन्नां रामोहं राघवाय ते ॥श्रीरामप्रीतये दास्ये तुष्टो भवतु राघवः।इति दत्वा विधानेन दद्यादै दक्षिणां भुवम्।ब्रह्महत्या- दिपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः' इति ॥ इयं मलमासे न कार्या । 'सुजप्तमप्य- जप्तं स्यानोपवासः कृतो भवेत्' इति नकुर्यान्मलमासे तु महादानव्रतानि च' इति च माधवीये संग्रहवचनात् ॥ ननु रामनवमीव्रतस्यनित्यत्वादेकादशी- वन्मलमासेपि कर्तव्यता स्यादिति चेत्॥अत्र बमः-नैकादश्युपवासस्य-व्रत- त्वेन प्राप्तिः । किंतु एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि' इत्यादिनिषेधस्य मलमासेपि पालनीयत्वात् कृष्णैकादश्यां पुत्रवहिण इवार्थादुपवासः प्रस- ज्यते । नत्विह तथेति व्रतत्वेन प्राप्तिर्वाच्या।सा च निषिद्धेत्यप्रसङ्गः स्पष्टमा- सविशेषाख्याविहितं वर्जयेन्मले'इति निषेधाच्च॥ एवं जन्माष्टम्यादावपि बोद्ध- व्यम् ॥ इतिरामनवमी । चैत्रशुक्लैकादश्यां दोलोत्सव उक्तो ब्राह्मे-'चैत्र मासस्य शुक्लायामकादश्यां तु वैष्णवैः। आंदोलनीयो देवेशः चैत्रशुक्लैकादशी सलक्ष्मीको महोत्सवैः'इति । चैत्र शुक्लद्वादश्यां दमनोत्सवः। चैत्रशुक्लाद्वादशी द्वादश्यां चैत्रमासस्य शुक्लायां दमनोत्सवः ।बौधायनादिभिःमो- तः कर्तव्यः प्रतिवत्सरम्' इति रामार्चनचन्द्रिकोक्तेः । ऊर्जे व्रतं मधौ दोला श्रावणे तन्तुपूजनम् ॥ चैत्रे च दमनारोपमकुर्वाणो व्रजत्यधः' ॥ इति तत्रैव पाद्मवचनाच्च ॥ शिवभक्तादिभिस्तु चतुर्दश्यादौ कार्यम् । तत्र स्यात्स्वीयतिथिषु वन्ह्यादेर्दमनार्पणम्'इति तत्रैवोक्तेः ॥ ज्योतिः प्रका- शेपि-स्वस्व देवप्रतिष्ठायां मन्त्रसंग्रहणे तथा ॥पवित्रदमनारोपे ग्राह्या तत्त तिथिर्बधः ॥' तिथयस्तु-वह्निविरिञ्चि गिरिजा गणेशः फणी विशाखो दिनकन्महेशः ॥ दुर्गान्तको विश्वहरिः स्मरश्च शर्वः शशी चेति तिथीषु पूज्याः' इत्युक्ताः ॥ अथागमोक्तदीक्षावतो दमनारोपणविधिः। रामार्चनच न्द्रिकायां-तत्रैकादश्याम् । क्रियालोपविघातार्थ यत्त्वया विहितं प्रभो।न मे विघ्नो भवेदत्र कुरु नाथ दयां मयि । सर्वथा सर्वदा विष्णो मम त्वं परमा ग ·निर्णयसिन्धौ- [१०२ तिः॥उपवासेन त्वां देव तोषयामि जगत्पते । कामक्रोधादयोप्यते नमे स्युर्व- तघातकाः । अयप्रति देवेश यावद्वशोषिकं दिनम् ।तावदक्षा त्वया कार्या सर्वस्यास्य जगत्पते" । इति देवं संप्रार्थ्य दमनमादाय पञ्चगव्येन प्रोक्ष्य वा रिणाप्रक्षाल्याशोकमूले देवावा। अशोकाय नमस्तुभ्यंकामस्त्रीशोकनाशन। शोकार्ती हर मे नित्यमानन्दं जनयस्वमे"। इत्यशोकम् । 'त्रुट्यादिकालपर्य न्तःकालरूपो महाबलः॥कलतेचैवयःसर्व तस्मैकालात्मने नमः॥इतिकालम् 'वसन्ताय नमस्तुल्यं वृक्षगुल्मलताश्रय । सहस्रमुखसंवास कामरूप न मोस्तुते'॥इतिवसन्तम्। कामजस्मसमुद्भूतरतिबाष्पपरिप्लताऋषिगन्धर्वदेवादि विमोहकनमोस्तुते ॥इतिदमनंचसंपूज्य। 'नमोस्तुपञ्चबाणायजगदाह्लादकारि णे॥मन्मथायजगन्नेत्रतिप्रीतिप्रियायते' ।इतिदमनमुपस्थायाकामायनमइ ति संपूज्य निशायां देवताये पञ्चवर्णैः चन्दनेन वा अष्टदलं कृत्वा वहिश्चतुरस्रं ताहिर्वर्तुलत्रयं तदहिवृत्तं चतुरस्रं च कृत्वा तत्र कुंक्षे संस्थाप्योपरि दमनं पूजयित्वा "पूजार्थ देवदेवस्य विष्णोर्लक्ष्मीपतेःप्रभोः । मदन त्वमिहागच्छ सा निध्यं कुरु ते नम:॥ॐक्लींकामदेवाय नमः ॐ हीरत्यै नमः इत्याबाह्यदिक्षु पूर्वादितःस्मरशरीराय नमः अनङ्गाय०,मन्मथाय०,कामाय ,क्लींवसन्तसखा य०,स्मराय०,इक्षुचापाय०, पुष्पास्त्राय नमः इति पूजयित्वा 'ॐतत्स्वरूपाय विद्महे कामदेवाय धीमहि तन्नोनंगःप्रचोदयात्'इत्यष्टोत्तरशतं संमंत्र्य पूजयि- त्वा हीनमः इति पुष्पाञ्जलिं दत्वा । 'नमोस्तु पुष्पबाणाय जगदाहादकारिणे। मन्मथाय जगन्नेत्रे रतिप्रीतिप्रियाय ते'। इति नत्वा । आमन्त्रितोसि देवेश पुरा णपुरुषोत्तम । प्रास्तत्वां पूजयिष्यामि सांनिध्यं कुरु केशव । क्षीरोदधिमहानाग शय्यावस्थितविग्रह।प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि सन्निधौ भवते नमः। निवेदयाम्यहं तुज्यं प्रातर्दमनकं शुभम् । सर्वदा सर्वथा विष्णो नमस्तेस्तु प्रसीद मे'। इति देवं संपामु पुष्पाञ्जलिं दत्वा, अखेण चक्रमन्त्रेण वा रक्षां कुर्यात् । ततःप्रातनित्य पूजां कृत्वा पुनर्देवं संपूज्य गन्धदूर्वाक्षतयुक्तं दमनमादायमूलमन्त्रं पठित्वा। देव देव जगन्नाथ वाञ्छितार्थप्रदायक । हृदिस्थान पूरयेः कामान्मम कामेश्वरीपि ·७७ प०२] चैत्रशुक्लचतुर्दशीनिर्णयः। याइदं दमनकं देव गृहाण मदनुग्रहात् ॥ इमां सांवत्सरी पूजां भगवन्परिपूर य” इति मन्त्रान्ते पुनर्मूलमन्त्रेण देवे समर्पयेत् । ततो अंगदेवताभ्यःस्वस्वम- न्त्रेण दत्वा प्रार्थयेत्। “मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः।इयंसांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज ।वनमालां यथा विष्णो कौस्तुभं सततं हृदि । तद्वद्दा मनकी मालांपूजां च हृदये वह ।जानताजानता वापि न कृतं यत्तवार्चनम् । तत्सर्व पूर्णतां यातु त्वत्प्रसादाद्रमापते । जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वनावन॥नमस्तेस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज"॥मन्त्रहीनमिति च संप्रार्थ्य पञ्चोपचारैः पुनःसंपूज्य नीराज्य पारयेदिति॥दीक्षारहितानांतु नाम्नवसमर्पण म्॥ अत्र च द्वादशीमतन्त्रीकत्य परमहो ग्राह्यम् । 'पारणाहे न लायेत द्वाद शीघटिकापिचेत् ॥तदा त्रयोदशी ग्राह्या पवित्रदमनार्पणे' इति तत्रैवोक्तेः ॥ गौणोपि काल उक्तस्तत्रैवा हरौ न दमनारोपःस्यान्मधौ विघ्नतो यदि।वैशाखे श्रावणे वापि तत्तिथौ स्यात्तदर्पणम्॥श्रावणावधिशुक्रास्ते कर्त्तव्यमिति नार दः' इतिपाठान्तरम्॥इदं च मलमासे न कार्यम् । उपाकर्मोत्सर्जनं चपवि त्रदमनार्पणम्'इतिकालादर्श मलमासवर्येषुपरिगणनात्। उपाकर्म च हव्यंच कव्यं पर्वोत्सवं तथा ।उत्तरे नियतं कुर्यात्पूर्व तनिष्फलं भवेत्'इति माधवाये प्रजापतिवचनाच्च॥शुक्रास्तादौ तु कार्यमेवापूर्वोक्तवचनात् ॥'उपाकर्मोत्सर्ज नं च पवित्रदमनार्पणम् ॥ईशानस्य बलिं विष्णोःशयनं परिवर्तनम्।कूर्याच्छु कस्य च गुरोमौढयेपीति विनिश्चयः' इतिज्योतिर्निवन्धे वृद्धगार्ग्यवचनाच चैत्रशुक्लत्रयोदशी इति दमनारोपाचैत्रशुक्लत्रयोदश्यामनंगवतम्।हेमाद्रौ भविष्ये-'चैत्रोत्सवेसकललोकमनोनिवासे कामं त्रयोदशति थौ च वसन्तयुक्तम्।पत्न्या सहाय॑ पुरुषप्रवरोऽथ योषित्सौभाग्यरूपसुतसौ- रूययुतःसदा स्यात् ॥' तत्र सा पूर्वा ग्राह्या । 'त्रयोदशतिथिःपूर्वासिते'इति दीपिकोक्तेः ॥ चैत्रशुक्लचतुर्दशी पूर्वा याह्या। 'मधोः चैत्रशुक्कचतुर्दशी श्रावणमासस्य शुक्ला या तु चतुर्दशी । सा रात्रिव्यापिनी आहा नान्या शुक्ला कदाचन'इति हेमाद्रौ बोधायनोक्तः ॥परी पूर्वाह्नगामि १-'परा मासान्तरवर्तिनी शुक्ला पूर्वाह्नगमिनी उत्तरविद्धा इत्यर्थः- इति टीका ॥

·निर्णयसिन्दौ- [१०२ नी इति वा पाठः।अत्र केचियथाश्रुतमेवार्थ वर्णयन्ति॥"निशि नमन्ति भूता- नि शक्तयःशूलद्यतः।अतस्तत्र चतुर्दश्यां सत्यां तत्पूजनं भवेत्" इति ब्रह्म- वैवर्तात्।।हेमाद्रिमाधवादिलिखनमप्येवम्॥संप्रदायविदस्त्वाहुः"चतुर्दशी तु कर्तव्यात्रयोदश्यायुता विनो।"इतिस्कांदमुत्सर्गः।तदपवादश्च"तृतीयैकादशी षष्ठी शुक्लपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्धा न कर्तव्या कर्तव्या परसंयुता” इति नारदी यवचनम् । तदपवादश्च 'मधोःश्रावणमासस्य'इति॥तत्रापवादाभावे पुनरुत्स- र्गस्य स्थितिरिति न्यायेन पूर्वविद्वैव ग्राह्येति सिध्यति ॥ ब्रह्मवैवर्त तु सामा- न्यरूपमन्यत्र सावकाशमिति तेन पूर्वदिने मुहूर्तत्रयवेधे पूर्षा,अन्यथोनरेति ॥ चैत्रपूर्णिमा सामान्यनिर्णयात्परैव ॥अत्र विशेषोनिर्णयामृ चैत्रशुक्लपूर्णिमा ते विष्णुस्मृतौ चैत्री चित्रायुता चेत्स्यात्तस्यां चित्रवस्त्रप्रदाने नसौभाग्यमामोति' इति । तथा ब्राह्मे-"मेरे वार्के गुरौ वापि वारे वे तेषु चैत्रिका ॥ तत्राश्वमेधजं पुण्यं स्नानश्राद्धादिभिर्लभेत् "इति ॥ अत्र सर्वदेवानां दमनपूजोक्ता । तत्रैव वायवीये-“संवत्सरकृतार्चायाःसाफ- ल्यायाखिलान्सुरान् । दमनेनार्चयेचैत्र्यां विशेषेण सदाशिवम्" इति । अत्र स्वीयतिथ्या समुच्चय इति केचित् । स्वीयतिथ्यामकरणेत्र दमन पूजनमित्यन्ये ॥दीक्षिततदितरविषयत्वेन व्यवस्थेत्यपरे। इयं मन्वादिरपि साच पूर्वमुक्ता॥चैत्रकृष्णत्रयोदश्यां महावारुणीसंज्ञोयोगो गौडेषुप्रसिद्धः । तदुक्तं वाचस्पतिकृतोशूलपाणौच स्कांदे वारुणेनसमा चत्रकृष्णत्रयोदशी युक्ता मधौ कृष्णा त्रयोदशी ॥ गंगायां यदि लायेत मर्य ग्रहशतैःसमा । शनिवारसमामुक्ता सा महावारुणीस्मृता ॥ गगायां यदि ल- येत कोटिसूर्यग्रहै समा|शुभयोगसमायुक्ता शनौ शताभिषा यदि महामहेति विख्याता त्रिकोटिकुलमुद्धरेत् । तत्रैव ज्योतिषे “चैत्रासिते वारुणकक्षयु का प्रयोदशी सूर्यसुतस्य वारे ॥योगे शुभे सा महती महत्या गं गाजलेर्कग्रहकोटितुल्या" इति ॥त्रिस्थलीसेतो ब्रह्मांडपुराणे-'वारुणेन समायुक्ता मधौ कृष्णा त्रयोदशी ॥ गंगायां यदि लायेत शतसूर्यग्रहै:

·प०२] वैशाखस्नाननिर्णयः। ७९ समा "इति ॥ कल्पतरौ ब्राह्मे-'मधौकष्णत्रयोदश्यां शनौ शतभिषायुता। वारुणीति समाख्याता'शुभे तु महती स्मृता ।चैत्रकृष्णचतुर्दश्यां विशेषः चैत्रकृष्णचतुर्दशी पृथ्वीचंद्रोदये पुलस्त्यः चैत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः स्नाया च्छिवसन्निधौ।न प्रेतत्वमवामोति गंगायां तु विशेषतः"इति ॥ अत्र पूर्वा ग्राह्या कृष्णपक्षत्वात् ॥ गौडैस्त्वेतदेव शुक्लचतुर्दश्यामित्ये वं देवलीयत्वेन पठितम् ॥ इति श्रीरामकृष्णभट्टसूरिमूनुकमलाकरभट्टकते कालनिर्णयसिंधौ चैत्रमासः॥मेषसंक्रमे प्रागपरा दश दश घटिकाःपुण्यकालः रात्रौ तु भागुक्तम् । अत्र धर्मघटादिदानमुक्तं पृथ्वीचंद्रोदये पाद्मे-"तीर्थे चानुदिनं स्नानं तिलैश्च पितृतर्पणम् ॥ दानं धर्मघटादीनां मधुसूदनपूजनम् माधवे मासि कुर्वीत मधुसूदनतुष्टिदम्" ॥ अथ वैशाखस्त्रा वशाखस्त्रानं नम् । तत्र पृथ्वीचंद्रोदये विष्णुस्मृतिपाद्मयोः “तुलाम- करमेषेषु प्रातःस्नानं विधीयते ॥ हविष्यं ब्रह्मचर्य च महापातकनाशनम्" इति सौरमास उक्तः ॥ अन्यत् पक्षद्वयमुक्तं तत्रैव पाने-"मधुमासस्य शुक्लायामेकादश्यामुपोषितः। पंचदश्यां च भोवीर मेषसंक्रमणे तु वा ॥वैशा खस्नाननियमबाह्मणानामनुज्ञया ॥ मधुसूदनमभ्यर्यकुर्यात्संकल्पपूर्वकम्" । तत्रमंत्रः। “वैशाखं सकलं मासं मेषसंक्रमेणे रखेः ॥ प्रातः सनियमः स्नास्ये प्रीयतां मधुमूदनः ॥ मधुहंतुः प्रसादेन ब्राह्मणानामनुग्रहात् ॥ निर्विघ्नमस्तु मे पुण्यं वैशाखस्नानमन्वहम् । माधवे मेषगे भानौ मुरारे मधुसूदन॥प्रातःस्नानेन मे नाथ फलदो भव पापहन् "इति ॥ तीर्थविशेषोपि तत्रैवोक्तः । मेषसक्रमणे भानोधिवे मासि यत्नतः ॥ महानयां नदीतीर्थ नदे सरसि निर्झरे ॥ देव- खातेथवा स्नायाद्यथाप्राने जलाशये ॥ दीर्घिकाकूपवापीषु नियतात्मा हरि स्मरन्' इति।संकल्पे च तत्तत्तीर्थनाम ग्राह्यम् । अज्ञाने तु विष्णुतीर्थमिति वदे व ॥ 'यदा न ज्ञायते नाम तस्य तीर्थस्य भो द्विजाः ॥ तत्रत्युच्चारणं कार्य विष्णुतीर्थमिदं तु इति॥तीर्थस्य देवता विष्णुःसर्वत्रापि न संशयः' इति तत्रैवो- तेः।तथान्योपि विशेषस्तत्रैव पाझे'तुलसीकृष्णगौराख्या तयात्यर्च्य मधुदिप ·निर्णयसिन्धौ- - [१०२ माविशेषेण तु वैशाखे नरो नारायणो भवेत्॥माधवं सकलं मासं तुलस्या योर्च येन्नरः॥ त्रिसंध्यं मधुहंतारं नास्ति तस्य पुनर्भवः'तथा। प्रातःस्नात्वा वि- धानेन माधवे माधवप्रियम् ॥ योश्वत्थमूलमासिंचेत्तोयेन बहुना सदा ॥ कु- र्यात् प्रदक्षिणं तं तु सर्वदेवमयं ततः। पितृदेवमनुष्यांश्च तर्पयेत्सचराचरम्॥ योश्वत्थमर्चयवेवमुदकेन समंततः॥ कुलानामयुतं तेन तारितं स्यान्न संशयः कंडूय पृष्ठतो गां तु स्नात्वा पिप्पलतर्पणम्॥कृत्वा गोविंदमायर्च्य न दुर्गति- मवाप्नुयुः।तथा एकभक्तमथो नक्तमयाचितमतंद्रितः॥माधवमासि यः कुर्या- ल्लभते सर्वमाप्सितम् ॥ वैशाखे विधिना स्नानं देवनयादिके बहिः॥हविष्यं ब्रह्मचर्य च भूशय्यानियमस्थितिः ।व्रतं दानं दमो देवि मधुसूदनपूजनम्। अ पि जन्मसहस्रोत्थं पापं दहति दारुणम्॥मदनरस्ने स्कांदे-'प्रपाकार्या च वैशाखे देवे देया गेलंतिका।उपानद्वयजनच्छत्रसूक्ष्मवासांसि चंदनम्।जलपात्रा णि देयानि तथा पुष्पगृहाणि चापानकानि च चित्राणि द्राक्षारंभ फलान्य- पि।तिथितत्वे-'ददाति यो हि मेषादौसक्तूनंबुघटान्वितान्।पितुनुद्दिश्य वि प्रेयः सर्वपापैः प्रमुच्यते' इति॥तथा-'वैशाखे यो घटं पूर्ण सभोज्यं वै द्विज न्मने । ददाति सुरराजेंद्र स याति परमां गतिम्।' एवं संपूर्णस्नानाशक्ती त्र्यहं वा स्त्रायात् ॥ तक्तं तत्रैव पाझे-'त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां वैशाख्यां वा दिनत्र- यम् । अपि सम्यग्विधानेन नारी वा पुरूषोपि वा॥प्रातः स्नातःसनियमः सर्व- पापैः प्रमुच्यते'। यदा तु वैशाखो मलमासो भवति तदा काम्यानां तत्र समा- प्तिनिषेधात् मासद्वयं स्नानं तनियमाश्च कर्तव्याः। मासोपवसचांद्रायणादितु मलमासे एव समापयेत् । तदुक्तं दीपिकायाम्-"नियतत्रिंशद्दिनत्वाच्छुभे मास्यारण्य समापयेत् मलिने मासोपवासव्रतम्” इति ॥ अत्र दानविशेष उक्तोपराके वामनपुराणे-गंधाश्च माल्यानि तथा वैशाखे सुरजीणि छाया नि द्विजमुख्यायो मधुसूदनतुष्टये' ॥एवं स्नाने कृते तस्योद्यापनं कार्यरातदुक्तं १-'गलन्तिका सततं पतद्वारमुदकम्' इति टीका ॥ २-निषेधादिति । “आरब्ध कर्म यत्किंचित्तत्तु कार्य मलिम्लुचे इत्यनुवृत्तिवचनाच' इत्यपि द्रष्टव्यम्-इति टीका ॥

·प०२] युगादिनिर्णयः। ८१ तत्रैव-"मासमेवंबहिःस्नात्वानयादौ विमले जले ॥ एकादश्यांच द्वादश्यांपौ र्णमास्यामथापि वा॥उपोष्य नियतो भूत्वा कुर्यादुद्यापनं बुधः ॥ मंडपं कार- येदादौ कलशं तत्र विन्यसेत् ॥निष्केण वा तदर्धेन तदर्धाधुन वापुनः॥शक्तया वा कारयदेवं सौवर्ण लक्षणान्वितम् ॥ लक्ष्मीयुक्तं जगन्नाथं पूजयेदा- सने बुधः॥भूषणैश्चंदनैः पुष्पैर्दी नैवेद्यसंचयैः ॥ एवंसंपूज्य विधिवद्रात्रौ जा गरणंचरेत् ॥ श्वोभूते कतमैत्रोथ ग्रहवेद्यां ग्रहान्यजेत् ॥ होमं कुर्यात्प्रय- त्नेन पायसेन विचक्षणः ॥तिलाज्येन यवैर्वापि सर्वैर्वापि स्वशक्तितः ॥ अष्टो तरसहस्रं वाशतमष्टोत्तरं तुवा ॥प्रतद्विष्णुरनेनैव इदं विष्णुरनेन वा ॥वतसं पूर्तिसिद्धयर्थ धेनुमेकां पयस्विनीम् ॥ पादुकोपानही छत्रं गुरवे व्यजनं तथा ॥ शय्यां सोपस्करां दद्याद्दीपिकां दर्पणं तथा ॥ ब्राह्मणान् भोजयेत्रिंशत्तेत्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ।कलशान जलसंपूर्णास्तेयो दद्याद्यवां- स्तथा॥एवंकते माधवस्य चोद्यापनविधौ शुभे॥फलमामोति सकलं विष्णुसा- युज्यमामुयात्" । एतावत्यशक्तीतत्रैवोक्तम्-'वैशाख्यांविधिना स्नात्वाभोज- येत्ब्राह्मणानदश॥कसरं सर्वपापेश्यो मुच्यते नात्र संशयः' वैशाखशुक्लतृतीया इति ॥ वैशाखशुकतृतीया अक्षय्यतृतीयोच्यते। सा पूर्वाहव्यापिनी याह्या । दिनद्वयेपि तव्याप्ती परैव । तदुक्तं निर्णयामृते नारदीये-'वैशाख शुक्लपक्षे तु तृतीया रोहिणीयुता ॥दुर्लभा बुधवारेण सो मेनापियुता तथा॥रोहिणीबंधयुक्तापि पूर्वविद्धाविवर्जिता ॥भक्त्या कतापि मांधातःपुण्यं हंति पुराकतम् । गौरीविनायकोपेता रोहिणीबुधसंयुता। वि नापि रोहिणीयोगात्पुण्यकोटिप्रदा सदा'। इति ॥ इयं युगादिरपि युगादिनिर्णयः । सा चोक्ता रत्नमालायाम्-'माघे पंचदशी कृष्णा नभ स्येच त्रयोदशी।तृतीयामाधवेशुक्ला नवम्यूर्जे युगादयः'इति॥ यत्तु गौडाः- 'माघस्यपौर्णमास्यां तु घोरं कलियुगं स्मृतम्'इतिब्राह्मोनेः॥ वैशाखमासस्य चया तृतीया नवम्यसौ कार्तिकशुकृपक्षानभस्यमासस्य तमिस्रपक्षे त्रयोदशी पंचदशीच माघे'॥इतिविष्णुपुराणेचकारेण तमित्रपक्षानुषंगेपिपूर्वानुरोधात् पौर्णमास्येव ज्ञेया। वे शुक्ले इत्यादिकं तु निर्मूलमित्याहुः ॥ तन्न ॥ 'दर्श तु ·८२ निर्णयसिन्धौ- [प०२ माघमासस्यप्रवृत्तं द्वापर युगम्'इति भविष्यविरोधात्॥एतेन ब्राह्मानुसाराव पूर्णिमायामेव युगादिश्राद्धं वदन् शूलपाणिः परास्तः ॥ तेन कल्पोंदा- द्वयवस्थेतितत्त्वम्॥एतेन कार्तिके नवमीशुक्लामाघमासे च पूर्णिमा' इतिबृह- त्रारदीय व्याख्यातम्॥ निर्मूलत्वोक्तिर्नारदीयाज्ञानरुता । अत्र श्राद्धमुक्तं मात्स्ये-'कृतं श्राद्धं विधानेन मन्वादिषु युगादिषु । हायनानि विसाहस्रं पितॄणां तृप्तिदं भवेत्' इति ॥ भारतेपि-'या मन्वाद्या युगाद्याश्च तिथय- स्तासु मानवः । स्नात्त्वा हुत्वा च दत्वा च जप्त्वानन्तफलं लभेत्' इति ॥ श्राद्धपि पूर्वाह्वव्यापिनी ग्राह्या। 'पूर्वाहे तु सदा कार्याः शुक्ला मनुयुगादयः॥ दैवे कर्मणि पित्र्ये च कृष्णे चैवापराह्निकाः' इति पाद्मोक्तेः ॥ 'वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगादि कवयो विदुः॥शुक्लेपौर्वाहिके ग्राह्ये कृष्णे चैवापराह्निके इति हेमाद्री नारदीयवचनाच्च ।दीपिकापि-'अथोमन्वादियुगादिकर्म- तिथयःपूर्वाह्निकाः स्युः सिते विज्ञेया अपराहिकाश्चबहुले'इति।स्मृत्यर्थ- सारेप-'युगादिमन्वादिश्राद्धेषुशुक्लपक्षे उदयव्यापिनी तिथिर्याह्या । कृष्णप क्षेऽपराहव्यापिनी'इति-॥ दिवोदासीयेगोभिलः वैशाखस्य तृतीयांयःपूर्व- विद्धां करोति वै । हव्यं देवा न गृहंतिकव्यंच पितरस्तथा' इति गोविंदा र्णवेप्येवम्-तेनेयंपूर्वाह्वव्यापिनी।दिनद्वयेतत्त्वे परैवेतिधर्मतत्त्वविदाहेमाद्या दयः॥अनंतभट्टस्तु-'सवैधृतिर्व्यतीपातो युगमन्वादयस्तथा।सम्मुखाउपवासे स्युर्दानादावंतिमाः स्मृताः'इत्याह || दानादावितिश्राद्धसंग्रहः । उपवासस्त्वये वक्ष्यते ॥ हेमाद्रावप्येवम् ॥माधवस्तु व्यतीपातःश्राद्धेऽपराहव्यापीग्राह्यः' इत्याह ॥ स्मृत्यर्थसारे तु 'कुतुपकालयोगी'इत्युक्तम्॥ यत्तु मार्कडेयः- 'शुक्लापक्षस्य पूर्वाश्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः। कृष्णपक्षापराह्नेहि रौहिणं तु न लंघयेत् ॥रौहिणो नवमो मुहूर्तः ॥ अत्र शुक्लपक्षयुगादिश्राद्धंपूर्वाह्ने कार्य मिति शूलपाणिः ॥ निर्णयामृतादयस्तु कालदर्शेऽमाश्राद्धमापराह्न कमुक्त्वा 'एष मन्वंतरादीनां युगादीनां विनिर्णयः' इत्युक्तत्वात् हे शुक्लइत्यादिवचनं विष्णुपूजनविषयम् ।श्राद्धत्वापराह्निक्येवेतिव्यवस्था जग- ·८३ प०२] युगादिनिर्णयः। दुः॥ सेयं पूर्वोक्तानेकवचोविरोधात् पूर्वाहे दैविकं कुर्यात्'इत्यादिवचनादेव सिद्धे वचनवैयर्थ्याच्चस्वाच्छंयविलसितमात्रमित्युपेक्षणीया॥किंचाकालाद शॉक्तिया॑यमूला वचोमूला वा । नायः-युगादिश्राद्धस्यामाश्रादविकृतित्वेन न्यायतोपराहव्याप्तावपि वचनेन तस्यबाधात्।नांत्यः-अतिदेशादेवापराह- प्राप्तेर्वचनवैयर्थ्यात् अप्राप्ते शास्त्रमर्थवत् इति न्यायात् । तेन यदि कालादशक्तिः कथंचिच्छ्रद्धाजाडचेन समाधित्सा तर्हि न्यायप्राप्तकृष्ण पक्षयुगादिविषयत्वेन सा व्यवस्थापनीयेति दिक् ॥ पूर्वाह्नस्तत्र द्वधा भक्तदिनपूर्वार्धः 'वधा भक्तदिनांशकोत्र गदितः प्राहापराहो' इति दीपि- कोक्तेः॥माधवादयोप्येवम्॥अत्र विशेषो हेमाद्रौभविष्ये-वैशाख शुक्ल- पक्षे तु तृतीयायां तथैवचागंगातोयेनरःस्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः। तस्यां कार्यों यहोमो यवैर्विष्णुं समर्चयेत् । यवान्दद्यादिजातियः प्रयतःप्राश- येद्यवान्' इति॥अत्र दानविशेषस्तत्रैवभविष्येइमां प्रक्रम्य 'उदकुंभान्त्सक नकान्त्सान्नान्सवरसैः सह । यपगोधूमचणकान् सक्तदध्योदनं तथा॥प्रैष्मि- कंसर्वमेवात्र सस्यं दाने प्रशस्यते'इति ॥देवीपुराणेपि--तृतीयायांतु वैशाखे रोहिण्यक्षे प्रपूज्य तु ॥ उदकुंभप्रदानेन शिवलोके महीयते' ॥ मंत्रस्तु-'एष धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्य प्रदानात्तृप्यंतु पितरोपि पिताम- हाः । गंधोदकतिलमिश्र सान्नं कुभं फलान्वितम् ॥ पितृभ्यः संप्रदास्यामि अक्षय्यमुपतिष्ठतु ' इति ॥ अत्र च पिण्डरहितं श्राद्धं कुर्यात्-'अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये तथा । युगादिषु च सर्वषु पिंडनिर्वपणाहते' इति हेमाद्रौ पुलस्त्यवचनात् ॥अत्र रात्रिभोजने प्रायश्चित्तमृग्विधाने-'रात्रौ भुक्ते वत्सरे तु मन्वादिषु युगादिषु । अभिस्वदृष्टिमंत्रं च जपेदशनपातके' इति ॥ अप- राकें यमः-'कृतोपवासाः सलिलं ये युगादिदिनेषु च । दास्यत्यन्नादिसहित तेषां लोका महोदयाः' इति ॥ वैशाखे मलमासे सति तत्रैव युगादिः कार्यः। तथाच हेमाद्रौऋष्यशृंगः--'दशहरासुनोत्कर्षश्चतुर्वपियुगादिषु।उपाकर्मणि चोत्सर्ग ह्येतदिष्टं वृषादितः' इति ॥ एतद्दशहरादिकं वृषादिसंक्रमे इष्टम् । ~ ·८४ निर्णयसिन्धौ- [१०२ 'कन्याचंद्रेवृषेरवौ' इत्यादिसौरमासोक्तरित्यर्थः॥कालादर्शपि-'अब्दोदकुं- भमन्वादिमहालययुगादिषु' इति मलमासकर्तव्येषु परिगणनाच॥ महालयश ब्देन माधत्रयोदश्युच्यतइति माधवः ॥स्मृतिचंद्रिकायांतुमासद्वये कर्तव्य- मित्युक्तम्--'योगादिकं मासिकं च श्राद्धं चापरपक्षिकम्॥मन्वादिकं तैर्थिक च कुर्यान्मासद्वयपि च' इति॥अपरपक्ष कृष्णपक्षः नतु महालयः॥तस्य तत्र निषेधाव।मदनरत्नेपि मरीचिः-प्रतिमासं मृताहे च श्राद्धं यत्प्रतिवत्सर- म् । मन्वादौ च युगादौ च तन्मासोरुभयोरपि' इति ॥ प्रतिवत्सरं क्रियमाणं कल्पादिश्राद्धमिति स एव व्याचख्यौ । अत्र श्राद्धाकरणे प्रायश्चित्तमुक्तम ग्विधाने । 'नयस्यद्यावामंत्रं च शतवारं तदा जपेत् ॥ युगादयो यदान्यूनाः कुरुते नैव चापि यः' इति अत्र समुद्रस्नानं प्रशस्तम् । तदुक्तं पृथ्वीचन्द्रो दये सौरपुराणे- युगादौ तु नरः स्नात्वा विधिवल्लवणोदधौ।गोसहस्रप्रदान- स्य कुरुक्षेत्रे फलं हि यत्।तत्फलं लभते मा भूमिदानस्य च ध्रुवम्'इति ॥ अयं निर्णयः सर्वयुगादिषु बोद्धव्यः ॥ इति युगादिनिर्णयः।इयमेव तृतीया परशुरामजयंती । सा प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या ।तदुक्तं भार्गवार्चनदीपिकायां स्कांदभविष्ययोः- 'वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयायां पुनर्वसौ । निशायाः प्रथमे यामे रामाख्यः समयेहरिः। स्वोच्चगैः षड्यहैर्युक्ते मिथुने राहुसंस्थिते। रेणुकायास्तु यो गर्भादवतीर्णो हरिः स्वयम्' इति॥दिनद्वये तव्यातावंशतः समव्याप्तौचपराअन्यथा पूवैव । तदुक्तंतत्रैवभविष्ये-शुक्लातृतीया वैशाखे शुद्धोपोष्यादिनदये।निशायाःपूर्वयामेचेदुत्तरान्यत्र पूर्विका'इति॥वैशाखशु- वैशाखशुक्ल सप्तम्यां गंगोत्पत्तिः :॥ तदुक्तं पृथ्वीचन्द्रोदये ब्राह्मे-'वैशाखे सप्तमी शुक्लसप्तम्यां जन्हुना जाह्नवी पुरा ॥ क्रोधात्पीता पुनस्त्यक्ता कर्णरन्ध्रात्तु दक्षिणात् ॥तां तत्र पूजयदेवीं गंगां गगनमेखलाम् ' इति॥ अत्र शिष्टाचारात्मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या दिनदये तव्याप्तावव्याप्तावेकदेशव्याप्तौ १-वैशाखे मासि शुद्धायांतृतीयायां भगीरथः। ब्रह्मलोकात्रिपथगां पृथिवीतलमान यत इति व्रतहेमाद्रौ॥

·८५ प०२] वैशाखशुक्लचतुर्दशी। वा पूर्वा ॥युग्मवाक्यात वैशाखशुक्लद्वादश्यां योगविशेषो हेमाद्रीज्योति- वैशाखशुक्ल-श्शास्त्रे-पंचाननस्थौ गुरुभूमिपुत्रौ मेषे रविःस्यायदि शुक्लपक्षे ॥ द्वादशी पाशाभिधाना करशेण युक्ता तिथिर्व्यतीपातइतीहयोगः।अस्मिंस्तु गोनामिहिरण्यवस्त्रदानेन सर्व परिहाय पापम्॥सुरत्वमिन्द्रत्वमनामयत्वं मां- धिपत्यंलभते मनुष्यः'इति॥पंचाननः सिंहः।पाशाभिधानातिथिदशी।करभो हस्तः॥वैशाखशुक्लचतुर्दशी नृसिंहजंयती।सा प्रदोषव्यापिनी याह्या।तदुक्तं वैशाखशुक्ल-हेमाद्रौ नृसिंहपुराणे-'वैशाखेशुक्लपक्षेतुचतुर्दश्यांनिशामुखे ॥ चतुर्दशी मंजन्मसंभवं पुण्यं व्रतं पापप्रणाशनम्॥ वर्षेवर्षे तु कर्त्तव्यं मम सतु ष्टिकारणम्' इति॥दिनद्वयेतव्याप्तावंशतःसमव्याप्तीचपरााविषमव्याप्तीत्वधि- कव्याप्तिमती दिनद्वयेप्यव्याप्तौ परा।परदिने गौणकालव्याप्तःसत्त्वात्पूर्वदिनेच तदक्षावातायन-'ततो मध्यान्हवेलायां नद्यादौ विमलेजले 'इत्युपक्रम्य परि- धाय ततो वासो व्रतकर्मसमारभेत्'इतितत्रैवोक्तम् ॥तत्संकल्परूपव्रतोपक्रम- विषयं ॥नत्वेतावता मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्येति चमितव्यम् ॥ पूर्वोक्तवचनवि- रोधात् ॥ वैशाखस्य चतुर्दश्यां सोमवारेनिलाके ॥ अवतारोनसिंहस्य प्रदो- पसमय द्विजाः' इति टोडरानंदेस्कांदात्। कूर्मःसिंहो बौद्धकल्की चसायम्' इतिपूर्वोक्तपुराणसमुच्चयवचनाचेतिकेचित्॥ तत्त्वंतु पूर्ववचसामनाकरत्वेन निर्मूलत्वात् ॥हेमाद्रौ नृसिंहपुराणे-मजन्मसंभवंपुण्यं व्रतंपापप्रणाशनम्'इ- त्युपक्रम्य 'स्वातीनक्षत्रयोगे च शनिवारे तु मद्रतम् ॥ सिद्धयोगस्य संयोगे वणिजे करणे तथा ॥ पुंसां सौभाग्ययोगेन लायते दैवयोगतः॥ सर्वैरेतैस्तु सं- युक्तं हत्याकोटिविनाशनम् ॥ एतदन्यतरे योगे मद्दिनं पापनाशनम् ॥ के वलेपि प्रकर्तव्यं मदिने व्रतमुत्तमम् ॥ अन्यथा नरकं यांति यावचंद्रदिवाक- रम्'इत्युक्त्वा ततो मध्याह्नवेलायां नद्यादौ विमले जले' इत्यादिना मध्याह्न- एव व्रतविधानाचतुर्दश्युत्तरार्धे वणिकरणे मध्याह्ने च स्पष्टं जन्म प्रतीयते संध्यायां जन्म तु काप्यनुक्तेमौर्यकतम् ॥ तदशानिर्णयश्च हेय एवेति॥इय- मेव योगविशेषेणातिप्रशस्ता। तदुक्तं तत्रैव-'स्वातीनक्षत्रयोगे च शनिवारे च ॥

·निर्णयसिन्धौ- [प०२ मद्रतम् ॥ सिद्धयोगस्य संयोगे वणिजे करणे तथा ॥ पुंसां सौभाग्ययोगेन लाते दैवयोगतः ॥ एभियोगविनापि स्यान्मदिनं पापनाशनम् ॥ सर्वेषामेव वर्णानामधिकारोस्ति मद्रते ॥ मद्भक्तैस्तु विशेषेण कर्तव्यं मत्परायणैः ॥तथा 'सिंहः स्वर्णमयो देयो मम संतोषकारकः ॥तथा-विज्ञाय मद्दिनं यस्तु लंघये सापकन्नरः ॥स याति नरकंघोरं यावच्चंद्रदिवाकरम् ॥ इदं च संयोगपृथक्त्व न्यायेन नित्यं काम्यं च ॥ अथात्र विशेषः। मध्याह्न मृद्रोमयतिलामलकना- नं कृत्वा 'नृसिंह देवदेवेश तव जन्म दिने शुभे ॥ उपवासं करिष्यामि सर्वभोगविवर्जितः' इति मंत्रण संकल्पं कृत्वा आचार्य वृत्वा सायंकाले-हैमी तु तत्र मन्मूर्तिः स्थाप्या लक्ष्म्यास्तथैव च । पलेन वा तदर्धेन तदर्धार्धन वा पुनः॥यथाशक्ति तथा कुर्याद्वित्तशाम्यविवर्जितः ॥ इत्युक्तम् नृसिंहमूर्ति शत्त्या कृतं सुवर्णसिंहं च कलशोपरि संपूज्य रात्रौ जागरणं कृत्वा प्रातः पुनः संपूज्य 'नृसिंहाच्युत देवेश लक्ष्मीकांत जगत्पते ॥ अनेना प्रदानेन सफलाः स्युमनोरथाः' इत्याचार्याय दत्त्वा 'मदंशे ये नरा जाता ये ज निष्यंति चापरे॥ तांस्त्वमुद्धर देवेश दुस्तराद्भवसागरात् ॥ पातकार्णवमनस्य व्याधिदुःखांबुवारिभिः ॥ तीवश्च परिभूतस्य महादुःखगतस्य मे॥ करावलं- बनं देहि शेषशायिन् जगत्पते ॥ श्रीनसिंह रमाकांत भक्तानां भयनाशन ॥ क्षीराम्बुधिनिवासिंस्त्वं चक्रपाणेजनार्दनाव्रतेनानेनदेवेश भुक्तिमुक्तिप्रदोभव' इति प्रार्थयेदिति संक्षेपः॥वैशाखपौर्णमास्यांविशेषोपरा:जाबालिनोक्तः 'शृतान्नमुद कुंअं च वैशाख्यां च विशेषतः।निर्दिश्य धर्मराजाय गोदानफलमामु- यात्॥सुवर्णतिलयुक्तैस्तु ब्राह्मणान् सप्त पंच च ॥तर्पयदुदपात्रैस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति' इति ॥उदकुंभदानमन्त्रस्त्वक्षय्यतृतीयाप्रकरणेउक्तः॥भविष्यपि- 'वैशाखीकार्तिकीमाधीतिथयोतीव पूजिताः ॥ स्नानदानविहीनास्ता न ने याः पांडुनन्दन' । अत्र कृष्णाजिनदानं कार्यम् । तथाच विष्णुः कृष्णाजिने तिलानुक्रष्णान् हिरण्यं मधुसर्पिषी।। ददाति यस्तु विप्राय सर्व तरति दुष्कत म्' इति ॥ इति श्रीरामकृष्णभट्टमूरिसूनुकमलाकरभटकते कालनिर्णय- ..

·प०२] ज्येष्ठमासनिर्णयः। सिन्धौ वैशाखमासःसमाप्तः॥वृषसंक्रान्तौ पूर्वाःषोडश घटिकाःपुण्यकालः ॥ रात्रौ संक्रमे सति प्रागेवोक्तम् । ज्येष्ठ शुक्लतृतीयायां रम्भाव्रत- ज्येष्ठशुक्लतृतीया मुक्तं माधवीये भविष्ये 'भद्रेकुरुष्व यत्नेन रम्भाख्यं व्रतमुत्त मम् ॥ ज्येष्ठ शुक्लतृतीयायां स्माता नियमतत्परा' इति ॥ सा पूर्वविद्धा ग्राह्या॥ 'बृहत्तपा तथा रम्भा सावित्री वटपैतृकी॥ कृष्णाष्टमी च भूता च कर्तव्या संमुखी तिथिः' इतिस्कान्दोक्तेः । ज्येष्ठशुक्लदशमी ज्येष्ठशुक्लदशमी दशहरा । तदुक्तं हेमाद्रौब्राह्म-ज्येष्ठे मामि सिते पक्षे दशमी हस्तसंयुता ॥ हरते दश पापानि तस्माद्दशहरा स्मृता' इति ॥ वाराहेपि- 'दशमी शुक्लपक्षे तु ज्येष्ठे मासि कुजेहनि॥ अवतीर्णा यतः स्वर्गाद हस्तक्षे च सरिद्वरा ॥ हरते दश पापानि तस्माद्दशहरा स्मृता' इति ॥ स्कान्दे तु दश योगाः उक्ताः।तथा-'ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशम्यां बुधहस्तयोः॥व्यतीपाते गरानन्दे कन्याचंद्रे वृषे रखौ ॥ दशयोगे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते' इति ॥ अत्र बुधभौमयोः कल्पभेदेन व्यवस्था । इयं च यत्रैव योगबाहुल्यं सैव याह्या योगाधिक्ये फलाधिक्यात् । ज्येष्ठे मलमासे सति तत्रैव दशहरा कार्या नतु शुद्धे । 'दशहरासु नोत्कर्षश्चतुर्वपि युगादिषु' इति हेमाद्रौ ऋष्य- शृंगोक्तेः ॥ तथा स्कांदे-'यां कांचित्सरितं प्राप्य दद्यादयं तिलोदकम्॥ मुच्यते दशभिः पापैः स महापातकोपमैः ॥ अत्र विशेषः काशीखंडे-'ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्राप्य प्रतिपदं तिथिम् । दशाश्वमेधके स्नात्वा मुच्यते सर्व- पातकैः ॥ एवं सर्वासु तिथिषु क्रमस्नायी नरोत्तमः। आशुक्लपक्षदशमी प्रतिजन्माषमुत्सृजेत् ॥ 'तथा-लिंगं दशाश्वमेधेशं दृष्ट्वा दशहरातिथौ ॥ दश- जन्मार्जितैः पापैस्त्यज्यते नात्र संशयः।तथाच भविष्योत्तरकाशीखंडयोः 'निशायां जागरं कृत्वा समुपोष्य च भक्तितः ॥ पुष्पैर्गन्धैश्च नैवेद्यैः फलैश्च दशसंख्यया ॥ तथा दीपैश्च तांबूलैः पूजयेच्छ्रद्धयान्वितः ॥ स्नात्वा भत्त्या तु जाह्नव्यां दशकत्वो विधानतः ॥ दशप्रसूतिकष्णांश्च तिलान्सर्पिश्च वै जले ॥ गुडपिंडान्सत्तुपिंडान्दयाच्च दशसंख्यया ॥ ताते गंगातटे रम्ये हेना ·निर्णयसिन्धौ- [१०२ रूप्येण वा तथा। गंगायाः प्रतिमां कृत्वा वक्ष्यमाणस्वरूपिणीम्। संस्थाप्य पूजयेद्देवीं तदलाने मृदापि च । अथ तत्राप्यशक्तश्चेल्लिखेपिष्टेन वै भुवि ॥ वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण कुर्यात्पूजां विशेषतः । नारायणं महेशं च ब्रह्माणं भास्करं तथा । भगीरथं च नृपति हिमवन्तं नगेश्वरम्॥गन्धपुष्पादि। भिःसम्यग्यथाशक्ति प्रपूजयेत्।दशप्रस्थास्तिलान्दद्याद्दशसंख्यागवीस्तथा'। प्रस्थः षोडशपलानि । पलं तु-'मुष्टिमात्रं पलं स्मृतम्' इति महार्णवे उक्तम्। 'मत्स्यकच्छपमण्डूकमकरादिजलेचरान् ॥ हंसकारंडवबकचक्रटिट्टिासार- सान् । कारयित्वा यथाशक्ति स्वर्णन रजतेन वा॥तदलाने पिष्टमयानन्यज़ कुसुमादिभिः॥ गंगायांप्रक्षिपेदाज्यदीपांश्चैव प्रवाहयेत् ॥ पुष्पायैः पूजयेद्गङ्गां मन्त्रेणानेन भक्तितः ॐनमःशिवायनारायण्यैदशहरायगंगायैनमोनमः' इति मन्त्रं तु यो मत्यों दिने तस्मिदिवानिशम् । जपेत्पञ्चसहस्राणि दशधर्मफलं लभेत् ॥ काशीखण्डे त्वन्यो मन्त्र उक्तः 'नमः शिवायै प्रथमं नारायण्यै पदं ततः। दशहरायै पदमिति गङ्गायै मन्त्र एष वै । स्वाहान्तः प्रणवादिश्च भवे- दिशाक्षरो मनुः॥ पूजादानं जपो होमोऽनेनैव मनुना स्मृतम्' इति॥अत्र गंगा- स्तोत्रपाठमपि दशवारं कुर्यात् । तदुक्तं भविष्ये--तस्यां दशम्यामेतच्च स्तोत्रं गङ्गाजले स्थितः ॥ यः पठेद्दशरुत्वस्तु दरिद्रो वापि चाक्षमः । सोषि त- फलमामोति गङ्गां संपूज्य यत्नतः' इति स्तोत्रं च प्रतिपदादिदशमीपर्यंत दिनवृद्धिसंख्यया पठनीयमिति शिष्टाः ॥ अत्र च सर्वोपि विस्तरः स्तोत्रादि च भट्टकतत्रिस्थलीसेतोरवधेयः॥ विस्तरभीतेस्तु न लिख्यते॥एवं कुर्वतः फलमुक्तं काशीखण्डे--एवं कृत्वा विधानेन वित्तशाठ्यविवर्जितः॥उपवासी वक्ष्यमाणैर्दशपापैःप्रमुच्यते ॥ सर्वान् कामानवामोति प्रेत्य ब्रह्मणि लीयते' इति च ॥ अस्यां सेतुबन्धरामेश्वरस्य प्रतिष्ठादिनत्वाविशेषेण पूजा कार्या । तदुक्तं स्कांदे सेतुमाहात्म्ये-'ज्येष्ठे मासे सिते पक्षे दशम्यां बुधहस्तयोः। गरानन्दे व्यतीपाते कन्याचंद्रे वृषेरवौ॥दशयोगे सेतुमध्ये लिंगरूपधरहरम् ॥रा ज्येष्ठ शुक्लकादशी मोवै स्थापयामास शिवलिंगमनुत्तमम्'इति।इति दशदरा ॥ ज्येष्ठ शुक्लैकादशी निर्जला। तत्रनिर्जलमुपोष्य विप्रेश्यो जलकुंभान् दयादिति ·- प०२] ज्येष्ठमासनिर्णयः। निर्णयामृते उक्तम् । मदनरत्ने स्कान्दे-'ज्येष्ठे मासि नृपश्रेष्ठ या शुक्लैकादशी शुभा ॥ निर्जलं समुपोष्यात्र जलकुंभान्सशर्करान् । प्रदाय विप्रमुख्यायो मोदते विष्णुसंनिधौ' ॥ ज्येष्ठपौर्णमास्यां सावित्रीवतम् । तदुक्तं स्कान्दभविष्ययोः ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दादश्यां ज्येष्ठशुकपर्णिमा रजनीमुखे' इत्युपक्रम्य 'व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रि स्थिरा भवेत्' इति अन्तेप्युपसंहृतम् ॥ 'ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पूर्णिमायां तथा व्रतम् । चीर्णं पुरा महाभक्त्या कथितं ते मया नृप' इति ॥ दाक्षिणात्याश्चैतदेवादियंते ॥ एतच्चामावास्यायामप्युक्तं निर्णयामृते भविष्ये-'अमायां च तथा ज्येष्ठे बटमूले महासती ॥ त्रिरात्रोपोषिता नारी विधिनानेन पूजयेत् इति' ॥ मदनरत्ने त्विदं वाक्यम् ‘पञ्चदश्यां तथा ज्येष्ठे' इति पठित्वा ज्येष्ठपौर्णमास्यामुक्तम् ॥ तथा-'अशक्तौ तु त्रयोदश्यां नक्तं कुर्याजितेंद्रियः।अयाचितं चतुर्दश्याममायां समुपोषणम्' इति ॥ तनु पाश्चात्या आद्रियंते ॥ हेमाद्रिसमयोद्योतादिषु तु भाद्रपद पूर्णिमायामुक्तं तत्तु नेदानी प्रचरति ॥ गौडास्तु- मेषे वा वृषने वापि सावित्री तां विनिर्दिशेत् ॥ ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां सावित्रीमर्चयंति याः ॥वट मूले सोपवासा न ता वैधव्यमामुयुः इति पराशरोक्तेश्चतुर्दश्यां प्रदोष व्रतम् । दिनद्वये तद्व्याप्तौ परैवेत्याहुः ॥ तन्निर्मूलम् ॥अत्र पूर्णिमामावास्ये पूर्वविद्धे ग्राह्ये । 'भृतविद्धा न कर्तव्या अमावास्या च पूर्णिमा ॥ वर्जयित्वा नरश्रेष्ठ सावित्रीबतमुत्तमम्' इतिब्रह्मवैवर्तात् ॥ स्कांदेपि-'मृतविद्धासिनीवाली न तु तत्र व्रतं चरेत् ॥ वर्जयित्वा तु सावित्रीव्रतं तु शिखिवाहन' इति॥मदन रत्ने ब्रह्मवैवर्तेपि-प्रतिपत्पञ्चमी भूतसावित्री वटपूर्णिमा॥नवमी दशमी चै- व नोपोष्याः परसंयुताः'इति।यदा त्वष्टादशघटिका चतुर्दशी तदा परा ग्राह्या। 'पूर्वविद्वैव सावित्रीव्रते पञ्चदशीतिथिः । नाडयोऽष्टादश भूतस्य स्युश्चे तच परेऽहनि'इति माधवोक्तेः॥वस्तुतस्तु भूतोष्टादशनाडीभिर्दूषयत्युत्तरां तिथि- म्'इत्यस्य व्रतांतरे सावकाशत्वाद्विशेषप्रवृत्तपूर्वविद्धाविधायकवचनेन त- ·. .. निर्णयसिन्धौ- [प०२ स्य बाधादष्टादशनाडीवेधेपिपूर्ववेत्ययं पन्थाः साधुः ।अत्र पूर्णिमानुरोधेनैवय- था विरात्रिसंपत्तिर्भवति तथा त्रयोदश्यादि ग्राह्यं तस्याः प्रधानत्वा- त् ॥ अयं निर्णयोऽमायामपि ज्ञेयः। पारणं तु पूर्णिमांते कार्यम् ॥ अथस्त्री व्रतेषु विशेषाःपरिभाषायामुक्ताः । अत्र विशेषो भविष्ये 'गृहीत्वा वालुका पात्रे प्रस्थमात्रं युधिष्ठिर । ततो वंशमये पात्रे वस्त्रयुग्मेन वेष्टिते। सावित्री- तिमां कुर्यात्सौवर्णौ वापि मन्मयीम् । साधं सत्यवता साध्वीं फलनैवेद्यदीप- कैः। रजन्या कंठसूत्रैश्च शुभैः कुंकुमकेशरः॥पूजयेत्'इतिशेषः । रजनी हरि- द्राकण्ठसूत्रं सौभाग्यतन्तुः । सावित्र्याख्यानकं वापि वाचयीत द्विजोत्तमैः रात्रौ जागरणं कृत्वा प्रभाते विमले ततः । तामपि ब्राह्मणे दत्त्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् इति ॥मन्त्रस्तु-सावित्रीयं मया दत्ता सहिरण्या महासती।ब्रह्मणः प्रीणनार्थाय ब्राह्मण प्रतिगृह्यताम् ॥ व्रतेनानेन राजेन्द्र वैधव्यं नानुयालक- चित् 'इति॥ज्येष्ठपौर्णमास्यां विशेष आदित्यपुराणे-'ज्येष्ठे मासि तिलान् दद्यात् पौर्णमास्यां विशेषतः॥अश्वमेधस्य यत्पुण्यं तत्पामोति न संशयः॥ विष्णुरपि-'ज्येष्ठी ज्येष्ठायता चेत्स्यात्तस्यां छत्रोपानप्रदानेन नराधिपत्य मामोति' इति ॥ हेमाद्री ज्योतिषे-'ऐन्द्रे गुरुःशशी चैव प्राजापत्थे रविस्त था।पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य महाज्येष्ठी प्रकीर्तिता'इति॥इयं मन्वादिरपि ।सा पौर्वाह्निकी ग्राह्या। विशेषस्तु चैत्रे उक्तः ॥ तथाऽपरा: वामनपुराणे- 'उदकुम्भाम्बुदानं च तालवृन्तं सचन्दनम् ॥ त्रिविक्रमस्य पीत्यर्थं दातव्यं ज्येष्ठमासि तु' इति ॥ इति कमलाकरभट्टकते निर्णयसिन्धौ ज्येष्ठमासः समाप्तः॥मिथुनसंक्रान्तौ पराः षोडश घटिकाः पुण्यकालः॥ मिथुनसंक्रांति निर्णयः रात्री तु प्रागेवोक्तम् ॥ आषाढशुक्लाद्वितीयायां रथोत्सवः। तदुक्तं तिथितत्वे स्कान्दे-'आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया द्वितीया पुष्यसंयुता ॥ तस्यां रथे समारोप्य रामं वै भद्रया सह॥यात्रोत्सवंप्रवाथ प्रीणयेत द्विजान्बहून् । आषाढशुक्लदशमी तथा-'ऋक्षाभावे तिथौ कार्या यात्रासौ मम पुण्यदा' ॥ आषाढशुक्ल ·प०२] आषाढमासनिर्णय । आषाढशुक्लदशमी पौर्णमासी च मन्वादिः।साच पूर्वाह्नव्यापिनीयाोति प्रागु- आषाढशुकदादशी कम् ॥ आषाढशुक्लदादश्यामनुराधायोगरहितायां पारणं कुर्यात् । तदुक्तं भविष्ये -'आभाकासितपक्षेषु मै- अश्रवणरेवती ॥ संगमे नहि भोक्तव्यं द्वादशद्वादशीर्हरेत् ॥ अस्यार्थः- आषाढभाद्रपदकार्तिक शुक्लद्वादशीष्वनुराधाश्रवणरेवतीयोगे पारणं न कुर्या- दिति ॥ अत्र यद्यप्येतावदेवोक्तम् । तथाप्यनुराधाप्रथमपाद एव वर्यः । तदुक्तं विष्णुधर्मे-'मैत्रायपादे स्वपितीह विष्णुः पौष्णा म्त्यपादे प्रतिबोधमेति ॥ श्रुतेश्च मध्ये परिवर्तमेति सुनिप्रबोधेपरिवर्तनमेव॥ वर्ण्यम्' इति ॥ वस्तुतस्तु पूर्ववचनमिदं च निर्मूलम् । अत्रैव विष्णुशयनो. त्सव उक्तो हेमाद्रौ ब्राह्मे-'एकदश्यां तु शुक्लायामाषाढे भगवान्हरिः। भु जंगशयने शेते क्षीरार्णवजले सदा'इति॥ कल्पतरौ यमः-क्षीराब्धा शेषपर्य के आषाढ्यां संविशेद्धरिः॥निद्रां त्यजति कार्तिक्यां तयोःसंपूजयेत्सदा ॥ ब्रह्महत्यादिकं पापं क्षिप्रमेवं व्यपोहति ॥हिंसात्मकैस्तु किं तस्य यज्ञैःकार्य महात्मनः। प्रस्वापे च प्रबोधे च पूजितो येन केशवः॥टोडरानंदेपिस्कांदे 'आषाढशुक्कैकादश्यांकुर्यात्स्वनमहोत्सवम् ॥अयं द्वादश्यामप्युक्तः आभाका सितपक्षेषु मैत्रश्रवणरेवती ॥आदिमध्यावसानेषु प्रस्वापावर्तनोत्सवाः॥निशि स्वापो दिवोत्थानं संध्यायां परिवर्तनम् अत्र पादयोगेपि द्वादश्यामेव कार येत् ॥'आभाकाख्येषु मासेषु मिथुने माधवस्य च ॥ द्वादश्यांशुक्लपक्षे च प्र- स्वापावर्तनोत्सवाः' इति भविष्योक्त द्वादश्यां संधिसमये नक्षत्राणामसंभव। आभाकासितपक्षेषु शयनावर्तनादिकम्' इति वाराहोक्तेःद्वादश्यामित्यत्रा- पिपारणाहोमात्रं विवक्षितम्' । 'पारणाहे पूर्वरात्रे घंटादीन्वादयेन्मुहुः इति रामार्चनचन्द्रिकोक्तेः।अत्रैकादशीद्वादश्योर्देशभेदेन व्यवस्था॥ इदं च मल- मासे न कार्यम्। ईशानस्य बलिविष्णोःशयनं परिवर्तनम्'इतिकालादर्श निषे धात् ॥यदपि एकादश्यां तु ग्रहीयात्संक्रान्तौ कर्कटस्य च ॥आषाढ्यां वा नरो भक्त्या चातुर्मास्यव्रतक्रियाम्'इति हेमाद्रौ ब्रह्मवैवर्तम् ॥ तदपि मल- ·९२ निर्णयसिन्धी- [प०२ मासे सति द्रष्टव्यम् । मिथुनस्थो यदा भानुरमावास्यायं स्पृशेत् ॥दिरापा- ढःस विज्ञेयो विष्णुःस्वपिति कर्कटे' इति तत्रैव मोहचूलोत्तरोक्तेः ।अत्रैव चातुर्मास्यव्रतारंभ उत्तो भारते-'आषाढे तु सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः। चातुर्मास्यव्रतं कुर्यायत्किंचिनियतोनरः'इति ॥ अस्य नित्यत्वं तत्रैवोक्त- म् । 'वार्षिकांश्चतुरो मासान् वाहयेत् केनचिन्नरः।व्रतेन नो चेदामोति कि- ल्बिषं वत्सरोद्भवम्॥असंभवे तुलार्केपि कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः'इति।तेनाषाढ- शुक्लैकादश्यांद्वादश्यां पौर्णमास्यां वाऽऽरम्भः।समाप्तिस्तुकार्तिकशुक्लद्वादश्या- मेव ।तदुक्तं हेमाद्रौ भारते-'चतुर्धा गृह्य वैचीणं चातुर्मास्यव्रतं नरः॥का- र्तिक शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां तत्समापयेत्'इति ॥अस्यारम्भः शुक्रास्तादावपि कार्यः। न शैशवं न मौढ्यं च शुक्रगुर्वोर्न वा तिथेः ॥खंडत्वं चिंतयेदादौ चातुर्मास्यविधौ नरः'इति हेमाद्रो वृद्धगार्योक्तेः॥इदं च द्वितीयाघारम्नवि- षयम् । प्रथमारम्भस्तु न भवत्येवाआशौचमध्येपि द्वितीयाद्यारम्नो भवति। 'अशुचिर्वाशुचिर्वापि यदि स्त्री यदि वा पुमान् ॥व्रतमेतन्नरःकत्वामुच्यते सर्व पातकैः' इति भार्गवार्चनदीपिकायां स्कांदोक्तेः। 'आरब्धे सूतकं न स्यादनार ब्धे तु मृतकम्'इति विष्णुवचनाच्च॥ यत्तु असंक्रान्तं तथा मासं देवे पित्र्ये च कर्मणि॥मलमासमशौचं च वर्जयेन्मतिमान्नरः' इति हेमाद्री चातुर्मास्यप्रक- रणे भविष्यवचनं तत् पृषानुमन्त्रवदसंबद्धं मध्येपठितमिति ज्ञेयम् । अन्य- था पित्र्यस्य पूर्वोक्तस्य विवाहादेश्च चातुर्मास्येवते काप्रसंगः । प्रकरणनिवे- शेपि वा प्रथमारम्भविषयं ज्ञेयम्॥ केचित्तु प्रतिवर्ष चातुर्मास्यव्रतप्रयोगाणां भिन्नत्वादाशौचादिपातेद्वितीयादिप्रयोगो न भवत्येवइत्याहुः॥तन॥ प्रतिवर्ष च यःकुर्यादेवं वै संस्मरन् हरिम्॥ देहांतेतिप्रदीपेन विमाननार्कवर्चसा॥मो- दते विष्णुलोकेसौ यावदाभूतसंपूवम्' इति हेमाद्रौ भविष्येवचनादित्यास्तां १--इदं चेति॥निषिद्धस्यास्तादेः सामान्यतः प्रतिप्रसवे गौरवाद्वितीयारम्भपरत्वमि- त्यर्थः ॥वस्तुतस्तु वर्षभेदेपि व्रतैक्ये मानाभावात सर्वोपि प्रथमारम्भ एवेति ॥ अत एव बहुषु पुस्तकेषु 'इदंच-इत्यादि पाठो न दृश्यते इति टीका ।

·९३ प०२] आषाढमासनिर्णयः। विस्तरः॥इदंच शिवभक्तादिभिरपिकार्यम्। शिवे वाभक्तिसंयुक्तोभानौवागण- नायके॥कृत्वावतस्य नियमं यथोक्तफलभाग्भवेत्'इति ब्रह्मवैवर्तात् ॥व्रत- ग्रहणप्रकारस्तु हेमादौ भविष्ये-'महापूजांततः कुर्याद्देवदेवस्य चक्रिणः । जातीकुसुममालाभिर्मन्त्रेणानेन पूजयेत्॥सुप्ने त्वयि जगन्नाथे जगत्सुप्तं भवे- दिदम् । विबुद्धे च विबुद्धयेत प्रसन्नो मे भवाच्युत॥एवं तां प्रतिमां विष्णोः पूजयित्वा स्वयं नरः । प्रभाषेताग्रतो विष्णोः कृताञ्जलिपुटस्तथा ॥ चतुरो वार्षिकान्मासान्देवस्योत्थापनावधि।इमं करिष्ये नियमं निर्विघ्नं कुरु मेच्युत॥इदं व्रतं मया देव गृहीतं पुरतस्तव । दिविघ्नं सिद्धिमायातु प्रसादा तव केशव॥गृहीतस्मिन्बते देव पञ्चत्वं यदि मे भवेत् ॥ तदा भवतु संपूर्ण त्वत्प्रसादाजनार्दन ॥ गृहीतेस्मिन्बते देव यद्यपूर्ण मृतो ह्ययम् ॥तन्मे भवतु संपूर्ण त्वत्प्रसादाजनार्दन' इति ॥तत्र भार्गवार्चनदीपिकायांनृसिंहपरिच- र्यायां च भविष्ये-'श्रावणे वर्जयेच्छाकं दधि भाद्रपदे तथा । दुग्धमाश्वयुजे मासि कार्तिकेद्विदलंत्यजेत्'इति॥स्कान्देपि चातुर्मास्यकल्पे-चत्वार्यतानि नित्यानि चतुराश्रमवर्णिनाम्।प्रथमे मासिकर्तव्यं नित्यंशावतं नरैः। द्वितीये मासि कर्तव्यं दधिवतमनुत्तमम् ॥ पयोव्रतं तृतीये तु चतुर्थेपि निशामय । द्विदलं बहुबीजं च वृन्ताकंच विवर्जयेत् ॥ नित्यान्येतानि विप्रंद्र व्रतान्या- हुर्मनीषिणः । जम्बीरं राजमाषांश्च मूलकं रक्तमूलकम् । कूष्माण्डं चक्षुदण्डं च चातुर्मास्ये त्यजेद्बुधः' ॥ तथा-'विशेषाददरी धात्रीं कूष्माण्ड तिन्तिडी त्यजेत् । जीणं धात्रीफलं ग्राह्यं कथंचित् कायशोधनम् इति॥ती र्थसौख्ये स्कांदे-'वार्षिकांश्चतुरो मासान्प्रसुप्नेवैजनार्दने ।मंचखड्डादिशयनं वर्जयेद्भक्तिमान्नरः ॥अनृतौ वर्जयेद्भायां मांसं मधु परौदनम् । पटोलं मूलक चैव वृताकंच न भक्षयेत् ॥अभक्ष्यं वर्जयेहूरान्मसूरं सितसर्षपम्।राजमाषा न कुलित्थांश्च आशुधान्यं च संत्यजेत् ॥शाकंदधि पयोमाषान्श्रावणादिषु संत्यजेत् ॥अत्र त्यजेदितिवर्जनसंकल्परूपःपर्युदासोज्ञेयः।व्रतोपक्रमात् ॥ १-शाकवर्जनसंकल्पः ।

·निर्णयसिन्धौ- [प०२ अत्रकेचित् छाकाख्यपत्रपुष्पादि' इत्यमरकोशस्य शक्यतेऽशितुमनेनेतिशा क इति क्षीरस्वामिना व्याख्यानात् व्यञ्जनमात्रस्य निषेधमाचक्षते ॥अन्येतु शाकशब्दस्य पत्रादिदशविधशाके योगरूढत्वात् योगाच्चरूढेर्बलीयस्त्वावसू- पादीनामपि त्यागापत्तेश्च तत्प्रत्याचक्षते ॥ तेन मूलपत्रकरीरामफलकांडाधि- रूढकाः । त्वक्पुष्पं कवकं चेति शाकं दशविधंस्मृतम्' इति क्षीरस्वामिनो क्तस्यशाकस्य निषेध इति॥अधिरूढकःअंकुरः॥ वस्तुतस्तु 'तत्तत्कालोद्भवाः शाकावर्जनीयाःप्रयत्नतः।बहुबीजमबीजं च विकारांचविवर्जयेत्' इतिभवि ष्यवचनात्तत्कालोत्पन्नानांदशविधशाकानां निषेधः । अत्रतत्नकालोद्भवजा- तिः विवक्षिता । तेनातपादिशोषितानां वर्षांतरोद्भवानामपि निषेधः । अत्र तत्तत्कालोद्भवत्वमात्र विवक्षितं न तु तन्मात्रकालोद्भवत्वं गौरवात् । तेना- न्यकालोद्भवानांतत्कालोद्भवानांचबिंबादीनांनिषेधः अत्र तनत्कालोद्भवाइति वीप्सावशात् स्वस्वकालोद्भवानां सर्वेषां निषेध इति निष्कर्षः । बहुबीज- मित्यनेकबीजमिति केचित्।इतरावयवापेक्षया बीजावयवायत्रबहवस्तदित्य न्ये ॥ अबीजं कंदलादि॥ वस्तुतस्तु इदं महानिबन्धे स्वभावान्निर्मूलमेव ॥ आचारप्रदीपे-'वृन्ताकंच कलिङ्गचबिल्वौदुम्बरभिस्सटाः । उदरे यस्य जीर्यते तस्य दूरतरोहरिः॥तथापरा: देवल:-ब्रह्मचर्य तथा शौचं सत्यमा- मिषवर्जनम् ।व्रतेष्वेतानि चत्वारि वरिष्ठानीति निश्चयः'आमिषानि चोक्तानि रामार्चनचंद्रिकायांपाझे-'प्राण्यङ्गचूर्ण चर्माम्बु जम्बीरं बीजपूरकम् ॥अय ज्ञशिष्टमाषादि यद्विष्णोरनिवेदितम्।दग्धमन्नं मसूरं च मांसं चेत्यष्टधामिपम्। रुच्यं तत्तद्देशलायं सुप्ते देवे विवर्जयेत्'पाझे कार्तिकमाहात्म्ये गोच्छागीम हिषीदुग्धादन्यदुग्धादि चामिषम् । धान्ये मसूरिकाः प्रोक्ता अन्नं पर्युषितं तथा ॥ द्विजक्रीता रसाःसर्वे लवणंलमिजं तथा । ताम्रपात्रांस्थतं गव्यं जलं पल्वलसंस्थितम् ॥ आत्मार्थ पाचितं चान्नमामिषं ततस्मृतं बुधैः ॥ तथा १--भिस्सटा दग्धानम् ।भीस्सटेति पाठे-भीस्सटं श्लेष्मातकमिति धन्वन्तरिनिघण्टुः इति टीका ॥

·प०२] आषाढमासनिर्णयः। ९५ 'निष्पावानराजमाषांश्च मसूर संधितानि च ॥वन्ताकं च कलिङ्गं च सुप्ते देवे विवर्जयेत्॥संधितानि लवणशाकादीनि।तत्रैवविष्णुधर्मे चतुर्वपीह मासेषु हविष्याशी न पापभाक्'॥हविष्याणितु पृथ्वीचन्द्रोदयेभविष्य हैमन्तिकं सितास्विन्नं धान्यं मुद्रा यवास्तिलाः।कलायकंगुनीवारवास्तुकं हिलमोचिका षष्टिकाकालशाकं च मूलकंकमुकेतरम्॥कंद सैंधवसामुद्रे गव्येच दधिसर्पिषी पयोनुहृतसारंचपनसाम्रहरीतकि । पिप्पली जीरकं चैव नागरंग च तिन्ति- णी ॥ कदली लवली धात्रीफलान्यगुडमैक्षवम्।अतैलपक्कं मुनयो हविष्या णि प्रचक्षते 'इति ॥ सितास्विन्नंअनूष्मपक्कं धान्यं च तंदुलाः॥केमुक के मुत इति प्राच्येषु प्रसिद्धःकंदः ॥ 'कलायस्तु सतीनकः' इत्यमरः 'बदुरी' इति प्रसिद्ध धान्यं । मदनरत्नेप्येवम् ॥ अगस्तिसंहितायां हैमन्तायुक्त्वा 'नारिकेलफलं चैव कदली लवलीतथा|आम्रमामलकं चैव पनसं च हरीतकी। व्रतान्तरप्रशस्तंचहविष्यं मन्यते बुधाः॥अन्यान्यपि व्रतान्युक्तानि हेमाद्रौ भविष्ये-'स्त्री वा नरो वा मद्भक्तो धर्मार्थ सुदृढव्रतः॥गृह्णीयान्नियमानेतान् दन्तधावनपूर्वकान् ॥ तेषां फलानि वक्ष्यामि तत्कर्तृणां पृथक्पृथक् ॥ मधुरस्वरो भवेद्राजापुरुषो गुडवर्जनात् ॥तैलस्य वर्जनाद्राजन् सुन्दरांगःप्रजा यते ॥ कटुतैलपरित्यागाच्छत्रुनाशःप्रजायते ॥ योगाभ्यासी भवेद्यस्तु सब- पदमाभुयात्।तांबूलवर्जनाद्भोगी रक्तकंठश्च जायते ॥धृतत्यागाच्च लावण्यं सर्वस्निग्धतनुर्भवेत्।शाकपत्राशनादोगी अपक्वादोऽमलो भवेत् ॥भूमौ प्रस्तर- शायी च विप्रो मुनिवरोभवेत् ।एकांतरोपवासेन ब्रह्मलोके महीयते॥धारणान्न खरोम्णां च गंगास्नानफलं लभेत्।मौनव्रती भवेद्यस्तुतस्याज्ञास्खलिता भवेत्। भूमौ भुक्ते सदा यस्तु स पृथिव्यापतिर्भवेत् । प्रदक्षिणशतं यस्तु करोति स्तुतिपाठकः । हंसयुक्तविमानेन स च विष्णुपुरंबजेत् ॥अयाचितेन पामोति पुत्रान्धान्विशेषतःषष्ठानकालभोक्ता यः कल्पस्थायी भवेदिति ॥पणेषु यो नरो मुंक्ते कुरुक्षेत्रफलं लभेत् । गुडवर्जी नरो दद्यात्तद्धृतं ताम्रभाजनम्॥ सहिरण्यं नरश्रेष्ठ लवणस्याप्ययं विधिः।सुने देवे तु यो विष्णोः शिवस्याङ्ग ·निर्णयसिन्धौ- [प०२ णमर्चयेत्॥पंचवर्णैस्तु यो नित्यं स्वस्तिकैः पलकैस्तथा । स याति रुद्रलोकं हि गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ अथैषां समाप्तौ कार्तिक्यां दानानि। 'एकभुक्तवते दंपती संपूज्य धेनुर्दया । नक्ते वस्त्रयुगम्।एकांतरोपवासे गौः। भूशयने शय्या षष्ठकालभोजने गौः। बीहिंगोधूमादित्यागे हैमबीह्यादि । कच्छ्रे गोयग्मम् । शाकाशने गौः पयोव्रते च । दधिमधुघृतवतेषु वासो गौश्च । ब्रह्मचर्ये स्वर्ण- मूर्तिः । ताम्बूलवते वासोयुगम् । मौने घृतकुम्भो वस्त्रयुगं घण्टा च॥ देवाये रंगमालिकाकरणे धेनुर्हमपग्नं च । दीपिकावते दीपिका वासोयुगं च । भूमि- भोजने पर्णभोजने च कांस्यपात्रं गौश्च । चतुष्पथदीपे गोग्रासे च गोवृषौ । प्रदाक्षिणशते वस्वम् । अनुक्तेषु स्वर्ण गौश्च' इत्यादि हेमाद्री ज्ञेयम् । तथा च भार्गवार्चनदीपिकायांपाझे-शयनीबोधिनीमध्ये शमीदूर्वापमार्गकैःश्रृंग- राजेन देवांस्तु नार्चयीत कदाचन ॥ हेमाद्रौ पाझे--'आषाढादिचतुर्मासान यङ्गं वर्जयेन्नरः ॥ समातौ च पुनर्दद्यात्तिलतैलयुतं घटम् ॥ आषाढादिच- तुर्मासं वर्जयेन्नखरुन्तनम् ॥ वृताकं गृञ्जनं चैव मधुसपिर्घटोचितम् । कार्तिक्यां तत्पुनहेमं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ अन्यान्यपि केशकर्तनादिव- र्जनसंकल्पानुरूपाणि पृथ्वीचन्द्रोदये ज्ञेयानि । टोडरानन्दे स्कान्दे- 'एकान्तरं व्यन्तरं वा कुर्यान्मासोपवासकम्।अनोदनफलाहारं नक्तव्रतमथा- पि वा ॥अत्रैव तप्तमुद्राधारणमुक्तं रामार्चनचन्द्रिकायांभविष्ये-शयन्यां चैव बोधिन्यां चक्रतीर्थ तथैव चाशंखचक्रविधानेन वह्निपूतो तप्तमुद्राधारणम् भवेन्नरः' इति। अतप्ततनून तदामो अश्नुते” इतिऋग्वेदात्स होवाच याज्ञवल्क्यस्तस्मात्पुमानात्महिताय हरिं भजेत् ।सुश्लोकमौलेवर्मा- ण्यग्निना संदधते इति शतपथश्रुतेः।प्रतद्विष्णो अब्जचक्रे सुतप्ते जन्मांनोधी तर्तवे चर्षणींद्राः ॥मूले बाह्वोर्दधन्ये पुराणा तु लिंगान्यंगेतनायुधान्यर्पयंत इतिसामवेदात्॥ अग्निहोत्रं तथा नित्यं वेदस्याध्ययनं तथा।ब्राह्मणस्य तथै- वेदं तप्तमुद्रादिधारणम्'इति पद्मपुराणाचेति ॥ 'ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यःशूद्रा वायदि वेतरः । शंखमुद्रांकिततनुस्तुलसीमअरीधरः॥ गोपीचन्दनलिप्तांगो ह- ·प०२] आषाढमासनिर्णयः। प्रश्चेत्तदधं कुतः॥इति काशीखण्डात् । तत्प्रकारस्तुरामार्चनचन्द्रिकातो ज्ञेयः॥पृथ्वीचन्द्रोदयादयस्तु--'यस्तु संतप्तशंखादिलिङ्गचिह्नतनुर्नरः ॥ स सर्वयातनामोगी चांडालो जन्मकोटिषु॥ द्विजंतु तप्तशंखादिलिंगाङ्किततर्नुनरः संज्ञाप्यरौरवंयाति यावदिंद्राश्चतुर्दशेति'बृहन्नारदीयोक्तेः ॥शंखचक्रायङ्कन च गीतनृत्यादिकं तथा ॥ एकजातेरयं धर्मो न जातु स्याद्दिजन्मनः शंखचके मृदा यस्तु कुर्यात्नप्तायसेन वा । स शूद्रवदहिः कार्यः सर्वस्माद्विजकर्मणः ॥ यथा श्मशानजंकाष्ठमनहं सर्वकर्मसु।तथा चक्रांकितोविप्रःसर्वकर्मसु गर्हितः। तथा-शिबकेशवयोराच्छूलचक्रादिकान् द्विजः ॥ न धारयेत मतिमान्दै दिकवर्मनि स्थितः इतिविष्ण्वाश्वलायनादिवचनातऋग्वेदादिश्रुतीनामन्या र्थत्वादन्यश्रतीनांचासत्त्वात् चकादिधारणं शूद्रविषयमित्यूचुः ॥नृत्यं चोद- रार्थनिषिद्धमिति श्रीधरस्वामीययपि निषेधस्य प्राप्तिसापेक्षत्वादिधि विना चतदयोगाकुपजीव्यविरोधेन न तौ पशौकरोति'इतिबद्विकल्पो युक्तस्तथापि एकजातेयं धर्मइत्यनेन सामान्यवाक्यानामुपसंहाराद्विजातिनिषेधो नित्या- नुवादइतितदाशयः॥अवशिष्टाचार एव संकटपाशनिःसरणमृणिरिति संक्षेपः आषाढपौर्णमास्यां कोकिलव्रतमुक्तं हेमाद्रौ भविष्ये--'आषाढपौर्ण मास्यां तु संध्याकाले घुपस्थिते ॥ संकल्पयेन्मासमेकं श्रावणे कोकिलावतम् प्रत्यहं ह्यहम् ॥ स्नानं करिष्ये नियता ब्रह्मचर्यस्थिता सती ॥ मोक्ष्यामि नक्तं भूशय्यं करिष्ये प्राणिनांदयाम्'इति । अभ्य नक्तवतत्वात सायाह्नव्यापिनी ग्राह्या ॥ अत्रैव शिवशयनोत्सव उक्तो हेमादौ वाम- नपुराणे-'पौर्णमास्यामुमानाथः स्वपते चर्मसंस्तरे ॥ वैय्याघे च जटाभार समुद्मथ्याहि वर्मणा'मदनरत्नेप्येवम्॥इयं च प्रदोषव्यापिनी। अत्रैव व्यासपूजोता । तत्र त्रिमुहूर्तापत् परै- बेति संन्यासपद्धती त्रिमुहूर्ताधिकंगाचं पर्वक्षौरमणामयोः 'इति वचनात् । इति श्रीरामकृष्णाद्वात्मजदिनकरभट्टानुजकमलाकरभट्टरते निर्णयसिन्धौ आषाढः समाप्तः॥कर्कसंक्रान्तीपूर्व त्रिंशदंडाः पुण्यकालः । शिवशयनोत्सवः व्यासपूजा ·- निर्णयसिन्धौ- [प०२ सूर्योदयोत्तरं संक्रमे तु परत एव पुण्यं रात्रौ तु निशीथात् प्रा- कर्कसंक्रातिः क् परतश्च संक्रमेऽपरार्केहेमायनन्तभट्टादिमते पूर्वोत्तरदिनयोः पञ्चनाड्यः पुण्यकालः । धनुर्मीनावतिक्रम्य कन्यां च मिथुनं तथा । पूर्वापर- विभागेन रात्रौ संक्रमते रविः ॥ दिनान्ते पञ्चनाड्यस्तुतदापुण्यतमाः स्मृताः॥ उदयेपि तथा पञ्च दैवे पित्र्ये च कर्मणि'इति स्कांदोक्तेः॥पूर्वापरविभागेनेति मकरकर्कभिन्नसंक्रांतिपरम् वक्ष्यमाणवचोविरोधादित्युक्तं मदनरत्ने। तना- यमर्थः-रात्रौ पूर्वभागे मकरे उदये पंच नाड्यः पुण्यकालः । रात्रावपरभागे कर्कटेदिनांतेपंचनाडयःपुण्यकालः।विषुक्तास्तुपूर्वदिने पश्चापरदिनेचपञ्चेति वाक्यान्तरानुरोधात् । तेन हेमाद्रिमाधवयोः सर्ववचनानां चाविरोधः।माधव मते तु 'अर्धरात्रे तवं वा संक्रातौ दक्षिणायन।पूर्वमेव दिनं ग्राह्यं यावन्नोदयते रविः'इतिवृद्धगाग्योक्तेः। मिथुनातकर्कसंक्रांतिर्यदिस्यादंशुमालिनः॥प्रभाते वा निशीथेवातदा पुण्यं तु पूर्वतः' इतिभविष्योक्तेश्चपूर्वदिनएवपुण्यं दाक्षिणा त्यास्त्वेतदेवाद्रियन्ते । अत्र रात्रावपि स्नानादिभवतीत्युक्तं प्राक। अत्र दानोप- वासादि पूर्वमुक्तम् । तथा कर्के केशादिकर्तनं निषिद्धम् कुम्भे कर्कटके वापि कन्यायांकार्मुकेरवा।रोमखण्डं गृहस्थस्यपितॄनप्राशयते यमः'इतिसुमन्तुवच- नादित्युक्तं जीवत्पितृकनिर्णये गुरुभिः॥अथ नदीनां रजोदोपः। हेमाद्राव- त्रिः-'सिंहकर्कटयोर्मध्ये सर्वानद्यो रजस्वलाः॥नस्नानादीनिक- नदीनांरजोदोषः माणि तासु कुर्वीत मानवः'॥इदं च क्षुद्रनदीषु।' सिंहकर्कटयो मध्ये सर्वानयो रजस्वलाः।तासु स्नानं न कुर्वीतवर्जयित्वा समुद्रगा'इतिव्याघ्रो तेः। मात्स्ये त्वगस्त्योदयावधित्वमुक्तम् । 'यावन्नोदेति भगवान्दक्षिणाशा विभूषणः। तावद्रजोमहानद्यः करतोयाः प्रकीर्तिताः' ॥ करतोया अल्पतो- याः। तथा कात्यायनः-'याः शोषमुपगच्छन्ति ग्रीष्मे कुसरितो भुवि ।तासु प्रावृषि न स्नायादपूर्णे दशवासरे ॥ इदं चापदि।स्मृतिसंग्रहे-'धनुः सहस्राण्य १-गृहस्थति वादिव्युदासजीवत्पितृकस्यापि व्युदास इति केचित् ॥ उपरते लक्ष- णापत्त्या तस्य न व्युदास इत्यन्ये । धनुःकुम्भौ द्विधा कृत्वा पूर्वभाग परित्यजेत्॥ कर्कट- स्थान्तिमं भागं कन्यां तु सकलां त्यजेत्' इत्यपि केचित् । इति टीका।

·प०२] श्रावणमासनिर्णयः। टौ तु गतिर्यासां न विद्यते । न ता नदीशब्दवहा गर्तास्ताः परिकीर्तिताः' । मदानदीषु तु भविष्ये उक्तम्-'आदौ तु कर्कटे देवि महानयो रजस्वलाः । त्रिदिनंचचतुर्थेह्नि शुद्धा स्युर्जाह्नवी यथा' । महानद्यश्च ब्राह्मे-'गोदावरी भी- मरथी तुङ्गभद्रा च वेणिका। तापी पयोष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणेतु प्रकीर्तिताः॥ भागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च विहस्ता च विन्ध्य- स्योत्तरसंस्थिताः॥द्वादशैता महानद्यो देवर्षिक्षेत्रसंभवाः' ॥मदनरत्ने पुरा- णान्तरे-'महानयो देविका च कावेरी वंजरा तथा ॥ रजसा तु प्रदुष्टाः स्युः कर्कटादौ व्यहं नृप' ॥ कात्यायनः-'कर्कटादी रजोदुष्टा गोमती वासरत्र- यम्॥ चन्द्रभागा सती सिन्धुःशरयूनर्मदा तथा'। इदं गंगायतिरिक्तविषयम् । 'गंगा च यमुना चैव पुक्षजाता सरस्वती । रजसा नाभिभूयते ये चान्ये नद- संज्ञिताः॥ शोणसिंधुहिरण्याख्याः कोकलोहितघर्घराः। शतश्च नदाः सप्त पावनाः परिकीर्तिताः ॥ इति देवलोक्तेः ॥ यत्तु--'प्रथमं कर्कटे देवि त्र्यहं गङ्गा रजस्वला'इत्यादिवचनम् तज्जाह्नवी भिन्नगोदावर्यादिगङान्तरपर- मिति मदनरत्ने । अन्ये त्वन्तर्गतरजोविषयम् । 'गङ्गाधर्मद्रवः पुण्या यमुना च सरस्वती ॥ अन्तर्गतरजोदोषाः सर्वावस्थासु चामलाः' इति निगमोक्तेः। तीरवासिनांतुरजोदोषो नास्ति। नतु तत्तीरवासिनाम्'इतिनिगमोक्तेः ।रजोदुष्ट- मपि जलं गङ्गाजलयोगे पावनम् । गङ्गाम्भसा समायोगाढुष्टमप्यम्बु पावनम्' इतिमात्स्योक्तेः।। नूतनकूपादौ तु योगयाज्ञवल्क्यः-'अजा गावो महिष्यश्च ब्राह्मणी च प्रसूतिका । अमर्नवोदकं चैव दशरात्रेण शुद्धयति इति ॥ क्व- चित्त्वदोषमाह व्याघ्रपादः-अभावे कूपवापीनामनपायिपयोमताम् । रजोदुष्टेपि पयसि ग्रामभोगो न दुष्यति'॥ गौडास्तु-'अन्येनापि समुद्धृते' इति द्वितीयपाठे पाठः । तेनोद्धृते न दोषः । तथा च तासु स्नानं नेति प्रागुक्तमित्याहुः । वसिष्टोपि-उपाकर्मणि चोत्सर्गे प्रेतस्नाने तथैव च ॥ चन्द्रसूर्यग्रहे चैव रजोदोषो न विद्यते' इत्यलं विस्तरेण ॥ श्रावणशुक्लत- श्रा०शु०३ तीया मधुस्रवाख्या मधुस्रवा गुर्जरेषु प्रसिद्धा ॥ सा परयु- १. 'कुरुक्षेत्रजाताः इति टीका ।।

·निर्णयसिन्धौ- [१०२ श्रा शु०४ ता ग्राह्योति दिवोदासः ॥श्रावणशुक्लचतुर्थी पूर्वयुता 'मातृवि- द्धा गणेश्वर' इत्यादिवचनात् ।श्रावणशुक्लपञ्चमी नागपूजादौ परेवेति सा- मान्यनिर्णये उक्तम् ॥ चमत्कारचिन्तामणौ-'पञ्चमी नाग- नागपञ्चमी पूजायां कार्या षष्ठीसमन्विता ॥ तस्यां तु तुषिता नागा इतरा सचतुर्थिका' इति ॥ श्रावणे पञ्चमी शुक्ला संप्रोक्ता नागपञ्चमी।तां परित्यज्य पञ्चम्यश्चतुर्थीसहिता इति'मदनरत्नेभिधानाच्च।तेन परैवेति । अत्र विशेषः हैमाद्रौ भविष्ये-'श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुक्लपक्षे नराधिप। द्वारस्योभयते- लेख्या गोमयेन विषोल्बणाः॥पूजयेद्विधिवद्वीर दधिदूर्वाङ्करैः कुशैः।गन्धपु- प्पोपहारैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणः॥ये तस्यां पूजयन्तीहनागान भक्तिपुरःसराः। न तेषां सर्पतो वीर अयं भवति कुत्रचित्' इति । श्रावणशुक्लद्वादश्यां दधिवतं प्रागुक्तम् । तकादीनां त्वनिषेधः। तत्र दधिव्यवहाराभावादिति वक्ष्यते । अत्रैव विष्णोःपवित्रारोपणमुक्तं हेमाद्रौ विष्णुरहस्ये--'श्राव- श्रावणशु०१२ दधिव्रतम् णस्य सिते पक्षे कर्कटस्य दिवाकरे । द्वादश्यां वासुदेवाय पवि- त्रारोपणं स्मृतम्॥द्वादश्यां श्रवणे वापी पञ्चम्यामथ वा विज। पवित्रारोपणम् आनुकृल्येषु कर्तव्यं पञ्चदश्यामथापि वा'इति शिवे तुतत्रैव कालोत्तरे-'आपाठान्ते चतुर्दश्यां नास्यनमसोस्तथा ।अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पक्षयोरुभयोःसमम्' इति॥अन्यदेवतानां तु वक्ष्यते।अधिवासनं तु दीपि- कायाम् । गोदोहान्तरिते काले पूर्वद्यर्वाधिवासनम्' इति ।गौणकालो रा- मार्चनचंद्रिकायाम्-'पवित्रारोपणं विनाच्छावणे न भवेद्यदिकार्तिक्यवधि शुक्रास्ते कर्तव्यमिति नारद' । हमरौप्यताम्रक्षोमैःमूत्रैःकौशेयपद्मजैः। कुशैः कारीब्य कापसालण्या कर्तितः शनैः ॥ कृत्वा त्रिगुणितं सूत्रं त्रिगुणीकृत्य शोधयेत् । तत्रोननं पवित्रं तु पठ्या मह शतैत्रिभिः॥ सप्तत्या सहितं द्वान्यां शताश्यां मध्यम स्मृतम् ।साशीतिना शतेनैव कनिष्ठं तत्समाचरत् ।साधारण- पवित्राणि त्रिभिःभूत्रैःसमाचरेत् उत्तमं तु शतप्रन्थि पञ्चाशद्मन्धि मध्य- मम् ॥ कनिष्ठं तु पवित्र स्थान पत्रिंशनन्थि शोजनम्॥षट्त्रिंशच्च चतुर्विश ·प०२] श्रावणमासनिर्णयः। १०१ द्वादशेति च केचन ॥ चतुर्विंशदादशाष्टावित्येके मुनयोविदुः' ॥ हेमादौ विष्णुरहस्ये त्वन्यथोक्तम्-'अष्टोत्तरशतं कुर्याच्चतुःपंचाशदेव वा । सप्तविंश ति रेवाथ ज्येष्ठमध्यकनीयसम् ॥ अधमं नानिमात्र स्यादूरुमात्रं द्वितीयकम्। प्रलम्बतो जानुमात्रप्रतिमायां निगद्यते ॥शिवपवित्रं तु तत्रैवशैवागमे-एका- शीत्यथ वा सूत्रैस्त्रिंशता वाष्टयुक्तया। पञ्चाशता वा कर्त्तव्यं तुल्यग्रन्थ्यन्तरा लकम्॥द्वादशाङ्गुलमानानि व्यासादष्टाङ्गुलानि वालिङ्गाविस्तारमानानिच तुरङ्गुलकानिच' इति॥अधिकारिणोपि तत्रैव विष्णुरहस्ये-'बाह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्तथा स्त्री शूद्र एवच । स्वधर्मावस्थिताः सर्वे भक्या कुर्युः पवित्रकम् ॥ तथा-अतोदेवेतिमन्त्रण द्विजो विष्णौ निवेदयेत् ॥ शूद्रस्य मूलमन्त्रो वा येन वां पूजयेद्धरिम्' ॥ एतच्च नित्यम्-'न करोति विधानेन पवित्रारोपणं तु यः। तस्य सांवत्सरी पूजा निष्फला मुनिसत्तम । तस्माद्भक्तिसमायुक्तैर्नरैर्वि- ष्णुपरायणैः।वर्षेवर्षे प्रकर्तव्यं पवित्रारोपणं हरेः' इति तत्रैवोक्तेः॥देवताविशेषे तिथयोपि तत्रैव ।धनदश्च रमा गौरी गणेशःसोमराड्गुहः । भास्करश्चण्डिका- न्या च वासुकिश्च तथर्षयः। चक्रपाणिनिङ्गश्च शिवो ब्रह्मा तथैव च ॥ प्रतिपत्प्रभृतिष्वेताःपूज्यास्तिथिषु देवताः॥यथोक्ता शुक्लपक्षेतु तिथयश्राव- णस्य च इति ॥यथा हेमाद्रौ कालोत्तरे-चतुर्दश्यामथाष्टम्यांसर्वसाधारणं तु तत् इति ॥ तत्पकारस्तु रामार्चनचन्द्रिकायांयथा-'ततस्तानि पवि- त्राणि वैणवे पटले शुभे । संस्थाप्य शुचिवखेण पिधाय पुरतो न्यसेत् ॥ अरनिसंमितां वेणी कुर्यात् पट्त्रिंशताकशैःक्रियालोपविघातार्थ यत्त्वया विहितं प्रभो॥मयैतत् क्रियते देव तव तुष्टयै पवित्रकम् । न मे विघ्नो भवेद्देव कुरु नाथ दयां मयि॥ सर्वथा सर्वदा विष्णो मम त्वं परमा गतिः। उपवासेन देव त्वां तोषयामि जगत्पते ॥ कामक्रोधादयोप्येते न मे स्युर्वतघा- तकाः ॥ अयप्रभृति देवेश यावद्वैशेषिकं दिनम् तावद्रक्षा त्वया का- र्या सर्वस्यास्य नमोस्तु ते॥इति देवं संप्रार्थ्यकुंभ संस्थाप्य तत्र वंशपात्रे॥ॐ सांवत्सरस्य यागस्य पवित्रीकरणाय भो॥ विष्णुलोकात्पवित्राय आगच्छे- ·१०२ निर्णयसिन्धौ- [प०२ ह नमोस्तुते' ॥ अनेन मूलेन चावाह्योत्तममध्यमकनिष्ठेषु विष्णुब्रह्मरुद्रान सत्त्वरजस्तमांसि वेदत्रयं वनमालायां प्रकृति चावाह्य त्रिसूत्र्यां ब्रह्मविष्णुरु द्रान् ग्रन्थिषु क्रिया पौरुषी बीरा विजया ईशा अपराजिता मनोन्मनी जया भद्रा मुक्तिश्चेत्यावाह्य संपूज्य। ॐ संवत्सरकतार्चायाः संपूर्णफलदोपि यत्॥ पवित्रारोपणायैतत्कुरु कंधर ते नमः।।विष्णुतेजोद्भवंरम्यंसर्वपातकनाशनम्॥ सर्वकामप्रदं देव तवाङ्गे धारयाम्यहम् इति देवकरे मङ्गलसूत्रं बध्वा देवं संपूज्य निमन्त्रयेत् । 'आमन्त्रितोसि देवेश पुराण पुरुषोत्तम ।।प्रातस्त्वां पूजयिष्या- मि सान्निध्यं कुरु केशव।। क्षीरोदधिमहानागशय्यावस्थितविग्रह ।।प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि सन्निधौ भवतेनमः॥निवेदयाम्यहं तुभ्यं प्रातरेतत् पवित्रकम्।। सर्वथासर्वदा विष्णोनमस्तेस्तु प्रसीदमे'।ततः पुष्पाञ्जलिंदत्त्वा रात्रौ जागरणं कुर्यादिति अधिवासनम् ।। प्रातर्नित्यपूजां कृत्वा गन्धदूर्वाक्षतयुतं पवित्रमा- दाय। ॐदेवदेव नमस्तुभ्यं गृहाणेदं पवित्रकम्।।पवित्रीकरणाय वर्षपूजाफ- लप्रदम्।।पवित्रकं कुरुष्वाद्य यन्मया दुष्कृतं कृतम्।।शुद्धो भवाम्यहं देवत्व- त्प्रसादान्महेश्वर'।।मूलसंपुटितेनानेनदत्वांगदेवताभ्योनाम्नासमर्प्यमहानैवेद्यंद- त्वा नीराज्यामणिविद्रुममालाभिरित्यादिभिर्दमनारोपणोक्तमन्त्रैःप्रार्थयित्वा। गुरवेब्राह्मणेभ्यश्चदत्त्वास्वयं धारयेत्।तथा-मासं पक्षमहोरात्रं त्रिरात्रं धारये- तथादेवे तं सूत्रसंदर्भ देशकालविवक्षया।।अकरणेतुतत्रैवा पवित्रारोपणं का- ले न करोति कथंचन।।तदायुतं जपेन्मन्त्रस्तोत्रंवापिसमाहितः' इत्युक्तम्।इति पवित्रारोपः। श्रावणशुक्लचतुर्दशीपूर्वयुतायाह्या।।अत्रवक्तव्योविशेषश्चैत्रच- तुर्दश्यामुक्तः॥अथोपाकर्म।तत्र बव्हचानां प्रयोगपरिजाते शौनक अथा- तः श्रावणमासे श्रवणक्षयुते दिने । श्रावण्यां श्रावणे मासि पञ्च- उपाकर्म म्यां हस्तसंयुते ।। दिवसे विदधीतैतदुपाकर्म यथोदितम् ।। अ- ध्यायोपारुतिं कुर्यात्तत्रौपासनवह्निना' इति ।। अत्र पौर्णमास्युपसंहारन्याये- न यजुर्वेदिपरेतिहेमाद्रिः अत्र हस्तयुक्तापञ्चम्युक्ता। कारिकापि-'तन्मासे हस्तयुक्तायांपञ्चम्यांवातदिष्यत'इतिकेवलपञ्चम्यांहस्तयुतेन्यस्मिनदिने इति ·प०२] श्रावणमासनिर्णयः। १०३ तु हेमाद्रिः। उपासनवह्निनेति तु कर्मद्वयमिदं के चिल्लौकिकामौ प्रकुर्वत इति। कारिकोक्तलौकिकामिना विकल्पते ॥ तत्र 'अध्याप्यैरन्वारब्ध' इतिसूत्रात् सशिष्यत्वेतदधिकारिकस्याचार्यागौ नान्यस्यानावन्यो जुहुयात्'इतिनिषेधा- लौकिक एवातदनावे तु स्मार्ते'इतिनिगर्वः।यद्यपिदीपिकायाम्-वेदोपाकृति- रोषधिप्रजनने पक्षे सिते श्रावणे इतिशुक्लपक्षोपि सर्वषां मुख्यकालत्वेनोक्तः । वक्ष्यमाणगापूवचनेन छांदोगान् प्रतिविहितस्य तस्याविरोधिनः सर्वान् प्रति- प्रवृनिश्चातथापि श्रावणमाससंबन्धस्य सूत्रोक्तत्वात्। कृष्णपक्षेपि कार्यमिति वृद्धाः । तथाच सूत्रम्-'अथातोऽध्यायोपाकरणमोषधीनां प्रादुर्भावे श्रवणेन श्रावणस्य पंचम्या हस्तेन वा' । अत्र श्रवणो मुख्योन्ये गौणाः। तस्याहय- योगेहेमाद्री व्यासः-धनिष्ठासंयुतं कुर्याच्छ्रावणं कर्म यद्भवेत् ॥ तत् कर्म सकलं ज्ञेयमुपाकरणसंज्ञितम् ॥ श्रवणेन तु यत् कर्म ह्युत्तराषाढसंयुतम्॥संव- सरकतोध्यायस्तत्क्षणादेव नश्यतिइति॥गायोपि-उदयव्यापिनीत्वेव वि- प्ण्वः चंद्रिकाद्वयम् ॥ तत्कर्म सकलं ज्ञेयं तस्य पुण्यं त्वनन्तकम् ॥ इति पूर्वेचुरुत्तराषाढयोग परेयुः श्रवणाभावे घटिकादयन्यूने वा पञ्चम्यादौ का- र्यम् । नतु पूर्वविद्धायां संगवमात्रे । अपवादानावात् ॥ किंच परेयुः संग- वास्पर्श निषिद्धपूर्वाग्रहणे किं मानम् । संगववाक्यं श्रवणवाक्यं चेति चेत् तर्हि वीहिवाक्यादश्वशफवाक्याच्च माषमित्राणामप्युपादानं स्यादिति महत्पा ण्डित्यं निषेधानुप्रवेशान्निरपेक्ष्यबाधा नेति चेत् । इहापि तुल्यम्॥एतेन पर्वा- प्यौदयिकं व्याख्यातं निषेधानुप्रवेशस्योजयत्र तुल्यत्वात् । श्रवणयुतदिने संक्रात्यादौ तु-'उपाकर्म न कुर्वन्तिकमात्साम→जुर्विदः॥ग्रहसंक्रातियुक्तेषु हस्तश्रवणपर्वसु' इति । हेमाद्रौ निषेधात् पञ्चम्यादयो ग्राह्याः।मदनरत्ने पि-'यदि स्याच्छ्रावणं पर्वग्रहसंक्रान्तिदूषितम्॥स्यादुपाकरण शुक्लपञ्चम्यां श्रावणस्य तु॥ स्मृतिमहार्णवे-'संक्रान्तिहणं वापि यदि पर्वणि जायते। तन्मासे हस्त युक्तायां पञ्चम्यां वा तदिष्यते ॥ तत्रापि प्रयोगपारिजाते वृद्धमनुकात्यायनौ-'अर्धरात्रादधस्तान्चेसंक्रान्तिग्रहणं तदा ॥ उपाक १ अथ काचित्कः पाठः इति टीका ॥

·१०४ निर्णयसिन्धा- ५०२] मनकुर्वीत परतश्चेन्न दोषकत्'इति ॥मदनरत्ने गायोपि-'यद्यर्धरात्रादर्वाक् तु ग्रहः संक्रम एव च ॥नोपाकर्म तदा कुर्याछावण्यांश्रवणेपि वा॥ एतेन ग्रहण संक्रान्तिकाले श्रवणसत्त्वे एव निषेधो नागिति मूर्खशङ्का परास्ता । ग्रहवि- शिष्टानां हस्तश्रवणपर्वणां प्रत्येकं निषधे तातोपाकर्मनिषेधे च विशिष्टादेशः वाक्यभेदात् । पञ्चम्यां संक्रान्तौ निषेधाज्ञावापत्तेश्च । तेनार्धरात्रात पूर्व ग्रह- संक्रमसत्त्वे एवोपाकर्मनिषेधो न तद्योगे एवायत्तु-प्रतिपन्मिश्रिते नैव नोत्त- राषाढसंयुते ॥ श्रवणे श्रावणं कुयुग्रहसंक्रान्तिवर्जिते' इति । प्रतिपन्गिश्रनिषे धकं वचनं तन्निर्मूलम् । अत्रच । 'वेदोपाकरणे प्राप्ने कुलीरे संस्थिते रखी। उपाकर्म न कर्तव्यं कर्तव्यं सिंहयुक्तके' इति वचनं देशान्तरविषयम्। नर्मदो- त्तरभागे तु कर्तव्यं सिंहयुक्तके।कर्कटे संस्थिते भानादुपाकुर्यानु दक्षिणे' इति बृहस्पतिवचनादिति प्रयोगपारिजातेनोक्तम् ॥ पराशरमाधवीयेप्येवम्। सामगानां सिंहस्थरवावुक्तेस्तद्विषय इदं पुरोडाशचतुर्धाकरणवदुपसंहियते । तेषामेव देशव्यवस्था नतु बव्हचादिपरम् । तेषां सूत्रे चांद्रश्रावणोक्तेः ॥ सौरे पञ्चम्ययोगात् इति तु वयं पश्यामः॥यत्तु कालादर्श-अध्यायानामुपा कर्म श्रावण्यां तैत्तिरीयकाः । वव्हचाः श्रवणे कुर्युः सिंहस्थोकों मवेद्यदि। सहस्तशुक्लपञ्चम्यां वात ग्रहणसंक्रमे।असिंहाक पोष्ठपयां श्रवणन व्यवस्थया। इति ॥ तन्मूलाल्लेखनाच्चिन्त्यम् । श्रावणे सस्यानुद्मादौ तु बव्हचपरिशिष्टे 'अवृष्टयौषधयस्तस्मिन्मासे तु न भवन्ति चत् । तदा नाद्रपदे मासि श्रवणेन तदिष्यते' इति॥'तत्राप्यनुगमे तु कुर्यादेव तदार्षिकमित्याचक्षते इति मृत्रात्। वर्षा भवं वार्षिकम् ॥ एतच्च शुक्रास्तावपि कार्यम्। उपाकर्मोत्सर्जनं च प- वित्रदमनार्पणम्' इति दमनारोपे लिखितवचनात् । नित्ये नमित्तिके जप्ये होमे यज्ञक्रियासु च । उपाकर्मणि चोत्सर्ग ग्रहवेधो न विद्यते' इति प्रयोगपारिजाते संग्रहोक्तेः । पर्वणि ग्रहणे सति पूर्व त्रिरात्रादिवे- १ तन्मूलालेखनात्सूत्रविरोधाच्च चिन्त्यम् । सूत्रे हि ' श्रवणस्य ' इति चान्द्रमास एवोक्तो न सौरः । तस्य पञ्चम्यभावात् । श्रुतिलक्षणाभ्यामुभयपरत्वे वृत्तिद्वयविरोधा इति पुस्तकान्तरेऽधिकः पाठः ॥

·प०२] श्रावणमासनिर्णयः। १०५ धानावं वक्तुमिदम् ॥ तेन पर्वणि ग्रहणेपि चतुर्दश्यां श्रवणे कार्यमिति हेमाद्रिः। अस्ते प्रथमारम्भस्तु न भवति' गुरुभार्गवयोर्मोव्ये बाल्ये वा वाईकेपि वा। तथाधिमाससंसर्पमलमासादिषु द्विजे॥प्रथमोपाकतिर्न स्यात्कृतं कर्म विनाश- कत्'इति। तत्रैव कश्यपोक्तेः।अत्र प्रथमारम्भे वृद्धिश्राद्धं कुर्यादिति नाराय- णवृत्तौ एतच्चाधिमासे न कार्यम्। उपाकर्म तथोत्सर्गः प्रसवाहोत्सवाष्टकाः। मासवृद्धौ परे कार्या वर्जयित्वा तु पैतृकम्' इतिज्योतिः पराशरोक्तेः। 'उत्कर्षःकालवृद्धौ स्यादुपाकर्मादिकर्मणिाअभिषेकादिवृद्धीनां न तृत्कर्षायु- गादिषु इति कात्यायनोक्तेश्च ॥ यत्तु-उपाकर्मणिचोत्सर्ग ह्येतदिष्टं वृपादितः' इति ऋष्यशृङ्गवचनम् तत्सामगविषयम्। तेषां सिंहार्क एवोक्तेः ॥ एतच्चा- पराह्ने कार्यम् ।--'उपाकर्मापराह्ने स्यादुत्सर्गः प्रातरेवतु' इति । 'अध्याया- नामुपाकर्म कुत्किाले पराहिके । पूर्वाहेतु विसर्गः स्यादिति वेदविदो विदुः' इति च हेमाद्री गोभिलोक्तेः । वस्तुतस्तु ‘भवेदुपाकतिः पौर्णमास्यां पूर्वाह्न एवतु' इति प्रचेतसो वचनात् ! पूर्ववाक्यं सामगविषयम् । तेषामपराह्न एवोक्तरित्यनुपदं वक्ष्यते ॥ दोपिकापि-'अस्य तु विधेः पूर्वाह्नकालःस्मृतः' इति ॥ याजुपास्तु पर्वणि कुर्युः तच्चापस्तम्बरौदयिकं ग्राह्यमन्यैस्तु पूर्ववत् 'पर्वण्यौदपिके कुर्युःश्रावणे तैत्तिरीयकाः॥बव्हचाःश्रवणे कुर्युग्रहसंक्रान्तिव जिते' इति गार्योक्तेः। 'संप्राप्तवांच्छृतीब्रह्मापर्वण्यौदयिक पुनः॥ अतो भूतदिने तस्मिन्नोपाकरणमिष्यते'इतिकालिकापुराणाच ।। 'अथ चेदोषसं युक्ते पर्वणि स्यादुपाक्रिया।दुःखशोकामययस्ता राष्ट्रेतस्मिद्विजातयः' इति मदनरत्ने हेमाद्रौ गाग्र्येण दोषोक्तेः।अत्र शिंगाभट्टीये विशेषः। श्रवणः श्रावणं पर्व संगवस्पृग्यदा भवेत् । तदैवीदयिक कार्य नान्यदौदयिकं भवेत्' पराशरमाधवीयेपि गाये:-'श्रावणी पौर्णमासी तु संगवात् परतो यदि । तदेवीदयिकी ग्राह्या नान्यदौदयिकी भवेत् ॥ कर्मकालमाह कालादर्श निगमः-'श्रावण्यां प्रोष्ठपयां वा प्रतिपत् षण्मुहूर्तकैः । विद्धा स्याच्छन्दसां तत्रोपाकर्मोत्सर्जनं भवेत् ॥ अत्र पौर्णमासी श्रव " ·१०६ निर्णयसिन्धौ- [प०२ णहस्तयोरुपलक्षणमातेन तावपि संगवस्पृशौ । उदये संगवस्पर्श श्रुतौ पर्वणि चार्कमे ॥ कुर्युर्नभस्युपाकर्म ऋग्यजुःसामगाः क्रमात्' इति पृथ्वीचन्द्रः । तेनोदयसंगवोभयव्यापिनी मुख्या । परेयुः संगवाभावे पूर्वेधुरुभयानावे चैकै- कसत्वे पूर्वाश्चतुर्दशीवेधनिषेधात्सामान्यवाक्यादौदयिकी कर्मपर्याप्ताग्राह्या। न पूर्वा । संगवनिमित्तपूर्वविद्धापवादाभावात् । नान्यदौदयिकी इत्यस्य पूर्व- विद्धापरत्वाभावात् । तेन भाद्रादौ कालान्तरे स्यान्नतु निषिद्धे नहि ब्रीह्य- लाभे निषिद्धमाषग्रहणं युक्तम् ॥ अत एव परेयुः संगवव्याप्तौ पूर्वविद्धानिषे धः । तदभावे तु न इति मूर्खव्यवस्थाप्ययुक्ता विधिवैषम्याद । माषनिषे- धेपि तथापत्तेश्च । पूर्वविद्धावचनसत्वे हि सा युज्यते । एवं श्रवणेपि ज्ञेयम् ॥ विष्ण्वः घटिकाद्वयम्'इति पूर्वोक्तविरोधात् । तेन प्राशस्त्यमात्रपरमिदम् । तत्वंतु एतच्छुद्धाधिकपरम्।तेन यथाग्रिहोत्रादौ सायंप्रातःकालबाधे सामान्ये जीवनावच्छिन्नकाले दर्शादी वानुष्ठानम् । यथा वा व्रीह्यश्वशफायभावे यागाक्षिप्तनिषिद्धवर्जद्रव्येण। तथात्र संगवाभावे निषिद्धवर्जकर्मपर्याप्तौदयिके कालान्तरे वानुष्ठानं न तु कदाचिन्निपि ।। अपवादाभावे उत्सर्गस्यैवप्राप्तेः। कात्यायनादीनां तु दिनद्वये पूर्वाह्नव्याप्तौ एकदेशस्पर्शवा पूर्ववेति हेमाद्रिः।। यदपि--'श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी।पूर्वविद्धाप्रकर्तव्या शिवरात्रि लेर्दिनम्' इति । ब्रह्मवैवर्तम् ।। तद्ब्रह्मपवित्रश्रवणकर्मादिदैव कर्मविषयम् इति हेमाद्रिः ।। अतएव वचनाव कुलधर्मवतादावपि पूर्वैव ॥ मदरत्ने प्येवम् ॥ मदनपारिजातेपि पूर्वविद्धायां श्रावण्यां वाजसनेयिनामुपाकर्म त्युक्तम् ।। मदनरत्ने तु-पर्वण्यौदयिके कुर्युः श्रावणं तैनिरीयकाः' इति बव्हचपरिशिष्टात् बव्हचान प्रति कर्मविधानार्थप्रवृत्तेः। तत्र तैत्तिरीयक कर्मविध्ययोगात् पूर्वोक्तकालिकापुराणादौसामान्यतऔदयिकपर्वप्राप्तेस्तन्नि धेन बव्हचानां श्रवणविधिना तैत्तिरीयकपदमनुवादत्वात्तस्यच प्राप्त्यधी- नत्वात् प्राप्तेश्च यजुर्वदिमात्रपरत्वात् सर्वयजुर्वेयुपलक्षणार्थ अवयुत्यानु- वादो वा नतु विधायकं येन विशेषविधिनोपसंहारःस्यात् ।अनुवादत्वाल्लक्ष- १ अयं क्वाचित्कः पाठ इति टीका ॥

·प०२] श्रावणमासनिर्णय । १०७ णा न दोषः।अन्यथा त्वौदयिकपर्वविशिष्टोपाकर्मोद्देशेन कर्तृविधौ कर्तृवि- शिष्टे वा औदयिकपर्वविधौ वाक्यभेदापत्तेः । तस्मात्तैतिरीयकपदाविवक्षया सर्वयजुर्वेदिनामौदयिकमेव पर्वत्युक्तम् ॥ तन्न । न तावत् परिशिष्टे बव्ह- चान् प्रत्येवविधिः। धनिष्ठाप्रतिपयुक्तत्वाष्ट्रकक्षसमन्वितम्' इत्यादितदुदाहृते एव परिशिष्टे वेदान्तधर्मविधीनां दर्शनात् । नाप्यनुवादोयं कालिकापुराणा व बव्हचादीनामपितदापत्तेः । कुर्युरित्यस्यविधित्वेन तस्यैवार्थवादत्वेनैतत्पा- सानुवादित्वाच्च । नच तैत्तिरीयकाणां गृह्ये तद्विधिरस्ति । येनानुवादः स्यात् नच वाक्यभेदः। तैत्तिरीयकमात्रस्य कर्ममात्रस्य वा उद्देश्यत्वायोगेन हविरा- तिवदष्ट वर्षबाह्मणमुपनयीतेतिवच्चागत्याविशिष्टस्योद्देशत्वात् ।अन्यथोत्तरार्धे बव्हचपदस्याप्यविवक्षापत्त्या श्रवणस्य सर्वसाधारण्यापनेः । तस्माद्धमाद्रि मतमेव युक्तम् इति दिक् ॥ इदं च शिष्यानध्यापयतः । आवसथ्येनौ अनध्यापयतो नाधिकार इति कर्कः॥श्रावण्यामपि ग्रहर्णादिदुष्टायां काती- यभिन्नैः प्रौष्ठपयां कार्यम् । तैस्तु श्रावणपञ्चम्याम्-'संक्रान्तिहणं वापि पौर्णमास्यां यदा भवेत् । उपारुतिस्तु पञ्चम्यां कार्या वाजसनेयिभिः' इति स्मृतिमहार्णवे वाजसनेयिग्रहणात् इति हेमाद्रिः॥इदं च सूत्रोक्तकालपर- त्वात् बव्हचपरमपि सांख्यानैस्तु हस्ते कार्यम् । आपस्तम्बैराथर्वणैश्च प्रोष्ठ- पद्याम्॥यत्तुबौधायनः-'श्रावण्यां पौर्णमास्यामाषायां वोपाकत्य'मित्यूचे तत् प्रौष्ठपयामपिदोषे आषाढ्यां कार्यमित्येवमर्थम् तच्छाखीयविषयं वा॥ सामगास्तु श्रावणे हस्तेकुर्युः 'बव्हचाः श्रवणे चैव हस्तक्षे सामवेदिनः इति नि र्णयामृते गोभिलोक्तः । सोप्युत्तरः-'धनिष्ठाप्रतिपयुक्तं त्वाष्ट्रकक्षसम- न्वितम् । श्रावणं कर्म कुरिन् ऋग्यजुःसामपाठकाः॥इति मदनरत्ने परि शिष्टोक्तेः॥गाग्यॉपि-सिंहेरवौ तु पुष्यःपूर्वाहेऽविवरे बहिः छन्दोगा मि- लिताःकुर्युरुत्सर्गस्यस्वछन्दसाम्।शुक्लपक्षे तु हस्तेन उपाकर्मापराह्निकम् इति अविवरे ग्रहादिदोषहीने विचरेदितिपाठोऽज्ञानकृतः।पुष्यः पूर्वाहे उत्सर्गः । अपराह्निकमुपाकर्मेत्यन्वयः । अन्यस्तु विशेषः पूर्वमेवोक्तः । प्रयोगपा ·१०८ निर्णयसिन्धौ- प०२ रिजाते गोभिलः- 'उपाकर्मोत्सर्जनं च वनस्थानामपीप्यते ॥ धारणाध्य- यनाङ्गत्वापृहिणां ब्रह्मचारिणाम् ॥ उत्सर्जनं च वेदानामुपाकरणकर्म च ॥ अकृत्वावेदजप्येन फलं नामोति मानवः'॥ सर्वथालोपे तु कच्छू उपवासश्च । 'वेदोदितानां नित्यानाम् 'इति मनुना भोजनोक्तेः। एवमुत्सर्गपि ॥अथप्रसंगाद त्रैवोत्सर्जनमुच्यते । तच्च पौषमासे रोहिण्यां तत्कृष्णाष्टम्यां उत्सर्जनम् वा कार्यम् । पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा । जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्ग विधिवदहिः' इति याज्ञवल्क्योक्तः। श्रावण्यां पौष्ठपयां चोपाकृती क्रमेण पौषशुक्लपतिपदि वा कार्यम् । 'अर्ध- पञ्चमान्मासानधीयी' इति तेनैवोक्तेः । अर्धः पञ्चमो येषु सार्धचतुर इत्य- र्थः ॥ यत्नु हारीतः 'अर्धपञ्चमान्मासानधीत्योर्ध्वमुत्सृजेत् । पश्चाधषष्ठा- न्वा इति॥ तदापाढ्युपाकर्मविषयम् ॥बौधायनास्तु पोप्यां माव्यां वा कुर्युः 'पौष्यां माध्यां चोत्सृजेत्'इतितत्सूत्रात् ॥ तैत्तिरीयैस्तुतेप्यां कार्य तेप्यां पौर्णमास्यां रोहिण्यां वा विरमेत्'इतितत्सूत्रात्।बव्हृचैस्तु माध्यां कार्यम् । 'अध्यायोत्सर्जनं माध्यां पौर्णमास्यां विधीयते' इति कारिकोक्तेः ॥ काती- यास्तु भाद्रपदे कुर्युः । उत्सर्गश्चेति नंदादितिथ्यांप्रौष्ठपदेपि वा' इति कात्याय नोक्तेः॥ सामगास्तु सिंहा: पुष्ये कुर्युः। तथा च 'सिंहरवौ तु'इतिगार्यवचन पूर्वमुक्तम् । सर्वैरुपाकर्मदिने वा कार्यम्। 'पुष्येतूत्सर्जनं कुर्यादुपाकर्मदिनेथ- वा'इति हैमाद्रौ खादिरगृह्योक्तेः।यदा सिंहस्थेसूर्य सतितन्मध्यहस्तनक्षत्रात प्राक्पुष्यःकर्कटस्थो भवतितदा तस्मिन् पुप्ये उत्सर्ग कृत्वा तदुत्तरहस्ते उपा- कर्म सामगाः कुर्युः । 'मासेपौष्ठपदे हस्तात् पुष्यः पूर्वो भवेद्यदा । तदा च श्रावणे कुर्यादुत्सर्ग छन्दसां द्विजः' इति तत्रैव परिशिष्टोक्तेः ॥ अत्र द्वाव- पि सौरौ मासौ ज्ञयौ तेषां सौरस्यैवोक्तः ।अत्र विशेषमाह काष्र्णाजिनिः- 'उपाकर्मणि चोत्सर्ग यथाकालं समेत्य चाऋषीन् दर्भमयान्कृत्वा पूजयेत्त- र्पयेत्ततः' इति ॥ उपाकर्मण्यत्सर्गे च त्रिरात्रम् पक्षिणीमहोरात्रं वानध्याय इति मिताक्षरायामुक्तम् ॥ अत्र नदीनां रजोदोषो नास्ति । 'उपाक- ·॥ रक्षाबन्धनम् प०२] श्रावणमासनिर्णयः। १०१ मणि चोत्सर्ग रजोदोपो न विद्यते 'इति गाग्यक्तिः ॥ अत्रैव रक्षाबन्धन- मुक्तम् हेमादौ भविष्ये-संपाते श्रावणस्यान्ते पौर्णमास्यां दिनोदये । स्नानं कुर्वीत मतिमाञ्छुतिस्मृतिविधानतः।उपाकर्मा दिकं प्रोक्तमपीणां चैव तर्पणम् । शूद्राणां मन्त्ररहितं स्नानं दानं च शस्यते । उपाकर्मणि कर्तव्यं ऋषीणांचैव पूजनम् । ततोपराहसमये रक्षापोटलिका शुभाम् । कारयेदक्षतैः शस्तैः सिद्धार्थे हम भूषितैः' इति ॥ अत्रोपाकर्मानन्तर्य स्यपूर्णातिथौ वार्पिकस्यानुवादो नतु विधिःगौरवात् प्रयोगविधिभेदे च क्रमा- योगाच्छूद्रादौ तदयोगाच ॥ तेन परेधुरुपाकरणेपि पूर्वेयुरपराह्ने तत्करणं सिद्धम् ॥ इदं भद्रायां न कार्यम् भद्रायां वे न कर्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा। श्रावणी नृपति हन्ति ग्रामं दहति फाल्गुनी' इति संग्रहोक्तेः। तत्सत्त्वे तु रात्रा वपि तदन्ते कुर्यादिति निर्णयामृते॥इदं प्रतिपातायां न कार्यम् ॥ नन्दाया दर्शने रक्षा बलिदानं दशासु चाभदायां गोकुलकीडा देशनाशाय जायते'इति मदनरने ब्रह्मवैवर्तात् ॥ भविष्ये-'उपलिने ग्रहमध्ये दत्तचतुष्केन्यसेत् कुम्भम्॥पीठे तत्रोपविशेद्राजामात्यैश्च सुमुहूर्त। तदनु पुरोधा नृपते रक्षावधी- त मन्त्रेण' । इदं रक्षाबन्धनं नियतकालत्वात् भद्रावर्त्यग्रहणदिनेपि कार्य होलिकावत् । ग्रहसंकान्त्यादौ रक्षानिषेधाभावात् सर्वषामेव वर्णानां सूत- कं राहदर्शने' इति तत्कालमात्रनिषेधाच । 'त्रयोदश्यादितो वयं दिनानां नवक अवम् । माङ्गल्यषु समस्तषु ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः' इति यो निषेधः सोप्यनिस्तकालीनकर्मपर एव नत्वन्यत्र।अन्यथा होलिकायां का गतिः॥ अतएव नित्ये नैमित्तिके जप्ये होमयज्ञक्रियासु च । उपाकर्मणि चोत्सर्ग ग्रहवेषो न विद्यते' इति ॥ नियतकालीने तदभाव इतिदिक् ॥ उपाकर्मणि तदिनभिन्नपरं तत्र तनिषेधादित्युक्तं प्राक् ।मन्त्रस्तु- येन बद्धोक्ली राजादा- नवेन्द्रो महाबलः तेन त्वामपि बध्नामि रक्षेमा चल माचल'।। ब्राह्मणैःक्षत्रि- यैर्वेश्वैःशून्यैश्च मानवैः।।कर्तव्यो रक्षिताचारो द्विजान् संपूज्य शक्तितः' यहीनोत्ततिः इति । अत्रैव हयग्रीवोत्पत्तिः। तदुक्तं कल्पतरौ-'श्रावण्यां ·११० निर्णयसिन्धौ- [१०२ श्रवणे जातः पूर्व हयशिरा हरिः।जगाद सामवेदं तु सर्वकल्मषनाशनम् ।स्वा- त्वा संपूजयेत्तं तु शङ्खचक्रगदाधरम्' । अत्राश्वलायनेन श्रवणाकर्मो- श्रवणाकनिर्णयः क्तम् । 'श्रावण्यांपौर्णमास्यांश्रवणाकर्म' इति । तत्रास्तमय योगिनी ग्राह्या। 'अस्तमिते स्थालीपाकं अपयित्वा' इति सूत्रात् । अ- तएवेष्टौ निशीष्टौ दर्शप्रयोगान्तःपातनियमात्तदङ्गैः प्रसङ्गसिद्धिरुक्ता द्वादशे अन्यथापरेयुःप्राप्तीकःप्रसङ्ग प्रसङ्गस्य॥याज्ञिकास्तु पूर्णिमादर्शशब्दयोःपर्वा न्त्यक्षणवदहोरात्रवाचित्वात्तत्रैव कर्मकालव्याप्तिाह्येति विकृतित्वाच्छेषपर्वे च्छन्ति ॥श्रावणादिमासचतुष्टयकृष्णपक्षद्वितीयासु अशून्यत्र- कृष्णद्वितीया यामशून्यव्रतम् तम् । तत्र चन्द्रोदयव्यापिनी। दिनद्वये सत्त्वे परेति निर्णयामृ ते ॥ इति कमलाकरभट्टकते निर्णयसिन्धौ श्रावणमासः॥सिंहे सिंहसंक्रान्तिः पराः षोडशघटिकाःपुण्यकालः।अन्यत् पूर्ववत ॥अत्र गोप्रसवेऽ द्भुतसागरेनारदः-'भानौ सिंहगते चैवयस्य गौःसंप्रमूयते।मरणं तस्य निर्दिष्टं गोप्रसवेशान्तिः षडांभासन संशयः। तत्रशान्तिप्रवक्ष्यामि येनसंपद्यते शुभम् । प्रसूतां तत्क्षणादेवतां गां विप्राय दापयेत्।ततोहोमं प्रकुर्वीतघृताक्तै राजसर्षपैः आहुतीनां घृताक्तानामयुतं जुहुयात्ततः'। व्याहृतिभिश्चायं होमः। 'सोपवासः प्रयत्नेन दयाद्विप्राय दक्षिणाम्'इति॥तथा 'सिंहराशी गते सूर्य गोप्रसूतिर्यदा भवेत् । पौषे च महिषी सूते दिवैवाश्वतरीतथा।तदानिष्टंभवेत् किंचित्तच्छा न्त्यै शांतिकं चरेत्।अस्यवामेति सूक्तेन तद्विष्णोरितिमंत्रतः।जुहुयाञ्चतिला- ज्येन शतमष्टोत्तराधिकम् ॥ मृत्युञ्जयविधानेन जुहुयाच्च तथायुतम् । श्रीमू- तेन ततःस्नायाच्छान्तिमूक्तेनवा पुनः॥मध्यरात्रे निशीथे वा यदा गौःकन्द- ते सदा।। ग्रामे वास्वगृहे वापि शान्तिकं पूर्ववदिशेत् ।एवं श्रावणे वडवाप्रस- वो दिने निषिद्धः। तदुक्तमथर्ववेदिनां गार्ग्यपरिशिष्ट-'माघे बुधे च महिषी श्रावणे वडवा दिवा ॥सिंहे गावः प्रमयन्ते स्वामिनो मृत्युदायका' इति ॥अत्र भाशु तृतीयातदुक्तामृताख्याशान्तिःकार्या|भाद्रकृष्णतृतीयाकज्जलीसंज्ञा कज्जलीसंज्ञा सा परा ग्राह्येति दिवोदासीये उक्तम् । वचनं तु हरितालिका ·प०२] भाइपदमासनिर्णयः। १११ भा०कृष्णचतुर्थी प्रकरणे वक्ष्यामः-भाद्रकृष्णचतुर्थी बहुलाख्या मध्यदेशे प्रसि- बहुला छा । सासायाह्नव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये सत्त्वे पूर्वा याह्या 'गौर्याश्चतुर्थी वटधेनुपूजादुर्गार्चनं दुर्भरहोलिकेच॥वत्सस्यपूजा शिवरात्रिरेताः परान्विता नन्ति नृपं सराष्ट्रम्' इति दिवोदासीयवचनात् ॥ अत्र वत्स पूजायाः पृथगुपादानाद्धेनुपूजाशब्देन बहुलाख्या गृह्यते इति स एव व्याच ख्यौ ॥ मदनरत्नेप्येवम् । अत्र गोपूजा यवान्नाशनं च तत्रैवोक्तम् ॥ भाद्र कृष्णषष्ठी हलषष्ठीसासप्तमीयुतेति दिवोदासः॥भाद्रकृष्णसप्तम्मां हलषष्ठी शीतलाव्रम्म् । तत्र पूर्वा ग्राह्येति हेमाद्रौ । अथ जन्मा- शीतलासप्तमी टमी। साच कृष्णादिमासेन भाद्रपदकृष्णाष्टमी ।'तथाबाद- अथजन्माष्टमी पदेमासि कृष्णाष्टम्यां कलौ युगे ॥ अष्टाविंशतिमे जातःकृष्णो ऽसौ देवकीसुतः'इतिकल्पतरौब्रह्मोक्ते।अत्रेदं माधवमतम्। अष्टमीदेधा।जन्माष्टमीजयन्तीचेति।तत्राद्याकेवलाष्टमी। ये नकुर्वन्तिजानन्तः कृष्णजन्माष्टमीव्रतम्।ते भवन्तिनराम्राज्ञव्याला व्याघाश्चकानने' इति स्का- न्दात् ।' दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्ति चेद्रोहिणीकला।रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशेषणेन्दुसंयुताम्'इतिपुराणान्तरात्। श्रावणेबहुले पक्षेकष्णजन्माष्टमवित मानकरोति नरो यस्तु भवति क्रूरराक्षसः'इतिभविष्योक्तेश्चकेवलाष्टम्याएवो- पोष्यत्वावगतेः सैव रोहिणीयुक्ता जयन्ती। कृष्णाष्टम्यांभवेद्यत्र कलैका रोहि- णी यदि॥जयन्ती नाम सा प्रोक्ता उपोष्या सा प्रयत्नतः इति वह्नि पुराणात् । 'अष्टमी कृष्णपक्षस्य रोहिणी ऋक्षसंयुता । भवेत् प्रौष्ठपदे मासि जयन्ती नाम सा स्मृता'इति विष्णुरहस्यादिवचनाच॥ज्योतिरादिवत्संज्ञया कर्मभेदः॥रो हिणीयोगश्चाहोरात्रं मुख्यः ।निशीथमात्रे मध्यमः।दिवसादावधमः । अहोरात्रं तयोर्योगो ह्यसंपूर्णो भवेद्यदि । मुहूर्तमप्यहोरात्रे योगश्चेत्तामुपोषयेत्' इति वसिष्ठसंहितोक्तेः 'अर्धरात्रे तु योगोयं तारापत्युदये सति।नियतात्मा शुचिः सातः पूजां तत्र प्रवर्तयेत्' इति विष्णुधर्मोक्तेः। 'बासरे वा निशायांवा यत्र स्वल्पापि रोहिणी । विशेषेण नभोमासे सैवोपोष्या मनीषिभिः'इतिपुराणा- ·१३२ निर्णयसिन्धौ- [प०२ न्तराच । विशेषेणेति श्रुतेर्भाद्रपदेऽपीदम् । श्रावणे वा नास्ये तु' इति वक्ष्य माणात् ॥ गौडास्तु-निशीथ एव रोहिणीयोगे जयन्ती नान्यथेत्याहुः ॥ तन्न । ' वासरे निशायां' इति विरोधात् ॥ योगविशेषाद्गुणात् फल- मित्यन्ये । सेप्यकरणे दोषश्रुतेरुपेक्ष्याः ॥ तत्र जन्माष्टमीवतं नित्यं पूर्वोक्तवचनेषु अकरणे निन्दाश्रुतेः । 'वर्षेवर्षे तु या नारी कृष्णजन्माष्ट- मीव्रतम्॥ न करोति महाप्राज्ञ व्याली भवति कानने'इति स्कांदे वीप्साश्रु- तेश्च । 'न करोति नरो यस्तु' इति पूर्वमुक्तेरत्र स्त्रीलिङ्गमतन्त्रम् । मदनरत्ने स्कांदे त्वत्र फलमप्युक्तम् ।'जन्माष्टमीवतंये वै प्रकुर्वन्ति नरोत्तमाः ॥ कार- यन्त्यथवालोकान् लक्ष्मीस्तेषांसदास्थिरा॥सिध्यन्ति सर्वकार्याणिकतेजन्मा- टमीवतम्' इति ॥ जयन्तीव्रतं तु नित्यं काम्यं च । महाजयार्थं कुरुतां जयंती मुक्तयेन्ध ॥ धर्ममर्थ च कामं च मोक्षं च मुनिपुङ्गव ॥ ददाति वाञ्छितान र्थान ये चान्येप्यतिदुर्लभाः'इति स्कान्दादौ फलश्रुतेः । शूद्रान्नेन तुयत्पापं शवहस्तस्य भोजने॥तत्पापं लभते कुन्ति जयन्तीविमुखोनरः॥नकरोलियदा विष्णोर्जयन्तीसंभवं व्रतम्॥यमस्य वशमापन्नः सहते नारकी व्यथाम्'इत्य- करणेनिन्दाश्रुतेश्च । यदा चपूर्वयुः परेधुर्चा रोहिणीयोगस्तदा जन्माष्टमी जयन्त्यामन्तर्भूता ज्ञेया।नतु जन्माष्टमीवतं पृथक्कार्यम् । विष्णशृङ्खलवत् । तदुक्तं माधवेनैव-'यस्मिन्वर्षे जयन्त्याख्यो योगो जन्माष्टमीतदा॥अन्तता जयन्त्यां स्यादृक्षयोगप्रशस्तितः'इति॥मदनरत्ननिर्णयामृतगोडमैथिल म- तेप्येवम्।हेमाद्विस्तु 'रोहिणीसंयुतोपोप्या सर्वाचौघविनाशिनी ॥ अर्धरात्रा- दधश्वोध्वं कलया वा यदा भवेत्॥जयन्ती नाम सा प्रोक्ता सर्वपापमणाशि- नी'इत्यग्निपुराणादर्धरात्र एवं रोहिणीयोगस्य प्राशस्त्यात् मुहूर्तमपि लाये- तेत्यादीनां चार्धरात्रयागेप्युपपत्तेर्न जयन्तीव्रतं भिन्नम् । तत्वं तु हेमाद्रि- मतेपि जयन्तीवतं भिन्नमेव । 'उदये चाष्टमी'इत्यस्य तेन जयन्तीपरत्वति। किंच। रोहिण्यामर्धरात्रे च यदा कृष्णाष्टमी भवेत् ॥तस्यामात्यर्चनं शौरेह न्ति पापं विजन्मजम्'इति विष्णुधर्मोक्तेः। समायोगे तु रोहिण्यां निशीथे स ·प०२] भाद्रपदमासनिर्णयः। ११३ जसत्तम ॥ समजायत गोविंदो बालरूपी चतुर्भुजः ॥ तस्मात्तं पूजयेत्तत्र य- था वित्नानुरूपतः' इति वह्निपुराणाचार्द्धरात्रस्य कर्मकालत्वमवसीयते । अतः 'कर्मणो यस्य यः कालः'इत्यादिवचनात् पूर्वत्रैव प्राप्तेः परदिने सतोपि रोहिणीयोगस्य न प्रयोजकत्वम्। अन्यथा बुधवारादेरपि तत्त्वापत्तेः।किंच। जयन्तीशब्दो रात्रिविशेषवचनः। 'अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयन्ती नाम शर्वरी॥ मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्दनः'इति ब्रह्माण्डपुराणात्।तेन तयोगि- रोहण्यांगौणत्वान बतभेदः। यत्तु 'वासरे वा निशायां वा इति तत्कैमुतिकन्या- येन निशीथयोगस्यैव स्तुत्यर्थं पूर्वदिनेऽर्धरात्रयोगाभावे प्राशस्त्यार्थ । यद्यपि। 'दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्ति चेद्रोहिणीकला॥रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशेषेणे न्दुसंयुताम्' इत्यनेन रोहिणीयोगाभावेऽर्धरात्रव्यानेाह्यतोक्ता । तथापि य- स्मिन् वर्षे जयन्तीयोगो नास्ति तत्र जयन्तीव्रतलोपे प्राप्ते अष्टमीमात्रेपि ज- यन्तीव्रतं कार्यम् इत्येवंपरमिति तदाशयः ।अत्रहि सत्रायापूर्य विश्वजिता य- जेत । एपामसंभवे कुर्यादिष्टिं वैश्वानरीं द्विजः' इतिवद्रोहिणीयोगाभावे विधा- नात् तत्कार्यापत्तिःस्यात् ॥ अतएवोक्तम् । 'जयंती नामशर्वरी' इति । यत्र स्कान्दे-'उदयेचाष्टमीकिंचिन्नवमी सकलायदि ॥ भवते बुधसंयुक्ता प्राजाप- त्यसंसंयुता । अपि वर्षशतेनापिलायते वाथवा नवा इति॥यचपा ॥ प्रेत- योनिगतानां तु प्रेतत्वं नाशितं तु तैः।यैःकता श्रावणे मासि अष्टमी रोहिणीयु- ता॥किं पुनर्बुधवारेण सोमेनापि विशेषतः। किंपुनर्नवमीयुक्ता कुलकोटयास्तु मुक्तिदा' इति ॥तदानादिविषयम् ॥उपवासाश्रवणादित्यनन्तभट्टः।जयन्तीप- रमिति हेमाद्रिः।उदये चन्द्रोदयइति केचित्।तन्नाचन्द्रोदयसत्त्वसंदेहात् 'नव- मी सकला'इत्ययोगान्मानाभावाच्च।तेन पूर्वेयुः सप्तमीवेधे परदिने सूर्योदये घ- टिकापि याह्या । पूर्वविद्धाष्टमीति पायोक्तेः । इतियुक्तम्।अतो न व्रतोदो ना- प्यन्तर्भावइत्यूचिवान् । गौडास्तु।नवमीक्षयपरमिदं वचनम् । नवमी सकला यदि' इति विशिष्योक्तेः।एतत्पूर्वदिने जयन्त्यभावपरमित्याहुः जयन्त्यादिस- पिवादोयमितिचूडामण्यादयः॥वयं तु सत्यं व्रतभेदः ।लोकास्तु जन्माष्टमी ·११४ निर्णयसिन्धौ- [प०२ मेवानुतिष्ठन्ति ॥ नहि 'श्रावणे वा नभस्ये वा रोहिणीसहिताष्टमी । यदा कृष्णा नरैर्लब्धा सा जयन्तीति कीर्तिता । श्रावणे नभवेद्योगो नभस्ये तु भवे- दुवम् इति माधवीये वसिष्टसंहितोक्तावपि भाद्रे जयन्ती केनापि कियते।। अतःपूर्वेयुरेवोपवासः।यद्वागुणात्फलम्॥ सप्तमेब्रह्मवर्चसकाममुपनयेत्'इतिव- दित्यन्ये ॥ तन्न । नित्यत्वानुपपत्तेः अत्र गौणमुख्यचान्द्राभ्यामेक एव मास इत्यन्ये ॥ तन्न । एकवाक्ये उभयनिर्देशे वाशब्दद्वयायोगात् ॥ अतो जय न्तीव्रतस्यापि नित्यत्वादुपवासद्वयं कार्यमिति बमः ॥अतएवहेमाद्रिमदनर- नादौ जन्माष्टमीवतं जयन्तीव्रतं च भिन्नमुक्तम् ॥ भिन्नकालत्वात्सर्वथा तावदन्तर्भावो नेति सिद्धम् ॥ यदपि पूर्वापराबाल्पादि रोहिणीयुतैव कार्येति ग्रन्थानां तत्त्वं प्रतीयते तदपि जयन्तीपरमेव। इदं च काम्यमेवेत्यनन्तभहः तदृषणं हेमाद्री ज्ञेयम् ॥ नित्यं काम्यमिति तु बहवः ॥ ननु यथा विष्णु- शृंखलयोगेन श्रवणद्वादशीवामनजयन्त्यादिसर्वसिद्धिः । यथा वैकादशी स्व- ल्पापि परा तथा 'कलाकाष्ठामुहूर्तापि यदा कृष्णाष्टमी तिथिः ॥ नवम्यां सैव ग्राह्या स्यात्मप्तमीसंयुता नहि ॥ इत्यादि वचनाद/दयादिवद्योगाधिक्ये फलाधिक्यात परैव जन्माष्टमी युक्तेति चेत् वार्तामात्थ नहि तत्र व्रतमेरो द्वयोर्नित्यत्वं द्वयोरकरणे दोषो वा श्रुतः । इह त्वेतैत्रिभिहतुभिः संज्ञाभेदा- दर्मभेदात्कालभेदाचोपवासभेदः स्पष्ट एव ॥ एकदैवत्वाच्छ्रवणद्वादशीवन्न पारणालोपदोषोपि॥ तेन व्रतद्वयमेव युक्तम्। द्वयोरपि नित्यत्वात् केचित्तु 'त्रतायां द्वापरे चैव राजन् कृतयुगेतथा । रोहिणीसहिता चेयं विद्वद्भिः समु- पोषिता। अतः परं महीपाल संप्राप्ते तामसे कलौ । जन्मना वासुदेवस्य भ- विताव्रतमुत्तमम्'इति हेमाद्री वह्निपुराणादाकलौ जन्माष्टमीव्रतमेव नजय- म्तीव्रतमित्याहुः॥तन्न । 'तामसे कलौ' इत्युक्तेः परमश्रेयोहेतोरस्य कलौ पा- पिनां दुर्लभत्वमुच्यते । तेन कलौ तामसा न करिष्यन्ति।किंतु धन्या एवे. त्यर्थः। अन्यथा शुवाश्च ब्राह्मणाचारा भविष्यन्ति युगे कलौ'इत्यादौ विधि कल्पनापत्तेः॥अत्र 'निशीथवेध एव ग्राहाः।पूर्वोक्तवचनेषु तस्यैव मुख्यकाल- ·प०२] भाद्रपदमासनिर्णयः। ११५ त्वोक्तेः। 'अष्टमी शिवरात्रिश्चार्धरात्रादधो यदि ॥ दृश्यते घटिका या सा पूर्वविद्या प्रकीर्तिता'इति माधवीये पुराणान्तरादा'अर्धरात्रेतु रोहिण्यां यदा कृष्णाष्टमी भवेत् ॥तस्यामध्यर्चनं शोरेर्हन्ति पापं त्रिजन्मजम्'इतिभविष्यो तः। 'अष्टमी रोहिणीयुक्ता निश्यर्थे दृश्यते यदि। मुख्यकाल इति ख्यातस्तत्र जातो हरिः स्वयम्'इति वसिष्ठसंहितोक्नेश्च ॥ तत्राष्टमी वेधारोहिणीरहिता ताता चाआद्यापि चतुर्धा-पूर्वेयुरेव निशीथयोगिनी परेधुरेवोभयेयुरनुभये- युश्चेति। तत्राद्ययोरसन्देह एवं कर्मकालव्याप्तेः ।'जन्माष्टमी रोहिणी च शिव- रात्रिस्तथैव च। पूर्वविदैवकर्त्तव्या तिथिभान्ते च पारणम्'इति भृगूक्तेश्च ॥ अस्माकेवलरोहिण्युपवासोपि सिद्धः। अन्त्ययोः परैव । प्रातःसंकल्पका- हव्याप्राधिक्यात् । वर्जनीयाप्रयत्नेन सप्तमीसंयुताष्टमी'इति ब्रह्मवैवर्ताच्च। एवमंशतःसमव्याप्तापि ॥ विषमव्याप्तौ त्वाधिक्येन निर्णयारोहिणीयुतापि चतुर्धा-पूर्वेयुरेव निशीथे रोहिणीयुता परेयुरेवोभयेयुरनुभयेयुश्च । अत्रा प्याद्ययोरसंदेहः कार्या विद्यापि सप्तम्या रोहिणीसहिताष्टमी' इति पाद्मोक्तेः। 'जयन्त्यां पूर्वविद्यायामुपवासं समाचरेत्'इति गारुडाचा सप्तमीसहिताष्टम्यां निशीथे रोहिणी यदि॥भविता साष्टमी पुण्या यावच्चन्द्रदिवाकरौ'इति वह्नि- पुराणाच॥द्वितीये त्वसंदेह एव । तृतीयपक्षे परैव । 'वर्जनीया प्रयत्नेन सप्त- मीसंयुताष्टमी ॥ सऋक्षापि न कर्तव्या सप्तमीसंयुताष्टमी' इति ब्रह्मवैवर्ताद। चतुर्थ्यपित्रेधा-पूर्वेयुर्निशीथेष्टमीपरेह्निरोहिणीपरेहयष्टमीपूर्वन्हिरोहिणी ॥ उभयेयुरुभयस्यनिशीथसंबन्धोवा' इति । आये परेयुर्जयन्तीयोगस्यसत्त्वाव परैवेतिमाधवः॥तदुक्तं तेनैव'यस्मिन्वयुजयन्त्याख्ययोगो जन्माष्टमी तदा । अन्त'ताजयन्त्यां स्याहक्षयोगप्रशस्तितः'इति। पूर्वविधाष्टमीयातु उदये नव- मीदिने।मुहूर्तमपिसंयुक्तासंपूर्णा साष्टमी भवेत्।कलाकाष्ठामुहूर्तापियदाकृष्णा- ष्टमीतिथिः ॥ नवम्यां सैव ग्राह्यास्यात्सप्तमीसंयुता नहि' इति पायोक्तेश्च ॥ हेमाद्रिस्त्वाह-अष्टम्याः प्राधान्यात्तस्याश्च पूर्वयुः कर्मकालव्यापित्वात पूर्वैव । पानं तु पूर्वह्नि निशीथेष्टम्यभावे ज्ञेयम् । अन्तर्भावोक्तिस्तु मूर्खद- ·११६ निर्णयसिन्धौ- [प०२ न्ध्रणामात्रमिति ॥ अन्ये तु पूर्वविद्धाष्टमीवाक्येन जन्माष्टम्यां सूर्योदये- सप्तमीवधनिषेधात् कलाघटीमात्राप्यौदयिकी ग्राह्या कार्या विद्यापि समस्या' इतिजयन्तीपरम्।'जयन्त्यां पूर्वाविद्धायामुपवासं समाचरेत्'इत्येक- वाक्यत्वात्।तत्रापि द्वयोनित्यत्वात्कालभेदाचोपवासद्वयं भवत्येवायदा तु के वलाष्टमी शुद्धाधिका । तदा त्यागहेतोः सप्तमीवेधस्याभावात् पूर्वैव। यदि वा विद्धन्यनातदा परदिने ग्राह्यतिथेरभावात् प्रवाएवं सर्वाण्यौदयिकवाक्यानि सप्तमीदेधपगणि । 'जन्माष्टमी पूर्वविद्धां सऋक्षांसकलामपि । विहायनवमी शुद्धामुणोष्य व्रतमाचरेत् इति व्यासोक्तविद्धायाःक्षये शुद्धनवम्यामुपवासः। दशमीवधे द्वादश्युपवासवदित्याहुः ॥ते निर्मूलत्वादुपेक्ष्याः। मुहूर्तमपि संयुता' इति रोहिणीयोगे त्याज्यत्वोक्तातिथ्यन्तपारणवाक्यानां निर्विषयत्वापत्तेः। नच जयम्तीपराणि शुद्धाधिकापराणि वा तानि ।भृग्वाथैःपूर्वविद्धाष्टम्यामपि तिथ्यन्त पारणोक्तेः । तेन कलाकाष्टा'इतिवाक्यान्तरवशाज्जयन्तीपरमेतत्। तत्वं तु अष्टम्याःकर्मकालव्यामः । 'दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्ति चेद्रोहि- णीकला ॥ रात्रियुक्तांप्रकुर्वीत विशेषेणेन्दुसंयुताम्' इति।पूर्वोक्तवाक्यैरोहि णीयोगानावे ग्राह्यत्वोक्तेर्वचनात् कर्मकालव्यापिनीत्यक्त्वापूर्वापराबाल्पापि रोहिणीयुताग्राह्या । माधवमदरत्ननिर्णयामृतानन्तभट्टगोडमैथिल- ग्रन्थादिष्वप्येवमिति॥युक्तंतुउपवासयंकार्यम् ।द्वयोनित्यत्वादितितुवयम्॥ अन्त्ययोः परैव । सप्तमीसंयुताष्टम्यां भूत्वा ऋक्षं द्विजोत्तम । प्राज्यापत्यं द्वितीयेह्नि मुहूर्ताद्धं भवेद्यदि ॥ तदाष्टयामिकं पुण्यं प्रोक्तं व्यासादिभिःपुरा' इति स्कान्दात् । ' मुहूर्तेनापि संयुक्ता संपूर्णा साष्टमी भवेत्॥ किं पुनर्नव- मीयुक्ता कुलकोट्यास्तु मुक्तिदा' इति पानाचेतिदिक् ॥निम्बादित्योपास- कास्तु जन्माष्टमी रामनवमीशिवराज्यादौ पूर्वह्नि कर्मकालीनां तिथिं त्यक्त्वा त्रिविमुहूर्ता परैव तिथिर्याह्या । उदयव्यापिनी ग्राह्या कुले तिथिरुपोषणे । निम्बार्को भगवान्येषां वाञ्छितार्थफलप्रदः' इतिहेमाद्री मात्स्योक्तमुक्तिसम- मीव्रतेभविष्योक्तरित्याहुः॥ तन्ना यदि द्वितीये दिवसेतुऋक्षतिथ्योर्युतिः स्या - ·११७ प०२] भाइपदमासनिर्णयः। न तदोपवासः। 'पूर्वप्रकुर्यादिवसे द्वितीये दिनेशभक्तोथ तदा ब्रतोद्यमः' इति मात्स्यवाक्येन तत्रैव उपसंहारात्सर्वार्थत्वेन मानाभावात् ॥ ऋक्षतिथ्योर्ह- स्तसप्तम्योः। अन्यथा ऋषिपञ्चम्यादौ तदापत्तिः। शिष्टाचारान्नेति चेत् । जन्माष्टमीपारणं न तस्य न्यायवचोविरोधेन हेयत्वात् । इदानीं कापि निम्बार्को पासनाभावाचेति संक्षेपः॥पारणं तु-तिथिरष्टगुणं हन्तिनक्षत्रं च चतुर्गुणम्। तस्मात् प्रयत्नतः कुर्यातिथिभान्ते च पारणम् ' इति ब्रह्मवैवर्तात् । 'तिथ्यःयोर्यदाछेदो नक्षत्रान्तमथापि वा । अर्धरात्रेथवा कुर्यात्पारणं त्वपरेहनि' इति हेमाद्रौ वचनाचार्धरात्रेप्युभवान्तेन्यतरान्ते वेति मुख्यः पक्षः । — सर्वेष्वेवोपवासेषु दिवा पारणमिष्यते 'इति ब्रह्मवैवर्त त्वन्यविषयं दिने मुख्यकाललामेऽन्यतरान्ते वाज्ञेयम्' । गोडास्तु-'न रात्रौ पारणं कुर्याहते वैरोहिणीव्रतात् । तत्र निश्यपि तत्कृर्यावर्जयित्वा महानि- शाम्' इति ब्रह्माण्डपुराणादात्री सार्धप्रहरमध्ये कार्यमित्याहुः ॥ ' महा- निशा तु विज्ञेया मध्यमं मध्ययामयोः॥ तथा-'मध्यमप्रहरे मात्र विज्ञेया तु महानिशा' इति स्मृत्यन्तरात् ॥ कल्पतरौ मदनरत्ने चैवम् ॥ काम- धेनौ गर्गस्तु-'महानिशा तु विज्ञेया मध्यमं प्रहरद्वयम्'इत्याहाबृद्धशातात पस्तु-'महानिशा इंघटिके रात्री मध्यमयामयोः'इत्याह ॥ वेदपाठप रमेतदित्यन्ये । महानिशायामन्यतरान्ते तृतीयदिने पारणम् । अपरेहनि'इति पारणात्तरादनपरत्वात् । उभयान्तापक्षणादित्याहुः ॥ तत्त्वंतुमहानिशातो गिन्यतरान्तलाले महानिशानिषेधः । महानिशायामेवला तत्रैव पारण मिति ॥ दिवोदासस्तु-'रजनीप्रहरं यावत्प्रवृत्तिः कर्मणो मता । पारणं तावदेवेष्टं प्रसादान भवेद्यदि' इति स्कान्दादूवं निषेधमाह ॥ तन्निर्मूलम् । अशक्तौ तु वह्निपुराणे-भान्ते कुत्तिथैर्वापि शस्तंभारत पारणम्' इति॥ गारुडे विष्णुधर्म च--'जयन्त्यां पूर्वविद्धायामुपवासं समाचरेत् । तिथ्यन्ते वोत्सवान्ते वा व्रती कुर्वीत पारणम् ' ॥ अशक्तीतु-तिथ्यन्ते तिथिनान्ते वा पारर्ण यत्र चोदितम् । यामद्वयोर्ध्वगामिन्यां प्रातरेव हि पारणा' ॥

·११८ निर्णयसिन्धौ- [१०२ त एवोत्सवान्त इति कालादर्शोक्तेश्चेति संक्षेपः ॥अष्टम्यां विशेषो हेमाद्रो भविष्ये-'ततोष्टम्यां तिलैः सातो नयादौ विमले जले । सुदेशे शोभनं कुर्यादेवक्या सूतिकाग्रहम् । तन्मध्ये प्रतिमा स्थाप्या सा चाप्यष्ट- विधा स्मृता। काञ्चनी राजती ताम्री पैतली मन्मयी तथा । वार्की मणिमयी चैव वर्णकैलिखिताथ वा । सर्वलक्षणसंपूर्णा पर्यते च पटावृते ॥ देवकी तत्र चैकस्मिन्प्रदेशे सूतिकागृह।प्रस्तुतांचप्रसूतां च स्थापयेन्मञ्चको परि मां तत्र बालकं सुप्तं पर्यड़े स्तनपायिनम्। यशोदां तत्र चैकस्मिन् प्रदेशे सूतिकागृहे । तद्वच्च कल्पयेत्पार्थ प्रसूतवरकन्यकाम् ।कश्यपो वसुदेवोयमदि तिश्चैव देवकी॥शेषो वै बलभद्रोयं यशोदा क्षितिरन्वत । नन्दः प्रजापति दक्षो गर्गश्चापि चतुर्मुखः । गौर्धेनुः कुञ्जरश्चैव दानवाः शस्त्रपाणयः॥ लेखनी- याश्च तत्रैव कालियो यमुनाह्नदे । इत्येवमादि यत्किचिच्छक्यते चरितं मम लेखयित्वाप्रयत्नेन पूजयेद्भक्तितत्परः ।मन्त्रेणानेन कौन्तेय देवकी पूजयेन्नरः गायद्भिः किन्नरायैः सततपरिव्रता वेणुवीणानिनादैः शृङ्गारादर्शकुम्भप्रवरक- लकरैःकिङ्करैः सेव्यमाना।पर्य स्वास्तृते या मुदिततरमुखी पुत्रिणी सम्यगास्ते सादेवी देवमाता जयतिसुतनया देवकीकान्तरूपा।पादौ संहवाहयन्ती श्रीदेव- क्याश्चरणान्तिके । निषण्णा पङ्कजे पूज्या नमो दैव्यै श्रिये इति । अर्धरात्रे वसोर्धारां पातयेद्गुडसर्पिपा । नाडीवर्धापनं षष्ठी नामादेः करणं मम । ततो मन्त्रेणवै दद्याच्चन्द्रायायं समाहितः।शंखेतोय समादाय सपुष्पकुशचन्दनम्। जानुस्यां धरणीं गत्वा चन्द्रायायं निवेदयेत् । क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्र समुद्भव । गृहाणाध्यं शशाङेदं रोहिण्या सहितो मम। ज्योत्स्नापते नमस्तुभ्यं नमस्ते ज्योतिषां पते । नमस्ते रोहिणीकान्त अध्यं नः प्रतिगृह्यताम् । यथा पुत्र हरि लब्ध्वा प्राप्ता ते निर्वृतिः परा।तामेव निर्वृति देहि सुपुत्रं दर्शयस्यमे'। इति देवस्यर्घः ॥'ततः पुष्पाञ्जलिं दत्वा यामे यामे प्रपूजयत् । प्रभाते ब्राह्म- णान् शक्तया भोजयक्तिमान्नरः। ओं नमो वासुदेवाय गोब्राह्मणहिताय च। शान्तिरस्तुशिवंचास्तु इत्युक्त्वा मां विसर्जयेत्।' इदं प्रतिमासकृष्णाष्टम्याम- ·११९ व्रतम् म०२] भाद्रपदमासनिर्णयः। प्युक्तं मदनरत्ने वह्निपुराणे-'प्रतिमासं च ते पूजामष्टम्यां यः करिष्यति । मम चैवाखिलान्कामान् स संप्राप्स्यत्यसंशयम्॥प्तथा-'अनेनविधिनायस्तु प्रतिमासं नरेश्वर ॥ करोति वत्सरं पूर्ण यावदागमन हरेः॥ दद्याच्छय्यां सुसं- पूर्णा गोभीरत्नरलंकताम् ॥ इति जन्माष्टमीव्रतम् । भाद्रा- कुशग्रहणम् मावास्यायां कुशग्रहणमुक्तं हेमाद्रौ हारीतेच-मासे नभस्य- मावास्यां तस्यांदोंच्चयो मतः। अयातयामास्ते दर्शा विनियोज्याःपुनःपुनः। ननाः श्रावणः । तेन दर्शान्तमासे जन्माष्टम्यनन्तरं दर्शा लायते । मदनरत्ने तु मासे नभस्येमावास्या तस्यां दर्भोच्चयो मतः' इति मरीचिवाक्यमुक्तम् ॥ नभस्यो भाद्रपदः। तेन महालयान्तर्गतदर्शी लम्यते । अत्रगौणमुख्यचान्द्राभ्या हरितालिका मेकएव दर्श इत्यन्ये । भाद्रपदशुक्लतृतीयायां हरितालिका व्रतम् । तत्र परा ग्राह्या 'मुहूर्तमात्रसत्त्वेपि दिने गौरीव्रतं परे। शुद्धाधिकायामप्येवं गणयोगप्रशंसनात्' इति माधवोक्तेः । चतुर्थीयुक्तायां फलाधिक्यं माधवीये आपस्तम्ब:-'चतुर्थीसहिता या तु सा तृतीया फल- प्रदा । अवैधव्यकरा स्त्रीणां पुत्रपौत्रप्रवर्धिनी ॥ द्वितीयायोगे प्रत्यवायमाह स एव-द्वितीयाशेषसंयुक्तां या करोति विमोहिता । सा वैधव्यमवामोति प्रवद- न्ति मनीषिणः'इति॥'आया मधुश्रावणिका कजली हरितालिका । चतुर्थी- मिश्रिता स्त्रीभिर्दिवानक्ते विधीयते । तृतीया नभसः शुक्ला मधुश्रावणिका स्मृता। भादस्य कजली कृष्णा शुक्ला च हरितालिका' इति दिवोदासोदाहृत वचनाच्च ॥ भाद्रशुक्लचतुर्थी वरदचतुर्थी । सा मध्याह्नव्या- वरदचतुर्थी पिनी ग्राह्या । प्रातःशुबतिलैः स्नात्वा मध्याह्ने पूजयेन्नृप' इति हेमाद्रौभविष्ये । तत्रैव पूजोक्तेः॥ मदनरत्नेप्येवम् । परदिने एवांशेन साकल्येन वा मध्याह्नव्याप्त्यावे सर्वपक्षेषु पूर्वा ग्राह्या । तथा च बृह- स्पतिः-'चतुर्थी गणनाथस्य मातृविद्धा प्रशस्यते । मध्याह्नव्यापिनी चेत्स्या त्परतश्चेव परेहनि' इति॥ मातृविदा प्रशस्ता स्याचतुर्थीगणनायके।मध्याह्ने ·१२० निर्णयसिन्धौ- [प०२ १५ १६.पण नागयज्ञापवाातनम्।पाशांकुशधरं देवं ध्यायेत्सि दिविनायकम्' इति । इयं रविभौमयोरतिप्रशस्ता। भाद्रशुक्लचतुर्थी या भौमे- नार्केण वा युता । महती सात्र विघ्नेशमर्चित्वेष्टं लभेन्नरः' इति निर्णयामृते वाराहोक्तेः॥ अत्र चन्द्रदर्शनंनिषिद्धम् ॥तथा चापराकें मार्कण्डेयः-सिंहा दित्य शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां चन्द्रदर्शनम् । मिथ्याभिदूषणं कुर्यात्तस्मात्पश्येन्न तंसदा' इति ॥ चतुथ्यां न पश्येदित्यन्वयः ॥ प्रधानक्रियान्वयलाभात् । तेन चतुर्थ्यामुदितस्य पञ्चम्यां न निषेधः । गौडा अप्येवमाहुः ॥ पराशरोपि-'कन्यादित्ये चतुर्थ्यां तु शुक्ले चन्द्रस्य दर्शनम् ॥ मिथ्या- भिदूषणं कुर्यात्तस्मात्पश्येन तंसदा ॥ तद्दोषशान्तये 'सिंहः प्रसेनमितिवे पठेत्' इति ॥ श्लोकस्तु विष्णुपुराणे-सिंहः प्रसेनमवधीसिंहो जाम्बवता हतः॥सुकुमारक मागेदीस्तव ह्येषः स्यमन्तकः'इति॥भाद्रपद- ऋषिपञ्चमीव्रतं शुक्लपञ्चमी ऋषिपञ्चमी । सा मध्याह्नप्यापिनी ग्राह्या । 'पूजावतेषु सर्वेषु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः' इति माधवीये हारीतोक्तेः ॥ दिनद्वये तत्त्वे हेमाद्रिमते पगामिता परयुता स्यात् पञ्चमी'इति दीपिकोक्तः ॥ माधवमते पूर्वा । सर्वत्र पञ्चमी पूर्वा' इत्युक्तेः ॥ युग्मवाक्यान्निर्णयस्तु युक्तः ॥ ऋषिपञ्चमी पष्ठीयुतैवेति दिवोदासः ॥ अत्र ऋषीन् प्रतिमासु पूजयित्वाऽकृष्टभूमिजशाकेन वर्तनम् । एवं सप्तवर्षाणि कृत्वा सप्तकुम्भेषु प्रतिमासु संपूज्य परेह्नि तत्तन्मन्त्रेणाष्टोत्तरशतं तिलान हुत्वा सम ब्राह्मणान् भोजयेदिति निर्णयामृते । भाद्रशुक्लषष्ठी सूर्यषष्ठी सा सप्तमीयु- मूर्यषष्ठी तैवेति दिवोदास : ॥ शुक्लभाद्रपदे षष्ठ्यां स्नानं भास्करपूजनम् ॥ प्राशनं पञ्चगव्यस्य अश्वमेधफलाधिकम्' इतिवचनात् ॥ कल्प- तरौ भविष्ये-'ययं भागपदे मामि पष्ठी स्याद्भरतर्षभ ॥ योस्यां पश्यति गाङ्गेयं दक्षिणापथवामिनम् । ब्रह्महत्यादिपापैस्तु मुच्यते नात्र संशयः' । अमुक्ताभरणसा गाङ्गेयः स्वामिकार्तिकेयः॥भाद्रपदशुक्लसप्तम्याममुक्ताभरणवत ·प०२] भाद्रपदमासनिर्णयः। १२१ म् ॥ तत्र सप्तमी पूर्वायुता ग्राह्या । षण्मुन्योः' इतियुग्मवा- दुर्वाष्टमी क्यात् । भाद्रपदशुक्लाष्टमी दूर्वाष्टमी सा पूर्वा ग्राह्या 'श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी॥पूर्वविद्धा तु कर्तव्या शिवरात्रिर्बलेर्दिनम्'इति हेमाद्रौ बृहद्यमोक्तेः। 'शुक्लाष्टमीतिथिर्या तु मासि भाद्रपदे भवेत् ॥ दूर्वा ष्टमी तु सा ज्ञेया नोत्तरा सा विधीयते' इति पुराणसमुच्चयाच॥ यत्तु-'मुहू- ते रौहिणेष्टम्यां पूर्वा वा यदि वापरा । दूर्वाष्टमी तु सा कार्या ज्येष्ठा मूलं च वर्जयेत्' इति तत्रैव पराकार्येत्युक्तम् । तत्पूर्वदिने ज्येष्ठादियोगे द्रष्टव्यम् ॥ 'दुर्वाष्टमी सदा त्याज्या ज्येष्ठामूलर्भसंयुता'॥ तथा-'ऐद्रः पूजितादूर्वा हत्य पत्यानि नान्यथा ॥ भर्तुरायुहरा मूले तस्मात्तां परिवर्जयेत्' इति तत्रैव तन्नि- षेधात् ॥ इदमगस्त्योदये कन्या च न कार्यम् । 'शुक्लाभाद्रपदे मासि दूर्वास ज्ञा तथाष्टमी। सिंहार्क एव कर्तव्या न कन्या कदाचन ॥ सिंहस्थे सोचमा सूर्यनुदिते मुनिसत्तम' इति मदनरत्ने स्कांदोक्तेः । 'अगस्त्ये उदिते तात पूजयेदमृतोद्भवाम् । वैधव्यं पुत्रशोकं च दश वर्षाणि पंचच'इति तत्रैव दोषोक्ते श्व । भाद्रपदशुक्लाष्टम्यांअगस्त्योदये भाविनि सति पूर्वकृष्णाष्टम्यामेव कुर्यादि ति हेमाद्रिः । दीपिकाप्येवम् ॥ इदंच व्रतं स्त्रीणां नित्यम् 'या न पूजयते दूर्वा मोहादिह यथाविधि । त्रीणि जन्मानि वैधव्यं लभते नात्र संशयः। तस्मात्संपूजनीया सा प्रतिवर्ष वधूजनैः' इति । पुराणसमुच्चयात्।यदा ज्येष्ठा दिकं विनाष्टमी न लायते तदा तत्रैवोक्तम् । 'कर्तव्या चैकभक्तेन ज्येष्ठामूलं यदा भवेत् । दूर्वामान्यर्चयेद्भक्त्या न वन्ध्यं दिवसं नयेत्' इति । अत्र विधि मदनरत्ने भविष्ये-शुचौ देशे प्रजातायां दूर्गयां ब्राह्मणोत्तम । स्थाप्य लिंगं ततो गंधैः पुष्पैधूपैः समर्चयेत् । दध्यक्षतैर्द्विजश्रेष्ठ अयं दयात्रिलोच- ने । दूर्वाशमीयां विधिवत्पूजयेच्छूद्धयान्वितः' । मन्त्रस्तु-त्वं दूर्वमृत जन्मासि वन्दितासि सुरासुरैः । सौभाग्यं संततिं देहि सर्वकार्यकरी भव । यथा शाखाप्रशाखाभिविस्तृतासि महीतले ॥ तथा ममापि संतानं देहि त्वम- जरामरम्' इति ॥ अत्राननिपक्वंभक्षयेत् । 'अनमिपक्वमश्नीयादन्नं दधिफलं ·१२२ निर्णयसिन्धौ- [प०२ तथा । अक्षारलवणं ब्रह्मन्ननीयान्मधुनान्वितम्' इतितत्रैव भविष्योक्तेः॥ भाद्रपदेधिमासेसति निर्णयदीपे स्कान्दे-'अधिमासे तु संप्राप्ते नभस्य उदये ज्येष्ठापूजाव्रतम् मुनेः । अर्वाग्दूर्वावतं कार्य परतोनैव कुत्रचित्' ॥ अत्रैव ज्येष्ठापूजोक्ता माधवीयेस्कान्दे-'मासिभाद्रपदेशुक्लपक्षे ज्ये धर्मसंयुता । रात्रिर्यस्मिन्दिने कुर्याज्ज्येष्ठायाः परिपूजनम्' इति ॥ इयं ज्येष्ठायोगवशेन पूर्वा परा वा ग्राह्या॥ दिनद्वययोगे परा। पूर्वह्नि रात्रि योगे पूर्वैव । 'नवम्या सह कार्या स्यादष्टमी नात्र संशयः । मासि भाइपदे शुक्लपक्षे ज्येष्ठक्षसंयुता।रात्रिर्यस्मिन्दिने कुर्याज्ज्येष्ठायाःपरिपूजनम्'इतितत्रै वोक्तः । अस्यापवादः-'यस्मिन् दिने भवेज्ज्येष्ठा मध्यान्हादूर्ध्वमप्यणुः । तस्मिन्हविष्यपूजाचन्यूना चेत्पूर्ववासरे'इति॥इदंकवलतिथी नक्षत्रे चोक्तम्। तत्राद्यं केवलतिथौ कार्यम् । अंत्यं केवलः । तदुक्तं मात्स्ये- 'प्रत्या ब्दिकं तिथावक्तं यज्ज्येष्ठादैवतं व्रतम्।प्रतिज्येष्ठावतं यच्च विहितकेवलोडुनि तिथावेवाचरेदायं द्वितीयं केवलक्षतः'इति ॥ अतएव मदनरत्ने भविष्ये नक्षत्रमात्रे उक्तम् ‘मासि भाइपदे पक्षे शुक्ले ज्येष्ठा यदा भवेत् । रात्री जाग- रणं कृत्वा एभिमन्त्रैश्च पूजयेत्' इति ॥ दाक्षिणात्यास्त्वृक्ष एवं कुर्वन्ति । हेमाद्रौस्कान्देपि-'मासि भाद्रपदे शुक्लपक्षे ज्येष्ठर्भसंयुते । यस्मिन्कस्मिन् दिने कुर्याज्ज्येष्ठायाः परिपूजनम्' इति ॥ तथा-'मैत्रेणावाहयेदेवी ज्येष्ठायां तु प्रपूजयेत् ॥ मूले विसर्जयेद्देवीं त्रिदिनं व्रतमुत्तमम्' इति ॥मन्त्रस्तु-'एहो हि त्वं महाभागे सुरासुरनमस्कृते ॥ ज्येष्ठे त्वं सर्वदेवानां मत्समीपगता भव' इत्यावाह्य । 'तामनिवर्णाम्' इतिसंपूज्य । 'ज्येष्ठाय ते नमस्तुभ्यं श्रेष्ठायै ते नमोनमः ॥ शर्वाय ते नमस्तुभ्यं शांकय ते नमोनमः ॥ ज्येष्ठे श्रेष्ठे तपोनिष्ठे बलिष्ठे सत्यवादिनि ॥ एोहि त्वं महाभागे अयं गृह्ण सरस्वति' इत्यर्थः॥ भाद्रपदशुक्लद्वादश्यां श्रवणयोगरहितायां पारणं कुर्यात् । 'आनाकासितप- क्षेषु'इतिदिवोदासोदाहृतवचनात्। उपोष्यैकादशी मोहातपारणं श्रवणेयदि। करोति हंति तत्पुण्यं द्वादशद्वादशीभवम्' इति तत्रैव स्कान्दाच्च ॥ अस्य ·- प० २] भाद्रपदमासनिर्णयः। ०३ तत्रैव प्रतिप्रसवः । मार्कण्डेयः- 'विशेषेण महीपाल श्रवणं वर्धते यदि । तिथिक्षये न भोक्तव्यं द्वादशी लंघयेन्नहि' इति केचिनु-यदा त्वपरिहा- र्यो योगस्तदा श्रवणनक्षत्रे त्रेधा विभक्ते मध्यमविंशतिघटिकायोगं त्यक्ता पारणं कार्यम् ॥ तदुक्तं विष्णुधर्मे- 'श्रुतेश्च मध्ये परिवर्तमेति सुप्ति- प्रबोधपरिवर्तनमेव वय॑म् ' इति ॥ केचिच्चतुर्धा विभज्य परिवर्तनोत्सवः मध्यपादद्वयं वय॑माहुः।अत्र मूलं चिन्त्यम्। अत्रैव विष्णु- परिवर्तनोत्सवं कुर्यात्।संध्यायां विष्णुं संपूज्य प्रार्थयेत् ।मन्त्रस्तु तिथित- त्त्वे उक्तः। ॐ वासुदेव जमन्नाथ प्राप्तेयं द्वादशी तव ॥ पार्थेन परिवर्तस्व शक्रध्वजो सुखं स्वपिहि माधव' इति॥अत्रैव शक्रध्वजोत्थापनमुक्तम- पराके गर्गेणा द्वादश्यां तु सिते पक्षे मासि प्रौष्ठपदे तथा॥ स्थापनम् शकमुत्थापयेद्राजाविश्वश्रवणवासवे'इर्यमेवश्रवणद्वादशी।तत्रैकादश्यांद्वादशी श्रावणद्वा- श्रवणयोगे सैवोपोष्या। एकादशीद्वादशीच वैष्णव्यमपि तत्र दशीव्रतम् चेत् । तद्विष्णुशृङ्खलं नाम विष्णुसायुज्यकद्भवेत्' इति वि ष्णुधर्मोक्तेः । नारदीयेऽपि-संस्पृश्यैकादशीं रानन्द्वादशीं यदि संस्पृशेत्। श्रवणं ज्योतिषां श्रेष्ठं ब्रह्महत्यां व्यपोहति।द्वादशी श्रयणस्पृष्टा स्पृशंदेकादशी यदि।स एव वैष्णवो योगो विष्णुशृङ्खलसंज्ञितः॥इति हेमाद्रौमास्योक्तेश्व दिनद्वये द्वादशी श्रवणयोगेपिपूर्वा। निर्णयामृते त्वस्य पूर्वार्धमन्यथा पठितम्। 'द्वादशी श्रवणक्षं च स्पृशेदेकादशीं यदि' इति। तेन हेमाद्रिमते एकादश्याः श्रवणयोगामावेपि तयुक्तद्वादशीयोगमात्रेण विष्णुशृङ्खलं भवति ॥ निर्ण- यामृतमते तु-श्रवणस्यैकादशीद्वादशीभ्यां योग एव विष्णुशृङ्खलं नान्यथे ति।यदा निशीथानन्तरं सूर्योदयावधि द्विकलामात्रमपि श्रवणक्षं भवति तदापि पूर्वेष॥ तदुक्तं तत्रैव नारदीये इमां प्रकृत्य--'तिथिनक्षत्रयोर्योगो योगश्चैव न- राधिप॥हिकलो यदि लायेत स ज्ञेयो ह्यष्टयामिकः'इति॥'द्वादशी श्रवणस्पृष्टा कत्स्ना पुण्यतमा तिथिः॥न तु सा तेन संयुक्ता तावत्येव प्रशस्यते'इति॥मदन रत्ने मात्स्याच॥दिवोदासीये तु-रात्रेः प्रथमपादे चेच्छ्रवणं हरिवास।त- ·१२४ निर्णयसिन्धौ- [प०२ दा पूर्वामुपवसेव प्रातर्भान्ते च पारणम्'इत्युक्तम्।इदं तु निर्मूलत्वात्पूर्वविरोधा चोपेक्ष्यम् ।इयं बुधवारेऽति प्रशस्ता।'बुधश्रवणसंयुक्ता सैव चेद्दादशी भवेत्। अत्यन्तमहती सा स्यादत्तं भवति चाक्षयम्' इतिाहेमाद्रौ स्कान्दात्ायानि तु पठन्ति 'उत्तराषाढसंयुक्ता श्रोणा मध्याह्नगापि वा ॥आसुरी सैव तारा स्याद न्ति पुण्यं पुराकतम् । उदयव्यापिनी याह्या श्रोणा द्वादशिकायुता । विश्वक्षसं- युता साचनवोपोष्या शुभेप्सुभिः'इत्यादीनि विष्णुधर्मस्कांदभविष्यादीनि वचनानि तानि निर्मूलानि।यदपिस्मृत्यर्थसा। उदयव्यापिनीयाह्या'इत्युक्तम्। यच्च बृहन्नारदीये उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशीव्रते'इति। तद्यदा शुद्धाधि काद्वादशी परदिन एवोदये श्रवणयोगःपूर्वह्नि च तद्भिन्ने कालयोगस्तत्परम् ॥ दिनद्वयेउदययोगे पूर्वैव।बहुकर्मकालव्याप्तेरित्युक्तंमदनरत्ने॥यदा त्वेकादश्ये वश्रवणयुता न दादशी,तदापिपूर्वैव ।'यदान प्राप्यतेऋशंदादश्यां वैष्णवंक्वचिद एकादशी तदोपोप्या पापन्नी श्रवणान्विता' इति मदनरत्ने नारदीयोक्तेः ॥ यदापरैवर्शयुता तदा पगातत्र शक्तेनोपवासद्वयं कार्यम्। एकादशीमुपोष्यैव द्वादशी समुपोषयेत् । नचात्र विधिलोपः स्यादुमयार्दैवतंहरिः' इति भविष्यो तेः॥ यतु विष्णुधर्म-'पाग्णान्तं व्रतं ज्ञेयं व्रतान्त विप्रभोजनम् । असमा- से व्रते पूर्व नैव कुर्याद्ब्रतान्तरम्' इति॥तदेतद्भिन्नपरम् । अत्र गौडाः।'शृ- णु राजन् परं काम्यं श्रवणद्वादशीव्रतम्' इति स्थूलशीर्पवचनावकाम्यमेवेद मातेनाशक्तस्य नित्यैकादशीव्रतमवेति मन्यते। द्वादश्यामुपवामेन शुद्धात्मानृप सर्वशः॥ चक्रवर्तित्वमतुलं संप्रामोत्युत्तमां श्रियम्' इति गौडनिबन्धे मार्क- ण्डेयोनेश्च । दाक्षिणात्यास्तु--'एकादश्यां नरो भुक्त्वा द्वादश्यां समुपोष- णात्।व्रतद्वयकृतं पुण्यं सर्व प्रामोत्यसंशयम्' इति वराहवामनपुराणोक्तेः । श्रवणद्वादशीव्रतमवेत्याहुः । भुक्त्वेति फलायाहारपरम् । न त्वन्नपरम् । 'अन्नाश्रितानि पापानि'इति निषेधात। उपवासद्वयं कतुन शक्नोति नरो यदि। प्रथमेह्नि फलाहारी निराहारोऽपरेहनि' इति दिवोदासीये भविष्योक्तेश्च॥ अशक्ती तु गृहीतकादशीव्रतो यस्तं प्रत्युक्तं मात्स्ये--'द्वादश्यां शुक्लपक्षे ·प०२] भाद्रपदमासनिर्णयः। १२५ नक्षत्रं श्रवणं यदि । उपोष्यैकादशीं तत्र द्वादश्यां पूजयेद्धरिम्' इति पूजये- तूपवसेदित्यर्थः। अगृहीतैकादशीव्रतश्चेदेकादश्यां भुक्ता द्वादश्यामुपवसेत् । एवमेकादशी भुक्ता द्वादशी समुपोषयेत्।पूर्ववासरजं पुण्यं सर्व प्रामोत्यसंश- यम्'इतिनारदीयोक्तेः॥ 'पारणंतूभयान्तेऽन्यतरान्तेवाकुर्यादतिथिनक्षत्रनि- यमे तिथिमान्ते च पारणम्' इति स्कान्दात्। 'तिथिनक्षत्रसंयोगे उपवासो यदा भवेत् । पारणं तु न कर्तव्यं यावन्नैकस्य संक्षयः' इति नारदीया दिति हेमाद्रिः ॥ यद्यप्यत्र नक्षत्रमात्रान्तेपि पारणं प्रतिभाति तथापि ति- थिमात्रान्ते ज्ञेयम् । नत्वृक्षान्ते तिथिमध्येपि । 'याःकाश्चितिथयः प्रो- ताः पुण्या नक्षत्रयोगतः। ऋक्षान्ते पारणं कुर्यादिना श्रवणरोहिणीम्'इति। विष्णुधर्मे-श्रवणान्तमात्रे पारणनिषेधात् ॥ रोहण्यां तु-भान्ते कुत्ति- थेपि' इति वह्निपुराणात् । तदन्तेप्यस्तु नत्वत्रैवमस्तीति न ऋक्षान्तो- ऽनुकल्प इति मदनरत्ने ॥ असंभवे तु 'तिथ्यन्ते तिथिक्षान्त वा पा- रणं यत्र चोदितम् । यामत्रयोर्ध्वगामिन्यां प्रातरेव हि पारणा' इति ज्ञेयम् यत्तु मदनरत्ने-दादशीवृद्धौ श्रवणवृद्धौ वा श्रवणान्त एव पारणं कुर्यात् । 'पारणं तिथिवृद्धौ तु द्वादश्यामुडुसंक्षयात् । वृद्धी कुर्यात्त्रयोदश्यां तत्र दोषो न विद्यते'इति वह्निपुराणादित्युक्तम् ॥ तत्प्रकरणादेतस्थामेव श्रव णयुक्तैकादश्यां विहितं विजयकादशीव्रतपरं नतुश्रवणद्वादशीपरामिति मद- नरत्ने॥गौडास्तु श्रवणद्वादशीपरमाहुः ॥ अत्र विधिर्मदनरत्ने विष्णु- धर्मे-'तस्मिन्दिने तथा स्नानं यत्र वचन संगमे' ॥ तथा दध्योदनयुतं तस्यां जलपूर्ण घटं द्विजे। वस्त्रसंवेष्टितं दत्वा छत्रोपानहमेव च । न दुर्ग- तिमवामोति गतिमय्यां च विन्दति' ॥मन्त्रस्तु भविष्ये-घटे जनाईनपूजाम- भिधाय 'नमोनमस्ते गोविन्द बुधश्रवणसंज्ञकाअघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्य प्रदो भव ।प्रीयतां देवदेवेशो मम संशयनाशनः ।वामनावतारनिमित्तोपवास वामनद्वादशी स्तु व्रतहेमाद्रौ भविष्ये-'द्वादश्यास्ते विधिः प्रोक्तः श्रवणेन व्रतम् युधिष्ठिर॥सर्वपापप्रशमनः सर्वसौख्यप्रदायकः। एकादशीयदासा ·१२६ - निर्णयसिन्धौ- [प०२ स्याच्छ्रवणेन समन्विता।विजया सातिथिःप्रोक्ता भक्तानां विजयप्रदा' इत्युप- क्रम्य । अथ काले बहुतिथे गते सा गुर्विणीभवेद।सुषुवे नवमे मासि पुत्रं सा वामनं हरिम्' इत्युक्त्वा एतत्सर्वसमभवदेकादश्यां युधिष्ठिर ॥ तेनेष्टा देवदेव- स्य सर्वथा विजया तिथिः । एषा व्युष्टिः समाख्याता एकादश्यां मया तवा पूर्वमेव समाख्याता द्वादशी श्रवणान्विता' इत्युपसंहारादेकादश्यामेव व्युष्टिः फलं । भागवतेष्टमस्कन्धे तु द्वादश्यां वामनोत्पत्तिरुक्ता-श्रोणायांश्रवणद्वा- दश्यां मुहूर्तभिजिति प्रतः। ग्रहनक्षत्रतारायाश्चक्रुस्तज्जन्म दक्षिणम् । द्वाद- श्यां सविता तिष्ठन् मध्यंदिनगतो नृप। विजया नाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुहरेः'॥ श्रोणायांचन्द्रे॥अभिजिच्छ्रवणप्रथमोंशः॥गोडाअप्येवम् । अत्र कल्पोदाव्यवस्था ॥तविधिश्च हेमाद्रो वह्निपुराणे-'नदीनां संगमे स्नाया- दर्चयेदत्रवामनम्।सौवर्णवस्त्रसंयुक्तंद्वादशांगुलमुच्छ्रितम्। ततो विधिवत्संपूज्य 'हिरण्मयेन पात्रेण दद्यादयं प्रयत्नतः।नमस्ते पद्मनाभाय नमस्ते जलशायिने। तुभ्यमध्यं प्रयच्छामि बालवामनरूपिणे।नमःकमलकिंजल्कपतिनिर्मलबाससे। महाहवरिपुस्कन्धधृतस्कन्धाय चक्रिणेानमःशाङ्सीरबाणपाणये वामनाय चायज्ञभुक्कुलदात्रे च वामनाय नमोनमः।देवेश्वराय देवाय देवसंमृतिकारणे । प्रभवे सर्वदेवानांवामनाय नमोनमः । एवं संपूजयित्वा तं द्वादश्यामुदये रवेः । शृंगारसहितं तं तु ब्राह्मणाय निवेदयेत् । वामनः प्रतिगृह्णाति वामनो ऽहं ददामि तावामनं सर्वतोभद्रं द्विजाय प्रतिपादये' इति॥अनन्तभट्टोप्याह । 'श्रवणद्वादश्यां जनार्दननामाविष्णुःपूज्यते।श्रवणैकादश्यांवामनावतारः इति । श्रवणयुतशुक्लैकादश्यलाभे तु दशमीविद्यापि श्रवणयुता कार्या। दशम्यैकाद- शी यत्र सा नो पोष्याभवेतिथिः श्रवणेन तु संयुक्ता सा चेत्स्यात्सर्वकामदा' दुग्धव्रतम् इति वह्निपुराणादित्युक्तं मदनरत्ने ॥ पूजा च मध्याह्न कार्या । अह्नो मध्य वामनो रामरामौ इति पूर्वोक्तवचनात् ॥ अ- त्रैव दुग्धव्रतं संकल्पयेत्।तदुक्तम्। दुग्धमाश्वयुजे मासि' इति।अत्रेदंचिन्त्य- ते-दुग्धव्रते पायसादि वज्यं नवेति नेति केचित् । नहि प्रकतिवर्जने कि- , ·. प०२] भाद्रपदमासनिर्णयः। १२७ कारवर्जनं युक्तम्। दधिघृतादीनामपि वर्जनापत्तेः।नच यत्र प्रकृतिरसोपलम्भ स्तवर्जनमिति वाच्यम्।मांसविकारस्यौष्ट्रदध्योदनश्चावर्जनापत्तेः। तस्माद्दध्या- दिकम् पायसादि भक्ष्यमिति ॥ अत्र प्रब्रूमः । यत्र विकारे प्रकतिरसोपलंग- स्तत्प्रत्यभिज्ञा वा तत्र विकारस्यापि निषेधः अस्ति च मांसविकारे मांसप्र- त्यभिज्ञा मांमत्वानपायात् । यत्तु । औष्ट्रदध्यादेरनिषेधापत्तिरिति । तन्न । औष्ट्रमिति विकारस्तद्धितेन निषेधादातथाच विज्ञानेश्वरः-'औष्ट्रमेकशफं खैणमारण्यकमथाविकम्' इत्यत्र औष्ट्रमिति विकारतद्धिताच्छकन्मूत्रादीना- मपि निषेध इत्याह॥नन्वेव संधिन्यनिर्दशावत्सामोपयःपरिवर्जयेत्'इति संधि- न्यादिक्षीरनिषेधेपि दध्यादिग्रहणं स्यात्।सत्यं प्राप्तम् । वचनेन परं निषेधः। तदाहापराकै शंखः-क्षीराणि यान्यवक्ष्याणिं तद्विकाराशने बुधः ।सप्तरात्रं व्रतं कुर्यात्प्रयत्नेन समाहितः' इति ॥व्रतं गोमूत्रयावकम्। तस्मात्पायसे दुग्ध- रसोपलम्भावर्जनम् । अतएवामिक्षायां दधिसत्त्वेपि माधुर्योपलम्भात् पयो- रूपत्वमुक्तं मीमांसकैः । तदुक्तं-'पयएव घनीभूतमामिक्षेत्यभिधीयते'इति ॥ दध्यादिषु तु तदक्षावादवर्जनमितिाएवं दध्यादिव्रते नतकादीनां निषेधः।उक्तो भयहेत्वभावादिति केचित् । पूर्वोक्तशंखवचनात्सर्वविकारनिषेध इति युक्तं प्रतीमः॥इतिदुग्धव्रतम्।भाद्रपदशुकचतुर्दश्यामनन्तव्रतम्।तत्र त्रिमुहूर्ताप्यौदायेकी ग्राह्येति माधवः। तदुक्तम्-'उदये त्रिमु- हूर्तापि ग्राह्यानन्तव्रप्ते तिथिः'इति ॥ मध्याह्न भोज्यवेलायाम्'इति कथायांश्र वणात्'उपरिहिदेवेन्योधारयति'इतिवविधिकल्पनात्। पूजावतेषु सर्वेषुमध्या- हव्यापिनी तिथिः इति माधवीयवचनात् 'मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या' इति तु दिवोदासः।प्रतापमार्तण्डेप्येवम् । इदमेव च युक्तम् निर्णयामृते तु 'घटि- कामात्राप्यौदयिकी'इत्युक्तम्। तथा भाद्रपदस्यान्ते चतुर्दश्यां द्विजोत्तमापौर्ण मास्याः समायोगे व्रतं चानन्वकं चरेत् इति भविष्योक्तेः॥ मुहूर्तमपि चेदाने पूर्णिमायां चतुर्दशी।संपूर्णा तांविदुस्तस्यां पूजयेद्विष्णुमव्ययम्'इति स्कान्दा च्चेति॥अत्र मूलं चिन्त्यमायहे औदयिकत्वे पूर्णत्वाव पूर्वेति युक्तम्।तत्त्वं अनन्तव्रतम् ·१२८ निर्णयसिन्धौ- [प०२ तुविध्यर्थवादयोभिन्नार्थत्ये एकवाक्यतायोगात् । संदिग्धेषु एकवाक्यत्वात इतिन्यायेन पूर्वापरावामध्याह्नव्यापिन्येवमुख्या ॥ माधवस्तुसामान्यवा- क्यान्निर्णयं कुर्वन् भान्त एवाअनन्तव्रतस्यपुराणान्तरेष्वभावान्निबन्धान्तरे प्वभावाच्च वचनं निर्मूलमेवेति । अथागस्त्यार्थ्यः । तत्कालो व्रतहेमाद्रौ भविष्ये-'कन्यायामागते मूर्ये अर्वाग्वै सप्तमे दिने॥कन्यायां समनुप्राते कालो निवर्तते ॥ तेन उदयोत्तरमपि सप्तदिनमध्ये इत्यर्थः ॥ यत्पाझे- आसप्तरात्रादुदयायमस्य दातव्यमेतत्सकलं नरेण । यावत्समाः सप्त दशाथवा स्युरथोर्ध्वमप्यत्र वदन्ति केचित्'।यमस्यागस्त्यस्य । उदयकालश्च दिवोदासीये उक्तः। 'उदेति याम्यां हरिसंक्रमाद्रवेरेकाधिकेविंशतिमेत्यगस्त्यः ससप्तमेस्तं वृपसंक्रमाचप्रयातिगर्गादिभिरायमाणि' ॥ अत्र विधिर्विष्णुर- हस्ये-'काशपुष्पमयीं रम्यां कृत्वा मूर्ति तु पारुणैः । प्रदोषे विन्यसेत्तां तु पूर्णकुम्भे स्वलंकताम् । कुम्भस्थां पूजयेत्तां तु पुष्पधूपविलेपनैः । दध्य- क्षतलिं दद्याद्रात्रौ कुर्यात्प्रजागरम्' ॥ पूजा च वक्ष्यमाणार्थ्यमन्त्रेण का । 'प्रभाते तां समादाय यायात्पुण्यं जलाशयम् । निशावसाने तां पश्यन्जलान्ते प्रतिमां मुनेः॥ अयं दद्यादगस्त्याय भक्त्या सम्यगुपोषितः। मात्स्ये तु–'अंगुष्ठमात्र पुरुषं तथैव सौवर्णमत्यायतबाहुदण्डम्' ॥ पूर्व काशमयत्वमशक्तौ 'चतुर्तुजं कुम्भमुखे निधाय धान्यानि सप्तांकुरसंयुतानि । सकाशपुष्पाक्षतशुक्तियुक्तमंत्रण दद्याविजपुंगवाय ॥ धेनुं बहुक्षीरवती च दद्यात्सवस्वघंटाभरणां द्विजाय' ॥ भविष्ये-'विरूद्वैः सप्तधान्यैश्च वंशपात्र- दिशापितैः सौवर्णरूप्यपात्रेण ताम्रवंशमयेन वा । मूनिस्थितेननम्रणजानुभ्यां धरणींगतः' ॥ विष्णुरहस्ये-'अगस्त्यः खनमानेति पठन्मन्त्रमिमं मुनेः । अध्यं दद्यादगस्त्याय शूद्रे मंत्रविधिस्त्वयम् । काशपुष्पप्रतीकाश वह्नि मारुतसंभव । मित्रावरुणयोःपुत्र कुम्भयोने नमोस्तुते ॥ विंध्यवृद्धिक्षयकरमे- घतोयविषापह॥रत्नवल्लभ देवेश लंकावास नेमोस्तुते ॥ वातापी भक्षितोयेन समुद्रःशोषितः पुरा । लोपामुद्रापतिः श्रीमान्योसौ तस्मै नमोनमः। येनोदितेन ·प०२] भाद्रपदमासनिर्णयः। १२९ पापानि विलयं यांति व्याधयः। तस्मै नमोस्त्वगस्त्याय सशिष्याय च पुत्रिणे। अगस्त्यः खनमानेति विप्रोयं विनिवेदयेत् । राजपुत्रि महाभागे ऋषिपत्नि वरानने । लोपामुद्रे नमस्तुभ्यमध्य मे प्रतिगृह्यताम् । दत्वैवमय कौरव्य प्रणिपत्य विसर्जयेत् । अर्चितस्वं यथा शक्तया नमोगस्त्यमहर्षयोऐहिका- मुष्मिकीं दत्वा कार्यसिद्धिं ब्रजस्व मे । विसर्जयित्वागस्त्यं तं विप्राय प्रति पादयेत् । अगस्त्यो मे मनस्थोस्तु अगस्त्योस्मिन् घटे स्थितः। अगस्त्यो द्विजरूपेण प्रतिगृह्णातु सत्कृतः ॥ दानमन्त्रः-अगस्त्यः सप्तजन्माचं नाशयत्वावयोरयम् । अतुलं विमलं सौख्यं प्रयच्छ त्वं महामुने'॥ प्रति- ग्रहमन्त्रः विष्णुरहस्ये-'त्यजेदगस्त्यमुद्दिश्य धान्यमेकं फलं रसम् । होमं कृत्वा ततः पश्चाद्वर्जयेन्मानवः फलम् ॥ होमश्चार्य्यमन्त्रेणाज्येन । भविष्ये-'दत्वाध्य सप्तवर्षाणि क्रमेणानेन पाण्डव । ब्राह्मणः स्याचतुर्वेदः क्षत्रियः पृथिवीपतिः। वैश्ये च धान्यनिष्पत्तिः शूद्रश्च धनवान् भवेत् । भाद्रपौणमास्यां यावदायुश्च यः कुर्यात्स परं ब्रह्म गच्छति'॥इत्यगस्त्यार्घ्यः। श्राद्धम् भाद्रपौर्णमास्यां प्रपितामाहात्परांस्त्रीनुद्दिश्य श्राद्धं कार्यम् । तदुक्तं हेमाद्री ब्राह्ममार्कण्डेययोः-'नान्दीमुखानां प्रत्यब्दं कन्याराशिगते रवौ । पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वराहवचनं यथा' इति ॥ नांदीमुखत्वं चोक्तं ब्राह्मे पिता पितामहश्चव तथैव प्रपितामहः ॥ त्रयो ह्यश्रुमुखा ह्येते पितरः परिकीर्तिताः ॥ तेश्यः पूर्वतरा ये च प्रजावन्तः सुखैधिताः। ते तु नांदीमुखा नांदी समृद्धिरिति कथ्यते' ॥ एतच्च प्रत्यब्दम्' इत्युक्तेः पक्षश्राद्धपक्षे सकन्महालयपक्षे चावश्यकमिति प्रयोगपारिजाते ॥ अत्र मातामहा अपि कार्याः । 'पितरो यत्र पूज्यंते तत्र मातामहा अपि' इति धौम्योक्तेः । पितृशब्दस्य च जनकपरत्वे बहुवचनविरोधेन पितृभावापन्न परत्वात् । वार्षिके तु वचनानिवृत्तिः। नच जीवपितृकस्यान्वष्टकायां मातृश्रा तदापत्तिः। इष्टापत्तेः। अत एव स उक्तश्राद्धेषु स्वमातृमाताम- हयोर्दद्यादेति मदनरत्नकालादर्शी ॥ एतज्जीवत्पितृकश्राद्धे वक्ष्यामः॥

·१३० निर्णयसिन्धौ-- [१०२ अथमहालयः केचित्तु--अजहल्लक्षणया पित्रादयो यत्र तत्र मातामहस्तेनात्र नेत्याहुः॥ नचात्र नाम्ना नांदीश्राद्धधर्मातिदेशः। वैष्णवादिशब्दवदेवतापरस्य कर्मना- मत्वाभावात् । नापि नांदीमुखत्वं पितृविशेषणम् । पारिभाषिकत्वादिति दिक् । तथा निर्णयदीपे गार्ग्य:--'पौर्णमासीषु सर्वासु निषिद्धं पिण्डपात- नम् । वर्जयित्वा प्रौष्ठपदी यथा दर्शस्तथैव सा' इति । इति भाद्रपदमासः। कन्यासंक्रांतिनिर्णयः॥ कन्यासक्रमे पराः षोडशघटिकाः पुण्याःशेष प्रा- ग्वत्।अथमहालयः।तत्र पृथिवीचन्द्रोदये वृद्धमनुः आपा- ढीमवधि कत्वापंचमं पक्षमाश्रिताः।कांक्षति पितरःक्लिष्टा अन्न मप्यन्वहं जलम् ॥कन्यायोगे पुण्यतमत्वमाह शाट्यायनिः--'कन्यास्था कौन्वितः पक्षः सोत्यन्तं पुण्यमुच्यते'इति।अत्र विशेषमाह वृद्धमनुः--'मध्ये वा यदिवाप्यन्तयत्र कन्यां बजेद्रविः॥स पक्षःसकल श्रेष्ठःश्राद्धषोडशकं प्रति' तथा ब्रह्माण्डमार्कण्डेययोः-कन्यागते सवितरि दिनानि दश पंच च।पार्वणे नेहविधिनाश्राद्धं तत्र विधीयते ॥तथातत्रैव षोडशदिनान्युक्तानि कन्यागते म वितरियान्यहानि तु पोडशातुभिस्तानि तुल्यानि देवो नारायणोऽब्रवीत्। अत्र हेमाद्रिःपोडशत्वंत्रंधाव्याचख्यौ।तिथिवृद्ध्यापक्षस्यषोडशदिनात्मकत्वं श्रद्धवृद्ध्यर्थमेकःपक्षः।भाद्रपदपूर्णिमया सहेतिद्वितीयः।आश्विनशुक्लप्रतिपदा सहेति तृतीयः॥अन्त्य एव तु युक्तः। अहः पोडशकंयत्तु शुक्लप्रतिपदा सह॥ चंद्रक्षयाविशेषण साति दर्शात्मिका स्मृता' इति देवलोक्तः॥तत्र पञ्चपक्षाः तदुक्तं हेमाद्रौ ब्राह्मे-'आश्वयुकृष्णपक्ष तु श्राद्धं कार्य दिनदिने। त्रिभा- गहीनं पक्षं वा त्रिभागं त्वर्धमेव वा'। दिनेदिने इति पक्षपर्यतत्वमुक्तम्।त्रिभा महीनमिति मञ्चम्यादिपक्षः। त्रिभागमिति दम्यादिपक्षः । त्रिभागहीन- मिति चतुर्दशीसहितप्रतिपदादिचतुष्टयवर्जनाभिप्रायणति कल्पतरुः॥ अत्र दिनपदं तिथिपरं बीप्सया तत्पक्षीयतिथित्वं श्राद्धव्याप्यतावच्छेदकम् । तेनपश्चदशतिथिव्यापि श्राद्धं सिद्धयति।तेन चतुर्दशीनिषेधोऽन्यकृष्णपक्षपर इति गौडाः ॥ तन्न। 'श्राद्धं शस्त्रहतस्यैव चतुर्दश्यां महालये॥इत्यादिविरो- ·प०२] कन्यासंक्रान्तिनिर्णयः। १३१ धात्।यच्च कश्चित् पूरणप्रत्ययलोपेन तृतीयभागहीनं षष्ठयादिपक्षतृतीयभागमे कादश्यादितदर्ध त्रयोदश्यादि उत्तरोत्तरं लघुकालोक्तेरिति॥ तन्न ।गौतमादि वचनेनमूलकल्पनालाघवात् । पक्षमित्यनन्वयापत्तेश्च । पञ्चम्यूवं च तत्रापि दशम्यूध्वं ततोप्यतीति विष्णुधर्मोक्तेः। षष्ठ्याद्येकादश्यादिपक्षावपि ज्ञेया विति तत्वम् ॥ कालादर्शपि-'पक्षायादि च दांतं पञ्चम्यादि दिगादिच । अष्टम्यादि यथाशक्तिकुर्यादापरपक्षिकम् ॥ पक्षादिः प्रतिपत्। दिक्दशमी। दांतमिति सर्वत्र।।गौतमोपि-'अथापरपक्षे श्राद्धं पितृत्यो दद्यात्पञ्चम्यादि दर्शातमष्टम्यादि दशम्यादि सर्वस्मिंश्चेति ॥ तथैकस्मिन्नपि दिने श्राद्धमुक्तं हेमादौ नागरखंडे-आपाट्या-पञ्चमे पक्षेकन्यासंस्थे दिवाकरे।यो वै श्राई नरः कुदिकस्मिन्नपि वासरे । तस्य संवत्सरं यावत्संतृप्ताः पितरो ध्रुषम्' इति ॥ अत्र शक्ताशक्तपरा व्यवस्थेति प्राञ्चः ॥ तन्न । तबाचकपदाभावात् त्रयोदश्यादिपक्ष एव नित्यः । तत्रैव निंदाश्रुतेः । ब्राह्म-एवकारेण तस्यैव पञ्चमपक्षायोगव्यवच्छेदोक्तेरिति गौडाः ॥ तन्न । 'एकस्मिन्नपि'इति विरो- धात् । तेन फलभूयार्थिनान्यानि कार्याणीति तत्वम् ॥ तत्र चतुर्दशी श्राद्धा- भावे पञ्चम्यादि दशम्यादि पक्षौ तत्सत्त्वे षष्ठयायेकादश्यादिकौ। एवं चतु- देश्यभावे द्वादश्यादिः। तत्सत्त्वे त्रयोदश्यादिरिति व्यवस्था ॥ विधवायास्तु विधवाक्रर्तृक विशेषः स्मृतिसंग्रहे-चत्वारः पार्वणाः प्रोक्ता विधवायाः श्राद्धम् सदैव हि।।स्वभर्तृश्वशुरादीनां मातापित्रोस्तथैवचाततोमाता- महानां च श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥'तथा-श्वश्रूणां च विशेषेण मातामह्यास्त- थैवच'इति॥अशक्तीतुस्मृतिरत्नावल्याम्-स्वभर्तृप्रभृतित्रियःस्वपितृश्य- स्तथैवच। विधवा कारयेच्छ्राद्धं यथाकालमतन्द्रिता' विधवा स्वयं संकल्प कत्वान्यत् ब्राह्मणद्वारा कारयेदित्युक्तम् प्रयोगपारिजाते ॥ सकन्म- हालये च वय॑तिथ्यायुक्तम् पृथिवीचन्द्रोदये प्रयोगपारिजातादिषु । वसिष्ठः-'नन्दायां भार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिजन्मसु । एषु श्राद्धं न कुर्वीत गही पुत्रधनक्षयात् । जन्मभं तत्पूर्वोत्तरे च त्रिजन्मानि ॥ वृद्धगायः-पा- A ·१३२ निर्णयसिन्धौ- [प०२ जापत्ये च पौष्णे च पित्रः भार्गवे तथा । यस्तु श्रादं प्रकुर्वीत तस्य पुत्रो विनश्यति॥ प्रजापत्यं रोहिणी । पौष्णं रेवती । पित्र्यं मघा । अन्यान्यपि प्रत्यारादीनि तत्रैव ज्ञेयानि॥केचित्तु-'नन्दाश्वकामरव्यारभृग्वमिपितृकाल। गण्डे वैधृतिपातेच पिण्डास्त्याज्याः सुतेप्सुभिः' इति संग्रहात्॥ नन्दा प्रति- पत्षष्ठयकादश्यः । अश्वः सप्तमी । कामस्त्रयोदशी। आरो भौमः ॥ भृगुः शुक्रः। अनि कत्तिका ॥ कालभं भरणी । तत्रपिण्डास्त्याज्या इत्याहुः ॥ तत्रमूलं मृग्यम् । एतच्च सकन्महालयविषयम् ॥ 'सकन्महालये काम्ये पुन श्राद्धेखिलेषु च । अतीतविषये चैव सर्वमेतद्विचिन्तयेत्' इति पृथिवी- चन्द्रोदये नारदोक्तेः।अस्यापवादो हेमाद्रौ पृथ्वीचन्द्रोदये च-'अमा- पाते भरण्यांच द्वादश्यां पक्षमध्यक । तथा तिथिं च नक्षत्रं वारं च न विचा- रयेत्' ॥ पराशरमाधवीये मदनपारिजातादिषु चैवम् ॥ निर्णयदी- पिकायांतु--पितृमताह निषिद्धदिनपि सहन्महालयः कार्य इत्युक्तम् ॥ 'आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे । मृताहनि पितुर्यो वै श्राद्धं दास्यति मानवः । तस्य संवत्सरं यावत्संतृप्ताः पितरो ध्रुवम्' इति नागर खण्डोक्तेः ॥ “या तिथिर्यस्य मासस्य मृताहे तु प्रवर्तते । सा तिथिः पितृ- पक्षे तु पूजनीया प्रयत्नतः । तिथिच्छेदो न कर्तव्यो विना शौचं यह- च्छया। पिण्डश्राद्धं च कर्तव्यं विच्छित्ति नैव कारयेत् । अशक्तः पक्षमध्ये तु करोत्यकदिन यदा । निषिद्धपि दिने कुर्यापिण्डदानं यथाविधि" इति कात्यायनोक्तश्च । अत्र मूलं चिन्त्यम् ॥ तथा पक्षश्राद्धकरणपि न नन्दा- दिषु पिण्डनिषध इत्याह पराशरमाधवीये कार्णाजिनिः-- 'नभस्यस्यापरे पक्षे श्राद्धं कार्य दिने दिने । नैव नंदादिवयं स्यान्नैव निंद्या चतुर्दशी' इति ॥ अत्र श्राद्धमित्यकवचनात् 'दिनेदिने' इति वीप्सावशाच्च सोमयागवदेकल्या- भ्यासनैकप्रमाणपमिदम् । अतः 'प्रतिपत्प्रभृतिष्वेकां वर्जयित्वा चतुर्द- शीम्' इति याज्ञवल्कीयं प्रयोगदपरं नतु पञ्चम्यादिपक्षविषयम् । 'प्रतिपत्प्रापि' इति विशिष्योक्तेः । निर्णयदीपे पृथ्वीचन्द्रोदये मदन ·प०२] कन्यासंक्रान्तिनिर्णयः। १३३ -- पारिजाते चैवम् । अन्यकृष्णपक्षपरं याज्ञवल्कीयम् । एतत्परत्वेनैव निंया चतुर्दशी इति विरोधादिति गौडाः ॥ तन्न । ' श्राद्धं शस्त्रहतस्यैव चतुर्दश्यां महालये' इति विरोधात् । तत्वं तु-तिथिनक्षत्रवारादिनिषेधो य उदाहृतः। स श्राद्धे तन्निमित्ते स्यान्नानुषङ्गकते ह्यसौ' इति दिवोदा- सीये वृद्धगार्योक्तेस्तन्निमित्ते पक्षांतरे च ज्ञेयः ॥ सकन्महालये तु वच- नान्निषेधः अन्यत्र कोपिन निषेधः । कार्णाजिनिस्मृतेरिति ॥ अतो नन्दादौ सपिंडश्राद्धे पुत्रवतोप्यधिकारः । अत्रिरपि-महालये क्षयाहे च दर्श पुत्रस्य जन्मनि । तीर्थेपि निर्वपेत् पिण्डानरविवारादिकेष्वपि । पूर्वोक्तनंदानिषेधस्तु मृताहातिक्रमे सहन्महालये पौर्णमास्यादिमृतश्राद्दे तन्निमित्ते च ज्ञेयः ॥ यत्तु स्मृत्यर्थसारे-विवाहबतचूडासु वर्षम तदर्धकम् ।पिण्डदानं मृदा स्नानं न कुर्यात्तिलतर्पणम्' इति ॥ तस्यात्रापवादो दिवोदासीये बृहस्पतिः-'तीर्थे संवत्सरे प्रेते पितृयागे महालये । पिं- ण्डदानं प्रकुर्वीत युगादिभरणीमधे । महालये गयाश्राद्धे. मातापित्रोः क्षयेह- नि । कृतोद्वाहोपि कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं सदा' इति निर्णयदीपे तु नन्दा- निषेधः प्रत्यहभिन्नश्राद्धविषयः । षोडशाहव्यापिश्राद्धप्रयोगकत्वे तु प्रत्यहं पिण्डदानं कार्यमेवेत्युक्तम्॥ तदयमर्थः संपन्नः। षोडशाहव्यापिश्राद्धक्ये न पिण्डनिषेधः ॥ मृताहे सन्महालयपि तथा इति केचित।तत्रापि निषेधस्तु युक्तः । प्रत्यहं श्राद्ध देपि व्यतीपातादौ तथा । अन्यमृताहातिकमे महा- संन्यासिनांमहा लयातिक्रमे च पिण्डनिषेधः। सन्यासिनां तु द्वादश्यां श्राई कार्यम् यतीनां च वनस्थानां वैष्णवानां विशेषतः । द्वाद- श्यां विहितं श्राद्धं कृष्णपक्षे विशेषतः' इति पृथ्वीचन्द्रोदये संग्रहोक्तेः । अत्र पक्षे श्राद्धाकरणे गौणकालमाह हेमाद्री यमः-'हंसे कन्यासुवर्षास्थे शाकेनापि गृहे वसन् ॥ पञ्चम्योरन्तरे दद्यादुभयोरपि पक्षयोः॥ आश्विन- कृष्णशुक्लपञ्चम्योर्मध्य इत्यर्थः । तत्राप्यसंभवे भविष्ये-'येयं दीपान्विता राजन् ख्याता पंचदशी भुवि । तस्यां दद्यान्न चेद्दत्तं पितृणां वै महालये'। लयः ·- १३४ निर्णयसिन्धौ- [प०२ तत्राप्यसंभवे भारते-'यावच्च कन्यातुलयोः क्रमादास्ते दिवाकरः । शू- न्यं प्रेतपुरं ताबद्वृश्चिको याबदागतः'। ब्राह्मे-वृश्चिके समतिकान्ते पितरो दैवतैः सहानिःश्वस्यप्रतिगच्छन्तिशापं दत्वा मुदारुणम् ॥यनु जातूकर्ण्यः- 'आकांक्षन्ति स्म पितरःपञ्चमं पक्षमाश्रिताः । तस्मात्तत्रैव दातव्यं दत्तम- न्यत्र निष्फलम्' इति॥तत्फलातिशयहानिपरम् ॥ 'कन्यां गच्छतु वा न वा' इति तुर्यपादे वा पाठः॥तेन कन्यायोगे प्राशस्त्यमात्रम्।अतः श्रादविवेको- तं श्राद्धद्वयं हेयम् । इदं च श्राद्धमन्ननैव कार्य नामानादिना। 'मृताहं च सपिण्डं च गयाश्राद्धं महालयम् । आपन्नोपि न कुर्वीत श्राद्धमामने कर्हि- चित्' इति स्मृतिदर्पणे गालवोक्तेः । अथात्र देवताः संग्रहे-ताताम्बा- त्रितयं सपत्नजननी मातामहादित्रयम् सस्त्रि स्त्रीतनयादितातजननी स्व- भातरस्तत्स्त्रियः । ताताम्बात्मभागिन्यपत्यधवयुक्जायापिता सद्गुरुः शि- च्याप्ताः पितरो महालयविधी तीर्थे तथा तर्पणे' ॥ अस्यार्थः तातत्रयी पितृत्रयी।अंबात्रयी चास्मृत्यर्थसारेषि महालये मातृश्राद्धंपृथप्रशस्तमिति अत्र विशेषः स्मृतिदर्पणे गालवः-'अनेका मातरो यस्यश्राद्धे चापरपक्षिके। अर्घ्यदानं पृथक्कुर्यात पिण्डमेकंतु निर्यपत।जीवन्मातृकस्तु सापत्नमातुरेकोद्दि टं कुर्यान्न पार्वणम्। श्राद्धदीपकलिकायोतु पार्वणमुक्तम् 'अन्वष्टक्यंच य न्मातुर्गयाश्राद्धं महालयम्।पितृपत्नीषु च श्राद्धं कार्य पार्वणबद्भवेत्' इति हन्मनुक्तेः । सस्त्रीति मातामहानां सपत्नीकत्वेपि विनये सति मातामहीनां पृथक्कार्य । 'महालये गयाश्राद्धे वृद्धौ चान्वष्टकासु च । ज्ञेयं द्वादशदेव- त्यं तीर्थे पौष्ठे मघासु च'इति निगमोक्तेः॥ हेमाद्रिमते त्वत्र नवदैवत्यमेवाम हालये गयाश्राद्धे वृद्धौ चान्वष्टकासु च। नवदैवत्यमत्रष्टं शेष षट्पौरुषंविदुः' इति विष्णुधर्मोंनेः।तातचाता पितृव्यः।जननीनाता मातुलः। तत्स्त्रियः पितृ- व्यस्त्री । मातुलानी । भ्रातृजायाः पितृष्वसमातृष्वसृस्वभागन्योपत्यार्तृ- युक्ताः । तेन सापत्यायै सधवाय इतिप्रयोगो ज्ञेयः । एतासु सतीषु न तत्रादेर्दानम् । द्वारलोपात्। जायापिता श्वशुरः श्वश्रूरप्यत्रोपलक्ष्या।अत्र म ·प०२] कन्यासंक्रान्तिनिर्णयः। १३५ लस्मृतिचन्द्रिकायांज्ञेयम्॥अत्रपार्वणैकोदिष्टव्यवस्थोक्ता हेमाद्रौ पुराणां- तरे-'उपाध्यायगरुश्वश्रूपितृव्याचार्यमातुलाः ॥ श्वशुरन्त्रातृतत्पुत्रपुत्राविशि- ध्यपोषकाः।भगिनीस्वामिदुहितजामातृभगिनीसुताः।पितरौ पितृपत्नीनां पितु- मातुश्चयावसा।सखिद्रव्यदशिष्यायास्तीर्थे चैव महालयोएकोद्दिष्टविधानेन पूजनीया प्रयत्नतः'इति॥इतरेषां पित्रादीनां पार्वणमर्थमिदम् ॥अत्र क्रमान्य- त्वेप्याचाराव्यवस्था ॥ अशक्तौ तु पृथिवीचंद्रोदये चतुर्विंशतिमते-'एक- स्मिन् ब्राह्मणे सर्वानाचार्यादीनप्रपूजयेत् ।दश द्वादशवापिण्डान्दद्यादकरणं नतु॥एकोद्दिष्टस्वरूपं चाह याज्ञवल्क्यः-एकोद्दिष्टं देवहीनमेकायकपवि- चकम् । आवाहनानौकरणरहितं त्वपसव्यवत्'इति । अत्रैकपाको वैश्व पाणिहोमः देवतन्त्रपिण्डं बर्हिश्चैकमिति स्मृत्यर्थसारे उक्तं । अत्र पाणि- होमः पिण्डाश्च द्विजान्तिक इत्याह प्रयोगपारिजाते आचार्यः -काम्यमत्युदयेष्टम्यामेकोद्दिष्टमथाष्टमम् ॥ चतुर्वेषु करे होमः पिंडाश्चात्र द्विजान्तिके 'इति ॥ पार्वणैकोद्दिष्टयोः समानतन्त्रत्वे तु अनिसमीप एव । अत्र धरिलोचनी वैश्वदेवौ। 'अपि कन्यागते मर्य काम्ये च धरिलोचनौ' । इतिहेमाद्रावादित्यपुराणात् । अत्र प्रतिदिनं भिन्नप्रयोगत्वादक्षिणाभेदो वाप्रयोगैक्यादन्ते एववा दक्षिणेति हेमादौ उक्तम्॥ एतच्च संन्यस्तपितृका- दिना जीवपितृकेणापि कार्यम् ॥'वृद्धौ तीर्थ च संन्यस्तताते च पतिते सति। यायएवपितादद्याने योदद्यात्स्वयंसुतः ॥इतिकात्यायनोक्तेः यत्तुकौण्डि- न्य दशेश्राद्धं गयाश्राद्ध श्राद्ध चापरपाक्षकम्। न जावांपतृकःकुत्ति लैस्तर्पणमेव च ॥' इति तत्संन्यस्तपित्रायतिरिक्तविषयम् । काम्यश्राद्धपरं वा॥अत्र बहु वक्तव्यं श्रीपितृकृतजीवत्पितृकनिर्णये ज्ञेयम्॥एतच्च जीवपितृ केण पिण्डरहितं कार्यम् । 'मुण्डनं पिण्डदानं च प्रेतकर्म च सर्वशः। न जीव- पितृकः कुर्याद्भुर्विणीपतिरेव च इति दक्षेण तस्य पिण्डनिषेधात्॥अन्वष्ट- क्यमातवार्षिकादौ तु वचनाद्भवतीति वक्ष्यामः ॥ तथा छागलेयः। पिण्डो यत्र निवर्तेत मघादिषु कथंचन। सांकल्पं तु तदा कार्य नियमाद्ब्रह्मवादिभिः।

·१३६ निर्णयसिन्धौ- [प०२ सांकल्पस्वरूपं च वक्ष्यते॥अत्रश्राद्धाङ्गतर्पणं पक्षश्राद्ध प्रतिदिनं श्राद्धोत्तर म् । सन्महालये तु परेह्नि कार्यम् । तदुक्तंनारदीये-'पक्षश्राद्धं यदा कुर्या तर्पणं तु दिनेदिने । सकन्महालये चैव परहनि तिलोदकम् ॥गर्गोपि-पक्षः श्राद्धे हिरण्ये च अनुव्रज्य तिलोदकम्' इति ॥ तथा प्रयोगपारिजाते गर्गः-'कृष्णे भाद्रपदे मासि श्राद्धं प्रतिदिनं भवेत्।पितृणां प्रत्यहं कार्य निषि- द्धाहेपि तर्पणम् । सकन्महालये श्वः स्यादष्टकास्वन्त एव हि ॥ इदं निषि इदिनेपि कार्यम् । तिथितीर्थविशेषेषु कार्य प्रेते च सर्वदा ॥इति स्मृत्य- र्थसारोक्तेः । तीर्थेतिथिविशेषे च गयायां प्रेतपक्षके॥ निषिद्धपि दिने कुर्या- तर्पणं तिलमिश्रितम् 'इतिस्मृतिरत्नावल्यांवचनाच्च ।एतच्च श्राद्धं मलमासे न कार्य । तदाह भृगुः--'वृद्धिश्राद्धं तथा सोममन्याधयं महालयम् ॥ राजा- भिषेकं काम्यं च न कुर्यादानुलंबिते'इतिहेमाद्री नागरखण्डे--'नमा वाथ नभस्यो वा मलमासो यदा भवेत् ।सप्तमःपितृपक्षः स्यादन्यत्रैव तु पंचमः' । एतच्च पित्रोर्मरणे प्रथमाब्दे कतारुतम् इतित्रिस्थलीसेतो भट्टाः ॥ इदं च नित्यं काम्यं । पुत्रानायुस्तथारोग्यमैश्वर्यमतुलं तथा । पामोति पञ्चमे दत्वा श्राद्धं कामान सुपुष्कलान' इति जाबाल्युक्तः ॥ वृश्चिक समतिक्रान्ते पितरो देवतैः सह । निःश्वस्य प्रतिगच्छेति शापं दत्वा सुदारुणम्' इति कार्णाजिनिवचनाच्च ॥ तदतिक्रमे प्रायश्चित्तमुक्तमृग्विधाने-'दुरोअश्वस्य मन्त्रं च दशमासं द्विमासयोः। महालयं यदान्यूनं तदा संपूर्णमेति तत् ॥इति भरणीश्राद्ध- दिमासयाः कन्यातुलयामहालयश्राद्धं यदाहीनमित्यर्थः ॥ निर्णयः अत्र भरण्यां श्राद्धतिप्रशस्तम् । तदुक्तं पृथिवीचन्द्रोदये मात्स्ये-'भरणी पितृपक्षे तु महती परिकीर्तिता। अस्यां श्राद्धं कृतं येन स गयाश्राद्धकद्भवेत्॥ पृथिवीचन्द्रोदये श्रीधरीये बृहस्पतिः-'नभस्यापर- पक्षस्य द्वितीया यदि याम्यो । तृतीया चारिताराभिः सहिता कपिलाषष्ठी प्रीतिदा पितुः । एतत्पक्षे षष्ठी योगविशेषेण कपिलासंज्ञा। तदुक्तं वाराहे-'नभस्यकृष्णपक्षे तु रोहिणीपातभूसुतैः। युक्ता पष्ठि पुराणज्ञैः 7 ·प० २] कन्यासंक्रान्तिनिर्णयः। १३७ कपिला परिकीर्तिता । व्रतोपवासनियमैास्करं तत्र पूजयेत् । कपिलां च द्विजाग्याय दत्वा ऋतुफलं लभेत् ॥पुराणसमुच्चये-'भारे मास्यसि पक्ष भानी चैव करे स्थितेपाते कुजे च रोहिण्यां सा षष्ठी कपिला भवेत् ॥अत्र दर्शातत्वेन महालयो भाइपदकृष्णपक्षो ज्ञेय इत्युक्त निर्णयामृते हेमाद्रौ च ॥हस्तार्कस्तु फलातिशयार्थः । 'संयोगे तु चतुर्णा वै निर्दिष्टा परमेष्ठिना' इति तत्रैवोक्तेः।अत्र विशेषो हेमाद्रौ स्कांदे-'देवदारु तथोशीरं कुंकुमैलां मनःशिलाम् । पत्रकं पनकं यष्टिमधु गव्येन पेषयत्॥क्षीरणालोडय कल्के न स्नानं कुर्यात्समंत्रकम्।आपस्त्वमसि देवेश ज्योतिषां पतिरेव च । पाप नाशय मे देव वाङ्मनःकायकर्मजम् । पंचगव्यकृतस्नानःपञ्चगैस्तु मार्ज- येत्॥ पंचभंगैः पञ्चपल्लवैः । तथा ॥ रत्नैर्नानाविधैर्युक्तं सौवर्ण कारयेद्र- विम् ॥ शक्तितस्तु पलादूवं तदर्धकर्षतोपि वा ॥ सौवर्णमरुणं कुर्यान्नौ- कां चैव तथा रथम्' ॥तथा-'अल्पवित्तोपि यः कश्चित्सोपि कुर्यादिमं वि धिम् ॥प्रभासखंडे-'स्थापयेदवणं कुंअं चन्दनोदकपूरितम् । रक्तवस्त्रयु- गच्छन्नं ताम्रपात्रेण संयुतम् । रथो रौक्मपलस्यैव एकचक्रः सुचित्रितः । सौवर्णपलसंयुक्तां मूर्ति सूर्यस्य कारयेत्' । ततः सूर्य कपिलां च षोडशो पचारैः संपूज्य दद्यात् । दिव्यमूर्तिर्जगच्चक्षुदशात्मा दिवाकरः ॥ कपिला सहितो देवो मम मुक्तिं प्रयच्छतु ॥ यस्मात्त्वं कपिले पुण्या सर्वलोकस्य पावनी । प्रदत्ता सह मूर्येण मम मुक्तिप्रदा भव' इति॥ विशेषांतरं तत्रैव ज्ञेय- चंद्रषष्ठी मिति दिक् ॥ इयमेव चन्द्रपष्ठी । सा चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । उभयत्र तथात्वे पूर्वा । तदुक्तं भविष्ये-'तबद्भाद्रपदे मासि षष्ठयां पक्षे सितेतरे ॥ चन्द्रषष्ठीव्रतं कुर्यात्पूर्ववेधः प्रशस्यते ॥ चंद्रो दये यदा षष्ठी पूर्वाहे चापरेहनि ॥ चन्द्रषष्ठयसिते पक्षे सैवोपोष्या प्रय माघ्यावर्ष त्नतः' इति ॥ अष्टम्यामाश्वलायनेन मघावर्षसंज्ञं श्राद्ध संज्ञंश्राद्ध मुक्तम् । एतन माध्यावर्ष प्रोष्ठपद्या अपरपक्षे । इति । इदं सप्तम्यदिषु त्रिष्वहःसु कार्यामति नारायणवृत्तिः हरदत्तस्तु ·व्रतम् १३८ निर्णयसिन्धौ- [१०२ मघायुक्तवर्षासु भवं त्रयोदशीश्राद्धमिति व्याख्यौ ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये ब्राह्मे-'आपाढ्याः पञ्चमे पक्षे गया माध्याष्टमी स्मृता॥ त्रयोदशी गजच्छाया महालक्ष्मी गयातल्या तु पैतृके । आश्विनक्रष्णाष्टम्यां महालक्ष्मीव्रतम्। तत्र निर्णयामृते पुराणसमुच्चये-'श्रियोर्चनं भादपदेसिता- टमी पारश्य कन्यामगते च सूर्ये ।समापयेनत्र तिथौ च यावत्सूर्यस्तु पूर्वा- धंगतो युबत्या' इति ॥ तत्रैव-'कन्यागते. पारस्य कर्तव्यं न श्रियोर्चनम् ॥ हस्तप्रान्तदलस्थ तद्रत न समापयत् । पूजनीया गृहस्थानामष्टमा प्रावृषि श्रियः ॥ दोपैश्चतुर्भिःसंयुक्ता सर्वसंपत्करी तिथिः'-तथा-पुत्रसौभाग्यरा- ज्यायुर्नाशिनी साप्रकीर्तिता॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्याज्या कन्यागते रवौ।वि- शेषेण परित्याज्या नवमी दूषिता यदि'इति ॥दोषचतुष्टयं तत्रयोक्तम्। त्रिदिने चावमे चैव अष्टमीं नोपवासयेत् ॥पुत्रहा नवमी विद्धा स्वत्री हस्तोलगे रवी' इति॥ त्रिदिनावमदिनलक्षणं च रत्नमालायाम्-- यत्रैकः स्पृशति तिथि- दयावसानं वारश्चेदवमदिनं तदुक्तमार्यैः । यःम्पर्शाद्भवति तिथित्रयस्य चा- ह्रां त्रिद्युम्पृकथितमिदं द्वयं च नेष्टम'॥ एते च सर्व निषेधाः प्रथमारंजविषयाः मध्ये तु मति संभव ज्ञेयाः ।व्रतस्य पाडशाब्दमाध्यत्वेन मध्ये त्यागायोगात् । इयं चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । तत्रैव पूजायुक्तः ॥ परदिने चन्द्रोदयादूर्व त्रिमुहूर्तव्यापित्वे पैरव कार्या। अन्यथा पूर्वव ॥ 'पूर्वा वा परविद्धा वा ग्राह्या चन्द्रोदये सदा ॥ त्रिमुहूर्तापि सा पृज्या परतश्चोर्ध्वगामिनी' इति ॥ मदन- रत्ने निर्णयामृते च संग्रहोक्तेः । 'अर्धरात्रमतिक्रम्य वर्तते योत्तरा तिथिः॥ तदा तस्यां तिथी कार्य महालक्ष्मीव्रतं सदा' इति वचनाचेतिसंक्षेपः । इति महालक्ष्मीव्रतनिर्णयः । अथ नवम्यामन्वष्टकाश्राद्धम् । अन्वष्टका तत्र कात्यायनः-'अन्वष्टकासु नवभिः पिण्डैः श्राद्धमुदा श्राद्धम् हृतम् । पित्रादिमातमध्यं च ततो मातामहांतकम् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये ब्रह्माण्डे-पितॄणां प्रथमं दद्यान्मावृणां तदनन्तरम् । त- ·प०२] कन्यासंक्रान्तिनिर्णयः। १३९ तो मातामहानां च अन्वष्टक्ये क्रमः स्मृतः॥ श्राद्धहेमाद्रौ छागलेयः 'केवलास्तु क्षये कार्या वृद्धावादौ प्रकीर्तिताः ॥ अन्वष्टकासु मध्यस्था ना- न्त्याः कार्यास्तु मातरः ॥ दीपिकायां तु मातृश्राद्धमादौ कार्यमित्युक्तम्। 'मातृयजनं त्वन्वष्टकास्वादितः' इति । हेमादौ ब्राह्मेपि-'अन्वष्टकासु क्रमशो मातृपर्व तदिप्यते' इति । अत्र शाखाभेदेन व्यवस्थेति-पृथ्वी चन्द्रोदयः । जीवत्पितृकविषयमिति निर्णयदीपः । इदं च जीव पितृकेणापि कार्यम्। तदुक्तं निर्णयामृते मैत्रायणीयपरिशिष्टे-'आन्वष्ठ क्यं गयाप्राप्तौ मत्यां यच्च मृतेहनि । मातुः श्राद्धं सुतः कुर्याल्पितर्य, पि च जीवति ॥ यद्यपि जीवत्पितृकस्य पञ्चान्वष्टका अवश्यं कर्त- व्याः । तथाप्यशक्तस्येयमावश्यकी ॥ 'प्रौष्ठपद्यष्टका नूयः पितृलोके भवि- ष्यति' इति हेमाद्री पाद्मोक्तेः। 'सर्वासामेव मातृणां श्राद्धं कन्यागते रयौ । नवम्यांहि प्रदातव्यं ब्रह्मलब्धवरा यतः' इति सुतेनावश्यक- त्वोक्तेश्च । अत्र सर्वासामित्युक्तेः स्वमातरि जीवन्त्यामपि सपत्नमातृ यो दद्यात् । तन्मरणे सति तस्यै तात्यश्च दद्यादित्युक्तम् जीव- पितकनिर्णये गुरुतिः ॥ अत्र सवासां नामनिर्देशनको ब्राह्मणोर्ध्यः पि- ण्डश्च । नामैक्ये तु द्विवचनादिप्रयोग इत्युक्तं नारायणवृत्तौ । अन्वष्ट- काश्राद्धं तद्यागश्च गोभिलीयानां मध्यमायामेव न सर्वासु । · अन्वष्ट- क्यं मध्यमायामिति गोभिलगौतमौ' इति छन्दोगपरिशिष्टात् । अत्र भर्तृमरणोत्तरं पूर्वमृतमातृश्राद्धं न कार्यामति कंचिदाहुः पठन्ति च । 'श्राद्धं नवम्यां कुर्यात्तन्मृते भर्तरि लुप्यते' इति ॥ तदेतन्निर्मूलत्वान्मूर्खप्र- तारणमात्रम् । श्राद्धदीपकलिकायां ब्राह्मे-'पितृमातृकुलोत्पन्ना याः काश्चित्तु मृताः खियः ॥ श्राद्धार्हा मातरो ज्ञेयाः श्रादं तत्र प्रदीयते' इति ॥ अत्र देशाचाराव्यवस्था । इदं चानुपनीतेनापि कार्यम् । तदुक्त श्राद्धशूलपाणौ मात्स्ये-'अमावास्याष्टकारुष्णपक्षपञ्चदशीषु च' इत्य- भिधाय 'एतच्चानुपनीतोपि कुर्यात्सर्वेषु पर्वसु । श्राद्धं साधारणं नाम ·१४० निर्णयसिन्धौ- [प०२ सर्वकामफलप्रदम् । भार्याविरहितोप्येतत्पवासस्थोपि नित्यशः । शूद्रोप्यमन्त्रवत् कुर्यादनेन विधिना बुधः॥इति तेन सामेरेवेदमिति परास्त। अन्वष्टकातः पृथगेवेदं मातुः आदमित्यपि परास्तम् । लाघवेन मूलैक्या- दष्टकापदाविशेषाच । तेनान्यत्रान्वष्टकाश्राद्धस्यांगस्याप्यत्र प्रधानत्वं वच नात् । 'अवेष्टेरिवराजसूयांतर्गतायाः । एतयान्नाद्यकामं याजयेत्' इति फलार्थत्वम् । अत्रअष्टकाम्वष्टका पूर्वानुरोधात् । तथाग्निपुराणे-- अन्वष्टकासु वृद्धौ च गयायां च क्षयेहनि । अत्र मातुः पृथक् श्राद्धमन्यत्र पतिना सह' ॥ आपस्तम्बानां त्वष्टकासु च वृद्धौ चेद' इति भाष्यकारैः पाठादष्टकायां मातृकाश्राद्धम् । छन्दोगैस्त्वत्र भातृ मातामहश्राद्धे न कार्ये किं तु त्रिपुरुषमेव । 'न योषिभ्यः पृथग्दयादव- सानदिनाहते । कर्षसमन्वितं मुक्त्वा तथाचं श्राद्धषोडशम् । प्रत्या- ब्दिकं च शेषेषु पिंडाः स्युः षडिति स्थितिः' इति छन्दोगपरिशिष्टात् । अन्वष्टकासु तेषां कविधानादिति शूलपाणिः ॥ यनु-तमिस्रपक्षे नव- मी पुण्या भाद्रपदे हि या । चत्वारः पार्वणाः कार्याः पितृपक्षे मनी- पिभिः' इति ॥ तद्देशाचारतो व्यवस्थितं ज्ञेयम् । इदं जीवत्पितृकणा पि सपिण्डं कार्यम् । हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे-'अन्वष्टकासु च स्त्रीणां श्राद्धं कार्य तथैव च' इत्युपक्रम्य 'पिण्डनिर्वपणं कार्य तस्यामपि नृसत्तम' इति वचनं श्राद्धविधिना पिण्डदाने प्राप्ते पुनस्तत्कीर्तनं यस्य जीवत्- पितृकगर्भिणीपतित्वादिना पिंडदानं निषिद्धम् तस्य तत्प्राप्त्यर्थमिति श्रीतातचरणाः।अत्र सुवासिनीभोजनमुक्तं-मार्कडेयपुराणे-'मातुःश्राद्धे तु संप्राप्ते ब्राह्मणैःसहभोजनम् ।सुवासिन्यैप्रदातव्यमितिशातातपोऽब्रवीत्। भर्तुर १-भर्तुरिति । विवाहश्राद्धे सुवासिन्या अनावश्यकत्वार्थम् । एतदेव मातुरान्दिकादि- समस्तश्राद्धे सुबासिनीप्रापकम् ॥ सह दाहेनेति ॥ तच्च मह दग्धाया मातुरान्दिकादा- विवनवमीश्राद्रमपि प्रापयति ॥ इति टीका ।

·प०२] कन्यासंक्रान्तिनिर्णयः। १४१ - तु ये मृता नारी सह दाहेन वा मृता । तस्याः स्थाने नियुञ्जीत विप्रः सहसुवा सिनीं ॥ तत्रैव मदालसावाक्यम्-'स्त्रीश्राद्धे पुत्रदेयाः स्युरलंकाराश्च योषिते। मञ्जीरमेखलादामकर्णिकाकंकणादयः'इति॥अत्राशक्तावनुकल्पमाहाश्वला- यनः-'अनडुहो यवसमाहरेदमिना वा कक्षमुपोषेदेषामेष्टकेति न त्वेवानष्टकः स्यात्' इति । हेमाद्रौ पितामहः-'अमावास्याव्यतीपातपौर्णमास्यष्टकासु च । विद्वान् श्राद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते' । अकरणे च प्रायश्चित्त- मुक्तमृम्विधान-'एभिर्युभिर्जपेन्मंत्रं शतवारं तु तद्दिने ॥ आन्वष्टक्यं यदा शून्यं संपूर्ण याति सर्वथा'इति ॥ एतत्पक्षे द्वादश्यां विशेषः पृथिवीचन्द्रो- दये वायवीये-'संन्यासिनोप्याब्दिकादि पुत्रः कुर्याद्यथाविधि । महालये यच्छ्राद्धं द्वादश्यां पार्वणं तु तत्' इति ॥ अथ त्रयोदशीश्राद्धम् । तत्र चन्द्रिका-त्रयोदशी भाद्रपदी कृष्णा मुख्या पितृप्रिया ॥ मघात्रयोदशी तृप्यंति पितरस्तस्यां स्वयं पञ्चशतं समाः ॥ मघायुतायां तस्यां तु जलायैरपि तोपिताः ॥ तृप्यंति पितरस्तद्ववर्षाणामयुतायुतम् ॥ प्रयोगपारिजाते शंख:-प्रौष्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् ।प्राप्य श्राद्धं तु कर्तव्यं मधुना पायसेन च ॥ प्रजामिष्टां यशः स्वर्गमागेग्यं च धनं तथा। नृणां श्राद्धे सदा प्रीताः प्रयच्छंति पितामहाः' एतन्नित्यमपि पृथ्वी- चन्द्रोदये विष्णुधर्मे-प्रौष्ठपद्यामतीतायां तथा कृष्णत्रयोदशी'इत्युक्त्वा॥ 'एतांस्तु श्राद्धकालान्वै नित्यानाह प्रजातिः। श्राद्धमतेष्वकुर्वाणानरकं प्रति पद्यते' इत्युक्तः ॥ एतच्चाविभक्तैरपि पृथक्कार्य ॥ तथाच हेमाद्री-विक्षता वाविभक्ता वा कुर्युः श्राद्धं पृथक् सुताः । मघासु च ततोऽन्यत्र नाधिकारः पृथग्विना'इति॥ अपरा: वायवीये- हंसे हस्तस्थितेया तु मघायुक्तत्रयो- दशी तिथिर्वैवस्वती नाम सा छाया कुंजरस्य तु ॥ अत्र च । अपि नः स कुले भूयायो नो दद्यात्रयोदशी ।पायसं मधुसपियां प्राक्छाये कुंजरस्य च। इति ॥ विष्णुमनुवचने ॥ केवलत्रयोदशीश्रुतेर्मघागुन इति कल्पतरुः ॥ १ यवसमावणम् । २ कक्षं शुष्कतृणम् उपोषेत् दहेत् इति टीका ।

·१४२ निर्णयसिन्धौ- [प०२ शूलपाणिस्तु-केवलवाक्यानामर्थवादत्वाद्विधौचमघायोगश्रुतविधिलाघवात विशिष्टमेव निमित्तमित्याह ॥ वस्तुतस्तु-'मधुमासैश्च शाकैश्च पयसापाय. सेन च ॥ एष नो दास्यति श्राद्धं वर्षासु च मघासु च' इति ॥ वसिष्ठवचने केवलमघाश्रुतेर्विनिगमकानावादुभयं भिन्ननिमित्तं । पूर्वोक्तवचनाच योगा- धिक्ये फलाधिक्यं ॥अत एव याज्ञवल्क्यः तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च विशेषतः' इति ॥ त्रयोदशीश्राद्धं नित्यम्।अन्यत्काम्यं ।अत्र त्रयोदश्यां बहु- पुत्रा युवमारिणस्तु भवतीत्यापस्तंबोतर्युवमारित्वमपत्यदोषं सहिष्णोरपत्य मात्रार्थिनः स्मृत्यन्तरोक्नेतर्धनार्थिनो वाधिकार इति कल्पतरुः ॥ अपत्य निंदया तदर्थिनां नाधिकारात्। फलान्तरकामस्यैवाधिकार इति हलायुधः ॥ एततपिण्डरहितं कार्य। मघायुक्तत्रयोदश्यां पिण्डनिर्वपणं द्विजः॥ससंतानोनव कुर्यान्नित्यं ते कवयो विदुः इतिबृहत्पराशरोक्तः।इदं मलमासेपि कार्यम्। 'म- घात्रयोदशीश्राद्धं प्रत्युपस्थितिहेतुकं ॥अनन्यगतिकत्वेन कर्तव्यं स्यान्मलि- म्लुचे॥ इति काठकगृह्योक्तेः।यानि तु अंगिराः-त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे यः श्राद्धं कुरुते नरः॥पंचत्वं तस्य जानीयाज्जेष्ठपुत्रस्य निश्चितं' ॥ वामन- पुराणे-त्रयोदश्यां तु वै श्राद्धं न कुर्यात् पुत्रवान् गृही' इत्यादीनि वचनानि तानि पुत्रवद्विषयाणि वा महालयस्य भिन्नत्रयोदशीविषयाणिवाकाम्यश्राद्ध विषयाणि वा सपिण्डकादविषयाणि वेति केचित् ॥ हेमाद्रिप्रमुखास्त्वे कवर्गश्राद्धविषयाणि-'श्राद्धं नैवैकवर्गस्य त्रयोदश्यामुपक्रमेत् ॥ न तृप्ता- स्तत्र ये यस्य प्रजा हिंसंति तस्यते' इति कार्णाजिनिस्मृतेः ॥ यद्यपि 'पितरो यत्र पूज्यते तत्र मातामहा अपि'इति धौम्योक्तेर्न केवलपितृवर्गस्य प्राप्तिस्तथापि व्यामोहादिप्राप्तनिषेधोयमित्याहुः ॥ वयं तु पश्यामः । पुत्रवद्विषयाण्यवेति। असंतानस्तु यस्तस्य श्राद्धे प्रोक्ता त्रयोदशी।संतानयुक्तो यः कुर्यात्तस्य वंशक्षयो भवेत्' इति हेमाद्रौ नागरखण्डोक्तेः।पूर्वराक्य मप्यसंतानस्यैकवर्गनिषेधकमिति ॥ अत्र मघात्रयोदशीमहालययुगादि- श्राद्धानां तन्त्रण प्रयोगः ॥ नतु प्रसङ्गसिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः ।।

·प०२] कन्यासंक्रान्तिनिर्णयः। १४३ कृष्णचतुर्दशी अथ चतुर्दशी पृथ्वीचन्द्रोदये प्रचेताः-वृक्षारोहण- लोहायैर्विद्युज्जलविषामितिः। नखिदंष्ट्रिविपन्ना ये तेषां शस्ता चतुर्दशी' ॥ ब्राह्मे-'युवानः पितरो यस्य मृताःशस्त्रण वा हताःतन कार्य चतुर्दश्यां तेषां तृनिमभीप्सता' ॥ नागरखण्डे-'अपमृत्युविद्येषां शस्त्रमृत्युरथापि वा। श्राद्धं तेषां प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप' ॥ एतच्च प्रायोनाशकशस्वामिविषो- दर्कोद्वन्धनप्रपतनैश्चेच्छताम्' इति गौतमोक्तदुर्मरणोपलक्षणं एकयोगनि- देशात् । 'सर्वेषां तुल्यधर्माणामेकस्यापि यदुच्यते ॥ सर्वेषां तत्सम ज्ञेयमेकरूपाहि तेस्मृताः'इत्युशनसोक्तश्च॥तच्चकतक्रियाणामवेतिवक्ष्यामः। मरीचिः-विषशस्त्रश्चापदाहितिर्यग्ब्राह्मणघातिनां । चतुर्दश्यां क्रियाः कार्या अन्येषां तु विगर्हिताः' ॥ अत्र ब्राह्मणघाती तेन हतो, न तु ब्रह्महा।तस्य प- तितत्वादिति शूलपाणिः॥ अत्रोद्देश्यविशेषणस्याविवक्षितत्वात् । स्त्रीणाम- पि शस्त्रादिहतानामेकोद्दिष्टं कार्य, न पार्वणमिति श्रीदत्तोपाध्यायः॥ इदंवि- पादिहतानामेव न प्रसवादिमृतानां इति वाचस्पतिः यनु शाकटायनः- 'जलानियां विपन्नानां संन्यास वा गृहे पथि । श्राद्धं कुर्वीत तेषां वै वर्ज- यित्वा चतुर्दशीम् ' इति तत् प्रायश्चित्तार्थजलादिमतविषयमित्याकरे उक्तम् ॥ अतएव वैधत्वाद सहगमनेपि न कार्यमिति हेमाद्रिः॥एतच्च दै- वयुक्तमेकोद्दिष्टं कार्यमित्युक्तं प्रयोगपारिजाते-प्रेतपक्षे चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टं विधानतः । दैवयुक्तं तु तच्छ्राद्धं पितॄणामक्षयं भवेत्।तच्छ्रादं दैवहीनं चेत् पुत्रदारधनक्षयः। एकोद्दिष्टं दैवयुक्तामित्येवं मनुरब्रवीत् ॥भविष्येपि-सम- त्वमागतस्यापि पितुः शस्त्रहतस्य च।चतुर्दश्यां तु कर्तव्यमेकोद्दिष्टं महालये। चतुर्दश्यां तु यच्छ्राद्धं सपिण्डीकरणे कते। एकोद्दिष्टविधानेन तत्कार्य शस्त्र- घातिनः इति ॥ संवत्सरप्रदोपे हारीतः-- 'विश्वदेवांश्च तत्रापि पूजयित्वादि- तो मलान्।ये वै शस्त्रहतास्तेषां श्राद्धं कुर्यादतंद्रितः' ॥ अकोद्दिष्टवचनानां निर्मूलत्वम् । समूलत्वेपि पार्वणाशक्तपराणि । विष्ण्वादिवचनैः प्रकरणात कृष्णपक्षीयपार्वणावगतोरति शूलपाणिः तन्नावाक्येन प्रकरणस्य बाधाद।

·१४४ निर्णयसिन्धौ- [प०२ पित्रादीनां पार्वणं चात्रादीनामेकोद्दिष्टमिति गौडाचः॥ तन्न । पितुरित्य- नेन विरोधात्॥विशेषवाक्यवैयापत्तेश्च ।अत्र शस्त्रहतस्यैव चतुर्दश्यामिति नियमो, नतु चतुर्दश्यामेव शस्त्रहतस्येति । श्राद्धं शस्त्रहतस्यैव चतुर्दश्यां महा- लये ॥ इति कालादर्शात् । वार्षिकादीनामकरणापत्तेश्च । तेन महालये एव दिनांतर पार्वणं मातामहादितृप्त्यर्थं कार्यमेव । पितामहोप शस्त्रहतश्चे- देकोद्दिष्टद्वयं कार्य । तदुक्तं हेमाद्रौ स्मृत्यंतेरे-'एकस्मिन्दयोकोद्दिष्टम्' इति। त्रिशत्रहतेषु पार्वणमेव कार्य ॥ यत्तु देवस्वामिनोक्तं त्रिष्यपि शस्त्रहतेषु पृथगेकोदिष्टवयं कार्य । नतु पार्वणमाहत्य वचनाभावादिति।तदयुक्तं । पित्रा- दयस्त्रयो यस्य शस्वैर्यातास्त्वनुक्रमात ॥ स भूते पार्वणं कुर्यादाब्दिकानि पृथ- क्पृथक्' इति बृहत्पराशरोक्तेः । 'एकस्मिन्वा द्वयोर्वापि विद्युच्छरण वा हते ॥ एकोद्दिष्टं सुतः कुर्यात्रयाणां दर्शवद्भवेत्' इति स्मृत्यन्तराच्चेति पृथिवीचन्द्रोदये उक्तम् ॥ अपराकें हेमाद्री चैवीयस्तु अत्रैव शस्त्रादिना हतस्तस्य वार्षिकमेव पार्वणमेकोद्दिष्टं वा कार्य नतु श्राद्वयम् । प्रसङ्गसि- द्धरिति पृथिवीचन्द्रोदये ॥ अत्र श्राद्धाकरणेग्रिमापरपक्षे दिनान्तरे पार्वणे- नैव कार्यमिति तत्रैवोक्तम् ॥ यद्यपि 'शस्त्रविप्रहतानां च शृङ्गिदष्ट्रिसरीसृ- पैः। आत्मनस्त्यागिनां चैव श्राद्धमेषां न कारयेत्' इति छागलेयायैःश- खादिहतानां श्राद्धं निषिद्धं । तथापि प्रमादमृतःनां श्राद्धाहत्वात्कार्य।वृद्धा- दिभिन्नबुद्धिपूर्वमृतानां तु न कायं ॥ यत्तु 'चतुर्दश्यां तर्पणीया लुप्तपिंडोदक क्रियाः ॥ इति ब्राह्मे॥ तद्रोणमिति शूलपाणिः। लक्षणायां मानाभावात् 'पतितेनापि कर्तव्यं कर्तव्यं पतितस्य च' इति गयादिवद्विशेषविधिबलात् पतितानामपि कार्यमिति नव्यगौडाः।तत्त्वं तु समत्वमागतस्य इत्यादिवशा- वकृतक्रियाणां कार्य नान्येषामिति वयं प्रतीमः ॥यत्तु मनुः- पैतृयज्ञि यो होमो लौकिकानौ विधीयते । न दर्शन विना श्राद्धमाहितामविधीयते' इति ॥ अत्र पूर्वाई हेतुत्वेनोक्तं । तद्यथाश्रुतमेव मन्वते पृथ्वीचन्द्रोदया दयः।आहिताःपिण्डपितृयज्ञकल्पेन श्राद्धनिषेधार्थमिदं नतु साकल्यादेरपी: - ·- गजच्छाया प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १४५ त्यस्मद्गुरवः ॥ कृष्णपक्षश्राद्धमन्यदिनेषु प्राप्तव्याहितानेर्देर्श नियम्यत इति तु वयं । दर्शन पार्वणेन विना श्राद्धं न ॥ तेन क्वापि वार्षिकादावेकोदिष्टं नेति हरिहरः॥ इति चतुर्दशी। अमायां विशेषमाहापरार्के यमः- 'हंसे करस्थिते या तु अमावास्या करान्विता । सा ज्ञेया कुअर- च्छाया इति बौधायनोब्रवीत् ॥ वनस्पतिगते सोमे छाया या प्राङ्मुखी भवेत् । गजच्छाया तु सा प्रोक्ता तस्यांश्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥ भारते-'अजेन सर्वलोहेन वर्षासु नियतव्रतः।हस्तिच्छायासु विधिवत् कर्णव्यजनबीजितम्।' श्राद्धं दद्यादितिशेषः ॥आश्विनशुक्लप्रतिपदि दौहित्रस्य माता- दौहित्रप्रतिपत् महश्राद्धमुक्तम्।हेमाद्रौसंग्रहेच-जातमात्रोपिदौहित्रो विद्यमा नेपि मातुले । कुर्यान्मातामहश्राद्ध प्रतिपद्याश्विनेसिते'इति॥इयं संगवव्यापिनि ग्राह्येति निर्णयदीपे उक्तं । 'प्रतिपद्याश्विन शुक्ले दौहित्रस्त्वेकपार्वणम् ॥श्राद्धं मातामहं कुर्यात्मपिता संगवे सदा ॥ जातमात्रोपि दौहित्रो जीवत्यपि चमा- तुले ॥ प्रातःसंगवयोर्मध्ये आर्यस्य प्रतिपद्भवेत् इति वचनात् । अत्र समूलत्वं विमश्यं ॥ इदं च मलमासे न कार्य । 'स्पष्टमासविशेषाख्याविहितं वर्जये न्मले' इति निषेधात् ॥ इदं च जीवपितृकेणैव कार्यमिति शिष्टाः ॥ इदं च शिष्टाचारात्सपिंडकं कार्यमिति केचित् ॥ पिडरहितं तु युक्तं जीवपितृ- कस्य-'मुंडनं पिंडदानं च प्रेतकर्म च सर्वशः न जीवपितृकः कुर्याद्गुर्विणी- पतिरेवच'इतिदक्षणपिंडनिषेधातआन्वष्टक्यवद्विशेषवचनानावाचेति संक्षेपः। इतिश्रीकमलाकरभट्टकतेनिर्णयसिंधौमहालयनिर्णयः॥अथा- अथनवरात्रारंभः चिनशुक्लप्रतिपदि नवरात्रारम्भः ॥ तन्निर्णयः तत्र भार्गवार्च नदीपिकायां देवीपुराणे-सुमेधाउवाच 'शृणुराजन्प्रवक्ष्यामि चंडिका- पूजनक्रम॥आश्विनस्य सिते पक्षे प्रतिपत्सु शुभे दिने'इत्युपक्रम्योक्त। शुद्धति- थौ प्रकर्तव्यं प्रतिपच्चोर्ध्वमामिनि ॥ आधास्तु नाडिकास्त्यक्त्वा षोडशदाद- शापि वा॥ अपराहेचकर्तव्यं शुभसंततिकांक्षिभिः॥ इदं चापराहयोगिन्याः प्राशस्त्यं द्वितीयदिने प्रतिपदोभावे ज्ञेयम्।तथा तत्रैव देवीपुराणे डामरतंत्रे १० ·१४६ निर्णयसिन्धौ- [प०२ च देवीवचः- 'अमायुक्ता न कत्तव्या प्रांतपत् पूजन मम ॥ मुहूतमात्रा कत- व्या द्वितीयादिगुणान्विता॥आद्याः षोडशनाडीस्तु लब्ध्वा यः कुरुते नरः॥ कलशस्थापनं तत्र परिष्टं जायते ध्रुवं ॥ मार्कडेयदेवीपुराणयोः। पूर्ववि- द्धातुयाशुक्लाभवेत् प्रतिपदाश्विनी॥नवरात्रवतं तस्यां न कार्य शुभमिच्छता। देशभंगो भवेनत्र भिक्षं चोपजायते॥ नंदायां दर्शयुक्तायां यत्र स्यान्मम पू. जनम्' इति ॥ स्कांदेपि-प्रतिपद्याश्चिने मासि सा शुद्धा शुभदा भवेत् ॥ भाइपंचदशी कृष्णा तथा युक्तानसस्यते॥विरुद्धफलदा सा हि पुत्रदारभया- वहा' इति॥तथा॥ वर्जनीया प्रयत्नेन अमायुक्ता तु पार्थिव॥ द्वितीयादिगुणे युक्ता प्रतिपत्सर्वकामदा॥'तथा देवीपुराणे -'यो मां पूजयते नित्यं द्विती- यादिगुणान्विताम्॥ प्रतिपच्छारदी ज्ञात्वा सोश्नुते सुखमव्ययम् ॥ यदि कु- र्यादमायुक्तांप्रतिपतस्थापने मम॥तस्यशापायुतं दत्वाभस्मशेषं करोम्यहम् ।। आग्रहात्कुरुते यस्तु कलशस्थापनं मम॥ तस्य संपविनाशः स्याज्ज्येष्ठः पुत्रो विनश्यति ॥ अमायुक्ता न कर्तव्या प्रतिपच्चंडिकार्चने ॥ धनार्थिभिर्विशेषेण वंशहानिश्च जायते॥न दर्शकलया युक्ता प्रतिपञ्चंडिकार्चने ॥उदये द्विमुहूर्ता- पि ग्राह्यासोदयदायिनी' इति ॥देवीपुराणे-'याचाश्वयुजिमासस्याप्रतिपद्ध- द्रयान्विता॥शुक्ला ममार्चनं तस्यां शतयज्ञफलपदं॥'रुद्रयामले-'अमायुक्ता सदा चैव प्रतिपन्निंदिता मता ॥ तत्रचेतस्थापयेत्कुंभं दुर्भिक्षं जायते ध्रुवं॥ प्रतिपत्सद्वितीया तु कुंभारोपणकर्मणि'इति॥यद्यपि रुद्रयामलं डामरंचनि- मूलं तथाप्यविरोधात् प्रचाराच्च तद्वचनानि लिख्यतेोतिथितत्वे देवीपुरा- णेपि--प्रातरावाहयेदेवीं पातरेव प्रवेशयेत् ॥ प्रातःपातश्च संपूज्य प्रातरेव विसर्जयेत् ॥'तत्रैव-शरत्काले महापूजा क्रियतेया च वार्षिकी।सा कार्यो- दयगामिन्यां न तत्र तिथियुग्मता।'तथा-'कुहूकाठोपसंयुक्तां वर्जयेत्पतिप- तिथि ॥ राज्यनाशाय सा प्रोक्ता निंदिता चाश्वपूजने'इति ॥ एषु वचनेषु कलशस्थापनग्रहणात तदेव प्रथमदिने निषिध्यते नतूपवासादि तस्य प्रतिपद्य- प्यमावास्या' इति युग्मवाक्यात् । 'शुक्ला स्यात् प्रतिपत्तिथिः प्रथमतः इति ·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १४७ दीपिकोक्तेः। शुक्लपक्षे दर्शविद्धा'इति माधवोक्तेश्च । पूर्वदिने प्राप्तस्य बाधे मानाभावादिति केचित्॥वस्तुतस्तु पूक्तिवाक्येषु चण्डिकानपूजाग्रहणा दुपवासादेश्वाङ्गत्वात्प्रधानदेवीपूजादावपि परेति युक्तं ॥ कलशस्थापन ग्रहणं तूपलक्षणं। अत एव देवलः-'व्रतोपवासनियमे घटिकैकापि या भवेत सा तिथिस्तहिने पूम्या विपरीता तु पैतृके'इति ॥ अत्र घटिका मुहूर्त इति गोडाः॥यदा तुं पूर्वदिने संपूर्णा शुद्धा च भूत्वा परदिने वर्धते तदा संपूर्णत्वाद मायोगाभावाच्च पूर्वव॥ यानि च द्वितीयायोगनिषेधकानि वचनानि केचित् पठन्ति तान्यपि शुद्धाधिकानिषेधपराणिोपरदिने प्रतिपदोत्यन्तासत्त्वे तुदर्शयु तापि. पूर्वव ग्राह्या।तदाह लल्ल:-तिथिःशरीरं तिथिरेव कारणं तिथिः प्रमा णं तिथिरेव साधनम्' इति॥यानि तु 'अमायुक्ता प्रकर्तव्या'इत्यादीनी नृसिंह प्रसादे वचनानि॥तानि समूलत्वेसत्येतद्विषयाणिाअत्रेदं तत्वम्।पूर्वोक्तवा- क्यानां सर्वेषां हेमाद्यायलिखितत्वेन निर्मूलत्वानैश्चान्यनिर्णयस्यानुक्तेः सामान्यनिर्णयात्।पूर्ववत्प्राप्तावपि गौडनिवन्धेषु विशेषनिर्णयादौदयिकी 'ग्राह्या । तत्रापि घटिका' इत्यस्य द्विमुहूर्तस्तुतित्वोक्तेर्दिमुहूर्ता ग्राह्या । उदिते दैवतं भानौ' इत्यत्र द्विमुहूर्ता त्रिरह्नश्च इति औदयिक्या विमुहू- तत्वांनयमात् ।तन ‘उदये द्विमुहूर्तापि-'इत्याद्यनुसरापि मुहूतमात्रा कर्त- व्या'-इति द्विमुहूर्तस्तुतिः।अन्यथा द्विमुहूर्तविधिवैयर्थ्यात् । केचित्तु 'मु- हूर्तमात्रा'इति वचनात्ततो न्यूनत्वे परा नेत्याहुः ॥ गौडाअप्येवम् ॥ अत्र देवीपूजैव प्रधानम् । उपवासादि त्वङ्गम् । अष्टम्यां च नवम्यां च जग- न्मातरमम्बिकाम् । पूजयित्वाश्विने मासि विशोको जायते नरः, इति हेमा द्रौ भविष्ये तस्या एव फलसंबन्धात् ।, नवमीतिथिपर्यंतं वृद्धया पूजा- जपादिकम्' इति तत्रैव देवीपुराणात । शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिी इति मार्कण्डेयपुराणाचापूर्ववचनादष्टमी पूजैव प्रधानमन्यत्स- वमंगमिति गौडाः॥ एकाहपक्षोऽपि कालिकापुराणे-'यत्वेकस्यामथाष्ट_ ·१४८ निर्णयसिन्धौ- [प०२ म्यां नवम्यामथ साधकः। पूजयेद्वरदां देवी महाविनवविस्तरैः इति ॥ तत्त्वं तु-राजसूयेन्ययागैःसमप्रधानायाःसहिता अप्यवेष्टेः एतयानायकामं या- जयेदित्येकत्वान्मध्ये विधानाच्च यथा फलार्थो बहिःप्रयोगस्तथानवरात्रमध्य स्थाया अष्टम्या नवम्या वा फलार्थः पृथप्रयोगः ॥ रूपनारायणधृत- देवीपुराणे-'महानवम्यां पूजेयं सर्वकामप्रदायिका ॥ सर्वेषु वत्स वर्णषु तव भक्त्या प्रकीर्तिता । कृत्वामोति यशोराज्यपुत्रायुर्धनसंपदः ॥' सा च काम्या नित्या च । 'एवमन्यैरपि तथा देव्याः कार्य प्रपूजनं । विनृतिम- तुलां लब्धं चतुर्वर्गप्रदायिकाम् इति यो मोहादथवालस्याद्देवी दुर्गा महोत्सवे। न पूजयति दम्भावा द्वेषाद्वाप्यत्र भैरव । कुद्धा भगवती तस्य कामानिष्टान्नि हंति वै इति कालिकापुराणे फलनिन्दाश्रुतेः। वर्षे वर्ष विधातव्यं स्था- पनं च विसर्जनम् इतितिथितत्त्वे देवीपुराणाच्च । अत्रोपवासादिकमुक्तं हेमाद्रौ भविष्य। एवं च विध्यवासिन्यां नवरात्रोपवासतः । एकभक्तेन नतेन तथैवायाचितेन चापूजनीया जनैर्देवी स्थाने स्थाने पुरेपुरे ॥ गृहेगृहे शक्तिपरैमिग्राम वनेवने । स्नातैःप्रमुदितैहृष्टैाह्मणैःक्षत्रियैर्नृपः।वैश्यैः शूद्रे- भक्तियुक्तम्लेंच्छैरन्यश्च मानवैः'इति॥यनु रूपनारायणीये भविष्य-एवं नानाम्लेच्छगणैःपूज्यते सर्वदस्युभिः' इति ॥तनामसपूजापरं ।विना मन्त्रै- स्तामसी स्यात्किरातानां तु संमता इति तत्रैवोक्तेः॥ मदनरत्ने देवीपुरा णेपि'कन्यासंस्थे रवी शक्र शुक्लामाश्य नन्दिकाम्॥आयाची ह्यथ वैकाशी नताशी वाथवाबदः॥ अमौ शयीतं चामंत्र कुमारीोंजयेन्मुदा । वस्त्रालं- कारदानैश्च संतोप्याः प्रतिवासरम् । बलिं च प्रत्यहं दद्यादोर मांसमा पवत् । त्रिकालं पूजयेद्देवीं जपस्तोत्रपरायणः' इति॥नन्दिका प्रतिपत्तिथिः १ इदं तु चिन्त्यम एतयेति सर्वनाम्ना प्रकृतपरामर्शायुक्तोऽवेष्टेरेव बहिः प्रयोगान त्विह तथा परामर्शकं किंचिदस्ति अष्टमीनवम्योःपृथगग्रे पूजाविधानादेतद्वचनस्य तदेक- वाक्यता संभवति । शरत्काले महापूजा-' इति मार्कण्डेयं तु न नित्यत्वव्यनकम् । विप्साद्यभावात् इति टीका ।

·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १४९ इति मैथिलाः । षष्ठीति गौडाः । तच्च पूजनं रात्रौ कार्यम् । 'आश्विने मासि मेघान्ते महिषासुरमर्दिनीम् । निशासु पूजयेद्भक्त्या सोपवासादिकः कमात्' इति देवीपुराणात् ॥संग्रहेपि-आश्विने मासि मेघान्ते प्रतिपया तिथिर्भवेत् । तस्यां नक्तं प्रकुर्वीत रात्रौ देवीं च पूजयेत् । रात्रिरूपा यतो देवी दिवारूपो महेश्वरः। रात्रिव्रतमिदं देवि सर्पपापप्रणाशनम् । सर्वकामप्रदं नृणां सर्वशत्रुनिबर्हणम् । रात्रिवतमिदं तस्य रात्री कर्तव्यतेष्यते । नक्तव्रत- मिदं यस्मादन्यथा नरके गतिः' इत्यादि वचनाच रानिव्रतत्वमेवाभिप्रेत्य मा- धवेनोक्तम्--तस्य नक्तवतत्वादिति ॥ नतु रात्रिभोजनात् ॥ ननु ‘मासि चा- श्वयुजे शुक्ले नवरात्रे विशेषतः। संपूज्य नवदुर्गा च नक्तं कुर्यात्समाहितः । नवरात्राभिधं कर्म नक्तवतमिदं स्मृतम् । आरंजे नवरात्रस्य' इत्यादि स्का- न्दात् माधवोक्तेश्च नक्तमेव प्रधानमिति चेन ॥ 'नवरात्रोपवासतः' इत्यादे- रनुपपत्तेः । तेन पाक्षिकनक्तानुवादोयम् । (नित्यानित्यसंयोगविरोधात् । नह्यमिहात्रे दशमपक्षे प्राप्तस्य दध्ना जुहोतीत्यस्येद्रियकामहोमेनुवादो घटते। नित्यवदनुवादायोगादियुक्तंवार्तिके तथात्रापि तेनात्र तद्वदेव गुणात्फलमिति ज्ञेयं ॥) ननु गत्रेः कर्मकालत्वे तद्व्यापिनी पूर्वव प्रतिपत् प्रामुयात् ॥ मैवं न्यायतः प्राप्तावपि पूर्वोक्तवचनैर्बाधात् । यथा पूर्वयुः कर्म- कालव्यापिनीमपि त्यक्त्वा स्वल्पापि परेव रामनवमीति प्रागुतं । यथा वा निशीथे सतीमपि मूळ जन्माष्टमी त्यक्त्वा रोहिणीयुक्ता परवेति माधवे- नोक्तं तथात्रापि। वस्तुतस्तु रात्रेः कर्मकालत्ववचसां हेमाद्याचलिखनाद। समूलत्वं विमृश्यमेव । त्रिकालं पूजयेद-इत्यादिपूर्वविरोधाच्च माधवोक्तिस्तु पाक्षिकनक्तानुवाद इत्युक्तम् । तस्मात्सर्वपक्षेषु परेव प्रतिपदिति सिद्धम् । अत्र केचिन्नवरात्रशब्दो नवाहोरात्रपरः। वृद्धी समाप्तिरष्टम्यां हासेमापतिप- निशि।प्रारम्भो नवचण्ड्यास्तु नवरात्रमतोर्थवत्' इति देवीपुराणादित्याहुः तन्नाअतिन्हासवृद्धयो!नाधिकत्वापत्तेः। अत्र मूलाभावाच्च तेन तिथिवाच्ये- वायं । तदुक्तं-तिथिवृद्धौ तिथि हासे नवरात्रमपार्थकं । अष्टरात्रे न दोषोयं ·१५० निर्णयसिन्धौ- - [प०२ नवरात्रतिथिक्षये'इति ॥म च नवरात्रशब्दःक्वचिल्लक्षणया कर्मवाची ॥यथा- 'प्रारम्भो नवगत्रस्य' इत्यत्रेतिदिक् ।। प्रतिपदि च वैधृत्यादियोगनिषेधो भा- गवार्चनदीपिकायां देवीपुराणे--'त्वाष्ट्रवैधृतियुक्ता चेत् प्रतिपच्चण्डिकार्चने॥ तयोरन्ते विधातव्यं कलशारोपणं गुह'इति ॥चित्रावैधृतियुक्तापि द्वितीया- युक्ता चेत्सैव ग्राह्येत्युक्तं।।दुर्गोत्सवे-'भद्रान्विता चेत् प्रतिपत्त लायते विरु- योगैरपिसंगता सती। सेवापगहे विबुधैर्विधेया श्रीपुत्रराज्यादिविवृद्धिहेतुः' इति ॥ यदातु वैधत्यादिपरिहारेण प्रतिपन्न लायते तदोतं तत्रैव कात्याय- नेन-प्रतिपद्याश्विने मासि भवो वैधृतिचित्रयोः। आद्यपादौ परित्यज्य प्रा- रभेन्नवरात्रकम्'इति॥भविष्येपि-चित्रावैधृतिसंपूर्णा प्रतिपच्चेद्भवेन्नृपात्या- ज्या ह्यंशास्त्रयस्त्वाद्यास्तुरीयांशे तु पूजनम्' इति ॥ रुद्रयामलेपि-वैधतौ पुत्रनाशः स्याचित्रायां धननाशनं । तस्मान्न स्थापयेत् कुंअं चित्रायां वैधतौ तथा संपूर्णा प्रतिपदेव चित्रायुक्ता यदा भवेत् । वैधृत्या वापि युक्ता स्या- त्तदा मध्यंदिने रवी। अभिजिनु मुहूर्त यत्तत्र स्थापनमिप्यते' इति॥चित्रादि निषेधे मूलं चिंत्यम् । इदं कलशस्थापनं रात्रौनकार्य। 'नरात्रौ स्थापन कार्य न च कुंभाभिषेचनम्' इति मात्स्योक्तेः । 'भास्करोदयमारस्य यावत्तु दश नाडिकाः॥प्रातःकाल इति प्रोक्तः स्थापनारोपणादिषु' इति विष्णुधर्मोक्ते- श्च ॥ रुद्रयामले-'स्नानं माङ्गलिकं कृत्वा ततो देवीं प्रपूजयेत् ।शुभाभि- म॒त्तिकाभिश्च पूर्व कृत्वा तु वेदिकाम् । यवान्वै वापयेत्तत्र गोधूमैश्चापि सं- युतान्।तत्र संस्थापयेत्कुंभं विधिना मन्त्रपूर्वकम् । सौवर्ण राजतं वापि तानं मन्मयजं तु वा' इति ॥ अथ पूजाविधिः । स च जयन्तीमंत्रेण नवाक्षरेण कार्यः । तदुक्तं दुर्गाभक्तितरङ्गिण्यां देवीपुराणे-'कुर्याद्देव्यास्तु मन्त्रेण पूजां क्षीरघृतादिभिः' इत्युक्त्वा-'जयन्तीमङ्गलाकालीभद्रकाली कपालिनी॥ दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वधा स्वाहा नमोस्तुते । अनेनैव तु मन्त्रेण जपहोमौ तु कारयेत्'इति॥ॐदुर्गे दुर्ग रक्षिणी स्वाहा' इति नवाक्षरः । तत्र प्रतिपदि प्रातरण्यङ्गं कृत्वा । देशकालौ संकीर्त्यममेह जन्मनि दुर्गाप्रीतिद्वारा सर्वाप- ·प. २] आश्विनमासनिर्णयः। १५१ च्छान्तिपूर्वकदीर्घायुर्विपुलधनपुत्रपौत्रायनवच्छिन्नसंततिवृद्धिस्थिरलक्ष्मीकी तिलाशत्रपराजयसदीष्टसिद्धयर्थं शारदनवरात्रप्रतिपदि विहितकलश- स्थापनदुर्गापूजाकुमारीपूजादि करिष्ये इति संकल्प्य महीद्यौः'इति अमि स्पृष्ट्वा। ओषधयःसम्'इति यवान्निक्षिप्या आकलरोषु'इति कुम्न संस्थाप्य। 'इमं मे गङ्गे' इति जलेनापूर्य -'गन्धद्वाराम्' इति गन्धम्,-'या औषधीः'इति सर्वोषधीः-'काण्डात् काण्डात्'इति दूर्वाः' । 'अश्वत्थे व'इति पञ्च पल्लवान्, 'स्योना पृथिवि' इति सप्तमृदः,-'याःफलिनीः'इतिफलम् स हि रत्नानि' इति पञ्च रत्नानि, हिरण्यं क्षिप्त्वा ॥ 'युवा सुवासाः' इति वखणावेष्टय । 'पूर्णा दर्वि'-इति पूर्णपात्रं निधाय,-तत्र वरुणं संपृज्य, जीर्णायां नृतनायां वा प्र- तिमायां दुर्गामावाह्य पूजयेत् ॥ तद्यथा । पूर्वोक्तं मंत्रमुक्त्वा,-'आगच्छ वरदे देवि दैत्यदर्पनिषदनि । पूजां गृहाण सुमुखि नमस्ते शंकरप्रिये । सर्वतीर्थमयं वारि सर्व देवसमन्वितम् ।इमं घटं समागच्छ तिष्ठ देवगणैःसह । दुर्ग देवि समागच्छ सान्निध्यमिह कल्पय । बलि पूजां गृहाण त्वमष्टाभिः शक्तिभिः सह'इत्यावाह्य पूर्वोक्तमन्त्रण षोडशोपचारः पूजांयत्वा ।माषाक्त- बाल कृप्माण्डादिबलिं वा निवेदयेत् । ततः कुमार्गपूजा । तदुक्तं हेमाद्री स्कांदे-'एकैकां पूजयेत् कन्यामेकवृद्धया तथैवच ॥ द्विगुणं त्रिगुणं वापि प्रत्यकं नवकं तु वा' ॥ तथा-'नवनिर्लभते भूमिमैश्वर्य द्विगुणेन तु । एक या लभेत् क्षेममेककन श्रियं लभेत् ॥ एकवर्षा तु या कन्या पूजार्थे तां विवर्जयेत् । गन्धपुष्पफलादीनां प्रीतिस्तस्या न विद्यते' । तेन द्विवर्षामारण्य दशवर्षापर्यन्ता एव पूज्या नत्वन्याः। तासां च क्रमेण कुमारिका त्रिमूर्तिः कल्याणी रोहिणी काली चण्डिका शाम्भवी दुर्गा सुभद्रा इति नामभिः पूजा कार्या। आसां च प्रत्येकं पूजामंत्राः फलविशेषाश्च तत्रैव ज्ञेयाः ।सामान्यतस्तु 'मन्त्राक्षरमयीं लक्ष्मी मातृणां रूपधारिणीं । नवदुर्गात्मिका साक्षात् कन्या मावाहयाम्यहम् ॥ एवमत्यर्चनं कुर्यात् कुमारीणां प्रयत्नतः । कंचुकैश्चैव वस्त्रैश्च गन्धपुष्पाक्षतादिभिः। नानाविधैर्भक्ष्यसोज्य जयेत् पायसादिभिः।

·१५२ निर्णयसिन्धौ-- [प०२ तथा-'प्रन्धिस्फुटितशीणाङ्गी रक्तपूयवणाङिताम् ॥ जात्यन्धां केकरां काणी कुरूपां तनुगेमशाम् । संत्यजेद्रोगिणीं कन्यां दासीगर्भसमुद्भवाम् । तथा-'ब्राह्मणी सर्वकार्येषु जयार्थ नृपवंशजाम् । लाभार्थ वैश्यवंशोत्यां सुतार्थ शूद्रवंशजाम्।दारुणे चान्त्यजातानां पूजयेद्विधिना नरः'इति।अत्र बंद- पारायणमप्युक्तं रुद्रयामले ‘एवं चतुर्वेदविदो विप्रान् सर्वान् प्रसादयेत् । तेषां च वरणं कार्य वदपारायणाय वै' इति । तथा-एकोत्तराभिवृद्ध्या तु नवमी यावदेव हि ॥ चण्डीपाठं जपेच्चैव जापयेद्दा विधानतः॥तिथितत्त्वे वाराहोतन्त्रे-प्रणवं चादितो जप्त्वा स्तोत्रं वा संहितां पठेत् । अन्ते च प्र- णवं दद्यादित्युवाचादिपुरुषः। आधारे स्थापयित्वा तु पुस्तकं प्रजपेत्सुधीः । हस्तसंस्थापनादेव यस्माद विफलं भवेत् । स्वयं च लिखितं यच्च शुद्रेण लि- खितं भवेत् । अब्राह्मणेन लिखितं तच्चापि विफलं भवेत् । ऋपिच्छन्दादिकं न्यस्य पठेत् स्तोत्रविचक्षणः। स्तोत्रं न दृश्यते यत्र प्रणवं तत्र विन्यसेत् । सर्वत्र पाठ्ये विज्ञयस्त्वन्यथा विफलं भवेत्। एवं नवमीपर्यन्तं प्रत्यहं कुर्यात् अत्र विशेषो हेमाद्रौ देवीपुराणे-'यदाये दिवसे कुर्याच्चण्डिकापूजनादिकम् द्विगुणं तद्वितीयेह्नि त्रिगुणं तत्परेहनि ॥ नवमीतिथिपर्यतं वृद्धया पूजाज- पादिकम्' इति ॥ एतेन नवरात्र पूजैव प्रधानं । उपवासादित्वङ्गमिति गम्यते। तिथि हासे तु तिथिद्वयनिमित्तं पूजादि महालयश्राद्धवदेकदिने आवृत्त्या कार्य । वृद्धौ तद्वदेवावृत्तिः ॥ ततो नवरात्रोपवासादिसंकल्पं कुर्यात् । स्व- स्याशक्तावन्येन वा पूजादि कारयेत् । 'स्वयं वाप्यन्यतो वापि पूजयेत् पूजयीत वा' इति तरङ्गिण्यां देवीपुराणात् ॥ इदं च देवीपूजनं शुक्रास्ता- दावपि कार्य । तदुक्तं धर्मप्रदीपे-'नष्टे शुक्रे तथा जीवे सिंहस्थे च बृहस्पतौ। कार्या चैव स्वदेव्यर्चा प्रत्यब्दं कुलधर्मतः' इति ॥ मलमासे तु वचनाभावान्न भवात । अत्र साश्वस्याश्वपूजनमुक्तम् मदनरत्ने देवीपुराणे-'आश्वयुक् शुक्लप्रतिपत्स्वातीयोगे शुभे दिने । पूर्वमुच्चैःश्रवा नाम प्रथमं श्रियमावहत्-॥ तस्मात्साश्चैनरैस्तत्र पूज्योसौ श्रद्धया सह । पूजनीयाश्च तुरगा नवमी याव ·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १५३ देवहि । शान्तिः स्वस्त्ययनं कार्य तदा तेषां दिनेदिने ॥ धान्यं भल्लातकं कुष्ठं वचा सिद्धार्थकास्तथा ॥ पञ्चवर्णेन सूत्रेण ग्रन्थि तेषां तु बन्धयेत् । वायव्यैर्वारुणैः सौरैः शाक्तैर्मन्त्रैः सवैष्णवैः ॥ वैश्वदेवैस्तथागेयोमः कार्या दिनदिने' ॥ कल्पतरो त्वेतदयेन्यदपि ॥ 'ज्येष्ठे योगे पुरा तत्र गजाश्चाष्टौ महाबलाः। पृथिवीमवहन्पूर्व सशैलवनकाननाम् । कुमुदरावणी पद्मः पुष्प- दन्तोथ वामनः ॥ सुप्रतीकोञ्जनो नीलस्तस्मात्तांस्तत्र पूजयेत्। शाकाक्षा- अथप्रतिपदा त्समारस्य नवम्यन्तं च पूर्ववत्' ॥ अश्ववद्धोमादित्यर्थः ॥ दिविशेषः अथ प्रतिपदादिषु विशेषो दुर्गाभक्तितरंगिण्यां भविष्ये-- 'केशसंस्कारद्रव्याणि प्रदद्यावप्रतिपदिने॥पक्वतैलं द्वितीयायां केशसंयमहेतवे' पट्टादोरमिति गौडपादः ॥ ‘दर्पणं च तृतीयायां सिन्दूरालक्तकं तथा ।मधु- पकं चतुर्थ्यां तु तिलकं नेत्रमण्डनम् । पञ्चम्यामङ्गरागं च शक्यालंकरणानि च ॥ षष्ठयां बिल्वतरौ बोधं सायं संध्यासु कारयेत् ॥ सप्तम्यां प्रातरानीय गृहमध्ये प्रपूजयेत् ॥ उपोषणमथाष्टम्यामात्मशक्त्या च पूजनम्॥नवम्यामु- प्रचण्डायाः पूजां कुर्याद्वलिं तथा ॥संपूज्य प्रेषणं कुर्यादशम्यां सारवोत्सवैः। अनेन विधिना यस्तु देवीं पीणयते नरः॥स्कन्दवत् पालयेद्देवीं तं पुत्रधनकी- तिभिः ॥ कृत्यतत्वार्णवे लङ्ग-कन्यायां कृष्णपक्षे तु पूजयित्वाई- अपि वा । नवम्यां बोधयेद्देवी महाविभवविस्तरैः । शुक्लपक्षे च तुध्यां तु देवीकेशविमोक्षणम्।प्रातरेव तु पञ्चम्यां स्नापयेत्सुशुभे लैः। षष्ठयां साय प्रकुवात बिल्ववृक्षांधवासनम्।सप्तम्याँ पत्रिकापूजा अष्टम्यां चाप्युपो- षणम् ॥ पूजा च जागरश्चैव नवम्यां विधिवद्वलिः । विसर्जनं दशम्यां तु क्रीडाकौतुकमंगलैः' अत्र नवम्यां बोधनासामर्षे षष्ठयां बोधनमिति स्मार्ताः। फलमार्थिनः समुच्चयइत्यन्ये । नवम्यां मन्त्रः कालिकापुराणे --इषे मा- स्यसिते पक्षे नवम्यामाईने दिवा । श्रीवृक्षे बोधयामि त्वां यावत् पूजां क- रोम्यहं । अत्र स्त्रीवते विशेषः परिभाषायां ज्ञेयः॥अथाशौचे विशेषोनि- र्णयामृते विश्वरूपनिबन्धे-आश्विनेशुक्लपक्षेतुप्रारब्धे नवरात्रके।शावाशौ- ॥

·१५४ निर्णयसिन्धौ- [प०२ चे समुत्पन्ने क्रिया कार्या कथं बुधैः। सूतके वर्तमाने च तत्रोत्पन्ने सदा बुधैः। देवीपूजा प्रकर्तव्या पशुयज्ञविधानतः। सूतके पूजनं प्रोक्तं दानं चैव विशेष तः । देवीमुद्दिश्य कर्तव्यं तत्र दोषोनविद्यते'इति ॥ कालादर्श विष्णुरह स्येऽपि पूर्वमंकल्पितं यच्च व्रतं मुनियतव्रतैः।तत्कर्तव्यं नरैःशुद्धं दानार्चनवि- वर्जितम् इति गौडनिबन्धेतिथितत्वेप्युक्तम्॥आश्विनकृष्णनवम्यादिशुक्रम- तिपदादि, पठ्यादि,सप्तम्यादि,चैकं कमीअतश्च मध्ये आशौचपातेपि न दो- पः 'संकल्पो व्रतसत्रयोः' इति विष्णूतेरिति आरब्धं स्वयमेव कार्यम् अनारब्धं त्वन्येन कारयेदिति दिवोदासः ॥ रजस्वला त्वन्येन कारयेत् सू- तकादिवद्विशेषवचनाभावात् ॥स्त्रीणां च नवरात्रे ताम्बूलादिचर्वणं भवति॥ तदुक्तं व्रतहेमाद्रो गारुडे 'गन्धालंकारताम्बूलपुष्पमालानुलेपनम् । उपवासे न दुष्यन्ति दन्तधावनमञ्जनम्' इति॥ एतत्सनर्तृकोपवासविषयम् ॥ अन्य- उपाङ्गल- श्चात्र विशेषः परिभाषायामुक्तः । आश्विनशुक्लपंचम्या- मुपाङ्गललिताव्रतं महाराष्ट्रेषु प्रसिद्धम् ॥ तत्र यद्यपि कथा- यां कालविशेषो नोक्तस्तथापि 'रात्रौ जागरणं कुर्याद्रीतवादित्रनिःस्वनैः'इति रात्री जागरोक्तेःशक्तिपूजायारात्रीपाशस्त्याच्चरात्रिव्यापिनी ग्राह्येतिकेचित् ॥वस्तुतस्तु वचनं विनारात्रिपूजायां मानाभावात् जागरस्य चाङ्गत्वायुग्मवा- क्यात् 'भुक्त्वाजागरणे नक्ते चन्द्राद्यय॑वते तथा । तारावतेषु सर्वेषु रा- त्रियोगो विशिष्यते' इति कालहेमाद्रौ वचनाच्च पूर्वविद्धा ग्राह्या ॥ रात्रि- शब्दः पूर्वविद्धावचन इति हेमाद्रिः। अस्य च भुक्त्वा जागरणरूपत्वादिति साधु प्रतीमः॥ भुक्त्वा जागरणं यत्रत्येकं पदं तस्मिन् व्रते इत्यर्थः॥अन्यथा भुक्त्वेत्यसङ्गतेः दिवोदासीयेप्येवं ॥ आश्विनशुक्लपक्षेमूलनक्षत्रे वाहनम्- सरस्वतीस्थापनम् ।यथोक्तं निर्णयामृते देवीपुराणे 'मूलेषु स्थापनं देव्याः पूर्वाषाढासु पूजनम् ॥उत्तरासु बलिं दद्याच्छ्रवणेन विसर्जयेत् इति ॥रुद्रयामलेपि-मूलऋक्षे सुराधीश पूजनीया सरस्वती । पूजयेद प्रत्यहं देव यावद्वैष्णवमक्षकम्।नाध्यापयेन च लिखेन्नाधीयीत कदाचनापुस्त लिताव्रतम सरस्वत्या- ·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १५५ के स्थापिते देव विद्याकामो द्विजोत्तमः' ॥ संग्रहे-'आश्विनस्य सिते पक्षे मेधाकामःसरस्वतीम् । मलेनाबाहयेद्देवीं श्रवणेन विसर्जयेत्' मूलस्याद्यपा- दे आवाहनमिति शिष्टाः ॥ श्रवणाद्यपादे च विसर्जयेत्'आदिक्षागो नि- शायां तु श्रवणस्य यदा भवेत्।संप्रेषणंतदा देव्या दशम्यां च महोत्सवः' इति चिन्तामणौब्रह्माण्डपुराणात्॥अथ षष्टी।गौडनिबन्धेदेवीपुराणे ज्येष्ठा- षष्टी नक्षत्रयुक्तायां षष्ठयां बिल्वाभिमंत्रणम्।सप्तम्यांमूलयुक्तायां पत्रिकायाः प्रवेशनम् । पूर्वाषाढायुताष्टम्यां पूजाहोमायुपोषणम्। उत्तरेण नवम्यांतु बलिभिः पूजयेच्छिवाम् । श्रवणेन दशम्यां तु प्रणिपत्य विसर्जयेत् ' का- लिकापुराणे-'बोधयेद्विल्वशाखायां षष्ठयां देवीं फलेषु च। सप्तम्यां बिल्वशाखां तामाहृत्य प्रतिपूजयेत् ।पुनःपूजां तथाष्टम्यांविशेषेण समाचरे- त् । जागरं च स्वयं कुर्यादलिदानं महानिशि । प्रतूतबलिदानं तु नवम्यां विधिवच्चरेत् ।विसर्जनं दशम्यां तु कुर्यादै सारवोत्सवैः॥धूलिकर्दमनिक्षेपैःकी- डाकौतुकमङ्गलैः' ॥अत्र सर्वत्र तिथिनक्षत्रयोगादरो मुख्यः कल्पः । तदभा- वे तु तिथिरेव ग्राह्या । तिथिःशरीरं देवस्य तिथौनक्षत्रमाश्रितमातस्मानिर्थि प्रशंसन्ति नक्षत्रंन तिथिं विना'इति विद्यापतिलिखितवचनात्। तिथिनक्षत्र- योोंगे द्वयोरेवानुपालनम्।योमाभावेतिथि_ह्यादेव्याःपूजनकर्मणि'इतितत्रैव देवलोक्तेश्च॥अत्र च पत्रीप्रवेशात्पूर्वद्युःसायंकाले षष्ठ्यभावेतत्पूर्वदिनधिवा सनं कार्यममायंकालेत्यन्तासत्वेत्वधिवासनलोपः षष्ठयां मायंप्रकुर्वीतबिल्व- वक्षेधिवासनम्'इति पूर्ववचनादिति कल्पतरुःसायंश्रुतिःफलातिशयमात्रा नतु कर्मलोप इत्याचार्यचूडामाणः ॥ अत्र क्रमः बिल्वसमीपं गत्वा देवी बिल्वं च संपूज्य प्रार्थयेत् ॥ तत्र मन्त्र रावणस्य वधार्थाय रामस्यानुग्रहाय च । अकाले ब्रह्मणा बोधो देव्यास्त्वयि कतः पुरा । अहमत्याश्रितः षष्ठयां सायाह्ने बोधयाम्यतः॥ श्रीशैलशिखरे जातः श्रीफलः श्रीनिकेतनः । नेत- व्योसि समागच्छ पूज्यो दुर्गास्वरूपतः इति ॥ एवं देविमधिवास्य परदिने नि मन्त्रितबिल्वशाखापत्रीप्रवेशपूजां कुर्यात् ॥ तदुक्तं हेमाद्री लैंगे 'मूलाभावे ·१५६ निर्णयसिन्धौ- [१०२ तु सप्तम्यां केवलायां प्रवेशयेत् । युग्माभ्यां नवबिल्वस्य फलान्यां शाखिका तथा। तथैव प्रतिमां देव्याःलात्वान्युक्ष्य प्रवेशयेत् ॥अत्र चोपवासपूजा- दावौदयिकी सप्तमी ग्राह्या ।नतु युग्मवाक्यात् पूर्वा 'युगाया वर्षवृद्धिश्च सप्तमीपार्वतीप्रिया॥रहदयमीक्षन्ते न तत्र तिथियुग्मता' इति कृत्यतत्त्वा- र्णवोदाहृतवचनात् ॥ 'भगवत्याः प्रवेशादि विसर्गाताश्च याः क्रियाः।तिथा- बुदयगामिन्यां सर्वास्ताःकारयेदुधः। इति तिथितत्त्वेनंदकेश्वरपुराणाञ्च ॥ दुर्गाभक्तितराङ्गिण्यामप्येवम् ॥ तत्रापि घटिकाबो न्यूनत्वे परा न कार्या। 'व्रतोपवासनियमे घटिकैकापि या भवेत्' इति देवलोक्तरितिगौडाः॥दा- क्षिणात्यास्तु पूर्ववचनमदृष्टा युग्मवाक्यात पूर्ण कुर्वन्ति ॥ पत्रिकापूजा च पूर्वाह्न एव कार्या नतु मूलानुरोधान्मध्याह्नादाविति कृत्यतत्वार्णवे उक्तं पत्रिकास्तु-'रम्भा कबी हरिद्रा च जयन्ती बिल्वदाडिमौ । अशोको मानवृ क्षश्च धान्यादि नव पत्रिकाः इति तत्रैवोक्ताः ॥अस्यामेव सप्तम्यांदेवी त्रिरात्र मुक्तं हेमाद्रो ॥ प्रतिपदादिनवतिथिषु उपवासकरणासामर्थ्य सप्तम्यादिदिन- त्रये वा कुर्यात् ॥ तदाह धौम्यः। आश्विने मासि शुक्ले तु कर्तव्यं नवरात्रक- म् । प्रतिपदादि कमेणैव यावच्च नवमी भवेत् । त्रिरात्रं वापि कर्तव्यं सप्त म्यादि यथाक्रमम् । अत एव हेमादौ देवीपुराणे मङ्गलव्रते। आश्विनेवाथ वा माघे चैत्रे वा श्रावणेपि वा। कृष्णाष्टम्यादि कर्तव्यं व्रतं शुक्लावधि हरेः। यावत् शुक्लाष्टमी शक उपोष्या तु विधानतः । दानं होमो जपः पूजा कन्या भोज्यास्तथान्वहं । महाभैरवरूपेण अस्थिमालाधराश्च ये । पूजनीया विशेषेण वस्त्रैर्यामपुरादिषु' ॥ इति मासचतुष्टयेधिधाय ॥ अन्यत्रापि-'अथवा नवरात्रं च सप्तमं च त्रिकं दिवा । एकात्तेन नक्तेनायाचितोपोषितैः क्रमात्' इति ॥ 'पूजयेताश्विने शक्र याव- च्छुक्लाष्टमी भवेत् । सर्वकार्याणि सिद्धयन्ति शक्तो नास्त्यत्र संशयः' इत्युक्तं दिवेत्येकरात्रमुक्तं । देवीपुराणे-'नवरात्रवते शक्तस्त्रिरात्रं चैकरात्रकांवतं चरति यो भक्तस्तस्मै दास्यामि वाञ्छितम्'इति ॥ तत्रापि सप्तम्याः पूजने ·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १५७ पूर्वोक्तो निर्णयः । अत्र तिथियौगपये तन्त्रेणोपवासः ॥ तिथिद्वयनिमित्तं पूजादिकं तु भेदेन ॥ अत्र विशेषो निर्णयामृते भविष्ये-'सप्तम्यां नवगेहानि दारुजानि नवानि च । एवं पा वित्तभावेन कारयेत्सुसमाहितः। दुर्गागृहं प्रकर्तव्यं चतुरस्रं सुशोभनं । तन्मध्ये वेदिकां कुर्याच्चतुर्हस्तां समां शुभां ॥ तस्यां सिंहासनं क्षौमं कम्बलाजिनसंयुतम् ॥ तत्र दुर्गा प्रतिष्ठाप्य सर्वलक्ष- णसंयुताम् ॥ भुजैश्चतुर्की रुचिरैर्दशभिर्वा विभूषिताम् ॥ तप्तहाटकवर्णाभां त्रिनेत्रां शशिशेखरां ॥ अनेककुसुमाकीर्णा कपर्दैन सुशोभिताम् ॥ नितम्बबि म्बसन्नद्धकिंकिणीकाणनादिनीम् ॥शूलचक्रदण्डशक्तिवज्रचापासिधारिणीं। घण्टाक्षमालाकरकपानपात्रलसत्कराम् । तदने छिन्नशिरसं माहिषं रुधिरा- प्लुतम् ॥ निःसृतार्थतनुं कण्ठनाले चर्मासिधारिणम् । देवीधृतकरग्रीवं शूले- नोरमिताडितम् ॥ नागपाशेन विक्षिप्तं हर्यक्षेणापि विद्रुतम् । वमद्रुधिरवकेण धुन्वतोवं सटात्रुपा ॥ सर्वतो मातृचक्रेण सेव्यमानां सुरैस्तथा' इति । 'तत्र देवी प्रकर्तव्या हैमी वा राजती तथा ॥ मृदाी लक्षणोपेता खड्ने शूले च पूजयेत् ॥ वाी दारुमयी देवी॥ मूर्तिस्थापने विशेषो दुर्गभक्तितरङ्गिण्यां देवोपुराणे ॥ याम्यास्या शुभदा दुर्गा पूर्वास्या जयवर्धिनी। पश्चिमाभिमुखी नित्यं न स्थाप्यासौम्यदिङ्मुखी' ॥प्रतिमानावे विशेषस्तत्रैव-हेमराजतमृद्धा- तुशैलचित्राप्तिापि वा। खड्ने शृलेर्चिता देवी सर्वकामफलप्रदा ॥ यद्यद्यस्या- युधं प्रोक्तं तस्मिंस्तां प्रति पूजयेत् । देवी भक्त्यार्चिता पुंमां राज्यायुः- सुतसौख्यदा' ॥ कृत्यतत्त्वार्णवे कालिकापुराणे-लिङ्गस्थां पूजयेद्देवीं मण्डलस्थां तथैव च । पुस्तकस्थां महादेवीं पावके प्रतिमासु च ॥ चित्रे च त्रिशिखे खड्ने जलस्थां वापि पूजयेत् बिल्बपत्रैर्यजेद्देवीं तथा जातीप्रमूनकैः ॥ नानापिष्टकनवेद्यधपदमिनोहरैः। भगलिङ्गाभिधानश्च अगलिङ्गप्रगीतकैः।। भगलिङ्गक्रियाभिश्च प्राणयेद्धरचंडि काम् ॥ परैर्नाक्षिप्यते यस्तु यः परान्नाक्षिपत्यपि ॥ तस्य क्रुद्धा भगवती शापं दद्यात्सुदारुणम्' । चित्रमृन्मयादौ स्नानाद्यसंभवे तत्रैवोक्तम् 'अ- ·१५८ निर्णयसिन्धा- [प.२ न्तिक स्थापिते खड्ने स्नापयेदर्पणेथ वा' इति ॥ अथ सप्तमी- सप्तमीपूजा पूजाविधिः 'प्रतिपयुक्तविधिना फलसंकीर्तनाम्ते नवपत्रि- कामृन्मयदुर्गापूजाबलिदानानि करिष्ये इति संकल्प्य पूर्वनिमन्त्रितबिल्वस मीपंगत्वा संपूज्य । 'आगच्छ सर्वकल्याणि' इति पूर्वोक्तमन्त्रं पठित्वा 'बि- ल्ववृक्ष महाभाग सदा त्वं शङ्करप्रिय । गृहीत्वा तव शाखां च देवीपूजा करोम्यहम्।शाखाच्छेदोद्भवं दुःखं नच कार्य त्वया प्रभो।गृहीत्वा तव शाखां च पूज्या दुर्गति च स्मृतिः॥उत्तिष्ठ पत्रिके देवी सर्वकल्याणहेतवे।पूजां गृहाण सकलामस्माकं वरदा भव । मेरुमन्दरकैलासहिमवच्छिखरे गिरौ । जातः श्रीफलवृक्ष त्वमम्बिकायाः सदा प्रियः ॥ इति संप्रार्थ॥ ॐ हुंछिंधिफटफ ट्' । ॐ फस्वाहा' इति छित्वा संपूज्य ऊँचामुण्डे चलचल' इतिवाद्यघोषेण देवीं तां च गृहं प्रवेश्य ॥ 'आरोपितासि दुर्ग त्वं मृन्मय्यां श्रीफलंपि च । स्थिरा नितान्तं भूत्वा च गृहे त्वं कामदा भव' इति स्थिरीकत्य रम्भादिपत्रि- काः पंचगव्येन च पंचामोन च स्नापयित्वा वस्त्रेणावेष्टय स्थापयेत् । इतः पूर्ववत्संकल्पं कृत्वाऽशतानादाय देवीमावाहयेत् ॥ तत्र मन्त्रः । 'आवाह- याम्यहं देवि मन्मयां श्रीफले तथा । कैलासशिखरादेवि विध्यादेहिमपर्व- तात् ॥ आगत्य बिल्वशाखायां चण्डिके कुरु सन्निधिं । स्थापितासि मया दुर्ग पूजये त्वां प्रसीद मे । आयुरारोग्यमैश्वयं देहि देवि नमोस्तु ते । दुर्गे दुर्गस्वरूपासि सुरतेजोमयेचिंते । सदानन्दकरे देवी प्रसीद मम सिद्धये । एढेहि भगवत्यम्ब शत्रुक्षयजयप्रदेशभक्तितः पूजयामि त्वां दुर्गे देवि सुरार्चिते पल्लवैश्च फलोपेतैः पुष्पैश्च सुमनोहरैः॥पल्लवे संस्थिते देवि पूजये त्वांप्रसीद मे। दुर्गे देवि इहागच्छ सांनिध्यामिह कल्पय॥ यज्ञभागान् गृहाण त्वं योगिनीको- टिभिः सह' इति ततो मूलमन्त्रेण पाद्यादिगन्धान्तोपचारैः ॥ 'अमृतोद्भवं च श्रीवृक्ष शंकरस्य सदाप्रियम्॥ बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुरेश्वरि' इति बिल्वपत्रम्, 'ब्रह्मविष्णुशिवादीनां द्रोणपुष्पं सदाप्रियम् । तत्ते दुर्गे प्र यच्छामि सर्वकामार्थसिद्धये' इति द्रोणपुष्पं निवेद्य । धूपादिदक्षिणान्तां ·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १५९ पूजां मूलेन कृत्वा प्रार्थयेव । ॐ महिषन्नि महामाये चामुण्डे मुण्डमालि- नि । आयुरारोग्यमैश्वर्यं देहि देवि नमोस्तु ते । कुंकुमेन समालब्धे चन्दनेन विलेपिते । बिल्वपत्रकतापीडे दुर्गेहं शरणं गतः। रूपं देहि यशो देहि भगं भवति देहि मे । पुत्रान्दहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे।सर्वमंगलमा- ङ्गल्ये' इति च संप्रार्थ्य पत्रिकाः पूजयेत् ॥ कदल्यांब्रह्माणीं । दाडिमे रक्त- दन्तिकाम् । धान्ये लक्ष्मीम् । हरिद्रायां दुर्गाम् । माने चामुण्डाम् । कवौ कालिकाम् । बिल्वे शिवाम् । अशोके शोकरहिताम् । जयन्त्यां कार्तिकीं चावाह्य संपूज्य दुर्गायै बलिं दद्यात् ॥ अत्र शस्त्रादिपूजा वक्ष्यते ॥ततःस्तु- ति वदेत् । तदुक्तं शिवरहस्ये 'दुर्गा शिवां शांतिकरी ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रियांम् । सर्वलोकप्रणेत्रीं च प्रणमामि सदाशिवाम् । मङ्गलांशाजनां शुद्धां निष्कलां परमां कलाम् । विश्वेश्वरी विश्वमातां चण्डिकां प्रणमाम्यहम् ॥ सर्वदेवमयीं देवीं सर्वरोगभयापहाम् । ब्रह्मेशविष्णुनमितां प्रणमामि सदा उमाम् । विन्ध्यस्थां विन्ध्यनिलयां दिव्यस्थाननिवासिनीम् । योगिनी योगमातां च चण्डिकां प्रणमाम्यहम् । ईशानमातरं देवीमीश्वरीमीश्वरप्रि- पाम् । प्रणतोस्मि सदा दुगां संसारार्णवतारिणीम् ॥ य इदं पठते स्तोत्रं शृणुयाद्वापि यो नरः। स मुक्तः सर्वपापैस्तु मोदते दुर्गया सह' ॥ अथ महा- ष्टमी। सा च परयुता। 'शुक्लपक्षेष्टमी चैत्रशुक्लपक्षे चतुर्दशी।पूर्वविद्धा न कर्तव्या कर्तव्या परसंयुता' इति ब्रह्मवैवर्तात्॥मदनरत्नेस्मृतिसंग्रहे महाष्टमीव्रतम् 'शरन्महाष्टमीपूजा नवमीसंयुता मदा।सप्तमीसंयुता नित्यं शोक संतापकारिणी। जम्भेन सप्तमीयुक्ता पूजिता तु महाष्टमी । इन्द्रेण निहतो जम्नस्तस्माद्दानपुंगवः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सप्तमीमिश्रिताऽष्टमी। वर्जनीया प्रयत्नेन मनुजैःशुभकांक्षिभिः ॥ सप्तमी शल्यसंयुक्तां मोहादज्ञानतोपि वा । महाष्टमी प्रकुर्वाणः नरकं प्रतिपद्यते । सप्तमी कलया यत्र परतश्चाष्ट- मी भवेत्। तेन शल्यमिदं प्रोक्तं पुत्रपौत्रक्षयप्रदम्' ॥ तथा-पुत्रान्हन्ति प शून्हन्ति हन्ति राष्ट्रं सराजकम् ।हन्ति जातानजातांश्च सप्तमीमहिताष्टमी' ॥

·१६० निर्णयसिन्धौ- [५०२ तेन नाव त्रिमुहूर्तवेधः।तदा घटिकामात्राप्यौदयिकी ग्राह्या।'व्रतोपवासनियमे घटिकैकापि या भवेत्' इति देवलोक्तेः।गौडा अप्येवमाहुः।अतएवोक्तं भोज राजेन 'नच सप्तमी शल्यसमोपहता'इति ॥ इयं भौमेतिप्रशस्ता।'अष्टम्यामुदि तेसूर्य दिनान्ते नवमी भवेत्।कुजवारो भवेत्तत्र पूजनीया प्रयत्नतः इति मद- नरत्ने वचनात् ॥ सप्तमी शल्यसंविधा वर्जनीया सदाष्टमी ॥ स्तोकापि- सा महापुण्या यस्यांसूर्योदयो भवेत्'इति मदनरत्ने स्मृतिसमुच्चयवचना- त्॥'अष्टमी नवमीयुक्ता नवमी चाष्टमीयुता'इति पाद्मवचनाच्च ॥ इयमेव मूल युक्ता चेन्महानवमीसंज्ञा ॥ आश्वयुक्शुक्लपक्षे याष्टमी मूलेन संयुता। सा महा नवमी प्रोक्ता त्रैलोक्येपि सुदुर्लभा'इति हेमाद्रौ स्कांदात्। महानवमी मूलयुक्तापि सप्तमीयुता चेत्त्याज्यवेत्युक्तं निर्णयामृते दुर्गोत्सवे ॥ 'मलेनापि हि संयुक्ता सदा त्याज्याऽष्टमी बुधैः'। लेशमात्रेण सप्तम्या अपि स्याद्यदि दूषिता'इति ॥ महाष्टमी पूर्वद्युः पूर्वा- हव्यापित्वे पूर्वान्यथा परैवेति निर्णयदीपमतम् । एतच्च तृच्छत्वादु- पेक्ष्यम् ॥ रूपनारायणधृते देवीपुराणे-'सप्तमीवेधसंयुक्ता यैः कृता तु महाष्टमी।पुत्रदारधनहींना त्रमन्तीह पिशाचवत्'यत्तु सप्तम्यामुदिते सूर्ये परतो याष्टमी भवेत् । तत्र दुर्गोत्सवं कुर्यान्न कुर्यादपरहीन' इति ॥ विश्वरूपनि बन्धवचनं तदाश्विनकृष्णाष्टमीविषयम् । 'कन्यायां कृष्णपक्ष तु पूजयि- त्वाष्टमीदिने । नवम्यां बोधयद्देवी गीतवादित्रनिःस्वनैः' इति देवीपुराणे। तत्रापि पूजाक्तैरिति हेमाद्रौ निर्णयामृते चोक्तम् ॥ यानितु-'भद्रायां भद्र काल्याश्च मध्ये स्यादर्चनक्रिया । तस्माद्वै सप्तमीविद्धा कार्या दुर्गाष्टमी बुधैः'इति-यच्च मोहचूलोत्तरे ब्राह्मे च-'आश्विनस्य सिताष्टम्यामर्धरात्रे तु पार्वती । भद्रकाली समुत्पन्ना पूर्वाषाढासमायुता' इति तथा ॥ 'तत्राष्टम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी । प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनी कोटिभिः सह' इति ॥ यच्च मदनरत्ने-'महाष्टम्याश्विने मासि शुक्ला कल्याणकारिणी ॥ सप्तम्यापि युता कार्या मूलेनतु विशेषतः' इति ।तानि परदिनेऽष्टम्यभावविषया- णीति मदनरत्ने उक्तम् ॥ यत्तु तत्रैव परदिनेष्टमीसत्त्वेपि पूर्वविद्धाविधायक ·१६१ प०२] आश्विनमासनिर्णयः। वचनम्। 'यदाष्टमी तु संप्राप्य ह्यस्तं याति दिवाकरः।तत्र दुर्गोत्सवं कुर्वान्न कुर्यादपरहनि। दुर्भिक्षं तत्र जानीयान्नवम्यांयत्रपूज्यते इति तत् परदिन दश- म्यां नवम्यानावविषयम् । 'यदा सूर्योदये न स्यान्नवमी चापरेहनि।तदाष्टमी- प्रकुर्वीत सप्तम्या सहितां नृप' इति तत्रव स्मृतिसंग्रहोक्तः॥ उत्तरास्तिथयो यत्र क्षयं यांति नराधिप ।पूर्वाष्टमीतदा कुर्यादन्यथा त्वशुभं भवेत्'इति दुर्गो त्सवातश्चति मदनरत्ने॥ वस्तुतस्तु इदं वचनद्वयं अष्टमीनवम्योः सूर्योदय- द्वयमंबन्धपरम्॥ 'अत एव नवमी च'इति चकारादष्टमीच ॥तिथय इति बहु- वचनादष्टनी नवमी दशम्युक्ता॥ अन्यथा पूर्वोक्तविरोधादिति दिक् ॥ यतु । 'अहं भा च भद्राहं नावयारंतरं कचित् । सर्वसिद्धि प्रदास्यामि मनाया- मर्चितात्यहम् इति देवीपुराणे तदिष्टिकरणमध्ये पूजाविधानार्थमा विष्टिं त्य: क्त्वा महाष्टम्यां मम पृजांकरोति यः। तस्यपूजाफलं न स्पाचेगाहमयमानिता, इति तत्रांकरिति निर्णयामृते ॥ तथा कालिकापुराणे 'सप्तम्यां पत्रि- कापूजा अपम्यां चाप्युपोपणम् । पृना च जागरश्चब गवन्यां विधिववालिः'इति ॥ अष्टम्युपवासश्च पुत्रवता न कार्यः। उपवास महाष्टम्यां पुत्रवान्न समाचरेत् ॥ यथातथा वा पूतात्मा व्रती दवीं प्रपूजयेत्' इति तत्रैवोक्तः ॥ रूपनारायणीये ब्राह्मे 'अतोथं पूजनीया सा तस्मिलहनि मानवैः। उपोषितर्वस्वधूपमाल्यरत्नानुलेपनैः । पशुभिः पानकैथै रात्री जाग- रणेन च । दुर्गागृहे च शस्त्राणि पूजितन्यानि संडितः । वाद्यनांडानि चिह्नानि कवचान्यायुधानि च, ॥अत्र विशेपा हेमाद्री निर्णयामृते भविष्ये । आश्वयुक्शुक्लपक्षस्य अष्टमी मूलसंयुता।मामहानवमी नाम त्रैलोक्षेपि मुदु- लभा । कन्यागते मवितरि शुकृपक्षेटमीयुता ॥ मूलनक्षत्रसंयुक्ता सा महानव मी स्मृता॥ नवम्यां पूजिता देवी ददात्यभिमतं फलम् ॥सा पुण्या सा पवित्रा च सा धन्या सुखदायिनी । तस्यां सदा पूजनीया चामुंडा मुंडमालिनी, ॥ सदेत्युक्तनित्यतापि । तस्यां ये झुपयुज्यंते प्राणिनो महिपादयः । सर्व ते स्वति यान्ति नतां पापं न विद्यते । यावन्न चालयेद्रात्रं पशुस्तावन्न ह- ११ ·१६२ निर्णयसिन्धौ- [१०२ न्यते । न तथा बलिदानेन पुष्पधूपविलेपनैः ॥ यथा संतुप्यते मेषैर्महिषैर्वि- न्ध्यवासिनी ॥ एवं च विन्ध्यवासिन्यां नवरात्रोपवासतः । एकभुक्तेन नक्ते- न म्वशक्त्या याचितेन च । पूजनीया जनर्देवी स्थानेस्थाने पुरेपुरे । गृहेगृहे भक्तिपरामग्रामे बनेवने ।नातैः प्रमुदित इष्टाह्मणैः क्षत्रिय नृपः । वैश्यः शूद्र- भक्तियुतम्लेंच्छैरन्यैश्च मानवैः । स्त्रीभिश्च कुरुशार्दूल तद्विधानमिदं शृणु । जयाभिलाषी नृपतिः प्रतिपत्प्रकृति क्रमात् ॥लोहानिसारिकं कर्म कारये- यावदष्टमी' इति लोहाभिमारिककर्मविधानं तत्रैवोक्तम् । 'प्रागुदभवणे देशे पताकाभिरलंकृतम् । मण्डपं कारयद्दिव्यं नवसप्तकरं परम् ॥ षोडशह- स्तमित्त्यर्थः ॥ 'आग्नेय्यां कारयेत् कुण्डं हस्तमात्र सुशाजनम् । मेखलात्रय- संयुक्तं योन्याश्वत्थदलाया।राजचिह्नानि सर्वाणि शस्त्राप्यखाणि यानि च॥ आनीय मण्डप तानि सर्वाण्यत्राधिवासयेत् । ततस्तु ब्राह्मणः स्नातःशुक्लाम्ब- रधरः शुचिः । ॐ कारपूर्व कर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गैर्जुहुयाद्धृतम् ॥ शस्त्रास्त्रमन्त्रै- होतव्यं पायसं घृतसंयुतम् । हुतशेषं तुरंगाणां गजानमुपहारयेत् ॥ लौ- हाभिसारिकं कर्म तनैव ऋषिभिः स्मृतम् । घृतपल्ययनानश्वान् गजांश्च समलंकतान् । भ्रामयन्नगरे नित्यं बन्दिघोषपुरःसरम् । प्रत्यहं नृपतिः स्नात्वा संपूज्य पितृदेवताः ॥ पूजयेद्राजचिह्नानि फलमाल्यविलेपनः । यस्याभिसरणाद्राज्ञोविजयःसमुदाहृतः । पूजामन्त्राप्रवक्ष्यामिपुराणोक्ता- नहं तव । यैः पूजिताः प्रयच्छन्ति कीर्तिमायुर्यशो बलम् ॥ मन्त्राविष्णुधर्मोत्तरोक्ताः॥छत्रस्य। यथाम्बुदश्छादयति शिवायेमां वसुन्ध- राम्॥ तथाच्छादयराजा विजयारोग्यवृद्धये ॥चामरस्य। शशाङ्ककरसंकाश क्षीरडिण्डीरपाण्डुर।प्रोत्सारयाशु दुरितंचामरामरदुर्लभ, ॥अश्वानांवृद्ध्यर्थं रेवं तपूजनमहं करिष्ये । 'सूर्यपुत्र महाबाहो छायाहृदयनंदनाशांतिं कुरु तुरंगाणां रेवन्ताय नमोनमः ॥ अनेन मन्त्रेण पूजा ॥ अथाश्वस्य। गन्धर्वकुलजात- स्त्वं मा भूयाः कुलदूषकः । ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च ॥ प्रभावाच्च हुताशस्य वर्धय त्वं तुरंगमान् । तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां अथ ·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १६३ तपमा तथा । रुद्रस्य ब्रह्मचर्यण पवनस्य बलेन च । स्मर त्वं राजपुत्रं त्वं कौस्तुभं च मणिं स्मर । यां गतिं ब्रह्महा गच्छन्मातृहा पितृहा तथा । भृणहानृतवादी च क्षत्रियश्च पगङ्मुखः । सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्यावत्पश्य- न्ति दुष्कृतम् ॥वजाश्च तां गति क्षिप्रं तच्च पापं सवेत्तव॥ निष्कृतो यदि गच्छे था युद्धाध्वनि तुरंगम । रिपृन्विजित्य समरे मह जात्रा सुखी जय' इति ॥ अथ ध्वजस्य 'शकतोमहावीर्य श्यामवर्णावाम्यहम्।पत्रिराज नमस्तेस्तु तथा नारायणध्वज । काश्यपेयारुणश्चात गारे विष्णवाहन । अप्रमेय दुरा वर्ष रण देवारिसूदन । गरुत्मान्मारुतगतिस्त्वयि संनिहिता यतः । सारव- न्यायुधान्यत्र रक्ष त्वं च रिपृन्दह' ॥ अथ पताकायाः । 'हुतनुग्वस- वो रुद्रा बायः सामा महर्षयः ॥ नागकिन्नरगन्धर्ववक्षततगणयहाः । प्रम- थास्तु सहादित्यै तशो मातृभिः सह । शक्रः सेनापतिः स्कन्दोवरुणश्याश्रि- तास्त्वयि । प्रदहन्तु रिपृन् सर्वान गजा विजयमृच्छत् । यानि प्रयुक्तान्य- रिनिरायुधानि समंततः । पतंत्रपरि शतॄणां हतानि तव तेजसा । हिरण्य कशिपोयुद्ध युद्धे देवासुरे तथा ॥ कालनेमिवध यद्यत्रिपुरघातने । शोभि- तासि तथवाद्य शोभयास्मांश्च संस्मर । नीलानवतानिमान दृष्ट्वा नश्यत्वाशु पाग्यः ॥ व्याधिनिविविधरिः शवश्च गुपि निर्जिताः । पृतना रेवती नाम्ना कालरात्रिश्च या स्मृता । दहत्वाशु रिपन सर्वान्पताक त्वं मयार्चिता'। अथ मजस्य । 'कुमुदैरावणौ पन्नः पुष्पदं नाथ वामनः। सुप्रतीकोंजनो नील एतेष्टी देवयानयः तेषांपुत्राश्चपौत्राश्चबनान्यष्टौममाश्रिताः॥मंदो भद्रो मृगश्चैव गजः संकीर्णएव च ॥ वनवन प्रसुभास्ते वृथानि सुमहानिच । पान्तु त्वांव- सबो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः। भर्तारं रक्ष नागेंद्र स्वामिवत् प्रतिपाल्यता म् । अवामूहि जयं युद्धे गमने स्वस्ति नो ब्रज ॥ श्रीरंते सोमादलं विष्णो- स्तेजः सूर्याजवोनिलात् ॥ स्थैर्य मेरोजयं रुद्रायशो देवात् पुरंदरात् ॥ युद्धे रक्षतु नागास्त्वां दिशश्च सह दैवतैः । अश्विनी मह गन्धर्वैः पान्तु त्वां सर्वतः सदा' इति ॥ अथ खङ्गमन्त्रः। असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरा- सदः । श्रीगों विजयश्चैव धर्मधारस्तथैव च ॥ एतानि तव नामानि स्व- ·१६४ निर्णयसिन्धौ- [प०२ यमुक्तानि वधसा । नक्षत्र कात्तका त तु गुरुर्देवो महश्वरः । गाहण्यश्च शरीरं ते दैवतं च जनार्दनः । पिता पितामहो देवस्त्वं मां पालय सर्वदा । नीलजीमृतसंकाशस्तीक्ष्णदंष्ट्रः कृशोदरः । भावशुद्धोमर्पणश्च अतितेजास्तथै- व च । इयं यन धृता क्षोणी हतश्च महिषासुरः । तीक्ष्णधाराय शुद्धाय तस्मै खड्गाय ते नमः' ॥ अथ छुरिकायाः 'सर्वायुधानां प्रथमं निर्मि- तासि पिनाकिना।शूलायुधाद्विनिप्कृप्य कृत्वा मुष्टिग्रहं शुभ। चंडिकाया:- दत्तानि सर्वदुष्टनिवर्हिणी । तयाविस्तारिता चासि देवानां प्रतिपादिता । सर्वसत्वाङ्गमतासि सर्वाजनिवर्हिणी । छुरिके रक्ष मां नित्यं शान्ति य- च्छ नमोस्तुते' ॥ अथ कट्टारकपूजा ॥ रक्षागानि गजानक्ष रक्ष वाजिध- नानि च ॥ मम दहं सदा रक्ष कट्टारक नमोस्तु ते' ॥ कट्टारको मध्यदे- शे कटारीति प्रसिद्धा ॥ अथ धनुःपूजा 'सर्वायुधमहामात्र सर्वदेवारिसू- दन । चाप मां समरे रक्ष साकं शरवरिह ॥ धृतं कृष्णेन रक्षार्थ संहाग- य हरेण च । प्रयीमूर्तिगतं देवं धनुरखं नमाम्यहम् ॥ अथ कुंतपूजा । 'प्रास पातय शव॑स्त्वमनया नाकमायया । गृहाण जीवितं तेषां मम सैन्यंच रक्षताम्' ॥ अथ चर्मपूजा शर्मप्रदस्त्वं समरे चर्म सैन्य यशोद्यमे ॥ र- क्ष मां रक्षणीयाहं तापनय नमोस्तुते' ॥ अथ कनकदण्ड मन्त्रः ॥ प्रोत्सार णाय दुष्टानां साधुसंरक्षणाय च । ब्रह्मणा निर्मितश्चासि व्यवहारप्रसिद्धये । यशो देहि सुखं देहि जयदो अव भूपतः । ताडयस्व रिपून्सर्वान्हमदंड न- मोस्तुते' ॥अथ दुंदुभिमन्त्रः दुदुजे त्वं सपत्नानां घोरो हृदयकम्पनः । - व भूमिपसैन्यानां तथा विजयवर्धनः ॥ यथा जीमूतघोषेण प्रहृष्यंति च बहिणः । तथास्तु तव शब्दने हर्षास्माकं मुदावहः ॥ यथा जी मृतशब्देन स्त्रीणां त्रासजिजायतो।तथात्रतव शब्देन त्रस्यन्त्वस्मद्विषो रणे अथ शंखमंत्रः । 'पुण्यस्त्वं शंख पुण्यानां मंगलानां च मङ्गलम् । विष्णुना विधतो नित्यमतः शांतिपदो जव' ॥ अथ सिंहासनमंत्रः। विजयो जयदो जे- ता रिपुघाती शुभंकरः । दुःखहा धर्मदः शांतः सर्वारिष्टविनाशनः ॥ एते ·१०२] आश्विनमासनिणयः। १६५ त्रै संनिधौ यस्मात्तव सिंहा महाबलाः तेन सिंहासनेतित्वं देवैमंत्रश्च गीयसे ॥ त्रयि स्थितः शिवः शांतस्त्वयि शकः सुरेश्वरः । नमस्ते सर्वतोभद्र भदो भव नृपतेः ॥ त्रैलोक्यजयसर्वस्व सिंहासन नमोस्तुते । तथैव कर्म- चिह्नानि स्वानि पूज्यानि शिल्पिभिः ॥ लोहाभिसारिकं कर्म कृत्वैवं मंत्र- पूर्वकम् । नियमं कृत्वा तथाष्टम्यां पूर्वाले स्लानमाचरेत् ॥ कुंकुमचंदनच- म्पकचतुरामैःशैलपिष्टैश्च । चर्चितगात्री देवी कुसुमैरायर्चयेद्बहुभिः । कुमुदैः सपद्मपुष्पैः सधूपदीपः सनैवेद्यैः । मांसैर्वल्युपहारैर्मङ्गलशब्दैः समुच्छलितैः। विहितच्छत्रैर्यानैः स्यन्दनसितशस्त्रधारिजनलोकः।तुष्टैः पश्वस्त्रादि च निवेद्यते सर्वमेव भगवत्यै । दुर्गा सा पूजनीया च तदिनेद्रोणपुष्पकैः । ततः खङ्गं नम- स्कृत्य शत्रूणां वधसिद्धये । इच्छंत विजयं राज्यं सुभिक्षं चात्मने नृपः । पुनःपुनः प्रणम्यायां संस्मरन हृदये शिवाम् । सर्य कत्येति कौरव्य अष्टम्यां जागरं निशि । नटनर्तकगीतैश्च कारयेच्च महोत्सवम् । एवं हृष्टैनिशां नीत्वा प्रजाते अरुणोदये। घातयेन्महिपान्मेपानग्रतोनतकंधरान् । शतमधशतं वापि तदर्घ वा यथेच्छया । सुरासवतैः कुम्भेस्तर्पयतपरमेश्वरीम् ॥ कापा- लिकेन्यस्तदेयं दासीदासजने तथा । ततोपराहममये नवम्यां वै रथे स्थिता- म् ॥ भवानी मामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा सशब्दवान् । काश्चिञ्चोपोषितो वीरो विधुतोन्येन खगवान् ॥ जूतेभ्यस्तु बलिं दद्यान्वंत्रणानेन माभिषम् । सरक्तं सजलं चान्नं गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम् ।त्रींस्त्रीन्यागन्समूहेन दिग्विदिक्षु किरद्वलि- म्' ॥ मंत्रश्च-'बलिं गृह्णन्त्विमं देवा आदित्या वसवमथा। मरुतश्चाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः । अमुरा यातुधानाश्च पिशाचोरगराक्षसाः । डा- किन्यो यक्षवेतालायोगिन्यःपूतनाःशिवाः॥जृम्भका-सिद्धगन्धर्वा नागाविद्या धरा नगाः॥ दिक्पाला लोकपालाश्च ये च विनविनायकाः॥ जगतां शांति- कर्तारो ब्रह्मायाश्च महर्षयः। मा विघ्नं मा च मे पापं मा संतु परिपंथिनः ॥ सौम्या अवंतु तृप्ताश्च भूतप्रेताः सुखावहाः' इति । इति महाष्टमी ॥ महान- वमी तु पूर्वयुता ग्राह्या । पूर्वोक्तवचनात् । 'नवमी दुर्गावते श्रावणी' इति ·- १६६ निर्णयसिन्धौ- [१०२ महानवमी दीपिकोक्तेः । श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी । पूर्व- विद्धा प्रकर्तव्या शिवरात्रिर्बलेर्दिनम्' इति हेमाद्री पायोक्तेश्च । भविप्येपि 'आश्वयुक्शुक्लपक्षे तु अष्टमी मूलसंयुता । सा महान- वमी नाम त्रैलोक्यपि सुदुर्लमा' इति ॥ मूलमुपलक्षणम् । 'दूर्गापूजा तु नव- मी मूलायृक्षत्रयांन्विता । महती कीर्तिता तस्यां दुर्गा महिषमर्दिनी' इतिमदनरत्ने लैङ्गात् ।अत्र पूजयेदित्यय शेषः। यानि तु सा कार्योदयगा- मिन्यां तिथावृदयगामिन्याम्' इत्यादिप्रामुक्तानि । तानि नवमीभिन्नतिथि- पगणि । नवम्यां विशेषांक्तः । बंधश्च मुहूर्तत्रयणव ज्ञेयः । यद्यपि हेमाद्रि- मते मुहूर्तद्वयात्मापि वधोस्ति । तथापि सूर्योदय एव सः ॥ सायं तु त्रि- मुहूर्त एव । तदुक्तं दीपिकायां 'त्रिमुहूर्तगा तु सकला सायं' इति ॥ माधोपि । 'सायं तृत्तरया तद्वत् न्यूनया नतु विद्धयते' इति ॥ तेन त्रि- मुहूर्तयोगे पूर्वा नवमी । पूर्वोक्तवचनात् । न कुर्यान्नवमी तात दशम्यां तु कदाचन' इति स्कान्दे परानिषेधाच्च ॥ त्रिमुहूर्तयोगाभावे तु निषिद्धापि परैव कार्यति निष्कर्षः ॥ यत्तु ' नवम्यां च जपं होमं समाप्य श्रवणेपि वा' इति संग्रहोक्तेः ॥ व्रतं च जागरश्चैव नवम्यां विधिवलिः' इति दे- वीपुराणाच्च ॥ नवम्यां होमबल्यादि विहितं तत्र 'आश्वयुक्शुक्लनवमी मुहूर्त वा कलायदि । सा तिथिः सकला ज्ञेया लक्ष्मीविद्याजयार्थिभिः' इति सौरपुराणात् । भूर्योदय परं रिक्ता पूर्णा स्यादपरा यदि । बलिदानं प्रकर्त व्यं तत्र देशे शुभावहम् ॥ बलिदाने कृतेऽष्टम्यां पुत्राङ्गो भवेन्नृप' इति मदनरत्ने देवीपुराणाञ्च ॥ बल्यादौ परा कार्या ॥ उपवासादौ तु पूर्वे ति मदनरत्ने उक्तम् प्रतापमार्तण्डेप्येवम् । यनु 'अष्टम्यां बलिदानेन पुत्रना शो भवेद्धवम्' इलि कालिकापुराणे।तत्संधिपूजापरम्। 'अष्टमीनवमीसंधौ तृतीया खलु कथ्यते' इति तत्रैव तदुक्तेः॥कामरूपनिवन्धे। अष्टम्याःशेष दण्डश्च नवम्याः पूर्व एव च। तत्र या क्रियते पूजा विज्ञेया सा महाफला' । अष्टमीमात्रे भवत्येव । 'आश्विने पूजयित्वा तु अर्धरात्रेष्टमीषु च । घातयंति पशून् भक्त्या ते भवन्ति महाबलाः॥तथा 'कन्यासंस्थे रवावीशे शुक्लाष्ट- , ·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १६७ म्यां प्रपूजयेत् । सोपवासो निशार्द्ध तु महाविश्वविस्तरैः' ॥ तथा । 'पशु- घातश्च कर्तव्यो गवयाजवधस्तथा' इति । रूपनारायणीये देवीपुरा- णात् ॥ तत्रैव भविष्ये । 'तस्मादियं महापुण्या नवमी पापनाशिनी । उपोष्या सुप्रयत्नेन सततं सर्वपार्थिवः' ॥ निर्णयदीपे तु । महानवमी पर- दिनपराहव्यापित्वे परा ॥ अन्यथा पूर्वा 'आवर्तनात् पूर्वकाले नवमी स्या- त् परहनि ॥ दुर्गार्चा तत्र पूर्वेयुः पूर्वाह्न त्वष्टमी यदि' इति धौम्यवचनादि- त्युक्तम्॥ अस्य धातुशारदानवमीविषयत्वं समूलत्वं च विमृश्यम् ॥यानि तु 'नन्दायां ज्वलते वह्निः पूर्णायां पशुधातनम् । भद्रायां गोकुलक्रीडा तत्र राज्यं विनश्यति' इति ॥ ' नवम्यामपराहे तु बलिदानं प्रशस्यते । दशमी वर्जयेत्तत्र नात्र कार्या विचारणा' इति ॥ 'नन्दायां दर्शने रक्षा बलिदानं दशासु च॥अद्रायांगोकुलक्रीडा देशनाशाय जायत'॥इति ब्रह्मवैवर्तनारदा- दिवचनानि शुद्धाधिकनिषेधपराणि, इति मदनररत्ने तथा कालिकापुरा- णे । 'नवम्यां बलिदानं तु कर्त्तव्यं वै यथाविधि । जपं होमं च विधिवत् कुर्यात्तत्र वितये' ॥ केचित्तु 'पूर्वाषाढायुताष्टम्यां पूजाहोमायुपोषणम्' इति पूक्तिदेवीपुराणादष्टम्यां होममाहुः ॥ अन्ये तु द्विविधवाक्यवशादष्ट- म्यामाराय नवम्यां समापयन्ति ॥ समुच्चयस्तु युक्तः ॥रुद्रया मले तु विकल उक्तः ॥ तत्तु निर्मूलं ॥ दुर्गाभक्तितरङ्गिण्यादिगौड- ग्रन्थेष्वपि नवम्यां हाम उक्तः ॥ होमे च विशेष उक्ता डामरतन्त्रे ॥ 'पायन सर्पिता युक्तं लैःशुलैर्विमिश्रितम् । होमयोदधिवदत्तया दशांशेन नृपोत्तम । रुद्राध्याये यथा होमं मन्त्रणकन साधयेत् । तथा स्तोत्रजपे हो मं श्लोकैनकेन साधयेत् ॥ यद्वा सप्तशतीजप्यहोममन्त्री नवाक्षरः' । ऐं हीं क्लीं चामुंडायै विच्चे इति नवाक्षरः' इति केचित् ॥ पूजोक्तो ग्राह्य इति तु युक्तम् ॥ रुद्रयामलेपि ॥ 'प्रधानद्रव्यमुद्दिष्टं पायसान्नं तिलास्तथा।किंशु- कैः सर्पपेःपूगेर्लाजदूर्वाकुरैरपि ॥ यवैर्वा श्रीफलैर्दिव्यैर्नानाविधफलैस्तथा ।र- क्तचन्दनखण्डैश्च गुग्गुलैश्च मनोहरैः । प्रतिश्लोकं च जुहुयात्सर्वव्याणि च ·, १६८ निर्णयसिन्धौ- [प०२ क्रमावानवाक्षरेण वा हुत्वा नमो देव्या इंतीति च'इतिारहस्ये तुप्रतिश्लोकं च जुहुयात् पायसं तिलसर्पिषा'इत्युक्तमादुर्गाभक्तितरङ्गिण्यां तु तिलै - यन्तीमन्त्रेण च होम उक्तः ॥ 'पुरश्चरणकार्ये तु बिल्वपत्रयुतैस्तिलेः' इति कालिकापुराणाद्विल्वपत्रैश्चेति स्मार्ताः ॥ तन्न॥ अत्र मानाभावात् ।अथ बलिदानम् बलिदानम् ॥ तत्राश्चमेषछागमहिषस्वमामानामुत्तरोत्तरं प्रा- शस्त्य फलावशषश्चाम्यतोबसेय इति दिक ॥ बालपकारस्तु देवीपुराणे-'कन्यासंस्थे रवौ शक्र शुक्लाष्टम्यां प्रपूजयत् । द्रोणपुष्पैश्च बि- ल्वाषनातापुन्नागचपकः ॥ पञ्चाब्द लक्षणापेतं गन्धपुष्पसमन्वितम् । विधिवत् कालिकालीति जत्वा खङ्गेन घातयेत्' । 'ॐ कालिकालि यज्ञे- श्वरि लोहदण्डायै नमः'इति मन्त्रः॥ तदुत्थरुधिरं मांसं गृहीत्वा पूजनादिषु'। आदिशब्दात् ।चरकीविदारीपापराक्षस्यः। नैतन्यः प्रदातव्यंमहाकौशिक मन्त्रितम् । मन्त्रस्तु वक्ष्यते ॥ तथा-'तस्यायतो नृपःस्नायात्कृत्वा शत्रुतु पैष्टिकम् । खङ्गेन घातयित्वा तु दद्यात् स्कन्दविशाखयोः । अशक्तौ ब्राह्म- णेन च कृष्माण्डादितिर्बलिदानं कार्यम् ॥ तदुक्तं कालिकापुराणे-'कु- प्माण्डमिक्षुदण्डं च मांसं मारसमेव च ।एते बलिसमाःप्रोक्तास्तृप्ती छागसमाः सदा' ॥ रुद्रयामलेपि-'छागाभावे तु कृष्माण्डं श्रीफलं वा मनोहरम् । वस्त्रसंवेष्टितं कृत्वा छेदयेच्छुरिकादिना' ॥तथा-'ब्राह्मणेल सदादेयं कृष्माण्ड बलिकर्मणि । श्रीफलं वा सुराधीश छेदं नैवतु कारयेत् ॥ छेदे विकल्पः ॥ 'माषान्नेन बलियो ब्राह्मणेन विजानता' ॥ कालिकापुराणे-'उत्तराभि- मुखो भूत्वा बलिं पूर्वमुखं तथा। निरीक्ष्य साधकः पश्चादिमं मन्त्रमुदीरयेत्॥ पशुस्त्वं बलिरूपेण मम भाग्याबुपस्थितः। प्रणमामि ततः सर्वरूपिणं बलि- रूपिणम् ॥ चण्डिकाप्रीतिदानेन दातुरापविनाशनम् । चामुण्डाबलिरूपाय बले तुभ्यं नमोस्तु ते । यज्ञार्थे बलयःसृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा ॥ अतस्त्वां घातयाम्यद्य तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः । ऐन्हीश्रीमिति मन्त्रेण तं बलि मत्स्वरू- पिणम् ॥ चिन्तयित्वा न्यसेत् पुष्पं मूग्नि तस्य तु भैरव । रसना त्व ·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १६९ चण्डिकायाः सुरलोकप्रसाधकः। हीन्हींखङ्गेतिमन्त्रेण ध्यात्वा खड्गं च पूज जयेत् । पूजयित्वा ततः खड्गं ओढुंफडिति मन्त्रकैः ॥गृहीत्वा विमल खड्ग छेदयदलिमुत्तमम् । ॐ हीन्हीकौशिकीति रुधिरेणाप्यायतामिति ॥ 'बलिदाने तु दुर्गायाः सर्वत्रायं विधिः स्मृतः ॥ मत्स्यसूक्ते । ' नवम्यां पूर्ववत् पूजा कर्तव्या अतिमिच्छता। दक्षिणां वस्त्रयुग्मं च आचार्याय निवेदयेत् ॥ अथात्र प्रसङ्गाच्छतचण्डीविधानमुच्यते-रुद्रयामले ॥ शतच चण्डीविधानम् ण्डीविधानं च प्रोच्यमानं शृणुप्य तत् । सर्वोपद्रवनाशार्थ शतचण्डी ममारभेत् । पोडशस्तंभसंयुक्तं मण्डलं पल्लवोज्ज्व लम् । वसुकोणयुतां वेदी मध्ये कुर्यात्रिभागतः। पवेष्टकचितां ग्म्यापुच्छ्रा- ये हस्तमंमिताम् । तत्र वर्णरजोनिश्च कुर्यान्मण्डलकं शुभम् । पञ्चवर्ण- वितानं च किंकिणीजालमण्डितम् । आचार्यण समं विधान बरयेद्दश सुव्रतान् ॥ ईशान्यां स्थापयेत् कुम्भं पूर्वानविधिना चरेत् । वारुण्यां च प्रकर्तव्यं कुण्डं लक्षणलक्षितम् । मूर्ति देव्याः प्रकुर्वीत सुवर्णस्य पलेन वै । तदर्धन तदर्धन तदर्धन महामते । अष्टादशभुजां देवीं कुर्यादाष्टकराम पि । पट्टकृलयुगच्छन्नां देवीं मध्ये निधापयेत् ॥ देवी संपूज्य विधिवज्जपं कुर्युर्दश द्विजाः। शतमादौ शतं चान्ते जपेन्मन्त्रं नवार्णवम् ॥ चण्डी सप्तशती मध्ये संपुटोयमुदाहृतः। एकं द्वे त्रीणि चत्वारि जपेद्दिनचतुष्टयम् । रूपाणि क्रमशस्तद्वत्पूजनादिकमाचरेत् । पञ्चमीदिवसे प्रातहमि कुयाँ विधानतः। गुडूची पायस दृवां तिलान् शुक्लान्यवानपि । चण्डीपाठस्य होमं तु प्रतिश्लोकं दशांशतः। होमं कुर्याग्रहादिष्यः समिदाज्यचरून क्रमात् । हुत्वा पूर्णाहुतिं दद्यादित्यो दक्षिणांक्रमात।कपिलां गां नीलमणि श्वेताश्वं छत्रचामरे।अभिषेकं ततः कुर्युर्यजमानस्यऋत्विजः।एवं कृतेमरेशान सर्वसिद्धिः प्रजायते ॥अथ सहस्रचण्डीसाचतत्रैवोक्तासहस्रचण्डी विधिव सहस्रचण्डी च्छृणु विष्णो महामते ।राज्यवंशे महोत्पाते जनमारे महाभयो गजमारेऽश्वमारे च परचक्राये तथा। इत्यादिविविधे दुःखे ·१७० निर्णयसिन्धौ- [प०२ क्षयरोगादिजे भय । सहस्रचाण्डकापाठं कुयादा कारयत्तथा । जापकास्तु शतंप्रोक्ता विशद्धस्तश्चमण्डपः भोज्याःसहस्रं विप्रेन्द्रा गोशतं दक्षिणांदिशेत्॥ गुरवे द्विगुणं देयं शय्यादानं तथैव च।सप्तधान्यं च भूदानं श्वेताश्वं च मनोहरम्। पञ्चनिष्कमिता मूर्तीः कर्तव्या वार्धमानतः । अष्टादशभुजा देवी सर्वा- युधविज्ञपिता । अवारितान्नं दातव्यं सहस्त्रं प्रत्यहं प्रभो । शतं वा नियताहारः पयःपानेन वर्तयेत् । एवं यश्चण्डिकापाठं सहस्रं तु समाचरेत्॥ तस्य स्यात् कार्यसिद्धिस्तु नात्र कार्या विचारणा' इति । एतद्वयं यद्यपि महानिबन्धेषु नास्ति तथापि प्रचरद्रूपत्वादुक्तमिति दिक् ॥ वाराहीतंत्रे । 'संकटे समनुप्राप्ने दुश्चिकित्स्यामये तथा । जातिवंशे कुलोच्छेदेऽप्या- युषो नाश आगते । वैरिवृद्धी व्याधिवद्धौ धननाशे तथा क्षये । तथैव त्रिविधोत्पाते तथा चैवोपपातके । कुर्यायनाच्छतावृत्तं ततः संपद्यते शुभम्। श्रेयोवृधिःशतावृत्ताद्राज्यवृद्धिस्तथापरा । मनमा चिन्तितं देवि सिद्धये दष्टोत्तराच्छतात् ॥ सहस्रावर्तनाल्लक्ष्मीरावृणोति स्वयं स्थिरा ॥ भुक्त्वा मनोरथान् कामानरोमोक्षमवामुयात्।चण्ड्याः शतावृत्तिपाठात्सर्वाः सिद्धयं न्ति सिद्धयः॥इति शतचण्डीसहस्रचण्डीविधिः ॥ अथ नवरा- अपारणानिर्णयः ॥ सा च दशम्यां कार्या ॥ 'आश्विने मासि शुक्ले तु कर्तव्यं नवरात्रकम् । प्रतिपदादिक्रमणैव यावच्चनवमी भवतात्रिरात्रं वापि कर्तव्यं सप्तम्यां हि यथाक्रमम्' इति हेमाद्रौ धौम्यवचनात् ॥ नवमी तिथिपर्यन्तं वृद्ध्या पूजाजपादिकम्'इति ॥प्रागुक्तवचनैर्नवमीपर्यन्तं प्रधानभू- तपूजाद्युक्तरुपवासादेश्वाङ्गत्वेन तत्पर्यन्तत्वात् ॥ आदिशब्देनोपवासोक्ते पूर्वोक्तत्रिरावले नवम्या अप्युपोप्यत्वाच ॥ नच पारणान्तत्वेन त्रिरात्रत्वं विष्णुत्रिरात्रादौ तथाप्रसक्तेः ॥ नचात्रोपवाम मानाभाव इति वाच्यम् । 'एवं च बिन्ध्यवासिन्या नवरात्रोपवासतः एकाक्तन नक्तेन तथैवायाचिते- न च॥ पूजनीया जनर्देवी स्थाने स्थाने पुरे पुरे' इति हेमाद्रौ भविष्योक्तेः नवरात्रप्तमाख्यातो नवम्या अप्युपोष्यत्वाच्च नन तिथि-हासेऽष्टावप्युपवा- नवरात्रपारणा ·प० २] आश्विनमासनिर्णयः। १७१ सा भवन्तीति कथं समाख्या ॥ तेन कर्मविशेषे नवरात्रशब्दो रूढः अतए- वोक्तं देवीपुराणे। तिथिवृद्धौ तिथि हासे नवरात्रमपार्थकम्'इति चेन्न तिथि- हासेपि नवतिथीनामुपोष्यत्वान्नवरात्रत्वाक्षतेः ॥ एतेन रात्रीणांप्राधान्यात् हासेअमामादायनवत्वमितिमूर्योक्तिः परास्ता ॥ यत्तु देवीपुराणे । 'कन्या- संस्थेरवी शक शक्कामाश्य नन्दिकाम्। अयाची ह्यथ वैकाशी नक्काशी वा- थवा वद'। इति व्रतचतुष्टयमुक्तं तल्लीहाभिसारिकविषयम् ।तस्य जयाभि- लापी नपतिः प्रतिपत्प्राति क्रमात् । लौहाभिसारिकं कर्म कारयेद्यावदष्ट- मी'इति भविष्यऽष्टमीपर्यन्तमेवोक्तः॥रूपनारायणेन तु नन्दादिवतप्रयोगं पृथ- गेवोक्त्वा तस्य नवम्यां पारणमुक्तम्॥यदपि निर्णयदीपे 'आश्विन शुक्लपक्षे तु नवगत्रमुपोषितः। नवम्यां पारणं कुर्याद्दशमीमिश्रिता न चेत् ।दशमीमि- श्रिता यत्र पारणे नवमी भवेत्।दुःखदाग्धिदा ज्ञेया तथा व्रतविनाशिनी'इति ब्राह्मनाम्ना लिखितं वचनम् ॥ यच्च रुद्रयामले इति वदन्ति अष्टम्या सह कार्या स्यान्नवमी पारणादिन । यो मोहादशमीवधो नवम्यां चण्डिकां यजे- त् ॥ पारणं च प्रकुर्याद तस्य पुण्यं निरर्थकम् । नवम्यां पारिता देवी कुल- वृद्धिं प्रयच्छति॥दशम्यां पारिता देवी कुलनाशं करोति वै । तस्मात्तु पारणं कुर्यानवम्यां विबुधाधिप'इत्यादोनि ॥तानि यदि समूलानि तदा लोहानिसारि- कनन्दादिवतचतुष्टयविषयाणि ॥ तस्याऽष्टमीपर्यन्तमवोक्तन्त्युिक्तं प्राक् ॥ अन्यथा महाष्टम्यां परविद्धायां ता(पा)ग्णाविधाने पूर्वनिबन्धविरोधो दुर्वारः स्यात् ॥ यानि तु कैश्चिल्लिखितानि नवम्यां पारणाविधायकानि वचनानि ता- नि हेमात्यादिविरुद्धत्वान्निर्मूलानि ॥ समलत्वेपि यदा दिनद्वये नवमी, तद द्वितीयदिन उपोप्य तिथ्यन्ते पारणा न किंतु नवीमध्ये कार्यत्येव नेयानि शिवरात्रिपारणावत् ॥अत्र केचित्पारणाहे मृतकादिप्राप्ती तदतिक्रम्य पा कुर्यादित्याहुः ॥ तन्मंदम् ॥ 'काम्योपवासे प्रक्रांत त्वंतरा मृतसूतके । तत्र काम्यव्रतं कुर्यादानार्चनविवर्जितम्' इति माधवीये कौर्मोक्तः ॥ वतयज्ञ- विवाहेषु श्राद्धे होमर्चने जप ।प्रारब्धे सृतकं न स्यादनारब्धे तु सूतकम्' इति " ·१७२ निर्णयसिन्धी- [प० २ - विष्णुवचनाच्चाशीचमध्येपि तत्कतव्यतावगतः ॥ पारणांतत्वाव्रतस्य ॥ प्रारम्नस्तु तेनैवोक्तः । प्रारम्भो वरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोः। नांदीमुख विवाहादी श्राद्ध पाकपरिक्रिया' इति॥रुद्रयामलेऽपि सूतके पारणं कुर्या- नवम्यां होमर्पूकम् । तदन्ते भोजयद्विप्रान् दानं दद्याच्च शक्तिः' इति ॥ तदन्ते सूतकान्ते ॥ एवं स्त्रीभिरांप रजादशेनमध्य कतव्यमेव पारणम् । 'संप्रबत्तेपि रजसि न त्याज्यं द्वादशीव्रतम्' इति माधवीये ऋप्यशृङ्गव- चनात् । द्वादशीव्रतमित्युपलक्षणम् ॥ 'प्रारब्धदीर्घतपसां नारीणां यद्राजो भवेत् । न तत्रापि व्रतस्य स्यादुपगेधः कदाचन' इति । तत्रैव सत्यव्रत- वचनात् ॥ किंच । एकादश्यादौ पञ्चपाशौचपाते मासान्ते पारणापतिः ॥ मामापवासान्ते पञ्चपाशीचपाते जीवनासंभवश्च ॥ यनु 'नियमस्था यदा नारी प्रपश्येदन्तरा रजः । उपोप्यैव तु ता रात्रीः स्नात्वाशेपं चरेद्वतम्' इ- त्यशिरोवचनम् यच्चहारीतवचनम् नियमस्था व्रतस्था स्त्री रजःपश्येत् कथं चन । विरात्रं तु क्षिपेदूवं व्रतशेपंसमापयेत्' ॥ तद्विधवोपवासविषयम् ॥ तासां तत्र भोजननिषेधादिति केचित् ॥वयं तु प्रागुक्त सत्यव्रतवचने दीर्घतप सामिति विशेषणोपादानात् द्वादशीव्यतिरिक्तसकलैकाहोपवासविषयोऽयं निषेधः ।त्रिरात्रनवरात्रादिदीर्घव्रतेषु तु रजीमध्ये पारणा इति ब्रूमः ॥आशौ चमध्ये सर्वापि पारणा भवति प्रागुक्तकौमवचनादिति सिद्धम् ॥अथ चोप वासपारणानिर्णयः सर्वव्रतेषु बोद्धव्य इत्यलं भूयसा । दशम्यां देवी विस र्जयेत् ॥ तदुक्तम् दुर्गाभक्तितरङ्गिण्यां देवीपुराणे ॥ ततः प्रातः पूज- " १--ब्राह्मणभोजनं भूयस्यादिदानं च सूतकान्ते इत्यर्थः ॥रामचन्द्रभट्टास्तु-नव- रात्रेहोमस्य पूजारूपत्वेन मुख्यत्वात्तस्य चानन्यसाध्यत्वेनाशौचेऽसंभवात् नतुदानार्चन जपम् इति निषेधात्तत्समाप्तिं विना च नियमरूपोपवाससमाप्त्यसंभवादाशौचान्ते होमा दि कृत्वा पारणं कार्यम् । यैस्तु होमो न क्रियते, तेषां सूतकादिमध्ये पारणं भवेदित्या हुरिति टीका। २ केचिदित्यरुचिः-निषेधस्य रागप्राप्तगोचरत्वेन वैधपारणागोचरत्वायो मात् । विधवाया भोजननिषेधादर्शनाचेतीति टीका ॥

·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १७३ यित्वा दशम्यां विधिपूर्वकम् । संप्रेषणं तु कर्तव्यं गीतवादि- दशमीनिर्णयः त्रनिःस्वनः।रूपं देहि यशो देहि अगं भवति देहि मे । पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वकामांश्च देहि मे। महिषन्नि महामाये चामुण्डे मुण्डमालि नि । आयुरारोग्यमैश्वयं देहि देवि नमोस्तु ते । इति संप्रार्थ्य देवीं तु ततः उत्थापयेद्बुधः। उत्तिष्ठ देवि चण्डेशि शुभां पूजां प्रगृह्य च । कुरुष्व मम कल्याणमष्टाभिः शक्तिभिः सह । गच्छगच्छ परं स्थानं स्वस्थानं देवि चण्डिके । ब्रज स्रोतो जलं वृद्धयै स्थीयतां च जलेत्विह' इति जलं नीत्वा। 'दुर्ग देवि जगन्मातः स्वस्थानं गच्छ पूजिते।संवत्सरे व्यतीते तु पुनरागमनाय वाइमां पूजां मया देवि यथा शक्त्योपपादिताम् । रक्षार्थ त्वं समादाय व्रजस्व- विजयादशमी-स्थानमुनमम इति जले प्रवाहयेत् ॥इयमेव विजयादशमी॥ निर्णयः सा च द्वितीयदिने श्रवणयोगाभावे पूर्वा ग्राह्या ॥ तदुक्तं हे- माद्रौ स्कान्दे - दशम्यां तु नरैः सम्यक्पूजनीयाऽपराजिता । ऐशानी दिशमाश्रित्य अपराहे प्रयत्नतः। या पूर्णा नवमीयुक्ता तस्यां पूज्यापराजि- ता । क्षेमार्थ विजयाथं च पूर्वोक्तविधिना नरैः । नवमीशेपयुक्तायां दशम्या मपराजिता । ददाति विजयं देवी पूजिता जयवर्धिनी॥तथा 'आश्विने शुक्- पक्षे तु दशम्या पूजयन्नरः। एकादश्या न कुर्वीत पूजन चापराजितम्' इति। यदा तु पूर्वदिने श्रवणयोगानावः , परदिने चाल्पापि तयोगिनी, तदा परै- व ॥ तथा च हेमाद्री व्रतकाण्डे कश्यपः 'उदये दशमी किंचित्संपूर्णकाद दशी यदि। श्रवणशं यदा काले सा तिथिर्विजयाभिधा ॥ श्रवण: तु पूर्णायां काकुत्स्थः प्रस्थितो यतः । उल्लंघयेयुः सीमानं तदिनक्षं ततो नराः' इति । कालेपरा) ॥ परदिनेऽपराह्ने श्रवणाभावे तु सर्वपक्षेषु पूर्वैव ॥ मदनरने प्येवम् ज्योतिर्निवन्धे रत्नकोशे च नारदः 'ईषत्संध्यामतिक्रान्तःकिंचिदु द्भिन्नतारकः । विजयो नाम कालोयं सर्वकार्यार्थसिद्धिदः । इषस्य दशमी शुक्लां पूर्वविद्धां न कारयेत् । श्रवणेनापि संयुक्तां राज्ञां पट्टाभिपेचने । सूर्यो- दये यदा राजन् दृश्यते दशमी तिथिः । आश्विने मासि शुक्ले तु विजयां तां ·१७४ निर्णयसिन्धौ- [१०२ विदुर्बुधाः '॥ अत्रायं निर्गलितोर्थः॥अपराहो मुख्यः कर्मकालः ॥ तत्रैव पूजायुक्तः ॥ प्रदोषे गौणः ॥ तत्र दिनद्वयेऽपराव्यापित्वे पूर्वा प्रदोषव्याप्ते- राधिक्यात् ॥ दिनद्वये प्रदोषव्यापित्वे परा । अपराहव्यातेराधिक्यात् ॥ इदं शुद्धतिथौ अन्यकाले श्रवणस्तु रोहिणीवदप्रयोजकः ॥ दिनदयेऽपराह्न- स्पर्श तु पूर्वा ॥ तत्रापि परदिनेऽपराहे श्रवणसत्त्वे परेवेति दिक् ॥ अत्र वि- शेषो भार्गवार्चनदीपिकायां भविष्ये 'शमीयुक्तं जगन्नाथं भक्तानाम- भयंकरम् । अर्चयित्वा शमीवृक्षमर्चयेच्च ततः पुनः' ॥ शमीमंत्रस्तु हेमाद्रौ गोपथब्राह्मणे । 'अमङ्गलानां शमनीशमनीं दुष्कृतस्य च । दुःस्वपनाशिनी धन्यां प्रपयेहं शमी शुजाम्।तथा भविष्ये शमी शमयते पापं शमी लोहितकं टका।धारिण्यर्जुनबाणानांरामस्य प्रियवादिनी।करिष्यमाणयात्रायां यथाका- लं सुखं मया ।तत्र निर्विघ्न कत्रि त्वं भव श्रीरामपूजिते' इति॥तथा गृहीत्वा सा- क्षतामादा शमीमूलगतां मृदम् । गीतवादित्रनिर्धापरानयेत्स्वगृहं प्रति । ततो अषणवस्त्रादि धारयेत्स्वजनैः सह' इति ॥ अत्रैव बलिनीराजनमुक्तं कृत्यरत्ने ॥ तत्र मंत्रः ॥ 'चतुरङ्काबलं मह्यं निररिष्टं व्रजत्विह । सर्वन विज योमेस्तु त्वत्प्रसादात्सुरेश्वरि' इति॥ गौडनिबन्धेज्योतिषे॥ कृत्वा नीराजनं राजा बलवृद्धये यथाक्रमम्।शोभनं खञ्जनं पश्येज्जलगोगोष्ठसंनिधौ॥अस्य आश्विनपाण- फलानि शुभाशुभदेशाश्च तत्रैव ज्ञेयाः ॥ आश्विनपौर्णमासी मासीनिर्णयः परा ग्राह्या । सावित्रीब्रतमन्तरेण भवतोऽमापौर्णमास्या परे' इति दीपिकोक्तेः॥ अत्र विशेषस्तिथितत्त्वे लङ्गे । 'आश्विने पौर्णमास्यां तु चरेज्जागरणं निशि ॥ कौमुदी सा समाख्याता कार्या लोकैर्विभूतये । कौमु- द्यां पूजयेल्लक्ष्मीमिन्द्रमैरावतस्थितम् । सुगंधिनिशि सद्वेष अक्षैर्जागरणं चरेत् ॥ तथा। 'निशीथे वरदा लक्ष्मीः कोजागर्तीतिजाषिणी। तस्मै वित्तं प्रयच्छामि अक्षैः क्रीडां करोति यः' इति ॥ अत्रैवाश्वयुजीकक्तिमाश्वलाय नेन ॥ 'आश्वयुज्यामाश्वयुजीकर्म' इति तच्छेषपर्वणि कार्यम् ॥ विकृति- त्वात्तत्र पूर्वाह्नव्यापिनी ग्राह्या। दैवकर्मत्वात् । आययणं तु पर्वणि कार्यम्।

·प०२] आश्विनमासनिर्णयः। १७५ 'शरद्याययणं नाम पर्वणि स्यात्तदुच्यते' इति शौनकोक्तेः॥तत्रापि शेषपर्व- णि कार्यमिति प्रागुक्तम् ॥ तच 'व्रीहिनिरिष्ट्रा वीहिभिरेव यजेत यवेश्यो यवैरिष्वा यवैरेवयजेत व्रीहिन्यः'इतिश्रुत्या दर्शपूर्णमासयोरेककर्मत्वेनैकद्रव्य नियमाद्दशॆष्टयाःपरं पौर्णमासेष्टयाश्च प्राग्भवतीति हेमाद्यादयः॥ दर्शष्ट्याःप- रमुक्तमाययण प्रापौर्णमासाच्चतत्' इति दीपिकोक्तेश्च । तच्चायणं त्रेधा बीह्याययणं यवाग्रयणं श्यामाकाग्रयणं चेति ॥ एषां कालः श्रुती । 'गृह मेधी व्रीहियवायां शदवसन्तयोर्यजेत श्यामाकैनीवार्वर्षास्वापकालेनान्ये न पुराणैर्वा इति ॥ आपस्तम्बोपि । वर्षामु श्यामाकैर्यत शरदि व्रीहि- भिर्वसन्ते यवैर्यथर्त बणयवः'इति ॥ तत्रापि श्यामाकापरणनित्यम् इत- रेतु अनाहिताग्नेनित्ये यवाश्यणं च कार्यमिति स्मार्तवृत्तायुक्तत्वात् सूत्रेवी- हियवदेवतासंबद्धानामत्र मन्त्राणामाम्नानाच्च ।आहितास्तु यवारयणस्या- प्यनित्यत्वम् । अपवा क्रिया यवेषु' इति सूत्रात् । यद्दा व्रीह्याग्रयणेन स- मानतन्त्रता । श्यामकिस्तु प्रस्तरं कुर्यान्नाग्रयणम् ।यदि वा तदपि समानत- न्त्रमित्यादिनारायणवृत्ती परिश्रमवतां सुलभमित्यलम् ॥ इदं च पर्वाचावे शुक्लपक्षे देवनक्षत्रे कृत्तिकादिविशाखान्ते कार्यमिति स्मृत्यर्थसारे उक्तम् ॥ बौधायनीय केशवस्वामिनाप्येवमुक्तम् ॥ परिशिष्टे-'श्यामाकै हिभि- चैव यवैश्चान्योन्यकालतः । प्राग्यष्टुं युज्यतेवश्यं नपत्राग्रयणात्ययः' । त्रिकाण्डमण्डनोप्येवम् ।यदा त्वेतदाश्चिनपौर्णमास्यां कियते तदैककाल- त्वादाश्वयुजीकर्मणोऽस्य च समानतन्त्रता भवति तदेतद्वनिकता 'एकबहि- रिध्माज्य' इति सूत्रे स्पष्टमुक्तम् ॥अस्याकरणे प्रायश्चित्तमुक्तं स्मृतिचन्द्रि- कायां कात्यायनेन-नित्ययज्ञात्यये चैव वैश्वदेवद्वयस्य च। अनिष्टा नवयज्ञेन नवान्नप्राशने तथा । भोजने पतितान्नस्य चरुवैश्वानरो भवेत्। कारिकापि-'अकतामायणोऽभीयान्नवान्नं यदि वै नरः । वैश्वानराय कर्तव्य- श्वरुः पूर्णाहुतिस्तु वा' इति । ऋग्विधाने तु-'समिन्द्ररायामन्त्रं च वर्षेवर्ष जपच्छतम् । आग्रयणं यदा न्यूनं तदा संपूर्णमोत तत्' इत्युक्तम् ॥ एतच्चा- ·१७६ निर्णयसिन्धी- [प०२ " पदि मलमास कायमन्यथा नति प्रागुक्तम् ॥अन्योप्याहिताम्याादावशषः ॥ शौनकादयः इत्यलं बहुना ॥ इत्याश्चिनमासः ॥ अथ कार्तिकमासः ॥ तुलासक्रम प्रागपग दश घटिकाः पुण्याः । रात्रौ तु प्रागुक्तम् । अथ कार्तिकसानम् कार्तिकस्नानम्॥ तत्र पृथ्वीचन्द्रोदय विष्णुस्मृतिपाद्मयोः 'तुलामकरमेषेषु प्रातःस्नानं विधीयते । हविष्यं ब्रह्मचर्य च महापातकनाशनम्' इति माग्मास उक्तः । प्राच्याश्चैतदेवाद्रियन्ते । दाक्षि- णात्यास्तु--'आश्विनस्य तु मासस्य या शुक्लैकादशी भवेत् । कार्तिकस्य व्रतानीह तम्यां वै प्रारभेत्सुधीः' इति पानानः ॥ भार्गवार्चनेच-'प्रार- यैकादशी शुक्लामाश्विनस्य तु मानवः ।प्रातःस्नानं प्रकुर्वीत यावत्कार्तिक- भास्करः' इति विष्णुरहस्योक्तेः ॥हेमाद्रावादित्यपुराणे-पूर्णाश्वयुजे मासि पर्णिमास्यां समाहितः' इत्युक्त्वा-'मासं समय परया च भक्त्या समाप्यत कार्तिकपर्णिमास्याम' इत्यन्तभिधानाचाश्विनशुक्ककादश्यां पौर्णमास्यां वारस्य कार्तिकशुद्वादश्यां पौर्णमास्यांबा समापयदित्याहुः । मदनपारिजाते विष्णु:-कार्तिकं सकलं मासं नित्यस्नायी जित- द्रियः । जपन् हविष्यक शान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते' ॥ अत्र देशविशे- षः पाझे कार्तिकं प्रकम्य-'कुरुक्षेत्र कोटिगुणा गंगायामपि तत्समः ॥ तताधिकःपुष्कर स्यात् द्वारवत्या च भागव । पुण्याः पुयश्च सप्तव मुनयो मथुराधिका । दुर्लभः कार्तिको विप्रा मथुरायां नृणामिह । यत्रार्चितः स्वकं रूपं अक्तायः संप्रयच्छति' इति । इदं च स्नानं काशीस्थपञ्चनदे प्यतिप्रशस्तं । 'शतं समास्तपस्तप्त्वा कृते यत्प्राप्यते फलम् । तत्कार्तिके पञ्चनदे सकृत्स्नानेन लायते ॥ कार्तिके बिंदुतीर्थ यो ब्रह्मचर्यपरायणः । स्नास्यत्यनुदिने भानी भानुजात्तस्य नीः कुतः' इत्यादि काशीखण्डोक्तेः । भानुजो यमः । इदं च प्रातःस्नानं संध्यां च कृत्वा कार्यम् । तेन विने- तरकर्मानधिकारादिति वर्धमानः । यद्यपि प्रातःसंध्यायाः सूर्योदये समाप्तिः, तथापि वचनबलादनुदितहोमवद्भविष्यति ॥ लानमंत्रश्च तत्रैव-'कार्तिकऽ- ·प०२] कार्तिकमासनिर्णयः। इंकरिष्यामि प्रातःस्नानं जनार्दन । प्रीत्यर्थ तव देवेश दामोदर मया सह ॥ इमं मन्त्रं समुच्चार्य मौनी स्त्रायात् व्रती नरः' इति । अयमन्त्रोपि तत्रैव । 'वतिनः कार्तिक मासि स्नातस्य विधिवन्मम । गृहाणायं मया दत्तं दनुजें- इनिषदन ॥ नित्यनैमित्तिक कृष्ण कार्तिक पापनाशने।गृहाणाध्यं मया दत्तं राधया सहिनो हरे ॥ इमा मन्त्री समुच्चार्य योऽध्यं मह्यं प्रयच्छति । सुवर्ण- रत्नपुष्पांबुपूर्णशंखन पुण्यदान ॥ सुवर्णपूर्णा पृथिवी तन दत्ता न संशयः' इति।एवं संपूर्णस्नानाशक्ती व्यहं स्नायात् । वागणस्यां पंचनदेश्यहं नातास्तु कार्तिक । अमी त पुण्यवपुषः पुण्यनाजातिनिर्मलाः'इति काशीखंडोक्तः॥ अथ मालाधारणम्॥तत्र स्कान्दे द्वारकामाहात्म्य-निवेद्य केशवे मालां तुलसीकाष्ठसंभवाम्।वहते या नरो भक्त्या तस्य वै नास्ति पातकम्।न जह्यात्तु- लसीमालां धात्रीमालां विशेषतः। महापातकसंही धर्मकामार्थदायिनीम'। विष्णुधर्मे-'स्पृशेत्तु यानि लोमानि धात्रीमाला कलौ नृणाम् । तावद्वर्ष- सहस्राणि वैकुण्ठे वसतिर्भवेत् । मालायुग्मं तु यो नित्यं धात्रीतुलसिसंभवम्। बहते कण्ठदेशे तु कल्पकोटि दिवं वसेत् । तुलसीकाष्ठसंभूते माले कृष्ण जनप्रियोविभर्मि त्वामहंकण्ठे कुरुमांकष्णवल्लभम्।एवं संप्रार्य विधिवन्माला कृष्णगलर्पिताम्॥धारयेत्कार्तिके यो वै स गच्छेवैष्णवं पदम्' इति।अत्र मूलं चिन्त्यम्॥तथा काशीखण्डे 'कार्तिक मासि में यात्रा यैः कृता भक्तितत्परैः। बिन्दुतीयकृतस्नानस्तेषां मुक्तिर्न दूरतः ॥ भार्गवार्चनदीपिकायां नृसिंह पुराणे । 'अगस्तिकुसुमदेवं योऽर्चयेच्च जनार्दनम् । दर्शनानस्य देवनरकं नाश्नुते नरः। विहाय सर्वपुष्पाणि मुनिपुष्पण केशवम्।कार्तिक योर्चयद्भक्त्या वाजपेयफलं लभेत् ॥ स्कांदे कार्तिकमाहात्म्ये । 'मालतीमालया वि ष्णुः केतक्या चव पूजितः। समासहस्रं सुप्रीतो भवेत्ते मधुसूदनः' । पृथ्वी- चन्द्रोदये पाझे कार्तिक नार्चितो यस्तु कमलः कमलेक्षणः । जन्भकोटिष विप्रेन्द्र न तेषां कमला गृहे'।तथा॥ कार्तिके केशवे पूजा येषां नाना सुतैः कता। तेनिर्भर्त्य रवेःसुत्रं वसन्ति त्रिदिवे सदा॥तुलसीदललक्षेण कार्तिकेयो ·१७८ निर्णयसिन्धी- - [१०२ चयेद्धरिम् ॥ पत्र पत्रे मुनिश्रेष्ठ मौक्तिकं लभतेफलम्'तथा स्कान्दे कार्ति कमाहात्म्ये ॥'धात्रीच्छाये तु यः कुर्यापिण्डदानं महामुने । मुक्तिं प्रया- न्ति पितरः प्रसादान्माधवस्य तु॥धात्रीफल बिलिप्तांगो धात्रीफलविभूषितः । धात्रीफलकताहारी नगे नारायणा भवेत् । धात्रीच्छायां समाश्रित्य यो र्चयेच्चकधारिणम् । पुष्पपुष्पेऽश्वमेधस्य फलं पामोति मानवः ॥तथास्कान्दे 'कार्तिक मासि विप्रन्द्र धात्रीवृक्षापशाभिते । बने दामादरं विष्णं चित्रा- स्तोषयद्विभुम् । मुलेन पायसेनाथ होमं कुर्याद्विचक्षणः । ब्राह्मणान् भो- जयच्छत्या स्वयं श्रीत बन्धुभिः' इति ॥ तथा कार्तिके द्विदलवतं प्रागुक्तं कार्तिक द्विदलं त्यजेत्' इति । पाञपि कार्तिकमाहात्म्ये राजिकामाढकं चैव नवायात कार्तिकवती । द्विदलं तिलतैलं च तथान्यन्मतिषितम् ॥ स्कान्देपि ॥ कार्तिके वर्जयेत्तद्वतद्विदलं बहुबीजकम्। माषमुद्गममूराम चणकाच कुलित्थकाः । निष्पावा राजमापाश्च आढक्यो द्विदलं स्मृतम् । नूतनान्यपि जीर्णानि सर्वाण्येतानि वर्जयेत् ॥ अत्र केचिदुत्पत्तिसमये दल- द्वयं यस्य भवति । तद्भुतपूर्वगत्या द्विदलमित्युच्यत इत्याहुः ॥ उदाहरन्ति च । 'बीजमेव समुद्भुतं द्विदलं चाङ्करं विना । दृश्यते यत्र सस्येषु द्विदलं तन्निगयते' इति अन्ये तु लक्षणार्या मानाभावाद्वचनस्य निर्मूलत्वाद्विदला- त्मकं यस्य स्वरूपं तदेव वर्जयदित्याहुः ॥तथा नारदीये कार्तिके वर्जयेत्तैलं कार्तिके वर्जयेन्मधु । कार्तिके वर्जयेत्कांस्य कार्तिके शुक्तसंधितं' । कांस्यं तत्पात्रभोजनं । शुक्तं पर्युषितं । संधितं लवणशाकः। तत्रैव ‘कार्तिक विष्णु- मर्त्यये दीपदानादिवं बजेत् ॥ तथा कार्तिके तु कता दीक्षा नृणां जन्म- विमोचनी । तथा 'कार्तिक कच्छसेवी यःप्राजापत्यपरोऽथया । एकान्तरो- पवासी वा त्रिरात्रोपोपितोपि वा। पड़ वा द्वादश पक्षे वा मासं वा वरवणिनि । एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन भक्षण व्रजेत परमं पदम'। अन्येपि नियमाः प्रागुक्ताः ॥ ग्राह्यमुक्तं स्कान्दे ॥ 'बीहयो यवगोधूमाः प्रियंगुतिलशालयः । एते हि सात्विकाः प्रोक्ताः स्वर्गमोक्षफलप्रदा' । का- .

·प०२] कार्तिकमासनिर्णयः। १७९ ॥ शीखण्डे । 'ऊर्जे यवान्नमश्नीयाद्देवान्नमथ वा पुनः ।ताकं सूरणं चैव शू- कशिवीश्च वर्जयेत्'। पृथ्वीचन्द्रोदये पाझे। 'नोजों वन्ध्यो विधातव्यो तिना केनचित् कचित्' ॥ तथा नारदीये 'अवतेन क्षिपेयस्तु मास दामोदरप्रियम् । तिर्यग्योनिमवामोति नात्र कार्या विचारणा' ॥ अन्यान्यपि ताम्बूलतैलकेशकर्तनादिवर्जनसंकल्परूपाणि प्रागुक्तानि ॥ तथा कार्तिके आ- काशदीप उक्तो निर्णयामृते पुष्करपुराणे ॥ 'तुलायां तिलतैलेन सायंका- ले समागते । आकाशदीपं योदद्यान्मासमेकं हरिं प्रति । महती आकाशदीप: श्रियमामोति रूपसौभाग्यसंपदम्'इति ॥ तद्विधिश्च हेमादावा- दित्यपुराणे ' दिवाकरेस्ताचलमौलिभूते गृहाददूरे पुरुषप्रमाणम् ॥ यूपाल- तिं यज्ञियवृक्षदारुमारोप्य भूमावथ तस्य मूर्ध्निीयवाङ्गुलच्छिद्रयुतास्तुमध्येद्वि हस्तदीर्घा अथ पट्टिकासु । कत्वा चतस्रोऽष्टदलाकृतीस्तु याभिर्भवेदष्टदिशा- नुसारी । तत्कणिकायां तु महापकाशो दीपः प्रदेयो दलगास्तथाष्टौ । निवेय धर्माय हराय भूम्यै दामोदरायाप्यथ धर्मराज्ञे । प्रजापतिभ्यस्त्वथ सपितृ- यःप्रेतेश्य एवाथ तमःस्थितेश्यः' ॥ इति । अपरार्के त्वन्यो मन्त्र उक्तः। यथा। दामोदराय नभसि तुलायां लोलया सह ॥ प्रदीपं ते प्रयच्छामि नमो- नंताय वेधसे' ॥ इति कार्तिककृष्णचतुर्थी करकचतुर्थी । सा करकचतुर्थी चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये तत्त्वे पूर्वा तत्रैव पूजायाम्ना- नात् ॥ कार्तिक कृष्णद्वादशी गोवत्ससंज्ञा। सा प्रदोषव्यापिनी गोवत्सद्वादशी ग्राह्या । दिनद्वये तत्त्वे पूर्वा । युग्मवाक्यात् । 'वत्सपूजा बटभैव कर्तव्या प्रथमेहनि' इति निर्णयामृतेऽभिधानाच ॥ अत्र विशेषो मदनरत्ने भविष्ये 'सवत्सां तुल्यवां च शीलिनी गां पयस्विनीम् ॥ चंदना दिभिरालिप्य पुष्पमालाभिरर्चयेत् । अयं ताम्रमये पात्रे कृत्वा पुष्पाक्षत- स्तिलैः। पादमूले तु दयादै मन्त्रेणानेन पाण्डवाक्षीरोदार्णवसंभूते सुरासुरनम- स्वते । सर्वदेवमये मातर्गहाणाय नमोनमः॥ ततो माषादिसंसिद्धान् वटका. विनिवेदयेत् । सुरभि त्वं जगन्मातर्देवि विष्णुपदे स्थिता । सर्वदेवमये प्रासं ·१८० निर्णयसिन्धौ- - [प०२ मया दत्तमिमं प्रस । ततःसर्वमये देवि सर्व देवैरलंकते। मातर्ममाभिलषितं स- फलंकुरु नन्दिनि'।इतिप्रार्थयेत्॥तथा-'तदिनतैलपकंचस्थालीपक्कं युधिष्ठिर। गोक्षीरं गोघृतं चैव दधि तकं च वर्जयेत्'।ज्योतिर्निवन्धे नारदः-आश्विने कृष्णपक्षेतुद्वादश्यादिषु पञ्चसु।तिथिपूक्तःसर्वरात्रे नृणां नीराजनो विधिः॥नी- राजययुदेवांस्तुविधानगाश्च तुरंगमान। ज्येष्टाञ्छूटाअघन्यांश्च मातृमुख्याश्च योषितः'इति ॥ निर्णयामृत स्कान्दा कार्तिकस्य सिंत पक्षे त्रयोदश्यां निशा मुखे। यमदीपं बहिर्दद्यादपमृत्युविनश्यति॥मन्त्रस्तु। 'मृत्युना पाशदण्डात्यां कालेन श्यामया सहात्रयोदश्यां दीपदानात्सूर्यजःप्रीयतां मम'इति।कार्तिक- कृष्णचतुर्दश्यां प्रभाते चन्द्रोदयेऽश्यङ्गं कुर्यात् । तदुक्तं हे- अभ्यंगस्नानं मादौ निर्णयामृते च भविष्योत्तरे। 'कार्तिक कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यामिनोदये । अवश्यमेव कर्तव्यं स्नानं नरकभीरुभिः' । इनश्च- नः।मदनरत्ने विधूदय' इति पाठः 'दिनोदय' इति पाठात सूर्योदयोत्तरं त्रि- मुहूर्ते स्नानं वदतां गौडानां तदनुसारिणां चाज्ञतैव । 'पूर्वविद्धचतुर्दश्यां का- र्तिकस्य सितेतरे । पक्षे प्रत्यूषसमये स्नानं कुर्यात् प्रयत्नतः' इति ॥ स्मृ- तिदर्पणेपि 'चतुर्दशी चाश्वयुजश्चकृष्णास्वात्यर्थयुक्ता चावत्प्रभात।स्नानं समस्यज्य नरैस्तु कार्य सुगम्धतैलेन विभूतिकामैः' इति ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये पाने 'आश्वयुकृष्णपक्षस्यचतुर्दश्यां विधूदये।तिलतैलेनकर्तव्यंस्नानं नरक- भीरुणा'इतिकर्तव्यंमङ्गलस्नानंनरैर्निरयभीरुभिः' इति कालादर्शपाठः।उभय त्राश्वयुगित्यमावास्यान्तमासमभिप्रेत्योक्तम् । तथा-'तैले लक्ष्मीर्जले गङ्गा दीपावल्याश्चतुर्दशी।' प्राप्येतिशेषः। प्रातःस्नानंतुयः कुर्याद्यमलोकं न पश्यति' इतिादिनद्वयेपि चन्द्रोदये चतुर्दशीसत्वे तदभावेप्यरुणोदयेसंपूर्ण खण्डेवा दि- नद्वये चतुर्दशीसमत्वे च पूर्वदिनेऽन्यङ्गं कुर्यात् । 'पूर्वविद्धचतुर्दश्याम्' इति वचनात् । पूर्वदिने परदिन एव वा सत्वे सैव ग्राह्या । दिनद्वयेप्यसत्वे अरुणोदयव्यापिनी ग्राह्या ॥ 'पक्षे प्रत्यूषसमये' इत्युक्तेः । वक्ष्यमाणवचना- छ । तदभावे तु चतुर्दशी-हासं पूर्वयुः प्रवेश्य पूर्वेऽन्हि त्रयोदशीमध्य एवा- ·१८१ प०२] कार्तिकमासनिर्णयः। यङ्गं कुर्यादिति दिवोदासः ॥ केचिदत्र वचनमपि साधकत्वेन वदन्ति- 'तिथ्यादौ तु भवेद्यावान् हासो वृद्धिः परेहनि । तावान् ग्राह्यः स पूर्वेयुरह- टोपि स्वकर्मणि' इति।तन्मन्दम्।नहींदं वचनं पूर्वदिनस्यापूर्व ग्राह्यत्वं विधत्ते नक्तकाक्तजन्माष्टम्यादौ दिनद्वये कर्मकालव्याप्त्यक्षावे सर्वत्र पूर्वदिनत्य ग्राह्यत्वप्रसङ्गात् ॥किंतु।यत्रैकातादौ दिनद्वये कर्मकालव्याप्त्यावे वाक्यां तरेण न्यायेन वा पूर्वदिनस्य ग्राह्यत्वमुक्तम्, तत्र मुख्यकाले तनिथेरभावेऽपि तत्रैवानुष्ठानबोधकमिदं । नचात्र तदस्तीति यकिंचिदेतत् । तेन चतु- र्थयामगामिनी ग्राह्या । अतएव सर्वज्ञनारायणः तथा कृष्णचतुर्दश्या- माश्चिनेऽर्कोदयात्पुरा । यामिन्याः पश्चिमे यामे तैलाश्यङ्गो विशिष्यते' इति 'मृगाङ्कोदयवेलायां त्रयोदश्यां यदा भवेत् । दशैं वा मंगलस्नानं दुःखशोक- भयप्रदम्' इति कालादर्श त्रयोदशीनिषेधाच्च । तेनायमर्थः । यथाग्निहोत्रे यावजी सायंप्रातःकालेषु व्याप्यकालस्य गुरुत्वम् । तथात्र चतुर्दशी- चतुर्थयामारुणोदयचन्द्रोदयानामुत्तरोनरस्य व्याप्यत्वाद्गुरुत्वमिति ॥ यदपि दिवोदासीये-'त्रयोदशी यदा प्रातः क्षयं याति चतुर्दशी । रात्रिरोपे त्वमावास्या तदात्यने त्रयोदशी' इति वचनं तद्धेमाद्रिनिर्णयामृताद्यलि- खितत्वेन निर्मूलं । समूलत्वेपि चतुर्दश्याः सूर्योदयासंबंधित्वरूपः क्षयोत्र विवक्षितः मूर्योदयात् प्राक्समाप्तौ चन्द्रोदयकालसत्वे च तथैवाङ्गीकाराद। किंतु । आयङ्गकालात् प्राक् समाप्तिरूपोऽत्र -हासः क्षयशब्देन विवक्षितः स चारुणोदयात् चतुर्थयामाहा प्राक् यदा हासस्तत्परमिदम्।अत एव सर्व ज्ञनारायणेन चतुर्थयाममात्रे स्नानमुक्तं ॥ तथा चोदाहृतम्-'तथा कृष्णच- तुर्दश्याम्' इति । ज्योतिर्निवन्धे नारदोपि। 'इषासितचतुर्दश्यामिन्दुक्षय- तिथावपि । ऊर्जादौ स्वातिसंयुक्ते तदा दीपावली भवेत् । कुर्यात्सलममे- तच्च दीपोत्सवदिनत्रयम् ॥ ये तु त्रयोदशीमध्ये स्नानमाहुः तेषामाशयन विन इत्यलं भूयसा ॥ यदपि-'अरुणोदयतोन्यत्र रिक्तायां स्नातियो नरः। तस्याब्दिकावो धर्मो नश्यत्येव न संशयः' इति दिवोदासीये ·१८२ निर्णयसिन्धौ- [१०२ भविष्यवचनम् । तन्मुख्यकालेऽरुणोदये चतुर्दश्यभावेपि तत्रैव स्नातव्यमि- त्येवंपरमिति सर्व सिद्धं । चतुर्घटिकात्मकोऽरुणोदय इति तत्रैवोक्तम् । मदनरत्ने पाझे॥'अपामार्गमथो तुंचीं पुन्नाटमथापरम् । भामयेत्स्नानमध्ये तु मरकस्य क्षयाय वै । प्रपुन्नाटश्चक्रमर्दः । मन्त्रस्तु-सितालोष्ठसमायुक्त सकण्टकदलान्वित। हर पापमपामार्ग चाम्यमाणः पुनः पुनः' इति अस्यामेव प्रदोषे दीपान् दद्यादित्युक्तं हेमाद्रौ स्कांदे-'ततः प्रदोषसमये दीपान् दद्यान्मनोरमान् । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां भवनेषु मठेषु च' इति ॥ दिवोदासी ये ब्राह्मे । 'अमावास्याचतुर्दश्योः प्रदोषे दीपदानतः। यममार्गाधिकारेश्यो मुच्यते कार्तिके नरः ॥ खण्डतिथौ तु पूर्वह्नि प्रदोषे दीपान् दत्वा परेयुः स्नायादिति दिवोदासीये उक्तं । अत्र नरकोद्देशेन चतुर्वतियुक्तं दीपदानं कार्यम् । तत्र मंत्रः । 'दत्तो दीपश्चतुर्दश्यां नरकप्रीतये मया । चतुर्वतिसमा युक्तः सर्वपापापनुनये' ॥ तत्रैव लैंगे-माषपत्रस्य शाकेन भुक्त्वा तत्र दिने नरः। प्रेताख्यायां चतुर्दश्यां मर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अत्र यमतर्पण- मुक्तं मदनपारिजाते वृद्धमनुना--'दीपोत्सवचतुर्दश्यां कार्य तु यमतर्पण- म्' ॥ मदनरत्ने ब्राह्मे--'अपामार्गस्य पत्राणि चमयेच्छिरसोपरि । ततश्च तर्पणं कार्य धर्मराजस्य नामभिः । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च । वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च । औदुंबराय दधाय नीलाय परमेष्ठिने। वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः'इति॥ तर्पणप्रकारस्तु हेमाद्रौ एकैकेन तिलैर्मिश्रान् दद्यात्री स्वीअलाञ्जलीन् । संवत्सरकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्य ति' । तथा मदनरत्ने स्कान्दे । दक्षिणाभिमुखो भूत्वा तिलैः सव्यं समा- हितः। देवतीर्थेन देवत्वात्तिलैः प्रेताधिपो यतः' । तथा । यज्ञोपवीतिनाथे ति । इदं जीवपितृकेणापि कार्यम् । 'जीवत्पितापि कुर्वीत तर्पणं यमभी- प्मयोः' इति पानोक्तेः॥ अत्र भीष्मतर्पणमप्युक्तं दिवोदासीये तत्प्रकारस्तु कार्तिका- माघे वक्ष्यते ॥ इति नरकचतुर्दशी ॥ कार्तिकामावास्यायां प्रा- मावास्या. तस्यङ्गं कुर्यात् ॥ तदुक्तं कालादर्शे । 'प्रत्यूष आश्वयुग्दर्श क- ·१०२] कार्तिकमासनिर्णयः। १८३ तात्यङ्गादिमङ्गलः। भक्त्या प्रपूजयेद्देवीमलक्ष्मीविनिवृत्तये' ॥ अस्य व्या- ख्याने आदिशब्दात्पञ्चत्वगुदकस्नानादेरुपसंग्रहः। तदुक्तं पुष्करपुराणे । 'स्वातीस्थिते वाविन्दुर्यदि स्वातिगतो भवेत्।पञ्चत्वगुदकनायी कतात्यङ्ग- विधिर्नरः।नीराजितो महालक्ष्मीमर्चयन् श्रियमश्नुते'अश्वयुग्दर्शइतिदर्शशब्दः प्रत्यूपस्वातियुक्ततिथिपरः । तदुक्तं ब्राह्मे 'ऊर्जे शुक्लद्वितीयायां तिथिषु स्वातिकक्षगे। मानवो मङ्गलस्नायी नैव लक्ष्म्या वियुज्यते' तंत्रय इषे आते च दरों च कार्तिकप्रथम दिन । यदा स्वाती तदायङ्गलानं कुर्यादिनोदये। कश्यपसंहितायां तु दीपावलिदर्श प्रक्रम्य 'इन्दुशेयपि संक्रान्तो वो पाते दिनक्षये।तत्राायङ्गो न दोषाय प्रातःपापापनुत्तये॥ इति । स्वातीयोगविनाऽ प्यायङ्ग उक्तः ॥ मात्स्ये 'दीप राजनादत्र सपा दीपावली स्मृता' ॥ अत्र विशेषो हेमाद्रो भविष्ये दिवा तत्र न भोक्तव्यमृत बालातुराजनात्। प्रदोष- समये लक्ष्मी पूजयित्वा ततः कमात् । दीपवृक्षाश्च दातव्याः शक्त्या देवगृ- हेषु च ॥ तत्रवाश्यङ्गमभिधाय एवं प्रभातसमये त्वमावास्यां नराधिप । कृत्वा तु पार्वणश्राद्धं दधिक्षीरघृतादिभिः । दीपान्दत्वा प्रदीप तु लक्ष्मी- पूज्य यथाविधि । स्वलंकतेन भोक्तव्यं सितवस्त्रोपशोभिना' ॥ अयं प्रदो- पव्यापी ग्राह्यः 'तुलासंस्थे सहस्रांशी प्रदोषे भूतदर्शयोः । उल्काहस्ता नराः कुर्युः पितॄणांमार्गदर्शनम्' इतिज्योतिषाक्तेः॥ दिनद्वये सत्त्वं परः ‘दण्डैकरज- नीयांगे दर्शः स्यात्तु परेऽहनि।तदा विहाय पूर्वद्युःपरेऽह्नि सुखदात्रिका' इति- तिथितत्त्वे जातिवचनात् ॥ दिवोदासीये तु प्रदोपस्य कर्मकालत्वात् । 'अर्धरात्रे भवत्येव लक्ष्मीराश्रमितुं गृहान् । अतः स्वलंकता लिता दीपैर्जा ग्रजनोत्सवाः। सुधाधवलिताः कार्याःपुष्पमालोपशोभिताः' इति ब्राह्मोक्ते- श्व ।प्रदोषार्धरात्रव्यापिनी मुख्या एकैकव्याप्तौ परैव ॥प्रदोषस्य मुख्यत्वादर्ध- रात्रेनुष्ठेयाभावाच्च।यस्तु 'अपराण्हे प्रकर्तव्यं श्राद्धं पितृपरायणैः। प्रदोषसमये राजन्कर्तव्या दीपमालिका'इति कमः। स संपूर्णतिथावेव प्राप्तेरनुवादोन वि धिः।तत्तत्कर्मकालव्याप्तेर्बलवत्त्वात्संपूर्णतिथौ प्राप्त्या खण्डतिथावप्राप्त्या ·१८४ निर्णयसिन्धौ- [प०२ विध्यनुवादविरोधाचेत्युक्तं अत्रैव । दर्शे पररात्रेऽ लक्ष्मीनिःसारणमुक्तं मदनर नेभविष्ये 'एवं गते निशीथे तु जने निद्रार्धलोचने। तावन्नगरनारीभिः शू- कार्तिक शुक्ल- पंडिंडिमवादनःनिष्कास्यते प्रहृष्टाभिरलक्ष्मीःस्वगृहाङ्गणात्। प्रतिपत् कार्तिकशुक्लप्रतिपदि गोक्रीडनमुक्तं निर्णयामृते । अस्यामे- व रात्री बलेः पूजोक्ता हेमादौनविष्य। 'कत्वैतत्सर्वमेवेह रात्रौ दैत्यपतेर्बलेः। पूजां कुर्यान्नृपः साक्षाद्भूमौ मण्डलके शुभे । बलिमालिख्य दैत्येन्द्रं वर्णकैः पञ्चरङ्गकैः । गृहस्य मध्ये शालायां विशालायां ततोऽर्चयेत् । लोकश्चा- पि गृहस्यांतः शय्यायां शुक्लतण्डुलैः । संस्थाप्य बलिराजानं फलैः पुष्पैस्तु पूजयेत्' । मन्त्रास्तु पाझे 'बलिराज नमस्तुभ्यं दैत्यदानववन्दिताइन्द्रशत्रो ऽमराराते विष्णुसानिध्यदो भव' इति॥ तथा 'बलिमुद्दिश्य दीयन्ते दानानि कुरुनन्दन।यानि तान्यक्षयाण्याहुममैवं संप्रदर्शितम्' इति॥ तदेतत् पूर्वविद्ध- प्रतिपदि कर्तव्य। 'पूर्वविद्धा प्रकर्तव्या शिवरात्रिर्बलेर्दिनम्' इति हेमाद्रौपा मोक्तेः। माधवोपि । 'बल्युत्सवं च पूर्वयुरुपवासवदाचरेत् ' इति । निर्ण यामृतेपि 'या कुहूः प्रतिपन्मिश्रा तत्र गाः पूजयेन्नृष । पूजनात्रीणि वर्धन्ते प्रजा गादो महीपतिः' इति । तथा भद्रायां गोकुलक्रीडा स देशो वै विनश्यति ॥ भद्रायां द्वितीयायां ॥ तथा प्रतिपद्यग्निकरणं द्वितीयायां तु मोर्चनं । क्षेत्रच्छेदं करिष्येते वित्तनाशं कुलक्षयम्' इति ॥ तथा 'प्रदिपद्द- सिंयोगे कीडनं तु गवां मतम् । परविद्धेषु यः कुर्यात्पुत्रदारधनक्षयः' इति देवलवचनाच्च । एते च विधिप्रतिषेधाः । पूर्वदिने प्रतिपदः सायाव्यापि- वे द्वितीयदिने चन्द्रदर्शनसंभवे च ज्ञेयाः। गवांक्रीडादिने यत्र रात्रौ दृश्ये- त चन्द्रमाः।सोमोराजा पशून्हन्तिसुरभिःपूजकांस्तथा' इति पुराणसमुच्चयात्। दिनद्वये सायान्हव्यापित्वे तु परैव ग्राह्या। वर्धमानतिथौ नंदा यदा सार्धत्रिया- मिका द्वितीयावृद्धिगामित्वादुत्तरा तत्र चोच्यते' इति। तथा। त्रियामगा द- शतिथि वच्चेत्साईत्रियामा प्रतिपद्विवृद्धौ । दीपोत्सवे ते मुनिभिः प्रदिष्टे अ- तोन्यथापूर्वयुते विधेये' इति पुराणसमुच्चयादिति निर्णयामृतकारः॥साई ·प०२] कार्तिकमासनिर्णयः। १८५ त्रियामिकेत्यनेन चंद्रदर्शनाभाव उक्तः । द्वितीयायाःपंचधा विभक्तदिनचतु- थांशरूपापराण्हव्याप्तावेव चंद्रदर्शनसंभवात्।वयं त्वेतद्वचनद्वयं पूर्वविद्धासंभ वेवेदितव्यमिति मः॥दिनद्वये प्रतिपदः सायाह्नव्यायभावे तु पूर्वैव । रात्री बलिपूजाविधानेन कर्मकालव्यापित्वात् । परदिने चंद्रोदये तनिषेधादिति दिक् । मदनरत्ने तु पूर्वविद्धायां गोक्रीडा ॥ नीराजनमंगलमालिके तूत्तरत्र कार्य कार्तिक शुक्लपक्ष तु विधानावितयं भवेत्।नारीनीगजनं प्रातःसायंमङ्गल- मालिकाायदा चप्रतिपत्म्वल्पा नारीनीराजमंभवत्। द्वितीयायां तदाकुर्यात्सायं मंगलमालीकाम्'इति ब्राह्मोक्तः॥'लायते यदि वा प्रातःप्रतिपद्घटिकादयम्। तस्यां नीराजनं कार्य सायं मंगलमालिका इति भविप्योक्तेः। प्रातर्वा यदि ल- येत प्रतिपद्घटिका शुभा । द्वितीयायां तदा कुर्यात्सायं मंगलमालिकाम् । कार्तिक शुक्लपक्षादौत्वमावास्याघटीद्वयम्।देशभंगभयान्नैवकुर्यान्मङ्गलमालि- काम्' इति देवीपुराणाचेत्युक्तम् ॥ अत्र विशेषा हेमाद्रौब्राह्मे ॥ बलिप्रति पदं प्रक्रम्य । 'तस्मिन्यूनं प्रकर्तव्यं प्रभाते तत्र मानवैः । तस्मिन् द्यूते जयो यस्य तम्य संवत्सरं जयः। पराजयो विरुद्धश्च लाभनाशकरो भवत्। दयिता- भिश्च सहित या सा च भवेनिशा' इति ॥ अत्र गोवर्धनपूजादि चोक्तं हेमाद्री निर्णयामृते च स्कांदे 'प्रातर्गोवर्धन पूज्य द्यूतं चापि समाचरेत् । भूषणीयास्तथागावःपृज्याश्चावाहदोहना। गोवर्धनश्च गोमयनकार्यश्चित्रेणवा। मंत्रस्तु'गोवर्धन धराधार गोकुलत्राणकारण । बहुबाहुक्तच्छाय गवांकोटि- प्रदो भव' ॥ गोमंत्रस्तु लक्ष्मीर्या लोकपालानां धेनुरूपण संस्थिता। घृतं वहति यज्ञार्थ मम पापं व्यपोहतु' ॥ तत्रैव स्कांदे । 'ततोऽपगण्हसमय पूर्वस्यां दिशि भारत । मार्गपाली प्रबनीयात्तुंगे स्तंभेथ पादपे । कुशकाशमयों दिव्यां लंबकर्बहुभिर्मुने । दर्शयित्वा गजानश्वान सायमस्याम्तले नयेत् । कृतहोमे द्विजेंद्रैस्तु बधीयान्मार्गपालिकाम् । नमस्कारं ततःकुर्यान्मन्त्रणा- नेन सुव्रत । मार्गपालि नमस्तेस्तु सर्वलोकसुखप्रदे । विधेयः पुत्रदारायैःपुनरे- हि व्रतस्य मे । मीराजनं च तत्रैव कार्य राष्ट्रजयप्रदम् । राजानो राजपुत्राश्च ·१८६ निर्णयसिन्धौ- - [प०२ ब्राह्मणाः शृवजातयः । मार्गपाली समुल्लध्य नीरुजःस्युःसुखान्विताः ॥ तत्रैवादित्यपुराणे । 'कुशकाशमयीं कुर्याद्यष्टिकांसुदृढां नवाम् । तामेकतो राजपुत्रा हीनवर्णास्तथान्यतः । गृहीत्वा कर्षययुम्तां यथासारं मुहुर्मुहुः । यमद्वितीया जयोत्र हीनजातीनां जया राज्ञस्तु वत्सरम्' इति यमद्वि- तीया तु प्रतिपद्युता ग्राह्येत्युक्तं निर्णयामृतादौ । यमद्वि- तीया मध्यान्हव्यापिनी पूर्वविद्धा चेति हेमाद्रिः ॥ अत्र विशेषो हेमाद्रौ स्कान्दे 'ऊर्जशुक्ल द्वितीयायामपराण्हेऽर्चयेयमम्। स्नानं कृत्वा भानुजायां य मलोकं न पश्यति' इति 'ऊर्जे शुक्ले द्वितीयायां पृजितस्तर्पितो यमःवेिष्टितः किन्नरैहृष्टस्तस्मै यच्छति वांछितं' ॥ तथा भविप्ये ॥ 'प्रथमा श्रावणे मासि तथा भाद्रपदेतरा । तृतीयाश्चयुजे मासि चतुर्थी कार्तिके भवेत् । श्रावणे कलुपा नाम तथा भाद्रेचगीमला। आश्विने प्रेतसंचाग कार्ति- के याम्यका मता' इत्युक्त्वा प्रथमायां व्रतं द्वितीयायां सरस्वतीपूजातृतीयायां श्राद्धमुक्त्वा चतुर्थ्यामुक्तं कार्तिक शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां युधिष्ठिर। यमो य- मुनया पूर्व भाजितःस्वगृहर्चितः । अतो यमांद्वतीययं त्रिषु लाकेषु विश्रुता। अस्यां निजगृहे विप्र न भोक्तव्यं ततो नरैःस्नेिहेन भगिनीहस्ताभोक्तव्धं पुष्टि- वर्द्धनादानानिच प्रदेयानिभगिनीयो विधानतः।स्वर्णालंकारवस्त्रान्नपूजासत्का रभोजनैः । सर्वा भगिन्यः संपूज्या मावे प्रतिपन्नकाः॥प्रतिपन्नाःमातृभ- गिन्य इति हेमाद्रिः । 'पितृव्यागिनीहस्तावप्रथमायां युधिष्टिर। मातुलस्य सुताहस्ताहितीयायां तथा नृप।पितुर्मातुःस्वसुःकन्ये तृतीयायां तयोःकरात्। भोक्तव्यं सहजायाश्च भगिन्या हस्ततः परं । सर्वासु भगिनीहस्तादाक्तव्यं बलवर्धनम्।यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितः प्रतिजगत्स्वमृदौ- हृदेन । तस्यां स्वसुः करतलादिह यो सुनक्ति प्रामोति रत्नसुखधान्यमनुत्तमं सः॥ गोडास्तु यमं च चित्रगुप्तं च यमदूतांश्चपूजयेत् । अर्घ्यश्चात्र प्रदात- व्यो यमाय सहजव्यैः ॥ मन्त्रः एढेहि मातंडज पाशहस्त यमान्तकालो- कधरामरेश॥धातृद्वितीयाकतदेवपूजां गृहाण चाध्यं भगवन्नमस्ते' । भातस्त ·१८७ शु०९ प०२] कार्तिकमासनिर्णयः। वानुजाताहं भुव भक्तमिदं शुभं ॥प्रीतये यमराजस्प यमुनायां विशेषतः'। ज्येष्ठायजातेति बदेदिति स्मार्ताः ॥ इत्यन्नदानमित्यप्याहुः ॥ ब्रह्माण्डपु- राणेपि । या तु भाजयते नारी भातरं युग्मके तिथौ । अर्चयेच्चापि तांबू- लेन सा वैधव्यमामुयात् । चातुरायुःक्षयो राजन् न भवेत्तत्र कर्हिचित्' इति॥ कार्तिक कार्तिकशुक्लनवमी युगादिः सा पौर्वाण्डिकी ग्राह्या । शुक्लपक्ष- स्थत्वात् । अत्रापि पिण्डरहितं श्रादं कर्तव्यं । अन्यत्मा तं । अत्रैव विष्णुत्रिरात्रमुक्तं हेमाद्री पाझे। 'कार्तिक शुक्लनवमीमवा विष्णुत्रिरात्रं प्य विजितेन्द्रियः ॥ हरिं विधाय सौवणं तुलस्या सहितं विशु- म् । पूजयेविधिवद्भक्त्या व्रती तत्र दिनत्रयं ।एवं यथोक्तविधिना कुर्याद्ववाहिक विधिम्' इति ॥ कार्तिक शुक्कैकादश्या भाष्मपञ्चकव्रतमुक्त । ना- का शु०११ भीष्मपंचक रदीये। अतो नरैः प्रयत्नेन कर्तव्यं भीष्मपञ्चकम्। कार्तिकस्या- मले पक्षे स्नात्वा सम्बग्यतव्रतः एकादश्यां तु गृहीयाहृतं पञ्चदिनात्मकम्'इति तविधिस्तु गोमयेन स्नात्वा मौनी पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैर्विष्णुं संस्नाप्य संपूज्य पायसं निवेद्य द्वादशाक्षरमष्टोनरशतं जप्त्वा । ॐ नमा विष्णवे इति षडक्षरेण घृताक्तान यवान वीहीश्चाष्टोत्तरशतं हुत्वा भूमौ स्वपेत् । एवं पंचदिनेषु कु- र्यात् ॥ विशेषस्त्वायेन्हि हरेः पादौ कमलैः संपूज्य त्रिर्गोमयं प्राश्यम् । द्वितीयेन्हि बिल्वपत्रर्जानुनी संपूज्य गोमूत्रं । त्रयोदश्यां ङ्गराजेन नाभि संपूज्य क्षीरम्। चतुर्दश्यां करवीरैः स्कंधं संपूज्य दधि । पौर्णमास्यां हो- मान्त लौहीं पापप्रतिमा खड्गचक्रहस्तांकृष्णवस्त्रेण वष्टितां प्रस्थतिलोपरिस्थां कत्वा धर्मराजनामभिः करवीरैः संपूज्य । 'यदन्यजन्मनि कतमिह जन्मनि वा पुनः। तत्सर्व प्रशमं यातु मत्पापन्तव पूजनात्' इति पुष्पाञ्जलिं क्षिप्त्वा कृष्णप्रतिमां च संपूज्य विप्राय दत्वा विप्रान् संभोज्य दक्षिणां दत्वा पञ्चग- व्यं प्राश्य पौर्णमास्यां नक्तं मुंजीतेति लघुनारदीये॥ पञ्चगव्यप्राशनं पड- क्षरेणेति हेमाद्रिः। हेमाद्रौ भविष्ये तु शाकैमुन्यन्नैर्वा पञ्चाहं वर्तनमुक्त। अन्तेप्युक्तं । 'यदीष्मपंचकमितिप्रथितंपृथिव्यामेकादशीप्रकृतिपञ्चदशीनि- ·१८८ निर्णयसिन्धौ- [प.२ रुद्धामुन्यन्नभोजनपरस्य परस्य तस्मिन्निष्टं फलं दिशति पाण्डव शार्ङ्गधन्वा' इति।तथा पाझे 'पञ्चाहं पञ्चगव्याशी भीष्मायायं च पञ्चसु । अहःस्वपि तथा दद्यान्मन्त्रेणानेन सुव्रत' । 'सत्यवताय शुचये गाङ्गन्याय महात्मने । भीष्मायैतददाम्यय॑माजन्मब्रह्मचारिणे। वैय्याघ्रपद्यगोत्रायेति च। 'सव्येना. नेन मन्त्रण तर्पणं सार्यवार्णिकम' इति।कार्तिकशुक्लद्वादश्यां रेव- का०शु०१२ तीनक्षत्रयोगरहितायां पारणं कार्यम् । तदुक्तं । 'आभाका- सितपक्षेषु मैत्रश्रवणरेवती । संगमे न हि भोक्तव्य द्वादशद्वादशीर्हरेत्' इति । यदा तु रेवतीयोगरहिता द्वादशी सर्वथा न लायते, तदा रेवत्याश्चतुर्थपावं वर्जयेत् । वचनं तु प्रागुक्तं ॥ लघुनारदीये 'कार्तिक शुक्लपक्षस्य कृत्वा चै- कादशीं नरः। प्रातर्दत्वा शुभान कुम्भान् प्रयाति हरिमन्दिरम्' ॥ मदन- रत्ने वाराहे । एकादशी सोमयुक्ता कार्तिके मासि भामिनि । उत्तराषाढसं योगे अनन्ता सा प्रकीर्तिता । तस्यां यत् क्रियते भद्रे सर्वमानंत्यमश्नुते' । अस्यामेव रात्री देवोत्थापनमुक्तं हेमाद्रौ बाटे । 'एकादश्यां च शुक्लाय। कार्तिक मासि केशवम् । प्रसुप्तं बोधयेद्रात्रौ श्रद्धाभक्तिसमन्वितः' इति मदनरत्ने भविष्ये 'कार्तिकेशुक्लपक्षे तु एकादश्यां पृथासुत। मन्त्रेणानेनरा- जेन्द्र देवमुत्थापयेतद्विजः ॥ रामार्चनचन्द्रिकादौ तु द्वादश्यामुक्तं 'पार- णाहे पूर्वरात्रे घण्टादीन्वादयेन्मुहुः' इति । अत्र देशाचारतो व्यवस्था। तत्रैव देवदेवस्य स्नानं पूर्व महद्भवेत् । महापूजां ततः कृत्वा देवमुत्थापयेत्सुधीः'। मन्त्रास्तु वाराहपुराणे उक्ताः ॥ ॐ 'ब्रह्मेन्द्ररुद्राग्रिकुबेरमूर्यसोमादिभिर्व- न्दितवन्दनाङ्ग । बुद्धयस्व देवेश जगन्निवास मंत्रप्रभावेन सुखेन देव॥ इयं तु द्वादशी देव प्रबोधार्थ विनिर्मिता। त्वयैव सर्वलोकानां हितार्थ शेषशायिना । उत्तिष्ठोनिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते। त्वयि सुप्ने जगन्नाथ जगत्सुप्तं भ- वेदिद।उत्थिते चेष्टते सर्वमुत्तिष्ठोनिष्ठ माधवागता मघा वियच्चैव निर्मलंनिर्मल दिशः। भारदानि च पुष्पाणि गृहाण मम केशव इदं विष्णुरिति प्रोक्तो मन्त्र उत्थापने हरेः' इति । एवं देवमुत्थाप्य तदने चातुर्मास्यव्रतसमामि कुर्याद।

·प०२] कार्तिकमासनिर्णयः। १८९ तदुक्तं भारते 'चतुर्धा गृह्य वै चीर्ण चातुर्मास्यव्रतं नरः । कार्तिक शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां तत्समापयेत्' ॥ लघुनारदीये 'चातुर्मास्यव्रतानां च समाप्तिः कार्तिके स्मृता'मन्त्रश्च निर्णयामृते सनत्कुमारेणोक्तः। इंदवतं मया देव कृतं प्रीत्यै तव प्रभा । न्यून संपूर्णतां यातु त्वत्प्रसादाजनार्दन' इति ॥ अथ वाराहोक्ता बोधनीविधिः-एकादश्यां रात्री कुंभ घृतपात्रोपरि हैमं माषमितं मत्स्य पंचामृतेन संस्नाप्य कुंकुमपीतवस्त्रयुगपमायः संपूज्य मत्स्या- दिदशावतारान् संपूज्य जागरं कृत्वा प्रातर्दवमाचायं च वस्त्रायैः संपूज्य 'जगदादिर्जगद्रुपोजगदादिरनादिन।जगदाद्यो जगद्योनिःप्रीयतां मे जनार्दनः इति नत्वा दक्षिणां दत्वा ब्राह्मणान् भोजयेदिति ॥ तथा बाह्म । 'महातुर्यवे रात्री भामयेत्स्यन्दन स्थितम् । उत्थितं देवदेवेश नगरे पार्थिवः स्वयम् । चतुरो वार्षिकान मासान नियमं यस्य यत्कृतम्। कथयित्वा विजयस्तद्द याद्भक्त्या सदक्षिणं' ।यस्य भक्ष्यस्य नियमःकृतस्तद्र्व्यं दद्यादित्यर्थः॥ इदं शुक्रास्तादावपि कार्य । आशोचे तु पूजामन्येन कारयेत् ॥ कार्तिक शुक्लद्वा- दशी पौर्णमासी च मन्वादिः सा पौर्वाण्डिकी ग्राह्या।अन्यत्पागुक्तम्।कार्ति- कशुक्लचतुर्दशी वैकुणः संज्ञा । सा विष्णुपूजायां रात्रिव्यापिनी ग्राह्या।दिनव- ये तचाप्तौ निशीथप्रदोषोभयव्यापिनी ग्राह्या।तदुक्तं हेमाद्रौ भविष्ये।'का- र्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां नराधिप । सोपवासस्तु संपूज्य दरिं रात्रौ जि- तेंद्रियः' इति । अस्यामेव विश्वेश्वरप्रतिष्ठादिनत्वात्तत्प्रीत्यर्थ यदोपवासादि क्रियते तदारुणोदयव्यापिनी ग्राह्या॥ तदुक्तं त्रिस्थलीसेतौ सनत्कुमारसं- हितायां 'वर्षे च हेमलम्बाख्ये मासे श्रीमति कार्तिके । शुक्लपक्षे चतुर्दश्या- मरुणाभ्युदयं प्रति । महादेवतिथी ब्राह्म मुहूर्त माणिकर्णिक । स्नात्वा वि- श्वेश्वरो देव्या विश्वेश्वरमपूजयत्' इति ॥ तत्पूर्वदिने चोपवासः कार्यः। ततः प्रभाते विमले कत्वा पूजां महामृताम् । दण्डपाणमहापानि नवेऽस्मिन्छ तपारणः' इतितत्रैवोक्तः ॥ शिवरहस्येपि पूजाजागरायुक्तम् ततोऽरुणोदये जाते स्नात्वा स्नात्वा च भस्मना । संध्यां समाप्य विश्वेशं मामायय॑यथा.

·१९० निर्णयसिन्धौ- [१०२ विधि । मद्भक्तानभोजयामासुकैपयो बुजुस्ततः' इति ॥ अत्र कार्तिकब- तोयापनं पाझे कार्तिकमाहात्म्ये उक्तम् 'अथोर्जवतिनः सम्यगुयापन- विधि शृणु । ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां कुर्यादुद्यापनं व्रती । तुलस्या उपरिष्टात्तु कु- न्मिन्डपिका शुभाम् । तुलसीमूलदेशे च सर्वतोभद्रमेव च । तस्योपरिष्टात कलशं पञ्चरत्नसमन्वितम् । पूजयेत्तत्र देवेशं सौवर्ण गुर्वनुज्ञया। रात्रौ जा- गरणं कुर्यादीतवाद्यादिमङ्गलैः।ततस्तु पौर्णमास्यां वै सपत्नीकान् द्विजोत्तमा- न ।त्रिंशन्मितानथैकं वा स्वशक्त्या वा निमन्त्रयेत्।अतो देवा इति द्वाभ्यां जुहुयात्तिलपायसम् । ततो गां कपिलां दद्यात् पूजयेद्विधिवद्गुरुम्' इति । कार्तिकी पौर्णामासी परा ग्राह्या। 'अमापौर्णमास्यौ परे'इति दीपिकोक्तेः । अत्र विशेषो हेमादौ बाले। 'पुण्यामहाकार्तिकी स्याजीवेन्दौःकनिकासु च। तथा । 'आग्रेयं तु यदा ऋक्षं कार्तिक्यां भवति कचित् । महती सा ति- थिईया स्नानदानेषु चोत्तमा। यदा तु याम्यं भवति ऋक्षं तस्यां तिथौ कचि- व । तिथिः सापि महापुण्या मुनिभिः परिकीर्तिता । प्राजापत्यं यदा कक्ष तिथौ तस्यां नराधिप । सा महाकार्तिकी प्रोक्ता देवानामपि दुर्लभा' इति ॥ पाझे। 'विशाखासु यदा भानुः कृत्तिकासु च चन्द्रमाः। सयोगःपमको नाम पुष्करेष्वपि दुर्लभः। पमकं पुष्करे प्राप्य कपिलां यः प्रयच्छति । स हित्वा सर्वपापानि वैष्णवं लभते पदम् ॥ यमः कार्तिक्यां पुष्करे स्नातः सर्वपापैःप्रमुच्यते । माध्यां स्नातःप्रयागे तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः' ॥ अ- स्यामेव सायंकाले मत्स्यावतारो जातःइत्युक्तं पाझे कार्तिकमाहात्म्ये 'वरा- न्दत्वा यतो विष्णुमत्स्यरूपी भवेत्नतः। तस्यांदत्तं हुतं जप्तं तदक्षय्यफलस्मृत- म्'इति ॥अत्र त्रिपुरोत्सवउक्तो भार्गवार्चनदीपिकायां पौर्णमास्यां तुसंध्या यांकर्तव्यनिपुरोत्सवः।दयादनेन मन्त्रेण प्रदीपांश्वसुरालयोकीटाःपतङ्गा मश- काश्च वृक्षा जले स्थले येविचरन्ति जीवाः। दृष्ट्वाप्रदीपं नच जन्मभागिनाभव- न्तिं नित्यंश्वपचा हिविप्राः अत्रवृपोत्सातिप्रशस्तः तदुक्तंमात्स्ये। कार्ति- क्यां यो वृपोत्सर्ग कृत्वा नक्तं समाचरेत् । शैवं पदमवामोति शिवव्रतमिदंस्म ·१९१ प०२] मार्गशीर्षमासनिर्णयः। तम्' इति । अत्र कार्तिकेयदर्शनमुक्तं काशीखण्डे कार्तिक्यां कृत्तिकायोमे यः कुर्यात्स्वामिदर्शनम् । सप्तजन्म भवेषिो धनान्यो वेदपारगः'। इति श्री- कमलाकरभट्टकतेनिर्णयसिन्धौद्वितीयपरिच्छेदेकार्तिकमासः॥ वृश्चिके पूर्वाः पोडश घटिकाः पुण्याः।शेष प्राग्वत्। मार्गशीर्षकृष्णाष्टमी कालाष्टमी सा च कालाष्टमी रात्रिव्यापिनी ग्राह्या ॥ 'मार्गशीर्षमिताष्टम्यां कालभैरवसंनिधौ। उपोष्य जामरं कुर्वन् सर्वपापैः प्रमुच्यते'।इति काशीखण्डात् रात्रिवतत्वा वगतः। 'रुद्रवतेषु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथिः' इति ब्रह्मवैवर्ताच्च। दिन द्वयेंऽशतो रात्रिन्यानावृत्तरैव ॥ भैरवोत्पत्तेः प्रदोपकालीनत्वादिति केचित तन्न । शिवरहस्ये मध्याह्न भैरवोत्पत्तेः श्रवणात्।तथा च तत्रैव । 'नित्य- यात्रादिकं कृत्वा मध्याह्ने संस्थिते रवौ' इत्युपक्रम्य ब्रह्मणा रुद्रेवज्ञाते उक्तं 'तदोयरूपादनघान्मत्तः श्रीकालभैरवः । आविरासीत्तदा लोकान पोषयन्न- खिलानपि' इति ॥ अत्रोपवास एवं प्रधानमित्युक्तं तत्रैव 'उपोषणस्याङ्गभू तमर्घ्यदानमिह स्मृतम्। तथा जागरणं रात्री पूजा यामचतुष्टये'। संध्यायाम- पि पूजैवोक्ता । तेन मध्याह्नव्यापिनी युक्ता । दिनद्वाऽशतः संपूर्णायां वा तयाप्ती पूर्वैव । पूर्वोक्तवचनात् । पारणा तु प्रातरेव यामत्रयोर्ध्वगामिन्या पातरेव हि पारणा' इतिवचनात्।अत्र च कालभैरवपूजोता त्रिस्थलीसेतो 'कत्वा च विविधां पूजां महासंभारविस्तरः। नरो मार्गासिताष्टम्यां वार्षिक विघ्नमुत्सृजेत्' । तथा 'तीर्थ कालोदके नात्वा कत्वा तर्पणमत्वरः। विलोक्य कालराजानं निरयादुद्धरेत् पितॄन्'इति इयं च कार्तिक्यनन्तरा गौणचान्द्रा भिप्रायेण । मार्गशीर्षशुक्लपञ्चम्यां नागपूजोक्ता हेमाद्रौ नागपंचमी स्कान्दे । 'शुक्ला मार्गशिरे पुण्या आवणे या च पञ्चमी। स्नानदानैर्बहुफला नागलोकप्रदायिनी' इति । इयं नागपूजायां षष्ठीयुतैव ग्राह्या । 'पञ्चमी नागपूजायां कार्या पठीसमन्विता । तस्यां तु तुपिता नागा इतरा सचर्णिका' इति मदनरत्ने वचनात् । मार्गशीर्षशुक्लपडी चम्पाषष्टी चम्पाषष्टोति महाराष्ट्रेषु प्रसिद्धा । सोत्तरयुता याह्या षण्मुन्यो' इति युग्मवाक्यात् । 'पूर्वाण्हे दैविकं कुर्यादिति वचनादस्य च मार्ग शु०५ ·मार्गशु०१४ १९२ निर्णयसिन्धौ- [१०२ देवकर्मत्वात् । इयमेव योगविशेषेण चम्पेत्युच्यते । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे मल्लारिमाहात्म्य मार्ग भाद्रपद शुक्ला षष्ठी वैधृतिसंयुता।रविवारेण संयुक्ता चम्पतीह प्रकीर्तिता' इति । विशाखानीमयोगेन सा चम्पतीह कीर्तिता' इति मदनरत्न पाठः। मार्गशीर्षमल पक्ष षष्ठ्या वारऽशुमालनः।शततारागत चन्द्र लिङ्गं स्यादृष्टिगोचरम्' इति । इयं च योगवशन पूर्वा परा वा कार्या। च- म्पाषष्ठी सप्तमीयुतेति दिवोदासः।इयमेव स्कन्द षष्ठी। 'कृष्णाष्टमी स्कन्दषष्ठी शिवः त्रिश्चतुर्दशी । एताः पूर्वयुताः कार्यास्तिथ्यन्तं पारणं भवेत् ' इति भगक्तेः परेऽन्हि रात्रावाद्ययाममध्ये पारणासंभवे इदम् । अन्यथोत्तरैवेति दिवोदासः।अब्दपर्यन्तषष्ठीषु। सेनाविदारक स्कन्द महासेन महाबल॥रुद्रो- मामिज षड़क्र गङ्गागर्भ नमोस्तु ते।इति राजतं स्कन्दं पूज्य विप्राय दद्यादि- ति दिवोदासः॥ मार्गशीर्षशुक्लचतुर्दश्यांपिशाचविमोचनी तीर्थ श्राद्धं त्रिस्थलीसेतो भट्टचरणरुक्तम् । तस्य प्राप्तपैशाच्यस्व- पित्रायुद्देश्यकपार्वणत्वादपराह्वव्यापिनी याह्या।अज्ञातनामपिशाचायुद्देश्यक त्वे त्वेकोद्दिष्टत्वात् मध्यान्हव्यापिनीति ॥ कुलधर्मव्रतादौ तूत्तरैव । 'चैत्र- नभोगतेतरसिता स्यादूर्वा',इति दीपिकोक्तेः॥मार्गशीर्षपौर्णमास्यांदत्तात्रयोत्प त्तिः।तदुक्तं स्कान्दे सह्याद्रिखण्डे । मार्गशीर्ष तथा मासि दशमेड दत्तजयन्ती न्हि सुनिर्मले । मृगशीर्षयुते पौर्णमास्यां यज्ञस्य वासरे । आनयामास देदीप्यमानं पुत्रं सती शुभम् । तं विष्णुमागतं ज्ञात्वा अत्रिर्नामाकरोत्स्वयम् । दत्तवानस्वस्य पुत्रत्वाद्दत्तात्रेय इतीश्वरः' । इति । इयं प्रदोषव्यापिनी ग्राह्येति वृद्धाः ॥ मार्गशीर्षपौर्णिमानन्तराष्टमी अष्टका । एवं पौषादिमासत्रयेपि हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमी प्वष्टका एकस्यां वा' इत्याश्वलायनोने: एकस्यामष्टम्यां वै कार्ये' ति हरदत्तः । कचिव पंचम्यप्युका पौष्ठपयष्टका भूयः पितृलोके भविष्यति ' इति पाद्मवचनात् । तत् पूर्वसप्तमीषु पूर्वेयुः । तत्परनवमीष्वन्वष्टकास च श्राद्धमुक्तम् कालादशैं 'मार्गशीर्षे च पौषे च अष्टका ~ ·१०२] मार्गशीर्षमासनिर्णयः। १९३ माघे पौष्ठे च फाल्गुने।कृष्णपक्षेचपूर्वयुरन्वष्टक्यंतथाष्टका' इति॥ यत्तुविष्णुः 'अमावास्यास्तिस्रोऽष्टकास्तिस्रोऽन्वष्टकाः' इति । यच्चकौम । 'अमावा- स्याष्टकास्तिस्रः पौषमासादिषु त्रिषु' इति । तचतुर्थ्यामनावश्यकत्वार्थ 'या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्यात्प्रयत्नतः' इतिवायुब्रह्माण्डपुराणात्। 'श्राद्धमतेष्वकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते' इतिविष्णूतेरिति शूलपाणिः।शाखा- भेदाव्यवस्थेति तत्त्वम् । वायुब्रह्माण्डयोः-'आद्याप्पैः सदा कार्या मांसैरन्या सदा भवेत्।शाकैःकार्या तृतीयास्यादेष द्रव्यगता विधिः'पौषादिः क्रमः ॥ अन्वष्टका तु प्रागेव निर्णीता । तत्राष्टम्यपराहव्यापिनी ग्राह्या । 'अथाच्छादनपर्यंतं श्राद्धं पावर्णबद्भवेत्' इत्याश्वलायनकारिकोक्तरपगह- कालत्वाच्च पार्वणस्य । पूर्वारष्टकाश्राद्धयोस्तुअष्टम्यनुराधेन निर्णयः।अतएव सूत्रम् । पूर्वद्युः पितृायो दद्यात्' । 'अपरयुग्न्वष्टक्यम्' इति च । अत्र कामकाली विश्वदेवी। इष्टिश्राद्धे ऋतुदक्षायष्टम्यां कामकाली इति सायणीये शङ्खक्तेः । अत्र श्राद्धाकरणप्रायश्चित्तमुक्तमृग्विधान । 'एभिर्युभिर्जन्मन्त्रं शतवारं तु तद्दिने । अन्वष्टक्यं यदा न्यून संपूर्ण याति सर्वथा' इति।अशक्ती त्वाश्वलायनः-'अथ श्वोभूतेष्टकाः । पशुना स्थालीपाकेन चाप्यनबुहो- यवसमाहरेदाग्निना वा कक्षमुपोषेदेषामेष्टकेति नत्ववानष्टकः स्यात्' इति । मार्गशीर्षादिषु मलमासे सति तत्राष्टका न कार्या ।चतुर्णामितिग्रहणादित्युक्तं नारायणवृत्तौ। तथा काठकगृह्येपि ‘महालयाष्टकश्राद्धापाकर्माद्यपि कर्मयत्। स्पष्टमासविशेषाख्याविहितं वर्जयेन्मले'इति॥मार्गादिविचारेपुकाम्यंव्रतमुक्तं माघेरविवारव्रतम् हेमाद्रौ । तत्र अक्ष्याण्युक्तानि हंसे सौरधौ । 'पत्रत्रित्वं तुलस्यास्त्रिफलमथ घृतं मार्गशीर्षादिभक्ष्यं मुष्टीनां त्रिस्तिलानां त्रिपलदधि त- था दुग्धकं गोमयं च। त्रित्वं तोयाअलीनां त्रिमरिचकमथो त्रिःपलाः सक्तव- ॥ १-एवं चावलायनभित्रानां केषांचित्फाल्गुनाष्टम्यां सर्वासु सप्तमीषु श्राद्धाकर- णेऽपि न दोषः 'स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य परशाखाश्रयं तु यः । कर्तुमिच्छति दुर्मेधा मो तत्तस्य चेष्टितम्' इत्युक्तरिति टीका ।। १३ ·१०.४ निर्णयसिन्धौ- [१०२ स्युगोमूत्रंशक रासद्धविरितिविधिना भानुवार क्रमेण'इति ॥ इतिश्रीकमलाकर- भट्टरत निर्णयसिंधौ द्वितीयपरिच्छेदे मार्गशीर्षमासःसमातः॥ धनुःसंक्रमे पराः धनुःसंक्रातिः पाडश घांटकाः पुण्याः।अन्यत्प्राग्वत्।अत्रात्सर्जननिर्णयो वक्त- पौषाष्टमी व्योपाकर्मप्रसङ्गात्प्रागेवोक्तः।कल्पतरौभविष्ये-पोषे मासे यदा देविशुक्लाष्टम्यां बुधो भवत्।तस्यां स्नानं जपो हामस्तर्पणं विप्रभोजनम्।मली तये कृतं देवि शतसाहसिकं भवेत् अत्रैव रोहिण्यायोग पुण्यतमत्वं तत्रैव पौषैकादशी ज्ञयापाषशुक्लकादशी मन्वादिःसा चाक्ता प्राक पौषपौर्णिमानन्तराः अदियः सप्तम्यष्टमीनवम्याष्टकाद्याः प्रागुक्ताः । पौषामावास्यायामर्धादयो योगविशेषः । तदुक्तं मदनरत्ने महाभारते । 'अमार्कपातश्रवणैर्युक्ता चेत् पुष्यमाघयोः । अर्धादयः स विज्ञयः कोटिसूर्यग्रहैः समः'इति । पुष्यमाघ- योर्मध्यवर्तिनी पौर्णमास्युत्नरामावास्येत्यर्थ इति भट्टाः । मदनरत्ने पुष्यस्य च माघस्य वत्यर्थ उक्तः । तन्न । हेमाद्रिविरोधात् । तत्र हि माघ एवो- तः। तथा। 'दिवैव योगः शस्तोऽयं नतु रात्री कदाचन' इति । इदमर्ध- मन्यनिबन्धेष्वभावानिणयामृतमात्रक्निनिमलमेव । तेन हमाद्यादिमते रा- त्रावर्धोदया भवत्येव । केचित्तु । 'किंचिदूनो महोदयः'इत्याहुस्तन्निर्मूलम् । हेमाद्री मदनरत्ने च स्कान्दे । 'माघामायां व्यतीपाते आदित्य विष्णुदै- वते । अर्थोदयं तदित्याहुः सहस्रार्कग्रहैः समम्' । तत्रैव ‘माघमासे क- ष्णपक्षे पंचदश्यां वेर्दिन । वैष्णवेन तु ऋक्षेण व्यतीपाते सुदुर्लभे' । व्रतं कुर्यादित्यग्रेऽन्वयः । तत्रैव 'ब्रह्मविष्णुमहंशानां सौवर्णीः पलसंख्यया। प्रतिमास्तु प्रकर्तव्यास्तदर्धन द्विजोनमासाशतत्रयं शंभार्दाणानांतिलपर्वतः। कर्तव्यौ पर्वतौ विष्णुरुद्रयोः पूर्वसंख्यया । शंभुरत्र ब्रह्मा । 'शय्यात्रयं ततः कुर्यादुपस्करसमन्वितम्'। तिलैहोम कत्वा प्रतिमां दद्यादित्युक्तं स्कान्दे 'अ धोदये तु संप्राप्ते सर्व गङ्गासमं जलम् ॥ शुद्धात्मानो द्विजाः सर्व १-वस्ततस्तु दिवैव योगः शस्तोयमुषःकालेऽपि वायदि। नतु रात्रौ स विज्ञेयो नरै. धर्मपरायणः' इति नागरखण्डादात्री योगो निर्मूल एवेति नव्या इति टीका ॥

·प०२] माघमासनिर्णयः। १९५ भवेयुर्बह्मसंमिताः ॥ यत्किंचिद्दीयते दानं तदानं मेरुसन्निनम्'इति । अत्र दानविशेषो निर्णयामृते स्कान्दे । 'चतुःषष्टिपलं मुख्यममत्रं तत्र का- रयेत् । चत्वारिंशत्पलं वाथ पचविंशतिरेववा' । अमत्रं पात्रम् । तच्च कांस्यमयमित्युक्तं तत्रैव ‘एवं सुघटितं कार्य कांस्यभाजनमुत्तमम्' इति । त- था 'निधाय पायसं तत्र पनमष्टदलं लिखेत् । पनस्य कर्णिकायां तु कर्षमात्रं सुवर्णकम्।तदक्षावे तदधं वा तदधं वापि कारयेत्।भूमौ तु तण्डुलैः शुद्धैः कृत्वा ष्टदलमुत्तमम् ।अमत्रं स्थापयेत्तत्र ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम्। तेषां पूजा ततः का- र्या श्वेतमाल्यैस्तु शोभनैः। वस्त्रादिभिरलंकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्' । मंत्रस्तु 'सुवर्णपायसामत्रं यस्मादेतत्रयीमयम् । आपत्तेस्तारकं यस्मात्तगृहाण द्विजो- तम । समुद्रमेखलां पृथ्वी सम्यग्दातुश्च यत्फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यः कत्वेदं दानमुत्तमम्' इति ॥ इति श्रीकमलाकरभट्टकते निर्णयसिन्धौ पौषमासः ॥ अथमाघस्नानम् । तत्र विष्णुः 'तुलामकरमेषेषु प्रातःस्नायी माघनानं सदा भवेत् । हविष्यं ब्रह्मचर्य च माघस्नाने महाफलम्' इति सौरमास उक्तः ब्राह्मे तु सावन उक्तः एकादश्यां शुक्लपक्षे पौषमासे समारभेत्। द्वादश्यां पौर्णमास्यां वा शुक्लपक्षे समापनम्' इति । पाग्नेपि 'पुष्यस्यैकादशी शुक्लामारश्य स्थण्डिलेशयः । मासमात्रं निराहारस्विकालं स्नानमाचरेत् । त्रिकालमर्चयेद्विष्णुं त्यक्तभोगो जितेन्द्रियः । माघस्यैकादशी शुक्लां यावद्विया धरोनम' इति । त्रिकालस्नानं मासोपवासविषयम् । निगहारइत्युक्तेः । पृथ्वीचन्द्रोदयेत्वन्यथोक्नम्। विष्णुः। 'दर्श वा पौर्णमासी वा पाराय स्नान माचरेत्।पुण्यान्यहानि त्रिंशनु मकरस्थे दिवाकरे' इति।अत्र दर्शमिति शुक्ला- दिमुख्यचान्द्राभिप्रायेण । अयं तु पक्षो नेदानीं प्रचरति ॥अत्राधिकारिणो भविष्ये । 'ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । बालवृद्धयुवानश्च नरनारीनपुसंकाः । स्नात्वा माघे शुभे तीर्थ प्राप्नुवन्तीप्मितं फलम् ॥पामे। 'सर्वेधिकारिणो ह्यत्र विष्णुभक्तौ यथा नृपब्रिाझे उष्णोदकेन वा स्नानमशक्ते सति कुर्वते।दृढेषु सर्वगात्रेषु उष्णोदं न विशिष्यते'वैष्णवामृते गौडनिवन्धे स्कान्दे पौष्यां तु समतीतायां यावद्भवति पूर्णिमा । माघमासस्य तावाद ·१९६ गिर्णयसिन्धौ- - [१०२ पूजा विष्णोविधीयते।पितॄणांदेवतानां च मूलकं नैव दापयेत् । ब्राह्मणो मूलकं भुक्ता चरेच्चान्द्रायणव्रतम् ।अन्यथा याति नरकं क्षत्रविट्शूद्र एवच। वर्जनीयं प्रयत्नेन मलकं मदिरोपमम्'। यदा तु माघो मलमासो भवति तदा माघेमलमासे काम्यानां तत्र समामिनिषेधान्मासद्वये स्नानं तन्नियमाश्च कार्याः। मासोपवासचान्द्रायणादि तु मलमास एव समापयेत्।तदुक्तं दीपिकायाम् । 'नियतत्रिशदिनत्वाच्छो मास्यारण्य समापयेत् । मलिने मासोपवासवतम्' इति । मासोपवासपदं चान्द्रायणादरुपलक्षणं।स्नानारंगे च मन्त्री विष्णुनोतः 'तत्र चोत्थाय नियमं गृह्णीयाविधिपूर्वकम् । माघमासमिमं पूर्ण स्नास्येहं देव माधव । 'तीर्थस्यास्य जले नित्यमिति संकल्प्प चेतसि' इति । प्रत्यहं मन्त्रश्च पाझे । दुःखदारिद्यनाशाय श्रीविष्णोस्तोषणाय च । प्रातःस्नानं करोम्यद्य माघे पापविनाशनम् । मकरस्थे रखी माघे गोविन्दाच्युत माधव । स्नानेना नेन मे देव यथोक्तफलदो भवाइमं मन्त्रं समुच्चार्य स्नायान्मौनसन्वितः' इति । प्रत्यहं सूर्यायाय॑म् । मन्त्रस्तु पृथ्वीचन्द्रोदये पाये। 'सवित्रे प्रसवित्रे च परं धाम जले मम । त्वत्तेजसा परिनष्टं पापं यातु सहस्रधा इति । स्नानका- लश्च सूर्योदयः। त्रिस्थलीसेतो । 'मकरस्थे रवौ यो हि न स्नात्यायुदिते रवौ'इति । माघमासे रटन्त्यापः किंचिदम्युदिते रवी'इति च पानवचनात्। 'संप्राप्ते माघमांस तु तपस्विजनबल्लले । क्रोशन्ति सर्ववारीणि समुद्रच्छति भास्करे । पुमीमः सर्वपापानि त्रिविधानि न संशयः'इति नारदीयोक्तेः। 'यो माघमास्युषसि मर्यकराभितप्ने स्नानं समाचरति चारुनदीप्रवाह।उद्धृत्य सप्तपु- रुषान् पितृमातृवंश्यानस्वर्ग प्रयात्यमरदेहधरो नरोसौ'।इति भविष्योत्तरवच नाचावाटे त्वरुणोदय उक्तः । अरुणोदये तु संप्राप्ते स्नानकाले विचक्षणः । माधवांघ्रियुगंध्यायन्यःस्नाति सुरपूजितः इति।तथा"अरुणोदयमारत्यप्रातः कालावधि प्रभो। माघस्नानवतां पुण्यं क्रमात्तत्रावधारणा। उत्तमं तु सनक्षत्रं म- ध्यमं लुमतारकम्।सवितयुदिते अप ततोहीनं प्रकीर्तितम्'इति।तेनात्र शक्त्यपे- क्षया व्यवस्था । इदंच स्नानं प्रयागेऽतिप्रशस्तम्। काश्याः शतगुणं प्रोक्तं गङ्गा ·तु प०२] माघमासनिर्णयः। १९७ यमुनसंगमे।सहस्रगुणिता सापि भवेत्पश्चिमवाहिनी । पश्चिमाभिमुखी गङ्गा कालिंद्या सह संगता।हंति कल्पकृतं पापं सा माघे नृपदुर्लभा' इत्यादिपामा दिवचनेत्यः। विस्तरस्तु मत्पितामहकृतप्रयागसेतो ज्ञेयः॥ब्राह्मे यत्रकुत्रापि यो माघे प्रयागस्मरणान्वितः । करोति मज्जनं तीर्थे स लभेदाङ्गमज्जनम्। तथा समुद्रेप्यतिप्रशस्तीतदुक्तं पृथ्वीचन्द्रोदये प्रभासखण्डे माघे मासि चयः स्नायान्नैरन्तर्येण भावतः पीण्डरीकफलं तस्य दिवसेदिवसे भवेत्। माघस्नानं काम्यमेवेतिभट्टाः॥विष्ण्वादिवाक्येसदावश्यशब्दान्नित्यत्वावगतेर्नित्यकाम्य मिति तु युक्तम् मासपर्यन्तं स्नानासंभवे तु व्यहमेकाहं वा स्नायात्। महामा- घी पुरस्कृत्य सस्नौ तत्र दिनत्रयम्'इति लिङ्गात् । अस्मिनयोगे त्वशक्तोपि स्नायादपि दिनत्रयम्।प्रयागे माघमासे तु व्यहं स्नातस्य यत्फलम्। नाश्वमेध सहस्रेण तत्फलं लभते सुवि' इति पानादिवचनात् । अत्र मकरसंक्रमो रथ- सप्तमी माघी व्यहमित्येके । माघशुक्लदशम्यादीत्यन्ये । मकरायव्यह इत्य- परे । माघमासाद्ययह इति केचित् त्रयोदश्यादीति बहवः । 'महामाघीं पुरकत्य सस्नौ तत्र दिनत्रयम्' इति पायोक्तः। एतस्यार्थवादत्वाद्यत्किंचि- दिनत्रयमिति भट्टाः॥तत्त्वं तु 'संदिग्धेषु वाक्यशेषात इति न्यायात्रयोदश्या येवेति प्रयागं विनापि पाझे 'अस्मिन्योगे त्वशक्तोपि स्नायादपि दिनत्रय- म्' इति । माघस्नाने नियमास्तु नारदीये 'न वह्नि सेवयेत् स्नातो ह्यस्ना- तोपि वरानने।होमार्थ सेवयेद्वह्नि शीतार्थं न कदाचन ॥ अहन्यहनि दात- व्यास्तिलाःशर्करयान्विताः ॥ विज्ञागस्तु तिलानां हि चतुर्थःशर्करान्वितः। अनायंगी वरारोहे सर्वमासं नयेद्रती' । तथा 'अप्रावृतशरीरस्तु यः कष्टं स्नाममाचरेत्। पदेपदेश्वमेधस्य फलं प्रामोति मानवः॥तथा शंखचक्रधरंदेवं माधव नाम पूजयत्।वह्नि हुत्वा विधाननततस्त्वकाशनो भवेत् । भूशय्याब्रह्म- चर्येण शक्तः स्नानं समाचरेत् ॥ अशक्तो ब्रह्मचर्यादौ स्वेच्छा सर्वत्र क- थ्यते' ॥ तथा 'तिलस्नायी तिलोद्वर्ती तिलहोमी तिलोदकी ॥ तिला ति- लदाता च षतिलाः पापनाशनाः' इति॥ प्रयागासंभवे काश्यां दशाश्वमेधो- ·१९८ निर्णयसिन्धौ- [प०२ सरस्थप्रयागतीर्थ स्नानमुक्तं काशीखण्डे काश्युद्धवे प्रयागे ये तपसि स्ना- न्वि मानवाः । दशाश्वमेधजनितं फलं तेषां भवेद्धवम्' इति ॥ स्नानोत्तरं मदनपारिजाते विष्णुः काष्ठमौनान्नमस्कृत्य पूजयेत्पुरुषोनमम् । अवश्यमेव कर्तव्यं माघस्नानमिति श्रुतिः ॥ भविष्ये 'तैलमामलकाश्चैव तीर्थ देयास्तु नित्यशः। ततःप्रज्वालयेद्वह्नि सेवनार्थ द्विजन्मनाम् । एवं स्नानावसाने तु भोज्यं देयमवारितम् । भोजयविजदांपत्यं भूषयेद्वस्वभूषणैः । कम्ब- लाजिमरत्नानि वासांसि विविधानि च। चोलकानि च देयानि प्रच्छादनपटा- स्तथा । उपानही तथा गुप्तमोचको पापमोचकौ । अनेन विधिना दद्यान्मा- धवः प्रीयतामिति ॥ पाझे। 'भूमौ शयीत होतव्यमाज्यं तिलसमन्वितम् ॥ तथा 'अन्नं चैव यथाशक्त्या देयं माघे नराधिप । सुवर्णरक्तिकामात्रं दद्याद्वे दविदे तथा'। माघान्ते तु विशेषो नारदीये । 'माघावसाने सुभगे षड्रसं भो- जनं स्मृतम् । सूर्यो मे प्रीयतां देवो विष्णुमूर्तिनिरञ्जनः। दंपत्योर्वाससी सूक्ष्म सप्तधान्यसमन्विते । त्रिंशत्तु मोदका देयाः शर्करातिलसंयुताः' इति । अत्र 'एकादशीविधानेन व्रतस्योद्यापनं तथा' इति। पूर्वह्नि उपवासपूजनादि कृत्वा परेऽह्नि तिलचर्वाज्यरष्टोत्तरशतं होमकत्वा 'सवित्रे प्रसवित्रे च०' इतिपूर्वा मन्त्रमुक्त्वा। दिवाकर जगन्नाथ प्रभाकर नमोस्तुते॥परिपूर्ण कुरुष्वेह माघस्ना- नमुषःपते' इति समापयेदिति संक्षेपः॥मकरसंक्रान्तौ हेमादिमते मकरसंक्रान्तिः परतः चत्वारिंशद्घटिकाः पुण्याः 'त्रिंशत्कर्नाटकनाडयो मक रेतु दशाधिकाः' इति ब्रह्मवैवर्तात्।माधवमते तु विंशतिः 'त्रिंशत् कर्काटके पूर्वा मकरे विंशतिः परा' इति वृद्धवसिष्ठोक्तेः॥यदा तुसूर्यास्तात्पूर्व संक्रांति- भवति, तदोभयमते पूर्वमेव पुण्यकालः॥रात्रौ तुपदोषे निशीथेवा मकरसंक- से माधवमते द्वितीयदिन एव पुण्यम्। यद्यस्तमयबेलायां मकरंयातिभास्क. प्रदोषे वार्धरात्रे वा स्नानं दानं परेहनि' इति वृद्धगार्यवचनात्। अस्तमयं प्रदोषः।प्रदोषे पूर्वरात्रे॥'कार्मुकं तु परित्यज्यझषं संक्रमते रविः।प्रदोषे वार्ध- रात्रेवा स्नानंदानं परेऽहनि' इति भविष्योक्तेश्च ॥ 'तदाभोगःपरेऽहनि' इति ·प०२] माघमासनिर्णयः। १९९ म ॥ हेमाद्रौ। पाठः कालादर्शनिर्णयामृतमदनपारिजातादप्यायभूचुः । दाक्षिणात्याश्चैतदेवाद्रियन्ते ॥ यनु हेमाद्रिणाद्यो वाशब्दो यथार्थ द्वितीय- स्तथार्थ । यथा प्रदोषे पूर्वा स्तथार्धरात्र परऽहीत्युक्तम् । तस्मै नमोस्तु। तेन परेऽह्नि पुण्यं वक्तुं प्रदोषे इति दिनद्वये पुण्यनिरासार्थमर्धरात्रग्रहणम् । हेमाद्रिस्मृत्यर्थसारानन्तभट्टादिमततु निशीथात् पूर्व पश्चाच्च सक्रान्तीपूर्व दिने परदिने वा पुण्यं ।'धनुर्मीनावतिक्रम्य कन्यां च मिथुनं तथा । पूर्वा- परविक्षागेन रात्री संक्रमणं यदा। दिनान्ते पश्चनाड्यस्तु तदा पुण्यत- माः स्मृताः । उदयपि तथा पंच देवे पित्र्ये च कर्मणि'इति स्कान्दवच- नात् । पूर्वापरविभागेनति मकरकर्कभिन्नविषयम् । पूर्वक्विचाविरोधादि- ति मदनरत्ने उक्तम् । 'षडशीतिमुखेऽतीते अतीत चानरायण' इत्यादिवि- रोधाच्च ॥ तेन पूर्वेकवाक्यतयायमर्थः । रात्री पूर्वभाग मकरसंक्रम परऽह्नि उदये पंच नाड्यः पुण्याः,रात्रावपरभागे कर्कसंक्रमे पूर्वदिनान्ते पश्च ना- ड्य इति । एवं सर्वेषामविरोधः । मकरे सामान्येन परदिने पुण्यत्वपि पुण्यातिशयार्थमिदं । यत्तु देवलयज्ञपाौँ । 'आसन्ने संक्रमं पुण्यं दिना स्नानदानयोः। रात्री संक्रमणे भानोर्विषुवत्यथ ना दिवा' इति ॥ अन मा- धवः । अयने दिवा जाते तदधं पुण्यम् । कर्के पूर्व मकरेन्त्यम् । एतन्म- ध्यंदिनायतपरमिति ॥ हेमाद्रिस्तु रात्रीविषुवत्यासन्नदिनाधं पुण्यम् । अ- यने त्वासन्नदिनं पुण्यम् । दिने इति पाठे उभयत्र दिनाचं पुण्यमित्याह ॥ एतदेवोक्तं दीपिकायाम् 'अथायनमधःपश्चानिशीथाद्भवेद्यद्यासन्नमहस्तद- र्धमथवापुण्यम्'इति॥तत्त्वं तु आसन्नसंक्रममित्यस्य विषुवत्येवान्वयः। अ. यने रात्रौ सति दिन पुण्यं। कस्मिन्नित्यपेक्षायां कर्के पूर्वऽह्नि मकरे परेऽह्नि इति वाक्यान्तरवशादर्ध उच्यमाने न कोपि विरोधः। यत्त्वनन्तभट्टः अथ संक्रमणं भानोनिशीथात् प्राक् यदा भवेत् । अयनं विषुवं तत्र प्राग्दिना- न्तिमनाडिकाः । पञ्च पुण्यतमाः पश्चानिशीथाचेद्भवेत्तथा । आधाः परदि- नस्यापि तद्वदित्येष निर्णयः इति ॥अपराप्येवम् ॥'अस्तं गते यदा सूर्ये ·२०० निर्णयसिन्धौ- [१०२ - झपं याति दिवाकरः ॥ प्रदोषे वार्धरात्रे वा तदा पुण्यं दिनद्वयम्'इति बौ- धायनवचनादिनद्वयं वा पुण्यकालः॥ तदा पुण्यं दिनान्तरम्'इति मदनरत्ने पाठः। गुर्जरपाच्योदीच्यास्त्विदमेवाद्रियंते अत्रापि पूर्ववद्वयाख्येयम् । ति- थितत्वादयो गौडग्रंथास्तु प्रदोषार्धरात्रिभिन्ने रात्रेः पूर्वभागे पूर्वदिने पर- भागे च परदिने पुण्यमन्यसंक्रातिवत,विशिष्य तयोनिदशात् ॥ प्रदोषश्च 'प्रदोषोस्तमयादृवं घटिकाद्वयामिष्यते इति वत्सोक्तइत्याहुः ॥तन्न । 'अस्तं गते'इति त्रितयवयापत्तेः । अत : प्रदोषपदेन तद्भिन्नैव रात्रिरुच्यते । अत एव यावन्नोदयते रविः'इति वृद्धगार्यादिभिर्दक्षिणायने पूर्वरात्रौ संक्रमे पूर्व- दिनमुक्त । वत्सोक्तिरप्यध्ययनादिपरा ॥ इह तु त्रिमुहूर्त एव प्रदोषः । मकरे दानविशेपो हेमाद्रौ स्कांदे । धनुं तिलमयीं राजन् दद्याद्यश्चोत्तरायणे। स र्वान्कामानवामोति विन्दते परमं सुखम्'। विष्णुधर्मे। उत्तरे त्वयने विप्राव- खदानं महत्फलम् । तिलपूर्णमनडाहं दत्वा रोगैःप्रमुच्यते 'इति ॥शिवरह- स्येपि । 'तस्यां कृष्णतिलैःस्नानं कार्य चोद्वर्तनं शुभैः । तिला देयाश्च विप्रे- भ्यः सर्वदेवोत्नरायणे । तिलतैलेन दीपाश्च देया:शिवग्रहे शुभाः' । कल्पतरौ कालिकापुराणे । हामं तिलैः प्रकुर्वीत सर्वदेवोनरायणे । तान यो देवाय विप्रेन्यो हाटकेन समं दंदेत् । उत्तरायणमासाय नरः कस्मात्स शोचति' । तथा मकरेरात्रावपिश्राद्धादिभवतीत्युक्तंपाक् ॥माघामायांयोगविशेषो!दयः प्रागेवोक्तः।माघकृष्णचतुर्दश्यां यमतर्पणमुक्तं हेमाद्रौ यमेन–'अनाम्युदिते माघकृ.१४ काले माघकृष्णचतुर्दशी । स्नातःसंतयं तु यमं सर्वपापैःप्रमुच्यते मा शु०४ इति॥माघशुक्लचतुर्थीतिलचतुर्थी।साप्रदोषव्यापिनीयाह्या। माघशु क्लचतुथ्यां तु नक्तव्रतपरायणः।ये त्वां टुंढेर्चयिष्यन्ति तेाः स्युरसुरद्रुहाम्' इति काशीखण्डात् । 'माघमासे चतुर्थ्यां तु तस्मिन् काले उपोषितः ॥ अर्चयित्वा तु यो देवि जागरंतत्र कारयेत् इति त्रिस्थलीसेतो लैङ्गाच्च ॥ इयमेव कुन्दचतुर्थी सा प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या । 'माघशुक्लचतुझं तु कुन्द- पुष्पैःसदाशिवमासंपूज्य यो हितःकाशी समानोति श्रियं नरः' इतिकालाद” ·प.२] माघमासनिर्णयः। २०१ रथ७ कामाक्तेः ।माघशुक्लपञ्चमी श्रीपञ्चमी तदुक्तं हेमाद्रौ वाराहे'मा- श्रीपञ्चमी घशुक्लचतुर्थ्यां तु वरमाराध्यच श्रियः॥पञ्चम्यां कुन्दकुसुमैःपूजांकु- त्सिमृद्धये ॥इयं माधवमते पूर्वा, हेमाद्रिमते परा ॥ चैत्रशुक्ले श्रीपञ्चमीति दिवोदासः॥माघशुक्लसप्तमी रथसप्तमी । सा अरुणोदयव्यापिनी या ह्या मूर्यग्रहणतुल्या तु शुक्ला माघस्य सप्तमी ।अरुणोदयवेलायां तस्यां स्नानं महाफलम्'इति चन्द्रिकायां विष्णुवचनात्। 'अरुणोदयंवलायांशुक्ला माघस्य सप्तमी । प्रयागे यदि लायेत कोटिसूर्यग्रहैःसमा' इति वचनाच ॥ यत्तु दिवोदासीये अचला सप्तमी दुर्गा शिवरात्रिर्महानरः।द्वादशी वत्सपूजायांसु- खदा प्राग्युता सदा'इति षष्ठीयुतत्वमुक्तम् । तद्यदा पूर्वह्निघटिकादयं षष्ठी- सप्तमी च परेयुः क्षयवशादरुणोदयात् पूर्व समाप्यते तत्परं ज्ञेयम् । तत्र ष- ध्यां सप्तमीक्षयं प्रवेश्यारुणोदये स्नानं कार्यम् । मदनरत्ने भविष्योत्तरे। 'माघे मासि सिते पक्ष सप्तमी कोटिभास्करा । कुर्यात्स्नानार्घ्यदानात्यामायु- रारोग्यसंपदः' । अत्रविधिर्भविष्ये । 'स्नात्वाषष्ठयामेकभुक्तं सप्तम्यां निश्च- लं जलम् । राज्यन्ते चालयथास्त्वं दत्वा शिरसि दीपकम् ॥ तथा जलं प्रक्रम्य । 'न केन चाल्यते यावनावस्नानं समाचरत् । मौवर्णे राजते पात्रे भक्त्यालाबुमयथ वा । तैलन वर्तितव्या महारजनरञ्जिता' ॥महारजनंकु- सुम्भम् । समाहितमना भूत्वा दत्वा शिरसि दीपकम् । भास्करं हृदये ध्या- त्वा इमं मंत्रमुदीरयेत् । नमस्ते रुद्ररूपाय रसानां पतये नमः । वरुणाय न- मस्तेस्तु हरिवास नमोस्तु ते । जले परिहरेद्दीपं ध्यात्वा संतर्घ्य देवताः इति । 'चन्दनेन लिखेत्पनमष्ट पत्रं सकर्णिकम् । मध्ये शिवं सपत्नकिं प्रणवेन च सं- युतम्' । पूर्वादिदलेषु रविभानुविवस्वद्भास्करसवित्रकसहस्रकिरणसर्वात्मका १ एवं माघशुक्लपञ्चम्यां रतिकामपूजादिर्वसन्तोत्सवः कार्यः 'माघमासे सुर- श्रेष्ठ शुक्लायांपञ्चमीतिथौ । रतिकामौतु संपूज्य कर्तव्यः सुमहोत्सवः॥दानानि च प्रदेया- नि तेन तुप्यात माधवः' इति पुराणसमुच्चयात् ॥ मध्याह्नः कर्मकालः पूजावतत्वा दिति टीका ॥

·२०२ निर्णयसिन्धौ- - [१०२ ॥ न संपूज्य गृहं गच्छदिति॥स्नानमन्त्रश्च काशीखण्डे यथज्जन्मकतं पापंम- या सप्तसु जन्मसु।तन्मे रोगं च शोकं च माकरी हन्तु सप्तमी ॥ एतज्ज- न्मस्तं पापं यच्च जन्मान्तगर्जितम् । मनोवाकायजं यच्च ज्ञाताज्ञाते च ये पुनः । इति मतविधं पापं स्नानान्मे सप्तसप्तिके ॥ सप्तव्याधिसमायुक्त हर माकरि सप्तमि । एतन्मन्त्रत्रयं जवा स्नात्वा पादोदके नरः । केश- वादित्यमालोक्य क्षणानिष्कलुषोभवेत्' । दिवोदासीये मदनरत्ने च इक्षु- दण्डेन जल चालयित्वा सप्ताकपत्राणि बदरीपत्राणि च शिरसि निधाय पूर्वोक्तैमन्त्रः स्नात्वा तिलपिष्टमयापूरै हम मयं संपूज्य विप्रायदद्यात् । अर्घ्यमन्त्रो मदनरत्ने । 'सनसप्तिवह प्रीत सप्तलोकप्रदीपन । सप्तमीसहि- तो देव गृहाणाध्यं दिवाकर' । ततः । 'जमनी सर्वलोकानां सप्तमी सप्तस- प्तिके । सप्तव्याहृतिक देवि नमस्ते सूर्यमण्डले' इति प्रार्थयेतासौरागमे।'अ- पत्रः सबदरक्षितसचन्दनः । अष्टाङ्गविधिना चायं दद्यादादित्यतुष्ट- ये' । अत्र दानविशेषो मदनरत्नेभविष्ये । 'ताम्रपात्रे यथाशक्त्यामृन्मये वाथ भक्तिमान् । स्थापयेत्तिलपिष्टं च सघृतं सगुडं तथा । काञ्चनं ताल- कं कृत्वा अशक्तस्तिलपिष्टजम् । संच्छाद्य रक्तवस्त्रेण पुष्पैधूपैरथार्चयेत्॥ दानमन्त्रस्तु 'आदित्यस्य प्रसादेन प्रातःस्नानफलेन च । दुष्टदौर्भाग्यदुःख- घ्रं मया दत्तं तु तालकम् ॥ तालकं कर्णाभरणमिति तत्रैवोक्तम् । दीप- मात्रमिति हेमाद्री तत्रैव भविष्योत्तरे। 'एवंविधं रथवरं रथवाजियुक्तहमं च हेमशतदीधितिना समेतम् । दद्याच माघसितसप्तमिवासरे यःसोसंगचक्रगति- रेव महीं सुनक्ति' ॥ इयं मन्वादिरपि । इयं च शुक्लपक्षस्थत्वात् पौर्वाह्निकी ग्राह्या ॥ यदा माघो मलमासो भवति तदा मासद्वये मन्वादिश्राद्धं कुर्यात् । 'मन्वादिकंपैतृकं च कुर्यान्मासद्वयेपिच'इति स्मृतिचन्द्रिकोतः॥माघशुक्ला टमी भीष्माष्टमी तदुक्तं हेमाद्रौ पाझे । 'माघे मासि सिता- भीष्माष्टमी धम्यां सतिलं भीष्मतर्पणम् श्रादं च ये नरः कुर्युस्ते स्युः संततिभागिनः' इति । भारतेपि शुक्लाष्टम्यां तु माघस्य दयाद्रीष्माय ·प०२] माघमासनिर्णयः। २०३ यो जलम् । संवत्सर कृतं पापं तत्क्षणादव नश्यति' इति धवलनिबन्ध स्मृतिः। 'अष्टभ्यां तु सिते पक्षे भीष्माय तु तिलोदकम् । अन्नं च विधिवद्दद्युः सर्वे वर्णा द्विजातयः' । सर्ववर्णोक्ते 'विजातय' इति संबोधनम् । तर्पणमन्त्रस्तत्रैव । 'भीष्मः शांतनवो वीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः । आभिरभिरवामोति पुत्रपौत्राचितां क्रियाम् । वैयाघ्रपद गोत्राय सांकृत्यप्रवराय च । अपुत्राय ददाम्यतज्जलं भीष्माय वर्मिणे । वसू- नामवताराय शंतनारात्मजाय च॥ अध्यं ददामि भीष्माय आबालब्रह्मचारि णे' इति । एतज्जीवत्पितकस्यापि भवति । 'जीवत्पितापि कुर्वीत तर्पणं यमभीष्मयोः' इति पायोक्तेरिति जीवत्पितृकनिर्णय पितृचरणरुक्तं- म् ॥ एतच्चापसव्यन कार्यमिति दिवोदासीय । अत्र श्राद्धं काम्यं तर्पणं च नित्यम्॥ ब्राह्मणाद्याश्च ये वर्णा दीष्माय नो जलम् । संवत्सर कृतं तेषां पुण्यं नश्यति सत्तम' इति मदनग्न वचनात । माघशुक्लाद्वादशी भीष्मद्वादशी । त्वया कृतमिदं वीर तव नाम्ना भविष्यति । भीष्मद्वादशी साभीष्मद्वादशीत्येषा सर्वपापहग शुभा' इति हेमाद्री पाम- वचनात् । इयं पूर्वयुता युग्मवाक्यात् ॥ माघी पूर्णिमा परेत्युक्तं प्राक् । तथा हेमाद्रौ ब्राह्मे । 'माघस्थयांश्च जीवेन्दोमहामाघीति माघी१५ कथ्यते' ॥ तत्रैव ज्योतिषे मधपष्ट नथा सौरिः सिंहे च गुरुचन्द्रमाः । भास्करः श्रवणक्षं च महामापीति सा स्मृता' ॥ तथा भविष्ये वैशाखी कार्तिकी माघी तिथयोऽतीव पुजिताः ॥ खानदानविही नास्ता न नेयाः पाण्डुनन्दन' ॥ तथा 'तिलपात्राणि देयानि कञ्चुकाः क- म्पलास्तथा'इति॥माघपूर्णिमानन्तराष्टमी मावी अष्टका तनिर्णयः, पूर्वयुरन्व टकानिर्णयश्च पूर्वमुक्तः । मलमासे चैता न भवन्तीत्येतत्सर्व मार्गशीर्षप्रकरणे- भिहितम् । तथा चतमष्वष्टकास्वशक्तावेषा आवश्यकी । 'हमन्तशिशिर- १--माघशुक्ल द्वादशीति । माघशुक्लैकादशीन्यर्थः । वाक्ये द्वादशीपदस्यैकाद श्यर्थत्वादिति टीका ॥

·२०४ निर्णयसिन्दी- [प०२ योश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टका एकस्यां वा' इत्याश्वलायनोक्ते तथा मा घाष्टकां प्रक्रम्य तामेकाष्टकेत्याचक्षते'इत्यापस्तम्बवचनाच्चेत्यादि प्रयोगपा रिजाते ज्ञेयम्।इति श्रीकमलाकरभट्टकते निर्णयसिंधौ द्वितीयपरिच्छेदेमाघ मासः समानः ॥ ॥ कुम्भ षोडश घटिकाः पुण्याः शेष प्राग्वत्। कुम्भसंक्रांतिः फाल्गुनकृष्णाष्टम्यां विशेषः कल्पतरौ। 'फाल्गुनस्य च मासस्य सीताष्टमी कृष्णाष्टम्यां महीपते' इत्युपक्रम्य । 'जातां दाशरथेः पत्नी तस्मिन्नहनि जानकी । उपोषितो रघुपतिः समुद्रस्य तटे तदा । रामपत्नी च संपूज्या सीता जनकनन्दिनी' ॥ फाल्गुनकृष्णचतुर्दशी शिवरात्रिः। सा च केचिद्वचनेषु प्रदोषव्यापिनी ग्राह्येत्युक्तं केषुचिनिशीथव्या शिवरात्रिः पिनी। तत्राद्या माधवीये 'त्रयोदश्यस्तगे सूर्य चतसृष्वेव नाडिषु॥ भृतविद्धा तु या तत्र शिवरात्रिवतं चरेत् ॥ स्मृत्यन्तरेपि । 'प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिश्चतुर्दशी ॥ रात्रौ जागरणं यस्मात्तस्मानां समुपोषयेत् ॥ अत्र प्रदोषो रात्रिः । उत्तराधं तस्या हेतुत्वोक्तेः । कामिकेपि 'आदित्यास्तमये काले अस्ति देधा चतुर्दशी। तद्रात्रिः शिवरात्रिःस्यात्सा नवेदुत्नमोनमा' इति ॥ द्वितीयापि तत्रैव नारदसंहितायां 'अर्धरात्रियुता यत्र माघकृष्णचतुर्दशी॥शिवरात्रिव्रतं तत्र सोश्वमेधफलं लभेत् ॥ स्मृत्यन्तरेपि 'भवेद्यत्र त्रयोदश्यां भूतव्याता महानिशा ॥ शिवरात्रिव्रतं तत्र कुर्याज्जागरणं तथा' इति ॥ ईशानसहितायाम् 'माघकृष्णचतुर्दश्यामादिदेवो महानिशि । शिवलिंगतयोद्भूतः कोटिसूर्यसमप्रभः ॥ तत्कालव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिवते तिथिः' इति ॥ 'अर्धरात्रादधश्चोध्वं युक्ता यत्र चतुर्दशी । तत्तिथावेव कुर्वी- त शिवरात्रिव्रतं वती। नार्धरात्रादधश्चोर्ध्व युक्ता यत्र चतुर्दशी नैव । तत्र वतं कुर्यादायुरैश्चर्यहानितः' । अर्धरात्रश्च द्वितीययामान्त्यतृतीययामायघटी. द्वयरूप इति माधवः वचनं तूक्तं प्राक् । एवं सति पूर्वेयुरेवोभयव्याप्तौ पूर्वैव ॥ 'त्रयोदशी यदा देवि दिनभक्तिप्रमाणतः ॥ जागरे शिवरात्रिः स्यानिशि पूर्णा चतुर्दशी' इति स्कान्दोक्तेः । दिनक्षुक्तिरस्तमयः । 'जयन्ती शिवरात्रिय ·प०२] माघमासनिर्णयः। २०५ कार्ये भद्रजयान्विते'इतिस्कान्दाच॥ दिनद्वये निशीथव्यांप्तौ हेमाद्रिमतेपूर्वा, 'अर्धरात्रात्पुरस्ताच्चेज्जयायोगो यदा भवेत्। पूर्वविद्धैव कर्तव्या शिवरात्रिः शिवप्रियैः' इति पाप्रवचनात् ॥मदनरत्नेप्येवम्॥ गौडा अप्येवमाहुः ॥ निर्णयामृते तु सर्वापि शिवरात्रिः प्रदोषव्यापिन्येवाअर्धरात्रवाक्यानि कैमु- तिकन्यायेन प्रदोपस्तावकानील्युक्तम् ॥ तन्न । अर्धरात्रस्य पूर्व कर्मकाल- त्वोक्तेः।परदिनप्रदोषनिशीथाभयव्याप्तिसत्वात्परेवेति तु माधवः । इदमेव च युक्तं प्रतीमःपरेयुः प्रागुक्तार्धरात्रस्यैकदेशव्याप्ती पूर्वेयुः संपूर्णत- याप्तौ च सत्यपि पूर्वद्युःसंपूर्णव्याप्तेः पूर्वेव । 'व्याप्यार्धरात्रं यस्यां तु ल- श्यते या चतुर्दशी ॥ तस्यामेव व्रतं कार्य मत्प्रसादार्थिमिनरः ॥ तदूर्वा धोनिता भूता सा कार्या वतिभिः सदा'इतिमाधवधृतेशानसंहितोक्तःपूर्वयु निशीथस्य परेयुः प्रदोपस्येत्येकैकव्याप्तौ तु पूर्वैव । जयायोगस्य प्राश- स्त्यात् । तच्चोनं नागरखण्डे 'माघफाल्गुनयोर्मध्ये असिता या चतुर्द- शी ॥ अनङ्गेन समायुक्ता कर्तव्या सा सदा तिथिः' इति ॥ पाद्मे 'अ- र्धरात्रातपरस्ताच्चेज्जयायोगो यदा भवेत् ॥ पूर्वविद्वैव कर्तव्या शिवरा- त्रिः शिवप्रियः इति ॥ स्कान्देऽपि भवेद्यत्र त्रयोदश्यां भूतव्यामा म- हानिशा ॥ शिवरात्रिव्रतं तत्र कुर्याजागरणं तथा' इति 'महतामपि पापानां दृष्टा वै निष्कृतिः परा ॥ न दृष्टा कुर्वतां पुंसां कुहूयुक्तां तिथिं शिवाम्'इति स्कान्दे दर्शयोगस्य निन्दितत्वाच्च । यदा चतुर्दशी पूर्वयुनिशीथादूर्ध्व प्रवृत्ता परेयुश्च निशीथादर्वागेव समाप्ता तदा परेयुरेकव्याप्तिसत्त्वात्परैव 'माघासिते भूतदिनं हि राजन्नुपैति योगं यदि पञ्चदश्याः॥जयाप्रयुक्तां न तु जातु कुर्या- च्छिवस्य रात्रि प्रियकच्छिवस्य'इतिवचनात्। एवं दिनद्वये प्रदोषव्यात्यभावे निशीथव्यानिसत्त्वात्पूर्वेवातेन दिनद्वयं निशीथव्याप्ती प्रदोषव्याप्त्या निर्णयः दिनद्वयेप्रदोषव्याप्ती निशीथेननिर्णयः एकैकव्याप्तौ तु निशीथेन निर्णय इति। इयं च रविभौमसोमवारेषु शिवयोगे चातिप्रशस्ता। हेमाद्रौ तीर्थखण्डे लैङ्गे 'फाल्गुनस्य चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहिताः । कृत्निवासेश्वरं लिंग- ·२०६ निर्णयसिन्धौ- [प०२ ॥ तु मर्चयन्ति शिवं शुभे । ते यान्ति परमं स्थानं सदाशिवमनामयम्॥शिवरा- त्रिपारणे तु विरुद्धवाक्यानि दृश्यन्ते॥स्कान्दे कृष्णाष्टमी स्कन्दषष्ठीशिवरा त्रिश्चतुर्दशी।एताः पूर्वयुताःकार्यास्तिथ्यन्ते पारणं भवेत् ॥ जन्माष्टमी रोहिणी च शिवरात्रिस्तथैव च । पूर्वविव कर्तव्या तिथिभान्ते च पारणम् इति ॥ तिथिमध्यऽपि पारणं स्कान्द उक्त, उपोषणं चतुर्दश्यांचतुर्दश्यां तु पारणम्। कतैः सुकृतलक्षेच्च लायते वाथवा नवा । ब्रह्माण्डोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि सन्ति वै।संस्त्रातानि भवन्तीह जतायां पारणे कतातिथीनामव सर्वासामुपवास व्रतादिषु ॥ तिथ्यन्ते पारणं कुर्याद्विना शिवचतुर्दशीम्' इति ॥ अत्र यामत्र यादर्वाक्चतुर्दशीसमाप्तौ तदन्तं तदृर्ध्वगामिन्यां तु प्रातस्तिथिमध्य एवेति हे- माद्रिमाधवादयो व्यवस्थामाइः॥ तन्ना तिथ्यन्ते तिथिक्षान्त वा पारणं यत्र चोदितम् ॥ यामत्रयोर्ध्वगामिन्यां प्रातंरव हि पारणा' इत्यादिसामान्यवच- नैव व्यवस्थासिद्धरुनयविधवाक्यवैश्यापत्तेः । कथमन्यथा स्कान्दे एव शून्यहृदयवाक्यवनिथिमध्य पारणविधानं घटते । तस्मात् विना शिवचतु देशीम्' इति पर्युदस्तत्वाच्छिवरायाःसर्वप्रकारेषु तिथिमध्य एवं पारणेतिबू- मः । शिष्टाचारोप्येवमेव । दीपिकायां तु रात्रावपि तिथ्यन्तएवोक्तम् ।ब- ततिथेरन्ते निशीपि वाऽश्रीयादिति॥मदनरत्नकालादर्शयोस्तु सा ह्यस्त मयपर्यन्तं व्यापिनी चेत्परेहनि।दिवेव पारणं कुर्यात्पारण नैव दोषनाक्'इत्यु तम् ॥ तन्न । तिथिमध्ये पारणविधानानिषेधे फलायोगाच्च । तिथ्यन्तान- पेक्षणादोषाप्रसक्त्या चतुर्थपादासंगतः । तेनेदं शिवरात्रिभिन्नव्रतपरं ज्ञेयम्। इदं च व्रतं संयोगपृथक्त्वन्यायन नित्यं काम्यं चातथाच माधवीयेस्कान्दे परात्परतरं नास्ति शिवरात्रिः पग-परम् । न पूजयति जत्येशं रुद्रं त्रिभुव- नेश्वरम् । जन्तुर्जन्मसहस्रेषु भ्रमत नात्र संशयः'इत्यकरणे प्रत्यवायश्रवणात्। ' वर्षवर्षे महादेवि नगे नारी पतिव्रता ॥ शिवरात्रौ महादेवं नित्यं भक्त्या प्रपूजयेत्' इतिवीप्साश्रुतेः । 'अर्णवो यदि वा शुष्येत् क्षीयते हिमवानपि ॥ चलन्त्येते कदाचिदै निश्चलं हि शिवव्रतम्' इनिवचनाच नित्यता। मम भक्त ·१०२] माघमासनिर्णयः। २०७ स्तु यो देबि शिवरात्रिमुपोषकः । गणत्वमक्षयं दिव्यमक्षयं शिवशासनम् । सर्वान् भुक्त्वा महाभोगांस्ततो मोक्षमवामुयात्' इति स्कान्दात्। 'द्वादशाब्दि- कमेतत्स्याच्चतुर्विंशाब्दिके तु वा' इति तत्रैवेशानसंहितावचनातकाम्यता । तत्रैव 'शिवरात्रिवतं नाम सर्वपापप्रणाशनम् । आचाण्डालमनुष्याणां भुक्ति- मुक्तिप्रदायकम् ॥' अत्र जागरोपवासपुजाः समुदिताः व्रतं, नतु प्रत्येकम् ॥ समुदितानां फलसंबन्धात् ॥ यत्नु । 'अथवा शिवरात्रिं च पूजाजागरणैर्न येत्' । तथा । अखंडितव्रतो यो हि शिवरानिमुपोषयत् ॥ सर्वान्कामान- वामोति शिवन मह मोदते॥कश्चित् पुण्यविशेषेण व्रतहीनापि यः पुमान् ॥जा गरं कुरुत तत्र स रुद्रसमतां व्रजेत्' इत्यादिस्कांदं तदनुकल्पत्वादशक्तपरम्॥ माघेतपतिमासशिवरात्रिस्तु।शिवरात्रिशब्दस्य माघकृष्णचतुर्दश्यामेव रूढ. त्वात् माघमासस्यशेषे या प्रथमा फाल्गुनस्यच।कृष्णाचतुर्दशी सातुशिवरात्रि: प्रकीर्तिता'इति हेमाद्रौ वचनाच॥नायं निर्णयस्तंत्रति गत्रौ यामचतुष्टये पूजा विधानायस्मिदिने अधिका रात्रिव्याप्तिः सा ग्राह्या।साम्ये तु पूर्व वेति हेमा द्रि रूचिवान।वस्तुतस्तु प्रतिमासकृष्णचतुर्दश्यामपि सर्वकामप्रदं कृष्णचतुर्द- श्यांशिवव्रतम्' इत्युपक्रम्य'चतुर्दशाब्दं कर्तव्यं शिवरात्रिवतं शुभम्' इति हेमा द्री कालोनरे शिवरात्रिशब्दप्रयोगाव।कौण्डपायिनामयनानिहात्र नैत्यकानि होत्रधर्मा इव तद्धर्मपानिःस्यादेव ॥अतःप्रदोषनिशीथोनयव्याप्त्यैवनिर्णयइति वयं प्रतीमः॥अस्यारम्भो हेमाद्रौस्कान्धे आदौ मार्गशिरे मासि दीपोत्सवदिने पि वा। गृह्णीयान्माघमासे वा द्वादशैवमुपोषयेत्' तथा 'दीपात्मवे तथा माघे कृष्णा या तु चतुर्दशी।द्वादशेस्वपि मासेषु प्रकुर्यादिह जागरम्॥एवं द्वापशवर्षे षु द्वादशैव तपोधनान्'वरयेदितिशेषः।चतुर्दश वा विप्रान् आचार्य च वृत्वा। 'कुम्भोपरिन्यसेदेवमुमया सहितं शिवम् ॥सौवर्णप्यथ वा रौप्ये वृषो संस्थितं शुभे' इत्युक्तम् ॥ हैमी मूर्ति संपूज्य स्थिरं चरं वा लिंगं पञ्चामृतसहस्रशत- पश्चाशनदान्यतरकुम्भैः संस्त्राप्य संपूज्य जागरं कृत्वा परेद्युस्तिलान् सहस्र शतं वा हुत्वा विप्रेन्यो वस्त्राणि द्वादश गाश्च दत्वा आचार्याय धेनुं शय्यांच ·२०८ निर्णयसिन्धौ- [पं०२ दत्वा विधानभोजयेदिति मदनरत्ने उक्तम् ॥ माघामावास्या युगादिः ॥ तदुक्तम् । माघमासे त्वमावास्या' इति । अन्यत्प्राग्वत् ॥ तथान्योपि वि- शेषो विष्णुपुराणे-'माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योग यदि वारुणेन॥ ऋक्षेण कालः स परः पितॄणां न ह्यल्पपुण्यैर्नृप लभ्यतेऽसौ' इति॥वारुणं शत भिषक् । इदं च कुम्भादित्ये ज्ञेयमिति हेमाद्रिः॥ भारते 'काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत्तु भूपाल तदा पितृभ्यः॥ दत्तं तिलान्नं प्रददाति तृप्ति पर्वा युतं तत्कुलजर्मनुष्यैः' इति ॥ फाल्गुनपौर्णमासी होलिका । सा ज सायाह्न- व्यापिनी ग्राह्या 'सायाह्न होलिकां कुर्यात् पूर्वाहे कीडनं होलिकानिर्णयः गवाम्' इति वचनादिति निर्णयामृते उक्तम् । ज्योतिर्नि बन्धे तु-प्रतिपद्धृतभद्रासु यार्चिता होलिका दिवा ॥ संवत्सरं च तद्राष्ट्र पुरं दहति सा द्रुतम् ॥ प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या पौर्णिमा फाल्गुनी सदा ॥ तस्यां भद्रामुखं त्यक्त्वा पूज्या होला निशामुखे' इति नारदवचनात् प्रदोषव्यापिनीत्युक्तम् । हेमाद्री मदनरत्ने च भविष्ये-'अस्यां निशागमे पार्थ संरक्ष्याः शिशवो गृहे ॥ गोमयेनोपलिप्ते च सचतुष्के गृहाङ्गणे इत्यादिना तत्रैव तद्विधानाच्च । तेनेयं पूर्वविद्धा--'श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी॥ पूर्वविद्धव कर्तव्या शिवरात्रिर्बलर्दिनम्' इति ब्रहद्यमब्रह्मवै वक्तेिश्च । दिनद्वये प्रदोषव्याप्तौ परेवापूर्वदिने भद्रासत्त्वात्तत्र च होलिका निषेधात् । तदुक्तं निर्णयामृते मदनरत्ने च पुराणसमुञ्चये-'भद्रायां दीपिता होली राष्ट्रसङ्गं करोति वै॥नगरस्य च नैवेष्टा तस्मात्तां परिवर्ज येत् ॥ ॥ १-ब्राह्मे फाल्गुनस्यापरे पक्षे कुम्भस्थे दिवसाधिपे॥जीवे धनुषि योगे च शोभने रवि वासरे । पुष्यः यदि संपूर्णा गोविन्दद्वादशी मता' ॥ तिथितत्त्वे 'फाल्गुने शुक्लपक्षे स्या- पुष्यः द्वादशी यदि । गोविन्दद्वादशी नाम महापातकनाशिनी ॥ गोविन्दद्वादशी प्राप्य गच्छेच्छीपुरुषोत्तमम् । विनायासेन राजेन्द्र मुक्तः सायुज्वमाप्नुयात् ॥' अत्र श्रीगोविन्द संपूज्योपवासंकुर्यात 'उपोष्य च जगन्नाथं नमेच्छ्रीपुरुषोत्तमम्' इत्युक्तेः । गङ्गानाने मन्त्रः-पाझे-'महापातकसंघानि यानि पापानि सन्ति वै । गोविन्दद्वादशी प्राप्य तानि म हर जाह्नवि' । इतीति टीका ॥

·प०२] फाल्गुनमासनिर्णयः। २०९ तथा । भद्रायां वे न कर्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा ॥ श्रावणी नृपति हन्ति प्रामं दहति फाल्गुनी ॥ तथा-'दिनार्धात् परतोपि स्यात् फाल्गुनी पूर्णिमा यदि ॥ रात्रौ भद्रावसाने तु होलिका दीप्यते तदा' इति॥यदा तु पूर्वदिने च- तुर्दशी प्रदोषव्यापिनी परदिने च क्षयवशात्सायाह्नात् प्रागेव पूर्णिमा समाप्य- ते तदा पूर्वदिन संपूर्ण रात्री भद्रासत्वात्तत्र च तनिषेधात् परेऽहनि प्रतिपयेव कुर्यात् । 'सार्धयामत्रयं वा स्यात् द्वितीयदिवसे यदा॥प्रतिपद्वर्धमाना तु तदा सा होलिका स्मृता ' इति भविष्यवचनादिती निर्णयामृतकारः। मदनरत्नेप्येवम् ॥ यत्तु-दह्रौ वह्नि परित्यजेत्' इति भविष्ये । वही होलिकायां वह्नि प्रतिपदं वर्जयदित्यर्थः ॥ तदुक्तं भिन्नविषयमिति तत्रैवोक्तम् । अन्ये तु तस्यां भद्रामुखं त्यक्वेत्यर्थः ॥ 'प्रदोषव्यापिनी चेत्स्यायदा पूर्वदिने तदा ॥ भद्रामुखं वर्जयित्वा होलिकायाः प्रदी- पनम्' इति नारदवचनात् । 'निशागमे प्रपूज्येत होलिका सर्वदा बुधः ॥न दिवा पूजयेड्दुण्ढां पूजिता दुःखदा भवेत्' इति दिवोदासीये वचनात् । 'या मत्रयोर्ध्वयुक्ता चेत्पतिपत्तु भवेनिथिः॥ भद्रामुखं परित्यज्य कार्या होली मनीषिभिः' इति विद्याविनोदभिधानाच्च भद्रामुखं विहाय पूर्वदिन एव कार्ये- त्याहुः । भद्रामुखं तु 'नाड्यस्तु पञ्च वदनं गलकस्तथैका' इति रत्नमालोक्तं ज्ञेयम्॥शिष्टाचारोप्येवमेव । अत्र चेच्चन्द्रग्रहणं तदा ततोर्वाङ्गिशि भदावर्ज- पौर्णमास्यां होलिकादीपनम् । अथ परेऽह्नि यस्तोदयस्तदा पूर्वदिने भद्रावर्ज रात्री चतुर्थयामे विष्टिपुच्छे वा होलिका कार्या। ग्रहोनरं प्रतिपत्सत्त्वात्तत्पूर्व च दिवा होलानिषेधादिति दिवोदासचन्द्रप्रकाशौ। वस्तुतस्तु परदिने प्रदोष पौर्णमासीसत्त्वे कर्मकालस्पर्श चतुर्थयामादिगौणकालग्रहणे मानाभावाददा- भावाच ग्रहणकाल एव होली कार्या । नच 'सर्वेषामेव वर्णानां सू- तकं राहुदर्शने ॥ स्नात्वा कर्मणि कुर्वीत शृतमन्नं विवर्जयेत्' इति निषेधात् कथं सूतके होलेति वाच्यम् ॥ तस्योत्तरार्धशेपत्वात् । पूजामन्त्रस्तु 'असृक्पाभयसंत्रस्तैः कता त्वं होलि बालिशैः ॥ अ- ..

·२१० निर्णयसिम्धौ- [प०२ तस्त्वां पूजयिष्यामि भूते भूतिपदा भव' इति ॥ यत्तु वार्तिककारहोलि- का आचारप्राप्तेत्युक्तम् । तत्र हेमाद्यायुदाहृतभविष्यवचनान्यसिद्धानीक- त्वा चिन्ता ज्ञेया । आर्त्यधिकरणवत् । हुताशिनी मलमासे न भवति ॥इयं मन्वादिरपि । सातु पौलिकी ग्राह्या । मलमासे सति मन्वादिश्राद्धं मा- सद्वये कार्यमित्युक्तं प्राक् । कृत्यचिन्तामणौ ब्राझे 'नरो दोलागतं दृष्ट्वा गोविन्दं पुरुषोत्तमम् । फाल्गुन्यां संयतो भूत्वा गोविन्दस्य पुरं व्रजेत् ॥'चै- कृष्णप्रतिपदि वसन्तोत्सवः । सा चौदयिकी ग्राह्या । वसंतोत्सव 'प्रवृत्ते मधुमासे तु प्रतिपादिते रवी' इति भविष्योक्तेः। दिनद्वये तथात्वे पूर्वा । 'वत्सरादौ वसन्तादौ बलिराज्ये तथैव च ॥ पूर्वविद्धव कर्त्तव्या प्रतिपत्सर्वदा बुधैः' इति वृद्धवसिष्टवचनात् ॥ अत्र विशेषो हेमाद्रौ भविष्ये 'चैत्रे मासि महाबाहो पुण्ये तु प्रति- पदिने । यस्तत्र श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोनमः ॥ न तस्य दुरितं किं- चिन्नाधयो व्याधयो नृप' इति॥ तथा प्रवृत्ते मधुमासे तु प्रतिपादिते रवौ। कृत्वा चावश्यकार्याणि संतमे पितृदेवताः॥ वन्दयेद्धोलिकामि सर्वदुःखो- पशान्तये ॥ मन्त्रश्च । 'वन्दितासि सुरेन्द्रण ब्रह्मणा शंकरेणच ॥ अतस्त्वं पाहि नो देवि भूते अतिपदा जव' इति ॥ अत्र चूतकुसुमप्राशनमुक्तं तत्रैव पुराणसमुच्चये 'वृत्ते तुषारसमये सितपञ्चदश्यां प्रातर्वसन्तसमये समुपस्थिते चासंप्राश्यचूतकुसुमंसहचन्दनेनसत्यं हिपार्थ पुरुषोथ समाः सुखी स्यात्'मन्त्र स्तु 'चूतमग्न्यं वसन्तस्य माकन्द कुसुमं तव॥सचंदनं पिबाम्यद्य सर्वकामार्थ- सिद्धये' इति ॥ चैत्रामावास्या मन्वादिः । सा चापराह्न चैत्रमावास्या व्यापिनी ग्राह्या कृष्णपक्षस्थत्वात् ॥ इति फाल्गुनमासः समाप्तः । एवं निरूपितमिदं गहनं तु कालतत्त्वं विचार्य वचनैश्च नयैश्च सम्यक् ॥ तदोषदृष्टिमपहाय विवेचनीयं विद्वद्भिरित्यविरतं प्रणतोस्मि तेषु ॥ १ ॥ मया सदासद्वा यदिह गदितं मन्दमतिना किमतच्छक्यं वाध्यवासितुमपि स्वल्पमतिना ॥ तदेवं यत्किंचिद्गदितमिह विख्यातमहिमा ·प८२] फाल्गुनमासनिर्णयः। २११ प्रतापोयं सर्वो विकसति तु पित्रोचरणयोः ॥ २ ॥ यो भादृतन्त्र गहनार्णवकर्णधारः शास्त्रान्तरेषु निखिलेष्वपि मर्मभेना ॥ योत्र श्रमः किल कृतः कमलाकरेण प्रीतोमुना तु सुकृती बुधरामकृष्णः ॥ ३ ॥ इति श्रीमन्नारायणभट्ट सुरिमुनुरामकृष्णभट्ट सुत दिनकरभट्टा- नुजभट्टकमलाकरकते निर्णयसिन्धी संवत्सरकत्यनिरूपणं नाम द्वितीयपरिच्छेदः समामः ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ निर्णयसिन्धोः- द्वितीयपरिच्छेदः समाप्तः। ON.ORMATRators ·श्री। अथ निर्णयसिन्धौ। (तृतीयपरिच्छेदः) श्रीगणेशायनमः ॥ अथ प्रकीर्णकनिर्णयः॥ श्रीरामकृष्णतनयः कमलाक रसंज्ञितः ॥ निरूप्य तिथिकत्यं तु प्रकीर्ण वक्तुमुद्यतः ॥१॥ तत्रादी संस्कारेषु गर्भाधान गर्भाधानम् । तत्र प्रथमरजोदर्शने दुष्टमासग्रहणसंक्रमादिफलं तत्र शान्त्यादि च पितृरुतंभट्टकृतप्रयोगरत्ने ज्ञेयम् ॥ किंचिनूच्यते । मदनरत्नेनारदः अमारिक्तष्टमीषष्ठीद्वादशीप्रतिपत्स्वपि॥परिघस्य तु पूर्वार्दै व्यतीपाते च वैधतौ ॥ संध्यासूपप्लवे विष्ट्यामशुतं प्रथमार्जवम् ॥ रोगी पति- बतादुःखी पुत्रिणी भोगनागिनी ॥ पतिव्रता क्लेशभागी सूर्यवारादिषु क्रमात् ॥ वैधव्यं सुतलाभश्च मैत्रं शत्रुविवर्द्धनम् ॥ मित्रलाभः शत्रुवृद्धिः कुलर्दिबन्धु- नाशनम् ॥ मरणं वंशवृद्धिश्च निराहारः कुलक्षयः ॥ तेजश्च सुतनाशश्च कुल- हानिस्तिथिक्रमात् ॥ गर्गः 'सुनगा चैव दुःशीला वन्ध्या पुत्रसमन्विता॥धर्म- युक्ता व्रतघ्नी च परसंतानमोदिनी ॥ सुपुत्रा चैव दुष्पुत्रा पितृवेश्मरता सदा ॥ दीना प्रजावती चैव पुत्राट्या चित्रकारिणी ॥ साध्वी पतिप्रिया नित्यं सुपु- त्रा कष्टचारिणी ॥ स्वकर्मनिरता हिंस्रा पुण्यपुत्रादिसंयुता ॥ नित्यं धनच यासक्ता पुत्रधन्यासमन्विता । मूर्खा चाज्ञा पुण्यवती दस्रादेः क्रमात्फलम् ॥ कुलीरवृषचापान्त्यनृयुक्न्यातुलाघटाः॥ राशयः शुभदा ज्ञेया नारीणां प्रथ- मार्तवे' गर्गः 'सुभगा श्वेतवस्वा स्यात् दृढवत्रा पतिव्रता ॥ क्षोमवस्वा क्षिती- शा स्यान्नववस्त्रा सुखान्विता ॥ दुर्भगा जीर्णवस्वा स्याद्रोगिणी रक्तवासमा ॥ नीलाम्बरधरा नारी पुष्पिता विधवा ततः ॥ वस्त्रे स्युविषमा रक्तबिन्दवः पुत्र- मामुयात ॥ समाश्चेत्कन्यकाश्चेति फलं स्यात् प्रथमार्त्तवे' ॥ अथ स्त्रीसंसर्गव १ संमार्जनीकाष्ठतृणादिशूर्पान् हस्ते दधाना कुलटा तदा स्यात्।।तल्पोपभोगे तपसि स्थिता चेदृष्टरजो भाग्यवती तदा स्यात्' इति प्रथमे रजसि सर्वमिदमिति संस्कारमयूखे।

·प०३] गर्भाधानम् । २१३ र्जनभाह वसिष्ठः 'प्रभूतदोषे यदिदृश्यते तत्पुष्पं तदा शान्तिककर्म कार्य- म् ॥ विवर्जयेदेव तदैकशय्यां यावद्रजोदर्शनमुत्तमति ॥ ज्योतिर्निबन्धे वसिष्ठः 'आद्यौ पौषशुक्रोर्जमधुशुचिनभस्याः कुयुपापवारा रिक्तामार्का- टषष्ठयः पितृपरसदने रात्रिसंध्यापराहे॥मिश्रोग्रा मूलतीक्ष्णं विवरमनरुणा- ल्पाधिकासंगराष्ट्रोत्पातः पापस्य लमं न सदरुणजरनीलरक्ताम्बरं च ॥ आ- यौं दुर्भगा नारी विष्कम्भे चेद्रजस्वला॥वन्ध्या चैवातिगण्डे च शूले शूल- वती भवेत् ॥ गण्डे तु पुंश्चली नारी व्याघाते चात्मघातिनी ॥ वजे च स्वै- रिणी प्रोक्ता पाते च पतिघातिनी ॥ परिघे मृतवन्ध्या च वैधृतौ पतिमारि- णी॥शेषाःशुभावहा योगा यथानामफलप्रदाः॥शान्तिमाह प्रयोगपारिजाते शौनकः 'मार्तवानां तु नारीणां शान्ति वक्ष्यामि शौनक ॥ पञ्चमेति चतुर्थे वा ग्रहयज्ञपुरःसरम् ॥ द्रोणप्रमाणधान्येन व्रीहिराशिवयं भवेत् ॥कुम्भत्रय न्यसेद्राशी तन्तुवस्त्रादिवोष्टितम् ॥ सूक्तेनाथ नवर्चेन प्रसुव आप इत्यथ । ऋचाया प्रवतस्तद्वद्गायत्र्या च ततःकमात्॥मध्यकुम्भे क्षिपेद्धान्यमौषधानि च हेम च ॥ उदुम्बरः कुशो दूर्वा राजीववटबिल्वकाः ॥ विष्णुकान्ताथ तुलसी बहिषं शंखपुष्पिका ॥ शतावर्यश्वगन्धा च निर्गुण्डी सर्षपद्वयम् ॥ अपामार्ग पलाशश्च पनसो जीवकस्तथा ॥ प्रियंगवश्च गोधूमा बीयो ऽश्व- स्थ एवच ॥ क्षीरं दधि च सर्पिश्च पनपत्रं तथोत्पलम् ॥ कुरण्टकत्रयं गुंजा वचाभद्रकमुस्तकाः ॥ द्वात्रिंशदौषधानीह यथासंभवमाहरेत् ॥ मृत्तिकाश्चौ- षधादीनि तन्मन्त्रेण क्षिपेत्क्रमात् ॥कुम्भोपरि न्यसेत्पात्रं कांस्यं मृद्वेणुता- प्रजम् । भुवनेश्वरी न्यसेनत्र इन्द्राणी च पुरंदरम् ॥ जपेद्गायत्रीमाहोमाच्छ्री- सूक्तं च जपेत्ततः॥स्पृशन्वै दक्षिणं कुम्नं ऋत्विगेको जपेदथ।। चत्वारि रुद्रसू- तानि चतुर्मन्त्रोत्तराणि च॥संस्पृशन्नुनरं कुम्भ श्रीमूक्तं रुद्रसंख्यया॥ शन्न १-प्रथमदिननिर्णयस्तु पारिजाते चतुर्विंशतिमते-'पूर्वाशयोस्तु रात्रौ चेज्जननं मरणं रजः । दृष्टं पूर्वदिनादित्वं तृतीये तूत्तरेहनि ॥ केचिद्दिवोदिते सूर्ये जननं मरणं तथारजी वा दृश्यते स्त्रीणां यस्याहस्तस्य शर्वरी।अपरे त्वर्धरात्रात्माग्मृतौ रजसि सूतकापूर्वमेव दिनं प्राहुरूवं चेदुत्तरेहनि' इति ॥ अत्र देशाचारतो व्यवस्था ॥ इति संस्कारकौस्तुभः ।।

·२१४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ दकैः इन्द्राग्रिसक्तं च तत्रैव संस्पृशअपेत् ॥ कुम्भस्य पश्चिमे देशे शान्तिहोम समाचरेत् ॥ दूर्वाभिस्तिलगोधूमैःपायसेन घृतेन च॥तिसृभिश्चैव दूर्वाभिरेकै- का चाहुतिर्भवेत् ॥ अष्टोत्तरसहस्रं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ॥ गायत्र्यैव तु हो- तव्यं हविरत्र चतुष्टयम् ॥ ततः स्विष्टकतं हुत्वा समुद्रादूर्मिसूक्ततः॥संतता- माज्यधारान्तां पूर्णाहुतिमथाचरेत् ॥ अथाऽभिषेकं कुर्वीत प्रतिकुम्भस्थितो- :॥ आपोहिष्ठेतिनवभिः सूक्तेन च ततः परम् ॥ इन्द्रो अङ्गतृचैनैव पावमानैः क्रमेण तु ॥ उभयं शृणवच्चनं स्वस्तिदाविश एकया ॥ त्रयम्बकेन मन्त्रेण जातवेदस एकया ॥ समुद्रज्येष्ठा इत्यादि त्रायन्तां च त्रिभिः क्रमा- त् ॥ इमा आपस्तृचेनैव देवस्यत्वेति मन्त्रतः॥ मन्त्रेणाथ तमीशानं त्वममे रुद्र इत्यथ ॥ तमुष्टुहीतिमन्त्रेण भुवनस्य पितरं तथा॥याते रुद्रेति मंत्रण शिवसंकल्पमन्त्रतः ॥ इंद्र त्वा वृषभं पञ्चमन्त्रैश्चैवाभिषेचयेत् ॥ धेनुं पयस्विनी दद्यादाचार्याय च भूषणम्॥ सदक्षिणमनड्वाहं प्रदद्याद्रुद्रजापिने॥ महाशान्ति प्रजप्याथ ब्राह्मणान भोजयेदथ ॥' नारदः-'तत्र शान्ति प्रकु- वति घृतदूर्वातिलाक्षतैः ॥ प्रन्यकाष्टशतं चैव गायत्र्या जुहुयात्ततः ॥ स्व- गोभूतिलान्दद्यात्सर्वदोषापनुत्तये ॥ प्रकारान्तरं मदनरत्ने ज्ञेयं ॥ वि- स्तरानोच्यते ॥ ग्रहणे रजोदर्शने तु जातकर्मप्रस्तावे शान्ति वक्ष्यामः ॥ प्रथमतॊ विशेषः स्मृतिचन्द्रिकायां ॥ 'प्रथमतौ तु पुष्पिण्याः पतिपुत्र- वतीक्रियाः । अक्षतैरासनं कृत्वा तस्मिंस्तामुपवेशयेत् ॥ हरिद्रागन्धपु- पादीन्दयुस्ताम्बूलकं स्रजम् ॥ दीपैर्नीराजनं कुर्यात्सदीपे वासयेदृहे ॥ लवणापूपमुद्रादि दद्यात्नान्यः स्वशक्तितः' इति ॥ द्वितीयांवृतुषु तन्नियमा- १ स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्शयेत् ॥ स्ववाक्यं श्रावयेत्रापि यावत्ना- नान शुद्धयति ॥ सुस्नाता भर्तवदनमीक्षेन्नान्यस्य कस्यचित् ॥ अथवा मनसि ध्यात्वा पति भानुं विलोकयेत् इतियाज्ञवल्क्योपि ॥मलवदाससा न संवदेत, न सहासीत,नास्या अन्नमद्यात् ब्रह्महत्यायै ह्येषा, वर्ण प्रतिमुच्यास्ते, अथो खल्वाहः- अभ्यञ्जनं वाव स्त्रिय अन्नमभ्यञ्जनमेवनप्रतिगृह्यम्, काममन्यादतिायामलवदासंसंभवन्तियस्ततोजायते सोभि ·प०३] गर्भाधानम् । २१५ नाह मदनपारिजाते दक्षः॥ 'अञ्जनात्याने स्नानं प्रवासं दन्तधावनम्॥ न कुर्यात्सावा नारी ग्रहाणामीक्षणं तथा' ॥ अत्रिरपि-'वर्जयेन्मधु मांसं च पात्रे खर्वे च भोजनम् ॥ गन्धं माल्यं दिवास्वापं ताम्बूलं चास्यशोधनम् ॥ दग्धे शरावे भुञ्जीत पेयं चाञ्जलिनापिबेत् ॥' मदनरत्ने हारीतः-'रजः- प्राप्ता चेदधःशयीत भूमी कार्णायसे पाणी मृन्मये वाभीयात्' इति॥विष्णु धर्म। 'आहारं गोरसानां च पुष्पालंकारधाणम् ॥ अञ्जनं कंकतं दन्ताः पीठ- शम्याधिरोहणम् ॥ अग्निसंस्पर्शनं चव वर्जयेच्च दिनत्रयम् ॥' तथा प्रथमर्ताः पूर्व स्त्रीगमनं न कार्यम् ।। प्राग्रजोदर्शनात्पत्नी नेयागत्वा पतत्यधः ॥ व्यर्थी कारेण शुक्रस्य ब्रह्महत्यामवामुयात्' इति तत्रैवाश्वलायनोक्नेः॥ तत्र ऋतौ गमनमाह याज्ञवल्क्यः-पोडश निशाः स्त्रीणां तासु युग्मासु संविशेत्'इति। अनृतावप्याह गौतमः-ऋतावुपेयात्सर्वत्र वा प्रतिषिद्धवर्जम्' इति॥ मनुः- 'ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः । तासामाद्याश्वतस्रस्तु निन्दितैकादशी तु या ॥ त्रयोदशी च शेषाः स्युः प्रशस्ता दश रात्रयः ॥ मदनरत्ने देवलाः-'तस्मात्रिरात्रं चाण्डाली पुष्पिता परिवर्जयेत् ॥' तत्र तिथ्यादीनाह श्रीधरः-'षष्ठयष्टमी पंचदशी चतुर्दशीमप्युभयत्र हित्वा । शेषाः शुभाः स्युस्तिथयो निषेके वाराः शशाङ्कार्कसितेन्दुजानाम्॥' उभयत्र पक्षद्वये ॥ आर्यो गुरुः ॥ सितः शुक्रः इन्दुजो बुधः ॥ 'विष्णुप्रजेशर- विमित्रसमीरपोष्णमूलोतरावरुणभागिनिशेषकार्य ॥ पृज्यानि पुष्यवसुशी- तकराविचित्रा दित्याश्च मध्यमफला विफलाः स्युरन्ये ॥ विष्णवादिदैव त्यनक्षत्राण्युपक्रान्तानि रत्नमालायाम्-'मेशा दस्रयमानिधातृशशिनःशर्वो शस्तो, यामरण्ये तस्यै स्तेनः यां पराची तस्यै ह्रीत मुख्यप्रगल्भाः । या स्नाति तस्या अप्सु मारुकः, या अभ्यङ्गे तस्यै दुश्चर्मा, याथ लिखते तस्यै खलतिरपस्मारी याङ्क्ते तस्यै काणः, या दतो धावते तस्यैःश्यावदन्, या नखानि निकृन्तते तस्यै कुनखी या कृणत्ति नस्यै क्लीवः, या रज्जूं सृजति तस्या उद्वन्धुकः या पर्णेन पिबति तस्या उन्मादकः, या खर्वेण पिबति तस्यै खर्वः तिस्रो रात्रीतं चरेदनलिना वा पिबेत् अखर्वेण वा पात्रेण प्रजायै गोपीथाय, इति तैत्तिरीयसंहिता ॥ ~

·२१६
निर्णयसिन्धौ-
[१०३
दितिक्पितिः कद्रूजाः पितरो भगोर्यमरवित्वष्टाह्वयामारुतः ॥ शकाग्री
स्वथ मित्र इन्दनिती तायं च विश्वे विधिोविन्दो वसवोम्बुपादचरणा-
हिर्बुध्यपूषाभिधाः ॥' उत्तराशब्देनोनगत्रयम्॥ अत्र मूलस्य पूज्यत्वमुक्तम्
॥ याज्ञवल्क्येन तु-'एवं गच्छन स्वियं क्षामां मघां मूलं च वर्जयेत्'
इत्युक्तं ॥ तेन पूर्वत्र मलं चिन्त्यम् ॥ अत्र समासु पुत्रा विषमासु कन्येति
ज्ञेयं युग्मोसु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोयुग्मामु रात्रिषु इति हेमाद्रौ शंखोक्तेः ॥
तत्रप्युनरोनराःप्रशस्ताः तदाहापस्तम्बः ॥ तत्राप्युत्तराप्रशस्ता'इति ॥
तत्रैवव्यासः-'रात्री चतुर्थी पुत्रःस्यादल्पायुर्धनवर्जितः॥ पञ्चम्यां पुत्रिणी
नारी षष्ठयां पुत्रस्तु मध्यमः॥ सप्तम्यां सप्रजा योषिदष्टम्यामश्विरः पुमान् ।
नवम्यां सुभगा नारी दशम्यां प्रवरः सुतः ॥ एकादश्यामधर्मा स्त्री द्वादश्यां
पुरुषोत्तमः । त्रयोदश्यां सुतापापा वर्णसंकरकारिणी॥धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च आ-
त्मवेदी दृढवतः ॥ प्रजापतिश्चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां पतिव्रता॥ आश्रयः सर्वभूता
नां पोडश्यां जायते पुमान्' इति ॥ अत्र चतुर्थेदिननिषेधेपि 'नातां चतुर्थे
दिवसे रात्रौ गच्छेद्विचक्षणः।'इति भारतोक्तः॥'चतुर्थहनि स्नातायां युग्मासु
वा गर्भ संदधानि' इति हारीतोक्तर्विकल्पो ज्ञेयः॥ तत्रापि 'स्नानं रजस्वलाया
स्तु चतुर्थेहनि शस्यते ॥ गम्या निवृत्ते रजसि नानिवृत्ने कथंचन' इत्याप
स्तम्बोक्तेर्व्यवस्था ज्ञेया॥ प्रभासखण्डे मरीचिः--'शुद्धा भर्तुश्चतुर्थह्नि
मानेन स्त्री रजस्वला । वे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमेहनि शुद्धयति' । औतक-
ममध्ये रजस्वला चेत्तत्र चतुर्थ दिनेप्यधिकारः--'अथ यदा विरात्रिणी-
स्यादथैनामुपहूयेत'इत्यापस्तम्बसूत्रात् 'चतुर्थेहनिगोमूत्रमिश्राभिरद्भिःस्नाता
१-क्षामां लघ्वाहारादिना कृशामित्यर्थः अतएव बृहस्पतिः पुंसयोराहारविशेष निमि-
तमाह- स्त्रियाः शुक्राधिक स्त्री स्यारमान् पुंसोधिके भवेत् । तस्माच्छुक्रविवृद्धय-
ये स्निग्धं भक्ष्यं च भक्षयेत् । लघ्वाहारां स्त्रियं कुर्यादेवं संजयनेत्सुतम्' इति ॥
२ यदा युग्मास्वपि रात्रिषु शोणिताधिक्यं तदा स्येव भवति पुरुषाकृतिः।।अयुग्मास्वपि
शुक्राधिक्ये पुमानेव स्याकृतिः ॥ कालस्य निमित्तत्वात् शुक्रशोणितयोश्चीपादानकार
गत्वेन प्राबल्यात्तस्मात्क्षामा कर्तव्यति मिताक्षरायाम् ॥ २ ॥

·प०३] गर्भाधानम् । २१७ . बासोयोकजालानि मन्त्रैर्धारयेत्'इति सोमेप्युक्तम् एवं सर्वत्र औतकर्मणी ति धूर्तस्वामिरामाण्डारादयः॥अत्र सर्वासु युग्मासु गमनमावश्यकं युग्मा- स्विति बहुवचननिर्देशादिति विज्ञानेश्वरः तच्चैकस्यां रात्रौ सकदेव कार्यम् ॥ 'सुस्थ इन्दी सत्पुत्रं लक्षण्यं जनयेत्पुमान्' इति याज्ञवल्क्योक्तेः इदंचौं गमनमन्यकाले प्रतिबन्धादिना गमनासंभवे श्राद्धैकादश्यादावपि कार्यम् ॥ 'ब्रह्मचर्येव पर्वाण्यद्याश्चतस्रश्च वर्जयेत्' इतियाज्ञवल्क्योक्तेः ॥ व्याख्यातं चेदं मिताक्षरायां यत्र श्राद्धादौ ब्रह्मचर्य विहितं तत्राप्यौं गच्छतो न ब्रह्म- चर्यस्खलन दोष इति ॥ पर्वाणीतिबहुत्वेनाष्टमीचतुर्दश्योग्रहणमिति च॥मद नरत्नेप्येवम् ॥ यत्तु हेमाद्री शिवरहस्ये 'दिवाजन्मदिने चैव न कुर्यान्मै- थुनं व्रती॥श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च श्रेयार्थी नच पर्वसु' इति ॥ तदनृतुवि- षयम् ॥ ब्रह्मचर्येव भवति यत्र तत्राश्रमे वसन्' इति मनूक्तेः ॥ दर्शादौ तु न भवत्येव पर्यणांपर्युदस्तत्वात् ॥ 'ऋतुकालं नियुक्तो वा नैव गच्छे- त्वियं क्वचित् ॥तत्रगच्छन्समामोति ह्यनिष्टफलमेव तु इतिवृद्धमनुक्ते श्राद्ध ब्रह्मचर्य नियतमित्युक्तम्॥पृथ्वीचन्द्रोदयेप्येवम्।एतत्सति संभवे ज्ञेयम्॥ अनेकार्यस्य योगपद्य हेमाद्री कश्यपः ॥ 'योगपद्ये तु तीर्थानां विवा- हक्रमशो व्रजेत् ॥ रक्षणार्थमपुत्रां वा ग्रहणक्रमशोपि वा इति ॥ ग्रहणमृ- तुग्रहणं ॥ ऋग्विधाने 'विष्णुयानि जपेत्सूक्तं योनि स्पृष्ट्वा त्रिभिर्वती ॥ गाधान ततःकुयात्सुपुत्रा जायतध्रुवम् ॥ अगमने दोषमाह ऋतावगमने. पराशर ऋतुस्नातां तु यो आयाँ संनिधौ नोपगच्छति । घो- रायां भ्रूणहत्यायां पच्यते नात्र संशयः॥' अस्यापवादमाह मदनरने व्यासः 'व्याधितो बन्धनस्थो वा प्रबासेष्वथ पर्वसु । ऋतुकालेपि नारीणां भ्रूणह- त्या प्रमुच्यते। वृद्धां वन्ध्यामसदवृत्तामनपत्यामपुष्पिणीम् । कन्यां च बहु- पुत्रां च वर्जयेन्मुच्यतेभयात् ।' वृद्धां गतरजस्का । गर्भाधानाङ्गाहोमाकरणे प्रायश्चित्तमाह पारिजाते आश्वलायनः ॥ गर्भाधानस्याकरणात्तस्यां जा- तस्तु दुष्यति ॥ अकृत्वा गां द्विजे दत्त्वा कुर्यात्पुंसवनं पतिः ॥ गर्भाधानं च ·२१८ निर्णयसिन्धौ- [प०३ निर्णयः। मलमासशुक्रास्तादावपि कार्यम् ॥ 'उत्सवेषु च सर्वेषु सीमन्तऋतुजन्मसु ॥ सुरासुरेज्ययोश्चैव मौढयदोषो न विद्यते' इतिज्योतिर्निबन्धे भृगूक्तेः ॥ ऋतौ गमने पराशरः 'ऋतौ तु गर्भशंकित्वास्नानं मैथुनिनः स्मृतम् ॥ अनृतौ तु यदा गच्छेच्छौचं मूत्रपूरीषवत्' ॥ स्त्रीणां तु न स्नानं ॥ 'उभावप्यशुची स्यातां दम्पती शयनं गतौ ॥ शयनादुत्थिता नारी शुचिः स्यादशुचिः पुमान्' इतिवृद्धशातातपोक्तेः॥अत्र कश्चिद्विशेष उच्यते-तत्र रात्रीरजसि जननादौ च रात्रि विभागं कृत्वा आयभागद्वयं ऋतौस्त्रिया चेत्पूर्वदिनं ग्रार्हा, परतस्तृनरमिति मिताक्षरायाम् ॥ यत्तु अस्पृश्यत्व- 'प्रागर्द्धरात्रात्माग्वा सूर्योदयात्पूर्वदिनम्' इत्युक्तं ॥ तत्र देशा चाराव्यवस्था ॥ तथा सप्तदशदिनपर्यन्तं पुना रजोदृष्टी स्नानमात्रम् ॥ अष्टादशे एकरात्रं ॥ ऊनविशेद्वयहः ॥ विशतिप्रभृतित्रिरात्र- मिति तत एव ज्ञेयम् ॥ यत्तु 'चतुर्दशदिनादर्वागशुचित्वं न विद्यत' इति ॥ तत्र स्नानप्रतित्वमभिप्रेतम् ॥एतच्च यस्या विशतिदिनोत्तरं प्रायशो रजस्तत्रैव यस्यास्त्वार्वाक् प्रायशो रजोदर्शनं तत्रोक्तं स्मृत्यर्थसारे ॥ त्रयोदशदिनादूर्व पायो रजोवतीनामेकादशदिनात्पागशुचित्वं नास्ति॥एकादशदिने एकरात्रं ॥ द्वादशे द्विरात्रं ऊध्वं त्रिरात्रमिति प्रयोगपारिजातेप्येवं ॥ रोगजे तु तत्रैव विशेषः संग्रहे ॥ 'रोगेण यद्रजः स्त्रीणामन्वहं हि प्रवर्नते॥ नाशुचिस्तु भवेत्नेन यस्माद्वैकारिक मतम्'इति॥ कर्माधिकारस्तु रजोनिवृत्तावेव ॥ साध्वा- चारान तावत्स्यात्स्नातापि स्त्री रजस्वला॥यावत्प्रवर्तमानं हि रजो नैव निवर्त- ते' इति श्राद्धहेमाद्रौ शंखोक्तेः ॥ तत्रापि स्वकालेऽशुचिरेवेत्याह ऋष्यः शृङ्गः॥ 'रोगजे वर्तमानेपि काले निर्याति कालिकम् ॥ तस्मा- कालेऽप्रमत्ता स्यादन्यथा संकरो भवेत् ॥ तथा रजस्व- परस्पास्पर्श लाया रजस्वलान्तरस्पर्शेऽकामतः स्नान' ॥ कामत उपवास. पञ्चगव्याशन च ॥ असवर्णानां तु बाह्मण्याःक्षत्रियादिस्पर्शे क्रमण कच्छ्रा- ईपादोनकच्छूकच्छ्राणि, क्षत्रियादीनां तु कच्छ्रपादएव क्षत्रियादीनां हीनव- रजस्वला- ·प०३] पंसवनम् । २१९ र्णस्पर्शे त्रिरात्रमुपवासः ॥ वैश्याशूद्योः पूर्वया स्पर्शेऽहोरात्रं द्विरात्रं च । एतच्च कामतः ॥ अकामतश्च प्राक्शुद्धेरशनम् ॥ अकामत- चांडालादिस्पर्श श्चाण्डालादिस्पर्शेप्यनशनमेव प्राकशुद्धेः ॥ कामतस्तु प्रथमे- ह्नि व्यहः द्वितीये द्वयहस्तृतीय एकाहः ॥ श्वस्पर्श तु यह एकाहो वा ॥ भुआनायाश्चाण्डालादिस्पर्श षड्रात्रम् ॥ उच्छिष्टयोः स्पर्शे तु कृच्छ्र इत्यादि मिताक्षरायां ज्ञेयं ॥ स्मृत्यर्थसारे तु सर्वत्र बालापत्यायाः स्पर्श स्नाने कते भुक्तिः पश्चादनशनप्रत्यानाय इति ॥ स्नानविधिं चाह पराशरः 'नाने नैमि- निके प्राप्ने नारी यदि रजस्वला॥पात्रान्तरिततायेन स्नानं कत्वा व्रतं चरेत् ॥ सिक्तगात्रा भवेदद्भिः साङ्गोपाङ्गा कथंचन॥ न वस्त्रपीडनं कुर्यान्नान्यद्वासश्च धारयेत् ॥अथ रजस्वलानानं दैवज्ञवल्लभः॥ ब्रह्मानुराधा रजस्वलास्नानम् श्विनसौम्यभेषु हस्तानिलाखण्डलवासवेषु ॥ विश्वार्यमझत्तर भाद्रशेषु वराङ्गनास्नानविधिः प्रदिष्टः' ॥ ज्वरे तूशनाः 'ज्वराभिभूता या नारी रजसा च परिप्लुता ॥ कथं तस्या भवेच्छौचं शुद्धिः स्यात्कन कर्मणा। चतुर्थेहनि संप्राप्ते स्पृशेदन्या तु तां स्त्रियम् ॥ सा संचैलावगाह्यापः स्नात्वा स्नात्वा पुनःस्पृशेत् ॥ दश द्वादशकत्वो वा आचामेच्च पुनःपुनः ॥ अन्ते च वाससां त्यागः ततः शुद्धा भवेत्तु सा' इति ॥ इदं चातुरमात्रे ज्ञेयं ॥ आ- तुरे स्नान उत्पन्ने दशक्रत्वो ह्यनातुरः'इतिपराशरोक्तेः॥रजसोऽज्ञाने तुपराश रमाधवीये प्रजापतिः ‘अविज्ञाते मले सा च मलवद्वसना यदि ॥ कृतं गृहेषु दुष्टं स्याच्छुद्धिर्न स्यात्रिरात्रतः॥देवजानीये कारिकायां 'उच्छिष्टा तु द्वि- जातीनां रजःस्त्री यदि पश्यति ॥ उपवासमधोच्छिष्टे ऊध्वॉच्छिष्ट व्यहं क्षि पेत् ॥ ॥ अथपुंसवनम् ॥ प्रयोगपारिजाते जातूकर्ण्यः 'द्वि- पुंसवनम् तीये वा तृतीये वा मासि पुंसवनं भवेत् ॥ व्यक्त गर्ने भवे- कार्य सीमन्तेन सहाथ वा ॥' बृहस्पतिः 'तृतीये मासि कर्त्तव्यं गृष्टेरन्य- त्रशोधनम् ॥ गृष्टेश्चतुर्थेमासे तु षष्ठे मास्यथ वाष्टमे' ॥ सकृत्प्रसूता गृष्टिः ॥ एतेन प्रतिगर्भमपि भवतीति ज्ञायते ॥ बढ़कारिकापि 'कर्ता स्यादेवर- ·२२० निर्णयसिन्धौ- [१०३ स्तस्या यस्याः पत्युरसंभवः ॥ आवर्त्तत इदं कर्म प्रतिगर्भमिति स्थितिः ॥ ब्राझे गर्भाधानादिसंस्कर्ता पिता श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥ अभावे स्वकुलीनः स्या- दांधवोऽन्यत्र गोत्रजः' । मदनरत्ने सत्यव्रतः ॥ 'मृतो देशान्तरगतो धर्ना श्री यद्यसंस्कृता । देवरो वा गुरुर्वापि वंश्यो वापि समाचरेत् ॥ हेमाद्री यमः ॥ प्रथमे मासि द्वितीये वा यदा पुनक्षत्रेण चंद्रमा युक्तः स्यादिति वराहः 'हस्तो मूलं श्रवणः पुनर्वसुर्मृगशिरस्तथा पुष्यः ॥ पुंसंज्ञकेषु कार्येष्वे- तानि शुभानि धिष्ण्यानि' ॥ अनुराधापि पुन्नक्षत्र 'अनुराधान् हविषा वर्ध- यन्तः' इतिश्रुतेः ॥ गर्गोपि 'पुन्नाम श्रवणस्तिष्यो हस्तश्चैव पुनर्वसुः ॥ अभिजितलौष्ठपाञ्चैव अनुराधा तथाश्वयुक्'॥नृसिंहः ॥'रिक्तां पर्व च नवमी त्यक्त्वा पुंसवने शुभाः'। ज्योतिर्निबन्धे वसिष्ठः 'मृत्युश्च सौरेस्तनुहानिरि न्दोम॑तप्रजा पुंसवने बुधस्य॥ काकी च वन्ध्या भवतीह शुक्र स्त्री पुत्रलाभो रविभौमजीवैः' ॥ अनवलोभनस्याप्ययमेव कालः॥ दीपिकायां तु चतुर्थेऽ नवलोभनम्' इत्युक्तं ॥अथ सीमन्तः ॥ हेमाद्रौ वैजवापः रजस्वलास्नानम् अथ सीमन्तोन्नयनम् ॥ चतुर्थे पञ्चमे षष्ठ च इति ॥ व- सिष्ठः ॥ 'चतुर्थे सप्तमे मासि षष्ठे बाप्यथवाष्टमे'।। हेमाद्रौ शंखः॥ गर्भस्प- न्दने सीमन्तोन्नयनं, यावद्वा न प्रसवः' ॥ कार्णाजिनिः ॥ गर्भलम्जन- मारण्य यावन्न प्रसवस्तदा । सीमन्तोन्नयनं कुर्याच्छंखस्य वचनं यथा' ॥ मासश्चात्र सौरः सावनो वा ॥ कालविधाने ॥ 'चतुर्थषष्ठाष्टममासभाजि सौरेण गर्ने प्रथम विधेयं । सीमंतकर्म द्विजामिनीनां मासेऽष्टमे विष्णुबलिं च कुर्यात्' ॥ वसिष्ठः ॥ 'चतुर्थे सावने मासि षष्ठे वाप्यथ वाष्टमे ॥ ज्योतिर्निवन्धे नारदः ' अरिक्तापर्वदिवसे कुजजीवार्कवासरे' ॥ काल विधाने 'सीमन्ते तिष्यहस्तादितिहरिशशभृत्पौष्णविध्युत्तराख्याःपक्षच्छिद्रं च रिक्ता पितृतिथिमपहायापराः स्युः प्रशस्ताः'॥ अदितिः पुनर्वसुः ।। पक्ष- छिद्रं चाह वसिष्ठः 'चतुर्दशी चतुर्थी च अष्टमी नवमी तथा ॥ षष्ठी च द्वादशी चैव पक्षद्रिाह्वयःस्मृताः।कमादेतासु तिथिषु वर्जनीयाश्च नाडिकाः ·प०३] गर्भिणीतत्पतिधर्मनिर्णयः। २२१ भूता ५४८ मनु १४ तत्वां २५ क ९ दश १. शेपास्तु शोभना' । कालनिर्णये ॥ 'शुभसंस्थे निशानाथे चतुर्थी च चतुर्दशीम् ॥ पौर्णमासी प्र- शंसंति केचित्सीमंतकर्मणि' ॥ बृहस्पतिः॥ पूर्वपक्षः शुभः प्रोक्तःकृष्णश्चा- म्त्यत्रिकं विना ॥ चतुर्दशी चतुर्थी च शुक्लपक्षे शुभप्रदे' ॥ नारदः ॥ 'वि- प्रक्षत्रिययोःकुर्याद्दिवा सीमन्तकर्म तत्॥ वैश्यशूद्रकयोरेतद्दिवानिश्यपि केच न' ॥ वाराःपूर्वोक्ता एव ।। एतच्च सकदेव कार्यमिति विज्ञानेश्वरः । सकच्च संस्कृता नारी सर्वगर्भेषु संस्कृता'इति देवलोक्तः॥सकत्पतिगर्भ वा कार्यमिति हेमाद्रिः ॥ सकच्च कतसंस्कारा सीमन्तेन द्विजस्त्रियः॥यं यं गर्न प्रसूयन्ते स सर्वः संस्कृतो भवेत्'इति हारीतोक्तेः॥ सीमन्तोन्नयनं कर्म न स्त्रीसंस्कार इष्यते ॥ केचिदर्भस्य संस्कारान् प्रतिगर्भ प्रयुञ्जते इति हेमाद्री विष्णुवच- नाच ॥ स एव स्त्री यज्ञक़तसीमन्ता प्रसवेनु कथंचन॥ गृहीतपुत्रा विधिव- पुनः संस्कारमर्हति ॥ सीमन्ते भोजने प्रायश्चित्तमुक्तं पराशरमाधवीये धौ म्येन 'ब्रह्मौदने च सोमे च सीमतोन्नयने तथा ॥ जातकर्मनवश्राद्धे भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ऋग्विधाने तु 'अराइवेज्जपेन्मन्त्रं शतवारं न संशयः॥ सीमन्ते च यदा भुक्ते मुच्यते किल्बिषानदा' इति ॥ अथ गाभणी- गर्भिणीतत्पतिधर्माः ॥ वराहः ' सामिषमशनं यत्ना- तत्पतिधर्माः त्प्रमदा परिवर्जयेदतः प्रकृति 'गृह्यकारिकायाम्॥ “अङ्गार- भस्मास्थिकपालचुल्लीशूर्पादिकेपूपविशेन्न नारी ॥ सोलूखलाढ्ये दृषदादिके वा यन्त्रे तुषाध्ये न तथोपविष्टा ॥ नो मार्जनीगोमयपिण्डकादौ कुर्यान्न वा- रिण्यवगाहनं सा ॥ अङ्गारभूत्या न नखैलिखेत्क्ष्मां कलिं वपुङ्गिमथो न कुर्यात् ॥ नो मुक्तकेशी विवशाथ वा स्याटुंक्ते न संध्यावसरे न शेते ॥ नामङ्गलं वाचमुदीरयेत्सा शून्यालयं वृक्षतले न यायाव॥विष्णुधर्मोत्तरे 'कटुतीक्ष्णकषायाणि अत्युष्णलवणानि च ॥ आयासं च व्यवायं च गर्भि- णी वर्जयेत्सदा ॥ हेमाद्री कौण्डिन्यः 'मुण्डनं पिण्डदानं च प्रेतकर्मच सर्वशः ।। न जीवपितृकः कुर्याद्रुर्विणीपतिरेव च ॥ मिताक्षरायाम् ॥

·२२२ निर्णयसिन्धौ- [१०३ 'उदन्वतोम्भसि स्नानं नखकेशादिकर्त्तनम् ॥ अन्तर्वन्याः पतिः कुर्वन्न- प्रजा जायते ध्रुवं' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये गारुडे॥ गयायां पिण्डदानस्य न क- दाचिन्निराक्रिया' ॥ अत्रकाले दानप्रत्ययस्मृतेनिषिद्धकालस्यैवापवादो नतु जीवपितृकगर्भिणीपत्याशौचादिनिमित्तस्य ॥ अग्निहोत्रे यावज्जीवत्कालप- रत्वाभावात् ॥ अन्यथाशौचेपि गयायात्राश्राद्धं च स्यात् यत्र तु निमित्तसं- योगस्यापवादो यथाशौचनिहोत्रादेः, यथा वा जीवत्पितृकस्य मातृर्गयान्व- टकादौ तत्र तदेव भवति नान्यदिति संक्षेपः ॥ प्रयोगपारिजाते कश्यपः 'गर्भिणी कुञ्जराश्वादिशैलहाधिरोहणम् ॥ व्यायाम शीघ्रगमनं शकटा रोहणं त्यजेत् ॥ शोकं रक्तविमोक्षं च साध्वसं कुक्कुटासनम् । व्यवसायं दिवास्वापं रात्रौ जागरणं त्यजेत्' मदनरत्ने स्कान्दे 'हरिद्रां कुंकुमं चैव सिन्दूरं कजलं तथा ॥ कूर्पासकं च ताम्बूलं माङ्गल्याभरणं शुभम् ॥ केशसंस्कारकबरीकरकर्णविभूषणम् ॥ भर्नुरायुष्यमिच्छन्ती दूरयेद्दर्भिणी नहि' ॥ बृहस्पतिः ॥ ' चतुर्थे मासि षष्ठे वाप्यष्टमे गर्भिणी यदा ॥ यात्रा नित्यं विवा स्यादापाढे तु विशेषतः' ॥ याज्ञवल्क्यः ' दौहूं- दस्याप्रदानेन गर्भा दोषमवाप्नुयात् ॥ वैरूप्यं मरणं चापि तस्मात्कार्य प्रियं स्त्रियाः' ॥ दौहृदं गर्भिणीप्रियं ॥ तत्रैवाश्वलायनः ‘वपनं मैथुनं तीर्थ वर्जयेगर्भिणीपतिः ॥ श्राद्धं च सप्तमान्मासादूर्द्ध चान्यत्र वेदवित्' ॥ श्राद्धं तद्रोजनमिति प्रयोगपारिजातः ॥ कालविधाने मुहूर्त्तदीपिकायांच ॥ 'सौरं शवानुगमनं नखकन्तनं च युद्धादि वास्तुकरणं त्वतिदूरयानम् ॥ उद्वा- हमौपनयनं जलधेश्च गाहमायुःक्षयार्थमिति गर्मिणिकापतीनाम् ॥ रत्नसं- ग्रहे गालवः ॥ ' दहनं वपनं चैव चोलं वै गिरिरोहणम् ॥ नावआरोहणं चैव वर्जयेगर्भिणीपतिः ॥ अव्यक्तगर्भापतिरब्धियानं मृतस्य वाहं क्षुरकर्म- सङ्गम् ॥ तस्यां तु यत्नेन गयादितीर्थ यागादिकं वास्तुविधि न कुर्यात् । अव्यक्तगर्दा वनिता भवेन्मासत्रयात्परं ।। षण्मासात्परतः सूतिर्नवमरिष्टवा- ·• प.३] जातकर्म । २२३ सिनी' | अथ सूतिकागृहप्रवेशः । गर्गः 'रोहिण्यैन्दवपौ- सूतिका- प्णेषु स्वातीवरुणयोरपि । पुनर्वसौ पुष्यहस्तधनिष्ठाव्युत्तरासु मृहप्रवेशः मैत्रे त्वाष्टे तथाश्चिन्यां सूतिकागारवेशनम्' ॥ एतच्च संभवे ॥ ' प्रमतिममये काले सद्य एवं प्रवेशयेत्' इति वसिष्टोक्तेः॥ तच्च नैर्ऋत्यां कार्यम् । वारुण्यां भोजनगृहं नैर्ऋत्यां सूतिकागृहम्' इति वसिष्टोक्तेः ॥ विष्णुधौ ‘दशाहं मूतिकागारमायुधैश्च विशे पतः । वह्निना तिन्दुकालातैः पूर्णकुम्भैः प्रदीपकैः । मुसलेन तथा वारिवर्णकैश्चित्रितेन च ' इति ॥ अथ जातकर्म ॥ जातकर्म पारिजाते वसिष्ठः श्रुत्वा जातं पिता पुत्रं सचैलंस्नानमा- चरेत् ॥ मनुः 'प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते' । वर्द्धनं छेदनं । हेमाद्री वैजवापः। 'जन्मनोऽनन्तरं कार्य जातकर्म यथाविधि । देवा- दतीतकालं चेदतीत मृतक भवत् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये विष्णुधर्मे ॥'अ- छिन्ननाभि कर्तव्यं श्राद्धं वै पुत्रजन्मनि ॥ पुत्रपदेन कन्यापि गृह्यते ।। तदाह तत्रैव । कार्णाजिनिः । प्रादुर्भावे पुत्रपुयोर्यहणे चन्द्रमूर्ययोः। स्नात्वाऽनन्तरमात्मीयान् पितॄन् श्राद्धेन तर्पयेत् ।। एतच्च रात्रावपि कार्य- म् 'पुत्रजन्ममि यात्रायां शर्वयां दत्तमक्षयम् ' इति तत्रैव व्यासोक्तः ॥ वैजवापः 'जातमात्रकुमारस्य जातकर्म विधीयते ॥ स्तनप्राशनतः पूर्व नाभिकर्तनतोपि वा ॥ एतेन नैमित्तिकमपीदं जातष्टिवदाशौचान्ते कार्य मिति शङ्का परास्ता । जाते कुमारे पितॄणामामोदात्पुण्यं तदहः'इति हारी तोक्तेश्च । अत्र श्राद्धमामेन हेम्ना वा कार्यमित्युक्तं ॥ पृथ्वीचन्द्रोदय आ- दित्यपुराणे 'जातश्राद्धे तु पक्वान्नं न दद्याद्वाह्मणेष्वपि ' इति ॥ हेमा- द्विस्तु 'पुत्रजन्मनि कुर्वीत श्राद्धं हेग्नैव बुद्धिमान् । न पक्केन न चामेन क ल्याणान्यभिकामयन् ' इति संवक्तिहम्नवेत्याह ।। एतच्च जननाशौचे मर- णाशौचे च कार्यमित्याह मिताक्षरायां प्रजापतिः 'आशौचे तु समुत्पने पत्रजन्म यदा भवेत् । कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिः पूर्वाशौचेन शुद्धयति ।।

·॥ .. २२४ निर्णयसिन्धौ- [५:३ केचित्तु 'मृताशीचस्य मध्ये तु पुत्रजन्म यदा भवेत् । आशौचापगमे कार्य जातकर्म यथाविधि' इतिस्मृतिसंग्रहाक्तगशौचान्ते कार्यमित्याहुः॥ स्मृत्य र्थसारपि विकल्प उक्तः। मृदुध्रुवचरक्षिप्रोष्वेषामुदयेषु च । गुरौ शुक्रेथ- या कन्द्र जातकर्म च नाम च' ॥ महादिलक्षणमाह श्रीधरः ॥ 'रोहिण्युत्त- सं स्थिरं गिरिशमूलेन्दारगा दारुणं क्षिप्रं चाश्विदिनशपष्यमनलन्द्रामी तु साधारणं । उग्रं पूर्वमघान्तकं मृदुगति त्वाष्ट्रान्त्यमैत्रं चरं विष्णुस्वातिशतो डवस्वदिनयः कर्युः स्वसंज्ञाफलम् ॥ अत्र सर्वत्र जातकर्म नामकर्मादावुक्त कालातिकमे नक्षत्रादिकं ज्ञेयम् । देशकालापघातायैः कालातिक्रमणं यदि ॥ अनस्तगज्येन्दुसिते तत्कायं चोत्तरायणो' इति मदनरत्ने नारदोक्ते बृहस्पतिरपि 'मुख्याला विधिज्ञन विधिश्चिन्त्याऽप्रमादतः॥ नक्षत्रतिथि- लमानां विचार्य पुनः पुनः' ॥ मृतक संध्यादी विशेषं वक्ष्यामः ॥ अथ जन्मनि दुष्टकालाः। तत्र गण्डान्तः। ज्योतिर्निबन्धे नारदः जन्मनि दुष्टकाला पूर्णानन्दाख्ययोस्तिथ्योः संधिनाडीद्वयं तथा ॥ गण्डान्तं मृ- त्युदं जन्मयात्राद्वाहव्रतादिषु ।। कुलीरसिंहयोः कीटचापयो- मनिमेषयोः। गण्डान्तमन्तरालं स्यादटिकाध मतिपदं ॥ सार्पन्द्रपौष्णभे प्वन्त्यषोडशांशभसंधयः । तदनभेष्वाद्यपादा भानां गण्डान्तसंज्ञकाः' ॥ रत्नमालायां पौष्णाश्चिन्योः सार्पपित्रक्षयोश्च यच्च ज्येष्ठामूलयोरन्तरालम् स्यादण्डान्तं स्याच्चतुर्नाडिकं हि यात्राजन्मोद्वाहकाले ध्वनिष्टम् ॥ रत्नसंग्रहे नवनीतारिष्टे । 'सर्वेषां मण्डजातानां परित्यागो विधीयते॥ वर्जयदर्शनं सा- बंतच पाण्मासिकं भवेत् । तिथ्यर्क्षगण्डे पितृमातूनाशो लग्ने तु संधी तन- यस्य नाशः॥सर्वेषु नो जीवति हन्ति बन्धून् जीवन पुनः स्याबहुवारणाश्वः'। अथैषां दानमुत्तरगार्ये 'तिथिगण्डे त्वनाहं नक्षत्रे धेनुरुच्यते । काञ्चनं लग्नगण्डे तु गण्डदोषो विनश्यति । उत्तरे तिलपात्रं स्यात्पुष्ये गोदानमुच्यते ॥ अजाप्रदानं त्वाष्ट्र स्यात्पूर्वाषाढे च काञ्चनम् ॥ उत्तरापुष्यचित्रासु पूर्वा- पाटोद्भवस्य च । कुर्याच्छान्ति प्रयत्नेन नक्षत्राकरजां बुधः ॥

·, प०३] जातकर्म । २२५ अथाश्लेषाफलम् ॥ 'मूर्खास्यनेत्रगलकांसयुगं च बाहू हृज्जानुगुह्यपदमि- त्यहिदेहभागः॥ बाणाद्रिनेत्रहुतभुक्श्रुतिनागरुद्रषनन्दपञ्चशिरसः क्रमश- स्तु नाडयः ॥ राज्यं पितृक्षयो मातृनाशः कामक्रियारतिः । पि- तृभक्तो बली स्वन्नस्त्यागी भोगी धनी कमात्' ॥ अथ ज्येष्टाफलं ब्रह्मयामले ॥ ' ज्येष्ठादौ जननी माता द्वितीये जननी पिता । तृतीये जननी चाता स्वयं माता चतुर्थके । आत्मानं पञ्चमे हन्ति षष्ठे गोत्रक्षयो भवेत् । सप्तमे चोभयकुलं ज्येष्ठनातरमष्टमे । नवमे श्वशुरं हन्ति सर्व हन्ति दशांशके' इति ॥अथ मूलफलं ॥ भल्लाटः॥' अभुक्तमूलसंभवं परित्य- जेनु बालकम् । समाष्टकं पिताथ वा न तन्मुखं विलोकयेत् ॥ तदाद्यपा- दके पिता द्वितीयके जनन्यथ । धनक्षयस्तृतीयके चतुर्थकः शुभावहः ॥ प्रतीपमन्त्यपादतः फलं तदेव सार्पो' । अभुक्तमूलं त्वाह वृद्धवसिष्ठः 'ज्ये- धान्ते घटिका चैका मूलादौ घटिकाद्वयम् । अभुक्तमूलमित्याहुस्तत्र जातं शि शं त्यजेत् ' ॥ केचिज्ज्येष्ठान्त्यमूलायं च पादमभुक्तमूलमाहुः ।। कश्यप- संहितायांत्वन्यथोन 'मलाद्यपादजो हन्ति पितरं तु द्वितीयजः ॥ मातरं स्वं तृतीयोर्थान सुहृदं तनुरीयजः।। फलं तदैव सार्पः प्रतीपं त्वन्त्यपादतः। अथ मूलवृक्षः ॥ जयार्णवे ॥ ' मूलं स्तंभ त्वचा शाखा पत्रं पुष्पं फलं शिखा । वेदाश्च मुनयश्चैव दिशश्च वसवस्तथा ॥ नन्दा वाणा रसा रुद्रा मू- लोदः प्रकीर्तितः ॥ मले मलविनाशाय स्तम्ने हानिर्धनक्षयः । त्वचि त्रा- तविनाशाय शाखा मातृविनाशकत् ॥ पत्रे मपरिवारः स्यात्पुष्पेषु नृपव- ल्लनः । फलेषु लभते राज्यं शिखायामल्पजीवितम् ॥ अन्यत्र त्वन्यथाक्तं ॥ 'मूले सप्तघटीषु मूलहननं स्तम्भेष्टसु स्वक्षयं त्वन्दिग्बन्धविनाशनं च विटपे रुदैर्हतो मातुलः ॥ पत्रेः सुकृती तु बाणकुसुमे मंत्री फले सागरे राजा वह्निशिखाल्पमायुरिति सन्मूलाधिपे स्यात्फलम् ॥ भूपालवल्लभः।। 'वृ- पालिसिंहेषु घटे च मूलं दिवि स्थितं युग्मतुलाङ्गनान्त्ये ॥ पातालगं मे- षधनुः कुलीरनकेषु मर्येष्विति संस्मरंति ॥ स्वर्गे मूले भवेद्राज्यं पाताले .

·२२६ निर्णयसिन्धौ- [१०३ चेद्धनागमः । मर्त्यलोके यदा मूलं तदा शून्यं समादिशेत्'। वसिष्ठः 'नैर्क- त्यभोद्भूतसुतः सुता वा क्षिप्रादवश्यं श्वशुरं निहन्ति ॥ तदन्यपादे जनितो निहन्ति तस्योत्क्रमेणाहिमवेकलत्रम् ।। सुरेशताराजनिता धवाग्रज द्विदैव- ताराजनिता तु देवरम् ।। पुरन्दरझै जनितः सुतस्तथा स्वस्याग्रज इन्ति न पुत्रिता यदि' ॥ प्रयोगपारिजाते 'मूलजा श्वशुरं हन्ति व्यालजा च तद- इनाम् ॥ माहेन्द्रजायजं हन्ति देवरं तु द्विदैवजा' नृसिंहप्रसादे ॥धवाय- जंहन्ति सुरेन्द्रजाता तथैव पन्या भगिनीं पुमांश्च । द्विदैवजा देवरमाशु हन्या दार्यानुजामाशु निहन्ति सूनुः ॥ पत्न्यग्रजामग्रज वा हन्ति ज्येष्ठसंजःपुमान्। तथा भार्यास्वसारं वा शालकं वा द्विदैवजः । कन्यका देवरं हन्ति विशा- खान्त्यसमुद्भवा । आद्यपादत्रये नैव आयझे तु पुमान् भवेत् ॥ न हन्या- देवरं कन्या तुलामिश्रा द्विदैवजा । तदक्षान्तोद्भवा वा दुष्टा वृश्चिकपु- च्छवत् ॥ चित्रायर्धे पुष्यमध्ये द्विपादे पूर्वावाढाधिष्ण्यपादे तृतीये । जा- तःपुत्रश्चोत्तराये विधने मातापित्रो तरंबालनाशम् ॥ विमासंचोत्तरादोषः पुष्ये चैव त्रिमासकः । पूर्वाषाढाष्टमे मासि चित्रा पाण्मासिकं फलम्॥नवमासं तथाश्लेषा मूले चाष्टकवर्षकम् । ज्येष्ठा पञ्चदशेमासि पुत्रदर्शनवर्जिता' । वसिष्ठः ॥ ‘व्यतीपातेङ्गहानिः स्यात्परिघे मृत्युमादिशेत् ॥ वैधृतौ पितृहा- निः स्यानष्टेन्दावन्धतां व्रजेत् ॥ मूले समूलनाशः स्यात्कुलनाशो धृती भवेत् । विकृताङ्गश्च हीनश्च संध्ययोरुभयोरपि ॥ पर्वण्यपि प्रसूतौ च सर्वारिष्ट भयप्रदः । तद्वत्सदन्तजातश्चपादजातस्तथैवच ॥ विपरीतप्रसूतौ तु नाभिनालेन वेष्टितः। राष्ट्रस्य नृपतेश्चैव स्वस्यापि च विनाशकः ॥ त- स्माच्छान्ति प्रकुर्वीत ग्रहाणां क्रूरचेतसाम्' । गर्गः ॥ 'कृष्णां चतुर्दशी पोढा कुर्यादादौशुभंस्मृतम् । द्वितीये पितरं हन्तितृतीयेहन्ति मातरम्॥चतुर्थे मातुलं हन्ति पंचमे वंशनाशनं । षष्ठे तु धननाशः स्यादात्मनो वंशनाशनम् ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शान्तिकुर्याद्विधानतः ॥ अथ पित्रोनक्षत्रे जन्मदोषः।। तत्र देवकीर्तिः ॥ 'ययेकस्मिन् धिष्ण्ये जायन्ते दुहितरोऽथ वा पुत्राः ।

·प०३] जातकर्म। २२७ पितुरन्तकरा ोते यद्यपरे प्रीतिरतुला स्यात् ॥ गर्गः ॥ एकस्मिन्नेव नक्षत्रे भात्रोर्वा पितृपुत्रयोः । प्रसूतिश्च तयोर्मुत्युभवेदेकस्य निश्चितम्' । शौनकः ॥ 'ग्रहणे चन्द्रसूर्यस्य प्रसूतिर्यदि जायते । व्याधिपीडा तदा स्त्रीणामादौ तु ऋतुदर्शनात् ॥ इत्थं संजायते यस्य तस्य मृत्युन संशयः ॥ शान्तिस्तु ॥ तदृक्षाधिपते रूपं सुवर्णेन प्रकल्पयेत् ॥ सूर्यग्रहे सूर्यरूपं हैमं चन्द्रं तु राजतम् ॥ राहुरूपं प्रकुर्वीत नागेनैव विचक्षणः॥ नागः ससिं॥त्रया- णां चैव रूपाणां स्थापनं तत्र कारयेत् ' ॥ आकृष्णेनाप्यायस्वस्वर्भानो- रितिपूजामन्त्राः ॥ नक्षत्रदेवतायास्तन्मन्त्रेण । 'संपूज्य तु यजेत्सूर्य समिद्धि चार्कसम्भवः ॥ चन्द्रग्रह च पालाश भी राहुमेव च ॥ समिद्भिर्ब्रह्मवृक्षस्य भेशाय जुहुयादुधः ॥ आज्येन चरुणा चैव तिलैश्च जुहुयानतः । पञ्च- गव्यैः पञ्चरत्नैः पञ्चत्वपञ्चपल्लवैः। जलरोषधिकल्कैश्च अभिषेकं समाचरे त् । मन्त्रर्वारुणसंभूतैरापोहिष्ठादिभित्रिभिः। इमंमेगङ्गे पुरतस्तत्वायामी- तिमन्त्रकैः । यजमानस्ततो दद्याद्भक्त्या प्रतिकृतित्रयम्' इति ॥ मात्स्ये॥ अकालप्रसवा नार्यः कालातीतप्रजास्तथा । विकृतप्रसवाश्चैव युग्मप्र- सवकास्तथा ॥ अमानुषा अमुण्डाश्च अजातव्यजनास्तथा । हीनाङ्गा अधिकाङ्गाश्च जायन्ते यदि वा स्त्रियः ॥ पशवः पक्षिणश्चैव तथैव च सरी- सृपाः। विनाशं तस्य देशस्य कुलस्य च विनिर्दिशेत् ॥ निर्वासयेत्तां नगरात्ततः शान्ति समाचरेत् ॥ पाझे 'उपरि प्रथमं यस्य जायन्ते च शिशो- दिजाः। दन्तैर्वा सह यस्य स्याजन्म भार्गवसत्तम ॥ द्वितीये च तृतीयेच चतुर्थ पञ्चमे तथा । यदा दन्ताश्च जायन्ते मासे चैव. महद्भयम् ॥ मातरं पितरं वाथ खादेदात्मानमेव च । गजपृष्ठगतं बालं नौस्थं वा स्थापयेद्विज ॥ तदक्षा- वे तु धर्मज्ञ काञ्चने वा वरासने । सर्वोषधैः सर्वगन्धैर्बीजैः पुष्पैः फलैस्त- तः ॥ पञ्चगव्येन रत्नैश्च पताकाभिश्च भार्गव । स्थालीपाकेन धातारं पू- जयेत्तदनन्तरम् । सप्ताहं चात्र कर्तव्यं तथा बाह्मणभोजनम् । भद्रासने नि- वेश्यैनं मृद्भिर्मूलैः फलैस्तथा ॥ सर्वोपधैः सर्वगन्धैः सर्वबीजैस्तथैव च । स्ला- ·२२८ निर्णयसिन्धौ- [प०३ पयेत्पूजयेच्चात्र वह्नि सोमं समीरणम् ॥ पर्वतांश्च तथाख्यातान् देवदेवं च केशवम् । एतेषामेव जुहुयाघृतमनौ यथाविधि ॥ ब्राह्मणानां तु दातव्या ततःसंपूज्य दक्षिणा' ॥ब्रह्मयामले ॥'प्रथमं दन्तनिर्मुक्तिरूवं बालस्य चे- द्भवेत् ॥ क्लेशाय मातुलस्येह तदा प्रोक्ता मनीषिभिः ॥ सौवर्ण राजतं वापि तानं कांस्यमयं तु वा । दध्योदनेन संपूर्ण पात्रं दद्याच्छिशोः करे ॥ समन्त्रं भाजनं दत्त्वा स पश्येन्मातुलः शिशुम् ॥ सालंकारं सवस्त्रं च शिशु- मालिङ्गय सादरम्' ॥ तत्र मन्त्रः॥ रक्ष मां भागिनेय त्वं रक्ष मे सकलंकुलम्। गृहीत्वा भाजनं सान्नं प्रसन्नो भव सर्वदा ॥ निर्विघ्नं कुरु कल्याणं निर्विघ्नांच स्वमातरं । मय्यात्मानमधिष्ठाप्य चिरंजीव मया सह ॥ एवं कृते विधाने तु वित्रः कोपि न जायते' इति॥ अथ त्रिकशान्तिः शान्तिसर्वस्वे॥ सुतत्रये सुता चेत्स्यानत्रये वा सुतो यदि । मातापित्रोः कुलस्यापि तदानिष्टं मह- भवेत् ॥ ज्येष्ठनाशो धने हानिर्दुःखं वा सुमहद्भवेत् । तत्र शान्ति प्रकुर्वीत वित्तशाम्यविवर्जितः ॥ जातस्यैकादशाहे वा द्वादशाहे शुभे दिने । आचार्य- मृत्विजो वृत्वा ग्रहयज्ञपुरःसरम् ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशेन्द्रप्रतिमाः स्वर्णतःकताः। पूजयेद्धान्यराशिस्थं कलशोपरि शक्तितः ॥ पञ्चमे कलशे रुद्रं पूजयेद्रुद्रसं- ख्यया । रुद्रसूक्तानि चत्वारि शान्तिसूक्तानि सर्वशः ॥ द्विज एको जपे- होमकाले शुचिसमाहितः । आचार्यो जुहुयात्तत्र समिदाज्यतिलांश्वरम् ॥ अष्टोत्तरसहस्रं वा शतं वा त्रिशतं तु वा। देवताभ्यश्चतुर्वक्रादिश्यो ग्रहपुरःस- रम्॥ ब्रह्मादिमन्त्रैरिन्द्रस्य यत इन्द्र भयामहे । ततः स्विष्टकृतं हुत्वा बलिं पूर्णाहुतिं ततः ।। अभिषेकं कुटुम्बस्य कृत्वाचार्य प्रपूजयेत् । हिरण्यं धेनुरेका च ऋत्विजां दक्षिणा ततः।।आज्यस्य वीक्षणं कृत्वा शान्तिपाठं तु कारयेत् प्रतिमां गुरवे दत्वा उपस्कारसमन्वितः ॥ ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्या दीनाना- थांश्च तर्पयेत् । एवं शान्तिविधानेन सर्वारिष्टं प्रलीयते ' इति ॥ अन्येषु मूलायुक्षेषु शान्त्यादि प्रयोगपारिजाते मत्कृते शान्तिरत्ने च ज्ञेयम् ॥ ॥ मिताक्षरायां मार्कण्डेयः॥ 'रक्षणीया तथा षष्ठी निशा तत्र विशेष ॥

·२२९ प०३] दत्तपरिग्रहनिर्णयः। तः ॥ रात्री जागरणं कार्य जन्मदानां तथा बलिः ॥ पुरुषाः शस्त्रहस्ताथ नृत्यगीतैश्च योषितः । रात्री जागरणं कुर्युर्दशम्यां चैव सूतके'॥ व्यासः 'सूतिकावासनिलया जन्मदा नाम देवताः । तासां यागनिमित्तं तु शुद्धि- जन्मनि कीर्तिता ॥ प्रथमे दिवसे षष्ठे दशमे चैव सर्वदा ॥ त्रिष्वेतेषु न कु- ति सूतकं पुत्रजन्मनि ॥ अपरार्के ब्राह्मे॥'कन्याश्चतस्रो राकाद्या वातन्त्री चैव पञ्चमी । कीडनार्था च बालानां षष्ठी च शिशुरक्षिणी॥खड्नेतु पूजनी या वै वैश्यैर्वात्यैदिजातिभिः ॥ राकानुमतिः सिनीवालीकहूरिति चतस्रः कन्या इत्यर्थः ॥ अथ दत्तकपरिग्रहविधिः ॥ पारि- विधिः जाते शौनकः ॥ 'अपुत्रो मृतपुत्रो वा पुत्रार्थ समुपोष्य च । वाससी कुण्डले दत्त्वा उष्णीषं चांगुलीयकम् ॥ बन्धूनन्नेन संभोज्य ब्राह्मणांश्च विशेषतः। अन्वाधानादि यत्नत्र कृत्वा ज्योत्पवनान्त- कम् ॥ दातुः समक्षं गत्वा तु पुत्रं देहीति याचयेत् । दाने समर्थो दातास्मै येयजेनेतिपंचतिः॥ देवस्यत्वेतिमन्त्रेण हस्ताभ्यां परिगृह्य च । अङ्गादने- त्यूचं जप्त्वा आघाय शिशुमूर्धनि॥गृहमध्ये तमाधाय चरुं हुत्वा विधानतः॥ यस्त्वाहृदेत्यूचा चव तुल्यममककया ॥ सोमोदददित्येताभिः प्रत्यूचं पञ्च- भिस्तथा ॥ स्विष्टकदादिहोमं च कृत्वा शेषं समापयेत् ॥ सच ॥ 'बाह्म- णानां सपिण्डेषु कर्तव्यः पुत्रसंग्रहः ॥ तदभावेऽसपिंडो वा अन्यत्र तुन कार येत्' ॥ मिताक्षरादौ तु व्याहृतिभिराज्येनहोम उक्तः। स च होमोत्तरं जलपू र्वकं देयः ॥ न वाङ्मात्रेण ॥ 'व्याहृतिभिर्तुत्वा प्रतिगृह्णीयादिति' वसिष्ठो- तेः। 'माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि॥सदृशंपीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्रिमः सुतः ॥ इतिमनुक्तेः ॥ तत्रैव वसिष्ठः ॥ 'नत्वेवैकं पुत्रं दद्या- व प्रतिगृह्णीयादा, न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयादा, अन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुः' इति ॥ इदंच भर्तृसत्त्वे अन्यथा 'दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रो दत्रिमः स्मृतः' इति वत्सव्यासवचोविरोधः स्यात् ॥ दानं प्रतिग्रहोपलक्षणम् ॥ यत्तु समन्त्रकहोमस्य पुत्रप्रतिग्रहाङ्गत्वात् ॥ व्याहृत्यादिमन्त्रपाठे च त्रीशूद ·- २३० निर्णयसिन्धौ- [१०३ योरनधिकारात् । तयोर्दत्तकपुत्रो न भवत्येवेति शुद्धिविवेके रुद्रधरेणोक्तम् वाचस्पतिश्चैवमेवाह । तन्न । भर्तुरनुज्ञयां स्त्रिया अपि प्रतिग्रहोक्तेः य यपि मेधातिथिना भार्यात्वदददृष्टरूपं दनकत्वं होमसाध्यमुक्तम् । स्त्रियाश्च होमासंभवस्तथापि व्रतादिवद्विपद्वारा होमादि कारयेदिति हरिनाथादयः । संबन्धतत्त्वेप्येवं एवं शूद्रस्यापि ॥ 'वीशूद्रश्च सधर्माणम्' इतिस्मृतेः ॥ अतएव शूद्रकर्तृकहोमो विपद्वारैव पराशरेणोक्तेः। 'दक्षिणार्थ तु यो विप्रः शूद्रस्य जुहुयादविः । ब्राह्मणस्तु भवेच्छूद्रः शूद्रस्तु ब्राह्मणो भवेत्॥ अत्र माधवाचार्यः ॥ यो विप्रः शूद्रदक्षिणामादाय तदीयं हविः शान्तिपु- ट्यादिसिद्धये वैदिकर्मन्त्रैर्जुहोति तस्य विपस्यैव दोषः ॥ शूद्रस्तु होमफलं लोतैवेति व्याचचक्षे दत्तके विशेषः कालिकापुराणे 'पितुर्गोत्रेण यः पुत्रः संस्कृतः पृथिवीपते । आचूडान्तं न पुत्रः सः पुत्रतां याति चान्यतः॥ चूडो- पायनसंस्कारा निजगोत्रेण वै कताः । दनाद्यास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते ॥ 'ऊवं तु पञ्चमावर्षान्न दत्तायाः सुता नृप ॥ गृहीत्वा पञ्चवर्षीयं पुत्रेष्टिं प्रथमं चरेत् ॥ पञ्चमोचं तु स्वदानेच्छोरेव दानं नचान्यथा 'विक्रयं चैव दानं च न नेयाः स्युरनिच्छवः ॥ दाराः पुत्राश्च सर्वस्वमात्मनैव तु योज येत्' इति हेमाद्रिमाधवधृतव्यासदक्षादिवचनात् ॥ यच्च याज्ञवल्क्यः॥ 'स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुताहते' इति ॥ तदूवं स्वदानानिच्छुपुत्रपरम्। तेन सर्वस्वदानेस्वदानेच्छुदारपुत्रदानं सिद्धम्॥यनु ॥ विश्वविदधिकरणं षष्ठे। तत्र पुत्रादीनांज्ञातित्वेन स्वशब्दवाच्यत्वात् पुत्रत्वेन दानमाशंका निराक- ता ॥ जन्यपुंस्त्वस्य दानेनानिष्पत्तेः। दासत्वेन दानं भवत्येव । तस्माद्य- थेष्टविनियोगार्हत्वं स्वत्वं भवत्येव । पुत्रे स्वत्वाभावं वदनपुत्रक्रयविक्रयादि शुनःशेपविक्रयादिश्रीतलिङ्गादासक्रयविक्रयादिव्यवहारायोगात मूर्ख एव ॥ 'यो नहियभायारणः सुशेवोन्वोदर्योमनसामंतवाउ' इतिश्रुतौ ॥ दत्तकनि- षेधः ॥ सोप्यौरसातिशयार्थः ॥ अन्यथा शुनःशेपादिप्रतिग्रहीतलिंगवि- रोधापत्तेः । 'उपेयां ता पुत्रताम्' इत्युक्तेः ॥ इदं च औतलिङ्गं स्वयंदत्त- ·प०३] नामकर्मनिर्णयः। २३१ क्रीतपरम् । न दत्तकपरं ॥ द्वादशविधपुत्रमध्ये ॥ 'दत्तात्मा तु स्वयंदत्तः। 'क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः'। इति याज्ञवल्क्येन तयोर्दत्तकाद्भेदोक्तेः ॥ तयोश्च दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः । इति कलौ निषेधात्तेनसंस्कारोत्तरं स्वयंक्रीतो न भवति ॥ तदुत्तरं दत्तको न भवत्येवेतिसिद्धम् ॥ अथ यमलयोः संस्कारक्रमाथं ज्येष्ठकनिष्ठभाव उच्यते॥मनुः॥ यमलसंस्का- 'पुत्रः कनिष्ठोज्येष्ठायां कमिष्ठायां च पूर्वजः ॥ कथं तयोर्वि रे ज्येष्ठक- भागः स्यादितिचेसंशयो भवेत् ॥ सदृशः स्त्रीप्रजातानां निष्ठत्वम्. पुत्राणामविशेषतः। न मातृतोज्येष्ठयमस्ति जन्मतो ज्यैष्ठय मुच्यते । तेन कनिष्ठायां पूर्वजात एव ज्येष्ठो म ज्येष्ठायां पश्चाजात इत्य- र्थः ॥ स एव श्राद्धाधिकारी ॥ जन्मज्येष्ठेन चाहानं सुब्रह्मण्यास्वपि स्मृतम् । यमयोश्चैव गर्नेषु जन्मतो ज्येष्ठता मता' ॥ देवलः ॥ यस्य जातस्य य- मयोः पश्यन्ति प्रथमं मुखम् ॥ संतानः पितरश्चैव तस्मिज्यैष्ठयं प्रतिष्ठि- तम्'॥ भागवतेतु 'द्वौ तदा भवतो गर्भो मृतिर्वशविपर्ययात्' इत्युक्तेः प- श्वादुत्पन्नस्य ज्येष्ठयमुक्त।।अत्र देशाचारतो व्यवस्था।। पूर्वमेव तु युक्तंगाष्टम इत्यादौ विशेषनिर्देशे एव गर्भग्रहणं नान्यत्र॥अन्यथा तद्वैयर्थ्यात्।।अथसूति कास्नानं॥ज्योतिषे करेन्द्रज्ञाग्यानिलवासवान्त्यमैत्रेन्दवाश्विध्रुवोह्निपुंसा म् ॥ तिथावरिक्त शुभमामनन्ति प्रसूतिकास्नानविधि मुनि- सूतिकास्नानम् नामकर्म न्द्राः ॥ अथ नामकर्म॥मदनरने बृहस्पतिः द्वादशे दशमे वापि जन्मतापि त्रयोदशे ॥ पोडशे विंशती चैव द्वात्रिंशे व. र्णतः कमात्' । याज्ञवल्क्यः 'अहन्येकादशे नाम' ॥ हेमाद्रौ भविष्ये 'नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां मासि केचन । अष्टादशेऽहनि तथा वदन्त्यन्ये मनीषिणः' ॥ दशम्यामतीतायामिति ज्ञेयम् ॥ आशौचापगमे नामधेयम्' इति विष्णूक्तेः ॥ गृह्यपरिशिष्टेपि 'जननाद्दशरात्रे व्युष्टे शतरात्रे संवत्सरे वा नामकरणम् ॥ व्युष्टेऽतीते ॥ ज्योतिर्निवन्धे गर्गः ॥ 'अमासंक्रान्ति- विष्टयादौ प्राप्तकालेपि नाचरेत् ॥ श्रीधरः ॥ मित्रादित्यमघोत्तराशतभिष- . .

·२३२ निर्णयसिन्धौ- - [प०३. स्वातीधनिष्ठच्युतप्राजेशाश्विशशाङ्कपोष्णदिनकपुष्येषु राशौ स्थिरे ॥ छिद्रां पञ्चदशी विहाय नवर्मी शुद्धेष्टमे भार्गवज्ञाचार्यामृतपादनागदिवसे ना- मानि कुर्याच्छिशोः ॥ मनुः ॥ 'शर्मान्तं ब्राह्मणस्य स्यादर्मान्तं क्षत्रियस्य तु । वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम्'॥ मदनरत्ने नारदीये सूतकान्ते नामकर्मविधेयं स्वकुलोचितम् । नाम पूर्व तु मासस्य मङ्गलं सुसमाक्षरैः ॥ तत्रैव गार्ग्यः। 'मासनाम गुरोर्नामदद्याद्वालस्य वै पिता' ॥ स्मृतिसंग्रहे। 'कृष्णानन्तोच्युतश्चक्री वैकुण्ठोथ जर्नादनः उपेन्द्रो यज्ञपुरुषो वासुदेवस्तथा हरिः॥ योगीशः पुंडरीकाक्षो मासनामान्यनुक्रमात् ' ॥ अत्र मार्गशीर्षादि- क्षेत्रादिर्वा क्रम इति ॥ मदनरत्ने॥ तन्मासनाम प्रथम दद्यात्संबुध्य चैव हि । देवालयगजाश्वानां वृक्षाणां वापिकूपयोः ॥ सर्वापणानां पुण्यानां चिह्नार्थ योषितां नृणाम् । काव्यानां च कवीनां च पश्चादीनां च सर्वशः ॥ राज- प्रासादवास्तूनां नामकर्म विशिष्यते' ॥ नाक्षत्रमपि नाम कार्य ॥ 'अभिवा- दनीयं च समक्षित तन्मातापितरौ विद्यातामोपनयनात्'इत्याश्वलायनोक्तेः। कुलदेवतानाक्षत्रसंबद्धं पिता नाम कुर्यात् ॥ इति मदनरत्ने शंखोक्तेः॥ तच्च नक्षत्रपादाक्षरायाक्षरं कुर्यादित्युक्तं परिशिष्टे। तदक्षरादिकं नाम यस्मि धिष्ण्ये यदक्षरम्' इति ॥ सुदर्शनभाष्ये तु 'रोरेममृज्यचिषु वृद्धिरादौ ठान्त्ये च वान्त्येश्रवशाश्वयुक्षु ॥ शेषेषु नाम्वोःकपरः स्वरोन्त्यः स्वाप्यो- रदीर्घः सविसर्ग इष्टः' ॥ इत्युक्तम् ॥ ठान्त्येति प्रोष्ठपदेत्यत्रादौ छात्परे च वृद्धिःप्रौष्ठपाद इति ॥ अन्त्यमपभरणीशब्दः श्रुतावुक्तः ॥ तत्र श्रवणादौ च वादिवृद्धिः । अपभरणआपारण'इत्यादि ॥ मदनरत्ने वसिष्ठः 'जन्माहे द्वा- दशाहे वा दशाहे वा विशेषतः। उत्तरारेवतीहस्तमूलपुष्याः सवारुणाः ॥ श्र- वणादिति मैत्रं च स्वाती मृगशिरस्तथा॥ प्राजापत्यं धनिष्ठा च प्रशस्ता नाम- १-एवं च-रौहिणः, रैवतः माघः, मार्गशीर्षः, ज्येष्ठः, चैत्रः, प्रौष्ठपादः,आपभरणः- अपभरणः श्रावणः, श्रवणः;शातभिषजः, शातभिषक्,आश्वयुजः,आश्वयुकः, अश्वयुक, श्रविष्ठः,फल्गुनः, अनुराधः, तिष्यः,आश्लेषः, हस्तः,विशाखः आषाढः, कृत्तिकः, बहुल:, आर्द्रका, मूलकः, स्वातिः, पुनर्वसुः, इत्येवं सप्तविंशतिनक्षत्रनाम्ना सिद्धिरिति संस्कारको स्तुभावगतीर्थः ॥ " ·प०३] कर्णवेधः । २३३ कर्मणि' ॥ अथ दोलारोहः ॥ पारिजाते बृहस्पतिः ॥ दोलारोहः 'दोलारोहस्तु कर्तव्यो दशमे द्वादशेपि वा । षोडशे दिवसेवापि द्वाविंशे दिवसेपि वा' । ज्योतिर्निबन्धे करत्रये वैष्णवरेवतीषु दितिद्वये वा- श्विनकध्रुवेषु ॥ कुर्याच्छिशूनां नृपतेश्च तद्वदान्दोलनं वै सुखिनो भवन्ति । तत्रैव ॥ 'आन्दोलाशयने पुंसो द्वादशो दिवसः शुभः । त्रयोदशस्तु कन्याया न नक्षत्रांवचारणा ॥ अन्यास्मन् दिवसे चेत्स्यात्तियगास्य दुग्धपानम् प्रशस्यते' ॥ अथ दुग्धपानम् ॥ नृसिंहः ॥ 'एकत्रिंशद्दिने चैव पयः शंखेन पाययेत् । अन्नप्राशननक्षत्रे दिवसोदयरात्रिषु ॥ अथ कर्णवेधः॥मदनरने वसिष्ठश्रीधरौ॥ 'मासे षष्ठे सप्तमे वाष्टम कर्णवेधः वा वेध्यौ कौँ द्वादशे पोडशेह्नि ॥ मध्ये नाह्नः पूर्वभागे न रात्री नक्षत्र द्वे द्वे तिथी वर्जयित्वा ॥' अत्र जन्ममासो वय॑ः ॥ ज्योति निबन्धे गर्गः ‘मासे षष्ठे सप्तमे वाप्यष्टमे मासि वत्सरे । कर्णवेधं प्रशंसंतिपु ट्यायुःश्रीविवृद्धये' । मदनरत्ने 'प्रथमे सप्तम मासि अष्टमे दशमे थ वा। द्वादशे च तथा कुर्यात्कर्णवेधं शुभावहम्' ॥ हेमाद्रौ व्यासः 'कार्तिके पौषमासे वा चैत्रे वा फाल्गुनेपि वा । कर्णवेधं प्रशंसन्ति शुक्लपक्षे शुभे दिने' ॥ श्रीधरः॥ 'हरिहयकरचित्रासौम्यपोष्णोत्तरार्यादितिवसुषु घटा- लीसिंहवयें सुलग्ने । शशिगुरुबुधकाव्यानां दिने पर्वरिक्तारहिततिथिषु शुद्धे नैधने कर्णवेधः ॥ मदनरत्ने बृहस्पतिः॥ द्वितिया दशमी षष्ठी सप्त- मी च त्रयोदशी ॥ द्वादशी पञ्चमी शस्ता तृतीया कर्णवेधने । सौवर्णी राजपुत्रस्य राजतीविप्रवैश्ययोः। शूद्रस्य चायसी सूची मध्यमाष्टाङ्गुलात्मि- का' ॥ हेमाद्रौ देवलः ॥ 'कर्णरन्ध्रे रवेश्छाया न विशेदग्रजन्मनः। तह- ष्ट्वा विलयं यान्ति पुण्यौपाश्च पुरातनाः॥ शंखः। 'अङ्गुष्टमात्रसुषिरौ कर्णो १-इदं च वाक्यं परिसंख्याविधया 'शिशोर्विवर्धनं कार्य यावदाभरणक्षमम् । इति संस्कारकौस्तुभोक्तविष्णुधर्मोक्तवाक्यतो यथेच्छाभरणानुकूल्येनांगुष्ठाधिकच्छिद्रनिरासा र्थम् । न तु विधयांगुष्ठमात्रीच्छद्रविध्यर्थम् । तथासति सूर्यच्छायाप्रवेशानुकूलच्छिद्र नियामक देवलवाक्यवैयापत्तिः ॥

·२३४ निर्णयसिन्धौ- [१०३ न भवतो यदि । तस्मै श्रादं न दातव्यं दत्तं चेदासुरं भवेत् ॥ अथ ताम्बूलभक्षणम् ॥ चण्डेश्वरः॥ 'सार्धमासदये दद्याताम्बूलं ताम्बूलभक्षम् प्रथमं शिशोः ॥ कर्पूरादिकसंमिश्र बिलासाय हिताय च । मूलार्कचित्रकरतिष्यहरीन्द्रशेषु पौष्णे तथामृगशिरोदितिवासवेषु ॥ अर्केन्दु जीव गुबोधनवासरेषु ताम्बूलभक्षणविधिमुनिभिः प्रदिष्टः' ॥ अथ निष्क- मणं ज्योतिर्निवन्धे 'तृतीये वा चतुर्थे वा मासि निष्क नाप्क्रमणम् मणं भवेत् ॥ यमः ॥'ततस्तृतीये कर्त्तव्यं मासि सूर्यस्य दर्शनम् । चतुर्थ मासि कर्तव्यं शिशोश्चन्द्रस्य दर्शनम्' । अत्र 'सूर्येन्दोःकर्मणी ये च तयोः श्राद्धं न विद्यते' इति छन्दोगपरिशिष्टात् 'छन्दोगानां निष्क्रमणे वृद्धिश्रादं नास्तीतिकल्पतरुाव्यासः 'मैत्रे पुष्यपुनर्वसुप्रथमझे पौष्णेनुकूले विधौ हस्ते चैव सुरेश्वरे च मगो तारासु शस्तासु च ॥कुर्यानिष्क्रमणं शि- शोर्बुधगुरौ शुक्रे विरिक्ते तिथौ कन्याकुम्भतुलामृगारिजवने सौम्यग्रहालोकि ते' ॥ मदनरने ॥ 'अन्नप्राशनकाले वा कुर्यान्निष्क्रमणक्रियाम् ॥ विष्णुधर्मे दिगीशानां दिने तत्र तथा चन्द्रार्कयोजिः। पूजनं वासुदेवस्य गगनस्य च कारयेत्।बहिनिष्कासयेद्गहात् शंखपुण्याहनिस्वनैः॥चन्द्रार्कयो दिंगीशानां दिशां च गगनस्य च । निक्षेपार्थमिमं दग्नि ते मे रक्षन्तु सर्वदा । अप्रमत्तं प्रमत्तं वा दिवारात्रमथापि वा । रक्षन्तु सततं सर्वे देवाः शक्रपु- रोगमाः ॥ माधवीये मार्कण्डेयः॥ 'अग्रतोथ प्रविन्यस्य शिल्पभाण्डानि सर्वशः । शस्त्राणि चैव वस्त्राणि ततः पश्येत्तु लक्षणम् ॥ प्रथमं यत्स्पृशेद्वाल स्ततो भाण्डं स्वयं तदा । जीविका तस्य बालस्य तेनैव तु भविष्यति' इति॥ अथोपवेशनम् ॥ प्रयोगपारिजाते पाझे विष्णुधर्मे च । उपवेशनम् 'पञ्चमे च तथा मासि झूमौ तमुपवेशयेत् ॥ तत्र सर्वे ग्रहाः शस्ता भौमाप्यत्र विशेषतः॥ उत्तरात्रितयं सौम्य पुष्यक्ष शकंदैवतम्। प्राजा पत्यं च हस्तश्च शस्तमाश्विनमित्रभम् ॥ वाराहं पूजयेद्देवं पृथिवीं च तथा द्विजम् ॥ रक्षैनं वसुधे देवि सदा सर्वगतं शुभे ॥ आयुः प्रमाणं सकलं निक्षि .

·अन्नप्राशनम् प०३] अब्दपूर्तिः। २३५ पस्व हरिप्रिये । अचिरादायुषस्त्वस्य ये केचित्परिपन्थिनः ॥ जीवितारोग्य- वित्तेषु निर्दहस्वाचिरेण तान् । वरेण्याशेषततानां माता त्वमसि कामधुक् ॥ अजरा चाप्रमेया च सर्वभूतनमस्कता ॥ चराचराणां भूतानां प्रतिष्ठानाव्य- या ह्यसि ॥ कुमारं पाहि मातस्त्वं ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ॥ अथ अन्नप्राशनम् ॥ पारिजाते नारदः॥ 'जन्मतो मासि षष्ठे स्यात्सोरणान्नाशनं परम् । तदभावेष्टमे मासि नवमे दशमेपि वा ॥ द्वादशे वा- पि कुर्वीत प्रथमान्नाशनं परं । संवत्सरे वा संपूर्ण केचिदिच्छन्ति पण्डिताः'। मदनरत्ने लौगाक्षिः 'पष्ठेन्नप्राशनं जातेषु दन्तेषु वा' इति । शंखः 'संवत्स- रेन्नप्राशनमर्धसंवत्सरे वा' इति ॥ ज्योतिर्निवन्धे नारदः ॥ षष्ठे वाप्यष्टमे मासि पुंसां स्त्रीणां तु पञ्चमे । सप्तमे मासि वा कार्य नवान्नप्राशनं शुभम् ॥ रिक्तां दिनक्षयं नन्द द्वादशीमष्टमीममाम् ॥ त्यक्त्वान्यतिथयः प्रोक्ताः सित- जीवज्ञवासराः। चन्द्रवारं प्रशंसन्ति कृष्णे चान्त्यत्रिकं विना' ॥ श्रीधरः॥ ' आदित्यतिप्यवसुसौम्यकरानिलाश्विचित्राजविष्णुवरुणोत्तरपीष्णमित्राः । बालान्नभोजनविधौ दशमे विशुद्ध छिद्रां विहाय नवमी तिथयःशुनाः स्युः॥' वसिष्ठः ॥' बालान्नभुक्तौ व्रतबन्धने च राजाभिषेके खलु जन्मधिष्ण्ये । शुभ त्वनिष्टं सततं विवाहे सीमन्तयात्रादिषु मङ्गलेषु ॥ मार्कण्डेयविष्णु- धर्मयोः॥ 'ब्रह्माणं शंकरं विष्णुं चन्द्राकौं च दिगीश्वरान्। भुवं दिशश्च संपू- ज्य हुत्वा वह्नौ तथा चरुम् ॥ देवतापुरतस्तस्य धात्र्युत्सङ्गगतस्य च । अलंकृतस्य दातव्यमन्नं पात्रे सकाञ्चनम् ॥ मध्वाज्यदधिसंयुक्तं प्राशयेत्पा यस तु वा' इति ॥ अथाब्दपूर्ति व्यवहारनिर्णये॥'न- अब्दपूर्तिः वाम्बरधरो भृत्वा पूजयेच्च चिरायुषम्।मार्कण्डेयंनरोभक्त्या पूजयत्प्रयतस्तथा ॥ ततो दीर्घायुष प्यास राम द्राणि कपं बलिम् । प्र- हादं च हनुमन्तं विभीषणमथार्चयेत् ॥ स्वनक्षत्रं जन्मतिथिं प्रा- प्य संपूजयेन्नरः। षठों च दधिभक्तेन ववर्ष पुनः पुनः' ॥ तिथि तत्त्वे एतन्नामभिस्तिलहोमोप्युक्तः ॥ आदित्यपुराणे ' सर्वैश्च जन्मदिवसे - ·२३६ निर्णयसिन्धौ- [प-३ स्नातर्मङ्गलवारिभिः। गुरुदेवामिविप्राश्च पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥ स्वनक्षत्रं च पितरौ तथा देवः प्रजापतिः। प्रतिसंवत्सरं यत्नात्कर्तव्यश्च महोत्सवः' ॥ कृत्यचिन्तामणौ ॥ गुडदुग्धतिलान्दद्यादस्ते ग्रन्थी च बन्धयेत् । गुल्गुलं निम्बसिद्धार्थदूर्वागोरोचनादिकम् ॥ संपूज्य भानुविनेशौ महर्षि प्रार्थयेदिदम् । चिरंजीवी यथा त्वं भो भविष्यामि तथा मुने ॥ रूपवान् पित्तवांश्चैव श्रिया युक्तश्च सर्वदा । मार्कण्डेय नमस्तेस्तु सप्तकाल्पान्तजीवन ॥ आयुरारोग्यसिद्धयर्थ प्रसीद भगवन् मुने। चिरञ्जीवी यथा त्वं तु मु- नीनां प्रवर दिज ॥ कुरुष्व मुनिशंदूल तथा मां चिरजीविनम् ॥ मार्कण्डेय महाभाग सप्तकल्पान्तजीवन ॥ आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थमस्माकं वरदो भव ॥ सतिलं गुडसंमिश्रमाल्यर्धमितं पयः ॥ मार्कण्डेयावरं लब्ध्वा पिबाम्यायु- र्विवृद्धये' इति पयः पिबेत् ॥ तिथितत्त्वे स्कान्दे ॥ खण्डनं नखकेशानां मैथुनाध्वगमौतथा। आमिषं कलहं हिंसां वर्षवृद्धौ विवर्जयेत् ॥ तत्रैव दीपि- कायाम् । 'कृतान्तकुजयोर्वारे यस्य जन्मतिथिर्भवेत् । अनुक्षयोगसं- प्राप्तौ विघ्नस्तस्य पदेपदे ॥ कृतान्तःशनिः ॥ तस्य सर्वोषधिस्नानं गुरुदे- वामिपूजनम्' ॥ वृद्धमनुः॥ 'मृते जन्मनि संक्रान्ती श्राद्धे जन्मदिने तथा । अस्पृश्यस्पर्शने चैव न स्नायादुष्णवारिणा' ॥ अत्र जन्मतिथिरौदयिकी बाह्या 'युगाया वर्षवृद्धिश्च सप्तमी पार्वतीप्रिया । रवेरुदयमीक्षन्ते न तत्र तिथियु- ग्मता' इति कृत्यतत्त्वार्णवे वचनात् ।। विशेषो मत्कृतशूद्रधर्मे ज्ञेयः। अथ कटिसचम कटिसूत्रं ॥प्रयोगपारिजाते ब्राह्मे 'प्रतिसंवत्सरन्त· वक्ष्ये नृणां विधिं परम् ।। दत्वा गोलहिरण्यादि तथा स्वर्णादिनिर्मि- तम् । बधीयात्कटिसूत्रं च वासः संगृह्य नूतनम् । दूर्वाङ्कुरैरथाज्येन चरुणा वा पिनाकिनम् । आयुष्यहोमं कृत्वा च तर्पयेत पितृदेवताः।।' अथ चौलम्॥ प्रयोगपारिजाते षड्गुरुशिष्यः 'जाताधिकाराज्जन्मादि तृतीये द्वे तु चौल- कम् । आयेब्दे कुर्वते केचित्पश्चमेव्दे द्वितीयके ॥ उपनीत्यास चौलम् हैवेति विकल्पाःकुलधर्मतः।।बृहस्पतिःतृतीयेब्देशिशोर्ग ·चौलम् । प० ३] २३७ जन्मतो वा विशेषतः । पञ्चमे सप्तमे वापि स्त्रियाःपुंसोपि वा समम्' ॥तत्रैव नारदजन्मतस्तु तृतीयेच्दे श्रेष्ठमिच्छन्ति पण्डिताः॥पञ्चमे सप्तमे वापि जन्म तो मध्यमं भवेत् ॥ अधमं गर्भतः स्यात्तु नवमैकादशेपि वा' इति॥ परिजाते बृहस्पतिः 'उत्तरायणगे सूर्ये विशेषात्सौम्यगोलके । शुक्लपक्षे शुभं प्रोक्तं कृष्णपक्षे शुभेतरत् । अशुभान्यविज्ञागः स्यात्कृष्णपक्षे विधाकते ॥ तत्रैव वसिष्टः।। 'द्वित्रिपञ्चमसप्तम्यामेकादश्यां तथैव च ॥ दशम्यां च त्रयोदश्यां कार्य क्षौर विजानता' ॥ नृसिंहीये ॥ षष्ठ्यष्टमी चतर्थी च नवमी च चतुर्दशी। द्वादशी दर्शपूर्णेद्वे प्रतिपञ्चैव निन्दिताः॥वसिष्ठः ‘रवेरङ्गारकस्यैव सूर्यपुत्रस्य चैवहिानिन्दिता दिवसाःक्षारे शेषाः कार्यकराः स्मृताः॥ ज्योति निबन्धे ब्रहस्पतिः ‘पापग्रहणां वारादी विप्राणां शुभदं रखौ ॥ क्षत्रियाणां क्षमामूनौ विट्शूद्राणां शनौ शुभम् ॥ हस्ताश्चिविष्णुपौष्णाश्च अविष्ठादित्य- पुष्याम् । सौम्यचित्रे नवक्षौरे उनमा नव तारकाः ॥ त्रीण्युतराणि वायव्यं रोहिणी वारुणं तथा । सौरे षण्मध्यमाः प्रोक्ताः शेषा द्वादश गार्हताः ॥ निधने जन्मनक्षत्रे नाशे चन्द्रमेष्टमे।विपत्करे वधे क्षीरं प्रत्यरे च विवर्जयेत्॥ अत्र लग्नशुद्धिरन्ये च योगाः ज्योतिर्विद्भयो ज्ञेयाः । अन्ये च विशेषाश्मथ कर्मनिर्णये पक्ष्यन्ते ॥ एतच्च शिशोर्मातरि गर्भिण्यां न कार्यम् ।। तदाह ज्योतिर्निवन्धे मनदरत्ने च वृद्धगार्ग्यः ॥ 'पुत्रचडाकृती माता यदि सा गर्भिणी भवेत् । शस्त्रेण मृत्युमामोति तस्मात्क्षारं विवर्जयेत् ॥ अ- स्यापवादमाह तत्रैव॥नारदः।सूनोर्मातरि गर्भिण्यां चूडाकर्म न कारयेत्॥ तु गर्भिण्यामपि कारयेत् ॥ यदि गर्भविपत्तिः स्याच्छिशोर्वा मरणे यदि । सहोपनीत्या कुर्याच्चेत्तदा दोषो न विद्यते ॥ बृहस्पतिः 'गर्भिण्यां मातरि शिशोः क्षारकर्म न कारयेत् ॥ ब्रताभिषेके एवं स्यात्कालो वेदव्रतेष्वपि ॥ आभिषेकः समावर्तनम् ॥ गर्भिण्यामपि पञ्चमासपर्यन्तं न दोपः ॥ इत्युक्तम् । मूहूर्तदीपिकायां गर्गेण । 'पञ्चम मासाचं मातुर्गर्भस्य जायते मृत्युः' इति । मदनरत्नेबृहस्पतिः । 'पुत्रचू पञ्चाब्दात् प्रागथोवं ·२३८ न निर्णयसिन्धौ- [प०३ डालती माता गर्भिणी यदि वा भवेत्।विपद्यते गुरुस्तत्र दम्पती शिशुरब्दतः ॥ गर्ने मातुः कुमारस्य कुर्याचौलकर्म तु ॥ पञ्चमा- सादधः कुर्यादतऊवं न कारयेत् ॥ गर्गः॥ 'ज्वरस्योत्पादनं यस्य लग्नं तस्य न कारयेत् । दोषनिर्गमनात्पश्चात्स्वस्थो धर्म समाचरेत् ॥ लग्नमिति मङ्गलोपलक्षणम् ॥ ज्योतिर्गर्गः। विवाहोत्सवयज्ञेषु माता यदि रजस्वला । तदा स मृत्युमामोति पञ्चमं दिवसं विना' ॥ वसिष्टः। 'यस्य माङ्गलिक कार्य तस्य माता रजस्वला' । अर्ध तदेव ॥ तत्रैव बृहस्पतिः॥ प्राप्तम- भ्युदयश्राद्धं पुत्रसंस्कारकर्मणि।पत्नी रजस्वला चेस्स्यान्नकुर्यात्तत्पिता तदा। पितेति कर्तृमात्रोपलक्षणम् ॥ संकटे तु वाक्यसारे उक्तम् । अलाभे सुमुहूर्तस्य रजोदोषे ह्युपस्थिते । श्रियं संपूज्य विधिवत्ततो मङ्गलमाचरेत्' । एतच्च मण्डनोत्तरंन कार्य न मण्डनाचापि हि मुण्डनं च गोत्रैकतायांयदिनाब्दभेदः' इति मदनरत्ने वसिष्टोक्तेः॥ तत्रैव कात्यायनः॥'कुलेऋतुत्रयादर्वाङ्मण्ड- नान तु मुण्डनम् ॥ प्रवेशानिर्गमो नेष्टो न कुर्यान्मङ्गलत्रयम् । तथा वृद्ध- मनुः। 'एकमात्रजयोरेकवत्सरे पुरुषस्त्रियोः। न समानक्रियां कुर्यान्मातृदे विधीयते 'आशौचे तु संग्रहे ॥ संकटे समनुप्राप्ते सूतके समुपागते । कू- प्माण्डाभिघृतं हुत्वा गां च दद्यात् पयस्विनीम् । चूडोपनयनोद्वाहप्रतिष्ठा दिकमाचरेत् ' इति ॥ ज्योतिर्निबन्धे ॥'षष्ठेब्दे षोडशे वर्षे विवाहाब्दे तथैव च । अन्तर्वन्यां च जायायां नेष्यतेमुण्डनं क्वचित् ॥ अ- न्योपि विशेषो वक्ष्यते ॥ दीपिकायां ॥'न चूडाजन्मभागेयदारुणेषुशनौ कुजे । प्रतिपद्भद्ररिक्तासु विद्यारम्भस्तु पञ्चमे'||प्रयोगरत्ने मध्ये शिरसि चूडा स्यावासिष्ठानां तु दक्षिणे॥उभयोःपार्श्वयोरत्रिकश्यपानांशिखा मता' ॥ माधवीयेप्येवम् ॥ आपस्तम्बस्त्वाह। तूष्णीं केशान्विनीय यथार्प शिखा निदधाति ॥ यथार्षप्रवरसंख्यया तासां मध्यशिखावर्जमुपनयने वपनं कार्य । प्रतिदिशं प्रवपति इत्युपनयने तेनैवोक्तेः । रिक्तोवा एषो न पिहितो यन्मुंडस्तस्मै तदपिधानं यच्छिख ' इति श्रुतेः ॥ विशिखो 'व्युप- ·-- प०३] विद्यारम्भः। २३९ वीतश्च यत्करोति न तत्कृतम्' इतिनिषेधाच्च । सत्रे तु वचनात्सशिखं वपन- मिति सुदर्शनभाष्ये उक्तं ॥यत्तु ॥ 'कुमारा विशिखा इव' इति लिङ्गंत- च्छन्दोगपरम् ॥ अपरार्के मदनरत्ने च लौगाक्षिः 'दक्षिणतः कमुभाव- सिष्ठानामुनयतोत्रिकश्यपानां मुण्डा भगवः । पञ्चचूडा अङ्गिरसो वाजिमेके मंगलार्थ शिखिनोऽन्ये यथाकुलधर्म वति । कमुना शिखा । वाजिः के- शपङ्क्तिः। स्मृतिदर्पणे 'एका शिखा दक्षिणतो वसिष्ठगोत्रस्य पञ्चाङ्गि- रसो भूगोस्तु । नैका शिखा कश्यपगोत्रजानां शिखोभयत्रापि यथाकुलं च' एतच्छुद्रातिरिक्तविषयम्। 'शूद्रस्यानियताः केशवेशाः' इति यसिष्टोक्तेः। यत्तु पाद्मे 'न शिखी नोपवीती स्यान्नोच्चरेत्संस्कतां गिरम्' इति शूद्रमुपक्र- म्योक्तम् । तदसच्छूद्रस्येति केचित् ॥ विकल्प इति तु युक्तं॥अतएव हा- रीतः'नीशूद्रौ तु शिखां छित्वा क्रोधाद्वैराग्यतोपिवा । प्राजापत्यं प्रकुर्या तां निष्कतिर्नान्यथा भवेत् । एतत् परिग्रहपक्षे ॥ अत्र देशभेदायवस्थेति दिक् ॥ ज्योतिर्निवन्धे ॥ 'नर्मदोत्तरदेशे तु सिंहस्थे देवमन्त्रिाणि ॥ शुभकम न कुर्वीत निषेधो नास्तिदक्षिणे' । अत्र भोजने प्रायश्चित्तमुक्तं पराशरमाध- वोये। 'निवृत्ते चूडहोम तु प्राङ्नामकरणानथा । चरेत्सांतपनं भुक्त्वा जात- कर्मणि चैव हि । अतोन्येषु तु संस्कारेषूपवासेन शुद्धयति । एते संस्काराः स्त्रीणाममन्त्रकाःकार्याः। होमस्तु समन्त्रकः॥इतिप्रयोगपारिजाते॥आश्व- लायनोपि 'होमकत्यं तु पुंवत्स्यात्स्त्रीणां चूडारूतावपि' इति ॥ मनुरपि 'अमन्त्रका तु कार्ययं बीणामावृदशेषतः' इति । होमोप्यमन्त्रक इत्येके संस्काराः स्त्रीणामहोमकास्तूष्णीं स्युरिति स्मृत्यर्थसारे । होमो नेति वृत्ति- कृत् ॥अथ विद्यारम्भः।।मदनरवे नृसिंहः॥ अक्षर- विद्यारम्भः स्वीकृति कुर्यात् प्राप्नेपञ्चमहायने। उत्तरायणगे सूर्य कुम्भ मासं विवर्जयेत् ॥ दीपिकायाम् ॥ 'वर्षे पर्जन्यके काले पष्ठी रिक्तांशनि कुजं । अनध्यायान्विना नत्वा देवं ग्रन्थकतं गुरुम् ॥ श्रीधरः 'हस्तादि- त्यसमीरमित्रपुरुजितपोष्णाश्चिचित्राच्युतेष्वाराक्यंशदिनोदयादिरहितेराशौ ·२४० निर्णयसिन्धौ- [प०३ स्थिरे चोभये । पक्षे पूर्णनिशाकरे प्रतिपदं रिक्तांविहायाष्टमी षष्ठीमष्टमशु- झाजि भवने प्रोक्ताक्षरस्वीकृतिः' ।। विष्णुधर्मोत्तरे ॥ पूजयित्वा हरिं लक्ष्मी तथा देवी सरस्वतीं। स्वविद्यामूत्रकारांश्च स्वां विद्यां च विशेषतः ॥ एतेषामेव देवानां नाना तु जुहुयाघृतम् । दक्षिणानिदिजेन्द्राणां कर्तव्यं चात्रपूजनम् ' इति । अथ धनुर्विद्या ॥ दीपिकायाम् ॥ धनुर्विद्या 'अदितिगुरुयमार्कस्वातिचित्रामिपित्र्यध्रुवहरिवसुमूलेष्विन्दुभा- गान्त्यज्ञेषु । शनिशशिबुधवारे विष्णुबोधेपि पौषे सुसमयतिथियोगे चाप- विद्यापदानं ॥ अथानुपनीतस्य विशेषः ॥ गौतमः 'प्रागु- अनुपनीतबाले पनयनात्कामचारवादाक्षाः' इति । भक्षणं लशुनादेरपि इति हरदत्तः॥ अपरार्के वृद्धशातातपः 'शिशोरत्युक्षणं प्रोक्तं बालस्याच- मनं स्मृतम् । रजस्वलादिसंस्पर्श स्नानमेव कुमारके । प्राक्चूडाकरणाद्वालः प्रागन्नप्राशनाच्छिशुः । कुमारकस्तु विज्ञेयो यावन्मौजीनिबन्धनम् ॥ आ- पस्तम्बोपि 'अन्नप्राशनात् प्रयतो भवत्यासंवत्सरादित्येके' इति॥ गौतमो पि॥ न तदुपस्पर्शनादाशौचम्' । तस्यानुपनीतस्य चाण्डालादिस्पृष्टस्यापिस्प न्नि स्नानम् । इदं च षष्ठवर्षावप्राक्ऊवं तु स्नानं भवत्येव 'बालस्य प- ञ्चमावर्षादक्षार्थ शौचमाचरेत्' इति स्मृतेः ॥ कामचारादिकेप्येवं । 'उनै- कादशवर्षस्य पञ्चवर्षात् परस्य च । चरेद्गुरुः सुहृच्चैव प्रायश्चित्तं विशुद्धये । अतो बालतरस्यास्य नापराधो न पातकम्' इतिस्मृतरिति हरदत्तः। स्मृत्य र्थसारेप्येवं ॥ अथोपनयनम् ॥ आश्वलायनः गर्भाष्टमेष्टमे बाब्दे पञ्चमे सप्तमे पिवा । द्विजत्वं प्रामुयाद्विषो वर्षे त्वेकादशे नृपः'॥ मनुः॥'ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे । राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्याथिनोष्टमे' ॥ विष्णुः ॥ 'पष्ठे तु धनकामस्य विद्याकामस्य सप्तमे । अष्टमे सर्वकामस्य नवमे कान्तिमिच्छतः' ॥ आपस्तम्बः ॥ ग- भीष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयति' । बहुवचनं गर्भषष्ठगर्भसप्तमयोः प्राप्त्यर्थमिति सु- दर्शनभाष्ये । केचित्तु विप्रस्य षष्ठं न मन्यन्ते ॥ आपस्तम्बः 'अथ का उपनयनम् ·प०३] उपनयनम् । २४१ म्यानि सप्तमे ब्रह्मवर्चसकाममष्टम आयुष्कामं नवमे तेजस्काभं दशमेऽनाय- काममेकादश इन्द्रियकामं द्वादशे पशुकाममुपनयेत् ॥ गौणकालमाह मनुः 'आषोडशाबाह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते। आवाविंशात् क्षत्रबन्धाराचतु- विशतेर्विशः'॥ज्योतिर्निवन्धे॥'अग्रजा बाहुना वैश्याः स्वावधेरूर्ध्वमन्दतः । अकृतोपनयाः सर्वे वृषला एव ते स्मृताः॥गर्गः॥ ‘विप्रं वसन्ते क्षितिपं नि. दाघे वैश्यं धनान्तं व्रतिनं विदध्यात् ॥ माघादिशुक्लान्तिकपञ्चमासाः साध. रणा वा सकलाद्विजानाम् ॥ हेमाद्रौ ज्योतिषे॥ माघादिषु च मासेषु मौ- श्री पञ्चसु शस्यते' ॥ कालादर्श वृद्धगार्ग्यः॥ 'माघादिमासषट्कं तु मेख- लाबन्धनं मतम् ॥ चूडाकरणमन्नं च श्रावणादी विवर्जयेत् ॥ मैत्रेयसूत्रे- पि॥ 'वसन्तो ग्रीष्मः शरत् इत्य॒तवो वर्णानुपुर्येण माद्यादिषण्मासा वा स- र्ववर्णानामेतदुदगयनमनयोर्विकल्पः' इति ॥ अत्रेदं तत्त्वं नात्र वसन्तेनोत्त- रायणस्य संकोचः । श्राद्धदर्शस्यापराह्नविधिनैवाधाने वसन्तादेः । कत्तिका- दिने च सायंप्रातर्विधिना यावज्जीवविधरिष युक्तः। आययोः परस्परव्य- भिचारानियमः । अंत्ये निमित्ते साङ्गकर्मोक्तेः कालापेक्षा । इह तूत्तराय- णं विना वसन्तस्याभावान्नानियमः न वा निमित्तत्वं । नचैकं वृणीत इतिवद- वयुत्यानुवादः । तद्वद्वाक्योदापरिहारात् ॥ उत्तरायणविधिवयात्त्वनुक- ल्पोयामिति । माघ आदिर्येषां पञ्चानां एवं षट् । पारिजाते बृहस्पतिः ॥ 'झपचापकुलीरस्थो जीवोप्यशुभगोचरः॥ अतिशोभनतां दद्याद्विवाहोपनया- दिषु' । वृत्तशते ॥ ' न जन्मधिष्ण्ये न च जन्ममासे न जन्मकालीयदिने विदध्यात् । ज्येष्ठे न मासि प्रथमस्य मनोस्तथा सुताया अपि मङ्गलानि । राजमार्तण्डः॥'जातं दिनं दूषयते वसिष्ठो ह्यष्टौ च गर्गो नियतं दशात्रिः । जातस्य पक्षं किल भागुरिश्च शेषाः प्रशस्ता खलु जन्ममासि । जन्ममासे तिथौ भे च विपरीतदले सति । कार्य मङ्गलमित्याहुगंगभार्गवशौनकाः । जन्ममासनिषेधेपि दिनानि दश वर्जयेत् । आरश्य जन्मदिवसाच्छुनाः स्यु- स्तिथयोपरे' । ग्रन्थान्तरे ॥ 'व्रते जन्मत्रिखारिस्थो जीवोऽपीष्टोऽर्चना- १६ ·- २४२ निर्णयसिन्धौ- [१०३ सरुत् । शुभोतिकाले तुर्याष्टव्ययस्थो द्विगुणाचनात् । शुद्धि व गुरो- यस्य वर्ष प्रामेष्टमे यदि । चैत्रे मीनगते भानौ तस्योपनयनं शुभम् । जन्म- भादष्टमे सिंहे नीचे वा शत्रुझे गुरौ। मौजीवन्धः शुभः प्रोक्तश्चैत्र मीन- गते रवी' ॥ नारदः ॥ 'बालस्य बलहीनोपि शान्त्या जीवो बलप्रदः ॥ यथोक्तवत्सरे कार्यमनुक्ते चोपनायनम्' । शान्तिश्चाग्रे वक्ष्यते ॥ ज्योतिर्नि- बन्धे नृसिंहः॥ 'तृतीया पञ्चमी षष्ठी द्वितीया चापि सप्तमी । पक्षयोरुभ- योश्चैव विशेषेण सुपूजिताः ॥ धर्मकामौ सिते पक्षे कृष्णे च प्रथमा तथा । शुक्लत्रयोदशी केचिदिच्छन्ति मुनयस्तथा ॥टोडरानन्दे वसिष्ठः॥ 'नैमित्ति- कमनध्यायं कृष्णे च प्रतिपदिनं । मेखलाबन्धने शस्तं चौले वेदव्रतेष्वपि । प्रशस्ता प्रतिपत्कृष्णे न पूर्वा परसंयुता' ॥ एतदतीतकालस्यातस्य बटोरुपन- यनविषयम् । 'प्रशस्ता प्रतिपत्कृष्णे कदाचिच्छुभगे विधौ ॥ चन्द्रे बलयुते लनवर्षाणामपि लघने' इति व्यासोक्तरित्याहुः ॥ एवं सप्तम्यपि । तस्यागल- ग्रहत्वोक्तेः॥ बृहस्पतिः॥ शुक्लपक्षःशुभः प्रोक्तः कृष्णश्चान्त्यत्रिकं विना'। तथा मिथुने संस्थिते भानौ ज्येष्ठमासो न दोषकत्' ॥मदनरत्ने नारदः॥ 'विनर्तुना वसन्तेन कृष्णपक्षे गलग्रहे । अपराहे चोपनीतः पुनः संस्कारमर्ह- ति' ॥ अपराह्नविधाविभक्तदिनतृतीयांश इत्युक्तं तत्रैव । वसन्ते गलग्रहो न दोषायेत्यर्थः ॥ नारदः ॥ 'कृष्णपक्षे चतुर्थी च सप्तम्यादि दिनत्रयम् । त्रयोदशीचतुष्कं च अष्टावेते गलग्रहाः ॥वसिष्ठः ॥'पापांशकगते चन्द्रे अ- रिनीचस्थितेपि च । अनध्याये चोपनीतः पुनः संस्कारमर्हति । अनध्यायस्य पुर्वेयुस्तस्यचैवापरहनि । व्रतबन्धं विसर्गञ्च विद्यारम्भं न कारयेत्' ॥ रा- जमार्तण्डः॥'आरम्भानन्तरं यत्र प्रत्यारम्भो न सिद्ध्यति । गर्गादिमुनयः सर्वे तमेवाहुर्गलग्रहम्' ॥ज्योतिर्निबन्धे॥ अष्टकासु च सर्वासु युगमन्वन्तरादि- षु ॥ अनध्यायं प्रकुर्वीत तथा सोपपदास्वपि' । सोपपदास्तु स्मृत्यर्थसारे॥ 'सिता ज्येष्ठे द्वितीया च आश्विने दशमी सिता॥ चतुर्थी द्वादशी माघे एताः सोपपदाः स्मृताः। एवं प्रदोषस्वरूपमाह गोभिलः॥ षष्ठी च द्वादशी चैव ॥ musement ·प०३] उपनयनम् । २४३ अर्धरात्रोननाडिका । प्रदोषमिह कुर्वीत तृतीया तु न यामिका' ॥ ज्योति- निबन्धे व्यासः 'याचैत्रवैशाखसिता तृतीया माघस्य सप्तम्यथ फाल्गुनस्य। कृष्णे तृतीयोपनये प्रशस्ता प्रोक्ता भरद्वाजमुनीन्द्रमुख्यैः ॥ अत्रापि कृष्णप्र- तिपदज्ज्ञेयम्॥ यत्तु बृहद्वार्यः 'अनध्याये प्रकुर्वीत यस्तु नैमित्तिको भवेत्। सप्तमी माघशुक्ले तु तृतीया चाक्षया तथा । बुधत्रयेन्दुवाराश्च शस्तानिव्रतबन्ध ने' इतितत्प्रायश्चित्तार्थोपनयनविषयम् ॥ 'स्वाध्यायवियुजो घस्राः कृष्णप्रति- पदादयः। प्रायश्चितनिमित्ने तु मेखलाबन्धने मता' इति तेनैवोक्नेरिति निर्णया- मृतकालादर्शी॥ यद्यप्यथोपेतपूर्वस्येत्युक्त्वा अनिरुक्तं परिदानं कालश्चेत्या श्वलायनेन पुनरुपनयने कालानियम उक्तः । तथापि निमित्तान्तरमेव सः। नदानीमकरणे तु पूर्वोक्तकालो ज्ञेयः प्रतिवेदमुपनयने कालानियम इति तु यु- तम्॥गर्गः ‘ग्रहे रवीन्दोरवनिप्रकम्पे केतूद्गमोल्कापतनादिदोषेवते दशाहानि वदन्ति तज्ज्ञास्त्रयो दशाहानि वदन्ति केचित् ॥ संकटे तु॥चण्डेश्वरः॥ दाहे दिशां चैव धराप्रकम्पे वजप्रपातेऽथ विदारणे च ॥ केतौ तथोल्कांशुकणप्र- पाते व्यहं न कुर्याद्रतमङ्गलानि ॥ तत्रैव वेदव्रतोपनयने स्वाध्यायाध्ययने तथा। न दोषो यजुषां सोपपदास्वध्ययनेपि च' ॥ हेमाद्रौ ज्योतिषे ॥ 'ह- स्तत्रये पुष्यधनिष्ठयोश्च पौष्णाश्विसौम्यादितिविष्णुभेषु ॥शस्ते तिथौ चन्द्र बलेन युक्त कार्यों द्विजानां व्रतबन्धमोक्षौ ॥ज्योतिर्निबन्धे नारदः॥श्रे- ठान्त्यर्कत्रयान्त्येज्यचन्द्रादित्युत्तराणि च ॥ विष्णुत्रयाश्चिमित्राजयोनिमा न्युपनायने' ॥बृहस्पतिः। 'त्रिषूत्तरेषु रोहिण्या हस्ते मैत्रे च वासवे । त्वाष्ट्र सौम्यपुनर्वस्वोरुत्तमं घुपनायनम् ॥ ज्योतिर्निवन्धे ॥ 'पूर्वाहस्तत्रये सार्प- श्रुतिमूलेषु बढचाम् । यजुषां पौष्णमैत्रार्कादित्यपुष्यमृदुधुवैः ॥ सामगानां हरीशार्कवसुपुष्योत्तराश्चिौः। धनिष्ठादितिमैत्राष्विन्दुपौष्णेष्वथर्वणाम् । राजमार्तण्डस्तु ॥ ब्राह्मणस्य पुनर्वसुं निषेधयति । ताराचन्द्रानुकूलेषु प्र- हाद्वेषु शुभेष्वपि । पुनर्वसौ कतो विप्रः पुनः संस्कारमहति' ॥ ज्योतिर्नि- बन्धे नारदः॥ 'सर्वेषां जीवशुक्रज्ञवाराः प्रोक्ता बते शुभाः॥ चन्द्रार्को म.

·२४४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ ध्यमौ ज्ञेयो सामबाहुजयोः कुजः ॥ शाखाधिपतिवारश्च शाखाधिपबलं तथा ॥ शाखाधिपतिलमं च दुर्लभं त्रितयं व्रते' । शाखाधिपाश्च रत्नसंग्रहे 'ऋगथर्वसामयजुषामधिपा गुरुसौम्यामसिताः । जीवसितौ विप्राणां क्षत्रस्यारोष्णगृ विशां चन्द्रे' इति॥पारिजाते बृहस्पतिः॥ 'बढ़चा नां गुरोवारे यजुर्वेदजुषां बुधे । सामगानां धरासूनोरथर्वविदुषां रवेः' । अत्र लनशुद्धयादि देवज्ञायो ज्ञेयम् ॥ विस्तरभयानोच्यते ॥ लल्लः ॥ 'व- तेह्नि पूर्वसंध्यायां वारिदो यदि गर्जति ॥ तद्दिमे स्यादनध्यायो व्रतं तत्र विवर्जयेत् ॥ज्योतिर्निबन्धे॥'नान्दीश्राद्धं कृतं चेत्स्यादनध्यायस्त्वका लिकः।तदोपनयनकार्य वेदारम्भनकारयेत् एतद्दढचातीरक्तानां ॥तेषांतदिने वेदारम्भाभावात् । अतस्तेषामुपनयनं न भवत्येव ॥ ऐतरेयोपनिषदि मृ- गादिज्येष्ठान्तं वर्षर्तुः ॥ तं विना वर्षादौ त्रिरात्रमनध्यायः इतिवेदभाष्ये उक्तम् । एतच्च प्रातस्तनिते। सायंस्तनिते तु दिवैव चरुं श्रपयित्वा सायंसं- ध्योत्तरं होमं कुर्यात् । 'न संध्यागजिते काले न वृष्टयुत्पातदूषिते । ब- यौदनं पचेदनौ पक्कं चेन्न निवर्तते । ब्रह्मौदनं पचेदनौ पक्कमन्नं न दुष्यनि' । इतिसंग्रहोते. इति ॥ प्रयोगरत्ने भट्टचरणाः॥ अत्र शान्तिरप्युक्ता नृसिं- हप्रसादे । 'ब्रह्मौदनविधः पूर्व प्रदोषे गर्जितं यदि ॥ तदा विघ्नकरं ज्ञेयं बटोरध्ययनस्य तत् । तस्य शान्तिप्रकारं तु वक्ष्ये शास्त्रानुसारतः। प्रधा- नं पायसं साज्यं द्रव्यं शान्तियजौ भवेत् । सूक्तं बृहस्पतेर्विद्वानपठेत् प्रज्ञा- विवृद्धये ॥ गायत्री चैव मन्त्रः स्यात् प्रायश्चित्तं तु सर्पिषा । धेनुं सवत्सकां दद्यादाचार्याय पयस्विनीम् । ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात्ततो ब्रह्मौदनं चरेत्' । उपनयने चाधिकारिणः ॥ माधवीये वृद्धमनुनोक्ताः॥ 'पिता पि- तामहो भाता ज्ञातयो गोत्रजायजाः। उपायनेधिकारी स्यात् पूर्वाभावे परः परः ॥ प्रयोगरत्ने ॥ 'पितैवोपनयेत् पुत्रं तदभावे पितुः पिता। तदक्षा- वे पितुर्माता तदनावे तु सोदरः' ॥ पितेति विप्रपरं, न क्षत्रियादेः । तेषां पुरोहित एव । उपनयनस्य दृष्टार्थत्वात् । तेषां चाध्यापनेऽनधिकारात् । ..

·प०३] उपनयनम् । २४५ अत्र पितृव्यस्य ज्येष्ठनाभावेधिकारः। असंस्कृतास्तु संस्कार्या भातृभिः पूर्वसंस्कृतैः' इतियाज्ञवल्क्योक्तेः ॥ तेनेदमविभक्तपरम् । पूर्व तु विभक्त- परम् मातू रजोदोषे तु प्रागुक्तम् । अथ षण्टमुकादीनां विशेषः। प्रयो- गपारिजाते ब्राह्मे ॥ ' ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाजातो ब्राह्मणः स इति श्रुतिः'। तस्माच पण्ड बधिरकुब्जवामनपङ्गुषु ॥जडगद्गदरोगार्तशुष्काङ्गविकलाङ्गिषु मनोन्मत्तेषु मुकेषु शयनस्थे निरिन्द्रिये । ध्वस्तपुंस्त्वेषु चैतेषु संस्काराःस्युर्य- थोचितम् । मत्तोन्मत्तौ न संस्कार्याविति केचित् प्रचक्षते । कर्मस्वनधिक राच्च पातित्यं नास्ति चैतयोः ॥ तदपत्यं च संस्कार्यमपरे त्वाहुरन्यथा । संस्कारमन्त्रहोमादीन करोत्याचार्य एव तु । उपनेयांश्च विधिवदाचार्यस्य समीपतः ॥ आनीयागिसमीपं वा सावित्री स्पृश्य वा जपेत् । कन्यास्वी. करणादन्यत्सवं विप्रेण कारयेत् ॥ एवमेव द्विजैर्जातौ संस्कायौं कुण्डगो- लकौ' इति ॥ स्मृत्यर्थसारेप्येवम् ॥ कुण्डगोलकयोः संस्कार्यत्वं श्राद्धेनि षेधश्च क्षेत्रजपुत्रविषयः ॥ अन्यस्य 'विन्नास्वेष विधिः स्मृतः' इतिवच- चनात् । अब्रह्मण्येनोपनयनाद्यप्राप्तेरित्यपरार्कः । उपनयनं च कुमार भोजयित्वा कार्यम् । 'प्रागेवैनं तदहभॊजयन्ति' इति मदनपारिजाते गोभि लोक्तः॥ गायत्र्युपदेशश्चोत्तरतोनेः कार्यः । ' उत्तरेणाग्निमुपविशतः । प्रा ङ्मुख आचार्यः। प्रत्यङ्मुखइतरोऽथीहिनोः' इति सांख्यायनसूत्रोक्तेः॥यय- पि कात्यायनेन 'अथास्मै सावित्रीमन्वाहोत्तरतोग्नेः प्रत्यङ्मुखाय' इत्युक्त्वा 'दक्षिणतस्तिष्ठत आसीनाय वैके इति विकल्पउक्तः ॥तथापि कातीयानामेव सः। बचानां तूत्तर एव वेदैक्यात् ॥भिक्षायां विशेषमाह कात्यायनः॥ 'मातरमेवाये भिक्षेत' ॥ पराशरमाधवीये 'मानरं वा स्वसारं वा मातु- ा भगिनी निजाम् । भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत् ॥ अथ संस्कारलोपे शौनकः ॥ आरश्याधानमाचौलात का- संस्कारलोपे लेतीते तु कर्मणाम् । व्याहृत्यानि तु संस्कृत्य हुत्वा कर्म यथाक्रमम्। एतेष्वेकैकलोपे तु पादकच्छू समाचरेत् । चूडायामर्धकच्छू स्या - ·२४६ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - दापदि त्वेवमीरितम् ॥ अनापदि तु सर्वत्र द्विगुणं द्विगुणं चरेत् ॥ पारि- जाते कात्यायनः । 'लुप्ने कर्मणि सर्वत्र प्रायश्चित्तं विधीयते। प्रायश्चिते कते पश्चाल्लुप्तं कर्म समाचरेत'॥स्मृत्यर्थसारे चैवीकारिकायां तु 'प्रायश्चितेक तेतीते लुप्तं कर्म कताकतम्' इत्युक्तम् । 'प्रायश्चिते कतेपश्चादतीतमपि कर्म वै। कार्यमित्येक आचार्या नेत्यन्ये तु विपश्चितः'।इति त्रिकाण्डमण्डनेतु 'कालातीतेषु कार्येषु प्राप्तवत्स्वपरेषु च । कालातीतानि कृत्वैव विदध्यादुत्त- राणि तु'। तत्र सर्वेषां तन्त्रेण नान्दीश्राद्धं कुर्यात् । देशकालक.क्यात् । 'गणशः क्रियमाणानां मातृणां पूजनं सकृत् । सकदेव भवेच्छ्राद्धमादौ न पृथगादिषु' इति छन्दोगपरिशिष्टात् । एतद्बहूनामपत्यानां युगपत्संस्का- रकरणविषयामितिबोपदेवः । अतीतसंस्काराणां युगपत्करण इत्य न्ये । तत्रापि चौलस्योपनीत्या सहेतिपक्षे उपनीतिदिन एवानुष्ठानं न पूर्वदिने । सहत्वस्य दिवसैक्ये सन्निकष्टतरत्वात् । वृद्धाचारोप्येवम् । उपनीति दिने मध्याह्नसंध्यामाह पारिजाते जैमिनि यावद्ब्रह्मोपदेशस्तु तावत्संध्या दिकं च न । ततो मध्याह्नसंध्यादिसर्व कर्म समाचरेत्' इति ॥ ब्रह्म गायत्री यत्तु वचनम् — उपायने तु कर्तव्यं सायंसंध्ये उपासनम् । आरब्रह्मयज्ञं तु मध्याह्न तु परहनि' इति । तच्छाखान्तरविषयमिति पारिजातः। विक- ल्प इति युक्तं पश्यामः । उपनयनाग्निस्त्रिरात्रं धार्यः व्यहमेतमान धारयन्ति' इत्यापस्तम्बोक्तेः । बौधायनसूत्र तु सदा धारणमप्युक्तं 'उपनयनादिरमि- टोमोपासनमित्याचक्षते । पाणिग्रहणादित्येके नित्योधार्योनुगतो निर्मन्थ्यः' इति । इदं जातारणिपक्षे । अन्यथा मन्थनासंभवात् । ब्रह्मयज्ञे विशेष- माह तत्रैव जैमिनिः । 'अनुपालतवेदस्य कर्तव्यो ब्रह्मयज्ञकः । वेदस्थाने सावित्री गृह्येते तत्समासतः' इति । येषां तद्दिनएव वेदारंभस्तेषां नेदमितिदिक अथ ब्रह्मचारिधर्माः ॥ याज्ञवल्क्यः ॥ मधुमासाञ्जनो- ब्रह्मचारिधर्माः च्छिष्टशुष्कस्त्रीप्राणिहिंसनम् । भास्करालोकनाश्लीलपरिवादादि वर्जयेत्' ॥मनुः ।। अश्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् ' वर्जयेदि तु - ·. प०३] ब्रह्मचारिधर्माः। २४७ ति प्रकृतम्॥पारिजाते कोर्मे ॥ नादर्श चैव वक्षित नाचरेद्दन्तधावनम्॥गुरू- च्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः' । एतनिषिद्धमध्वादिविषयम् । अ- न्यस्य गुरुच्छिष्टस्य सर्वदा प्राप्तः । स चेव्याधीयर्यात कामंगुरोरुच्छिष्टं भेष- जार्थ सर्व प्राश्नीयात्' इति वसिष्टोक्तः । ज्येष्ठश्चातुरित्यपि ज्ञेयम् । 'पितु- ज्येष्ठस्य च चातुरुच्छिष्टं भोज्यम् ' इत्यापस्तम्बोक्तः । गुरुपुत्रे तु स्मृत्य- न्तरे उक्तं ' गुरुवद्गुरुपुत्रः स्यादन्यत्रोच्छिष्टभोजनात्' ॥प्रचेताः॥ 'ताम्बू- लात्यानं चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयत्' ॥यमः॥ 'मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं च नित्यशः । कौपीनं क- टिमूत्रं च ब्रह्मचारी तु धारयेत । अग्रीन्धनं भक्ष्यचर्यामधःशय्यां गुरोहि- तम् । कुर्यादितिशेषः । मेखलामाहाश्वलायनः तेषां मेखला मौजी ब्राह्मणस्य धनुर्ध्या क्षत्रियस्यावी वैशस्य' इति ॥ आचार्यः॥ 'त्रिवृता मे खला कार्या त्रिवारं स्यात्समा वृता । तद्न्थयस्वयः कार्याः पञ्च वा सप्त वा पुनः' ॥ मनुः मीञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । त्रिवृ- ता ग्रन्थिनकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा । मौज्यावं तु कर्तव्या कुशाश्मन्त- कबल्बजः' अत्र प्रवरसंख्यानियम इति वृद्धाः ॥ अथदण्डाः ॥ मनुः 'बा- ह्मणो बैल पालाशी क्षत्रियो वाटखादिरौ । पैप्यलोदुम्बरों वैश्यो दण्डानर्हति धर्मतः' । एषामभावे गौतमः॥ यज्ञियो वा सर्वषां मूर्धललाटनासाप्रमाणः' इति । अजिनमाहाश्वलायनः ' अहतेन वाससा संवीतमणयन वाजिनेन ब्राह्मणं रौरवेण क्षत्रियमाजेन वैश्यम्' इति । यद्यप्यणेयशब्देन मुगीचमैवो- च्यते 'एण्या ढन्न् ' इति पाणिनिस्मृतेः। एणयमण्याश्चर्माद्यमणस्यणमक्षेत्रि- षु' इति अमरकोशाच्च । तथापि 'कृष्णरुरुबस्तान्यजिनानि' इतिशंखोक्तेः। सर्वेषां वा रौरवम्' इति यमोक्तेश्च मृगचर्मणा सह विकल्पो ज्ञेयः । वस्वा- जिनयोस्तु विकल्पः । 'कासि वा विकृतम्' इति गौतमोक्तः ॥ अथ यज्ञोपवीतं ॥ मनुः कासमुपवीतं स्याद्विपस्यो वृतं त्रिवृत्॥' पारिजाते देवलः 'कासक्षौमगोवालशणबल्व यज्ञोपवीतम् ·२४८ निर्णयसिन्धौ- [प०३ तृणादिकम् । यथासंभवतो धार्यमुपवीतं द्विजातिभिः ॥ 'शुचौ देशे शुचिः सूत्रं संहतांगुलिमूलके । आवर्त्य षण्णवत्या तत्रिगुणं कर्त्य यत्नतः॥ अब्लिङ्गकैस्विभिः सम्यक्प्रक्षाल्योवृतं त्रिवृत् । अप्रदक्षिणमावृत्य सावि- त्र्यात्रिगुणाकतम् । ततः प्रदक्षिणावर्न समं स्यान्नवसूत्रकम् । त्रिरावेष्टय दृढं बध्वा ब्रह्मविष्ण्वीश्वरान्नमेत् ।' तन्नवतन्तु कार्य । 'सावित्र्या त्रिगुणं कुर्यान्नवसूत्रं तु तद्भवेत् ' इति तेनैवोक्तेः ॥ छन्दोगपरिशिष्टे · त्रिवृदू व॑वृतं कार्य तन्तुत्रयमधोवृतम् । त्रिवृतं चोपवीतं स्यानस्यैको प्रन्थिरिष्यते'। ऊर्ववृतं दक्षिणं करमवं कृत्वावलितं ॥ भृगुः॥ वामावर्तवलितं त्रिगुणंकत्वा दक्षिणावर्तवलितं त्रिगुणं कार्य' । स एकस्तन्तुरेवं त्रितन्तुकमित्यर्थः॥कात्या यनः 'पृष्ठदेशे च नात्यांच धृतं यद्विन्दने कटिम् । तद्धार्यमुपवीतं स्यान्नाति- लम्ब नचोच्छ्रितम् ॥वसिष्ठः॥ 'नारूर्ध्वमनायुष्यमधो नाभेस्तपःक्षयः ॥ तस्मान्नाभिसमं कुर्यादुपवीतं विचक्षणः॥ पारिजातेदेवलः 'उपवीतं बटो- रे द्वे तथेतरयोः स्मृते । एकमेवयतीनां स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः ॥सएव 'बहूनि वायुष्कामस्य' । तत्र मन्त्रमाह स एव 'यज्ञोपवीतमिति वा व्याहृत्या वापि धारयेत् ॥ हेमाद्रौ — यज्ञोपवीते द्वे धार्ये श्रोते स्मार्ते च कर्मणि । तृतीयमुत्तरीयार्थे वस्त्राभावे तदिष्यते ॥देवलः॥ 'सावित्र्या दशकत्वोद्भि- मंत्रिताभिस्तदुक्षयेत् । विच्छिन्नं चाप्यधोयातं भुक्त्वा निर्मितमुत्सृजेत् ॥ मनुः 'मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृ- हीतान्यानि मन्त्रतः ॥ अथैतल्लोपे प्रायश्चितं । मनुः॥'अकृत्वा भैक्ष्यचरण मसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत्' । अमत्या आपदि त्यागे तु याज्ञवल्क्यः भक्ष्याग्निकार्ये त्यक्त्वा तु सप्तरात्रमनातुरः। कामावकीर्ण इत्याभ्यां जुहुयादाहुतिद्वयम् । उपस्थानं ततः कुर्यात्समासि ञ्चन्त्यनेन तु । मन्त्रास्तु मिताक्षरायां ज्ञेयाः । सकल्लोपे तु ऋग्विधाने 'मानस्तोके जपन्मन्त्रं शतसंख्यं शिवालये । अग्निकार्य विना भुक्तौ न पापं ब्रह्मचारिणः । स्मृत्यर्थसारे तु संध्याग्निकार्यलोपे स्नात्वाऽष्टसहस्र जपः ।

·प०३] पुनरुपनयनम् । २४९ भिक्षालोपेऽष्टशतं । अचासे द्विगुणं । पुनः संस्कारश्चेत्युक्तं ॥ अपरार्के सं- वर्तः ॥ 'यः संध्यां चैव नोपास्ते अग्निकार्य यथानिधि । गायत्र्यष्टसहस्रं तु जपेत्स्नात्वा समाहितः ॥ अमिकार्य संध्याद्वये कार्यम् । अग्निकार्य ततः कुर्यात्संध्ययोरुभयोरपि' इति याज्ञवल्क्योक्तेः॥ सायमेव वा। 'सायमेव वाग्निमिन्धीतेत्येके'इति लौगाक्षिणोक्तेः॥पारिजाते वृद्धशातातपः । 'ब- मचारी तु योश्नीयान्मघु मांस तथैवच । प्राजापत्यं चरेत कच्छं व्रतशेष समा- पयेत् ॥ ऋग्विधाने 'तं वो धियाजपेन्मन्त्रं लक्षं चैव शिवालये । ब्रह्मचारी स्वधर्मषु न्यूनं चेत् पूर्णमेति तत् ॥ स्त्रीसङ्गे तु मनुः 'अवकीर्णी तु कामेन गर्दभेन चतुष्पथे। स्थालीपाक विधानेन यजेबै निक्रति निशि' । विस्तरस्तु मिताक्षरादो ज्ञेयः॥ उपवीतनाशे तु हारीतः 'मनोवतपतीभिश्चतस्र आज्या हुतीर्तुत्वा पुनः प्रतीयात्' ॥ तत्रैव मरीचिः 'ब्रह्मसूत्रं विना भुङ्क्ते विण्मू- त्रे कुरुतेथ वा । गायत्र्यष्टसहस्रेण प्राणायामन शुद्धयति' ॥ मनुः 'गोशब्द कीर्तयेदन्ते स्वस्य नाम्नोभिवादन। आयुष्मानभवसौम्येति वाच्यो विप्रोसिवा दने। आकारश्चास्य नाम्नोन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः पुतः' । शर्मन्निति नका राव पूर्व इत्यर्थः । अभिवादने प्रत्यभिवादनादौ । विशेषः स्मृत्यर्थसारे पारिजातादौ ज्ञेयः ॥यमः॥ 'ज्यायानपि कनीयांसं संध्यायामभिवादयेत् । विनाशिष्यं च पुत्रं च दौहित्रं दुहितुः पतिः' ॥अथपुनरुपनयनं पुनरुपन- पारिजाते शातातपः॥ लशुनं गृञ्जनं जग्ध्वा पलाण्टुं च तथा शुनम् ॥ उष्ट्रमानुषकेभाश्वरासमीक्षीरभोजनात् ॥ उपायनं पुनः कुर्यात्नप्तकच्छू चरेन्मुहुः' इति ॥ हेमाद्रो वृद्धमनुः ‘जीवन्यदि समाग- च्छेघृतकुम्भे निमज्ज्य च । उद्धृत्य स्नापयित्वास्य जातकर्मादि कारयेत्' । तत्रैव पाझे॥ 'प्रेतशय्याप्रतिग्राही पुनः संस्कारमर्हति । ' चन्द्रिकायां बौधायनः॥ 'सिन्धुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथा प्रत्यन्तवासिनः। अङ्गवङ्गकलिङ्गा श्व गत्वा संस्कारमर्हति ॥ हेमाद्रौ प्रायश्चित्तकाण्डे वृद्धगौतमः ‘खरमुष्टश्च महिषमनडाहमजं तथा । बस्तमारुह्य मुखजः कोशे चान्द्रं विनिर्दिशेत् ॥ यनम् ॥

·२५० निर्णयसिन्धौ- [प०३ मार्कण्डेयः ॥ खरमारुह्य विप्रस्तु योजनं यदि गच्छति । तप्तकृच्छ्रत्रयं प्रोक्तं शरीरस्य विशोधनम् । पुनर्जन्म प्रकुर्वीत घृतगर्भविधानतः'। मदनर- ने मिताक्षरायां च स्नानमात्रमुक्तं ॥ मनुः ॥ 'अज्ञानात्याश्य विण्मूत्रं सुरा- संसृष्टमेव च ॥ पुनःसंस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः' । मिताक्षरायां पराशरः यःप्रत्यवसितो विप्रः प्रव्रज्यातो विनिर्गतः। अनाशकनिवृत्तश्चगाई स्थ्यं चेच्चिकीर्षति' मञ्चरेत्रीणि कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च । जात कर्मादितिः सर्वैः संस्कृतः शुद्धिमानुयात् ॥ बौधायनसूत्रं 'अथोप नीतस्य व्रतानि भवन्ति नान्यस्योच्छिष्टं शुञ्जीतान्यत्र पितृज्येष्ठायां न खिया सह सुजीत मधुमांसश्राद्धसूतक्रान्नानि दशासंधिनीक्षीरं छत्राकनि सिौ विलापनं गणान्नं गणिकान्नमित्येतेषु पुनःसंस्कारः' ॥ प्रतिषिद्धदेश- गमतमित्यके । अथाप्युदारहन्ति 'सौराष्ट्रसिंधुसौवीरमवन्ती दक्षिणापथम् ॥ एतानि ब्राह्मणो गत्वा पुनः संस्कारमर्हति॥अथ पुनःसंस्कारं व्याख्यास्यामो- देवयजनप्रात्यनिमुखात् कृत्वा पालाशी समिधमाज्येनाऽक्वान्याधाय वा- चयति ॥ पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसवः-कामाः स्वाहेति॥अथावत्यप्रायश्चित्ते जुहोति यन्म आत्मनो मिंदाकृत पुनरनिश्चक्षुरदादिति द्वान्याम् । अथ पक्का- ज्जुहोति । ‘सप्त ते अंमे समिधः सप्त जिह्वाः सप्त-घृतेन स्वाहेति' । अथाज्याहुतीरुपजुहोति । येनदेवाः पवित्रणेति तिसृभिः अनुच्छन्दसं स्विष्टकत्पति सिद्धमाधेनुवरदानात् ' अथापरमापरिधानात्कृत्वापालाशी समिधमाधायाथावत्यप्रायश्चित्तेजुहोत्यथव्याहृतार्जुहोति । अथापरो ब्राह्मण वचनादेव सावित्र्या शतकत्वो घृतमभिमंत्र्य प्राश्य कृतप्रायश्चित्तो भव ति। गुरोर्वाप्युच्छिष्टं भुञ्जीताथाप्युदाहरन्ति ॥ 'वपनं दक्षिणादानं मेखला दण्डमजिनक्ष्यचर्यावतानि च निवर्तन्ते पुनः संस्कारकर्मणि' इति ॥ आश्व लायनगृह्येपि 'अथोपेतपूर्वस्येत्यादिना पुनःसंस्कार उक्तः तथा पित्रादि- व्यतिरेकेण ब्रह्मचारिणः प्रेतकर्मकरणे पुनरुपनयनमित्यपराकादयः ॥ त्रिस्थलीसेतो कर्मनाशाजलस्पर्शात्करतोयाविलङ्घनात् । गण्डकीबाहुतर ·प०३] अनध्यायाः। २५१ णात् पुनःसंस्कारमर्हतिगौडास्तु करतोयाजलस्पर्शाकर्मनाशाविलंघनाद इतिपठन्ति तन्न ॥ दानधर्मेष करतोयानाने प्राशस्त्योक्तेः। करतोये सदानीरे सरिच्छ्रेष्ठेति विश्रुते ॥ आप्ठावयसि पौराणां पापं हर करोद्भवे ॥ इतिस्मृतिदर्पणचन्द्रिकालिखितस्नानमन्त्राच्च ।पराशरः 'अजिनं मेखला दंडो जैक्ष्यचर्याव्रतानि च ॥ निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकणि' । हरदत्तस्तु 'य एकं वेदमधीत्यान्यं वेदमध्येतुमिच्छति तस्य पुनरुपनयनं । तेन प्रतिवेदमुपनयनं कर्तव्यम्' इत्याह । अन्ये नैतन्मन्यन्ते 'सर्वेभ्यो वै देवे- यःसावित्र्यानूच्यते'इत्यापस्तम्बोक्तेः।तविधिः कारिकायां वेदान्तरमधी- त्यैव ऋग्वेदं ये त्वधीयते। उपनीतिरियं तेषामलंकरणवर्जिता। यद्वैतदुपनी- तस्य प्रायश्चित्तं यदा भवेत् । कताकतं च वपन मेधाजननमेवच ॥ मे- धाजननसद्भावे व्रतचर्या भवेदिह । अनुप्रवचनीयश्च तदनावे द्वयं न हि परिदानं न कार्य स्यानिमित्तानन्तरं त्विदम् । पूर्वस्या वाचयेत्स्थाने तत्सवितुर्वणीमहे'इति। यत्तु हारीतः द्विविधाः स्त्रियः ब्रह्मवादिन्यः सद्योवध्व- श्वातत्र ब्रह्मवादिनीनामुपनयनमग्नीन्धनं वेदाध्ययनं स्वगृहे च औक्ष्यचर्या' इति। 'सद्योवधूनामुपनयनं कृत्वा विवाहःकार्यः' इति॥तयुगान्तरविषयम् पुराकल्पेतु नारीणां मौजीबन्धनमिष्यते । अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवाचनं तथा' इति यमोक्तेः॥अथानध्यायाः॥पारिजाते बृहस्पतिः॥ 'प्रतिपत्सु चतुर्दश्यामष्टम्याम्पर्वणोद्वयोः ॥ श्वोनध्यायेद्यशर्व- यां नाधीयीत कदाचन ॥'नारदः 'अयने विषुवे चैव शयन बोधने हरे। अनु- ध्यायस्तु कर्तव्यो मन्वादिषु युगादिषु ॥ निर्णयामृते 'चातुर्मास्यद्वितीयासु मन्वादिषु युगादिषु।अनध्यायस्तु कर्तव्यो याच सोपपदा तिथिः॥ गर्गः 'शु- १-वेदानामित्यनेन वेदाङ्गानां शास्त्राणां चाध्यापन न दोषः, अध्ययने तु वेदानाम- पिन दोषःइति सूच्यते।अन्यथा विवाहप्रकरणोक्ततसन्मन्त्रपाठस्य वधूकर्तृकस्यानुपपत्तेः। किंच 'यज्ञे कर्मणि पुनर्नापभाषन्ते' इति महाभाष्योतया यज्ञकर्मण्यपशब्दभाषणनिषेधे पति ऋत्विगायुक्तसंस्कृतशब्दस्याबोधै सकलं कर्मैव भ्रष्टं स्यात् ॥ वस्तुतस्तु अनेन वाक्येन नारीणामुपदेष्टत्वं निषिध्यते नोपदेश्यत्वमिति ॥ - अनध्यायाः ·२५२ निर्णयसिन्धौ- [१०३ चावूर्जतपस्ये च या द्वितीया विधुक्षये । चातुर्मास्यदितीयास्ताः प्रवदन्ति मनीषिणः॥' स्मृत्यर्थसारेपि 'आषाढीकार्तिकीफाल्गुनीसमीपस्थद्वितीयासु च' इति ॥ मनुः ‘उपाकर्मणि चोत्सर्ग त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् । अष्टकासु त्व- होरात्रमृत्वन्तासु च रात्रिषु' इति । उत्सर्गे तु ' मनूक्तपक्षिण्यहोरात्राया- त्र्यहस्य विकल्पः' इति विज्ञानेश्वरः।अष्टकाशब्देन सप्तम्यादित्रयं ज्ञेयं। ति- स्रोष्टकास्त्रिरात्रमन्त्यामके'इति गौतमोक्तेः।'ऋत्वन्तास्विति सौरकत्वन्तासु चान्द्रान्तस्य पर्वत्वेनैवनिषेधसिद्धेः'इति सर्वज्ञनारायणः॥एते नित्याः। नैमि- त्तिकानप्याह याज्ञवल्क्यःयहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यविंग्गुरुबन्धुषु । उ- पाकर्मणि चोत्सर्गे स्वशाखाश्रोत्रिये तथा । संध्यागजितनिर्धाताकम्पोल्का- निपातने। समाप्य वेदं युनिशमारण्यकमधीत्य च ।पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुस्तके । ऋतुसंधिषु भुक्त्वा वा श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च । पशुमण्डूकन- कुलश्वाहिमाारमूषकैः । कतेन्तरेत्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रये ।' ग्रहणे युनिशोक्तावपि प्रस्तास्ते व्यहमित्युक्तं प्राक् ॥ स्मृत्यर्थसारे तु 'रात्री तु आहे तिस्रो रात्रीः दिवाच व्यहम्' इत्युक्तम् । ऋतुः सौरः । क्त्वत्युत्सव- विषयम् । 'उध्वं भोजनादुत्सर्वे' इति गौतमोक्नेः । श्राद्धिकमहैकोद्दिष्टभिन्न। तत्र तुत्र्यहमिति मनुः॥स्मृत्यर्थसारे चैवं॥यत्नु ‘पश्चाद्यन्तरायत्र्यहमुपवासो विप्रवासश्च' इति गौतमोक्तं तत् प्रथमाध्ययने ॥ याज्ञवल्क्यः ‘श्वकोष्ट- गर्दभोलकसामबाणार्तनिःस्वने ॥ अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके । देशेऽशुचावात्मनि च विद्युत्स्तनितसंप्युवे । भुक्त्वाईपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रे- त्रिमारुते । पांसुप्रवर्षे दिग्दाहे संध्यानीहारनीतिषु । धावतः पूतिगन्धे च शिष्टे च गृहमागते । खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौवृक्षगिरिरोहणे । सप्त- त्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकाविदुः । बाणो वंशः । शततन्तुर्वीणे ति हरदत्तः । अमेध्याः सूतिकादयः । स्तनितं गर्जः । वर्षांतोन्यत्र गर्जवृष्टिविद्युतां यौगपये आकालिकः । वर्षासु तात्कालिक इति नारायणः। संध्यागर्जे तु हारीतः । 'सायंसंध्यास्तनिते रात्रिः । प्रातः संध्यास्तनितेऽ - ·प०३] अनध्यायाः। २५३ होरात्रं रात्रौ विद्युत्यपरराव्यवधिः । 'विद्युति नक्तं चापररात्रात्' इति गौतमोक्तेः 'तृतीयदिनांशोत्तरं तु विद्युति सर्वरात्रम्' इत्याह स एव विभागादिप्रवृत्तौ सर्वमिति अर्धरात्रे मध्ययामद्वयमिति विज्ञानेश्वरः। मध्यदण्डचतुष्टय इति निर्णयामृते ॥ मनुः 'न विवादे न कलहे न सेनायां न सङ्गरे । न भुक्तमात्रे नाजीणे न वमित्वा न सूतके । रुधिरे च सुते गात्रा- च्छत्रेण च परिक्षते' ॥ कौमें॥ श्लेष्मातकस्य च्छायायां शाल्मलेर्मधुक- स्य च । कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः' ॥मनुः॥ 'शयानः पौष्टपादश्च कृत्वा चैवावसस्थिकाम् । नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्य- मेव च । प्रौढपादः पादोपरिपाददाता ॥ आसनारूढपादो वेति हरदत्तः। सोपपदास्वपि प्रागुक्तं । स्मृत्यर्थसारे॥श्रवणद्वादशीमहाभरण्योः प्रेतद्विती- यायां रथसप्तम्यामाकाशेशवदर्श ने चाहोरात्रं । असपिण्डे गुरौ मृते त्रिरात्रं । आचार्य उपाध्याये च पक्षिणी । आचार्यभार्यापुत्राशष्येष्वहोरात्रम् । अ- ग्न्युत्पाते गोविप्रमृतौ त्रिरात्रम् । अयने विषुवे च पक्षिणी । अकालवृ- टौ चाआरण्यमार्जारसर्पनकुलपञ्चनखादेरन्तरागमने त्रिरात्रम् । आरण्यश्व- सृगालादिवानररजकादौ द्वादशरात्रम्।खरवराहोष्ट्रचाण्डालसूतिकोदक्याश- बादौ मासम्।गोगवयाजानास्तिकादौ त्रिमासाशशमेषश्वापाकादौ षण्मासम् । गजगण्डसारससिंहव्याघ्रमहापापिकतघ्रादावब्दमनध्यायः । शोभनदिनेचान- ध्यायः। विवाहप्रतिष्ठोद्यापनादिष्वासमाप्तः सगोत्राणामनध्यायः॥ उदयेऽस्त- मये चापि मुहूर्त्तत्रयगामि यत् । तदिनं तदहोरात्रं चानध्यायविदो विदुः ॥ केचिदाहुः । कचिद्देशे यावत्तद्दिननाडिकाः तावदेव त्वमध्यायो तत्तन्मिश्रे दिनान्तरे ॥ प्रदोपं त्वाह प्रजापतिः षष्ठी च द्वादशी चैव अर्धरात्रोनना- डिका । प्रदोषे नत्वधीयीत तृतीया नवनाडीका निर्णयामृते गर्गः॥ 'रात्री यामत्रयादाक् सप्तमी वा त्रयोदशी ॥ प्रदोषःस तु विज्ञेयः सर्वविद्याविग- हितः । रात्रौ नवसु नाडी चतुर्थी यदि दृश्यते ॥ प्रदोषः स तु विज्ञेयः सर्वविद्याविगर्हितः ॥ कौम 'अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः ॥

·२५४ निर्णयसिन्धौ- - [प०३ महानाम्न्या- न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत् ॥ शौनकः नित्ये जपे च का- म्ये च ऋतौ पारायणेपि च ॥ नानध्यायोस्ति वेदानां ग्रहणे ग्राहणे स्मृतः। इत्यनध्यायाः ॥ अथ महानाम्न्यादिव्रतम् ॥ श्रीधरः 'ति- दिव्रतम् थिनक्षत्रवारांशवर्णोदयनिरीक्षणम् । चौलवत्सर्वमाख्यातं सगो- दानवतेषु च ॥ एषां लोपे शौनकः 'व्रतानि विधिना कृत्वा स्वशाखाध्ययनं चरेत् । अरुत्वाश्यस्यते येन स पापी विधिघातकः प्रत्येक कृच्छ्रमेकैकं चरित्वाज्याहुतीःशतम् । हुत्वा चैव तु गायत्र्या स्नायादि- त्याह शौनकः ॥स्मृत्यर्थसारे तु 'त्रीन षट् द्वादश वा कच्छ्रान कृत्वा पुनर्ब- तं चरेत्' इत्युक्तम् । अथ समावर्तनम् । सुरेश्वरः भौ- समावर्तनम् मभानुजयोवारे नक्षत्रे च व्रतोदिते। ताराचन्द्रविशुद्धौ च स्यात्समावर्तनक्रिया' ॥ बौधायनसूत्रे तु रोहिण्यां तिष्ये उत्तरयोः फाल्गु- न्योहस्ते चित्रायामन्द्रे विशाखायां वा स्नायात् इत्युक्तम् ॥ वसिष्ठः स्नान माध्याह्नकाले तु होरायां कारयेच्छुभम् । पूर्वाह्ने तदभावे तु कुर्यात्स्वानं यथाविधि' ॥ सर्व फतवो विवाहस्य' इतिसूत्रात् यदा दक्षिणायने विवाह- स्तदा समावर्तनमपि तत्रैव। अन्यथोदगयने समावर्तने 'अनाश्रमी न निष्ठेत' इतिविरोधः स्यादित्युक्तं सुदर्शनभाष्ये । एतच्च ब्रह्मचारिव्रतलोपप्रायश्चित्तं कृत्वा कार्यम् । तदाह बौधायनः शौच संध्यादभिक्षानिकार्यराहित्यको- पीनोपवीतमेखलादण्डाजिनधारणे दिवास्वापच्छत्रपादुकास्त्रग्विधारणाङ्गोद- तनानुलेपनाञ्जनद्यूतनृत्यगीतवाद्याभिरती ब्रह्मचारी कृच्छ्रत्रयश्चरेत् । महा- व्याहृतिहोमं पाहित्रयोदशहोमं च कुर्यात् । समावर्तनोत्तरं पूर्वमृतानां त्रि. रात्रमाशौचं कार्यम् ॥ 'आदिष्टी नोदकं कुर्यादावतस्य समापनात् । समाने तूदकं दत्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्' इतिमनूक्तेः। आदिष्टी ब्रह्मचारीति विज्ञा- नेश्वरः। ब्रह्मचर्य यदि कश्चिन्न मृतस्तदा त्रिरात्रमध्ये विवाहः कार्योऽन्य- था नेति सिद्धयति । जनने तु सत्यपि न त्रिरात्रम् । तत्रातिकान्तशौचा- भावादुदकं दत्वेति वचनाच्चतिदिक् । तत्रापि विकल्पः । पितर्यपि मृते नैषां ~ ·- प०३] विवाहः-सापिण्डयम् । २५५ दोषो भवति कर्हिचित् । आशौचं कर्मणोन्ते स्याम्यहं वा ब्रह्मचारिणाम् ' इति छन्दोगपरिशिष्टात् ॥ स्नातकव्रतान्याह व्यासः 'यज्ञोपवीतद्वितयं सो दकं च कमण्डलुम् । छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ । रौक्मे च कुण्डले वेदः कृतकेशनखः शुचिः' । वेदो दर्शब दुः ॥मनुः॥ 'उपानही च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् । उपवीतमलंकारं सज करकमेव च । अ न्यान्यपि बहुचगृह्यस्मृत्यादिश्यो ज्ञेयानि ॥ अथ छुरिका- छुरिकाबन्धः बन्धःज्योतिर्निबन्धे ॥ नारदः ॥ 'छुरिकाबन्धनं वक्ष्ये नृ प्राणां प्राक्करग्रहात् । विवाहोक्तेषु मासेषु शुक्लपक्षप्यनस्तगे । जीवे शुक्र च भूपुत्रे चन्द्रताराबलान्विते । मौजीबन्धःतिथिषु कुजवर्जितवासरे' ॥ संग्रहे 'शूद्राणांराजपुत्राणांमौज्यभावेऽस्वबन्धनम् । मौजीबन्धोक्ततिथ्यादौ कार्य भौमदिनं विना' ॥ अथ विवाहः ॥ याज्ञवल्क्यः 'अ- /विवाहः विप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यांस्त्रियमुद्हेत् । अनन्यपूर्विकां का- न्तामसपिण्डां यवीयसीम् । अरोगिणीं भातृमतीमसमानार्षगोत्रजम्'। 'लक्ष- ण्यां बाह्याभ्यन्तरलक्षणैर्युक्ताम् । बाह्यानि काशीखण्डादी प्रसिद्धानि ॥आ न्तराण्याश्वलायनोक्तानि 'अष्टौ पिण्डान्कत्वा' इत्यादीनि ॥ मनुः 'अस- पिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने' ॥ दत्रिममातुर्ग्रहीताअपिसपिंडासगोत्रा ॥ तत्कुलनिवृत्तये चका- रान्मातुरगोत्रादनस्य पितर्जनककुले पितुरसगोत्रापि सपिण्डत्वान्निषि- इत्यन्यश्चकार ॥ असांपण्डां मापिण्डयरहिताम् । तच्चैकश- सापिण्डयम् रीरावयवान्वयेन भवति । एकस्य हि पितुर्मातुर्वा शरीरस्या वयवाः पुत्रपौत्रादिषु साक्षात्परम्परया वाशुकशोणितादिरूपेणानुस्यूता यद्यपि पत्न्याः पत्या सह चातृपत्नीनां च परस्परं नैतत्संभवति । तथापि आधारत्वेने १-ऋषीणामियमार्षी, आर्षी गोत्रा पृथ्वी येषु ग्रामेषु ते आर्षगोत्राः, समाना आर्ष- गोत्रा येषां तानि समानार्षगोग्राणि कुलानि, तत्र जाता समानार्षगोत्रजा, तद्भिन्नाम् समानार्षगोत्रजामित्यर्थः ॥ गोत्रप्रवराध्यायप्रसिद्धगोत्रस्यैवग्रहणे त्रार्षपदं व्यर्थ स्यात् ।

·२५६ निर्णयसिन्धौ- [प०३ . कशरीरावयवान्वयोस्त्येव । अस्थिभिः अस्थीनि' इति मन्त्रलिङ्गात्।एकस्य हि पितृशरीरस्यावयवाःपुत्रद्वारा तास्वाहिता इति मदनरनेपारिजातवि- ज्ञानेश्वरादयःवाचस्पतिशुद्धिविवेकशूलपाण्यातिगौडमैथिलादयोप्ये वम्॥ श्रुतावपि 'एनत्पादकौशिकंशरीरं। त्रीणि पितृतस्त्रीणि मातृतोऽस्थि स्नायुमज्जानः पितृतस्त्वङ्मासरुधिराणि मातृतः' इति ॥ ' प्रजामनु प्रजा- यस'इतिच । चन्द्रिकाराकमेधातिथिमाधवादयस्तु एकपिण्डदानक्रियान्व यित्वं सापिण्ड्यम् । लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डनागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्डयं साप्तपौरुषम् ' इतिमास्योक्तेः ॥ नच पितृव्यादिष्वेतन्नास्तीति वाच्यम् । तत्कर्तृकश्राद्धे दैवतैक्येन तत्सत्त्वात् । देवदत्तकर्तृकश्राद्धे हि ये देवताभूतास्तेषां मध्ये यः कश्चिदन्यकर्तृकश्राद्धेऽनु- प्रविशति तेषां सापिण्डयम् । तद्भार्याणामपि भर्तृकर्तृकश्राद्धे सहाधिका- रित्वेन तदन्वयात् । ' एकत्वं सा गता भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सू- तके' इति स्मृतेश्च । श्रुतीनां च वैराग्यार्थत्वात्तस्य सापिण्डयनिमित्तत्वेमाना भावात् । नच मातुलादिष्वेतनास्तीति वाच्यम् । मातामहरूपदैवतैक्यात ननु गुरुशिष्यादेरपि श्राद्धदेवतात्वात्सपिण्डत्वं स्यात् । किंबहुना 'सर्वानावेतु नृपतिःकारयेत्तस्यरिक्थतः'इतिमार्कण्डेयपुराणाद्राज्ञोपिश्राद्धकर्तृत्वात्सापि ण्डयप्रसङ्गःसत्यम्। पञ्चमात्सप्तमादूर्वमातृतःपितृतस्तथा' इतियाज्ञवल्क्यः वचनेन मातापितृसम्बन्धएव तत्सत्त्वात् । उर्व सापिण्डयं निवर्तत इति शे पः॥ननु पञ्चमत्वायत्र नियम्यते न मातृतःइत्यादिवाक्यमेतत् ॥मैवीमातृकुले पञ्चमत्वस्यपितृकुले सप्तमत्वस्य च बोधने तुल्यत्वात् पौरुषेयत्वाददोष इति चेत् । तुल्यमन्यत्रापि । अन्यकर्तृके राज्ञस्तत्पितॄणां वा देवतात्वाभानाच किंच । अवयवान्वयपक्षे यथा योगरूढया परिहारस्तथेहापि तेन मातृकुले पितृकुले चैकपिण्डदामक्रियान्वयित्वं सापिण्डयमित्याहुः तेनैकस्य पित्रादयः षट् पुत्रादयश्च षट्सपिण्डा भवन्ति । अत्र केचिदुभयतः सपिण्डयनिवृत्तावे वोदाहो नान्यथा इत्याहुः । शुद्धचिन्तामणिवाचस्पतिहरिदत्तादयस्तु ·-- प०३] विवाहः-सापिण्ड्यम् । २५७ सगोत्रत्ववत्सापिण्ड्यस्य सप्रतियोगिकत्वेन संयोगवदुभयनिरूप्यत्वात् एकतो निवृत्तावन्यतो निवृत्तेरावश्यकत्वान्मूलपुरुषमारण्याष्टमो वरो मूलपुरुषमारण्य द्वितीयातृतीयादिकां कन्यामुद्रहेदित्याहुः ॥ शिष्टसतु न वधूवरयोः स्वतः सापिण्डयं किंतु कूटस्थसंततित्वात्तत्सापिंडनव ॥ अतोष्टमवरं प्रति क- न्याया असापिण्डयेपि कन्यायाः कूटस्थेन सापिण्डयानत्संततिस्थत्वाद्वरस्तां प्रति सपिण्ड एवेत्यविवाहः । सापिण्डयासापिण्डययोः प्रतियोगिभेदेनाविरो- धादित्याहुः ॥ इदंमव च युक्तं । आशौचप्येवं सापिण्डयं ज्ञयम् । यत्र तु मध्ये विच्छिन्नमपि सापिण्डयं मण्डूकप्लुतिवत्पुनरनुवर्तते ॥ यथा कूटस्था- त्पञ्चम्योः कन्ययोः पुत्रौ तत्र निवृत्तिः । तदपत्ययोस्त्वनुबत्तिस्त- त्रापि न सापिण्डयासापिण्डययोर्दोषः ॥ संबन्धिभेदात् । तेन तत्र न विवाहः । अत्र कटस्थामराय गणना कार्या। तदुक्तं वध्वा वरस्य वा तातः कृटस्थायदि सप्तमः । पञ्चमी चेत्तयोर्माता तत्सापिण्डयं निवर्तते ' इति । कूटस्था मूलपुरुषः। विश्वरूपनिबन्धे ' एवमुक्तप्रकारेण पितृबन्धुषु सप्त- मात् । ऊर्ध्वमेव विवाह्यत्वं पञ्चमान्मातृबन्धुतः । संतानो भियते यस्मात् पूर्वजादुमयत्र च । तमादाय गणेद्धिमान्वरं यावच्च कन्यकाम्' । स्मृति- तत्त्वे नारदः 'आसप्तमात् पञ्चमाञ्च बन्धुश्यः पितृमातृतः । अविवाह्या स- गोत्रा च समानप्रवरा तथा' । अत्र बन्धुाय इति पञ्चमीनिर्देशात् । पितुः पि- तृष्वसपुत्रात्सप्तमी मातुः पितृष्वसपुत्राच्च पञ्चमीमपि त्यजेत् । एवमन्यबन्धु- पु ज्ञेयम् । तत्रापि त्रिगोत्रात्ययेागपि विवाहं कुर्यात् । वक्ष्यमाणवचनाव त्रिगोत्रगणना च मातामहगोत्रापेक्षया । नतु स्वापेक्षया । अन्यथा पितुः पितामहदुहितुर्दोहित्रीपुत्री परिणेया स्यात् वध्वा मातामहगोत्रापेक्षया तु त्रिगोत्रान्तर्गतेनविवाहप्रसङ्ग इतिसंवन्धतत्त्वादयो गौडग्रन्थाः।संवन्धविवे के शूलपाणिरप्याह पञ्चमात्सप्तमाचार्वागपि त्रिगोत्रान्तरिता विवाह्या। 'अ- संबद्धा भवेन्मातुः पिण्डेनैवोदकेन वा। सा विवाह्या विजातीनां त्रिगोत्रा न्तरिता च या' इतिबृहन्मनूक्तः। 'सन्निकपि कर्तव्यं त्रिगोत्रात्परतो ·२५८ गिर्णयसिन्धौ- [प०३ - यदि' इतिदेवलोक्तश्चेति।एतच्च दाक्षिणात्या न मन्यन्ते॥यत्तु वसिष्ठः 'पञ्चमी सप्तमीश्चैव मातृतःपितृतस्तथा' इति ॥ यच्च विष्णुपुराणम् ‘पञ्चमी मातृ पक्षाच पितृपक्षाच्च सप्तमीम् । गृहस्थ उद्वहेत्कन्यां न्याय्येन विधिनानृप' इति तत्पञ्चमी सप्तमीमतीत्येति व्याख्येयम् पञ्चमे सप्तमे चैव येषां वैवाहिकीक्रिया क्रियापरा अपि हि ते पतिताः शूद्रतां गताः'इत्यपराकमरीचिवचनात् हार लतायां शंखलिखितौ'सपिण्डता तु सर्वेषां गोत्रतः साप्तपौरुषी।पिण्डचोद कदानं च आशौचञ्च तदानुगम्'।गोत्रं सन्तानम्।आशौचं तानभिव्याप्यगच्छ तीत्यर्थः॥शुद्धिविवेके शुद्धिचिन्तामणौ च ब्राझे सर्वेषामेव वर्णानांविज्ञेया साप्तपौरुषी।सपिण्डिता ततः पश्चात्समानोदकधर्मता । ततःकालवशात्र वि- स्मृतौ नामगोत्रतः । समानोदकसंज्ञा तु तावन्मात्रापि नश्यति' । सप्तोर्व त्रयः सोदकाः । ततो गोत्रजाः ॥ तत्रैव ब्राह्मे 'अविभक्तधनास्त्वतेसपिण्डाः परिकीर्तिताः॥तेन विभक्तधनाभावे विभक्तः सपिण्डो धनहारी नान्यथा इत्य र्थः। तेन विवाहे आशौचे धनग्रहणे च त्रिधा सापिण्ड्यम् ॥ यत्तु 'पञ्चमी मा- तृतः परिहरेत्सप्तमी पितृतस्त्रीन्मातृतः पञ्च पितृतो वा ' इतिपैठीनसिस्मृतौ त्रीनित्यनुकल्प इतिमाधवोक्तेः 'पञ्चमी सप्तमी चैव मातृतःपितृतस्तथा। द- शभिः पुरुषैः ख्याताच्छ्रोत्रियाणां महाकुलात् । उदहेत्सप्तमादूवं तदभावे तु सप्तमीम्॥पञ्चमी तदभावे तु पितृपक्षेप्ययं विधिः।सप्तमीञ्च तथा षष्ठी पञ्च मी च तथैव च । एवमुद्दाहयेत्कन्यांनदोषःशाकटायनः । तृतीयां वा चतुर्थी वा पक्षयोरुभयोरपि।विवाहयेन्मनुः प्राहपाराशर्योगिरा यमः॥यस्तुदेशानुरू- पेण कुलमार्गेण चोदहेत् । नित्यं स व्यवहार्यःस्याद्वेदाचैतत्प्रदृश्यते' इतिच तुर्विशतिमतात् 'चतुर्थीमुद्हेत्कन्यां चतुर्थःपञ्चमोपि वा । पराशरमते षष्ठी पञ्चमो न तु पंचभीम्' इति पराशरोक्तेश्चानुकल्पत्वेनापदि पञ्चम्यादिपरिणयनं कार्यमिति प्रतीयते ॥ अत्र हि तदभावे इति स्पष्टमेवानुकल्पत्वमुक्तम् तत्र यथाश्रुतं ज्ञेयम् ॥ पूर्वोक्तमरीचिवचोविरोधात् । वस्तुनि विकल्पासंभवात् । 'पञ्चमात्सप्तमाद्धीनां यःकन्यामुद्दहेद्विजः । गुरुतल्पी स विज्ञेयः सगोत्रां चैव- ·- प०३] विवाहः-सापिण्डपम् । २५९ मुद्दहन्' इतिविष्णूक्तेः।पराशरस्य मूलाभावाच्च । तस्मान्मदनपारिजाता- युक्तदिशा दत्तकसापत्नसम्बन्धायनुप्रवेशे ब्राह्मणादीनां क्षत्रियादिसपिण्डवि- पये वा पूर्वोक्तानि नेयानि । नत्वनुकल्प इति भमितव्यम् । यनु स्मृतिचन्द्रि कामाधवादय आहुः तृतीये संगच्छावहै, चतुर्थे संगच्छावहै ' इतिशतप- थश्रुतेः। 'तृप्तां जहुर्मातुळस्येवयोषा भागस्ते पैतृष्वसेयीवपामिव' इति गर्ने नौ जनिता दम्पतीकबिति च मन्त्रवर्णात् 'मातृष्वसृसुतां केचित्पितृष्वमू- सुतां तथा। विवहन्ति क्वचिद्देशे संकोच्यापि सपिण्डताम्' इति शाता- तपोक्तेश्च मातुलकन्योदाहोपि कार्यः 'यद्यपि पितृष्यसकन्योदाहोपि प्रा- मस्तथाप्यस्वयं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन्न तु ' इतिनिषेधाद्वचनान्तरेण तदुद्दाहस्याविधानाच न कार्यः । अयं तु दाक्षिणात्यशिष्टाचारात्कार्य इति । नचपूर्वोक्तश्रुतीनामर्थवादमात्रता । मानान्तरेणासिद्धौ ‘उपरि हि दे- वेभ्यो धारयति' इतिवदनुवादानुपपत्त्या विधिकल्पनात् ॥ यत्नु शातातपः 'मातुलस्य सुतामूढा मातृगोत्रां तथैव च ॥ समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रा- यणं चरेत् ॥ यच्च मनुः ॥ ‘पैतृष्वसेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च । मा- भातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रायणं चरेत् । एतास्तिनस्तु भार्यार्थ नोपय- च्छेत बुद्धिमान् ॥यच्च व्यासः॥ 'मातुः सपिण्डायत्नेन वर्जनीया द्विजाति- भिः ' इति तगान्धर्वादिविवाहोढमातृविषयम् तत्र पितृगोत्रानिवृत्तेः । अत एव मार्कण्डेयपुराणम् । गान्धर्वादिविवाहेषु पितृगोत्रेण धर्मवित् ' इति ॥ ब्राह्मादिविवाहे तु परिणेयैवेति ॥ भट्टसोमेश्वरोपि तृतीयेध्याये वाक्यपादे मातुलकन्योद्वाहमुदाहृत्य स्मृतिविरोधेनाचारप्राप्तस्यास्य वार्तिक- बाधोक्तावपि पूर्वोक्तीतलिङ्गबलीयस्त्वादस्य कर्तव्यतामाह ॥ तदेतद्दत्त- कस्य पालकदत्रिममातृसोदरकन्याविषयत्वेनासवर्णमातुलकन्याविषयत्वेन युगान्तरपरत्वेन चोपपन्नमपि अविचारितरमणीयं यथा तथास्तु ।

·२६० निर्णयसिन्धौ- [प०३ तथापि कलौ तावन्निषिद्धमेव । ' गोत्रान्मातुः सपिण्डाच्च विवाहो मोवधस्तथा' इत्यादिपुराणात् ॥ माधवीये ॥ बौधायनोप्यस्य निन्दामाह 'पञ्चधाविप्रतिपनिर्दक्षिणतस्तथोत्तरत ऊर्णाविक्रयोनुपेतेनस्त्रिया च सहभोजनं पर्युषितभोजनं मातुलपितृष्वमृदुहितृपरिणयनामिति' । अथोत्तरतःसीधुपानादि कमुक्त्वा इतरइतरस्मिनकुर्वन् दुष्यति इतरइतरस्मिन्निति भट्टसोमेश्वरे- णापि स्मृतिविरुद्धानां मातुलकम्योदाहादीनामस्माद्वचनादप्रामाण्यमित्युक्तम् बृहस्पतिरपि उदृह्यते दाक्षिण्यात्यैर्मातुलस्य सुता द्विजैः । मत्स्यादाश्च नराः पूर्वे व्यभिचाररताः स्त्रियाः । उत्तरे मद्यपाश्चैव स्पृश्या नृणां रजस्वलाः इत्यनाचारत्वमाह॥अतएव हेमाद्रौमात्स्ये कर्णाटकादीनां तत्कारिणां श्राद्ध निषेधः॥ बोपदेवेनापि लिखितं ब्राम् 'यत्र मातुलजोदाही यत्र वै वृषली- पतिः। श्राद्धं न गच्छेत्तद्विप्राः कृतं यच्च निरामिषम्' इति । तस्मान्मातृतः पञ्च पितृतः सप्त त्यक्त्वोदहेदिति सिद्धम् ॥ संबन्धविवेके सुमन्तुः ॥ 'ब्राह्म- णानामपिण्डस्वधानामादशमाद्धर्मविच्छित्तिर्भवति । आसप्तमाद्रिक्थवि- च्छित्तिर्भवति । आतृतीयात्पिण्डविच्छित्तिरन्यथा। पिण्डशौचक्रियाविच्छे- दाद्ब्रह्मतुल्यो भवति' । अस्यार्थमाह शूलपाणिः जीवपित्रादित्रिकस्यवृद्ध- प्रपितामहादयस्वयः श्राद्धदेवतात्वात्पिण्डाजो भवन्ति । तदृध्वं त्रयो नवपुरुषपर्यन्ता लेपभाजः । श्राद्धकर्ता च दशम इति दशमादूर्व सा निवृत्तिः । दशमादित्यु सलक्षणं । तेन पितृपितामहजीवने नवपुरुषपयंतं पितृ- जीवने चाष्टपुरुषपर्यन्तं सापिण्ड्यमिति ज्ञेयम् ॥ अपुत्रधनग्रहणे संहिनि- १-कलावपि येषां कुले देशे अनुकल्पत्वेन सापिण्ड्यसंकोचः परम्परया समागतः, तेषांतादृशसंकोचेन विवाहे न दोषः । अस्ति च भार्यात्वोत्पत्तिः । अन्येषां तैः सह व्य- बहारे नैव दोषः ॥ हेमाद्रयादौ श्राद्धनिषेधोपि स्वकुलदेशे परम्परयाऽनागतसापिण्ड्य संकोचेन कृतविवाहविषय एवेति बोध्यम् इति संस्कारकौस्तुभः ॥ ग्रन्थकर्तुराशयस्तु परम्पराशब्दोपादानेन पितृपितामहादिभिः सर्वैर्मातुलकन्येव परिणीता इति व्याख्यान- संभवप्रथमं तदाचारप्रवर्तके प्रत्यवायं को निवारयिता मध्येऽकस्मान्मातुलकन्याया अ- परिणये परम्परोच्छेद इति ॥ २-निरामिषश्राद्धनिन्दाप्रदर्शनानेन वाक्येनापि क लिभिन्नयुगेप्वपिमातुलकन्यादहनं निषिध्यते ॥

·प०३] विवाहः-सापिण्डयम् । २६१ । ताभावे सप्तपुरुषपर्यन्तमधिकारः । धनयाहिणमारस्य तृतीयःपौत्र तदुर्व श्राद्धविच्छेदः । अन्यथा धनहारित्वेऽपुत्रश्राद्धाकरणे ब्रह्महत्येत्यर्थः । आतृतीयादित्यनूढकम्याविषयम् ॥ अप्रत्तानां तु स्त्रीणां त्रिपुरुषी वि- ज्ञायते' इति वसिष्टोक्तेः । एतच्चाशौचविषयं सापिण्डयं न तु विवाहादौ तत्र पूर्वोक्तवचनैः ॥ पञ्चमत्वसममत्वनियमादिति मेधातिथिप्रमुखा दा- क्षिणात्याः । वाग्दानोत्तरमेतदिति ॥ शुद्धिविवेकः ॥ मातृकुलविषयं का नीनकन्यकाविषयं चैतत् । अन्यथा अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिण्डयं साप्तपौरुषम् । प्रत्तानां भर्तृसापिण्डयं प्राह देवः प्रजापतिः' इति को- मैण विरोधः स्यादिति रत्नाकरस्मृतितत्त्वादितिगौडग्रन्थाः ॥ युक्तं चैतत् । अन्यथा कन्योत्पत्नौ पुरुषत्रयपर्यन्तमेव सूतकं स्यान्नोधं । सापत्नमातामहकुले त्वाह मिताक्षरायां शंखः “योकजाता बहवःपृथक् क्षेत्राः पृथक्जनाः । एकपिण्डाः पृथक्शौचाः पिण्डस्त्वावर्तते त्रिषु'। पृथ- क्षेत्राः भिन्नजातीयस्त्रीषु जाताः, पृथक्जनाः सजातीयभिन्नमातृषु जाताः। अत्र त्रिपुरुषं सापिण्डयमितिविज्ञानेश्वरोव्याचख्यौ पृथ्वोचन्द्रोदये सा- पिण्डयदीपिकायां चैवम्॥मदनपारिजाते तु पृथक्क्षेत्रजाःभिन्नमात्रजाः पृथक्जनाः भिन्नजातीयाः । एतद्दिजातीयसापत्नमातृकुले चतुःपुरुषं सा- पिण्डचं । 'पञ्चमी सप्तमी चैव मातृतः पितृतस्तथा' इति वसिष्टोक्तेः। स- प्रमीमिति ब्राह्मणादीनां क्षत्रियादिदारोत्पन्नपितृकुलविषयं चेत्युक्तम् ॥ त- त्स्वकपोलकल्पितत्वात् ग्रन्थान्तरविरोधाच्च निर्मूलम् ॥ 'पितृपत्न्यःसर्वा मातरः' इत्युक्त्वा सुमन्तुना 'तदपत्यानि भागिनेयानि ' इतिपृथनिषेधाच्च। अन्यथासपिण्डत्वेन निषेधात् सपत्नमातुलत्वादिनिर्दशो व्यर्थः । अतएव तेन स्मृतिकौमुद्यां सवर्णसापत्नमातामहकुलपरत्वेन तथैव शंखवचनं व्या- ख्यातम् । तेन वासिष्ठं पञ्चमी सप्तमीमतीत्य' इति व्याख्ययम् । तस्माद- प्राच्येव । व्याख्या युक्ता ॥ प्रयोगरत्ने भट्टैः स्मृतितत्त्वादिगौंडग्रन्थेषु च सपत्नमातामहकुले यावदुक्तं वाचनिकमेव सापिण्डयमुक्तम् ॥ यथाह सुमन्तुः - - ·- २६२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ 'मातृपितृसंबद्धा आसप्तमादविवाह्या भवन्ति ।आपञ्चमादन्येषां पितृपत्न्यः सर्वा मातरस्तनातरो मातुलास्तद्भगिन्यो मातृष्वसारस्तहु हितरश्च भगिन्य- स्तदपत्यानि भागनेयानि । अन्यथा संकरकारिणः स्युस्तथाध्यापयितुरं- तदेव' इति । आपञ्चमादिति मातृकुले त्रिगोत्रान्तरितविषयं वेति प्राच्याः मात्स्ये 'समानप्रवरा चैव शिष्यसंततिरेव च । ब्रह्मदातुर्गुरोश्चैव संततिः प्रतिषिध्यते ॥ तद्भगिन्यो मातृष्वसार इति तु आकरे न पठितम् । क्वचि- इचनादविवाहः॥ यथा गृह्यपरिशिष्टे 'अविरुद्धसंबन्धामुपगच्छेत' इत्युक्त्वा विरुद्धसंबन्धः स्वयमेवोक्तः । 'यथा भार्यास्वसुर्दुहिता पितृव्यपत्नीस्वसा च' इति ॥ बौधायन मातुः सपत्न्या भगिनीं तत्सुतां च विवर्जयेत् ॥ पितृव्य- पत्न्या भगिनीं तत्सुतां च विवर्जयेत्' अतो मातृष्वसुः सापत्नपुत्रकन्या- प्यविवाह्या । 'सापत्नमातृकुलजाम्' इतिमदनपारिजातोक्तरिति केचित्। केचित्तु 'ज्येष्ठो भाता पितुः समः 'इति मनूक्तेस्तत्पन्या मातृत्वात्तत्पितुर्मा- तामहत्वात् । ज्येष्ठचातृपत्नी भगिनी न विवाह्या ॥ तथा उत्पादकब्रह्मदा- बोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता' इतिमनूक्तेर्गुरुणा त्रिपुरुष सापिण्डयं सखापि नि प्यिः । अतस्तेषां कन्या नोद्वाह्याः । 'गायच्या उपदेष्टुश्व कन्यां नैवोद- हेद्विजः । गुरोश्च कन्यां शिष्यो वा तत्संतत्यापि नेष्यते ॥ पुरुषत्रयपर्यन्तं भात्रातदिष्यते । वाक्सम्बन्धकतानां तु स्नेहसम्बन्धनागिनाम् । विवा होत्र न कर्तव्यो लोकगर्दा प्रसज्यते । इतिवचनाचेत्याहुः । तत्र मूलं चि न्त्यम् ॥ दत्तकविषये तुच्यते ॥ तत्र गौतमः ॥ 'ऊवं सप्तमात्पितृबन्धुक्यो बीजिनश्व मातृबन्धुायः' ॥ पञ्चमादिति बन्धुग्रहणान्न दत्तकमात्रपरमिदम् किन्तु सन्तानेपि । एततक्षेत्रजादिसर्वव्यामुष्यायणपरमिति हरदत्तः।।अत्र स्मृतिचन्द्रिका नियोगाद्य उत्पादयति तस्माद्वीजिनोप्यूर्व सप्तमादित्यर्थः' इति । दनकस्य जनकविषयमेतदिति सापिण्डयमीमांसायाम्॥तेन दत्तकस्य जनककुले साप्तपौरुषं जननीकुले पञ्चपौरुषं सापिण्डयम् । 'दत्तक्रीतादिपुत्रा गांबीजवतुः सपिण्डता । सप्तमी पञ्चमी चैव गोत्रित्वं पालकस्य च' इति ·॥ प०३] विवाहः-सापिण्ड्यम् । २६३ बृहन्मनूक्तेः। 'बीजिनश्च' इति गौतमोक्तेश्च । पालकपितृकुले तु पञ्चपु- रुषं, तथा चापराकें पैठीनसिः 'त्रीन्मातृतः पञ्चपितृतः पुरुषानतीत्योदहेत्' इति । एतत्स एव व्याचख्यौ दत्तकादीपुत्रानपितृपक्षतो निवृत्तपिण्डगोत्रा- यान्प्रत्येतदुच्यते पञ्च पितृत इति नान्यान्प्रतीति ॥ यत्तु वृद्धगौतमः॥ 'स्वगोत्रेषु कता ये स्युर्दत्तकीतादयः सुताः । विधिना गोत्रमायान्ति न सा- पिण्डयं विधीयते' ॥ यच्च वसिष्ठः 'अन्यशासोद्भवो दत्तः पुत्रश्चैवोपना- यितः । स्वगोत्रेण स्वशाखोक्तविधिना स्यास्वशाखमाक्' इति । यच्च नारदः 'धर्मार्थ वर्धिताः पुत्रास्तत्तद्रोत्रेण पुत्रवत् ।अंशपिण्डविभागित्वंतेषु केवलमीरितम् ' । तत्पालककुले साप्तपौरुषं सापिड्यं न इत्येवंपरं, नतु सर्व- था पिण्ड्यनिषेधपरमिति सापिण्ड्यमीमांसायाम् ॥ मदनपारिजातादपिर तकानुप्रवेशेऽल्पं सापिण्डयंप्रतिनाति ॥ तथाहि तेन त्रीनतीत्येत्युदाहृत्ययस्य माता दत्तपुत्री प्रतिगृहीत्रा पुत्रीकता तस्याः प्रतिगृहीतकुलेबीनतीत्येति ॥ पञ्च पितृतः इति यस्य दत्तपुत्रः पिता तस्य दत्तस्य यजनककुलं तद्विषयमि- त्युक्तम् ॥ वस्तुतस्तु पूर्ववचसा महानिबन्धेषु काप्यनुपलम्भादपरार्कादिले- खनाभावात् । पूर्वोक्तव्यवस्थायाश्च प्रातिप्रज्ञानतुल्यत्वायरेतल्लिखितं तेषां- मेव शोभते । मम तु पालककुले एकपिण्डदानक्रियान्वयित्वरूपं सातपौरुष- मेव सापिण्डयम् ॥' बीजिनश्च' इतिगौतमोक्तेर्जनककुलेपि तावदेव ‘त्री- न्मातृतः' इत्यादि तु सवर्णसापनमातृकुलपरम् । 'ययेकजाता बहवः' इति- शांखैकवाक्यत्वादिति युक्तं प्रतिभाति।अतएवास्य व्यामुष्यायणत्वं हेमाद्रि प्रवरमञ्जरीवृत्तिकृन्नारायणादिभिरुक्तम्।भट्टसोमेश्वरेणापि 'पृथायाः कु- न्तिभोजस्यपालककन्यात्वेपि ऊवं सप्तमात् पितृबन्धुबीजिनश्च'इतिगौतमो तेर्दत्रिमायाः पृथायाः जनकस्य शूरसेनस्यकुलेपि सातपौरुषम् पालककुलेपि तावदेव सापिण्ड्यमुक्तमपि वा कारणाग्रहणे इत्यत्र सापिण्डयदीपिकायां तु द- नक्रीतादीनां जनकगोत्रणोपनयने कते जनककुले साप्तपौरुषं सापिण्ड्यम् । पालकमातापितृकुले त्रिपुरुषम्।पिण्डनिर्वापानिर्वाप्यलक्षणम् त्रिपुरुषं सापि ·२६४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ ण्डयम्।पालकगोत्रणोपनयने तत्कुले साप्तपौरुषमित्युक्तम् ॥ तन्न । 'चूडो- पायनसंस्कारा निजगात्रेण वै कताः। दत्ताधास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास- उच्यते' इति कालिकापुराणादुपनयनोत्तरं दत्तकनिषेधात् । त्रिपुरुषमित्यत्रा पि मूलं मृग्यमित्यलम् बहुना ।मातापितृद्वारकसापिण्डयवतीनां कन्यानामि यं संख्या रामवाजपेयिनोक्ताः उद्बोदुःपितरौ पितुश्चपितरौ तज्जन्मकद्दम्पती द्वंद्वं तस्य चतुष्कमष्ट च ततोप्यस्य क्रमानुषोडश ॥ वंशारम्भकदम्पतीप्रमि- तिरित्यासप्तकक्ष रदा एकैकान्वयकन्यकाः पितृकुले त्वासप्तकक्षं बुवे ॥ यद्यप्येकस्य बहवः सुताः स्युस्तदपीह तु । सम्बन्धसाम्यादकैकगणितेत्यव- धार्यताम् ॥ एकस्मान्मिथुनात्सुतोथ दुहिता द्वंद्वद्वयं तवयात्तस्माद्वंद्वचतुष्क- मष्ट च ततोतः षोडशाऽतोरदाः॥ यावत्सप्तमकक्षममिकतवःकन्या इहैकान्व ये ता दन्तैगुणिता रसैकसदृशो वंशे सपिण्डाः पितुः ॥ मातुर्जन्मददम्पतीच मिथुनबंदंतयोः सागरास्तस्याः पञ्चमकक्षमष्टमितिरित्येकान्ययः पुंसुते । इन्द्वाद्वन्दयुगं मतोब्धय इतोऽष्टौ पञ्चकक्षं शरक्षोण्यः सप्तगुणाः शराबवि- धवो मातुः सपिण्डाः कुले ॥ कुलद्वयस्य कन्यकायुतामिथःसपिण्डकाः । हि मांशुग्धरादृशो विवाहकर्मवर्जिताः' इति । एतच्चसर्ववर्णसाधारणम् । सर्वत्र सापिण्डयसद्भावादिति विज्ञानेश्वरोक्तेः। 'पञ्चमात्सप्तमादूर्वमातृतः पितृतः क्रमातासपिण्डता निवर्तत सर्ववर्णध्वयं विधिः' इति हरनाथधृतदेवलवच- नाच॥ सम्बन्धतत्वे सुमन्तुः पितृष्वसृसुतां मातृष्वसृसुतां मातुलसुतां मातृ सगोत्रां समानार्षयी विवाह्य चान्द्रायणं चरेत्परित्यज्यैनां मातृवभृियात् इतिदिक् । ऋषेरिदमार्ष प्रवरः । गोत्रं प्रसिद्धम् । समाने आर्षे गोत्रे यस्य त- स्माज्जाता या न भवति ताम्॥ अथ संक्षेपेण गोत्रप्रवरनि- गोत्रप्रवर- निर्णयः र्णयः। तौ च भिन्नी निषेधे निमित्तम । 'सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छेत् ' इति आपस्तम्बोक्तः। 'असमानप्रवरैर्विवा हः' इति गौतमोक्तेश्च । तत्र गोत्रलक्षणमाह प्रवरपञ्जयाँ बौधायनः 'वि- - १--तात्विकोप्यर्थ उक्त एव ।।

·प०३] विवाहः-गोत्रप्रवरनिर्णयः। श्वामित्रो जमदग्निर्भरद्वाजोथ गौतमः।अत्रिर्वसिष्ठः कश्यपइत्येते सप्त ऋषयः। सप्तानामृषीणामगस्त्याष्टमानां यदपत्यं तद्गोत्रम्' इति । यद्यपि केवलभार्गवे- वाटिषेणादिषुकेवलागिरसेषुच हरितादिषुच नैतत् भग्वङ्गिरसोरुक्तेष्वनन्त- र्ग तेः॥तथाप्यत्रष्टापतिरेवेति केचित्।अतएव स्मृत्यर्थसारे।प्रवरैक्यादेवात्रा विवाह उक्तः ॥ यद्यपि वसिष्ठादीनां न गोत्रत्वं युक्तम् । तेषां सप्तर्षित्वेन तदपत्यत्वाभावात् ॥ तथापि तत्पूर्वभाविवसिष्ठायपत्यत्वेन गोत्रत्वं युक्तम् । अत एव पूर्वेषां परेषां चैतगोत्रम् । अत्र विशेषोऽस्मत्कृतप्रवरदर्पणे ज्ञेयः प्रवरास्तु प्रवर्णानि प्रवराः। कल्पकारा हि वासिष्ठेतिहोतावसिष्ठ वदित्यध्वर्यु रित्यादिना येषां प्रवरणमामनन्ति ते प्रवराः। तच्च वरणं यद्यपि कचिदृश्य- ते । तथापि पूर्ववदृषिोदो द्रष्टव्यः । अन्यथा तेषां व्यारे ये एकार्ष इत्यादि निर्देशानुपपत्तेः ॥ अन्ये तु तद्रगोत्राणां व्यारेय इति भेदमाहुरितिदिक् ॥ त- त्वंतु गोत्रभूतस्य पितृपितामहप्रपितामहा एव प्रवराः । 'पितैवाथ पुत्रोथ पौत्रः' इतिशतपथश्रुतेः । 'परं परम्प्रथमम्'इत्याश्वलायनोक्तेश्च । अत्रविशे षमाह बौधायनः 'एक एव ऋषिवर्यात्प्रवरेष्वनुवर्तते । तावत्समानगोत्रत्व मन्यत्र भृग्वंगिरसां गणात् ' इति ॥ स्मृत्यर्थसारे 'प्रीयमाणा तया वापि सत्तया वानुवर्तनम् । एकस्य दृश्यते यत्र तद्गोत्रं तस्य कथ्यते' । भृग्वनि- रोगणेषु तु माधवीये स्मृत्यन्तरे 'पश्चार्षे त्रिषु सामान्यादविवाहस्त्रिषु द्वयोः ऋग्वङ्गि रोगणेष्वेवशेषेष्वेकापि वारयेत्'। शेषगोत्रेषु एकोपि समानःप्रवरोवि वाहं वारयेदित्यर्थः। बौधायनोपि ग्वाङ्गिरसावधिकत्य व्यायसन्निपाते विवाहत्यारेयसन्निपाते विवाहः पञ्चर्षियाणाम्' इति । भृग्वङ्गिरोगणेष्वपि जमदग्निगौतमभरद्वाजेष्वेकप्रवरमाम्ये सर्वेषामप्यसाम्ये वा सगोत्रत्वादेवावि वाहइतिदिक् ॥ अथ गोत्राणि प्रवरायोच्यन्ते ॥ तत्र बौधायनः ‘गोत्रा णांतु सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।ऊनपञ्चाशदेवैषां प्रवरा ऋषिदर्शनात्। तत्र सप्त भृगवः । वत्सा बिदा आर्टिषेणा यस्का मित्रयुवा वैन्यः शुनका इति । वत्सानां भार्गवच्यावनामवानौर्वजामदग्न्येति । भार्गदौर्वजामदग्न्ये- ·॥ ज्ञेयः ॥ २६६ निर्णयसिन्धौ- [१०३ तिवा । भार्गवच्यावनाभवानेतिवा ॥ बिदानां पञ्च भार्गवच्यावनामवानौर्व- बैदेति भार्गवीर्वजामदग्न्येति वा ॥ एतौ द्वौ जामदग्न्यसंज्ञौ ॥ आर्टिषेणा- नां भार्गवच्यावनामवानार्टिषेणानूपेति । भार्गवार्टिषेणानूपतिवा । एषांत्रया- णां परस्परमविवाहः ॥ वात्स्यानाम् भार्गवच्यावनामवानेति ॥ वत्सपुरोध- सयोः पञ्च । भार्गवच्यावनामवानवात्सपौरोधमेति ॥ बैजवनिमतिथयोः पञ्च भार्गवच्यावनामवानबैजवनमतिथेति एते त्रयः क्वचित् । एषामपि पूर्वैरविवाहः अत्र तत्तद्गणस्था ऋषयोन्यश्च विशेषो मत्कृते प्रवरदपणे यस्कानाम् भार्गववैतहव्यसावेतसेति मित्रयुवानाम् भार्गववाध्यश्वदिवोदासेति । भार्गवच्यावनदिवोदासेतिवा वाध्यश्वेत्येको वा। वैन्यानां भार्गववैन्यपार्थेति । एत एवश्यैताः । शुनकानां शुनकेतिवा गार्समदेतिद्वौ वा । भार्गवशौनहोत्रगार्ल्समदेतित्रयो वा । वेदविश्वज्योतिषां भार्गववेदवैश्वज्योतिषेति ॥ शाठरमाठराणां भार्गवशाठरमाठरेति । एतौ द्वौ कचित् । यस्कादीनां स्वगणं त्यक्त्वा सर्विवाहः॥ तदुक्तं स्मृत्यर्थसारे,य स्का मित्रयुवा वैन्याः शुनकाः प्रवरैक्यतः । स्वं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरैः' इति । अथाङ्गिरसः। ते गौतमाः भरद्वाजाः केवलाङ्गि रसथेतित्रिधा । अत्रगौतमा दश । आयास्याः।शरद्वन्ताः। कौमण्डाःदीर्घ- तमसः। औशनसः । कारेणुपालेयः राहूगणाः । सोमराजकाः । वाम- देवाः बृहदुक्थाश्चेति ॥ तत्रायास्यानाम् आङ्गिरसायास्यगौतमेति शर- द्वन्तानाम् आङ्गिरसगौतमशारद्वन्तति ॥कौमण्डानाम् आङ्गिरसौतथ्यकाक्षी वन्तगौतमकौमाण्डेतिवा ॥ आङ्गिरसायास्यौशिजगौतमकाक्षीवतेति वा । आङ्गिरसौतथ्यागौतमौशिजकाक्षीवतेतिवा । आङ्गिरसौशिजकाक्षीवतेति त्रयो वा ॥ दीर्घतमसाम् आशिरसौतथ्यकाक्षीवतगौतमदैर्घतमसेति आ- गिरसौतथ्यदैर्घतमसेति त्रयो वा ॥ औशनसाम् आङ्गिरसगौतमौशन- सेति त्रयः । कारेणुपालानाम् आङ्गिरसगौतमकारणुपालेति त्रयः ॥ रा- हूगणानाम् आङ्गिरसरा हूगणगौतमेति ॥ सोमराजकानाम् आङ्गिरससो- ·प०३] विवाहः-गोत्रप्रवरनिर्णयः। २६७ मराजकगौतमेति ॥ वामदेवानाम् । आङ्गिरसवामदेव्यगौतमेति ॥ बृहदु क्थानाम् । आङ्गिरसबाहदुक्थगौतमेति । आङ्गिरसवामदेवबाहदुक्थे- तिवा। उतथ्यानाम् आङ्गिरसौतथ्यगौतमेति।औशिजानामाङ्गिरसौशिजका- क्षीवतेत्यापस्तम्बः ।आङ्गिरसायास्यौशिजगौतमकाक्षीवतेति कात्यायनः एतौ द्वौ कचित् ॥ रघुवानाम् । आङ्गिरसराघुवगौतमतिकेचित् । तत्र मूलं चिन्त्यम् । एषांसर्वेषाङ्गोतमानामविवाहः । अथ भरद्वाजाः । ते चत्वारः । भरद्वाजा गर्गा ऋक्षाः कपय इति ॥ भरद्वाजा नामाङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजेति त्रयः । गर्गाणामाङ्गिरसबार्हस्पत्य भारद्वाजसैन्यगाय॑ति पञ्च । आङ्गिरससैन्यगायेतिवा ॥ अन्त्ययो- यंत्ययो वा ॥ भारद्वाजगायेसैन्येतिवा । गर्गभेदानाम् । आङ्गिरसतैत्तिर कापि वेति । ऋक्षाणांकपिलानांचाङ्गिरसबार्हस्पत्यभरद्वाजवान्दनमात- वचसेति पञ्च । आङ्गिरसवान्दनमातवचसेति त्रयो वा ॥ कपिलानामा- ङ्गिरसामहीयवोऋक्षयसेति । आत्म वाम् आङ्गिरसभारद्वाजबार्हस्पत्यम- न्त्रवरात्म वेति पञ्च । अयं क्वचित् । भरद्वाजानां सर्वेषामविवाहः ॥ अथ केवलाङ्गिरसः ॥ हारितानां आङ्गिरसांबरीषयौवनाश्वेति । आयोमान्धा- तावा। कुत्सानाम् । आंगिरसमान्धातृकौत्सेति । कण्वानामाङ्गिरसाज- मीढकाण्वेति । आङ्गिरसघोरकाण्वेति वा ॥ रथीतराणामाङ्गिरसवैरूप- राथीतरेति ॥ आङ्गिरसवेरूपपार्षदश्चेति वा । अष्टादंष्ट्रपार्षदश्ववैरूपेति वा । अन्त्ययोर्व्यत्ययो वा । मुगलानामाङ्गिरसभार्याश्चमौद्गल्येति । आद्यस्ता- यो वा । आङ्गिरसताविमौद्गल्येति वा । विष्णुवृद्धानामाङ्गिरसपौरुकुत्सत्रा- सदस्यवेति । एषां स्वगणं विहाय सर्वैर्विवाहो भवति । हरितकुत्सयोस्तु न भवति ॥ अथात्रयः॥ ते चत्वारः । आत्रेयाः । वाद्भुतकाः । गविष्ठिराः । मुद्रला इति । आद्यानामात्रेयार्चनानसश्यावाश्चेति । वाद्भुतकानां अत्रेया- र्चनानशवाद्भुतकेति ॥ धनंजयानाम् आत्रेयार्चनानशधानञ्जयेति क्वचित् ॥ मविष्ठिराणामात्रेयाचनानशगविष्ठिरेति । आत्रेयगाविष्ठिरपौर्वातिथेति वा ॥

·२६८ निर्णयसिन्धौ- [१०३ मुद्गुलानामात्रेयाचनानशपौर्वातिथेति। वामरथ्यसुमङ्गलबैजवापानामात्रेयार्च नानशातिथेति । आत्रेयार्चनानशगाविष्ठिरेतिवा । सुमङ्गलानाम् अत्रिसुम- ङ्गलश्यावाश्वेति केचित् ॥ अत्रेः पुत्रिकापुत्राणाम् । आत्रेयवामरथ्यपौत्रि- केति । अत्रीणांसर्वेषामविवाहः ॥ अथ विश्वामित्राः। ते दश ॥ कुशिकाः। लोहिताः।रौक्षकाः। कामायनाः । कताः । धनंजयाः । अघमर्षणाः । पू- रणाः। इन्द्रकौशिका इति । कुशिकानां विश्वामित्रदेवरातौदलेति । लोहि- तानां विश्वामित्राष्टकलौहितेति । अन्त्ययोर्व्यत्ययो वा । वैश्वामित्रमाधु- च्छन्दसाष्टकेति वा । विश्वामित्राष्टकेति द्वौ वा। रोक्षकाणांवश्वामित्रागा- थिनरैवणेति वैश्वामित्ररौक्षकवणेतिवा । कामकायनानां वैश्वामित्रदेवश्रवस दैवतरमेति वा। अजानां वैश्वामित्रमाधुच्छन्दसाजेति । वैश्वामित्राश्मरथ- वाधुलेति वा ॥ अघमर्षणानां वैश्वामित्राघमर्षणकौशिकेति ॥ पूरणानां वै श्वामित्रपौरणेति द्वौ वा वैश्वामित्रदेवरातपूरणेति वा । इन्द्रकौशिकानां वै वैश्वामित्रन्द्रकौशिकेतिद्वौ ॥ धनञ्जयानां विश्वामित्रमाधुच्छन्दसधानंजयेति। वैश्वामित्रमाधुच्छन्दसाघमर्षणेतिवा॥क्षीकतानां वैश्वामित्रकात्यालेति । एते बोधायनोक्ताः रौहिणानां वैश्वामित्रमाधुच्छन्दसरोहिणेति । रेणूनांवैश्वा- मित्रगाथिनरैणवेति । वेणूनां वैश्वामित्रगाथिनवैणवेति ॥ जढूनां वैश्वामि- त्रशालकायनकौशिकेति॥ आश्मरथ्यानां वैश्वामित्राश्मरथ्यवाधुलति उदवे- णूनां वैश्वामित्रगाथिनवणवेति । एते आश्वलायनमात्स्योक्ताः। अन्यस्त्व- न्येपि षड्गुणा उक्ताः। तेऽन्यत्र मत्कृती ज्ञेयाः । एषां विश्वामित्राणामवि- वाहः ॥ अथकश्यपाः। ते पञ्च । निध्रुवाः। कश्यपाः। शाण्डिलाः। रैशाः। लौगाक्षयश्च । निर्धवाणां काश्यपावत्सारनैवेति । काश्यपानां काश्यपावत्सा- रासितेति ॥ रेभाणां कश्यापावत्सारस्येति । शाण्डिलानां काश्यपशाण्डिल्ये तिअन्त्यस्थाने देवलो वा, सितो वा। शाण्डिलासितदेवलेति वा । कश्यपासि- तदेवलेति वा अन्त्ययोर्व्यत्ययो वा । देवलासितेति द्वौ वा॥ लौगाक्षीनव- क्ष्यामः । एषाङ्कश्यपानामविवाहः॥अथ वसिष्ठाःते पञ्च वसिष्ठाः।कुण्डिनाः।

·॥ प०३] विवाहः-गोत्रप्रवरनिर्णयः। २६९ उपमन्यवः । पराशराः । जातूकाश्चेति । वसिष्ठानां वासिष्ठेन्द्रप्रमदाभरद्व स्विति।वासिष्ठेत्येको वा।कुण्डिनानां वासिष्ठमैत्रावरुणकौण्डिन्यति।उपमन्यू- नां वासिष्ठेन्द्रप्रमदाभरद्वसव्येति । वासिष्ठाभरद्वस्विन्द्रप्रमदेतिवा । आघयो- यंत्ययो वा।पराशराणां वासिष्ठशाक्यपाराशयति।।जातकऱ्यांनां वासिष्ठात्रि- जातूकण्यतिावासिष्ठानां सर्वेषामविवाहः।अन्त्यस्यात्रिभिश्चाअथागस्त्याः। ते चत्वारः । इध्मवाहाः । साम्भवाहाः। सोमवाहाः । यज्ञवाहाश्चेति । आद्यानां आगस्त्यदाढर्यच्युतध्मवाहेति । आगस्त्येत्येको वा । सोमवा- हानां आगस्त्यदाळच्युतसोमवाहेति ॥ साम्भवाहानां साम्भवाहोन्त्यः।यज्ञ- बाहानां यज्ञवाहोऽन्त्यः । आयौ पूर्वोक्तावेव । सारवाहानां तदन्तात्रयः दर्भवाहानां तदन्तास्त्रयः । अगस्तीनामागस्त्यमाहेन्द्रमायोभुवेति ॥ पूर्ण- मासानां । आगस्त्यपौर्णमासपारणेति॥हिमोदकानाम्आगस्त्यहमचचिहैमो- दकेति । पाणिकानामागस्त्यपनायकाणिकेति ॥ एते षट् क्वचित् । अग- स्तीनां सर्वेषामविवाहः ॥ अथ द्विगोत्राः। शौङ्गशशिरीणां । आङ्गिरसबा- ईस्पत्यभारद्वाजकात्याक्षीलेति पञ्चाकात्याक्षीलयोः स्थाने शौङ्गशैशिरीवा। आङ्गिरसकात्याक्षीलेति त्रयो वा एषां भरद्वाजैविश्वामित्रश्चाविवाहः । एवं कपिलानां कतानां च संकतिपूतिमाषादीनां आङ्गिरसगौरिवीतसांकृत्येति । शान्यगौरिवीतसाङ्कृत्येतिवा एषां स्वगणस्थैर्वसिष्ठैःशौङ्गशैशिरैलौंगाक्षिभि श्वाविवाहः । कश्यपैरपीति प्रयोगपारिजाते । लौगाक्षीणां काश्यपा वत्सा- रवासिष्ठेति । काश्यपावत्सारासितेतिवा । एतेहर्वसिष्ठा नक्तं कश्यपाः। एषां वसिष्ठैः कश्यपैः संकताद्यैश्चाविवाहः । देवरातस्य जामदग्न्यैर्विश्वामित्र- वाविवाह इति प्रयोगपारिजाते ॥ तदयुक्तम् । बढ्चश्रुतौ । 'यथैवाङ्गि- रसः सन्नुपेयां तव पुत्रताम्।आङ्गिरसो जन्मनास्याजीगतिःश्रुतःकविः'इत्य- गिरोगणस्थत्वेन भार्गवजामदग्न्यत्वस्मृतेर्बाधात् । तेन प्रत्यक्षश्रुत्या हरिवं- शादिस्मृतेश्च बाधात् । तेन द्वौ देवरातौ।एक आङ्गिरसः श्रुत्युक्तः । अन्यो भार्गवः तयोःकल्पभेदेप्याङ्गिरसेन देवरातेन जामदग्न्यैर्भवत्येव विवाहः।भा- ·- २७० निर्णयसिन्धौ- [प०३ वेण तु नेति तत्त्वम् । धनञ्जयानां विश्वामित्रैरत्रिभिश्वाविवाहः । जातूक- यानां वसिष्ठरत्रिभिश्वाविवाहः । एवं दत्तक्रीतकत्रिमस्वयन्दत्तपुत्रिकापु- त्रादीनाम् उत्पादकपालकयोःपित्रोर्गोत्रप्रवरा वा इति प्रवरमञ्जरीनारा- यणवृत्तिप्रयोगपारिजातादयः ॥ अत्र सर्वत्रोपपत्तयः; मूलं च मत्कृते प्र- वरदर्पणे ज्ञेयमिति दिक्॥क्षत्रिय वैश्ययोस्तु पुरोहितगोत्रप्रवरावेवेति सर्वसि- द्वान्तः । यद्यपि बढचपरिशिष्टे कपिभरद्वाजयोर्विवाह उक्तः। तथापि 'भ- रद्वाजाश्च कपयो गर्गा रोक्षायणा इति । चत्वारोपि भरद्वाजगोत्रैक्यानान्व- युमिथः । कपिगर्गभरद्वाजा मिथो रौक्षायणा द्विजाः। नोदहेयुः सगोत्रत्वात्म- वरेक्याच्च कुत्रचित्' इति स्मृत्यर्थसारायुक्तेरविवाह एव तयोरिति प्रवर- मञ्जय यद्यपीदमुक्तम् । तथापि भृग्वङ्गिरोगणेषु भवत्येव । तथा बढचप- रिशिष्टे वौधायनः। 'एक एव ऋषिर्यावत्प्रवरेष्वनुवर्तते ॥ तावत्समान- गोत्रत्वमृते ऋग्वङ्गिरोगणात् ॥ माधवीये स्मृत्यन्तरे 'पञ्चानां तु त्रिसामा- न्यादविवाहविषु द्वयोः॥ भग्वङ्गिरोगणेष्वेवं शेषेष्वेकोपि वारयेत्' इति देशा चाराच्च ॥ सोप्याभीरदेशे प्रसिद्धः । चतुर्विंशतिमते 'यस्तु देशानुरूपेण कु- लमार्गेण चोदहेत् ॥ नित्यं स व्यवहार्यः स्याद्वेदाच्चैतत्पदृश्यते' इतिदिक् । तथाच भृगुः 'यस्मिन्देशे पुरे ग्रामे त्रैविद्ये नगरेपि वा । यो यत्र विहितोध- मस्तं धर्मन विचालयेत्' इति । पुनश्चतुर्विंशतिमते 'यस्मिन् देशे य आ- चारः पारम्पर्यक्रमागतः ॥ वर्णानां किल सर्वेषां सदाचारः स उच्यते॥स्व- गोत्रायज्ञाने तु सत्याषाढः ।अथाज्ञानबन्धोः पुरोहितप्रवरेणाचार्यप्रवरेण वे- ति' ॥ 'आचार्यगोत्रप्रवरानभिज्ञस्तु द्विजः स्वयम् । दत्त्वात्मानं तु कस्मैचि- तद्गोत्रप्रवरो भवेत् ॥ 'यद्वा स्वगोत्रप्रवरविधुरो जामदग्निजः । विवाहं च न तेनैव गोत्रेण तु समाचरेत्' इति कश्चित् । दिवोदासीयेपि 'स्वगोत्रप्रव- राज्ञाने जमदग्निमुपाश्रयेत्' । अथ मातृगोत्रनिर्णयः। शातातपः 'मातु- लस्य सुतामूदा मातृगोत्रान्तथैव च।समानप्रवरां चैव गत्वा चान्द्रायणं चरेत्' यद्यपि 'सगोत्रां मातुरप्येके नेच्छन्त्युद्वाहकर्मणि । जन्मनानोरविज्ञातेप्युद्ध- - ·प०३] कन्याविवाहकालः। २७१ हेदविशङ्कितः' इतिव्यासोक्तेरज्ञातनामत्वेन सगोत्रत्वदोषस्तथापि नेदं कलौ प्रवर्तते ॥ 'गोत्रान्मातुः सपिण्डाच विवाहो गोवधस्तथा' इतिकलिवर्जत्वोक्तेः इदं मातृगोत्रवर्जनं माध्यन्दिनीयानामेव । 'मातृगोत्रं माध्यन्दिनीयानामपुत्रा याश्च' इति सत्यापाढोक्तेरिति कश्चिन्महाराष्ट्रकल्पितम् । तन्निर्मूलम् । अ न्यथा गुर्जरादेः कातीयस्य कुतो न निषेधः । अतएव प्रवरमञ्जरीकारः 'दोषस्यातिगुरुत्वात् सर्वेषां मातृगोत्रं वय॑म् ' इति ॥ यत्तु गुर्जरादीनां माध्यन्दिनीयानामप्याचरणाच ' एकस्मिन् प्रवरे तुल्ये मातृगोत्रे वर- स्यच ॥ तमुद्दाहं न कुर्वीत सा कन्या भगिनी स्मृता' इति मातृकुलेप्रवर चिंतनमुक्तम् । तदासुरादिविवाहोढापरमिति दिक् ॥ विस्तरस्तु ग्रन्था न्तरेश्यो ज्ञेयः । सगोत्रादिविवाहे प्रायश्चितं स्मृत्यर्थसारे 'इत्थं सगोत्रसं बन्धविवाहविषये स्थिते ॥ 'यदि कश्चिज्ज्ञानतस्तांकन्यामूढोपगच्छति । गुरुतल्पव्रताच्छुध्येदर्भस्तज्जोऽन्त्यतां व्रजेत् ॥ भोगतस्तांपरि सगोत्र विवाहे त्यज पालयेज्जननीमिव । अज्ञानादैन्दवैःशुद्धयेत्रिभिर्गर्भस्तु प्रायश्चित्तम् कश्यपः' । एवं सापिण्डयेपि । 'सपिण्डापत्यदारेषु प्राण त्यागो विधीयते' इति बृहद्यमोक्तेः । तिथितत्त्वे बौधायनः । 'सपिण्डा स गोत्रां चेदमत्योपयच्छेन्मातृवदेनां बिन्यात्' ॥ कन्याविवा कन्याविवा हकाल उक्तो ज्योतिर्निबन्धे षडझेदमध्ये नोद्वाह्या कन्या वर्षद्वयं यतः । सोमो भुङ्के ततस्तद्वद्गन्धर्वश्च तथाऽनलः' । राजमार्तण्डः 'अयुग्मे दुर्भगा नारी युग्मे तु विधवा भवेत् । तस्मादी न्विते युग्मे विवाहे सा पतिव्रता' ॥ 'मासत्रयादूर्ध्वमयुग्मवर्षे युग्मेपि मासत्र यमेव यावत् । विवाहशुद्धिं प्रवदन्ति सन्तो वात्स्यादयः स्वीजनिजन्ममासा त्' । पराशरमाधवीये तु 'जन्मतो गर्भाधानाद्वा पञ्चमाब्दात् परं शुभम् । १-व्यञ्जनस्तु समुत्पन्नः सोमो भुंजीत कन्यकाम् । पयोधरैस्तु गंधर्वा रजसानिः प्रकीर्तितः ॥ तस्मादव्यचनोपेतामरजामपयोधराम् । अभुक्ता चैव सोमाद्यैः कन्यका तु प्रशस्यते ॥ इति तु गृह्यसंग्रहे उक्तम् ॥ 'तुरीयस्ते मनुष्यनाः इति श्रुतिविरुद्धम् ॥ हकाल:

·२७२ निर्णयसिन्धौ-- [प०३ कुमारीवरणंदानं मेखलाबन्धनं तथा' इत्युक्तम् । सम्बन्धतत्त्वे यमः 'कन्या द्वादशवर्षाणि या प्रदत्ता वसेगृहे । ब्रह्महत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वरये- स्वयम् ॥ भारते 'त्रिंशद्वर्षः षोडशाब्दां भायाँ विन्देत ननिकाम् । दशवर्षो ऽष्टवा वा धर्म सीदति सत्वरः । अतो प्रवृत्ते रजसि कन्यां दद्यात् पिता स. रुत्' ॥ तत्रैव सप्तसंवत्सरादूर्व विवाहः सार्ववर्णिकः। कन्यायाः शस्यते राजन्नन्यथा धर्मगर्हितः' । राजमार्तण्डः 'राहुबस्ते तथा शुद्धे पितॄणां प्रांणसंशये । अतिप्रौढा च या कन्या चन्द्रलमबलेन तु' । चकारादतिबाला। प्राणसंशय इत्युक्तेः । मनुः 'त्रिंशद्वर्षों वहत्कन्यां कृत्वा द्वादशवार्षिकीम् । यष्टवर्षोष्टवांवा धर्म सीदति सत्वरः । यद्यपि 'विवाहस्त्वष्टवर्षायाः क- न्यायाः शस्यते बुधैः' इतिसंवों तेः 'अतऊवं रजस्वला' इत्यादेश्च दशव- पादूवं विवाहो निषिद्धः । तथापि दातुरभावे द्वादशषोडशाब्दे ज्ञेये त्रीणि वर्षाण्यृतुमती काक्षेत पितृशासनम्' इति पराशरमाधवीये बोधायनो तेश्च ॥ मनुः-स्त्रीसंबन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् । हीनक्रियं निःषु रुपन्निश्छन्दोरोमशार्शसम् ॥ क्षय्यामयाव्यपस्मारिश्चित्रिकुष्ठिकुलानि च । नक्षवृक्षनदीनाम्नी नान्त्यपर्वतनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नी न बिभीषण नामिकाम्' । यमः 'तस्मादुद्दाहयेत्कन्यां यावन्नर्तुमती भवेत् । तथा मूलजादीनां फलं प्रागुक्तम् । तथा वर्णवश्यग्रहमैत्र्यादिघटितविचारो ज्यो तिर्विद्भयो ज्ञेयः । विस्तरात्तु नोच्यते । अथ गुर्वकवलं ज्यों गुर्वकैबलम् तिनिबन्धे गर्गः 'स्त्रीणां गुरुवलं श्रेष्ठं पुरुषाणां रवेर्बलम् ॥ तयोश्चन्द्रबलं श्रेष्ठं इति गर्गेण भाषितम् । जन्मत्रिदशमारिस्थः पूजया शुभदो गुरुः । विवाहेऽथ चतुर्थाष्टद्वादशस्थो मृतिप्रदः' ॥ देवलः ‘नष्टा- त्मजा धनवती विधवा कुशीला पुत्रान्विता हतधवा सुभगा विपुत्रा । स्वामि प्रियाविगतपुत्रधवा धनाट्यावन्ध्यानवेत्सुरगुरौक्रमशोभिजन्मा'। बृहस्पतिः झपचापकुलीरस्थो जीवोप्यशुभगोचरः । अतिशोभनतां दद्याद्विवाहोपन- यादिषु' ॥ लल्लः 'दादशदशमचतुर्थे जन्मनि षष्ठाष्टमे तृतीयेच । प्राप्ते पाणि- .

·प०३] सिंहस्थगुरौ। २७३ ग्रहणे जीवे वैधव्यमामोति'॥ गर्गः सर्वत्रापि शुभं दद्याद्दादशाब्दात् परं गुरुः। पञ्चषष्ठाब्दयोरेव शुभगोचरता मता ॥ सप्तमात् पञ्चवर्षेषु स्वोच्चस्वसंगतो यदि । अशुभोपि शुभं दद्याच्छुभऋक्षेषु किं पुनः । रजस्वलायाः कन्याया गुरुशुद्धिं न चिन्तयेत्।अष्टमेपि प्रकर्तव्यो विवाहस्त्रिगुणार्चनात्। अर्कगुर्वावलं गौर्या रोहिण्यर्कबला स्मृता। कन्या चन्द्रबला प्रोक्ता वृषली लग्नतोबला ॥ अष्टेवर्षा अवगौरी नववर्षा च रोहिणी॥ दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्व रजस्व ला' ॥ अथ बृहस्पतिशान्तिः ॥ शौनकः- 'कन्यकोद्वा- बृहस्पतिशान्तिः हकाल तु आनुकूल्य न विद्यत ॥ ब्राह्मणस्यापनयन गुरार्वि- धिरुदाहृतः ॥ सुवर्णेन गुरुं कृत्वा पीतवस्त्रेण वेष्टयेत् ॥ ईशान्यां धवलं कुम्भ धान्योपरि निधाय च ॥ दमनं मधुपुष्पं च पलाशं चैव सर्षपान् ॥ मांसी गुडूच्यपामार्गी विडंगी शंखिनी वचा ॥ सहदेवी हरिकान्ता सर्वोषधिशता- वरी॥ बला च सहदेवी च निशाद्वितयमेव च ॥ कत्वाज्यज्ञानपर्यन्तं स्व- शाखोक्तविधानतः ॥ ग्रहोक्तमण्डलेश्यर्च्य पीतपुष्पाक्षतादिभिः ॥ देवपूजोचरे काले ततः कुम्भानुमन्त्रणम् ॥ अश्वत्थसमिधश्चाज्यं पायसं सर्पिपा युतम् ॥ यवबीहितिलाः साज्या मन्त्रणव बृहस्पतेः ॥ अष्टोत्तरशतं सर्व होमशेष समापयेत् ॥ पुत्रदारसमेतस्य अभिषेकं समाचरेत् ॥ कुम्भाभिमन्त्रणोत्तै- श्च समुद्रज्येष्ठमन्त्रतः ॥ प्रतिमाकुम्भवस्त्रं च आचार्याय निवेदयेत् ॥ ब्राह्म- णान् भोजयेत्पश्चाच्छादः स्यान्न संशयः ॥ इतिबृहस्पतिशा- सिंहस्थगुरौ 'न्तिः ॥ शौनकः- ' गुर्वादित्ये व्यतीपाते वक्रातीचारंगे गुरौ ॥ नष्टे शशिनि शुक्रे वा बाले वृद्धथ वा गुरौ ॥ पौषे चैत्रऽथ वर्षासु शरय धिकमासके ॥ केतूदमे निरंशेर्के सिंहस्थेमरमन्त्रिणि ॥ विवाहवतयात्रादि- पुरहर्म्यगृहादिकम्॥ क्षौरं विद्योपविद्यां च यत्नतः परिवर्जयेत् ॥मदनपारि- जाते ज्योतिःसागरे- 'बाले शुक्रे वृद्ध शुक्रे वृद्ध जीवे नष्ट जीवे ॥ बाले १-अप्राप्तरजसा गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यञ्जिता भवेत्कन्या कुचहीना तु ननिका ' इति गृह्यसंग्रहोक्तमपि बोध्यम् ।।

·- .. कन्यादातारः २७४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ जीवेजीवे सिंहे सिंहादित्ये नीवादित्ये ॥ तथा मलिम्लुचे मासि सुराचार्येतिचा रगे ॥ वापीकपविवाहादिकियाः प्रागुदितास्त्यजेत् ॥ सिंहस्थं मकरस्थश्च गुरुं यत्नेन वर्जयेत् ॥ लल्ल:- 'अतिचारगतो जीवस्तं राशिं नैव चेत् पु नः ॥ लुप्तः संवत्सरो ज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः' ॥ सिंहस्थगुरोरपवादमाह प- राशरः-गोदामागीरथीमध्ये नोद्दाहःसिंहगे गुरौ ॥ मघास्थे सर्वदेशेषुतथा मीनगते रवौ' ॥ वसिष्टोपि-'विवाहो दक्षिणे कुले गौतम्यां नेतरत्र तु ॥ भागीरथ्युत्तरे कूले गौतम्यादक्षिणे तथा ॥ विवाहो व्रतबन्धश्च सिंहस्थज्ये न दुष्यति ॥ कन्यादातृक्रममाह याज्ञवल्क्यः-पिता पिता- महो भ्राता मकुल्यो जननी तथा ॥ कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः।।अप्रयच्छन् समामोति घृणहत्यामृतावृतौ ।। गम्यं त्वभा वे दातृणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् ॥ भातृणां संस्कृतानामेवाधिकारमाह स एव याज्ञवल्क्यः- 'असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः ॥ १- गिन्यश्च निजादशाहत्त्वांशं तु तुरीयकम् । अत्र चकारेण पूर्वसंस्कृत- रित्यस्यानुवत्तर्विवाहपर्याप्तद्रव्यदाने स्वांशसमांशचतुर्थशागदाने वा संस्कृतम हणं व्यर्थ स्यात् ,अतः कर्तनियमोयम् । तेनानुपनीतश्चातृमात्रादिसत्त्वे मा- प्रादेरेवाधिकारो न चातुरित्यक्तं संवन्धतत्त्वादौ । कन्यास्वयंवर मातुर्दातृत्वे च तात्यामेव नान्दश्रिाद्धं कार्यम् । तत्र च स्वयं प्रधानसंकल्पमात्रं कृत्वा ऽन्य ब्राह्मणद्वारा कारयेदिति प्रयोगपारिजाते । वरस्तु संस्कृतभावाद्यभावे स्वयमेव नान्दीश्राद्धं कुर्यात् न माता। 'पुत्रेषु विद्यामानेषु नान्यं वै का- कारयेत्स्वधाम्' इति निषधात् । उपनयनेन कर्माधिकारस्य जातत्वाञ्चेति पृथ्वीचन्द्रोदये । माधवीयेऽपरार्क च नारदः 'पिता दद्यात्स्वयं कन्यां धाता वानुमते पितुः । मातामहो मातुलश्च सकुल्यो बान्धवस्त- था ॥ माता त्वभावे सर्वेषां प्रकतौ यदि वर्तते ॥ तस्यामप्रकृतिस्थायां क- १ इदं तु लिगविशेषनिर्देशात्पुंयुक्तमैतिशायनः : इति पूर्वपक्षे 'जाति तु बादरायणोऽ विशेषात् । तस्मात्स्यपि प्रतीयेंत जात्यर्थस्याविशिष्टत्वात् ' इति सिद्धान्तसूत्रविरुद्धम्॥ , - ·प०३] विवाहः-मासनिर्णयः। २७५ - तु - न्यां दद्युः स्वजातयः॥सकुल्यः पितृपक्षीयो बान्धवो मातृवंशजः॥मदनपा- रिजाते कात्यायनः-स्वयमेवौरसी दद्यापित्रावे स्वबान्धवः॥ मातामह- स्ततोन्यांहि माता वा धर्मजां सुताम्'।ततोन्यामौरसीभिन्नां धर्मजांनियोगात क्षेत्रजां मातामहो माता मातुलो वा दद्यात् । तेनौरसीदाने पितृबन्धुषु सत्सु मातामहादीनां नाधिकारः अनुमति विना॥अस्यापवादस्तत्रैव दीर्घप्रवासयुक्ते- षुपोगण्डेषु च बन्धुषु॥ माता तु समये दद्यादौरसीमपि कन्यकाम्॥मनुः-'यदा तु नैव कश्चित्स्यात्कन्या राजानमावजेत् ॥ परकीयकन्यादाने विशेषो मद- नरले स्कान्दे- 'आत्मीकृत्य सुवर्णन परकीयां तु कन्यकाम्॥ धर्मेण वि- धिना दानमसगोत्रपि युज्यते' ॥ अत्र प्ररुतिग्रहणादप्रकृतिस्थेन कतमरुतमे- व । स्वतन्त्री यदि तत्कायं कुर्यादप्रकृतिं गतः। तदप्यरुतमेव स्याद- स्वातन्त्र्यस्य हेतुतः' इत्यपरार्के नारदोक्तेः। यदि तु सप्तपदीविवाहहोमादि- प्रधानं जातं तदङ्गवैकल्येपि नावृनिर्विवाहस्य । गौडा अप्येवमाहुः । तत्रैव मरीचिः-'गौरी ददन्नाकपृष्ट वैकुण्ठं रोहिणीं ददत् ॥ कन्यां ददद्ब्रह्मलोकं रौरवं तु रजस्वलाम्' ॥ अथमासनिर्णयः ॥ तत्र जन्ममासे विवाहे मास- निर्णय विशेषः प्रागुक्तः । ज्योतिःप्रकाशे व्यासः-- ‘माघफाल्गुनवै- शाखे ययूढा मार्गशीर्षके॥ज्येष्ठे वाषाढमाम च सुभगा वित्नसं- युता ॥ श्रावण वापि पौषे वा कन्या भाद्रपद तथा॥चत्राश्चयुक्कार्तिकेषु याति वैधव्यतां लघु ' ॥ नारदः-माघफाल्गुनवैशाखज्येष्ठमासाः शुभप्रदाः ॥ कार्तिको मार्गशीर्षश्च मध्यमौ निन्दिताः पर॥ वसिष्ठः--'पौषेपि कुर्यान्मकर स्थिते चैत्रे भवेन्मेषगतो यदा स्यात् ॥ प्रशस्तमापाढकृतं विवाहं वद- न्ति गर्गा मिथुनस्थितक'आचार्यचूडामणौ ज्योतिर्गर्गराजमार्तण्डौ-मा ङ्गल्येषु विवाहेषु कन्यासंवरणेषु च ॥ दश मासाः प्रशस्यन्ते चैत्रपौषविवर्जि- ताः॥आपस्तम्बः सर्वतवोविवाहस्यशिशिरी मासौ परिहार्योत्तमं च नैदा घम्'।अत्र माघफाल्गुनाषाढवर्जा नव भासा मुख्यःकालः' इति सुदर्शनभाष्ये- डविलायां ब्रह्मतीर्थश्चोक्तम् । बौधायनसूत्रेपि--'सर्वमासा विवाहस्य ·२७६ निर्णयसिन्धौ- [१०३ शुचितपस्तस्यवर्जम्' इत्येके तेन पूर्वोत्तरौ शिशिरसबन्धिनौ मासौ पौष चैत्रौ विहाय इति॥निर्णयामृतव्याख्यानं मौर्यकतमित्युपेक्ष्यम् । निशिचे सर्वेषु द्वादशस्वपि मासेषूदहेदितिकालादर्शायेतु ज्योतिषे माघादिविधयस्ते गृह्यसूत्राणां द्विजपरत्वेन प्राबल्याच्छूद्रादिपराः । ज्योतिष-वात्स्यो ब- मनूनमिच्छति तथा न्योयनं चोत्तरं श्रीवासन्तमृतुं विहाय मुनयो माण्ड- व्यशिष्या जगुः ॥ चैत्रं प्रोज्झ्य पराशरः परिणयत्पौषं च दौर्भाग्यदं ह्याषा- ढादिचतुष्टयं न निनदं कैश्चित् प्रदिष्टं बुधैः' ॥ चण्डेश्वरः- मार्गे मासि तथा ज्येष्ठे क्षौरं परिणयं व्रतम् ॥ ज्येष्ठपुत्रदुहित्रोस्तु यत्नेन परिवर्जयेत् ॥ कृतिकास्थं रवि त्यक्त्वा ज्येष्ठपुत्रस्य कारयेत् ॥ उत्सवादिषु कार्येषु दिनानि दश वर्जयेत् ' ॥ रत्नकोशे-' जन्म जन्मदिवसे जम्म- मासे शुभं त्यजेत् ॥ ज्येष्ठे मास्याद्यगर्भस्य शुभं वज्यं स्त्रिया अपि ॥ पराशरः-'अज्येष्ठा कन्यका यत्र ज्येष्ठपुत्रो बरो यदि ॥ व्यत्ययो वा त- योस्तत्र ज्येष्ठमासः शुभप्रदः ' ॥ मिहिरः- ज्येष्ठस्य ज्येष्ठकन्याया वि- बाहो न प्रशस्यते ॥ तयोरन्यतरे ज्येष्ठे ज्येष्ठो मासः प्रशस्यते ॥ द्वौ ज्ये- ठौ मध्यमौ प्रोक्तावेक ज्येष्ठं शुभावहम् ॥ ज्येष्ठत्रयं न कुर्वीत विवाहे सर्व- संमतम् ॥ यनु 'सार्वकालमेके विवाहम्' इति, तदासुरादिविवाहविषयम् । 'धर्येषु विवाहेषु कालपरीक्षणं नाधम्र्येषु' इति गृह्यपरिशिष्टात्॥ रत्नमा- लायामप्येवं ॥ तेनासुरादयो माघचैत्रादिनिषिद्धकालेष्वपि भवन्ति। मासाः सौराः। · सौरो मासो विवाहादी' इत्युक्तेः । 'झपो न निन्द्यो यदि फा- ल्गुने स्यादजस्तु वैशाखगतो न निन्द्यः' इति त्वपवादः ॥ अथ दशदोषाः। व्यवहारोच्चये-'वेधश्च लत्ता च तथैव पातः खजूरवेधो दशयोगचक्रम् ॥ यतिश्च जामित्रमुपग्रहश्च बाणाख्यवजे च दशैव दोषाः॥ एषां लक्षणं ज्यो- तिषे ज्ञेयम्॥अतिचारगे गुरौ तु वसिष्ठः-'अतिचारगते जीवे वर्जयेत्तदनन्तर म् ॥ विवाहादिषु कार्येषु अष्टाविंशतिवासरान्' ॥ रत्नमालायाम्-- --एक पञ्चनवयुग्मषड्दशत्रीणिसप्तचतुरष्टलानगः ॥ हादशाजवृषभादिराशितो घात .

·प०३] दुष्टयोगे कुम्भविवाहः। २०७ चन्द्र इति कीर्तितो बुधैः' । नारदः-'भूबाणनन्दहस्ताश्च रसदिग्वह्निशैल- जाः ॥ वेदा वसुशिवादित्या घातचन्द्रो यथाक्रमम् ॥ यात्रायां युद्धकार्येषु घातचन्द्रं विवर्जयेत् ॥ विवाहे सर्वमाङ्गल्ये चौलादौ व्रतबन्धने ॥ घातच- न्द्रो नैव चिन्त्य इति पाराशरोबवीत् ' ज्योतिर्निबन्धे-विवाहचौलव्रत- बन्धयज्ञे पट्टाभिषेके च तथैव राज्ञाम् ॥ सीमन्तयात्रासु तथैव जाते नो चिन्तनीयः खलु घातचन्द्रः ॥ नारदः-'अकालजा भवेयुश्चेद्विद्युन्नीहारव- ष्टयः ॥ प्रत्यर्कपरिवेषेन्द्रचापापाध्वनयो यदि ॥ दोषाय मङ्गले नूनं न दोषा- यैव कालजाः' ॥ अकालवृष्टिस्वरूपमाह लल्ल:- पौषादिचतुरो मासा प्रो- तावृष्टिरकालजा इति ॥ शार्ङ्गधरः-- 'निर्घाते क्षितिचलने ग्रहयुद्धे रा- दुदर्शने चैव ॥ आपञ्चदिनात्कन्या परिणीता नाशमुपयाति ॥ उल्कापाते- न्द्रचापप्रबलघनरजोधूमनिर्घातविद्युष्टिप्रत्यर्कदोषादिषु सकलबुधैस्त्याज्य- मेवैकरात्रम ॥ दुःस्वमे दुनिमित्ने ह्यशुभफलदृशो दुर्मनोधान्तबुद्धौ चौले मौञ्जीनिबन्धे परिणयनविधी सर्वदात्याज्यमेव'। ज्योतिःप्रकाशे-अर्वाक्षो डशनाड्यःसंक्रान्ते :पुण्यदाःपरतः ॥उपनयनवतयात्रापरिणयनादौ विवा- स्ताः' ॥ गर्गः-'दिग्दाहे दिनमेकं च गृहे सप्तदिनानि तु ॥ भूकम्पे च समुत्पन्ने व्यहमेव तु वर्जयेत् ॥ उल्कापाते त्रिदिवसं धूमे पञ्च दिनानि च ॥ वज्रपाते चैकदिनं वर्जयेत्सर्वकर्मसु ॥ दर्शनादर्शनाद्राहुकेत्वोः सप्तदिनं त्य- जेत् ॥ यावत्केतूद्गमस्तावदशुभः समयो भवेत् ॥अस्यापवादोऽद्भुतसागरे- 'अथदिवसत्रयमध्येमृदु पानीयं यदा भवति ॥ उत्पातदोपशमनं तदैव संप्राहुरा- चार्याः ॥संवन्धतत्त्वे-'भूकम्पादेर्न दोषोस्ति वृद्धिश्राद्धे कते तति'॥अथापा- रिहार्दा कन्यावैधव्ययोगे विशेष उच्यते मार्कण्डेयपुराणे- दुष्टयोगे कु- 'बालवैधव्ययोगे म्भविवाहः तु कुम्भदुप्रतिमादिभिः ॥ कृत्वा लगं, ततःप. श्चात्कन्योबाह्येति चापरे॥अत्र पुनर्दोषाभाव उक्तो विधानख- ण्डे-'स्वर्णाम्बुपिप्पलानां च प्रतिमाविष्णुरूपिणी ॥तया सह विवाहे तु पुनर्भू- त्वं न जायते ॥ सूर्यारुणसंवादे-विवाहापूर्वकाले च चन्द्रताराबलान्विते॥

·२७८ निर्णयसिन्धौ- - [प० ३ .. विवाहोक्ते च तांकन्याकुम्भेन सह चोदहेत् ॥सूत्रेण वेष्टयेत्पश्चाद्दशतन्तुविधा- नतः॥ कुङ्कुमालंकृतं देहं तयोरेकान्तमन्दिरे॥ततःकुम्भं च निःसार्य प्राज्य स- लिलाशये॥ततोभिषेचनं कुर्यात्पञ्चपल्लववारिभिः॥कुम्भप्रार्थना तत्रैव'वरुणा गस्वरूपाय जीवनानां समाश्रय॥पर्ति जीवय कन्यायाश्चिरं पुत्रसुखं कुरु॥देहि विष्णो वरं देव कन्यां पालय दुःखतः ॥ ततोलंकारवस्त्राव्यां वराय प्रतिपादये- त्' इति कुम्भविवाहः॥ मूर्तिदानमपि तत्रैवोक्तम्॥ ब्राह्मणंसाधुमामन्त्र्य संपू- ज्य विविधार्हणैः ॥ तस्मै दद्याद्विधानेन विष्णोर्मूर्ति चतुर्भुजाम् ॥ शुद्धवर्णसु- वर्णेन वित्तश्चत्याथ वा पुनः ॥ निर्मितां रुचिरां शंखगदाचकाजसंयुताम्। दधानां वाससी पीते कुमुदोत्पलमालिनीम् ॥ सदक्षिणां च तां दद्यान्मन्त्रमे नमुदीरयेत् ॥ यन्मया प्राचि जनुषि नन्त्या पतिसमागमम् ॥ विपोपविषश- खाद्यैर्हतो वातिविरक्तया ॥ प्राप्यमानं महाघोरं यशःसौख्यधनापहम् ॥ वैधव्याद्यतिदुःखौघनाशाय शुभलब्धये ॥ बहुसौभाग्यलम्ध्यै च महाविष्णो रिमां तनुम् ॥ सौवर्णी निर्मितां शनया तुल्यं संप्रददे द्विज ॥ अनघायाह- मस्मीति त्रिवार प्रजपेदिति ॥ एवमस्त्विति तस्योक्ति गृहीत्वा स्वगृहं विशेत् ॥ ततो वैवाहिकं कुर्याद्विधिं दाता मृगीदृशः' ॥ अन्येप्यश्वत्थविवाहवृक्षसेच- नादयस्तत्रैव ज्ञयाः। विस्तरभयानोच्यते ॥अथ प्रतिकू- प्रतिकूलादि लादि । ज्योतिर्निबन्धे गर्गः-'कृते तु निश्चये पश्चान्मृ- त्युभवति कस्यचित्।।तदान मङ्गलं कुर्यात् कृत वैधव्यमामुयात् ॥ ज्यो- तिर्मेधातिथिः-वधूवरार्थ घटिते सुनिश्चिते वरस्य गेहेप्यथ कन्यकायाः॥ मृत्युर्यदि स्यान्मनुजस्य कस्यचित्तदा न कार्य खलु मङ्गलं बुधैः' ॥ मङ्गलं विवाहः । स्मृतिचन्द्रिकायाम्-'कृते वानिश्चये पश्चान्मृत्युर्मर्त्यस्य गो- त्रिणः ॥ तदा न मङ्गलं कार्य नारीवैधव्यदं ध्रुवम् ॥भृगुः-'वाग्दानानन्तरं यत्र कुलयोः कस्यचिन्मृतिः ॥ तदोबाहो नैव कार्यः स्ववंशक्षयदो यतः॥ शौनकः- 'वरवध्वोः पिता माता पितृव्यश्च सहोदरः । एतेषां प्रतिकूलं च महाविघ्नप्रदं भवेत् ।। पिता पितामहश्चैव माता चैव पितामही। पितृव्यस्त्री- , ·प० ३] विवाहे रजोदोषः। २७९ n सुतो धाता भगिनी चाविवाहिता॥एभिरत्र विपन्नैश्च प्रतिकूलं बुधैः स्मृतम् ॥ अन्यैरपि विपन्नस्तु केचिदचुन तद्भवेत् ॥ माण्डव्यः- वाग्दानानन्तरं मा ता पिता त्राता विपद्यते ॥ विवाहो नैव कर्तव्यः स्ववंशस्थितिमिच्छता' संकटे तु मेधातिथिः- वाग्दानानन्तरं यत्र कुलयाः कस्यचिन्मृतिः ॥ त दा संवत्सरादूचं विवाहः शुभदो भवत्'॥स्मृतिरत्नावल्याम्-'पितुरब्दम शौचं स्यानदधं मातुरेव च ।। मासत्रयं तु भार्यायास्तदध धातृपुत्रयोः ॥ अ न्येषां तु सपिण्डानामाशीचं मासमीरितं ॥ तदन्त शान्तिकं कृत्वा ततो लग्नं विधीयते ॥ ज्योति प्रकाशे-प्रतिकूलपि कर्तव्यो विवाहो मासतः परः।। शान्ति विधाय गां दत्वा वाग्दानादि चरेत् पुनः॥शान्ति विनायकशान्तिम्। तथा च मेधातिथिः-'संकटे समनुप्राने याज्ञवल्क्येन योगिना ॥ शान्ति- रुक्ता गणेशस्य कृत्वा तां शुभमाचरेत्' इति ॥ 'प्रतिकृले न कर्तव्यो ग च्छयावस्तुत्रयम् ॥ प्रतिकृलेपि कर्तव्यमित्याहुबहुविप्लवे ॥ प्रतिकूले सपि ण्डस्य मासमकं विवर्जयेत् ॥ ज्योतिःसारे-'दुर्भिक्ष राष्ट्रभने चपित्रोर्वा प्राणसंशय ॥ प्रौढायामपि कन्यायां नानुकल्यं प्रतीक्ष्यंत'। मेधातिथिः- 'पुरुषत्रयपर्यन्तं प्रतिकूलं स्वगोत्रिणाम् ॥ प्रवेशानिर्गमस्तद्वत्तथा मण्डनमु ण्डने ॥ प्रेतकर्माण्यनिर्वत्यं चरेनात्युदयक्रियाम् ॥ आचतुर्थ ततः पुंसि प ञ्चमे शुभदं भवेत् ॥ अथ रजोदोपे निर्णयः । माधवीये- रजोदोषः 'प्रारम्भात् प्राग्विवाहस्य माता यदि रजस्वला ॥ निवृत्तिस्त- स्य कर्तव्या सहत्वश्रुतिचोदनात्॥ आरम्भात् नान्दीश्रादात् । 'नान्दीमुखं विवाहादी' इत्यादिना तस्यैव प्रारम्भक्तिः । मेधातिथिः-चौले च व्रत- बन्धे च विवाहे यज्ञकर्मणि॥भार्या रजस्वला यस्य प्रायस्तस्य न शोभनम्।। वधूवरान्यतमोर्जननी चेद्रजस्वला ॥ तस्याः शुद्धेः परं कार्य माङ्गल्यं मनु रब्रवीत् ॥ वृद्धमनुः--'विवाहव्रतचूडासु माता यदि रजस्वला ॥ तदा न मङ्गलं कार्य शुद्धौ कार्यशुभेप्सुभिः ॥ गर्गः-'यस्योहाहादिमाङ्गल्ये माता यदि रजस्वला ॥ तदा न तत्पकर्तव्यमायुःक्षयकरं यतः' ॥ नान्दीश्राद्धो- , - ·२८० निर्णयसिन्धौ- - [१०३ तरं रजोदोषे तु कपर्दिकारिकामु 'सूतिकोदश्ययोःशुद्धयै गां दद्याद्धोमपू- र्वकम् ॥ हैमी माषमितां पनां श्रीसूक्तविधिनार्चयेत् ॥ प्रत्यूचं पायसं हुत्वा अभिषेकं समाचरेत् ' इति सूतकादिसंकटे तु-कुष्माण्डीभिघृतं हुत्वा पयस्विनी गां च दत्वा विवाहादि कुर्यात् इति च प्रागुक्तम्। एकत्रमङ्गलम् अथैकक्रियानिर्णयः। ज्योतिर्निबन्धे वृद्धमनुः-एकमा- तृजयोरेकवासरे पुरुषस्त्रियोः॥न समानक्रियां कुर्यान्मातृभेदे विधीयते' एतेन एकस्य पुंसो विवाहवयमेकदिने निषिद्धं मातृभेदाभावात् । नारदः- 'पुत्रोद्वाहात्परं पुत्रिविवाहो न ऋतुत्रये ॥ न तयोर्बतमुद्राहान्मण्डनादपि मु ण्डन ॥ वराहः-विवाहस्त्वेकजातानां षण्मासाभ्यन्तरे यांद॥ असंशयं त्रिभि वर्षस्तत्रैका विधवा भवेत् ॥ मदनरत्ने वसिष्ठः-'न घुविवाहोलमृतुत्रयेपि विवाहकार्य दुहितुः प्रकुर्यात् ॥ न मण्डनान्चापि हि मुण्डनं च गाकतायां यदि नाब्दभेदः॥एकोदरभातृविवाहकत्यं स्वसुर्न पाणिग्रहणं विधेयम्।षण्मास मध्ये मुनयः समूचुर्न मण्डनं मुण्डनतोपिकार्यम्' एतदपवादस्तचैव ।'ऋतुत्र यस्य मध्ये चेदन्याब्दस्य प्रवेशनम्।तदा ोकोदरस्यापि विवाहस्तु प्रशस्यते। सारावल्याम्-'फाल्गुनेचैत्रमासे तु पुत्रोद्वाहोपनायने॥ भेदादब्दस्य कुर्वीतन तुत्रयविलंघनम्' ॥ संहिताप्रदीपे-ऊध्वं विवाहात्तनयस्य नैव कार्यो विवा हो दुहितुःसमाधं ॥अप्राप्य कन्यां श्वशुरालयं च वधूःप्रवेश्या स्वगृहं च नादौ' मदनरत्ने वसिष्ठः- 'द्विशोभनं त्वेकगृहेपि नेष्टं शुभं तु पश्चान्नवनिदिनैस्तु॥ आवस्यकं शोभनमुत्सवो वा द्वारेथवाचार्यविभेदतो वा ॥ एकोदरप्रसूतानां नामिकार्यत्रयं भवेत् ॥ भिन्नोदरप्रसूतानां नेति शातातपोब्रवीत् ॥ ज्यो- तिनिबन्धे कात्यायनः- 'कुले ऋतुत्रयादर्वाङ् मुण्डनान्न तु मण्डनम् ॥ प्रवेशानिर्गमो नेष्टो न कुर्यान्मङ्गलयत्रम् ॥ कुर्वन्ति मुनयः केचिदन्य- स्मिन्वत्सरे लघु ॥ लघु वा गुरु वा कार्य प्राप्तं नैमित्तिकं तु यत्॥ पुत्रोद्वाहः प्रवेशाख्यः कन्योद्वाहस्तु निर्गमः ॥ मुण्डनं चौलमित्युक्तं व्रतोद्वाही तु मन ·- प०३] विवाहे-एकत्रमङ्गलम् । २८१ लम् ॥ चौलं मुण्डनमेवोक्तं वर्जयेन्मण्डनात्परम् ॥ मौञ्जी चोभयतः कार्या यतो मौजी न मुण्डनम्॥अभिन्नवत्सरेपि स्यात्तदहस्तत्र भेदयेत् ॥ अभेदे विनाशः स्यान्न कुर्यादेकमण्डपे' ॥ संकटे तु कपर्दिकारिकासु वराहमिहि- रश्च'उद्वाह्य पुत्रीं न पिता विदध्यात्पुत्र्यन्तरस्योदहनं कदाचित् ॥यावच्चतुर्थ दिनमत्र पूर्व समाप्य चान्योदहनं विदध्यात्' ॥ कश्यपः- 'मौजीबन्धस्त- थोदाहःषण्मासाभ्यन्तरेपि वा।पुत्र्युद्दाहं न कुर्वीत विभक्तानां न दोषकत्'। ज्योतिर्निवन्धे-विवाहमाराय चतुर्थिमध्ये श्राद्धं दिनं दर्शदिनं यदि स्यात्।। वैधव्यमामोति तदाशु कन्या जीवेत्पतिश्चेदनपत्यता स्यात् ' ॥तथा-'विवा- हमध्ये यदि चेतक्षयाहस्तत्र स्वमुख्या:पितरो न यान्ति॥वृत्ते विवाहे परतस्तु कुर्याच्छ्राद्धं स्वधाभिन दूषयन्ति' ॥'स्वधाभिः' इतिश्रुतेश्च ॥ मासिकविषये कालहेमाद्रौ शाव्यायने-'प्रेतश्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डीकरणं तथा ॥ अ- पक्रष्यापि कुर्वीत कर्तुर्नान्दीमुखं द्विजः ॥वृद्धिं विनापकर्षे दोषमाह तत्रैवो- शनाः- 'बृद्धिश्राद्धविहीनस्तु प्रेतश्राद्धानि यश्चरेत् ॥ स श्राद्धी नरके घोरे पितृभिः सह मजति' इति ॥ मेधातिथिः 'प्रेतकर्माण्यनिर्वर्त्य चरेन्नायु- दयक्रियाम् ॥ आचतुर्थे ततः पुंसि पञ्चमे शुभदं भवेत् ' ॥ स्मृत्यन्तरे- 'सपिण्डीकरणादर्वागपकृष्यकतान्यपि॥पुनरप्यपकष्यन्ते वृद्धुत्तरनिषेधनात्।' स्मृतिसारावल्याम्-'भातृयुगे स्वसृयुगे भातृष्वमृयुगे तथा ॥ एकस्मिन्म- ण्डपे चैव न कुर्यान्मण्डनद्वयम् ' ॥ सोदरविषयमेतत् ॥ यमः- 'एकोदर- प्रसूतानामेकस्मिन् वासरे पुनः ॥ विवाहं नैव कुर्वीत मण्डनोपार मुण्डनम् ॥ गार्ग्य:--'भातृयुमेस्वमृयुगे भातृष्वसृयुगे तथा।।नकुर्यान्मङ्गलं किंचिदेकस्मि न्मण्डपेहनि ॥ एकस्मिन्वासरे प्राप्ते कुर्यायमलजातयोः॥ क्षौरं चैव विवाह च मौजीबन्धनमेव च ॥ ज्योतिर्विवरणे-'एकोदरयो रेकदिनोद्वहने भवेन्ना शः॥नद्यन्तर एकदिने केप्याहुः संकटे शुभम्॥ ऊर्ध्व विवाहाच्छादो नरस्य १ 'चौलाप्राक् परतश्च' इति टीका ।२-'दूषयेत्ताम्' इत्यपि पाठः । ३-वृद्धयुत्तरंतु प्रेतकर्माणि लुप्यन्ते ।मनःसमाधानाय तु रुदैकादशिनीपूजादिकमाचरन्ति इति टीका॥

·२८२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ " -- , नाराविवाहो न ऋतुत्रयं स्यात् ॥नारीविवाहात्तदहांप शस्त नरस्य पाणिग्रहमा- हुरार्याः ॥ भिन्नमातृजयोस्तु एकवासरे विवाहमाह मेधातिथिः 'पृथङ्मातृ- जयोःकार्यो विवाहस्त्वेकवासरे॥एकस्मिन्मण्डपे कार्यः पृथग्वेदिकयोस्तथा॥ पुष्पपट्टिकयोःकार्यदर्शनं न शिरस्थयोः॥ भगिनी यामुभाश्यां च यावत्सप्तपदी भवेत् ' ॥ यमयास्तु विशेषः। भट्टकारिकायाम्- 'एकस्मिन्वत्सरे चै- कवासरे मण्डपे तथा ॥ कर्तव्यं मङ्गलं स्वस्रोत्रिोर्यमलजातयोः' ॥ ज्यो- तिनिबन्धे नारदः-'प्रत्युद्वाहो नैव कार्यो नैकस्मै दुहितद्वयम् ॥ नैवैकज- न्ययोः पुंसोरेकजन्ये तु कन्यके ॥ नैवं कदाचिदुद्वाहो नैकदा मुण्डनद्वयम् ॥ नैकजन्ये तु कन्ये द्वे पुत्रयोरेकजन्ययोः ॥ न पुत्रीद्वयमेकस्मै प्रदद्यातु कदा- चन' इति ॥ कन्याया रजोदर्शने तु अपरार्क संवतः माता कन्यारजी- चैव पिता चैव ज्येष्ठनाता तथैव च ॥ त्रयस्ते नरकं यान्ति दर्शने । दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्' ॥ हारीतः- - पितुर्गहे तु या क- न्या रजः पश्यत्यसंस्कृता ॥ सा कन्या वृपली ज्ञेया तत्पतिवृपलीपतिः ॥ देवलात्रिकश्यपाः पूर्वाधं तदेव। भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वृषली स्मृता ॥ यस्तां समुद्हेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ॥ अश्राद्धेयमपक्तेियं तं विद्यापलीपतिम्॥माधवीये बौधायनः-त्रीणि वर्षाण्यतुमती काक्षेत पितृशासनम् ॥ विष्णुः-'ऋतुत्रयमुपास्यैव कन्या कुर्यात्स्वयं घरम्॥अत्र वरस्य दोषाभावमाह यमः-'कन्या द्वादश वर्षाणि याप्रदत्ता वसेगृहे ॥ भू- णहत्या पितुस्तस्याःसा कन्या बरयेत्स्वयं ॥एवं चोपनतां पत्नी नावमन्येत्क- दाचन ॥ नतु तां बन्धकी विद्यान्मनुःस्वायंभुवोत्रवीत् ॥ मनुः-'अलंकारं नाददीत पितृदत्तं स्वयंवरे ॥ पितृदत्तं मातृदत्तं स्तयी स्याद्यदि संहरेत् ॥वरं प्रत्याह-- पित्रे न दद्याच्छुल्कं तु कन्यामृतुमती हरन ॥ सहि स्वाम्यादति- कामेहतूनां प्रतिबोधनात् ॥अत्र प्रायश्चित्तमुक्तमाश्वलायनेन- 'कन्यामृतु- १-उभाभ्यां भगिनीभ्यां शिरःस्थपुष्पपट्टिकादर्शनं न कार्यम्। एतावता परस्परवर- शिरःस्थपुप्पपट्टिकादर्शनं परस्परकन्ययोनिषिद्धमिति लभ्यते ॥ इति टीका ॥ -- ·- प०३] विवाहभेदाः। २८३ मती शुद्धांकत्वानिष्कृतिमात्मनः। शुद्धिं च कारयित्वा तामुदहेदनृशंस्यधीः॥ पिता ऋतून स्वपुत्र्यास्तु गणयेदादितः सुधीः ॥ दानावधि गृहे यत्नात् पाल- येच्च रजोवतीम् ॥ दद्यानहतुसंख्या गाःशक्तः कन्यापिता यदि ॥ दातव्यका पि निःस्वेन दाने तस्या यथाविधि॥ दद्यादा ब्राह्मणेष्वन्नमतिनिःस्वः सदाक्ष- णम् ॥ तस्यातीतर्तुसंख्येषु वराय प्रतिपादयेत् ॥ उपोष्य त्रिदिनं कन्या रात्री पीत्वा गवां पयः॥ अदृष्टरजसे दद्यात्कन्यायै रत्नभूषणम् ॥ तामुद्वहन्वर- श्वापि कूष्माण्डैर्जुहुयाद्दिजः' इति ॥ मदनपारिजाते यज्ञपार्थः- 'वि- वाहे वितते यज्ञे होमकाल उपस्थिते ॥ कन्यामृतुमती दृष्ट्वा कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः ॥ नापयित्वा तु तां कन्यामर्चयित्वा यथाविधि ॥ युञानामाहु ति हुत्वा ततस्तन्त्र प्रवर्तयेत् ॥बौधायनसूत्रम्-अथ यदि कन्योपसाद्य- माना चोह्यमाना वा रजस्वला स्यानामनुमन्त्रयेत । पुमांसौ मित्रावरुणौ पुमांसावश्विनावुभौ ॥ पुमानिन्द्रश्च सूर्यश्च पुमांसं च दधात्वियम् ' इति ॥ अथ द्वादशरात्रमलंकृत्य प्राशयेत्पञ्चगव्वमथ शुद्धां कृत्वा विवहेत् ।अत्र गान्ध विष्टौ विवाहास्तव्यवस्था चाकरे ज्ञेया। मनुः- षडानुपू- विवाहभेदाः या विषस्य क्षत्रस्य चतुरो वरान् ॥ विट्शूद्रयोस्तु तानेव- विद्याद्धानराक्षसान ॥ चतुरः-आसुरगान्धर्वराक्षसपैशाचान् तान् रा- क्षसवान् वैश्यशूद्रयोः स एव-आमुरं वैश्यशूद्रयोः' । हेमाद्रौ पैठीन- सिः-राक्षसा वैश्यस्य पैशाचः शूद्रस्य' प्रचेताः-पैशाचोसंऽस्कृतप्रसूतानां प्रतिलोमजानां च ' मनु:-'राज्ञस्तथासुरो वैश्ये शूद्रे चान्त्यस्तु गर्हितः ॥ क्षत्रियादेः संकटे पैशाचमाह माधवीये वत्सः-'सर्वोपायैरसाध्या स्यात्सुक न्या पुरुषस्य या ॥ चौर्यणापि विवाहेन सा विवाह्या रहास्थिता' ॥ गान्ध- वादिविवाहेष्वप्युदकपूर्वक दानमाह ॥ तत्रैव यमः 'नादकेन नवा वाचा क- न्यायाः पतिरुच्यते ॥ पाणिग्रहणसंस्कारात्पतित्वं सप्तमे पदे' पराशर- १ इतःप्रभृति गर्हित इत्यन्तः पाठो लिखितपुस्तके कुत्रचिन्नास्ति । टीकायां तु व्या ख्यायते । २ उक्तविवाहासंभवे इति टीका । ३ पैशाचेनापीति तात्पर्यम् इति टीका।। .. - - ·२८४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - माधवीये देवलोपि-'गान्धर्वादिविवाहेषु पुनर्वैवाहिको विधिः ॥ कर्तव्य- श्व त्रिभिर्वर्णैः समर्थेनानिसाक्षिकः' ॥ त्रैवर्णोक्तेर्गान्धर्वादौ विप्रवर्जमधि- कार उक्तः । तत्रैव परिशिष्टे-'गान्धर्वासुरपैशाचा विवाहा राक्षसश्च यः।।पूर्व परिश्रयस्तेषु पश्चाद्धोमो विधीयते' अतो होमादावकते भार्यात्वाभावाद- रान्तराय देया ॥ तथाच तत्रैव वसिष्ठवौधायनौ-बलादपहृता कन्या म- त्रैर्यदि न संस्कृता ।। अन्यस्मै विधिवद्देया यथा कन्या तथैव सा' इति ।। (अत्र मन्त्रसंस्काराभावेऽन्यस्मै दानस्य सर्वविवाहेषु साम्याबलादपहारे रा- क्षसपैशाचयोर्विशेषवचनं व्यर्थं तेन तयोर्यदि न संस्कृतासंस्कृतावत्यावृत्य क- न्यानुमत्यावन्यस्मै देयेतिव्याख्येयम् ) ॥ मदनपारिजाते नारदः-'पा- णिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणं ॥ तेषां च निष्ठा विज्ञया विद्वद्भिःस- नमे पदे' स्मृतिचन्द्रिकायामपराके चैवम् ॥ आशौचे तु याज्ञवल्क्यः- • दाने विवाह यज्ञे च संग्रामे देशविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायां सद्यःशौचं विधीयते' ॥केषामित्यपेक्षिते ब्रह्मपुराणे उक्तं-'दातुः प्रतिगृहीतुश्च कन्या- दाने च नो भवेत् ॥ विवाहविष्णोः कन्याया लाजहोमादिकर्मणि' इति ॥ 'व्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्ध होमेऽर्चने जपे ।। आरब्धे सूतकं न स्यादनारब्धे तु सूतकम् 'इति विष्णुवचनाच्च । प्रारम्भस्तेनैवोक्त:-'प्रारम्भो वग्णं यज्ञे संक- ल्पो व्रतसत्रयोः॥ नान्दीमुखं विवाहादौ श्राद्ध पाकपरिक्रिया' इति॥वर- णमिति मधुपर्कपरं। ‘गृहीतमधुपर्कस्य यजमानाच्च ऋत्विजः॥पश्चादशौचे पतिते न भवेदितिनिश्चयः' इति ब्राह्मोक्तः॥मधुपर्कात्पूर्व तु भवत्येवाशौच मि नान्दीमुखावधिः तिशुद्धिविवेकः।रामाण्डारभाष्येप्येवम्।नान्दीमुखावधिश्च स्मृत्यन्तरे-'एकविंशत्यहर्यज्ञे विवाहे दश वासराः॥ त्रिष- चौलोपनयने नान्दीश्राद्धं विधीयते' ॥ आरम्भानावेपि लपान्तराभावे ग- १-"न चात्र सर्वविवाहप्वेव संस्काराभावेऽन्यस्मैदानस्य साम्याबलादपहारे राक्षसपैशा- चयोरिति विशेषोपादानं व्यर्थमिति केचित् । मैवम् ‘मन्त्रैयदि न संस्कृता' इति मन्त्रा- वृत्यादिनार्थोपगमात कन्यानुमत्यभावेऽन्यस्मै दातव्यति व्याख्यानात्" इति टीकापाठः॥ २ वरस्य 'विष्णुं जामातरं मन्ये' इत्यादित्यपुराणात् ॥ - ·प०३] कन्यागृहभोजननिषेधः। २८५ अन्तरासूतक द्यविष्णुः- 'न देवप्रतिष्ठाविवाहयोः पूर्वसंभृतयोरपि ' इति ॥ अत्र प्रायश्चित्तमाह मदनपारिजाते विष्णुः- अनारब्ध- विशुद्धयर्थ कूष्माण्डैर्जुहुयाघृतम् ॥ गां दद्यात्पञ्चगव्याशी ततः शुध्यति सूतकी' ॥ संग्रहेपि-'संकटे समनुप्राप्ते सूतके समुपागते॥ कूष्माण्डीभिघृतं हुत्वा गां च दद्यात् पयस्विनीम् ॥ चूडापनयनाद्वाहप्रतिष्ठादिकमाचरेत् ॥ यदैव सूतकप्राप्तिस्तदैवात्युदयक्रिया' । अन्नादिषु विशेषः षत्रिंशन्मते- 'विवाहोत्सवयज्ञेषुत्वन्तरामृतसूतके॥परैरन्नं प्रदातव्यंभोक्तव्यं च द्विजोत्तमैः' परैरसगोत्रैः। भुञ्जानेषु तु विप्रेषु त्वन्तरामृतसूतके ॥ अन्यगेहोदकाचान्ताः सर्वे तु शुचयः स्मृताः ॥ एतदाशौचात्पूर्वमपृथकृतान्नविषयं ॥ तत्र शेषमन्नं त्याज्यमित्यर्थः । पृथक्कृतेषु तु बृहस्पतिराह-विवाहोत्सवयज्ञेषु त्वन्त- धर्माविवाहः रामृतसूतके ॥ पूर्वसंकल्पितान्नेषु न शेषः परिकीर्तितः' इति॥ धर्मार्थ विवाहकरणे फलमुक्तं महाभारते-'ज्ञात्वा स्ववित्त- सामादकं चोद्वाहयेद्दिजम्॥तनाप्यामोति तत्स्थानं शिवभक्तोनरोध्रुवम् ॥ अपरार्के दक्षः- मातापितृविहीनं तु संस्कारोवाहनादिभिः॥ यः स्थापयति तस्येह पुण्यसंख्या न विद्यते' ॥ मदनरत्ने भविष्ये-'विवाहादिक्रियाकाले तक्रियासिद्धिकारणम् ॥ यः प्रयच्छति धर्मज्ञः सोश्वमेधफलं लभेत् ॥ कन्यागृहे भोजननिषेधोपि तत्रैव अप्रजायांतु कन्यायां न भूञ्जी- कन्यागृहे भो- जानित कदाचन ॥ दौहित्रस्य मुखं दृष्ट्वा किमर्थमनुशोचति' ॥ अ- परार्के आदित्यपुराणे-विष्णुं जामातरं मन्ये तस्य कोपं न कारयेत् ॥ अप्रजायां तु कन्यायां नाभीयात्तस्य वै गृहे ॥ ब्रह्मदेयां न वैक- न्यां दत्वाश्नीयात्कदाचन ॥ अथ भुञ्जीत मोहाचेत्पूयाशे नरके वसेत् ' तत्रैव कश्यपः- अहतं यन्त्रनिर्मुक्तं वासः प्रोक्तं स्वयंभुवा ॥ शस्तं त- न्मांगलिक्येषु तावत्कालं न सर्वदा ॥ यन्त्रनिर्मुक्तं नूतनम् ॥ विवाहमध्ये १ अन्यदा तु दोष एव नाश्रीयाद्भार्ययासार्द्धम् ' इति मनुवचनात् । इति टीकागाम् ।

·- - २८६ निर्णयसिन्धौ- [प०३ स्त्रिया सह भोजनपि न दोष इत्याह हेमाद्रौप्रायश्चित्तकाण्डे गालवः-वि- वाहकाले यात्रायां पथि चौरसमाकुले ॥ असहायो भवेद्विपस्तदा कार्य द्विजन्मभिः ॥ एकयानसमारोह एकपात्रे च भोजनम् ॥ विवाहे पथि या त्रायां कृत्वा विप्रो न दोषभाक ॥ अन्यथा दोषमामोति पश्चाच्चान्द्रायणं चरेत् ॥ मिताक्षरायामप्येवम् ॥ रत्नमालायां- मूलमैत्रमृगरोहिणी- करैः पौष्णमारुतमघोनरान्वितैः ॥ भौमसौररविवारवर्जिते पाणिपीडनवि- धिविधीयते' ॥ अत्रानिष्टनक्षत्रादौ दानमुक्तं ज्योतिष- विपत्तारे गुडं दद्यानिधने तिलकाञ्चनम् ॥ प्रत्यरे लवणं दद्याच्छागं दद्यात्रिजन्मसु ॥ चन्द्रे च शंख लवणं च तार तिथौ विरुद्ध त्वथ तन्दुलांश्च ॥ धान्यं च दद्यात्करणे च वारे योगे विरुद्ध कनकं प्रदेयम् ' ॥ विवाहमण्डपमाह व- सिष्ठः- षोडशारनिकं कुर्याच्चतुरोपशोभितम् ॥ मण्डपं तोरणैर्युक्तं तत्रवेदिं प्रकल्पयेत् ॥ अष्टहस्तं तु रचयेन्मण्डपं वा द्विषट्करं' ॥ दैवज्ञम नोहरः- चित्रा विशाखा शततारकाश्विनी ज्येष्ठाभरण्यौ शिवनाच्चतुष्टयम्॥ हित्वा प्रशस्तं फलतैलवेदिकाप्रदानकं कण्डनमण्डपादिकम्' । हेमाद्रौ व्यासः-'कण्डनदलनयवारकमण्डपमृद्वेदिवर्णकायखिलम् ॥ तत्संबन्धिगता गतमृक्षे वैवाहिके कुर्यात्'॥ यवारकं चिकसा' इति प्रसिद्धम् ॥ 'वैवाहिके तु दिवसे शुभे वाथ तिथौ शुभे ॥ चतुर्थिकं प्रकुर्वीत विधिदृष्टेन कर्मणा' । वेदिमाह नारदः- हस्तोच्छ्रितां चतुर्हस्तैश्चतुरस्रां समन्ततः ॥ स्तम्भै- चतुर्तिः सुश्लक्ष्णां वामभागे तु सद्मनि ॥ समां तथा चतुर्दिक्षु सोपानरति- शोभिताम् ॥ प्रागुदपवणारम्नां स्तम्भहंसशुकादिभिः ॥ एवंविधामारु- रुक्षेन्मिथुनं सामिवदिकाम्' इति ॥ सप्तर्षिमते-'मङ्गलेषु च सर्वेषु मण्डपो गृहमानतः ॥ कार्यः षोडशहस्तो वा ट्यूनहस्तो दशावधि ।। स्तम्भश्चतुर्भि- वात्र वेदी मध्ये प्रतिष्ठिता' ॥ हस्तो वध्वाः सोपानं पश्चिमतः उपरिनामे उक्तपरिमाणादिन्नम् । अथ मृदाहरणं, ज्योतिर्निवन्धे नारदः-'कर्तव्यम- झालेबादौ मङ्गलायाङ्कुरार्पणम्।।नवमे सप्तमे वापि पञ्चमे दिवमेपि वा।तृतीये ·- . प०३] विवाहः-वाग्दानोत्तरं वरमरणनिर्णयः । २८७ बीजनक्षत्रे शुभवारे शुभोदये ॥ सम्यग्गृहाण्यलंकृत्य वितानध्वजतोरणैः ॥ सह वादिननृत्यायैर्गत्वा प्रागुत्तरां दिशम् ॥ तत्र मृत्सिकतां श्लक्ष्णांगृहीत्वा पुनरागतः। मृन्मयेष्वथवा वैणवेषु पात्रेषु योजयेत् ॥ अनेकबीजसंयु- तां तोयपुष्पोपशोभिताम् ' ॥ शौनकः- 'आधानं गर्भसंस्कारं जात- कर्म च नाम च॥हित्वान्यत्र विधातव्यं मङ्गलेकुरवापनम्' ॥ बृहस्पतिः- 'आन्त्यन्तिकेषु कार्येषु कार्य सद्योऽङ्कुरार्पणम्'॥ तत्रैव वाग्दानं हरिद्रावन्दनं च कार्यम् । ज्योति प्रकाशेः-चतुर्थो मण्डपः श्रेष्ठः सप्तमःपञ्चमस्तथा॥न- वमैकादशौ श्रेष्ठौ नेष्टौ षष्ठतृतीयको ॥ विवाहो स्वोदये वा कन्यावरणमा- चरेत् ॥ वरस्यापि वरणमाह चण्डेश्वरः- 'उपवीतं फलं पुष्पं वासांसि विविधानि च ॥ देयं वराय वरणे कन्याचात्रा द्विजेन वा' वाग्दानोत्तर-इति । वाग्दानोत्तरं वरमरणे ऽपरार्कस्मृतिचद्रिकायां वरमरणे वसिष्टः-'अद्भिर्वाचा च दनायां म्रियेतोल बरो यदि ॥ नच मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव सा' ॥ यनु नारदः-- 'उद्वा- हितापि सा कन्या नचेत्संप्राप्तमैथुना ॥ पुनःसंस्कारमर्हत यथा कन्या तथैव मा' इति ॥ यच्च कात्यायनः- वगे यद्यन्यजातीय पतितः कीब एवच । विकर्मस्थः सगोत्रो वा दासो दीर्घामयोपि वा ॥ ऊदापि देया सान्यस्मै महावरणषणा' इति ॥ इदं कलौ निषिद्धम् 'देवरेण सुतोत्पत्तिर्दना कन्या न दीयते' इत्यादिपुराणे कलौ निषेधात् । दत्ताशब्द ऊढापरः 'ऊढायाः पुनरुद्वाहम्' इति हेमाद्रावुक्तेः । अत एव सगोत्रा- सपिंडादिविवाहेपि-भोगतस्तां परित्यज्य पालयेज्जननीमिव' इत्युक्तम् ॥ दे- शान्तरगमने तु कात्यायनः-'वरयित्वा तु यः कश्चित्प्रणश्येत् पुरुषो यदा॥ कत्वागमांस्त्रीनतीत्य कन्यान्यं वरयेदरम्' ॥ अपरार्के नारदोपि-प्रति- १ अष्टहस्तमारभ्य विंशतिहस्तान्ताः सप्त, पञ्चविंशतिहस्तः, पञ्चाशद्धस्तः, शत- हस्तः, सहस्रहस्तश्चेत्येकादश मण्डपाः । चतुर्थश्चतुर्दशहस्तः । आयौ दौ, अष्टमश्च न विहिता न निषिद्धाः । इति टीका ।।

·॥ २८८ निर्णयसिन्धौ- [प०३ गृह्य तु यः कन्यां बरो देशान्तरं व्रजेत् ॥ त्रीनृतून्समतिक्रम्य कन्याऽन्यं वरयेदरम्' ॥ शुल्कदाने तु मनुवसिष्टौ-'कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियते यदि शुल्कदः ॥ देवराय प्रदातव्या यदि कन्यानुमन्यते॥चन्द्रिकायां कात्या- यनः-प्रदाय शुल्कं गच्छेद्यः कन्यायाः स्त्रीधनं तथा ॥ धार्या सा वर्षमेकं तु देयान्यस्मै विधानतः ॥ अनेकेन्यो हि दत्तायामनूढायां तु तत्र वै । पूर्वा- गतश्च सर्वेषां लोताद्यवरस्तु ताम् ॥ पश्चाद्वरेण यद्दत्तं तस्याःप्रतिलभेत सः। अथागच्छन्नवाढायां दत्तं पूर्ववरा हरेत् ॥ याज्ञवल्क्यः-सकत् प्रदीयते कन्या हरस्तां चौरदण्डभाक् । दत्तामपि हरेत्पूर्वाच्छ्रेयांश्चेद्वर आवजेत् ॥ पूर्वस्य दोपसत्त्वे इदमिति विज्ञानेश्वरः। संबन्धतत्त्वे वसिष्ठः-'कुलशील- विहीनस्य पश्चादि पतितस्य च ॥ अपस्मारिविधर्मस्य रोगिणां वेषधा- रिणाम् ॥ दत्तामपि हरेत्कन्यां सगोत्राढां तथैव च ॥ मनु:- षण्डा- न्धबधिरादीनां विवाहोस्ति यथोचितम् ॥ विवाहसंभवे तेषां कनिष्ठो विवहेत्तदा ।। पितृत्र्यपुत्रे सापत्ने परदारसुतेषु च ॥ विवाहाधानयज्ञादौ परिवदो न दूषणम्'॥ अन्यद्वक्तव्यं विस्तरनीतेोंच्यते इति दिक् । अत्र ना न्दीश्राद्ध विशेषं तदधिकारिविशेषं चाये वक्ष्यामः। इदं चायविवाहे पिता कुर्याद्वितीयादौ वर एव । · नान्दीश्राद्धं पिता कुर्यादाये पाणिग्रहे पुनः ॥ अत ऊवं प्रकृति स्वयमेव तु नान्दिकम्' इति स्मृतेः ॥ त्रिकाण्डमण्ड नोपि-पित्रोस्तु जीवतोः कुर्यात्पुनः पाणिग्रहं यदा ॥ पितुर्नान्दीमुखं श्राद्धं नोक्तं तस्य मनीषिभिः' ॥रेणुकाकारिका-'उक्तकाले विवाहाङ्ग कुर्यान्ना- न्दीमुखं पिता॥ देशान्तरे विवाहश्चेत्तत्र गत्वा अवदिदम्' ॥ लनघटीस्थापन माह नारदः-'षडङ्गुलमितोत्सेधं द्वादशाकुलमायतम्॥कुर्यात्पातालयताम्र- पात्रं तद्दशभिः पलैः॥ताम्रपात्रे जलैः पूर्णे मृत्पात्रे वाथवा शुभे॥मण्डला?- दयं वीक्ष्य रवेस्तत्रविनिक्षिपेत् ॥तत्र मन्त्रः-'मुख्यं त्वमसि यन्त्राणां ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । भव भवाय दंपत्योः कालसाधनकारणम् ' इति ॥ वरस्य ·प०३] विवाहः-मधुपर्कः। २८९ मधुपर्कमाह याज्ञवल्क्यः 'प्रतिसंवत्सरं त्वाः स्नातका. मधुपर्कः चार्यपार्थिवाः ॥ पियो विवाह्यश्च तथा यज्ञं प्रत्य॒त्विजः पुनः'। अत्र विशेषो गृह्यपरिशिष्टे-'वरस्य या भवेच्छाखा तच्छाखागृह्यचो दितः ॥ मधुपर्कः प्रदातव्यो ह्यन्यशाखेपि दातरि' । अत्र वरदातृशब्दो ऋत्विगायुपलक्षणम् । तदाहुः- 'अWशाखया मधुपर्कः' इति । 'अय॑स्य यच्छाखीयं कर्म तच्छाखया मधुपर्कः' इति याज्ञिकाः।जयन्तस्तु ‘वरणव- त्सर्वत्र यजमानशाखयैव मधुपर्कः' इत्याह । तनु नाद्रियन्ते वृद्धाः । अत्र 'पञ्चाशता भवेद्ब्रह्मा तदर्धेन तु विष्टरः'इत्यादिगृह्यपरिशिष्टादर्विष्टरादिलक्षणं मधुपर्कादिविधिश्च स्वगृह्यादेब्रयः । कन्यादाने प्रपितामहपूर्वकमित्युक्तं स्मृ- त्यर्थसारे-नान्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् ॥ नाम संकीर्तये- द्विद्वानन्यत्र पितृपूर्वकम् ॥ नान्दीमुखे इति बढचायतिरिक्तविषयम् । गृह्यपरिशिष्टे पित्राद्यानुलोम्याम्नानात् । व्यासः- 'भुक्ता समुद्हेत्कन्या सावित्रीग्रहणं तथा ॥ उपोषितः सुतां दद्यार्चिताय द्विजाय तु' ॥ भुक्त्वेति मधुपर्के वैधभोजनपरम्॥ गृह्यपरिशिष्टे-'कन्यां वरयमाणानामेष धर्मो वि- धीयते॥प्रत्यङ्मुखा वरयन्ति प्रतिगृह्णन्तिप्राङ्मुखाः॥मदनरत्नेऋष्यशृङ्गः- 'वरगोत्रं समुच्चार्य प्रपितामहपूर्वकम् ॥ नाम संकीर्तयेद्विद्वान्कन्यायाश्चैवमे- वहि ॥ तिष्ठेत्पूर्वमुखो दाता वरः प्रत्यङ्मुखो भवेत् ॥ मधुपर्कार्चितायैनां तस्मै दद्यात्सदक्षिणाम् ॥ उदपात्रं ततो गृह्य मन्त्रेणानेन दापयेत् ॥ गौरी कन्यामिमां विष यथाशक्तिविभूषिताम् ॥ गोत्राय शर्मणे तुत्यं दत्तां विप्र समाश्रय ॥ भूमि गां चैव दासी च वासांसि च स्वशक्तितः ॥ म- हिषी वाजिनश्चैव दद्यात्स्वर्णमणीनपि ॥ ततः स्वगृह्यविधिना होमायं कर्म कारयेत् ॥ यथाचारं विधेयानि माङ्गल्यकुतुकानि च॥ एतत्कन्यादानं त्रिः- १-निशीथोत्तरं कन्यादाने तु दात्रा भोजनं कार्यम् । तस्य परदिनत्वात् इति टीका । २- भोजनान्तरकल्पने मानाभावात् । भुक्त्वापीत्यः । तेन लौकिकभोजनस्याभोज- नस्य च लाभः ॥ इति टीका ॥ १९ ·. पनम् निर्णयसिन्धौ- [प०३ कार्यमितिशौनकः। गृहप्रवेशनीयहोमे विशेषमाहाश्वलायनः- 'अर्धरात्रे व्यतीते तु परेयुः प्रातरेव हि ॥ गृहप्रवेशनीयः स्यादिति यज्ञविदो विदुः इति ॥ औपासनहोमे विशेषमाह शौनकः- यदि रात्रौ विवाहानिरुत्पन्नः स्यानथा सति ॥ उपक्रम्योत्तरस्याह्नः सायं परिचरेदमुम्॥ यदि रात्रौ नव नाडीमध्येऽग्न्युत्पत्तिस्तदा तदैव होमारम्भः तदुत्तरं चेत्परदिने सायमारम्भ इति सुदर्शनभाष्ये उक्तम् ॥ अथ देवकोत्थापनं ॥ समे च देवकोत्था- दिवसेकादेवकोत्थापनं बुधः॥ षष्ठं च विषमं नेष्टं मुक्त्वा पञ्चमसप्तमी' निर्णयदीपे गार्ग्य:- नान्दीश्राद्ध कते पश्चा- द्यावन्मातृविसर्जनम् ॥ दर्शश्राद्धं क्षयश्राद्धं स्नानं शीतादकेन च ॥ अपसव्ये स्वधाकारं नित्यश्राद्धं तथैव च ॥ ब्रह्मयज्ञं चाध्ययनं नदीसीमातिलनम् ।। उपवास व्रतं चैव श्राद्धाजनमव च ॥ नैव कुर्युः सपिण्डाश्च मण्डपावासना- वधि' ॥बृहस्पतिः- तीर्थ विवाह यात्रायां संग्राम देशविप्लवे नगरयामदाहे च स्पृष्ट्वा स्पृष्टिर्न दुष्यति'।योगियाज्ञवल्क्यः-नस्नायादुत्संवतीत मङ्गलं विनिवर्त्य च ॥अनुव्रज्य सुहृद्वन्धूनर्चयित्वष्टदेवताम्'॥ज्योतिषे- 'स्नानं सचे लं तिलमिश्रकर्म प्रेतानुयानं कलशप्रदानम् ॥ अपूर्वतीर्थामरदर्शनं च विवर्जये न्मङ्गलतोऽब्दमेकम् ॥ मासषदं विवाहादौ व्रतप्रारम्भणेन च ॥ जीर्णभाण्डा दिन त्याज्यं गृहसंमार्जनं तथा ॥ ऊध्वं विवाहात पुत्रस्य तथा च व्रतबन्ध- नात् ॥ आत्मनो मुण्डनं नैव वर्ष वर्षार्धमेवच ॥आयङ्ग सूतके चैव विवाहे पुत्रजन्मनि ॥ माङ्गल्येषु च सर्वेषु न धार्य गोपिचन्दनम् ॥ ज्योतिर्निवन्धे- 'उद्वाहात् प्रथमे शुचौ यदि वसेद्भर्तुर्गृहे कन्यका हन्यातज- विवाहप्रथम- ननी क्षये निजतनुं ज्येष्ठे पतिज्येष्ठकम् ॥ पौषे च श्वशुरं पति च मलिने चेत्रे स्वपित्रालये तिष्ठन्ती पितरं निहन्ति न भयं तेषामभाव भवेत' ॥ निबन्धे-' विवाहात् प्रथमे पौषे आषाढ चा- धिमासके ॥ न सा भर्तुर्गुहे तिष्ठेच्चैत्रे पितृगृहे तथा' ॥ हेमाद्री स्मृत्य- न्तरे- 'विवाहबतचूडासु वर्षमधं तदर्धकम् ॥ पिण्डदानं मृदा स्नानं - वर्षवा मासाः - ·J प०३] विवाहः-द्विरागमननिर्णयः। २९१ न कुत्तिलतर्पणम्' ॥ तथा अर्ध पूर्ववत् । ' सपिण्डा नैव कुरिन- द्विः स्नानमृतुत्रये ॥ तीर्थ संवत्सरे प्रेते पितृयज्ञे महालये ॥ कतो- दाहोपि कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं सदा' ॥ अथवधूप्रवेशः। वधूप्रवेशः जयतुङ्गे- 'मार्गशीर्षे तथा माघे माधवे ज्येष्ठसंज्ञके।सुप्र- शस्ते भवेद्वेश्मप्रवेशो नवयोषिताम् ॥ नारदः- आरश्योद्दाहदिवसात षष्ठे वाप्यष्टमे दिने ॥ वधूप्रवेशः संपत्त्यै दशमेथ समे दिने' ॥ संग्रह-विवाह- मात्य वधूप्रवेशो युग्मे तिथौ षोडशवासरान्तात् ॥ऊवं ततोऽब्दे युजि पञ्च मान्तादतः परस्तानियमो न चास्ति' ॥ नारदः-'ममे वर्ष समे मासि यदि नारी गृहं व्रजेत् ॥ आयुष्यं हरते भर्तुः सा नारी मरणं व्रजेत् ॥ प्रयो- गरत्ने तु-वधूप्रवेशः प्रथमे तृतीये शुभप्रदः पञ्चमकेथ वाह्नि॥द्वितीयके वा थ चतुर्थ के वा षष्ठे वियोगामयदुःखदः स्यात्' इत्युक्तं तत्र मूलं चिन्त्यम्। वृद्धवसिष्ठोपि- 'षष्ठाष्टमे वा दशमे दिने वा विवाहमारस्य वधप्रवेशः ॥ प- ञ्चाङ्गसंशुद्धदिनं विनापि विधावसगोचरगेपि कार्यः' ॥ लल्ल:- स्वभुवन- पुरवेशे देशानां विप्लवे तथाद्वाहे ॥ नववध्वा गृहगमने प्रतिशुक्रविचारणाना- स्ति'। माण्डव्यः-'नित्ययान गृहजीर्ण प्राशनान्तषु समसु ॥वधूप्रवेश मा- ङ्गल्ये न मौढ्यं गुरुशुक्रयोः' ॥ ज्योति प्रकाशे-'वामे शुक्रे नवोढायाः सुखं हानिश्च दक्षिणे ।। धनं धान्यं च पृष्ठस्थे सर्वनाशः पुरःस्थिते ॥ नवोढा- यास्तु वैधव्यं यदुक्तं संमुखे भृगौ॥ तदेव विबुधैयं केवलं तु द्विरागमे ॥ पूर्वतोत्युदिते शुक्रे प्रयायाद्दक्षिणापरे ॥ पश्चादायुदिते चैव यायात्पूर्वोत्तरे दिशौ' ॥ व्यवहारतत्त्वे- 'पौष्णात्कराच्च श्रवणाच्च युग्मे हस्तत्रये मूलमघोत्तरासु ।। पुज्ये च मैत्रे च वधूप्रवेशो रिक्तरे व्यर्ककुजे च श- स्तः ॥ गर्गः- 'व्यतीपाते च संक्रान्तौ ग्रहणे वैधतावपि ।। श्राद्धं विना शुभं नैव प्रातकालेपि मानवः' ॥ तथा 'अमासंक्रान्तिविष्टयादौ प्राप्तका- द्विरागमनम् लेपि नाचरेत् ' इति ॥ अथ द्विरागमनम् ॥ ऋक्षोचये माघफाल्गुनवैशाख शुक्लपक्षे शुभे दिने । गुर्वादित्यवि- ..

·निर्णयसिन्धौ- [१०३ , शुद्धौ स्यान्नित्यं पत्नीद्विरागमः' ॥ बादरायणः-'नीहारांशुदिनोत्तरा- दितिगुरुब्रह्मानुराधाश्विनीशुक्रे भास्करवायुविष्णुवरुणत्वाष्ट्रे प्रशस्ते तिथौ । कुम्भाजालिगते रवौ शुभकरे प्राप्तोदये भार्गवे जीवज्ञास्फुजितां दिने नव- वधूवेश्मप्रवेशःशुभः ॥ अथपुनर्विवाहः । श्रीधरीये- पुनर्वि- दंपत्योः पुन-वाहं वक्ष्यामि दंपत्योः शुभवृद्धिदम् ॥ लगेंदुलपयोर्दोषे ग्रह विवाहः-- तारादिसंभवे ॥ अन्येष्वशुभकालेषु दुष्टरोगादिसंभवे ॥ वि- वाहे चापि दंपत्योराशौचादिसमुद्भवे ॥ तस्य दोषस्य शांत्यर्थं पुनर्वैवा- ह्यमिष्यते' । याज्ञवल्क्यः ‘सुरापी व्याधिता धूर्ता बन्ध्यार्थप्न्यप्रियं- वदा ॥ स्त्रीप्रसूश्चाधिवेत्तव्या पुरुषद्वेषिणी तथा' ॥ मनुः-वन्ध्याष्टमे धि- बेतव्या दशमे तु मृतप्रजा ।। एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनी' ॥ संग्रह तु-'अप्रजां दशमे वर्ष स्त्रीप्रजां द्वादशे त्यजेत् ॥ मृतप्रजां पञ्चदशे सयस्त्वप्रियवादिनीम् ॥ याज्ञवल्क्यः- एकामुत्क्रम्य कामार्थमन्यो लब्धुं य इच्छति ।। समर्थस्तोपयित्वार्थः पूर्वोढामपरां व्रजेत् ॥ आज्ञासं- पादिनी दक्षां वीरसुं प्रियवादिनीम् ॥ त्यजन्दाप्यस्तृतीयांशमद्रव्यो अ- रेणं स्त्रियाः' मनुः-'अधिविना तु या नारी निर्गच्छेद्रोषिता गृहात् ।। सा सद्यः संनिरोद्धव्या त्याच्या वा कुलसन्निधौ' इति ॥ हेमाद्रौ कात्यायनः- अमिशिष्टादिशुश्रूषां बहुभार्यः सवर्णया ॥ कारयेत्तद्बहुत्वं चेज्ज्येष्ठया गर्हिता न चेत्' इति ।। याज्ञवल्क्यः- सत्यामन्यां सवर्णायां धर्मकार्य न कारयेत् ।। सवर्णासु विधौ धर्म्य ज्येष्ठया न विनेतरा' ।। द्वितीयविवा हहोमेग्निमाह क.त्यायनः-सदारोऽन्यान्पुनारानुद्वोढुं कारणान्तरात् ॥ यदीच्छेदमिमान्कतुं व होमोस्य विधीयते ॥ स्वागावेव भवेद्धोमो लौकिके न कदाचन ॥ त्रिकाण्डमण्डनोपि-'आद्यायां विद्यमानायां द्वितीयामु दहेयदि ॥ तदा वैवाहिकं कर्म कुर्यादावसथेगिमान्' ॥ सुदर्शनभाष्येतु- १-अन्नवस्त्रादि । २-'अस्मिन्पक्ष पुनर्गृहप्रवेशनीयहोमो न भवति तस्य गृह्यत्वसिं- दयर्थत्वात् तस्य च सिद्धत्वात् । इति टीका ॥

·॥ प०३] दंपत्योःपुनर्विवाहः। २९३ 'द्वितीयविवाहहोमो लौकिक एव न पूर्वीपासने' इत्युक्तम् । इदं चौसंभवे तत्रंचामिद्वयसंसर्गः कार्यस्तदाहाशौनकः-'अथाग्योगुह्ययोर्योगं सपत्नीनेद- जातयोः । सहाधिकारसिद्धयर्थमहं वक्ष्यामि शौनकः ॥ अरोगामुद्हेत्क- न्यां धर्मलोपभयात्स्वयं ॥ कृते तत्र विवाहे च व्रतान्ते तु परेहनि॥ पृथ- स्थण्डिलयोरग्निं समाधाय यथाविधि ॥ तत्रकत्वाज्यभागान्तमन्वाधा- नादिकं ततः जुहुयात्पूर्वपत्न्यनौ तयान्वारब्ध आहुतिः ॥ अग्निमीळेपु- रोहितं सूक्तेन नवर्चेन तु ॥ समिध्यैनं समारोप्य अयं ते योनिरित्युचा । प्रत्यवरोहेत्यनया कनिष्ठायौ निधाय तम् ॥ आज्यभागान्ततन्त्रादिकत्वारस्य तदादितः ॥ समन्वारब्ध एतान्यां पत्नीभ्यां जुहुयाघृतम् ॥ चतुर्गहीतमे- ताभिग्निःषभिर्यथाक्रमम् ॥ अमावनिश्चरतत्यिग्निनामिः समिध्यते । अ स्तीदमितितिसृभिः पाहिनोअन एकया ॥ ततः स्विष्टकदाराय होमशेषं ममा- पयेत् ॥ गोयुगं दक्षिणा देया श्रोत्रियायाहिताप्रये ॥ पत्न्योरेका यदि मृता दग्ध्वा तेनैव तां पुनः ॥ आदधीतान्यया साईमाधानविधिना गृही' इति ॥ बोधायनसूत्रे तु-अथ यदि गृहस्थो वे भार्ये विदेत कथं तत्र कुर्यादिति यस्मिन्काले विदेतोभावनीपरिचरेदपरानिमुपसमाधायपरिस्तीर्याज्यं विलाप्य सुचि चतुर्ग्रहितं गृहित्वाऽन्वारब्धायां जुहोति नमस्तऋषेरादाव्यधाय त्वास्व धायै त्वामानइंद्राभिमतस्त्वदृष्ट्वारिष्टां स एव ब्रह्मन्नवेदसुस्वाहेत्यथाऽयंते योनिक्रत्विय इति समिधि समारोपयेत् । पूर्वाभिमुपसमाधायाजुह्वान उ- दुध्यस्वान इति समिधमाधाय परिस्तीर्य खुचि चतुर्ग्रहीत्वा द्वयोर्भार्ययो रन्वारब्धयोर्यजमानोभिमृशति ब्रह्मा ब्रह्मण इत्येतेन सूक्तेनैकं चतुर्गृहीतं जुहो त्यनिमुखान् कृत्वा पक्कां जुहोति संमितं संकल्पेथामिति पुरोनुवाक्यामनूचाने पुरीष्वे इति याज्यया जुहोति पुरीष्यमस्तमित्यन्तादनुवाकस्य स्विष्टकव प्रतिसिद्धमाधेनुवरदानादथाग्रेणानि दर्भस्तम्बे हुतं शेषं निदधाति ब्रह्मज- १-औपासनासंभवे ।२-तत्र चेति । देशान्तरेऽग्यासंनिधौवा लौकिके विवाहहोमं गृह प्रवेशनीयहोमं च कुर्यात् । तत्रच कालान्तरेऽग्रिद्वयसंसर्गः कार्य इत्यर्थः इति टीका ॥

·२९४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ ज्ञान, पिताविराजामितिद्वाभ्यां संसर्गविधिःकार्यः'। द्वितीयादिविवाहे काल उक्तः संग्रहे-श्रमदामृतिवासरादितः पुनरुदाहविधिर्वरस्यच ॥ विषमेऽयुग- वत्सरे शुलो युगलं चापि मृतिप्रदो भवेत् ॥ तृतीयविवाहे तृतीयविवा. निषधो मात्स्ये-'उदहेद्रतिसिद्ध्यर्थ तृतीयां न कदाचन ॥ हेनिषेधः मोहादज्ञानता वापि यदि गच्छेतु मानुषीम्॥नश्यत्येव न संदेहो गर्गस्य वचनं यथा'॥इति संग्रहे-'तृतीयां यदि चोद्वाहेत्तर्हिसा विधवा भवे त्॥चतुर्थादिविवाहाथं तृतीयऽक समुद्हत्॥तद्विधिस्तु-रविशन्योहस्त वा वरःसंकल्प्य स्वस्तिवाचनं नान्दीश्राद्धं कृत्वाचार्य वृत्वा आकृष्णनति छाया युतं सूर्यमकं संपूज्य गुडीदनं दत्वा वस्त्रेण तन्तुभिरावेष्टय । त्रिलोकवासि- नसप्ताश्च छाययासहितो रवे ॥ तृतीयोवाहजं दोष निवारय सुखं कुरु' इति संप्रार्थ्य जलन त्रिःसिञ्चत् । मम प्रीतिकरा येयं मया सृष्टा पुरातनी॥अर्कजा ब्रह्मणा सृष्टा अस्माकं प्रतिरक्षतु ॥ नमस्ते मङ्गल देवि नमःसवितुरात्मन ॥ त्राहि मां कृपया देवि पत्नीत्वं में इहागता॥अर्क त्वं ब्रह्मणा सृष्टः सर्वप्राणिहि- ताय च ॥ वृक्षाणामादिभूतस्त्वं देवानां प्रीतिवर्धनः ॥ तृतीयोहाहजं पापं मृत्युं चाशु विनाशय 'इति ॥ ततः आचार्यः 'काश्यपगात्रामादित्यप्रपात्री सवितुः पौत्रीं मम पुत्रीमर्ककन्याममुकगात्राय वराय दास्ये' इति वाग्दानं कृत्वा वरस्य मधुपर्क कृत्वाऽन्तःपटं धृत्वा स्वस्तिन इति सूक्तं जत्वा पूर्व वत्कन्यां दत्त्वा अर्ककन्यामिमा मित्यूहन कन्यादानमंत्रमुक्त्वा दक्षिणां दद्या- त् । ततो गायत्र्या वेष्टितसूत्रण बृहत्सामेतिमन्त्रेण कंकणं बध्वाऽर्कस्यचतु दिक्षु कुम्भषु विष्णु संपूज्याग्नि प्रांतष्ठाप्याघारान्त संगाजारात बृहस्पतय यस्मै त्वा कामकामायेत्यूचाऽनये व्यस्तसमस्तव्याहृतिभिराज्यं हुत्वाचा- र्याय गोयुगं दत्वा। 'मया कृतमिदं कर्म स्थावरेषु जरायुणा ॥ अर्का- ऽपत्यानि ना दहि तत्सर्वं शंतुमर्हीस' इति नमेत् इतिदिक् ॥ इति निर्णय- सिंधौविवाहः ॥ रत्रमालायाम्- प्राजापत्ये पृषो सद्विदैवे पुष्ये ज्ये- ठास्वैन्दवे कत्तिकासु ॥ अम्याधानं ह्युत्तराणांत्रयेपि चित्रादित्ये कीर्तितं ·प०३] अग्न्याधानकालः। २९५ गर्गमुख्यैः॥ आश्वलायनः- 'अग्न्याधेयं कत्तिकासु रोहिण्यां मृगशिरसि फल्गुनीषु विशाखयोरुत्तरयोःप्रौष्ठपदयोरेतेषां कस्मिंश्चिद्वसन्ते पर्वणि ब्राह्मण आदधीत ग्रीष्मवर्षाशरत्सु क्षत्रियवैश्योपक्रुष्टा यस्मिन्कस्मिंश्चिद्दतावादधीत सोमेन यक्ष्यमाणो नतुं पृच्छेन्न नक्षत्रम्'। सोमाधाने ऋत्वायनालोचनमार्त- परम् । 'अथो खलु यदवन श्रद्धोपनमेदथादधीत सेवास्य विधिः' इति 'सो मेन यक्ष्यमाणो नतुं प्रच्छन्न नक्षत्रं तदतदानस्यातिवलं वा श्रद्धायुक्तस्य भव- ति' इति बौधायनांतरिति । मदनरत्नेवृद्धगार्ग्यः- 'पुष्यानेयव्युत्तरादि- त्यपौष्णज्येष्ठाचित्रार्कद्विदेवन्दुशेषु ॥ कुर्युर्वह्नयाधानमायं वसन्तग्रीष्मोष्मा- न्तेष्वेव विप्रादिवर्णाः' ॥ कालादर्शे-'अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावप्युत्तराय- णे ॥ उपक्रम्य यथाकालमुपासीरद्विजातयः ॥ सोमं च पशुबन्धं च स- श्चि विकृतीरपि ॥ सौम्यायन यथाकालं विदध्यहमधिनः' ॥ अत्र विशेषः पूर्वमुक्तः । अग्निहोत्रकाल उक्तश्छन्दोगपरिशिष्टे-उदितेनुदिते चैव समया- ध्युषित तथा ॥ सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीयवैदिकी श्रुतिः ॥ एवं स्वरूपं तत्रव रावस्तु पाडशे भाग ग्रहनक्षत्रांषत काल त्वनांदत ज्ञात्वा हाम कुर्याद्विचक्षणः ।। तथा प्रभातसमये नष्टे नक्षत्रमण्डल ॥ रविर्यावन्न दृश्येत सययाध्युषितं च तत् ॥ रेखामात्र प्रदृश्यत रश्मिभिश्च समन्वितः ।। उदितं तद्विजानीयात्तत्र हामं प्रकल्पयेत् ।। आश्वलायनः- उपादयं व्युषितउ- दिते वा' । सायं तु न एव अस्तमित होनः' इति । गौणकालमाह स एव- 'प्रदोषान्तो होमकालः संगवान्तः प्रातः' इति । छन्दोगपरिशिष्टे-याव- त्सम्यङ्न भाव्यन्ते नभस्य॒क्षाणि सर्वतः ।। नच लोहितिमापैति तावत्सायं तु हूयते'॥ औपासनप्यवम् । तस्य ‘अग्निहोत्रण प्रादुष्करणहोमकली व्या- ख्यातो' इत्याश्वलायनोक्तः । अथावसथ्याधानम् ।। पारस्करः-'आव- सथ्याधानं दारकाले दायायकाल एकषाम् ' इति । दायायकालो विभाग- , १-'पशुर्निरूढपशुभिन्नः तस्य' पशुना संवतरे प्रावृषि : इति कात्यायनेन वर्षासु विधानात् इति टीका॥

·निर्णयसिन्धौ- - [प०३ - ध्ययनम् कालः । मदनरत्ने व्यासः- 'अग्निर्वैवाहिको येन न गृहीतः प्रमादिना ॥ पितयुपरते तेन गृहीतव्यः प्रयत्नतः॥यो ऽगृहीत्वा विवाहानि गृहस्थ इाते म न्यते ॥ अन्नं तस्य न भोक्तव्यं वृथापाको हि स स्मृतः॥ ज्येष्ठश्चातरि पि तरि वा सानौ कनिष्ठस्य पुत्रस्य वाऽन्यभावपि न दोषः । तदाह तत्रैव गा- mः-पितृपाकोपजीवी वा भातृपाकोपजीविकः ॥ ज्ञानाध्ययननिष्ठो वा न दुष्येताग्निना विना'।। गृहस्थस्याप्यध्ययनमाह सत्यव्रतः- गृहस्थस्या 'अनधीत्य द्विजा वेदं स्नात्वोदाह्य यथा तथा ॥ अधीत ब्रह्मच पेण सांगं वेदं गुरोगृहे' ॥ इदं चाधानं ज्येष्ठे कृताधाने न कार्यम् । दागनिहोत्रसंयोगं कुरुते योगजे स्थिते ॥ परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः' इति मनुशातातपोक्तेः । स्मार्तप्येवम् । 'सोदर्य तिठ ति ज्येष्ठे न कुर्याद्दारसंग्रहम् ॥ आवसथ्यं तथाधानं पतितस्तु तथा भवेत्' इति तत्रैव गायोक्तेः ॥ आज्ञायां त्वदोषमाह सुमन्तुः- ज्येष्ठो भाता यदा तिष्ठेदाधानं नैव चाश्रयेत् ॥ अनुज्ञातस्तु कुर्वीत शंखस्य वचनं यथा' ॥ वृद्धवसिष्ठः-,अयजस्तु यदाऽननिरादध्यादनुजः कथम् ॥ अग्रजानुमतं कुर्यादग्रिहोत्रं यथाविधि' ॥ हारीतः-'सोदराणां तु सर्वषां परिवेना कथं भवेत् ॥ दारैस्तु परिविद्यन्ते नाग्निहोत्रेण नेज्यया' ॥ अधिकारिणोपि भा तुरनुज्ञया कुर्यादिति मदनपरिजातः ॥ विवाहस्त्वनुज्ञयापि नेत्यर्थः ॥ सोद रोक्तेरसोदराणां सापत्नदत्तकादीनां न दोषः । दत्तकस्यापि सोदरविवाहानावे दोष एव ॥ तदाह हेमाद्रौ वसिष्ठः- 'पितृव्यपुत्रानसापत्नानपरनारीसुतां स्तथा ॥ दारामिहोत्रसंयोगेन दोषः परिवेदने '॥ परनारीसुताःदत्तकादयः । देशान्तरे विशेषमाह स एव-'अष्टौ दश द्वादश वर्षाणि वा ज्येष्ठनातरमनिवि रामप्रतीक्षमाणःप्रायश्चित्ती भवति इति । क्लीवादावप्यदोषमाह कात्यायनः- 'देशान्तरस्थक्लीबैकवृषणानसहोदरान् ॥ वेश्यानिष्ठांश्च पतितशूद्रतुल्यातिरो गिणः ॥ जडमूकान्धबधिरकुब्जवामनखञ्जकान् ॥ अतिवृद्धानभायश्चिक पिसक्कान्नृपस्य च । धनवृद्धिप्रसक्तांश्च कामतोकारिणस्तथा ।। कुटिलोन्मच ·शूद्रसंस्काराः। २९७ चोरांश्च परिविंदन्न दुष्यति' ॥ आशार्केपि- 'उम्मत्तः किल्बिषी कुष्ठी पतितः क्लीब एव वा ॥ राजयक्ष्मामयावी च न न्याय्यः स्यात्प्रतीक्षितुम्'। एवं ज्येष्ठे छिन्नहस्तादावपि न परिवेत्तृत्वम् ॥ तदाह त्रिकाण्डमण्डनः- 'दर्शेष्टिं पौर्णमासेष्टिं सोमेज्यामनिसंग्रहम् ॥ अग्निहोत्रं विवाहं च प्रयोगे प्रथ- मे स्थितम् ॥ न कुर्याज्जनके ज्येष्ठे सोदरे चाप्यकुर्वति ॥ क्षेत्रजादांवनी- जाने विद्यमानेपि सोदरे ॥ नाधिकारविघातोम्ति भिन्नोदर्येपि चौरसे॥पंग्व- न्धमूकबधिरपतितोन्माददूषणे।।संन्यस्तच्छिन्नहस्तादौ यद्वाषण्ढादिदूषणे ॥ जनक सोदरे ज्येष्ठे कुर्यादेवेतरःक्रियाम्' इति । 'आरोहतं दशतं शक्करीमम' इत्याधाने मन्त्रवर्णाच्च । शक्करीरंगुलीः । तन्त्ररत्नेप्युक्तम् 'अंगवैकल्याव पूर्वमाहतामित्वेऽधिक्रियेतव नित्येषु।आधानं तु न कुयानस्य मिानकत्वा- त्' इति । एवं चतुरंगुलेपिाषडंगुलकाणविवर्णादेस्त्वस्त्येवाधिकारः।एकाद- शसु दशान्तर्गतेः। शरीरका वा विप्रतिषिद्धम्' इति हिरण्यकेशिसूत्रे कर्माशक्तिहेतोरेवांगवैकल्यस्य निषेधात्॥अतएव द्राशायणसूत्रे याज्यच प्रथमैनिभिर्गुणैः' इति न्यूनाङ्गस्याप्यधिकार उक्तः । अपराके उशनाः- 'पिता पितामहो यस्य अग्रजो वाथ कस्यचित् ॥ तपोनिहोत्रमन्त्रेषु न दोषःप- रिवेदन' ॥पितुगज्ञायामप्यदोषमाह मदन रत्नेसुमन्तुः पित्रा यस्यतु नाधानं कथं पुत्रस्तु कारयेत् ॥अग्निहोत्रेधिकारोऽस्ति शइखम्य वचनं यथा'॥इति नाधानकतमित्यर्थः। एतदाज्ञायामेवेति हेमाद्रिः। यत्तु-पितुःसत्यप्यनुज्ञाने नाद धीतकदाचन'इति॥तत्सत्यधिकारे ज्ञेयम् । अथ शूद्रसंस्का- अथ शूद्रसं- स्काराः राः॥ यमः-शूद्रोप्येवंविधः कार्याविना मन्त्रण संस्कृतः ॥ न केनचित्समसृजच्छन्दसा तं प्रजापतिः' ॥ छन्दसा मन्त्रे- १-अन्यत्र कुतो नाधिकार इति चेत् । आधानं हि नैमित्तिक 'तत्रारोहतं दशर्त शक्करीमम ' इति मन्त्रे दशांगुलिभिररणिग्रहणमुक्तं तद्धाधप्रसंगात् । इति टीका । २-अनीजाने यागमकुर्वाणे क्षेत्रजादी ज्येष्ठे ऽनीजाने विद्यमाने जीवति एकमातृकतया सोदरे तत्कनिष्ठभ्रातरि नाधिकारविधातोस्तीत्यन्वयः । इति टीका ॥

·२९८ निर्णयसिन्धौ- [१०३ ण । व्यासोपि-'गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो जातकर्म च ॥ नामक्रिया नि- क्रमोन्नप्राशनं वपनक्रिया।।कर्णवेधो बतादेशो वेदारम्भक्रियाविधिः॥केशा- न्तस्नानमुद्दाहो विवाहामिपरिग्रहः ॥ तामिसंग्रहश्चैव संस्काराः षोडश स्मृ- ताः' इत्युक्त्वाह — नवताः कर्ण बेधान्ता मन्त्रवर्ज खियाः क्रियाः॥विवाहे मन्त्रतस्तस्याः शूद्रस्यामन्त्रतो दश' इति ॥ मदनरत्ने हिरण्यगर्भदाने तु- गर्भाधान पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ।। कुर्युहिरण्यगर्भस्य ततस्ते द्विज पुंगवाः' इत्युक्त्वा 'जातकर्मादिकाः कुर्यात् क्रियाः षोडश चापराः' इत्यत्र 'स्त्रिया जातकर्मनामकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनचूडाविवाहाःषट् । शूद्राणां तु षडेते पञ्चमहायज्ञाश्चत्यकादर्श'त्युक्तम् ।रूपनारायणहरिहरभाष्ययोरप्यः वम्।शार्ङ्गधरस्तु-द्विजानां षोडशव स्युः शूद्राणां द्वादशैव हि ॥ पश्चैव मिश्रजातीनां संस्काराः कुलधर्मतः ।। वेदव्रतोपनयनमहानाम्नीमहाव्रतम् । द्वादशशूद्राणां संस्कारा नाममन्त्रतः इत्याहाअपरार्कस्तु 'गर्भाधानमृतौ पुं- १- ववाहिको विधिः स्त्रीणामांपनायांनकापरः । इत्युक्तांववाह एवापनयनस्थाना- यः । अतस्तद्दिन एव 'पतिरेव गुरुः स्त्रीणाम्' पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थानिपरिक्रिया इति वचनात् । अहंतेन वसनेन पतिः परिदध्यात या अकृन्तन्नित्येतय , परिधत्त धत्त वाससेति च प्रावृत्तां यज्ञोपवीतिनीमभ्युदानयन जपेत्-‘सोमो ददद्गन्धर्वायेति । इति गोभिलगृह्यतः यज्ञोपवीतधारणं वसिष्ठस्मृतावकविंशेऽध्याये तत्तत्प्रायश्चित्तार्थ स्त्रीणामपि गायत्रीजपहोमविधानस्यान्यथानुपपत्त्या गायव्यंगीकारं पतिरेव कारयेत् पुराकल्पे तु ना- रीणां मौजीबन्धनमिष्यते।अध्यापनं च वेदानां सावित्र्या वचनं तथा इति ववनेनापि णि जर्थभूतप्रयोजकत्वस्यास्मिन्कल्पे निषेधेपि धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वरूपप्रयोज्यत्वस्यानिषे धात्॥ततश्च यथावकाशं पतिरव स्वशाखविदं पाठयत् अत एव जातेरस्त्रीविषयात'-इ- तिसूत्रभाष्ये जातिलक्षणकथनावसरे कथितस्य 'अपत्यप्रत्ययान्तः शाखाध्यतृवाची च जातिवाचकः' इत्यर्थकस्य 'गोत्रं च चरणः सह' इति वार्तिकस्य कठी बहृची अध्वर्युः इत्युाहरणानि वेदाध्ययनमन्तराऽनुपपन्नानि संगच्छन्ताअत एव तत्तद्यागेष्वपि यजमा नपन्यास्तत्तन्मन्त्रपाठः । याज्ञे कर्मण्यपशब्दभाषणस्य निषिद्धत्वेन संस्कृतेनैव यज्ञगतै वक्तव्यतया तत्तदुक्तंतिकर्तव्यताज्ञानस्य व्याकरणाध्ययनमन्तराऽनुपपन्नत्वेन व्याकरण मप्यध्यापयेत् । 'नामधेयस्य ये केचिदभिवादं न जानते । तान्प्राज्ञो हमिति ब्रूयास्त्रियः सर्वास्तथैवच' । इति मनूक्ती संस्कृताज्ञातृत्वनैव सिद्धी स्त्रियः सर्वाः इति विध्यन्तरस्या नुपपत्या संस्कृतज्ञा अप्याचार्थपत्नीरपि तथैव ब्रूयादिति मेधातिथिव्याख्यानमेव वरम्॥

·प०३] क्षुद्रकालाः। सः' इत्यत्राह 'एतच्चातुर्वर्ण्यपरम् न द्विजातिमात्रपरम् । तथासत्युपनयनं विधाय वाच्यं स्यादिति । तेन तन्मतेष्टौ भवन्ति । ब्राझे तु 'विवाहमात्रसं- स्कारं शूद्रोपि लभतां सदा 'इत्युक्तम् । अत्र सदसच्छूद्रगोचरत्वेन देशोदा व्यवस्था ॥ यत्तु मनुः- 'न शूद्रे पातकं किंचिन च संस्कारमहति 'इति ॥ तदर्थमाह मेधातिथि:-'यत्सामान्यतो निषिद्धं स्तेयानृतादिन तदतिक्रमेऽ- स्य पापं यथा द्विजानाम् । उपनयनरूपं संस्कारं च नार्हति' इति तेच तूष्णीं कार्याः। 'शूद्रो वर्णश्चतुर्थापि वर्णत्वाधर्ममर्हति ॥ वेदमन्त्रस्वधास्वाहा वषट्कारादिभिर्विना' इति व्यासोक्तेः । अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेण गृह्यते'। इति मरीच्युक्तेश्चाइयं परिभाषा सर्वार्था तेन शूद्रधर्मषु सर्वत्र विप्रेण मन्त्रः पठनीयः। सोपि पौराण एवेति शूलपाणिः।एवं स्त्रीणामपीति दिक् । इति रामकृष्णभट्टात्मजकमलाकरसकतेनिर्णयसिन्धौसंस्कारनिर्णयः ॥ ॥ अथ क्षुद्रकालाः ॥ तत्र जलाशयस्य ॥ वाराहः हस्ते चाम्बु अथक्षुद्रकालाः पपौष्णकेशवमघामित्रोत्तरारोहिणीदेवेज्येषु च शुक्रसौम्यशश भृदागाशवाराशक ॥ रिक्ता छिद्रांताथ विहाय वृषा नक्र कुलीरे घटे मीने कृपतडागकर्म मुनयःशंसन्ति शुद्धेष्टमे ॥ हस्तो मघानुराधापुष्यधनिष्ठोत्त गणि रोहिण्यः ॥ शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यंत भगणः' ॥ हेमाद्रौ भविष्ये- 'तस्मिनसलिलसंपूर्णे कार्तिक तु विशेषतः ॥ मुनयः केचिदिच्छ न्ति व्यतीते चोत्तरायणे ॥न कालनियमस्तत्र सलिलं तत्र कारणम्॥दीपि कापि–मार्तण्डेन्दुडुशुद्धौमुरजिदशयन माघषट्कस्य शुक्ले मूलाषाढोत्तराश्वि श्रवणगुरुकर पोष्णशुक्राज्यचन्द्र।मैत्रे ब्राह्मच पूर्णा मदन १३रवि१२तिथौ सद्वितीयातृतीये कार्या तायप्रतिष्ठाजगुरुसितदिन कालशुद्धे सुलग्ने' वराहः- 'आमेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवति कूपः॥नित्यं स करोति भयं दाहं १-स्वस्वजात्युक्तं कर्म स्वस्वजातीयत्रीणामिति निष्कर्षः। सर्वासामपि स्त्रीणां शूद्रस मानत्वे कठीत्यादिसिद्धयर्थं जातेरस्त्रीविषयात इति सूत्रोपादानमेव व्यर्थस्यात 'पुंयोगादा- ख्यायाम् इति सूत्रेण तु शूद्रायामपि कठीति प्रयोगापत्तिः । तत्कृतपाकस्य शूद्रकृतपाक- स्येव दैवे पित्र्ये च कर्मण्यनुप्रयोगापत्तेश्च ।।

·३०० निर्णयसिन्धौ- [प०३ - च समानसं प्रायः॥नेत्येबालभयं वनिताक्षयं च वायव्ये॥दिक्त्रयमेतत्त्यक्त्वा शेषास्तु शुभावहाःकूपाः' ॥ वास्तुशास्त्रे- 'भूतिं पुष्टिं पुत्रहानि पुरंधीनाशं मृत्यु संपदं शत्रुबाधाम् ॥ किंचित्सौख्यं शंशुकोणादि कुर्यात्कृपो मध्ये- गेहमर्थक्षयं च'उत्सर्गविधिश्चोक्तो बढ़चपरिशिष्टे 'अथातो वापीकृपतहा- गयज्ञ व्याख्यास्यामः॥ पुण्ययुदकसमीपेऽनि समाधाय वारुणं चरुं पाये त्वाज्यभागान्तआज्याहुतीर्जुहुयात् ॥ समुद्रज्येष्ठेति प्रत्यूचं ततो हविषाष्टौ तत्वायामीति पञ्च त्वं नाअनइतिवे इमं मे वरुणेति च स्विष्टकतं नवमम् । मार्जनान्ते धेनुं तारयेत्। अवतीर्यमाणामनुमन्त्रयेत'।'इदं मतिलं पवित्रं कुरु व शुद्धाः पूता अमृताः सन्तु नित्यम्॥मां तारयन्ती कुरु तीर्थाभिषेकं लोका लोकं तरतेतीर्यते चेति पुच्छाग्रेन्वाग्धउत्तीर्यापो अस्मान्मातरःशुन्धयंत्वित्य थापराजितायां दिश्यपस्थापयेत्स्यवसाद्भगवतीति हिंकृतंचेद्धिकृण्वतीत्यलं कतां विप्रायदद्यादितरां नाशक्त्यादक्षिणांततउत्सृजेंद्दवपितृमनुष्याःप्रीयन्ता मिति ब्राह्मणान्नोजयित्वा स्वम्त्ययनंबाचयीत'इति॥विस्तरस्तु मात्स्योक्ने ऽस्मत्कने जलाशयोत्सर्गविधीज्ञेयः ।पादकत्माकरणे दोष उक्नो भविष्ये 'सदा जलं पवित्र स्यादपवित्रमसंस्कृतम् ॥कुशायणापि राजेन्द्र न स्पष्टव्यम मंस्कृतं'॥ तथा 'वापीकृपतटागादी यजलं स्यादसंस्कृतं ॥ अपेयं तद्भवेत्सर्व पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ अथ वृक्षारोपणं । चण्डेश्वरः । अथ वृक्षारोप- आदित्यचान्द्रपितृतिष्यविशाखपौष्णमूलोनरात्रयतुरंगमवा- रुणाश्च ॥ एतेषु तारकगणेषुहितंनराणां वृक्षादिरोपणमि होपदिशंति धीगः ॥अथ मूर्तिप्रतिष्टा॥ वसिष्ठः-'हस्तत्रये अथमृतिप्रतिष्ठा मित्रहरित्रयं च पोष्णद्वयादित्यसुरेज्यभेषु ॥ तिस्रोत्तराधातृ- शशांकोषु सर्वामरस्थापनमुत्तमं स्यात ॥ मात्स्ये-'चैत्रे वा फाल्गुने वापि ज्येष्ठे वा माधवे तथा ॥ माघे वा सर्वदेवानां प्रतिष्ठा शुभदा भवेत् ॥ नारदस्तु चैत्रं निषेधयति ‘विचैत्रेष्वेव मासेषु माघादिषु च पञ्चसु इति । तेनात्र विकल्पः । अत्र माघमासो विष्णुप्रतिटाव्यतिरिक्तविषयः । णम् ·३०१ , प०३] मूर्तिप्रतिष्ठा। 'माघे कर्तुर्विनाशाय फाल्गुने शुभदा भवेत्'इति विष्णुधर्मोंतरिति हेमाद्रिः मात्स्ये-'दृढा धनकरी स्फीता तथा प्रतिपदि स्मृता ॥ द्वितीयायां धनांपता तृतीयायां धनप्रदा ॥ चतुथ्यांनाशमामोति यमस्य स्यात्सुखावहा ॥ वि- नायकस्य देवस्य तथा नत्र हितप्रदा ॥ पञ्चम्यां श्रीयुता कर्तुर्वरदा च तथा भवेत् ॥ षष्ठयां लक्ष्मीयुता नित्यं सप्तम्यां रोगनाशिनी ॥ अष्टम्यां धान्यबहु ला नवम्यां च विनश्यति ॥ भद्रकाल्याः सता तत्र कर्तुर्भवति तुष्टये ॥ धर्म बृद्धिकरी ज्ञया दशम्यां तु तथा तिथौ ॥ एकादश्यां तथा युक्ता द्वादश्यां सर्वकामदा ॥ त्रयोदश्यां तथा ज्ञेया चतुर्दश्यां विनश्यति ॥ कृष्णपक्षे पञ्च- दश्यां कर्तुः क्षयकरी भवेत् ॥ पञ्चदश्यां तथा शुक्ल सर्वकामकारी भवेत् ॥ आषाढे वे तथा मूलमुत्तरात्रयमेव च ॥ ज्येष्ठाश्रवणरोहिण्यः पूर्वाभाद्रपदा तथा॥ इस्तोश्विनी रवती च पुष्यो मृगशिरास्तथा ।। अनुराधा तथा स्वाती प्रतिष्ठासु प्रशस्यते॥ श्रीपतिः- रोहिण्युत्तरपौष्णवैष्णवकरादित्याश्विनी- वासवानुराधैन्दवजीवाषु गदितं विष्णोः प्रतिष्ठापनम् ॥ पुष्यश्रुत्यभिजि- उरश्वरकयोर्वित्ताधिपस्कन्दयोमैत्रे तिग्मरुचः करे नितिभे दुर्गादिकानां शुभम् ॥ गणपरिवृढरक्षोयक्षतामुराणां प्रथमफाणसरस्वत्यादिकानां च पा ष्णे ।। श्रवसि मुगतनाम्नो वासवे लोकपानां निगदितमखिलानां स्थापन च स्थिरेषु ।। तेजस्विनी क्षेमकदग्निदाहविधायिनी स्यादनदा दृढा च ।। आनन्दकृत्कल्पविनाशिनी च सूर्यादिवारेषु भवेत्पतिष्ठा' ।माधवीयेवैखा- नसः- मातृभौरववाराहनरसिंहत्रिविक्रमाः। महिषासुरहन्थ्यश्च स्थाप्या वै दक्षिणायन । वैशब्दाप्यर्थेलिङ्गप्रतिष्ठायां विशेषः हेमाद्री लक्षणसमु- चये- उत्तराशागते भानौ लिङ्गस्थापनमुत्तमम् ।। दक्षिण त्वयने पूज्यं त्रि- वर्षा भयावहम् ।। स्वगृहे स्थापनं नष्टं तस्माद्वै दक्षिणायने ॥ स्थापन तु प्रकर्तव्यं शिशिरादावृतुत्रयो ॥ प्रावृषि स्थापित लिङ्गं भवेद्वरदयोगदम्॥ १-मुक्तिकामानां दक्षिणायने न दोषः ' श्रेष्ठोत्तरे प्रतिष्ठा स्पादयने मुक्तिमिच्छताम् । दक्षिणे तु मुमुक्षूणां मलमासे न सा द्वयोः । इति वचनात् । इति टीका ।

·, ३०२ निर्णयसिन्धौ- [१०३ हेमन्ते ज्ञानदं चैव लिङ्गस्यारोपणं मतम्' ॥ रत्नावल्याम्-'माघफाल्गु- नवैशाखज्येष्ठापाढेषु पञ्चसु ॥ मासेषु शुक्लपक्षेषु लिङ्गस्थापनमुत्तमम् ॥ वि ष्णुरप्याह । तत्रैववैखानसः ‘मार्गशीर्षादिमासौ द्वौ निन्दितौ ब्रह्मणा पुरा॥ मासेषु फाल्गुनः श्रेष्ठ क्षेत्रो वैशाख एवच ॥ वृषे वाप्यश्वयुङ्मासेश्रावणेमा- सि वा भवेत् ॥बौधायनसूत्रे विष्णुप्रतिष्ठामुपक्रम्य द्वदश्यां श्रोणायां वा यानि चान्यानि पुण्यनक्षत्राणि' इति । कृत्तिकादिविशाखान्तेष्वित्यर्थः । सर्वदेवेषु मासविशेषो हेमाद्रौ विष्णुधर्म- ' माघे कर्तुर्विनाशाय फाल्गुने शुभदा भवेत् ॥ लोकानन्दकरी चैत्रे वैशाखे वरसंयुता ॥ आज्ञायुता सदा ज्येष्ठे आषाढे धर्मवृद्धिदा ॥ श्रावणे धनहीना स्यात्प्रौष्ठपादे विन- श्यति ॥ आश्विने नाशमामोति वह्निना कार्तिके तथा । सौम्ये सौभाग्य- मतुलं पौषे पुष्टिरनुनमा ॥ दोषान्विताधिमासे स्यात्कर्तुरात्मन एवं च' इति॥ अत्र श्रावणाश्विनयोनिषेधो मार्गशीर्षविधिश्च विष्णुव्यतिरिक्तविषयः पूर्वोक्तवचनादितिहेमाद्रिः ॥ माघश्रवणभाद्रपदनिषेधः ॥ शिवव्यतिरिक्तवि षयः, तत्र तस्योक्तः ॥ देवीस्थापने तत्रैव विशेषो देवीपुराणे 'देव्या माधे- श्विन मासे उनमा सर्वकामदा' ॥ तथा-'न तिथिर्न च नक्षत्रं नोपवासोत्र कारणम् ॥ सर्वकालं प्रकर्तव्यं कृष्णपक्षे निशेषतः ॥ अन्यश्चात्र विचारो हेमाद्रौ ज्ञेयः। नारदः-'हन्त्यर्थहीना कर्तारं मन्त्रहीना तु ऋत्विजम् ॥ स्त्रियं लक्षणहीना तुन प्रतिष्ठासमो रिषुः ॥ अत्राधिकारिण उक्ताः कृत्य- कल्पतरौ देवीपुराणे 'वर्णाश्रमविभेदेन देवाः स्थाप्यास्तुनान्यथा ॥ ब्रह्मा तु ब्राह्मणैः स्थाप्यो गायत्रीसहित प्रभुः ॥ चतुर्वर्णैस्तथा विष्णुः प्रतिष्ठा- प्यः सुखाथिभिः ॥ भैरवोपि चतुर्वर्णरन्त्यजानां तथा मतः ॥ मातरः सर्वलोकैस्तु स्थाप्याः पूज्याः सुरोत्तमाः ॥ लिङ्गं गृही यतिर्वापि संस्थाप्य तु यजेत्सदा ॥ शिवसर्वस्वे भविष्य- यस्तु पूजयते लिङ्ग देवादि मां १- 'अत्रहीनो दहेद्राष्टं मंत्रहीनस्तु ऋत्विजम् । श्रद्धाविहीनः कर्तारं नास्ति यज्ञसमो रोपुः । इत्यादिकमपि द्रष्टव्यम् । इति टीका ।। - , -- ·, प०३] मूर्तिप्रतिष्ठा। ३०३ जगत्पतिम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा मत्परायणः ॥ तस्य प्रीतः प्रदास्यामि शुभाँल्लोकाननुत्तमान् ॥ तिथितत्त्वे स्कान्दे- 'शूद्रः कर्माणि यो नित्यं स्वीयानि कुरुते प्रिये ॥ तस्याहमची गृह्णामि चन्द्रखण्डविनाषि- ने॥ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थश्च मुव्रते॥एवं दिनेदिने देवं पूजयेदम्बिका पतिम् ॥ संन्यासी दबदवेशं प्रणवनव पूजयत् ॥ नमान्तेन शिवेनैव स्त्री- णां पूजा विधीयते ॥ एतच्च पुगणप्रसिद्धजीलिङ्गपूजाविषयम् ॥ या- नितु त्रिस्थलीसेतो नारदोये-'यशद्रेणार्चितलिङ्गं विष्णुं वा प्रणमेन्नरः ॥ न तस्य निष्क्रनिदृष्टा प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥ नमेयः शूद्रमंस्पृष्टं लिङ्ग वा ह- रिमेव वा ॥ स सर्वयातनाभोगी यावदाचन्द्रतारकम् ।। पाखण्डपूजितं लि- झं नत्वा पाखण्डतां व्रजेत ॥ आभीरपृजिनं लिङ्ग नत्वा नरकमश्नुते ।। योपिद्भिः पृजितं लिङ्ग विष्णुं वापि नमेनु यः।। म काटिकुलसंयुक्तमाकल्प रीरवं वमेत्' इत्यादीनि ।। तानि नृतनस्थापितलिङ्गादिविषयाणि ।। 'यदा प्रतिष्ठिनं लिङ्ग मन्त्रविद्भिर्यथाविधि ॥ तदाप्रति श्रद्रश्च योषितापि न सं- म्पृशेत्' इति तत्रोक्तः । प्रतिष्ठायां तु शूद्रादीनां नाधिकारः ' स्त्रीणा- मनुपनीतानां शूद्राणां च जनेश्वर ।। स्पर्शन नाधिकारास्ति विष्णा शं- करस्य वा ।। यः शूद्रमंस्कृतं लिङ्ग विष्णुं वापि नमन्नरः ।। इहवात्यन्तदुः- खानि पश्यत्यामुष्मिक किमु ॥ शूद्रो वानुपनीता वा स्त्रियो वा पतितोपि वा।।केशवं वा शिवंवापि स्पृष्टानग्कमश्नुते'इतिबृहन्नारदीयस्कान्दोक्तरिति त्रिस्थलीसेतो पितामहचरणाः । चतुर्वरितिपूर्वोक्त वचनाद्विष्ण्वादिप्रति- श्रायां शूद्रस्य विकल्प इति युक्तं पश्यामः ॥ तत्रैव गौतमः शिवार्चनं स- दाप्येवं शुचिः कुर्यादुदङ्मुखः । वाचस्पतिमतम्--' प्रापश्चिमोदगास्य- स्तु प्रातःसायंनिशासुच' इति ॥ प्रयोगपारिजातेगृह्यपरिशिष्टे-प्रति- माः प्राङ्मुखीरुदङ्मुखोयजेताऽन्यत्र प्राङ्मुखः'। एतच्च स्थिरप्रतिमावि- १--शिवरात्रिहरितालिकादिषु स्त्रीणामपि पूजाविधानात् 'जाति तु बादरायणोविशेषात्' इति मीमांसासूत्रविरोधाच्च स्त्रीपराजितीवद्वत्यक्षिप्तप्रायम् । 'द्विधाकृत्वात्मनो देहमपेन पुरुषभिवत् । अन नारी इति मनुवाक्यतः स्त्रीपुंसयोःसाम्यप्रतिपादनात् ।

·३०४ निर्णयसिन्धौ- [५.३ प्रतिमाः षयं । अन्यत्र चलार्चासु ॥अथ प्रतिमाःभागवार्चनदीपि- कायां भविष्ये--सौवर्णी राजती ताम्री मृन्मयी च तथाभवे त् ॥ पाषाणधातुयुक्ता वा रीतिकांस्यमयी तथा'॥ रीतिः पित्तलम् ।शुद्ध- दारुमयी वापि देवताा प्रशस्यते ॥ अंगुष्ठपर्वादारभ्य वितस्ति यावदेव त॥ गृहेषु प्रतिमा कार्या नाधिका शस्यते बुधैः' ॥पञ्चरात्रेतु-मृद्दारुलाक्षागो- मेदमधूच्छिंष्टमयी नतु' इतिनिषेध उक्तः ॥भागवते शली दारुमयी लौही लेप्यालेख्या च सैकती ॥ मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता' ॥ काष्ठं मधुकस्यैव । तत्र काष्ठेषु मधुकमानीय च वसुंधर ॥ कृत्वा तत्प्रति- मां चैव प्रतिष्ठाविधिनार्चयेत्' इतिवराहोक्तेः ॥ देवीपुराणे- 'सप्तांगुलं समारस्य यावच्च द्वादशांगुलम्॥ गृहेष्वर्चा समाख्याता प्रासादेवाधिका शुभा' तिथितत्त्वे कालिकापुराणे- 'प्रतिमायाः कपोलौ द्वौ स्पृष्ट्वा दक्षिणपा- णिना ॥ प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत तस्य देवस्य वा हरेः ॥ अन्येषामपि देवानां प्रतिमासु च पार्थिव ॥ प्राणप्रतिष्ठाकर्तव्या तस्यां देवत्वसिद्धये ॥ वामदेव- स्य बीजेन तद्विष्णारित्यनेन च ॥ तथैव हृदयेंगुष्ठं दत्वा शश्वच मन्त्रवित् ॥ एनिमन्त्रैः प्रतिष्ठां तु हृदयेपि समाचरेत् ॥ अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः क्षरन्नु च ॥ अस्यै देवत्वमर्चाय मामहेति च कच्चन' ॥ हयशीर्षप- ञ्चरात्रे-अर्चकस्य तपोयोगादर्चनस्यातिशायनात् ॥आभिरुप्याच्चबिम्बा- नां देवः सान्निध्यमृच्छति' ॥ प्रयोगपारिजाते व्यासः- प्रतिमापटय- त्राणां नित्यं स्नानं न कारयेत् ॥ कारयत्पर्वदिवसे यदा वा मलधारणम्'। लिङ्गे विशेषस्तिथितत्वे भविष्ये- मृदस्मगोशकत्पिष्टताम्रकांस्यमयं तथा ॥ कृत्वा लिङ्ग सकत्पूज्य वसेत्कल्पायुतं दिवि ॥ वाक्षं वित्तप्रदं लिङ्गं स्फाटिकं सर्वकामदम् ॥कत्वा पूजय विप्रन्द्र लप्स्यसे वाञ्छितं फलम् । तत्रैव कालकौमुद्यांस्कान्दे-'अक्षादल्पपरीमाणं न लिङ्ग कुत्रचिन्नरः।।कुर्वी तांगुष्ठतो हस्वं न कदाचित्समाचरेत् ॥ अक्षोऽशीतिगुंआ गुञ्जाः पञ्चाल्पमा पकः।। ते षोडशाक्षःकर्षोखी' इत्यमरकोशात्। प्रयोगपारिजाते क्रिया- ·: प.३] पञ्चसूत्री। सारे-नवाष्टसप्तांगुलिक लिङ्ग श्रेष्ठमिहोच्यते ॥ षट्पश्चकचतुर्मानं मध्यम त्रिविधं स्मृतम् ॥ त्रिव्येकांगुलिमा यत्रिविधं तत्कनीयसम् ॥ एवं नव- विधं प्रोक्तं चरलिङ्गं यथाक्रमम् ॥ अथ पश्चसूत्रीनिर्णयः ॥ पञ्चसूत्री गौतमीतन्त्रे-लिङ्गमस्तकविस्तारो लिङ्गोच्छ्रायसमोमतः॥ परिधिस्तत्र गुणितस्तद्वपीठं व्यवस्थितम् ॥ प्रपालिका तथैव स्यात्पञ्च- सूत्रविनिर्णयः अत्रेदन्तत्वम् । लिङ्गमस्तकविस्तारं लिङ्गोच्चतासमं कृत्वा- तत्रिगुणसूत्रवेष्टनाहं लिङ्गस्थौल्यं कृत्वा तत्समं वृत्तं चतुरस्रं वा पीठं विस्ता रमधश्चोधं च कुर्यात् ।। पीठोचता तु लिङ्गोचतातो द्विगुणा पीठमध्ये लि- ङ्गाद्विगुणस्थूलं पीठोच्चतातृतीयांशेन कण्ठं कृत्वा तस्योवं अधश्च समं वप द्वयं त्रयं वा कत्वा लिङ्गविस्तारषष्ठांशेन पीठोपरि बाह्यमेखलां कृत्वा तद- न्तःसंलग्रतत्सम खातं कृत्वा पीठावहिलिङ्गन्समदीघा पीठार्धदीर्घा वा मले- दैर्ध्यसमविस्तारां तृतीयांशन मध्ये खातां पीठवत्समेखलांप्रणालिकां कुर्या- दिति । अत्र मूलं सिद्धान्तशेखरे शैवागमे च ज्ञेयम् ॥ तिथितत्त्वे ब्रा हो-'सर्वत्रैव प्रशस्तोब्जः शिवसूर्यार्चनं विना ॥ तत्रैव वाराहपामयोः- 'गृहे लिङ्गद्वयं नाच्यं शालग्रामद्वयं तथा॥द्वे चके द्वारकायास्तु नायं सूर्य- द्वयं तथा ॥ शक्तित्रयं तथा नायं गणेशत्रयमेवच ॥ द्वौ शंखौ नार्चयेच्चैव भनांच प्रतिमां तथा ॥ नार्चयेच्च तथा मत्स्यकूर्मादिदशकं तथा ॥ गृहेनिद- ग्धा भनाश्च नार्ष्याः पृज्या वसुंधरे ॥एतासां पूजनान्नित्यमुद्वेगं प्रामुयाही। शालग्रामाः समाः पूज्याः समंषु द्वितयं नहि ॥ विषमा नैव पूज्यास्तु विषमे- प्वक एव हि ॥ शालग्रामशिला भगा पूजनीया सचक्रका ॥ खण्डितास्फु- टिता वापि शालग्रामशिला शुभा' ॥ वाराहे-'दद्याद्भक्ताय यो देवि शाल- प्रामशिलां नरः ॥ सुवर्णसहितां दिव्यां पृथ्वीदानफलं लभेत् ॥ तत्रैव-यः १-'पञ्चसूत्रविधानं च कुर्याल्लिङ्गे शुभावहम्' इति वचनात्पश्चसूत्रमावश्यकम् । “प. श्वमूत्रविधानं च पार्थिवे न विचारयेत्ायथाकथंचिद्विधिना रमणीयं प्रकल्पयेत्' इति च सिदान्तशेखरे । इति टीका ॥

·, ॥ निर्णयसिन्धौ- [प०३ पुनः पूजयेद्भक्त्या शालग्रामशिलाशतम् ॥ तत्फलं नैव शक्तोहं वक्तं वर्ष- शतैरपि' ॥ देविपुराणे- ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च पृथिवीपते ॥ स्वधर्मतत्परो विष्णुमाराधयति नान्यथा' ॥ अविभक्तानामपृथग्देवपूजा- माह प्रयोगपारिजाते आश्वलायन -पृथगप्येकपाकानां ब्रह्मयज्ञो द्विजा- तिनाम् ॥ अग्निहोत्रं सुरार्चा च संध्या नित्यं भवेत् पृथक्'॥ तत्रैव विष्णुध- में-शालग्रामशिलां वापि चक्रांकितशिलां तथा ॥ ब्राह्मणः पूजयेन्नित्यं क्षत्रियादिर्न पूजयेत् ' ॥ इदं स्पर्शसहितपूजाविषयम् । 'शूद्रो वानुपनीतो वा त्रियो वा पतितोपि वा ॥ केशवं वा शिवं वापि स्पृष्ट्वा नरकमश्नुते ॥ ब्राह्म- ण्यपि हरं विष्णुं न स्पृशेच्छ्रेय इच्छती ॥ सनाथा मृतनाथा वा तस्या ना- स्तीह निष्कृतिः ॥ स्त्रीणामनुपनीतानां शूद्राणां च जनेश्वर ॥ स्पर्शने नाधि- कारोस्ति विष्णोर्वा शंकरस्य च' इति स्कान्दात् ॥ स्पर्शरहिता तु तयोर्भव- त्येव । 'शालयामं न स्पृशेत्तु हीनवर्णों वसुंधरे ॥ स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शो वज्रस्प- १-कौसल्यापि तदा देवी रात्रि स्थित्वा समाहिता।प्रभाते चाकरोत्पूजां विष्णोःपुत्र हितैषिणी॥साक्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा!अनि जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्ग ला' || 'मयार्चिता देवगणाः शिवादयो महर्षयो भूतगणाःसुरोरगाः' ( १०२ रुर्गे ४३) इति संध्याकालमनाःश्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी।नदी चेमांशुभजलां संध्यार्थ वरवर्णिनी' (३५२स४९) इति च रामायणदर्शनेन,कादम्बर्याख्यायिकायामपि महाश्वेतावर्णने अथ क्षीणायां सपायांभगवतीसंध्यामुपास्य शिलातलोपविष्टायां पवित्राण्यघमर्षणानि जपन्त्यां महाश्वेतायां, परिसमाप्तजपा तु महाश्वेता' इत्यादिदर्शनेन, भीमोद्भवापि कृतदैवतभक्ति पूजा इति नैषधीयचरितदर्शनेन स्त्रीणामपि विष्ण्वादिपूजने दोषाभावस्य सिद्धत्वेनास्यापि लोकस्य 'या सनाथा मृतनाथा वा ब्राह्मण्यपि श्रेय इच्छती सती हरं विष्णुं वा न स्पृशेत्- तस्या इह निष्कृतिर्नास्ति'इत्यस्यार्थस्याश्रयणेन न कोपि विरोधापूर्वोत्तरवाक्येषु स्त्रीणा मित्यस्यानुपनीतानामित्येतद्विशेष्यत्वेन न तद्विरोधः।एवं च रामायणायेकवाक्यतया स्त्री नामधिकाराभावसूचकवाक्येषुप्रामाणिकत्वेस्त्रीपदमनुपनीतस्त्रीपरमेवव्याख्येयम् यन्नास्ति वेदे नच यत्पुराणे रामायणे भारतसागरे वा । मन्वादिशास्त्रेषु च यदि नोक्तं तन्नास्ति ना- स्तीति न तेन कार्यम् इत्यभियुक्तोत्या वेदगृहरामायणादिविरुद्धस्य धर्मत्वाभावेनाधुनि कपण्डितंमन्यकृतस्य स्त्रीणां वेदाध्ययनाद्यनधिकारित्वसूचकवचनस्य न धर्मनिर्णये उप योगः । इति दिक॥

·- ॥ प०३] पार्थिवपूजा। ३०७ धिको मतः ॥ मोहायः संस्पृशेच्छूद्रो योषितापि कदाचन ॥ स्वपते नरके घोरे यावदालतसंप्नुवम् ॥ यदिशक्ति वेनस्य स्त्रीणां वापि वसुंधरे ॥ दूरादे- वास्पृशनपूजां कारयेत्सुसमाहितः'इतिवाराहोक्तेः॥ शालग्रामशिलामात्रेनि बन्धो न प्रतिमादौ । 'सर्ववर्णैस्तु संपूज्याः प्रतिमाः सर्वदेवताः॥ लिङ्गान्य- पितु पूज्यानि मणिभिः कल्पितानि च ' इति तत्रैवोक्तेः । चत्वारो ब्राह्मणैः पूज्यास्त्रयो राजन्यजातिभिः ।। वैश्यवेव सम्पृज्यौ तथैकःशूद्रजातिभिः'इ- तिस्कांदात् ॥ अन्ये तु दीक्षितविषयत्वेन व्यवस्थामाहुः ।। विष्णुधर्मे- 'तयोरसंभवेर्चा वै सा चेह नवधा स्मृता ।। रत्नना हेमजा चैव राजती ता- म्रजा तथा ।। रैतिक्यर्चा तथा लौही शैलजा द्रुमजा तथा। अधमाधमा च विज्ञेया मृन्मया प्रतिमा च या ' ॥ एषां फलानि तत्रैव ज्ञेयानि । 'नार्ष्या गृहेऽश्मजा मूर्तिश्चचतुरंगुलतोधिका ।। नवितस्त्यधिका धातुसंभवा- श्रेय इच्छता ॥ एवं लक्षणसंपन्ना पारंपर्यक्रमागता ॥ उत्तमा सातु विज्ञया गुरुदत्तापि तत्समा' तत्रैव पाझे शालग्रामं प्रक्रम्य-- 'तत्राप्यामलकी तुल्या पूज्या सूक्ष्मैव या भवेत् ॥ यथायथा शिला सूक्ष्मा तथा स्यात्तु मह फलम् । तथा-'यवमात्रं तु गर्तः स्यायवाधं लिङ्गमुच्यते।।शिवनाभिरिति ख्यातस्त्रिषु लोकेषु दुर्लभः' ।। तत्रैव -- 'शालग्राममयी मुद्रा संस्थिता यत्र कुत्रचित् ।। वाराणस्या यवाधिक्यं समन्तायोजनत्रयम् ।। यो मृत- स्तत्समीपे तु मृतोवा नीयतेन्तिकम् ॥ स वै मोक्षमवामोति सत्यं सत्यं नचा- न्यथा' ॥ तत्रैव-चकाङ्कमिथुनं पूज्यं नैकं चकाङ्कमर्चयेत् ॥ चक्राक- मिथुनात्सार्द्ध शालग्रामं प्रपूजयेत् ' ॥ तत्रैव वाराहे-'म्लेच्छदेशे शुचौ वापि चक्राको यत्र तिष्ठति ॥ योजनानां तथा त्रीणि मम क्षेत्र वसुंधरे' ॥ तत्रैव शालग्रामं प्रक्रम्य क्रयक्रीता परिज्ञेया मध्यमा याचिताऽधमा'॥ प्रयोगपा- रिजाते वाराहे-एवंलक्षणसंपन्ना पारंपर्यक्रमागता ॥ उत्तमा सातु विज्ञेया गुरुदत्तापि तत्समा' ॥ अथ पार्थिवपूजा नन्दीपुराणे- पार्थिवपूजा आयुष्मान् बलवान श्रीमान् पुत्रवान् धनवान सु- - ·- - ३०८ निर्णयसिन्धौ- [१०३ खी ॥ वरमिष्टं लोल्लिङ्ग पार्थिवं यः समर्चयेत् ॥ तस्मात्तु पार्थिवं लिङ्गज्ञेयं सर्वार्थसाधकम् ' ॥ तत्रैव- गोहिरण्यवस्वादिबलिपुष्पनिवेदने ॥ ज्ञेयो नमः शिवायेतिमन्त्रः सर्वार्थसाधकः ॥ मर्वमन्त्राधिकश्चायमांकारायः षड- क्षरः' ॥ भविष्ये-'मूर्तयोष्टौशिवस्यैताः पूर्वादिक्रमयोगतः ॥ आग्नेय्यन्ताः प्रपूज्यास्तु वेद्यां लिङ्गे शिवं यजेत् ॥ अत्र 'न पोचीमग्रतः शंभोरिति' रुद्र यामले निषेधात् नान्तरालं प्राची किंतु प्रसिद्धव । तिथित्तत्त्वे देवीपुराणे- 'मृदाहरणसंघट्टे प्रतिष्ठाह्वानमेव च ॥ स्वपनं पूजनं चैव विसर्जनमतः परम् ॥ हरो महेश्वरश्चैव शूलपाणिः पिनाकधृक् ॥ शिवः पशुपतिश्चैव महादेव इति कमः' ॥ स्कान्दे-'शुष्काण्यपि च पत्राणि श्रीवृक्षस्य निवेदयेत्' । तत्रैव भविष्ये-'धत्तुरकैश्च यो लिङ्गं सकृत्पूजयते नरः॥ स गोलक्षफलं प्राप्य शिवलोके महीयते' योगिनीतन्त्रे-'शिवागारे मल्लकं च सूर्यागारे च श- सकम् ॥ दुर्गागारे वंशवाद्यं मधूरी न च वादयेत् ॥ श्राद्धहेमाद्रौ स्कान्दे स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्माल्यं वाससा आप्लुतः शुचिः' ॥ प्रयोगपारिजाते कि- यासारे- मध्यमानामिकामध्ये पुष्पं संगृह्य पूजयेत् ॥ अंगुठतर्जन्यमाभ्यां निर्माल्यमपनोदयेत् ॥ अपनीतं च निर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत् ॥अशुन्यम- स्तकं लिङ्गं सदा कुर्वीत पूजकः ॥शूलपाणौ लैङ्ग-वरं पाणपरित्यागःशिर- सो वापि कर्तनम्॥ नचैवापूज्य भुजीत शिवलिङ्गे महेश्वरम् ॥ सूतके मृतके चैव न त्याज्यं शिवपूजनम् 'तिथितत्वे लैङ्गे ‘विना भस्मत्रिपुण्ड्रेण विना रुद्राक्षमालया ॥ पूजितोपि महादेवो न स्यातस्य फलप्रदः ॥ तस्मान्मृदापि कर्तव्यं ललाटे वै त्रिपुण्ड्रकम् ॥ रुद्राक्षधारणे विशेषः शिवरहस्ये-'ए- कवक्रः शिवः साक्षाद्ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ अवध्यत्वं प्रतिस्रोतो वन्हिस्तम्भ करोति च ॥ द्विवक्त्रो हरगौरी स्यागोवधायघनाशकत् ॥ त्रिवको पनिज . १- देवाग्रे स्वस्य वाप्यग्रे प्राची प्रोक्ता गुरुकमैः' इत्यपि द्रष्टव्यमिति टीका । २-'प्रा- च्यैशान्यादिक्रमेण वामावर्तेन ' आग्नेय्यन्ताः इत्युक्तेः । इति टीका ॥

·३०९ प०३] पार्थिवपूजा। न्माथ पापराशिं प्रणाशयेत् ॥ चतुर्वक्रः स्वयं ब्रह्मा नरहत्यां व्यपोहति ॥ पञ्चवक्रस्तु कालाग्निरगम्याभक्ष्यपापनुत् ॥पड्वस्तु गुहो ज्ञेयो भ्रूणहत्यादि नाशयेत् ॥सप्तवकः स्मृतो विष्णुभूतप्रेतभयापहः ॥ एकादशमुखो रुद्रो ना- नायज्ञफलप्रदः । द्वादशास्यस्तथादित्यः सर्वरोगनिबर्हणः।त्रयोदशमुखःकामः सर्वकामफलप्रदः॥चतुर्दशास्यः श्रीकण्ठो वंशोद्धारकरः परः'इति॥तथा 'वि- ना मन्त्रेण यो धत्ते रुद्राक्षं भुवि मानवः॥स याति नरकान् घोरान् यावदिन्द्रा श्वतुर्दश ॥ पञ्चामृतं पञ्चगव्यं स्नानकाले प्रयोजयेत् ॥ रुद्राक्षस्य प्रतिष्ठायां मन्त्रं पञ्चाक्षरं तथा ॥ त्र्यम्बकादिकमन्त्रं च तथा तत्र प्रयोजयेत् ॥ यदा ॐअघोर ॐहैं अघोरतर ॐहौं हांनमस्तेरुद्ररूपह्रस्वाहा, अनेना- भिमंत्र्य धारयेत् । तथा-'अष्टोत्तरशतं कार्या चतुः पञ्चाशदेव वा ॥ स- तविंशतिमाना वा ततो हीनाधमाः स्मृताः' प्रजापतिः-'मोक्षार्थी पञ्च- विंशत्या धनार्थी त्रिंशता जपेत् ॥पुत्रार्थी पञ्चविंशत्या पञ्चदश्याभिचारके॥ सप्तविंशतिरुद्राक्षमालया देहसंस्थया ॥ यत्करोति नरः पुण्यं सर्व कोटिगुणं भवेत् ॥ यो ददाति द्विजेत्यश्च रुद्राक्षं भुवि सन्मुखम् ॥ तस्य प्रीतो भवेड्डु- इः स्वपदं च प्रयच्छति' इति पदार्थादर्शे बोपदेवः 'रुद्राक्षान्कण्ठदेशे दशनपारमितान्मस्तके विंशतीद्वे षट्पट् कर्णप्रदेशे करयुगलकते द्वादश द्वा दशैव।।बाहोरिन्दोः कलाभिनयनयुगकते एकमेकं शिखायां वक्ष्यस्यष्टाधिक यः कलयति शतकं स स्वयं नीलकण्ठः' ।। हेमाद्रौ शिवधर्म-'सानं पलशतं ज्ञेयमायङ्गःपञ्चविंशतिः ॥ पलानां वे सहस्र तु महास्नानं प्रकीर्तित म्॥ पञ्चविंशत्पलं लिङ्ग अभ्यङ्गं कारयेदथ ॥ शिवस्य सर्पिषा स्नानं प्रो- तं पलशतेन च ॥ तावता मधुना चैव दन्ना चैव ततः पुनः ॥ तावतैव च क्षीरेण गव्येनैव भवेत्ततः ॥ भूयः सार्द्धसहस्रेण पलानामैक्षवेण च ॥ रसेन कारयेत्स्वानं भक्त्याचोष्णांबुना ततः' ॥ विष्ण्वादौ तु स्कान्दे-क्षीरा- दशगुणं दना वृतेनैव दशोत्तरम् ॥ घृतादशगुणं क्षौद्रं क्षौद्राचैक्षवजं तथा'।

·३१० निर्णयसिन्धौ- [प०३ ब्राझे-'देवानां प्रतिमा यत्र घृताभ्यङ्गशमा भवेत् ॥ पलानि तत्र देयानि अया पाविंशतिः' ॥ इदं कोडीकताभिप्रायेण । तत्रैव संग्रहे-'विष्व- क्सेनाय दातव्यं नैवेद्यस्य शतांशकम् ॥ पादोदकं प्रसादं च लिङ्गे चण्डे- श्वराय तु' ॥ पञ्चायतनसंनिवेशमाह बोपदेवः पदार्थादर्शश्च-शंभो मध्य गते हरीनहरभुदेव्यो हरौ शंकरेभास्येनागसुता रवौ हरगणेशाजाम्बिकाः स्थापिताः ॥ देव्यां विष्णुहरेभवक्त्ररवयोलम्बोदरेजेश्वरेनाम्बाः शंकरभाग- तोऽतिसुखदा व्यस्तास्तु हानिप्रदाः॥शंकरभागत ईशानकोणादारश्यप्रदाक्षिण मित्यर्थः । अत्र दिक्स्वरूपमुक्तं प्रयोगपारिजातमन्त्रशास्त्रे-'देवस्य मुख मारश्य दिशंप्राची प्रकल्पयेत् ॥ तदादि परिवाराणामङ्गाद्यावरणस्थितिः'। तत्र क्रमः पाञ-रविविनायकश्चण्डी ईशोविष्णुस्तु पञ्चमः ॥ अनुक्रमेण पूज्यन्ते व्युत्क्रमेतुमहद्भयम्'।तथा-'पूज्यपूजकयोर्मध्ये प्राची प्रोक्ता विच केशवादिमतयः क्षणैः ॥ अथकेशवादिमूर्तयः । बोपदेवः-केविगोवादा- पुहृपप्रजाच्युतममात्रिना ॥ वाधोनृहसानिश्रीपाशाच्चगे विगपे चपे' ॥ अत्रकेविगवित्यायः केशवविष्ण्वादिचतुर्विशतिमूर्तयोऽभिधीयन्ते । शातशंखत् चगेचक्रगदे ज्ञेये इत्यर्थः। शिष्टेभुजे पमंत्वर्थतः सिद्धम्॥अत्र द- क्षिणाधः करक्रमेण ज्ञेयम् । 'दक्षिणोऽधःकरक्रमात 'इति हेमाद्रो वचनात् । तेन हेमाद्रिणा संवादः। विशब्देन विपरीतं गचे इत्यर्थः । अत्रापिशादि- त्यनुवृत्तिः। शंखागदाचक्र इत्यर्थः । गपे इत्यत्रापिशादनुवर्तते । शंखा- इदापने इत्यर्थः विपरीते पनगदेइत्यत्रापि शंखाज्ञये। चपे चक्रपमे। शं- खाच्चक्रपने इत्यर्थः । वि इत्यत्रापि पनचके इति । तेन चक्रगदे इत्यष्टौ १-शंभो मध्यगते सति विष्णुसूर्यगणेशदेव्यः, विष्णौ मध्यगे शिवगणेशमूर्यदेव्यः मर्य मध्यगे शिवगणेशविष्णदेव्यः, देव्यां मध्यगायां विष्णुहरगणेशसूर्यः,गणेशेमध्यगेवि- ष्णुशिवसूर्याम्बाः प्रादक्षिण्यक्रमेणैशानमारभ्यस्थापनीया इत्यर्थः ।। २-अस्यार्थस्तु हेमा दिस्थमूलावलोकनतो व्यक्तो भविष्यति ॥

·- प०३] लिङ्गार्चापतिष्ठा। ३११ मूर्तयः । गपे इत्यष्टौ मूर्तयः । चपे इत्यत्र च अत्र मूलं हेमाद्रौ ज्ञेयम् । लिङ्गार्चाप्रतिष्ठा अथबौधायनसूत्रम् ‘त्रविक्रमी चानुस्मृत्य लिङ्गा प्रतिष्ठो- च्यते । यजमानः पूर्वोक्तकाले पूर्वयुः दशद्वादशषोडशान्यतर हस्तं मण्डपं कृत्वानेये हस्तमात्रं चतुरस्रं कुण्डस्थण्डिलं वा पूर्वतो हस्तमा- त्रांवेदी नैर्ऋते वास्तुमण्डलमध्ये वेदीं तदुपरि सर्वतोभद्रं कृत्वा प्राणानाय- म्यास्यां मृतौ देवस्य सानिध्यसिद्धयर्थ दीर्घायुर्लक्ष्मीसर्वकामसमृदयक्ष- प्यसुखकामोऽमुकमूर्तिप्रतिष्ठां करिष्ये इतिसंकल्प्य । गणेशपूजापुण्याहवा- चनमातृकापूजननान्दीश्रादानि कृत्वाचार्य चतुरऋत्विजश्च वृत्वा वस्त्रायः पूजयेत् । अथाचार्यः । यदत्र संस्थितमिति सर्षपान विकीर्यापोहिष्ठेति कुशोदकेन भूमि प्रोक्ष्य । देवा आयांतु, यातुधाना अपयान्तु । विष्णो देवयजनं रक्षस्वेति भूमौ प्रादेशं कृत्वाऽस्मत्कृततुलापद्धतिमार्गेण मण्डपप्रति- ठांकत्वाऽकृत्वा वा पूर्वरात्रौ हिरण्योपधानं देवं पञ्चगव्याहिरण्ययवदूर्वाश्व स्थपलाशपणेरापोहिष्टेतितिमभिर्हिरण्यवर्णा इति चतसृभिः पवमानः सुवर्चन इत्यनुवाकेनाभिषिच्य व्याहृतिभिरिदंविष्णुरिति फलयवदूर्वाः समर्प्य रक्षो- हणमितिहस्ते कंकणं बद्धा वाससाच्छाद्य । अवतेहेड उदुत्तममिति ज- लेधिवासयेत्' । इदं बौधायनोक्तम् ततश्चललिङ्गार्चायां वा अत्रानि प्रति- १-शंखचक्रगदेताज केशवःसूर्यसप्रभः । इतोयुतः। कंजकम्बु चक्रगदायुतो विष्णू रविप्रभः । गदाब्जशंखचक्रेतो गोविन्दो भास्करद्युतिः । वामनोऽरिंगदापद्मशंखेतो रविसु- प्रभः । दामोदरः शंखगदापद्मचक्री रविप्रभः॥पद्मशंखगदाचक्रसूर्याभः पुरुषोत्तमः ।सा- रिपद्मशंखगदो हृषीकेशोऽर्कसुप्रभः । उद्यदर्कनिभोपेन्द्रो गदाचक्राब्जशंखयुक् । प्रद्युम्नो रविभः शंखगदान्जारिधरो विभुः। जनार्दनश्चक्रशंखगदाब्जेतो रविप्रभः । सूर्याभोऽच्युत- नामाऽन्जचक्रशंखगदायुधः । उद्यदर्कनिभः कृष्णो गदापद्मारिशंखभृद्। सशंखाजगदाः चक्रः सूर्याभो मधुसूदनः । माधवश्चक्रशंखाजगदेतो रविसुप्रभः । त्रिविक्रमो गदाचक्रशंख पद्मो रविप्रभः । नारायणः साब्जगदाशंखचको रविप्रभः । शंखचक्रपद्मगदो वासुदेवो रविद्युतिः । रविप्रायो गदाशंखचक्रान्जेतो ह्यधोक्षजः । नृसिंहः सूर्यभः पद्मगदाशंखा- रिसंयुतः । सारिपद्मगदाशंखो हरिः प्रोद्यद्रविप्रभः । शंखान्जारिगदी सूर्यप्रभः संकर्षणो शिमुः । अनिरुद्धो गदाशंखपद्मचक्री रविप्रभः । श्रीधरोऽरिगदाशंखप तोर्कसमद्युतिः। मनाभः सान्जचक्रगदाशंखोऽन्जसंयुतः। इति । इति टीका ॥

·३१२ निर्णयसिन्धी- [प.३ छाप्य गोक्षीरनीवारचरं कृत्वा विष्णुश्चेत्सरमपि अपयित्वाज्यभागान्ते पलाशोदुम्बराश्वत्थशम्यपामार्गसमिद्भिः आज्येन चरुणा तिलैर्वा प्रत्येकम- ष्टाविंशतिमष्टौ वाहुतीर्लोकपालमृतिमूर्तिपतित्यो हुत्वा स्थाप्य देवमन्त्रेण पूर्वोक्तसमितिलनेवारचर्वाज्यैरष्टसहस्रमष्टशतमष्टाविंशतिं वा हुत्वा अग्निर्यजु भिरित्यनुवाकेन दशाहुतीर्जुहुयात् । प्रतिद्रव्यहोमान्ते देवं पादनाभिशिरःसु स्पृशेत् । आज्यहोमे चोनरतः सजलकुम्भे संपातान्नयेत् । तेषां मन्त्राः । इन्द्रायेन्दो इतीन्द्रस्य । स्यानेति पृथिवीमूर्तः । अघोरेश्य इति तत्पतेः स- र्वस्य । अन आयाहीत्यः । अग्नि दूतमित्यग्निमूर्तः । नमः शर्वाय च पशुपतये चेति पशुपतेः। यमाय सोमं यमस्य । असिहिवीरिति यजमान- मूर्तेः स्तुहि श्रुतं तत्पतेः उग्रस्य । असुन्वन्तन्नितेः । आकृष्णेन सूर्य- मूर्तेः ॥ यो रुद्रो अनौ इति तत्पतेरुद्रस्य ॥ इमं मे वरुणस्य । शंनो देवी जलमूर्तेः । नमो भवायेति भवस्य । आनो नियुद्भिरिति वायोः । वात आवातु वायुमर्तेः । तमीशानं तत्पतेरीशानस्य । आप्यायस्वेति कुबेर- स्य । वयं सोमेति सोममूर्तेः । तत्पुरुषाय महादेवस्य । अभित्त्वा ईशा- नस्य । आदित्पत्नस्येत्याकाशस्य ॥ नम उग्राय चेति तत्पीमस्य । ततो देवस्य पादौ स्पृशेत् । एवं द्वितीये हुत्वा नाभि तृतीये मध्यं चतुर्थे उरः पञ्चमे शिरः स्पृष्ट्वा प्रतिपर्यायं संपातजलेन देवं अभिषिञ्चेत् । ततः स्विष्टकदादिहोमशेष समाप्याचा शोधयेत् । स्थिरलिङ्गार्चादौ तु ने- दानीमनिस्थापनहोमादि कार्यम् । ततो देवं नत्वा । स्वागतं देवदेवेश विश्वरूप ममोस्तु ते । शुद्धेपि त्वदधिष्ठाने शुद्धिं कुर्मः सहस्व ताम्'। इति संप्रार्थ्य । उत्ति- ब्रह्मणस्पते इति सऋत्विगुत्थाप्य पूर्वमकतेश्युत्तारणे अधुना वा कार्यम् 'अग्निः सनिम्' इति सूक्तमग्निपदहीनं पठित्वा तत्सहितं पुनः पठेत् । एवमष्टस हस्रमष्ठशतमष्टाविंशति वा पठन्जलं पातयेत् । ततोचों द्वादशवारं मृदा जलेन च प्रक्षाल्य मन्त्रवत्पञ्चगव्यं कृत्वा ‘पयः पृथिव्यामाबोराजानम् ' इतिच । ' संस्नाप्यायस्व, दधिक्राव्णः, तेजोसि, मधुवाता, आर्य- ·प० ३] लिङ्गा प्रतिष्ठा। ३१३ गौरिति पञ्चामृतैःसंस्नाप्य । लिङ्गंचेत् नमस्ते रुद्र मन्यवे'इत्यष्टाभिःसंत्राप्य। घृतेनास्यज्योर्तिनेनोद्वयोष्णोदकेन प्रक्षाल्य गन्धंदत्त्वासंपातोदकेनाभिषिच्य सपल्लवैः चतुर्भिः कुम्भरापोहिष्ठेति त्रिभिः 'आकलशेषु' इतिच प्रत्येक 'समु- द्रज्येष्ठा' इतिचतुर्भिः ‘आकलशेषु' इति च मिलितैः संस्नाप्यौदुम्बरादिपी- ठेर्चामुपवेश्य परितोऽष्टदिक्षु सजलकुम्भान्संस्थाप्य तेषु गन्धपुष्पदूर्वाः क्षि- प्त्वायेसप्तमृदःद्वितीये पुष्करपर्णशमीविकंकताश्मन्तकत्वचःपल्लवांश्च, तृती- यादिषुसनधान्यं पञ्चरत्नफलपुष्पाणि कुशदूर्वागोरोचनसम्पातोदकगन्धफलस वौषधीः क्षिम्वा । क्रमण 'आपोहिष्ठा' इति तिसृभिः, हिरण्यवर्णाः' इति चतुर्भिः। पवमानानुवाकेन चाभिषिच्यैककुम्भे शमीपलाशवटखदिरबि- ल्वाश्वत्थविकंकतपनसाम्रशिरीषोदुम्बगणां पल्लवान् कषायांश्च क्षिप्त्वा। 'अ श्वत्थेवः' इत्यभिषिच्य पञ्चरत्नोदकेन 'हिरण्यावर्णा'-इति संस्त्राण्य वाससी दत्त्वा । उपवीतादि दीपान्तं कृत्वा 'हिरण्यगर्भः' । 'य आत्मदा' । 'यः प्राणतः । यस्येमे'। 'येन द्यौः' । 'यं क्रन्दसी' । 'आपोहयन्' । 'यश्चिदापो' । इत्यष्टौ पिष्टदीपान्दत्वा । सुवर्णशलाकया तेजसपात्रस्थं मधु- घृतं च गहीत्वा चित्रं देवानां 'तेजोसि'इतिमन्त्राभ्यां- ॐ नमोभगवते तुभ्यं शिवाय हरयेनमः ॥ हिरण्यरेतसे विष्णो विश्वरूपाय ते नमः' इति च दक्षिणसव्ये देवनेत्रे मन्त्रावृत्त्या लिखेत् । 'अञ्जन्ति त्वा'इत्यञ्जनेन मधुना वाङ्क्त्वा तु 'देवस्य त्वा' इति मध्वाज्यशर्कराभिरङ्क्त्वा तनवाञ्जनेन पुनरञ्ज- येत् । अत्रानज्मीतिशेषः। स्थिरलिङ्ग तु स्वर्णसूच्या गन्धेन । ॐ नमो भगवते रुद्राय हिरण्यरेतसे पराय परमात्मने विश्वरूपायोमाप्रियाय नमः' इ त्यङ्त्वाअनादिनाञ्जयेत् ॥ ततआदर्शभक्ष्यादि दर्शयेत् ॥ ततः कर्ता आ- चार्याय गामृत्विग्भ्यश्च दक्षिणां दद्यात् ॥ अथाचार्यः प्रत्युचमादौ प्रणवं व- दन् पुरुषसूक्तेन स्तुत्वा॥वंशपात्रे पञ्चवर्णीदनेन देवस्य नीराजनं कारयित्वा रुद्राय चतुष्पथादौ दद्यात् । मन्त्रस्तु ॐ नमो रुद्राय सर्वभूताधिपतये दी- प्रशूलधरायोमादयिताय विश्वाधिपतये रुद्राय वै नमोनमः' । शिवमगर्हितं ·, ३१४ निर्णयसिन्धौ- [१०३ कर्मास्तु स्वाहेति ॥ अश्वत्थपणेतेभ्यो नम इति । केचिदेतद्रात्रौ स्थिरपति- छायामिच्छन्ति । अथाचार्यः सर्वतोभद्रे देवानावाहयेत् । मध्ये ब्रह्माणम् । पूर्वादिदिक्षु इन्द्रादिलोकपालान् ईशानेन्द्रायन्तरालेषु वसून् । रुद्रान् । आ- दित्यान् । अश्विनौ । विश्वान्देवान् । पितॄन् । नागान् । स्कन्दवृषौ । ब- झेशानायन्तरालेषु दक्षविष्णुदुर्गास्वधाकारमृत्युरोगान् । समुद्रान् सरितः मरुतः गणाधिपं चेति । मध्ये एव पृथिवीं मेरुं संस्थाप्य देवं चावाह्य । प्रा- गादि वजं, शक्ति, दण्डं, खङ्ग, पाशं, अनुशं, गदा, शूलं, । तदाह्ये गौत- मं, भरद्वाजं, विश्वामित्रं, कश्यपं, जमदगि, वसिष्ठं, अत्रि, अरुंधती च । तबाह्ये नवग्रहान् । तद्वाह्ये एंद्री, कौमारी, ब्राह्मी, वाराही, चामुण्डां, वै- ष्णवी, माहेश्वरी, वैनायकीमिति । एता नामभिरावाह्य संपूज्य । अर्चायांदेवं तन्मन्त्रेणावाह्य । मण्डलमध्येचा सुप्रतिष्ठो भवेतिनिवेश्य संपूज्य । वह्नौमण्ड- लदेवतानां नामनिस्तिलाज्येन दशदशाहुतीर्तुत्वा शय्यायां देवमाराध्य पुरुष सूक्तोत्तरनारायणायां स्तुत्वा देवे न्यासं कुर्यात् । तद्यथा-पुरुषात्मनेनमः ॥ प्राणात्मनेन प्रकृतितत्वाय. बुद्धितत्वाय अहंकारतत्वाय०मनस्तत्वाय इतिसर्वांगे ॥ प्रकृतितत्वाय. बुद्धितत्वाय. हृदि ॥ शब्दतत्वाय शि- रसि ॥ स्पर्शतत्वाय त्वचि ॥ रूपतत्वाय हृदि॥एवं रसगन्धोत्रत्वक्च- क्षुर्जिह्वाघाणवाक्पाणिपादपायपस्थपृथिभ्यतेजोवाय्वाकाशसत्वरजस्तमोदे- हतत्वानि विन्यसेत् ॥ ततः पुरुषमूक्तस्याद्यमृग्द्वयं करयोः ॥ तदुत्तरं जा- न्वोः ॥ तदुत्तरं कट्योः ॥ तं यज्ञम्' इति तिस्रः नाभिहृत्कण्ठेषु 'तस्मा- दश्वा' इतिद्वयं बाहोः ॥ ब्राह्मणोस्य ' इतिद्वयं नासयोः ॥ 'नात्या' इ- तिद्वयमक्ष्णोः ॥ अन्त्यां शिरसि ॥ केचित्तत्वन्यासमन्यथैवाहुः । पुरुषप्रक तिमहदहंकारतत्वानि । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्राणि।आकाशवायुतेजो- पीथवीभोत्रत्वक्चक्षुरसमाघाणवाक्पाणिपादपायूपस्थमनस्तत्वानीति । के- चिदेतानि स्थिरलिङ्गादावेवेच्छन्ति । ततः सुखशायी भवेति शय्यायां देवं स्वापार्यत्वा मण्डलशय्ययोरन्तराले न गन्तव्यमिति प्रैषं दत्त्वा मण्डलदेवता यो नामभिः पायसेन चरुणा वा बलिं दद्यात् । नीवारचरुशेषेण दिग्बलि- .

·-- प०३ ] लिङ्गा प्रतिष्ठा। ३१५ म् । नेदं स्थिरप्रतिष्ठायाम् । स्थिरलिङ्गार्चादौ त्वयं विशेषः अनिस्थापन- होमवज्यं सर्व पूर्ववत् कृत्वा इदानीमग्निस्थापनं कृत्वा पूर्वोक्तहोमं कुर्यात् ॥ नात्र नैवारश्चरुः विष्णुश्चत्पूर्वोक्नहोमं कृत्वा पुरुषसूक्तेन प्रत्यृचमाज्यं हुत्वा इदंविणुरिति पादौ स्पृष्ट्वा पुनस्तावेव हुत्वा विष्णोर्नुकम् ' इति नाभिं स्पृ- ष्ट्रा पुनस्तावेव हुत्वा । ' अतो देवेति' शिरः स्पृष्ट्वा पुनस्ता एव हुत्वा पुरु- पसूक्तेन सर्वाङ्ग स्पृशेत् । स्थिरलिङ्गं चेदग्निस्थापनादि पूर्वोक्तसमिदाज्यति- लाहुतीर्तुत्वा। 'या त इषुः'इत्यनुवाकान्तं द्रापे' 'सहस्राणि' इत्यनुवाकाभ्यां च प्रत्यूचमाज्यं हुत्वा सर्वो वै रुद्रः इति मूलं स्पृशेत्।पुनस्ता एव हुत्वा 'कद्रुद्राय इति मध्यं । पुनस्ता एव हुत्वा । नमो हिरण्यबाहवे' इत्यग्रम्।पुनस्ता एव हुत्वा सर्वरुद्रेण सर्वाङ्गं स्पृशेत् ।ततो 'धामन्त' इति पूर्णाहुतिं जुहुयान्नवा एवमधिवा सनं कृत्वा परेयुः सद्यो वा पीठिका स्नापयित्वा महीम' इत्यावाह्य । 'अदिति योः'इति स्तुत्वा।'ह्रीं नमः' इति संपूज्य तेनैव पूर्णाहुति हुत्वा। उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्प ते' इति देवमुत्थाप्य पुष्पाञ्जलिं दत्वा । पुरुषसूक्तेन स्तुत्वा 'उदुत्यम् इत्युत्थाप्य 'कनिकदत्' इति सूतन विष्णुं सद्योजातम्' इति पञ्चानुवाकै- लिङ्गगृहं प्रवेश्यपीठिकायां इन्द्रादिनामभिरष्टरत्नानि क्षिप्त्वा सप्तधान्यरूप्य- वृषमनःशिलाः क्षिप्त्वा पायसेन संलिप्य प्रणवेनाङ्गन्यासंकत्वा सुवर्णशला- कामन्तरितां कृत्वा 'ॐसुलग्रेप्रतितिष्ठ परमेश्वर' इत्युक्त्वा 'अतादेवा' इति विष्णुं रुद्रेण च लिङ्गं स्थापयेत् । ततःप्राणप्रतिष्ठा ।चला दी त्वधिवा- सनान्ते परेयुः उत्तिष्ठब्रह्मणस्पत इति देवमुत्थाप्य पुरुषसूक्तोतरनारायणाभ्यां स्तुत्त्वा घृते व्रीहिचलं कृत्वा तद्देवतामन्त्रेण दशाहुतीर्तुत्वा नामभिर्जुहुयात् । अग्नये स्वाहा । सोमाय स्वाहा धन्वन्तरये स्वाहा । कुहे स्वाहा । अनु- मत्यै स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा। परमेष्ठिन स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा । अनये स्वाहा । सोमाय स्वाहा । अग्नयेन्नदाय स्वाहा । अनयेनपतये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । विश्वभ्यो देवेश्यः स्वाहा । सर्वोयो देवोयः स्वाहा । भूर्भुवः स्वाहा । अग्रये स्विष्टकते इति । ततः सप्त ते' पुनस्त्वे ·३१६ निर्णयसिन्धी- [१०३ त्याभ्यां पूर्णाहुतिः । ततः आचार्यो 'या ओषधीः' इति सर्वोषधीःसमर्प्य । संपातोदकं देवमन्त्रेण शतयारमभिमन्य तेनैवाभिषिञ्चेत्। ततः उत्तिष्ठेति दे- वमुत्थाप्य । विश्वतश्चक्षुः' इत्युपस्थाय देवं ध्यात्वा जपेत् । ब्रह्मणे नमः । एवं विष्णवे रुद्राय० । इंद्रादीनष्टौ वसुन्यो रुद्रेश्य आदित्यायोऽश्विभ्यां मरु- यः कुबेराय गङ्गादिमहानदीयोऽग्रीषोमा यामिन्द्रामियां द्यावापृथिवी- क्यां धन्वन्तरये सर्वेशाय विश्वेश्यो देवायो ब्रह्मणे नमइति । ततः संपातोदकेन यजमानमभिषिच्य । देवं ध्यात्वा प्रतितिष्ठ परमेश्वर' इति पुष्पालं निवेय सच्चिदानन्दं ब्रह्मव भक्तानुग्रहाय गृहीतविग्रहं करचरणाद्यवयविनं शंखचका- द्यायुधवन्तं निजवाहनायुपेतं निजहृत्कमलेऽवस्थितं सर्वलोकसाक्षिणमणी- यांसं 'परमेष्ठचसि परमां श्रियं गमय' इति मन्त्रेण पुष्पाञ्जलावागतं विज्ञा व्याऽर्चायां विन्यस्य प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् । यथा प्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मवि- ष्णुरुद्रा ऋषयः । ऋग्यजुःसामानि च्छन्दांसि । क्रियामयवपुः । प्राणाख्या देवता । आंबीजम् । को शक्तिः। प्राणप्रतिष्ठायां विनियोगः । ततः ऋष्यादी- न क्रमेण शिरोमुखहृदयगुह्यपादेषु विन्यस्य । ॐकखंगंधंडंअंपृथिव्यप्तेजोवा- म्वाकाशात्मने आंहृदयाय नमः । ॐ च छ ज झंबंई शब्दस्पर्शरूपरसग न्धात्मन इ शिरस स्वाहा ॐ ट ठ ड ढ णं उं । श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणात्म- नेऊं शिखायैवषट् । ॐ तथं दं धं न ए वाक्पाणिपादपायूपस्थात्मने ऐकवचा य हुम् । ॐ पंफंबं मं मं आं वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दात्मने औं नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अं मनोबुद्ध्यहंकारचित्तात्मने अः अस्त्रायफट् । एवं आत्मनि देवेच कृत्वा देवं स्पृष्ट्वा जपेत् । ओंआं हीं कों यं रं लं वं शंषं सं हं सः देवस्य प्राणा इह प्राणाः।ओं आंन्हीं को यं रं लं वं शं षंसं हं सः देवस्यजीव इह स्थितः।ओं आंन्हीं को यं रंलं वंशं पंसं है सः देवस्य सर्वेद्रियाणि । ॐ आंन्हीं को अंयंरलं वंशंषंसं हं सः । देवस्य वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रघ्राणप्राणां इहागत्य स्वस्तये सुखन सुचिरं तिष्ठन्तु स्वाहे- ति । ततोऽर्चाहृयङ्गुष्ठं दत्वा जपेत् 'अस्यै प्राणाःप्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाक्ष ·प०३ ] लिङ्गा प्रतिष्ठा । २१७ रन्तु च ॥ अस्यै देवत्वमर्चायै मामहेति च कच्चन' इति । ततः प्रणवेन संरुध्य सजीवं ध्यात्वा ॥ ध्रुवा द्यौः' इति तृचं जप्त्वा कर्णे गायत्री देवमन्त्रं च जप्त्वा पुरुषसूक्तेनोपस्थाय पादनाभिशिरः स्पृष्ट्वा । 'इहैवैधि' इति विर्जपेत् ततःकर्ता स्वागतं देवदेवेश मद्भाग्यात्त्वमिहागतः॥ प्रारुतं त्वमदृष्ट्वा मां बल- वत्परिपालय ॥ धर्मार्थकामसिध्यर्थ स्थिरो भव शुभाय नः ॥ सांनिध्यं तु सदादेव स्वार्चायां परिकल्पय ॥ यावच्चन्द्रावनीसूर्यास्तिष्ठन्त्यप्रतिघातिनः ॥ तावत्त्वयात्र देवेश स्थेयं भक्तानुकम्पया ॥ भगवन् देवदेवेश त्वं पिता सर्व दे- हिनाम् ॥येन रूपेण भगवस्त्वया व्याप्तं चराचरम् ॥ तेन रूपेण देवेश स्वार्चा- यां सन्निधौ भव' इति नमेत् । एतदन्तं सर्वदेवानां समानम् । देवमन्त्रश्च मूलमन्त्रो वैदिको वा ग्राह्यः । अथाचार्यः कर्ता वा लिङ्गमचर्चा वा ॐभूःपुरुष- मावाहयामि । ॐभुवःपुरुषमावाहयामि । सुवः पुरुषमावाहयामि । ॐ- र्भुवः सुवः पुरुषमावाहयामीत्यावाह्य । प्रणवेनासनं दत्त्वा तेनैव दूर्वाश्यामाक विष्णुकान्तापद्ममिश्रं पायम् । ‘इमा आपः शिवतमाः पूताः पृततमा मेध्या मेध्यतमा अमृता अमृतरसाः पायास्ता जुषतां प्रतिगृह्यतां प्रति गृहातु भग- वान् महाविष्णुर्विष्णवे नमः' इतिपायम् । भगवान् महादेवो रुद्राय नम इति लिङ्गे । इमा आपः आचमनीयास्ता जुषतामित्याचमनीयम् । अर्ध्या इत्य य॑म् । ततो वेदमन्त्रैः संस्नाप्य इदं विष्णुः' इति विष्णौ। 'नमोअस्तु नील- ग्रीयाय' इति लिङ्ग प्रतिसरं वित्रस्य । ‘इमे गन्धाः शुभा दिव्याः सर्वगन्धै- रलंकताः ॥ पूता ब्रह्मपवित्रेण पूताः सूर्यस्य रश्मिभिः' ॥ पूनाइत्यादि पूर्ववव इति गन्धम् । 'इमे माल्याः शुजादिव्याः सर्वमाल्यैरलंकताः ॥ पूताइत्यादि- माल्यम् । 'इमे पुष्पाःशुभा' इत्यादि पुष्पम् । 'वनस्पतिरसोद्धृतो गन्धाढ्यो धूप उत्तमः ॥ आधेयः सर्वदेवानां धूपोयं प्रतिगृह्यताम् ॥ प्रतिगृह्णात्वित्या- दि धूपम् । 'ज्योतिः शुक्रं च तेजश्च देवानां सततं प्रियः ॥ प्रभाकरः सर्व- भूतानां दीपोयं प्रतिगृह्यताम् ॥ इति दीपं दत्त्वा। विष्णो संकर्षण वासु देव प्रद्युम्नानिरुद्ध पुरुषोत्तमाधोक्षज नृसिंहाच्युतजनार्दनोपंद्रहारश्रीकृष्णेति - ·निर्णयसिन्धौ- [प०३ द्वादशनामभिःकेशवादिद्वादशनामभिर्वा पुष्पाणि समर्प्य॥ तैरेव तर्पणं कृत्वा । पायसगुडौदनचित्रौदनानि । 'पवित्रं ते विततम्' इति नैवेद्यकसरं पूर्वोक्तनाम भिर्तुत्वा तेनैव शाङ्गिणे श्रियै सरस्वत्यै विष्णवे इति हुत्वा । 'विष्णोर्नुकं वीर्याणि तदस्य प्रियमभिपाथो'। प्रतद्विष्णुस्तवतेवीर्येण' । 'परोमात्रया तन्वावृधान' । 'विचक्रमे पृथिवीमेषएतां.'। 'निर्देवः पृथिवीमेष एता' । इति द्वादशनामनिश्चामुष्मै स्वाहेतिजुहुयात् । लिङ्गे तु दीपान्तं कृत्वा । भवा य० देवाय शर्वाय ईशानाय. पशुपतये रुद्राय उग्राय० भीमाय. महते देवाय नम इति पुष्पाणि दत्त्वा । तैरेव तर्पणं कृत्वा । 'पवित्र' ते इति पायसं गुडौदनं च निवेद्य पूर्वोक्तनामभिः कसरं हुत्वा । ' भगस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा' इत्यायष्टभिर्गुडौदनं हुत्वा । भवस्य देवस्य सुताय स्वाहे- त्यायेहरिद्रौदन हुत्वा' । 'व्यम्बकं यजामहे'। 'मानो महान्तमुत मानो। 'मानस्तोके तनये.'। आरात्नेगोनमुतपुरुषघ्ने० '। 'विकिरिदविलोहितः। सहस्राणि सहस्रशो' इति द्वादश एतैर्तुत्वा । 'शिवाय शंकराय सहमानाय शितिकण्ठाय कपर्दिने ताम्राय अरुणाय अपगुरमाणाय हिरण्यबाहवे स- स्पिजराय बालुशाय हिरण्याय' इति च जुहुयात् । ततः स्विष्टकदादिहो- मशेष समाप्य । पूर्वोक्तसर्वहविर्निर्विष्णवे लिङ्गाय वा बलिं दद्यात् । मन्त्र- स्तु-त्वामेकमायं पुरुषं पुरातनं नारायणं विश्वसृजं यजामहे ॥ त्व- मेव यज्ञो विहितो विधेयस्त्वमात्मनात्मन् प्रतिगृण्हीष्व हव्यं' इति । लिङ्गे तु नारायणपदे रुद्रं शिवमितिवदेत् । ततोऽश्वत्थपणेभूर्भुवःस्वरोमिति हुतशेषं निधाय प्रदक्षिणीकृत्य विश्वभुजे आत्मने परमात्मने नमःइति नत्वा आचार्याय शतं तदर्धतदर्ध द्वादश तिस्र एकां वा गां दत्त्वा ऋत्विगायोपि दक्षिणां दत्त्वा शतं द्वादश ब्राह्मणान् भोजयेदिति संक्षेपः ॥ प्रासादमात्रेनूतने तु मात्स्योक्तज- लाशयप्रतिष्ठाविधिमेव कुर्यात् ॥ गोरुनारणपात्रीप्रक्षेपादि तु न भवति द्वा- रलोपात् । वारुणहोमस्थाने वास्तुहोमः । अन्यत्नद्वदेव । इति भट्टकमला- - ·प०३] पुन:प्रतिष्ठा। करकृतो लिङ्गा प्रतिष्ठाविधिः ॥ ॥ अथ पुनःप्रतिष्ठा पुनःप्रतिष्ठा तामधिकृत्य हयशीर्षपञ्चरात्रे- ' चाण्डालमद्यसंस्पर्शदू- षिता वह्निनाथवा ॥ अपुण्यजनसंस्पृष्टा विप्रक्षतजदृषिता'॥ संस्कार्येतिशे- पः । पदार्थादर्शबाझे-'खण्डिते स्फुटिते दग्धे नष्टे मानविवर्जिते ॥ याम- हीने पशुस्पृष्टे पतिते दुष्टभूमिषु ॥ अन्यमन्त्रार्चिते चैव पतितस्पर्शदूषिते ॥ दशस्वेतेषु नो चक्रुःसन्निधानं दिवौकसः' ॥ यागः पूजा । पशुगर्दादिः । पञ्चरात्रे--- खण्डितास्फुटिता दग्धा यस्मादर्चा भयावहा॥ तस्मात्समुद्धरेत्नां तु पुर्वोक्नविधिना नरः'॥ अर्चाङ्गादावुपवासः कार्यः न राज्ञो विप्लवेभी- यात्सुरा विप्लवे तथा' इति विष्णुधर्मोक्तेः । सिद्धान्तशेखरे-चौरच- ण्डालपतितश्वोदक्यास्पर्शने सति ॥ शवायुपहते चैव प्रतिष्ठां पुनरा- चरेत् ' पञ्चरात्रे-'अङ्गादङ्गादिसंधाने प्रतिष्ठां पुनराचरेत् ॥ जलाधि- वासविहितनेत्रोन्मीलनवर्जिताम् ॥ शुद्धिविवेके विष्णुः--द्रव्यवत् कृत- शौचानांदेवतार्चानां भूयः प्रतिष्ठापनेनशुद्धिः' इति । अर्चा:प्रतिमाः । त व्यस्य ताम्रादेरुक्तशौचं कृत्वा पुनःप्रतिष्ठां कुर्यादित्यर्थः । स्मृत्यर्थसारे- प्येवम् । तद्विधिौधायनसूत्रे-- 'पूर्वप्रतिष्ठितस्याबुद्धिपूर्वमेकरात्रं द्विरात्र- मेकमासं विमासं वार्चनादिविच्छेदे शूद्ररजस्वलाद्युपस्पर्शने पूर्वोक्तकाले पुण्याहं वाचयित्वा युग्मान्ब्राह्मणान् भोजयित्वा निशायां जलाधिवासं कृत्वा श्वोभूते कलशपूर्णेन पञ्चगव्येन तत्तन्मन्त्रैःनापयित्वाऽन्यं कलशं शुद्धोदके नापूर्यतस्मिन्नवरत्नानि प्रक्षिप्य तं कलशं तत्तद्गायत्र्याष्टसहस्रमष्टशतम- शाविंशतिवारं वाभिमन्य तेनोदकेन देवं स्नापयेतत्तःशुद्धोदकंन नापयेदष्ट- सहस्रमष्टशतमष्टाविंशति वा पुरुषसूक्तेन मूलमन्त्रेण च ततः पुष्पाणि दत्त्वा यथासंभवमर्चयित्वा गुडौदनं निवेदयेत्'इति । बुद्धिपूर्व तु विच्छेदे पूर्वोक्तां प्रतिष्ठां पुनः कुर्यात् । पूर्वोक्तविष्णुवचनात् । इदं मलमासशुक्रास्तादावपि कार्यमिति मदनरने हेमाद्रौ च देवा पासादभेदने तु शूलपाणौ का श्यपः-- वापीकूपारामसेतुसभातडागवप्रदेवतायतनभेदने प्रायश्चित्तं चतस्त्र ·३२. निर्णयसिन्धौ- - [१०३ आज्याहुतीर्जुहुयात । इदं विष्णुर्मानस्तोके विष्णोः कर्माणि पादास्यति यांदेवतामुत्सादयति तस्यै देवतायै ब्राह्मणान् भोजयत् ' इति । शंखलिखि- तो प्रतिमारामकृपसंक्रमध्वजसेतुनिपातभङ्गेषु तत्समुत्थानं प्रतिसंस्कारोऽष्ट- शतं च निपातितामाम् ' इति । समुत्थानं प्रतिक्रिया प्रतिसंस्कारः पुनः प्र- तिष्ठा । अष्टशतं पणा दंडश्चत्यर्थः अथजीर्णोद्धारः-- स- जीर्णोद्धारः लिङ्गादौ दग्धे भने चलिते वा कार्यः। अयं चानादिसिद्ध- प्रतिष्ठितलिङ्गादौ भङ्गादिदुष्टेपि न कार्यः। तत्र तुमहाभिषेकं कुर्यादितित्रिवि क्रमः। कर्त्तामुकदेवस्य जीर्णोद्धारं करिष्ये इत्युक्त्वा पुण्याहं वाचयित्वा अचार्यमृत्विजश्चवृत्वा। लिङ्ग ॐव्यापकेश्वरहृदयाय नमः ॐव्यापकेश्वराशि रसे स्वाहेत्येवं षडङ्गं कृत्वा ऽघोरमन्त्रं शतं जप्त्वाऽनि प्रतिष्ठाप्याघोरेण घत सर्षपैः सहस्र हुत्वा इन्द्रादिश्यो नाम्ना बलिं दत्वा जीर्णदेवं प्रणवेन संपूज्य ब्रह्माण्ड मण्डलदेवतानां होम पूर्वोक्तं कृत्वा देवं प्रार्थयेत् । 'जीर्णभनमिदं चैव सर्वदोषावहं नृणाम् ॥ अस्योद्धारे कृते शांतिः शास्त्रेऽस्मिनकथिता त्वया ॥ जीर्णोद्धारविधानं च नृपराष्ट्रहितावहम् ॥ तदधस्तिष्ठतां देव प्र- हरामि तवाज्ञया' इति ततः क्षीराज्यमधुदूर्वाभिः समिद्भिश्चाष्टोत्तरस- हस्रं शतं या देवमन्त्रेण हुत्वाऽङ्गानां दशांशेन लिङ्गचालनार्थ सहस्रं शतं वा पायसेन हुत्वा लिङ्गं प्रार्थयेत् । लिङ्गरूपं समागत्य येनेदं समधिष्ठितम्॥ यायास्त्वं संमितं स्थानं संत्यज्यैव शिवाज्ञया । अत्र स्थाने च या विद्या सर्ववियेश्वरैर्युता॥शिवेन सह संतिष्ठ'इंतिमन्त्रितजलेनाभिषिच्य विसर्जयेत् । ततोऽस्त्रमन्त्रितेन खनित्रेण खात्वा लिङ्गमादाय नद्यादौ वामदेवेन लिङ्ग प्रण वेन मूर्ति क्षिपेत् । दारुजंतु मधुनाऽयिज्याघोरेण दहेत् । हेमरत्नादिमयं तु दग्धं चलितं वा पुनस्तत्रैव स्थापयेत् । ततः शान्त्यै अघोरेण तिलैः सहस्र हुत्वा प्रार्थयेत् । 'भगवनभूतभव्येशलोकनाथ जगत्पते॥ जीर्णलिङ्गसमुद्धारः कृतस्तवाज्ञया मया ॥ अग्निना दारुजं दग्धं क्षिप्तं शैलादिकं जले ॥ प्राय- चित्ताय देवेश अघोरानेण तर्पितम् ॥ ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यथोक्तं न कृतं ·प०३] पुष्पादिपर्युषितत्वम् । यदि ॥ तत्सर्व पूर्णमेवास्तु त्वत्प्रसादान्महेश्वर' इति । ततो यजमानः प्रार्थ- येत् 'गोविप्रशिल्पिभूतानामाचार्यस्य च यज्वनः ॥ शान्तिर्भवतु देवेश अ- च्छिद्रं जायतामिदम् ॥ मूर्ती तु विशेषः-'त्वत्प्रसादेन निर्विघ्नं देहं निर्मा- ययत्यसौ ॥ वासं कुरु सुरश्रेष्ठ तावत्त्वं चाल्पके गृहे । वसन्क्लेशंसहित्वेह मति वै तव पूर्ववत् ॥ यावत्कारयते भक्तः कुरु तस्य च वाञ्छितम्' इति॥ ततो नवां मूर्ति लिङ्ग वा कत्वोक्तविधिना स्थापयेत् । मूलं त्वग्निपुराणे स्प- ष्टम् । इतिजीर्णोद्धारः ॥ अथतुलसीग्रहणम् । देवयाज्ञि तुलसीग्रहणम् कळते स्मृतिसारे-वैधृतौ च व्यतीपातेभौमभार्गवभानुषु। पर्वद्वयेच संक्रान्ती द्वादश्यां सूतकद्वये ॥ तुलसीं ये विचिन्वन्ति ते छिन्दन्ति हरेः शिरः' ॥ विष्णुधर्मोत्तरे- 'रविवारं विना दूर्वा तुलसी द्वादशी वि- ना ॥ जीवितस्य विनाशाय प्रविचिन्वीत धर्मविद '॥ तथा-'संक्रान्तावर्क पक्षान्ते द्वादश्यां निशिसन्ध्ययोः ॥ यैश्छिन्नं तुलसीपत्रं तैश्छिन्नं हरिमस्तक- म् ॥ पाने-'द्वादश्यां तुलसीपत्रं धात्रीपत्रं च कार्तिके ॥ लुनाति स नरो गच्छेन्निरयानतिगर्हितान् ॥ रुद्रयामले- द्वादश्यां च दिवास्वापस्तुल- स्यवचयस्तथा ॥ विष्णोश्चैव दिवास्नानं वर्जनीयं सदाबुधैः' ॥ विष्णुध- में-न छिन्यानुलसी विप्रो द्वादश्यां वैष्णवः क्वचित् ॥ देवार्थे तुलसीच्छे- दो होमार्थे समिधां तथा ॥ इन्दुक्षुये न दुष्येत गवार्थेतृणस्यच ' ॥ ग्रह- णमन्त्रस्तु पाझे-'तुलस्यमृतजन्मासि मदात्वं केशवप्रिये ॥ केशवार्थ वि- चिन्वामि वरदा भव शोभने ' इति ॥ पारिजाते दक्षः- समित्पुष्पकुशा- दीनां द्वितीयः प्रहरो मतः ॥ अथ पुष्पादेः पर्युषितत्वम् । पुष्पादेःप- भार्गवार्चने भविष्ये-'प्रहरं तिष्ठते जाती करवीरमहर्निश युषितत्वम् म् ॥ तुलस्या बिल्वपत्रेषु सर्वेषु जलजेषु च ॥न पर्युषितदो पोस्ति मालाकारगृहेपि च ॥ बृहन्नारदीये-' वयं पर्युषितं पुष्पं वयं पर्युषितं जलम् ॥ न वयं तुलसीपत्रं न वज्यं जाह्नवीजलम् । तत्रैव पामे-'तुलसी पर्युषिता नैव बिल्वं तु त्रिदिनावधि ॥ पने पञ्चदिनात्त्याज्यं ॥

·३२२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ . शेष पर्युषितं विदुः' ॥ स्कान्दे-'पालाशं दिनमेकं तु पंकजं च दिनंत्रयम् ॥ पश्चाहं बिल्वपत्रं च दशाहं तुलसीदलम् ' ॥ पदार्थादर्श बोपदेवस्त्वन्य- थाह -'बिल्वापामार्गजातीतुलसिशमिशताकेतकीभृङ्गदूमन्दाम्भोजाहिदर्भा मुनितिलतगरब्रह्मकहारमल्लयः ॥ चम्पाश्वारातिकुम्भीदमनमरुबकाबिल्वतो- हानिशस्तास्त्रिंश ३० व्यं ३ का १ र्य ६ रीशो११दधि ४ निधि ९ वसु ८ भू १ १ यमा २ भूय एवम् ' ॥ अस्यार्थः-शता शतावरी । मन्दः मन्दारः । अहिर्नागकेशरः । मुनिरगस्त्यः। अश्वारातिः करवीरः । कुम्भी पाटलेति कैदेवनिघण्टुः । अग्यः षट् । ईशा एकादश । उदधयश्चत्वारः। निधयो नव । वसवोऽष्टौ । भूः एकः। यमो द्वौ। बिल्वमारण्याऽहिपर्यन्तं ग- णयित्वा दर्भमारय पुनस्त्रिंशदादिगणयदित्यर्थः। एतद्दिनोत्तरं पर्युषितानी- त्यर्थः । टोडरानन्दे स्कान्दे दमनमुपक्रम्य- तस्य माला भगवतःपरमग्री- तिकारिणी ॥ शुष्का पर्युषिता वापि न दुष्टा भवति कचित् ॥ तिथित- त्त्वे मात्स्ये-'बिल्वपत्रं च माध्यं च तमालामलकीदले ॥ कलारं तुलसी चैध पमं च मुनिपुष्पकम् ॥ एतत्पर्युषितं न स्यात्कुशाश्च कलिकास्तथा ॥ स्मृतिसारावल्याम्-'जलजानां च सर्वेषां पत्राणामहतस्य च॥कुशपुष्पस्य रजतसुवर्णकतयोरपि ॥ न पर्युषितदोषोस्ति तीर्थतोयस्य चैव हि ॥ मुकुलै- नर्चियेदे॒वं पंकजैर्जलजैविना' अथ शिवनिर्माल्यनिर्णयः॥ शिवनिर्मा- LAM सिद्धान्तशेखरे- ‘धराहिरण्यगोरत्नताम्ररौप्यांशुकादिकान्॥ विहाय शेषं निर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत् ॥ अन्यदन्नादि पानीयं ताम्बूलं गन्धपुष्पकम् ॥ दद्याच्चण्डाय निर्माल्यं शिवभक्तं तु सर्वशः॥ आचार्यशिवचण्डानामाज्ञाभङ्गे तु लक्षकम् ॥ धनस्य भक्षणे तेषां पादोंने लक्षमीरितम् ॥ निर्माल्ये भक्षिते लक्षपादतः शुद्धिरीरिता ॥ दानं च भक्षण- समं तदधं तदुपेक्षणे ॥ अकामादक्षणे यदा निर्माल्यस्य जपेत्सुधीः ॥ ब्रह्म- पञ्चकसाहस्रं धर्मेण सहितं ततः॥ कामतो भक्षणे दीक्षा प्रायश्चित्तं नचान्य- तः॥ निर्माल्यलंघने घोरं प्रजपेदयुतं ततः ॥ स्पर्शश्च लंघनसमो विक्रयो भ- ·प०३] शिवनिर्माल्यनिर्णयः। ३२३ क्षणेन च ॥ स्मृत्यर्थसारेपि-शैवसौरनिर्माल्ये नैवेद्याक्षणे चान्द्रम, अ प्यासे द्विगुणं, मत्याभ्यासे प्रतपनम् ॥ अन्यनिर्माल्येप्यनापयेवमिति । इदंच ज्योतिर्लिङ्गायतिरिक्तविषयम् । तथाच पुरुषार्थप्रबोधेभविष्ये 'ज्योति- लिङ्ग विना लिङ्ग यः पूजयति सत्तमः॥ तस्य नैवेद्यनिर्माल्याक्षणात्तप्तकच्छ्र- कम् ॥ शालयामोद्भव लिङ्गे बाणलिङ्गे स्वयंभुवि॥ रसलिङ्गे तथार्षे च सुप्र- सिद्धप्रतिष्ठिते ॥ हृदयं चन्द्रकान्ते च स्वर्णरौप्यादिनिर्मिते॥शिवदीक्षावता भक्तेनदं भक्ष्यमितीर्यते॥तथा-'बाणलिङ्गे स्वयंभृते चन्द्रकान्ते हदिस्थिते चान्द्रायणसम ज्ञय शानैवेद्याक्षणं । लिङ्गे स्वयंभुवे बाणे रत्नजे रसनिर्मि- ते ॥ सिद्धप्रतिष्ठिते चैव न चंडाधिकतिर्भवेत् ॥ यत्र चण्डाधिकारोस्ति त दोक्तव्यं न मानवः ॥ चण्डाधिकारो नो यत्र भोक्तव्यं तत्र भक्तितः' त्रैवि- क्रम्याम्-'बाणलिंगे च लोहे च सिद्धलिङ्ग स्वयंभुवि ॥ प्रतिमासु च स- र्वासु न चण्डोधिकतो भवेत्' अत्र 'ब्रह्महापि शुचिर्जत्वा निर्माल्यं यस्तु धा- रयेत्॥ तस्य पापं महच्छीघ्र नाशयिष्ये महाव्रते'॥इतिस्कान्दादशुचिना न ग्राह्यं शिवनिर्माल्यम् । किंतुस्नात्वेतिस्मार्ताः। अनुपनीतेन ग्राह्यमितिश्रीद- त्तः। शिवदीक्षाहीन ग्राह्यमितिशैवाः । तिथितत्त्वे हेमाद्री परिशिष्टे- 'अग्राह्यं शिवनैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् ॥ शालग्रामशिलासङ्गात्सर्व याति पवित्रताम्' ॥ पञ्चायतनपूजायां तन्त्रेण च निवेदितमित्यर्थः। शिवपुराणे 'ये वीरभद्रशमिताः शिवभक्तिपराङ्मुखाः॥शंभोरन्यत्र देवेषु ये भक्ता येन दीक्षिताः ॥ तेषामनहमीशस्यतत्प्रसादचतुष्टयम् ॥ काशीखण्डे-- 'जल- स्य धारणं मानि विश्वेशस्नानजन्मनः॥एष जालंधरो बन्धः समस्तसुखवल्लभः' तथा- ' स्नापयित्वा विधानेन यो लिङ्गलपनोदकम् ॥ त्रिपिबेत्रिविधं पापं तस्येहाशु विनश्यति ॥ लिङ्गस्नपनवाभिर्यः कुर्यान्मूय॑भिषेचनम्॥ग- ङ्गाखानफलं तस्य जायतेऽत्र विपाप्मनः । इदं पूर्ववाक्यवशाद्विश्वेश्वरविषय मिति केचित् । काशीस्थपुराणप्रसिद्धसर्वलिङ्गविषयम् । काशीखण्डेरत्ने- ·१ ३२४ निर्णयसिन्धौ-- [प०३ श्वराख्याने तथैवदर्शनादित्यन्ये॥अथ कृषिः ।राजमार्तण्ड:- कृषिनिर्णयः कक्षषनरपौष्णवैष्णवमघामूलानुराधाश्विनीप्राजापत्यकरद्विदै- वतगुरुधालयपादेषुच ॥ निर्षितषभर्हलैश्च सुमनोमालाभिरस्यचितैर्दत्त्वा क्षेत्रपतेर्बलिं हलधरःक्षत्रं ततः कर्षयेत् ॥ प्राजेशश्रवणोनरादितिमघामार्तण्ड तिथ्याश्विनी पौष्णानुष्णमरीचयःशतभिषस्वाती विशाखा तथा ॥ जीवा. केन्दुसितेन्दुनन्दनदिने लग्ने च सौम्योदये सस्यानां वपने तथैव लवने शस्ता स्तथा रोपणे' चण्डेश्वरः-- हस्तचित्रादितिस्वातीरेवत्यां श्रवणत्रये ॥ स्थिरलग्ने गुरोवारे बीजं धार्य ज्ञशुक्रयोः ॥ ॐधनदाय सर्वलोकहिताय देहि मे धान्यं स्वाहा ॥ लेखयित्वा इमं मन्त्रं धान्यागारे निधापयेत् ॥सस्य- वृद्धि परां कुर्यात्पूजितं प्रतिपूजयेत् ॥ दक्षिणदिङ्मुखगमनं गमनमभिन- वासु नारीषु ॥ व्ययमपि सस्यधनानां न बुधा बुधवासरे कुर्युः ॥ शनिवारे च नो कार्यो धनधान्यव्ययो बुधैः' ॥ अथ वस्त्रम् । वसनिर्णयः श्रीपतिः-रोहिणी च करपञ्चकेश्विो व्युत्तरासु च पुनर्वसुद्वये- ॥ रेवती च वसुदैवते च से नव्यवनपरिधानमिष्यते ॥ जीर्ण रवौ सतत मम्बुभिराईमिन्दा भोमे शुचे बुधदिने तु भवेद्धनाय ॥ ज्ञानाय मन्त्रिणि भृ. गौ प्रियसंगमाय मन्दे मलाय च नवाम्बरधारणं स्यात् ।रोहिणीगुरुपुनर्वसू- त्तरे या विभर्ति नववस्त्रभूषणे । सा न योषिदवलंबते पति स्नानमाचरति वा- रुणपि या'॥ अथालंकारवलयादि । दैवज्ञवल्लभः-'नास अलंकारवळया- दिनिर्णयः त्यपूषवसुभिः करपञ्चके न मार्तण्डौमगुरुदानवमन्त्रिवारे ॥ मुक्तासुवर्णमणिविद्रुमशंखदन्तरक्ताम्बराणि विधृतानिभवन्ति सिद्धये ॥ ज्योतिर्निवन्धे- 'हस्तानुराधमृगपूषधनिष्ठयुक्तचित्रोत्तरासु च पुनर्वसुरोहिणीषु ॥लग्ने स्थिरे रविसुतेन्दुजजी गरेहेमादिधारणविधिःकथितो नराणाम् ॥ तत्रैव श्रीपतिः-'पोष्णाश्विनी कगादिषु पञ्चकेषु कौसुम्भ- हेममणिविद्रुमकाचशंखाः॥नार्या धृता सुतसुत किरा भवन्ति ब्राह्मोत्तरादि तिगुरुष्वसुखाय भर्तुः ॥ तंत्रच--'शंखादिवर नि पुष्यादित्युत्तरासु च ॥ - ·शय्या शस्त्रधारणम् 1०३] सेतुनिर्णयः। ३२५ रोहिण्यां नैव गृहीत भर्तुजीवितकांक्षिणी' ॥ अथ सूचो- सूचीकर्म कर्म । वासवादितिमत्वाष्ट्रमैत्रचन्द्राश्विनीषु च ॥ सूचीक- र्मतनुत्राणमेभिः प्रशस्यते' ॥ अथ शय्या ॥ 'हस्तादिति ब्रह्मगुरूत्तराणि पौष्णाश्चिमूलेन्दुलचित्रनानि ॥ वारेषु जीवे- न्दुसितेन्दुजानां शय्यासनारम्भणमुत्तमं स्यात् ' ॥ अथ शस्त्रधारणम् ॥ 'पुष्ये चादितिचित्रपनतनये शकोत्तरारे वती स्वातीवाजिविशाखमित्रसहिते भानौ गुरौ भार्गवे ॥ कुम्भे कीटगृहे वृषे मृगपतौ चेन्दौ शुभैर्वीक्षिते सन्नाहः शरखड्कुन्तछु- स्वामिसेवा रिका धार्या नृपाणां हिताः' ॥ अथ स्वामिसेवा । चण्डेश्वरः-रोहिण्युत्तरपौष्णेषु वसुवारुणयोरपि ॥ सेवेत स्वामिनं भृत्यःशुभवारोदये तथा ' ॥ ज्योतिर्निवन्धे-' दासीदासादिभृत्यानां कुर्यात्संग्रहणं बुधैः ॥ स्थिरलग्ने शुभैईष्टे मन्दवारे विशेषतः ॥ अथ गजाश्वदोलाः ॥ स एव-पोष्णप्रजेशादितिभयानि हस्ता गजाश्वदोला दिषट्कश्रवणोत्तराणि ॥ दोलादिमातङ्गतुरंगमाणामारोहणे- भीष्टफलप्रदानि'॥ अथ नृत्यम् हस्तः पुष्यो वासवं रोहिणी च ज्येष्ठा पौष्णं वारुणं चोत्तराश्च ॥ पूर्वाचार्यैः कीर्तितश्चक्र- वर्ती नृत्यारम्भे शोभनोऽयं भवर्गः' ॥ अथ राजदर्शनं । राजदर्शनम् श्रीपतिः- मृगाश्चिपुष्पश्रवणश्रविष्ठाहस्तध्रुवत्वाष्ट्रभपृषभा- नि ॥ मैत्रेण युक्तानि नरेश्वराणां विलोकने भानि शुभप्रदानि ' ॥ अथ क्रयविक्रयो। भाद्रद्वयत्रिदशमंत्रिदिवाकरेषु मूलानिलोत्तरतु- क्रयविक्रय निर्णयः रंगमरेवतीषु ॥ सारङ्गपाणिरजनीकरमैत्रभेषु लामः सदैव भव- तिक्रयविक्रयाभ्याम् ' ॥ वस्त्रे 'चित्राशतभिषा स्वाती रे- वती चाश्विनी शुभा ॥ श्रवणश्च तथाप्रोक्ता वस्त्राणां क्रयण शुभाः' ॥ अथ सेतुः 'स्वातीयुक्ते मन्दबारे वृपलग्ने शुभे दिने । सेतूनां ब- सेतुनिर्णयः न्धनं कार्य ध्रुवो चार्कजीवयोः' ॥ अथ पशुकृत्यम् । -- नृत्यम तु ·२२६ निर्णयसिन्धौ- - [१०३ , श्रीपतिः-'चित्रोत्तरावैष्णवरोहिणीषु चतुर्दशीदर्शदिनाष्टमी- पशुकृत्य- निर्णयः षु ॥ स्थानप्रवेशो गमनं विदध्यात्पुमान्पशूनां न कदाचिदे- व' ॥ चण्डेश्वरः-'हस्तमूलविशाखामु रेवत्यां श्रवणे तथा ॥ मैत्रे च वारुणे श्रेष्ठं पशुक्रयणमुच्यते ॥ पूर्वात्रयामृतमयूखहुताशनेषु इ- न्द्रामिवाजिवसुवारुणशंकरेषु ॥ एतेषु गोमहिषदन्तितुरंगमादिनानाप्रकारपशु जातिगतिः प्रशस्ता' ॥ अथ गजदन्तच्छेदः ॥ ज्योतिनि- गजदन्तच्छेदः बन्धे-'त्वाष्ट्र वैष्णव अश्विन्यामादित्ये वसुदैवते ॥ दन्तिनां शुभदं कर्म पुष्ये हस्ते च कर्तनम् ' अथ निक्षेपः। भरणीत्रीणि निक्षेपनिर्णयः पूर्वाणि आर्द्रालेषा मघा तथा ॥ चित्रा ज्येष्ठा विशाखा च मूलं मृगपुनर्वस ॥ एभिर्दत्तं प्रयुक्तं च यद्यन्निक्षिप्यते धनम् ॥ पृष्ठतो धावमानस्य निर्धनी नोपपद्यते' ॥ अथ ऋणमोक्षः । श्रीधरः-वा- ऋणमोक्षः गीशमन्ददिवसांशकलनयुक्त रिक्तासुमन्ददिवसे कुलिकोदये च ॥ मैत्रद्वितीयपदमैत्रमुहूर्तयुक्ते राश्युद्गमे च ऋणमोक्षमुशन्ति सन्तः ॥ राजमुद्रानिर्णयः अथ राजमुद्रा। 'मृदुधुवक्षिप्रचरेषु भेषु योगे प्रशस्ते शनिचन्द्र वर्जम् । वारे तिथौ पूर्णजयाह्वये च मुद्राप्रतिष्ठा शुभदा हि राज्ञाम्' ॥ अथ नौः । चण्डेश्वरः । 'पोष्णाश्विनीतुरगवा- नौकानिर्यणः रुणमित्रचित्राशीतोष्णरश्मिवसवोनलवंत्यमूनि ॥ वारे च जीव- भृगुनन्दनके प्रशस्ते नौकादिसंघटनवाहनमेषु कुर्यात् ' ॥ अथ भोगनिर्णयः भोगः। गुरुभरविभानुराधाविधातृपोष्णाविरोहिणीषु स्यात् ॥ स्वात्युत्तरासु कुर्याच्छयनासनभोगमोगादि' ॥ अथ इम- श्मश्रुफर्म श्रुकर्म । श्रीपतिः-पुष्ये पौष्णे चाश्विनीष्वेदवे च शाके हस्ताये त्रिकोप्यदित्याः ॥ क्षौरं कार्य वैष्णवादित्रये च मुक्त्वा भौमादित्य- पातङ्गिवारान् ॥ न स्नातभुक्तोत्कटभूषितानामन्यतयात्रासमरोत्सुकानाम्॥ विदध्यान्निशि संध्ययोर्वा जिजीविषणां नवमे न चाह्नि' त्रिस्थलीसेतो वृद्धगार्ग्यः- व्यारसौरवारेषु रात्रौ पाते व्रताहनि॥श्राद्धाहःप्रतिपद्रिक्ताभद्राः , - - ·३२७ - - प०३] नवोजनपात्रनिर्णयः । शौरेषु वर्जयेत् ॥ गार्ग्य:- 'षष्ठयमापूर्णिमापातचतुर्दश्यष्टमी तथा॥ आसु सन्निहितं पापं त्रिषु तैले भगे क्षुरे' ॥ राजमार्तण्डः । देवकार्येपितुः श्राद्धे रवेरंशपरिक्षये ॥ क्षौरकर्म न कुर्वीत जन्ममासे च जन्मो'। बृहस्प तिः-'राजकार्ये नियुक्तानां नराणां भूपजीविनाम् ॥ श्मश्रुलोमनखच्छेदो नास्ति कालविशोधनम्' ॥ तथा-क्षौरं नैमिनिकं कार्य निषेधे सत्यपि ध्रुवम् ॥ पित्रादिमृतिदक्षिासु प्रायश्चित्तं च तीर्थके' ॥ केचित्तूत्तरार्धमन्य था पठन्ति 'मुण्डनस्य निषेधेषि कर्तनं तु विधीयते' ॥ नारदः 'नृपविप्राज्ञ- या यज्ञे मरणे बन्धमोक्षणे ॥ उद्वाहेखिलवारः तिथिषु क्षौरमिष्टदम् ॥ भारते-प्राङ्मुखःश्मश्रुकर्माणि कारयीत समाहितः ॥ उदङ्मखो वाथ भूत्वा तथायुर्विन्दते महत्' ॥ अपराक- उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा व पनं कारयेत्सुधीः॥ केशश्मश्रुलोमनखान्युदक्संस्थानि वापयेत् ॥ दक्षिणं कर्णमारभ्य धर्मार्थं पापसंक्षये ॥ शिखाये नवसंस्कारे शिखायन्तं शिरो व- पेत् ॥ यतीनां तु विशेषो निगमे-कक्षोपस्थशिखावर्जमृतुसंधिषु वाप- येत्' इति ॥ अन्येपि विधिप्रतिषेधाः प्रागुताः॥ अथेन्ध- इन्धनसंग्रहः नसंग्रहः- ब्रह्मानिलार्कमघमूलत्रिपूर्वरौद्रपौष्णानुराधगुरुवि- ष्णुविशाखयुक्ते ॥ वारे कुजार्कगुनन्दनसोमजानां श्रेष्ठेन्धनम्य करणं भ- वति प्रशस्तम् ' ॥ अथ नवान्नम् । श्रीपतिः- रेवती- श्रुतिपुनर्वसुहस्तबाह्यतः पृथगति द्वितये च ॥ व्युत्तरेषु गदि नवभोजनपात्रं तं पृथुकानां प्राशनं नवनवान्नविधानम् ' ॥ अथ नव- भोजनपात्रम् । ज्योतिर्निबन्धे-भोज्यपात्रं सुधासिन्धौ घटयेहा समाहरेत् । तत्रान्नप्राशनपोक्ने काले भोजनमाचरेत् ॥ अथ १--अत्र निषेधे सत्यपीत्युपादानात्सायाश्चत्ततीर्थयो रात्रावपि क्षौरम् । निमित्तं तु दिने एव 'श्वस्तनी वपनाक्रिया" इत्युक्तेः। इति टीका । २--निषिद्धदिने क्षौरे कृतेपुनस्तद्दोष शान्त्यर्थ विहितकाले कार्यमित्याह गर्गः। -- 'निार्षद्धेषु च कालेषु क्षौरकर्म यदा भवेत् । तद्दोपशान्तये क्षिप्रं कुर्यात्तच्च शुभे दिने इति । 'आनर्तोऽहिच्छत्रः पाटलिपुत्रोऽदितिदितिः श्रीशः । क्षौरे स्मरणादेषां दोषा नश्यन्तिनिःशेषाः' इति ॥ इति टीका ॥ - नवानम् - ·३२८ निर्णयसिन्धौ-- [१०३ नवपर्णफलादिभक्षणम् । चण्डेश्वरः- 'मूलाश्चिमैत्रक- नवपर्णफला रतिष्यहरीन्द्रभेषु पोष्णोत्तरैन्दवपुनर्वसुवासवेषु ॥ वारेषु दिभक्षणम् भूमितनयार्कजवारवर्ज ताम्बूलनूतनफलायशनं हिताय' अथ होमे आहुतिपातः। ज्योतिषे ' तरणिविभृगुभास्करिच- हामाहुतिपात न्द्रमाः कुजसुरेज्यविधुतुदकेतवः ॥ रविभतो दिनभं गणये- क्रमात् प्रतिखगं त्रितयं त्रितयं न्यसेत् ॥ दिनकरार्कितमःकुजकेतवो हुतभुमेन शुभास्त्वितरे शुभाः ॥ हवनचक्रमिदं प्रविलोक्यतां हवनकमणि सर्वसमृद्धये ' ॥ अत्र शान्तिरुक्ता विष्णुधर्मे-क्रूरग्रहमुखे चैव संजाते हवने शुभे॥ शान्ति विधाय गां दद्यादाह्मणाय कुटुम्बिनोआयसी प्रतिमांकत्वा निक्षिपेत्तामधोमुखीम् ॥ गोमूत्रमधुगन्धायैरचितां प्रतिमां ततः ॥ स्वस्थांनि- धाय संपृज्य तत्र होमो विधीयते' ॥ अत्रापवादः क्रियासारे--- नित्ये नैमित्तिके दुर्गाहोमादौ न विचारयेत्' अथ ज्वरादौ फलम् । ज्वरादौफलम् श्रीपतिः-स्वात्याश्लेषारौद्रपूर्वासु शाके रोगोत्पत्तिर्जायते यस्य पुंसः ॥ तदैषज्यव्यापूतो निष्प्रयत्नः स्यादुग्धाब्धेर्लब्धजन्मापि वैयः ॥ व्याध्युत्पत्तिर्यस्य पौष्णे समैत्रे प्राणत्राणं जायते तस्य कच्छ्रात् ॥ वैश्वे सौम्ये रोगमुक्तिस्तु मासाद्विशत्या स्याद्वासराणां मघासु ॥ पक्षाद्धस्ते वा- सवे सद्विदैवे मूलाश्विन्योरग्रिधिष्ण्ये नवाहात् ॥ याम्ये त्वाष्ट्रे वैष्णवे वारुणे च नैरुज्यं स्यानूनमेकादशाहात् ॥ आहिर्बुध्ये तिष्यसंज्ञे यमाख्ये प्रा- जापत्यादित्ययोः सप्तरात्रात् ॥ रोगान्मुक्तिर्जायते मानवानां निःसंदिग्धं जल्पितं गर्गमुख्यैः' ॥ ज्योतिषे- एकाहो निधनं दशाहमनिलादाणा वियत्पर्वताः सप्ताङ्का विलयश्च मासयुगुलं मासो मृतिः पक्षकः ॥ द्वौ मासावथ विंशतिर्दश निशाः पक्षान्तपक्षा नखा मासौ पक्षदशान्तपक्षक- कुभः पीडादिनान्यश्विभात् ' ॥ देवज्ञः- उरगवरुणरौद्रा वासवेन्द्रवि- पूर्वा. यमदहनविशाखाः पापवारेण युक्ताः ॥ तिथिषु नवमिषष्ठीद्वादशी वा च तुर्थी भवति मरणयोगो रोगिणां कालहेतुः' ॥ अत्र कुम्भे हैमी नक्षत्रदेवता- ·प०३] आमलकस्नानम् । ३२९ भेषजम प्रतिमां संपूज्य द्वादशदलेषु संकर्षणादिद्वादशमूर्तीर्वादशादित्यान् वा संपूज्य दूर्वासमित्तिलक्षीराज्यैर्गायच्या तद्देवतायै अष्टोत्तरशतं हुत्वा दध्योदनं बलि दत्त्वाचार्याय गांप्रतिमांच दत्त्वा विधान भोजयेदिति संक्षेपः । विशेषस्तु व्रत हेमाद्रौ पदार्थादर्शे च ज्ञेयः ॥ अथ भेषजं चण्डेश्वरः- मूलानुराधमृगतिष्यपुनर्वसौ च पौष्णाश्विनीश्रवणशुककरत्र- येच॥वारेषु वाक्पतिदिनेषु सितेंदुशस्ते भैषज्यभक्षणममीषु हितं नराणा- म्' ॥ अथारोग्यस्नानम् । श्रीपतिः-'इन्दोरे भार्गवे च अथारोग्य- स्नानम् ध्रुवेषु सापादित्यस्वातियुक्तेषु भेषु ॥ पित्र्ये चान्ते वापि कुर्या- कदाचिन्नैव स्नानं रोगनिर्मुक्तजन्तुः ॥ चरे विलने रविभौ- मवारे रिक्ते तिथौ स्याबहुले च पक्षे ॥ विष्ण्ये चरे रोगनिपीडितानां स्नानं नराणां निरुजत्वकारि'॥ अथ दन्तधावनम् । पृथ्वीचन्द्रो- दंतधावनम् दये विष्णुः- प्रतिपदर्शषष्ठीषु चतुर्दश्यष्टमीषु च ॥ नवम्यां भानुवारे च दन्तकाष्ठं विवर्जयेत् ' ॥ नारदः 'चतुर्दश्यष्टमीपौर्णमासीसंक्र- मणेषु च ॥नन्दासु च नवम्यां च दन्तकाष्ठं विवर्जयेत् ॥ श्राद्धे यज्ञे च नि- यमे तथा प्रोषितभर्तृका ॥ व्यतीपात च संक्रान्त्यां नन्दाभूताष्टपर्वसु॥तैलं क्षौरं रति मांसं दन्तकाष्ठं च वर्जयेत् ॥वसिष्ठः-- शन्यर्कशुक्रवारेषु कु- जाहे व्रतवासरे ॥ जन्माहे श्राददिवसे दन्तकाष्ठं विवर्जयेत् ' ॥हेमाद्रो स्कान्दे-'अभ्यङ्गे जलधिस्नाने दन्तधावनमथुने ॥ जाते च निधने चैव त- कालव्यापिनी तिथिः ॥ संवर्तः-रवौ विवाह आशौचे वर्जयेद्दन्तधावनम् ॥ व्यासः-अलाभे दन्तकाष्ठानां निषिद्धायां तथा तिथौ ॥ अपां द्वादशग- ण्डूषैर्विदध्यादन्तधावनम् ' ॥ अथामलकस्नानम् । व्यासः- 'श्रीकामः सर्वदा स्नानं कुर्वतिामलकैर्नरः ॥ सप्तमी नवमी चैव पर्वकालं विवर्जयेत् ॥ चन्द्रसूर्योपरागे च स्नानमामलकै . - आमलक- स्नानम् १-'तृणपणैः सदा कुर्यादलाभे द्वादशीं विना ' इति वाक्यसारोक्तवचनात् 'अर्गा द्वादश-' इत्यादि एकादशीविषयमिति केचित् ॥ इति टीका ॥

·३३० निर्णयसिन्धौ- [प०३ स्त्यजेत् ॥'ऋतुः-षष्ठी च सप्तमी चैव नवमी च त्रयोदशी ॥ संक्रान्तौ रविवारे च स्नानमामलकैस्त्यजेत् ॥ यत्नु--- नवमी दशमी चैव तृतीया च त्रयोदशी ॥ प्रतिपदादशी कृष्णा स्नानं तासु विवर्जयेत् ॥ यच्च 'दर्श स्नानं न कुर्वीत मातापित्रोः मुजीवतोः ॥ पुत्रः कुर्वन्निराचष्टे पित्रोरुन्नतिजी विते' ॥इति कण्वयमाद्यैः स्नानमात्रं निषिद्धम् । तद्भोगार्थस्नानपरम्।न नित्य नैमितिकपरमिति हेमाद्रिः ॥ अथ तैलस्नाननिषेधः कात्या- तैलस्नान- निषेधः यनः-पक्षादौ च रवौ षष्ठयां रिक्तायां च तथा तिथौ ॥ तैलेनास्यज्यमानस्तु चतुर्भिः परिहीयते' । गर्गः-- 'पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां रविसंक्रमे ॥ द्वादश्यां सप्तमीषष्ठयोस्तैलस्पर्श विवर्जयेत् ॥ न च कुर्यात्तृतीयायां त्रयोदश्यां तिथौ तथा ॥ शाश्वतीं गतिमन्विच्छन् द- शम्यामपि पण्डितः ॥ तत्रै वायुर्वेदे-षष्ठयां दिनक्षयेष्टम्यामेकादश्यां च प- वसु ॥ द्वादश्यां च चतुर्दश्यां पञ्चम्यां प्रतिपत्तिथौ ॥ व्रते श्राद्धदिने जन्म- त्रितये श्रवणाईयोः ॥ ज्येष्ठोत्तराफाल्गुनीषु व्यतीपाते च वैधृतौ ॥ विष्टि- योगे च संक्रान्ती मन्वादिषु युगादिषु ॥ नात्यङ्गं तत्र बालागां वृद्धानां तु न दोषकत्' इति ॥ व्यवहारतत्त्वे-'संक्रान्तिभद्राव्यतिपातवैधतिषष्ठ्यष्ट- मीपर्वसु नार्कलसुते ॥ स्नाने द्वितीया दशमी च गर्हिताः षष्ठयायमाद्या रद- धावनेऽधमाः' ॥ अस्यापवादमाह तत्रैव प्रचेताः- सार्षपं गन्धतैलं च यत्तै लं पुष्पवासितं ॥ अन्यद्रव्ययुतं तैलं न दुष्यति कदाचन ॥ आयुर्वेदे- 'निषिद्धतिथिवारसंग्रहणेष्वपि रात्रिषु ॥ किंचिद्रगोघृतयुक्तं वा विप्रपादरजो- न्वितम् ॥ भानौ दूर्वान्वितं भौमे भूयुक्तं पुष्पयुग्गुरौ ॥ सर्वेषां सर्वदा तैलम- यङ्गेषु न दुष्यति' ॥ मंगलेष्वप्यदोषः। 'मांगल्यं विद्यते स्नानं वृद्धिपर्वो- त्सवेषु च ॥ स्नेहपात्रसमायुक्तं मध्याह्नात्प्राक्तादिष्यते ॥ इति मदनपारि- जाते कात्यायनोक्तेः। हेमाद्रौ बृहन्मनुः-'तैलायंगो नार्कवारे न भौमे नो संक्रान्तौ वैधृतौ विष्टिषष्ठयोः ॥ पर्वस्वष्टम्यां च नेष्टः स इष्टः प्रोक्तानमुक्त्वा वासरे सूर्यसूनोः' ॥ तिलस्नाननिषेधस्तु षट्त्रिंशन्मते 'तथासप्तम्यमावास्या- ·प०३] गृहारंभः। . संक्रान्तिग्रहजन्मसु ॥ धनपुत्रकलत्रार्थी तिलपिष्टं न संस्पृशेत्' ॥ अथ गृहारम्भः । ज्योतिर्निवन्धे बादरायणः- “वैशाखे फाल्गुने गृहारम्भः पौषे आवणे मार्गशीर्षके ॥ सूत्रारम्भः शिलान्यासः स्तम्बार- म्भः प्रशस्यते' ॥ नारदः- सौम्यफाल्गुनवैशाखमाघश्रावणकार्तिकाः ॥ मासाः स्युयृहनिर्माणे पुत्रारोग्यधनप्रदाः' ॥ अत्र वृषसिंहवृश्चिकाः वैशाख- श्रावणकार्तिकाः सौराज्ज्ञेया इति कालादर्शः। तत्रैव कारणतन्त्रे-'स्थि- रमासे स्थिरे राशौ स्थिरेशे नववेश्मनाम् ॥ कुतिस्थापनशंकोःशंभुस्थापन- मेववा'॥कार्तिकनिषेधस्तुलापरः। 'कुम्भे माघेपि सर्वेषां मन्दिराणामुपक्रम- म् ॥ महर्षयः प्रशंसन्ति धान्यागारं विहाय च ॥ निषेधो धान्यगृहपरः । 'पाकभोजनशालादौ मार्गशीर्षश्च फाल्गुनः ॥ रथ्यागेहमठादौ च सहस्यः शुचिरेव तु '॥ पौषापाढनिषेधस्तु प्रधानगृहपरः । न प्रधानगृहारम्भ कुर्यात्पीपे शुचावपि ' इति तत्रैवोक्तेः । ज्योतिस्तत्त्वे--' पूर्वापरास्यं तु नभोन्त्यपौषे याम्योत्तरास्यं सहसि द्वितीये ॥ कार्य गृहं जीवबुधर्भगाकं नी- चास्तगौ जीवसितौ च हित्वा' ॥ रत्नमालायां-- 'कर्कनक्रहरिकुम्भगतेऽर्के पूर्वपश्चिममुखानि गृहाणि ॥ तौलिमेषवृषवृश्चिकयाते दक्षिणोनरमुखानि व- दन्ति' ॥ दैवज्ञवल्लभः-- शोकं धान्यं पञ्चतां निःपशुत्वं स्वाप्ति नै स्वं संगरं नृत्यनाशम् ॥ स्वश्रीप्राप्तिं वह्निनीतिं च लक्ष्मी कुर्युश्चैत्राद्या गृहारम्भ- काले' ॥ गर्गः-- 'व्युत्नरामृगरोहिण्यां पुष्पे मैत्रे करत्रयं ॥ धनिष्ठाद्वितये पौष्णे गृहारम्भः प्रशस्यते ॥ रोहिण्यांश्रवणत्रये दितियुगे हस्तत्रये मूलके रेवत्युत्तरफाल्गुनी प्रगझे मैत्रोत्तराषाढयोः॥शस्तं वास्तु कुजार्कवर्जितदिने गोकुम्भसिंहे मुखे कन्यायां मिथुने नभःशुचिसहोराधार्कजे फाल्गुने' ॥ का- लादर्शे सनत्कुमारः- आदित्यभौमवर्ज तु सर्वे वाराः शुभप्रदा वास्तु शास्त्रे मार्गशीर्षे तथा पौषे वैशाखे श्रावणे तथा ॥ फाल्गुने च कृतं वेश्म- सर्वसंपत्मदं भवेत् ॥ कार्तिके माघमासे च चैत्रे ज्येष्ठे तथाश्विने ॥ मास्या- पाढे भाद्रपदे न कुर्यात्सर्वथा गृहम् ॥ द्वितीया च तृतीया च पञ्चमी सप्तमी ·३३२ निर्णयसिन्धौ- [१०३ तथा ॥ त्रयोदशी च दशमी पूर्णा चैकादशी तथा ॥ वेश्मारम्भे शुभाय स्यु- विशेषाच्छुक्लपक्षगाः' ॥ व्यवहारसारे- 'शिलान्यासः प्रकर्तव्यो गृहाणां श्रवणे मृगे ॥ पोष्ण हस्ते च रोहिण्यां पुष्याश्चिन्युत्तरात्रये'॥ वास्तुप्रदीपे- 'अधोमुखैर्विदधीत खातं शिलास्तथैवोर्ध्वमुखैश्च पट्टम् ॥ तिर्यङ्मुखैरिक- पाटयानं गृहप्रवेशो मृदुभिर्धवैश्च' ॥ लल्ल:- 'स्वानं च पाकं शयनं च भो- ज्यं गजालयं वाजिगृहं धनस्य ॥ देवस्य पूर्वादिदिशि कमेण मध्ये सभा भूप निवेशनाय'। शिल्पशास्त्र- 'कन्यासिंहे तुलायां भुजगपतिमुखं शंभुकोणे निखातं वायव्ये स्यात्तदास्यं त्वलिधनमकरे ईशखातं वदन्ति ॥ कुम्भे मीने च मेषे निर्कतिदिशि मुखं खातवायव्यकोणे चानेः कोणे मुखं वै वृषमिथुनगते कर्कटे रक्षखातम्' ॥ तत्त्वचिंतामणौ-'यत्र दैयं गृहादीनां द्वात्रिंशद्धस्ततोधिकम्॥ न तत्र चिंतयेद्धीमान्गुणानायव्ययादिकान्॥राज- मार्तडः- आयव्ययौ मासशुद्धिं तृणागारे न चिन्तयेत् ॥ शिलान्यासादि नो कुर्यात्तथागारपुगतने '॥ व्यवहारतत्वे-' निषिद्धेष्वपि कालेषु स्वानु- कूले शुभे दिने ॥ तृणकाटगृहारम्भे मासदोषो न विद्यते' ॥ चण्डेश्वरः- 'पूर्णादि त्वष्टमी यावत् पूर्वास्यं वर्जयेगृहम् ॥ उत्तरास्यं न कुर्वीत नवम्या दिचतुर्दशीम् ॥ अमावास्याष्टमी यावत्पश्चिमास्यं विवर्जयेत् ॥ नवम्यादौ तथा याम्यं यावत्कृष्णचतुर्दशी ॥ ध्रुवं दृष्ट्वाथवा स्मृत्वा कर्तव्यं वास्तुरोपण म् ॥ सायाह्ने वर्जदिवसे रात्री त्यक्त्वा महानिशाम् ॥ वराहः-'दक्षिणपूर्वे कोणे कृत्वा पूजां शिलां न्यसेत् प्रथमाम् ॥ शेषाः प्रदक्षिणेन स्तम्भाश्चैवं समुत्थाप्याः' ॥ कालादर्शे वास्तुशास्त्रे-'खाते चैव शिलान्यासे वृषचक्रं प्रशस्यते ॥ तच्चोक्तं शान्तिरत्ने-चतुर्हस्तप्रमाणं तु खात्वा गर्त समन्त- तः ॥ कुम्भोदकैः सेचयेयुः शान्तिपाठपुरःसरम् ॥ तत ईशानदिग्भागे साक्षतं रत्नपञ्चकम् ॥ साज्यं कुम्भं स्थिरं मुक्त्वा वास्तुपूजनपूर्वकम् ॥ कुम्मोपरि - ·- ॥ ॥ प०३] गृहप्रवेशः। ३३३ शिलान्यासः कर्तव्यस्तदनन्तरम् ' ॥ अथ गृहप्रवेशः ॥ गृहप्रवेशः बृहस्पतिः- नन्दायां दक्षिणं द्वारं भद्रायां पश्चिमेन तु ॥ जयायामुत्तरदारं पूर्णायांपूर्वतो विशेत्' ॥ वसिष्ठः--' कृत्वा शुक्रं पृष्ठतो वामतोऽक विप्रान्पूज्यानग्रतः पूर्णकुम्भम् ॥ हम्यं रम्यं तोरणस्रग्वितानैः स्वीभिः सम्वी गीतवायैर्विशेच्च' ॥ व्यवहारतत्वे--सौम्यायने श्रावणमार्ग- पौषे जन्मक्षलमोपचयोदयंशे ॥ वामं गते गृहवास्तुपूजां कृत्वा विशेद्देश्य भकूटशुद्धम् ॥ वास्तुशास्त्रे-- ‘लनात्यागादितो दिक्षु द्वौ द्वौ राशी नियो जयेत् ॥ एकमेकंन्यसेत्कोणे सूर्य वाम विचिन्तयेत् । वसिष्ठः-'चन्द्र- जार्यसितवासरेषु च श्रीकरं सुतमहार्थलाभदम् ॥ सूर्यसूनुदिवसे स्थिरपदं किं तु चौरसयमत्र निर्दिशेत्' ॥ रत्नकोशे-- 'पुष्ये धनिष्ठामृगवारुणेषु स्वायंभुवः त्रिषु चोत्तरासु ॥ अक्षीणचन्द्रे शुभदे नृपस्य तिथावरिक्ते च गृहप्रवेशः ॥ नारदः-प्रवेशो मध्यमो ज्ञेयः सौम्यकार्तिकमासयोः ॥ मा- घफाल्गुनवैशाखज्येष्ठमासेषु शोभनः॥अकपाटमनाच्छन्नमदत्तबलिभोजनम्। गृहं न प्रविशेद्धीमानापदामाकरोहि तत् '॥ ज्येष्ठः क्षुद्रगृहपरः। वृद्धगार्ग्यः 'भानोश्च भौमस्य विहाय वारौ शूलादियोगानशुभानवापि । रिक्ता तिथि श्वापि मृदुध्रुवर्त सौम्यायने च प्रविशेगृहाणि ॥रत्नमालायाम्-'त्वाष्ट्रमि- त्रशशिपुष्यदैवतान्यामनन्ति मुनयो मृदून्यथ।मैत्रगे हरति भूषणाम्बरोद्रीत- मङ्गलविधानमेषु च'॥ रोहिण्युत्तरात्रयं च धुवाणिाप्रवेशश्च वास्तुपूजां कत्वा कार्यः। 'जीर्णोद्धारे तथोयाने तथा गृहनिवेशने ॥ नवप्रासादावने प्रासाद- परिवर्तने ॥द्वाराभिवर्तने तद्वत्प्रासादेषु गृहेषु च॥वास्तूपशमनं कुर्यात् पूर्वमेव विचक्षणः ॥ इति मात्स्योक्तेः । तत्रैव-कृत्वाग्रतो द्विजवरानथ पूर्णकु म्भं दध्यक्षताम्रदलपुष्पफलोपशोधम् ॥दत्त्वा हिरण्यवसनानि तथा द्विजेन्यो माङ्गल्यशान्तिनिलयं स्वगृहं विशेच्च ॥ गृह्योक्तहोमविधिना बलिकर्म कु- विपासादवास्तुशमने च विधिर्य उक्तः ॥ संतर्पयहिजवरानथ भक्ष्यमो ·३३४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - ज्यैः शुक्लाम्बरः स्वभवनं प्रविशेत्सुरूपम् ॥ अथ कलिव कलिवानि या॑नि । बृहन्नारदीये-- ‘समुंद्रयातुः स्वीकारः कमण्डलु- विधारणम् ॥ द्विजानामसवर्णासु कन्यासूपयमस्तथा ॥ देवराच्च सुतोत्पत्ति मधुपके च गोर्वधः॥ मासदान तथा श्राद्ध वानप्रस्थाश्रमस्तथा॥दनाक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं परस्य च ॥ दीर्घकालं ब्रह्मचर्य नरमेधाश्चमेधकौ ॥ रहः प्रस्थानगमनं गोमंधश्च तथा मखः ॥ इमानधर्मान् कलियुगे वानाहुर्मनी षिणः' ॥ कमण्डलुः–'सोदकं च कमण्डलुम्' इत्युक्तः मृन्मयो वा। दत्ताऊढा ' ऊढायाः पुनरुद्वाहं ज्येष्ठांशं गोवधं तथा ॥ कलौ पञ्च न कुर्वी- न भ्रातृजायां कमण्डलुम्' ॥ इति हेमाद्रा वचनात् । ऊढायाः परपुरुष- संयोगाहते देयेति केचन इत्यादिभिर्विवाह्यतोक्ता ॥ हेमाद्रौ ब्राह्मे- 'गोत्रान्मातुः सपिण्डाच्च विवाहो गोवधस्तथा ॥ नराश्वमेधो मयं च कलो वज्यं द्विजातिभिः' ॥ गोत्रागोत्रजायाः पितृष्वमुः मातृसपिण्डात्मातुलात कन्याया विवाहः कलौ न कार्यः। तेन यानि तद्विधायकानि तानि यु- गौन्तरविषयाणि । तथा व्यासः- तृतीयां मातृतः कन्यां तृतीयां पितृत- स्तथा ॥ शुल्केन चोद्वहिप्यन्ति विप्राः पापविमोहिताः ॥ इति कलौ त- निन्दामाह ॥ मातृतस्तृतीयां मातुलकन्यामित्यर्थः उक्तं चैतत्याक् । 'मयं स्त्रीश्यश्च सुरामाचामम्' इत्यादिना विहितमपि वज्यं । हेमाद्रौ आदित्यपु- राणे-'विधवायां प्रजोत्पत्तौ देवरस्य नियोजनम्॥ बालायाः क्षतयोन्यास्तु वरेणान्येन संस्कृतिः ॥ कन्यानामसवर्णानां विवाहश्च द्विजन्मभिः ॥ आत- तायिद्विजाग्र्याणां धर्म युद्धेन हिंसनम् ॥ द्विजस्याब्धौ तु नौयातुः शोधि- तस्यापिसंग्रहः ॥ सत्रदीक्षा च सर्वेषां कमण्डलुविधारणम् ॥ महाप्रस्थानगमनं १'यस्तु कार्तयुगो धर्मो न कर्तव्यः कलौ युगे । पापप्रयुक्ताश्च सदा कलौ नार्यो नरास्त- था इत्यादिपुराणवचनेन यद्यपि कृतयुगसंबन्धि धर्मसामान्यं निषिद्धं तथापि सर्वस्यतस्य निषेधुमशक्यत्वाद्विशेषानाह इति टीका । एतच्च अवैध रागपाते समुद्रयाने एव । शंखो- द्वारादितीर्थ यात्राविधिनान्तरीयकं समुद्रयानम् । अतो दोषाभावान्न प्रायश्चित्तमित्यन्यत्र विस्तरः इति टीका॥२-- नचैतयुग एवार्जुनादीनां कथं मातुलकन्यापरिणय इति वाच्य- म् । विहितान्यपि-'इत्यग्रिमवाक्यात् । इति टीका ॥ - ·- प०३] कलिवानि । ३३५ गोसंज्ञप्तिश्च गोसवे ॥ सौत्रामण्यामपि सुराग्रहणस्य च संग्रहः ॥ अग्निहो- त्रहवन्याश्च लेहो लीढापरिग्रहः ॥ वृत्तस्वाध्यायसापेक्ष्यमद्यसङ्कोचनं तथा। प्रायश्चिनविधानं च विषाणां मरणान्तिकम् ॥ संसर्गदोषःस्तेयान्यमहापात- कनिष्कृतिः ॥ संसर्गदोषः 'तत्संसर्गीचपञ्चमः' । इत्युक्तः। स्तेयं च तदन्या निमहापातकानि ब्रह्महत्यासुगपानगुरुतल्पानि त्रीणि तेषां कामकतानां मरणा न्तिकंप्रायश्चित्तं विप्राणां कलौ नेत्यर्थः । मरणान्तिक हि जातिवधनिमित्चंद्वाद शाब्दद्विगुणंब्रह्मवधनिमित्तं च द्विगुणं भवति । तच्चतुर्थे नास्ति निष्कतिः' इति निषिद्धम् । नचात्महत्याविधिना तद्बाधः तेन ह्यात्महत्यानिमित्तस्यैव बाधो न जातिवधनिमिनस्याभिन्नविषयत्वात् । संसर्गिणस्तु कामतोपि व्रतस्यैवोक्तेन मरणान्तिकम् । नापि स्तेये तत्र राज्ञो वधकर्तृत्वात् । तेन तयोर्मरणान्ति- कत्वाभात् । तयोरेव निष्कृतिर्नान्येषां त्रयाणाम् युगान्तर तु कलौ निषेध- बलात् प्रवृत्तिः । एतद्विअपरं न क्षत्रियादेः । तदुक्तं 'विप्राणां मरणान्तिकम्' इति । विशेषोस्मत्कृते प्रायश्चित्तरत्ने ज्ञेयः । वरातिथिपितृश्यश्वपशुपा- करणक्रिया ॥दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः ॥ सवर्णान्यङ्गनादुष्टैःसंसर्गः शोधितैरपि ॥ अयोनौ संग्रहे वृत्ते परित्यागो गुरुस्त्रियः ॥ परोदेशान्यसंत्या- ग उद्दिष्टस्यापि वर्जनम् ॥ प्रतिमाझ्यर्चनार्थाय संकल्पच सधर्मकः ॥ अ- स्थिसंचयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शनमेव च ॥ शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा ॥ षड्भक्तानशने चान्नहरणं हीनकर्मणः' ॥ माधवीये पृथ्वीच- न्द्रोदये च शूद्वेषु दासगोपालकुलमित्रार्घसीरिणाम् ॥ भोज्यानता गृह- स्थस्य तीर्थसेवातिदूरतः ॥ शिष्यस्य गुरुदारेषु गुरुववृत्तिशीलता ॥ आपद- त्तिईिजाग्र्याणामश्वस्तनिकता तथा ॥ प्रजार्थ तु द्विजाम्याणां प्रजारणिप- रिग्रहः ॥ बाह्मणानां प्रवासित्वं मुखानिधमनक्रिया ॥ बलात्कारादिदुष्टस्त्री- संग्रहोविधिचोदितः ॥ यतेश्च सर्ववर्णेषु शिक्षाचर्या विधानतः ॥ नवोदके दशाहं च दक्षिणा गुरुचोदिता ॥ ब्राह्मणादिषु शूद्रस्य पचनादिक्रियापि च ॥ ऋग्वनिपतन व वृदादिमरणे तथा ॥ गोतृप्तिशिष्टे पयसि शिष्टैराच- मनक्रिया ॥ पितापुत्रविरोधेषु साक्षिणां दण्डकल्पनम्॥ यतेः सायं गृहस्थत्वं च सूरिभिस्तत्त्वदार्शभिः॥ एतानि लोकगुप्त्यर्थ कलेरादौ महात्मभिः॥निवर्ति ·निर्णयसिन्धौ- [प०३ - तानि विद्धद्भिर्व्यवस्थापूर्वकं बुधैः'। सुराग्रहणस्य तत्कर्तुःसंग्रहो व्यवहार- कः॥नच मद्यं चेति मामान्येन निषिद्धस्याऽनेनोपसंहार इति वाच्यम् । नि षिद्धस्य निवृत्तिमात्रफलत्वेन विशेषानपेक्षत्वात् । 'नहिंस्यात् ' इत्यस्य 'न ब्राह्मणं हन्यात्' इत्यनेनोपसंहारे हिंसान्तरस्यादोषत्वापनेश्च निरूपितं चैत- हेमाद्रिणाऽन्यत्रेत्युपरम्यते । सुराग्रहस्योद्देश्यस्यसौत्रामणिविशेषणाविवक्ष- यावाजपेयेपि निषेधः । सौत्रामण्यांतु 'पयोगहा वा स्युः' इत्यापस्तम्बो- केबैकल्पिकपयोगहरप्यधिकारः । वाजपेये तु तत्प्राप्ती मानाभावात्सो- मसुरयोः तहत्यागेनांश सुराद्रव्यत्वात्तप्रत्यक्षतया यागनामत्वेन तां विना संज्ञायोगात् कलौ नाधिकार इति युक्तं प्रतीमः ॥ त्रिकाण्डमण्डनादि- लिखनं तु निर्मूलमनाकरं च । वृत्तेति 'एकाहाद्ब्रह्मणःशुद्धयेद्योगिवेदसम- न्वितः' इतिउक्तः ।आयस्याशौचस्य संकाचो 'नतस्य निष्कतिर्दृष्टा भग्वनि- पतनाहते' इत्युक्तस्य प्रायश्चित्तस्य विधानं उपदेशः । 'कलौ कतैव लिप्यते' दनि व्यासोक्तेः। पतितसंसर्गे दोषसत्वेपि पातित्यं नेत्यर्थः। अन्यथा 'संसर्गः शोधितेरपि' इतिविरोधापत्तेः । स्तेयभिन्ने महापापे रहस्यकते प्रायश्चित्तं नेत्यर्थः। 'सवर्णान्या असवर्णा क्षत्रियादिस्तया दुष्टे अयोनी शिष्यादौ 'च- तस्रस्तु परित्याज्पाः शिष्यगा गुरुगा च याः' इत्युक्तस्त्यागः । परोद्देशेन ब्राह्मणायथं आत्मत्यागः । यद्वा परोद्देशात्मत्यागा गोदानं 'मनसा पात्रमुद्दि- श्य' इत्युक्तम् । उद्दिष्टस्य त्यनस्य वर्जनम् ॥ 'प्रतिग्रहसमर्थोपि । इ- त्युक्तम् । वेतनग्रहणेन प्रतिमापूजा । ' स्वाशौचकाला- वेतनग्रहणेन प्रवीमापूजा द्विज्ञेयं स्पर्शनं तु त्रिभागतः' इत्युक्तः स्पर्शः । षडि- ति । ' उपोषितस्यहं स्थित्वा धान्यमब्राह्मणाद्धरेत् 'इ- त्युक्तमन्नचौर्यम् । आपदि छात्रादिवृत्तिः । 'मुखेनैव धमेदनिम्' इत्युक्तं ध- मनम् । 'दशाहेनैव शुद्धयेत भूमिष्ठं च नवोदकम्' इत्युक्तो दशाहः । 'गुरवे तु वरं दत्वा' इत्युक्ता दक्षिणा । शूद्रेषु दासगोपाले तु' । कन्दूपक्कं स्नेहपकं यच्च दुग्धेन पाचितम् ॥ एतानशूद्रान्यचजो भोज्यानि मनुरबवीत् ' इत्यप- रार्के सुमन्तूक्ता शूद्रस्य पाकक्रिया ॥ 'पितापुत्रविवादे तु साक्षिणां त्रिपणो दमः' इत्युक्तः। सायंगृहत्वं विधूमेसन्नमुसले' इत्युक्तम् । पृथ्वीचन्द्रेण तु- . , ·प.३] कलिवानि । ३३७ 'अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च ॥ अनिकेता ह्यनाहारा यत्र सा- यंगृहास्तु ते' इति विष्णुपुराणोक्तो निषिद्धःातेन ज्ञातशीलपान्थादेः श्राद्धादौ विनियोगोन कार्यः कलावित्यर्थ उक्तः । एतानि वानीत्यर्थः । निगमः-- 'अग्निहोत्रं गवालम्ब सन्यासं पलपैतृकम् ॥ देवराच्च सुतोत्पत्तिः कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥'अग्रिहोत्रं तदर्थमाधानम् ॥ एतच्च सर्वाधानपरम् । 'अर्धाधानं स्मृती श्रौतस्मार्ताग्न्योस्तु पृथकृतिः ॥ सर्वाधानं तयारैक्य कृतिः पूर्वयुगा- श्रया' इति लोगाक्षिवचनादिति स्मृतिचन्द्रिकायाम ॥ एतन ‘चत्वार्यब्द महस्राणि चत्वार्यदशतानि च । कलेबदा गमिष्यन्ति तदा त्रेतापरिग्रहः ॥ संन्यासश्च न कर्तव्यों ब्राह्मणेन विजानता' इति व्यासवचनं व्याख्यातम् । सर्वाधानपि विशेषमाह देवलः । ' यावद्वर्णविनागोस्ति यावद्वदः प्रवर्तते ॥ संन्यासं चाग्रिहोत्रं च तावत्कुर्यात्कलो युग' इति ॥ अत्र पूर्वयुगाश्रितति लो- गाक्षिवाक्ये पूर्वयुगानि कृतादीनीत्येकार्थः । अन्यतु युगस्य पूर्व कलेः पूर्वो नागः । 'सच चत्वार्यब्दमहस्राणि'इतिपूर्वोक्तवाक्याच्चतुश्चत्वारिंशच्छतवर्षा- पच्छिन्नः ॥ तस्मिन् भागे सर्वाधानं कार्यम् । तदुत्तरे तु यावद्वर्णविभागो- स्तीतिवाश्यात् वर्णविनागपयंतमाधानमित्याहुः । मंन्यामखिदण्डः ॥ इति कलिवयानि समाप्ता ॥ इति श्रीमन्नारायणभट्टसूग्मृिनुगमकृष्णभट्टात्मदिनकरभट्टानुजकमलाकर- भट्टकतेनिर्णयसिंधौ तृतीयपरिच्छेदे पूर्वाद्धं समानम् ॥ 7 १ कलौ गंगां विहाय न कोपि मुक्तिहेतुः । तथाच भविष्य- 'कलौ कलुचित्तानां पापद्र व्यरतात्मनाम् । विधिहीनकियाणांच गतिर्गगां विना नहि । सेवेह शरणं गंगा पतितत्रा- णनोद्यता। संसारार्णवमनानां भूतानां शरणार्थिनाम् । नान्यः शरणदः कश्चिदुपायो विद्यते क्वचित् । विना गङ्गां धर्ममयी शरण्यां सर्वदहिनाम् । महापातकमही सर्वसर्वार्थसा- धिकाम् । अनाश्रित्य तु वै गङ्गा मुक्तिमिच्छति यः कलौ । सूर्य द्रष्टुमिवोद्युक्ता जात्पन्ध सशस्तु सः' । इत्याद्यनेकवाक्यैः कलौ गंगास्थिनिबाधतया ' दशवर्षसहस्राणि वि- प्णुस्तिष्ठति मेदिनीम् । तदधं जाह्नवीतीयं तदर्धं ग्रामदेवताः' इति वाक्यं अन्तिमे कलौ: इति वाराहपुराणसंवादतोऽन्तिमकलिपरमेव । प्रतिकलियुगं गमनस्य प्रतिकृ. तयुगमागमनस्य कुत्राप्यनुल्लेखादधुनापि तसिद्धयनुपपत्तेश्चातस्मादष्टाविंशतितमेऽस्मि- न्कलियुगे एव श्रीगंगाया भूलोकतो गमनं वदन्तस्तु पण्डितंमन्या एवेति दिक् ॥

·श्रीः। अथ तृतीयपरिच्छेदे उत्तरार्द्धप्रारम्भः । श्राद्धप्रकरणंप्रारभ्यते। , श्रीगणेशायनमः ॥ अथ श्राद्धनिर्णयः॥ नानानिबन्धमत्य- श्राद्धनिर्णयः भ्रान्तचिनोद्दिधीर्षया ॥कमलाकरसंज्ञेन क्रियते श्राद्धनिर्णयः॥ तत्स्वरूपमाह पृथ्वीचन्द्रोदये मरीचिः-प्रतं पितॄश्च निर्दिश्य भोज्यं यत्- प्रियमात्मनः ॥ श्रद्धया दीयते यत्र तच्छ्राद्धं परिकीर्तितम् ॥ ब्राह्मण- स्वीकारान्तश्चतुर्थ्यन्तपदोपनीतपित्राद्युद्देश्यकस्त्यागः श्राद्धमित्यर्थः । तत्र यद्यपि हामपिण्डभोजनानि प्रधाननीति हेमाद्विः । 'होमश्च पिण्डदानं च तथा बाह्मणभोजनम् ॥ श्राद्धशब्दाभिधेयं स्यादेकस्मिन्नौपचारिकम्' इति श्रीधरश्च । तथापि कचिद्विशेषं वक्ष्यामः । निमित्तभेदे भोजनस्य पिण्डानां वा निषेधो न प्राधान्यं निरुणद्धि । असोमयाजिनो दधिपयोयागवत् ॥ यच्च शूलपाणिः--'नित्यश्राद्धमदैवं स्यादर्घ्यपिण्डविवर्जितम्' इति' ॥ हारी- तीये नित्यश्राद्धमघादौ पिण्डनिषेधोस्ति नच प्राप्तिं विना सः । नचातिदेशं विना प्राप्तिः । नचाङ्गत्वेन विनातिदेशः । प्रधानस्यानतिदेशात् । सप्तमे उप- कारकत्वेनातिदेशोक्तेः । तेन भोजनं प्रधानं-पिण्डोङ्गम् । पिण्डदानमात्रवि- धिस्त्वङ्गतात् कर्मान्तरमेव प्रकरणान्तरन्यायादिति ॥ तन्न । 'जातश्राद्ध १ 'ब्राह्मणस्वीकारान्त इति त्वशुद्धम् । पिण्डदानस्यातथात्वेनाप्राधान्यापत्तेः । इष्टा- पत्तौ पिण्डानां निषेधो न प्राधान्यं निरुणद्धीति ग्रन्थासंगतेः । उपनीतत्वं च देवतात्वव्य अकमात्रमानतु लक्षणघटकं व्यर्थत्वात् । मृतोद्देश्यकत्वं विवक्षितमाजीवच्छ्राद्धे देवश्राद्ध च श्राद्धपदं गौणं कुण्डपाय्यग्रिहोत्रवत्' इति टीका । २-'कौण्डपायिनामयन उपसद्भिश्च- रित्वा मासमाग्निहोत्रं जुहोति' इत्यत्र जहोतिना दूरस्थस्यापि कर्मण उपस्थित्या अनु- वादेन मासादिरूपगुणविधिः । उपादेयवदनुपादेयस्यापि तादृशकर्मानुवादे बाधकाभा- वादिति प्राप्ते सर्वस्य प्रवर्तकस्य विधेर्धात्वर्थनिष्ठत्वेन कृतिविषयत्वरूपमुपादेयत्वम् । एवं च मासस्यानुपादेयत्वाद्धात्वर्थ एवोपादेयत्वम् । तत्सामानाधिकरण्याच्च विधेयत्वम् इति विहितस्य विधानायोगाद्भेदः। प्रकृतपि पुनर्विधानाद्भेद इत्यर्थः इति टीका ॥

·प०३] श्रादनिर्णयः। न दद्यानु पक्वान्नं ब्रह्मणेष्वपि ॥ न पक्कं भोजयद्विपान सच्छूद्रोपि कदा- चन' इत्याद्यैर्जातश्राद्धशूद्रश्राद्धादी भोजनस्य निषेधेनाङ्गत्वापत्तेः-'न तो पेशौ करोति' इतिवदुपजीव्यविरोधेन विकल्पापत्तेश्च ॥ तेनं श्राद्धशब्दानि- धेयत्वेनोभयप्राप्तौ निषेधः पर्युदासो वा 'दीक्षितो न ददाति न जुहोति नासो- मयाजी मन्नयत' इतिवदिति तत्त्वम् ॥ धर्मप्रदीपेपि । 'यज॑षां पिण्डदानं तु बढचानां द्विजार्चनम् ॥ श्राद्धशब्दाभिधयं स्याभयं मामवेदिनाम्' ॥तच्च 'पितॄन् यजत, पितृत्यो दद्यात्' इत्युभयप्रयोगदर्शनाद्यागदानाभयात्मकम् । 'पितरा देवता' इतिपित्रुद्देश्यकत्वाद्यागत्वं विप्रापक्षया च दानत्वमित्यविरु- दम् । एतन नायं यागः । देवताद्दशन त्यागो यागः यागाद्दश्या च देवते- त्यात्माश्रयादिति गौडमतमपास्तं ॥ बंधशब्दविशेषाद्देश्यत्वस्य तस्येदमिति स्वत्वारोपप्रतियोगित्वस्य वा देवतात्वात् । तत्रैव सुमन्तुः-'श्राद्धात्परतरं नान्यच्छ्रयस्करमुदाहृतम् ' ॥ आदित्यपुराणे-'न सन्ति पितरश्चेति कृत्वा मनसि यो नरः ॥ श्राद्धं न कुरुते तत्र तस्य रक्तं पिबन्ति ते॥-तदानाह विश्वामित्रः-नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धं मपिण्डनम् ॥ पार्वणं चंति विज्ञयं गोष्ठयां शुद्धयर्थमष्टमम् ॥ कर्माङ्गं नवमं प्रोक्तं देविकं दशमं स्मृतम् ॥ यात्रास्वेकादशं प्राक्तं पुष्टयथं द्वादशं स्मृतम्' इति ॥ एषां लक्ष णानि भविप्ये- अहन्यहनि यच्छाई तन्नित्यमिति कीर्तितम् ॥ वैश्वदेव विहीनं तदशक्तावुदकेन तु ॥ एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नमिनिकमुच्यते ॥ त- दप्मेदवं कर्तव्यमयुग्मान भोजयेद्दिजान॥कामाय विहितं काम्यमभिप्रेतार्थ सिद्धये ॥ वृद्धौ यत् क्रियते श्राद्धं वृद्धिश्राद्धं तदुच्यते ॥ गन्धादकतिलैर्युक्तं कुर्यात् पात्रचतुष्टयम् ॥ अथिं पितृपात्रेषु प्रतपात्रं प्रसंचयत्॥ये समाना 1--आज्यभागौ । २-पिण्डदानादेरनंगत्वन ३ -पिण्डदानमात्रप्राधान्यवादिनां नि- षिद्ध पर्युदस्तपिण्डदानके, विप्रभोजनमात्रप्राधान्यवादिनां निषिद्धपयुदस्तविभाजनके प्रधानासत्त्वादंगमात्रमनुष्ठेयं स्यादत उभयप्राधान्यसिद्धिस्तद्वादिनां प्रोक्तानिष्टाप्रसक्तरि- त्यर्थः । ४-- देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत् । पितॄनुद्दिश्य विप्रेभ्यो दत्तं श्राद्ध मुदाहृतम् ' इति वचनात् इति टीका ।

·. ३४० निर्णयसिन्धौ- [प०३ इति द्वाभ्यामेतज्ज्ञेयं सपिण्डनम्॥ नित्येन तुल्यशेष स्यादेकोद्दिष्टं स्त्रियाअपि' एतदुभयमेव स्त्रियाः । तेन स्त्रीकर्तृकं स्त्रीसंप्रदानकं चेत्युभयनियम इति कल्पतरुः॥ अमावास्यां यत् क्रियते तत्पार्वणमिति स्मृतम् । क्रियते वा पर्वणि यत्नतपार्वणमिति स्थितिः ॥ अत्र पर्व चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्या च पौर्णिमा ॥ पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रविसंक्रमणं नथा' इति विष्णुपुराणोक्तं संक्रान्त्यादि॥ गाठ्यां यत् क्रियतं श्राद्धं गोष्ठीश्राद्धं तदुच्यते॥बहूनां विदुषां संपत्सुखाथ पितृतृमय ॥ क्रियतेशुद्धय यनु ब्राह्मणानां तु भोजनम्॥शुद्धय- र्थमिति यत् प्रोक्तं बनतय मनीषिभिः ॥निषेककाल सोम च सीमन्तोन्नयने तथा ॥ ज्ञयं पुंसवन चव श्राद्ध कर्माङ्गमव च ॥ देवानुद्दिश्य यच्छ्रादं तनु दैविकमुच्यते ॥ गच्छन् देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्तु सर्पिषा॥ यात्राथमिति तत् प्रोक्तं प्रवेशं च न संशयः ॥ शरीरोपचये श्राद्धमापचय एव च ॥पुष्टय- र्थमेतद्विज्ञयमौपचायिकमुच्यते ॥ गोष्ठयां श्राद्धकर्तृसमुदाये संभूयसामग्री- संपादनेन श्राद्धमित्यर्थः । युगपनीर्थादिप्राप्तौ विदुषां श्राद्धसंपदा सुखार्थ नि नपाकाशक्तौ बहुपितृकश्राद्धर्मकः कुर्यादिति कल्पतरुः शङ्खधरश्च । शु- दिश्राद्धं प्रायश्चित्ताङ्गमिति मैथिलाः ॥ अत्र पार्वणकाद्दिष्टवृद्धिसपिण्डीकर- णात्मकं चतुर्विधर्मब मुख्यम्॥ तस्यैवायं प्रपञ्चः॥अथश्रा श्राद्ध देशाः ददेशाः। मनुः शुचिदेशं विविक्तं तु गामयनोपलेपयेत् ॥ दक्षिणाप्रवणं चव प्रयत्ननोपपादयत् ' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये विष्णुधर्म- 'दक्षिणाप्रवणे देशे तीर्थादा च गृहपि वा ॥ भूसंस्कारादिसंयुक्त श्राद्धं कुर्यात् पयत्नतः' । तत्रैव प्रभासखण्डे-'तीर्थादष्टगुणं पुण्यं स्वगृहे ददतः शुभे ॥ भारते-'तस्य देशाः कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा सरस्वती ॥ प्रभासं पुष्करं चेति तेषु श्राद्धं महाफलम् ॥ स्कान्दे-'तुलसीकाननच्छाया यत्रयंत्र अवविज। स्त्रिया अपि ' इति स्त्रीशब्दः षष्ठचन्तश्चतुर्थ्यन्तश्चत्याशयः इति टीका ॥ २-दक्षिणतो निम्नम् । ३-स्वतो दक्षिणाप्रवणत्वासत्त्वे खननात्तसंपादनार्थम् । ४-. भूसंस्कारो मार्जनादि । तथा च याज्ञवल्क्यः-- भूशुद्धिर्मार्जनाहाहाकालाद्गोक्रमणात्तथा। सेकादुल्खनाल्लेपाद्गहे मार्जनलेपनात् ' इति टीका ।। , , ५ ·३४१ प०३] श्राद्धदेशाः। तत्र श्राद्धं प्रदातव्यं पितॄणां तृप्तिहेतवे' ॥ माधवीये श्राद्धोपक्रमे व्यासः- 'महोदधौ प्रयागे च काश्यां च कुरुजाङ्गले' ॥शङ्क:-गङ्गायमुनयोस्तीरे पयो- प्ण्यमरकण्टके ॥ नर्मदाबाहुदातीरे भृगुलिङ्ग हिमालये ॥ गङ्गाद्वारे प्रयागे च नैमिषे पुष्करे तथा॥ सन्निहत्यां गयायां च दत्तमक्षयतांबजेत् ॥ आप जा- येत सोस्माकं कुले कश्चिन्नरोनमः ॥ गयाशीर्ष वटे श्राद्धं यो नो दद्यात्स- माहितः ॥ एष्टव्या बहवः पुत्रा योकोपि गयां व्रजेत् ॥ यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृपमुत्सृजेत्' ॥ आदित्यपुराणे-'पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्र कोशमेकं गयाशिरः ॥ महानद्याः पश्चिमेन यावद्धेश्वरो गिरिः ॥ उत्तरे ब्रह्मयपस्य या- वदक्षिणमानमम ॥ एतद्याशिरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्' इति ॥शूलपाणौ बृहस्पतिः- गङ्गायां धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्तथा ॥ गयाशीर्षऽक्षयवटे पितृणां दत्तमक्षयम् ॥ धर्मारण्यं धर्मपृष्ठं धेनुकारण्यमेव च ॥ दृष्दैतानि पितॄश्चार्चन वंशान्विंशतिमुद्धरेत् ॥' त्रिस्थलीसेतो वायवीये 'शमीपत्र प्रमाणेन पिण्डं दद्याद्यार्शिर ॥ उद्धरेत्सत गोत्राणि कुलमकोत्तरं शतम् ॥ सप्तगोत्राणि तु-पिता माता च भार्या च भगिनी दुहिता तथा ॥ पितृमातृ- प्वमाचैव मप्त गात्राणि वै विदुः' इति ॥ एषां गोत्राणामकानरशतं कुलं पु- रुषा इत्यर्थः । ते चोक्तास्तत्रैव-तत्त्वानि विंशतिनृपा द्वादशैकादशा दश॥ अष्टाविति च गोत्राणां कुलमकोत्तरं शतम्' ॥ तत्त्वानि चतुर्विंशतिः। ते च द्वादश पूर्वाः। द्वादशपराः। एवमग्रेपि । प्रयोगपग्जिाते पाभे-शालग्राम- मयी मुद्रा मंस्थिता यत्र कुत्रचित ॥ वागणम्यां यवाधिक्यं ममंतायोजन- त्रयम् ॥ तथा--' यत्किचित् पैतृकं कुर्यात्सपिण्डं वा तदन्तिके ॥ विष्णु- लोकं स गच्छेत्तु लभते शाश्वतं पदम् ॥ तत्रैव वाराहे--'चक्रास्य तु सान्निध्ये यत कर्म क्रियते नरः ॥ स्नानं दानं तपः श्राद्धं सर्वमक्षयतां बजे- त्' । अथ निपिद्धदेशाः पृथ्वीचन्द्रोदये स्कान्दे-त्रि- निशिद्धदेश शंकोर्वर्जयेद्देशं सर्व द्वादशयोजनम् । उत्तरेण महानया दक्षि- णेन तु कीकटान् ॥ देशवशंकंवो नाम श्राद्धकर्मणि वर्जितः ॥ वायवीये- - ·३४२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - 'प्रणष्टाश्रमधर्माश्च देशा बाः प्रयत्नतः' । यमः--'रूक्षं कमिहतं क्लिन्नं संकीर्णानिष्टगन्धिक।।दशं त्वनिष्टशब्दं च वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि' ॥ तत्रैव शं खः-- गोगजाश्चादिजुष्टेषु कृत्रिमायां तथा भुवि । न कुर्याच्छ्राद्धमेतेषु पा- रक्यासु च भ्रमिषु'॥यमः- परकीयप्रदेशेषु पितॄणां निर्वपेत्तुयः॥ तमिस्वा मिपितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यंत 'ब्राह्मभारतयोरपि 'परकीयगृहे यस्तु स्वा न पितृस्तर्पयेद्यदि ।। तद्भुमिस्वामिनस्तस्य हरन्ति पितरो बलात् ।। अग्रभाग ततस्तेन्यो दद्यान्मूल्यं च जीवितम्' ॥ श्राद्धार्हाणामयभागावं-तदनर्हाणां शूद्राणां तु मूल्यमिति केचित् षोडशीपिण्डे बान्धवानामपि पिण्डोक्तेः 'ये ऽबान्धवा बान्धवावा' इत्यादितर्पणबाधापत्तेश्चानामगोत्रपूर्वश्राद्धनिषेधो नान्य ति गौडाः। विद्यासुतस्य शूद्रापुत्रश्राद्धनिषधो नान्यत्र । अन्नदानं चान्नत्या गात्पूर्व कार्यमिति मैथिलाःतन्न । अग्रभागस्य श्राद्धपरत्वे मानाभावात् अ- नदाने निषेधाभावात् ॥ त्यागात्पूर्व करणेऽनङ्गेन व्यवधानापत्तेः । अङ्गत्वे च मानाभावात् । इदं च स्वाम्यनुज्ञानावे।।तदुक्तं तत्रैव ब्राह्मे । 'स्वनुलिप्तेषु गेहेषु स्वेष्वनुज्ञापितषु च ॥श्राद्धमेतेषु दातव्यं वयंमतेषु नोच्यते।। किरातेषु कलिङ्गेषु कौंकणेषु खमेप्वपि॥सिन्धोरुत्तरकूलेषु नर्मदायाश्च दक्षिणे।।पूर्वेण करतोयाया न दयं श्राद्धमुच्यते । इदं काम्यविषयं । ह्यन्यथा तत्रत्यानां सर्वश्राद्धाकारणापत्तेः ।। नर्मदादक्षिणऽपवादःस्कान्दे--सह्यस्य चोद्भवा यत्र यत्र गोदावरी नदी ।। पृथिव्यामपि कस्नायां स प्रदेशोतिपावनः ' ॥ परकी- यत्वापवादः-आदित्यपुराणे--'अटवी पर्वताः पुण्या नदीतीराणि यानि च ।। सर्वाण्यस्वामिकान्याहुनहि तेषु परिग्रहः ।। वनानि गिरयो नद्यस्ती- र्थान्यायतनानि च ॥ देवखाताश्च गर्तश्च न स्वाम्यं तेषु विद्यते' ।। स्मृ- तिसारे--'नैकवासा नच द्वीपे नान्तरिक्षे कदाचन ।। श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म न कुर्यादशुचिः क्वचित् । दिवोदासीये- म्लेच्छदेशे तथा रात्रौ संध्यायां , ·प०३] श्राद्धकालः। ३४३ - विप्रवर्जितः॥ न श्राद्धमाचरेविद्वान्नचाकारो कथंचन'॥अथ श्राद्धकालाः श्राद्धकालाः । ते च संक्रान्तियुगादिमहालयादयः । प्रायेण परिच्छेदद्वये उक्ता एव । केचित्तूच्यन्ते । पृथ्वीचन्द्रोदये वृद्धपराशरः- 'श्राद्धं वृद्धावचन्द्रेनच्छायाग्रहणसंक्रमे नवोदके नवान्ने च नवच्छन्ने तथागृहे ॥ नक्षवेषु चेहन्त पितरो हि मघास्वपि ॥ पितरः स्पृ- हयन्त्यन्नमष्टकासु मघासु च ॥ इति शातातपपाठः। नवोदके नवकूपवा प्यादाविति केचित् । वर्षांपक्रमे आाप्रवेश इति गौडाः । नवान्नश्राद्ध विशेषो ज्योतिपे-ज्येष्ठांशषार्धगे सूर्य मृगनेत्रानिशात्मक ॥ नवान्नभोज- नश्राद्धं जन्मचन्द्रतिथौ न च ॥ आश्लेषाकत्तिकाज्येष्ठामूलाजपदगेषु च ॥ गुरुनौमदिन रिने तिथौ नाद्यान्नवोदनम् ' ॥ तत्रैव-' वृश्चिके शुक्लपक्षे तु नवान्नं शस्यते बुधैः' ॥ अतः कृष्णपक्षे नेति गौडाः । मैथिलास्तु-'अरु- तात्रयणं चैव धान्यजातं नरोत्तम' इति वराहोक्तेःप्रतिधान्यं श्राद्धमाहुः तन्न। जातपदस्य श्राद्धयोग्यसमूहपरत्वात् । हेमाद्रौ जातूकर्ण्यः-ग्रहोपरागे च सुते च जाते पित्र्ये गयायामयनद्वये च ॥ नित्यं च शङ्के च तथैव पने दनं भवन्निष्कसहस्रतुल्यम् ॥ शङ्खप्राहुरमावास्यां क्षीणचन्द्रां द्विषोत्तमाः॥ अष्टकामु भवेत्पनं तत्र दत्तं तथाऽयम् ' ॥ तत्रैव शंखः- “ यदा विष्टि- यंतीपातो भानुबारस्तथैवच ॥ पद्मकं नाम तत् प्राक्तमयनाच्च चतुर्गुण- म्' ॥ याज्ञवल्क्यः- 'अमावास्याष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् ॥ द्रव्यं ब्राह्मणसम्पनिर्विषुवत्सूर्यसंक्रमः ॥ व्यतीपातोगजच्छाया ग्रहणं चन्द्र. सूर्ययोः । श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्तिताः । ॥ कृष्णपक्षः सर्वोपि । 'शाकेनापरपक्षं नातिकमेत मासि मासि वाऽशनम् तिश्रुतेः 'ऊवं षा चतुर्थ्या यदहः संपद्यते ऋतेचतुर्दशीम् ' इति कात्या यनोक्तः 'मासिमासि कार्यमपरपक्षस्यापराण्हःश्रेयान्' इत्यापस्तंबोक्तेश्च वीप्सया सर्वकृष्णपक्षेषु नित्यम् । तेनोपसंहारान्महालयपरत्वं परास्तम् अत्र प्रत्यहं पञ्चम्यादिश्यदहः संपत्तिर्वा३इति त्रयः पक्षाः। यदैकदिने श्राई तदा दार्श पृथगेव । याज्ञवल्क्येनामावास्यायाः पृथनिर्देशात् ॥ ॥ एतेन ko -- ·३४४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - कृष्णपक्षे यदहःमम्पद्यते अमावास्यायां तु विशेषेण इति निगमोक्तर्गुणोऽपर- पक्षश्राद्धस्यामावास्येति शूलपाणिमतमप्यपास्तम्॥'अशक्तौ दर्शनापि मा सिश्राद्धसिद्धिःइति नारायणवृत्तिः निरनिकानांकरिमश्चिद्दिने । आहिताग्नस्तु दर्शएवा न दर्शन विना श्राद्धमाहितार्द्विजन्मनः'इतिमनूक्तेः।सर्वकृष्णपक्षाश- तौमात्स्ये--अनेन विधिना श्राद्धं त्रिरब्दस्यह निर्वपेत्॥कन्याकुम्भवृषस्थर्क कृष्णपक्षे च सर्वदा॥ कर्कोपि--'आहिताःसंवत्सरे त्रिश्राद्धनियमः' इति । देवलः अनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात्संवत्सरं सकत् ।। द्विश्चतुर्वा यथाश्रादं मासेमासे दिनेदिने '॥ कृष्णपक्षेष्वपि महालयस्य श्रेष्ठत्वम् । तच्चोक्तं प्राक् ॥ व्यतीपाते विशेषमाह हेमाद्रौ शङ्ख:-' फलं लक्षनमुत्पत्तौ भ्रमणे कोटिरुच्य ते ॥ पतने शतकोट्यस्तु पाते वै दत्तमक्षयम् ' । ज्योतिःशास्त्रे- 'द्वाविं- शतिस्तथोत्पत्तौ चमण चैकविंशतिः॥पतने दशनाड्यस्तु पतित सम नाडिका' अन्त्यौ च द्वौ व्यतीपाती प्रागुक्तौ । हेमाद्री मार्कण्डेयः-'यदा च श्रोत्रि- योन्येति गृहं वेदविदग्निचित्॥तनैकेनापि कर्तव्यं श्राद्धं च विषुवच्छाम् ॥ इदं चापिण्डं कार्यमिति हेमाद्रिः । एतजीवतपितृकोपि कुयोत : 'उद्वाहे पुत्रज- नने पिण्यष्टयां सौमिक मखे ॥ तीर्थ ब्राह्मण आयात षडेत जीवतः पितुः' इति मैयत्राणीयपरिशिष्टोक्तः । तिथिविशेष फलविशषा यज्ञवल्क्येनो- तः। — कन्यांकन्यावेदिनश्च पशून्वै सत्सुतानपि ॥ घृतं कृषि च वाणिज्यं विशफैकशफांस्तथा ॥ ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान स्वर्णरौप्ये सकुप्यके ॥ ज्ञा- तिश्रेष्ठ्यं सर्वकामानामोति श्राद्धरः सदा ॥ प्रतिपत्प्रभृतिष्वेको वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ' ॥ एताः कृष्णपक्षस्था एव । महालये तु फलमेति पृथ्वीच- न्द्रोदयः। पौर्णमास्यां हेमाद्रौ पितामहः- 'अमावास्यां व्यतीपाते पौर्णमास्यष्टकासु च ॥ विद्वान्श्राद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते' ॥ एतन्मा घ्यादिपरम् । 'बीहिपाके च कर्तव्यं यवपाके च पार्थिव ॥ पौर्णमासी तथा माघी श्रावणी च नृपोत्तम ॥ पौष्ठपद्यामतीतायां तथाकृष्णत्रयोद- शी ॥ एतांस्तु श्राद्धकालान्वै नित्यानाह प्रजापतिः' इति विष्णुधर्मोक्तेः ।

·१०३] श्राद्धाधिकारिनिर्णयः। ३४५ मासीति कल्पतरुः ॥ -- विष्णुः-'माघी प्रौष्ठपयूवं कृष्णा त्रयोदशी' इति । अत्र माघी पौर्ण- श्रावण्य॒र्ध्वमपि माघयोगसंभवात्रयोदशीविशेष- णम' इति गौडाः ॥ नक्षत्रष्वपि याज्ञवल्क्यः-'स्वर्ग ह्यपत्यमोजश्च शौ- यं क्षेत्र बल तथा ॥ पुत्राञ्च्छृष्ट्य च साभाग्यं समृद्धि मुख्यता शुभम् ॥ प्रवृनचक्रतां वापि वाणिज्यप्रतीनपि ॥ अरोगित्वं यशो बीतशोकतां परमां गतिम् ॥ धनं वेदानभिषकसिद्धिं कुप्यं गामप्यजाविकं अश्वानायुश्च विधि- वद्यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति ॥ कृनिकादिक्षरण्यन्तं स कामानप्रामुयादिमान्॥ फलन्तगण्यपि महाभारत कौर्मादेर्तेयानि । माधवीये मरिचिः-'कृत्ति- कादिषु ऋक्षेषु श्राद्धे यत्फलमीरितम् । विष्कम्भादिषु योगेषु तदेव फलमि- प्यते' ।। बृहस्पतिः 'आगेग्यं चैव सौभाग्यं शत्रूणां चं पराजयम् ॥ स नि कामानापियां विद्यां धनमायुर्यथाक्रम ।। सूर्यादिदिवसेष्वतच्छाद्ध- कल्लभने फलम् ॥ बवादिकरणप्वेतच्छ्राद्धकल्लातफलम' ॥ अन्यानि च प ण्णवतिश्राद्धादीनि प्रागुक्तानि । मार्कण्डेयपुराणे-'श्राद्धार्हद्रव्यसंपत्तौ तथा दुःस्वमदर्शन ।। जन्मङ्ख् ग्रहपीडासु श्राद्धं कुर्वीत चच्छया ॥ अथ श्राद्धा- धिकारिणः ॥ चन्द्रिकायां सुमन्तुः-मातुः पितुः प्रकुर्वीत- श्राद्धाधिका संस्थितस्यौरमः सुतः ।। पतृमधिकर्मस्कार मन्त्रपूर्वकमा- रिनिर्णयः दितः । तत्रैव हमाद्रौ शङ्क:-पितुः पुत्रण कर्तव्याः पिण्ड- दानादकक्रियाः।। पुत्रानावे तु पत्नी स्यानदहावे तु सोदरः'।। अत्र यद्यपि पुत्रपदं क्षेत्रनादिद्वादशविधपुत्रपरम् । ते च द्वादशपुत्रा याज्ञवल्क्येनोक्ताः- 'औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः ।। क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रणे- तरेण वा ।। गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गृढजस्तु सुतः स्मृतः॥ कानीनः कन्य- काजातो मातामहसुतः स्मृतः॥अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौन वस्तथा।। दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत् ।। कीतश्च ताभ्यां विक्रीतःक त्रिमः स्यात्स्वयंकतः ॥ दत्तान्मातुः स्वयं दत्तो गर्ने विनः सहोढजः ॥ उ- १-'आदृतः' इति पाठे श्राद्धबीजभूता श्राद्धा बोध्या ॥ ॥

·३४६ निर्णयसिन्धौ- [प०३ त्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोपविद्धो भवेत्सुतः । पिण्डदोशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः' इति ॥ तथापि 'दत्तौरसतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः इति हेमाद्रावादित्य पुराणे कलावितरेषां पुत्रत्वनिषेधादौरसदत्तकपरमेव ।। यद्यपि 'पिण्डदांशह रश्चैषां पूर्वानावे परःपरः' इति याज्ञवल्क्योक्तरीरसाभावे दत्तकप्राप्तिः, तथाप्यौरसाभाव पौत्रः, तदभाव प्रपौत्रः, तदभावे दत्तकादयः इति ज्ञेयं 'पुत्रेण लोकान् जयति पौत्रणानन्त्यमश्नुते अथ पुत्रस्य पौत्रेण बनस्यामोति विष्टपम्' इतिजीमूतवाहनधृतवसिष्टहारीतशंखलिखितोक्तेः 'लोका- मन्त्यं दिवः प्राप्तिं पुत्रपौत्रप्रपौत्रकैः' इतियाज्ञवल्क्योक्तश्च 'पुत्रः पौत्रश्च तत्पु त्रः पुत्रिकापुत्र एव च।पत्नी त्राता च तज्जश्च पिता माता स्नुषा तथा। भगिनी भागिनयश्च सापण्डः सादकस्तथा ॥ असानधान पूर्वषामत्त पिण्डदाः स्मृ- ताः'इति स्मृतिसंग्रह 'प्रपौत्रानन्तरं पुत्रिकापुत्रातस्तत्समत्वाच्च दनक- स्य' यद्यपि बृहस्पतिना-पुत्रश्च पुत्रिकापुत्रः स्वर्गप्राप्तिकरावुभौरिक्थे च पिण्डदान च समानौ परिकीर्तितो' इति पात्रसाम्यमुक्तम्।याज्ञवल्क्येन च-औरमो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः' इति औरससाम्यम् । तथा- पि-'लोक गजसमोमन्त्री' इत्यादी किञ्चिन्यूने समशब्दप्रयोगात्। गौणमुख्य योःसाम्ययोगाच्च स्तुत्यर्थ तत् न तु समविकल्पः' इति श्रमितव्यम् । 'पुत्रः पौत्रःप्रपौत्रोवा धाता वा भातृसंततिः। सपिण्डसंसृतिर्वापि क्रियारे नृप जा यते । तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः। मातृपक्षसपिण्डेन सम्बन्धो यो जलेन वा । कुलद्वयेपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्या क्रिया नृप । तत्संघातगतै- र्वापि तद्रिस्थात्कारयेन्नुप' इतिविष्णुपुराणाचेति प्रपौत्रानन्तरं दत्तकादय इति पृथ्वीचन्द्रमदनरत्नकालादर्शादयः।मदनपारिजातेप्येवम् । बोप देवरुद्धरादयस्तु-'पुत्रेषु विद्यमानेषु नान्यं वै कारयेत्स्वधाम्' इति सम- न्तूक्तौ पितामहः पितुः पश्चात्पश्चत्वं यदि गच्छति ॥ पौत्रेणैकादशा- हादि कर्तव्यं श्राद्धषोडशम् ॥ नैतत्पौत्रेण कर्तव्यं पुत्रवांश्चेत्पितामहः' इति च्छन्दोगपरिशिष्टे च पुत्रशब्दस्य द्वादशविधसुतपरत्वात् 'पूर्वाभावे परःपरः ·प०३] श्राद्धाधिकारिनिर्णयः। ३४७ - इत्यस्यानन्यपरत्वाच्च दत्तकाद्यभावे पौत्रदीनामप्यधिकारः इत्याहुः । त- द्रौणमुख्ययोः साम्यायोगादत्त के सति पौत्रस्यांशहरत्वस्याप्यभावापत्तेः पुत्रप दस्यौरसमात्रपरत्वाचिन्त्यम् । अत एव निषेधादुपनीतपौत्रसत्त्वेप्यनुपीतपु- त्रस्यैवाधिकारः॥ औरसश्चानुपनीतोपि कुर्यात्' इत्याह पृथ्वीचन्द्रोदये सुम- न्तुः- श्राद्ध कर्यादवश्यं तु प्रमीतपितृको द्विजः ॥ व्रतस्थो वाव्रतस्थो वा एक एव भवेद्यदि' ॥ वृद्धमनुः- कुर्यादनुपनीतोपि द्धमेको हि यः सुतः॥ पितृयज्ञाहुर्ति पाणी जुहुयाद्ब्रह्मणस्य सः' ॥ एको मुख्य औरस इत्यर्थः ॥ मनुः-'नह्यस्मिन् युज्यते कर्म किंचिदामौजिबन्धनात् । नाभिव्यारहयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते'॥ ब्रह्म वेदः ॥ सुमन्तुरपि-नाभिव्याहारयद्ब्रह्म यावन्मौ- जी निबध्यते । मन्त्राननुपनीतापि पठेदेवक औरसः ॥ अयं मन्त्रपाठः त्रिव- पकतचूडस्यैव ‘अनुपेतोपि कुर्वीत मन्त्रवत्पतृमेधिकम् । यद्यसौ कृत- चूडः स्याद्यदि स्याच त्रिवत्सरः' इतिसुमन्तूक्तेः ॥ यनु व्याघ्रः-'कृतचूड- स्तु कुर्वीत उदकं पिण्डमेव च । स्वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चार न कारयेत्'इति। यच्च स्मृतिसंग्रहे-कृतचूडोनुपेतश्च पित्रोःश्राद्धं समाचरत् । उदाहरेत्स्वधा- कारं न तु वेदाक्षराण्यसौ'इति।तत् प्रथमवर्षचूडाविषयमिति माधवमदनरत्न पृथ्वीचन्द्राः॥त्रिवर्षीय मन्त्रवत्त्वस्य विकल्प इतिचन्द्रिका बोप्पदेवश्च । दत्तकादिपरो निषेध इति वयम् ॥ मदनरत्ने स्कान्दे-- 'यज्ञेषु मंत्रवत्कर्म पत्नी कुर्यायथा नृप ॥ तथौर्ध्वदैहिकं कर्म कुर्यात्सा धर्मसंस्कृता' ॥ अशक्ती तु कात्यायनः- 'असंस्कृते तु पत्न्या च ह्यनिदानं समन्त्रकम् ॥ कर्तव्य- मितरत्सवं कारयेदन्यमेवहि ॥ पुत्रश्च न जन्मतोधिकारी । किंतु वर्षानरमि- त्याह कालादर्शः 'चौलादाद्याब्दिकादर्वाङ्न कुर्यात्पतमधिकम् । पुत्रश्चोत्प- त्तिमात्रेण संस्कुर्यादणमोचनात् । पितरं नाब्दिकाचोलापेतृमधेन कर्मणा' । एतच्चौरसस्वैव । दत्तकादीनां तृपनीतानामेवाधिकार इति कालादर्शः । पृ- १-ऋणमोचनस्य हेतुत्वम् अध्ययनत्तो वसतीतिवत् । २ आ आन्दिकात् इति छेदः प्रथमवर्षीयचौलादिनति तदर्थः इति टीका ।

·३४८ निर्णयसिन्धौ-- [प:३ - थ्वीचन्द्रोदयेपिस्कान्दे-'पित्रोरनुपनीतोपि विदध्यादौरसः सुतः । औ- + हिकमन्ये तु संस्कृताः श्राद्धकारिणः' इति ॥ अन्यत्रापि दर्शमहाल- यादावनुपनीतस्याधिकारोस्माभिः पूर्वमुक्तः।प्रपौत्राभावे दत्तकादय एकादश पुत्राः । तदभावे भर्तुः पत्नी तस्याश्च सः । अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते स्थिता ॥ पत्न्येव दद्यात्तत्पिण्डं कृत्स्नमंशं लभेत च ' इतिवृद्धमनुक्तेः 'भार्यापिण्डं पतिर्दद्याद्भत्र भार्या तथैव च । श्वश्वादेश्च स्नुषा चैव तदक्षावे सपिण्डकाः' इति ॥ 'पुत्रानावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे तु सोदरः' इति च हेमाद्रौ शवोक्तेः ॥ पृथ्वीचन्द्रस्तु- 'कानीनगूटसहजपुनर्भूतनयाश्च ये ॥ पत्न्यनावे विकुर्युस्ते अप्रशस्ताः स्मृता हि ते' इतिस्मृतिसंग्रहात् पत्न्य- भावे कानीनादय इत्याह । पत्युरपि सपत्नीपुत्रे सति नाधिकारः । पितृप- न्यःसर्वा मातरः' इतिसुमन्तूक्तेः 'विदध्यादौरसः पुत्रो जनन्या और्वदैहि- कम्।तदनावे सपत्नीजः क्षेत्रजाद्याः स्मृतास्तथा॥तेषामक्षावे तु पतिस्तदक्षावे सपिण्डकाः' इति मदनरवेकात्यायनोक्तश्च ॥ 'बह्वीनामेकपत्नीनामेष एव विधिः स्मृतः॥ एका चेत् पुत्रिणी तासां सर्वासां पिण्डदस्तु सः' इति बृह- स्पतिवचनाच्च॥अपराप्यवम्॥तेन यच्छुद्धिविवेके उत्तं सत्यपि सपत्नी पुत्रे पत्युरेवाधिकारः' इति । तन्निरस्तम् । यच्च तंत्रव कात्यायनः-'न भार्यायाः पतिर्दद्यादपुत्राया अपि क्वचित् '॥ यच्च विष्णुपुराणम्-'कुल- दयेपि चात्सन्न स्त्रानः काया क्रिया नृप' इति ॥ यच्च माकण्डयपुराणम्- सर्वानावे स्त्रियः कुर्युः स्वार्तृणाममन्त्रकम्' इति ॥ तदासुरादिविवाहोढावि- षयम् ॥ धर्विवाहैरूढा या सा पत्नी परिकीर्तिता॥ कयक्रीता तु या नारी ५अत्र द्वावुपन्यासौ ' न भार्यायाः-- ' इत्याद्यः 'कुलद्वयपि च 'इति द्वितीयः । त- त्र प्रथमतो द्वितीयं निरस्यति--तदामुरेत्यादि । अयं भावः--स्त्रीपदद्वयं न पत्नीपरम् अ- मन्त्रकम् इत्यनेन विरोधात् । पत्न्याः समन्त्रकर्मानानात. पुत्राभावे पत्नीविधानेन सर्वा- भावे विधानासम्भवाच्च । किंतु तदन्योटापरम् । एवंच • कुलद्वयपि चोत्सन्ने --'इति मा- तुलाद्यभावे बान्धवान्ताभावे वा ऽस्या निवेशो युक्त इति । एतेन मन्त्रवत्क्रियाकी पत्नी, वदभावेऽमन्त्रकक्रियाकर्व्य एता इत्यपाकृतम् इति टीका । २'कन्यामुपयच्छत इति वि- धिसत्त्वेपि क्रय एव यज्ञसंयोगादिविघटक इति न भुजिप्यायाःपत्नीत्वमित्यर्थ इति टीका ॥

·प०३] श्रादाधिकारिनिर्णयः। ३४९ न सा पत्न्यभिधीयते । न सा दैवे न सा पित्र्ये दासी तां मुनयो विदुः' इति माधवीये शातातपोक्तेः ॥ यत्तु शूद्धिरत्नाकरः शूलपाणिश्च-अपुत्र- स्य च या पुत्री सापि पिण्डप्रदा भवेत ॥ तस्यपिण्डान दशैकं वा एकाहेनेव निक्षिपेत्' इतिजाबालोक्तेः ‘भर्तुर्धनहरा पत्नी तां विना दुहिता स्मृता ॥ अङ्गादङ्गात्संभवति पुत्रबदुहिता नृणाम्'इति बृहस्पतिना दुहितुर्धनहारित्वो के श्च पुत्राभाव कन्या तदभावे सपत्नीपुत्रः'इत्याहतुः । तत्पूर्वविरोधात् 'मा- तुर्दुहितरः शेपमृणतात्यऋतन्वये'इतिदुहितुर्मातृधनग्राहित्वेन पुत्रस्य तच्छ्रा. द्धानधिकारापत्तेश्चोपेक्ष्यम् । वचनं तु धातृपुत्राद्यभावविषयम् ॥ पत्न्यभावे अविभक्तस्य सोदरः पूर्वोक्तशङ्खवचनात् । विभक्तस्य तु दुहिता-धनहा- रित्वात् पूर्वोकजाबालवचनाच्च । तत्राप्यूढानढसमवाय ऊदैव । 'दुहिता पुत्रवत्कुन्मिातापित्रोस्तु संस्कृता॥आशौचमुदकं पिण्डमकोद्दिष्टं सदा तयोः इति भरद्वाजोक्तेः॥ददभाव दौहित्र धनहारित्वात्। मातापित्रोपाध्यायाचा ययोरीलदहिकम्॥कुर्वन्मातामहस्यापि व्रती न पश्यते व्रतात्'इतिचन्द्रिका यां वृद्धमनूक्तः। यथा व्रतस्थोपि मुतः पितुः कुर्याक्रियां नृप ॥ उदकायां महाबाहो दाहित्रोपि तथार्हति' इत्यपरा भविष्योक्तथा । एतद्धनहारिणः आवश्यकं नान्यस्यत्याह तंत्रव स्कान्दे- श्राद्धं मातामहानां तु अवश्यं धनहारिणा । दौहित्रेणार्थनिष्कृत्य कर्तव्यं पूर्वमुत्तरम्' इति । तेन दौहित्रोत्र पुत्रीकत इति देवयाज्ञिकोक्तिः परास्ता ॥ अत्र पत्नीदौहित्रसमवायंशहर त्वात्पत्न्येव कुर्यात् । दौहित्रभातृपुत्रसत्त्वे विभक्तस्य दौहित्रः, अविभागे भातृपुत्रः । भातृतत्पुत्रसत्त्वे कनिष्ठश्चेत् धातैव । ज्येष्ठश्चेत्तत्पुत्रः कुर्यादि- ति दाक्षिणात्यग्रन्थाः।हारलतादौ तु-'भातुर्धाता स्वयं चक्र तद्भार्या चेन्न १- में भार्यायाः पतिः- इत्यादि पूर्वोपन्यासे 'आमुरादिविवाहोटापरम्' इति परिहारोऽसंगतः,तस्यामपि मृतायां पत्युरवाधिकारादित्याशंक्य समाधत्त--वचनं स्विति 'भार्यापिडं पतिर्दद्यात्' इति वचनं त्वित्यर्थः भ्रातृपुत्रेति। तथाच पुत्रीकृतभ्रातृपुत्रसत्त्वे न भार्याया--' इति निषेधः । यद्वा पुत्रीकृतेति नाध्यहार्यम् । वचनं पुत्रीपिण्डदानवचनं भ्रातृपुत्राभावे भ्रातृपुत्रादिनृपान्ताभावे इत्यर्थः इति टीका ॥

·निर्णयसिन्धौ- [१०३ विद्यते । तस्य भातृसुतश्चक्रे यस्य नास्ति सहोदरः' इति ब्राह्मोकेः 'पत्नी कुर्यात्सुताभाव पत्न्यभावे सहोदरः' इतिकौचि ज्येष्ठनातेव कुर्यान्न तत्पु- त्रः ॥ यत्तु 'नानुजस्य तथायजः' इति तत् कनिष्ठनातृसत्त्वविषयम् ॥ यच्च मनु:- सर्वेषामेक जातानामकश्चेत् पुत्रवान भवेत् ॥ सर्वास्तांस्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरवीत्'इति।तत्सहोदराभावविषयमित्युक्तम्।एतेन पुत्रत्वातिदेशो यम्।अतस्तस्मिनमति एकादश पुत्राः प्रतिनिधयोन कार्याः। सएव पिण्डदों- शहरश्चति॥अत्रापिवाचस्पतिमनुटीकाकल्पतरुरत्नाकरादयःपरास्ताः॥ 'दादविधपुत्राभावे पत्नीदुहितरः इतियाज्ञवल्क्योक्तेश्चातस्माद्दनकपुत्रप्रशं सेयमितिविज्ञानेश्वरः।अविभक्तविषयं वा॥मदनरन्ने स्मृतिसंग्रहे-'पुत्रःकु यापितुःश्राद्धं पत्नी च तदसंनिधौधिनहार्यथ दौहित्रस्ततो भाता च तत्मुतः॥ धात्रोःसहोदरोधाता कुर्याद्दाहादि तत्सुतः॥ ततस्त्वमोदरो धाता तदनावे च तत्सुतः' इति ॥ भातृपुत्राभावे क्रमेणपितृस्नुषास्वसृतत्पुत्रादयः धनहारि त्वात् ॥ भगिनीतत्सुतयाविशेषमाह मदनरने कात्यायन अनुजा अग्रजा वापि धातुः कुर्वीत संस्क्रियाम् ॥ ततः स्वसोदरास्तद्वत्क्रमेण तनयस्तयोः। अपराकै कार्णाजिनिः पुत्रःशिष्योथवा पत्नी पिता भ्राता स्नुपा गुरुः ॥ स्वीहारी धनहारी च कुर्यात्पिण्डोदकक्रियाम् ॥ 'मार्कण्डेयपुराणे-'पुत्रो' भाता च तत्पुत्रः पत्नी माता तथा पिता ॥ वित्ताभावेपि शिष्यश्च कुर्वीर- नौदैहिकम्' ॥ तन धनहारी एतद्भिन्न इतिकालादर्शः ॥ अत्र पाठक- मो न विवक्षितः पूर्ववाक्येष्वथततश्शब्दादितिः श्रौतक्रमोक्तः । अथ जिह्वाया अथ वक्षसः' इतिवत् ॥ पृथ्वीचंद्रोदये वृद्धमनुः-स्नुपास्वस्त्री- यतत्पुत्रज्ञातिसंबन्धिबान्धवाः ॥ पुत्राभाव तु कुर्वीरेन्सपिण्डान्तं यथाविधि। मार्कण्डेयपुराणे-'पुत्राद्युत्सन्नबन्धोश्च मखापि श्वशुरस्य च ॥ जामाता स्नेहवत्कुर्यादखिलं पैतृमेधिकम् ॥' चन्द्रिकायां वृद्धशातातपः-' मातु- लो नागिनेयश्च स्वस्रीया मातुलस्य च ॥ श्वशुरस्य गुरोश्चैव सख्युर्मातामह- स्य च ॥ एतेषां चैव भार्याणां स्वसुर्मातुः पितुस्तथा ॥ श्राद्धमेषां तु कर्त्त- ·प०३] श्राद्धाधिकारिनिर्णयः । ३५१ . , व्यमिति वेदविदो विदुः' शुद्धिविवेके पृथ्वीचन्द्रोदये च ब्राह्मे-'दत्तानां चाप्यदनानां कन्यानां कुरुते पिता ॥ चतुर्थेहनि तास्तेषां कुरिन् सुस- माहिताः ॥ दत्ता वाग्दताः॥ मातामहानां दौहित्राःकुर्वन्त्यहनि चापरे ॥ तेपि तेषां प्रकुर्वन्ति द्वितीयेहनि सर्वदा ॥ जामातुः श्वशुराश्चकुस्तेषां तेपि च संयताः ॥ मित्राणां तदपत्यानां श्रोत्रियाणां गुगेस्तथा ॥ भागिनेयसुता- नां च सर्वेषां त्वपरहनि ॥ गजाऽसति सपिण्डे तु निरपत्ये पुरोहितः ॥ मन्त्री दा तदशौचं तु पुरा चीर्वा करोति सः'॥ अत्र द्वितीयाहादी श्राद्धवि- धानमस्थिसंचयनपरम् ॥कालादर्शे-दाहादि मन्त्रवतपित्रोविदध्यादौरसः मुतः ॥ तदभावे तु पौत्रश्च प्रपौत्रः पत्रिकामतः ॥ दौहित्री धनहारी च चाता तत्पुत्र एव च ॥ पिता माता स्नुषा चव स्वमा तत्पुत्र एवच॥ सपिण्डः सोदको मातुः सपिण्डश्च सहोदकः। स्त्री च शिष्यत्विगाचार्या जामाता च सखापि वा ।। उत्सन्नबन्धोरिक्थेन कारयेदवनीपतिः ॥ गौतमः-पुत्रा- भावे सपिण्डा मातृमपिण्डाः शिष्याश्च दद्युः । तदनांव ऋत्विगाचार्यों'। यनु चन्द्रिकायां वृद्धशातातपः- प्रीत्या श्राद्धं प्रकर्त्तव्यं सर्वेषां वर्णलिङ्गि नाम्' इति तत्सवर्णविषयम् ॥ 'ब्राह्मणस्त्वन्यवर्णानां न कुर्यात्कर्म किंचन॥ कामाल्लोभायान्मोहात्रुत्वा तज्जातितां व्रजेत् ' इति ब्राह्मोक्तेः 'न बा- ह्मणेन कर्तव्यं शूद्रस्याप्यौवंदैहिकं । शूद्रेण वा ब्राह्मणम्य विना पारश- वात्वचित् इति पारस्करोक्तेश्च ।। पारशव ऊढशूद्रापुत्रः।।अत्रेदं तत्त्वम् ॥ सर्वत्र पुत्रादेः सर्वस्याभाबे पत्न्यादेराधिकार उक्तः ॥ तत्राभावोऽसन्नि- धिर्नाशश्वोच्यते ।। अतएव पूर्वत्र 'असन्निधाने पूर्वेषाम् ' इत्युक्तम् । तत्रा- सन्निधौ पत्न्यादेः सर्वाधिकार प्राप्त पोषितावसित पुत्रः कालादपि चिरादपि । एकादशाद्याः क्रमशो ज्येष्ठस्य विधिधक्रियाः॥ज्येष्ठनैव तु यत्कृतम्' इत्या- धैर्देशान्तरेऽपवादात्पुत्रनाशे एव पत्ल्यादेः सपिण्डनादावधिकारः।असंनिधौतु १' यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम् । स पारयन्नेव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृ- तः इत्युक्तलक्षणः२-'पुत्राभावे तु पत्नी स्यात्' इत्यादेः पितुः पुत्रेण कर्तव्याः पिण्ड- दानोदकक्रिया इत्यादेश्च सामान्यशास्त्रस्य सपिण्डनविषये बाधं विनाऽगतेरिति भावः ।

·३५२ निर्णयसिन्धौ-- [प०३ तत्पूर्वमेव नाध्वम् ॥ भताऽनांधकारिणा भात्रादिना कृतमप्यरुतमवात पु- नरावर्तनीयम् । मासिकापकर्षाप्यावर्तनीयः॥ एकादशाहमासिकानि नावर्त- न्ते। 'तज्ज्यायसापि कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पुनः' इतिवदावृत्तिविधानाभा- वादिति केचित् ॥ तन्न॥ अस्य निर्मूलत्वात् । अतस्तदपि कनिष्ठकृतमावर्तते। वृद्धिीतपिण्डपितृयज्ञार्थं तु कृतं नावर्तते । नासपिड्याऽनिमान्पुत्रः पि- तृयज्ञं समाचरत् । न पार्वणं नाभ्युदयं कुर्वन्न लभते फलम् ' इतिवृद्धयु- नरनिषेधनादिति ॥ 'धाता वा धातृपुत्रो वा' इत्यादिहारीतादिवोत्याक- निष्ठांदगप्यधिकारात् । यथात्र ज्येष्ठकर्तृकत्वबाधः , तथा पुत्रकर्तृकत्वस्या- पि बाधः । सपिण्डने तु बहु वक्तव्यं तन्निर्णय वक्ष्यामः ॥ अधिकारवि- शेषेण क्रियान्यवस्थोक्ता विष्णुपुराणे--- पुर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चै- वोत्तगः क्रियाः ॥ त्रिप्रकाराः क्रिया ह्येतास्तासां दान शृणुष्व मे ॥ आ- दाहाहादशाहाच मध्ये याः स्युः क्रिया नुप । ताः पूर्वा मध्यमा मासिमास्ये- कोद्दिष्टसंज्ञिताः॥ प्रते पितृत्वमापन्ने सपिण्डीकरणादनु । क्रियन्ते याः क्रियाः पुत्र प्रोच्यन्ते ता नृपात्नगः । पितृमातृसपिण्डैश्च समानसलिलैस्तथा । तत्सं- घातगतश्चैव राज्ञा वा धनहारिणा ॥ पूर्वा मध्याश्च कर्तव्याः पुत्रायैरव चो- चराः । दौहित्रैर्वा नरश्रेष्ठ कार्यास्तननयस्तथा ॥ मृताहनि तु कर्तव्याः स्त्रीणामप्युत्नराः क्रियाः ' । दौहित्रतत्पुत्रयोर्धनहारिणोरिदं ॥ एवमन्यस्य धनहर्तुः ‘यश्चार्थहरः स पिण्डदायी' इत्यापस्तम्बोक्तेः ॥ 'प्रेतस्य प्रेतका- याणि अकृत्वा धनहारकः ॥ वर्णानां यद्वधे प्रोक्तं तद्रतं प्रयतश्चरेत्' इति पृ- थ्वीचन्द्रोदये व्याघ्रपादोक्तेः॥मदनरत्ने स्कान्देपि--'मलमेतन्मनुष्याणां द्रविणं यत्प्रकीर्तितम्' इत्युक्त्वा ऋषिनिस्तस्य निर्दिष्टा निष्कतिः पावनी १-अधिकाग्भ्रमेण करणस्थलं वास्तवाऽधिकारी तथाविधान्यवावर्तयेत् नतु प्रेतशब्दं त्यजे दित्यर्थः । २--'श्राद्धानि षोडशापाद्य विदधीत सपिण्डनम्। श्राद्धानि षोडशादत्वा न तु कुर्यात्सपिण्डनम् ' इति समानकर्तृत्वान्वयव्यतिरेकस्मरणान्मासिकापकार्षावृत्तिकथनाद पि सपिण्डनावृत्तौ प्रेतशब्दत्यागो नास्तीति लभ्यते इति टीका ॥

·प०३] श्राद्धाधिकारिनिर्णयः। ३५३ - परा । आदेहपतनात्तस्य कुर्यात्पिण्डोदकक्रियाम् ' इत्युक्तम् ॥ क्रियानि- बन्धे कात्यायनः-'नच माता न च पिता कुर्यात्पुत्रस्य पैतृकम् । नायजश्च तथा भाता भातृणां तु कनीयसाम्' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये बौधायनः पित्रा श्राद्धं न कर्तव्यं पुत्राणां तु कथंचन॥ मात्रा चैव न कर्तव्यं धातृणां च कनीय साम् ॥ यदि स्त्रहेन कुर्यात्नां सपिण्डीकरणं विना ॥ गयायांतु विशेषेण ज्या- यानपि समाचरेत् ॥अन्यानावे पित्रादिरपि कुर्यात् ॥ उत्सन्नबान्धवं प्रेतपित वाताथवाग्रजः।जननी चापि संस्कुर्यान्महदेनोन्यथा भवेत्॥इति सुमन्तूक्तेः ब्रह्मचारिणां तु शुद्धिविवेके पृथ्वीचन्द्रोदये च ब्राह्मे- । असमातव्रत- स्यापि कर्तव्यं ब्रह्मचारिणः ॥ श्राद्धं तु मातापितृभिन्तु तेषां करोति सः' । श्रादं मासिकाब्दिकादि सर्व कार्यमित्यर्थः ॥ नत्विति निषेधोऽन्यसत्त्वे ॥ यत्तु छन्दोगपरिशिष्टे 'न त्यजेत्सूतके कर्म ब्रह्मचारी स्वयं कचित्॥न दी- क्षणात्परं यज्ञे न कृच्छ्रादि तपश्चरन् ॥ पितर्यपि मृते नैषां दोषो भवति क- हिचित् ॥ आशीचं कर्मणोन्ते स्यात्यहं वा ब्रह्मचारिणाम् ' ॥ यच्च या- ज्ञवल्क्यः-'न ब्रह्मचारिणः कुर्युरुदकं पतितास्तथा' इति तदप्यन्यसत्त्वे ।। अन्याभावे तु ब्रह्मचारिणापि कार्य पूर्वोक्तवृद्धमनुवचनात् ॥ 'आचार्य- पित्रुपाध्यायानिर्हत्यापि व्रती व्रती ॥ संकटान्नं च नाभीयान्न च तैः सह सं- वसेत् ' इति तेनैवोक्तः॥ ब्रह्मचारिणः शवकर्मिणो व्रतानिवृत्तिरन्यत्र मा- तापित्रोः' इतिवसिष्ठोक्तेः ॥ अत्राशौचमेकाहं वक्ष्यामः ॥ पागुपनयनान्मृ तस्य तु पञ्चवर्षोंत्तरसपिण्डीकरणवयं षोडशश्राद्धादि सर्व कार्यमित्युक्तं देवजानीये ॥ 'असंस्कृतानां भूमौ पिण्डं दद्यात्संस्कृतानां कुशेषु' इतिप्र- चेतोवचनाच्च एतच्चाये वक्ष्यामः ॥ अविभक्तानां विशेषमाह पृथ्वीचन्द्रो- दये मरीचिः 'बहवः स्युर्यदा पुत्राः पितुरेकत्र वासिनः ॥ सर्वेषां तु मतं क- त्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् ॥ द्रव्येण चाविभक्तन सर्वेरेव कृतं भवेत् ।। ज्येष्ठस्य कर्तृत्वेपि सर्वे फलभागिन इत्यर्थः । तेन ये ब्रह्मचर्यपरान्नवर्ननाद- यः फलसंस्काराः, ते सर्वेषां भवन्तीति सिद्धम् ॥ संसृष्टिनामप्येवम् तुल्य- त्वात् ॥ विभक्तानां विशेषमाहोशनाः- 'नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यपि - ·- . ३५४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ च पोडश ॥ एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि ' ॥ लघुहारीतः- 'सपिण्डीकरणान्तानि यानि श्राद्धानि षोडश ॥ पृथङ्नैव सुताः कुर्युः पृथ- ग्द्रव्या अपि क्वचित् ॥ ऊर्ध्व सपिण्डीकरणात्सर्वे कुर्युः पृथक्पृथक् ॥ मदनरत्ने-'विभक्तास्तु पृथक्कुयुः प्रतिसंवत्सरादिकम् ॥ एकेनैवाविभक्तेषु लते सर्वैस्तु तत्कृतम्'॥ एतेनाब्दिकादिष्वविभक्तानामनियम इतिवदन शूल पाणिः परास्तः ॥ दत्तकस्तु जनकस्य पुत्रायभावे दद्यान्न तत्सत्त्वे ॥ 'गो- त्ररिक्थे जनयिर्न मजेद्दत्रिमः सुतः॥ गोत्ररिक्थोनुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधा' इतिमनूक्तेः ॥ इदं जनकस्य पुत्रसत्त्वविषयम् एतच्च प्रवरमञ्जयो कात्यायनलोगाक्षिभ्यां स्पष्ट मुक्तम् ॥' अथ ये दत्तककीतकत्रिमपुत्रि- कापुत्राः परपरिग्रहणानाया जातास्ते यामुप्यायणा भवन्ति ॥ यथा शौ- गशशिरीणां यानि चान्यान्येवं समुत्पत्तीनि कुलानि भवन्ति ' इत्यादिना द्वयोः पित्रोः प्रवरानुक्त्वोक्तम् । 'अथ ययेषां स्वासु भार्यास्वपत्यं न स्या- हक्थं हरेयुः पिण्डं चैयस्त्रिपुरुषं दयुर्ययुभयोर्न स्यादुभान्यामेव दारेकस्मिन् श्रादेपृथगुद्दिश्यैकपिण्डे द्वावनुकीर्तयेत्परिगृहीतारं चोत्पादयितारं चातृतीया वपुरुषात्' इति ॥ हैमाद्रौ कार्णाजिनिः-यावन्तः पितृवाः स्यु- स्तावद्भिर्दत्तकादयः ॥ प्रेतानां योजनं कुर्युः स्वकीयैः पितृभिः सह ॥द्वान्यां सहाथ तत्पुत्राः पौत्रास्त्वेकेन तत्समम् ॥ चतुर्थपुरुषे छन्दस्तस्मादेषा त्रिपू- रुषी ॥ साधारणेषु कालेषु विशेषो नास्ति वर्गिणाम् ॥ मृताहे त्वेकमुद्दिश्य कुर्युः श्राद्धं यथाविधि' इति । अस्यार्थमाह हेमाद्रिः-दत्तकादयः जन- कपालकयोःकुले प्रेतानां स्ववर्गीयैः सपिण्डनं कुर्युः । दत्तकानां पुत्रास्तु पि तुर्दत्तकस्य पितृश्यांजनकपालकाभ्यां स्वपितामहाभ्यां सपिण्डनं कुर्युः । तेषां पौत्राः स्वपितर दत्तकेन पितामहेन तज्जनकेन च सपिण्डयेयुः। चतु- थोपि तत्कुलस्थ एव । तेषां प्रपौत्रस्तु दत्तकस्य प्रपितामहस्य पालककुलस्थं चतुर्थ योजयेन्नवा ॥ छन्द इच्छा दर्शमहालयादौ तु द्वयोः पुत्रोः पिताम- हयोः प्रपितामहयोर्वा श्राद्धं देयम् । तत्र द्वयोः पित्रायोः पृथपिण्डदानं द्वयोरुदशेनैको वेति । अत्र केचित्-आवयोरयमिति परिभाष्य यो दत्तस्त- ·- प०३] श्राद्धाधिकारिनिर्णयः। ३५५ स्येदं द्वयोः पित्रोः श्राद्धम् । यस्त्वपरिभाष्य दत्तः स गृहीतुरेव स पालका- यैव दद्यादित्याहुः ॥ अत्र मूलं त एव प्रष्टव्याः ॥ वस्तुतस्तु जनकस्य पुत्रप- न्यायभावे दत्तको द्वयोर्दद्यादन्यथा पालकायैव प्रांगुक्तकात्यायनवचनाद। मानवीयमप्येतद्विषयमेव । गोत्रं तु श्राद्ध पालकस्यैव । विवाहादौ तूभयोरि त्यादि मत्कृतप्रवरदर्पणेज्ञेयम् ।यस्तुमूल्यकीतायां परभार्यायां दास्यां चो- त्पन्नः स बीजिन एव दद्यात् । मूल्यं विना स्वयमुपनतायां तु क्षेत्रिण एव॥ तदुक्तं पृथ्वीचन्द्रोदये कौर्मे-'अनियोगात्सुतो यस्तु शुल्कतो जायते विह। प्रदद्यादीजिने पिण्डं क्षेत्रिणे तु ततोन्यथा' इति ॥ क्षेत्रजादेविशेषस्तु कलौ तदनावानोच्यत इति दिक् ॥ जारजानां विशेषमाहापरार्के नारदः-'जायंते त्वनियुक्तायामेकेन बहुभिस्तथा ॥ अरिक्थनाजस्ते सर्वे बीजिनामेव ते सुताः ॥ दास्ते बीजिने पिण्डं माता चेच्छुल्कतो हृता॥अशुल्कोपहृतायां तु पिण्डदा वोटुरेव ते '॥ धर्मार्थ श्राद्धाकरणे फलमाह चन्द्रिकायां शाता तपः-'प्रीत्या श्राद्धं तु कर्तव्यं सर्वेषां वर्णलिङ्गिनाम् ॥ एवं कुर्वन्नरःसम्य- महतीं श्रियमामुयात् ॥ गयायामपि तत्रैव ब्रह्मवैवर्ते- आत्मजो वा थवान्योपि गयाशीर्षे यदा तदा ॥ यन्नाना पातयत् पिण्डं तन्नयेद्ब्रह्म शा- श्वतम् ॥ एतच्च यदा फलभृमार्थिना द्विस्त्रिा क्रियते तदा प्रेतशिला- श्राद्धवयं कुर्यात् , तस्य प्रेतत्वविमोक्षार्थत्वात् , तस्य च जातत्वादिति केचित् । वस्तुतस्तु संन्यासिश्राद्धवदत्रापि सर्व कार्यम् । साङ्गेधिका- रादिति युक्तं प्रतीमः ॥ संन्यस्तपित्रादिस्तु पितः पित्रादिश्यः सर्वश्रा- द्धेषु दद्यादित्युक्तंपाक् । वक्ष्यते च जीवपितृकश्राद्धे । अत्र स्त्रीशूद्रा- णां श्राद्धं मंत्रवज्यं तूष्णीं भवति । ' स्त्रीणाममन्त्रकं श्राद्धं तथा शूद्रासुत- १ आवयोरयमिति संविदा काप्यनुक्तेस्तां विनापि गृहीतस्य द्वयामुप्यायणत्वमेव । तेन चामावास्यादौ जनकप्रतिग्रहीत्रोरुद्देशेन श्राद्धद्वयमेकं वा कार्यम् । तत्पुत्रेण तु दत्तकस्य तज्जनकप्रतिग्रहीतभ्यां द्वाभ्यामपि सह सपिण्डनपार्वणश्राद्धादि। एवं तत्पुत्रादिभिरपीति । २-'तत्राप्यपत्यपदमधिकार्युपलक्षणम् । पौत्रादिसत्त्वे रिक्थग्रहणासंभवात्।यद्यप्याहत्य- जनकौर्ध्वदेहिकं न स्मर्यते, तथापि रिक्थादानमेव तदधिकारलम्भकम् । इति टीका ॥

·निर्णयसिन्धौ- [प०३ . स्यच॥प्राग्विजाश्च व्रतादेशात्ते च कुर्युस्तथैव तत्' इति हेमाद्रौ मरीचिवच नात्सिद्धम् ॥ 'अयमेव विधिः प्रातःशूद्राणां मंत्रवर्जितः॥अमन्त्रस्य तुशू- द्रस्य विप्रो मन्त्रेण गृह्यते' इति ब्राह्मोक्तेश्च ॥ गृह्यते संबद्धयते । अस्य श्रा द्धप्रकरणे पाठेपि परिक्षापात्वान्न प्रकरणेन संकोचो युक्तः । तेन शूद्रस्य स्ना नदानादावपि विप्रेण मन्त्रपाठः कार्यः। अमन्त्रश्चीतविशेषणात् । स्त्रिया अपीति शूलपाणिः । यत्नु तेनोक्तं मन्त्रजन्यनियमादृष्टसिद्धिस्तु नमस्कारेण अनुमतोस्य नमस्कारो मन्त्रः इति गौतमोक्तरिति तन्न । दृष्टद्वारैव हि त- माप्तिर्न स्वातन्त्र्येण । अन्यथा नखवितेप्यवघातजन्यादृष्टार्थ सोपि कि येतेति किंचिदेतत् ॥ तेन 'पितॄणां नामगोत्रतः 'इत्यादौ यत्र द्विजानामपि नाममन्त्र उक्तः तत्र प्रतिप्रसवमात्राथं युक्तम् न तिलावपनादावपि ॥ अत्र केचित् । वैदिकमन्त्रो विप्रस्य, पौराणस्तु शूद्रैः पठनीयः। न हि वेदेष्व- धीकारः क्वचिच्छुद्रस्य विद्यते । पुराणेष्वधिकारो मे दर्शितो बाह्मणैरिह'इति तत्रैव पाद्मोक्तरित्याहुः गौडाप्येवम् । तन्न ॥ 'नाध्येतव्यमिदं शास्त्रं वृपलस्य तु सन्निधौ ' इतिकौम पुराणनिषेधेन वेदस्य दूरापास्तत्वात् । 'अध्येतव्यं ब्राह्मणेन वैश्येन क्षत्रियेण च ॥ श्रोतव्यमेव शूद्रेण नाध्यतव्यंक दाचन ॥ श्रौतं स्मातं च वै धर्म प्रोक्तमस्मिन्नृपोत्तम॥तस्माच्छूद्रविना वि प्रन श्रोतव्यं कदाचन' इति तत्रैव पुराणाधिकारे भविष्योक्तेश्च॥ एतेन ना- ध्येतव्यम्' इति निषेधो मन्त्रेतरपुराणपरः इति श्रीदत्तादिमतमपास्तम् । तेन पौराणमन्त्राणामेव विप्रेण पाठो न वैदिकानामिति सिद्धम् । द्विजैस्त्रियस्तु सं १--वस्तुतस्तु द्विजस्त्रीणां कारणे मन्त्रपठनाप्रसक्तेः 'ते च-' इत्याद्यमन्त्रकत्वं व्य- थम् । अतः करणपक्षोपि वाच्यः । तत्रापि वेदश्रवणेऽधिकारात्समन्त्रकत्वकथनं पाठबो धनेनैवार्थवत् । कारणपक्षस्त्वशक्तपरः । इति टीका । वस्तुतस्तु पूर्वोत्तरमीमांसयोः शू- द्राणां वेदोच्चारणश्रवणानधिकारबोधनवस्त्रीणामनधिकारबोधनस्याभावात् ' जाति तु बादरायणोऽविशेषात् । तस्मात्स्यपि प्रतीयेत-' इति पूर्वमीमांसासूत्रेण प्रत्युत स्त्रीणां वै दिककर्मणि पुंस इवाधिकारबोधनात् शूद्रायामपि कठी बव्हची अध्वर्युः' इत्यादिप्रयोग वारणाय 'पुंयोगादाख्यायाम् इत्यनेन डीपोऽनभिधानात् जातिलक्षणस्यसंपत्तये तत्तच्छा खावेदाध्ययनस्यावश्यकत्वेगार्गीमैत्रेयीप्रभृतीनां श्रुतत्वेन कल्पसूत्रेषु विहितस्य यजमान पल्यास्तत्तन्मन्त्रपाठस्यान्यथानुपपत्त्या च चिन्त्यमेतत् ।

·प०३] श्राद्धाधिकारिनिर्णयः। ३५७ कल्पमात्र स्वयं कृत्वा वैदिकमंत्रयुक्तं सर्व बाह्मणद्वारा कारयेयुरिति प्रयोग पारिजातः। अतएव स्त्रीणामित्यरुतविवाहस्त्रीपरमिति हेमाद्रिराह ॥ अनु- पनीतस्तु वैदिकमन्त्रयुक्तं सर्व स्वयमेव कुर्यात्'इत्युक्तं प्राक् । यत्तु प्रावि- जाश्च बतादेशात्'इति तदशक्तविषयमचूडविषयं वा इति दिक्॥शूद्रस्य तु म दामश्राद्धमेव ॥ सदा चैव तु शूद्राणामामश्राद्धं विधीयते' इति सुमन्तूक्तेः । पृथ्वीचन्द्रोदये मात्स्येपि-एवं शूद्रोपि मामान्यं वृद्धिश्राद्धं च सर्वदा ॥ नमस्कारेण मन्त्रेण कुर्यादामानवत्सदा ॥ तत्रैव वृद्धपराशरः-'आमानेन तु शूद्रस्य तूष्णीं तु द्विजपूजनम् ॥कत्वा श्राद्धं तु निर्वाप्य सजातीनाशयेदथ'। स एव 'आमं शूद्रस्य पक्वान्नं पक्कमुच्छिष्टमुच्यते' ॥ हेमाद्रौ भविष्ये-ध- मैप्सवस्तु धर्मज्ञा यदि शूद्राःप्रकुर्वते ॥ अनौकरणमन्त्रश्च नमस्कारो विधी- यते ॥ आवाहनादि कर्तव्यं यथाशूद्रेण तच्छृणु ॥ देवानां देवनाना तु पि- तृणां नामगोत्रतः ॥ पिण्डादीन्निवपेद्दीर नामता गोत्रतस्तथा । शूद्राणां गोत्राभावेपि काश्यप गोत्रं ज्ञेयम् ॥ तस्मादाहुः सर्वाः प्रजाः काश्यप्यः' इति श्रुतेः ॥ गोत्रनाशे तु काश्यपः' इति व्याघ्रपादोक्तेश्चति हेमाद्रिः॥एवमन्य- त्र गोत्राज्ञाने तर्पणादिषु च ज्ञेयम् । तत्रैव भविष्य-शूद्रस्तु गृहपाकेन न पिण्डान्निर्वपेत्तथा ॥ सक्तुमूलं फलं तस्य पायसं वा भवस्मृतम्' ॥ गौत- म:-'अनुमतोस्य नमस्कारो मन्त्रः' इति । देवताभ्यः पितृयश्च' इत्य यं नमस्कारमन्त्र इति केचित् ॥ विज्ञानेश्वरोप्येवमाह ॥ हेमाद्रिस्तु-शू- द्रोप्यमन्त्रवत्कुर्यादनेन विधिना बुधः' इति मात्स्ये मन्त्रनिषेधान्नाममन्त्रे- णेत्याह॥पृथ्वीचन्द्रोदये स्कान्दे राजकार्य नियुक्तस्य बन्धनिग्रहवर्तिनः॥ व्यसनेषु च सर्वेषु श्राद्धं विप्रेण कारयेत् ॥ यत्तु भारते राजधर्मेषु- 'यवनाः किराता गान्धाराधीनाः शबरबर्बराः ॥ शकास्तुषाराः कंकाश्च पह्नवाश्चान्धमद्रकाः ॥' इत्युक्त्वा 'ब्रह्मक्षेत्रे प्रसूताश्च वैश्याः शूद्राश्च मान- वाः। कथं धमांश्चरिष्यन्ति सर्व विषयवासिनः ॥इति चोक्त्वा 'वेदधर्म- क्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते। पितृयज्ञास्तथा कूपाःप्रपाश्च शयनानि च।

·३५८ निर्णयसिन्धो- [प०३ दानानि च यथाकालं द्विजेायो विसृजेत्सदा ॥ तथादक्षिणाः सर्वयज्ञानां दातव्या भृतिमिच्छता ॥ पाकयज्ञा महाश्चि कर्तव्याः सर्वदस्युभिः' इति म्लेच्छादीनां श्राद्धविधानम् । तदपि सजातीयभोजनद्रव्यदानादिपरं न तु श्राद्धपरमिति ॥ ॥ इतिश्रीनारायणभट्टसरिसूनुरामकृष्णभट्टात्मज कमलाकरभट्टकृते निर्णयसिन्धौ श्राद्धाधिकरिनिर्णयः ॥ ॥ अथ पितरः॥ हेमाद्रौ मात्स्यदेवलौ-नामगोत्रं पितॄणां श्राद्भपितर तु पापकं हव्यकव्ययोः ॥ अग्निष्वात्तादयस्तेषामाधिपत्ये व्य वस्थिताः ॥ नाममन्त्रास्तदादशा भवान्तरगतानपि ॥ प्राणिनः प्रीणयन्त्येव तदाहारत्वमागतान् ॥ देवो यदि पिता जातः शुभकर्मानुयोगतः॥ तस्यान्न ममृतं भूत्वा देवत्वेप्युनुगच्छति॥गांधर्वे भोगरूपेण पशुत्वे च तृणं भवत् । श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेप्युपतिष्ठति॥पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथामिष म्॥दनुजत्वे तथा मद्यं प्रेतत्वे रुधिरोदकम् ॥मनुष्यत्वेऽनपानादिनानाभोगकर भवेत् ॥ अत्र पित्रादिशब्दैर्जनकादीनामेव देवतात्वमुच्यते, न वस्वादीना- म्॥'असावेवत्त इति यजमानस्य पित्रे' इति शतपथश्रुतेः॥ यस्य पिता प्रेतः स्यात्स पित्रे पिण्डं निधाय' इति विष्ण्वादिस्मृतेश्च ॥ यत्नु मनुदेवलो 'वसवः पितरो ज्ञेया रुद्रा ज्ञयाः पितामहाः ॥ प्रपितामहास्तथादित्याः श्रुतिरेषा सनातनी' ॥ यच्च याज्ञवल्क्यः-'वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः' इति तदभेदज्ञानार्थम् ॥ यानि तु हेमाद्रौ नन्दिपुराणे- 'विष्णुः पिनास्य जगतो दिव्यो यज्ञः स एव च ॥ ब्रह्मा पितामहो ज्ञेयो ह्यह च प्रपितामहः' इति । यच्च भविष्ये- अनिरुद्धः स्वयं ज्ञेयः प्रद्युम्नश्च पि- ता स्मृतः ॥ संकर्षणस्तजनको वासुदेवस्तु तत्पिता' ॥ स्वयं कर्ता । य- तु तत्रैव-'प्रथमो वरुणो ज्ञेयः प्राजापत्यस्तथापरः ॥ तृतीयोनिः स्मृतः पिण्डो ह्येष पिण्ढविधिः स्मृतः ॥ यच्च मनुः-'सोमपानामविप्राणां क्षत्रियाणां हविर्भुजः ॥ वैश्यानामाज्यपा नाम शूद्राण! तु सुकालिनः'। यच्चादित्यपुराणे-'मासाश्च पितरो ज्ञेया ऋतवश्च पितामहाः ॥ संवत्स- - ·- प०३] विश्वदेवाः। ३५९ रः प्रजानां च सुष्टुदेकः प्रपितामहः' ॥ यच्च नंदिपुराणे- 'अग्निष्वाचा बा- मणानां पितरः परिकीर्तिताः ॥ राज्ञां बहिषदो नाम विशां काव्याः प्रका- तिताः॥सुकालिनस्तु शूद्राणां व्यायामा म्लेच्छान्त्यजातिषु ॥अत्राबाहना- दिषु पित्रादयः समुच्चयेन विकल्पेन वा यथाचारं तनदेवतारूपेण वाच्याः इति हमाद्यादयः । हेमादौ ब्राह्मे- पावणं कुरुते यस्तु केवलं पितृहेतुकम् ॥ मातामह्यं न कुरुते पितृहा स प्रजायते ॥ धौम्यः-पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् ॥ अविशेषेण कर्तव्यं विशेषान्नरकं व- जेत् ' ॥ अस्यापवादमाह कात्यायनः-'कर्पूसमन्वितं मुक्त्वा तथायं श्रा- द्वषोडशम्। प्रत्याब्दिकं तु शेषेषु पिण्डाःस्युःषडिति स्थितिः ॥कसमन्वितं सपिण्डीकरणम् । दर्शादी सपत्नीकानामेव देवतात्वम् ॥ ‘स्वेन भर्ना समं भादं माता भुङ्के सुधासमम् ॥ पितामही च स्वेनैव तथैव मपितामही' इति तत्रैवोक्तेः चन्द्रिकायां चतुर्विशतिमते- क्षयाहं वर्जयित्वैकं स्त्रीणां नास्ति पृथक क्रिया ॥ केचिदिच्छन्ति नारीणां पृथक् श्राद्ध महर्षयः॥अ- न्तष्टकासु वृद्धौ च गयायां च क्षयेहनि॥अत्र मातुःपृथक् श्राद्धमन्यत्र पतिना सह' इति कात्यायनोक्तेश्च ॥ अस्य निर्मूलतां वदन्तो गोडास्त्वज्ञा एव॥ अत्र भाग इत्यध्याहारः ॥ अन्यथा सपतिकायै मात्र इति प्रयोगापत्तेः अत्र मातृशब्दो जनन्यामेव मुख्यः । तेन सपनीमातृत्यो न दद्यात् । एवं पिता- मह्यादिशब्दैः पितृजनन्यादय एवोच्यन्ते इति तत्मपत्नीच्या न देयम्' इति हेमादिः । कारुण्येन तु महालयादौ देयम् ' इति स एव ॥ विश्वेदेवाः अथ विश्वेदेवाः ॥ हेमाद्रो शङ्कबृहस्पती-'इष्टिश्राद्धे ऋतू- दक्षौ सत्यौ नान्दीमुखे वमू ॥ नैमित्तिके कामकालौ काम्ये च धरिलौचनौ पुरूरदावी चैव पार्वणे समुदाहृतौ ॥ तत्रैव 'उत्पत्ति नाम चतेषां न वि- दुर्ये द्विजातयः ॥ अयमुच्चारणीयस्तैः श्लोकःश्रद्धासमन्वितैः॥ आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः ॥ये अत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते' इति ॥ इष्टिश्राद्धं प्रति रुचिः' इत्युक्तम् इति कल्पतरुः। आधानादि- ·३६० निर्णयसिन्धौ- [१०३ कर्माङ्गमित्यन्ये । नैमित्तिकमेकोद्दिष्टम् । ' एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमि- तिकमुच्यते' इतिभविष्योक्तेः । एतद्यद्यपि ' एकोद्दिष्टं देवहीनम् ' इति तत्र विश्वदेवनिषेधस्तथापि नवश्राद्धे द्वादशमासिक च कामकाली ज्ञेयौ । नवश्राद्धं दशाहानि नवमिश्रं तु षडतॄन् । अतःपरं पुराणं वै त्रिविधं श्राद्धमु- च्यते ॥ यस्मिन्नेव पुगणे वा विश्वदेवा न लेभिर ॥ आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं वृ- पलं मन्त्रवर्जितम्' इति बढ्चपरिशिष्टात् । एतच्च बढ्चानामेव, तेषामेवोक्तेः । अन्येषां तु 'नात्र विश्वेदेवाः' इति कात्यानोक्तेस्त- निषेध एवेति पृथ्वीचन्द्रोदयः। अन्ये तु नैमित्तिकं सपिण्डीकरणमाहुः । भविष्ये यद्यप्येकोद्दिष्टं तच्छब्देनोक्तं, तथापि तदप्यदेवं कर्तव्यमयुग्मान्भो- जयेद्विजान्' इति तत्रैव विश्वेदेवनिषधात्।यद्यपि सपिण्डीकरणशत एको- द्दिष्टत्वं तथापि सपिण्डीकरणश्राद्धं देवपूर्व नियोजयेत्' इति वचनात्तत्पर- त्वम् । हेमाद्रावादित्यपुराणे-विश्वदेवी ऋतुर्दक्षः सर्वास्विष्टिषु कीर्तितौ॥ नित्ये नान्दीमुखे श्राद्धे वसुसत्यो चपैतृके ॥ नवान्नलम्भने देवी कामकालौ सदैव हि ॥ अपि कन्यागत सूर्य काम्य च धरिलोचनौ ॥ पुरूरवाईवौ चैव विश्वदेवी त पार्वण' ॥ क्वचिद्विश्वेदेवापवादमाह हेमाद्रौ शातातपः- नि- त्यं श्राद्धर्मदेवं स्यादेकोद्दिष्टं तथैव च ॥ मातुः श्राद्धं च युग्मैः स्याददेवं प्राङ्मुखैः पृथक् ॥ योजयदेवपूर्वाणि श्राद्धान्यन्यानि यत्नतः' ॥ नान्दी- उतमविप्र श्राद्ध भिन्नप्रयोगपक्षे मातुः श्राद्धमदैवमिति हेमाद्रिः । अथ निर्णयः विप्राः ॥ ते चोत्तममध्यमाधमझेदेन त्रिविधाः । तत्रायाः। अत्रमदीयाः श्लोकाः । 'त्रिणाचिकेतस्बिमधुश्च बढचोप्याथ- वर्णो याजुषसामगौ च ॥ षडङ्गविच्च त्रिसुपर्णवेत्ताऽप्यथर्वशीर्णोध्ययने रतश्च । शतायुवेदार्थविदौ प्रवक्ता स्याद्ब्रह्मचारी च तथानिचिच॥ सीदत्तिः सत्यवाक्पूरुषः स्वर्मातापित्रोः पञ्चभिःख्यातवंशः ॥ पत्नीयुक्तो ज्येष्ठसामा १-लिखितपुस्तके ऽयंपाटो नोपलभ्यते २-नित्येति आवश्यकेत्यर्थः। इति टीका। ३-नवान्नशब्दस्य नैमित्तिकमात्रोपलक्षणतया राहूपरागादेरपि ग्रहः इतितु हेमाद्रिः ॥

·प०३] उत्तमविप्रनिर्णयः। ३६१ पुराणवेत्ता पुत्री चेतिहासेष्वभिज्ञः ॥ योगी भिक्षुः सामगो ब्रह्मवेत्ता प- श्वामिश्च श्रोत्रियस्तत्सुतोवा॥शंशुध्यायी श्रीशपादाजसेवी पान्थश्चैते तूत्तमाः संप्रदिष्टाः ॥ भिक्षुर्योगी पान्थ एते त्वलाया भाग्याल्लब्धाश्चेत्तदा भोजनीयाः। श्राद्धे विप्रेषपविष्टेषु पश्चात्संप्राप्ताश्चेदिप्रपतौ तु भोज्याः' अत्रमूलं हेमाद्रौ ज्ञेयम्।।तत्रैव नारदः-'यो वै यतीननादृत्य भोजयेदितराद्विजान् ॥ विजान- न्वसतो ग्रामे कव्यं तद्याति राक्षसान्॥दीपकलिकायां दक्षः-'विना मांसे- न मधुना विनादक्षिणयाशिषा ॥ परिपूर्ण भवेच्छाई यतिषु श्राद्धझोजिषु' । एतच्च ज्ञानिविषयम् । 'त्रिणाचिकेतस्त्रिसुपर्णो यजुर्वेदैकदेशौ तद्रतेन तद- ध्यायिनौ च यस्य सप्त पूर्व सोमपाः त्रिसुपर्ण' इति बोपदेवः । सत्रिमधुर्ऋग्वे- दैकदेशस्तदध्यायी ॥ केचिन्नाचिकेतं चयनं त्रिःकृतवानित्यर्थमाहुःतद्धेमाद्रि- विरुद्धम्॥हेमाद्रौ गौतमः-'युवायो दानंप्रथमं पितृवयसः' इत्येके। मात्स्ये मनु:-'यश्च व्याकुरुते वाचं यश्च मीमांसते ऽध्वरम् ॥मामस्वरविधिज्ञश्च पंक्ति पावनपावनः॥ कोमें-- असमानप्रवरको ह्यसगोत्रस्तथैवच ॥ असंब- न्धी च विज्ञेयो ब्राह्मणःश्राद्धसिद्धये ॥ गारुडे- श्राद्धषु विनियोज्या- स्ते ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ॥ ये यो निगोत्रमन्त्रान्तेषासिमवन्धवर्जिताः' ॥ मनु:--'न मित्रं भोजयेच्छ्राद्धे धनः कार्योस्य संग्रहः ॥ नारिं न मित्रं यं विद्यानं तु श्राद्धे निमन्त्रयेत् ॥ द्वयोर्भात्रोः श्राद्ध भोजनं निषिद्धम् । 'पितृपुत्रौ धातरौ द्वौ निरग्निं गुर्विणीपतिम् ॥ सगोत्रप्रवरं चैव श्राद्धेषु परि- वर्जयेत् 'इति श्राद्धदीपकलिकायां जातूकोक्तेः॥अथ मध्यमविप्र- निर्णयः मध्यमाः। हेमाद्रौ कौमगाग्यौं- नकगोंये हविर्दद्याद्यथा कन्या तथा हविः ॥ अभावे ह्यन्यगोत्राणामेकगोत्रांस्तु भो- जयेत्' । अत्र केचित्स्वशाखीयानमुख्यानाहुः पठन्ति च । 'निमन्त्रयीत पूर्वेयुः स्वशाखीयाद्विजोत्तमान् ॥ स्वशाखीयविजाभावे द्विजानन्यानिम- ५--योनिसंबन्धा मातुलादयः गोत्रसंबन्धाः सपिण्डादयः, मन्त्रसंबन्धाः धेदाद्यध्याप का: अन्तवासिसंबन्धाः शिल्पशास्त्राद्यपाध्यायाः । इति टीका ॥ N ~ ·- ३६२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ त्रयेत्' इति ॥ इदं तु निर्मलत्वाद्धेमाद्रिणादूषितत्वाचोपेक्ष्यम् । मनुरपि 'यत्नेन भोजयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥ शाखान्तगमथाध्वयुं छन्दोगं वा समाप्तिगम् ॥ एषामन्यतमो यस्य भुञ्जीत श्राद्धमर्चितः ॥ पितृणां तस्य तृ- निःस्याच्छाश्वती साप्तपौरुषी' ॥ अत्र मामकाः श्लोकाः ॥ “मातामहो मा- तुलभागिनेयदौहित्रजामातृगुरुस्वशिष्याः । ऋत्विक्च याज्यश्वशुरौ स्वबन्धु- श्याला गुणाढ्यास्त्वनुकल्पभूताः" ॥ बन्धवो मातृष्वसृपितृष्वसमातुलपुत्रा इति बोपदेवः । अत्र मूलं हेमाद्रौ ज्ञेयम् ॥सगुणस्वस्रीयायतिक्रमे दोष एव । 'सप्त पूर्वान् सप्त परान् पुरुषानात्मना सह ॥ अतिक्रम्य द्विजानेतान्नरके पा- तयेत् खग ॥ संबन्धिनस्तथा सर्वान दौहित्रं विट्पति तथा ॥ भागिनेयं वि. शेषेण तथा बन्धुं खगाधिप'इति मदनरत्ने भविष्योक्तेः ।अत एव याज्ञव- ल्क्यः ब्राह्मणप्रतिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे' इति गुण्यतिक्रमे दशपणं दण्ड- माह ॥ आसन्नमात्रपरमिदम् । मूर्खेतु न दोषः। ' ब्राह्मणातिकमो नास्ति "चैव विवर्जिते ॥ ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य नहि भस्मनि हूयते' इतिकात्या- यनोनः ॥ विप्रस्यापि दोषः। 'अविद्वान्प्रतिगृह्वानो प्रस्भागवति दारुवत्' इति मनूक्तेः अपरार्के अत्रिः-‘षड्ज्यस्तु पुरुषेयोगिश्राद्धेयास्तु गो- त्रिणः ॥ षड्त्यस्तु परतो भोज्याः श्राद्धे स्युगोत्रजा अपि' ॥ एतच्च ब्राह्म- णालाने अपिशब्दात् ॥ असंभव हेमाद्रो गौतमः-'शिष्यांश्चैक सगोत्रांश्च भोजयेवं विग्यो गुणवतः' । आपस्तम्बः- ब्राह्मणान्मोजयेद्योनिगो- वमन्त्रान्तेवास्यसंबन्धिनः । गुणहान्यां तु परेषां समुदितः सोदोपि भोज- यितव्यः । एतेनान्तेवासिनो व्याख्याताः इति । अत्र विशेषमाहात्रिः- 'पिता पितामहो भाता पुत्रो वाथ सपिण्डकः ॥ न परस्परमाः स्युन श्राद्धे ऋत्विजस्तथा ॥ ऋत्विक्पुत्रादयोप्येते सकुल्या ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ वैश्वदेवे नियोक्तव्या ययेते गुणवत्तराः ॥ सगोत्रा न नियोक्तव्याः स्त्रियश्चव १मात्रपदं कृत्स्नार्थ । तेन मुख्यानुकल्पयोर्ग्रहः ॥ .. - ·प०३] वय॑विप्रनिर्णयः। ३६३ विशेषतः' इति ॥ अथ वाः ॥अत्र मामकाःश्लोकाः॥ वय॑विप्रनिर्णयः 'वानप्रवक्ष्ये त्वथरोगिवैरिहीनाधिकाङ्गाकितवान्क तमान् ॥ नक्षत्रशास्त्रेण च जीवमानान् भेषज्यवृत्त्यापि च राजभृत्यान् ॥ सं गीतकायस्थकुसीदवृत्त्या वेदक्रयेणापि कवित्वत्त्या ॥ देवार्चनेनापि च जीवमानान् स्वाध्यायदारामिसुताक्षकाणान् ॥ दुर्वालखल्वाटकुनख्यधर्मि- नटांश्च पौनर्भवकृष्णदन्तान् ॥ अगारदाही गरदः समुद्रयायी च कुण्डाश्यथ कूटकारी ॥ बालांश्च योध्यापयते स्वपुत्रादवाप्तविद्यस्त्वथ कुण्डगोलौ ॥ अ- दिधिष्वाः पतिरस्कर्ता सोमक्रयी तैलिककेकराक्षौ । युद्धाचार्यः पक्षिणां पोषकश्च स्रोतामेत्ता वृक्षसंरोपकश्च ॥ मेषाणां वा माहिषाणां च पुष्टया स्वीय स्त्रीषु प्रहितैर्यश्च जारैः ॥ जीवत्यधेनुश्च दत्तानुयोगात् द्रव्यप्राप्त्यावेदमुद्घाट- यन्तः ॥ ग्रामयाजिपशुकेशविक्रयिस्तेनशिल्पिपितृवादकारकान् ॥ अर्थ- कामरतशूद्रयाजकश्मश्रुहीनजटिमुण्डिनिघृणान् । यस्य चैव गृहिणी रजस्व- ला स्वार्थपाककरशापदायकान ॥ क्लीबकुष्ठयतिविलोहितेक्षणानकब्जवाम- नमृषाभिशापिनः ॥ पुत्रहीनमथ कूटसाक्षिणं प्रेतहारिकमयाज्ययाजकम्॥ स्वात्मदातृपरिवेत्तृयाजकस्तेनहिंसकमुखान्विवर्जयेत्” ॥अत्र मृलं हेमाद्रौ पृथ्वीचन्द्रोदये च ज्ञेयम्।भारते दानधर्मेषु श्राद्धवर्मविप्राधिकारे। कित वो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकतिः॥ ग्रामप्रेष्यो वाधुषिका गायकः सर्व- विक्रयी ॥ सामुद्रिको राजत्यस्तैलिकः कूटकारकः ॥ पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिहे ॥ अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चापजीवति ॥ पर्व- कारश्च सूची च मित्रध्रुक् पारदारिकः॥ अवतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्त- थैव च ॥ श्वभिश्च यः परिकामेद्यः शुना दष्ट एव च ॥ परिवित्तिस्तथा स्ते. नो दुश्चर्मा गुरुतल्पगः ॥ कुशीलको देवलको नक्षत्रर्यश्च जीवति॥ईदृशा बा- ह्मणा ज्ञेया अपक्तिया युधिष्ठिर' ॥ तथा-' ऋणकर्ता च यो राजन्यश्च वार्धषिको नरः॥काण्डपृष्ठः-स्वशाखां त्यक्ता परशाखयोपनीतस्तदध्यायी च । क्षत्रियवैश्यवृत्तौ नारदस्तु-' तस्यामेव तु यो वृत्तौ ब्राह्मणो वसते ·३६४ निर्णयसिन्धौ- - [प०३ रसात्। काण्डपृष्ठश्च्युतो मार्गात्सोपक्तियः प्रकीर्तितः' ॥ इत्याह । हारीतः 'शूद्रापुत्राः स्वयंदत्ता ये चैते क्रीतकाः सुताः ॥ ते सर्वे मनुना प्रोक्ताः का- ण्डपृष्ठा न संशयः ॥ अन्येपि हेमाद्रो मात्स्ये-'त्रिशंकूनबर्बरानन्ध्रान्- चीनद्रविडकौङ्कणान् ॥ कर्णाटकांस्तथानीरान्कालिङ्गांश्च विवर्जयेत् ॥ तत्रैव सौरपुराणे-'अङ्गबङ्गकलिङ्गांश्च सौराष्ट्रानगुर्जरांस्तथा ॥ आभी- रान्कौंकणांश्चैव द्राविडान्दाक्षिणायनान् ॥आवन्त्यानमागधांश्चैव ब्राह्म- णांस्तु विवर्जयेत् ॥ चन्द्रिकायां यमः-'काणाःकुब्जाश्च षण्ढाश्च कृतघ्ना गुरुतल्पगाः ॥ मानकूटास्तुलाकूटाःशिल्पिनो ग्रामयाजकाः॥राजभृत्यान्ध- बधिरमूकखल्वाटपङ्गवः॥ वणिजो मधुहर्तारो गरदा वनदाहकाः॥ समया- नाच भेत्तारः प्रदान ये निवारकाः ॥ प्रवज्यापनिवृत्ताश्च तथा प्रवांजताश्च ये॥यश्च प्रवजिताज्जातः प्रव्रज्यावसितश्च यः।।अवकीर्णी च वीरन्नो गुरुनःपि- तृदूषकः' ॥श्राद्धकाशिकायांकात्यायनः--विर्ननःकीलदुश्चर्मा शुक्लोतिक- पिलस्तथा ॥ छिन्नोष्ठश्छिन्नलिङ्गश्च नैव केतनमर्हति ॥द्विर्ननः पित्रोवंशे त्रिपु रुषं विच्छिन्नवेदानिः ॥ हेमादौ मरीचिः- अविद्धकर्णः कृष्णश्च लम्ब- कर्णस्तथैव च । वर्जनीयाः प्रयत्नेन ब्राह्मणाः श्राद्धकर्मणि' ॥ ब्राह्मे-'म- कश्च पृतिनासश्च छिन्नाङ्गश्चाधिका१लिः ॥ गलरोगी च गडुमान स्फुटि- ताङ्गथ्व सज्वरः ॥ षण्ढतृवरमन्दांश्च श्राद्धेष्वेतान्विवर्जयेत् ॥ लम्बकर्ण चाह तत्रैव गोभिलः- हनुमूलादधः कर्णौ लम्बौ तु परिकीर्तितौ ॥ द्वय- गुलौ व्यङ्गुलौ शस्ताविति शातातपोब्रवीत् ' ॥ चन्द्रिकायां यमः-व्य- डुलातीतकर्णस्य सुअते पितरो नतु' । षण्ढश्चात्र चन्द्रिकोक्तः सप्तविधो ग्राह्यः । यथा 'षण्ढको वातजः षण्डः पण्डः क्लीबो नपुंसकः॥ कीलकश्चे- ति सप्पैवं क्लीबभेदाः प्रकीर्तिताः' ॥ पराशरमाधवीये तु चतुर्दशविध उ- काः। तेषां स्वरूपाणि तत्रैव ज्ञेयानि । चन्द्रिकायां शातातपः-'अग्नि- टोमादिभिर्यज्ञैर्ये यजन्त्यल्पदक्षिणैः। तेषामन्नं न भोक्तव्यमपाङ्गास्ते प्रकीर्ति ताः' एतच्च शक्तौ सत्याम् ॥ अपरार्क भारते-'अवती कितवः स्तेनः प्रा- ·प० ३] वळविप्रनिर्णयः। ३६५ णिविक्रयकोपि वा ॥ पश्चाचेत्पीतवान् सोमं स निकेतनमर्हति ॥ श्राद्धदी- पकालिकायां यमः-- 'अपत्नीकश्च वर्ण्यः स्यात्सपत्नीकोप्यनमिकः' ॥ तत्रैवाश्वलायनः-- 'प्रतिमाविक्रयं यो वै करोति पतितस्तु सः ॥ जीवना- थं परास्थीमि धृत्वा तीर्थ प्रयाति यः॥ मातापित्रोविना सोपि पतितः परि- कीर्तितः ॥ तत्रैव जातकर्ण्यः- 'यत्र मातुलचोदाही यत्र वा वृषलीप- तिः ॥ श्राद्धं न गच्छेत्तद्विप्राः कृतं यच्च निरामिषम् ॥ पितृपुत्री धातरौ दौ निरनिं गुर्विणीपतिम् ॥ सगोत्रप्रवरं चैव श्राद्धेषु परिवर्जयेत्' ॥ बृहन्नार- दीये-'शङ्ख चक्र मृदा यस्तु कर्याचप्तायसेन वा ॥ स शूद्रवदहिष्कार्यः सर्वस्माद्विजकर्मणः ॥ शंखचक्रायंकनं च गीतनृत्यादिकं तथा ॥ एकजा- तेरयं धर्मो न जातु स्याद्विजन्मनः ॥ तेन ये तप्तमुद्रादिविधयस्ते शूद्र- विषयाः इति ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये- 'शिवकेशवयोरंकानशूलचक्रादिका- नद्विजः ॥न धारयेत मतिमान्वैदिके वर्त्मनि स्थितः'इत्याश्वलायनोक्तेश्चा- नृत्यं चोदरायथं निषिद्धमिति श्रीधरस्वामी। अन्येपि निषिद्धा निबन्धेषु ज्ञेया इति दिक् ॥ अत्र विप्राणां ग्राह्यत्वोत्यैव तद्वानां निषेधे सिद्ध पुनर्वर्ण्यपरिगणनं निषिद्धवयंनिर्गुणप्राप्त्यर्थमिति विज्ञानेश्वरः ॥ कुष्ठिका- णादेरपवादो हेमाद्रौ वसिष्ठः- 'अपि चेन्मन्त्रविद्युक्तः शारीरैः पतिष- णैः ॥ अदृष्यं ते यमः प्राह पङ्गिपावन एव सः॥क्वचिद्विषाणां जातिमात्रेण ग्राह्यत्वमुक्तम् ॥ चन्द्रिकायामागेये- 'यदि पुत्रो गयां गच्छेत्कदाचि- कालपर्ययात् ॥ तानेव भोजयेद्विप्रान्ब्राह्मणा ये प्रकल्पिताः। ब्राह्मणाः कृत- संस्थाना विप्रा ब्रह्मसमाः स्मृताः ॥ अमानुषा गयाविप्रा ब्राह्मणा ये प्रकल्पि ताः॥तेषु तुष्टेषु संतुष्टाः पितृभिः सह देवताः। तत्रैव- 'न विचार्य कुलं शील विद्या च तप एव च ।। पूजितैस्तैस्तु सन्तुष्टा देवाः संपितृगुह्यकाः॥ गयायां निर्गुणा अपि ते एव भोज्याइति हेमाद्रौ॥अक्षय्यवटश्राद्ध एव तन्नियमो ना- न्यत्रेति त्रिस्थलीसेतो पितामहचरणाः । पृथ्वीचन्द्रोदयेपि पाने- तीर्थेषु ब्राह्मणं नैव परीक्षेत कदाचन ॥ अन्नार्थिनमनुप्राप्तं भोज्यं तं मनुर - .

·३६६ निर्णयसिन्धी- [प०३ - -- ब्रवीत् ॥ स्कान्देपि- 'ब्राह्मणान्न परीक्षेत तीर्थ क्षेत्रनिवासिनः ॥ मनुः- 'न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् ॥ पित्र्येः कर्मणि तु प्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः' ॥ असंभवपरमेतदिति मेधातिथिः । हेमाद्रौ व्यासः- गायत्रीसारमात्रोपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः॥ नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्व- विक्रयी ॥ काणाः कूटाश्च कुब्जाश्च दरिद्रा व्याधितास्तथा ॥ सर्वे श्राद्ध नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगः ॥ अथ विप्रानमन्त्रणम् ।। श्राद्रे मित्र- नि चन्द्रिकायां वाराहे-- वस्त्रशौचादि कर्तव्यं श्वः कर्तास्मीति जानता ॥ स्थानोपलेपनं कृत्वा ततो विप्रान्निमन्त्रयेत् ॥दन्त काष्टं च विसृजेब्रह्मचारी शुचिर्भवेत् ॥तत्रैव प्रचेताः-- दक्षिणं चरणं विप्रः सव्यं वै क्षत्रियस्तथा ॥ पादावादाय वैश्यो दौशूद्रः प्रणतिपूर्वकम् ॥ बृ- हस्पतिः- उपवीती ततो भूत्या देवाथं तु द्विजोत्नमान् ॥ अपसव्येन पित्र्ये थ स्वयं शिष्योथवा सुतः ॥ प्रचेताः-सवर्ण प्रेषयेदाप्तं द्विजानां तु नि- मन्त्रणे' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये स्कान्दे- राजकार्ये नियुक्तस्य बन्धनिय- हवर्तिनः ॥ व्यसनेषु च सर्वेषु श्राद्धं विप्रेण कारयेत् ॥चन्द्रिकायां यमः॥ 'अभोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं वृषलेन निमन्त्रितम् ॥ तथैव वृषलस्यानं ब्राह्मणेन निमन्त्रितम् ॥ तत्रैव पैठीनसिः- सप्त पञ्चद्वौ वा श्रोत्रियान्निमन्त्रयेत्॥ आश्वलायनसूत्रेपि-एकैकमेकैकस्य द्वौ द्वौ त्रीत्रीन्वा वृद्धौ फलभूय- स्त्वं ॥ द्वाविति वृद्धिश्राद्धे ॥ गौतमः- ‘नवावरानभोजयेदयुजो वा यथोत्साहम् ॥ याज्ञवल्क्यः- ' द्वौ दैवे प्राक्त्रयः पित्र्ये उदगेकैकमेव वा । मातामहानामप्येवं तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ दीपकलिकायां परा- शरः- 'संपत्तावर्थपात्रानामेकैकस्य त्रयस्त्रयः ॥ पित्रादेाह्मणाः प्रोक्ता- श्वत्वारो वैश्वदेविके' ॥ वृद्धयाज्ञवल्क्यः- दशैंक पञ्च वा विधान पार्व- १-मिश्रणं च दैविक एव 'काणादीन्भोजयेदैवे श्राद्धदानं तु वर्जयेत्' । इति सौम- न्तवात् एवं चादृष्यतावाक्यमपि दैविक एव । इति टीका २-दक्षिणचरणस्पों जानु- देशे कार्यः । 'दक्षिणं जानुमालभ्य वं मयात्र निमन्त्रितः' इति मात्स्यात्। इति टाकी॥ ।

·॥ प०३] विप्रनिमन्त्रणनिर्णयः। णे विनियोजयेत् ॥ अत्र वैश्वदेवे दी चतुरो वोपवेश्य पित्रादीनामेकैकस्य स्थाने एकं त्रीन् पञ्च सप्त नव वोपवेशयेदिति निक्षुण्णोर्थः ॥ मनुः- 'दौ देवे पितृकत्ये त्रीनकैकमुभयत्र वा। भोजयेत्सुसमृद्धोपि न प्रसज्जेत विस्तरे॥ सक्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसम्पदम् ॥ पञ्चैतान्विस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम्' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये शातातपः- द्वौ दैवेथर्वणी वित्रौ प्राङ्मुखावुपवेशयेत् ॥ पित्र्ये तदङ्मुखांस्त्रींश्च बढचाध्वर्युसामगान्'। अत्यशक्तौ हेमाद्री देवलः- 'एकेनापि हि विप्रेण पण्डिं श्राद्धमाचरे- त् ॥ पान्दापयेत्तत्र षड्यो दद्यात्तथा हविः' ॥ गोभिलः- 'ययेक मोजयेच्छ्राद्धे छन्दोगं तत्र भोजयेत् । ऋचो यजूंषि सामानि त्रितयं तत्र विद्यते' ॥ अत्र वैश्वदेवे विशेषमाह तत्रैव वसिष्ठः- 'यद्येकं भोजयेच्छ्राद्धे दैवं तत्र कथं भवेत् ॥ अन्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य च ॥ देवतायतने कृत्वा तत्त. श्राद्धं समाचरेत् ॥ प्रास्येदग्नौ तदन्नं तु दद्यादा ब्रह्मचारिणे ॥ एतच्च सपिण्डीकरणवज्यं ज्ञेयम् ॥ 'नत्वेवैकं सर्वेषां काममनाये' इत्याश्वला- यनोक्तेः ॥ अस्यार्थ उक्तो नारायणवृत्तौ-आयं सपिण्डीकरणं तद्वयेषु श्राद्धेषु कामं त्रयाणामेकं भोजयेत् ॥सपिण्डीकरणे तु नियतं त्रिभिर्भवितव्य- मिति॥अनाये पार्वणवर्जिते वा।अभोजने आमहेमश्राद्धादौ वा।अन्नाभावे चे- ति व्याख्यान्तरं तत्रैव ज्ञेयम् । कारिकापि- 'दैवे पित्र्येऽथवैकैकं सपिण्डी- करणं विना' इति ॥ अत्रैकविप्रेसानेविशेषमाह पृथ्वीचंद्रोदयेप्रचेताः- 'एकस्मिन्ब्राह्मणे दैवे सानेरनिर्भवेत्सदा ॥ अनःकुशमुष्टिः स्याच्छ्राद्धकर्म णिसर्वदा' ॥ सर्वथा विप्रालाक्षे तत्रैव हेमाद्रौ च सत्यव्रतः- 'निधाय द- भनिचयमासनेषु समाहितः ॥ प्रैषानुप्रेषसंयुक्तं सर्व श्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥ 'अत्र प्राप्त्यभावात्सत्रे इव ऋत्विक्कायें यजमानविधौ न दक्षिणा' इतिकेचित् । तन्न । अदृष्टार्थायाः दक्षिणायाः प्राप्तेः । 'सर्व तत्रिजटे तुभ्यं यच्च श्राद्धमदक्षि- १ देवपित्र्ययोरेकैकबाह्मणनिमन्त्रणं चेत्यर्थः । २ अत्र वृत्तिः- 'एकैकमुभयत्र वा' इति मनूक्तपक्षस्यायं निषेधः। तं कुर्वता मनूतमन्यदनुज्ञातं भवति । इति टीका। - ·३६८ निर्णयसिन्धौ- [१०३ - णम्' इतिपाद्मात् ॥ विदध्यादौत्रमन्यश्चेद्दक्षिणार्थहरो भवेत्॥ स्वयं चे- दुक्षयं कुर्यादन्यस्मै प्रतिपादयेत्' इति छन्दोगपरिशिष्टाच॥एवं यतिश्राद्ध पि कात्यायनः- यज्ञवस्तुनि मुष्टौ च स्तम्भे दर्शवटी तथा ॥ दर्शसंख्या न विहिता विष्टरास्तरणेषु च ॥ मातृश्राद्धे तु विधालाने सुवासिन्योपि भोज- नीया इत्याहापरावृद्धवसिष्ठः- मातृश्राद्धे तु विप्राणामलामे पूजयेदपि। पतिपुत्रान्विता भव्या योषितोष्टौ कुलोद्भवाः' इति ॥ अष्टाविति वृद्धिश्रा. विषयम्। पाझे उत्तरखण्डे-'सलदायर्चितं लिङ्गशालग्रामाशलां च यः॥ पीठे संस्थापयित्वा तु श्राद्धं च कुरुते नरः॥ पितरस्तस्य तिष्ठंति कल्पकोटि- शतं दिवि' ॥ चन्द्रिकायां मात्स्ये- पठन्निमन्त्र्य नियमान् श्रावयेत्पैतृ- कान्बुधः ॥ अकोधनैःशौचपरैः सततं ब्रह्मचारिभिः॥ भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकारिणा' ॥ यनु मनुः- 'सर्वायासविनिर्मुक्तः कामक्रोध- विवर्जितैः ॥ भवितव्यं भवद्भिर्नः श्वोरते श्राद्धकर्मणि' इति तत्पूर्वेयुर्निम- न्त्रणपरं न तदहः ॥ तत्रैव देवलः-' असंभवे परेधुर्वा ब्राह्मणांस्तान्निमन्त्र- येत् ॥ अज्ञातीनसमानार्षानयुग्मानात्मशक्तितः ॥ कात्यायनः-'अंनिन्ये नामन्त्रितो नापकामेत्केतनं गृह्य शक्तः' अथ श्राद्धकर्तृ- श्राद्धकर्तृभो- भाक्तानयमाः॥तत्र निमांन्त्रतावप्रत्यागेऽपरार्के यमः-'के- क्तृनियमाः तनं कारयित्वा तु योतिपातयति द्विजम् ॥ ब्रह्महत्यामवामो- ति शूद्रयोनी च जायते ॥ आमन्त्र्य ब्राह्मणं यस्तु यथान्यायं न पूजयेत् ॥ अतिकच्छासु घोरासु तिर्यग्योनिषु जायते ॥ प्रमादात्त्यागे तु हारीतः-'प्र- मादाद्विस्मृतं ज्ञात्वा प्रसायैनं प्रयत्नतः ॥ तर्पयित्वा यथान्यायं सर्व तत् फलमश्नुते ॥ प्रमादाभावे तु नारायणः एकस्मिन्नेनसि प्राप्ते ब्राह्मणो १ अनिन्द्येन भोज्यानन नापकामेत् न नाभ्युपगच्छेद् किंतु अभ्युपगच्छेदेव । के- तनं गृहीत्वा शक्तश्चेत् अनिन्द्यनामन्त्रितेन शक्तेन न. प्रत्याख्यानं कर्तव्यमिति गौतमः । तेन निन्द्यनामन्त्रणे भोनुमसामर्थे च प्रत्याख्येयमिति गम्यते । इदमन्यफल लिप्सूनां परानभोजनाभ्यनुज्ञामात्रम् ' कामं प्रतिश्रवस्तेषामनिन्द्यामन्त्रणे कृते । इति देवलोक्तेः। तत्र परान्नभोजनेऽल्पो दोषः नतु दोषसामान्याभावः । तत्रापदि द्रुपदाजपः आपदाधिक्ये मनस्तापः इति टीका ।

·१०३] 'बाइकर्तृभोक्तृनियमाः। नियतः शुचिः ॥ यतिचान्द्रायणं कृत्वा तस्मादपापात्प्रमुच्यते ॥ यमः- 'आमन्त्रितस्तु यो विप्रो भोक्तुमन्यत्र गच्छति ॥नरकाणांशतं गत्वा चांडाले- प्वमिजायते ॥ तत्रैव देवलः-पूर्व निमन्त्रितोऽन्येन कुर्यादन्यप्रतिग्रहम् ॥ भुक्ताहारोथवा भुङ्के सुकृतं तस्य नश्यति ॥ यदि विप्रो विलम्बते तदोक्तमा दित्यपुराणे-'आमन्त्रितश्चिरं नैव कुर्याद्विप्रः कदाचन ॥ देवतानां पितृणां च दातुरन्नस्य चैव हि॥चिरकारी भवेद्रोही पच्यते नरकाग्रिना' । पृथ्वी- चन्द्रोदये यमः-निमन्त्रितस्तु यो विप्रो ह्यध्वानं याति दुर्मतिः ॥ भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं पांसुभोजनाः ॥ आमन्त्रितस्तु यः श्राद्ध हिंसां वै कुरुते द्विजः ॥ पितरस्तस्य तं मासं भवन्ति रुधिराशनाः॥ आमन्त्रितस्तु यो विप्रो भारमुबहतेद्विजः॥पितरस्तस्य तं मासं भवन्ति स्वेदनोजनाः॥निमन्त्रितस्तु यो विप्रः प्रकुर्यात्कलहं यदि ॥ पितरस्तस्य तं मासं भवन्ति मलभोजनाः ॥ शंखः-- निमन्त्रितस्तु यः श्राद्धं मैथुन सेवते दिजः ॥ श्राद्धं दत्त्वा च भु क्वा च युक्तः स्यान्महतैनसा' ॥ मैथुनं ऋतावपि निषिद्धम् । 'ऋतुकाले नियुक्तो वा नैव गच्छेतस्वियं क्वचित् ॥ तत्र गच्छन्नवामोति ह्यनिष्टानि फलानितु ' इति तत्र माधवीये च वृद्धमनूक्तेः ॥ 'श्राद्धंकरिष्यन् कृत्वा वा भुक्त्वा वापि निमन्त्रितः ॥ उपोष्य च तथा भुक्त्वा नोपेयाच ऋतावपि॥ भोक्ष्यन करिष्यन् श्वः श्राद्धं पूर्वरात्री प्रयत्नतः ॥ व्यवायं भोजनं चापि ऋतावपि विवर्जयेत्' इति तत्रैवाश्वलायनोक्तेश्च ॥ विज्ञानेश्वरेणतु-श्रादे ऋतौ गच्छतोपि न दोष इत्युक्तं तत्त्वगतिकगतित्वे ज्ञेयम् ॥ बृहस्पतिः- 'दिनिशं ब्रह्मचारी स्याच्छ्राद्धकद्राह्मणैः सह ॥ अन्यथा वर्तमानौ तु स्या- तां निरयगामिनी ॥ पुनर्मोजनमध्वानं भारमायासमैथुनम् ॥ श्रादकच्छ्राद- भुक्चैव सर्वमेतद्विवर्जयेत् ॥ स्वाध्यायं कलहं चैव दिवास्वापं तथैवच' । १-आहूतोपि श्राद्धकालातिक्रमं करोति'न सीमानमतिकामेच्छाचार्य वै निमन्त्रितः। पर्यटन्सीममध्ये तु न कदाचित्प्रदुष्यति ।। इति ब्रह्माण्डात्सीनः परस्तान्न गन्तव्यम् । इति टीका ॥ २४ ·- ३७० निर्णयसिन्धौ- [१०३ यत्तु श्राद्धकारिकायां पुराणसमुच्चये-'कृत्वा तु रुधिरस्रावं न विद्वान् श्राद्धमाचरेत् ॥ एकं द्वे त्राणि वा विद्वादिनानि परिवर्जयेत्' इति तन्नि- मूलम् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये यमः-'पुनर्भोजनमध्वानं भाराध्ययनमैथुनम् ॥ संध्यां प्रतिग्रहं होमं श्रादक्षोक्ताऽष्ट वर्जयेत् ' ॥ इति संध्यानिषेधः प्राय- श्चित्तात्पूर्व ज्ञेयः ॥ यथाहोशनाः--- दशकत्वः पिबेदापो गायत्र्या श्राझुक् द्विजः ॥ ततः संध्यामुपासीत जपेच्च जुहुयादपि '॥ गौडास्तु- सायं संध्यां परान्नं च छेदनं च वनस्पतेः ॥ अमावास्यां न कुर्वीत रात्रि- भोजनमेवच ॥ द्यूतं च कलहं चैव सायं सन्ध्यां दिवाशयं ॥ श्राद्धकर्ता च भोक्ता च पुनर्भुक्तिं च वर्जयेत्' इति कामधेनौ वराहाद्युक्तेः ॥ श्राद्धकर्तु रपि सायंसंध्यानिषेधमाहुः ॥ शिष्टास्तु निर्मूलत्वमाहुः ॥ होमनिषेधस्तु स्व- विषयः॥ 'स्तके च प्रवासे च अशक्तौ श्राद्धोजने ॥ एवमादिनिमित्तेषु हावयेन्न तु हापयेत् ' इति छंदोगपरिशिष्टात् ॥ तत्रैवादित्यपुराणे-'नि मन्त्रितस्तु न श्राद्धे कुर्याद्धार्यादिताडनम् ॥ चन्द्रिकायां प्रचेताः-श्रा- इक्षातरुत्थाय प्रकुर्याद्दन्तधावनम् ॥ श्राद्धकर्ता न कुर्वीत दन्तानां धा- वनं बुधः' । हेमाद्रौ जावालिः-'दन्तधावनताम्बूले तैलाभ्यङ्गमभोजनम्॥ रत्योषधपरान्नं च श्चादकत्सप्त वर्जयेत् ' ॥ इति विष्णुरहस्ये- 'श्राद्धोपवासदिवसे खादित्वा दन्तधावनम् ॥ गायत्र्या शतसंपूतमम्बु प्राश्य विशुद्धयति। पुनर्मोजनमध्वानं यानमायासमैथुनम् ॥दानप्रतिग्रहौ होमं श्राद्धा क्त्वष्टवर्जयेत् ॥सोमोत्पत्तो-'वनस्पतिगते सोमे यस्तु हिंस्यावनस्पतिम्॥ घोरायाम्भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः ॥ एतद्विहितेध्मादिव्यतिरेकण। 'वनस्पतिगते सोमे मन्थानं यस्तु कारयेत् ॥ गावस्तस्य प्रणश्यन्ति चिरका लमुपस्थिताः॥ वनस्पतिगतस्वरूपमाह पृथ्वीचन्द्रोदये व्यासः-'त्रिमुहूर्त बसेदर्के त्रिमुहूर्त वसेजले ॥ त्रिमुहूर्त वसेद्रोषु त्रिमुहूतं वनस्पतौ' ॥ कलि कायां वृद्धमनुः-निमन्त्र्य विषां स्तदहर्वर्जयेन्मैथुनं क्षुरम् ॥ प्रमत्ततांच स्वाध्यायं क्रोधाशौचे तथानृतम् ॥ केचिनिमन्त्रणावपूर्व शुद्धयर्थ पूर्वेहि - ·- ॥ प०३] श्राइवस्तूनि ! ३७१ क्षौरं कुर्वन्ति तत्र मूलं मग्यम् ॥ मरीचिः-षष्ठयां पर्वसु पक्षादौ रिक्ता- भद्रातिथिष्वपि ॥ पाते श्राद्धे व्रताहे च ौर वज्यं निशासुच' ॥ यदा क- तुरशक्तया तत्पुत्रशिष्यादिः श्राद्धं करोति तदा कर्ता प्रतिनिधिना च प्रागुक्त- नियमाः कार्याः 'न शक्नोति स्वयं कर्तुं यदा ह्यनवकाशतः ॥ श्राद्धं शि- प्येण पुत्रेण तदान्येनापि कारयेत् ॥ नियमानाचरेत्सोपि नियतांश्च वसुंधरे॥ यजमानोपि तान्सर्वानाचरेत्सुसमाहितः' इति हेमाद्रौ वाराहोक्तेः ॥ स्त्रि- यस्तु पाझे-'मुक्तकच्छा तु या नारी मुक्तकेशी तथैव च ॥ हसते वदते चैव निराशाः पितरो गताः ॥ आश्वलायनः- श्रादेह्नि भोजयेद्वास्तौ न बालानपि यत्नतः॥प्रापिण्डदानाद्गन्धायैर्नालंकुर्यात्स्वविग्रहम् ' ॥ वास्तौ गृहे ॥ अथ श्राद्धवस्तूनि ॥ तत्रादौ कुंशाः ॥ पृथ्वीचन्द्रो श्राद्धवस्तूनि दये दक्षः- समित्पुष्पकुशादीनां द्वितीयः परिकीर्तितः' । अष्टधातदिने द्वितीयो भागइत्यर्थः ॥ तत्रैव यमः-'समृलस्तु भवेद्दर्भः पितॄणां श्राद्धकर्मणि ॥ मूलेन लोकान्जयति शक्रस्य सुमहात्मनः' ॥ व्यासः- 'तर्पणादीनि कायाणि पितॄणां यानि कानिचित् ॥ तानि स्युर्द्विगु- गैः सप्तपत्रविशेषतः ॥ शालंकायनः- सपिण्डीकरणं यावजुदर्भ- पितृक्रिया ॥ सपिण्डीकरणादूर्ध्व द्विगुणैर्विधिवद्भवेत् ' ॥ शङ्ख:-'अनन्तः गर्भिणं सायं कौशं द्विदलमेवच ॥ प्रादेशमात्र विज्ञेयं पवित्रं यत्रकुत्रचित्॥ हारीतः-पवित्रं ब्राह्मणस्यैव चतुभिर्द पिजुलैः । एकैकं न्यूनमुद्दिष्टं वर्षे वर्णे यथाक्रमम् ' ॥ स्मृत्यर्थसारे-' सर्वेषां वा भवेवाश्यां पवित्रं य- न्थि नवम् ' ॥ रत्नावल्याम्- 'द्वयोस्तु पर्वणोर्मध्ये पवित्र धारयेद्बुधः' । हेमाद्रौस्कान्दे-'अनामिकाधृता दर्शा ह्येकानामिकयापि वा ॥ द्वाझ्या- मनामिकाम्यां तु धार्ये दर्शपवित्रके' पवित्राभावे तु तत्रैव सुमन्तुः-स- १.-दर्भकुशयोर्भेदमाह कौशिक:-'सप्तपत्राः शुभा दर्भास्तिलक्षेत्रसमुद्भवाः । अप्रसू ताः स्मृता दर्भाः प्रसूतास्तु कुशाः स्मृताः ।समुलाः कुतपाः प्रोक्ताश्छित्रापास्तृणसज्ञि- ताः। इति टीका ॥ ~ ·, ३७२ निर्णयसिन्धौ- [१०३ मूलाग्रौ विगौ तु कुशौ द्वौ दक्षिणे करे ॥ सव्ये चैव तथा त्रीवै विधया- त्सर्वकर्मसु । बौधायनः-'हस्तयोरुभयोद्दी द्वावासनेपि तथैव च ' ॥ द- र्भग्रहणे मन्त्रमाह शङ्ख:-'विरिश्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज ॥ नुद स- र्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव' ॥ स्मृत्यर्थसारे- हुंफटकारेण म- न्त्रेण सकच्छित्त्वा समुद्धरेत् ॥ भारद्वाजः-प्रेतक्रियार्थ पित्रर्थमभिचा- रार्थमेवच ॥ दक्षिणाभिमुखश्छिन्द्यात्माचीनावीतिको द्विजः' ॥ कुशाभा- वेऽपरार्के सुमन्तुः- कुशः काशः शरो गुन्द्रो यवा दूर्वाऽथ बल्वजाः ॥ गोकेशमुञ्जकुन्दाश्च पूर्वाभावे परः परः ॥ काशादौ विशेषमाह शङ्क:- काशहस्तस्तु नाचामत्कदाचिद्विधिशङ्कया ॥ प्रायश्चित्तेन युज्येत दूर्वाह- स्तस्तथैवच ' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये यमः-'मासिमास्युद्धृता दर्शा मासि मा- स्येव चोदिताः' ॥ षट्त्रिंशन्मते-'मासेन स्यादमावास्या दर्शो ग्राह्यो न- वस्मृतः' ॥ गृह्यपरिशिष्टे-'ये च पिण्डाश्रिता दर्शा यैःकतं पितृतर्पण- म् ॥ अमेध्याशुचिलिप्ताये तेषां त्यागो विधीयते' ॥ लघुहारीतः-'पथि दर्भाश्चितौ दर्शा ये दर्शा यज्ञभूमिषु ॥ स्तरणासनपिण्डेषु षट् कुशान् परिव- र्जयेत् ॥ ब्रह्मयज्ञे च ये दर्शा ये दर्भाः पितृतर्पणे ॥ हता मूत्रपुरीषाभ्यां तेषां त्यागो विधीयते' ॥ हेमाद्री-'अन्यानि च पवित्राणि कुशदूर्वात्म- कानि च ॥ हेमात्मकपवित्रस्य ह्येकां नाहन्ति वै कलाम'। श्रादेहविर्निर्णयः अथ हविः ॥ हेमाद्री प्रचेताः-'कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः ॥ महायवा वीहियवास्तथैवच मधुलिकाः ॥ कृष्णाः श्वेताश्च लोहाश्च ग्राह्याःस्युः श्राद्धकर्मणि' ॥ महायवा वेणुजीजं । मधूलिका याव- नाला इति हेमाद्रिः कल्पतरुश्च ॥ भारते-'वर्धमानतिलं श्राद्धमक्षय्यं मनुरबबीत् ॥ सर्वकामैः स यजते यस्तिलैर्यजते. पितॄन् '॥ चन्द्रिकायां देवल:-'इष्टापूर्ते मृताहे च दर्शवृद्धयष्टकासु च ॥ पात्रेभ्यस्तेषु कालेषु देयं १--महायवव्रीहियवौ यवप्रभेदौ । 'महायवा वेणुवीजम्' इति पाठस्तु न माधवानुम- त इति टीका ·॥ प.३] श्रादेहविर्निर्णयः। नैव कुभोजनम्॥'सायणीये-'अगोधूमं च यच्छ्राद्धं माषमुगविवर्जितम्॥तैल- पक्केन रहितं कृतमप्यकृतं भवेत्॥हेमाद्रावत्रिः-'अगोधूमं च यछ्राद्धं कतम- प्यकृतं भवेत्॥ तत्रैव ब्राह्मे- यवै:हितिलैर्माणैर्गोधूमैश्चणकैस्तथा। संतपयेद पितृनमुद्रैः श्यामाकैः सर्षपद्रवैः ॥ नीवारैर्हरिश्यामाकैःप्रियंगुभिरथार्चयेत् ॥ हेमाद्रौकार्णाजिनिः--'यदिष्टं जीवतश्वासीत्तद्दद्यात्तस्य यत्नतः ॥ स तृ- तो दुस्तरं मार्ग ततो याति न संशयः ॥ कलिकायामाश्वलायनः- क- दल्यादिफलैः शस्तैर्मूलरा दिकैरपि ॥ गोरसमधुना दना श्राद्ध संतर्पयेपि- तॄन् ॥ कदल्याम्रफलादीनि श्राद्धे संपादयेत्सुधीः' ॥ हेमाद्रौ पृथ्वीचन्द्रो- दये च मार्कण्डेयः - गोधूमैरिक्षुभिर्मुद्रैः सतीनैश्चणकैरपि ॥ श्राद्धेषु दत्तै- श्रीयन्ते मासमेकं पितामहाः॥विदार्या च भरुण्डैश्च तिलैः शृङ्गाटकैस्तथा ॥ कञ्चकैश्च तथा कन्दैः कर्कन्धबदरैरपि॥पालवतरारुकैश्चाप्यक्षोटैः पनसैस्त- था ॥ काकाल्या क्षारकाकोल्या तथा पिण्डालकः शुभैः ॥ लाजाभिश्च स- धानाभिस्त्रपुसैश्चारुचिर्भटैः ॥ सर्षपाराजकाशापयामिझुदै राजजम्बुभिः॥ पि यालामलकैर्मुख्यैः फल्गुभिश्च तिलण्टकैः ॥ वेत्राङ्कुरैस्तालकंदैश्चक्रिकाक्षीरि- कावचैः ॥ लोचैः समोचलंकुचैस्तथा वै बीजपूरकैः ॥ कुंजातकैः पनफलै- भक्ष्यभोज्यैश्च संस्कृतैः ॥ रागखाण्डवचोष्यैश्च त्रिजातकसमन्वितैः॥दस्तु मासं प्रीयन्ते श्राद्धेषु पितरो नृणाम् ॥ एषां कोशहेमायादिव्याख्यावैद्यकाद्य- नुसारेणमध्यदेशभाषयानामान्युच्यन्ते । सतीन कलायैः ॥ 'कलायस्तु सती नकः 'इत्यमरः । बटूरीतिप्रसिद्धः ॥ विदार्या तत्कंदेन । भरुण्डं जलजं मखाणा इति श्राद्धमञ्जर्याम् । भूकूष्माण्डमित्यन्ये । शृङ्गाटकं सिंघाडा । कञ्चुकःकंचनारः। कंदः सूरणः 'अर्शोन्नःसूरणः कंदः' इत्यमरः । ककंधूः वन्यं सूक्ष्मं बदरं पालेवतं कोशातकी । आरुकं अरुई। अक्षोटं अखरोटः। काकोलीक्षीरकाकोल्यौ गौडेषु प्रसिद्धौ॥पिण्डालकं सुथनी।महाराष्ट्राणांमो हलव इति प्रसिद्धम् । त्रपुसादयस्त्रयः कर्कटीभेदाः । चिटं खर्बुजम् । स- र्षपा इति दीर्घश्छान्दसः। प्रियालं चिरौञ्जी । फल्गु उदुम्बरम्।तिलंटकं पटो- ..

·३७४ निर्णयसिन्धौ- [५.३ लकम् । तालकन्दः कन्दविशेषः । चक्रिका तिन्तिणी बिंबा। क्षीरिका खीरि णी। मोचं कदलीफलम् । लकुचं बडहरम् । मुनातकं गौडदेशे प्रसिद्धम् । पप्रफलं गट्टा ॥ रागखांडवः 'पिप्पलीशुण्ठियुक्तस्तु मुद्रयूषस्तु खाण्डवः । रागखाण्डवतां याति शर्करासंयुतं तु तत् ' इत्युक्तः पानविशेषः ॥ त्रिजातं लवङ्गलापत्रकाणि ॥ मदनरत्ने कोमे- कालशाकं च वास्तूकं मूलकं कृष्णनालिका' ॥ प्रशस्तानीतिशेषः ॥ हेमाद्री पृथ्वीचन्द्रोदये च वायुपुराणे-'कालशाकं महाशाकं द्रोणशाकं तथाईकम् ॥ विल्वाम- लकमृद्दीकापनसाम्रातदाडिमम् ॥ चव्यं पालिवटाक्षोटं खजूंरं च कसेरुक- म् ॥ कोविदारश्च कंदश्च पटोलं बृहतीफलम् ॥ पिप्पली मरिचं चैव एला शुण्ठी च सैन्धवम् ॥ शर्करागुडकर्पूरबदरीद्रोणपत्रकम् ' ॥ तथा ॥ 'मधुकं रामठं चैव कर्पूरं गुडमेव च ॥ श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धवं त्रपुस तथा' ॥ रामठं हिङ्गः ॥ 'कसेरुः कोविदारश्च तालकन्दस्तथा बिसंम् ॥ त- मालं शतकन्दश्च मध्वालुः शीतकन्दकम् ॥ कालेयं कालशाकं च सुनिषण्णं सुवर्चलम्॥मांसं शाकं दधि क्षीरं चाम्बुवेत्रांकुरस्तथा ॥ कट्फलं कौङ्कणीद्रा क्षा लकुचं मोचमेवच ॥ अलावू ग्रीवकं चार कर्कन्धुर्मधुसाह्वयम् ॥ वैक- कृतं नारिकेलं शृङ्गाटकपरूषकम् ॥ पिप्पलीमरिचं चैव पटोले बृहतीफलम्॥ एवमादीनि चान्यानि स्वादूनि मधुराणि च ॥ नागरं चाकं देयं दीर्घमूलक मेव च' इति ॥ तथा-'शर्कराक्षीरसंयुक्ताः पृथुका नित्यमक्षयाः' ॥ द्रोण- शाकं 'गूम' इति । प्रसिद्धम् । मृद्वी द्राक्षा । आम्रातं आंबाडा इति प्रसिद्धो वृक्षः।तत्फलं च पालिवन्तं जम्बीरम्।पालिआलमितिगौडप्रसिद्धं वाखरं ख जूर इति प्रसिद्धम् । कसेरुः जलजः कन्दः । कोविदारः कश्चनारसदृशः। तालकन्दः तालमूली । बिसं भसीडम् । शतकन्दः शतावरी। शालुकं सेरुकी तिप्रसिद्धम् । कालेयं करालसंज्ञःशाकः। दारुहरिद्रावेति पृथ्वीचन्द्रोदयः। सुनिषण्णं कर्कटी। सुदृशं सुलटीया इतिगौडप्रसिद्धं । सुवर्चलं शाकविशेषः। कट्फलं श्रीपर्णीवृक्षफलम् । कौङ्कणी अम्लरसा द्राक्षा।तिन्दुकं डिण्डिसमिति ·~ तु प०३] श्राद्धेहविनिर्णयः। ३७५ कैदेवः तिन्दुफलं वा । ग्रीवकं फलविशेषः । चारं क्षुद्रतालम् । मधुसाह्वयं मधूकपृष्पं फलं वा।वैकङ्कतं चैञ्चीतिगौडाख्यातम्।पुरूषकंपरूसमितिप्रसिद्ध- म् । नागरं शुण्ठी। पृथ्वीचन्द्रोदये ब्राह्मे-'आम्रमाम्रातकबिल्वंदाढिमं बीज- परकम्॥ प्राचीनामलकं क्षीरं नालिकरं परूपकम् ।नारङ्गकं चखर्जूरंद्राक्षानी- लकपित्थकम् ॥ एतानि फलजातानि श्राद्धे देयानि यत्नतः॥ मात्स्ये- 'अन्नं तु सदधिक्षीरं गोघृतं शर्करान्वितम् ॥ मासं प्रीणाति सर्वान्व पितृ- नित्याह केशवः ॥ याज्ञवल्क्यः-'हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन वत्सरम् ॥ मत्स्यहारिणकौरनशाकुनच्छागपार्वतैः ॥ ऐणरौरववाराहशा- शैमासैर्यथाक्रमम् ॥ मासवृद्धयाभितृप्यन्ति दत्तैरिह पितामहाः ॥ खड्गा- मिषं महाशल्यं मधु मुन्यन्नमेव च ॥ लोहामिषं कालशाकं मांसं वाधी- णसस्यच' ॥ निगमः-त्रि-पिवं त्विन्द्रियक्षीणं श्वेतं वृद्धमजापतिम् ॥ वाधीणस तु तं प्राहुर्याज्ञिकाः श्राद्धकर्मणि' ॥ वाधीणसो जरच्छाग इति मेधातिथिः ॥ कात्यायनः ' छागोमेपानालाय शेषाणि कीत्वा लब्ध्वा वा स्वयं मृतानां वाहृत्य पचेत् ' ॥ कोर्मे-'क्रीत्वा लब्ध्वा स्वयं वाथ मृतानाहृत्य वा द्विजः ॥ दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन तदस्याक्षय्यमुच्यते ॥ दत्तस्य मांसस्याभक्षणे दोषमाह मनुः- नि युक्तस्तु यथान्यायं यो मांसं नाति मानवः । स प्रेत्य पशुतां याति सं- भवानेकविंशतिम्' ॥ अत्र बहुषु वचनेषु श्राद्धे मांसमधुनोः प्राशस्त्योक्तेः ॥ विना मांसेन यादं कृतमप्यरुतंभवेत्' । इति हेमाद्रौ देवलोक्तेः । 'यच्छ्राद्धं मधुना हीनं तदसैः सकलैरपि ॥ मिष्टान्नैरपि संयुक्तं पितॄणां नैव तृप्तये॥अणुमात्रमषिश्राद्धे यदि न स्याचमाक्षिकम्॥ नामापि कीर्तनीयस्यात् पितॄणां प्रीतये ततः ' इतिहेमाद्रौ ब्राह्मोक्तेश्च मांसमधुनोः श्राद्धे नियतत्वं गम्यते गौडनिबन्धे मात्स्ये-मध्वभावे गुडो देयःक्षीरस्य च तथा दधि ॥ न लायते घृतं यत्र कुर्यातघृतवतीजपम् ' ॥ श्राद्धकलिकायां १-'उस्रो वृषो बलीपर्दः । इति कोषः॥ .

·निर्णयसिन्धौ- [प०३ नागरखण्डे-'कथंचिद्यदि विप्रेन्यो न दत्तं भोजने मधु ॥ पिण्डास्तु नैव दातव्याः कदाचिन्मधुना विना' ॥ बृहत्पराशरस्तुसांसं निषेधति ' यस्तु प्राणिवधं कृत्वा मांसैस्तर्पयते पितृन॥ स विद्वांश्चन्दनं दग्ध्वा कुर्यादङ्गारवि- क्रयम् ॥ क्षित्वा कूपे यथा कचिदाल आदातुमिच्छति ॥ पतत्यज्ञानतः सोपि मांसेन श्राद्धकत्तथा ॥ सएव-सर्वथान्नं यदा न स्यात्तदैवामिषमाश्र- येत् ॥ ब्राह्मणश्च स्वयं नाद्यात्तच्च श्वादिहतं यदि' ॥ भागवतेपि-'नदया- दामिषं श्राद्धे नचायाधर्मतत्ववित् ॥ मुन्यन्नः स्यात्परा प्रीतियथा न पशु- हिंसया' ॥ तथेविशेषः ॥ अत्रकेचित् । 'मुन्यन्नं ब्राह्मणस्योक्त मांसं क्ष- त्रियवैश्ययोः ॥ मधुप्रदानं शूद्रस्य सर्वेषां वा विरोधि यत्' इतिहेमाद्रौ पुलस्त्योक्त्या व्यवस्थामाहुः ॥ पृथ्वीचन्द्रोदयस्तु-'अक्षता गोपशुश्चै- व श्राद्धे मांसं तथा मधु ॥ दवराच्च सुतोत्पतिः कली पञ्च विवर्जयेत्' इतिनिगमोक्तः ॥ 'वराऽतिथिपितृत्यश्च पशूपाकरणक्रिया' इतिकालवयं- पु हेमाद्रावादित्यपुराणात् ॥ बृहन्नारदीये-'मांसदानं यथा श्राद्ध वानप्र- स्थाश्रमस्तथा' इत्युक्त्वा 'इमानधर्मानकलियुग वानाहुर्मनीषिणः' इति बृहन्नारदीयेभिधानाच मांसविधिःकलिव्यतिरिक्तविषयः ॥ कलो मांसनि- षेधानां च देशाचाराव्यवस्था ॥ तथाच बृहन्नारदीय । श्रादं प्रकृत्य । 'यथाचार प्रदेयं तु मधुमासादिकं तथा । दशाचाराः परिग्राह्यास्तत्तद्देशीय- जैनरः॥अन्यथा पतितो ज्ञयः सर्वधर्मबहिष्कृतः'इति। यस्मिन्देश पुरे ग्राम त्रविद्ये नगरेपि वा।।यो यत्र विहितो धर्मस्तं धर्मन विचारयेत्'।इतिभृगूक्ते- श्वेत्याहुः। तन्न।।होलाकाधिकरणन्यायनदेशविशेषव्यवस्थाषकपदकल्पनायो- १-आहुरित्यस्वरसाएवमपि काम्यमांसदानवारणंन स्यात् 'सप्तदश वैश्यस्यसामि- घेन्यः ' इत्यस्य 'वैश्यस्य सप्तदशैव सामिधेन्यः' इति वचनार्थमुपेत्य तस्य नित्यपरत्व संभवादेश्य प्रति काम्यैकविंशतिसामिधेन्यनुवचनस्यसिद्धान्तितत्वात्।अत एव विज्ञाने- श्वरेण मुन्यनं नीवारादियच्छ्राद्धयोग्यमुक्तंतदब्राह्मणस्य प्रधानसमयफलदम् एवमग्रपि। एतत्रयव्यतिरिक्तं यदिरोधि अप्रतिषिद्धतद्विहितंतत्सर्वेषांप्रधानमित्यव्यवस्थयैवव्या- ख्यातमितीति टीका ॥ २-मतान्तरमाह-कलावति ॥

·१०३] श्राद्धहविनिर्णयः। ३७७ - गाव । निरूपितं च तत् पितामहचरणमांसमीमांसायाम् इति दिक् ॥ मनुः-'संवत्सरंतु गव्येन पयसा पायसेन च ॥ वाधीणसस्य मांसेन तृप्ति- र्दादशवार्षिकी। त्रिःपिबं त्विन्द्रियक्षीणं श्वेतं वृद्धमजापतिम् ॥ वाध्रीणसंतुतं पाहुर्याज्ञिकाः श्राद्धकर्मणि' ॥क्षीरादौ विशेषमाह हेमादौ सुमन्तुः-पयो दधिकृतं चैव गवां श्राद्धेषु पावनम् ॥ महिषीणां घृतं प्राहुः श्रेष्ठं न तु पयः क्वचित् ॥याज्ञवल्क्यः-'सन्धिन्यनिर्दशावत्सागोपयः परिवर्जयेत् ॥ औष्ट्रमैकशफं स्त्रैणमारण्यकमथाविकम् ' हेमाद्रौ हारीतः-'नवसूतायाः सप्तरात्रादित्यके दशरात्रादित्यपरे, मासे नो पेयष भवतीतिधर्मविदः'एतद्रजो- भावपरम् । देवलः-'अजाविमहिषीणां तु पयः श्राद्धेषु वर्जयेत् । विकाराः पयसश्चैव माहिषं तु घृतं हितम् ॥ तत्रैव ब्राह्मे-माहिषं चामरं मार्ग- माविकैकशफोद्भवम् । स्त्रैणमौष्ट्रं पाचितं च दधि क्षीरं त्यजेत् घृतम् ॥ स- गुडं मरिचातं तु तथा पर्युषितं दधि । दीर्ण तक्रमपेतं च नष्टास्वादं च फेनवत् ' ॥ माहिषापवादोऽपरा ब्राह्मे-'देयं तकं तु सद्यस्कं नवनी- तादनुद्धतम् ॥ आरण्यमहिषीक्षीरं शर्करातिसंयुतम् ॥ मध्वक्तं तुहिनं चैव दद्यानदमतं यतः'॥ स्रुतिःक्षीरशरः । श्राद्धकौमुद्यां चैवम् ॥ यद्यपि या- ज्ञवल्क्येन-'अन्नं पर्युषितं भोज्यं नहाक्तं चिरसंस्थितम् । अस्नेहा अपि गोधूमयवगोरसविक्रियाः' इति पर्युषितं दध्यादि भोज्यमुक्तम् तथापि गुड- मरीचाक्तस्य पर्युषितदोषोत्रोच्यत इतिहेमाद्रिः ॥ तत्रैव ब्राह्मे-काल- शाकं तन्दुलीयं वास्तुकं मूलकं तथा ॥ शाकमारण्यकं चैव दद्याच्छ्राद्धेषु नित्यशः॥तन्दुलीयंसूक्ष्मपत्रमिति हेमाद्रिः॥महाराष्ट्राणांमाठ इतिप्रसिद्धम्। भारण्यकं फांजीचूचादि । तत्रैव दाडिम मागधीं चैव नागराईकतिन्तिणीः। आम्रातकं जीरकं च कुबरं चैव योजयत् ' ॥ मागधी पिप्पली । नागरं -होलाकादि क्वचिद्देशे क्रियते, कचित्तु नेति देशविशेषव्यवस्थापकपदकल्पनया- ऽनाचार इति सिद्धान्तः मांसे देशविशेषव्यवस्थापि युगान्तर एव कलिनिषेधस्य जाग- रूकत्वात् 'समयश्चापि साधूनां प्रमाणं वेदवद्भवेत् । इति वचनादिति दिगर्थः।इतिटीका।। २-'पेयूषं पीयूषोऽभिनवं पयः' इति कोशः ।। ~ ·- ३७८ निर्णयसिन्धौ- [१०३ शुण्ठी। कुबरं कुस्तुंबरं धणिया इति प्रसिद्धम् ॥ वायवीये-'अगस्त्यस्य शिखास्ताम्राः काषायाः सर्व एव च । शिखा नवपल्लवाः। प्रभासखण्डे- 'आरामस्य तु सीमन्ताः कलापाः सर्व एव च। सीमन्ताः नवपल्लवाः।कौमें- 'तमालं शतकन्दं चमध्वालु शीतकन्दली'। मध्वालुः मोहलकन्दः । शीत- श्रादेवय॑हविः कन्दलीरातालु इति प्रसिद्धम् ॥अथ वज्यं ॥मार्कण्डेयपुराणे- 'यच्चोत्कोचादिना प्राप्नं पतिताद्यदुपार्जितम् । अन्यायकन्या- शुल्कार्थ द्रव्यं चात्र विगर्हितम् । पित्रर्थ मे प्रयच्छस्वेत्युक्त्वा यच्चाप्युपाहृत- म्।चन्द्रोदये शङ्क:- भूस्तृणं शिरसा शियूपालङ्कीमृचुकं तथा । कूष्मा- ण्डालाबुवाताककोविदारांश्च वर्जयेत्। पिप्पलीं मरिचं चैव तथा वै पिण्डमूल कम।कतंच लवणं सर्व वंशात्रं च विवर्जयेत॥ राजमापानमसूरांश्च कोद्रवान् कोरदूषकान्।लोहितानवृक्षनिर्यासानश्राद्धकर्मणि वर्जयेत्'॥भूतृणं काश्मी रदेशे प्रसिद्धम्।सुरसा निर्गुण्डीति माधवः॥तुलसीति पृथ्वीचन्द्रोदयः।सांच भक्ष्यत्वेन निषिद्धा न पुष्पत्वेनेति गौडाः॥पालंकी पालक इतिप्रसिद्धा। मृ- चुकं जलजः शाकः । समुकम् इति पाठे खदिरशाक इतिहेमाद्रिः । मरी- चान्यााणीति हेमाद्रिः । कृतं लवणं सांभरभिन्नम् । सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससम्भवम्'। 'यच्च सामुद्रिकं भवेत्' इति शूलपाणौ पाठः। पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्ष अपि नित्यशः' इति वायवीयोक्तेः मानसं साम्भरम् । य- नु भविष्यम्-' तर्जन्या दन्तकाष्ठं च प्रत्यक्षं लवणं तथा ' इति । तत्र क्षारलवणं खारीति प्रसिद्धं निषिद्धम् ॥ 'भुक्त्वा तु क्षारलवणं त्रिरात्रंतु वने वसेत' इति ब्राह्मोक्तेरिति शूलपाणिः । क्षीरलवणमिति पाठात् क्षीरमिश्र लवणं निषिद्धमिति वाचस्पतिः ॥ राजमाषाः रतरा इतिप्रसिद्धाः। कोरदू- षकः चणकोद्रवः । चन्द्रिकायां शङ्कः-'पिण्डालकं च तुण्डीरं करमर्द च नालिकं । कूष्माण्डं बहुबीजानि श्राद्धे दत्वा व्रजत्यधः ' पिण्डालक , १--'तुलसीगन्धमाघ्राय पितरस्तुष्टमानसाः । प्रयान्ति गरुडारूढास्तत्पदंचक्रपाणिनः' इति पुराणात् ।। इति टीका ॥

·प०३] श्राद्धेवपहविनिर्णयः। ३७९ महाराष्ट्रेषु पेण्डरमिति प्रसिद्धम् । तुण्डीरं बिम्बीफलमिति कैदेवः । करमर्द करवन्दमितिप्रसिद्धम् । तत्रैव बिडालोच्छिष्टमाघातं श्राद्धे यत्नेन वर्जयेत् । कृष्माण्डं माहिषीक्षीरमाढक्यो राजसर्षपाः ॥ चणका राजमाषाश्च प्रन्ति श्राद्धं न संशयः ॥ वृद्धपराशरः-'करीरफलपुष्पाणि विडङ्गमरिचानि च । जम्मारिकासजम्बीरा सुपर बीजपूरकम् ॥ जम्बलाबूनि पिप्पल्यापटोलं पिण्डमूलकम् । मसूराञ्जनपुष्पं च श्राद्धे दत्वा पतत्यधः' ॥ जम्बूःसूक्ष्मा । माधवीये चतुर्विंशतिमते-यावनालान्कुलित्यांश्च वर्जयन्ति विपश्चितः'। यावनाला जोंधला । अत्र यानि चणकादीनि विहितनिषिद्धानि तेषां विकल्पः। अन्यथा 'श्यामाकैश्चणकैः शाकैर्नीवारैश्च प्रियंगुभिः । गोधमैश्च तिलैर्मुद्र- सिं प्रीणयते पितॄन्' इति । ‘गोधूमैरिक्षुभिर्मुद्रैः सतीनैश्चणकैरपि ' इति हेमाद्रौ कौमविष्णुधर्मादिविरोधः स्यात् ॥ पिप्पलीमरिचादेस्तु प्रत्य- क्षस्य निषेधो नत्वन्यद्रव्यमिश्रस्य - सौवीरतिक्तैर्लवणादिभिस्तु पाकस्य सि- दिमहतीहयैस्तु । तबीजपूरान्मरिचादियोगासिद्धं प्रदेयं नतु दुष्यतीह' इ- तिपृथ्वीन्चद्रोदये वृद्धपराशरोक्तः ॥ तत्रैव 'दातुश्च यस्मिन्मनसोभि- लाषःश्रद्धा भवेद्यत्र च दीयमाने । श्राद्धेषु देयं विधिवनदेव तद्दनमक्षम्यामि- ति ब्रुवन्ति' ॥ एतन्निषिद्धतरविषयम् ॥ चन्द्रिकायाम्-'कृष्णधान्यानि सर्वाणि वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि । न वर्जयेतिलांश्चैव मुद्माषांस्तथैवच '॥ मात्स्ये--'मसूरशणनिष्पावराजमाषकुसुम्भिकाः । पनबिल्वाङधत्तूरपारिश दाटरूषकाः। न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा । कोद्रवोद्दारवरक- कपित्थमधुकातसी ॥ एतान्यपि न देयानि पितृायः आइमिच्छता' । नि- पावाःबल्लाः । यत्तु मार्कण्डेयः-'प्रियङ्गवः कोविदारा निष्पावाश्चात्र शो- भनाः' इति तत्र निष्पावः श्वेतशिम्बीति दानसागरे श्राद्धप्रकाशे चोक्त- . म् ॥ बिल्वं च रक्तं निषिद्धं ॥ 'जम्बीरं रक्तबिल्वं च शालस्यापि फलं त्य- जेत्' इतिब्राझोक्तेः ॥ ‘पारिभद्रोनिम्बतरुः' इत्यमरः ॥ रक्तमन्दारइति हेमाद्रिः॥ आटरूषो वासा तत्पुप्पम् उद्दारःकाञ्चनारः । मधुकं ज्येष्ठी म- ·३८० निर्णयसिन्धौ- [प०३ ध्वीति चन्द्रिका । चरका वनमुद्रा हेमाद्री ब्रह्माण्डे-'आसनारूढमन्नायं पादोपहतमेव च । अमेध्यैर्जङ्गमैःस्पृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत् । द्विःस्विनं परिदग्धं च तथैवाग्रावलेहितम् । शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्युपद्रुतम् ॥ पिण्याकं मथितं चैव तथापि लवणं च यत् ॥ सिद्धाः कृताश्च ये भक्ष्याः प्र- त्यक्षलवणीकताः । वाससा चावधूतानि वानि श्राद्धकर्मणि' ॥ द्वि:स्विन्नं यत्सकृत्पांकन भक्ष्यमपि हिंगुजारकादिसंस्कारार्थ पुनः पच्यते, तद्वय॑म् । यत्तु तिक्तशाकानविकारादि द्विपाकेनैव भक्षणाह, तन्न निषिद्धम् ॥ अ- पावलेहितमास्वादितपूर्व पर्युषितस्य सदा निषेधेपि पुनर्वचनम् 'अपूपाश्च करम्भाश्च धाना वटकसक्तवः । शाकं मांसं मसूरं च सूपं कसरमेव च । य- वागूः पायसं चैव यच्चान्यत्स्नेहसंयुतम् । सर्व पर्युषितं भोज्यं शुष्कं चेत्परि- वर्जयेत्' इतिमाधवीये यमोक्तवटकादेरपि पर्युषितस्य निषेधार्थमिति च- न्द्रिकादयः ॥ वज्र्येषु विश्वामित्रः-'कपित्थं कुरुकं चैव नारिकेलं च पै. त्तिकम् । जम्बूफलादि पक्कं च पिण्याकं तन्दुलीयकम् ' ॥ हेमाद्रौ षट्- त्रिंशन्मते-'वा मर्कटकाः श्राद्ध राजमाषास्तथैवच ' ॥ मर्कटकाः लाका इति प्रसिद्धाः ॥ पैठीनसिः 'वृन्ताकं नलिकापोतकुसुम्भाश्मन्तकानि च । शाकानामभक्ष्याः 'इति । पोतं पोईइतिप्रसिद्धस । मार्कण्डेयः-व- ाश्चाभिषवा नित्यं शतपुष्पा गवथुकाः । जम्बीरकं फलं वयं कोविदा- राश्च नित्यशः'॥ अभिषवः शुक्ला इति चन्द्रिका । संधानकमिति पृथ्वी- चन्द्रः । शतपुष्पा ओंवा इति प्रसिद्धम् ॥ शाठ्यायनः-'मारिषं नालिका चैव रक्ता या च कलम्बिका । असुरानमिदं सर्व पितॄणां नोपतिष्ठते॥मारिष मध्यदेशे मरुसा इति, महाराष्ट्रेषु राजगिरा इति च प्रसिद्धम् ॥ कलम्बि- का वेण्याकतिपत्रा ॥ तत्रैव गान्धारिकापटोलानि श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ॥ गान्धारिका तन्दुलीयमिति चन्द्रिका जवासाख्या दुरालभा'इति कैदेवः॥ भारते-हिंगुद्रव्येषु शाकेषु अलावू लशुनं तथा । कुकुण्डकान्यलाबूनि छ ष्णं लवणमेव च। पुनरलाबुग्रहणमुभयालाबुनिषेधार्थमिति पृथ्वीचन्द्रः ॥ an ·-- प०३] श्राद्धजलनिर्णयः। कुकुण्डकं वर्तुलछत्राकम् ॥ तत्रैव 'कुस्तुम्बुरुं कलिङ्गोत्थं वर्जयेदाम्लवेतस म् । हेमाद्री ब्राह्मे-'वार्ताक पञ्चशिम्बं च लोमशानि फलानि च । कलिङ्गं रक्तचारं च वीणाकं घृतचारकम्॥कपालं काचमारीचे करअं पिण्डमूलकम् ॥ गृञ्जनं चुलिकांचैव गाजरं जीवकं तथा '॥ वृन्ताकं श्वेतं । 'कण्डूरां श्वेतवृ न्ताकं कूष्माण्डं च विवर्जयेत्' इतिदेवलोक्तेः॥तेन कृष्णस्य निषेध इति च न्द्रिकामाधवौ ॥ वस्तुतस्तु सराश्वेतनिषेधात् पुनः श्राद्धे निषेधो व्यर्थः तेन भक्ष्यस्य कृष्णवृन्ताकस्यापि निषेधार्थमिदमिति वयम्॥कण्डूरा कपिकच्छूः। कुंभाण्डं वृत्तालाम्बुः । पञ्चशिम्बं वल्लमसुरराजमाषमटकुलित्थाः। लोमशानि कपित्थानि । रक्तचारं लोहितचारफलम् वीणाकं कृष्णदीर्घकर्कटी । घृ. तचारकं चिरस्थितचारफलम्।चारोलीति प्रसिद्धम् । कपालं नारिकेलम् । काचं कचूवृक्षफलम् । मारीचं आईमरीचानि । गृञ्जनं पलाण्डुभेदःपश्चि- मदिशि प्रसिद्धः ॥ नतु गाजरम् । तस्य पृथगुक्तेः हेमाद्रिणा तु गृञ्जनं गाज रमेवोक्तम् ॥ गौडश्राद्धकौमुद्यामप्येवं तचिन्त्यम् ॥ चुक्रिका चिरका- लशुक्लं पानकम् ॥ चन्द्रिकायांहारीतः- 'न वटपक्षोदुम्बरशेलुदधित्थनी- पमातुलिङ्गानि भक्षयेत् ॥ शेलुःभोकरसंज्ञः । दधित्थं कपित्थं स्मृति- सारे-क्षीरे तु लवणं दत्त्वा उच्छिष्टेपि च यत् घृतम् ॥ स्नानं रजकतीर्थेषु ताने गव्यं सुरासमम् ॥ गौडनिबन्धसागर स्मृतिः-'नारिकेरोदकं का स्ये ताम्रपाने स्थितं मधु । गव्यं च ताम्रपात्रस्थं मयतुल्यं घृतं विना' ॥ 'ताम्रपाने घृतं मांसं पञ्चगव्यं घृतेतरद । आमिषं तु गवां मांसं दधिमयं पयो रजः॥ द्रव्यांतरयुतं मांसं पयसा संयुतं दधि । पयोऽ नुद्धृतसारं च ताम्रपाने न दुष्यति' ॥ अथ जलम् ॥ याज्ञवल्क्यः॥ श्राद्धेजल- निर्णयः 'शुचि गोतृप्तिकत्तोयं प्रकृतिस्थं महीगतम्' । वयं जलमुक्तं हेमाद्री ब्रह्माण्डे- 'दुर्गन्धि फेनिलं वारं पङ्किलं १-सच 'वर्जयेद्वञ्जनं श्राद्ध कालिकां पिण्डमूलकम् । करनं येपि चान्ये वै रस- मन्धोत्कटास्तथा' इति वाक्ये हरिद्रक्तवर्णः इति माधवः । गृञ्जनं लशुनानुकारी सूक्ष्म नालः कंदभेदः इति विज्ञानेश्वरः । 'गन्धाकृतिरसैस्तुल्यं गृञ्जनं तु पलाण्डु- ना । सूक्ष्मनालाप्रपत्रवाद्भिद्यतेऽसौ पलाण्डुतः' इति वाग्भटटीकावचनं च तत्र मानम् । इति टीका ॥

·३८२ निर्णयसिन्धौ- प०३ पल्वलोदकम् । न भवेद्यत्र गोतृप्तिर्नक्तं यच्चाप्युपाहृतम् ॥ यन्न सर्वार्थ- मुत्सृष्टं यच्चाभोज्यनिपानजम् ॥ तद्वज्यं सलिलं तात सदैव श्राद्धकर्म- णि' ॥ निपानो जलाशयः । शुद्धितत्त्वे शङ्कः- ‘स्नानमाचमनं दानं देवतापितृतर्पणम् । शूद्रोदकैन कुर्वीत तथामेध्यादिनिःसृतैः।' हेमादावा- दित्यपुराणे- 'चिरं पर्युषितं वापि शूद्रस्पृष्टमथापिवा ॥ जान्हव्याः स्नानदानादौ पुनात्येव सदा पयः' कात्यायन:-'अपो निशिन गृहीयान्न पिबेच्च कदाचन । उद्धृत्यानिमुपर्यनेर्धाम्नो धाम्न इतीरयेत् ॥ रजोदोषे तु प्रागुक्तं नारदीये- 'त्यजेत्पर्युषितं पुष्पं त्यजेत्पर्युषितं जलम् । न त्यजेज्जान्हवीतोयं तुलसी बिल्वपत्रकम् ॥ अन्यान्यपि पृथ्वीचन्द्रोदये मात्स्ये-' मध्याह्नः खड्गपात्रं च तथा नेपालकम्वलः । रौप्यं दर्शास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः ॥ पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य संतापकारिणः । अष्टावते यतस्तस्मात्कुतुपा इति विश्रुताः' ॥ ब्राझे ‘यतिस्त्रिदण्डः करुणा राजतं पात्रमेव च । दौहित्रं कुनुपः कालश्छागः कृष्णाजिनं तथा' ॥ श- स्तानीति शेषः॥दौहित्रं खड्गपात्रमिति कल्पतरुः।अपरार्के स्मृत्यन्तरे। 'अपत्यं दुहितुश्चैव खड्गपात्रं तथैवच । घृतं च कपिलाया गोदौहित्रमिति कीर्तितम् ॥ब्रह्माण्डे-'अमावास्यागते सोमे या तु खादति गौस्तृणम्।तस्या गोर्यद्भवेत् क्षीरं तद्दौहित्रमुदाहृतम्'॥स्मृतिसंग्रहे-'उच्छिष्टं शिवनिर्माल्यं वान्तं च मृतकपटम् । श्राद्धे सप्त पवित्राणि दौहित्रः कुतुपस्तिलाः'उच्छिष्टं वत्सस्य दुग्धमित्यर्थः॥शिवनिर्माल्यं गङ्गोदकम् । वान्तं मधु । मृतकर्पटं तसरी पट्टम् । तिलेष्वापस्तम्बः-'अटव्यां ये समुत्पन्ना अकृष्ट तिलनिर्णयः फलितास्तथा। ते वै श्राद्ध पवित्राः स्युस्तिलास्ते न तिला- स्तिलाः' ॥ अभावे ग्राम्याः॥ गौराः कृष्णास्तथारण्यास्तथैव विविधास्ति- श्रावधानि लाः'इतिब्राह्मोक्तेः॥अथ वानि चन्द्रिकायांयमः- 'कुक्कुटो विड्वराहश्च काकश्चाथ बिडालकः।वृषलीपतिश्च १- जतिलास्तु तिलाः प्रोक्ताः कृष्णवर्णा वनोद्भवाः । जतिलाश्चैव ते ज्ञेया अकृ- शेत्पादिताश्च ये । इति सत्यव्रतः । इति टीका ।।

·- प०३] श्रादिनकत्यनिर्णयः। ३८३ वृषलः षण्डो वीरा रजस्वला ॥ एते तु श्राद्धकाले वै वर्जनीयाः प्रयत्न- तः॥ खञ्जः काणः कुणिः श्वित्री दातुःप्रेष्यकरस्तथा । न्यूनाङ्गोप्यतिरिक्ता- ङ्गस्तमप्यपनयेत्ततः ॥ वायवीये- 'अन्नं पश्येयुरेते तु यदि वै हव्यकव्ययोः। उत्स्रष्टव्यं प्रधानार्थ संस्कारस्त्वापदि स्मृतः ॥ सुमन्तुः- चाण्डालादिवी- क्षितमन्नमभोज्यमन्यत्र मृद्भस्महिरण्योदकस्पर्शात्॥ तत्रैव जमदग्निः-शु- वत्योथ कूष्माण्ड्यः पावमान्यस्तरत्समाः।पूतेन वारिणा द:रन्नदोषमपानु- दत्' ॥ चन्द्रोदये- “पादुकोपानही छत्रं चित्ररक्तांवरं तथा । रक्तपुष्पं च मार्जार श्राद्धर्मौ विवर्जयेत् ॥ निर्णयदीपे- 'घण्टानिनादो हयसं- निधानं शम्बूकशङ्ख कदलीदलं च। उन्मत्तजात्यर्कहयारिजानि श्राद्धस्य वै- गुण्यकराण्यमूनि ॥ हयारिजं महिषीक्षीरादि ॥ अथ श्रा- श्राद्धदिनकृ- त्यनिर्णयः ददिनकृत्यम् ॥ चन्द्रोदये उशनाः- ‘गोमयोदकैमि- भाजनशौचं कुर्यात' ॥ पराशरः- 'काञ्जिकं दधि तक्र च शृतं वागृतमेवच । पूर्वमेव न दातव्यमेकोद्दिष्टेथ पार्वणे' ॥ हेमाद्रौ प- राशरः- 'गृह्याँनिशिशुदेवानां ब्रह्मचारितपस्विनाम् । तावन्न दीयते किं- चिद्यावत्पिण्डान्न निर्वपेत् ' ॥ कौम-'तिलानवकिरेत्तत्र सर्वतो बन्धयेद- जान्' ॥ तत्रैव देवलः- तथैव यन्त्रितो दाता प्रातः सात्वा सहाम्बरः । आरक्षेत नवैः पात्रैरनारम्भं च बान्धवैः'अत्रात्मनेपदात्स्वयमेव पाकः का- यः ॥ अशक्ती पत्न्या तदभावे बान्धवैः ॥ 'ततस्तु निपपाचाशु सीता ज- नकनन्दिनी' इति पाद्मलिङ्गादिति हेमादिः॥श्राद्धदीपकलिकायामाश्व- लायनः- 'समानप्रवरैर्मित्रैः सपिण्डैश्च गुणान्वितैः॥ कतोपकारिभिश्चैव पा- ककार्य प्रशस्यते' ॥ व्यासः- 'गृहिणी चैव सुस्नाता पाकं कुर्यात्षय- नतः । निष्पन्नेषु च पाकेषु पुनः स्नानं समाचरेत् ' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये ब्राह्मे- 'रजस्वलां च पाखण्डां पुंश्चलीं पतितां तथा । त्यजेच्छूद्रां तथा वन्ध्यां विधवां चान्यगोत्रजाम् ॥ व्यङ्गकर्णी चतुर्थाहःस्नातामपि रज- १-महानसादिभूमिः । २- कानिकं तु निषिद्धमेव । ३ प्रातहोम विना ॥ - ·. 7 , ३८४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ स्वलाम् । वर्जयेच्छ्राद्धपाकार्थममातृपितृवंशजाम् ' ॥ मातृपितृवंशज- भिन्नां त्यजेदित्यर्थः ॥ स्मृतिसारे- ' न पाकं कारयेवपुत्रीमन्यां वा- प्यन्यगोत्रजाम् । मृतवन्ध्यां च गर्भनी गर्भिणी चैव दुर्मुखीम्' ॥ पाकभा- ण्डानि तु हेमाद्रौ नागरखण्डे-'सौवर्णान्यथ रौप्याणि कांस्यताम्रोद्भवानि च । मार्तिक्यान्यपि भव्यानि नूतनानि दृढानि च ॥ तत्रैव आदित्यपुराणे- 'पचेदन्नानि सुनातः पात्रेषु शुचिषु स्वयम् । स्वर्णादिधातुजातेषु मुन्मयेष्व- पि वा द्विजः॥ अच्छिद्रेष्वविलिप्तेषु तथानुपहतेषु च । नायसेषु न भिन्नेषु दूषितेष्वपि कहिचित् ॥ पूर्व कृतोपयोगेषु मृन्मयेषु न तु कचित् ' । वायुपुराणे- 'न कदाचित्पचेदन्नमयःस्थालीषु पैतृकम् । अयसो दर्श- नादेव पितरोपि द्रवन्ति हि ॥ कालायसं विशेषेण निन्दन्ति पितृकर्म- णि ॥ फलानां चैव शाकानां छेदनार्थानि यानि तु ॥ महानसेपि शस्त्राणि तेषामेव हि सन्निधिः । इष्यते नेतरस्यात्र शस्त्रमात्रस्य दर्शनम् ॥ श्रा- देशे तु विदुषा पितृणां तृप्तिमिच्छता । महानसेपि युक्तानामपि कार्य न दर्शनम्' ॥ तत्रैव । 'पचमानस्तु भाण्डेषु भक्त्या ताम्रमयेषु च । समुद्धरति वै घोरात् पितृन्दुःखमहार्णवात् ॥ तैजसानामभावे तु पिठरे मृ- न्मयेपि च । नवे शुचौ प्रकुर्वीत पाकं पित्रर्थमादरात् ' ॥ तत्रैवादित्यपु- राणे-पक्कान्नस्थापनार्थे तु शस्यन्ते दारुजान्यपि । दादीनपि कार्या- णि यज्ञियैरपि दारुभिः'। यमः-विवाहे प्रेतकार्य च मातापित्रोः क्षये- हनि । नवभाण्डानि कुर्वीत यज्ञकाले विशेषतः ॥ अथ पा- श्राद्धेपाकानि- निर्णयः काग्निः॥हेमाद्री प्रजापतिः-'औपासनेनान्नसिद्धिरनौकर णमेवच' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदयेङ्गिराः-शालामौ तु पचेदन्नं लौकिके वापि नित्यशः।यस्मिन्ननौ पचेदन्नं तस्मिन्होमो विधीयते'।मनुः- , तु , - १ कृतप्रायश्चित्तामपि । २-अस्य ' इति केचित् ' इत्यत्रान्वयः। ३--येषां सूत्रे औपासानायौ नित्यः पाकः तेषांश्राद्धपाकोपि तत्रैवेत्यर्थः ।

·, - . प०३] श्राद्धेपाकाग्निनिर्णयः। ३८५ वैवाहिकेनौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि । पञ्चयज्ञविधानं च पक्तिं चान्वाहि- की द्विजः' ॥ श्राद्धस्य गृह्यत्वं चोक्तमपराकण ॥ अत्र विशेषः कर्मप्रदीपे- प्रातोमं तु निर्वर्त्य समुद्धृत्य हुताशनात् । शेषं महानसे कृत्वा तत्र पाकं समाचरेत् ॥ पाकान्तेग्निं तमाहृत्य गृह्यामौ तु पुनःक्षिपेत् । ततोस्मिन्वैश्व- देवादि कर्म कुर्यादतन्द्रितः ॥ तदनावे लौकिके ततः पचेयुरन्नानि निर्वा- पानन्तरं शनैः। वैवाहिकमावन्यत्र लौकिके वापि संयतः' इति कलिकायां संग्रहाक्तः॥ पित्रथं निर्वापं कृत्वत्यर्थः ॥ अतएव हमाद्रा वायुपुराण-प- त्रयं निर्वभूमौ कुर्च वा दर्भसंस्कते' ॥ तत्रैव पद्ममात्स्ययोः-'अनिमान्निर्व पेपैत्रं चरुं वा सममुष्टिभिः। पितृयो निर्वामीति सर्व दक्षिणतो न्य- सेत् ॥ चरुग्रहणानशाकादाविति हेमाद्विः॥ पिण्डपितृयज्ञार्थपाकविषयो- यं निर्वाप इति तुयुक्तम् ॥ अयं चेतरेषाममिः ॥ आश्वलायनानां तु 'गुरु- णाभिघृता अन्यतो वापंक्षीयमाणा अमावास्यायां शान्तिकर्मकुर्वीरन्'इत्या दिसूत्रेण पचनानेरत्यागमुक्ता इहैवायमितरो जातवेदः'। इत्यर्धचेन 'शमी- मयीत्यामरणियामनिमन्थेत्स पचनानिर्भवति' इति सूत्रे वृत्तौ चोक्तेःपच- नामावेव पाकः ॥ बौधायनेनाप्युक्तम् आहृतपचनाग्निमौपासनं वाभिप्र- ब्रजन्ति ' इति ॥ स्मार्तागौ पाकस्त्वन्यशाखाविषय इति केचित् ॥ वस्तु- तस्तु पूर्वोक्तस्य सर्वाधानविषयत्वं युक्तम् ॥ शिष्टाचारेपि न पचनो हु- श्यते ॥ अण्डविलायामपि सर्वाधानपक्षे वैश्वदेवश्राद्धं च पचने कुर्यात् अ- १-गृह्यकारैरुक्तमष्टकापार्वणश्राद्धहोमादि गृह्याग्रिसाध्यं गृह्यम् । नच गृहं शाला तत्रोक्तं वास्तुकर्ममात्रं गृह्यम्, नत्वष्टकाहोमादीति वाच्यम् । तावन्मात्रगृहे माना- भावात् वचनवैयर्थ्यात् । नापि गृहं दाराः तत्रोक्तं गृह्यमिति वाच्यम् । गृहीत्यने- न गतत्वात् । पञ्चयज्ञविधानं गृही कुर्यादिति योजना, नतु वैवाहिकेग्रो पञ्चयज्ञविधान कुर्यादिति, वैश्वदेवस्य गृह्यकर्मत्वेन तत्रादिसंबन्धस्य सिद्धेः । पञ्चानामनामसाध्य त्वाच्च । आन्वाहिकी नित्यां पक्तिं पाकं च तदनौ कुर्यात् । तदमिपाकश्च वैश्वदेवार्थः 'शा- लामौतु पचेदनम् ' इति पूर्वोक्ताङ्गिरोवाक्यात् । वैदवशेषेण च भोजनं कार्यम् ॥ इति टीका ।। २-अपध्याता । ३-पुत्रपशुहिरण्यादिभिरपक्षीयमाणा। ४-तथाच लौकिका- ग्रावेव श्राद्धपाक इति भावः॥

·निर्णयसिन्धौ- [१०३ न्यथौपासने इत्युक्तम् ॥ अनौकरणं तु प्रयोगपारिजातादिभिराब्दिकादि- सर्वश्राद्धेषु पिण्डपितृयज्ञव्यतिषङ्गोक्तलौकिके पचने वा पाके कतेपि गृह्यागौ पक्कचरुणैव कार्यमिति प्रतिभाति ॥ मदनरत्नेप्येवम् ॥ विधुरोत्सन्नाम्यादे- स्तु पृष्टोदिविविधानेनामिसंपादनमित्युक्तम् हरिहरभाष्ये इति पाकामिः ॥ चन्द्रिकायां मार्कण्डेयः- अह्नः पसु मुहूर्तेषु गतेषु प्र- श्राद्ध कृत्य- यतान्दिजान् । प्रत्येकं प्रेषयेत्तेषां प्रदायामलकोदकम् ॥ दे- निर्णयः वल:-'ततो निवत्ते मध्याह्ने कत्तरोमनखाद्विजान् । अभि- गम्य यथान्यायं प्रयच्छेद्दन्तधावनम् ॥ तैलमायञ्जनं स्नान स्नानीयं च पृथ- ग्विधम् । पात्ररोदुम्बरैर्दद्याद्वैश्वदेविकपूर्वकम्' ॥ औदुम्बरेस्ताम्रमयैः। 'अत्र क्षौरामलकस्नानादि निपिद्धतिथ्यादिव्यतिरिक्तविषयम् ' इति हेमाद्रिा- धवश्च ॥ यत्नु चन्द्रिकायां प्रचेताः-तैलमुद्वर्तनं स्नानं दद्यात्पूर्वाह एवच । श्राद्धाभ्यो नखश्मश्रुच्छेदनं तु न कारयेत् ' इति तन्निषिद्धतिथ्यादिविषय- म् ॥निषिद्धतिथ्यादितु प्रागुक्तम् ॥ आयङ्गे तु कलिकायां कात्यायनः- 'तैलमुर्तने देयं ब्राह्मणायः प्रयत्नतः । तैरत्यङ्गश्च कर्तव्यो वर्ण्यकालं न चिन्तयेत् ॥ अपरार्क प्रचेताः-स्नाताधिकारी भवति देवे पिये च कर्मणि॥श्राद्धकच्छुक्लवासाः स्यान्मौनी च विजितेन्द्रियः॥हेमाद्रो जावा- लिः-'ताम्बूलं दन्तकाष्ठं च स्नेहस्नानमभोजनम् । रत्यौषधं परान्नानि श्राद्ध- कर्ता विवर्जयेत्' ॥ वस्त्रे विशेषमाह तत्रैव भृगुः-'नमःस्यान्मलवद्वासा मनः कौपीनकेवलः । द्विकच्छोनुत्तरीयश्च अकच्छोऽवस्त्र एव च । नमः काषायवासाः स्यान्नमश्चाईपटः स्मृतः । ननो द्विगुणवत्रः स्यान्नमो रक्तपटः स्मृतः ॥ नग्नस्तु स्निग्धवस्त्रः स्यान्नमःस्यूदपटस्तथा' ॥ ततः कर्ता ऊर्ध्वपु- ण्डूं कुर्यात् ॥ 'जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये पितृकर्मणि । तत्सर्व नश्य- ति क्षिप्रमूर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतम्' इति हेमाद्रावुक्तेः ॥ 'यज्ञो दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृकर्म च । वृथा भवति विप्रेन्द्र ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतम्' १- अर्धाधाने ॥

·प०३] श्रादपरिक्षापानिर्णयः। ३८७ १ इति बृहन्नारदीयात् ॥ 'ऊवं च तिलकं कुर्यात् दैवे पित्र्ये च कर्मणि' इति वृद्धपराशरोक्तेश्च ॥ अन्येतु॥ 'ऊर्ध्वपुण्डं द्विजातीनामनिहोत्रसमो वि धिः। श्राद्धकाले तु संप्राप्ते कर्ता भोक्ता च तत्त्यजेत् ॥ वामहस्ते च दर्शा- स्तु गृहे रङ्गावलिं तथा । ललाटे तिलकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः इति संग्रहोक्तेः ॥ 'ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिपुण्ड् वा चन्द्राकारमथापिवा।श्राद्धकर्ता न कुर्वीत यावत्पिण्डान्न निर्वत्' इति विश्वप्रकाशे वचनाच न कार्यमित्या- हुः ॥ अत्राचाराद्वयवस्था ॥ अतएव बृहन्नारदीये-'ऊर्ध्वपुण्ड्रं च तुलसी श्राद्धे नेच्छन्ति केचन' इति ॥ ऊर्ध्वपुण्ड्रविधिविप्रविषयः ॥ निषेधः कर्तृपर इति पृथ्वीचन्द्रः॥यत्तु हेमाद्रौदेवलः-'ललाटे पुण्ड्रकं दृष्ट्वा स्कंधे माल्यं तथैव च ॥ निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा च वृषलीपतिम्'इति तद्गन्धेन त्रि- पुण्ड्रविषयम् ॥ 'प्रापिण्डदानाद्गन्धायैर्नालंकुर्यात्स्वविग्रहम्' इत्याश्व- लायनोक्तेः ॥ पुण्ड्रं वर्तुलमित्यपरा मदनरने च ॥ पृथ्वीचन्द्रस्तु पुण्ड्रं त्रिपुण्ड्रम् 'ऊर्ध्व च तिलकं कुर्यात्र कुर्यादै त्रिपुण्ड्रकम् । निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा चैव त्रिपुण्ड्रकम्'इति बृहत्पराशरोक्तेः ॥ भोक्तुस्ति- र्यग्लपो भवत्येव ॥ 'वर्जयेत्तिलकं भाले श्राद्धकाले च सर्वदा । तिर्यगप्यू- र्ध्वपुण्डं वा धारयेत्तु प्रयत्नतः' इति व्यासोक्तरित्याह ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये ब्राह्मे-'सदर्भण तु हस्तेन यः कुर्यानिलकं बुधः । आचम्य स विशुद्धचेत दर्भत्यागेन चैवहि ॥ श्राद्धारम्भकालमाहापराके गौतमः-'आरश्य कु- तुपे श्राद्ध कुर्यादारोहणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रोहिणं तु न लंघये त्॥ एतदेकोद्दिष्टे ॥ पार्वणे तूक्तं मात्स्ये-'ऊवं मूहूर्तात्कुतुपाद्यन्मुहूर्तच- तुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चकं ह्येततत्स्वधाभवनमिष्यते' ॥ तथा मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः । तस्मादनन्तफलदस्तत्रारम्भो विशिष्यते ॥ अथ श्राद्धपरिभाषा ॥ चन्द्रिकायां कात्यायनः-'द- श्राद्धपरिभा- क्षिणं पातयेजान देवान्परिचरन्सदा । पातयेदितरं जानुं पि- षानिर्णयः तृनपरिचरन्सदा '| बौधायनः-' प्रदक्षिणं तु देवानां पितृ- - तु ·- निर्णयसिन्धौ- [१०३ णामप्रदक्षिणम् । देवानामृजबो दर्भाः पितॄणां द्विगुणास्तथा' । पृथ्वीच न्द्रोदये शङ्ख:-'आवाहनाय॑संकल्पे पिण्डदानान्नदानयोः॥ पिण्डात्या- नकाले तु तथैवाञ्जनकर्मणि । अक्षय्यासनयोःपाये गोत्रं नाम प्रकाशयेत्।। तत्रैव परिशिष्टे-'क्षणे च पिण्डदाने च गन्धधूपाक्षये तथा । संकल्पे चा- सने दीपे अञ्जनात्याने तथा।अन्नार्घ्यदानाद्यन्तेषु गोत्रं नाम च कीर्तयेत् ॥ कलिकायां संग्रहे-'आसनावाहने पाये अन्नदाने तथैव च । अक्षम्ये पिण्डदाने च षट्सु नामानि कीर्तयेत् ' ॥ मात्स्ये-'सम्बन्धं प्रथमं ब्रूया- द्रोत्रं नाम तथैव च । पश्चादृपं विजानीयात् क्रम एष सनातनः' ॥ त- त्रैव सकारेण तु वक्तव्यं गोत्रं सर्वत्र धीमता। सकारः कुतुपो ज्ञेयस्तस्माद्य- त्नेन तं वदेत् ॥ यथा काश्यपसगोत्रेति ॥ 'पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य तु म हात्मनः । भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यःपरमधार्मिकः 'इति मोक्षधर्मेषु प्र- योगाच्च॥तेन गोत्रसगोत्रयोः पर्यायत्राच्छाखाभेदाद्वयवस्थेति शूलपाणिः॥ एतयेषामानातं तेषामेव ॥ हेमाद्रौ बृहत्प्रचेताः-गोत्रं स्वरान्तं सर्वत्र गोत्रस्याक्षय्यकर्मणि । गोत्रस्तु तर्पण प्रोक्त एवं दाता न मुह्यति ॥ सर्वत्रैव पितुः प्रोक्तः पिता तर्पणकमणि। पितुरक्षय्यकाले तुं पित्रे संकल्पने तथा ॥ शर्मन्नादिके कार्य शर्मा तर्पणकर्मणि ॥ शर्मणोऽक्षय्यकाले तु पितॄणां द- चमक्षयम् ' ॥ स्वरान्तं संबुद्धयन्तमिति हेमाद्रिः तत्रैव चन्द्रिकायां च स्मृत्यन्तरे-गोत्रस्य त्वपरिज्ञाने काश्यप गोत्रमुच्यते।यस्मादाह श्रुतिःसर्वा- प्रजाः कश्यपसम्भवाः' यनु सत्याषाढः-'अथाज्ञातबन्धोः पुरोहितगोत्रेणाः चार्यनोत्रेण वेति तद्वैवाहपरम्॥नामोच्चारणे विशेषमाह हेमाद्रौ बौधायनः- 'शर्मान्तं ब्राह्मणस्योन वर्मातं क्षत्रियस्य तु । गुप्तान्तं चैव वैश्यस्य दासान्तं शूद्रजन्मनः॥पित्रादिनामाज्ञाने तत्रैव- 'पृथिवीदत्पितावाच्यस्तलिताचान्त रिक्षवत् । अभिधानापरिज्ञाने दिविपत्पपितामहः॥ पित्रादीनां नाम यदापुत्रैर्न ज्ञायते तदा' ॥ आपस्तम्बसूत्रप्येवम् ॥ एतदन्यशाखापरम् ॥ आ- श्वलायनानान्तूक्तं तत्सूत्रे- यदि नामान्यविद्वांस्तपितृपितामहप्रपितामहे- - ·प०३] श्रादपरिभाषानिर्णयः। ३८९ ॥ ति ब्रूयात् ' ॥ तत्कारिकाप-नामानि चेन्न जानीयात्रनेत्यादि वदेवक मात्' ॥ तत्तेतिसम्बन्धमात्रपरम् ॥ तेन पितृव्यादावपि तथेतिगौडाः ॥ स्त्री णां दान्तं नाम ज्ञेयम् ॥ 'दान्तं नाम स्त्रीणाम् ' इति पृथ्वीचन्द्रोदये गो. भिलोक्तेः ॥ केचिदेवीशब्दान्तमाहुः ॥ अन्येतु देवी दा इति द्वयोः समुच्चय- माहुः ॥ हेमाद्रौ नारायणः-विभक्तिभिस्तु यकिञ्चिदीयते पितृदैवते । तत्सर्व सफलं ज्ञेयं विपरीतं निरर्थकम् ' ॥ चन्द्रिकास्मृत्यर्थसारयोश्च नारदीये- अक्षय्यासनयोः षष्ठी द्वितीयावाहने तथा । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः सन्बुद्धयः स्मृताः' ॥ यत्तु व्यासः- चतुर्थी चासने नित्यं सं- कल्पे च विधीयते। प्रथमा तर्पणे प्रोक्ता सम्बुद्धिमपरे जगुः' इति ॥ अत्र शाखाभेदाव्यवस्थेति हेमाद्रिः ॥ हेमाद्रौ भृगुः- 'अावनेजन पिण्डमन्नं प्रत्यवनेजनम् । सम्बाई तत्र कुर्वीत शेषे षष्ठी विधीयते' ॥ तत्रैव मातुर्विशे- यो नागरखण्डे-'मातर्मात्रे तथा मातुरासने कल्पने क्षणे । गोत्रे गोत्रायै गो त्रायाःप्रथमाया विभक्तयः ॥ हेमाद्रौप्रभासखण्डे-' यज्ञोपवीतिना कार्य दैवं कर्म प्रदक्षिणम् । प्राचीनावीतिना कार्य पितृकर्माप्रदक्षिणम् ॥ अनुपनीतस्वीशूद्रादेस्तुनरीयेणेव सव्यापसव्ये ज्ञेये ॥ तस्योपवीतस्थानीयत्वा त् ॥'अपसव्यं कमावस्त्रं कृत्वा कश्चित्सगोत्रजः' इति ब्राह्माच्चेति वाच- स्पतिः ॥ यत्तु केचित् 'सदोपवीतिना भाव्यम्' इत्यस्य पुरुषार्थत्वात् ॥ प्राचीनावीतिकालेप्युपंवीतान्तरेण तत्कार्यमेवेति । तन्न॥ विशेषण बाधात् ।। जमदग्निः-सूक्तस्तोत्रजपं त्यक्त्वा पिण्डाघ्राणं च दक्षिणाम् । आह्वानं स्वा- गतं चायं विना च परिवेषणम् ॥ विसर्जनं सौमनस्यमाशिषांप्रार्थनं तथा ॥ विप्रप्रदक्षिणां चैव स्वतिवाचनकं विना ॥ पितृनुद्दिश्य कर्तव्यं प्राचीनावीति- १-'विशिखो व्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम् ' इति कर्मार्थत्वोक्तेरितिभावः। २-शूद्रस्य न शिखी नोपवीति स्यानोच्चरेत्संस्कृतां गिरम्' इति निषेधेपि कर्मार्थमुपवी- तमावश्यकम् - विशिखो व्युपवीतश्च' इति वचनादित्यर्थः । ३-'वस्त्रं कृत्वा' इति- विशेषणेत्यर्थः। नोपवीती स्यात् । इति सामान्यतः कर्मार्थपुरुषार्थोपवीतनिषेधात्तदप्रा- तो अपूर्वमुत्तरीयापसव्यं बोध्यते इति तु द्रष्टव्यमिति टीका ।।

·- - - ३९० निर्णयसिन्धौ- [प. ३ ना सदा' ॥ हेमाद्रो संग्रहे-'आदौ विप्रांघिशौचांतेभ्यर्चने विकिरे कते। पिण्डानप्यर्चयित्वा च विसर्च्य ब्राह्माणांस्तथा॥ आचामेच्छ्राद्धकर्ता च स्था नेष्वतेषु सप्तसु । आद्यन्तयोदिराचामेच्छेषेषु तु तकत्सकत् ' ॥ तत्रैव ॥ 'श्राद्धारम्भेऽवसाने च पादशौचार्चनान्तयोः। विकिरे पिण्डदाने च षट्स्वाच मनमिष्यते'॥ आश्वलायनः-दानाध्ययनदेवा जपहोमव्रतादिकान् । न कुर्याच्छ्राद्धदिवसे प्राग्विप्राणां विसर्जनाद'॥ एतन्नित्यवय॑मिति बोपदेवः। इदं विष्णुभिन्नदेवपरम् ॥ 'विष्णोनिवेदितान्नेन यष्टव्यं देवतान्तरम् । पि- तृष्यश्चापि तदेयं तदानन्त्याय कल्पते ॥ पितृशेषं तु यो दद्याद्धरये परमात्म- ने। रेतोधाः पितरस्तस्य भवन्ति क्लेशभागिनः'। इति स्कान्दात्॥ पितरःसर्वे मनुप्या विष्णुनाशितमभंति' इतिश्रुतेः॥ यःश्राद्धकालेहरिशक्तशपंददातिभ- नयापितृदेवतानाम्।तेनैव पिण्डांस्तुलसीविमिश्रानाकल्पकोटि पितरस्तु तृप्ताः' इति ब्राह्मोक्तेश्चेति श्रीधरस्वामिनृसिंहपरिचर्यादयः॥ एतत्सर्व निबन्ध- विरोधान्निर्मूलम् ॥ अत्र विशेषो हेमाद्रौ विष्णुधर्मे- 'श्राद्धानि तु समाय य॑ नृवाराहं जनार्दनम् ' ॥ शिवपुराणे- 'पूजयित्वा शिवं भक्त्या पितृ- श्रादं प्रकल्पयेत् ' ॥ पूर्वनिषेधस्तु विहितभिन्नपरः॥ तथा हेमाद्री- 'दै- व्यर्चादक्षिणाङ्गादिः पादजान्वंसमूर्धनि । शिरोंसजानुपादेषु वामाङ्गादि च पैतृकम्' ॥ कलिकायां स्मृत्यन्तरे- 'श्राद्धारम्भे तु ये दर्शः पादशौचे विसर्जयेत् । अर्चनादौ तु ये दर्शा उच्छिष्टान्ते विसर्जयेत् ॥ मार्जनादौ ये दर्शाः पिण्डोत्थाने विसर्जयेत् । उत्थानादौ तु ये दर्शा दक्षिणान्ते विसर्ज- येत् ॥ प्रार्थनादौ तु ये दर्शा नमस्कारे विसर्जयेत् ' ॥ उहमाह विष्णुः- 'मातामहानामप्येवं श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । मन्त्रोहेन यथान्यायं शे- पाणां मन्त्रवर्जितम् ' ॥ यथान्यायमिति यत्र बहुवचनान्तः पितृशब्द- स्तत्र सर्वपितृवाचित्वान्नोहः ॥ तत्रापि 'शुन्धन्तां पितरः ' इत्यत्रोह एव । सर्वपितृवाचित्वे उत्तरमन्त्रद्वयवैयर्थ्यात् ॥ बहुवचनं तु नोह्यते ॥ - - , ·प०३] श्राद्धपरिभाषानिर्णयः। कृतावसमर्थत्वात्पांशानितिवत् ॥ ऋगन्ते च नोहः ॥ तस्मादृचं नोहेदिति निषेधात् ॥ एकोद्दिष्टेप्येवम्॥ प्रेतकोद्दिष्टे तु 'एकवन्मन्त्रानूहेतैकोद्दिष्टे' इति विष्णुक्तरूहः ॥ अत्र बहुवचनस्याप्यूहो वचनात् ॥ वृद्ध्यादौ तु विशेष पक्ष्यामः ॥ शेषाणामिति पितृव्यायेकोद्दिष्टे आवाहनादिमन्त्रवज्यं कार्यमि ति कल्पतरुः ॥ ऊहयोग्यपितृपदवानमन्त्र एव तत्र न प्रयोज्यः।।न तूहः । नापि पितृपदरहितः प्रयोज्य इति शूलपाणिः ॥ अर्थान्तरं चोक्तं प्राक् ॥ बढचकारिकापि-'अर्ध्यप्रदानमन्त्रे तु मात्रादिपदमावपेत् । शुन्धन्तामिति पित्रादौ मात्रादिपदमावपेत् ॥ 'मातृश्राद्धे पिण्डदाने' 'ये च त्वामत्रानु'इत्य- त्र नोह इति वृत्तिकृत् ॥ तथा । 'मातुःश्राद्देप्यनूहेन कुर्यात्पिण्डानुम- न्त्रणम् । दशदानमुपस्थानं तद्वत्कार्यमिति स्थितिः ॥ प्रवाहणमनूहेन तद्व- साशनमिष्यते॥तथा 'आयन्तुनस्तिलोसीतिउशन्तस्त्वेति यानि तु॥अनूह्यः पितृशब्दात्र पितृसामान्यवाचकः' ॥ आपस्तम्बानां तु वक्ष्यते ॥हेमाद्री मार्कण्डेयः-'सातः स्नातान्सपाहूतानस्वागतनार्चयेत् पृथक् ' ॥ कलि- कायां नारदीये- 'प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा तन्योऽनुज्ञा प्रगृह्य च । इद्यादै ब्रह्मदण्डाथै हिरण्यं कुशमेव च ॥ तत्रैव संग्रहे- 'तिथिवारादिकं ज्ञात्वा संकल्प्य च यथाविधि । प्राचीनावीतिना कार्य सर्व संकल्पनादिकम् ।। सम्बन्धं प्रथमं ब्रूयान्नामगोत्रे तथैवच । वस्वादिरूपतां चापि स्वपितॄणामनु- क्रमात् ' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये नारदीये-'श्राद्धार्थ समनुप्राप्तान विधानभूयो निमन्त्रयेत् ॥आपस्तम्बस्तु पूर्वेयुनिमन्त्रणं परेयुर्द्वितीयं तृतीयमामन्त्र णम्' इत्याह ॥ यूयं मया निमन्त्रणीया इति निवेदनरूपं आयम् ॥ तविधिमाह शौनकः- गृहीत्वामुकसंज्ञस्यामुकगोत्रस्य चामुके । श्राद्ध १-प्रकृत्यर्थसमवेतार्थकबहुवचनस्य विकृतावविकृतस्यैव प्रयोग इति पाशाधिकरणसि द्धान्त इति भावः इति टीका।२-पुराणैकोद्दिष्टे सर्वपितृवाचिनःपितृशब्दस्य नोहः 'पितृश ब्दं न युञ्जीत' इत्याश्वलायनेन पिशब्दस्य निवर्तितत्वादित्यर्थः । ३पितृशब्दस्यति शेषः। तस्योह इति षदेन संबन्धः ॥

·- ३९२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ तु वैश्वदेवार्थ करणीयःक्षणस्त्वया ॥ इत्येवं श्राद्धकद्वयादोंतथेति वदेत्तु सः । श्राद्धस्य कर्ता स ब्रूयात्तं प्रामोतु भवानिति ॥ स वदेत्तामवानी- ति इतरस्तं प्रति द्विजः' ॥ देवे पार्वणे पुरूरवौ वाच्यौ ॥ 'पित्रादेरप्यने नैव वृणीत विधिना द्विजान्' । ततः कर्ता बढचोऽनाहितामिः पिण्डपितृ- यज्ञ परिस्तरणादीध्माधानान्तं कुर्यात्। अर्धाधानिनोप्येवम्'इति प्रयोगपारि जाते परिशिष्टेच ॥ भाष्यकारमते आब्दिकेप्येवम् ॥वृत्तिकारमतेनेदम्। हेमाद्रौ शम्भुः-सम्मार्जितोपलिप्ते तु द्वारि कुर्वीत मण्डले ॥ उदक्प्लवमुदी च्यं स्यादक्षिणं दक्षिणाप्लवम्' । व्याघ्रः-'उत्तरेक्षतसंयुक्तान्पूर्वायाविन्य सेत्कुशान् । दक्षिणे दक्षिणायांस्तु सतिलाविन्यसेत्कुशान्' ॥ तत्रैव बौ- धायनः- चतुरस्रं त्रिकोणं च वर्तुलं चार्धचन्द्रकम् ॥ कर्तव्यमानुपूर्पण ब्राह्मणादिषु मण्डलम् ' ॥ तत्रैव लौगाक्षिः- हस्तद्वयमित कार्य वैश्वदे- विकमण्डलम् ॥ दक्षिणे च चतुर्हस्तं पितॄणामंघिशोधने 'कलिकायांसंग्रहे तु-'प्रादेशमात्रं देवानां चतुरस्रं तु मण्डलम् ॥ त्यक्त्वा षडंगुलं तस्माद्द- क्षिणे वर्तुलं तथा' इत्युक्तम् ॥ स्मृत्यन्तरे-'गर्तः पञ्चांगुलो विप्रे जानु- मात्रो महीनुजि । प्रादेशमात्रो वैश्ये च साधिकः स तु शूद्रके ॥ तिर्यगूर्व- प्रमाणेन व्याख्यातो दैवपित्र्ययोः। चतुरस्रं वर्तुलं च कथितं गर्तलक्षण- म् ॥ पादप्रक्षालनं प्रोक्तमुपवेश्यासने द्विजान् । तिष्ठंधेतक्षालनं कुर्यान्नि- राशाः पितरो गताः' इति तत्समूलत्वे मण्डलाये पृथक् ज्ञेयम् ॥ तत्र गोमये हेमाद्रौ भृगुः- 'अत्यन्तजीर्णदेहाया वन्ध्यायाश्च विशेषतः। आ- ताया नवसूताया न गोर्गोमयमाहरेत् ॥ मात्स्ये- 'अक्षताभिः सपष्पा- भिस्तदात्यापसव्यवत् । विप्राणां क्षालयेत्पादानभिवन्द्य पुनः पुनः ॥ प्र- त्यङ्मुखः स्थितः कुर्याद्विप्रपादाभिषेचनम् ' ॥ तत्रैव भविष्ये 'प्रक्षालयद्वि- अपादान शन्नोदेवीरिति त्वचा'। पृथ्वीचन्द्रोदये वृद्धवसिष्ठः- 'नकुश- ग्रन्थिहस्तस्तु पायं दद्याविचक्षणः॥ कलिकायां संग्रहे- 'ततः प्रक्षालये. , - ·प०३] श्राद्धपरिभाषानिर्णयः। ३९३ त्पादौ भार्यास्राविनवारिणा' ॥ तथा-'श्राद्धकाले यदा पत्नी वामे नीर- प्रदा भवेत् । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितुणां नोपतिष्ठते'।तत्रैव 'नाधःप्रक्षाल- येत्पादौ कर्ता पित्रादिकर्मसु' ॥ पाद्यानन्तरमय॑मपि दद्यादिति हेमाद्रिः ॥ तत्रैव लौगाक्षिः-मण्डलादुत्तरे देशे दद्यादामचनीयकम्' ॥ तत्रैव 'विधा- य क्षालनं तेषां द्विराचमनमिष्यते । स्वयं चापि द्विराचामविधिज्ञः श्रद्धया- न्वितः' ॥ हेमाद्रौ नारदीये- यत्राचमनवारीणि पादप्रक्षालनादकैः । संगच्छन्ते बुधाः श्राद्धमासुरं तत्प्रचक्षते ॥ हेमाद्रौ व्यासः-'सव्येनैवासनं धृत्वा दक्षिणे दक्षिणं करम् ॥ व्याहृतीभिः समस्ताभिरासनेषुपवेशयेत् ॥ समाध्वम् ' इति चैवोक्त्वा दक्षिणं जानु संस्पृशन् । 'आस्यताम् ' इति तान्यादासनं संस्पृशन्नपि' ॥ हेमाद्री शातातपः-'दी दैवेथर्वणौ विप्रौ प्राङ्मुखावुपवेशयेत् । पित्र्ये तृदङ्मुखांस्त्रींश्च बढ़चावयुसामगान्'॥ याज्ञ- वल्क्यः- द्वौ देवे प्रास्त्रयः पित्र्ये उदगेकैकमेव वा ॥ यत्तु हेमाद्रौ हा- रीतः-'दक्षिणायदः प्राङ्मुखान भोजयेत्, उदङ्मुखानित्येके' इति तन्मैत्रा- यणीयविषयम् ॥ 'प्राङ्मुखानुभोजयेदुदङ्मुखानित्यके' इति तत्परिशि- ष्टात् विकल्प इति हेमाद्रिः ॥ माधवीये यमः-शिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः । उपविष्टेष्वनुप्राप्तः कोमं तमभिभोजयेत्' । कौम-'अति थिर्यस्य नाभाति न तच्छादं प्रचक्षते'। विनियमो माधवीये-'पवित्रपा- णयः सर्वे ते च मौनव्रतान्विताः ॥ उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्श वर्जयन्तः परस्प- रम्' ॥ तत्रासनानि पृथ्वीचन्द्रोदये यमः-'आसनं कुतुपं दद्यादितरद्वा पवित्रकम् ॥ हेमाद्रौ चमत्कारखण्डे-'पितृणां वदितं हैमं राजतं वापि चासनम् ॥येन ताम्रमयं दत्तमासनं पितृकर्मणि ॥सवै दिव्यासनारूढो न हि प्रच्यवते दिवः ॥ हेमाद्रौ नागरखण्डे-'अयः शंकुमयं पीठं प्रदेयं नोपवेश- ने' ॥ कलिकायां संग्रह-क्षौमं दुकलं नैपालमाविकं दारुजं तथा ॥ तार्ण 1-'सर्वेषु धर्मकार्येषु पत्नी दक्षिणतः स्थिता । विप्रपादक्षालने च अभिषेके च वामतः ।। इति वचनस्यापवादः ॥ २-तदनिच्छायां न दोषः ॥ इति टीका ॥

·३९४ निर्णयसिन्धौ- [१०३ पाणं बृसीं चैव विष्टरादि च विन्यसेत् ॥ अग्निदग्धान्यायसानि अनानि च विवर्जयेत्' ॥ हेमाद्रौ छागलेयः- पश्चादागादुपक्रम्य प्राच्यां पंक्तिर्यथा भवेत् ॥ दक्षिणासंस्थिता ह्येषा पितॄणां श्राद्धकर्मणि' ॥ पुलस्त्यः-'श्री- पर्णी वारुणी क्षीरी जम्बुकाप्रकदम्बकम् । सप्तमं बाकुलं पठिं पितॄणां द- तमक्षयम्' ॥ संग्रहे-'शमी च काश्मरी शेलुः कदम्बो वारुणस्तथा । प. श्वासनानि शस्तानि श्राद्धे देवार्चने तथा' ॥ कारिका-द्वौ दैवे प्राङ्मुखौ पित्र्ये त्रीन्विप्रानुदगाननान्' ॥ पैठीनसिः-'कुतुपः श्राद्धवेलायां श्रोत्रियो यदि दृश्यते' ॥ आश्वलायनः-- नीवीवासोदशान्तेन स्वरक्षार्थ प्रबन्धये- द' ॥ वृद्धयाज्ञवल्क्यस्तु-दक्षिणे कटिदेशे तु तिलैः सह कशत्रयम्' । यस्तु कातीयम्-'नीवी कार्या दशागुप्तिवामकुक्षौ कुशैः सह' इति तद्वृद्धि श्राद्ध · पितृणां दक्षिणे पार्चे विपरीता तु दैविके ' इति स्मृत्यन्तरात् ॥ वामे दक्षिण वेत्याचाराव्यवस्थेति मदनपारिजाते ॥ आचार्यः-'प्राणा यामत्रयं कृत्वा गायत्रीस्मरणं तथा । श्राद्ध कर्तास्मीति बदेविप्रैर्वाच्यं कुरु- व च ॥ ब्राह्मे-'ततस्तिलान्गृहे तरिमविकिरेच्चाप्रदक्षिणम् । श्रद्धया पर या युक्तो जपेदपहता इति' ॥ स्मृत्यर्थसारे-'अपहता इति तिलान्विकीर्य उदीरतामित्यूचा प्रोक्षेत्' ॥ पराशरः- तद्विष्णोरिति मन्त्रेण गायत्र्या च प्रयत्नतः।प्रोक्षयेदनजातं तु शूद्रदृष्ट्यादिशुद्धये ॥हेमाद्रीब्रह्माण्डे-श्राद्ध- भूमौ गयांध्यात्वा ध्यात्वा देवं गदाधरम्।वस्वादींश्च पितॄन् ध्यात्वानतः आई प्रवर्तते ॥ देवतास्यः पितृश्यश्च महायोगित्य एव च ॥ नमःस्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः॥ आदिमध्यावसानेषु त्रिरावृत्तं जपेद्वधः पितरः क्षिप्रमायां ति राक्षसाः प्रद्रवन्तिच'।तत्रैवस्कान्दे-'तिला रक्षन्त्वसुरान् दर्शा रक्षन्तु राक्षसान्।पहिं वै श्रोत्रियो रक्षेदतिथिः सर्वरक्षकः ॥वसिष्ठः-'शुद्धंवतीभिः कूप्माण्डीभिः पायमानीभिश्च पाकादि प्रोक्षयेत् ॥अथ देवार्चा ॥ तत्र प्रत्यु- पचारमायन्तयोरपो दद्यादित्युक्तं वृत्तौ स्मृत्यर्थसारे च ॥ हेमाद्रौ ब्राह्मे- आसनेष्वासनं यद्यादामे वा दक्षिणेपि वा । पितृकर्मणि वामे च दैवे द- - ·~ प०३] श्राद्धेऽर्घ्यपात्राय॑निर्णयः। यानु दक्षिणे' ॥ प्रचेताः- 'आसनेष्ववासनं दद्यान्नतु पाणौ कदाचन । ध- र्मोसीत्यथ मन्त्रेण गृहीयुस्ते तु तान्कुशान्' ॥ धर्मोसीति मंत्रोऽन्यत्र द्रष्टव्यः ॥ गालवः- 'दर्भानादाय हस्ताभ्यां गृहीत्वा दक्षिणे करे। दैवे क्षणः क्रियतां तु निरंगुष्ठं करं ततः ॥ ओतथेति द्विजा युस्ते प्रामोतु भवान् इति ॥ कर्ता ब्रूयात्ततो विप्रः प्रामवानीति वै वदेत् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये बृहन्नारदीये- यवैदेश्चि विश्वेषां देवानामिदमासनम् । द- त्वेति भूयो दद्यादै दैवे क्षण इति क्षणम्' ॥ तच्चे षष्ठ्या चतुर्थ्या वा का- र्यम्' इति स एव ॥ ततोयं कल्पयेत्' इतिमन्वादयः ॥ शौनकजयन्ता- भ्यामयरहितस्य देवार्चनस्योक्तेः॥'आश्वलायनानां देवेऽयंदानं न'इति बो- पदेवस्तन्न ॥ परिशिष्टप्रयोगपारिजातविरोधात् ॥ वृद्धिश्राद्धे तु देवेप्यऱ्या दद्यात् ॥ देवेश्योपि पृथग्दद्यादिहाय॑ श्रुतिचोदनात्' इति शौनको- तेः ॥ अथार्त्यपात्रम् पृथ्वीचन्द्रोदये मात्स्यपामयोः- अर्घ्यपात्रार्य- 'पात्रं वनस्पतिमयं तथा पर्णमयं निर्णयः पुनः । जलजं वापि कुर्वीत तथा सागरसंभवम् ' ॥ ब्राह्मे- 'सौवर्णताम्ररौप्याश्मस्फा- टिकं शंखशुक्तयः । भिन्नान्यपि हि योज्यानि पात्राणि पितृकर्मणि ' ॥ हेमाद्रौप्रजापतिः- सौवर्ण राजतं तानं खागं मणिमयं तथा । यज्ञियं च समं वापि अार्थ पूरयेद्बुधः' ॥ अत्र विकत्वद्वित्वचतुष्वादावर्घ्य- पात्रे द्वे एव ॥ मानवसूत्रे तु वे वैश्वदेविके त्रीणि पित्ये एकैकमुभयत्र च' इत्युक्तम् । तदेकविप्रपरं पात्रालाभपरं चेति हेमाद्रिः ॥ मदन- रत्ने तु देवे एकपात्रमुक्तम् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदयेपि । पैत्रिकपात्राणि द्वे द्वे वैश्वदेविके' इति बृहत्पराशरोक्नई एवेत्याह ॥ बहुचानां तु दैवे विप्रद्वि- त्वेप्येकमय॑पात्रमर्धशो. दद्यादित्युक्तं परशिष्टे प्रयोगपारिजाते च क- लिकायां हारीत:- दत्तमक्षय्यतां याति खाङ्गनायं तु यत्कृतम् वृद्धमनुः- मृन्मयं दारुजं पात्रमयःपात्रं च यद्भवेत् । राजतं दैविक कार्ये . ~ ५-व्यापारान्तररहिता स्थितिः । २--आसनं च ॥

·निर्णयसिन्धौ- [१०३ ॥ शिलापात्रं च वर्जयेत् ' ॥ पुराणसमुच्चये- मृत्स्नाभवं तथा कांस्यमार- कं जतुसंभवम् । त्रपुसीसलोहावं सदा पात्रं विवर्जयेत् ' ॥ तत्रैव- अ- टाङ्गुलं भवेत्पात्रं पितॄणां राजतं शुभम् । दशांगुलं तु देवानां सौवर्ण शक्तितः कृतम् ॥ स्थापयेदर्घ्यपात्रे द्वे न्युन्जे तत्र कुशोपरि । द्वेवे पवित्र विधिवत्पा- त्रयोश्वोपरि क्षिपेत् ' ॥ यज्ञपार्श्वः-'पवित्रस्थति मन्त्रेण पवित्रे छेदयेत्तु ते । ओषधीमन्तरे कृत्वा अंगुष्ठांगुलिपर्वणोः । स्फ्येन काष्ठेन लोहेन न मृ- न्मयनखादिभिः' ॥ वसिष्ठः-तूष्णीं प्रोक्ष्याम्भसा पात्रे कुर्यादुध्वं बिले ततः। पूरयेत्पात्रयुग्मं तु कृत्वोपरि पवित्रके' ॥ वृद्धपराशरः-पात्रद्वयम- थाथि तैजसं चैकवस्तुनः । प्राङ्मखोमरतीर्थन शन्नो देव्युदकं क्षिपेत् ॥ यबोसीति यवांस्तत्र तूष्णीं पुष्पाणि चन्दनम्॥ मानवसूत्रे-'सुमनसः प्र- क्षिप्योत्पृययवान्प्रक्षिप्य ' इति ॥ यवोसीति मन्त्रः पाझे- यवोसि धा- न्यराजो वा वारुणो मधुमिश्रितः । निर्णोदः सर्वपापानांपवित्रमृपिभिः स्मृ- तः' ॥ 'राजो वा वारुणो मधुसंयुतः' इति परिशिष्टपाठः । गोभिलेन तु 'यबोसि सोमदैवत्यः' इति तिलमन्त्रोऽत्र स्वाहायुक्तः उक्तः ॥ हेमाद्रौयमः- 'यवहस्तस्ततो देवान् विज्ञाप्यावाहनं प्रति । आवाहयेत्यनुज्ञातो विश्वेदेवास इत्यूचा' वृद्धपराशरः- 'ततः सव्यकरं न्यस्य विप्रदक्षिणजानुनि । देवा- नावाहयिष्येहमिति वाचमुदीरयेत् ॥आवाहयेत्यनुज्ञातो विश्वेदेवास आगत॥ विश्वेदेवाः शृणुतेममिति मन्त्रद्वयं पठेत् ॥ श्राद्धविशेषे विश्वेदेवानामज्ञाने हेमाद्रौबृहस्पतिः- ‘उत्पत्तिं नाम चैतेषां न विदुर्येद्विजातयः । अयमुच्चा- रणीयस्तैमन्त्रः श्रद्धासमन्वितैः॥आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबला.॥ ये अत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते ॥ इदं चावाहनमर्घ्यपात्रासाद- नात्प्राक् हेमाद्रिणातम ॥ तत्र कातीयैः प्राक्काय तथैव तत्सूत्रात् ॥ अ- न्यैस्तदुत्तरम् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये शंखः- ' सयवं पुष्पमादाय चरणादिशि- रोन्तकम् । अर्चतेत्यर्चनं कुर्यादन्तरे चोदकं तथा' । पित्र्ये तु मू‘दिपा- दान्तम् , पादप्रभूतिमूर्धान्तं दैविके पूजनं भवेत् । शिरम्भातिपादान्तं न- M - ·प०३] श्राद्धेऽर्घ्यपात्राय॑निर्णयः। वामे इति पैतृके'इति मदनरत्ने प्रचेतसोक्तेः॥ कलिकायां संग्रहे-तिष्ठन् कृताञ्जलित्वा पठेन्मन्त्रं समाहितः । विश्वेदेवाः शृणुतइत्यागच्छत्वपरं ततः' । हेमाद्री जातूकर्ण्यः- 'ततोर्टापात्रसंपत्तिं वाचयित्वा द्विजोत्त- मान् । तदने चार्घ्यपात्रं तु स्वाहाव् इति विन्यसेत् ॥ गार्यः-'दत्वा हस्ते पवित्रं च कृत्वा पूजां च पादतः । या दिव्या इति मन्त्रेण इस्तेप्वयं विनिक्षिपेत् ॥ संग्रहे-'विश्वेदेवा इदं वोर्ध्यमिति दानं समादिशेत् ।त- दन्ते स्वाहा नम इति वाच्यम् ॥ ‘या दिव्या इति मन्त्रेण स्वाहाकारं नमो- न्तकम् ' इति हेमाद्री नागरखण्डात् ॥ आथर्वणसूत्रन्तु- पाद्यमय॑मा- चमनीयमिति द्विजकरे निनयेत्' इत्यस्यैव त्रयमुक्तम् ॥ गभस्तिः-'अर्घ्य च पिण्डदानं च स्वस्त्यक्षय्ये तथैव च । गन्धपुष्पादिकं सर्व दस्तनैव तु दाप- येत्' । प्रतिविप्रं यादिव्यत्यावृत्तिः ॥ बढचानां त्वनेन दत्ताानुमन्त्र- णम् । ततः पात्रं दक्षिणे देवेन्यः स्थानमसीति न्युजमुनानं वा कार्यमिति गारुडे उक्तम् ॥ एतदापस्तम्बानां नियतमन्येषां न ॥ हेमाद्रौ विष्णुधर्म- 'गन्धः पुष्पैश्च धूपैश्च वस्त्रैश्चाप्यथ भूषणैः। अर्चयेदाह्मणान् शक्त्या श्रद्दधा- नः समाहितः' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये मार्कण्डेयः- चन्दनागरुकपूरकुंकुमानि प्रदापयेत् ' ॥ विष्णुः- चन्दनकुंकुमकर्पूरागरुपमकान्यनुलेपनाय' इति॥ व्यासः-'अपवित्रकरो गन्धैर्गन्धद्वारेति पूजयेद ' । कलिकायां स्मृतिः- गन्धद्वारेति वै गन्धमायने ते च पुष्पकम् । धूरसीत्यमुना धूपमुद्दीप्यस्वति दीपकम् ॥ युवं वस्त्राणि मन्त्रेण वस्त्रं दद्यात्प्रयत्नतः । आसने स्वासनं ब्रूया- दर्यस्त्वयं द्विजोत्तमः ॥ सुगन्धिश्च सुपुष्पाणि सुमाल्यानि सुधूपकः ॥ सु- ज्योतिश्चैव दीपे तु स्वाच्छादनमिति क्रमः' ॥ विषाणां गन्धेन वर्तुलं त्रिनु- ण्डूं वा न कार्यम् । हेमाद्रौ देवलः- ललाटे पुण्ड्रकं दृष्ट्वा स्कन्धे मालां तथैव च । निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा च वृषलीपतिम् ॥ पुण्ड्रंक वर्तुलमि- त्यपरा मदनरत्ने च-पुण्ड् त्रिपुण्ड्रं बर्तुलधर्मचन्द्रं च'॥ 'ऊवं च तिलक कुर्यान्न कुर्याद्वै त्रिपुण्ड्रकम् ॥ ऊवं च तिलकं कुर्याईवे पित्र्येच कर्मणि । - ·निर्णयसिन्धौ- [१०३ , निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा चैव त्रिपुण्डूकम्' इति वृद्धपराशरोक्तस्तिर्यग्ले- पो भवत्येव ॥ 'वर्जयेत्तिलकं भाले श्राद्धकाले च सर्वदा । तिर्यगप्यूर्ध्वपूण्डू वाधारयेत्तु प्रयत्नतः' इति व्यासोक्तरिति पृथ्वीचन्द्रः॥ यत्नु बृहन्नारदीये- 'ऊर्ध्वपुण्डूं च तुलसी श्राद्धे नेच्छन्ति केचन' इति तत्कर्तृपरम् ॥ हेमाद्रौ ब्राझे-'पूतिकं मृगनाभिं च रोचनं रक्तचन्दनम् । कालेयकं तयगन्धं तु- रुष्कं चापि वर्जयेत् ॥ कस्तूयाँ विकल्प इति हेमादिः ॥ वृद्धशाततपः- 'पवित्रं तु करे कृत्वा यः समालभते द्विजान् । राक्षसानां भवेच्छ्राद्धं नि- राशैः पितृभिर्गतैः' ॥ पुष्पं तु ब्राह्मे-जातीचम्पकलोध्राश्च मल्लिका बाणब- बरी॥चूताशोकाटरूषं च तुलसीशतपत्रकम् ॥ कुब्जकं तगरं चैव शृङ्गमार- ण्यकेतकी । यथिकामतिमुक्तं च श्राद्धे योग्यानि भो द्विजाः॥ कमलं कुमुदं पमं पुण्डरीकं च यत्नतः । इन्दीवरं कोकनदं कहारं च निवेदयत्' । हेमाद्रौ वायुभविष्ययोः- सुकुमारैः किसलयैर्यवदूर्वाकुरैरपि । संपूजनीयाः पितरः श्रेयस्कामन सर्वदा ॥स्कान्दे-'जातिश्च सर्वा दातव्या मल्लिका श्वेतथिका। जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि च चम्पकम् ॥ तत्रैव वृद्धमनुः-'न नियुक्तः शिखावज्यं माल्यं शिरसि धारयेत्' । वानि पृथ्वी- श्राद्धे वयंपु- चन्द्रोदये भविष्ये- 'केतकी तुलसीपत्रं बिल्वपत्रं च पाणि, वर्जयेत् । द्रोणं च करवीरं च धत्तूरं किंशुकं तथा ॥ माध- वीये स्मृत्यर्थसारे तुलसी निषिद्धा ॥ तुलसीनिषेधो निर्मुल इति हेमाद्रिः॥ समूलत्वेपि पिण्डपरः॥'तुलसीगन्धमाघाय पितरस्तुष्टमानसाः।प्रयान्ति गरुडा रूढास्तत्पदं चक्रपाणिनः' इति प्रयोगपारिजाते पाद्मोतेरिति बोपदेवः॥ वृद्धपराशरः- न जातीकुसुमविद्वानबिल्वपत्रैश्च नार्चयेत् । जपादिकुसुम झिण्टी रूषिकासकुरण्टिका ॥ पुष्पाणि वर्जनीयानि.श्राद्धकर्मणि नित्यशः'। हेमाद्री शङ्क:-'उग्रगन्धीन्यगन्धीनि चैत्यवृक्षोद्भवानि च । पुष्पाणि वर्ज- नीयानि रक्तवर्णानि यानि च ॥जलोद्भवानि देयानि रक्तान्यपि विशेषतः॥अ- गिराः--'न जातीकुसुमानि दद्यान्न कदलीपत्रम्' इति जात्यां विकल्प इति ·, प०३] श्राद्धदेयनिर्णयः । हेमाद्रिः ॥ निषेधः पिण्डविषयः 'कुन्दं शंभौ च नो दद्यान्नोन्मत्तं गरुडध्वजे। पिण्डे जाती च नो दद्यादेवीमर्कण नार्चयेत् ' इतिवृद्धयाज्ञवल्क्योरिति बोपदेवः॥स्मृतिसारे-'आगस्त्यं सृङ्गराजं च तुलसी शतपत्रिका। चम्पर्क तिलपुष्पं च षडेते पितृवल्लभाः ॥ केतकी करवीरं च बकुलं कुन्दकं तथा । पाटलां चैव जातीं च श्राद्धे यत्नेन वर्जयेत्' । केचित्पिण्डे तुलसीमाहुः 'पितृपिण्डार्चनश्राद्धे यैः कृतं तुलसीदलैः । प्रीणिताः पितरस्तेस्तु यावच्च- न्द्रार्कमेदिनी' इति मार्कण्डेयोक्तेः ॥ धूपस्तत्रैव विष्णुधर्मे- 'धूपस्तु गु- ग्गुलुर्देयस्तथा चन्दनसारजः । अगरुश्च सकर्पूरस्तुरुष्कस्त्वक्तथैव च। विष्णुः- वृतमधुयुक्तं गुग्गुलु श्रीखण्डदेवदारुसरलादि दद्यात् ' ॥ इति ॥ तत्रैव देवलः- 'ये हि प्राण्यङ्गजा धूपा हस्तवाताहतायश्च ये । न ते श्राद्ध नियोक्तव्या य च केचोग्रगन्धयः॥वृतं न केवलं दद्याद्धृष्टं वा तृणगुग्गुलुम् ।। दीपनाह विष्णुः- 'घृतेन दीपा दातव्यस्तिलतलेन वा पुनः । वसामेदाद्भवं दीपं प्रयत्नन विवर्जयेत्' ॥ वस्त्रं ब्राह्मे- 'काशयं क्षीमकार्यास दुकूलमहत तथा । श्राद्धप्वेतानि यो दद्यात्कामानामोति चोनमान् ॥ हेमाद्री ब्रह्मवै- वर्ते- यज्ञोपवीतं दातव्यं वस्खाभावे विजानता । पितायो ववदानस्य फलं तेनाश्नुतेऽखिलम्' ॥ तत्रैव पाझे- 'निष्क्रयो वा यथाक्ति वस्वानावे प्र- दीयते'। अन्यान्यपि च देयानि ॥ तत्रैव कालिकापुराणे-'धात्वादिनि- मिता रम्या दीपिकाः श्राद्धकर्मणि । पितॄनुद्दिश्य यो द- श्राब्दय निर्णयः द्यात्स अवेद्भाजनं श्रियः ॥ यो धूपपात्रदानं तु पात्रमाराति- कस्य च । दद्यात्पितायः प्रयतस्तस्य स्वर्गऽक्षया गतिः ॥ विष्णुधर्म- ' यः कञ्चुकं तथाष्णीषं पितृत्यः प्रतिपादयेत् । ज्व- रोद्भवानि दुःखानि स कदाचिन्न पश्यति ॥ स्त्रीणां श्राद्धे तु सिन्दूरं दद्यु- श्चण्डातकानि च ॥ निमन्त्रितास्यः स्त्रीभ्यो ये ते स्युः सौभाग्यसंयुताः ॥ ' - १-कस्तूर्यादयः॥२-तथाच व्यजनादिनादेयः ‘धूमस्य व्यजनैनैव धूपेनाङ्गं विधूप येत्' इत्यस्येहापि प्रवृत्तेः सुवचत्वात् । इति टीका ॥

·॥ ४०० निर्णयसिन्धौ- [१०३ हेमाद्रावादित्यपुराणे । 'न कृष्णवर्ण दातव्यं नापि कार्पाससंभवम् । पि- तृत्यो नापि मलिनं नोपयुक्तं कदाचन ॥ न छिद्रितं नापदशं न धोतं कारु- णापि च'। कार्पासनिषेधोन्यसंभवे ॥ तत्रैव 'पितृन सत्कृत्य वासोभिर्दद्या- यज्ञोपवीतकम् । यज्ञोपवीतदानेन विना श्राद्धं तु निष्फलम् ॥ एतद्यतिस्त्री- शूद्रश्राद्धेपि देयमिति हेमाद्रिः- ॥ तत्रैवनृसिंहपुराणे-'कमण्डलु ताम्रमयं श्राद्धेषु प्रददाति यः ॥ काष्ठेन निर्मितं वापि नारिकलमथापि वा ॥ दद्यात् कमण्डलुं श्राद्धे स श्रीमानभिजायते ॥ यो मृत्तिकाविरचितान्श्राद्धेषु च घ- टान्शुभान् ॥ प्रदद्यात्करकान्वापि सोऽक्षयं विंदते सुखम् ॥ तत्रव ॥ उ- पानच्छत्रवस्त्राणि भुक्तिपात्रं कमण्डलुम् । शयनासनयानानि दर्पणव्यजनानि च॥अन्नं सुसंस्कृतं गन्धास्ताम्बूलं दीपचामरम् । पितृयो यः प्रयच्छत्तु वि- ष्णुलोक स गच्छति' ॥ सौरपुराणे ॥ ' चामरं तालवृन्तं च श्वेतच्छत्रं च दर्पणम् । दत्वा पितृणामेतााने भूमिपालो भवेदिह' ॥ तत्रैव नन्दिपुराणे- 'अलंकाराः प्रदातव्या यथाशक्ति हिरण्मयाः ॥ केयूरहारकटकमुद्रिकाकु- ण्डलादयः' ।तथा स्त्रीश्राद्धेषु प्रदेयाः स्युरलंकारास्तु योषिताम् । मञ्जीरमेख- लादामकर्णिकाककणादयः ॥ आदशव्यजनच्छत्रशयनासनपादुकाः ॥ म- नोज्ञाः पट्टबासाश्च सुगन्धाश्चूर्णमुष्टयः । अङ्गारधानिकाः शीते योगपट्टाश्च दृ- टयः ॥कटिसूत्राणि रोप्याणि मेखलाश्चैव कम्बलाः॥ कर्पूरादेश्च भाण्डानि ताम्बूलायतनं तथा ॥ भोजनाधारयन्त्राणि पतग्राहांस्तथैवच।तथाअनश- लाकाश्च केशानां चप्रसाधनम्॥ एतान्दद्यात्तुयः सम्यक्सोश्वमेधफलं लभेत् ॥ स्कान्दे- सौवर्ण राजतं वापि कांस्येनाप्यथ निर्मितम् । दत्वा भोजनपा- बंतु सम्राट् भवति भूतल ॥वामनपुराणे-'बन्दीकतास्तु ये केचित्स्वयं वा यदि वा परैः। येन केनाप्युपायेन यस्तान्मोचयते नरः॥पितरतस्य गच्छन्ति शाश्वतं पदमव्ययम्' ॥ पराशरः-'वाचयेत्परिपूर्णत्वं वासो दत्त्वा विधान- तः'नारदीय-'देवैश्च समनुज्ञातो यजेपितृगणं त्वर्थ' ॥ तत्र पित्र्ये आ- सनावशेषमर्चनकाण्डे वैश्वदेविकं ज्ञेयम् ॥ विशेषस्तूच्यते । 'तत्रासने ·प०३] श्राद्देऽय निवेदनम् । द्विगुणामाः कुशाः ॥ अत्रावाहनमासनात्पूर्व वार्घ्यपूरणोत्तरं वामौक- रणोत्तरं वेति स्मृतिषु पक्षा उक्ताः ॥ एषां शाखाभेदेन व्यवस्था ॥ द्वि- तीयपक्ष एव बहुसंमतः ॥ तत्राय॑माहाश्वलायनः-'तैजसाश्ममयमृन्मयेषु त्रिषु पात्रेध्वेकद्रव्येषु वा दन्तिर्हितेष्वपः प्रसिच्य शं नो देवीरित्यनुमन्त्र्य तिलानावपति तिलोसि सामदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः। प्रत्नवद्भिःप्रत्तःस्वध या पितृनिमाँल्लोकान पीणयाहि नः स्वधानमः' इति ॥ अश्ममयं स्फाटिका- दि ॥ मन्मयं हस्तकतमव ‘कुलालचक्रनिष्पन्नमासुर दैविकं न तत् ॥ तदेव हस्तघटितं दैविक केवलं तथा'इति छन्दोगपरिशिष्टात्॥अन्यान्य- पि पात्राणि पूर्वमुक्तानि ॥ मनुः-'अन्नाभावे द्विजाभावे यद्यको ब्राह्मणो भवेत् । पात्राण्यासादयेत्रीणि नतु बाह्मणसंख्यया' ॥ दत्तकादेःकर्तुर्हि पि- तृत्वादावपि वचनात् ॥ त्रीण्येव पात्राणीति हरिहरः ॥ माधवीये बैज- वापः- अर्ये पितॄणां त्रीण्येव कुर्यात्पात्राणि धर्मवित् ॥ एकस्मिन्वा ब- हुषु वा ब्राह्मणेषु यथाविधि '॥ हेमाद्रावप्येवम् ॥ अत्रानुमन्त्रणं सकृत् ॥ तिलोसीत्यस्य प्रतिपात्रमावृनिः पितृशब्दस्यानृहश्चेति वृत्तिकृत् ॥ दर्भश्च त्रिगुणं पवित्रम् ॥ 'तिस्रः तिस्रः शलकास्तु पितृपात्र पार्वण । एकोद्दिष्टे शलाकैकां निधायोदकमाहरेत् ' इति हेमाद्रौ चतुर्विंशतिमतात् ॥ तत्रैव विष्णुः-'दक्षिणायदर्भेषु दक्षिणापवर्गचमसेषु पवित्रान्तर्हितप्वप आसिञ्चे- च्छन्नो देवीति मन्त्रण जलसेचनं बव्हचभिन्नविषयम्'। अत्रास्मिन्पक्षे प्र- तिपात्रं मन्त्रावृत्तिः ॥ कारिकायाम्- गन्धपुष्पाणि चेतेषु पात्रेषु प्रक्षि- पेदथ'ब्राह्मे-'जलं क्षीरं दधि घृतं तिलतण्डुलसर्पपान।कुशायमधुपुष्पाणि दत्त्वाचामेत्ततः स्वयम् ॥ जातकर्यः- ततार्यपात्रसंपनि वाचयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ तदने चायर्यपात्राणि स्वधार्ष्या इनि विन्यसेत् ॥ ततस्ति- लहस्तो विप्रसव्यजानी दक्षिणकरं न्यस्यावाहनं पृच्छत् ॥ अत्र गोत्रस- म्बन्धनामानि द्वितीयान्नत्वं च प्रागुक्तम् ॥ वैजवापगृह्ये- तिष्ठपितृ- नावाहयिष्यामीत्यामन्त्र्य' ॥ कौमें-- अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणां दाक्ष- ·-- - -- ४०२ निर्णयसिन्धौ- [१०३ णामुखः। आवाहनं ततः कुर्यादुशन्तस्त्वेत्यूचा बुधः ॥ आवाह्य तदनुज्ञा- तो जपेदायन्तुनस्ततः' अत्र सव्यस्यापि प्रामुक्तर्विकल्पः ॥ अत्रायमन्त्रा- वृत्त्याऽस्मत्पितरममुकशर्माणममुकगोत्रं वसुरूपमावाहयामीत्युक्त्वा मूर्धादि- पादान्तं तिलान्विकीर्यायन्तुन इति सर्वान्ते सहजपेत् ' इति निबन्धाः ॥ अत्रोपवेशनसंवेशनपाद्यार्थ्याचमनीयान्यपि हेमाद्रिणोक्तानि तान्यथर्ववे- दिनां नियतानि नान्येषाम् ॥ तेषां च प्रपितामहादिपिबन्तं प्रातिलोम्येन सर्वः प्रयोगः ॥ वाराहे- 'गन्धपुष्पार्चनं कृत्वा दद्याद्धस्ते तिलोदक- म् ॥ गार्ग्यः-'शिरस्तः पादतो वापि सम्यगायचयेत्ततः' । 'ततः स्व- धार्ष्या इति पितृपितामहादिविप्राये प्रत्येकं निवेदयेत् ' इति कारिकायां वृत्तौ च ॥ आश्वलायनः- प्रसव्यनेतरपाण्यङ्गुष्ठान्तरेणोपवीतित्वाद- क्षिणेन वा सव्योपगृहीतेन पितरिदं ते अध्यं पितामहे ते अध्यं प्रपितामहदंते अर्घ्यमित्यप्पूर्व ताः प्रतिग्राहयिष्यन् सकत्सकृत्स्वधाअर्ध्या इति प्रसृष्टा अ- नुमन्त्रयीत' ॥ 'या दिव्या आपः पृथिवी संबभूवुर्या अन्तरिक्ष्या उत पा र्थिवीर्याः ।। हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आनःशं स्योना भवन्तु' ॥ अयो- दि प्राग्गन्धादर्यज्ञोपवीतमेव ।। अर्घ्यदानात् प्रागन्या अपो दद्यात् ।। यय प्यत्र सव्यन दक्षिणन वाध्य दयादित्युक्त तथापि दक्षिणनत्यांभमेतोर्थः ।। कारिकायां वृत्तौ चैवम् ।। 'पित्रादेखिभिः पात्रैर्दद्यात् ।। पितुः स्थाने वि- प्रत्रयं चंदेकमध्यं विभज्य दद्यात् ।। त्रयाणां स्वधा अर्ध्या इति सकन्निवे- दनम् ।। एवं पैतामहादानपि ॥ अन्यजलदानमयमन्त्राश्च प्रतिविप्रमावर्त- न्ते ॥ तेषु गन्धादौ च प्रतिवित्रं पदार्थानसमयः काण्डानुसभयो वा ।। पि- त्रादित्रयाणामेकविप्रपक्षे त्रिभिः पारेकस्वायं दद्यात् 'इतिवृत्तिः। का- रिकापि-स्वधाऽा इत्यपोास्ता उपीती निवेदयेत् ॥ निवेदनाद १-अत्रोपवीतित्वादिहेतुवशाद_मारभ्योपवतलाभे उत्तरावविमाह-इति टीका । २-सव्यपाणे शिष्टविगर्हितत्वादिति भावः । -यथा पित्र्यस्य पात्रस्य सकृत्रिवेदन तथा पैतामहादिपात्रस्येत्यर्थः । तथा 'सत्यमेव सकृत् सकृत् ' इति वीप्सासार्थक्यम् । पात्रभेदेन सकृनिवेदनं न ब्राह्मणभेदेनेति भावः ॥

·प०३] श्राद्धेऽय॑निवेदनम् । ४०३ प्राक्प्राचीनावीतमेवेत्यर्थः ॥ 'अयं सशेषमादाय दक्षिणेन तु पाणिना।सव्य- हस्तगृहीतेन निनयेत् पितृतीर्थतः ॥ दत्त्वा दत्त्वा निनीतास्ता यादिव्यार्चा- नुमन्त्रयेत् ॥ यत्तु-'यादिव्या इतिमंत्रण हस्तेष्वयं विनिक्षिपेत्' इति । यच वाराहे-'तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादादिकं द्विजः' इति । यच्च व्यासः- गोत्रसंबन्धनामानि पितॄणामनुकर्तियन् । एकैकस्य तु विप्रस्य अर्घ्यपात्रं विनिक्षिपेत्' इति तद्वचातिरिक्तविषयम् ॥ तत आचामेत् ॥ एवं मातामहेष्वति ॥ आश्वलायनः-'संस्रवान् समवनीय ताभिरद्भिः पुत्रकामो मुखमनक्ति' । संवशेषः। संस्रबोहि परिशिष्टो भवति' इति शतपथश्रुतेः॥ केचित्तु हस्तगलिताम्बु वदन्ति ॥ समवनीयान्त्ये दे पात्रे पितृपात्रं आसि- च्यति वृत्तिः ॥ 'प्रथमे पात्रे संस्रवान् समवनीय' इति कातीयसूत्राच॥ब्राझे तु प्रतिबिम्बावलोकनमुक्तम् ॥ स्कान्दे त्वायुः कामस्य नेत्रासेचनमुक्तम् ॥ विप्रैः पाङमुखस्य कर्तुरशिषेकः कार्य इति केचित्।आश्वलायनः-'नोद्धरेत् प्रथमं पात्रं पितृणामर्थ्यपातितम् आवृतास्तत्र तिष्ठन्ति पितरः शौनकोब्रवीद' 'यावद्विप्रविमर्जनम्' इति तुर्यपादे यमीयः पाठः ॥ अत्रवृत्तिः-पितृपात्रं स- भवनयनदेशान्न चालयेदाश्राद्धसमाप्नेः। यस्मात्तत्र तृतीयपात्रेणावृताः' इति॥ यद्वा 'प्रथमपात्रमेव न्यग्बिलं कुर्यात्' इति ॥कामानावपीदमेव शेषप्रतिपाद- नं ॥ हेम द्रो कौम-संस्रवांश्च ततः सर्वान् पात्रे कुर्यात्समाहितः। पितृत्यः स्थानमसीति न्युजं पात्रं निधारयेत्' ॥ शूलपाणौ यमस्तु-'पैतृकं प्रथम पात्रं तस्मै पैतामहं न्यसेत्। पितामहं ततोन्यस्य नोद्धरेन च चालयेत्' इत्या- ह ॥ अथ 'संस्रवानानीय तृतीयेनाच्छाद्य न्युजीकुर्यात्' इति सर्वैकवाक्य- तयार्थः इति केचित् ॥ अधिः-गन्धादिभिस्तदायर्च्य तृतीयेनापिधापयेत्। पितृायः स्थानमसीति शुचौ देशेर्चितर्चयेत्' ॥ अर्चनं न्युजीकतेपि तुल्यं॥ 'न्युजमुत्तरतो न्यसेत् ' इति प्रचंतसोक्तेः ॥ सर्वविप्रात्तरतो न्यसेदि- - १-समवनीयेत्यस्य व्याख्यानमन्त्ये इति । २ अर्घ्यपातितमित्यादिः पितृणामर्थ्य- शेषा आपो यस्मिनेकीकृता एवंभूतं पात्रमित्यर्थः ॥

·४०४ निर्णयसिन्धौ-- [प०३ -- ति हेमाद्रिकल्पतः॥विप्रवामे इति हलायुधः॥कर्तु मे इति शूलपाणिः॥ 'उत्तानं विवत्तं वापि पितपात्रं तु तद्भवेत्' इत्युशनसोक्तेन्युजतैव साधुः॥ मातामहादिसंस्रवानपि पितृपात्र एव गृहीत्वा प्रयाजवत्तन्त्रेण न्युजी कुयात् इति शूलपाणिः ॥ एकोद्दिष्टे तूहेन न्युञ्जतेति पितृभक्तौ श्रीद- त्तः यमोपि- स्पृष्टमुत्तानमन्यत्र नीतमुद्घाटितं तथा ॥ पात्रं दृष्ट्वा ब्रज- त्याशु पितरस्तं शान्ति च' ॥ वैश्वदेवे उत्तानमिति मदनपारिजातः ॥ बैजवापः-तस्योपरि कुशान् दत्त्वा प्रदद्यादेवपूर्वकम् ॥ गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपं वस्त्रोपवीतके' ॥ अत्र गन्धार्दैवे पित्र्ये च पदार्थानुसमयस्य याज्ञ- वल्क्योक्तकाण्डानुसमयेन विकल्पो ज्ञेयः ॥ बढ्चानां तु सूत्रे दैवानुक्तेः काण्डानुसमय एव॥ अत्र प्राचीनावीती नामगोत्रसंबुद्धयायूक्तं प्राक् ॥ अ- न्यदैववत्तदन्ते आचमनं च ॥ हेमाद्रौ कालिकापुराणे-'निवर्त्य ब्राह्म- णादेशात क्रियामेवं यथाविधि । भाजनानि ततो दद्याद्धस्तशौचं पुनः क्रमा ॥ आदेशात्पात्राणि दद्यादित्यन्वयः ॥ तेन तत्रापि प्रश्नानुज्ञे ज्ञेये । त- त्रैव ब्राह्मे-'मण्डलानि च कार्याणि नैवारैश्चूर्णकैः शुभैः । गौरमृत्तिकया वापि भस्मना गोमयेन वा' ॥ भृगुः-'अस्मना वारिणा वापि कारयेन्मण्डलं ततः । चतुःकोणं द्विजाग्यस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य तु । मण्डलारुति वैश्यस्य शूद्रस्यायुक्षणं स्मृतम्' ॥ बढ्चपरिशिष्टे तु-दैवे चतुरस्रं पित्र्ये वृत्तं मण्डलं कृत्वा क्रमेण सयवान् सतिलांश्च दर्भान् दद्यात्' इत्युक्तम् ॥ मा- कण्डेयः-'यातुधानाः पिशाचाश्च क्रूरा ये चैव राक्षसाः।हरन्ति रसमन्यस्य मण्डलेन विवर्जितम् ॥ हेमादौ हारीतः- भूमावेव निदध्यान्नोपरि पा- त्राणि' इति ॥ तानि च हेमाद्रावत्रिराह- भोजने हैमरौप्याणि दैवे पित्र्ये यथाक्रमम् ' ॥ हारीतः राजतपार्णताम्रकांस्यपात्राणि भोजने' इति ॥ त- चैव वाराहे-'मौवर्णानीह रौप्याणि कांस्यानि तदसम्भवे । अन्यान्यपि हि कार्याणि दारुजान्यपि जानता ॥ नायसान्यपि कार्याणि पैतलानि नतु क- चित् । नच सीसमयानीह शस्यन्ते त्रपुजान्यपि ॥ अत्रिः-'पञ्चाशत्पलिक ..

·प०३] श्राद्धेनौकरणम् । ४०५ कांस्यं ब्यधिक भोजनाय वै । गृहस्थैस्तु सदा कार्यमभावे हेमरौप्ययोः ॥ पालाशेश्यो विना न स्युः पर्णपात्राणि भोजने' ॥ पृथ्वीचन्द्रस्तु--'कांस्य- पात्रे हविर्दृष्ट्रा निराशाः पितरो गताः'इति ब्राह्मोक्तेः कांस्यपात्रनिषेधमाह॥ बोपदेवस्तु स्मृतिसंग्रहमुदाजहार--'श्राद्धे पलाशपात्राणि मधुकौदुम्बराणि च । पारिकाकुटजप्लक्षक्रकचानि क्रमाजगुः ॥ कदलीचूतपनसजम्बुपुन्नाग- चम्पकाः। अलाने मुख्यपात्राणां ग्राह्याः स्युः पितृकर्मणि'॥इति ॥ हेमाद्री तु कदलीपात्रनिषेधमाहाङ्गिराः-'न जातीकुसुमानि दद्यान्न कदलीपात्रम्' इति ॥ क्रतु:-'असुराणां कुले जाता रम्भा पूर्वपरिग्रहे । तस्या दर्शनमा- त्रेण निराशाः पितरो गताः' ॥ एवं पात्राण्यासाद्य भस्ममर्यादां कृत्वा वि- प्रहस्तशोधनं कुर्यात् ॥ तत्र पिशङ्ग रक्षाणो इति मन्त्रद्वयं केचित्पठन्ति ॥ मात्स्ये-'अकृत्वा भस्ममर्यादां यः कुर्यात्पाणिशोधनम् । आसुरं तद्भधे- च्छ्राद्धं पितृणां नोपतिष्ठते' ॥ तत्रैव ब्रह्माण्डे-'प्रक्षाल्य हस्तपात्रादि पश्चा- दद्भिर्विधानवद ॥ प्रक्षालनजलं दस्तिलैमिनं क्षिपेच्छुचौ' ॥मण्डलोपरीति हेमाद्रिः-अथाग्नौकरणम् ॥ हेमाद्रौ मार्कण्डेयः-'आ- अग्रोकरण- निर्णयः हितानिस्तु जुहुयादक्षिणाम्रो समाहितः । अनाहिताग्निश्चौप- सदे अग्यानावे द्विजेप्सु वा' ॥ वायवीये- आहृत्य दक्षि- णाभिं तु होमार्थ वै प्रयत्नतः। अभ्यर्थ लौकिके वापि जहुयात् कर्मसिद्धये ॥ आहिताग्निः सर्वाधानी ॥ अर्धाधानी तु गृह्य एवेति चन्द्रिकापरार्कमिता- क्षरामाधवादयः॥ तस्यापि दक्षिणानौ लौकिको गृह्य इति हेमाद्रिः कल्पतरुश्च ॥ आद्यपक्ष एव तु युक्तो बहुसम्मतश्च ॥ यद्यपि स्मार्तममौक- रणं औते दक्षिणानौ न युक्तं तथापि वचनाद्भवतीति हेमाद्रिचन्द्रिकादयः॥ इदं दर्शश्राद्ध एव ॥ आदिकादिषु तु सर्वाधानी पाणौ अर्धाधानी गृह्ये कु- र्यादिति हेमाद्रिर्माधवादयश्च॥ पक्षान्तं कर्म निवर्त्य वैश्वदेवं च सानिकः। पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोन्वाहार्यकं बुधः' इति लोगाक्ष्यादिभिः क्रमोक्ते- १-तीर्थ श्राद्धपरमित्यप्रेस्फुटम् ॥

·४०६ निर्णयसिन्धौ- [१०३ विहृतदक्षिणानिसत्त्वात् ॥ अतएवात्र वचने साग्निक आहितानिरुक्तो हे- माद्रिणा॥ एतदापस्तम्बादीनामेव ॥ आश्वलायनस्याहितानेः पाणा- वेवेति वृत्तिः ॥ अर्धाधानिनो गृह्ये एव व्यतिषङ्गेणेति प्रयोगपारिजाते प- रिशिष्टे च ॥ बोपदेवस्त्वाह होमशब्दः पिण्डपितृयज्ञपरः ॥ पितृयज्ञे तु जुहुयाद्दक्षिणायौ समाहितः । श्राद्धे त्वौपासनानौ तु निरगिलौकिकेनले ॥ अनमि(रभार्यश्च पार्वणे समुपस्थिते । सन्धायानि ततः कुर्याद्धोममग्निं समु- त्सृजेत्' इति त्रिकाण्डमण्डनोक्तेः॥ श्राद्ध गृह्यामावेवेति लौकिकाग्न्या दिविधानं च तैत्तिरीयादिविषयम् ॥ बढचस्य त्वननेरपि पाणिहोम एव । अनिपाणी विना सुत्रे विधानान्तरानुक्तेः ॥ 'अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणा- वेवोपपादयेत्' इति मनूक्तेश्च ॥ वृत्तावप्येवम् ॥ क्वचित्सानेरपि पाणि- होम उक्तो गृह्मपरिशिष्टे ॥ 'अन्वष्टक्यं च पूर्वेयुर्मासि मास्यथ पार्वणम् । काम्यमत्युदयेष्टम्यामेकोद्दिष्टमथाष्टमम्॥ चतुर्वायेषु चाग्रीनां वह्नौ होमे वि- धीयते । पित्र्यबाह्मणहस्ते स्यादुत्तरेषु चतुलपि' इति॥एकोद्दिष्टं सपिण्डी- करणं शुद्धे तनिषेधात् ॥ बढचभाष्यकारास्तु सर्वैकोद्दिष्टेषु पाणिहोम माहुः ॥ इदं बढ़चानामेव ॥ अत्रदं तत्त्वम् । स्थालीपाकेन सह पिण्डार्थ मुद्धृत्य' इति सूत्रे नात्रापूर्वः स्थालीपाकश्चोद्यते ॥ सर्वश्राद्धेषु प्रसङ्गात्तेना- नुवादोयम् इति वृत्तिकारोक्तेः॥ पार्वणे आर्थिकस्यानङ्गस्य व्यतिषङ्गस्य वार्त्तिकादिष्वनतिदेशादर्धाधनिनोपि पाणिहोम एवेति वृत्तिस्वरसः॥एवं मा- सिकादावपि ॥ षोडशे मासिके श्राद्धे सपिण्डीकरणे तथा। पाणावेव तु हो तव्यमन्यत्रानौ तु हूयते'इति बोपदेवोदाहृतवचनाच्च॥भाष्यकारमतेतु-सत्रे स्थालीपाकेनेतिकरणत्वान्नित्यवच्छ्रवणाच्च पार्वणे साङ्गम् ततः काम्यादिषु तदभावे कार्यस्य पिण्डदानस्याप्यभावः ॥ एतदेवानुसृत्य विकतावपि वार्षि- कादौ व्यतिषङ्ग उक्तःप्रयोगपारिजाते परिशिष्टे चतिनैतन्मतेऽधाधानिनो- , १-अनमित्धं त्रेधा भार्यापरिग्रहाभावाद, तदुत्तरकालिकान्यस्वीकारा स्वीकृतोच्छेदात् । -यदि व्यतिषङ्गोऽतिदिश्येत, तदांगं स्यान त्वंगमतो नातिदिश्यत इत्यर्थः ॥

·॥ प०३] श्राद्धेऽनौकरणम् । ४०७ पावेव ॥ वस्तुतस्तु ' स्थालीपाके सहशाखया प्रस्तरं प्रहरति ' इतिवत्सभा- वमात्रभुतः । पत्नीवते त्वष्टुरुपलक्षणांमव नाङ्गत्वम्॥ तत्त्वे वा नाङ्गानुरोधेन प्रधामभूतपिण्डदानत्यागो युक्तः ॥ तेन व्यतिषङ्गाभावेप्यनौ होमो भवति इति बोपदेवः ॥ अनाहितागेशानिमतस्तु सर्वमतेमावेव ॥ वार्षिकादौ वृत्ति मते व्यतिपको न अन्यमते त्वस्ति । अत्र यथाचारमनुष्टयम् ॥ आश्व- लायनः-'उद्धृत्य बतातमन्नमनुज्ञापयत्यनौकरिष्ये । कर करवाणीति वा प्रत्यनुज्ञा । क्रियतां कुरुष्व कुर्वित्यथागौ जुहोति यथोक्तं पुरस्तात्' इति॥ व्यतिषङ्गपक्षे इदमिति वृत्तिः॥ करबै करवाणीत्यत्रामावित्यनुषङ्गःपुरस्तात् पिण्डपितृयज्ञे ॥ तच्चैवम् । 'मेक्षणेनावदायावदानसंपदा जुहुयात्सोमाय पि- तमते स्वधा नमोऽनये कव्यवाहनाय स्वधा नमः इति स्वाहाकारेण वानि पूर्व यज्ञोपवीती मेक्षणमनुप्रहृत्य' इति॥ अवदानसंपदा उपस्तरणाद्यपेक्षयेत्यर्थः। व्यतिषङ्गपक्षे अतिप्रणीतेयं होमोन्यथामुख्ये ' अतिप्रणीतेनाविध्ममुपसमा- धाय' इति बहृचपरिशिष्टात् ॥ केचित्तस्य रक्षोनिवर्हणार्थत्वान्मुख्य वद- न्ति॥ तदेतद्विरोधाच्चिन्त्यम् ॥ प्रयोगपारिजातेप्येवम् ॥ शौनकः-'स्वा- हाकारेण होमे तु भवेद्यज्ञोपवीतवान् । तत्र प्रागनये हुत्वा पश्चात्सोमाय हू- यते ॥ अनौ यज्ञोपवीत्येव प्रक्षिपेन्मेक्षणं बतः॥छन्दोगपरिशिष्टे-'अनौ- करणहोमश्च कर्तव्य उपवीतिना। अपसव्येन वा कार्यों दक्षिणाभिमुखेन च' ॥ कातीयानां त्वपसव्यमेव पिण्डपितृयज्ञवद्धत्वा इति मर्वातिदेशात् ॥ सव्यं तु छन्दोगपरम् ॥ गोभिलेनैतदुत्तरमेवापसव्योक्तेः ॥ 'छन्दोगा जुहुयुः सव्येनापसव्येन याजुषाः' इतिवृद्धयाज्ञवल्क्योक्तेश्च॥ अथ पाणिहोमः॥आ श्वलायनः- अभ्यनुज्ञायां पाणिष्वेव ' इति ॥ पिण्डपितृयज्ञकल्पाभावेना- ग्न्यभावे काम्यादिष्वित्यर्थः ॥ तेन बढ़चानामेकोद्दिष्टे पाणिहोमो भवत्येव ॥ निषेधोऽन्यपरः॥ पाणिष्विति बहुवंचनात्सर्वविप्रपाणिषु होम इति वृत्तिः॥ एवं मातामहेपि ॥ शौनकोपि- 'सर्वेषामुपविष्टानां विप्राणामथ पाणिषु । विभज्य जुहुयात्सर्व सोमाये यादिमन्त्रतः' ॥ यत्तु हेमाद्रौ कात्यायनः- ·४०८ निर्णयसिन्धौ- [प०३ -- - .. 'पित्र्ये यः पङ्किमूर्धन्यस्तस्य पाणावनग्निकः ॥ हुत्वा मन्त्रवदन्येषां तूष्णी पात्रेषु निक्षिपेत्' इति बढ्चातिरिक्तानाम् ॥ यत्तु तत्रैव मात्स्ये-'अन्य- भावे तु विप्रस्य पाणी वाथ जलेपि वा ॥ अजकर्णश्वकणे वा गोष्ठे वाथ शि लान्तिके' इति तत्तीर्थश्राद्धविषयम् ॥ ' तद्यदापां समीपे स्याच्छ्राद्धं ज्ञेयो विधिस्तदा' इति तत्रैव कात्यायनोक्तेः ॥ निर्जले त्वजकर्णादौ ॥ यत्तु च- न्द्रोदये यमः-- देवविप्रकरेऽनमिः कृत्वानौकरणं द्विजः' इति तदभार्यपर- म् ॥ · अपत्नीको यदा विप्रः श्राद्धं कुर्वीत पार्वणम् ॥ पित्र्यविप्रेरनज्ञातो विश्वेदेवेषु हूयते'॥ इति तत्रैव कात्यायनोक्तेः॥ हूयते इति छान्दसो व्यत्य यः ॥ हेमाद्री वायवीये-'विधुरो दैविके कुर्याच्छेषं पित्र्ये निवेदयेत् । देवविधानेकत्वं तत्रैव-विश्वेदेवे यदैकस्मिन् भवेयुद्वर्यादयो द्विजाः ॥ तदै- कपाणी होतव्यं स्याविधिविहितस्तदा' ॥ सोप्यायः 'प्रथमं वा नियम्येत्' इति न्यायात् । तेन मृतभार्यस्य दैवे होमः ॥ अनुपनीतब्रह्मचार्यादेस्तु पित्र्ये॥ 'अग्न्याभावःस्मृतस्तावद्यावद्भायां न विन्दति ' इति हेमाद्रौ जातूको- केः ॥ सभार्यनष्टागेरपि पित्र्यविप्रकरे इति पृथ्वीचन्द्रः ॥ उपवीतित्वेन दैवे होमः प्राचीनावीतेन पित्र्ये ॥ यद्वा.सर्वत्र दैवपित्र्यकरयोर्विकल्पः इति हेमाद्रो मदनरत्ने पारिजातेच॥ यदा तु पितृमातामहयोर्दैवपित्र्याविप्रभेदः, तदा भेदेन पाणिहोम इत्यपरार्कचन्द्रिकादयः॥ यदा तु दैवं तन्त्रं तदा त- न्त्रेण सकदेव पाणिहोम इति केचित् ॥ हेमाद्रिस्तु-'मातामहस्य भेदे- पि कुर्यात्तन्त्रेण सामिकः' इतिकातीयस्मृतर्भेदमाह॥ एवं पित्र्येपि ॥ मा- धवीयेप्येवम् ॥ एवं सामेरपि विदेशादा पाणिहोमो ज्ञेयः ॥ यनु कर्केणाग्नि विना श्राद्धमेव नास्तीत्युक्तम्, तत्सपिण्डीकरणवार्षिकायकरणापत्र्यत्किंचि- देव ॥ यत्तु बृहन्नारदीये-'अनगिर्दूरभार्यश्च पार्वणे समुपस्थिते । भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैविधिवद्दिजाः ॥ क्षयाहदिवसे प्राप्ते स्वस्यामिर्दूरगो यदि । तथैव भातरः स्युश्चेल्लोकिकामाविति स्थितिः ॥ औपासनायौ स्थे समीपे भातरि स्थिते । ययनौ जहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी ॥ , ·. ॥ प०३] श्राद्धेऽग्रीकरणम्। औपासनानौ दूरस्थे केचिदिच्छन्ति सत्तमाः ॥ पाणावेव तु होतव्यमिति नैतत्समञ्जसम्' इति तदृद्धानादरादुपेक्ष्यम् ॥ हेमाद्रौ यमः-'अनौकर- णवत्तत्र होमो विप्रकरे भवेत् । पर्युक्ष्य दर्शनास्तीर्य यतो पनिसमो द्विजः' ॥ मेक्षणेन करेण वा होमः मेक्षणप्रहरणं नेति वृत्तिः ॥ स्मृतिरत्नावल्याम्-'नानुज्ञा पाणिहोमे स्यान्न स्तःपर्युहनोक्षणे।नागेतमया दिति च न स्यातामिध्ममेक्षणे' ॥कर्काचार्योप्येवमाहामाधवीये चन्द्रिका- यां चानुज्ञादि सर्व भवतीत्युक्तम् ॥ पाणिहोमे प्रश्नाद्याहापरार्के शौनकः 'अनभिश्चेदाज्यं गृहीत्वा भवत्स्वेवाग्नीकरणम्' इति पूर्वव'नथास्तु' इति ॥ आश्वलायन:- यदि पाणिष्वाचान्तेष्वन्यदन्नमदिशत्यन्नमन्ने मुष्टं दत्त- मध्रुवम्' इति ॥ पाणी हुतं पात्र निधाय विराचम्य भोजनार्थमन्ने परि- विष्टे हुतशेष पात्रेषु दद्यादित्यर्थः ॥ मृष्टं प्रशूतं ॥ नमिनिकं चेदमाचमनं न हुताक्षणनिमित्तम् ॥ ' अन्नं पाणितले दत्तं पूर्वमश्नन्त्यबुद्धयः। पितरस्तेन तृप्यन्ति शेषान्नं न लमन्ति ते ॥यच्च पाणितले दनं यच्चान्यदुपकल्पितम् । एकीभावेन भोक्तव्यं पृथग्भावो न विद्यते' इति च बढ़चपरिशिष्टात् ॥ हे- माद्रावप्याचमने हेत्वर्थवाद उक्तः 'पाण्यास्यो हि द्विजः स्मृतः'इति॥भाष्ये त्वाचान्तेषु भक्षितेषु चमु भक्षणे इति भक्षणोत्तरं च नाचमनमग्निसाम्यात्।पूर्व- निषेधस्तु सपिण्डीकरणे ज्ञेयःददातिचोदितत्वात्।तत्त्वत्र जुहोतिचोदितत्वादि त्युक्तम् ॥नत्वेतद्बहुसंमतम्॥यत्नु बौधायनेन-तस्मिंस्तु प्राशिते दद्यायदन्नं- प्रकृतं भवेत्' इति अक्षणमुक्तं, तत्तच्छाखीयानामेवेति हेमाद्रिः तत्रैव । यमः-'पित्र्यं पाणिहुताच्छेषं पितृपात्रेषु निक्षिपेत् । अग्नौकरणशेषं तु न द- यादैश्वदेविके' ॥ एतदनिहोमेपि समं ॥ तथा कर्कस्तु सूत्रे हुतशेषं दत्त्वेत्य १पाणिहामनिमित्तकमित्यर्थःतिनायौ होमपक्षे तन्न कार्य निमित्ताभावात्। तथाचा- भ्यवहार्यस्यगौणस्यसंयोगादाचमनम् , तच्च वाचनिकमेव , अशुचित्वाभावादित्यर्थः । ३+तदुक्तम्-'अग्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत्।यो ह्यानिःसद्विजो विप्रेमन्त्रदर्शिभि रुच्यते।' इति । ४-'अन्नं पाणितले दत्तम् । इति। ५.-'अग्नौकरणशेषेण यदनमभिषा- रयेत ।' इति पूर्वार्धम् ॥ .

·४१० निर्णयसिन्धौ- [१०३ विशेषात्सर्वविप्रेषु दद्यादित्याह ॥ तत्रैव वृद्धवसिष्ठः-'पित्र्यविप्रकरे हुत्वा शेषं पात्रेषु निक्षिपेत् । पिण्डेश्यः क्षेपयेत्किचिन्न दद्यादैश्वदेविके' ॥ अ- थापस्तम्बानां सूत्रे-'उद्धियतामनौ च क्रियतामित्यामन्त्रयते ॥ काम- मुद्भियतां काममनौ च क्रियतामित्यतिमृष्ट उद्धरेज्जुहुयाच' ॥नष्टानिविधुरा- देविशेषो बृहन्नारदीये-' नष्टामिर्दूरभार्यश्च पार्वणे समुपस्थिते ॥ संधाया- नि ततो होमं कृत्वा तं विसृजेत्पुनः' ॥ अयाश्चेति तत्कालेनि संधाय हुत्वा त्यजेत् इत्यर्थः । एतदापस्तम्बानामेव॥पाणिहोमस्तु छन्दोगादीनाम् ॥ विश्वप्रकाशपि- 'सानिरौपासनेनाग्निरनौ कुर्वीत लौकिके ॥ पाणी होम प्रशंसन्ति नत्वापस्तम्बशाखिनाम्' ॥ स्नातका विधुरा वा स्युर्यदि वा ब्रह्मचारिणः । अनौकरणहोमं तु कुर्युस्ते लौकिकेनले ॥ अयाश्चाने मनो ज्योतिरुद्भुध्य व्याहृती?नेत् ' ॥ ततोनुज्ञातोगीधनाद्याज्यभागान्ते यन्मे मा- तेत्यायैर्जुहुयात् ॥ तत्र सप्लान्नाहुतयः षडाज्यस्येति त्रयोदश। व्यत्ययो वा- यथा-'यन्मे माता प्रलुलोभ तन्मे रेतःपिता वृक्षां यास्तिष्ठन्तीति द्वान्याममु- प्मस्वाहेति पितुर्नाम्ना द्वी होमौ॥यन्म पितामही प्रलुलोभ तन्मे रेत-पिताम होवृक्षामन्तर्दथे इति तन्नाम्ना पितामहाय द्वौ॥यन्मे प्रपितामही प्रलुलोज तन्मे रेतः प्रपितामहो वृक्षामन्तर्दधे ऋतुनिरिति तन्नाम्ना प्रपितामहाय द्वौ ॥ मात. महेषु तृहः- यन्मे मातामही प्रलुलोम तन्मे रेतो मातामहो वताम् ॥ आ न्यं मातामहावृद्धमित्यादौ ॥ यन्मे मातुः पितामही प्रलुलोज तन्मे रेतो मातुः पितामहो वृताम् ॥अन्यं मातुःपितामहावृद्धम् ॥यन्मे मातुःप्रपितामही प्रलु- लोभतन्मे रेतोमातुःप्रपितामहोवृताम्॥अन्यमातुःप्रपितामहाद्वृद्धं सर्वत्राप्य- मुष्या इत्यत्र डेन्तं तन्नाम योज्यम् ॥तद् गृह्यसंग्रहे-योज्यः पित्रादिशब्दा- नां स्थानमातामहादिकः ।अन्नहोमे तथा स्पर्श जलपिण्डादिदानके॥यन्मे मा तामहीत्यादि तत्रोदाहरणंभवेत्।ततो येकेचेत्येकान्नाहुतिः॥ततःस्वाहा पित्र्ये इत्याद्यैराज्यं हुत्वा स्विष्टकृतं हुत्वा सर्वभक्ष्यं किंचिदादायोदगुष्णं भस्मापोह्य तत्र तूष्णीं स्वाहाकारेण जुहोति॥परिषेचनान्तं स्थालीपाकवत् ॥ अयमनौ- ·- प०३] श्राद्धपरिवेषणम्। ४११ करणहोमो मासिकश्राद्ध एव ॥ तच्च स्मार्ताम्यभावे न कार्यम्' इति केचित् ॥ कार्यमेवेति बहवः ॥ अतएव सर्वाधानिनो दोमवज्यं मासिकश्राद्धमुक्तं सु- दर्शनभाष्ये ॥ महालये तद्वदित्येके ॥ प्रकरणान्तरत्वात् ॥ कर्मान्तरत्वेन स्मार्तपार्वणवत्कार्यम् इति त्वस्मद्रवः॥आब्दिकादिषु तु स्मार्तपार्वण- विधिरेव ॥ एवं मातृवार्षिकादिषु ॥ मासि श्राद्धविकतावष्टकायां मातृश्राद्ध वैलतहोमेन प्रारूतहोमवाधः॥ 'अन्वष्टकासु मातृश्राद्धं न' इति भाष्ये॥त- त्रापि श्राद्धान्तरवत्॥क्रियमाण तु यन्मे मातेत्यादौ गुणत्वेपि मातृप्राधान्य विवक्षितं ॥ 'मासि श्राद्धेन कल्पो व्याख्यातः' इति सूत्रात्॥ आनेय्येव मनोताकार्यम्' इतिवचनादग्निशब्दस्यैव वैकतदेवताभिधायित्वम् ॥ तेना- मुष्या इत्यत्र 'अमुकशर्मयां पितृपयाम्' इत्याय॒हः कार्यः॥ तच्च मासि श्राद्धं जीपत्पित्रादीनां व्युत्क्रममृतपित्रादीनां च कार्यम्' इत्युक्तं सुदर्शनभाष्ये॥ तत्प्रकारस्तु वक्ष्यते ॥ मातापित्रोदित्वादौ तु नोहः ॥' तस्मादृचं नोहेत' इति निषेधात्॥प्रकताबूहाभावाच्च पत्नी सन्न तिवत् ॥ उपदेशिमते तूहः॥ यथा यन्मे मातरौ प्रलुलोमतुश्चरत्यावननुव्रते' इत्यायस्मपितृकतमासिक- श्राद्धनिर्णयेज्ञेयम् इति दिक् ॥ अन्यदप्राग्वत्॥अथ परि- परिवेषणम् वेषणम् ॥ तच्चोपवीत्येवाज्येन देवपूर्व 'आमासुपक्म्' इति पात्राण्युपस्तीर्य कुर्यात् इति हेमादिः ॥ भारते दानधर्मपि-'आज्याहुति विना नैव यत्किंचित् परिविष्यते । दुराचारैश्च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः॥ तत्रैव शौनकः-'विधिना देवपूर्व तु परिवेषणमाचरेत् ' ॥ तत्रैव धर्मः- 'फलस्यानन्तता प्रोक्ता स्वयं च परिवेषणे' ॥ तत्रैव वायुभविष्ययोः- 'भार्यया श्राद्धकाले तु प्रशस्तं परिवेषणम् ॥ ब्रह्माण्डे-'नापवित्रेण नैकेन हस्तेन न विना कुशम् । नायसेनायसेनैव श्राद्धे तु परिवेषयेत् ॥ वसिष्ठः- 'आयसेन तु पात्रेण यदन्नं संप्रदीयते । भोक्ता विष्ठासमं सुंक्ते दाता च नरकं व्रजेत् ॥ पैठोनसिः-सीसकायसरीतीपात्राण्ययज्ञियानि तव हारीतः- -- १-अयसेन अयत्नेन । इति टीका ॥

·४१२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ , सौवर्णराजतायां च खड्गेनौदुम्बरेण वा । दत्तमक्षय्यतां याति फल्गुपात्रेण वा पुनः' ॥ कार्णाजिनिः-'दा देयं घृतं चान्नं समस्तव्यञ्जनानि च । उदकं चैव पक्वान्नं नो दा नु कदाचन ॥ यमः-पंचयां विषमदातुश्च निष्कतिर्नेव विद्यते' । पृथ्वीचन्द्रोदये पराशरः- सर्वदा च तिला ग्राह्याः पितृकत्ये विशेषतः॥ भोज्यपात्रे तिलान् दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः॥चन्द्रि- कायां वृद्धशातातपः-'हस्तदत्तास्तु ये स्नेहा लवणव्यञ्जनादयः। पितृणां नो- पतिष्ठन्ति नोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् ॥धृतपात्रे विशेषो ग्रन्थान्तरे-ओदने पस्मान्ने च पात्रमासाद्य मुग्धधीः। घृतेन पूरयेत्पात्रं तद्धृतं रुधिरं भवेत् ॥ धृतादिपात्राणि भूमौ स्थापयेन्न भोजनपात्रे इति मदनरत्ने ॥ संग्रहे--'हस्त- दत्तं तु नाभीयाल्लवणव्यञ्जनादिकम् । अपक्कं तैलपक्कं च हस्तनैव प्रदीयते'। पात्रालम्भनमुक्तं चतुर्विंशतिमते- उत्नानं दक्षिणं सव्यं नीचपात्राण्युप- स्पृशेत् ॥ याज्ञवल्क्यः-'दत्वान्नं पृथिवीपात्रम् इति पात्राभिमन्त्रणम् । कत्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजांगुष्ठं निवेशयेत् ॥ बौधायनः- विप्रांगुष्ठेनानखेना नुदिशति पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधानं बाह्मणस्य मुखेऽमृतेऽमृतं जुहोमि॥ब्राह्म- णानां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मा मे पितॄणां क्षेष्ठा अत्रा- मुष्मिल्लोके' इति॥ अद्य जुहोम्यग्रे स्वाहाशब्दः कातीयसूत्रे उक्तः॥पैत्रे स्व- धाशब्दः॥अंगुष्ठे विशेषमाह हेमाद्रौ धौम्यः परिवृत्य नवांगुष्ठं द्विजःस्थाने निवेशयेत् ॥तथा 'उत्तानेन तु हस्तेन द्विजांगुष्ठनिवेशनम् । यः करोति द्विजो मोहात्तदै रक्षांसि भुञ्जते । तत्रैव यमः-'विष्णोर्हव्यं च कव्यं च ब्रूयाद्रक्षस्व च कमात् ' ॥ देवे पित्र्ये चेत्यर्थः। तत्रैवात्रिः-सम्बन्धनामगोत्राणि इदम नं ततः स्वधा । पितृक्रमादुदीर्येति स्वसत्तां विनिवर्तयेत् ॥ हस्तेनाभुक्त- मन्नायमिदमन्नमुदीरयेत्' । अत्र 'अन्नदाने चतुर्थी.स्यात् ' इत्यादिविशेषाः पूर्वमुक्ताः ॥ अत्र पूर्वोक्तमन्त्रान्ते पुरूरवाईवसंज्ञका विश्वेदेवा देवता इदमन्नं सपरिकर हव्यम् अयं ब्राह्मणस्त्वाहवनीयार्थे दत्तं दास्यमानं चातृप्तः । गयेयं १-काकोदुम्बरिका ।२-'तस्मादन्तरितं कुर्या पाणेनाथ तृणेन वा। इत्युत्तरत्र शेषः।

·प०३] श्राद्धेऽननिवेदनम् । ४१३ - भूः गदाधरो भोक्ता इदमन्नं ब्रह्म सौवर्णपात्रस्थमन्नमक्षय्यवटच्छायास्थम् अ- मुकेश्यो विश्वेश्योदेवेश्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चातृतःस्वा- हा नमो नमम' इति बढचपरिशिष्टहेमाद्याद्यनुमतः प्रयोगः॥ एवं पित्र्ये अमुकगोत्र वसुरूपादि तत्तन्नाम ज्ञेयम् ॥ ततो 'ये देवास 'इति देवे , 'ये- चेह पितरः' इति पित्र्ये केचिज्जपन्ति ॥ ततोऽच्छिद्रं वाचयेत् । तत्रैव प्रचेताः-आपोशनकरे विप्रे संकल्प्याच्छिद्रनाषणात् । निराशाः पितरो यान्ति देवैः सह न संशयः ॥ पारस्करः-संकल्प्य पितृदेवत्यः सावित्री- मधुमज्जपः। निवेद्यापोशनं श्राद्धे जुषप्रैषोथ भोजनम् ' ॥ निवेद्येति ब- लार्पणं कृत्वेत्यर्थः । अतएव बृहन्नारदीयेऽन्नत्यागमुक्त्वोक्तम् 'दत्तं हविश्व तत्कर्म विष्णवे वै समर्पयेत्' इति ॥ यत्तु कृत्यरने कार्णाजिनिः-अप सव्येन कर्तव्यं पितृकत्यमशेषतः ॥ अन्नदानाहते सर्वमेवं मातामहेष्वपि । तच्च ब्रह्मार्पणंब्रह्महविः , ' हरिीता हरि क्ता , ' चतुर्मिश्च ' इति केचि- पठन्ति ॥ धर्मप्रदीपे-'ततोन्नं पितृदेवेन्यः संकल्प्य च यथाविधि । दत्तं यदास्यमानं च आतृप्तेन ममेति च ' ॥ तथा 'श्राद्धीयान्नस्य संकल्पो भू- मावेव प्रदीयते ॥ हस्तेषु दीयमानं तु पितॄणां नोपतिष्ठते ॥ वैश्वदेवस्य वामे तु पितृपात्रस्य दक्षिणे । संकल्पोदकदाने स्यान्नित्यश्राद्ध यथारुचि' ।प्रचे- ताः- आपोशनं प्रदायाथ सावित्री त्रिर्जपेदथ । मधुवाता इति त्यूचं म- ध्वित्येतत्रिक तथा' ॥ मिताक्षरायां पारस्करः- संकल्प्य पितृदेवेन्यः सावित्रीमधुमज्जपः । श्राद्धं निवेद्यापोशानं जुषप्रैषोथ भोजनम्॥ गायत्रीं त्रिः सकदापि जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । मधुदाता इति तृचं मध्वित्येतन्त्रिक तथा' ॥ याज्ञवल्क्यः- 'सव्याहृति च गायत्री मधुवाता इतितृचम् । ज- त्वा यथासुखं वाच्यं भुनीरस्तेपि वाग्यताः॥यथासुखं जुषध्वमिति वाच्य- म्॥ अत्रिः-'असंकल्पितमन्नायं पाणियां यद्यपस्पृशेत् । अभोज्यं तद्भवे- दन्नं पितृणां नोपतिष्ठते ॥ अन्नंदनं न गृह्णीयायावत्तीयं न संपिबेत् ॥ आ- पोशने विशेपमाह स्मृतिसमुच्चये- 'आपोशनं वामभागे सुरापानसमं भवेत्। ~ ·४१४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ दक्षमागे तु यः कुर्यात्सोमपानसमं भवेत् ' ॥ तथा 'पुनरापूर्यापोशनं सुरा- पानसमं भवेत् ॥' हेमाद्रावत्रिः-'दत्ते वाप्यथवाऽदेत्ते भूमौ यो निक्षिपे- दलिम् । तदन्नं निष्फलं याति निराशैः पितृभिर्गतैः' ॥ केचिदाज्येन कु- र्वन्ति, तन्न 'पायसेन तथाज्येन माषान्नेन तथैव च । न कुर्यबलिदानं तु ओदनेन प्रकल्पयेत् ' इति स्मृतिसारे निषेधात् ॥ शङ्क:-'श्राद्धे नियु- तन भुआनान्न पृच्छेल्लवणादिषु । उच्छिष्टाः पितरो यान्ति पृच्छतो नात्र- संशयः'॥ कात्यायनः-'अश्नवत्सु जपेत्सव्याहृतिकां गायत्रीं सकवत्रि- र्वा रक्षोनीः पौरुषं सूक्तमप्रतिरथम् 'इति ॥ हेमाद्रौ सौरपुराणे- ऐन्द्र च पौरुष सूक्तं श्रावयद्वाह्मणांस्ततः' ॥ मात्स्यपाद्मयोः- ब्रह्मविष्ण्वर्क- रुद्राणां स्तोत्राणि विविधानि च । इन्द्रेशसोमसूक्तानि पावमानीश्च शक्ति- तः॥ मण्डलं ब्राह्मणं तद्वत् प्रीतिकारि च यत्पुनः। अभावे सर्वविद्यानां गा- यत्रीजपमाचरेत् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदय ब्राह्मे-'वीणां वंशध्वनि चाथ विप्रे क्यः संनिवेदयेत् ॥ जपेच्च पौरुष सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा ॥ त्रिमधुविसु- पणं च पावमानीर्यजूंषि च ॥ हेमाद्रावत्रिः-'हुकारेणापि यो ब्रूयाद्धस्ता- द्वापि वदेद्गुणान् । भूतलाच्चोद्धरेत्पात्रं मुञ्चेद्धस्तेन वा पिबेत् ॥ प्रौढपादो बहिःकच्छो बहिर्जानुकरोपि वा । अंगुष्ठेन विनाभाति मुखशब्देन वा पुनः ॥ पीतावशिष्टतोयानि पुनरुद्धृत्य वा पिबेत् । खादितााद पुनःखादेन्मोदकानि फलानि च ॥ मुखेन वा धमेदन्नं निष्ठीवेद्धाजनेपि वा । इत्थमनन् द्विजः श्राद्धं हत्वा गच्छत्यधोगतिम् ॥ जाबालिः-इष्टमुष्णं हविष्यं च दद्यादन्नं श- नैश्शनैः' ॥ वृद्धशातातपः-'अपेक्षितं याचितव्यं श्राद्धार्थमुपकल्पितम् । न याचते द्विजो मूढः स भवेत् पितृघातक : '॥ यत्तु यमः-'श्राद्धे द्विजो नैव दद्यान्न याचेन्नैव दापयेत्' इति तदसम्पादितवस्तुविषयमिति हेमाद्रिः ॥ १ बलिदाने वनमालभ्य त्रिःसावित्रीजपः प्रायश्चित्तम्-इति नागोजीभट्टः इति टीका । २--स्वस्तिवाचनानन्तरमदोषमाह वसिष्ठः-'हविर्गुणा न वक्तव्या यावन पितृतर्पगम् । पितृभिस्तपितः पश्चादक्तव्यं शोभनं हविः । इति ॥

·प०३] श्राद्धेशोजननियमाः। ४१ हारीतः-'ऊर्ध्वपाणिश्च विहसन् सक्रोधो विस्मयान्वितः । अग्रपृष्ठश्च य डुङ्क्ते न तत्पीणाति वै पितृन्' ॥ प्रचेताः-'न स्पृशेद्वामहस्तेन भुञ्चानोनं कदाचन । न पादौ न शिरो बस्ति न पदा भाजनं स्पृशेत् ॥ शङ्क:-'श्री- द्धपतौ तु सानो ब्राह्मणो ब्राह्मणं स्पृशेत् ॥ तदन्नमत्यजन् भुक्त्वा गाय- त्र्यष्टशतं जपेत् ॥उशनाः-'भोजनं तु न निःशेष कुर्यात् प्राज्ञः कथंचन ॥ अन्यत्र दनः क्षीराद्वा क्षादात्मक्तुत्य एव च ॥ ब्राह्मे-'नचाश्रु पातये- ज्जातु न शुष्कां गिरमीरयेत् ॥ नचोदीक्षत शुानान्नच कुर्वीत मत्सरम् ॥ यमः- स्वाध्यायं श्रावयेत्सम्यग्धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ प्रचेताः-'भु- आनेषु त विप्रेषु ऋग्यजुःसामलक्षणम् । जपदानमुखा भूत्वा पित्र्यं चैव वि- शेषतः ॥ यजूंषि चैव रुदं च राक्षोन्नचि एवच' । गक्षोनीः कृष्णुष्व र- क्षोहणमित्याया ः ॥ तत्रैव निगमः ॥ भुञ्जत्सु जपेत्पावमानीरुदीरतामध्व- नवीश्च ॥ अन्नवत्यः पितुंनुस्तोषमिति ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये भरद्वाजः- "भुआनेषु तु विप्रेषु प्रमादात्स्रवते गुदम् । पादकृच्छ्रे ततः कृत्वा अन्यं विप्रं नियोजयेत्' । क्षणपायादिसत्त्वेइत्यर्थः॥ विश्वमने तत्रैव दक्षः-'निमन्त्रि- तस्तु यः श्राद्ध भोजने मुखनिःमृते । तदैव होमं कुर्वीत स्वामी विप्रः समा- हितः ॥ प्राणादिपञ्चभिर्मन्त्रैर्यावद्दात्रिशसंख्यया ॥ ब्राह्मणस्तु ततःकत्वा घृतपाशनमाचरेत् ॥ ऋग्विधाने तु-' इन्द्राय सोमसूक्तेन श्राद्धविघ्नो यदा भवेत् । अग्न्यादिमिनोजनेन श्राद्धं सम्पूर्णमेव हि ' इत्युक्तम् ॥ अग्न्यादि- भिरिति लौकिकानिस्थापनचरुनिर्वापाज्यनागान्ते ग्रामगोत्रपूर्वमग्नौ पितृना- वाह्य संपूज्मान्नत्यागं कृत्वा प्राणादिभित्रिंशदाहुतीर्डनेदित्यर्थः ॥ोजनेन पुनःश्राद्धेन॥तेन होमःपुनःश्राद्धंचेतिपक्षद्वयमुक्तम् ॥सूक्तजपस्तूभयानुगतः ॥ १-उच्छिष्टेन परिवेष्टस्पर्श मरीचिः-'उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तो नरो यदि । भूमौ निधाय तद्रव्यमाचान्तोभ्युक्षणाच्छुचिः शुचिःपुनः परिवेषणमित्यर्थः।। २-प्राणाय स्वाहा इति पञ्चभिमन्त्रैः क्रमेणषडार हुत्वा प्राणापानमन्त्राभ्यांजुहुयादित्यर्थः ॥

·४१६. निर्णयसिन्धौ- [१०३ स्मृतिसंग्रहे-'प्राधान्यं पिण्डदानस्य भोजनस्य तदङ्गता। अतो भुक्तिक्रि- याहानौ श्राद्धावृत्ति न मन्यते। पिण्डदानोत्तरं वान्तो होम एव नावृत्तिः ॥ पिण्डदानात् प्राग्वान्तौ तद्दिने उपवासं कृत्वा परेयुः पुनः श्राद्धं कार्यमित्य- र्थः ॥ तत्रैव- श्राद्धपङ्क्तौ तुभुजानो ब्राह्मणो वमते यदि ॥ लौकि- कानौ प्रतिष्ठाप्य अर्चयेच्च हुताशनम्'॥ तथा ॥ 'एक एव यदा विप्रो भोजने छर्दितो यदि । तदैवानि समाधाय होमं कुर्यायथाविधि' ॥ द्विती- यपक्षे ऋग्विधाने- भोजनोपक्रमादृवं प्रक्रमात् पूर्वतो यदि ॥ श्राद्धविन्ने पुनः कार्य जपहोमोन तृप्तिदौ' ॥ स्मृतिसंग्रहे-'अकते पिण्डदाने तु भुञ्जा- नो ब्राह्मणो वमेत् । पुनःपाकात्तु कर्तव्यं पिण्डदानं यथाविधि' ॥ पिण्डदानं श्राद्धं-'अकते पिण्डदाने तु पिता यदि वमेत्तदा । पुनः पाकं प्रकुति श्रा- द्धं कुर्यायथाविधि' इति तत्रैवान्तः ॥ तथा 'पित्रर्थानां त्रयाणां च पिता च वमते यदि । तद्दिने चोपवासः स्यात्पुनः श्राद्धंपरेऽहनि ॥ वमने वा विरके वा तदिनं परिवर्जयेत् ॥ एषु वचनेषु मूलं चिन्त्यम् ॥ इदं मासिकाब्दिकविष- यम् ॥ दर्शादौ तु वान्तावामेन तदैव कार्यम् ॥ 'श्रादविघ्ने द्विजातीनामाम- श्राद्धं प्रकीर्तितम् ॥ अमावास्यादिनियतं माससंवत्सराहते' इति मरीचिस्म तेः ॥ श्राद्धे पिण्डदानमेव प्रधानमिति कर्काचार्याः ॥ तन्मते दक्षोक्तो होम एव नावृत्तिः ॥ विप्रभोजनमिति मेधातिथिः ॥ भोजनपिण्डदानामौकरणानी ति कपर्दिधूर्तस्वामिहेमाद्यादयः॥श्राद्धस्यहोमदानोभयरूपत्वात्संपूर्णदाना भावाभोजनस्याङ्गत्वेपि सोमवमते इति युक्तम् ॥ तन्मते पूर्वोक्तो निर्णयः। अन्नत्यागमानं प्रधानम् । भोजनं तु प्रतिपत्तिरूपमङ्गमतो वान्तौ तद्धानेपि नावृत्तिरिति गौडमैथिलादयः॥ नैमित्तिकविधानमिति युक्त प्रतीमः॥ अत्रेदं १-भोजनस्य पिण्डदानाङ्गताकथनं न तद्युत्पादनार्थम् , किंतु अंगवत्तल्लोपे पुनस्तत्कर- णं नास्तीति सर्वसिद्धन्यायप्रापणार्थम् । इति टीका ॥ २- एतद्वचनानां निर्मूलत्वेपि अन्यादिभि जनेन' इत्य॒ग्विधानाद्धोमः पुनः श्राद्धं चेति पक्षद्वयं प्रामादि (णि) कमे व इति टीका ३ । ऋग्धिधाने होमः पुनः श्राद्धं चेति पक्षद्धयमुक्तम् तदयवस्थापयति ॥

·-- प०३] तृप्तिप्रभः। तत्त्वम् । वैश्वदेविकस्य वमने होम एव नावृत्तिः । अङ्गत्वात् । तच्च रक्षार्थ: त्वात् 'इष्टिश्राद्धे क्रतूदक्षौ' इत्यादिस्मृतेश्च ॥ तत्र जयान्जुहुयादितिवत् । पितामहादेरपि तथा । पितेत्युक्तेरिति केचित् । तस्यापि प्रधानत्वातपितृव- दिति तु युक्तम् । सपिण्डीकरणादौ वार्षिकवत् । सपिण्डीकरणादीनि यानि श्राद्धानि षोडश ॥ तत्र पिण्डप्रधानत्वं प्रेतत्वविनिवर्तकम्' इतिस्मृतेः ॥म- हैकोद्दिष्टादौ तूनयप्राधान्यादावृत्तिरेव । 'एक एव द्विजो भोज्यः पिण्डोप्येको विधीयते' इति स्मृतेः ॥ बृद्धिसंकल्पनित्यश्राद्धादौ तु भोजनप्राधान्यावान्ता- वावृतिरेव वृद्धिश्राद्धे विकल्पेन पिण्डदानं बुधैः स्मृतम् । नित्यश्राद्धनदैवं स्यात्पिण्डदानविवर्जितम्' इति स्मृतेः ॥ शुक्तिक्रियायाः प्राधान्यं श्राद्ध संकल्पसंज्ञके । तत्रैव पितृविप्रस्य तूपघाते पुनः क्रिया' इति संग्रहाक्तेश्च ॥ मघादावप्येवम् तीर्थमहालयादा दशवादत्याशाकाद्यालाचनन प्रतामः ॥ आश्वलायनः-तृप्तानज्ञात्वा मधुमतीः श्रावयदक्षन्नमीमन्दतेति च संपन्नं पृष्टा यद्यदन्नमुपयुक्तं तत्तत्स्थालीप केन सह पिण्डार्थमुद्धत्य शेष निषदयेद- भिमतेनुमते चं' इति ॥ अत्र गायत्री मध्वितित्रिकजपापि ज्ञेयः ॥ तृप्तान बुध्वान्नमादाय सतिलं पूर्ववज्जपेत्' इति प्रचेतसोक्तेः ॥ व्यासः- तृप्ताः स्थेति तु पृष्टास्ते ब्रूयुस्तृप्ताःस्म इत्यथ' । अभिमत विप्रैः स्वीकर्तुष्टि॥ शो- नकोपि-'अन्नशेषश्च किं कार्यमिति पृच्छेत तांस्ततः । ते इष्टः सह भोक्त- व्यमिति प्रत्युक्तिपूर्वकम्। प्रदद्युः सकलं तस्मै स्वीकुर्युर्वा यथारुचि'। श्राद्धवि शेषे प्रश्नोदमाह हेमाद्री विष्णुः 'पित्र्ये स्वदितमिति गोष्ठया सुश्रुतं संपन्न- मित्यायुदये देवे रोचत' इति। आयुष्यमिति स्वैरिपु स्वैरमिच्छाश्राद्धम्॥ या- ज्ञवल्क्यः-'अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेपं चैवानुमान्य च । तदन्नं प्रक्रि—- मो दद्यादापः सकत्सात् । इदं चात्र विकिरदानमन्यशाखिनाम् ॥ आचला- १.-' तदैवाांग्रे समाधाय होमं कुर्याद्ययाधिधि इति वचनाच्च । इति टीका । २--विपाश्च सुसंपन्नमित्यूचुः। ३-व्यतिषणपक्ष।अन्यत्र तु केवलभुक्तशेपेणैव ब्राह्मणसमीपे पिण्डदानम्। ४-तथा ' ब्राह्मणैर्यदि स्वीकर्तुमभिमतःशेषः तदातं तेभ्यो निवेदयेत्।अथयानुमतम् इष्टैः सह भुज्यताम् ' इति तदास्वयमेव सर्वे स्वीकृत्य बन्धुभिः सह भुञ्जीतेत्यर्थः ॥ इति टीका ॥ ..

·४१८ निर्णयसिन्धौ- [१०३ यनाना तु पिण्डान्त एवं सूत्रकृतोक्तम् ॥ कात्यायनस्तु-विकिरोत्तर गायत्र्यादिजपं तृप्तिप्रश्नं चाह ॥ हेमाद्रौ देवल:-'ततः सर्वाशनं पात्रे गृही- त्या विविधं बुधः । तेषामुच्छेषणस्थाने विकिरं भुवि निक्षिपेत् ॥माधवीये प्रचेताः--'सार्ववर्णिकमादाय येअनीति भुवि क्षिपेत् । स च कुशे कार्यः॥ 'दर्भेषु विकिरश्च यः' इत्युक्तेः॥ मन्त्रः कातीयः ॥ 'अग्निदग्धाश्च ये जीवा येप्यदग्धाः कुले मप । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम्' इति ॥ अन्ये तु.-'असोमपाश्च ये देवा यज्ञभागविवर्जिताः । तेषामन्नं प्रदास्यामि विकिरं वैश्वदेविकम्' इति हेमाद्रो गोभिलोक्तेन देवे ‘असंस्कृतप्रमीता ये त्यागिन्या याः कुलांस्त्रयः । दास्यामि तेत्यो विकिरमन्न तात्यश्च पतृकम् इत्यग्निपुराणोक्तेन पित्र्यन्नं विकीर्य 'ये अग्निदग्धाः' इत्युच्छिष्टपिण्डं कुशो- परि पृथग्दद्यादित्याहुः ॥ पृथ्वीचन्द्रोदयेप्येवम् ॥ ब्राह्मे-'ततः प्रक्षाल्य हस्तौ च द्विराचम्य हरि स्मरेत् ' ॥ माधवीयेगौतमः- विकिरमुच्छिष्टैः प्रतिपादयेत् ॥ हेमाद्री व्यासः- उच्छिष्टरेव विकिरं सदैव प्रतिपादयेत् ॥ भृगुः--'पिण्डवत् प्रतिपत्तिः स्याद्विकिरस्येति तौल्वलिः' ॥ श्राद्धकारिका- याम् -'यजमानस्य दासादीनुद्दिश्य द्विजसत्तम । तस्मादन्नं त्यजेद्भूमौ वामभा- गेषु पैतृके' ॥ मनुः-'उच्छेषणं भूमिगतमजिह्मस्याशठस्य च । दासवर्गस्य तकिये भागधेयं प्रक्षचते'॥ विष्णुः- 'उदङ्मुखेष्वाचमनमादौ दद्यात्' ततः प्राङ्मुखेषु पित्र्ये देवे चेत्यर्थः ॥शातातपः--'विश्वदेवनिविष्टानां चरमं हस्त- धावनम्॥हेमाद्रौ वाराहे 'हस्तं प्रक्षाल्य यश्चापः पबेद्भुक्त्वा द्विजःसदा॥त- दन्नमसुरैर्युक्तं निराशाःपितरो गताः'॥ मरीचिः-हस्तं प्रक्षाल्य गण्डूंषं यःपि- बेदविचक्षणः । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितॄणां नोपतिष्ठते' ॥ तत्रैव संग्रह-'पवि- जयन्थिमुत्सृज्य मण्डलं भुवि निक्षिपेत् । हस्तादीनक्षालयेद्विद्वाञ्छरावादौन १ -- गण्डूषप्रकारः स्मृतो- 'अर्धं पिबति गण्डूषम त्यजति भूमिषु । प्रीणन्ति पितरः सर्वे ये चान्ये भूमिदेवताः ॥ इति । तत्प्राशने 'अमृतापिधानमसि इति मन्त्रः। तदवशिष्टतोयत्यागेच 'रौरवेऽपुण्यनिलये ब्रह्मार्बुदनिवासिनाम । अर्थिनामुदकं दत्तं अक्षय्यमुपतिष्ठतु' इति मन्त्रः ॥ इति टीका ॥ १ ·१०३] पिण्डदाननिर्णयः। ४१९ न कुत्रचित्॥व्यासः-'ताम्बूलोदिरणं चैवगण्डूषोगिरणंतथा।कांस्यपात्रेतथा ताने न कुर्वीत कदाचन ॥ उष्णोदकैर्धान्यचूर्णैः करो श्मश्रुणि शोधयेत् ॥ अथ पिण्डदानम्॥तच्चार्चनोत्तरमनौकरणोत्तरंभोजनोत्तरंवि- पिण्डदान किरोत्तरं स्वधावाचनोत्तरं विप्रविसर्जनोत्तरं चेति हेमाद्रौस्मृ- निर्णयः तिषु च पक्षा उक्ताः॥ तेषां शाखाभेदेन व्यवस्था॥'प्रेतश्राद्धेषु पूर्वमन्येषु भोजनोत्तरम्' इति चन्द्रिकामाधवौ॥सर्वत्र भोजनोत्तरमितिबह- वः॥आश्वलायनः-'भुक्तवत्स्वनाचान्तेषु पिण्डान्निदध्यादाचान्तेष्वेके॥ - तवत्स्वितिपूनिषेधार्थम्।सागिरितिप्रणीतसमीपेअनगिजिसमीपे ॥ हेमा द्रौजातूकर्ण्यः-'व्याममात्रंसमुत्सृज्यपिण्डांस्तत्र प्रदापयेत्' प्रसारिताजा- न्तरं व्यामः ॥ संकटे तु व्यासः-'अरनिमात्रमुत्सृज्येति ॥ यत्तु तत्रैव- 'सिकताभिर्मदा वापि वेदी दक्षिणनिम्नगा' इति तदन्यशाखिपरम् । देवल:- 'ततस्वैरत्यनुज्ञातोदक्षिणां दिशमेत्य च' ॥ चन्द्रिकायाम्-पिण्डनिर्वापणं कार्य कुशाभावे विचक्षणैः । काशेषु राजदूर्वासु पवित्रे परमे हिते ॥ आश्वलायनः- स्फ्येन रेखामुल्लिखेत् ॥ अपहता असुरा रक्षांसि वेदिष- दइति तामन्युक्ष सकदाच्छिन्नैर्दभैरवस्तीर्य प्राचीनावीति रेखां त्रिरुदकेनोपन येच्छुन्धन्तां पितरःशुन्धन्तां पितामहाः शुन्धन्तां प्रपितामहा इति तस्यां पि- ण्डान्निपृणीयात्पराचीनपाणिः पित्रे पितामहाय प्रपितामहायतत्ते सौ ये च त्वामत्रानु' इति ॥ हेमाद्रौ पारस्करः-'करात्यामुल्लिखेत स्फ्येन कुशै- ऽपि महीं द्विजः' ॥ बढचानां करेणैव लेखा चामेव्यभिमुखेति वृत्तिः ॥ 'दक्षिणापाची वेदिमुद्धृत्य' इत्यापस्तम्बोक्तेश्च ॥ देवलः- 'आवाहयित्वा दर्भायैस्तेषां स्थानानि कल्पयेत्।तेष्वासीनेषुपात्रेण प्रयच्छेत्सतिलोदकम् ॥ पराचीनेन निम्नपितृतीर्थन ॥ वायवीये-'मधुसार्पस्तिलयुतांस्त्रीनपिण्डानि- १-पिण्डपितृयज्ञेन व्यतिषङ्गपक्षे । सारपि व्यतिषङ्गासत्त्वे इत्यपि बोध्यम् इति बो- ध्यम्॥' हुत्ववमनि पिण्डानां संनिधौ तदनन्तरम् पक्कानेन बलिं तेभ्यः पिण्डेभ्योदापये- बुधः॥इति देवलेनायो होमस्य पिण्डसंनिधानंवदतार्थादग्निसंनिधानेन पिण्डदानमुक्तम् अग्न्यभावे तु 'सर्वमन्त्रमुपादाय-' इत्याममयाज्ञवल्कयोक्तिविप्रतमीप एवाइति टीका ॥

·४२० निर्णयसिन्धौ- [१०३ पेद्बुधः॥त्रिस्थलीसेतो-'तिलमन्नं च पानीयं धूपं दीपं पयस्तथा । मधु सर्पिः खण्डयुक्तं पिण्डमष्टाङ्गमुच्यते ॥ याज्ञवल्क्यः-'सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः। उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान दद्याद्वै पितृयज्ञवत्' । के- चित् पिण्डेषु माषान् वर्जयन्ति ॥ 'माषाः श्राद्धेषु वै ग्राह्या वाश्चैवानि- पिण्डयोः।ब्राह्मणपु यथा मद्य तथा माषांनापण्डयाः' इति स्मृतिसारात्॥ माषान्सर्वत्र वै दद्यात् पिण्डेग्रौ च विवर्जयेत् ' इतिस्मृतेश्च॥ अत्रमूलं चिन्त्यम् ॥ हेमाद्रावपि सर्वशब्दस्य प्रकृतार्थत्वात्सर्वान्नग्रहणमुक्तम् ॥अत्र शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमेकत्रोद्धृत्योच्छिष्टसमीपे दर्जेषुत्रींस्त्रीन पिण्डान दद्यात् इतिगोभिलसूत्रे सर्वस्मात्प्रकृतादनापिण्डान्मधुतिलान्वितान्' इति च॥ शेषनियमात्तदनावे पिण्डनिवृत्तिःप्रामोतीति मैथिलवाचस्पती ॥ तन्नातुषो- पवापवतपरप्रयुक्तद्रव्येत्वेप्यर्थकर्मत्वाद्गुणानुरोधेनप्रधानत्यागाचशेषलोपेपि द्रव्यान्तरेण कार्यम्॥अतोनेयं प्रतिपत्तिः॥किंतुप्रधानमित्युक्तं प्राक् ॥अन्यथा सपिण्डीकरणादौ संयोजनादेः प्रधानस्य लोपापत्तरितिदिक् ॥ अथ पिण्डप्रमाणम्॥हेमाद्रावङ्गिराः- कपित्थबिल्वमात्रा- प्रमाणम् न्वा पिण्डान्दद्याद्विधानतः । कुक्कुटाण्डप्रमाणान्वामलकैर्बदरैः पुमान् ॥इति॥ तत्रैव धूम्रः-'कपित्थस्य प्रमाणेन पिण्डान् दद्यात्समाहितः । तत्समं विकिरं दद्यात् पिण्डान्तेतुषडङ्गुलैः ॥अन्त्येष्टिपद्धतौ भट्टास्तु- 'एकोद्दिष्टे सपिण्डे तु कपित्थं तु विधीयते॥नारिकेलप्रमाणं तु प्रत्यब्दे मासिके तथा ॥ तीर्थ दर्श च संप्राप्त कुक्कुटाण्डप्रमाणतः । महालये गयाश्राद्धे कुर्या- दामलकोपमम्' इत्याहुः ॥ कलिकायामाचार्यः-'यत्रस्युर्बहवःपिण्डास्तत्र बिल्वफलोपमाः। यत्र चैको भवत्पिण्डस्तत्र खजूरसनिमः ॥ प्रेतपिण्डस्तु दैर्येण द्वादशांगुल उच्यते' इति॥वायवोये- पत्नी पिण्डांस्तु मृदूनीयात् त्रिवर्गस्य सहायिनी ॥ हेमाद्रौ लौगाक्षिः- 'महालये गयायांच प्रेत- श्राद्धे दृशाहिके । पिण्डशब्दप्रयोगः स्यादन्नमन्यत्र कीर्तयेत्' ॥ शाठ्या- यनिः- 'असावेतत्त इत्युक्त्वा तदन्ते च स्वधा नमः' । असावित्यत्र सम्ब- अथ पिण्ड- ·प०३] पिण्डदाननिर्णयः। ४२१ न्धरूपगोत्रादिविशिष्टं पित्रादिनाम सम्बुद्धयन्तमुक्त्वा पुनश्चतुर्थ्यन्तं तदन्तेऽयं पिण्ड इदमन्नं वा स्वधा नमो नममेति वदेदिति हेमाद्रिः ॥ पित्रादीनामज्ञाने त्वापस्तम्बः-'यदि नामानि न विन्यात्स्वधापितृपयः पृथिवीपत्य इति प्रथम पिण्डं दद्यात्, स्वधापितृत्योन्तरिक्षसद्भय इति द्वितीयम्, स्वधापि- तृप्यो दिविषद्भय इति तृतीयम्, एवं मातामहेषु मातृषु च ॥ बढचानां तूक्तं प्राक् ॥ कलिकायां स्मृतिः-'यावदेवोच्चरेन्मन्त्र तावत्पाणं निरोध- येत् ॥ येषां तु गृह्योक्ते दर्श मातुः श्राद्धं पृथगुक्तं तेषां पितृभ्यः पश्चिमे मातृत्यस्तत्पश्चिमे मातामहीभ्यः पिण्डादि देयमिति सांख्यायनः॥ अस्मि- नपक्षे तत्पश्चिमे मातामहीयोपि दद्यादिति हेमाद्रिः ॥ “पूर्वासु पितृायो दद्यादपरासु स्त्रीभ्यः' इति सूत्राच्च ॥ एवं यत्र तीर्थमहालयादौ केचिदिच्छं न्ति नारीणां पृथक्श्राद्धं महर्षयः॥इति चतुर्विंशतिमतात् 'पित्रादि नव- दैवत्यं तथा द्वादशदैवतम्' इत्यग्निपुराणाच्च मातॄणां पृथगुक्तम् ॥ यत्र वा 'आचार्यगुरुशिष्यत्यः सखिज्ञातित्य एव च। तत्पत्नीत्यश्च सर्वात्यस्तथै- व च जलाअलीन् । पिण्डास्तेभ्यः सदा दद्यात्पृथग्भाद्रपदे नरः । तीर्थेषु चैव सर्वेषु माघमासे मघासु च' इति चतुर्विंशतिमते 'दौहित्रपुत्रदाराश्च ए- कनिष्ठाः सहोदराः । निःसन्ताना मृता ये च तेयोप्यत्र प्रदीयते' इति भ- विष्ये एकोद्दिष्टान्युक्तानि तत्रापि तत्पश्चिम पिण्डदानं ज्ञेयम् ॥ येषां न पृथक् तैः सपत्नीकाः पित्रादयो वाच्याः ‘अन्वष्टका गया मातृश्राद्धं चैव मृतेहनि । एकोद्दिष्टं तथा मुक्त्वा स्त्रीषु नान्यत् पृथग्भवेत्' इति शङ्खोक्तेश्च॥ मनुः--'तेषु दर्तेषु तं हस्तं निमृजेल्लेपनागिनाम् ॥' हस्तलेपानावेपि हस्तं निमज्यादेवेति मेधातिथिः॥ विष्णुः-- अत्र पितरोभादयध्वमिति दमले करावघर्षणम् ॥ कलिकायां मुमन्तुः- एकोद्दिष्टेषु वर्षामु दर्शलेपो न विद्यते । सपिण्डीकरणादौ तु लेपः सर्वत्र शस्यते' ॥ मनुः-- आचम्योदक परावृत्य त्रिरायम्य शनैरसून् । षड्ऋतूंश्च नमस्कुर्यात् पितॄनेव च मन्त्रवत् । उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः' । त्रिः प्राणायाम कत्वेति,मेधा- ·४२२ निर्णयसिन्धौ- [१०३ तिथिः॥ अमन्त्रं प्राणान्निरुध्यति कांद्याः॥ मन्त्रवत् वसन्ताय नमः॥ 'नमो वः पितरः ' इत्याद्यैः । शेषं पूर्वावनयनशेषम् ॥ आश्वलायनः- 'निपृताननुमन्त्रयेतात्र पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वमिति सव्याव- दुदगावृत्य यथाशक्ति प्राणान्नासित्वाऽभिपर्यावृत्त्याऽमीमदन्त पितरो यथाना गमावृषायीपतेति चरोः प्राणभक्ष्यं भक्षयेन्नित्यं निनयनम्' इति ॥ नित्यग्रहणं शेषाभावेपि कुर्यादित्यर्थः॥शौनकः-'अथैषामत्र पितर इत्यायेनानुमन्त्रणम् अमीमदन्तत्यायेन मन्त्रेणाप्यनुमन्त्र्य तान्॥पिण्डशिष्टचरोरन्नं किञ्चिदाघा य तत्त्यजेत् ॥ प्रक्षाल्याचम्य शुन्धन्तामित्यायैरेव पूर्ववत् । मन्त्रैः पिण्डेषु पानीय निापञ्चत् पितृतीर्थतः ॥ व्याघ्रः-'अद्भिः प्रक्षाल्य तत्पात्रं तत्पि- ण्डं प्रति पूर्ववत्। कत्वावनेजनं कुर्यात्पिण्डपात्रमधोमुखम् ॥एतत्कातीयादी नाम् ॥ आचार्यः- ततः सम्यद्विराचम्य नीवीं विस्रस्य वाग्यतः' ॥ आ- श्वलायनः-'असावायंक्ष्वासावक्ष्वेति पिण्डेष्वाभ्यञ्जनाञ्जने वासो दद्याद- शामूर्णास्तुकां वा पञ्चाशद्वर्षताया ऊवं स्वलोमैतदः पितरो नासो मानोतो- न्यपितरोयुध्वम्' इति ॥ श्राद्धचिन्तामणौ ब्राह्मे-'एतद्वः पितरो वास इति जल्पन पृथक्पृथक् । अमुकामुकगोत्रतत्तुायं वासः पठेद्बुधः' ॥ इदं कातीयानाम् एतद्व इति सूत्राणि प्रतिपिण्डम् ' इति तत्सूत्रात् ॥ हेमा- द्रौ ब्राझे- 'श्रेष्ठमाहुबैककुदमञ्जनं नित्यमेव हि । तैलं कृष्णतिलेश्यश्च दद्याद- भ्यञ्जनं हितम् ॥ त्रैककुदं सुरमो इति प्रसिद्धम् ॥ अञ्जनप्राथम्यमापस्त- म्बादिविषयम्॥ तत्रैव व्याघ्रः-'गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपं च विनिवेदयेत्॥ देवल:-'दक्षिणां सर्वभोगांश्च प्रतिपिण्डं प्रदापयेत् ॥ भक्ष्याण्यपूपानि श्च व्यञ्जनान्यशनानि च ॥ तत्रैव शङ्क:--'यद किंचित् पच्यते गेहे लक्ष्यं भो- ज्यमगर्हितम् । अनिवेद्य न भोक्तव्यं पिण्डमले कथञ्चन' ॥ एतत्सव्येनेति केचित् ॥ युक्तं त्वपसव्येन ॥ मनुः-- 'अवजिघेच्च ताद पिण्डान्यथान्यु- मान् समाहितः। ततो 'नमो वः पितर इष' इत्यादिनोपस्थानम्॥मात्स्ये-- अथाचान्तेषु चाचम्य वारि दद्यात्मकत्सकृत् । तिलपुष्पाक्षतान्पश्चादक्ष.

·प० ३] पिण्डदाननिर्णयः। १२३ " .. म्योदकमेव च ॥ अत्र दैवे सव्यं पित्र्येत्वपसव्यमिति कर्कः ॥ परिभाषो- क्तवचनात्सव्यमिति युक्तम्॥ अत्र शिवा आपःसन्तु । सौमनस्यमस्त्वित्यादि- प्रयोगो ज्ञेयः ॥ मात्स्ये--'दत्वाशी प्रतिगृह्णीयादिजेायःप्राङ्मुखो बुधः ॥ अघोराः पितरः सन्तु सन्त्वित्युक्ते पुनर्द्विजैः॥गोत्रं तथा वर्ततां नस्तथेत्युक्तः स तैः पुनः ॥ दातारो नोऽभिवर्धन्तामन्नं चवेत्यदीरयेत् ॥ स्वस्तिवाचनक कुर्यात्पिण्डानुद्धृत्य भक्तितः॥स्वस्तिवाचनात्प्राक्पात्रचालनकार्यम्॥हेमाद्री बृहस्पतिः भोजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्ति कुर्वन्ति ये द्विजाः ॥ तदन्नमसुरैर्युक्त निराशैः पितृभिर्गतैः ॥जातूकर्ण्यः-- पात्राणि चालयच्छ्राद्धे स्वयं शिष्योथ वा सुतः । न स्त्रीभिर्न च बालेन नासजात्या कथंचन'॥ याज्ञवल्क्यः-स्व- स्तिवाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च ' । तत्रैव वृद्धशातातपः-'पितृणां नामगोत्रण करे देयं तिलोदकम् । प्रत्येक पितृतीर्थेन अक्षय्यमिदमस्त्विति'॥ अत्र पठापागुक्ता ॥ तत्रैव नागरखण्ड-'उत्तानमध्यपात्र तु कृत्वा दत्त्वा च दक्षिणाम्। हिरण्यं देवतानां च पितृणां रजतं तथा' ॥ बृहस्पतिः-'त- स्मातपणं काकिणीं वा फलपुष्पमथापि वा॥प्रदद्यादक्षिणां यज्ञ तया स सफ- ला भवत्'॥अत्र पित्रुद्देशेन दक्षिणादाने अपसव्यं विप्रोद्देशेन सव्यमिति माध वः॥कालकायामाचायः-'दद्यायज्ञोपवीत्येव ताम्बूलं दक्षिणां तथा'अ- त्रिः-'वदेच्च तांस्ततो विधान पित्रादिश्यः स्वधोच्यताम् ॥ गोभिल:-'अ- थोराः पितरः सन्त्वित्युक्ते स्वधां वाचयिष्य इति पृच्छति पितृायःस्वधो- च्यतामित्युक्तेऽस्तुस्वधेत्युच्यमाने धारां दद्यादूजवहन्तीति॥ 'आपस्तम्बेन तु पुत्रानपात्रानभितर्पयन्ति' इत्यपि परिषेचने मन्त्र उक्तः॥आश्वलायन:- 'अथैतान्प्रवाहयेत् ॥ परेतन पितरः सौम्यासो गम्भीरभिःपथिभिः पूर्विणे- भिः ॥ दत्त्वायास्मायं द्रविणेह भद्रं रयिं च नःसर्ववीरं नियच्छत'इति॥मा- त्स्ये- 'बाजे वाजे इति जपन्कुशाग्रेण विसर्जयेत्' ॥ प्रचेताः- 'स्व- स्ति वाच्यं ततः कृत्वा पितृपूर्व विसर्जयेत् ॥ आश्वलायनः-'अन्नं प्र- कीर्योपवीत्योस्वधेति विसृजेदस्तुस्वधेति वा' ॥ ब्रह्मवैवर्ते-'आमावाजेति . . - ·४२४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - . मन्त्रं तु पठित्वा च प्रदक्षिणाम् । द्वारोपान्ते ततःकत्वा संयतः प्रविशेट्टह- म् । प्राञ्जलिथ ततः प्राह तान् विपान सत्यवादिनः॥ दातारो नोभिवर्धन्ता मन्नं च न इति बह्विति ॥ एवमस्त्विति तेतं च कथयन्ति समाहिताः ॥ एतन्मण्डलदेशे कार्यमिति हेमाद्रिः॥ मनुः-'दातारो नोभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च ॥ श्रद्धा च नो मा व्यगमबहु देयं च नोस्विति' ॥ बौधायन:- 'अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ॥ याचितारश्च नःसन्तु मा च या- चिष्म कञ्चन' इति ॥ अत्र दातारो नोभिवर्धन्तां लभध्वं याचिदमि- त्याहे पठित्वा विप्रैःप्रतिवचनं कार्यमिति सुदर्शनभाष्ये॥ 'स्वादुसंसद'इति ब्राह्मणासः पितर' इति च मन्त्रद्वयं पठन्ति । शौनकः-'ब्राह्मणानथ नि- र्यातान् परीत्य त्रिःप्रदक्षिणम् ॥ सस्त्रीकः स्वजनैःसाई प्रणमेद्रचिताअलिः॥ कनिष्ठप्रथमा ज्येष्ठचरणाः स्युः प्रदक्षिणे' ॥ हैमाद्रौ बृहस्पतिः-'अद्य- मे सफलं जन्म भवत्पादाब्जवन्दनात् ॥ अद्य मे वंशजाः सर्वे याता वोऽनुग्र- हादिवम् ॥ पत्रशाकादिदानेन क्लेशिता यूयमादृशाः ॥ तत्क्लेशाजातं वित्तानु विस्मृत्य क्षन्तुमर्हथ' ॥ प्रचेताः-'विसृजेद्भक्तिसंयुक्तः सीमान्ते चाप्य- नुव्रजेत् ' ॥ अथ पिण्डप्रतिपत्तिः॥ हेमाद्रौ ब्रह्माण्डे- पिण्डप्रतिप- 'पिण्डमग्नी सदा दद्यादोगार्थी प्रथमं नरः । पत्न्यै प्रजार्थी द- त्तिनिर्णयः द्यादै मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् ॥ उत्तमा गतिमन्विच्छन् गोषु नि- त्यं प्रयच्छति । आज्ञां प्रज्ञां यश कीर्तिमप्सु पिण्डं प्रवेशयेत् ॥ प्राथयन्दी र्घमायुष्यं वायसेन्यः प्रयच्छति ॥ आकाशं गमयेटप्सु स्थितो वा दक्षिणामु- खः' ॥ आश्वलायन:--'वीरं मे दत्त पितर' इति पिण्डानां मध्यमं पत्नी प्राशयेत् ॥ 'आधत्त पितरो गर्न कुमारं पुष्करस्रजम् ॥ यथायमरपाअसत्' इति ; दत्तस्यायेनादाय द्वितीयेन प्राशनम् ॥ आपस्तम्बस्तु दाने मन्त्र- माह- अपां त्वोषधीनां रसं प्राशयामि भूतकृतं गर्भ धत्स्व' इति मध्यम पत्न्यै प्रयच्छति इति ॥ प्राशनेपि । यथेह पुरुषो असत्' इति तद्विती- यः पाठोऽन्येषां तत्तच्छाखायां ज्ञेयः ॥ तत्रैव शङ्ख:-पत्नी वा मध्यम .

·प०३] पिण्डनिषिद्धकालनिर्णयः। ४२५ पिण्डमश्नीयादातवान्विता' ॥ कालिकायां छागलेयः-- प्राचीनावीतिनाऽऽ- मन्त्र्य पत्नीपिण्डो विभज्यते ॥ प्रतिपत्न्यस्य मन्त्रस्य कर्तव्यावृत्तिरत्र तु॥ माधवीये विष्णुधर्मे-- तीर्थ श्राद्धे सदा पिण्डान क्षिपेत्तीर्थे समाहितः' ॥ याज्ञवल्क्यः--' पिण्डांस्तु गोजविप्रोयो दद्यादनौ जलेपिवा' ॥ बृहस्पतिः 'अन्यदेशगता पत्नी रोगिणी गर्भिणी तथा॥ तदा तं जीर्णवृषभश्छागोवा मो- तुमर्हति ॥ अथ पिण्डोपघाते हेमाद्रौ पायाश्च- पिण्डोपघातप्रा- यश्चितनिर्णयः त्तकाण्डे देवलः- ' श्वसृगालखरैः पिण्डः स्पृष्टो नि नः प्रमादतः। कर्तुगयुष्यनाशः स्यात्तस्तं नोपसर्पति॥ जातूकर्ण्य:पूर्वश्लोकान्ते- ' तद्दोषपरिहारार्थ प्राजापत्यं प्रकल्पयेत् ॥ पुनः स्नात्वा तदा कर्ता पिण्डं कुर्याद्यथाविधि' ॥ काकस्पर्श तु न दोषः॥ पिण्डोपघातं प्रक्रम्य 'धनस्य तु विनाशः स्यात्काकस्पर्शदिकं विना । इति तत्रैव श्लोके गौतमोक्तास्मृतिदर्पणे आविः-मार्जारमृषकस्पर्शपिण्डे च द्विदलीकते॥पुनः पिण्डाः प्रदातव्यास्तेन पाकेन तत्क्षणात्॥ बौधायनः- श्वचाण्डालादिभिः स्पृष्टः पिण्डो यधुपहन्यते।प्राजापत्यं चरित्वाथ पुनःपिण्डं समाचरेत् ॥ बोपदेवोप्येवमाह-दिनान्तरे तु प्राजापत्यमात्रम् ॥ शेषप्र- तिपतित्वेन पिण्डावृती मानाजावादिति मैथिलास्तन्न।सपिण्डीकरणादौ शे- षनाशे संयोजनादिलोपापनेः॥ तेन वचनादमन इवात्रापितन्मात्रपिण्डदानावृ- निः ॥अत एव 'नच नक्तं श्राद्धं कुर्वीतारब्धे वा भोजनसमापनात्' इत्याप- स्तम्बसूत्रम् ॥ रात्री भोजनमात्र पूर्वद्युः कार्यम् ॥ श्राद्धसमाप्तिस्तु परदिने एव । समाप्तिपर्यन्तं कर्तुरुपवासश्चेति हरिदत्तेन व्याख्यातम् ॥ तस्मात पाकान्तरेण पिण्डदानमात्र कार्यम् ॥ अथ पिण्डनिषिद्ध पिण्डनिषिद्ध- कालनिर्णयः कालः॥सच प्रायेण महालयादि निर्णये पूर्वमुक्तः॥हेमाद्रौ बृहत्पराशरः-'युगादिषु मघायां च विषुवत्ययने तथा ॥ भरणीषु च कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं नहि' ॥ स्मृतिरत्नावल्याम्-'पुत्रे जाते व्यतीपाते ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥ श्रादं कुर्यात्प्रयत्नेन पिण्डनिर्व- ·४२६ निर्णयसिन्धौ- [१०३ " -- पणाहते' ॥ तत्रैव कात्यायनः वृद्धरनंतरं चैव यावन्मासः समा- प्यते ॥ तावत् पिण्डान्नैव दद्यान्न कुर्यानिलतर्पणम्' ॥ बौधायनः- 'संस्कारेषु तथान्येषु मासं मासार्धमेव च ॥' तथा- "भानो भौमे त्रयोदश्यां नन्दागुमघासु च ॥ पिण्डदानं मृदा स्नानं न कुर्यानिलतर्प- णम्' ॥ त्रिस्थली सेतो कार्णाजिनिः-'विवाहबतचूडासु वर्षमधं तदर्धकम् ' ॥ उत्तरार्द्ध प्राग्वत् ॥' वृद्धिमात्रे तथान्यत्र पिण्डदाननि- राक्रिया ॥ कता गर्गादिभिर्मुख्यैर्मासमेकं तु कर्मणाम् ॥ हेमाद्रौज्योतिः- पराशरः-विवाहे विहित मासांस्त्यजेयुादशैव हि ॥ सपिण्डाःपिण्डनि- पिं मौञ्जीबन्धे षडेव हि ॥' तत्रेव- महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोःक्षये- ऽहनि॥ यस्यकस्यापि मर्त्यस्य सपिण्डीकरणे तथा॥ कृतीदाहोपि कुर्वीतपिण्ड- निर्वापणं सदा इति॥मातापित्रोरिति क्षयाहविशेषणम्॥हविरुजयत्ववद्विवक्षि- तम्॥तेन भातृपितृव्यादिवार्षिकपिपिण्डदानकार्यमितिकचित्॥सपिण्डीक रणं नवश्राद्धषोडशश्राद्धोपलक्षणामिति निर्णयामृतेउक्तम्॥क्षयाविशेषः संग्रहे-'मातापित्रोराब्दिके तु विवाहादिषु सर्वदा ॥ तिलैः पिण्डाःप्रदातव्या अन्यश्राद्धे विवर्जयेत् ॥ अत्र मूलं चिन्त्यम् ॥ रामकौतुके-'नन्दाश्व- कामरव्यार ग्वामिपितृकालभे॥ गण्डवैधृतिपाते च पिण्डास्त्याज्याःसुतेप्सु भिः' ॥ विश्वरूपनिबन्धे-तिथिवारप्रयुक्तो यो दोषो वै समुदाहृतः ॥ स श्राद्धे तन्निमित्ने स्यान्नान्यश्राद्धे कदाचन ॥ अन्यत्तूक्तं प्राक् ॥ उच्छि- टोदासनमाह हेमाद्रौ वसिष्ठः- श्राद्धे नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्यादिनक्ष- यात् ॥ श्योतन्ते वै सुधाधारास्ताः पिबन्त्यकतोदकाः ' ॥ व्यासः- उ. च्छिष्ट न प्रमृज्यात्तु यावन्नास्तामता रांवः' ॥इदं गृहान्तरसत्त्वे ॥ एकगृहेतु मनुः- उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद्यावद्विषा विसर्जिताः॥ ततो गृहबलिं कुर्या- दिति धर्मो व्यवस्थितः ॥ बलिं वैश्वदेवादि नित्यकर्मेति मेधातिथिः ॥ ब्रह्माण्डे-'शूद्राय चानुपेताय श्राद्धोच्छिष्टं न दापयेत् ॥तथा 'कामं दद्याच्च , ·प० ३] वैश्वदेवादिनिर्णयः। ४२७ - सर्व तु शिष्याय च सुताय च ॥ भोक्तारति शेषः ॥ जावूकमे:-द्विज भुक्तावशिष्टं तु शुचि भमौ निखानयेत्॥अथ वैश्वदेवादि।। वैश्वदेवादिनिर्णयः अत्र मामकः श्लोकः॥ "श्राद्धननिककर्तृकेमिकरणात्पश्चा ज्जुहोतिर्बलिस्त्वन्ते स्यादथवा भवेदिकिरतः पश्चात् पृथक्क्त्वे पचेः॥श्रा- द्धान्ते त्वथवा महालयविधावूर्व भुजेः स्यात्क्षये त्वन्तेऽमासु च मध्यता शुभविधावारी तथा सानक ॥ अस्यार्थः-सामेः पृथक्षाकेन सर्वत्रादौ वैश्वदेवः ॥ पक्षान्तं कर्म निवर्त्य वैश्वदेवं च सानिकः ॥ पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोन्वाहार्यकं बुधः ॥ पित्रथं निर्वपत्पाकं वैश्वदेवार्थमेव च ॥ वैश्वदेवं न पित्रथं न दार्श वैश्वदेविकम्'इति लौगाविस्मृतेः॥अत्र सानिक आहिता. गिरिति हेमाद्विः ॥ श्राद्धावप्रागेव कुर्वीत वैश्वदेवं तु सानिकः ॥ एकाद- शाहक भुक्त्वा तत्र ह्यन्ते विधीयते ' इति हेमाद्रौ शालकायनाक्तश्च ॥ तत्रैव परिशिष्टे-संप्राप्त पार्वणश्राद्धे एकोद्दिष्टे तथैवच ॥ अग्रतो वैश्वदे- वः स्यात् पश्चादेकादशेहनि ' ॥ स्माामिमतां तदहितानां वागौकरणोत्तरं विकिरोत्तर वा हाममात्र पृथक्पाकन॥ भूतयज्ञादि तु श्राद्धान्त एव । अत्र मूलं हेमाद्रिचन्द्रिकादौ स्पृष्टम् ॥ सर्वेषां श्राद्धान्ते वा तत्पादन वैश्वदेव- नित्यश्राद्धादीति तृतीयः ॥ 'श्राद्धं निवर्त्य विधिवद्वैश्वदेवादिकं ततः ॥ कु- र्याद्भिक्षां ततो दद्यादन्तकारादिकं तथा' इति पैठीनसिस्मृतेः ॥ ततः श्रा- द्वशेषात् ॥ श्राद्धाह्नि श्राद्धशेषेण वैश्वदेवं समाचरेत्' इति चतुर्विंशतिमता- च॥एवं वैश्वदेवकालत्रयस्य आशार्के सांख्यायनपरिशिष्टमुदाहृत्यैव व्यव स्थोक्ता ॥ आदौ वृद्धौ क्षये चान्ते दर्श मध्ये महालये ॥ एकोद्दिष्टे निवृत्ते तु वैश्वदेवो विधीयते' इति बहुस्मृत्युक्तत्वात्सर्वेषां श्रद्धान्ते एवेति मेधा- तिथिस्मृतिरत्नावल्यादयो बहवः ॥ बोपदेवस्तु वृत्तिकारेण विसर्जनान्तं १-शिष्यसुतौ चानुपेतौ बोध्यौ तदिच्छायां दोषाल्पत्वार्थं कामपदम् । २-एतच्च वाक्यमेकदिनप्रसक्तानामन्वाधानादीनां क्रमाकांक्षायां तन्मात्रं विधत्ते मतु कमपि पदा र्थम् । तेन कदाचित्पिण्डपितृयज्ञस्य सद्यस्कालीनदर्शयागपक्षे अन्वाधानस्य चोत्तरदि- नकर्तव्यत्वेपि न दोषः। इति टीका ॥

·४२८ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - श्राद्धमुक्त्वा 'उच्छेषणंतु' इति पूर्वोक्तमनुवाक्योदाहरणाद्वढचानां श्राद्धा- न्त एव । मध्यपक्षस्त्वन्यशाखापर इत्याह ॥ हेमाद्रिस्तु वृद्धावप्यन्ते एव वैश्वदेवमाह॥कातीयानां तु श्रौतस्माामिमतामादावेकेनैवपाकेनेति कर्कः॥ अन्येषां मते तैत्तिरीयाणां तु सानिकानां सर्वत्रादौ वैश्वदेवः ॥ प. ञ्चयज्ञाश्च अन्ते चंति सुदर्शनभाष्ये उक्तम् ॥ अस्य पक्षद्वयस्य पूर्ववद्वय- वस्था ॥ हेमाद्रौ मार्कण्डेयः-'ततो नित्यक्रियां कुर्याद्रोजयेच्च ततोति- थीन् ॥ ततस्तदन्नं मुंजीत सह नृत्यादिभिर्नरः॥ ततः श्राद्धशेषात् ॥ नि- त्यांक्रया नित्यश्राद्धं ॥ तत्र-'पृथक्षाकन नैत्यकम्' इति तेनैवोक्तः पा- कैक्ये विकल्पः ॥ अथ नित्यश्राद्धम्॥ हेमाद्री व्यासः- नित्य श्राद्धं 'एकमप्याशयप्रिं षण्णामप्यन्वहं गृही' ॥ अपीत्यनु कल्पः॥प्रचेताः-'नामन्त्रणं न होमं च नावानं न विसर्जनम् ॥ न पिण्ड- दानं दिकिरं न दद्यादत्र दक्षिणाम् ॥ अत्र-निर्दिश्य भोजयित्वा तु किंचि- दत्वा विसर्जयेत्' इति तेनैवात्तेर्दक्षिणाविकल्पः॥ यत्तु-नित्यश्राद्धं दैवहीनं नियमादिविवर्जितम् । दक्षिणारहितं चैव दातृभोक्तव्रतोज्झितम्'इति काशी- खण्डे ॥ तद्विपानावपरमिति पृथ्वीचन्द्रः॥ भविष्ये-'आवाहनं स्वधाका- रं पिण्डानौकरणादिकम् ॥ ब्रह्मचर्यादिनियमा विश्वेदेवा नचैव हि॥दातृणामथ भोकृणां नियमो न च विद्यते ॥एतद्दिवाऽसंभवे रात्रावपि कार्यम् ॥ दिवोदिता नि कर्माणि प्रमादादकृतानि वै ॥ यामिन्याःप्रहरं यावनावतकर्माणि कार- येत्' इति बृहन्नारदीयोक्तेः॥ ‘रात्रौ प्रहरपर्यंत दिवाकृत्यानि कारयेत् ॥ ब्रह्मयज्ञं च मौरं च वर्जयित्वा विशेषतः' इति पृथ्वीचन्द्रधतसंग्रहोक्तश्च ॥ नच दार्शिकाब्दिकाद्यपि रात्री स्यादिति वाच्यम् ॥ इष्टापत्तेः॥ तस्य तिथि संबन्धित्वात् 'संध्यारात्रौ न कर्तव्यं श्राद्धं खलु विचक्षणः' इति वैष्ण्वायै रात्रौ निषेधात् ॥ अत एवाल्पद्वादश्यां-- 'उपःकाले द्वयं कुर्यात् प्रातर्मा- ध्याह्निकं तदा' इत्याद्यैर्वाश्यस्त्रयोदशीश्राद्धं नापक्रष्यते ॥ भिन्नविषयत्वा- दित्युक्तं मदनरने ॥ मित्यं त्वपकृप्यते ॥ अन्वहमित्युक्तेस्तिथिसर्वाधिका- , ·प०३] नित्यश्राद्धनिर्णयः। ४२९ भावात् ॥ यथाच सुदर्शनभाष्ये- 'परपक्षे पित्र्याणीति नियमपि नित्य- श्राद्धत्वे संवत्सरमित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥ बलाच्छुक्लपक्षेपी त्युक्तं॥ तथा रात्रावपि॥तथा च माधवेन प्रतिपत्प्रकरे स्पष्टमुक्तम्॥ वयं चाये वक्ष्यामः अस्य दिने करणे लोप एव ॥ ' रात्री श्राद्धं न कुर्वीत ' इति निषेधादिति पृथ्वीचन्द्रोदयः ॥ पात्राभावे कौमें- उद्धृत्य वा यथाशक्ति किंचिदन्नं प्रकल्पयेत् ' ॥ तत्प्रतिपत्तिमाह विष्णुः-'भिक्षुकाभावे अन्नं गोत्यो दद्या दग्नौ वा प्रक्षिपेत् ' इति हेमाद्री नागरखण्डे- 'नित्यश्राद्धं न कुर्वीत प्रजायत्र सिद्धयति ॥ श्राद्धान्तरे कतेन्यत्र नित्यत्वात्तन्न हापयेत् ॥ षड् दैवते पृथङ् नेत्यर्थः ॥ मात्स्ये- ततस्तु वैश्वदेवान्ते सभृत्यसुतबान्धवः ॥ भुञ्जीतातिथिसंयुक्तः सर्वपितृनिषेवितम् ॥ सर्व पर्वनिषिद्धं मांसमाषायपी. त्यर्थः ॥ एवं कृष्णकादश्यादौ गृहिणोपि भोजनम् ॥ अस्य वैधत्वेन निषेधा प्रवृत्तेः । एवं ग्रहणवेधेपि ॥ यत्त्वनाहितामेरमापममांसं व्रतयेदित्युक्तं तद्देय मेव ॥ श्रौतत्वेन तस्य बलवत्त्वात् ॥ देवलः–'श्राद्धं कृत्वा तयोर्मयों न भुड़ेऽथ कदाचन ॥ देवा हव्यं न गृह्णन्ति कव्यानि पितरस्तथा ॥ शिवराज्य कादश्यादौ त्वबघाणमेवेत्यक्तं प्राक् ॥ यत्र तूपवासो नावश्यकस्तत्रैकमक्तम याचितं वा कार्यमिति हेमादिः ॥ जातूकर्ण्यः-' अहन्येव तु भोक्तव्यं कृते श्राद्धे द्विजन्मभिः ॥ अन्यथा ह्यासुरं श्राद्धं परपीके च सेविते' ॥ श्रा- दशेषभोजनस्य क्वचिनिषेधमाह हेमाद्रौप्रायश्चित्तकाण्डे मार्कण्डेयः 'पि- त्रादीनामथाऽन्येषां श्राद्धशेषान्नभोजनम् ॥ तिनां विधवानां च यतीनां च विगर्हितम् ' ॥ अन्ये भिन्नगोत्राः ॥ वतिनो ब्रह्मचारिणः ॥ 'श्रावशिष्ट- भोक्तारस्ते वै निरयगामिनः ॥ सगोत्राणां सकुल्यानां ज्ञातीनांच न दोषकत् इति तत्रैवोक्तेः ॥ तत्रैव जाबालिः- 'विप्रस्त्वन्यगृह श्राद्धे शिष्टान्नं भो- १-नियम एवायम्, न परिसंख्या त्रैदोप्यात् । तेन यन्न दत्तं तन्न भुञ्जीतति नार्थः, किंतु पितृभ्यो दत्तं भुञ्जीतैवेति । २-'श्राद्धं कृत्वा परगृहं यो भुक्ते मदविह्वलः । पत- न्ति पितरस्तस्य लुप्तपिण्डोदकक्रियाः' इति शातातपात् ॥

·, श्राद्धानुकल्पः ४३० निर्णयसिन्धौ [प०३ जनं चरेत् ॥ प्राजापत्यविशुद्धिः स्याज्ज्ञातिगोत्रे न दोषकत् ' ॥ यतीनां व- पनं लक्षप्रणवनपश्चेति तत्रैवोक्तम् ॥ अस्यापवादमाह स एव ॥ 'श्वशुरस्य गु- रोर्वापि मातुलस्य महात्मनः ॥ ज्येष्ठनातुश्च पुत्रस्य ब्रह्मनिष्ठस्य योगिनः ॥ए तेषां श्राद्धशिष्टान्नं भुक्त्वा दापा न विद्यते॥इति केचित् प्रशंसन्ति मुनयस्त- दसांप्रतम् ' ॥ विशेषान्तरं तत्रैव ज्ञेयम् ॥ हेमाद्रौ जावालि:- ‘ताम्बूलं दन्तकाष्ठं च स्नेहस्नानमभाजनम् ॥ रत्योपधिपरान्नानि श्राद्धकर्ता विवर्जये- त्' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये आचार्यः- ' न शूद्रं भोजयत्तस्मिन गृहे यत्नेन तहिन ॥ श्राद्धशर्ष न शूद्रेश्यः प्रदद्यादग्विलेष्वपि' ॥ इति कमलाकरभट्ट कृते निर्णयसिन्धौ पार्वणश्राद्धम् ॥ अथानुकल्पः नत्र विप्रालाभे- भोजयदथवाप्यकं ब्राह्मणं पतिपावनम् ॥ देव कृत्वा तु नैवयं पश्चानस्य तु निर्वपेत् ' इति शंखोक्रेको विप्रः पूर्वमुक्तः॥ विप्राभावदर्भवटुः॥ निधाय वा दर्भव- टूनासनेषु समाहितः॥षानुप्रषसंयुक्तं विधानं प्रतिपादयेत्' इत्तिदेवलोक्तेः॥ अशक्तावामश्राद्धम् ॥ 'आपयनगौ तीर्थे च प्रवासे पुत्रजन्मनि॥ आमश्राद्धं प्रकुर्वीत भारिजसि संक्रम' इति कात्यायनोंक्तः ॥ पृथ्वीचन्द्रोदयेजमद निः-' यावत्स्यान्नामिसंयुक्त उत्सनागिरथापि वा। आमश्राद्धं तदा कुर्या- दस्तेनौकरणं भवेत् ॥ कौम- अननिरधनो वापि तथैव व्यसनान्वितः । आमश्राद्धं द्विजः कुर्यादृषलस्तु सदैव हि ॥ आहितानौ प्रवासस्थे तत्पत्नी गृ- हे दर्श ऋत्विगादिना कारयेत् ॥' अमावास्यादि नियतं प्रोषिते धर्मचारिणी॥ पत्यौ तु कारयेन्नित्यमन्येनाप्यत्विगादिना'इति लघुहारीतोक्तरिति पृथ्वीच न्द्रोदयः।।आदिपदमाब्दिकादिसर्वपार्वणपरनिति शुलपाणि॥ सुमन्तुः-पा कानावेधिकारःस्यादिप्रादीनां नराधिप । अत्निीनां महाबाहो विदेशगमना- दिभिः ॥ सदा चैव तु शूद्राणामामश्राद्धं विदुर्बुधाः ॥ प्रचेताः-स्त्री शूद्रः श्वपचश्चैव जातकर्मणि चाप्यथ । आमश्राद्धं सदा कुर्याद्विधिना पार्व- गेन तु'। स्वयं पचतीति श्वपचः अपत्नीकः ॥ विष्णूशनसौ- आत्मनो ॥ , ·प०३] श्राद्धानुकल्पः ! देशकालाभ्यां विप्लवे समुपस्थिते। आपयनग्नौ तीर्थे च प्रवासे पत्न्यसंभवे ॥ चन्द्रसूर्यग्रहे चैव दद्यादामं विशेषतः । न पक्कं भोजयेद्विद्वान् सच्छूद्रोपिक दाचन ॥ भोजयन प्रत्यवायी स्यान्न च तस्य फलं लभेत् ' ॥ अत्र प्रवा- सतीर्थग्रहणादावामहेमश्राद्धमेव ॥ पाकश्राद्धं तु न भवत्येवेति हेमाद्रिरत्ना वल्यादयः॥अपराविज्ञानेश्वरादयस्तु-'पाकाभावे द्विजातीनामामश्राद्धं विधियते' इति सुमन्तूक्तेः सामिकैनिरनिकैश्च प्रवासादौ सर्वत्र पाकाभावे आ मादि कार्यम् पाकसंभवेत्वन्नेनैवेत्याहुः॥अतएव पाकश्राद्धमुक्त्वा-'एतच्चानुप- नीतोपि कुर्यात्सर्वेषु कर्मसु । भार्याविहितोप्येतत्प्रवासस्थापि नित्यशः' इति मात्स्ये निररपि। पाकेनोक्तमिति शूलपाणिकल्पतरू ॥ एतच्छ- ब्दः श्राद्धमात्रपर इत्यन्ये ॥ एकोद्दिष्टं तु कर्तव्यं पाकनैव सदास्वयम्'इति लघुहारीतीयमपि सानरेव ॥ निरनेर्महैकोद्दिष्टमप्यामेन ॥ शूद्रस्य तु दशाह पिण्डाशमेनति हलायुधः॥ उत्सन्नानीनां त्वामश्राद्धमेव पूर्वोक्त जमदग्निवा वाक्यात् ॥ मरीचिः-श्राद्धविन द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् । अ- मावास्यादिनियतं माससंवत्सराहते' ॥ स्मृतिदर्पणे-'मृताहं च सपि- ण्डं च गयाबाई महालयम् । आपन्नोपि न कुर्वीत श्राद्धमामेन कर्हिचित् ॥ हेमाद्रौ व्यासः-'आमं ददत्तु कौन्तेय दद्यादामं चतुर्गुणम् । द्विगुणं त्रिगुणं वापि नत्वेकगुणमर्पयेत् ॥ सिद्धान्ने तु विधिर्यः स्यादामादप्यसौ विधिः ॥ आवाहनादि सर्व स्यात्पिण्डदानं च भारत ॥ दद्यायच्च द्विजातिभ्यः शृतं वा शृतमेव वा ॥ तेनागौकरणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वत्' ॥ पक्षान्तरमाह स एव- 'आमं ददद्धि कौन्तेय तदामं द्विगुणं चरेत् । त्रिगुणं च- तुर्गुणं वापि न त्वेकगुणमर्पयेत् ॥ स्मृत्यर्थसारे सममप्युक्तं षट्त्रिंशन्म- ते-'आमश्राद्धं यदा कुर्यात् पिण्डदानं कथं भवेत् । गृहपाकात्समुद्धृत्य सक्तुभिः पायसेन वा॥पिण्डान्न दद्याद्यथालानं तिलैः सह विमत्सरः ॥ पृ- थ्वीचन्द्रोदये व्यासः-'आमश्रादं यदा कुर्याविधिज्ञः श्राद्धदः सदा । हस्तेनौकरणं कुर्याद्राह्मणस्य विधानतः'।एतत्साः निरनेः सदा तत्सत्त्वात् ·४३२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ यतु-आमेन पिण्डं दद्याचेद्विप्रान् पाकेन भोजयेत् । पक्केन कुरुते पिण्ड- मामानं यः प्रयच्छति ॥ तावुभौ मनुजौ प्रोक्तो नरका) न संशयः' इति तदर्शादिपरम् ॥ देशाचाराव्यवस्थेति युक्तम् ॥ मरीचिः-'आवाहने स्व- धाकारं मन्त्रा ऊह्या विसर्जने। अन्यकर्मण्यनूह्याः स्युरामश्राद्धविधिः स्मृ- तः॥ आवाहने हविष अनव इत्यत्र स्वीकर्तवे इत्यूहः ॥ स्वधाकारे नमो वः पितर इषे इत्यत्रइषेपदस्थाने आमद्रव्यायेत्यूहः ॥ विसर्जने वा- जेवाजे इत्यत्र तृप्ता इति स्थाने तय॑त तृप्यतेति वाहः ॥ यद्यपि तस्मा- दृचं नोहदिति ऋच्यहो निषिद्धः तथापि बचनाद्भवति ॥ तृप्तिप्रश्नो- वगाहश्च जुषप्रश्नो यथासुखम् । आमश्राद्धे अवन्नैतदापोशानं च पञ्चम- म्॥ अयं चानुवादः खेलेवाल्यां छदनादीनामिवार्थाभावाल्लोपसिद्धः ॥ध- मप्रदीपे तु-'आमं चतुर्गुणं दद्यादथवा द्विगुणं तथा। हेम चाष्टगुणं तद्- दामे हमेप्यसौ विधिः ॥ आम हैमे तथा नित्ये नान्दीश्राद्ध तथैवच । व्य- तीपातादिके श्राद्धे नियमान परिवर्जयेत् ॥ गृहपाकात्समुद्धृत्य सनुभिः पाय सेन वा ॥ पिण्डदानं प्रकुर्वीत आमे हैमे कृते सति ॥ आमश्राद्धे च वृद्धौ च प्रेतश्राद्धे तथैव च ॥ विकिरं नैव कुर्वीत मुनिः कात्यायनोब्रवीत् । आम- श्राद्धमनङ्गुष्टमौकरणवर्जितम् । तृप्तिप्रश्नविहीनं तु कर्तव्यं मानवैर्भुवम् । आवाहनानौकरणं विकिरं पात्रपूरणम् । तृप्तिप्रश्नं न कुर्वीत आमे हैमे कदाचन' इत्युक्तम् ॥ एतच्च- 'आवाहनं भवेत्कार्यमHदानं तथैव च' इति हेमाद्री भविष्यादिविरोधाच्चिन्त्यम् ॥ शाखान्तरविषयं वास्तु ॥ वि- किरोप्यामेनेति हेमाद्विः शूद्रस्य तु तत्रैवोक्तम् ॥ 'अनौकरणमन्त्रश्च नम- स्कारो विधीयते ॥ अग्नये कव्यवाहनाय नमः सोमाय पितृमते नमः इत्यं मन्त्रः॥ मात्स्ये-'मन्त्रवज्यं हि शूद्रस्य सर्वमेव विधीयते । एवं शूद्रोपि सामान्यं वृद्धिश्राद्धं च सर्वदा ॥ नमस्कारेण मन्त्रेण कुर्यादामानवबुधः ॥ तच्च पूर्वाह्ने कार्यम् ॥ 'आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न एकोद्दिष्टं च मध्यतः । पार्वणं १--यूपः । तत्र छेदनादिकरणे स्वरूपहानिप्रसंगात् ।

·तु प०३] सांकल्पविधिश्राद्धम् । चापराहे तु प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् ' इति हारोतोक्नेः ॥ एतद्विजवि- षयम् ॥ शूद्रकर्तृकं त्वपराह एव ॥ ' मध्याह्नात्परतो यस्तु कुतुपःसमुदा- हृतः। आमश्राद्धं तु तत्रैव पितॄणां दत्तमक्षयम्' इति सुमन्तूनेरित्यपरार्के हेमाद्रौ चोक्तम् ॥ तदभावे हेमश्राद्धमाह हेमाद्रौ मरीचिः-'आमान- स्याप्यभावे तु श्राद्धं कुर्वीत बुद्धिमान् । धान्याच्चतुर्गुणेनैव हिरण्येन सुरो- चिषा' ॥ धर्मः-'आमं तु द्विगुणं प्रोक्तं हेमं तद्वच्चतुर्गुणम्' ॥ स्मृत्य- र्थसारे-हिरण्यमष्टगुणं चतुर्गुणं समं वा दद्यात्' ॥ हेमाद्रौ भविष्ये- 'अन्नानावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । हेमश्राद्धं संग्रहे च तथा स्त्रीशूद्र- योरपि' ॥ षट्त्रिंशन्मते तुर्यपादे- 'वर्जयित्वाक्षयेहनि' इति पाठः । 'यस्य भार्या रजस्वला' इति व्यासपाठः ॥ पुत्रोत्पत्नौ तु हेमनियममाह संवर्तः- 'पुत्रजन्मनि कुर्वीत श्राद्धं हेनैव बुद्धिमान् । न पक्केन न चामेन कल्याणा- न्यभिकामयन्' भविष्ये-'गृहपाकात्समुद्धृत्य सक्तुभिः पायसेन वा । पिण्डदानं प्रकुति हेमश्राद्धे कृते सति ॥ शूद्रस्तु गृहपाकेन तवपिण्डा- निर्वपेनथा । सक्तुमूलं फलं तस्य पायसं वा भवेत्स्मृतम् ॥ हेमश्राद्धपिण्ड- दानं न' इति दिवोदासः ॥ स्मृत्यर्थसारे तु विकल्प उक्तस्तदाशयं न विमः ॥ पत्रिंशन्मते-'नामन्त्रणामौकरणं विकिरो नैव दीयते । तुप्ति- प्रश्नोपि नैवात्र कर्तव्यः केनचिद्भवेत् ॥ अत्र मरीचिना आमाभावे हेम- विधानेन स्थानापत्त्या धर्मप्राप्तः पूर्ववन्मन्त्रोहः पूर्वाह्नकालता च ज्ञयेतिदिक पूर्वोक्तधर्मप्रदीपोक्तेश्च ॥ व्यासः-'हिरण्यमाम आदीयं लब्धं यत्क्ष- त्रियादितः । यथेष्टं विनियोज्यं स्याटुञ्जीयाद्राह्मणात्स्वयम्' ॥ विप्राल्लब्ध भुञ्जीयात् ॥ क्षत्रियादिलब्धे तु यथेष्टविनियोगः॥ तेनापि श्राद्धवैश्वदेवादि न कार्यम्॥देवोद्देशेन त्यक्तस्यदेवतान्तरायत्यागायोगादिति देवयाज्ञिकः॥ शूद्रलब्धे तूक्तं तत्रैव पदत्रिंशन्मते-'आमं शूद्रस्य यत् किंचिच्छ्रादिकं प्रतिगृह्यते । तत्सर्व भोजनायालं नित्यनैमित्तिकेन च ' इति ॥ शुद्धितत्त्वे- विराः-'शूद्रवेश्मनि विप्रेण क्षीरं वा यदि वा दधि । निबन्न न भोक्त- - ·४३४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ व्यं शूद्रानं तदपि स्मृतम् ॥शूद्रादिप्रगृहेष्वन्नं प्रविष्टं तु सदा शुचि'॥ परा- शरः-ताबद्भवति शूद्रानं यावन्न स्पृशति द्विजः । द्विजातिकरसंस्पृष्ट सर्व तन्न विरुद्धयते' ॥ विष्णुपुराणे- 'संप्रोक्षयित्वा गृह्णीयाच्छूद्रानं गृहमागतम्'॥ अङ्गिराः-'पात्रान्तरगतं ग्राह्यं दुग्धं स्वगृहमागतम् ॥सपिण्ड श्राद्धाशक्तावाह हेमाद्रौ संवर्तः–'समयं यस्तु शक्नोति कर्तुं नैवेह पार्वणम् । अपि संकल्पविधिना काले तस्य विधीयते ॥ पात्रे भोज्यस्यचान्नस्य त्यागः संकल्प उच्यते'॥ व्यासः-'सांकल्पं तु यदा कर्यान्न कुर्यात्पात्रपूरणम्। ना- बाहनानौकरण पिण्डांश्चैव न दापयेत् ॥ पात्रमय॑स्य ॥समन्त्रकाबाहन- स्य निषेधः ॥ तृष्णीं तु भवत्येवेति हेमाद्रिः॥स्मृत्यर्थसारे- 'विकिरं तु न दातव्यम्' इति तृतीयपादे पाठः ॥ स्मृत्यन्तरे- त्यजेदावाहनं चा- य॑मग्रीकरणमेव च । पिण्डांश्च विकिराक्षय्ये श्राद्ध सांकल्पसंज्ञके। हेमा- द्रो वृद्धशातातपस्तु-पिण्डनिर्वापरहितं यत्तु श्राद्धं विधीयते । स्वधावा- चनलोपोत्र विकिरस्तु न लुप्यते' इत्याह ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये वसिष्ठः- 'आवाहनं स्वधाशब्द पिण्डागौकरणं तथा । विकिरं पिण्डदानं च सांक- ल्पे पड्डिवर्जयेत् ॥ विकिरे विकल्पः स्मृत्यन्तरे-'अङ्गानिपितृयज्ञस्य यदा कतुं न शक्नुयात् । स तदा वाचयेविप्रान् संकल्लासिद्धिरस्त्विति॥ छागलेयः-'पिण्डो यत्र निवर्तत मघादिषु कंथचन । सांकल्पं तु बदा कार्य नियमाद्ब्रह्मवादिभिः'॥ काणांजिनिः- मौजीबन्धादत्सराधं वत्सरं १-तत्पाकश्च शूद्रगृहेन कार्यः । ' शुष्कान्नं गोरसं स्नेहं शूद्रवेश्मन आगतम् । पकं विप्रगृहे भुक्तं भोज्यं तन्मनुरब्रवीत् । इति पराशरमाधवीयस्मरणात् । २ -अमन्त्रका- वाहनाकरणे देवताया असंनिधानप्रसंगेन श्राद्धानिष्पत्तिप्रसंगात् । नवीनास्तु-पितृविग्रहः स्वीकार्यः अन्यथा धर्माधर्मफलभोगानुपपत्तेः । एवं तत्तृप्तिरपि श्राद्धफलत्वेन स्वी- कार्या । देवताधिकरणे देवतातृप्तेनिराकरणेपि रात्रिस्त्रन्यायेन पितृप्तित्वेन तस्या दु- वरित्वाद् । नावागमनरूपं सांनिध्यं मानाभावात् । यत्तु-'आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्ति यया राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः।। इति प्रसादफल- दातृत्वम् तदपि नोपेयते अर्थवादकत्वात् । तस्मात्सानिध्यफलदातृत्वयोरनुपगमादम- न्त्रकावाहनं वृथैवेत्याहुः ॥ इति टीका || ·प०३] श्रादोजनेप्रायश्चित्तम् । ४३५ पाणिपीडनात् । पिण्डान सपिण्डा नो दधुःप्रेतपिण्डं विमात्र तु' ॥ अस्या- पवादः पित्रोराब्दिकादौ पूर्वमुक्तः ॥ त्यक्तानेरपि सांकल्पमुक्तं पत्रिंशन्म- ते-'अनग्निको यदा विप्र उत्सन्नानिस्तथैव च । तथा वृद्धिषु सर्वासु संक- ल्पश्राद्धमाचरेत् ॥ अशको पृथ्वीचन्द्रोदये बृहन्नारदीये-'द्रव्याभावे- द्विजाभावे अन्नमात्रंतु पाचयेत् । पैतृकन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्रिचक्षणः ॥ देवल:--'पिण्डमात्र प्रदातव्यमभावे द्रव्यविषयोः । श्राद्धीपाहनि संप्राने भवेन्निरशनोपि वा ! ॥ वृद्धवसिष्ठः-'किंचिद्दद्यादशक्तस्तु उदकुम्भादिकं द्विजे । तृणानि वा गवे दद्यात् पिण्डान्वाप्यथ निर्वपेत् ॥ तिलौः पि- तॄन्वापि तर्पयेत्स्नानपूर्वकम् ' ॥ हेमाद्रौ भविष्ये- अमिना वा दहेव कक्षं श्राद्धकाले समागते । तस्मिन्वोपवसेदह्नि जपेदा श्राद्धसंहिताम् ॥ श्राद्धसंहिता समन्त्रश्राद्धसंकल्पः ॥ विष्णुवराहपुराणयोः-'असमर्थो- नदानस्य धान्यं मांसं स्वशक्तितः। प्रदास्यति तिलान्वापि स्वल्पां वापि च दक्षिणाम् ॥ सर्वानावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः। सूर्यादिलोकपा- लानमिदमुच्चैः पाठप्यांत ॥ न मास्त वित्त न धन तचान्न श्राद्धापयागि स्वपितृवतोस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरौ मयैतौ भुजौ कतौ वर्मनि मा- रुतस्य ॥ इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । यः करोति कृतं तेन श्राद्धं भवति भारत' ॥ प्रभासखण्डे-गत्वारण्यममानुष्यमूर्ध्वबाहु- विरौत्यदः । निरन्नो निर्धनो देवाः पितरो मानृणं कथाः॥न मेस्ति वित्तं न धनं न भार्या श्राद्धं कथं वः पितरः करोमि। वनं प्रविश्यह तु तन्मयोच्चै जौ कती वर्मनि मारुतस्य ॥ श्राद्धर्णमेतद्भवतां प्रदत्तं मह्यं दयध्वं पितृदेवतायाः। आख्याय चोत्क्षिप्य भुजौ ततो वैदिवा च रात्रि समुपोष्य तिष्ठेत् ॥ भवेत्स वै तेन कतेन तेषामणेन मुक्तः पितृदेवतानाम् ' ॥ इत्यनुकल्पः । अथ श्राद्धभोजने प्रायश्चित्तम् ॥ दर्शे षट् प्राणायामाः ॥ श्राद्धभोजने प्रा- वृद्धौ त्रयः ॥ संस्कारेषु जातकर्मादिचूडान्तेषु सांतपनम् ॥ यश्चित्तनिर्णयः आये चान्द्रं वा ॥ अन्यसंस्कारेषुपवासः॥ सीमन्ते चान्द्र- ·निर्णयसिन्धौ- [प०३ मिति विज्ञानेश्वरः ॥ आपदि नवश्राद्धैकादशाहेषु भोजने कायः ॥ द्वादशाहे उनमासे च पादोनः ॥ द्विमासे त्रिपक्षे ऊनषष्ठोनाब्दयोश्चाईकच्छ्रः ॥त्रिमा- सायाब्दिकान्तेषु सपिण्डने च पादकच्छ्र उपवासो वा ॥ गुरुद्रव्यार्थभोजने- ईम् ॥ जपशीले तदर्धम् ॥ अनापदि तूनमासान्तेषु चान्द्रं कायं वा ॥ द्वि मासादौ पादोनम् ॥ त्रिमासावर्द्धकायः ॥ अब्दिके पादोनकायः ॥ पुनरा- ब्दिके एकाहः ॥ क्षत्रियादिश्राद्धेषु द्वित्रिचतुर्गुणानि ज्ञेयानि ॥ चाण्डालस- पश्वादिहतपतितक्लीबादिनवश्राद्धे चान्द्रम् ॥ आद्यमासिकान्ते चान्द्रं परा- कश्च ॥ द्वादशाहादौ पराकः ॥ द्विमासादावतिकच्छ्रः ॥ त्रिमासादौ कायः॥ आब्दिके पादः ॥ अायासे सर्व द्विगुणम् ॥ आमहमसंकल्पाद्देषु तत्तद- र्धानि ॥ यतिब्रह्मचारी चोक्तं प्रायश्चित्तं कृत्वा त्रीनुपवासान् प्राणायामान्- ताशनं चाधिकं कृत्वा व्रतशेष समापयत् ॥ अनापदि द्विगुणम् ॥ दर्शादौ दशगायत्रीमन्त्रिता अपः पिबेत् षट्प्राणायामा वा ॥ संस्कारेषु चौले कच्छ्रः सीमन्ते चान्द्रम् ॥ अन्येषूपवास इति दिक् ॥ अत्र माधवमिताक्षरादौ क्वचिद्विरोधो विषयभेदात्पारिहार्यः ॥ एकादशाहे चान्द्रं पुनःसंस्कारश्चेति प्रा यश्चित्तकाण्डे हेमाद्रियत्नशनाः- दशकृत्वः पिषेदापी गायत्र्या श्राद्ध- भुगद्विजः' इति तदनुक्तप्रायश्चित्तश्राद्धपरमिति विज्ञानेश्वरः ॥ क्षयाहश्राद्ध निर्णयः अथ क्षयाहश्राद्धम् ॥ तत्स्वरूपमाह हेमाद्रौ व्यासः- 'मासपक्षतिथिस्पृष्ट या यस्मिन् म्रियतहनि । प्रत्यब्दं तु तथा- भूतं क्षयाहं तस्य तं विदुः' ॥ नारदीये-'पारणे मरणे नृणां तिथिस्तात्का- लिकी स्मृता' । अत्र चान्द्रं मानं ज्ञयं ॥ ' आब्दिकं पितृकार्ये च चान्द्रो मासः प्रशस्यते' इति गोक्तः ॥ मलमासमृतस्य तु सौरम् ' मलमासमतानां तु सौरं मानं समाश्रयेत्' इति हेमाद्रावुक्तेः ॥ एतन्मृतमासस्यैवाधिक्ये ज्ञेयम् ॥ ब्राह्म- प्रतिसंवत्सरं कार्य मातापित्रोर्मतहनि । पितृव्यस्याप्यपु- त्रस्य भातुज्येष्ठस्य चैव हि ॥ अपुत्रस्येति. चात्राप्यन्वयः ॥ ज्येष्ठस्यति कनिष्ठस्यानावश्यकत्वार्थम् ॥ मदनरने भविष्ये- 'सर्वेषामेव श्राद्धानां " ·प० ३] क्षयाहश्राद्धनिर्णयः। ४३७ श्रेष्ठं सांवत्सरं मतम् ' ॥ तथा--भोजको यस्तु वै श्राद्धं न करोति खगा- धिप ॥ मातापितायां सततं वर्षेवर्षे मृतेहनि ॥ स याति नरकं घोरं तामिस्र नाम नामतः॥ तच्च नानास्मृतिष्वेकोद्दिष्टं पार्वणं चोक्तम् ॥ आद्यमाह यमः- 'सपिण्डीकरणावं प्रतिसंवत्सरं सुतैः । मातापित्रोः पृथक्कार्यमेकोद्दिष्टं मृते- हानि' ॥ व्यासः-'एकोद्दिष्टं तु कर्तव्यं पित्राश्चैव मृतेहनि । एकोद्दिष्टं परि- त्यज्य पार्वणं कुरुते नरः ॥ अकृतं तद्विजानीयाद्भवेच्च पितृघातकः ॥ अ न्त्यमाह शातातपः-'सपिण्डीकरणं कृत्वा कुर्यात् पार्वणवत्सदा ॥ प्रति- संवत्सरं श्राद्धं छागलेनोदितो विधिः ॥ यः सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथपिण्डे नि- योजयेत् । विधिनस्तेन भवति पितहा चोपजायते' ॥ अत्रौरसक्षेत्रजयोः पार्वणं दत्तकादीनामेकोद्दिष्टमित्येकः पक्षः ॥ साग्नेः पार्वणं निरग्नेरेकोद्दिष्ट- मित्यपरः ॥ तद्रूषणं मिताक्षरादौ ज्ञेयम् ॥ कल्पतरुस्तु-साग्न्योरौरस- क्षेत्रजयोः पार्वणम् निरनिकयोस्त्वेकोद्दिष्टम्' इत्याह ॥ अपरार्केप्येवम् ॥ दत्तकादयो दश पुत्रास्तु सामयो निरनयश्चकोदिष्टमेव कुर्युः ॥ 'प्रत्यब्दं पा- वणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ । कुर्यातामितरे कुर्युरेकोद्दिष्टं सुता दश' इति जातूकण्यक्तिः । यदा तु दत्तकस्य पिता दशैं महालये वा मृतस्तत्र पार्वणको- द्दिष्टयोर्विकल्पः ॥ वस्तुतस्तु सर्वेषां पार्वणकोद्दिष्टयो:हियववद्विकल्पः ॥ सच देशाचाराव्यवस्थित इति सर्वनिबन्धसिद्धान्तः ॥ अतएव पृथ्वीच- न्द्रोदये वृद्धपराशरः-'मातापित्रोः पृथक्कार्यमेकादिष्टं मृतेहनि ' इत्यु- क्वाह 'देशधर्म समाश्रित्य वंशधर्म तथापरे । सूरयः श्राद्धमिच्छन्ति पार्वणं च क्षयायपि' इति ॥ तच्च केवलपितृणां न सपत्नीकानामिति हेमाद्रिः।। अत्र मातामहान कार्याः 'कसमन्वितं भुक्त्वा तथायं श्राद्धषोडशम् । प्रत्या- ब्दिकं चं शेषेषु पिण्डाः स्युः पडिति स्थितिः' इति कात्यायनोक्तेः ॥ क- धूसमन्वित सांपण्डन येरेकादिष्टं क्रियते तेषामपि क्वचित् पार्वणमेवेति श- डोक्तेः ॥ एवं संन्यासिनोपि- एकोद्दिष्टं यतेर्नास्ति त्रिदण्डग्रहणादिह । स- पिण्डीकरणाभावात् पार्वणं तस्य सर्वदा'इति प्रचेतसोक्तेः ॥ वायवोये- ·४३८ निर्णयसिन्धौ- [१०३ 'संन्यासिनोप्याब्दिकादि पुत्रः कुर्यायथाविधि । महालये तु यच्छ्राद्धं द्वा- दश्यां पार्वणं हि तत् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये वृद्धपराशरः-संग्रामे संस्थि- तानां च प्रतपक्षे शशिक्षये ॥ तेषां पार्वणमेवोक्तं क्षयाहेपि च सत्तमैः॥ च- न्द्रक्षयानाशकसंयुगेषु यःप्रेतपक्षे मृतवान् सपिण्डः । सपिण्डितानामपि चा- ब्दिकानि भवन्ति तेषामिह पार्वणानि '॥ तथा धातुय॑ष्ठस्य कुर्वीत ज्येष्ठो भातानुजस्य चादैवहीनं तु तत्कुर्यादिति धर्मविदब्रवीत् ॥दैवहीनमेकोद्दिष्टम्॥ ज्येष्ठो भाता नाद्यगर्भजः ॥ तथा च तत्रैव शातातपः-'अनाद्यगर्भज्ये- ठोपि धाता सद्भिर्निगद्यते । ऋते सपिण्डनानस्य नैव पार्वणमाचरेत् ॥ आ- यगर्ने तु पार्वणमेकोद्दिष्टं वेत्यर्थः ॥ मातुस्तु हेमाद्रो कात्यायनः-प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात् पुत्रः पित्रे सदाद्विजः। तथैव मातुः कर्तव्यं पार्वणं चान्य- देव वा '॥ यत्तु तेनैवोक्तं-'सपिण्डीकरणादृध्वं पित्रारेव हि पार्वणं । पितृ- व्यत्रातृमातृणामकोद्दिष्टं सदैव तु' इति तत्सापत्नमातृपरम् ॥ यत्तु वृद्धपरा शरः-'अपुत्रस्य पितृव्यस्य तत्पुत्रो भातृजो भवेत् ॥ स एवास्य तु कुर्वी- त पिण्डदानादिकां क्रियाम् ॥ पार्वणं लेन कार्य स्यात्पुत्रवज्ञातृजन तु । पि- तृस्थाने तु तं कृत्वा शेपं पूर्ववदुचरेत्' इति । तत्पितृवदेशाचारवयवस्थित- तमिति पृथ्वीचन्द्रः ॥ श्राद्धदीपकलिकायां चतुर्विंशतिमते तु-'पि- तृव्यधातुमातृणां ज्येष्ठानां पार्वणं भवेत् । एकोद्दिष्टं कनिष्ठानां देपत्योःपार्वणं मिथः ॥ अपुत्रस्य पितृव्यस्य धातुश्चवायजन्मनः ॥ मातामहस्य तत्पत्न्याः श्राद्धं पार्वणवद्भवेत्' इत्युक्तं तत्पत्न्याः कर्तृत्वपि पार्वणमेघ ॥ ' सर्वाभावे स्वयं पत्न्यःस्वन्नातॄणाममन्त्रकम् । सपिण्डीकरणं कुर्युस्ततः पार्वणमेव च' इति लौगाविस्मृतेः ॥ ततः पत्न्यपि कुर्वीत सापिण्ड्यं पार्वणं तथा' इति सुमन्तूनेश्चेति निर्णयामृते उक्तम् ॥ अन्ये त्वेतत्पाक्षिकपार्वणपरमाहुः ॥ अत एव भर्तुः श्राद्धं तु या नारी मोहात्पार्वणमाचरेत् । न तेन तृप्यते भर्ता कृत्वा तु नरकं व्रजेत 'इति वचनं क्षयाहे पाक्षिकैकोद्दिष्टप्रशंसाथ न पार्वण- निषेधार्थमित्युक्तं त्रिस्थलीसेतो भट्टचरणः ॥ ‘स्वार्तृप्रतियः' इत्यने- ·५.३] क्षयाहश्राद्धनिर्णयः। ४३९ . - न विरोधाच॥ अपुत्राणां चाह हेमाद्रावापस्तम्बः-'अपुत्रा ये मृताः के- चित् स्त्रियो वा पुरुषाश्च ये । तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥ मित्रबन्धुसपिण्डेश्यः स्त्रीकुमारीस्य एव च ॥ दद्याद्वै मासिकं श्राद्धं सांवत्सर- मतोन्यथा ॥ पारिजाते च अन्यथापावणमित्युक्त्वा सर्वत्र पार्वणमित्यु तम् । एकोद्दिष्टवाक्यानि तु तीर्थमहालयपराणीत्युक्तम्॥ पृथ्वीचन्द्रोदये वृद्धगार्ग्यः- मातुः सहोदरा या च पितुः सहावा च या ॥ तयोश्च नैव कुर्वीत पार्वणं पिण्डनाहत' ॥ प्रचेताः- ‘सपिण्डीकरणादूर्ध्वमकोद्दिष्टं विधीयते । अपुत्राणां च सर्वषामपत्नीनां तथैव च ॥ अपत्नीनां ब्रह्मचार्या- दीनाम् ॥ मार्कण्डेयपुराणे- 'प्रतिसंवत्सरं कार्यमेकाद्दिष्टं नरैः स्त्रियाः ॥ मृताहनि यथान्यायं नृणां यदिहोदितम् ॥ नृणामिति दृष्टान्तागाविप्रहत- पाखण्ड्यादीनां सपिण्डनानावपि सांवत्सरमेकाद्दिष्टं कार्यमवेति शूलपाणिः॥ अत्रिवृद्धवसिष्टौ- 'सपिण्डीकरणादूध्वं यत्र यत्र प्रदीयत । चात्रे भागिन्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय च ॥ पितृव्यगुरवे श्राद्धमकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥ यत्तु जातूकर्ण्यः-पितव्यत्रातृमातृणामपुत्राणां तथैवच । मातामहस्यासु- तस्य श्राद्धादि पितृवद्भवत्' इति, तदा वश्यकत्वार्थ नतु पार्वणार्थमिति हेमा- द्विः ॥ युक्तं त्वंवम् ॥ 'मातुः पितरमारण्य त्रयो मातामहाः स्मृताः । तेषां तु पितृवच्छ्राद्धं कुर्युर्दुहितृसूनवः' इति पुलस्त्योक्तेर्मातामहम्य पार्वणमेव॥ तत्साहचर्यात् पितृव्यादौ तथा ॥ 'पितृव्यत्रातृमातृणामेकाद्दिष्टं च पार्पणम्' इति क्षयाहोक्तोपक्रमे पुलस्त्योक्तश्च विकल्पः॥ केचित्त्वापस्तम्बादिवाक्या नि-व्युक्रमाच्च प्रमीतानां नैव कार्या सपिण्डता' इत्यस्य पितृव्यादिपरत्वा- दकृतसपिण्डनपितृव्यादिपराणीत्याहुः ॥ माता सपत्नमाता ॥ एकोद्दिष्टं तु क निष्ठपरमिति॥ पृथ्वीचन्द्रोदयेप्येवम् ॥ विशेपस्त्वधिकारिनिर्णये प्रागुक्तः॥ केचित्पुत्रान्तराभावेपि पितामहवार्षिकमप्यावश्यकम् ॥ 'पुत्राभावे च तत् पुत्राः पत्नी माता तथा पिता ! वित्ताभावपि सच्छिष्यः कुर्यात्नस्योर्ध्वदेहि- कम्' इति मार्कण्डेयपुराणादित्याहुस्तन्न ॥ पौत्रणैकादशाहादि कर्तव्यं ·४४० निर्णयसिन्धौ- [१०३ श्राद्धपोडशम्' इतिकातीये विशेषोक्तेः ॥ अथ क्षयाद्वैधे निर्ण क्षयाहधे निय यः॥तत्रैकोद्दिष्टं मध्याह्ने कार्यम् ॥ मध्याह्नश्च पञ्चधाविभक्तदि- नतृतीयभाग इति माधवः ॥ 'आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न एकोद्दिष्टं तु मध्यमे। पार्वणं चापगढ़ तुपातवृद्धिनिमित्नकम्'।इति हारीतोक्तौ प्रातःशब्द साहचर्यात् ॥ तत्रापि कुतुपादिषु मुहूर्तद्वितये ज्ञेयं ॥ 'पारश्य कुरुते श्रा- द्धं कुर्यादारोहिणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रोहिणं तु न लंघयेत् 'इति गौतमोक्रेतत्परत्वात् ॥ रौहिणो नवमो मुहूर्तः ॥ मैथिलाः श्राद्धकौमुदी चैवम् ॥ अन्यथा- 'ऊध्वं मुहूर्तात् कुतुपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चकं ह्येतत्स्वधाभवनमिष्यते ' इत्यादिविरोधात् ॥ दीपिकापि- एकोद्दि टमुपक्रमेत कुतुपे' इति ॥ माधवोये व्यासोपि- 'तपप्रथम भागे एकोद्दि ष्टमुपक्रमेत । आवर्तनसमीप वा तत्रैव नियतात्मवान् ' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये प्येवम् ॥ तेन कुतुपादिरौहिणान्तो मुख्यः कालः ॥ दिनद्वये तव्याप्ती सम- व्याप्तौ च पूर्वा ॥ विषमव्यातावाधिक्येन निर्णयः ॥ अव्याप्ती व ॥ पर विद्धाया निषेधात् सा च पूर्वदिने रोहिणलंघनापत्तेः परैवेति गौडाः ॥ शु- कुरुष्णवशात्खर्वदायर्वा व्यवस्थेत्यन्ये ॥ तन्न ॥ परविद्धानिषेधप्राबल्यात् अत्र मूलं कालमाधवीये झेयम् ॥ पाणं त्वपराहे कार्य पूर्वोक्तवचनात् ॥ 'मध्याह्नव्यापिनी या स्यात्मकाद्दिष्टे तिथिवेत् । अपराहव्यापिनी या पावणे सा तिथिवेत्'इतिपृथ्वोचन्द्रोदये वृद्धगौतमोक्तश् । पूर्वद्युरे वपरेछु रेव वाऽपराहव्यापी सैव ग्राह्या॥दिनद्वये तद्व्याप्ती तदस्पर्शेऽशतः समव्याप्तौ- वा पूर्वव॥विषमव्याप्ती त्वधिका ग्राह्या ॥ 'व्यपराहव्यापिनी स्यादाब्दिकस्य यदा तिथिः॥महती यत्र तद्विद्धां प्रशंसन्ति महर्षयः' इति मरीचिस्मृतेः॥ 'दशं च पूर्णमासं च पितुः सांवत्सरं दिनम् ॥ पूर्वविद्धामकुर्वाणो नरके प्रति १--यस्तु-- अपराह्नः पितृणाम् ' इत्यपराह्नः, यश्च पित्र्यं वास्तमित रवा' इति सायाह्नः योपि च ' देवकार्य तिथिज्ञेया यस्यामभ्युदितो रविः । पितृकार्य तिथिज्ञेया यस्यामस्तमितो रविः' इति वृद्धयाज्ञवल्क्योक्तेरस्तमयः, स सर्वापि 'एकाद्दिष्टं तु मध्यतः ' हात प्रतिपदोक्तेन मध्याह्नवापोद्यते इति भावः ॥ इति टीका ॥ - ·प०३] क्षयाहश्राद्धनिर्णयः। ४४१ १ , पद्यते' इत्यपराकै नारदोक्तेः ॥ 'यहेप्यव्यापिनी चेत्स्यान्ताहस्य यदा तिथिः। पूर्वविद्धा प्रकर्तव्या त्रिमुहूर्ता भवेयदि ' इति सुमन्तूक्तेः॥ पूर्वस्यां निर्वपेतपिण्डानित्याङ्गिरसभाषितम् ' इति हेमादौ पाठः ॥ तत्रैव वृद्ध- मनुः-'न यहव्यापिनी चेत्स्यान्मृताहस्य च या तिथिः। पूर्वविद्धैव क- तव्या त्रिमुहूर्ता च या भवेत् ॥ मदनरत्नेप्येवम् । यत्तु कार्णाजिनि- व्यासौ-अन्होस्तमयवेलायां कलामात्रा यदा तिथिः ॥ सैव प्रत्याब्दिके ज्ञेया नापरा पुत्रहानिदा' इति त्रिमुहूर्तस्तुतिः॥पूर्वद्युः सायं त्रिमुहूर्तामा तु परैव ॥ त्रिमुहूर्ता न चेत् ग्राह्या परैव कुतुपे हि सा ' इति कालादर्शे गोभिलोक्तेः ॥ कालादर्शपि-प्रत्याब्दिकेप्येवमेव तिथि_ह्यापराहिकी। उनयत्र तथात्वे तु महल्वेन विनिर्णयः।समत्वे पूर्वबिद्धव ह्यतथात्वेपि सा यदि। त्रिमुहूर्ता भवेत्सायं सर्वेष्टीयं विनिर्णयः ॥ अन्यत्रापि-'मायंतन्यपरत्र चेन्मृततिथिः सेवाब्दिके मासिक ग्राह्या सा व्यपराहयोर्यदि तदा यत्रा- धिका सा मता । तुल्या चेदुःश्यापराह्नसमये पूर्वा न चेनु द्वये पूर्वव त्रिमु- हूर्तगास्तसमये नो चेत्परैवोचिता' ॥ माधवपृथ्वीचंद्रौ तु- दिनद्वयेप राहव्याप्ती अंशतः समव्याप्तौ च क्षये पूर्वा वृद्धी परा' ॥ 'खर्वदो परौ पूज्यौ' इत्युक्तेः ॥ 'अपराङ्गदर्यव्यापिन्यतीतस्य च या तिथि: क्षये पूर्वा च कर्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तग' इति बौधायनोक्तः ॥ 'क्षया. हस्य तिथिर्या तु अपराण्हद्वयं यदि । पूर्वाक्षये तु कर्तव्या वृद्धी कार्या तथोनरा ' इति बृहन्नारदीयाचेत्याहतुः ॥ वृद्धिक्षयौ चात्र परतिथे- नतु ग्राह्यतिथः ॥ तस्याःक्षयपराहद्वयव्यातेरसंभवात् ॥ तदाह माधवः- 'न ग्राह्यतिथिगौ वृद्धिक्षयाबू तिथेस्तु तौ' इति ॥ यनु पृथ्वीचन्द्रः-पू- र्वोक्तवचनेषु यत्र सायाह्नास्तमययोगिनी तिथिरुक्ता तत्रापराहव्यापिनी ज्ञेया। ‘सायान्हस्त्रिमुहूर्तः स्यात्तत्र श्राद्धं न कारयेत् ' इति मात्स्यादौ १--इदं च त्रेधा--पूर्वेारपराह्नस्य द्वितीयघटिकामारभ्य प्रवृत्ता परेास्तिथिवृद्धया पञ्च घटिकैका, पूर्वेद्युश्चरमघटिकामारभ्य प्रवृत्ता परेद्युस्तिथिक्षयेणैकघटिका द्वितीया, पूर्वापराह्नस्य चरमघटित्रये सती परापराह्नस्यापिघटीत्रये सती चति तृतीया।।इति टीका ॥

·४४२ निर्णयसिन्धौ-- [प०३ सायाह्ननिषेधात् । यच्च 'त्रिमुहूर्तादिग्रहणं, तच्छ्राद्धार्हापराहरूपत्रिमुहूर्त- परम्' इत्याह ॥ तद्धेमाद्रिमदनरत्नकालादर्शादिग्रन्थविरोधाल्लक्षणापत्ते- श्व चिन्त्यम् ॥ तस्मात्पूर्वोक्तमेव साधु ॥ यदा विनवशादिने सांव- त्सरश्राद्धं न कृतं तदा रात्रावपि कार्यम् । मताहं समतिक्रम्य चण्डा- लेष्वभिजायते' इति मरीचिना मताहातिकमे दोषाक्तः ॥ 'नच नक्तं श्राद्धं कुर्वीतारब्धे वा भाजनसमापनम्' इत्यापस्तम्बेनगौणकालोक्तश्चेतिमाधवः॥ आरब्ध श्राद्ध विघ्नवशाहात्रिनाग पाते भोजनसमाप्न्यन्ते रात्री कार्य॥शेष- समाप्तिः परदिन एवंति हरदत्तः ॥ ग्रहणदिन वार्षिकप्राप्तौ तदिन एवान्ने- नामेन हेम्ना वा कुर्यात् ॥ नोत्तरदिने इत्युक्तं प्राक्ग्रहणनिर्णय ॥ तच्च प्र- थमाब्दिकं त्रयोदश मलमासे कार्यम् ॥ अन्यथा न ॥ 'प्रत्यब्दं द्वादशे मासि कार्या पिण्डक्रिया नुतैः ॥ क्वचित् त्रयोदशपि स्यादायं मुक्त्वा तु वत्सरम्' इति लघुहारीतोक्तः ॥ इदमन्त्याधिकमामपरं ॥ द्वादशे त्रयोदशे वातीत- इत्यर्थः॥तेन यत्र द्वादशमासिकं शुद्धमासे भवति तत्र त्रयोदशधिकेएवाब्दिक कार्यम् ॥ यत्राधिकमध्ये द्वादशं मासिकं तत्र तस्यद्विरावानं कृत्वा चतुर्दशे शुद्ध एव प्रथमाब्दिकमिति माधवीये ॥ हेमाद्रौ चैवम् ॥ द्वितीयाब्दिकं तु शुद्धमासे एव धिके, नाप्युभयोः ॥ मलमासमतानां तु यदा स एवाधिकः स्यातदा तत्रैव कार्यमन्यथा शुद्ध एवंति प्रागुतम् ॥ दर्श वार्षिकं चत्तदा पूर्व वाषिक कृत्वा ततः पण्डापतृयज्ञा दर्शश्राद्ध चांत निणयदीपे क्रम उक्तः ॥ स्मृतिसारेपि-दर्श क्षयाहे संप्राप्त कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः । आदौ क्ष- याहं निर्वयं पश्चाद्दर्शा विधीयते' इति ॥ युक्तंत्वेवम् ॥ तद्वचने मूलाभा- वात् ॥ 'पिंडयज्ञं ततः कुर्यात्ततोन्वाहार्यकं बुधः' इति दर्शश्राद्धपिण्डपितृय- ज्ञानन्तयात्तस्याब्दिकप्यांतदेशात्प्राप्तः ॥ पितयज्ञानन्तरं वार्षिकं ततो दर्शश्राद्धम्' इति व्यतिषङ्गस्तु न भवत्येव ॥ तस्यार्थिकत्वात् कालादशैंपि 'निमित्नानि यतश्चात्र पूर्वानुष्ठानकारणम्' इति ॥ सर्वान्प्रत्यैकरूप्याना- वातक्षयाहनिमित्तस्यानियतत्वम्॥ देवजानियेन्येवम् ॥ एवं मासिकादिष्वपि ज्ञेयम्॥ "प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्सतान्यपि' इतिसर्वातिदेशात्॥

·.. प०३] क्षयाहाज्ञानेनिर्णयः। ४४३ मृताहे वृषोत्सर्ग उक्तो हेमाद्रौ विष्णुधर्मे 'अयनद्वितये चैव मृताहे बान्ध- वस्य च । उत्सृजेन्नीलवृषभं कौमुद्याः समुपागमें' ॥ कौमुदी कार्तिकी ॥ अथ शुद्धिश्राद्धम् ॥ दिवोदासीये-'सपिण्डीकरणादूर्व शुद्धिश्राद्ध- निर्णयः यावदब्दत्रयं भवेत् ।तावदेव न भोक्तव्यं क्षयेहनि कदाचन॥ वांतमपिण्डनेप्येतत्तुल्यम् ॥ 'मृताहनि तु संप्राप्तयावदब्दच- तुष्टयम् । बहिः श्राद्धं प्रकुर्वीत न कुर्याच्छादोजनम् ॥ प्रथमेस्थीनि मज्जा च द्वितीये मांसभक्षणम् । तृतीय रुधिरं प्रोक्तं श्राद्धं शुद्ध चतुर्थकम्' इतिश्राद्धकारिकोक्तेः ॥ शुद्धं किंचिदिति ज्ञयम् ॥ स्मृत्यन्तरे--- सप्त- त्रिंशच यो मासान् श्राद्धे अक्ते तमोहतः। स पंक्तिदूषितः पापः प्रेताशी च भवेत्तु सः' ॥ तत्र प्रथमब्दे वर्षान्तसपिण्डनपक्षे मृताहात्पूर्वह्नि सपिण्ड- नमन्दपूर्तिश्राद्धं च कृत्वा परंगुर्वार्षिकं कुर्यात् इति स्मृत्यर्थसारे उक्त- म् ॥ हेमाद्रिस्तु मृताह सपिण्डीकरणनैव वार्षिकसिद्धिः ॥ · पूर्ण संव- सरे पिण्डः षोडशः परिकीर्तितः। तनैव च सपिण्डत्वं तनवाब्दिकमिष्यते' इति वचनादित्याह ॥ इदमेव युक्तम् ॥ अथ क्षयाहाज्ञाने Nafs मरीचिः- श्राद्धविन समुत्पन्ने अविज्ञाते मृतहनि । एकादश्यां तु कर्तव्यं कृष्णपक्षे विशेषतः' इत्युक्तः शुक्लैकादश्यामपिबृह- स्पतिः- न ज्ञायते मृताहश्चत् प्रमीते प्राषिते सति ॥ मासश्चत्प्रतिविज्ञात- स्तदर्श स्यादथाब्दिकं ॥ दिनमासौ न विज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः । प्रस्था- नमासदिवसौ ग्राह्यौ पूर्वोक्तया दिशा' ॥ मदनरत्ने भविष्ये-मृताहं यो न जानाति मानवो विनतात्मज । तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं सांवत्सरं सदा॥ दिनमेव तु जानाति मासं नैव तु यो नरः । मार्गशीर्ष तथा भाडे माघे वात- द्दिनं भवेत् ॥ निर्णयामृते तु-'यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव तु । तदा चाषाढके मासि माघवा तदिनं भवेत्' इति बृहस्पतिस्मृतराषाढो- प्युक्तः ॥ कालादर्शपि-'मासाज्ञाने दिनज्ञाने कार्यमाषाष्टमाघयोः' इत्यु- तम् ॥ हेमाद्रौ प्रभासखण्डे-'मृताहं यो न जानाति मासं वापि कथंच- न ·४४४ निर्णयसिन्धौ- [१०३ , - न । तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं मावेथ मार्गके' ॥ भविष्ये- मृतवार्ताश्रु- तेह्यौ तौ पूर्वोक्तक्रमेण तु ।पूक्तिति प्रस्थानदिनाज्ञाने मासज्ञाने चतद्दशैं मासाज्ञाने दिनज्ञाने च मार्गादावितिवच्छ्रवणदिनेपि ज्ञेयमित्यर्थः ॥ श्रवण- दिन मासाज्ञान माघमागदर्श कार्य पूर्वोक्तप्रभासखण्डात्॥अतोत्र लोपडात शूलपाण्युक्तं हेयम ॥ तिथितत्वे यमः-'गतस्य न भवेद्वार्ता यावतद्वादश वार्षिकी। प्रेतावधारणं तस्य कर्तव्यं सतबान्धवः ॥ यन्मासि यदहर्यातस्त- न्मासि तदहाकया। दिनाज्ञान कुहूस्तस्य आषाढस्याथवा कुहूः ॥ अथ श्राद्धविघ्ने निर्णयः ॥ तत्र विप्रस्य निमन्त्रणोत्तरं मूतके मृतके चाशौचा- भावः ॥ 'निमन्त्रितेषु विप्रेप प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि । निमन्त्रणादि विप्रस्य स्वाध्यायादिरतस्य च ॥ देहे पितषु तिष्ठत्सु नाशौचं विद्यते क्वचित्' इति ब्राह्मोक्तेः ॥ कर्तुस्तु विष्णुराह-व्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमेऽर्चने जपे ॥ आरब्धे सूतकं न स्यादनारब्धे तु मृतकम् ॥ श्राद्ध प्रारम्भस्तेनैवोक्तः ॥ 'प्रारम्सो वरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोः । नान्दीमुखं विवाहादी श्राद्धे पा- कपरिकिया' ॥ इति ॥ माधवीये ब्राह्मेपि- श्राद्धादी पितृयज्ञे च कन्या- दाने च नो भवेत्। मिताक्षरायां स्मृत्यन्तरे- सद्यःशौचं प्रकृत्य- 'यज्ञ सम्मतसम्भारे विवाहे श्राद्धकर्मणि' इति॥तिथितत्त्वादिगौडग्रन्थास्तु निमन्त्रणोत्तरं कर्तुक्तिश्च नाशौचम् ॥ निमन्त्रणोत्तरं श्राद्ध प्रारम्भः स्या- दिति स्मृतिः' इति विष्णूक्तेः ॥ यत्तु 'श्राद्धे पाकपरिक्रिया 'इति, तदर्श- श्राद्धविषयमित्याहुः ॥ दातृगृहे मरणादौ ब्राझे उक्तं भोजनार्द्ध तु संधुत्ते विप्रेातुर्विपद्यते' ॥ गृहे इति शेषः ॥ 'यदा कश्चित्तदोच्छिष्टं शेषं त्यक्त्वा स- माहितः । आचम्य परकीयेन जलेन शुचयो द्विजाः' इति ॥ अस्य श्राद्ध- विषयत्वं हेमाद्रिणोक्तम् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदयेप्येवम् ॥ मम तु प्रतिभातीदं विवाहादिविषयम् ॥ नतु श्राद्धविषयं तत्पदाभावात् ॥ 'विवाहोत्सवय- ज्ञेषु' इत्युपकम्य-'सुआनेषु तु विप्रेषु त्वन्तरा मृतसूतके । अन्यगेहोदका चान्ताः सर्वे ते शुचयः स्मृताः' इति षत्रिंशन्मतैकवाक्यत्वात् ॥ निमन्त्रि- " .

·४४५ प०३] शुद्धिश्राद्धनिर्णयः। तेषु विप्रेषु प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि' इति पूर्वोक्तविरोधाच्च ॥ श्राद्धे तु यद्यपि विष्णुना पाकोत्तरमाशाचाभाव उक्तः, तथापि कतुरव सः, भोक्तुदोषात्स्यव 'अपि दातगृहीत्रोश्च सूतके मृतके तथा । अविज्ञाने न दोषः स्याच्छ्राद्धा- दिषु कथंचन॥ विज्ञान भोक्तुरेव स्यात् प्रायश्चित्तादिकं कमात्' इति माध- वीयब्राह्मोक्तेः ॥ आदिशब्देनाशौचमुच्यते ॥ तच्चाह विष्णुः-'ब्राह्मणादी- नामाशोचे यः सकदेवान्नमश्नाति तस्य तावदाशाचम् ॥ यावत्तषामाशाच- व्यपगमे प्रायश्चितं कुर्यात् 'इति ॥ यत्तु-'देहे पितृषु तिष्ठत्सु नाशीचं वि- यते क्वचित्' इति ब्राह्म, तश्राद्धकालीनस्य निषेधकम् ॥ न तदुत्तरका- लीनस्य ॥ शुद्धिदीपस्तु निमन्त्रितेष्वित्यामश्राद्धपरम्,भोजनार्थष्वित्यादि त्वन्नश्राद्धपरमित्याह ।। प्रायश्चित्तं त्वाह मार्कण्डेयः-'भुक्त्वा तु ब्राह्मणा- शौचं चरेत्सांतपनं द्विजः' ॥ एतत्कामतः ॥ अस्यासे शङ्कः-'ब्राह्मणस्य तथा भुक्ता मासमेकं व्रती भवेत् ' इति ॥ अज्ञानात्तु छागलेयः-एकाहं च यह पञ्च सप्तरात्रमभोजनम् । ततःशुचिर्भवेद्विषः पञ्चगव्यं पिवेन्नरः' इात वर्णक्रमेणेदम्। अस्यासे तु द्वैगुण्यमित्यादि मिताक्षरामाधवीयादौ ज्ञेयम्॥ मिताक्षरामाधवादौ तु श्राद्ध कर्तु॥क्तुश्च सर्वथा दोषाभाव उक्तः॥आशौ- चमध्ये श्राद्धदिनप्राप्ती तु माधबोये कालादर्श च ऋष्यशृङ्गः दयेपितॄणां श्राद्धे तु आशौचं जायते यदा । आशोचे तु व्यतिक्रान्ते तेश्यः श्राद्धं प्रदी- यते'॥ श्राद्धचिन्तामणौ ज्योतिपे-'प्रतिसांवत्सरं श्राद्धमाशौचात्पतितं च यत् । मलमासेपि तत् कार्यमिति भागुरिभाषितम्' ॥ आशौचान्त्यदिन- त्वेन निमित्तत्वादित्यर्थः ॥ एतन्मासिकादिपरं न दार्शिकादौ॥ अत एवसुद र्शनभाष्ये अपरपक्षे पित्र्याणीति नियमावकृष्णपक्षश्राद्धलोपे प्रायश्चित्तमेव नतुगौणकाले करणं तच्चोपवासः वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे । स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ' इति मनूक्तरित्युक्तम् ॥ आशौचे तु प्रायश्चित्तमपि न ॥ मुख्यकाले अनधिकारात् ॥ आशौचान्ते सम्भवे तु व्यासः श्राद्धविन्ने समुत्पन्ने त्वन्तरामृतसूतके । आमावास्यांप्रकुर्यादेशुद्धा- ·४४६ निर्णयसिन्धौ- [प०३ वेके मनीषिणः ॥ हेमाद्रौ षटत्रिंशन्मतेपि-'मासिके चाब्दिक त्वाह्न स- प्राप्त मृतमृतक । वदन्ति शुद्धौ तत्काय दर्श चापि विचक्षणाः ॥ गोभिल: 'देये प्रत्यान्दिके श्राद्धे अन्तरा मृतमृतक । आशौचानन्तरं कुर्यात्तन्मासे- दुक्षये तथा' मरीचिः-श्राद्धविने समुत्पन्ने ऽप्यविज्ञाते मृतेहनि ।एकादश्यां तु कर्तव्यं कृष्णपक्षे विशेषतः '॥ विशेषतः इत्युक्तेः शुक्लैकादश्यामपि ॥ आशौचेतरविघ्ने एतदिति माधवपृथ्वीचन्द्रौ ॥ यत्त्वत्रिः-'तदहश्चेत् प्रदु- प्येत केनचित्मतकादिना । मृतकानन्तरं कुर्यात्पुनस्तदहरेव च' इति,तत्पू- वकालाभावे ज्ञेयम् ॥ एतदाब्दिकतरश्राद्धपरम् ॥ यच्च देवलः–एकोद्दिष्टे तु संप्राप्त यदि विनः प्रजायते । मासेन्यस्मिस्तिथी तस्मिन श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्न- तः' इति ॥ तदपि मासिकंपमिति मदनरत्ने हेमाद्री च ॥ इदमपि पूर्वका लासंभवे व्याध्यादौ विस्मरणे चवं ज्ञेयम् ॥ अथ भारिजोदर्शने ॥ तत्र दार्शिकमानेन कार्यम्॥ श्राद्धविन्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् ॥ अमा- वास्यादिनियतं माससंवत्सराहते' इति हेमाद्रौ हारीतोक्नः ॥व्याघ्रपादो- पि-'आर्तवे देशकालानां विप्लव समुपस्थिते । आमश्राद्धं द्विजैः कार्य शूद्रः कुर्यात्सदैव हि'इति ॥ दोपिकापि-दर्श तु भायतिवेप्यामश्राद्धविधि प्र. वासिविधुरायाश्चाचरेयुर्द्विजाः' ॥ वस्तुतस्तु पाकानावे द्विजातीनामामश्राद्धं विधीयते'इति सुमन्तूक्तेः॥ पाककर्वन्तरसत्त्वेऽन्नेनान्यथामेनेत्युक्तम् ॥'मा- सिकानि सपिण्डानि अमावास्या तथाब्दिकम् । अन्नेनैव तु कर्तव्यं यस्य भा- र्या रजस्वला'इति कलिकायां वचनाच॥कालादर्शे तु स्त्रिया रजोदर्शने द- र्शश्राद्धं पञ्चमेहनीति पक्षान्तरमुक्तम्॥पारिजातेप्येवम्॥ एवं महालययुगा- दावपि ॥ आब्दिकं तु रजोदर्शनेपि तद्दिने एव कार्यम् ॥ 'पुष्पवत्स्वपि दारेषु विदेशस्थोप्यननिकः ॥ अन्नेनैवाब्दिकं कुर्याद्धम्ना वामेन न क्वचित् ' इति १. वर्षान्तसपिण्डनपक्षादौ मासिकानामेकोद्दिष्टविधिनैव कर्तव्यत्वात् । इति टीका।। २- तुना दर्शादिश्राद्धस्य नाब्दिकादिश्राद्धतुल्यता आशौचमध्ये दर्शपाते सर्वसंमतत- लोपानुपपतेः तदनन्तरं सुकरत्वादित्यरुचि. सूचिता ॥ इति टीका ॥

·प०३] शुद्धिश्राद्धनिर्णयः। ४४७ माधवीये लौगाविस्मृतेः ॥ मरीचिरपि- अनग्निकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । आमश्राद्धं प्रकुरीत न तत्कुर्यान्मृतेहनि' ॥ कार्णाजि- निः-'आपन्नोप्याब्दिकं नैव कुर्यादामेन कुत्रचित् । अन्नेन तदमायां वा कृष्णे वा हरिवासरे ' प्रयोगपारिजाते- रजस्वलायां आर्यायां क्षयाहं यः परित्यजेत् । स वै नरकमामोति यावदानुतसंप्लवम् ।। मासिकानि सपिण्डं च अमावास्या तथाब्दिकम् । अन्नेनैव तु कर्तव्यं यस्य भार्या रजस्वला ॥ वयाज्ञिकनिवन्धेषि-भर्तुः श्राद्धं पञ्चमेन्हि कुर्याद्धार्या रजस्वला ॥ पुत्रः पित्रोः प्रकुर्वीत मृताहनि शुचिर्यतः' ॥ कालादर्शपि-रजस्वलाङ्गन्नोऽ- ननिविदेशस्थोथवाब्दिके ॥ दर्शादाविव नामेन त्वन्नेन श्राद्धमाचरत् ॥ अन्यत्रापि-विदेशको वा विगतानिको वा रजस्वलायामपि धर्मपत्न्या- म् । श्राद्धं मृताहे विदधीत पाकैर्नामेन हेम्ना नतु पंचमेह्नि' ॥ एवं मासिकेपि ॥ यत्तु मरीचिः- 'आब्दिके समनुप्राप्ने यस्य भार्या रजस्वला । पञ्चमेऽहनि तच्छ्राद्धं न तत्कुर्यान्मृतेहनि' ॥ माधवीये- ' श्राद्धं तदा न कर्तव्यं कर्तव्यं पञ्चमेहनि इत्युत्तराई, तदपुत्रकर्तृकश्राद्धविषयम् ॥ 'अपुत्रा तु यदा भार्या संपामे भर्तुराब्दिके । रजस्वला भवेत्सा तु कुर्या- त्तत्पश्चमेहनि' इति श्लोकगौतमोक्तः ॥ 'देवे कर्मणि पित्र्ये वा प- श्चमेहनि शुद्धयति' इतिप्रभासखण्डाच्च ॥ नन्वशुचित्वादेव तत्र पञ्चमेहन्य- र्थात्श्राद्धं प्राप्तमिति वचनं व्यर्थम ॥ मैनम् ॥ गर्भिणीसृतिकादिश्च कुमारी वाष्यरोगिणी। यदा शुद्धा तदान्येन कारयेत् प्रयता स्वयम्' इति हेमाद्री भविष्योक्तः ॥ 'अनुपनीतस्त्रीशूद्राश्च श्राद्धमृत्विजा वा कारयेयुः ॥ 'स्वयं वाऽ मंत्रकं कुर्युः' इति स्मृत्यर्थसाराचान्यद्वारा करणनिवृत्त्यर्थत्वात्तस्य त्व दुक्तदिशा आशौचानन्तरं श्राद्धकर्तव्यताऽवेदकवाक्यवैयर्थ्याच्च अतःप्रा- गुक्तमरीच्युक्तेः पत्नी पञ्चमेहनिइति युक्तं॥ यत्तु–'सप्ताहापितृदेवानां भवे योग्या व्रतार्चने' इति, तद्रजोनिवृत्तिपरमिति हेमाद्रिभिन्नसनिबंधसिद्धां- तः ॥ हेमाद्रिस्तु श्राद्धादौ खिया सहैवाधिकारात्तस्यां रजोदुष्टायां तनिवृ- " ·४४८ निर्णयसिन्धी- [प० ३ . तेरेकनार्यण पंचमेहनि कार्य प्रागुक्तमरीच्युतः; भार्यान्तरसत्त्वे तु पुष्पव- स्वपीति वचनानदिने एवेत्याह ॥ दीपिकापि- 'भार्यौ सति पञ्चमे च दिवसे स्याद्वार्षिकं मासिकं पकानैर्बहुभार्यकस्त्वधिकते पत्न्यन्तरे तिष्ठति ॥ कुर्यात्तद्वितयं स्वमुख्यदिवसे' इति तच्चिन्त्यम् ॥ सहाधिकारः सहत्वश्रुत्या वा एकफलभाक्त्वेन वा पाककर्तृत्वेन वा ॥ नायः । तदभावात् । 'पाणिग्रहणाद्धि सहत्वं कर्मसु' इत्यस्यानिसाध्यकर्मविषयत्वात् ॥ आब्दि- कस्य च निरग्नेरपि पाकेनैवोक्नेः ॥ स्माानिसाध्यत्वानियमात् 'तामपरुध्य' इति पूर्वोक्तवचनासत्त्वाच ॥ कथं च भार्यान्तरसत्त्वेधिकारः॥ ज्येष्ठया न विनेतरा' इति नियमात् ॥ ज्येष्ठापरत्वे च तेनैव सिद्धर्वचनवैयर्थ्यात् ॥ न द्वितीयः-- अविभक्तश्चातृष्वेकस्याऽशुचित्वेन्यस्यांधिकारापत्तेः ॥ न तृती यः-प्रवासनिर्दशसूतिकारोगिण्यादिष्वप्यकरणापत्तेः॥ 'आरभेत नवैः पात्रैर- भारम्भं च बान्धवैः' इतिदेवलोक्तावामनेपदात्स्वस्य बान्धवानां च पाकक र्तृत्वोक्त्या विरोधाच॥ ततस्तानि पपाचाशु सीता जनकनन्दिनी' इति पामा दिलिङ्गात्प्राशस्त्यं भार्यापाकस्योच्यते ॥ न तत्कस्याप्यनिष्टम् ॥तेनैतद्वच नं युक्त्यायभावातपूर्वोक्तवचोविरोधाच यदकिंचिदेव ॥ यदपि--'श्राद्धीयाह नि संप्राप्ने यस्य भार्या रजस्वला ॥ श्राद्धं तत्र न कर्तव्यं कर्तव्यं पञ्चमेहनि' इति श्लोकगौतमपाठोन्यथा दर्शितःमाधवीये च तवशात् पक्षान्तरमुक्तम्॥ तेनापि नाभिप्रेतार्थसिद्धिः यस्य प्रेतस्येत्यर्थात् ॥ तेनात्र हेमाद्रिनामेति बहु वक्तव्येपि नोच्यते ॥ अथान्वारोहणे निर्णयः ॥ लोगा- अन्वारोह- निर्णय क्षिः- मृताहनि समासेन पिण्डनिर्वपणं पृथक् ॥ नवश्रादं च दम्पत्योरन्वारोहण एव तु '॥ समासेन तु तन्त्रेण द्विपि- ५-यत्र पत्नी भर्तचित्यामनारूढा तत्र भर्तुः तस्याश्च तिथिभेदेन मरणे तत्तत्तिथौ तस्य तस्याश्च पृथगेव वार्षिकम् । यदा च तिथ्यैक्यं तदा यद्यप्येकदेशकालकर्तृत्वेनागृथगा- पविशेषत्वाद्देवताभेदेन पृथक क्रियमाणयोरपि प्रधानयोरवानां च तन्त्रं प्रायोति।तथापि- एककाले गतासूनांबहूनाम्-' इत्युक्तवाक्या वादेकतिथौ मृतानामितरेषाभिव पाकमात्रत न्त्रतीक्तेःपृथगेव दम्पत्योःश्राद्धं प्रामोति तत्र तदाधेन प्रकारविशेषोनेन विधीयते॥इतिटीका ·प०३] अन्वारोहणनिर्णयः। ४४९ तृकश्राद्धबद्दयोरेकः पिण्डो विप्रश्च ॥ पिण्डशब्दः श्राद्धपरः ॥ नवश्राद्ध पृथगिति हेमाद्रिपृथ्वीचन्द्रौ ॥ अत्र मृताहनीत्येकत्वात् ॥ दिनभेदे दि- नैक्ये वा मततिथेरेकत्वे कालैक्यं क.क्यं पाकैक्यं च ॥ ' एकचित्य धि- रोहे तु तिथिरेकैव जायते । एकपाकेन पिण्डैक्ये वयोहीत नामनी' इति स्मृत्यन्तराच ॥ अन्त्येष्टिपद्धती भट्टैरप्युदाहृतम् 'अन्वारोहे त नारीणां पत्युश्चैकोदकक्रिया । पिण्डदानक्रिया तद्वच्छ्राद्धं प्रत्याब्दिकं तथा ॥ नव- श्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डीकरणं पृथक् । एक एव वृपोत्सों गौरेका तत्र दीयते' इति ॥ तिथिोदे तु वार्षिकं पृथगेव ॥ तथा वार्षिके समासविधाना- दन्यत्र सर्वत्र पृथक्वे प्राने नवश्राद्धमेव पृथगिति परिसंख्ययान्यत्र पृथगुक्ते- प्वपि वार्षिकषोडशश्राद्धतीर्थसपिण्डान्वष्टक्यादिषु समास एवेति मदन- पारिजातनिर्णयामृतादयः ॥ अतः समासविधिबलात् ज्येष्ठपुत्रस्य क- तत्वे सपत्नमातुरन्वारोहणे तत्पुत्रे सत्यपि तद्वार्षिकादिकमविभक्तः सापत्न- पुत्र एव ज्येष्ठः कुर्यान्नौरसः ॥ वक्ष्यमाणपृथ्वीचन्द्रादिमते तु औरस एव मातुः पृथक्कुर्यात् ॥ एवं बहीष्वपि मातृषु ज्ञेयम् । त्रिस्थलीसेतो पिता- महचरणैरप्येवमुक्तम् ॥ यत्नुः गार्ग्य:-'एकचित्यां समारूढौ दंपती निधनं गतौ । पृथक्श्राद्धं तयोःकुर्यादोदनं च पृथक्पृथक् ॥ ओदनं पिण्डः । त- नवश्राद्धविषयम् ॥ यत्तु भृगुः-'या समारोहणं कुर्याद्धर्तुश्चित्यां पतिव्रता। तां मृताहनि संप्राप्ते पृथपिडे नियोजयेत् ॥ प्रत्यब्दं च नवश्राद्धं युगप- तु समाचरेत् । तयेषां वार्षिकमेकोद्दिष्टमुक्तं तद्विषयम् ॥ 'प्रत्यब्दं च मृता- हनि' इत्यन्वयः ॥ नवश्राद्धं युगपदिति दर्श वर्गद्वयवदेकतन्त्रेण पृथगि- त्यर्थमाह हेमाद्रिः ॥ एतन्मृतति:दविषयम्' इति पृथ्वीचन्द्रनिर्णया- मृताद्याः ॥ देवयाज्ञिकोप्येवम् ॥ पराशरमाधवस्तु-'गाय॑भृग्वादिवच नाल्लौगाक्षिवाक्ये समासेन पाकादितंत्रैक्येन दर्श वर्गद्वयवत् पृथशादं कुर्यात् नवश्राद्धं च तथा ' इत्याह ॥ पृथ्वीचन्द्रचन्द्रिकादयस्तु-'यो- रेकपिण्डदानं लौगाक्षिवचनं चापविषयम्॥ पृथपिण्डदानं तु मुख्यःकल्पः' - ·४५० निर्णयसिन्धौ- [प०३ तदाह वृद्धपराशरः-'आरुह्य भर्तुश्चितिमङ्गना या पामोति मृत्युं खलु सत्व- युक्ता ॥ एकादशाहे तु तयोविधेयं श्राद्धं पृथक्वर्गमपेक्ष्य सद्भिः ॥ एक- त्वमिच्छन्ति मतिपहीणा एकादशाहादिषु ये नृनार्योः ॥ ते स्वर्गमार्ग विनिहत्य कुर्युःस्त्रीसत्वघातान्नरकाधिवासम् ॥ भ; सह मृता या तु नाक- लोकमभीप्सती । साहेच्छ्राद्धं पृथपिण्डान नैकत्वं तु स्मृतं तयोः ॥ पृथ गेव हि कर्तव्यं श्राद्धमेकादशाहिकम् । यानि श्राद्धानि सर्वाणि तान्युक्तानि पृथक्पृथक् ॥ विश्वादर्शपि-'मातुर्गयाष्टकावृद्धिताहेषु महालये । श्राद्धंकु- योत्पृथग्दवं तन्त्र वानुगतावांप ॥ एकांचत्या समारुह्य मृतयारकबहिींष । पित्रोःपिण्डान्पृथग्दद्यापिण्डत्वापसुतत्सुतः' इत्यग्निस्मृतरित्याहुः॥ यत्नु पत्रिंशन्मते--'एकत्वं मा गता भर्तुः पिंडे गोत्रे च सूतके । न पृथक्षि- ण्डदानं तु तस्मात्पत्नी विद्यते' इति, तदर्शादिपरम् ॥ चन्द्रप्रकाशेपि-- 'एकचित्यां समारूढौ दंपती प्रमिती यदि । पृथक्श्राद्धं प्रकुर्वीत पत्युरेव क्षयेहनि ॥ मृतानामपि प्रत्यानां भार्याणां पतिना सह । पूर्वकस्य मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः॥ तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा श्राद्धं स्वामिक्षयेहनि । तृतीयस्य ततः कुर्यात्संनिपातप्वयं कमः' इति ॥ मगमने सर्वत्र श्राद्धार्थ- मेकपाक इत्याह मदनरत्ने प्रचेताः-'एकचित्यां समारूढी म्रियते दंपती य ि जन्त्रण श्रपणं कुर्यात्पृथपिण्डं समावपेत्' ॥ पृथ्वीचन्द्रोदयेप्येव म् ॥ अत्र भर्तुराशौचमध्यऽन्यदिने स्त्रीमरणे पतिमरणदिनगणनयाशौच- पिण्डदानैकादशाहादि कार्यम्, नात्र पक्षिणीवृद्धिः ‘मृतं पतिमनुव्रज्य पत्नी चेदनलं गता । न तत्र पक्षिणी कार्या पैतृकादेव शुद्धयति ॥ पुत्रोन्यो वा- गिदस्तस्यास्तावदेवाशुचिस्तयोः । नवश्राद्धं सपिण्डं च युगपत्तु समापये- त्' इति पडशीतिमतात् ॥ 'यदा नारी विशदग्निं प्रियस्य प्रियवाञ्छया । तदाशीचं विधातव्यं भाशीचक्रमेणहि' इति लघुहारीतोक्नेश्च ॥ अर्का- शौचात्तरमन्याराहणे तु व्यहमाशीचं ॥ 'ऋग्वेदवादात्साध्वी स्त्री न भवेदात्म- घातिनी ।व्यहाशौचे तु निर्वृत्ते श्राद्धं प्रामोति शास्त्रतः' इति ब्राह्मोत्तेरिति ·प०३] अन्वारोहणनिर्णयः। पृथ्वीचन्द्रापराकौं ॥ एतदन्वारोहणे एव नत्वेकचितौ ॥ ऋग्वेदवादः- 'इमा नारीरविधवाः' इत्यादिः ॥ एतत्सवापरमित्यन्ये॥स्मार्तगौडास्तु- 'देशान्तरमृते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाद्वयम् इत्युपक्रम्य ब्राह्मे-'यहाशौचे तु निर्वत्ने इत्युक्ते जोशौचोत्तरमन्वारोहणे व्यहःसहगमने पुतणं दशाहादि पिण्डास्तु दशापि सहैव'। तथा च जनकशूलपाणिशुद्धितत्त्वधृतव्यासः- 'संस्थितं पतिमालिंग्य प्रविशेद्या दुताशनम् । तस्याःपिण्डादिकं ज्ञयंक्रमशः पतिपिण्डवत् ।अन्विता पिण्डदानं तु यथा भर्तुर्दिनदिने।तदर्थारोहिणीयस्मा- तस्मात्सानात्मघातिनी' इति विष्णूक्तेश्चापृथकचितौतु भ शौचमध्येतदूर्व वा सत्यां त्र्यहेण दशपिण्डाः। अन्वितायाः प्रदातव्या दशपिण्डात्यहेणतु । स्वाम्याशौचे व्यतीते तुं तस्याः श्राद्धं प्रदीयते'।इति तत्रैवपैठीनसिस्मृतेः । . C7TPOTV- ग 1. 1. 1 11 राण।1रानम् । एकाचता तु संस्थितपतिम् ' इति प्रागुक्तव्यासोक्तेः सद्यःशीचमित्याहुः ॥ अन्यसपि- ण्डाशीचमध्ये विदेशमृतान्वारोहणं त्वनाशक्यमेव ॥ शुचिताया अङ्गत्वा- त् ॥ अन्ये तु रजोवत्याः अतिकायाश्च गमननिषेधादितराशौचस्यानिषेधः॥ अन्यथा प्रत्यक्षभर्तृमरणे का गतिरित्याहुः ॥ तन्मूलवचनं विना चिन्त्य- मेव ॥ स्मृत्यर्थसारेपि-'सहगमने सर्वत्र श्राद्धपिण्डादौ पाकैक्यं कालैक्यं क.क्यं चेति' ॥ या तु पतिमुद्दिश्याऽन्यकालेऽन्यतिथावन्वारूढा तस्याः श्राद्धं तत्क्षयतिथौ कार्यम । न मर्तृतिथौ ॥ 'पारणे मरणे नृणां तिथिस्ता- त्कालिकी स्मृता' इति स्कान्दात् ॥ 'तिथिरकैव जायते' इत्यादिषचना- च्चेति मदनरत्नपारिजातपृथ्वीचन्द्रादयः ॥ अन्ये तु तस्याः पतिमरणेन मृतप्रायत्वात् — सहायतः पृष्ठतो वा तद्भक्त्या म्रियते यदि । तस्याः भाई प्रदातव्यं पृथक् पत्युः क्षयेहनि ' इति स्मृत्यन्तरात् ॥ अग्रतः पृष्ठतो वापि तद्भक्त्या म्रियते यदि । तस्याः श्राद्धं सुतैः कार्य पत्युरेव क्षयेहनि'इतिपुरा- णसमुच्चयाच्च भर्तृतिथावेवेत्याहुः॥अत्र मूलं चिन्त्यम्॥अत्र विशेषोहेमाद्रो ·४५.२ निर्णयसिन्धी- [प०३ युगपरणे स्मृत्यन्तर-माता मङ्गलमूत्रण म्रियत याद तादने । उद्दिश्य विप्रपङ्का ता नाजयच्च सुवामिनाम ॥ अथ श्राद्धसंपात निर्णयः ॥ श्राद्धमपात अत्र पित्रातिनिध्यकत्वे भग्णक्रमेण दर्श वर्गद्वयवतन्त्रण निर्णयः श्राद्धं कुर्यात् ॥ पौर्वापर्याज्ञान तु शितपूर्वकं कुर्यादितिहेमाद्रिः मारवादयस्तु-पित्राः श्राद्ध ममं प्राने नव पर्युपितपि वा । पितृपर्व सुतः कुर्यादन्यत्रामति योगतः' । इतिकार्णाजिनिस्मृतेः ॥सर्वत्र पितृपर्वजिन्न- प्रयोगमाहुः ॥ पार्वर्णकाद्दिष्टयाःसंपात माधवीय जापालिः-'यद्यकत्र :- वेद्यातामकोद्दिष्टं च पार्वणम । पार्वणं त्वनिनिवर्य एकाद्दिष्टं ममाचंन्त्' । गृहदाहादिना युगपन्मरणे भृगुः- एककाले गनामनां बहू- Hः नामथवा द्वयोः । तन्त्रण श्रपणं कृत्वा कुर्याच्छाद्धं पृथक- थक् ॥ पूर्वकस्य मृतस्यादी द्वितीयस्य ततः पुनः तृतीयस्य ततः कुर्यात्सन्निपातेष्वयं क्रमः' ॥ ऋष्यशृङ्गः-संवद्याद सपिण्डानां युग- पन्मरणं तदा । सम्बन्धासनिमालोच्य तत्क्रमाच्छाद्धमाचरत' ॥गारुडे- एकेनैव तु पाकेन श्राद्धानि कुरुतत्र हि । विकिरं त्वकतः कुर्यात पिण्डा- नदद्यातपृथक्पृथक' ॥ अत्रानुगमन च दाहमपिंडनादौ विशेषं वक्ष्यामः ॥ अत्रिः-बहूनामथवा द्वात्या श्राद्ध चत्स्यात्समहांन । तन्त्रण श्रपणं कृत्वा पृथक्श्राद्धानि कारयेत् ॥ पुलस्त्यः- महालय गयाश्राद्धं गतामृनां क्ष- येहनि । तन्त्रण श्रपणं कृत्वा श्राद्धं कुर्यात् पृथक्पृथक् ॥ इदं च पृथ- पाकेन भिन्नश्राद्धाशक्ती ॥ पृथक्पाकेन सम्बन्धासत्त्या श्राद्धोदस्तु मुख्य पक्षः ॥ एकत्रव दिने श्राद्धं द्वयं प्राप्तं यदा तदा।चरदेव पुरा वर्षातपितुर्मातुश्च यत्सुतः॥ एकस्मिन्यः करीत्यति द्वयोः श्राद्धं यदा द्विजः । तदा पूर्वमत- स्यादौ कृत्वा स्नात्वायथाविधि ॥ पश्चात्पश्चान्मृतस्यैव पृथक्पाकैःसमा- चरेत् । नैकस्मिन दिवम श्राद्धं त्रयाणां कुत्रचित् द्विजः । एकः कुर्यात्तथा १-चिरंतने । २--अन्यत्र मातापितृभिः । इति टीका ॥ ३ यद्यप्येकोद्दिष्टकालापार्व- काकालः परः, तथाप्यतद्वचनादेवकोद्दिष्टं परं कार्यमित्यर्थः ॥ इति टीका ॥

·प०३] श्राद्धाङ्गतर्पणनिर्णयः। ४५३ , प्राप्त अन्यो चाता समाचरेत् ॥ त्रातर्यविद्यमाने तु तत्परह्नि समाचरेत् । अन्यथा श्राद्धहन्ता स्याच्छाद्धसंकररुद्भवेत्'।इत्याश्वलायनोक्तरितिपृथ्वी चन्द्रः॥ कात्यायनः॥ 'वे बहूनि निमित्नानि जायरनकपासरे ॥ नैमित्ति- कानि कार्याणि निमित्तोत्पत्त्यनुक्रमात ' ॥ जावालिः-'श्राद्ध कृत्वा तु तस्यैव पुनः श्राद्धं न तद्दिने । नैमित्तिकं तु कर्तव्यं निमित्तानुक्रमोदयम्' ॥ कालादर्श-नित्यदार्शिकयोचोदकम् मामिकयोपि । दार्शिकस्य युगा- देश्च दार्शिकालाययोगयोः ॥ दार्शिकम्य च मन्वादःसंपात श्राद्धकर्मणः-- प्रमादितरस्यापि निद्धरुनग्माचरेत'॥ अस्य दवतानेदऽपवादमाह स एव। 'नित्यस्य चोदकुम्भम्य नित्यमासिकयोरपि । दर्शस्य चादकुम्भस्य दर्शमा मिकयामि ॥ नित्यम्य चाब्दिकस्यापि दार्शिकाब्दिकयोरपि । युगाद्याब्दि- कयोश्च चमन्यायाब्दिकयास्तथा ॥ प्रत्याब्दिकस्य चालाय योग विहितस्य च । संपात देवतादाच्छ्राद्धयुग्मं ममाचरेत् ॥ निमित्नानि यतश्चात्र पूर्वानु- ठानकारणम् ॥ पित्रोस्तु पितृपूर्वत्वं सर्वत्र श्राद्धकर्मणि' ॥ माधवीये स्मृ- तिसंग्रहे-काम्यतन्त्रण नित्यम्य तन्त्रं श्राद्धस्य मिद्धय- श्राद्राङ्गतर्प ति' ॥ अथ श्राद्धाङ्गतर्पणम् ॥ पारिजात पृथ्वोचन्द्रो- णानर्णयः दये च गर्गः-पूर्व तिलोदकं कृत्वा आमश्राद्धं तु कारयेत। प्रत्यन्दन भवेत्पूर्वपरऽहनि तिलोदकम् ॥ पक्षश्राद्धं हिरण्यन अनुबन्य ति- लोदकम् । नच नित्यतर्पणस्यायं परत्युत्कर्षः । न तु श्राद्धाङ्गतर्पणमस्ती- ति वाच्यम् ॥ “यस्तर्पयति तान विप्रः श्राद्धं कृत्वा परेहनि । पितरस्तेन तृप्यन्ति नचेत्कुप्यन्ति वै भशम्' इति गार्गण फलनिन्दार्थवादास्यामङ्गत्वे- नोक्तेः ॥ श्राद्धपक्रमाद्वार्षिकम् ॥ बृहन्नारदीयेप्याब्दिकं प्रक्रम्य-'परेयुः श्राद्धकन्मत्यों यो न तर्पयते पितॄन् । तस्य ते तितरः ऋद्धाः शापं दत्वा " ५-नह्यन्यप्रकरणेऽन्यस्य फलं निन्दा वा संभवति युज्यते वेति भावः ।।

·१५४ निर्णयसिन्धौ- [१०३ वजन्ति हि ॥ पितृशब्दश्च श्राद्धज्यवर्गपरः ॥ तेन तर्पणम्य पशुपुगेडाश यागयतप्रस्तम्भहरण बच्चष्टदवतासंस्कारकतातिनाब्दिक दिन नित्यं स्वपित्रा दितर्पणं कार्यमव ॥ श्राद्धाङ्गतस्यैव परे गुरुक्तः॥ तदुक्तं-'प्रत्यब्दाङ्गं तिलं दद्यान्निपिद्धपि परहनि। वर्गकस्य वचा यषामन्यषांत विवर्जयेत् ॥ क्वचिद्वि- शपमा गर्गः-'कृष्ण भाद्रपद मामि श्राद्धं प्रतिदिनं भवेत् । पितृणां प्रत्यहं कार्य निपिदापि तर्पणम॥ तर्पणं तिलतर्पणमं ॥ निपिद्धाहपीत्युक्तेः॥ स कन्महालग यः स्यादष्टकास्त्वन्त एव हि ॥ अत्र सप्तमीनिर्देशात अगिता स्फुटव ॥तत्रजयातजुहुयात ॥मन्द्रं प्रायणीयायां मन्दं प्रातःसवने इत्यादिव त्॥अस्यापवादो बृहन्नारदीय-वृद्धिश्राद्ध मपिण्ड्यां च प्रेतश्राद्धेऽनमामि- के संवत्मरविमोके च कर्यान तिलतर्पणम' ॥ तदयमर्थः-दर्श विनिमन्त्र- णोत्तरं पाकारम्भनिरं वा श्राद्धप्रयोगस्याब्धत्वात् ब्रह्मयज्ञातरं नित्यत- पंणं ॥ नव श्राद्धाङ्गतर्पणस्य तन्त्रेण प्रसङ्गेन वा सिद्धिः ॥ ततः पूर्व वैश्वदे- वोत्तरं वा ब्रह्मयज्ञकरणे श्राद्धाङ्ग-तर्पणं पृथकार्य ॥ पित्रावार्षिके तु नित्यतर्पणं तिलवध कार्यम् ॥ नैव श्राद्धदिन कुर्यात्तिलैस्तु पितृतर्पणमाश्राद्धं कृत्वा पराहे च तर्पणं तु तिलःमह' ॥ इति वचनात् ॥ सप्तम्यां भानुवार च मातापित्रातहनि । तिलयस्तर्पणं कुर्यात्स संवत् पितृघातकः' इति स्मृ- तिरत्नावल्यां वृद्धमनुक्तश्च ॥अत्र नित्यतिलतर्पण तिलमात्रनिपधो न तु त- १-- यदैवतमः पशुः तदैवत्यः पुरोडाशः 'इतिवत् श्राद्धं यदेवत्यं तदैवत्यमेव तर्पणमि- त्यर्थः । २. ननु तत्र विशिष्यदेवताभिधानात्तथेत्यतः सामान्यविशेप्यभावेन देवताभिधाने एकदेवत्ये दृष्टान्तमाह-प्रस्तरेतिसूक्तवाकाय प्रस्तरं 'प्रहरति इति विशिप्याभिहिताना- मेवाग्यादीनां मृक्तवाकत्वेन सामान्य नाभिधानाच्चतुर्थ्या इष्टदेवतात्वलाभात्प्रस्तरप्रहणस्ये- टदेवतासंस्कारकलावतर्पणस्यापि दृष्टानां पित्रादीनां देवतानामेव संस्कारतयाङ्ग त्वाम- त्यर्थः इति टीका । :--नित्यस्य प्रयोगानन्तःपातित्वात । वस्तुतस्तु-आरम्भणीयाबृह स्पतिसंवादेः (? क्त्वाप्रत्ययवशात्प्रयोगबहि तानत्ववदिहापि क्त्वाप्रत्ययसत्त्वान्प्रयोग बहिर्भूतनित्यतर्पण व दार्शिकतर्पणसिद्धिरिति यत्र च रविवारादौ तिलरहितं तर्पणं तत्र तन्त्रप्रसङ्गयोग्भावात्पुनःमतिलतर्पणकार्यम् । वार्षिकादौ च तन्त्रप्रसङ्गयोरुभयोरप्यभा- वात्पृथगव तत् कार्यम् ॥ इति टीका || ·प०३] श्राद्धाङ्गन्तर्पणनिर्णयः। ४५५ र्पणस्य तिलैरित्यस्य वैयापनः ॥ यत्न कातीयम्-'उपरागे पितुःश्राद्ध पातेऽमायां च संक्रमे । निषिद्धति हि सर्वत्र तिलैम्तर्पणमाचरेत् 'इति-तत् परेयुः श्राद्धाङ्गतर्पणविषयमिति केचित् ॥ श्राद्धाशक्तस्य ततस्थानापन्नतर्प- णविषयमिति युक्तम् ॥ सहन्महालय परेशुस्तर्पणं ॥अष्टकासु तुसतम्यष्टमी- श्राद्धयोरन्ते तदैव वर्गद्वयस्य॥ अन्वष्टक्ये तु मातृवर्गस्यापि तीर्थश्राद्धे दर्श- वत् ॥ माघाद्यादिप्वष्टकावदन्ते॥अनकश्राद्धसंपात तु यदि तत्प्रसङ्गसिद्धि- स्तदा तदीयमेव तर्पणम् ॥ तन्त्रत्वे तु श्राद्धममसंख्यत्वे आदावन्ते वा ॥वि- षमसंख्यायां बहनुरोध इति ॥ तस्माच्छ्राद्धाङ्गतर्पणं सिद्धम्॥ तदिधिःसं- ग्रहे- स्नात्वा तीरे समागत्य उपविश्य कुशामने ॥ मंतर्पयेत् पितॄन मर्वान स्नात्वा वस्त्रं च धारयेत् ॥ तर्पणोत्तरं नित्यस्नानं कत्वेत्यर्थः ॥ अपमध्यंततः कृत्वा सव्यं जान्वाच्य भूतलोनामगोत्रस्वधाकाईितीयान्तेन तर्पयेत्॥अत्र वस्वादिरूपतोक्ता स्मृत्यर्थसारे- 'वसुरुद्रादितिसुतानश्राद्धार्य तर्पयक्षि- तृन' ॥ तत्र. बढचानां दक्षिणनैव ॥ ' अनादेशे दक्षिणं प्रतीयात ' इति सू- वात् ॥ अत्र प्रत्यञ्जलिमन्त्रावृत्तिः ॥निर्वापवनमध्यार्थ्यानवच्च द्रव्यभेदा- त ॥ अवघातवेदिप्रोक्षणादौ तु द्रव्यैकत्वान्न मन्त्रावृत्तिः ॥ कचिनु परि- व्याणमन्त्रबक्रियमाणानुवादित्वेन करणत्वानावात्मकादिच्छन्ति ॥तन्न ॥ तत्रापूपद्रव्यैक्यातपरवीरसीतिकरणीभूतमन्त्रान्तरसत्त्वादन्यतग्ण व्यवधा- नापत्त्योभयोः कारणत्वायोगातकर्तृभेदेन विकल्पायांगाच क्रियमाणानुवा- दित्वम् ॥ नत्वत्र तथेति बौधायनादिवचनातकरणत्वमेव॥ तनावृत्निरेव यु- का ॥ एवं नित्येपि॥ यतु संग्रहनाम्ना पठन्ति ॥ पित्रोः क्षयाहे संप्राप्त यः कु- र्यानित्यतर्पणम् । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं तत्तोयं रुधिरं भवेत् ॥ सर्वदा तर्पणं कुर्याद्ब्रह्मयज्ञपुरःसरम् । मृताहेनैव कर्तव्यं कृतं चेन्निष्फलं भवेत् ॥ तत्म- मूलत्वे सति फलविषयम् ॥ यच्च पठन्ति-कपिलः–मन्वादिषु युगायासु दर्शसंक्रमणेषु च । पौर्णमास्यां व्यतीपात दद्यात् पूर्व तिलोदकम् ॥ अर्धा- १- युवा सुवासाः' इति मन्त्रः । २-क्रियमाणं यूपैकादशिलादौ (?) परिव्याणम्।

·निर्णयसिन्धा- [१०३ - दये गजच्छायं पटीपु च महालये । भरण्यां च मघाश्राद्धं तदन्त तर्पणं वि- दुः' ॥ शौनकः--'मातापित्रामताह च परहनि तिलोदकम् । कारुण्यश्रा- द्धविपरे सद्या दद्यानिलादकम् ॥ एतन्निर्मलम् ॥ अथ ति- तिलतपण- लतपणनिषेधः ॥ गाये:--मानी भीम त्रयोदश्यां नन्दान- निषधः गुमघामु च । पिण्डदानं मृदा स्नानं न कुर्यातिलतर्पणम्' - स्मृत्यर्थसारे-विवाहबतचूडामु वर्षमधं तदर्धकम् ।' अधं तदेव ॥ वृ- धौ सत्यां च नन्मासि नेत्याहुस्लिलतर्पणम्' ॥ हेमाद्रो मरीचिः-'सप्त- म्यां गविवार च गृह जन्मदिन तथा ! निशामंध्यामु पुत्रार्थी न कुर्यानि- लतर्पणम्॥ यनु संग्रह- 'नंदायां भार्गवदिन कृत्तिकामु मघामु चाभरण्यां भानुवारे च गजच्छायाह्वयं तथा ॥ अयनद्वितयं चैव मन्वादिषुयुगादिषु ।। पिण्डदानं मदानानं न कांतिलतर्पणम ॥इतितच्चिन्त्यमपानीयमप्यत्रतिल- विमिश्रं दद्यातपितृत्यः प्रयता मनुष्यः' इत्यादिविरोधात ॥ अत्रापगदः पृ- थ्वीचन्द्रोदये-- तार्थे निविशपे च गयायां प्रतपक्षक ॥ निपिद्धपि दिन कुर्यात्नर्पणं तिलमिश्रितम् ' ! स्मृत्यर्थसारपि--'तिथितीविशपपु कार्य प्रते च सर्वदा' इति ॥ गोभिल:-तिलानावे निषिद्धाहे सुवर्णरजतान्वि- तम्। तदनावे निपिंचेत्तु दर्तमन्त्रेण वा पुनः॥पतितस्य तिलोदकं वक्ष्यामः॥ अथ वृद्धिथादम् ॥ तन्निमित्तं पृथ्वीचन्द्रोदये ब्राझे ॥ वृद्धिश्राद्ध नि जन्मन्यथापनयने विवाहे पुत्रकस्य च। पितॄन्नान्दीमुखान्नाम तर्पयेद्विधिपूर्वकम ॥ देवव्रतेषु चाधानयज्ञपुंसवनेषु च । नवान्न भोजन खान ऊढायाः प्रथमार्तव ॥ देवारामतडागादिप्रतिष्ठामृत्सवपु च। राजाभिपके बालान्न भोजन वृद्धिसंज्ञकान ॥ वनम्थाद्याश्रमं गच्छनपूर्वद्युः सद्य एव वा । पितृन्पतिविधिना तर्पयेत्कर्मसिद्धये ॥ विष्णुपुराणे-'यज्ञो- ५-.' आपु तायमपि नात्वा तिलदर्भविमिश्रितम् । पितृनुद्दिश्य यो दद्यात्स गति परमां लभेत् इति मन्वादीप्रकृत्य नागरखण्डोक्तेः 'मन्वाद्यासु युगाद्यासु प्रदत्तः स- तिलांजलिः । सहस्रवार्षिको तृप्ति पितणामावहत्सदा ॥ इति कालादर्शाक्तेिश्च ॥

·४५७ r r प०३] वृद्धिश्राद्धनिर्णयः। दाहप्रतिष्ठासु मेखलाबन्धमोक्षयोः॥ पुत्रजन्मवृषोत्सर्ग वृद्धिश्राद्धं समाचरेत्' तत्रैव-'नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा' इत्युक्तनिष्क्रमान्नप्राश- शनयान श्रादमिति मैथिलाः ॥ पूर्वाकविरोधात् ॥ 'नानिष्ठा' इति विरोधा- व ॥ ‘सुतोत्पनी तथा श्राद्धे अन्नप्राशनिक तथा' इति रजामार्तण्डाच्च ॥ यनु छन्दोगपरिशिष्टम्-सूर्यन्दोः कर्मणी ये च तयाः श्राद्धं न विद्यते इति, तत्तेषामवेति कल्पतरुः ॥ बढचकारिकायाम्-स्यादा युदयिक श्राद्धं वृद्धिपूर्तपु कर्मसु । पुंसःमवनसीमन्त चौलापनयनष्विह॥ विवाहचोनलाध यप्रतिभातकर्मणि । इदं श्राद्धं प्रकुर्वन्ति द्विजा वृद्धिनिर्मिनकम् ॥अन्यः षो- डशसंस्कारश्रावण्यादिप्वपीप्यत । वाप्याद्युद्यापनादौ तु कुयुः पूर्वनिमित्नक- म् ॥ बोपदेवकालादशा-सीमन्तव्रतचालनामकरणान्नप्राशनोपायनना नाधानविवाहयज्ञतनयोत्पत्तिप्रतिष्ठासु च । पुमूत्यावमथप्रवेशनसुतावास्याव- लोकाश्रमग्वीकारक्षितिपाभिषेकदयिताद्यों च नान्दीमखम् ॥ यत्तुकाम- धेनी-'जलाशयप्रतिष्ठायां वृषात्सर्गादिकर्मसु । वत्सराज्यन्तर पित्रोपस्या- मर्गकर्मणि ॥ वृद्धिश्राद्धं न कुर्वीत तदन्यत्र समाचत ' इति ॥ तत्र जला- शय वृद्धिश्राद्धस्य निषेधो न तु कर्माङ्गस्यति केचित ॥ अन्य त्वस्य निर्मल तामाहुः ॥ श्राद्ध कौमुद्यां निर्णयामृते च मात्स्ये-'अन्नप्राश च सीमन्त पुत्रोत्पत्तिनिमित्तके । पुंसवे च निषके च नव वश्मप्रवंशन ॥ देववृ- क्षजलादीनां प्रतिष्ठायां विशेषतः । तीर्थयात्रावृपोत्संग वृद्धिश्राद्धं प्रकी- तितम् ' ॥ इदं चावश्यकम् ॥ ‘वृद्धा न तर्पिता ये वैपितरो गृहमथिभिः । त द्धीनमफलं ज्ञयमासुरो विधिरव सः' इति शातातपातः ॥ अत्र श्राद्धत्रयं स एवाह 'मातृश्राद्धं तु पूर्व स्यात्पितॄणां तदनन्तरम् । तता मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम् ॥ तत्कालमाह पृथ्वीचन्द्रोदये गार्ग्यः-'मातृ- श्राद्धं तु पूर्वद्युः काहनि तु पैतृकम् । मातामहं चोत्तरेद्यवृद्धी श्राद्धत्रयं स्मृतम् ॥ अत्राप्यशक्तौ स एव पृथक्दिनेष्वशक्तश्चदेकस्मिन् पूर्ववास- रे। श्राद्धत्रयं, प्रकुर्वीत वैश्वदेवं तु तान्त्रिकम् ' इति ॥ वृद्धमनुरपि-'अ- , तु .

·४५८ निर्णयसिन्धौ- [१०३ लागिन्नकालान। नान्दीश्राद्धत्रयं बुधः । पूर्वयुर्वे प्रकुर्वीत पूर्वाहे मातृपूर्वक- म्'॥अत्र ‘महत्सु पूर्वद्युस्तदहग्ल्पपु' इतिगृह्यपरिशिष्टादयवस्था ज्ञेया। तच्च प्रातंरव ॥ 'पार्वणं चापगहेतु पातदिनिमिकम्' इति शातातपोक्तः ॥ अत्र प्रातःशब्दःमार्धप्रहरपरः ॥ प्रहगप्यर्धसंयुक्तः प्रातरित्यभिधीयते' इति गाक्तिरिति पृथ्वीचन्द्रः॥इदं च पुत्रजन्मातिरिक्तविषयम् ॥ तदाहात्रिः- 'पूर्वाह्न वै भवेदृद्धिविना जन्मनिमित्तकम् । पुत्रजन्मनि कुर्वीत श्राद्धं ता- त्कालिकं बुधः' इति ॥ एतदनियतनिमिनपरं ॥ नियतेषु-निमिनेषु प्रातद्धि- निमित्तक । नेपामनियतत्वे तु तदानन्तर्यमिष्यत' इति लोगाविस्मृतेः ॥ आ धानाङ्गं नान्दीश्राद्धं त्वपराह एव ॥ आमश्राद्धं तु पूर्वाह सिद्धान्नेम मध्यतः । पार्वणं वाऽपगह तु वृद्धिश्राद्धं तथानिकम ' इति निर्णयामृते गालवोक्तेः ॥ नान्दीमुखाह्वयं प्रातगब्दिकं त्वपराह्नतः॥इति विष्णूते- श्व ॥ इदं च मातृपितृमातामहादिक्रमेण नवदैवत्यं कार्यम् ॥ तत्र 'मातामहाः सपत्नीकाः वृद्धप्रमातामहप्रमातामहमातामहानां सपत्नीकानाम् ॥ इति पृ- थ्वीचन्द्रोदये गारुडे गद्यरूपेण पाठात् ॥ हेमाद्रौ शङ्ख:-'नान्दीमुखे सत्यवसू सकायो वैश्वदेविक' ॥ वृद्धपराशरः-'नान्दीमुखेल्यो दवायः प्रदक्षिणकुशासनम् । पितृव्यस्तन्मुखत्यश्च प्रदक्षिणमिति स्मृतिः ॥ यत्तु ॥ वृद्धवसिष्ठः-'नान्दीमुख विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् । नाम संकीर्तयेद्विद्वानन्यत्र पितृपूर्वकम् ' ॥ यच्च स्मृत्यर्थसारे-वृद्धमुख्यास्तु पितरो वृद्धिश्राद्धेषु भुञ्जते' इति ॥ यच्च गारुडे-'व्युत्क्रमप्रतिपादनं तच्च शाखान्तरविषयम् ॥ पितृायः पितामहेन्यः प्रपितामहत्यः ' इति बढ़- चपरिशिष्टे कात्यायनेनचानुलोम्याम्नातात् ॥पृथ्वीचन्द्रोदयेप्येवम्॥ यत्तु केचिदृद्धिपदं पित्रादिषु प्रयुञ्जते, तन्न ॥ 'अनस्मदृद्धशब्दानामरूपाणामगोत्रि गाम् । अनाम्नामतिलाद्यैश्च नान्दीश्राद्धं तु संव्यवत् ' इति पृथ्वीचन्द्रोदये संग्रहोंक्तः ॥ नच निषेधादेव विधिः कल्प्यत इति वाच्यम् ॥ प्रौष्ठपदी- श्राद्धे प्रपितामहात्परेषां वृद्धपित्रादीनां देवतात्वान्नान्दीश्राद्धत्वसाम्येनेहापि 1 ·प०३] वृद्धिश्राद्धनिर्णयः। ४५९ तत्प्राप्ती निषेधात् ॥ गोत्र नामादिनिपेधस्तु-'शुभार्थी प्रथमान्तेन वृद्धौ संकल्पमाचरेत् ' इत्युपक्रम्य · अनस्मद्वृद्धशब्दानाम् ' इत्युक्तेः संकल्प- श्राद्धपरः॥ 'सपिण्डके तु सर्व भवतीति प्रयोगपारिजातः॥ गोत्रनामभि- रामन्य पितृयोध्यं प्रदापयेत् ' इति छन्दोगपरिशिष्टे तद्विधानात् ॥ यत्तु ब्राह्मे-'पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । त्रयो ह्यश्रुमुखा ह्येते पितरः परिकीर्तिताः । तेश्यः पूर्वतरा ये च प्रजावन्तः सुखैधिताः । ते तु नान्दीमुखा नान्दी समृद्धिरिति कथ्यते' इति ॥ यच्च मार्कण्डेयपुराणे-'य स्युः पितामहादूर्ध्व ते तु नान्दीमुखाः स्मृताः' इति तज्जीवत्पित्रादित्रिककर्तृ- कवृद्धिश्राद्धविषयम् ॥ तेन तस्येदमावश्यकम् ॥ यत्तु विष्णुः-पितरि पितामहे च जीवति नैव'कुर्यात् ' इति तदर्शादिविषयम।इति कल्पतरुः ॥ मदनपारिजातेप्येवम् ॥ हेमाद्रिस्तु- 'नान्दीमुखानां श्राद्धं तु कन्यारा- शिगते रखो। पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वराहवचनं यथा' इति-पौष्ठ पदीश्राद्धैक वाश्यत्वातत्रैव पूर्वषां देवतात्वमित्याह ॥ अत्र सत्यवसू विश्वदेवावित्युक्तं प्राग्वत् ॥ यत्तु शातातपः-मातुःश्राद्धं तु युग्मैः स्याददैवं प्राङ्मुखैः पृथक् इति, तद्भिन्नप्रयोगमातृश्राद्धभिन्नश्राद्धये विश्वदेवविकल्पार्थम् ॥ प्रयो- गैक्ये तु- 'विश्वेदेवविहीनं तु केचिदिच्छन्ति मानवाः' इति, तदिन्न- प्रयोगमातृश्राद्धभिन्नश्राद्धट्वये विश्वे देवविकल्पार्थम् ॥ प्रयोगैश्य तु देवनियमः इति हेमाद्रिः॥ एतच्च मातृपूजापूर्वकं कार्यम् ॥ 'अकृत्वा मातृयागं तु यः श्राद्धं परिवेषयेत् । तस्य क्रोधतमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः' इति शातातपोक्तेः॥कौपि-पुष्पधूपः सनैवेद्यर्गन्धायभूषणरपि।पूजयित्वा मातृ- गणं कुर्याच्छ्राद्धत्रयं बुधः ' इति ॥ छन्दोगपरिशिष्टे- 'कर्मादिषु तु सर्वेषु मातरः सगणाधिपाः। पूजनीयाः प्रयत्नेन पृजिताः पूजयन्ति ताः ॥ प्रतिमासु च शुद्धासु लिखिता वां पटादिषु ॥ अपि वाक्षतपुढेषु नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः ॥ कुव्यलग्नां वसोर्धागं समधारां घृतेन तु । कारयेत् पञ्चधा. रां वा नासिनीचां नचोच्छ्रिताम् ॥ आयुष्याणि च शान्त्यर्थ जत्वा तत्र ·४६० निर्णयसिन्धौ- [प०३ - . समाहितः । पडायः पितृायस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥ अत्र सर्वेष्विति ग्रहणात् ग्रहयज्ञतद्विकारेष्वपि नित्यं श्राद्धम् ॥ · नानिष्ट्वा तु पितॄन श्राद्ध कर्म किंचित्समाचरेत् ' इति शातातपोक्तश्च ॥ इयं चवसोर्धारा त- च्छाखीयानां नियता, अन्यषां त्वनियता ॥ बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं' इत्युक्ते करण त्वायुदयः ॥ ' यन्नान्नातं स्वशाखायाम' इत्युक्तः ॥ आयुष्याणि 'आ नो भद्राः' इत्यादीनि ॥ पड़ाय इति मात्रादित्रिकोपलक्षणमिति पृथ्वीच- न्द्रोदयः ॥ छन्दोगानां पढ्दैवत्यन्येषां नवदैवत्यमित्याशार्कः ॥ मम तु मतं कोकिलमतानुसारिणां मातृमातामहप्रमातामहा इति मात्रा सहैव माताम हश्राद्धकरणात् तद्विपमिदं पड़ाय इति ॥ मातरस्तत्रैवोक्ताः॥ गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया। देवसेना स्वधा स्वाहा मातरी लोकमा- तरः। इति सर्वविशेषणं तन चतुर्दशत्वम् ॥ यदा पोडशेति पाठस्तदा देवता- न्तरम्॥ चन्द्रिकायां चतुर्विंशतिमते त्वन्या उक्ताः॥ तिस्रः पृज्याः पितुः पक्ष तिम्रो मातामहे तथा । इत्येता मातरः प्रोक्ताः पितुर्मातः स्वमाष्टमी'। आसां जीवन प्रत्यक्षपूजनम् ॥ 'मृताना त्वक्षतपुञ्जषु' इति हेमाद्रिः ॥ 'ब- राण्याद्यास्तथा सप्त दुर्गाक्षेत्रगणाधिपान । वृद्धयादी पूजयित्वा तु पश्चान्ना- न्दीमुखानपितॄन् ॥ मातृपूर्वानपितृन्पृज्य ततो मातामहानपि । मातामही- स्ततः कचिद्युग्मा मोज्या द्विजातयः' इति ॥ अत्र द्वादशदेवतस्य देशाचा- राव्यवस्था॥ ब्रह्माण्याद्याः-' ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा। वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डाः सप्त मातरः' इत्यपरार्के उक्ताः ॥ अत्र चौलादीनां योगपये तन्त्रताक्ता छन्दोगपरिशिष्टे- गणशः क्रियमाणानां मातृत्यः पूजनं सरुत् । सहदेव भवेच्छ्राद्धमादौ न पृथगादिषु'॥ मातृत्यः इति षष्ठ्यर्थ चतुर्थी ॥ गणेशः एकानेकपुत्राणां संस्कारप्वेकदिने एकदेशका- १.-ए केनैव पार्वणन मातृमातामहयोश्चारितार्थ्यान्न षटत्वानुपपत्तिरिति भावः । २-एक स्यापत्यादेरनेकेषु नामकर्मादिसंस्कारप्वेकदिन एकेन का क्रियमाणेषु देशकाल- क.क्यादवृद्धिश्राद्धं सकृत् मातृणां पूजा च सकृदिन्येकीन्वयः। एवमनेकस्यापत्यादेर्जा- कर्मादिसंस्कारे प्रतिस्वमङ्गापूर्वोत्पत्तये संस्कार्याणां भेदेपि तत्र श्राद्धमैयैत्यपर इति ॥ - ·- " ' प०३] वृद्धिश्राद्धनिर्णयः। लक.क्यादित्यर्थः ॥ तथा-'असहयानि कर्माणि क्रियेरन कर्मकारिभिः। प्रतिप्रयोग नैव स्युर्मातरः सगणाधिपाः' ॥ कर्मावृत्तावपि कुत्र श्राद्धं कार्य कच नेत्युक्तं तत्रैव ॥ 'आधाने होमयोश्चैव वैश्वदेवे तथैव च । बलिकर्मणि दर्श च पूर्णमासे नथैव च ॥ नवयज्ञे च यज्ञज्ञा वदन्त्येवं मनीषिणः ॥ एक मेव भवेच्छ्राद्धमतेषु न पृथक पृथक् ॥ एतेषु प्रतिप्रयोग नावर्तते कित्वादी ॥ एतद्भिन्ने मोमयागादौ प्रतिप्रयोगमावर्तत एव ॥ श्राद्धमित्यर्थः ॥ कचिदादा- बपि निषेधमाह स एव 'नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्ध श्राद्धमिष्यते । न सोष्यन्तीजातकर्मप्राषितागतकर्मसु ॥ विवाहादिः कर्मगणो य उक्तो ग- र्भाधानं शुश्रुमो यस्य चान्ते ॥ विवाहादावेकमवात्र कुर्याच्छ्राद्धं नादौ कर्मणः कर्मणः स्यात् । सोष्यन्त्या आसन्नप्रसवायाः सोप्यन्तीमयुक्ष्य' इत्युक्तं कर्म ॥ कात्यायनोक्तस्य श्राद्धस्य पाकस्य प्राधान्यात्तस्य च ॥ ' जात- श्राद्धे न दद्यान पक्वान्नं ब्राह्मणेष्वपि' इति निषधान्न जातकर्मणि नान्दीश्रा- दमित्याशार्कः ॥ आमान्नेन वा कार्यमित्यपि तेनैवोक्तं ॥ गोडास्तु जातक- मण्येव निषेधः । पुत्रजन्मनिमिनकंतु कार्यमेव । 'जन्मन्यथोपनयने' इत्यु- तेः । नैमिनिकमथो वक्ष्ये श्राद्धमायुदयात्मकं । पुत्रजन्मनि तत्कायं जा- तकर्म समं नरः' इति मार्कण्डेयपुराणाच्चेत्याहुः ॥ हारलतायां श्राद्ध- विवेके चैवम् ॥ एतेन जातकर्मणि कालान्तर श्राद्धनिषधी न पुत्रजन्मदिने इति वाचस्पतिमतं परास्तम् ॥ अथ निषेककाले' इति वचनात् गर्भाधाने न निषेधः ॥ 'निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं कर्माङ्ग विधिवत्कृतम्'। इति पारस्करः ॥ प्रोपितेति-प्रोष्येत्य गृहानुपति- ठते पुत्रं दृष्ट्वा जपतीति विहितं कर्म-विवाहादिगर्भाधानान्तो यो गृहप्रवेशचतु- कर्मादिकर्मसमूह उक्तः सूत्रकारेण ॥ तत्रापि प्रतिकर्म नेत्यर्थः॥अन्येपि हलाभियोगाल्यो अपवादविषयांस्तत्रैव ज्ञेयाः ॥ तइहाप्रचारान्नोच्यन्ते ॥

·४६२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ अथात्राधिकारिणः ॥ विष्णुपुराणे-'जातस्य जातकर्मा- अथजातथा- दिक्रियाकाण्डमशेषतः। पिता पुत्रस्य कुर्वीत श्राद्धं चायुद- धिकारिणः यात्मकम् ' ॥ अत्र केचित् जीवपितुः सागरेच वृद्धिश्रा- देधिकारः ननु निरग्नः । 'न जीवतपितृकः कुर्याच्छ्राद्धमनिमृत द्विजः । यत्य एव पिता दद्यानायः कुर्वीत माग्निकः । पितामहप्यवमेव कुर्याजीपति सा- निकः । सामिकापि न कुर्वीत जीवति प्रपितामहे' इति चन्द्रिकायां सुमन्तू- तेरित्याहुः॥प्रयोगपरिजातेप्यनाहितागिर्न कुर्यादिति ययाख्यातं तन्न । 'अननिकापि कुर्वीत जन्मादी वृद्धिकर्मणि । येत्य एव पिता दद्यातानेवो- द्दिश्य तर्पयत' इति हारीतानः ॥ सौमन्तवं तु वृद्धिश्राद्धभिन्नश्राद्धपरमि- त्युक्तं मदनरत्ने ॥ श्राद्धपदं पिण्डपितृयज्ञपरमिति पृथ्वीचन्द्रोदयः ॥ नि र्णयामृत त हारीतीयेऽननिकोनाहितागिरभितः ॥ पूर्ववचन तु मानिकः तामिः स्माताग्निश्वाच्यते ॥ तनालयाग्रिहीनस्य नेत्युक्तं, तन्न ।- पूर्वोक्त- दिशा गतिसंजवनामपदस्य स्माताग्निपरत्व मानाभावात् ॥ वक्ष्यमाणनित्या- नित्यसंयोगविगंधात् ॥ 'पितग जनकस्यज्या याबदतमनाहितम् । समा- हितवतः पश्चात्स्वान्यजत पितामहान' ॥ इति पृथ्वीचन्द्रोदये यमवचो विरोधाच्च ॥ अपरार्कोपि-'समावर्तन ब्रह्मचारी स्वयमेव नान्दीश्राद्धं कुर्या- दि'त्याह ॥ अतः पूर्वमेव साधु ॥ वोपदेवोपमा । तं जी पितुः पुत्रनामकर्मादौ न वृद्धिश्राद्धं हारीतीय जन्मादावित्यादिशब्देन तत्पा- सावपि-उद्वाह पुत्रजनने पित्र्येष्ट्यां सामिक मखे । तीर्थ ब्राह्मण आयाते षडत जावतः पितुः' इात मैत्रपरिशिष्टे-'उद्वाह पद तस्यापमहारात् ॥ एवं यत्र तु संस्कागदिपदं तदप्युवाहादिपरमेवे' ति तन्न ॥उद्दाहपदस्य स्व- विवाहपरत्वस्यापि संभवात ॥ पुत्रविवाहपरत्वे मानाभावात् ॥ ' नामक- १--पुत्रस्यति पुंस्त्वमविवक्षितम् अनुवाद्यरातत्वात् । तथाच पुत्रीणामपि जन्मादी आभ्युदयिकं भवति तत्र समन्त्रम् मन्त्रबाधे मानाभावात् । 'तुप्णीमेताः क्रियाः स्त्री- णाम् ' इति याज्ञवल्क्यं तु जातकर्मादिसंस्कारेपु मन्त्रबाधार्थम् एता इत्यनेन प्रक्रान्त- त्वातपाभव परामर्शात् । तेन कन्याया जातकर्मादी वृद्धिश्राद्धं समन्त्रमेव । इति टीका ।।

·प०३] वृद्धिश्राद्धनिर्णयः । ४६३ मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा' इत्यादिभिनित्यश्राद्धस्य चौलायङ्गत्वा वगतौ नित्यानित्यसंयोगविरोधाच॥अतो जन्मादाविति सर्वसंस्कारसंग्रहः ॥ तथा कात्यायनः- स्वपितृत्यः पिता दद्यात्सुतसंस्कारकर्मसु । पिण्डानो- द्वाहनात्तेषां तस्यानावे तु तत्क्रमात् ॥'सुतानां चौलादिसंस्कार पिता स्व- पितृायःपिण्डान् श्राद्धं पिण्डदांशहरश्चैषाम्'इतिदर्शनादोद्वाहनाद्विवाहपर्यन्तं दद्यात् ॥ विवाहश्च प्रथमः ॥ नान्दीश्राद्धं पिता कुर्यादाये पाणिग्रहे बुधः। अत ऊवं प्रकुर्वीत स्वयमेव तु नान्दिकम्' इति स्मृतः ॥ तस्य पितुरभावे तत्क्रमात-'असंस्कृतास्तु संस्कार्या भातृभिः पूर्वसंस्कृतैः' इति- यः कर्तृक्रमस्तन क्रमेण ज्येष्ठश्चात्रादिर्दद्यादितिचन्द्रिकादयः।।हेमाद्रिस्तुतस्य पितुभाव यःपितृव्यमातुलादिःसंस्कुर्यात्सतत्क्रमासंस्कार्यपितृकमाद्यान्नतु स्वतिय इतिव्याचख्यौ । समावर्तनस्यापिविवाहप्राचीनमुतसंस्कारत्वातपि तैव नान्दीश्राद्धं कुर्यात् ॥ तदनाव ज्येष्ठनात्रादिनिः॥ तदनाव स्वयमेव कु- र्यात् ॥उपनयनेन कर्माधिकारस्य जातत्वात् ॥एवमाद्यविवाहपीतिपृथ्वीच न्द्रादयचन्द्रिकादयः ॥ मदनरनेप्येवम् ॥ यदा तु पितरि मंन्यस्ततापिते पतिते वा धर्मार्थं तत्पुत्रमन्यः संस्कुर्यात्तदासंस्कार्यपितुः पित्रादियो दद्या- त॥'पितरो जनकस्येज्या याबदतमनाहितं । समाहितवतःपश्चात्स्वान्यजे- त पितामहान् शमीचंद्रोदये ॥जीवतपितृकस्य विशेषमा- ह कात्यायनाः 'वृद्धो तीर्थ च संन्यस्ते ताते च पतिते सति ॥ यस्य एव पितादद्यातायो दद्यात्स्वयं सुतः' इति ॥ यनु बढ़चपरिशिष्टे-'जी- वपिता सुतसंस्कारेषु मातृमातामहयोः कुर्यात् ॥ तस्यां जीवन्त्यां माताम- हस्यैवेति' तत्तच्छाखीयानामवेति दिक्॥स्मृतितत्त्वादिगौडग्रन्थेषु तु जीव न्मातकःपितामहादिश्यो वृद्धौ दद्यात् 'जीवन्तमपि दद्यादा प्रेतायान्नौदके द्विजः' इति कात्यायनोक्तेः 'जीवेतस्मिन्सुताः कुर्युः पितामह्या सहेन तु । तस्यां चैव तु जीवन्त्यां तस्याः श्वश्वेति निश्चयः' इतिहारीतोश्चेत्य- तम् ॥ तस्मिन् भर्तरािदाक्षिणात्यास्तु पूर्वोक्तस्य सपिण्डीकरणादिविषय- , , ·४६४ निर्णयसिन्धौ-- [प०३ , त्वात् ॥'जीवेनु यदि वर्गायस्तं वगं तु परित्यजेत् ' इति वचनानद्वर्गस्य लोप एवत्याहुः ॥ यत्तु चंद्रिकायां पारस्करः-'निपेककाले सामे च सी- मन्तोन्नयने तथा ॥ ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं कर्माङ्गं वृद्धिबच्च तत्' इति तत्र ग- भाधानादौ कर्माङ्ग जातकर्मादायुक्तं तु वृद्धिश्राद्धं पृथंगव विधिवदित्युक्तेः ॥ गौडनिबन्धे मात्रय--'अन्नप्राशे च मीमन्त पुत्रोत्पनिनिमित्त के । पुंसवे च निपके च नवरेश्मप्रवन ॥ वदवतजलादीनांप्रतिष्ठायां तथैवच तीर्थयात्रावृषो त्सर्ग वृद्धिश्राद्धं प्रकीर्तितम ॥ अत्र तानिमित्तानां बृद्धित्वम्, भाविनि- मित्तानामङ्गत्वम् ॥ वृद्धिशब्दस्तद्धर्मातिदेशार्थ इति गोडाः॥ अन्येतु निषे- कादौकमांगवृद्धिश्राद्धयोःसमुच्चयमाहुः॥नान्दीश्राद्धसंज्ञातायानुगता ॥ अथे- तिकर्तव्यता ॥ पृथ्वीचद्रोदय वृद्धपराशरः-'मालत्या- श्राद्धसर्वकर्त- व्यनिर्णयः शतपत्राया मल्लिकाकुब्जयोरपिाकतक्याः पाटलाया वादे- यामाला न लोहिता' ॥ श्राद्धे मालानिपेधस्यायमपवादः ॥ तथा--'मुवेपपणस्तत्र सालंकरस्तथा नरैः। कुङ्कुमाद्यनुलिप्ताङ्गै व्यं तु ब्राह्मणैः मह ॥ थियोपि म्यस्तथानता गीतनृत्यादिहर्षिताः' ॥ हेमाद्रौ ब्रह्माण्डे-'कुशस्थाने च दृर्वाः म्युमङ्गलस्याभिवृद्धये' । कुशा अपि व- क्ष्यन्ते ॥ छन्दोगपरिशिष्टे--- प्रातगमन्त्रितान् विप्रान युग्मानुभयतस्त- था'॥ उजयतः देवै पित्र्ये च ॥ वैश्वदेवे द्वौ विपी पित्रादीनामेकैकस्य द्वौ- द्वाविति विंशतिः ॥ त्रिके वा दावित्यष्टौ विप्राः ॥ अत्र विप्रालाभे स्त्रियोपि भोज्या इत्याहापरा वृद्धवसिष्ठः- 'मातृश्राद्धे तु विप्राणामलामे पूज- येदपि ॥ पतिपुत्रान्विता भव्या योपितोष्टौ कुलोद्भवाः ॥ ' मातृत्रिके चतस्रः मातामहीत्रिकेचेत्यष्टाविति हेमाद्रिः ॥ अत्र पित्र्ये प्राङ्मुखा विप्राः पाये पित्र्ये चतुरस्र मण्डलमिति जयन्तः ॥ हेमाद्रौ ब्राह्मे- 'विप्रान प्रदक्षिणावर्त प्राङ्मुखानुपवेशयेत्' ॥ छन्दोगपरिशिष्टे- गो- त्रनामभिरामन्य पितृश्योऽयं प्रदापयेत् ॥ नात्रापसव्यकरणं न पित्र्यं तीर्थमिप्यते ॥ ज्येष्ठोत्तरकरान्युग्मानकरायायपवित्रकान् । बत्वायं सं- , ·प०३] श्राद्धसर्वकर्तव्यनिर्णयः। ४६५ प्रदातव्यं नैकैकस्यात्र दीयते' ॥ पित्रादेद्वौद्वौ विप्रो तयोर्दक्षिणहस्ती सं- योज्य प्रथमोपवेशितविप्रकरोपरि तन्त्रेण द्वयोरयं दद्यादित्यर्थः ॥ बह्व- चकारिकायां तु-दत्तादिकदेशः स्यादर्घ्यदानं प्रतिद्विजम् । आवृत्तिरपि मन्त्रस्य प्रतिब्राह्मणमिष्यते ॥ प्रतिद्विजं पृथक्कुर्यान्निवीत्यानुमन्त्रणम् 'इ- त्युक्तम् ॥ मधुमध्वितियस्तत्र त्रिपोशितुमिच्छताम् । गायत्र्यानन्तरं स्तो त्रं मधुमन्त्रविवर्जितम् ॥ न चाश्नंस्तु जपेदत्र कदाचिपितृमृक्तकम् ॥त- था-संपन्नमिति तृताःस्थ प्रश्नस्थान विधीयत । सुसंपन्नमिति प्रात शे- षमन्नं निवेदयत् ॥ अक्षय्योदकदानं च अर्घ्यदानवदिप्यत । पष्टयैव नियतं कुर्यान्न चतुर्थ्या कदाचन ॥ चन्द्रोदये ब्राह्मे-'पठेच्छकुनिसूक्तं तु स्व- स्तिसूतं शुभं तथा । नान्दीमुखानपितॄन नक्त्या साञ्जलिश्च समाह्वयत्' ॥ त था-शाल्यन्नं दधिमध्वक्तं बदराणि यवास्तथा । मिश्रीकृत्वा तु चतुरः पि- ण्डाछीफलसंनिभान ॥ दद्यान्नान्दीमुखायश्च पितायो विधिपूर्वकम् । द्रा- क्षामलकमूलानि यवांश्च विनियोजयत् ॥ तान्येव दक्षिणार्थ तु दद्याद्विश्रेषु सर्वदा॥ तत्रैव चतुर्विंशतिमते-'द्वौ द्वौ चात्युदये पिण्डावकैकस्मै विनि क्षिपेत् । एकं नाम्ना परं तूष्णीं दद्यारु पिण्डान्पृथक्पृथक् ॥ वसिष्ठः-प्रा- ङ्मुखो देवतीर्थन प्राकूलेषु कुशेषु च । दत्वा पिण्डान्न कुर्वीत पिण्डपात्रम- धोमुखम् ॥ नान्दीमुखेत्यः पितृत्यः स्वाहेतिवा पिण्डदानमन्त्र इति वृत्तिः॥ अत्र पिण्डाःकताकता इत्युक्तम् ॥ तत्रैव भविष्ये-पिण्डनिर्वपणं कुर्या- नवा कुर्याद्विचक्षणः । वृद्धिश्राद्धे महाबाहो कुलधर्मानवेक्ष्य तु' ॥छा- गलेयः- 'अनौकरणमध्यं वा वाहनं चावनेजनम् । पिण्डश्राद्धे प्रकुर्वीत पिण्डहीने निवर्तते' ॥ तेनात्र भोजनस्यैव प्रधानत्वादि विप्रस्य वमनं तदा तस्यैव पार्वणस्य पुनरावृत्तिरिति सिद्धम् ॥अत्र सांकल्पे विशेषःप्रयोग- परिजाते संग्रहे । 'शुभार्थी प्रथमान्तेन वृद्धा सांकल्पमाचरेत् ॥ न षष्ट्या यदि वा कुर्यान्महादोषोभिजायते' । नामगोत्रादिनिषधोप्यत्रैव न तु सपि- ण्डकश्राद्ध इति स एव ॥ अत्रायं कमः । नान्दीश्राद्धे दैवे क्षणः क्रियता- , ·9 ४६६ निर्णयसिन्धौ- पि०३ म्' इति दी युगपनिमन्य आतथेतिविप्राण्यां युगपदुक्ते प्रामुतां भवन्तौ, प्रामुवाव इति वैश्वदेववतपित्र्ये च द्विवचनान्तेन विपद्वये प्रयोगं कुर्यात् ॥ आहितानिस्तु हेमाद्री ब्राह्मे-योगौ तु विद्यमानेपि वृद्धौ पिण्डान्न निर्वपेत् । पतन्ति पितरस्तम्य नरकं स च पच्यते । बचपरिशिष्टे-'द्वौ दर्शों प- वित्रे पवित्राणि चत्वारि ॥ शंनादेवीत्यनुमन्त्रितासु यवानावपति' ॥ 'यवोसि सोमदेवत्या गोमवे निर्मितः । प्रत्नवद्भिः प्रनः पुष्टया नान्दीमुखान्पितृनि- मॉल्लोकानपीणयाहिनः स्वाहेति म्वाहाा' इति पृच्छति । 'विश्वेदेवा इदं वो अध्यं नान्दीमुखाः पितर इति यथालिङ्गमर्यदानं गन्धादिदानं द्विर्द्विः ॥ पाणौ हामामये कव्यवाहनाय स्वाहा सोमाय पितुमत स्वाहत्यता देवा अवं- तु नो इत्यङ्गष्टग्रहणम ॥ पावमानीः शंवतारैन्द्रीरप्रतिग्थं च श्रावयेन्म- धुवाता ऋचः स्थान उपाम्भ गायतति पञ्च मधुमतीः श्रावयेदक्षन्नमीम- दंततिच षष्ठी मुक्तशषणकैकस्य द्वौ द्वौ पिण्डौ दद्यात' इति ॥ चन्द्रिका- यां वृद्धवशिष्टः- 'पितृप्रश्न तु संपन्नं देवे रुचितमित्यपि ॥ दधिकर्कन्धु- मिश्राध्य पिण्डाः कार्या यथाक्रमम् ॥ कात्यायनः-'त्यमूपुवाजिनम् 'इति विप्रांश्च विसर्जयेत् । नान्दीमखाः पितरः प्रीयन्ताम्' इत्यक्षय्यस्थान स्वर्धा वाचयिप्य इत्यस्य स्थाने 'नान्दीमुखान पितृन्वाचयिष्य'इति न स्वधां प्रयुजीतति ॥ अत्र सागिरनाना आदौ वैश्चदवं कुर्यात् ॥ आदौ वृद्धौ क्षये चान्ते मध्ये श्राद्ध तु पार्वणे ॥ एकोद्दिष्टे निवृत्त तु वैश्वदेवो विधीयते' इत्याशार्के शावायनपरिशिष्टात।हेमाद्रौ तु-शेषमन्नमनुज्ञाप्य वैश्वदेव कियां ततः । श्राद्धानि श्राद्धशेषण वैश्वदेवं समाचरेत् ' इति चतुर्विशति- मतान्नान्दीश्राद्धेप्यन्ते वैश्वदेव उक्तः ॥ बढ़चानामपि वृत्त्यालोचनात्तथैव पूर्वोक्तं तु येषां परिशिष्टं, तद्विषयमन्यविषयं वा ज्ञेयं ॥ अत्र श्राद्धाङ्ग- तर्पणं नेत्युक्तं प्राक् ॥ इति निर्णयसिन्धौ बृद्धिश्राद्धम् ॥ ॥ अथ जीवत्- पितृकश्राद्धम्॥तत्रानेकपक्षा दृश्यन्ते ॥ जीवन्तं पितरं भोज- जीवरिपतृक श्राद्धानिर्णयः यित्वा परयोः श्राद्धं कुर्यादित्येकः ॥ होमान्तमेव कुर्यादित्य- न्यः ॥ ' होमान्तः पितृयज्ञःस्याज्जीवे पितरि जानतः ॥ पितरं , - ·॥ प०३] जीवत्पितृकश्राद्धनिर्णयः। भोजयित्वा वा पिण्डौ निपृणुयात् परौ' इति यज्ञपार्थोक्तः ॥ 'यदि जीव पिता न दद्यादाहामात्कृत्वा पिरमेत्'इत्यापस्तम्बोक्तेश्च ॥'जीवतांपिण्डान गौ हुत्या परेश्यो देयम्' इत्यपरः ॥ जुहुयानीवाय' इत्याश्वलायनोक्तेः॥ जीवनामजीवतां च पिण्डदानमितीतरः ॥ 'जीवनामजीवतां चा देयमेवेति हि- रण्यकंतुरिति निगमात् ॥ तस्माजीवपिता कुर्याद्दात्यामेव न संशयः' इति भविप्योक्तायामवत्यन्यः ॥ एते पक्षाः कली निषिद्धाः ॥ 'प्रत्य- समचनं श्राद्ध निपिद्धं मनुरब्रवीत् । पिण्डनिर्वपणं चापि महापातकसम्मितम्' इति पृथ्वीचन्द्रोदयभविप्योक्तः॥चन्द्रिकाप्येवम॥नम्मातपितरि जीवति श्राद्धानारंज एवत्येकः पक्षः ॥ 'सपितुःपितृकत्येषु अधिकारी न विद्यते' इतिकात्यायनोक्तेः ॥ जीव पितरि वै पुत्रः श्राद्धकालं विवर्जयेत्' इति हा रीताक्तेश्च ॥ पितुः पित्रादित्यो दद्यादिति मिद्धान्तः ॥ 'प्रियमाणे तु पि- तरि पूर्वषामय निर्वपत् ' इति मनः ॥ पितुः पितृपया वा दद्यात्सपितेत्य पराश्रुतिः 'इलि कात्यायनोक्तेश्च ॥अयं बहुमंमतः पक्षः अन्य शाखा देन ज्ञयाः ॥एवं जीवन्मातामहेनाप्यूहेन कार्यम् ॥ · मातामहानामप्येवं आई कुर्याद्विचक्षणः । मन्त्राहेन यथान्यायं शेषाणां मन्त्रवर्जिनम् ' इति विष्णू तेः ॥ एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके ' इति पृथ्वीचन्द्रोदये- मिपुराणाच ॥ पितरि जीवति तु स्वमातरि मृतायामपि पितुरव मातृमाता महयोःकुर्यात् ॥ 'येत्य एव पिता दद्यात्' इति वक्ष्यमाणयचनात्' इति पितामहचग्णाः ॥ मदनरत्ने तु 'जीवत्पिता स्वमातृमातामयार्दद्यात्' इ- त्युक्तम् ॥ कालादर्शप्येवम् ॥ मते तु पितरि जीवन्मातकःपितामह्यादित्यो वृद्धौ दद्यात्' इति स्मृतितत्वादिगौडग्रन्थाः ॥ दाक्षिणात्यास्तु-पितृवर्ग मातृवर्ग तथा मातामहस्य च । जीवेनु यदि वर्गाद्यस्तं वर्ग तु परित्यज'इनि वचनात्तर्गत्याग एवेत्याहुः ॥ एवं पतितसंन्यस्तपितृकादेरपि ज्ञेयं ॥ वृद्धी तीर्थ च संन्यस्ते ताते च पतिते सति । येत्य एव पिता दद्यात्ने यो दयात्स्वयं सुतः' इति षत्रिंशन्मतात्॥ संन्यस्ते जीवतीत्यर्थः ॥ मते तु संन्यस्ते तदा ·४६८ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - एव देयम् ॥ मतेपि परेत्य एवंति गौडाः॥ कात्यायनोपि-'ब्राह्मणादिहते ताते पतित सङ्गवर्जिताव्युत्क्रमाच्च मृते देयं येत्य एव ददात्यसौ॥ अयं च सं- न्यस्तपित्रादेरपि शेषात्सर्वश्राद्धधिकारः॥एतत्रिदण्डिपरम् ॥ एकादशाहपार्व- णवार्षिकाद्यपि तस्यैव ॥ 'अहन्येकादशे पाने पार्वणं तु विधीयते' । इत्यु- क्त्वा-'त्रिदण्डग्रहणादव प्रेतत्वं नैव जायते'इत्युशनसा विशेषोक्तेः॥ बाह्म- णादिहत' इत्यादिानपधस्त्वकदण्डादिपरः ॥ अतः परमहसाना वाषिकादि- कमपि न कार्यमिति शूलपाणिश्राद्धतत्वादयो गौडग्रन्थाः ॥ इदमेव तु यु कम् ।। यत्तु हेमाद्री कौण्डिन्यः-'दर्शश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरपक्षि- कम् । न जीववपितृकःकुर्यातिलैस्तर्पणमेव च' इति, तत्संन्यस्तपित्राद्य- तिरिक्तविपयम् ॥ मैत्रायणीयपरिशिष्टे-'उदाहे पुत्रजनने पित्र्यष्टयां सौ- मिके मखे । तीर्थ ब्राह्मण आयात पडते जीवतः पितुः ॥ तत्रैव-महान- दीषु सर्वासु तीर्थषु च गयामृते । जीवत्पितापि कुर्वीत श्राद्धं पार्वणधर्म- वित्' ॥ गयामृते इति मातृव्यतिरिक्तविषयम् ॥ 'अन्वष्टक्यं गयाप्राप्तौ सत्यां यच मृतहनि । मातुः श्राद्धं सुतः कुर्यात्पितर्यपि च जीवति' इति तत्रैवो- तेः ॥ गयाप्राप्तौ प्रासङ्गिक्यात् ॥ गयां प्रसङ्गतो गत्वा मातुः श्राद्धं समा- चरेत्' इति वचनात् ॥ तेन मृतमातृको गयायां तत्पार्वणमात्रं कुर्यात् । तज्जीवने तु तीर्थश्राद्धमपि नेति कालादर्शस्मृतिदर्पणादयः ॥ अन्येतु गत्वा श्राद्धं नेति निषेधार्थः ॥ सामान्यतःप्राप्तं तीर्थश्राद्धं भवत्येव गयायामित्या- हुः ॥ यदा तु पितुःप्रतिनिधित्वेन गयां याति, तदा यजमानस्य पितृपिताम- हप्रपितामहा इत्येवं श्राद्धम् ॥ तत्र मातुः पितृपत्नीत्वेनैकोदिष्टं कृत्वा मातृ- त्वेन पुनः पार्वणं कुर्यादिति विस्थलीसेती ॥ तच्च फल्गुविष्णुपदाक्षय्य- वटेप्ववेति केचित् ॥ आद्यान्ते एवेत्यन्ये ॥ मध्यमान्ते इत्यपरे ॥ संकोचे हेत्वभावात्तत्रत्यसर्वश्राद्धानि मातुः कार्याणीत्युक्तं प्रतिभाति ॥ यत्तु मद- नपारिजाते-'न जीवपितृकः कुर्याच्छ्राद्धममिमृते द्विजः । येश्य एव पि- ता दद्यात्यःकुर्वीत सानिकः' इति सुमन्तूक्तेः । सायेरेव 'जीवपितृकस्य ·~ प० ३] जीवत्पितकश्राद्धनिर्णयः। ४६९ तीर्थादिश्राद्धमुक्तम् । सामेरपि मैत्रायणीयशाखीयस्यैव नान्येषाम् । षडेते जीवतः पितुः' इति तत्परिशिष्टे एवोक्तेरिति रत्नावलीदिवोदासायास्त- इयुक्तम् ॥ सौमन्तवं पिण्डपितृयज्ञविषयं संन्यस्तपित्रायतिरिक्तविषयं वेति पृथ्वीचन्द्रोदयोक्तेः ॥ वृद्धौ तीर्थे चेत्यादेः साधारण्येनास्यापि तथात्वा- च ॥ तथा निरनेरपि नान्दीश्राद्धमुक्तं प्राक् ॥ एवं पितामहजीवनेपि ज्ञेयम्॥ विशेषः पितृकृतजीवत्पितृकनिर्णये ज्ञेयः ॥ अथ पितामहे जीवति मृते च पितरि यद्यपि पितामहो वा तच्छ्राद्धे भुञ्जीतत्यत्रवीन्मनुः' इति मनुना जीवतः पितामहस्य भोजनमुक्तं तथापि प्रत्यक्षार्चनस्य पूर्व निषिद्धत्वाद पितामहं विहाय पितृप्रपितामहवृद्धप्रपितामहेन्यो देयम् । 'पिता यस्य तु वृत्तः स्याजीवेच्चापि पितामहः । पितुः स नाम संकीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम्' इति मनूक्तेः ॥ अयमेव सर्वसंमतः पक्षः ॥ यत्नु छन्दोगपरिशिष्टे- 'पि- तामहे ध्रियमाण पितुः प्रेतस्य निर्वपेत् ॥ पितुस्तस्य च वृत्तस्य जीवेच्चे प्रपितामहः' इति एकपुरुषं द्विपुरुष वा पार्वणमाह, तत्तीर्थपितृयज्ञपरम् ॥ वृद्धौ पूर्वोक्तमेव ॥ एवं पूर्वयोम॒तयोः प्रपितामहे जीवति पितृमात्रे मृते परयो- जीवताश्च वृद्धप्रपितामहादियो ज्ञेयम् ॥ 'जीवन्तमतिदद्यादा प्रेतायान्नोदके द्विजः' इति कात्यायनोक्तेश्च ॥ एतत्सर्व मनसि कत्वाऽह हेमाद्री विष्णुः- 'पितरि जीवति यः श्राद्धं कुर्यायेषां पिता कुर्यात्तेषां पितरि पितामहे च जीवति येषां पितामहः, पितरि पितामहे प्रपितामहे च जीवति नैव कुर्याद। यस्य पिता प्रेतास्यात्स पित्रे पिण्डं निधाय पितामहात पराभ्यां द्वाभ्यां दद्यात् ॥ यस्य पिता प्रपितामहश्च प्रेतौ स्यातां स पित्रे पिण्डं निधाय पि- तामहात्पराभ्यां दद्यात् ॥ यस्य पितामहः प्रेतः स्यात्स तस्मै पिण्डं निधाय प्रपितामहात्पराभ्यां दद्यात् ॥ यस्य पिता पितामहश्चप्रेतौ स्यातां स ता- क्यां पिण्डौ दत्वा पितामहप्रपितामहाय दद्यात्'॥ 'मातामहानामप्येवं श्रादं कुर्याद्विचक्षणः। मन्त्रोहेन यथान्यायं शेषाणां मन्त्रवर्जितम्' इति ॥ अत्र पितृवन्मातामहे जीवति तत्पित्रादित्यः यथा तत्र त्रिषु जीवत्सु नैव कुर्यात्त- ·४७० निर्णयसिन्धौ-- [प०३ यात्रापीत्यादि सर्वमतिदेश्यम् ॥ एवं मातृजीवनेपीति शूलपाणिकालाद- झे ॥ तन्न ॥ यस्य एवेत्यादी यच्छब्दादेर्व्यक्तिविशेषवाचितवन तेदप्रसङ्गा दिति दिक् ॥ उनगधं व्याख्यातं प्राक् ॥ यत्त्वत्र विज्ञानेश्वरेणोक्तं पित्रे पिण्डं निधायेति पितुम्कादिष्टविधिना श्राद्धं कृत्वा प्रपितामहादियः पार्वणं कुर्यात ॥ तद्युत्क्रममतमपिण्डीकरणाभावपक्ष सपिण्डीकरणस्थानापन्नं जे- यम् ॥ 'व्युत्क्रमानु प्रमीतानां नैव कार्या सपिण्डना' इति वचनात् ॥ द- दिौ तु पितुरकादिष्टमंत्र कार्यम् ॥ 'न जीवन्तमतिददाति' इति श्रुतेः ॥ 'जीवेतपितामही यम्य पिता चान्तरिता भवेत् । पितुरेकस्य दातव्यमेव माहुर्मनीपिणः' इति यज्ञपाश्वनिः ॥ 'पितामहे जीवति व पितर्यव समा- पयेत्' इति हारीतानश्च ॥ शिष्टास्तु-'व्युत्क्रमानु प्रमीतानां नैव कार्या सपिण्डता ॥ यदि माता यदि पिता भर्ता नैष विधिः स्मृतः' इति मा- धवीये स्कान्दोक्तयुत्क्रममृतसपिण्डीकरणाभावःपितृव्यादिविषय इत्याहुः। एप विधिम्पिंधरूपः ॥ त्रिषु जीवत्सु विष्णुराह 'त्रिषु जीवत्सु नैव कुर्यात्' इति, तद्दादिविषयम ॥ नान्दीश्राद्धं तु परत्यखिन्यो भवत्यवति कल्पत रुः॥ पृथ्वीचन्द्रोदयस्तु-'दद्यात्रियः परत्यस्तु जीवचेतत्रितयं यदि इति मनूक्तः सर्वत्र विकल्पः। स च देशाचागद्वयवतिष्ठत इत्याहुः॥सुदर्शन- भाप्ये तु मासिकश्राद्धं जीवतपित्रादिना व्युत्क्रममतपित्रादिना च कार्यमवे- त्युक्तम् ॥ मदनरने क्रतुः-'अष्टकादिषु सक्रान्ती मन्वादिषु युगादिषु । च- न्द्रमूर्यग्रहे पाते स्वच्छया पृज्ययोगतः ॥जीवपिता नैव कुर्याच्छ्राद्धं काम्यं तथाखिलम्' अन्य विशेषाः श्रीपितृरुतजीवत्पितृकनिर्णये. भट्टकृतत्रि- स्थलीसती च ज्ञेयाः॥ ॥ इति निर्णयसिन्धी जीवपि विभक्ताविभक्त- निर्णयः तुकादिश्राद्धम्॥ अथ विभक्ताविभक्तनिर्णयः ॥ पृथ्वी- चन्द्रोदये मरीचिः- 'वहवः स्युर्यदा पुत्राः पितुरेकत्र १ स्वीयमातृमातामहादिभ्यो दानाप्रसङ्गादित्यर्थः। लक्षणायां मानाभावादिति भावः। मृतमानकादिरपि पितुरेव पितमातृमातामहादिभ्यएव दद्यादिति दिगः॥इति टीका।।

·प०३] विक्ताविभक्तनिर्णयः । ४७१ वासिनः । सर्वषां तु मतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् ॥ द्रव्येण चाविभक्तन सर्वैरेव कृतं भवेत् ॥ ज्येष्ठस्य कर्तृत्वपि सर्वे फलभागिन इत्यर्थः ॥ तेन ये ब्रह्मचर्यादिनियमास्ते फलितसंस्कारत्वात्सर्वैः कार्याः ॥ एवं संसृष्टिनामपि तुल्यत्वात् ॥ मिताक्षरायां नारदः-धातॄणामविभक्ता- नामको धर्मः प्रवर्तते । विभागे सति धर्मापि भवत्तेषां पृथक्पृथक् ॥ बृहस्प- तिरपि- एकपाकेन वसतां पितृदेवद्विजार्चनम् ॥ एकं भवद्विक्तानां तदेव स्याह गृह'॥ अत्र यद्यप्यविशेषश्रवणात् ब्रह्मयज्ञमध्यादिप्वप्यविभक्तानां पृथनिपधः प्रामाति, तथापि द्रव्यमाध्यश्राद्धवैश्वदेवादिप्वव मः ॥ द्रव्यस्या- नेकस्वामिकत्वन कस्य व्ययेऽनधिकारात् यानि तु द्रव्यामाध्यानि मन्त्रज- पोपवाससंध्याब्रह्मयज्ञपागयणादीनि नित्यनैमिनिककाम्यानि तप पृथगेवा- धिकारः, द्रव्यव्य यानावनुमत्यनपक्षणात् ॥ 'द्रव्येण वा विक्तिन' इत्य- स्याविषयत्वात् ॥ · पृथगायकपाकानां ब्रह्मयज्ञा द्विजातिनाम । अग्रिहोत्रं मुरार्चा च संध्या नित्यं भवेत्नथा' इति प्रयोगपारिजाते आश्वलायनस्मृ- तेश्च ॥ अग्निहोत्रशब्दोनिमाध्यश्रौतस्मातनित्यकर्मपरः । तप्वप्यन्यानुमत्यै- वाधिकारेण न्यायसाम्यात् ॥ पितृश्राद्धादिषु तुल्यफलेषु नित्येप्चनुमति घि- नाप्ये कस्याधिकारः । एकोपि स्थावरें कुर्यादानाध्ययनविक्रयम् । आपत्का- ले कुटुम्बार्थे धर्मार्थ च विशेषतः'। इति वचनात् ॥ धर्मार्थऽवश्यकर्तव्ये पि- तृश्राद्धादाविति विज्ञानेश्वरः ॥ केचित्त्वविभक्तानामपि पृथक पाकत्वे देशा- न्तरे च दार्शिकाब्दिकयोः पृथक्त्वमाहुः । 'भातॄणामवितानां पृथकपा- को भवेद्यदि । वैश्वदेवादिकं श्राद्धं कुयुस्तव पृथक् पृथक ' इति हारीताक्तेः॥ 'अविभक्तेन पुत्रेण पितृमेधो मृताहनि ॥ देशान्तर पृथक्कार्यो दर्शश्राद्धं तथैव च' इति यमाक्तश्चति ॥ तत्र मलं चिन्त्यम् ॥ तदयमर्थः ॥ पञ्चमहायज्ञमध्ये देवभूतपितृमनुप्ययज्ञानन्यानुमत्या ज्येष्ठ एव कुर्यात् ॥ होमाग्रदानरहितं न १-भ्रातृणामित्यविवक्षितम् अविभक्तानामिति विवक्षितम् । तन पिपिरामहपुत्र- पौत्रादिप्वविभक्तःषु सपिण्डेप्वेकएवधर्म इत्यर्थः ।।

·४७२ निर्णयसिन्धौ- [१०३ भोक्तव्यं कदाचन ॥ अविनतेषु संसृष्टेवेकेनापि कृतं कृतम्' इति व्यासो- तेश्च ॥ यस्य तु ज्येष्टेनाकने वैश्वदेवन्नं सिद्धयत्तेन तृष्णीमनी किंचिताक्ष- स्वा सोनव्यम ॥ यस्यत्वेपामग्रतान्नं सिद्धयेत्स नियुक्तमौकत्वायं ब्राह्म- णाय दत्वा भुञ्जीतेत्यविभक्ताधिकारे पृथ्वीचन्द्रोदये गोभिलोक्तेः आश्व- लायनस्तु पाकपार्थक्य पृथकत्वं तदेकत्वेऽपृथकत्वमाह 'वसतामेकपाकेन विभक्तानामपि प्राः । एकम्तु चतुरो यज्ञान कुर्याद्वाग्यज्ञपूर्वकान् । अविभ- क्ता विभक्ता वा पृथकपाका द्विजातयः । कुर्युः पृथक्पृथग्यज्ञान् भोजना- ताग्दिन दिन' इति ॥ ब्रह्मयज्ञसंध्याम्नानतर्पणादि तृतहतोः पृथगेव ॥ दे- वपृजा तृतवचनद्वयादेकत्र पृथग्वा ॥ दर्शग्रहणश्राद्धादि त्वकस्यैव ॥ तीर्थ- श्राद्धाद्यपि युगपत्सर्वपामविक्षनानां प्रामविकस्य । नदेन प्राप्ती भिन्नम् ॥ गयाश्राद्धेश्यवम् । एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्ता गुणान्विताः । तेषां तु समंवतानां यद्यकापि गयां बजत् ॥ तारिताः स्मो वयं तेन म याति परमां गतिम' इति हेमाद्री कोर्मोक्तः॥काम्यपि दानहोमादावन्यानुमत्यैवाधिका- रः ॥ द्रव्यामाध्यजपादी तां विनापि ॥ अपराक पैठीनसिः-विजक्तस्तु पृथक्कार्य प्रतिमंवत्सरादिकम् । एकनवाविभक्तषु कृत सर्वस्तु तवकतम् ॥ सांवत्सगतपूर्वाणि मासिकान्यकत्रच । तदाह लघुहारीतः-सपिण्डीकर- णान्तानि यानि श्राद्धानि पाडश । पृथङ्नैव सुताः कुर्युः पृथग्द्रव्या अपि क्वचित् ॥ मपिण्डनं मासिकापलक्षणम् ॥ 'अर्वाकसंवत्मराज्ज्येष्ठः श्राद्धं कुर्या समेत्य तु । ऊध्र्व मपिण्डीकरणावमा कुर्युः पृथक्पृथक्' इति व्यासोनेः ॥ उशनाः- नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यपि च पांडश । एकेनैव तु कार्या- णि संविभक्तधनेष्वपि' । मघात्रयोदशीश्राद्धं त्वविभक्तानामपि पृथगित्युक्तं प्राक ॥ यत्न वृद्धवसिष्ठः- मासिकं च वृपोत्सर्ग सपिण्डीकरणं तथा। ज्येष्ठेनैव प्रकर्तव्यमाब्दिक प्रथमं तथा' इति ॥ लन्निर्मूलम् ॥ बढचपरि- शिष्टे - नवश्राद्धं सह दद्युः' अथ तीर्थश्राद्धम् ॥ तत्र यद्यप्य- तीर्यश्राद्ध- स्मत्पितामहकृतत्रिस्थलीसेतुरेव जागर्ति, तथापि किंचिदु- निर्णयः च्यते ॥ तत्र यात्रायां-'सहागिर्वा सपत्नीको गच्छे तीर्थानि सं. - ·- , प०३] तीर्थश्राद्धनिर्णयः। ४७३ यतः। प्रायश्चिनी व्रती तीर्थ पत्नीविरहितोपि वा ॥ यज्ञेष्वनधिकारी वा यश्च वामन्त्रसाधकः' इति कौर्मादिवचनात्सानेः सपत्नीकस्यैवाधिकारः॥भारते- 'ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यःशृद्रो वा राजसत्तम । न वियोनि वजन्त्येते नानात्ती थे महात्मनः।स्कान्दे विधवाधर्मषु लानं दानं तीर्थयात्रां विष्णुनामग्रहं मुहुः' एतत्पुत्राद्यनुमत्यैव ॥ मधवायाः पत्या महेवेति प्रागुक्तम् ॥ काशीखंडे- 'मातुः पितुः क्षेनुमनास्तथास्थि सुतस्तु कुर्यात् खलु तीर्थयात्राम्' । तद्विधिः स्कान्दे- तीर्थयात्रां चिकीर्षुः प्राग्विधायोपोषणं गृहे । गणशं च पितॄन विधान माधून शक्त्या प्रपूज्य च॥ कृतपारणको हृष्टा गच्छेनियमधृक् पुनः। आगत्यात्यय॑ च पितृन यथोक्तफलमाग्भवेत् ॥ उपवासात् प्राग मुण्डनं च कार्यम् ॥ 'प्रयाग नीर्थयात्रायां पितृमातवियांगतः। कचानां वपनं कु- र्याद्यथा न विकचो भवत्' इति विष्णूनेः ॥ प्रायश्चिनार्थयात्रायां गयायां चैतदित्यक॥ कचिन हेमाद्री भारते-कशश्मश्रुनग्वादीनां वपनं नच शस्य- ते। अती न कार्य वपनं गयाश्राद्धार्थिना सदा । ये भारतम्मिन पितृकर्मतत्पराः संधार्य केशानतिभक्तिनाविताः। ऋणक्षयार्थ पितृतीर्थमागतास्तपामणं संक्ष- यमेष्यति ध्रुवम्' इति निषधात् ॥ गयायात्राङ्ग वपनं न कार्यमित्याहुः ॥ वस्तुतस्तु- ‘गयाधिकरणकस्यैवायं निषेधः । नतु यात्राङ्गम्य श्राद्धार्थिना' इत्युक्तेः ॥ 'विशालं विरजं गयाम् ' इत्यननैकवाक्यत्वाच्च ॥ श्राद्धं च पण्णवद्वादशदैवतं वा घृतेन कार्यम् ॥ 'गच्छंद्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्स सर्पिषा' इति विष्णुपुराणात्॥ यात्राङ्गबृद्धिश्राद्धोक्तश्च॥श्राद्धं च पारणादि। एव ॥ · उपाष्य रजनीकां प्रातः श्राद्धं विधाय च । गणशं ब्राह्मणान्नत्वा भुक्त्वा प्रस्थितवान सुधीः' इति स्कान्दलिङ्गात् ॥ गौंडनिबन्धे गौतमः- 'तीर्थयात्रासमारम्भे तीर्थात् प्रत्यागमेपि च । बृद्धिश्राद्धं प्रकुर्वीत बहुसर्पिः- समन्वितम्॥' वृद्धिपदं तद्धार्थ श्राद्धोत्तरं यात्रासंकल्प इति भट्टाः। वाय- वीये-'उद्यतस्तु गयां गन्तुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कार्पटीवेषं १-यात्रायां प्रायश्चित्तार्थगमने पत्रीकस्याप्यधिकारइत्यर्थः । इति टीका ॥

·४७४ निर्णयसिन्धौ- [१०३ " ग्रामं गत्वा प्रदक्षिणम् ॥तता ग्रामान्तरं गत्वा श्राद्धर्शपस्य भोजनम् ॥ घृतस्य भोजनं, तच्च क्रोशमध्यः, श्राद्धोत्तरं क्रोशगमननिषधात् ॥ ततः प्रतिदिनं गच्छत प्रतिग्रहविवर्जितः'। गयायामेव तन्नान्यत्रति केचित् ॥हमाद्रिस्तु गयायां श्राद्धदिन एवं प्रस्थानं ॥ तीर्थान्तर तु श्राद्धाचरदिनइत्याहुः॥प्रभा- सखण्डे-'यच्चान्यंकाग्यच्छक्त्या तीर्थयात्रां नरश्वरः स्वकीयद्रव्ययानायां तस्य पुण्यं चतुर्गुणम्' ॥ यात्रामध्ये आशौच रजसि वा शुद्धिपर्यन्तं स्थित्वा तदन्त गच्छत् ॥ मार्गवैषम्य त्वदोषः ॥ यात्रामध्ये तीर्थान्तरप्राप्ती श्राद्धादि कार्यभव ।। वाणिज्याद्यर्थ गतेन तु मुण्डनोपवासादि न कार्यमिति प्रयागसेती भट्टाः ॥ वस्तुतस्तु तत्रापि मुण्डनापवासश्राद्धादि कार्यम् ॥ 'अध तीर्थफलं तस्य यः प्रसङ्गन गच्छति' इति ब्राह्मानः॥स्कान्दे-द्वि- भोजनं तृतीयांशं हर नीर्थफलस्य च । वाणिज्यं त्रीस्तथानागान हन्ति सर्व प्रतिग्रहः ॥ यानं धर्मचतुथाशं छत्रापानहमव च ' इत्युत्तराईपाठान्त रम् ॥ अत्र नदीपु विशेपः-'मार्गन्तरा नदीप्राप्ती स्नानादि परपारतः । अगिव सरस्वत्या एप मार्गगतो विधिः' ॥ यत्तु-पितृनत्स तर्पयित्वा तु नदीस्तरति या नरः । तस्यामृक्षान कामास्तं भवन्ति अशदुःखिताः' इति तत्सरस्वतीपरम ॥ शङ्कः-- 'तीर्थ प्राप्यानुपङ्गण स्नानं तीर्थ समाचरेत् । स्नान फलमामाति तीर्थयात्राकृतं नतु'॥ स एव-न स्रवन्तीमतिकामेत् ॥ अनवसिच्य तीर्थप्राना तु प्रभासखण्डे- यानानि तु परित्यज्य भाव्यं पादचेरैनरः । लुटित्या लोठनों तत्र कृत्वा कार्याटिकारुतिम् ॥ कृत्वति गृ- हानिर्गमममय करणे इदम् ॥ 'प्रथमं चालयेतीर्थ प्रणवन जलं शुचि । अव- गाह्य ततः स्नायायथावन्मन्त्रयांगतः' ॥ मन्त्रश्च प्रभासखण्डे- नमोस्तु देवंदवाय शितिकण्ठाय दण्डिन । रुद्राय चापहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः ॥ सरस्वती च सावित्री वंदमाता गरीयसी । सन्निधात्री भवत्वत्र तीर्थ पापप्र- शिनी' इति मन्त्रवत्सानं च वपनोत्तरं कार्यम् ॥ पूर्वमावाहनं तीर्थ मुण्डनं तदनन्तरम्॥ततःस्नानादिकं कुर्यात् पश्चाच्छ्राद्धं समाचरद'इत्युक्तेः॥ ..

·प०३] तीर्थश्राद्धनिर्णयः। ४७५ यत्तु-गत्वा स्नानं प्रकुर्वीत वपनं तदनन्तरम् ' इति, तन्मुशलस्नानपरम् ॥ काशीखण्डे-'तीर्थोपवासः कर्तव्यः शिरसो मुण्डनं तथा' ॥ उपवासे त- त्रैवोक्तम् ॥ ' यदह्नि तीर्थप्रानिः स्यात्तदह्नः पूर्ववासरे । उपवासः प्रक- र्तव्यः प्राप्नेह्नि श्राद्धदो भवेत् ॥ अत्र- 'उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि सुव्रतः' इति प्राप्तिदिनेषूपवासाक्तेर्विकल्पः ॥ मुण्डने तु स्कान्ददेवलौ- 'मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थप्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्र विशालं वि- रजं गयाम्' ॥ विरजं लोणारप्रसिद्धं । महातीर्थपरः सर्वतीर्थशब्दः ॥ अत्र विशेषः स्मृत्यन्तरे- 'ऊर्ध्वमन्दादिमासोनात्पुनस्तीथं व्रजदि । मुण्डनं चोपवासं च ततो यनन कारयेत् । तदा तद्वपनं शम्तं प्रायश्चिनमृते द्विज' इति वा पाठः ॥ प्रयागे प्रतियात्रं तु योजनत्रय इप्यते ॥ क्षौरं कृत्वा तु विधिवतत्तः नायात्सितासिते ॥ तथा च बृहस्पतिः- क्षार नैमि- निकं कार्य निपधे सत्यपि ध्रुवम् । पित्रादिमृतिदीक्षासु प्रायश्चित्नेथ तीर्थक'। अपरार्के स्कान्दे- 'उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा वपनं कारयेत्सुधीः । केश- श्मश्रुलोमनस्यान्युदक्मस्थानि वापयेत् ' ॥ इदं प्रयागे सधवानामपि समूलं भवतीति भट्टाः ॥ युक्तं तु–'सर्वान केशान् समुद्धृत्य छदयेदङ्गुलियम् । एवमेव हि नारीणां शस्यते वपनक्रिया' इति ॥ तच्चालतचूडानां न कार्य- मिति केचित् ॥ तत्वं त नमित्तिकत्वातपित्रादिमृतवत्कार्यमवेति ॥ तदपि प्रयागे नित्यम् ॥ नान्यत्र ॥ तच्च यतिभिस्तीर्थपि ऋतुमंधिवव कार्य नान्यदा ॥ ' कक्षोपस्थशिखावर्जमृतुसंधिषु वापयेत्' इतिस्मृतः ॥ इदं जी- पपितृकेणापि तीर्थ कार्यम् ॥ नच 'मुण्डनं पिण्डदानं च' इतिदक्षवचनेन निषेधः ॥ विना तीर्थ विना यज्ञ मातापित्रोमृति विना । यो वापयति लो- मानि स पुत्रः पितृघातकः' इति स्मृत्या तत्संकोचात् ॥ तदपि प्रयागे प्रतियात्रम् अन्यतीर्थे आद्ययात्रायामेवेति शिष्टाः॥ ततः स्नानम् ॥ परार्थे तु मार्कण्डेयपुराणे- 'मातरं पितरं जायां भातरं सुहृदं गुरुं ! यमुद्दिश्य नि- मज्जेत अष्टमांशं लभेत सः' । पैठीनसिः- 'प्रतिकति कुशमयीं तीर्थवा- . -- ·४७६ निर्णयसिन्धी- [प०३ रिणि मजयेत् ॥ मजयेच्च यमुद्दिश्य मोष्टभागफलं लभेत् ॥ ततस्तर्पणश्राद्धे पृथ्वीचन्द्रोदये ब्रह्मदेवीपुराणकाशिखण्डादिषु ॥ अकालेप्यथ वा काले तीर्थश्राद्धं च तर्पणं । अविलम्बन कर्तव्यं नैव विघ्नं समाचरेत् ॥ मात्स्ये- 'पितृणां चैव तर्पणम् ' इति तुर्यपादः ॥ तत्र देवता महालये प्रागुक्ताः ॥ शवदेवलो- 'तीर्थद्रव्योपपनी च न कलामवधारयत् । पात्रं च ब्राह्मणं प्राप्य सद्यः श्राद्धं समाचरेत् ' ॥ हारीतः-'दिवा वा यदि वा रात्रौ भुक्तो बोपोपितोपि वा ॥ न कालनियमस्तत्र गङ्गां प्राप्य सरिद्रराम्' ॥ भारते- 'भुक्तो वाप्यथ वाजतो रात्री वा यदि वा दिवा । पर्वकालेथ वा काले शु- चिर्वाप्यथ वाशुचिः ॥ यदैव दृश्यत नत्र नदी च त्रिपथा प्रिय ॥ प्रमाणद- र्शनं तस्मान्न कालस्तत्र कारणम् ' ॥ आशौचपि कार्यम् विवाहदुर्गयज्ञेषु यात्रायां तीर्थकर्मणि । न तत्र मृतकं तद्वत्कर्म यज्ञादि कारयत' इति पैठी- नसिस्मृतः ॥ तदानीमकरणे त्वाशीचान्ते एव कुर्यात् ॥ प्रभासखण्डे-- 'न वारं नच नक्षत्रं न कालस्तत्र कारणम् । यदैव दृश्यत तीर्थ तदा पर्वसह- स्रकम् ॥ मलमासपि कार्य नित्ये नैमित्तिक कुर्यात प्रयतः सन्मलिम्लुचे। तीर्थश्राद्धं गजच्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव र' इति बृहस्पतिस्मृतेः ॥ एत- चाशाच प्रकृतभोजनस्य रात्री वामानश्राद्धादिकमाकस्मिकतीर्थप्राप्तावाम- हेमश्राद्धविषयं ग्रहणादिवत् ॥ नत बुद्धिपूर्वमाशौचादी तीर्थप्राप्तिः कार्या ॥ मलमास तु मासदय ताथश्राद्ध कार्यमिति चांन्द्रकाया दवापुराण · श्राद्ध च तत्र कर्तव्यमावाहनवर्जितम्' ॥ हेमाद्रौ- 'अयमावाहनं चैव द्विजांगुष्टनिवेशनम् । तृतिप्रश्नं च विकिरं तीर्थश्राद्धे विवर्जयेत् ॥ भवि- ष्ये- 'आवाहनं विसृष्टिश्च तत्र तेषां न विद्यते । आवाहनं न तीर्थ स्या- नायंदानं तथा भवेत् ॥ आहूताः पितरस्तीर्थ कतार्ष्याः संति वै यतः'। अनौकरणं च नेति रत्नावल्याम् ॥ अत्र यड्दैवते श्राद्धपि मात्रादीनां पि- ण्डमात्रं देयम् । 'हविःशेषं ततो मुष्टिमादायकैकमातः । क्रमशः पितृपत्नीनां पिण्डनिर्वपणं चरेत्' इति तीर्थोपक्रमे देवलोक्तेरिति पृथ्वीचन्द्रः । ततः - ·प०३] तीर्थश्राद्धनिर्णयः। ४७७ सामान्यपिण्डं दद्यात् ॥ ततःपिण्डमुपादाय हविषः संकृतस्य च । ज्ञा- तिवर्गस्य सर्वस्य सामान्यं पिण्डमुत्सृजेत् ' इति तेनैवोकेः ॥ पाद्मे- 'ती- र्थश्राद्ध प्रकुर्वीत पक्कान्नेन विशेषतः।आमानेन हिरण्येन कन्दमूलफलैरपि । पिण्डद्रव्याणि देवीपुराणे हेमाद्री ब्राह्मे च ‘सक्तुभिः पिण्डदानं च संयावैः पायसेन वा । कर्तव्यमूपिभिः प्रोक्तं पिण्याकेन गडेन वा' पिण्डानां तीर्थ- प्रक्षेप एव । नान्या प्रतिपनिरित्युक्तं प्राक् ॥ एतच्च विधवयाऽपुत्रया कार्यम् न सपुत्रयेत्युक्तं प्राक् ॥ ‘मपुत्रया न कर्तव्यं भर्नुः श्राद्धं कदाचन' इति स्मतश्च । अनुपनीतनापि कार्यम् ॥ एतच्चानुपनीतोपि कुर्यात्सर्वपु पर्वसु' इति पाझे तीर्थश्राद्धमुपकम्योक्तः एतच्च जीवपितृकणापि कार्यमित्यु तं प्राक् ॥'न कुर्यात्मूतकं भिक्षुः श्राद्धपिण्डोदकक्रियाम् । त्यतं संन्यास- योगेन ग्रहधर्मादिकं व्रतम् ॥ गोत्रादिचरणं सर्व पितृमातृकुलं धनम्' इति स्मृतेः ॥ गयायां तृतं वायवीये-'दण्डं प्रदर्शयद्भिक्षुर्गयां गत्वा न पिण्डदः। दण्डं स्पृष्ट्वा विष्णुपदे पितृभिः सह मुच्यते । गयायां मुण्डपृष्ठे च कृपे यूपे वटे तथा । दण्डं प्रदर्शयन् भिक्षुः पितृभिः सह मुच्यते ॥कृतरत्नेप्रभासखण्डे- 'तीर्थे चेत् प्रतिग्रहाति ब्राह्मणो वृत्तिदुर्लभः ॥ दशांशमर्जितं दद्यादेवंकुर्वन हीयते' इति ॥ विशेषान्तराणि भट्टकृतत्रिस्थलीसतो ज्ञेयानीति दिर ॥ इति कमलाकरभट्टकृते निर्णयसिन्धी तीर्थश्रादविधिः समाप्तः॥ .

·श्रीः अथ आशौचप्रकरणम्। ~ श्रीनणेशाय नमः ॥ अथाशौचप्रकरणं प्रारभ्यते ॥ नारायणात्मजः श्रीमद्रामकृष्णम्य मृनुना । कमलाकरसंज्ञनाशीचं निणीयतेथुना ॥१॥ मरीचिः-'आचतुर्थात भवनावः पातः पञ्चमपष्ठयोः ॥ अत ऊध्वं प्रसूति स्यादशाहं मृतकं भवेत् ॥ स्रावे मातुस्निग स्यात्सपिण्डाशीचवर्जनम् । पाते मातृयथामामं मपिण्डानां दिनत्रयम्' । अत्र सर्वत्र मूलं मिताक्षरायां जननाशौचम जयम् ॥ अत्र मासत्रये त्रिरात्रं स्यादित्यनुवादः ॥ रजस्वला- त्वनव तत्सिद्धः ॥ यद्यप्यनेन चतुर्थमामपि त्रिरात्रं प्रामोति तथापि-पण्मामात्यन्तरं यावद्गर्भस्रावो भवद्यदि । तदा मामममस्तासां दिवसः शुद्धिरिष्यते-' इत्यादिपुराणात् ।' रात्रिनिर्मानतुल्यानिर्गनावे विशध्यति' इति मनृक्ने गर्भस्राव यथामासमचिरे तृत्तम त्रयः' इति म- रीच्युक्तेश्चतृरात्रं ज्ञेयम् ॥ अचिरे त्रिमासमध्ये ॥ उत्तमे ब्राह्मणे ॥ अत्र सपिण्डानां स्नानम् ॥ ' सद्यःशौचं सपिण्डानां गर्भस्य पतन सति' इति तंत्र- वोनेः ॥ एतदाचतुर्थमासात्पाते त्रिदिनस्योक्तेः ॥ अकारणायाः शुद्धरसं- भवात्सद्यःपदं स्नानपरम् ॥ एवमपि ॥ 'गर्भस्रावे स्नानमात्रं पुरुपस्य' इति वृद्धवसिष्टोनेः ॥ पुरुपस्येति सपिण्डोपलक्षणं पूर्वोक्तवचनात् ॥ आ- चतुर्थमासं सपिण्डानां न स्नान, किंतु पुंस एव ॥ पाते त्रिदिनं निर्गुणपरम् ॥ गुणवतस्तु-'अजातदन्ते तनये शिशौ गर्नच्युते तथा । मपिण्डानां तु सर्वे पामेकरात्रमशौचकम्' इति यमोक्तेरेकाह इति मदनपारिजातः ॥ सप्तम- मासादि दशाहम् ॥ एतत्सर्ववर्णविषयम् ॥ 'तुल्यं वयसि सर्वेषामतिक्रान्ते तथैव च' इति व्याघ्रोक्तेः॥पराशरः-'जाते विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन नू मिपः । वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्धयति' ॥ संवर्तः-' जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलं तु विधीयते । माता शुद्धयेद्दशाहेन स्तानातु स्पर्शनं पितुः' ॥ पुत्रपदात्कन्योत्पत्तौ न पितुः स्नानमिति हारलतायाम्॥ तन्न ।

·प०३] जननाशीचनिर्णयः। ४७९ पुत्रपदस्य 'पौत्री मातामहस्तेन' इति कन्यायामपि प्रयोगात् ॥ यच्च तत्रै- वोक्तम्-'मूतके तु मुखं दृष्ट्वा जातस्य जनकस्ततः । कृत्वा मचैलं स्नानं तु शुद्धो भवति तत्क्षणात' इत्यादिपुराणान्मुखदर्शनोनरमेव पितुः नानमि- ति ॥ तन्न ॥ विदेशे मुखदर्शनावध्यस्पृश्यतापनेः॥ मुखदर्शनोनरं पुनःस्नाना- र्थमिदमिति स्मार्तगौडाः॥ तन्न॥मूलैक्येन ज्ञानमात्रपरत्वात् । इदं सर्ववर्ण- समम् ॥ 'मृतिका सर्ववर्णेषु दशरात्रेण शुद्धयति । कतौ च न पृथक् शौचं सर्ववर्णप्वयं विधिः' इति हारलतायां प्रचतसक्तिः । यत्तु ब्राह्मे-'ब्राह्म- मी क्षत्रिया वैश्या प्रमृता दशभिर्दिनः । गतः शूद्रा च संम्पृश्या त्रयोदशनि- रेव च' इति । प्रयोगपारिजात पारस्करः- 'द्विजातः मूतिका या स्यात्मा दशाहेन शुध्यति । त्रयोदशति संप्राप्ते शूद्रा शुध्यत्यसंशयः'इति,त- दस्पृश्यत्वपरम् ॥ अङ्गिराः-'मृतक सूतिकावज्यं संसी न निषिध्यते । संस्पर्श मृतिकायास्तु मानमेव विधीयते ॥ नाशौचं सूतकं पुंसः संसर्ग चेन्न गच्छति । रजस्तत्राशुचि ज्ञेयं तच्च पुंसि न विद्यते' ॥ मंमगों मैथुनम् ॥ स्पर्श इत्यन्ये॥मातुरेब मृतकम् ,तां स्पृशतश्चेति हारलतायां सुमन्तुक्तरिति तन्न । 'मस्पर्श मृतिकायास्तु स्नानमेव विधीयत' इति स्नानमात्रातः ।। सौ- मन्तवचनस्य स्नानपर्यन्तमस्पृश्यत्वमात्रबोधकत्वात ॥ एवकागे बालम्पृश्य त्वार्थः ॥ माधवस्तु-'यस्तैः सह सपिण्डोपि प्रकुर्याच्छयनाशनम् । बा- न्धवो वा परो वापि म दशाहेन शुध्यति' इति बृहस्पतिस्मृतेः शयनासना- दिरूपं संसर्गमाह ॥ पराशरः-'यदि पत्न्यां प्रमृतायां द्विजः संपर्कमृच्छति। सूतकं तु जवनस्य यदि विप्रः षडङ्गवित्' ॥ पितृवत्मापत्नमातुः पाकनाना- दस्पृश्यत्वम् । सूतिकास्पर्शे तु यावदाशीचं 'अन्याश्च मातरम्तद्वत्तद्गृहं न व- जन्ति च' इति ब्राह्मोक्तरिति शुद्धितत्त्वादयः ॥ तन्न ॥ तद्रहं गत्वा सू- तिकां यदि न स्पृशति, तदा स्पृश्याः अन्यथा नेति तस्यार्थः ॥ कर्मा- नधिकारमाह पैठीनसिः-'मूतिका पुत्रवतीं विंशतिरात्रेण कर्माणि का- रयेन्मासेन स्त्रीजननीम् ॥ इदमाशोचोचरम् । अन्यथा शुद्याः सपिण्डा- ·, ४८० निर्णयसिन्धौ- [५०३ नामाशीचे तदभावः स्याविध्यनुवारविरोधश्च ॥ एतच्च सोमयागादिश्रौतभिन्न- परम् ॥ 'प्रजातायाश्च दशगपादृध्वं स्नानात्' इतिकात्यायनाक्तः ॥ व्या- सः-प्रथम दिवस पष्टे दशम चैव सर्वदा । त्रिवतेषु न कुर्वीत मृतकं पुत्र- जन्मनि ॥ पुत्रशब्दापत्यमात्रपरः ॥ ब्राह्म- - देवाश्च पितरश्चैव पुत्र जाते द्विजन्मनाम । आयान्ति तस्मानदहः पुण्यं पष्ठं च मवंदा' । जनन विशेषः प्रागुक्तः ॥ अत्र प्रयोगपारिजातः पुंप्रमव दशाहरूमपत्ये तु यहः, 'पुंज- न्मनि सपिण्डानां दशाहाच्छुद्धिरिप्यते । त्यहादकादकानां च एकाहं मृतकं क चित् । स्त्रीजन्मनि सपिण्डानां सोदकानां व्यहाच्छुचिः । खीपु त्रिपुरुषं ज्ञेयं सपिण्डत्वं द्विजालमाः' इत्यनिस्मृतरित्याह ॥ मेधातिथिरपि-अपनानां तु स्त्रीणां त्रिपुरुषी विज्ञायते' इति वासिष्टमुक्त्वा 'आशाच एवैतत, विवाहे तु अवधिर्दर्शित एव इत्याह ॥ अन्ये तु त्रिपुरुषसापिण्ड्यस्य कानीनकन्यापर त्वमाहुः ॥ अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिण्ड्यं सातपौरुषम् । प्रत्तानां भर्तृ- सापिण्ड्यं प्राह देवः प्रजापतिः' इति कौमविरोधाच॥अत्रेदं तत्त्वम् ‘पञ्चमा- त्सप्तमाीमान यः कन्यामुबहेद्विजः । गुरुतल्पी स विज्ञयः' इत्यारिविरोधा- त्रिपुरुषं प्रकरणान्मरणाशौचपरम् । वासिष्टे तदने उदकदानोक्तेः॥ तेन कन्या प्रसवपिसातपौरुषं दशरात्रमेव ।। नच कन्यापुत्रकृतं प्रसवेबलाबलं काप्युक्तम्॥ अनिस्मुतिस्त्वनुकल्पाविगीतावेति सर्वसिद्धान्तः ॥ अन्यथा त्रिपुरुषं सपि- ण्डानामष्टमापिसोदकानां च व्यहं साम्यायोगात् ॥ चतुर्थादिसप्तमान्तानां च किमपि न स्यात् ॥ तेन कन्याप्रसवे दशाह एव॥किंच-स्त्रीजन्मोद्देशेन त्रि- पुरुषं सापिण्ड्यं तपां च त्रिरात्रमित्यनेकार्थविधिः कथं स्यात् ॥ वाक्यभेदा- पत्तेः ॥ नच चतुर्थादीनां सादकत्वं कापि सिद्धम् ॥ तेन त्रिपुरुषं चतुर्थादी- नां स्त्रीजन्माने सोदकत्वं विधाय पुनस्तेषां त्रिरात्राशौचविधौ विध्यनुवादवि- रोधो वाक्योदद्वयं चेत्यसंवादार्थानिस्मृतिर्हेया ॥ अथ मृता- ताशा शौचम् ॥ हारीतः- जातमते मृतजाते वा सपिण्डानां दशाहम्' इति स्वाशौचपरम् ॥ जातमृते नालच्छेदोर्ध्वम्, 'याव- ·६ प०३] आशौचनिर्णयः। ४८१ न छिद्यते नालं तावन्नामोति सूतकम् । छिन्ने नाले ततः पश्चात्सूतकं तु वि- धीयते' इति जैमिन्युक्तेः 'नाड्यां छिन्नायामाशौचम्' इतिहारोतोक्तेश्च ॥ नाडीछेदात्प्राक् मातुःस्पर्शेपि न दोष इति शुद्धितत्त्वोक्तिः परास्ता ॥ नाभि च्छेदात्प्राक्मृतौ तु बृहन्मनुः-'जीवनातो यदि ततो मृतः मृतक एव तु । सूत के सकलं मातुः पित्रादीनां त्रिगत्रकम् ॥ इदं च प्रमवाशीचमेव, शावनिमित्तं स्नानमात्रम प्राङ्नामकरणात्सद्यः शौचम्' इति शमोक्तः॥अत्र कश्चिदाह- नामकरणमाशौचान्तकालोपलक्षणम्' ॥'आशाचव्यपगमे नामधेयम्' इति विष्णूक्तेः ‘आशौच च व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते' इतिमनूक्तेश्व नानो नियतकालत्वात् ॥ नच-- 'नामधेयं दशम्यां तु दाशश्यां वापि कारयेत् । पुण्ये तिथी मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्वित ' इति मनू तेरनियतकालत्वम् । दशम्यामतीतायां विप्रः । द्वादश्यामतीतायां क्षत्रि- यः । वैश्यः पोडशे । शूद्र एकत्रिंशे इन्यपि ज्ञेयम् । पुण्यइत्यायनुक- ल्पः ॥ तेन नाम्नः कालोपलक्षणम् ॥ एवं दन्तजननपि ‘दन्तजन्म स- नमे मामि'. इत्युपनिषदि नियतकालत्वात् । चाल तु न कालोपलक्ष- णम् 'प्रथमेब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुति चोदनात् ' इति मनूक्तः । ततः संव सरे पूर्णे चूडाकर्म विधीयते । द्वितीये वा तृतीये वा कर्तव्यं स्मृतिदर्शनात्' इति यमोक्तेश्च तस्यानियतकालत्वात् इति ॥ तन्मन्दम् ॥ 'चौलवन्नामद- न्तजननयोरपि स्वरूपेण निमिनत्त्वोपपनस्तविशिष्टकालानुवादे वास्योदात् सप्तममासादग्दिन्तजनने तदभावप्रसङ्गाच्च ॥ यस्तपनिपद्दर्शनेन निर्णयं कुर्या त्स नूनं 'शतायुःपुरुषः' इतिश्रुतेरपितृमण तदन्यकर्मापि त्यजेत । ननु कालानुपलक्षणं नामोत्कर्षे तदभाव वा स्नानमात्राच्छादः स्यात् ॥ ततः किम् ॥ अस्तु अत एवोक्तं 'आईतजन्मनः मद्यः' इति॥ मा च विष्णुव- चनाद्दाहाभावविषयेति वक्ष्यामः॥त्रिवर्षादावपि स्यादिति चेत् ॥न॥दाहदन्ता दिनिमित्तविशेषाशौचैःपुर्वस्य बाधात् ॥ तदुक्तम्--पूर्वाबाधेन नोत्पतिरु- त्तरस्य हि सिध्यति' इति॥'जननादशरात्रे व्युष्टे शतगः संवत्सरे च' इति प- रिशिष्टे ' द्वादश्यामपरे राज्यां मासे पूर्ण तथापरे । अष्टादशेऽहनि तथा वद- .. - ३१ ·४८२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ त्यन्ये मनीपिणः' इति भविप्ये च नानः कालानियमाच्च ।। नच प्राथ- म्यादशरात्रेऽतीते इति मुख्यः कालः अन्यस्त्वनुकल्प इति वाच्यम्॥चौलेपि तथापनेः ॥ नच दन्तजननकालानुपलक्षणे सदन्तजातमृतस्य दाहैकाहप्रस- ङ्गः ॥ दशाहे न बाधात् ॥ नामकरणोनरमेव दाहप्रवृत्नेः ॥ 'दशाहाभ्यन्तरे बाले प्रमीत तस्य बान्धवः । शाबाशाचं न कर्तव्यं सत्याशौचं विधीयते' इति बृहन्मनूक्तेश्च ॥ आशौचं दाहोपलक्षणम् ॥ ' सूतकवत्' इति पारस्क- रोक्तेः ॥ यत्नु विष्णुः-' अनिवृत्ते दशाहे तु पञ्चत्वं यदि गच्छति । सय एव विशुद्धिः स्यान्न प्रेतं नोदकक्रिया' इति-तदपि प्रेताशौचनिषेधार्थ ने तु सद्यस्त्वपरम् ॥ वाक्यभेदात् ॥ किंच-नामकालापाक्मृतस्य स्नानम्, तदुनरं त्वेकाहादि. नामकाले त्वेकादशाहे मृतस्य न किमपि स्यात् ॥ अथ शङ्ख वचने ल्यब्लोपपञ्चमी, तदा प्रागिति नोपपद्येत ॥ 'नाम्नि वापि कतेस- ति' इति मन्दादिविरोधात् ॥ कृतनाम्न इति माधवमिताक्षरादिविरोधाच न कालोपलक्षणं वापीति दिक॥ नामोनरं दन्तोत्पतेः प्राग्दाहे दन्तोत्पत्तेः प्रागा- शौचायः सत्यहः ॥ अदन्तजाते तनये शिशौ गर्भच्युते तथा। मपि- ण्डानां त मर्वपामहारावमशीचकम्' इति यमोक्तेः॥ दाहा- भावे तु स्नानमात्रम् ॥ · अदन्तजात प्रते सद्य एवं नास्यामिसंस्कारः' इति विष्णुना दाहागाव तदुक्तः॥ 'आ दन्तजन्मनः सद्यः' इति याज्ञवल्कीया- च ॥ दाहविकल्पं चाह लौगाक्षिः-तृष्णीमेवोदकं कुर्यातूष्णीं संस्कारमे- व च । सर्वेषां कृतचूडानामन्यत्रापीच्छया द्वयम्'॥अन्यत्राकृतचूडे।अत्र चू- डाकरणं तृतीयवर्परुपकालोपलक्षणार्थमिति मेधातिथिहरदत्तो मनुरपि- न त्रिवर्षस्य कर्तव्या बान्धवरुदकक्रिया । जातदन्तस्य वा कुर्युनाम्नि वा- पि कृत सनि इति ॥ उदकं दाहोपलंक्षणम् ॥ दन्तोत्पत्त्यन- दन्तोत्पत्त्यनन्तर-न्तरं प्राकत्रिवान्तान्मतऽहः ॥ दन्तजातेप्यकतचडे त्वहो- माशोचनिर्णयः गत्रण शुद्धिः' इति विष्णूतः ॥ त्रिवर्षीय कृतचूडे- १-'बालस्त्वन्तर्दशाहं तु पञ्चत्वं यदि गच्छति । सद्य एव विशुद्धिः स्यानाशौचं नैव मतकम्। त्यविस्मृतिस्तु ग्वाग्रहविसंवादित्वादेव त्यक्तेति धन्यायं स्वनिबन्धकरणाग्रहः॥

·इति वचनात् प०३] आशौचनिर्णयः। ४८३ ऽकृतचूडे वा प्रागुपनयनात्यहः ॥ ' यद्यप्यकतचूडो वै जातदन्तस्तु संस्थितः । तथापि दाहयित्वैनमाशौचं व्यहमाचरेत्' इत्यङ्गिरसोक्तेः॥ अकृतायामपि चूडायां त्रिवर्षाध्वं दाहादि नियतम् ॥ · नात्रिवर्षस्य' ॥ कृतायां वर्षत्रयत्वादपि तन्नियतं तूष्णीमेव ॥ अत्र जातदन्तत्त्वमुद्देश्यविशेषणत्वादविवक्षितं दाहयित्वत्यप्यनुवादः॥ उभयविधी वाक्यभेदात् ॥ त्रिवर्षात्प्राक् चूडानावेऽमिदाने व्यहस्तदनावे विष्णूतरेकाह इतिमाधवः ॥ यन कश्चिदाह-अत्र त्रिवर्पविषयादम्मादेवार्थातत्रिवर्षी+म- पि तत्सिद्धिः॥ विज्ञानेश्वरोक्तं च त्रिवर्ध्विमकतचूडाविषयत्वं चिन्त्यम् ॥ जातदन्तपदवैय्यर्थ्यादिति तत्तुच्छम् ॥ दाहस्याविधयत्वात् ॥ 'नृणामक- तचूडानामशुद्धिनेंशिकी स्मृता' इतिमनूक्तेः ॥ त्रिवर्ध्वमेकाहापनरर्थात् त्र्यहासिद्धः॥ त्वयाप्यय तथाङ्गीकारात्पदवयर्थ्यस्य साम्यादाक्यार्थाज्ञाना- च्चेत्यलं मिताक्षरार्थानभिज्ञदूषणेन ॥ प्रथमवर्षादी कृतघ्डस्य सदा व्यहः ॥ 'निवृत्तचूडकानां तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिप्यते' इतिमनूक्तेः ॥ एतत्सर्व प्रागुक्तं सपिण्डानाम् । मातापित्रोस्तु दशाहोध्वं मृते सर्वत्र त्रिरात्रम् ॥ 'बालानाम- जातदन्तानां त्रिरात्रेण शुद्धिः' इति कश्यपोन ॥ 'बैजिकादनिबन्धा- दनुरुध्यादघं व्यहम्' इतिमनूक्तेश्च ॥ शुद्धितत्त्वादयो गोडास्तु- 'अ- जातदन्तमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते । दन्तजाते त्रिग स्याद्यदि स्यातां तु निर्गुणौ' इतिकौर्मात्काश्यपं शूद्रपरम ॥ अनृटानां तु कन्यानां तथा वै शूद्र जन्मनाम्'इतित्र्यहानुवृत्तौ शंखोनेः॥ त्रिरात्रं तु भवेच्छद्रे षण्मासेपि शिशौ मृते'इति मात्स्यमूक्ताच॥दन्तजाते शूद्रे तु पञ्चाहः॥ यथाहानिराः- 'शूद्रे त्रिवर्षान्यूने तु मते शुद्धिस्तु पञ्चभिः। अत ऊर्ध्व मृत शूद्रे द्वादशाहो विधीय- ते॥षडर्षान्तमतीतो यःद्रःसंम्रियते यदि।मासिकं तु अवेच्छौचमित्याङ्गिरस- भाषितम्' इति॥यत्नु अनृढभार्यः शूद्रस्तु' इति शंखोक्तं मासाशीचं, तत्समण- शूद्रपरम् ॥ निर्गुणे त्वनृढनार्य शूद्रे त्रिवर्षाचं द्वादशाहः॥षडब्दोवं मासः॥ १ अयं च पाठोऽन्यपुस्तकेषु न दृश्यते । - ·४८४ निर्णयसिन्धी- [प०३ .. पडब्दातप्रागपि कृताद्वाह मास इत्याहुः ॥ एतत् 'तुल्ये वयसि सर्वेषाम्'इति विरोधाच्छिष्टविगानान्नादर्तव्यमितिविज्ञानेश्वरादयः।दाक्षिणात्यानां तथैव। अन्यदश प्रागुक्तमिति गौडाः॥ एवं कन्यास्वपि ॥ तास्वप्यजातदन्तासु मृतासु पित्रोकरात्रमिति माधवः ॥ यत्तु विज्ञानेश्वरेणोक्तम्- 'ऊनदिव- पं उभयोः मृतकं मातुरेव हि' इति याज्ञवल्क्योक्तेः गर्भस्थे प्रेते मातुर्द- शाहं जाते उत्तयोः कतनाम्नि सोदराणां चति पैङ्गन्योक्तेश्च पित्रोःमोदराणां च दशाहमम्पृश्यत्वमिति तन्नदानी प्रचरति॥अत एव स्मृत्यर्थसारेतन्नाहतम् ॥ कन्याम चौलाप्राङ्मती स्नानम् ॥ ‘अचूडायां तु कन्यायां सद्यः शौचं विधीयत'इत्यापस्तम्बाक्त इदं त्रिपुरुपमध्ये ॥ अप्रत्तानां तु स्त्रीणां त्रिपुरुषी विज्ञायते'इतिवसिष्टोक्तः॥इदं वाग्दानोत्तरम् इति गौडाः॥तन्न ॥ अपनानां तथा वीणां सापिण्ड्यं साप्तपीरुपम्' इति वचनात् ॥चौलोत्तरं वाग्दानात्पूर्व तास्वेकाहः॥ 'अविशेषेण वर्णानामक्सिंस्कारकर्मणः । त्रिरात्रात्तु भवे- च्छुद्धिः कन्यारवह्ना विधीयते' इत्यङ्गिरसा त्रिरात्रविषयेऽहोविधानात् ॥ अतः शूद्रस्योपनयनस्थानीय विवाहात्पूर्व त्रिरात्रम् ॥ विवाहोत्कर्ष तु पोड- शाब्दमध्य त्रिरात्रमवत्यपराकाद्याः॥शूद्रे निर्गुणे तु व्यब्दाध्वं पञ्चाहः॥ष- डब्दोचं तु विवाहासावे द्वादशाहमिति गौडाः।सगुणानां षोडशाब्दोवं तु वि वाहासावेपि पूर्णाशीचं वक्ष्यते ॥ तदुत्तरं प्राग्विवाहाद्भर्तृकुले च सप्तपुरुषा- वधि त्रिरात्रम् ॥ ' अवारिपूर्व प्रत्ता तु या नैव प्रतिपादिता । असंस्कृता तु सा ज्ञेया त्रिरात्रमुभयोः स्मृतम्'इति मरीच्युक्तेः॥रत्नाकरे शुद्धितत्त्वे च शङ्खः- 'पितृवेश्मनि या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता । तस्यां मृतायां नाशौचं कदाचिदपि शाम्यति ॥ यावज्जीवमाशौचमिति वाचस्पतिमि- श्राः ॥ अथानुपनीते किंचिदुच्यते ॥ नाम्नः पूर्व खननमेव ॥ तदूर्ध्व वर्षत्र- यात्पूर्व चौलाभावेऽग्युदकदानविकल्पः ॥ 'नात्रिवर्षस्य कर्तव्या बान्धवैरु- दकक्रिया । जातदन्तस्य वा कुर्युर्नाम्नि वापि कृते सति' इति मनूक्तेः ॥ उदकक्रियासाहचर्यादाहोपलक्षणम् ॥ खनने तु नान्यदौर्ध्वदेहिकम् ॥

·प०३] आशौचनिर्णयः। ४८५ 'ऊनद्विवर्ष निखनेन्न कुर्यादुदकं ततः' इतियाज्ञवल्क्योक्तेः ॥ उदकम- न्त्यकर्मपरमित्यपरार्कः॥ यमः- 'ऊनद्विवार्षिक प्रतं घृताक्तं निखनेद्भुवि । यमगाथां गायमानो यमसूक्तमनुस्मरन' ॥ माधवीये ब्राह्मेपि- 'स्त्रीणां तु पतितो गर्मःमयो जातो मृतोऽथ वा। अजातदन्ता मामैर्वा मृतःसद्धिगतैर्ब हिः॥ वस्त्रायैतपितं कृत्वा निःक्षिपेत्तं तु काठवत् ॥ खनित्वा शनकैमौ सद्यः शौचं विधीयते' ॥ अलंकरणमपि वक्ष्यंत ॥ कृतचडस्य तु त्रिवी- त्यागृवं वाग्न्युदकदानं नियतम् ॥ यनु वसिष्ठः- 'उनद्विवर्ष प्रेते गर्भ- पतने वा सपिण्डानां त्रिरात्रम'इति। तत्पथमाब्दचूडापरम् ॥ वर्षत्रयादूर्ध्वम- कृतचूडम्यापि नियतम् ॥ वर्षत्रयोर्ध्वमुपनयनात्पूर्व च तृष्णीमन्युदकदान- म् ॥ 'तूष्णीमेवोदकं कुर्यात्तूष्णीं संस्कारमेव च'इति पूर्वोक्तलौगाविस्मृतेः पिण्डदानमपि कार्यम् ॥ ' असंस्कृतानां मौ पिण्डं दद्यात्संस्कृतानां कुशेषु' इतिप्रचेतसोक्तेः॥ उदकदानं सपिण्डैःकतचूडस्य' इति गौतमोक्तः॥ उदक- ग्रहणमौर्वदेहिकपरमिति हरदत्तः॥ द्वादशावत्सरादर्वाक पोगण्डं मरण सति। सपिण्डीकरणं न स्यादकोद्दिष्टानि कारयेत्' इति हरदत्तधृतदेवलोक्तेश्च॥ मरीचिम्प- 'प्रेतपिण्डं बहिर्दद्याद्दर्भमन्त्रविवर्जितम्' इत्येतदनुपनीतपर- मिति विज्ञानेश्वरः ॥ अत्र चूडैव पूर्वावधिः ॥ पूर्ववाक्य तु तद्ग्रहणात्॥ उदकग्रहणस्योपलक्षणत्वाद्दाहः पूर्वावधिरिति कचित् ॥द्वादशादत्मरादित्यनु पनीतद्विजानूढशद्रविषयम् ॥ व्यहाशीचे पिण्डदानविधिमाह पारस्करः- 'प्रथमे दिवमे देयास्त्रयः पिण्डाःसमाहितः । द्वितीय चतुगे दद्यादस्थिसंच- यनं तथा ॥ त्रीस्तु दद्यात्तृतीयेह्नि वस्त्रादि क्षालयत्ततः' इति ॥ अत्र देवया- ज्ञिकनिबन्धे विशेषः-शिशुरादन्तजननादालःस्याद्यावदाशिवः । कथ्यतेस वैशास्त्रेषु कुमारो मौञ्जिबन्धनात् ॥ आपञ्चवर्षात्कोमा पागण्डो नवहाय- नः' । तथा- 'गर्भ नष्टे किया नास्तिं दुग्धं देयं शिशौ मते । परं च पायसं क्षीरं दद्याद्वालविपत्तितः ॥ एकादशं द्वादशाहं वृपोत्सर्गविधि विना'॥तथा- 'यत्र प्रमीयते बालस्तत्र प्रायः प्रदीयते । किंचित्समानवयसां संस्कृत्यानं ·- निर्णयसिन्धी- ४८६ [प०३ यथाविधि ॥ लक्ष्यं भोज्यं च दातव्यं तथा च सुखभक्षिका । ततस्त्राणि प्रदे यानि सोपानकानि तत्सम ॥ कुमाराणांच बालानां भोजनं वस्त्रवेष्टनम् । यच्चोपजीवते बालस्तत्तद्विप्राय दीयते ॥तथा-'भूमिनिक्षेपणं वाले आवर्षद्वय माशिखम् । ततः परं वगश्रेष्ट देहदाही यथाविधि ' अचूडेप्युवं खनननि- वृत्त्यर्थमावर्पयमिति ॥ प्रागपि कतचूइस्य तन्निवृत्त्यर्थमाशिसमिति॥ तथा 'चूडाकर्माण संजाते विपत्निस्तु यदा भवेत् । सूतकान्ते प्रकर्तव्यं वृषस्यो- त्सर्जनं तथा।तत्र दाहः प्रकर्तव्य उदकं तत्र निश्चितम् । श्राद्धानि शोडशापि स्युः मपिण्डीकरणं विना' ॥इदं पञ्चवर्षातरम् ' जन्मतः पञ्चवर्षाणि पुढे दत्तमसंस्कृतम् । पञ्चवधिक बाल विपत्तिर्यदि जायत । वृषात्सर्गादिकं कर्म कर्तव्यमुदकं ततः। अहन्यहनि संप्राप्ते कुर्यात् श्राद्धानि पोडश॥ पायसेन गु डनव पिण्ड दद्याद्यथाक्रमम् । उदकुम्भप्रदान च पददानाान यानि च ॥दीप दानानि यत्किचित्पञ्चवधिके सदा । कर्तव्यं तु खगश्रेष्ठ व्रतार्वाक् प्रेततृ मये॥स्वाहाकारणव कार्याण्यकादिष्टानि पोडश ।कजुदस्तिलैःशुक्कैःप्राची- नावीतिना तथा' इति तत्रैवोक्तः ॥ अत्र मूलं चिन्त्यम् ॥वार्षिकादि तु न भवत्येव ॥ मपिण्डनाभाव पितृत्वायोगादचनाभावाच ॥ दिवोदासीये- 'अव्रत निधनं प्राप्त विप्रादौ शृद्रजातिवत्।क्रियाः सर्वाः समुद्दिष्टाः सपिण्डी- करणं विना ॥ उदकं पिण्डदानं च कतचूडे विधीयते' इति ॥ स्त्रीणां तद्वा- हात्प्रागुदकपिण्डदानविकल्पः ॥ स्वीणां चैके प्रत्तानाम्' इति गौतमों- तः॥ “स्त्रीशूद्राश्च सधर्माणः' इतिवचनात् शूद्रेप्यवम् ॥ एतद्वयोनिमित्ता- शौचं सर्ववर्णसमम् : 'तुल्यं वयसि सर्वेषामतिकान्ते तथैव च' इति व्याघ्र- पादोक्तः ॥ यानि तु- निवृत्तचूडके विप्रे त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते' इति । 'निर्वत्ने क्षत्रिये षन्तिर्वैश्ये नवभिरुच्यते । शृद्रे त्रिवर्षे न्यूने तु मृते शुद्धिस्तु पञ्चभिः । अत ऊवं मृते शूद्रे द्वादशाहो विधीयते।षड्वर्षान्तमतीते तु शूद्रे मासमशौचकम्' इत्याङ्गिरसादीनि-तानि विशिष्टविगानालादर्तव्यानीति विज्ञानेश्वरमदनपारिजातादयः ॥ तेनैतद्वशाच्छूद्राणां व्यवस्था प्रागुक्ता ·४८७.. . । 7 प० ३] आशौचनिर्णयः। हेयैव ॥ 'तुल्ये वयसि सर्वेपाम् ' इति दाक्षिणात्यपरम् ॥ अन्यदेशे को- मोक्ता व्यवस्थेति शुद्धितत्त्वे ॥ अथ जात्याशौचम् ॥ तच्च जात्याशौचम दिजपुंसामुपनयनोर्वप्रवर्तते त्रिरात्रमावतादेशादशरात्रमतः परम् । क्षत्रस्य द्वादशाहानि विशः पञ्चदशैव तु ॥ त्रिंशदिनानि शुद्रस्य तदर्धन्यायवर्तिनः' इति याज्ञवल्क्योक्तेः ॥ यत्तु स एव- 'त्रिरात्रं दश- रात्रं वा शावमाशौचमिष्यते' इत्याह-तत्र दशाह त्रिरात्रमस्पृश्यत्वं ॥ एक- दिनोत्पन्ने आशौचद्वये दशाहमस्पृश्यत्वम् ॥ 'मरणं यदि तुल्यं स्यान्मरणेन कथंचन । अस्पृश्यं तु आवेगोत्रं सर्वमव मबान्धवम् ' इत्याङ्गिरसोक्तः। द- शाहाशौचपरत्वे दशरात्रमतः परम्' इत्यनेन पौनरुक्त्यापनेरिति शुद्धिविवे- कादयः ॥ तन्न ॥ स्मृतिभेदात्रिरात्रं दशरात्रं बेति विकल्पायोगाच्च ॥ यस्तु पुत्राणां वेदानध्याप्यवृत्तिं विदधाति तत्राहाश्वलायनः- द्वादशरात्रं महा- गुरुषु दानाध्ययने वर्जयेरन् ' इति ॥ अत्र यावदुक्तनिपधो वास्पृश्यत्वमात्रं वा न तु कर्मामधिकारः। एकादशाहान्ते वैश्वदेवोक्तः।। एकादशाहिकं मुक्त्वा तत्र ांत विधीयते' इति ॥ शुद्धितत्वे तु- 'त्रयः पुरुपस्यातिगुरवो भ- वन्ति माता पिताचार्यश्च' इति विष्णूक्तेः पित्रादयो महागुरवः । भाष्युक्ते रामायणे पतिर्बन्धुर्गतिर्भर्ता दैवतं गुरुरेव च ' ॥ शातातपः- 'पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वस्यात्यागतो गुरुः' ॥ एकपदमुढानां पितृमातृनिषेधार्थ- म् ॥ सोदकानां त्रिरात्रम् ‘त्र्यहात्तृदकदायिनः' इति मनूक्तेः॥ अग्निपु- राणे- 'सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । ममानादकभावस्तु निवर्तत चतुर्दशे ॥ जन्मनामस्मृतेके तत्परं गोत्रमुच्यते ॥ वृहस्पतिः- “दशा- हेन सपिण्डास्तु शुद्धयन्तिं प्रेतमूतके । त्रिरात्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुद्धय- न्ति गोत्रजाः' ॥ स्त्रीशूद्रयोस्तु विवाहावं जात्याशौवम् ॥ ' वैवाहिको ३ १-एतेन पतिरेवविवाहोत्तरं स्वस्वशाखावेदमध्यापयेत् । अत एव तासामपि कठित्वा- दिव्यवहारः ॥'आत्मनाम गुरोनाम नामातिकृपणस्य च ' इति स्मृत्युक्तगुरुनामग्रहण- निषेधादेव भार्या पत्युर्नाम न गृह्णाति ॥

·४८८ निर्णयसिन्धौ- [१०३ , विधिः स्त्रीणामोपनायनिकः स्मृतः' इत्युक्त : 'दत्तानां भर्तुरेव हि ॥ 'स्व- जात्युक्तमशौचं स्यान्मृतके जातक तथा' इति माधवीये ब्राह्माच्च । शूद्रस्य विवाहाभावेपि षोडशवर्षावं मासः॥ 'अनूढभार्यः शूद्रस्तु षोडशा- द्वत्सरात्परम् । मृत्युं समधिगच्छेन्चेन्मासात्तस्यापि बान्धवाः ॥ शुद्धिं सम- धिगच्छन्ति नात्र कार्या विचारणा' इत्यपराकै शङ्खोक्तः ॥निर्णयामृत मदनपारिजातादी त्वन्यथोक्तम् हारीतः-'आमौजीवन्धनाविप्रः क्षत्रि- यश्च धनुर्पहात् । आप्रतोदमहाद्वैश्यः शूद्रो वस्त्रदयग्रहात्' । धनुःप्रतोदाव- ष्टमेन्दे द्वादशे वस्त्रद्वयमिति ॥ मेधातिथिस्तु-त्रिरात्रमावतादेशात् ' इ- त्यत्र व्रतं कालोपलक्षणार्थम् स च कालः स्वकीयः सर्वेषां चाष्टमवर्षरूपः। तेन चतुर्णामपि वर्णानामुपनयनानावेष्यष्टमादूर्ध्व पूर्णमेवाशीचम् । तत्रापि 'प्रागष्टमाच्छिशवः प्रोक्ताः' इति स्मृत्यन्तरादृध्वं संपूर्णमात्रिरात्रम् । येपि ' आपोडशाद्भवेद्वालः' इत्याहुः । तेषामप्यष्टमादूर्व शूद्रे मास एव 'ऊर्ध्वमष्टायो वर्षयः शुद्धिः शूद्रस्य मासिकी' इति वचनादित्याह॥हार- लताशुद्धितत्त्वादिगौडग्रन्थेष्वप्युक्तम् 'अनुपनीतो विप्रः' इत्युक्त्वा-'नि- यते यत्र तत्र स्यादाशीचं व्यहमेव हि द्विजन्मनामयं कालस्त्रयाणां तु षड- ब्दिकः' इत्यादिपुराणोक्तरुपनयनं कालोपलक्षणम् ॥ षडब्दपदं मासत्रया- धिकपरम् ॥ गर्भाष्टमेष्टमे वादे' इत्युक्तेः ॥ यत्तु जाबालः-व्रतचूडा द्विजानां च प्रतीतिषु यथाक्रमम् । दशाहत्यहएकाहैः शुद्धयन्त्यपि हि नि- गुणाः' इति द्विजा दन्ताः। इदं प्रतीतिष्वित्यक्तेः पञ्चाग्दोपनीतपरामिति ॥ तदेतन्नाद्रियन्ते वृद्धाः॥ यानि तु पराशरः- एकाहाहाह्मणः शुध्येयोनि- वेदसमन्वितः । व्यहाकेवलवेदस्तु द्विहीनो दशभिदिनः' ॥ केवलवेदः के. वलौतानेरप्युपलक्षणम् ॥ अयं संकोचो होमाध्ययनपर एव न तु संध्यादा विति हारलतायाम् ॥ अङ्गिराः-'सर्वेषामेव वर्णानां सूतके मृतके तथा । दशाहाच्छुद्धिरतेषामिति शातातपोब्रवीत् ॥ देवल:-'आशौचं दशरात्रं तु - 7 '-mananemu-aw २-वैश्यानां कृषेत्त्यर्यत्वाधुर्यवाहनार्थ प्रतोदग्रहणं भवति ॥

·प० ३] आशौचनिर्णयः। ४८९ सर्वेषामपरे विदुः । निधने प्रसवे चैव पश्यन्तः कर्मणः क्षयम् ॥ अत्यन्तो- कष्टस्य कर्महानौ पीडावतो विपरिचर्यापरम्॥शूद्रे दशरात्रमिति हारलता- याम् ॥ दक्षः- सद्यःशीचं तथैकाहरूयहश्चतुरहस्तथा । षट्दशद्वादशाहश्च पक्षो मासस्तथैव च ॥ मरणान्तं तथा चान्यद्दशपक्षास्तु मृतके 'मिताक्ष- रायां स्मृत्यन्तरे-'चतुर्थ दशरात्रं स्यात्पण्निशाः पुंसि पञ्चमे।षष्ठे चतुरहा- च्छुद्धिः सप्तमे त्वहरेव तु' ॥ इत्यादीनि तान्यापदनापद्गुणवदगुणवापियाणि देशान्तरभेदावा ज्ञेयानि । सद्यःशौचादिषडहान्ताः पक्षा यायावरादिपराः । अत्र मरणान्तं जननादिनिमित्नागिन्नम् ॥ 'अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्म्यम- प्याच्चरेन्न तु' इत्युक्तत्वान्मधुपर्कपश्चालम्भवत शिष्टविगानान्नादर्तव्यमिति विज्ञानेश्वरः ॥ ' अनात्वा चाप्यहुत्वा च अदत्वाश्मंस्तथा द्विजः। ए- वंविधस्य विप्रस्य सर्वदा सूतकं भवेत् ' इति दक्षोक्ता 'अन्यपूर्वा यस्य गेहे भार्या स्यात्तस्य नित्यशः । आशौचं सर्वकार्येषु देहे भवति सर्वदा' इति ब्राह्मादिवशादयवस्थेत्यपरार्कमदनपारिजातादयः॥माधवस्तु-'वृत्तस्वा ध्यायसापेक्षमद्यसंकोचन तथा' इतिकलिवर्यपक्ते:- दशाह एवं विप्र- स्य सपिण्डे मरणे सति । कल्पान्तराणि कुर्वाणः कला भवति किल्बिषी' इति हारीतोक्तेश्च न्युनाशीचपक्षा युगान्तरविषया।मरणान्तादिपक्षास्तु नि- न्दार्थवादः अन्यथा-' नामधारकविप्रस्तु दशाहस्तकी भवत्' इति वि- रोधः स्यादित्याह॥यत्तु देवलः-‘दशाहादित्रिनागेन कते संचयने क्रमात् । अङ्गस्पर्शनमिच्छन्ति वर्णानां तत्त्वदर्शिनः' इति पूर्णाशांचे स्पृश्यतामाहाय- च्चानुपनीतातिकान्ताशीचे त्रिराबादी तेनैवोक्त-स्वाशीचकालाविज्ञेयं स्प- र्शनं तु विभागतः' इति-तदपि युगान्तरेषु ॥ 'अस्थिसंचयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्श- - 9 १-अत्रिपराशरयोस्तु 'दिनत्रयात इत्येव पाठो दृश्यते। २-इदं च ' कलौ पराशराः स्मृताः' इति कलिमुद्दिश्यैव प्रवृत्तायाः पराशरस्मृतेर्युगान्तरपरत्वं वदन्तस्तु स्वीयप्रति- भाभारक्लान्तचेतस एव ॥

·४९० निर्णयसिन्धौ- [प०३ नमेव च ' इति माधवीये कलौ तनिषेधात्।यत्तु हारलतायाम्-'चतुर्थे- हनि कर्तव्यः संस्पर्शो ब्राह्मणेन तु' इति प्रचेतसोक्त त्यहैकाहाशौचेपि चतु- ाह एवाङ्गस्पर्श इति ॥तन्न॥ देवलादिवशेनास्य दशाहगोचरत्वात् ॥ ये तु वर्णसंकरजा मर्धावसिक्ताद्यास्तेषामाशीचे विशेषः कलौ नोपयुक्त इति नो- च्यते ॥ प्रतिलोमजानां नाशौचम् ॥ मलापकर्पणार्थ तु स्नानमात्रमिति वि- ज्ञानेश्वरः ॥ माधवस्तु-शौचाशीचे प्रकुर्वीरन शूद्रवर्णस्य संकराः' इति ब्राह्मोक्तेःशूद्रवदाह॥हारलतायामप्येवम् ॥ दत्तक्रीतकत्रिमादिपुत्रेषु अही- नवर्णगासु स्त्रीषु च सपिण्डत्वेपि प्रसवे मरणे च पूर्वापरपित्रोभर्नुश्च त्रिरात्रमेव न दशाहादि । 'अनौरमेषु पुत्रेषु जातेषु च मृतेषु च । परपूर्वासु भार्यासु प्र- मृतासु मृतासु च ' इति त्रिरावानुवत्तौ विष्णुक्तः ।। सपिण्डानां त्वेकाहः । 'परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च।भर्तृपित्रोत्रिरात्रं स्यादेकाहस्तु सपिण्डतः' इतिमाधवीये हारीतोक्तेः। मृतके मृतके चैव त्रिरात्रं परपूर्वयोः । एकाहस्तु सपिण्डानां त्रिरात्रं यत्र वै पितुः' इति मरीच्युक्तेश्च ॥ शंखः-'अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च । पम्पूर्वासु च स्त्रीषु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते' ॥ परपूर्वा पुनर्भः ॥ इदं सवर्णासु ॥ हीनधासु तु शंखलिखितौ-' परपृर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कतकेषु च । नानध्यायो भवेत्तस्य नाशीचं नोदकक्रिया' ॥ ब्राह्मेपि-'आशौचं तु त्रिरात्रं स्यात्समवर्णेषु निश्चितम् ॥ यत्तु पडशी- तौ-'अन्यपूर्वावरुद्धासु त्रिदिनाच्छुद्धिरिष्यते । तास्वेवानन्यपूर्वासु पञ्चा- होभिर्विशुध्यति' ॥ तत्र पञ्चाहेमूलं चिन्त्यम् ॥ यत्तु याज्ञवल्क्यः- 'अ- नौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च' इत्येकाहमाह तदसंनिधौ झेयम् ॥ यदा पितुरेकाहस्तदा सपिण्डानां स्नानम् ॥ 'अन्याश्रितेषु दारेषु परंपत्नीसुतेषु च । गोत्रिणः स्नानशुद्धाः स्युस्त्रिरात्रेणैव तत्पिता' इति प्रजापत्युक्तेः ॥ पितेति १-कलिवर्येप्वपि संन्यासाग्रिहोत्रयोस्त्वाचरणम्,स्मार्तस्याप्यङ्गस्पर्शस्यानाचरणम्, शुद्धिविवेकादिपु स्पर्शस्याप्यचरणम्, अत्रनिदानं केवलं स्वस्वाग्रह एव । तस्माद्यत्र कृते श्रुतिस्मृतिसंवादेन निषेधः, तन्नाचरणीयम्, मधुपर्केगवालम्भे 'न हिंस्यात्सर्व भूतानि' इति श्रुतिसंवादाद कलिवय॑त्वमिव ॥ , ·, --- प० ३ ] आशौचनिर्णयः। ४९१ वोदुरुपलक्षणम् ॥तथोपक्रमात् ॥यनु दनके पालकप्रतियोगिकपुत्रत्वात्पूर्वपि- तुर्न त्रिरात्रम् ॥ पूर्वसंबन्धनिवृत्तेश्च न दशाहादीति कश्चित् ॥ तन्न ॥ जनके- पि- 'बैजिकादभिसंबन्धादनुरुध्यादघं व्यहम् ' इति वाचनिकाशौचस्या- निर्वार्यत्वात् ॥ पितृमग्णेपि दत्तकादीनां त्रिरात्रम् ॥शुचित्वे ब्राह्मे-'दत्तकश्च स्वयं दत्नः कृत्रिमः कीत एव च' इत्युपक्रम्य-'मृतके मृतके चैव व्यहाशौ- चस्य भागिनः' इत्युक्तेः॥स्मृतिकौमुद्यां हारलतायामप्येवम् ॥दत्तकस्य पुत्रपौत्राणां जनने मरणे वा सपिण्डानामेकाहः॥ बीजिनश्चेति गौतमेन साप्त- पौरुषसापिण्ड्योक्तेः ॥ सपिण्डानां चकाहस्योक्तत्वात् ॥ सपिण्डे तु पुत्रीक- ते सपिण्डदनौरसयोात्रोस्तत्पुत्रयोर्दशाह एव । तत्राकासाभावात्सपिण्डत्वेन दशाहप्राबल्याच॥पूर्वापरयोर्भर्नुरुत्पन्नयोः पुत्रयोस्त्वाह ॥ माधवीये मरी- चिः- 'मातुरेक्याविपितृको घातरावन्यगोत्रजौ । एकाहं मृतके नत्र त्रिरात्रं मतके तयोः' इति दिक ॥ ऊढकन्यानां तु विष्णुराह-सं- स्कृतासु स्त्रीषु नाशौचं पितृपक्षे, तत्प्रमवमरणे चेत् पितृगृहे माशौचम् स्यातां तदैकरात्रं त्रिरात्रं च' इति–प्रसवे एकरात्रं मरणे त्रिरात्र- मिति विज्ञानेश्वरापराको।।माधवंस्तु- प्रमवेपि त्रिरात्रं पित्रोः, एकरात्रं भात्रादिन्बधुवर्गस्य, 'दत्ता नारी पितुर्गेहे सूयेताथ म्रियेत वा ॥ तद्वन्धुवर्ग- स्त्वेकेन शुचिस्तजनकस्विभिः' इति ब्राह्मोक्नेरित्याह ॥ यनु कश्चिदाह-प- क्षपदेन भातरो गृह्यन्ते॥वाक्यान्तरेण भगिनीमती त्रिरात्रातरिति तच्चिन्त्य- म् ॥ तदनावे तद्विरोधाच्च । धातुः प्रसवे एकाहः। मृतौ त्रिरात्रमिति केचि- व ॥ युक्ता तु पक्षिणी। 'परस्परं मृतौ घातभगिन्योः पक्षिणी भवेत् ' इति ब्राह्मात् ॥ चातभिन्नानामेकाहः । वक्तिः। 'इतरेषां त यथाविधि' इति वक्ष्यमाणवचनाच्च ॥ यत्तु प्रधानगृहे मृतौ पित्रोः पूर्ण चातुरुयह इति कश्चि- व स निर्मूलत्वात् 'नाशौचं पितृपक्षे' इत्येतद्विरोधाच्च भान्तः ॥ दत्ता नारी पितु हे प्रधाने सूयते यदा ॥. म्रियते वा सदा तस्याः पिता शुध्येत्रिदिनैः' इति कल्पतरौशुद्धितत्त्वे च॥पतिगृहे प्रसवे तु पित्रादीनामाशौचं नास्ति। ऊढकन्याना.

·४९२ निर्णयासिन्धौ- [१०३ मृतो पित्रोस्त्रिरात्रमस्त्येव ॥ 'प्रतापत्तासु योपित्सु संस्कृतासंस्कृतासु च।माता- पित्रोखिरात्रं स्यादितरपां यथाविधि । अजातदन्तासु पित्रोरेकरात्रम्' इति माधवीये शंखकार्णाजिनिस्मृतेः ॥ 'बैजिकादभिसंबन्धात्' इत्युक्तेश्च ॥ स्मृत्यर्थसारप्यवम॥माधवस्तु इदं त्रिरात्रं जातदन्तपरम् । दन्तोत्पत्तेः प्रागे करात्रं पित्रोः । सद्यस्त्वप्रौढकन्यायां प्रौढायां वासराच्छुचिः। प्रदत्तायां त्रि- रात्रंण दत्तायां पक्षिणी भवेत्'इति पुलस्त्योक्तेः । अन्यत्र कन्यामृती पित्रोः पक्षिणीत्याह ॥ पडशीतावपि-पितृगहादतोन्यत्र यदि पुत्री प्रमीयते । पक्षिणी तत्र पित्रोः स्यान्नान्येषामिति निश्चयः' इति ग्रामान्तर इयमिति स्मृ- त्यर्थसारे त्रातुस्तु पक्षिणी ॥ श्वशुरयोगिन्यां च मातुलान्यां च मातुले । पित्रोः स्वसरि तद्वच्च पक्षिणी क्षपन्निशाम्' इति वृद्धबृहस्पतिस्मृतेः।शु- द्धितत्त्वे काम- 'आदन्तात्सादर सद्य आचूडादेकरात्रकम् । आप्रदानात् त्रिरात्रं स्याद्दशरात्रमतः परम् ॥ पित्रोद्मती वीणां त्रिरा- पित्रोमंतीस्त्रीणा त्रम पित्रारुपरम स्त्रीणांमृढानां तु कथं भवेत् ॥ त्रिरात्रेणैव माशोचनिर्णयः शुद्धिः स्यादित्याह भगवान् यमः' इति माधवीये वृद्धमनू केः॥इदं दशाहान्तः ॥ऊचंतु पक्षिणी॥भातुर्भगिनीगृहे, तस्या वा तद्गृह मृतो त्रिरात्रम् । अन्यत्र तु पक्षिणीति पडशीतावुक्तम् ॥ ब्राह्मेपि-'परस्परं मृता भातृमगिन्योः पक्षिणी भवत् । मातुलाशौचवत्पुत्र्याः पितृव्याशौचमिप्यते' इति ॥ शिष्टास्त्वस्य निर्मूलत्वात्पितृव्ये स्नानमात्रमाहुः ॥ त्रिशच्छ्लोक्यां- प्रेतेष्वाचार्यमातामहदुहितृसुतश्रोत्रियर्विक्सयाज्यस्वस्रयषु त्रिरात्रं त्रिदि- वसमशुचिः सोदकस्तूभयत्र । पक्षिण्याशौचमृत्विग्दुहितृसुतसहाध्यायिब- न्धुत्रयान्तेवासिश्वश्रृसुमित्रश्वशुरनगिनिकामागिनेयप्रयाण ॥ मातामह्यां च पित्राः स्वसरि च विरती मातुले मातुलान्यां चाथो सज्योतिरेव स्वविषय- नृपतौ ग्रामनाथे चष्टे। शिष्योपाध्यायबन्धुत्रयगुरुतनयाचार्यभार्यासगोत्रा- नूचानश्रोत्रियेषु स्वगृहपरमृती मातुले चैकरात्रम् । गत्रिं सब्रह्मचारिण्यथ तुकथमपि स्वल्पसंबन्धयुक्ते स्नानं घासोयुतं स्यादिदमपि सकलं सर्ववर्णषु तु- ·प०३] आशौचनिर्णयः। ४९३ ल्यम्' इति ॥ अत्र मूलं मिताक्षरादौ स्पष्टम् ॥ दौ- दौहित्रभा- गिनेययोः हित्रभागिनेययोरूपनीतयोस्विरात्रम् ॥ अनुपनीतयोः पक्षि- णी ॥ 'संस्थिते पक्षिणी रात्रि दौहित्रे भगिनीसुते । संस्कृते तु त्रिरात्रं स्यादिति धर्मो व्यवस्थितः' इति वृद्धमनूक्तेः ॥ संस्कृते दाहेन ॥ तेन दाहे त्रिरात्रं नान्यथेति गौडाः ॥ तन्न ॥ विशेषवैयर्थ्यात् ॥ मातुला- दौ सन्निधिविदेशाम्यां पक्षिण्येकाहयोर्व्यवस्था ॥ मनुः-त्रिरात्रमाहुराशौ- चमाचार्ये मंस्थिते सति । तस्य पुत्रे च पत्न्यां च दिवारात्रमिति स्थितिः'। श्रोत्रिये स्वगृह मते त्रिगत्रम्। 'श्रोत्रिये तृपसंपन्ने त्रिरात्रम- श्रोत्रिये स्वगृहेमृत शुचिर्भवेत्' इति स्मृतेरिति माधवः॥ एकत्रामीण त्वेकाहः॥ ऋत्विक्षु बह्वल्पकालश्रौतस्मार्तयाजनपरे त्रिरात्रैकरांत्र ज्ञेये॥यद्यपि कर्म कु- र्वत एष वाचकःशब्दो भवतीति शम्बराचार्यःकर्ममध्ये कत्वि ऋत्विग्विषये स्त्वमुक्तं तथापि कर्मण्याशौचनिषेधात्तदुत्तरमवैतज्ज्ञेयम् ॥ गौडास्तु--एकोदकानां तु व्यहो गोत्रजानामहःस्मतम् । मातृबन्धी गुरौ मित्रे मण्डलाधिपती तथा' इति जाबालोक्तेर्मातृबन्धुप्वेकाहमाहुः॥ शिष्ये स्वो- पनीते व्यहः॥ शिष्यसतीर्थ्यब्रह्मचारिषु कमेण त्रिरात्रमहोरात्रमेकाहः' इति माधवीये बौधायनोक्तेः ॥ अन्यत्र तु मनुः-'मातुले पक्षिणी रात्रि शि- प्यविंग्बान्धवेषु च'इति॥बन्धुत्रयम्-आत्मपितृप्वसमातृष्वसमातुलपुत्राः पितुःपितृष्वसमातृष्वसमातुलपुत्राः॥ मातुःपितृष्वसमातृष्वसमातुलपुत्राश्चे- ति विज्ञानेश्वरः॥अत्र पक्षिणी॥ पितृप्वस्रादिकन्यानामूढानां पितृष्वस्रा- त्वेकाहः ॥ तद्वन्धुवर्गस्त्वेकेन ' इति पूर्वोक्तब्राह्मात् यत्तु दिकन्यानाम् पडशीत्याम्-' एवं पित्रोभगिन्यौ ये ये पितामहयो- स्तथा । ये मातामहयोश्चैव भगिन्यौ तत्प्रजाश्च याः ॥ मातुलाः स्वस्य पित्रोश्च पत्न्यश्चैषां प्रजाश्च याः ॥ भातरश्चेति सर्वेषु पक्षिणी स्वगृहे त्र्यहम् ॥ एवं श्वशुरजामातृदौहित्रविपदि स्मृतम्' ॥यच्च यमः-'जामा- तरि मृते शुचिस्त्रिरात्रेणोभयोः स्मृता ॥ पक्षिणी शालकानां स्यादिति शा- ·, ४९४ निर्णयसिन्धो- [प०३ तातपोबीत्' इति ॥ निर्मूलत्वान्मिताक्षरादिविरोधाच्चीपेक्ष्यम् ॥ मद- नपारिजाते विष्णुः- 'असपिण्डे स्ववेश्मनि मृते एकरात्रम्' ॥ अत्र हरदत्तः-'अन्तःशवे च' इत्यापस्तम्बसूत्रमन्तःशवे ग्रामे धनुः- शतादर्वागन्नमांज्यम् । दीपमुदकुम्नं वोपनिधाय तु भुञ्जीत यदि समा- नवंशं न गहमेवं मृतिकायामित्याह ॥ प्रधानगृहमृती तु- 'गृह यस्य मृतः कश्चिदसपिण्डः कथंचन । तस्याप्याशीचं विज्ञयं त्रिरात्रं नात्र संशयः' इत्यङ्गिरसोक्तमिति माधवः॥ एतन 'त्रिगत्रमसपिण्डपु स्वगृहे सं- स्थितेषु च' इति कोम व्याख्यातम्॥शुद्धितत्त्व बृहन्मनुः-श्वशूद्रपतिता- श्वान्त्या मृताश्चद् द्विजमन्दिरे । शौचं तत्र प्रवक्ष्यामि मनुना भापितं यथा ॥ दशरात्राच्छुनि मृते मासाच्छूटे भवेच्छुचिः॥ द्वाभ्यां तु पतित गेहमन्त्ये मासचतुष्टयात् ॥ अत्यन्ते वर्जयेद्रेहमित्येवं मनुरत्रवीत् ' । अन्त्योम्लच्छः अत्यन्तः श्वपाक इति वाचस्पतिः ॥ तत्रैव यमः-द्विजस्य मरण वेश्म विशुध्यति दिनत्रयात् ॥ संवर्तः- गृहशुद्धिं प्रवक्ष्यामि अन्तस्थशवदू- षिते । प्रोत्सृज्य मन्मयं भाण्डं सिद्धमन्नं तथैव च ॥ गोमयनोपलिप्याथ छागेन घापयेदुधः ॥ ब्राह्मणैमन्त्रपतश्च हिरण्यकुशवारिभिः ॥ सर्वमायुक्षये- देश्म ततः शुध्यत्यसंशयम्' ॥ बृहद्विष्णुः- ‘ग्राममध्यगतो यावच्छ- वस्तिष्ठति कस्यचित् । ग्रामस्य तावदाशीचं निर्गते शुचितामियात् ॥ गृहे पश्वादौ मृतेप्यवम् ॥ यनु माधवीये प्रचेतसा मातृप्वस्रादिषु त्रिरा- त्रमुक्तम् ' मातृष्वसामातुलयोः श्वश्रूश्वशुरयोगुराः । मृते चविजि याज्ये च त्रिरात्रेण विशुध्यति' इति । गुरुराचार्यः । ऋत्विक्कुलागतः ॥ तत्स्व- गृहमृता ज्ञेयम् ॥ श्वशुरयोरन्यत्र मृतावपि संनिधौ विरात्रम् ॥ असंनिधौ पक्षिणी ॥ देशान्तरे एकरात्रम्॥ वक्ष्यमाणविष्णूक्तरिति माधवगौडादयः॥ अन्यत्र तु मातृष्वस्रादिषु पक्षिणी ॥ 'पित्रोः स्वसरि तच्च पक्षिणी क्षपये निशाम्' इति वृद्धमनूक्तेः ॥ यत्तु वृद्धमनुः- 'भगिन्यां संस्कृतायां तु चातयपि च संस्कृते । मित्र जामातरि प्रेते दौहित्र जगिनीसुते ॥ शालके त- - ..

·प०३] आशौचनिर्णयः। ४९५ त्सुते चैव सयानानेन शुद्धयति' इति ॥ तनातृदौहित्रादौ देशान्तरे, शालकमुतजामात्रोः स्वदेशे ज्ञेयम्॥शालके तु स्वदेशे एकाहः 'आचार्यप- नीपुत्रोपाध्यायमातुलश्वशुरश्वश्रूश्वशुर्यसहाध्यायिशिष्येष्वेकरात्रम्'इति मा- धवीये विष्णूक्तेः ॥ हरदत्तीये दशश्लोक्यामप्येवम् ॥ श्वशुर्यः शाल- कः ॥ देशान्तरे स्नानम् ॥ श्वशुरयादेशान्तरे एकाहः ॥ जाबाल:- ‘एको दकानां तु व्यहो गोत्रजानामहः स्मृतम् । सर्वत्र मूल्याभावेपि क्रियाकर्तुर्द- शाहतः ॥ गुरोः प्रेतस्य शिप्यस्तु पितमधं समाचरत् । प्रेताहरिः समं तत्र दशरात्रेण शुद्धयति' इति मनूक्तेः ॥ शिष्य इत्युपलक्षणम् ॥ 'निरन्वये स पिण्डे तु मृते सति दयान्वितः । तदशौचं पुरा चीर्वा कुर्यात्तु पितृवकिया- म् 'इति माधवीये ब्राह्मोक्तेः ॥ दिवोदासीये- 'सगोत्रा वाऽसगोत्रा वा योनिं दद्यात्सखे नरः । सापि कुर्यात्नवश्राद्धं शुद्धयेच्च दशमहनि' ॥ यत्रैक- विषये पक्षिण्येकाहादिपक्षद्वयमुक्तं,तत्र सन्निधिविदेशमैत्र्यादिकता व्यवस्था॥ त्रिंशच्लोक्याम्- 'वानप्रस्थे यतौ चोपरमति कुलजे पण्ढके वा पुवः स्यायोषिद्गोविप्रगुप्त्यै मृतरति तु दिनं युद्धविहे च सद्यः'॥ अत्र मूलमाकरे स्पष्टम्॥युद्धमूर्ध्नि मृतस्य स्नानम् ॥ उद्यतैराहवे शस्त्रैः क्षत्रधर्महतस्य चासद्यः संतिष्ठते यज्ञस्तथाशौचमितिस्थितिः' इति मनूक्तः॥ यज्ञोन्त्य- युद्धमृतस्य कर्म ॥ सर्व तदैवेत्यर्थः ॥ यस्तु भारत राजधर्मपु-'अशोच्यो हि हतःशूरःस्वर्गलोके महीयते।नह्यन्नमुदकं तस्य न स्नानं नाप्यशौचकम्'इति श्राद्धादिनिषेधः स पुत्राद्यभावपरः ॥ अतएव तत्र कर्णादीनां आद्धमुक्तम् ॥ अन्ये तु दशपिण्डनिषेधमाहुर्यतिवत् ॥ यत्तु पराशरः-'आहवेषि हतानां च एकरात्रमशौचकम् ' इति, तयुद्धक्षतेन कालान्तरमृतेर्जयम् ॥ ' अस- निधौ स्नानम्' इति माधवः ॥ शुद्धितत्त्वे अग्निपुराणे- दंष्ट्रिभिः शृ- ङ्गिभिर्वापि हता म्लेच्छैश्च तस्करैः । ये स्वाम्यर्थ हता यान्ति राजस्वर्ग न संशयः ॥ सर्वेषामेव वर्णानां क्षत्रियस्य विशेषतः' ॥ यत्तु बृहस्पतिः- 'डिम्बाहवे विद्युता च राज्ञां गोविप्रपालने । सद्यः शौचं मृतस्याहुत्यहं चान्ये ·. ४९६ निर्णयसिन्धौ- प०३] महर्षयः' ॥ तच्छवं विना पराङ्मुखहते च त्रिरात्रम् ॥ राज्ञा बध्ये हते सद्यःशौचमन्यत्र त्रिरात्रम् ॥ तथैव व्याघ्रः- 'क्षतेन म्रियते यस्तु तस्या- शौचं भवेद्विधा । आसप्ताहात्रिरात्रं स्यादशरात्रमतः परम्॥शस्त्राघाते त्र्य- हादृध्वं यदि कश्चित्प्रमीयते । आशौचं पालतं तस्य सर्ववर्णेषु नित्यशः' ॥ शस्त्राघांत क्षतं विना शवस्पर्श तु हारीतः-शवस्पृशो ग्रामं न प्रविशेयुरान क्षत्रदर्शनात, गत्री चेदादित्यस्य' ॥ यनु मनुः- 'अह्ना चैकेन राज्या च त्रिगत्रैरव च त्रिभिः। शवस्पृशो विशुद्ध्यंति व्यहानूदकदायिनः ॥इति अह्ना राज्या चत्यहोरात्रमित्युक्तम् । त्रिभित्रिरात्रैरिति नवरात्रमेवं दशरा- त्रमित्यर्थः । तत्तदन्नाशने तद्गृहवासेनापदि च ज्ञेयम् ॥ अङ्गिराः-'आ- शौचं यस्य संसर्गादापतेद्रहमेधिनः । क्रियास्तस्य न लुप्यन्ते गृह्याणां च न तद्भवेत् ॥ अथ निर्हाराद्याशौचम् ॥ स्नेहेन सवर्णनिहारे निहरायाशीच तदन्नाशने तद्गृहवासे च दशाहः ॥ तदत्रानशने तगृहावासे निर्णयः व्यहः ॥ गृहावासेन्नालक्षणे चैकाहः ॥ अतिग्रहणेन निर्हारे दाहे च तज्जात्याशौचम् ॥ ' यदि निहरति प्रेतं प्रलोभाकान्तमानसः ॥ द- शाहन द्विजः शृद्धयेद्दादशाहेन भूमिपः ॥ मासार्धेन तु वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुद्धयति' इति कौोक्तेः ॥ विजातीयनिहारे तु शवजातीयमाशौचम् ॥ अत्र तिरहे द्विगुणम् ' अवरश्चेद्वरं वर्ण वरो वाप्यवरं यदि । वहेच्छवं त- दाशौचं द्रव्यार्थे द्विगुणं भवेत्' इति व्याघ्रोक्तेः॥कौममेतदिति गौडाः ॥ दाहेप्येवम् ॥ यत्तु ब्राह्मे- 'योसवणं तु मूल्येन नीत्वा चैव दहेन्नरः । आ- शौचं तु भवेत्तस्य प्रेतजातिसमं नृप' इति, तदापदि ज्ञेयम् ॥ सोदकनि- हीरे तु दशाह इति माधवः । अलंकरणे तु शङ्ख:-कृच्छ्रपादोसपिण्डस्य प्रेतालंकरणे कते। अज्ञानादुपवासः स्यादशक्तौ स्नानमिष्यते ॥ धर्मार्थम- नाथसवर्णहरणे क्रियाकरणे च द्विजस्यानन्तयज्ञफलम् 'स्नानं प्राणायामो- मिस्पर्शश्च ति माधवीये । अनिदेप्येवम् ॥ प्रेतसंस्पर्शसंस्कारैर्ब्राह्मणो नैव दुष्यति । वोढा चैवाग्निदाता च सयःस्नात्वा विशुद्धयति' इत्यपरार्के वृद्ध- -- ·7 , प०३] आशौचनिर्णयः। ४९७ पराशरोक्नेः ॥ मातुलत्वादिसम्बन्धे त्रिरात्रम् 'असंबन्धिद्विजान्वहित्वा द- हित्वा च सद्यःशौचम्, संबन्धे त्रिरात्रम्' इतिपैठीनसिस्मृतेः ॥ गौत- ममिताक्षरायां वृद्धात्रिः 'मूतकाद्विगुणं शावं शावाद्विगुणमार्तवम् । आर्तवाद्विगुणा मूतिस्ततोपि शवदाहकः' ॥ अत्र पूर्वेणोत्तरनिवृत्तिरित्य- र्थः ॥ विष्णुः- 'मृतं द्विजं न शूद्रेण हारयेन्न शूद्रं द्विजेन' ॥ देवल:- 'ब्रह्मचारी न कुर्वीत शववाहादिकक्रियाम् । यदि कुर्याचरेत्कच्छं पुनः संस्कारमेव च ॥ याज्ञवल्क्यः- आचार्यपित्रुपाध्यायान्निर्हत्यापि व- तीव्रती'। अनुगमने तुः सपिण्डे न दोषः 'विहितं हि सपिण्डानां प्रेतनि- ईरणादिकम् । तेषां करोति यः कश्चित्तस्याधिक्यं न विद्यते' इति देवलो- तः ॥ दोषः स्यात्त्वसपिण्डस्य तत्रानाथक्रियां विना' इति हारीतोक्तेश्च ॥ समोत्कृष्टवणे तु माधवीये कण्वः- 'अनुगम्य शवं बुद्धया स्नात्वा स्पृष्ट्वा हुताशनम् । सर्पिः प्राश्य पुनः स्नात्वा प्राणायामविशुध्यति ' इति॥ होनवणे तु क्षत्रिय हः, वैश्य पक्षिणी, शूद्रे त्रिरात्रम, क्षत्रियस्य वैश्येऽहः, शूद्रे पक्षि- णी, वैश्यस्य शूद्रेहः' इति विज्ञानेश्वरः॥ माधवस्तु-विप्रस्य वैश्ये द्य- हः, क्षत्रस्य शूद्रेप्येवम्; अन्यत्प्राग्वत्, स्नानानिस्पर्शघताशनानि सर्वत्रे- त्याह ॥ हीनवर्णस्य दाहोर्ध्वदेहिककरणे तु ब्राह्मे-'ब्राह्मणो हीनवर्णस्य न कुर्यादौर्ध्वदेहिकम् ॥ कामालोभात्तथा मोहात्कृत्वा तज्ज्ञातितां व्रजेत् ॥ मनुः- 'व्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च । अमीचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रेय॑पोहति' ॥ परेषां सर्ववर्णानां हीनषु तद्वैगुण्यत्रैगुण्यचातुर्मु- रोदने निर्णयः ण्याह्यम् ॥ अथ रोदने समोनमवर्णयोः संचयनात्पूर्व स- चैलस्नानमूर्ध्वमाचमनम्।हीनवणेषु तु संचयात्प्राक् सचैलमूर्व स्नानमात्रम् ॥ विप्रस्य क्षत्रवैश्यविषये तु ब्राह्मे– 'अस्थिमंचयने विषोरौति चेत्क्षत्रवैश्ययोः । तदा स्नातः सचैलस्तु द्वितीयहनि शुध्यति । कते तु संचये विप्रः स्नानेनैव शुचिर्भवेत् ' । क्षत्रस्य वैश्येप्येवम्। शूद्रे तु संचयात्प्राक् वि- प्रस्य त्रिरात्रम् । क्षत्रवैश्ययोराित्रम् । ऊध्वं तु विजानामेकाहः । शूद्रस्य ·४९८ .. निर्णयसिन्धौ- [१०३ शूद्रे स्पर्श विना संचयात्पूर्वमेकाहः। ऊर्ध्वं सज्योतिरिति माधवीये ज्ञेयम्॥ शुद्धितत्त्वे पारस्करस्तु- ' अस्थिसंचयनादूर्ध्व मासं यावद्विजा- तयः ॥ दिवसेनैव शुध्यन्ति वाससां क्षालनेन च ॥ सजातेर्दिवसेनैव व्यहा- क्षत्रियवैश्ययाः' इत्युक्तम् ॥ सपिण्डानां रोदननिर्हारादावदोष इत्युक्तं प्रा- क् ॥ विज्ञानेश्वरस्तु-'मृतस्य बान्धवैः साद्धं कृत्वा तु परिदेवनम् । वर्ज- येत्तदहोरात्रं दानश्राद्धादिकर्म च' इति पारस्करोक्तेः सर्वत्रकैरात्रमाह॥अ- थाशौचाभक्षणे विष्णुः-' ब्राह्मणादीनामाशीचे यः सक- आशौचानभ- निर्णयः देवान्नमश्नाति तस्य तावदाशौचम यावत्तेषामाशोचव्यपगमे प्रायश्चित्तम्' इति ॥ अज्ञाने त्वङ्गिराः- अन्तर्दशाहे भु- क्त्वान्नं सूतके मतकेपि वा ॥ अस्याशौचं भवेत्तावद्यावदन्नं बजत्यधः' । प्रायश्चित्तं त्वमत्या विप्रस्य वर्णक्रमेणैकाहत्र्यहपश्चाहसप्ताहोपवासाः, दश विंशतिः षष्टिः शतं च प्राणायामाः, पञ्चगव्याशनं च आयासे द्विगुणम् । आ- पदि तु प्राणायामशतं पञ्चशतमष्टशतमष्टसहस्रं गायत्रीजपश्च । मत्यापदि तु सवर्णाशीचे विरघमर्षणं गायत्र्यष्टसहस्रं च । क्षत्रियाशौचे उपवासस्तच्च वैश्या- शौचे त्रिरात्रोपवासश्च । शूद्राशीचे कृच्छ्रः । क्षत्रवैश्ययोः पञ्चशतमष्टशतं गा- यत्रीजपः । उत्तमेषु शूद्रस्य सर्वत्र स्नानम् । मत्यानापदि विप्रस्य वर्णेषु सां- तपनकच्छ्रमहासांतपनचान्द्राणि । आयासे तु मासिकद्वैमासिकत्रैमासिकषा- मासिकानीत्यादि माधवीयादौ ज्ञेयम् ॥ अथ दासस्य स्वदास्युत्पन्नस्य सपिण्डमृतौ स्नानमात्रेण स्वामिकायें स्पृश्यत्वम्॥ भक्तदासस्य व्यहोर्ध्वम् ॥ 'सयःस्पृश्यो गर्भदासो भक्तदासत्यहाच्छुचिः' इति. स्मृत्यन्तरोक्तेः ' मूल्य कर्मकराः शूद्रदासीदासास्तथैव च । स्नाने शरीरसंस्कारे गृहकर्मण्यदृषिताः'इ- तिशातातपोक्तेश्च ॥ एतच्चानन्यसाध्ये तत्कार्यमाः ॥ अन्यत्र मासाद्याशौ चमस्त्येव ॥ एवं दास्यामपि । सूतिकायास्तस्या अस्पृश्यत्वमपि मासमात्रम् 'दासी दासश्च सर्वो वै यस्य वर्णस्य यो भवेत् । तद्वर्णस्य भवेच्छौचं दास्या मासस्तु सूतकम्' इत्यङ्गिरसोक्तेः॥षडशीतावपि-स्वामिशौचेन दासा- ·- प०३] आशौचनिर्णयः। ४९९ याः स्पृश्या मासात्तु कर्मसु । योग्याः स्युर्मासतो दासी सूती चेत्स्पृश्यतामि- यात् ॥ दत्तदासादीनां स्वसपिण्डमरणादौ स्वाम्याशौचसमसंख्यदिनोवं सत्यपि मासाद्याशौचे स्वामिकार्य स्पृश्यतेति हरदत्तः ॥ 'दासान्तेवासिम- तकाः शिष्याचकत्रवासिनः। स्वामितुल्येन शौचेन शुध्यन्ति मृतमूतके' इति बृहस्पतिस्मृतेः ॥ दासश्चात्र- 'गृहजातस्तथा क्रीतो लुब्धो दायादुपागतः। अन्नकालमृतस्तद्वदाहितः स्वामिना च यः ॥ मोक्षितो मतहश्चर्णायुद्धप्राप्तः पणे जितः । तवाहमित्युपगतः प्रव्रज्यावसितः कृतः ॥ भक्तदासश्च विज्ञेयस्त थैव बडवाहृतः॥ विक्रेता चात्मनःशाने दासाः पञ्चदश स्मृताः' इति नारदो- केषु गर्मभक्तदासौ विना ज्ञेयाः॥वडवा दासी तयाहृतस्तामुद्दाह्य दासो जात इ- त्यर्थः॥अन्तेवास्यपि तेनैवोक्तः स्वशिल्पमिच्छन्नाहतुं बान्धवानामनुज्ञया। आचार्यस्य वसेदन्ते कत्वा कालं सुनिश्चितम् ॥ आचार्यः शिक्षयेदेनं स्वगृ- हे दत्तभोजनम्' इति ॥ शिष्यस्ततुल्यो विद्यार्थी ॥ दासादेः स्वामितत्सपि- ण्ड भरणे तु विष्णुः- 'पत्नीनां दासानामानुलोम्येन स्वामितुल्यमाशौचम्, मृते स्वामिन्यात्मीयम्' इति प्रतिलोमदासानामाशीचाभावः ॥ 'वर्णानामानु- लोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः' इति याज्ञवल्क्योक्तेः अथ रात्रौजनने म- रात्रौ जनने मरणेवा-रात्रि त्रिभागां कत्वाऽयभागद्वये चे- त्पूर्व दिनम् , अन्त्ये तृत्तमिति मिताक्षरायाम्॥यत्तु प्रागर्ध- रात्रात प्राग्वा सूर्योदयात्पूर्व दिनमित्युक्तं तत्र देशाचारतो व्यवस्था॥सर्व चा- शौचमाहितामेर्दाहं तद्भिन्नस्य मरणमारण्य जेयम्॥ अननिमत उत्क्रान्तेराशौ- चादिद्विजातिषु । दाहादग्निमतो विन्याद्विदेशस्थे मृते सति'इति पैठीनसिस्मृ- तेः॥सानिराहितामिः॥ आहितानिश्चेत्प्रवसन्नियेत पुनःसंस्कारं कत्वा शवव- दाशौचम्' इति वसिष्ठे विशेषोक्तेः 'दाहादेव तु कर्तव्यं यस्य वैतानिको- विधिः' इति ब्राह्माच्च ॥ यत्तुं-धूर्तस्वामिना रामाण्डारण चोक्तम् 'आ- हिताग्नेरपि मरणायेव दशरात्रं दशाहं शावमाशौचम्' इति मरणनिमित्तत्वा- तस्य । यत्तु दाहादेव तस्याशौचमुक्तं तत्संस्कारनिमित्ताशौचं पृथगेव । तेन रणे वा निर्णयः ·•. - निर्णयसिन्धौ- [१०३ मृह्यानेः संस्काराङ्गं त्रिरात्रम् ।ौतामेस्तु दशरात्रम् । भरणनिमित्तं तृभयो- र्दशाहम् । दाहापागपीति॥तद्वचनविरोधात्पूर्वस्यैवोत्कर्षा- अतिक्रान्ताशौच- न्मूलकल्पनालाघवाच्च चिन्त्यम् ॥ अथातिकान्ताशौचम् । निर्णयः तत्राशीचमध्ये जननादौ ज्ञाते तच्छेषेण शुद्धिः ॥ 'विगतं तु विदेशस्थं शृणुयाद्यो ह्यनिर्देशम्। यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत्' इति मनुक्तेः॥अत्र केचिदेतत्पुत्रातिरिक्तविषयम् ॥ तेषां त्वाशौचमध्ये श्रवणेपि तदायव दशाहादि पितरौ चन्मृतौ स्यातां दूरस्थोपि हि पुत्रकः । श्रुत्वा तद्दिन- मारस्य दशाहं मृतकी भवेत्॥इत्यस्य सर्वापवादत्वादित्याहुस्तन्न ॥ ज्ञातमर- णस्य निमित्तत्वात् 'अनग्निमत उत्क्रान्तेः' इत्यादिविरोधाच ॥ स्मृत्यर्थ- सारेपि- 'जनने मरणे वा प्रथमदिनादृध्वं ज्ञाते पुत्रादीनां शेषेणैव शुद्धिः इति ॥ पडशीतावपरा चैवम् ॥ दशाहादूर्ध्व ज्ञाते तु वृद्धवसिष्ठः- 'मासत्रये त्रिरात्रं स्यात्षण्मासे पक्षिणी तथा। अहस्तु नवमादर्वागूल स्लाने- न शुध्यति'॥जनने त्वतिकान्ताशौचं नास्त्येव नाशुद्धिः प्रसवाशीचे व्यतीतेषु दिनेष्वपि' इति देवलोक्तेः॥ पितुः स्नानं तत्रापि भवत्येव 'निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः' इति मनूक्तेः ॥ तच्चातिकान्ताशौचं दशाहादिजात्याशौचविषयम् ॥ न त्वनुपनी- तादिनिमित्तत्रिरात्रादौ ॥ 'उपनीते तु विषमं तस्मिन्नेवातिकालजम्' इति व्याघ्रोतः॥ निर्दशं ज्ञातिमरणम्' ' अतिक्रान्ते दशाहेतु' इति मनूक्तेश्च॥ माधवीये देवलस्तु- ‘आ त्रिपक्षात्रिरात्रं स्यात्षण्मासात्पक्षिणी ततः । १-'मरणारब्धमाशौचं संयोगो यस्य नामिभिः। आदाहात्तस्य विज्ञेयं यस्य वैतानिको विधिः ॥ इति शंखलिखिती ॥ २--मृतम् । ३- स्नात्वोदकदानं च कार्यम्, 'प्रेते दत्त्वोदकं शुचिः इति वचनात्। यत्तु देवलनाम्ना पठ्यते -'आशौचाहे व्यतिक्रान्ते बन्धु- श्वेच्छ्रयते मृतः । तस्य त्रिरात्रमाशौचं पक्षिणी चार्धवत्सरे । ऊर्ध्व संवत्सरार्धात्तु श्रूयते चेन्मृतः स्वकैः । भवेदेकाहमेवात्र तच्च संन्यासिनां नतु ।। इति । तत्रार्धवत्सरस्य प्रथमा) बिरात्रम, उत्तरार्धे तु पक्षिणी, नवममासान्तमहो द्रष्टव्यम्॥ इति टीका ॥४-पुत्रस्येतिर णाजन्मनि सपिण्डानां नातिक्रान्ताशौचम् । अन्यथा 'श्रुत्वा जन्म च निर्दशम् । इत्येव ब्रयात । पुत्रजन्मश्रवणे नानोक्तरन्येषां स्नानमपि नास्ति ॥ इति टीका ॥

·प०३] आशौचनिर्णयः। परमेकाहमावर्षादूवं स्नातो विशुध्यति' इत्याह ॥ तत्रापदनापद्विषयत्वेन व्यवस्था ॥ इदं चैकदेशे ॥ देशान्तरे तु स्नानमात्रम् ॥ ' देशान्तरमृतं श्रुत्वा क्लीवे वैखानसे यतौ । मते स्नानेन शुध्यन्ति गर्भस्रावे च गोत्रिणः' इति परा- शरोक्तरिति विज्ञानेश्वरः ॥ स्नानं वत्सरान्ते 'अर्वात्रिपक्षाविनिशं षण्मा- साच दिवानिशम्।अहः संवत्सरादर्वाग्देशान्तरमृतेष्वपि' इति विष्णूतेरिति माधवः॥ इदं सपिण्डानाम् देशान्तरे स्नानं सोदकानामिति युक्तम् ॥ लक्षणं त्वाह बृहस्पतिः-'महानद्यन्तरं यत्र गिरिर्वा व्यवधायकः । वाचो यत्र विभिद्यन्ते तद्देशान्तरमुच्यते॥ देशान्तरं वदन्त्येक षष्टियोजनमायतम् । च- त्वारिंशद्वदन्त्यन्ये त्रिंशदन्ये तथैवच' इति॥एतत्सर्व मातापितृभिन्नविषयम्। 'तयोस्तु पितरौ चेत्' इति पूर्वपैठीनसिवाक्यात्सदा पूर्णमेव दशा- हादि ॥ स्मृत्यर्थसारेपि- 'मातापितृमरणे दूरदेशेपि संवत्सरोर्ध्वमपि पुत्रो दशाहादिकं पूर्णमाशीचं कुर्यात् । स्त्रीपुंसयोः परस्परं सपत्नीषु चैवम् ' इति शुद्धितत्वादयो गौडास्तु-'ऊवं संवत्सरादाद्याद्वन्धुश्चेच्छ्यते मृतः । भवे देकाहमेवात्र तच्च संन्यासिनां नतु'।इतिदेवलोक्तेः पित्रारब्दमध्ये त्रिरात्रमूर्ध्व- मेकाहः।बन्धुर्माता पिता भर्ता चापूर्वोक्त दशाहस्तु कलिङ्गादिदेशपर इत्याहुः। ते बन्धुपदस्य पुत्रादिपरत्वे मानाभावादुपेक्ष्याः। सापत्नमातुस्तु दक्षः-'पितृ पत्न्यामपेतायां मातृवज द्विजोत्तमः । संवत्सरे व्यतीतपि त्रित्रमशुचिर्भ- वेत् ॥ हीनवर्णमातृषु सपत्नीषु चैवम्' इति स्मृत्यर्थसारे ॥ केचित् 'पितुः पत्न्यां प्रभीतायामौरसे तनये तथा' इति ब्राह्मोक्तेरौरसेपीदमाहुः ॥ षडशीतावप्येवम् ॥ एतत्सर्ववर्णतुल्यम् 'तुल्यं वयसि सर्वेषामतिक्रान्ते त- थैवच ' इतिव्याघोक्तेः ॥ अथाशौचसंपाते उच्यते ॥ तत्र अशौचसंपत्ति शावे शावं, मृतके मृतकम् ॥ शाब मृतकं सूतके शावं निर्णयः वा ॥ तत्राप्युत्तरं कालतः पूर्वण समं न्यूनमधिकं चेति द्वा- दश भेदाः॥यदैकदिने समं न्यूनमधिकं वाशौचद्वयं तत्र तन्त्रेणान्यसिद्धिः॥ द्वयोरेककालंत्वात् ॥ यदा तु द्वितीयादिदिनेषूत्तरं सजातीयं शावे जन- ·५०२ निर्णयसिन्धौ- - [प०३ नं वा समकालं न्यूनकालं वा परं स्यात्तदा षट्सु पक्षेषु पूर्वशेषेण शुद्धिः ॥ 'अन्तरा जन्ममरणे शेषाहोभिर्विशुध्यति'इति याज्ञवल्क्योक्तेः ॥ अन्तरा ज्ञाते इत्यर्थः ॥ ज्ञातस्यैव जननादेनिमित्तत्वात् ॥ पूर्वाशौचोत्तरं तन्मध्यो- त्पन्ने जाते तूत्तरमेव कार्यम् ॥ शुद्धितत्वेप्युक्तम्-पूर्वाशौचान्तरुत्पन्नं समानं लघु वा निमित्तं तत्कालादुपरिश्रुतं स्वाशौचहेतुरेव । अज्ञातं तु न ॥ 'अविज्ञाते न दोषः स्याच्छ्राद्धादिषु कथंचन' इत्यस्याशौचसांकर्यपि प्रवृत्तेः । तेनाज्ञानादृषोत्सर्गादौ कते पश्चात्ज्ञातेपि नावृत्तिरिति॥माधवीये यमोपि- जनने जननं चेत्स्यान्मरणे मरणं तथा । पूर्वशेषेण शुद्धिः स्यादु- तराशौचवर्जनम्॥अत्र केचित् 'अन्तर्दशाहे स्यातां चेतत्पुनर्मरणजन्मनी।ता वत्स्यादशुचिर्विी यावत्नत्स्यादनिर्दशम्' इति मनुपराशरायैर्दशाहग्रह- णात्पूर्णाशौचे एव पूर्वशेषेण शुद्धिः । व्यहायल्पाशौचसंपाते तूत्तरेणैव शुद्धि- रित्याहुः ॥ हरिदत्तोप्येवमाह ॥ गौडा अप्येवम् ॥ तन्नं ॥ याज्ञवल्क्या- दिवशेन दशाहस्य तुल्यकालशौचोपलक्षणत्वात् । 'समानाशौचसंपाते प्र- थमेन समापयेत् ॥ असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा' इति माधवीये खोक्तेः॥ अपरार्कमिताक्षरादिविरोधाच ॥ यदा तु सूतके शावं समन्यू नमधिकं वा, तदा न पूर्वशेषाच्छुद्धिः ॥ तदाहांगिराः-सूतके मृतकं चे- स्यान्मृतके त्वथ सूतकम् । तत्राधिकृत्य मृतकं शौचं कुर्यान्न सूतक'। पत्रिंशन्मते- शावाशौचे समुत्पन्ने सूतकं तु यदा भवेत् । शावेन शु- ध्यते सूतिर्न सूतिः शावशोधिनी' ॥ चतुर्विंशतिमतेपि-मृतेन शुध्यते जातं न मतं जातकेन तु' ॥ अतो यदा दशाहजननमध्ये तदन्ते वा व्यहादि शावं तदा पूर्वण शुद्धावपि तन्निमित्तमस्पृश्यत्वं भवत्येव ॥ ‘मरणोत्पत्ति- योगे तु गरीयो मरणं भवेत् ' इति कौर्माच्च ॥ गौतमव्याख्यायां वृद्धात्रि- रपि-सूतकाद्दिगुणं शावं शावाद द्विगुणमार्तवम् । आर्तवादद्विगुणा सूति स्ततोपि शवदाहकः' ॥ अत्र पूर्वपूर्वेण नोत्तरोत्तरनिवृत्तिरस्पृश्यत्वाधिक्या- दित्यर्थः । षडशीतावपि- स्वभावबहुसूतिस्तु न्यूनशावविशोधिनी ·. प०३] आशौचनिर्णयः। इति ॥ रात्रिशेषादौ वर्धितद्वित्रिदिनैरागन्तुकैः सूतेर्बहुत्वं न स्वभावेन ।अत- स्तत्र न्यूनशावस्यापि न पूर्वेण शुद्धिरिति वक्तुं स्वभावनेत्युक्तम् ॥ ब्राह्मेपि- नागन्तुकैरथाहोभिराशौचमपनुद्यते । नच पातनिमिनेन शावस्यान्यस्य शोधनम्' इति ॥ एवं नव पक्षाः ॥ यदा तु यहायल्पाशौचमध्ये सजातीयं विजातीयं वा दीर्घकालमुत्तरं, तदाप्युत्तरं पूर्ण कार्यम्, न पूर्वेण शुद्धिः । 'स्वल्पाशौचस्य मध्ये तु दीर्घाशौचं भवेयदि । न पूर्वेण विशुद्धिः स्यात् स्वकालेनैव शुध्यति' इत्युशनसोक्तेः ॥ तेन त्र्यहादिशावमध्ये दशाहादिसू- तकेपि न पूर्वेण शुद्धिरित्यपरार्कः। शावनिमित्तमस्पृश्यत्वं च भवत्येव । शुद्धिविवेके तु- 'शावेन शुध्यते मूतिरिति प्रागुक्तेस्तत्राप्युत्तराशौचनिव- तिरुक्ता ॥ तन्न ॥ उत्तरस्य कालाधिक्येन बलवत्त्वात् ॥ माधवीये यमो- पि- 'अघवृद्धिमदाशौचं पश्चिमेन समापयेत् । यथा त्रिरात्रे प्रकान्ते दशाई प्रविशेयदि ॥ आशौचं पुनरागच्छेत्तत्समाप्य विशुध्यति' हारोतोपि- 'गुरुणा लघु शुध्येत्तु लघुना नैव तद्गुरु' इति गुरुत्वं लघुत्वं च कालकृत- मेव ॥ पूर्वानुरोधात् ॥ एतच्च हरदत्तेन स्पष्टमुक्तम् ॥ मिताक्षरायामप्ये- वम् ॥ यनु 'अघानां योगपद्ये तु ज्ञेया शुद्धिर्गरीयसी। मरणोत्पत्तियोगे तु गरीयो मरणं भवेत्' इति हारीतकौर्मादि- तत्रास्पृश्यत्वाभिप्रायं शावश्य गुरुत्वं ज्ञेयम् ॥ क्वचिदल्पकालेनापि दीर्घकालाशौचनिवृत्तिमाह देवलः- 'परतः परतोशुद्धिरघवृद्धी विधीयते॥ स्याच्चत्पञ्चतमादह्नः पूर्वेणैवात्र शिष्य- ते' ॥ अस्यार्थः ॥ अघवृद्धौ दीर्घाशीचे परतः शुद्धिः परमाशौचम् ॥ यदि पूर्वाशौचमुत्तरस्य पञ्चमदिनात्परतोऽनुवर्तते तदा पूर्वणैव शुद्धिः ॥ पूर्वस्यो- तराशौचार्धाधिककालव्यापित्वे पूर्वशेषाच्छुद्धिरित्यर्थः ॥ यथा षष्ठेमासे ग- र्भपातनिमित्तषडहाशौचमध्ये दशाहपाते पूर्वणोत्तरनिवृनिः ॥ यथा या त्र्यह- १-'शावेनशुध्यतेसूतिः' इत्यादेविजातीये समकालाशौचसंनिपाते शापेन शुध्यते सूति- रित्यर्थानविरोधाननु स्वल्पशावेन दीर्घसूत्याशौचनिवृत्तौ कुतो नतात्पर्यम् तत्राह-अघ- वृद्धिमादति।।इतिटीका।। २-चतुरहान्तर्विदेशस्थमरणे श्रुते शेषशुद्धया तत्पञ्चदिनाधि- कमाशौचम् । तत्र दशाहपाते पूर्वेण शुद्धिरित्यायपि द्रष्टव्यामति टीका ॥ ॥

·५०४ निर्णयसिन्धौ- [१०३ - मध्ये स्रावपातनिमित्तचतुरहपञ्चायोरिति कश्चित् ॥ तन्न ॥ दशाहावधिपूर्व- शेषशुद्धयावेदवाक्यविरोधात् ॥ षष्ठादिदिने पूर्णाशौचमन्त्यरात्रौ तु यह इत्यनौचित्याच्च ॥ अस्मद्गुरवस्तु पञ्चतमादह्न आशौचं ततो न्यूनं व्यहादि चेत्स्यादस्मिन्विषये पूर्वणैवाशुद्धिः शिष्यते । दशाहादिरात्रिशेषे व्यहादिपाते यहाद्यल्पाशौचानां परस्परं रात्रिशेषे संपाते च न द्वयहादिवृद्धिरित्यर्थमाहुः॥ कचित्पूर्वशेषेण शुद्धेरपवादमाह गौतमः- 'रात्रिशेषे सति द्वाश्यां, प्रभाते तिमृभिः' इति ॥ प्रभातेन्त्ययामे 'रात्रिशेषेव्यहाच्छुद्धिर्यामशेषे शुचित्र्य- हात्'इतिशातातपोक्तेः ॥ इदं शावान्ते सूतकपाते सजातीये वा तुल्यम् ॥अत्र केचित्॥रात्रिशब्दोऽहोरात्रपरः ॥ 'अहःशेषे द्वाभ्यां प्रभाते तिसृभिः' इतिशङ्कलिखितोक्तेः ॥ अथ यदि दशरात्राः संनिपतेयुरायं दशरात्रमा- शौचमानवमादिवसादत ऊवं द्विरात्रेण, व्युष्टायां त्रिरात्रेण' इति बौधायनो- तेः ॥ 'पुनःपाते दशाहात्प्रापर्वेण सह गच्छति । दशमह्नि पतेद्यस्याहर्द्ध- यात्स विशुध्यति' इति ॥ 'प्रभाते तु त्रिरात्रेण दशरात्रेष्वयं विधिः' इति देवलोक्तेश्च ॥ नवमदशमशब्दौ चोपान्त्यान्त्यदिनपरौ ॥ तेन क्षत्रियादावपि तथेत्याहुः ॥ माधवीयेप्येवम् ॥ अन्येत्वाहुः- 'अन्तर्दशाहे स्यातां चेत्पु- नर्मरणजन्मनी । तावत्स्यादशुचिविप्रो यावत्तत्स्यादनिर्दशम्' इति- 'म- नुपराशराद्यैर्दशमदिननोनरस्य शुद्धेरुक्तत्वाद्विरोधः स्पष्ट एव ॥ विरोधे च- 'य? किंचन मनुरवदनद्भेषजम्' । ' कलौ पाराशरस्मृतिः' इत्यनेन पूर्व- वचसां बाधः ॥ अतएव वाचस्पतिना तेषामनाकरत्वमुक्तम् ॥ साकर- त्वेपि जातिमात्रविप्रादिविषयं देशान्तरविषयं वा युगान्तरविषयं वास्तु॥तेन , १--'अथ यदि दशरात्राः संनिपतेयुराधं दशरात्रमाशौचमानवमादिवसात्,अत ऊर्ध्वद्विरा त्रेण, व्युष्टायां त्रिरात्रंण इति बौधायनवाक्यस्थेनानवमादिवसादित्यनेन विरोधादित्यर्थः इति टीका।एवंचाभिःप्रत्यक्षस्मृतिभिर्विरोधात्'आद्यभागद्वयं यावत्सूतकस्य तु सूतकम्। इत्यादि शुद्धिविवेकलिखितब्रह्मपुराणवाक्यंतु 'श्रुतिस्मृतिपुराणानां विरोधो यत्र दृश्यते। तत्र श्रीतं प्रमाण स्यात्तयोधे स्मृतिर्वरा ॥ इति व्यासवचनेन शिष्टै दर्तव्यम् ॥

·-- प०३] वृद्धिश्रादनिर्णयः। गौतमीये रात्रिशब्दो नाहोरात्रपरः ॥ 'रात्रिमात्रावसिष्टे' इति मिताक्षरो- तेश्च ॥ न कुकविकृतिरिवान्यथा व्याख्या युक्ता ॥ माधवस्तु-'अनिर्गत- दशाहमि' तिपूर्वस्वग्रन्थविरोधादुपेक्ष्य इति अस्मपितृचरणास्तु बौधाय- नीये--'आनवमादिवसात् ' इति द्वितीयाशौचस्य नवमं दिनं प्रथमस्य दशममेवाहुः । ब्यहादिवृद्धेः पूर्वशेषापवादत्वात् । तस्य च न्यायतोद्विती- यविनादेव प्रवृत्तेः । अत ऊर्ध्वमिति दशमरात्रिपरम् । शङ्खलिखितोक्तो देवलोक्तौ चाहःशषे दशमेति चातीते रात्री पतेदित्यर्थः । दशम्यां पिता नाम कुर्यादितिवत् । तेन न मन्वायर्विरोधो नापि मिताक्षराचैरित्या- हुः ॥ अपरा निर्णयामृतस्वरसोप्येवम् ॥ यत्तु तत्रैव ब्राह्मे-- 'आयं भागद्वयं यावत्सूतकस्य तु सूतके । द्वितीये पतिते त्वाद्यात्सूतकाच्छुद्धिरि- प्यते ॥ अतऊर्ध्व द्वितीयात्तु सूतकान्ताच्छुचिः स्मृतः । एवमेव विचार्य स्यान्मृतके मृतकान्तरे । मृतकस्यान्तरे यत्र सूतकं प्रतिपद्यते॥ सूतकस्या- न्तरे वाथ मृतकं यत्र विद्यते ॥ मृतकान्ते भवेत्तत्र शुद्धिवर्णषु सर्वशः'इति॥ अस्यार्थस्तत्रैवोक्तेः पूर्वाशौचचरमाहोरात्रस्य दिनरूप आयनागद्वयेऽन्या- शौचपाते पूर्वण शुद्धिः भागद्वयोध्वं रात्रौ सूतकान्तरे द्वितीयात्पूर्वभिन्ना- त्सूतकान्तावयहादिरूपाच्छुद्धिरिति॥अपरा:त्वाशीचकालंत्रिधा विभज्य निर्गुणविषयत्वेनेदमुक्तम् ॥ अस्य वचनस्य निर्मूलत्वोक्तिरज्ञोक्तिरेव ॥ अतः पूर्वाशौचान्त्यरात्रावन्याशौचेहोरात्रद्वयमधिकं रात्रेरन्त्ययामे तु दिनद्वयनिति भट्टचरणोपदिष्टः पन्थाः ॥ एतत्संपूर्णाशौचसंपाते एव ॥ रात्रिशेषे त्रिरा- १-नन्वेवंविधविषये द्विरात्रादिवृद्धिप्रसङ्गः 'अत ऊर्ध्व द्विरात्रेण' इत्यनुपदमुक्तरित्यत आह-यहादीति । २--तस्यद्वितीयाशौचस्य । ३--आहुरित्यनेन 'आनवमाद्दिवसात्' इत्य स्योक्रव्याख्याने यत्र द्वितीयादिदिनं तत्राष्टदिनाद्युपलक्षणत्वं वाच्यम् । तादृशव्याख्याने प्रयोजनाभावश्चेत्यस्दरसःसूचितःवस्तुतस्तु-आनवमादिवसादित्याडोभिविष्यर्थकतयानव मपदे दशमलक्षणायाश्चाप्राकराणिकतया अतऊर्ध्वमित्यतःशब्देन दशमदिनमेव लभ्यते, न तुरात्रिःशंखलिखितोक्तौ चातीत इति पूरणं निर्बीजम्।तस्याहोरात्रार्थकत्ववादिनांत्वार्षवच सामनायासलन्धयथाश्रुतार्थसंरक्षकम्। अपरार्कादिसर्वग्रन्थेष्वपिरात्रिपदमहोरात्रार्थकमेवे- तिसिद्धान्तः। इति टीका ।४-चरमोहारावस्योक्तव्याख्यानलब्धत्वादिति शेषः।इति टीका ·५०६ निर्णयसिन्धौ- [प०३ वादिसंपाते तु पूर्वशेषेणैव शुद्धिः ॥ द्विरात्रादिवृद्धः पूर्ववाक्यैर्दशाहविषय- त्वादपवादाभावे शेषशुद्धेरेव सामान्यतः प्रवृत्तेः ॥ षडशीतौ तु दशाहान्ते व्यहपारोपि द्वित्रिदिनवृद्धिरुक्ता ‘रात्रिशेषे यदाशीचं पूर्वानधिकमापतेत् । ऊर्ध्व दिनद्वयं पूर्वायामशेष दिनत्रयम्' इति ॥ अनधिकं समं न्यूनं वा तत्तु- च्छम् ॥ निर्मूलत्वादन्ते पक्षिण्यादिपातपि द्विरात्रादिवृद्ध्यापत्तेश्च ॥ पूर्वा- शौचान्तर्वर्धितद्वित्रिदिनमध्येऽधिकाशौचान्तरपाते तु वर्धितस्याल्पत्वादधि- केनैव शुद्धिः ॥ नच वर्धितस्य पूर्वशेषत्वं शङ्कनीयम् ॥ रात्रिशेषपूर्वशेषशु- व्यपवादे नैमित्तिकावृत्तिन्यायोज्जीवनात् ॥ अपवादानावे उत्सर्गस्य प्राप्तः॥ अपवादान्तरमाह शङ्कः- 'मातर्यये प्रमीतायामशुद्धी म्रियते पिता । पितुः शेषेण शुद्धिः स्यान्मातुः कुर्यात्तु पक्षिणीम् ॥' पादत्रयं स्पष्टम् । तुर्यस्य त्वयमर्थः- पित्राशौचमध्ये मातृमृतौ पित्राशौचान्ते मातुःपक्षिणी- मधिकां कुर्यादिति ॥ अत्राशुदावित्युक्तेरात्महादेः पितुराशौचाभावान्मा- तृमरणे न पक्षिगी ॥ किंतु पूर्णमेवाशौचम् ॥ इयं च पक्षिणी तृतीयादिदि- नपरा ॥ नाद्यदिनद्वये प्रतिनिमित्तनैमित्तिकावृत्तिन्यायापवादपूर्वशेषापवाद- त्वादिति पितृचरणाः॥सण्डिाद्याशौचेन मातापित्रोराशौचापगमो नारत्येव॥ एवं भर्तुरपि ॥ इयं च पक्षिणी दशमदिनात्पूर्व मातृमरणे ज्ञेया दशम्यां रात्रौ तत्पभाते वा मातृमरणे यत्र्यहसमुच्चिता पक्षिणीति कश्चित् ॥ तन्न ॥ संख्यान्तरोपजननापत्त्या व्यहादिश्रुतिबाधापत्तेः ॥ अत एवैका देया षड्देया इत्यादौ श्रुतसंख्यावाधापत्तेः समुच्चयो निरस्तो द्वादशे । गुरुणि लघोरन्तर्गते 'गुरुणा लघु शुद्धयेदि'त्युक्तेश्च ॥मातुरन्वारोहणे तु न पक्षिणीयदा नारी विशे दनि प्रियस्य प्रियवाञ्छया।तदाशौचं विधातव्यं भर्गशौचक्रमेण हि'इति पृ- थ्वीचन्द्रोदये लघुहारीतोक्तेः।।तत्रैव षडशीतिमतेपि-'मृतं पतिमनुव्रज्य पत्नी चेदनलं गता। न तत्र पक्षिणी कार्या पैतृकादेव शुध्यति ॥ पुत्रोन्यो वाग्निदस्तस्यास्तावदेवाशुचिस्तयोः । नवश्राद्धं च पिण्डं च युगपत्तु समापये- त्' ॥ गृहीताशौचानां पुत्राणां पितुः संस्कारे मातुः सपिण्डस्य वा मरणे ·प०३] अशौचनिर्णयः। नायं निर्णयः॥ अतिक्रान्तकालाद्विद्यमाननिमित्तस्य बलवत्त्वात् ॥ द्वादश वर्षोत्तरं संस्काराशौचमध्ये सपिण्डमरणेप्येवम् ॥ यत्तु अपरार्के ब्राह्मे-' ग्वेदवादासाध्वी स्त्री न भवेदात्मघातिनी। यहाशौचे तु निर्वृत्ते श्राद्धं प्रा- मोति शास्त्रवत् ' इति, तद्भर्तृराशौचोत्तरमन्वारोहणे त्रिरात्राशौचपरम् इति पृथ्वीचन्द्रः ॥ ब्राह्मणादेः क्षत्रियाद्यनुगमनेल्पाशौचपरमित्यपरार्कः ॥ शुद्धितत्त्वादयो गौडास्तु- ‘भर्तुराशौचोत्तरमन्वारोहणे त्रिरात्रम् ॥ सह- गमने तु संपूर्णम् । युद्धहतस्य सद्यः शौचन्वारोहणे ब्राह्मोनेत्रिरात्रत्वात् ॥ भर्तुरपि त्र्यहेण पिण्डदानम् ॥ एकचितौ तु सद्यः शौचमित्याहुः ॥ अन्य- लागुक्तम्।पूर्वशेषेण शुद्धेरपवादान्तरमुक्तंपडशीत्याम पूर्वाशाचेन याशुद्धिः सूतके मृतके च सा।सूतिकामग्निदं हित्वा प्रेतस्य च सुतानपि॥निर्णयामृते स्मृतिसंग्रहेपि-'इयं विशुद्धिरुदिता सूतिकाममिदं विना'॥इदं मूल्येन दाह- करणे मातुलादिसंबन्धेन । दाहमात्रकरणे तु त्रिरात्रमेवेत्युक्तं प्राक् ॥ वृद्धा- त्रिः- 'सूतकाद्विगुणं शावं शावाद् द्विगुणमार्तवम् ॥आर्तवाद् द्विगुणा सूति स्ततोपिशवदाहकः'।तथाशौचसंपातपिन शावजनननिमित्तकार्यप्रतिबन्धः। 'आशाचे तु समुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा भवेत् ॥कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिः पूर्वा- शौचेन शुध्यति' इति प्रजापतिस्मृतेः॥ आशौचे तु द्विविधेपि शातातपः- 'अन्तर्दाहे च जननात्पश्चात्स्यान्मरणं यदि । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यं पिण्डदानं यथाविधि॥प्रारब्धे प्रेतपिण्डे तु मध्ये चेजननं भवेत् । तथैवाशौचपिण्डांस्तु शेषान्दद्यायथाविधि' ॥मातुः पक्षिणी॥ मध्ये पितुरेकादशाहं कुर्यात् 'आयं श्राद्धमशुद्धोपि कुर्यादेकादशेहनि' इति स्मृतः ॥ केचित्विदं क्षत्रियादिपरम् विप्रादेस्त्वाशौचान्तर एकादशाहश्राद्धं नेत्याहुः ॥ अत एव विज्ञानेश्वरेण- 'दशनं पिण्डमुत्सृज्य रात्रिशेषे शुचिर्भवेत् ' हीत शुचित्वं नहैकोद्दिष्टाङ्ग- विप्रनिमन्त्रणपरमिति वदता तत्र शुद्धेरङ्गत्वं दर्शितम् ॥ एवं वृपोत्सर्गशय्या- दानादावपिादेवयाज्ञिकेन त्वाशौचान्तरेपि भवत्येवेत्युक्तम्॥ आशौचापवा- अथाशौचापवादः ॥ स च पञ्चधा ॥ कर्तृतः कर्मतः द्र- दनिर्णयः. 'व्यतः मृतदोषतः विधानाच्च ॥ आयो ब्रह्मचारियत्यादिषु 'नै- - - ·निर्णयसिन्धौ- [१०३ ष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ॥ नशौच कीर्तितं सद्भिः पतितेच तथा मृते' इदि कौर्मोक्तेः। तुर्यपादे 'शावे वापि तथैव च' इति देवलपाठः। आशौचमन्त्यक्तर्मोपलक्षणम् । 'ब्रह्मचारी न कुर्वीत शववाहादिकाः क्रियाः। यदि कुर्याचरेत्कच्छं पुनः संस्कारमेव च' इति देवलोक्तेः॥ एतत्पित्रायति- रिक्तविषयम् ॥ ' आचार्य स्वमुपाध्यायं मातरं पितरं गुरुम् । निर्दृत्य तु ब- ती प्रेतं न व्रतेन वियुज्यते'॥ इति मनूक्तेः॥ हारीतः- 'आचार्य स्वमुपा- ध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । निर्हत्य तु व्रती प्रेतं न व्रतेन.वियुज्यते ॥ माता- पित्रोस्तु यत्प्रोक्तं व्रतचारी तु पुत्रकः । व्रतस्थोपि हि कुर्वीत पिण्डदानोदक- क्रियाम् ॥ भवत्यशौचं नैवास्य न वामिस्तस्य लुप्यते । स्वाध्यायं च प्रकुर्वी- त पूर्ववदिधिदर्शितम्' ॥ संवतः- 'अन्यगात्रापसंबन्धःप्रतस्यामि ददाति यः। पिण्डं चोदकदानं च स दशाह समाचरेत् ॥ निर्हरणमन्त्यकर्मपरम्॥ एवं मातामहस्य 'यथा व्रतस्थोपि सुतः पितुः कुर्यात् क्रियां नृप । तथा मातामहस्यापि दौहित्रः कर्तृमर्हति' इत्यपरा भविप्योक्ते : ॥ माता- पित्रोरुपाध्यायाचार्ययोरौलदेहिकम् ॥ कुर्वन्मातामहस्यापि व्रती न नश्यते व्रतात्' इति कालादर्शाच्च।।तत्रान्त्यकर्मनिमित्तमस्पृश्यत्वं दशाहमस्त्येव। 'सगोत्रो वासगोत्रो वा योनिं दद्यात्सखे नरः । सोपि कुर्यान्नवश्राद्धं शुद्धयेत्तु दशमेहनि' इति दिवोदासोक्तवचनात् ॥ अतएव ‘ब्रह्मचारिणः शवकर्मि- णो व्रतानिवृत्तिरन्यत्र मातापित्रोर्गुरोश्च'इतिगौतमीये व्रतनिवृत्तिरेवपर्युदासो नाशौचस्य ॥ संध्यादिकमलोपस्तु नास्ति'न त्यजेत्सूतके कर्म ब्रह्मचारी स्व- कचित्' इति छन्दोगपरिशिष्टात् ॥ ' पित्रोर्गुरोविपत्तौ तु ब्रह्मचार्य- पि यः सुतः । सुव्रतश्चापि कुर्वीत अमिपिण्डोदकक्रियाम्॥तेनाशौचं न क- तव्यं संध्या चैव न लुप्यते । अनिकायं च कर्तव्यं सायं पातश्च नित्यशः' इति चन्द्रिकायां संवोक्तेश्च ।। अत्र कर्मानधिकाररूपाशौचनिषेध एव ॥ अपरार्कमाधवादयस्तु-एकाहमाशौचमाहुः 'आचार्य वाप्युपाध्यायं गुरुं वा पितरं च वा॥ मातरं वा स्वयं दग्ध्वा व्रतस्थस्तत्र भोजनम् ॥कृत्वा प- ·प०३] आशौचनिर्णयः। तति नो तस्माद प्रेतान्नं तत्र अक्षयेत् । अन्यत्र भोजनं कुर्यान्न च तैः सह संवसेत् ॥ एकाहमशुचिर्भूत्वा द्वितीयेहनि शुध्यति' इति ब्राह्मोक्तेः ॥ तद- नभोजने तु प्रायश्चित्तं पुनरुपनयनमाशौचं च ॥ दिवोदासादयस्तु ब्राह्मो- तेः प्रथमेह्नि संध्यादिलोपः 'ब्रह्मचारी यदा कुर्यात् पिण्डनिर्वपणं पितुः । तात्कालमशौचं स्यात् पुनः स्नात्वा विशुद्धयति' इति प्रजापतिवचनात् । द्वितीयाहादौ पिण्डदानकाले एवास्पृश्यत्वमानं नान्यदेत्याहुः ॥ दशाहमस्पृ- श्यत्वेपि कर्माङ्गस्नानविधानार्थमेतदिति युक्तं ॥अन्त्यकर्माकरणेतुब्रह्मचारिणः पित्रादिमरणेप्याशौचाभाव एय ॥ सोपि बहाचर्यकाल एव । समावर्तनोत्तरं तु पूर्वमृतानां त्र्यहाशौचं भवत्येव आदिष्टी नोदकं कुर्यादाव्रतस्य समापनात्। समाप्ते तूदकं दत्त्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्' इति मनूक्तेः ॥ तत्रापि विकल्पः 'पितर्यपि मृते नैषां दोषो भवति कहिंचित् । आशौचं कर्मणोन्ते स्यात्त्र्यहं वा ब्रह्मचारिणाम्' इति छन्दोगपरिशिष्टात् ॥ तथा कृतजीवच्छ्राद्धेन किमप्याशौचं न कार्यमिति हेमाद्रिः ॥ शुद्धितत्त्वे कौम-'सद्यःशौचं समाख्यातं दुर्भिक्षेचाप्युपद्रवे।डिम्बाहवहतानां च विद्युता पार्थिवैदिजः ॥उप- द्रवेत्यन्तमरके॥'उपसर्गमृते चैव सद्यःशौचं विधीयते' इति पराशरोक्तेः । उपसर्गोऽत्यन्तमरक इति शूलपाण्यनिरुद्धभट्टादयः ॥ याज्ञवल्क्यो- पि- 'आपद्यपि च कष्टायां सद्यःशौचं विधीयते' इति मरणसमयपि नाशौचम् ॥ तथाच शुद्धिरत्नाकरे दक्षः-'स्वस्थकाले त्विदं सर्व सूतकं परिकीर्तितम् । आपद्गतस्य सर्वस्य मूतकेपि न सृतकम् ॥ अतः सति वै- राग्ये संन्यासोप्यातुरस्य भवतीति केचित् ॥ अथ कर्मतः कर्मतआशी- चनिर्णयः त्रिशच्छोक्यां- 'तत्तत्कार्येषु सत्रिवतिनृपनृपवद्दीक्षितर्वि- कस्वदेशमंशापत्स्वप्यनेकश्रुतिपठनभिषकारुशिल्पातुराणाम् ॥ संप्रारब्धेषु दानोपनयनयजनश्राद्धयुद्धप्रतिष्ठाचूडातीर्थार्थयात्राजपपरिणयना. द्युत्सवेष्वेतदर्थे ॥नाशौचमिति शेषः॥सत्री अन्नसत्रवान् ॥मुख्यसत्रस्य दीक्षि- तपदात्सिद्धेः॥व्रती अनन्तव्रतादिनियमवान् ॥ 'न वतिनां बते'इति विष्णू- ·५१० निर्णयसिन्धौ- [प०३ तेः॥प्रचेताः-'कारवः शिल्पिनो वैद्यदासीदासास्तथैव च । राजानो राजपत्याश्च सयःशौचाः प्रतीर्तिताः' ॥ कारवः सूपकारायाः । शिल्पिन थैलनिर्णजकाद्याः। आतुरस्य व्याधिनाशार्थ दानादौ तुलादानादेः । पारम्भो नान्दीश्राद्धं संकल्पो वा । यजनं तडागोत्सर्गकोटिहोमादिः॥ लघुविष्णुः- 'व्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमेर्चने जपे ॥ आरब्धे मूतकं न स्यादनारब्धे तु सूतकम् ॥ प्रारम्भो वरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोः। नान्दीश्राद्धं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिक्रिया' इति ॥ पाकस्य परिसमंताक्रिया ॥ पाकप्रोक्षणमि- ति शुद्धिप्रदीपस्तन्मन्दम् ॥ रूढे-गादलवत्त्वात् ॥ तीर्थेति आशौचे आ- कस्मिकतीर्थप्राप्तौ। विवाहदुर्गयज्ञेषु यात्रायां तीर्थकर्मणि । न तत्र सूतकं तद्व- वकर्मयज्ञादि कारयेत्'इति पैठीनसिस्मृतेः॥अत्र विशेष प्रागुक्तः॥जपःपुर- श्वरणादिः स्तोत्रपाठः, अविच्छेदेन संकल्पितहरिवंशश्रवणादिश्च ॥ अत ए- वोक्तं ब्राह्मे-गृहीतनियमस्यापि न स्यादन्यस्य कस्यचिन इति ॥ एवं देव- पूजादि ॥ मदनपारिजाते यमोपि-शिवविष्णवर्चनं दीक्षा यस्य चामिप- रिग्रहः । श्रोतकर्माणि कुर्वीत स्नातः शुद्धिमवामुयात् ॥ गौडशुद्धित- त्वे मन्त्रमुक्तावल्यां-'जपो देवार्चनविधिःकार्या दीक्षान्वितैर्न रैः । नास्ति पापं यतस्तेषां सूतकं वा यतात्मनाम् ॥ राघवभट्टीये नारदः- 'अथ सूतकिनः पूजां वक्ष्याम्यागमचोदिताम् । स्नात्ता नित्यं च निर्वर्त्य मानस्या क्रियया तु वै ॥ बाह्यपूजाक्रमेणैव ध्यानयोगेन पूजयेत् ॥ यदि कामो न चे- कामी नित्यं पूर्ववदाचरेत् ' ॥ यत्तु नृसिंहकल्पे- 'सदा मन्त्रजपं मुक्त्वा यदि स्यादशुचिर्नरः । मनसावहितस्तत्र स्मरेन्मन्त्रं न तूच्चरेत् ॥ तन्मूत्राया- शौचपरम् ॥ रामार्चनचन्द्रिकायाम्- 'अशुचिर्वाशुचिर्वपि गच्छंस्ति- छन्स्वपन्नपि । मन्त्रकस्मरणो विद्वान् मनसैव सदायसेत् ॥कालनियमानावे तु स्तोत्रहरिवंशादि हेयमेव ॥ उत्सवो रथयात्रादिः ॥ एषु नाशौचम् ॥अयं चाक्षौचाभावोनन्यगतित्वे आतौ च ज्ञेयः । अत्र मूलमाकरे स्पष्टम् ॥अत्र दीक्षितस्य अवYथात्पूर्वमेवाशौचाभावः । तदादित्वाशौचमस्त्येव । तेन वै- ·प० ३] आशौचनिर्णयः। ५११ तानोपासनाः कार्याः' इति वैतानत्वेप्यवसथादि न भवत्येव ॥ अतएवोक्तं माधवीये ब्राझे- 'तद्वंहीतदीक्षस्य विद्यस्य महामखे । स्नाने त्ववाथे यावत्तावत्तस्य न सूतकम् ' इति ॥ वैतानोपासनाः कार्या इत्यनेनैव सिद्धे- ऋत्विजां दीक्षितानां चेति पुनर्दीक्षितग्रहणं यजमाने स्वयंकर्तृत्वार्थ स्नानपा- प्त्यर्थं वेति विज्ञानेश्वरः ॥ वस्तुतस्तु दीक्षया संस्कृतस्य पागवतथाकर्मप्रा- प्त्यर्थदीक्षितग्रहणम् ॥ तेन ततः पूर्व निषेध एव ॥ यत्तु 'प्रारम्भो वरणं यज्ञे' इति, तत्विकपरम् ॥ तथा च छन्दोगपरिशिष्टे-'न दीक्षिण्याः परं यज्ञे न कच्छादितपश्चरन् ' इति ॥ शुद्धितत्वेप्येवम् ॥ ऋत्विजां च मधुपर्को- तरमाशौचाभावः गृहीतमधुपर्कस्य यजमानात्तु ऋत्विजः। पश्चादशौचे पतिते न भवेदिति निश्चयः' इति ब्राह्मात् ॥ अतएव रामाण्डारः-'चतुणों व- रणपक्षेऽन्येषामाशौचेऽन्य आगमयितव्यः' इत्याह ॥ एवं स्मार्तपि तुला- कोटिहोमादौ मधुपर्के सति दोषाभावो ज्ञेयः ॥ यत्तु प्रारम्भो वरणं यज्ञे इति, तत्रापि मधुपर्कान्तं ज्ञेयम् ॥ तेनाधानेष्टिपशुबन्धादौ तदनावादन्ये भव- न्तीति सिद्धम् ॥ अपवादान्तरमाह याज्ञवल्क्यः- 'वैतानोपासनाः कार्याः क्रियाश्च श्रुतिचोदनात् ॥ तत्र त्यागमात्र स्नानोत्तरं स्वयंकर्तृत्वम् ॥ 'श्री- ते कर्मणि तत्कालं स्नातः शुद्धिमवाध्यात्' इति स्मृतेः ॥ त्यागातिरिक्ते तु औते स्माते चान्यस्यैव कर्तृत्वम् ॥ 'सूतके मृतके चैव अशक्तौ श्राद्धक्षो- जने । प्रवासादिनिमित्तेषु हावयेन तु हापयेत्' इति बृहस्पत्युक्तेः 'नित्या निवर्तेरन्वैतानवय॑म् , शालागौ चैकेऽन्य एतानि कुर्युः' इति पैठीनसिस्मृ- तेश्चेति विज्ञानेश्वरः ॥ एकग्रहणं पूजार्थ ॥ तेन स्मात कार्यमेवेति हारल- तायाम् ॥ दाक्षिणात्यास्तु विकल्पमाहुः ॥ अपराकदिनिबन्धास्तु-श्रौतं सर्व स्वयं कार्य, स्मार्ते तु त्यागातिरिक्तेऽन्यस्यैव कर्तृत्वम् ॥ त्यागमात्रे तु स्वस्य-कर्म वैतानिक कार्य स्नानोपस्पर्शवान स्वयम्'इति हारीतोक्तेः॥ 'दर्श च पूर्णमासं च कर्म वैतानिकं च यत् । सूतकेपि त्यजेन्मोहात्माय- - तु , १ ज्योतिष्टोमे इत्यादिः॥

·५१२ निर्णयसिम्धी- [प०३ श्चित्ती पतेद् द्विजः' इति मरीच्युक्तेः ॥ 'जन्महान्योवितानस्य कर्मत्यागोन विद्यते । शालागौ केवलो होमः कार्य एवान्यगोत्रजैः' । इति जाबालोक्तश्चे- त्याहुः ॥ आचारार्केप्येवम् ॥ याज्ञिका अप्येवम् ॥ ‘सूतके तु समुत्पन्ने स्मातं कर्म कथं भवेत् । पिण्डयज्ञं चरुं होममसगोत्रेण कारयेत्'इतिजातू- कयोक्तश्च ॥ चरुःस्मार्तस्थालीपाकः॥ श्रवणाकर्मादिश्चेति विज्ञानेश्वरः ।। प्रारब्धं तु सपिण्डेनापि कार्यम् ॥ न च तत्कर्म कुर्वाणः सनात्योप्यशुचि- भवेत्' इति मनूक्तेः ॥ छन्दोगपरिशिष्टेपि- 'होमः औते तु कर्तव्यः शुप्कान्नेन फलेन वा । अकृतं हावयेत् स्माते तदक्षावे कताकतम्'॥ अकृतं ब्रीह्यादि ॥ कृताकृतं तन्दुलादि ॥ स्मार्तहोमादौ तु विकल्पो ज्ञेयः ॥ 'शालामौ चैके' इति प्रागुक्तेः ॥ यदा करणं तदान्यद्वारा ॥ अत्रेदं तत्त्वम्॥ येष बद्दचादीनां द्वादशरात्रमहामपि नामिविच्छेदम्तैर्न कार्यम् ॥ तैत्तिरी- यायैः कार्यम् ॥ 'त्रिरात्रमहूयमानेग्मिलौकिकः संपयते' इति सुदर्शन- भाप्ये वचनात् ॥ समारूढ त्वनौ तेनापि न कार्यम् । किंतु पुनगधान- मेव॥ समारोपप्रत्यवरोहयोगशौचापवादाभावादनन्यकर्तृकत्वाच्च ॥ अन्य- था पुनराधानमपि स्यात् ॥ यत्त्वाश्वलायन:-तौ चापि मूतके शावपर्व पोष्टिं महापदि । पुष्पवत्यां च भार्यायां न कुर्यात्तां कदाचन ॥ स्मार्तामिः सूतके शावे स्वयं न जुहुयाद् द्विजः । श्रौतामिस्तु सकृद्धत्वा समाप्ने वा स्वयं हुनेत्' इति ॥ तदपि समारूटपरम् ॥ तदाह स एव-'स्मार्तामिरात्म नोन्येषामभावे सूतकादिषु । समारोप्य तदन्तेषु विहृत्य जुहुयात्स्वयम्' । इति ॥ तथा च मनुः- 'प्रत्यूहन्नामिषु क्रियाः' इति 'वैश्वदेवस्य त्वमिसा- ध्यत्वेपि वचनान्निवृत्तिः॥ 'विप्रोदशाहमासीत वैश्वदेवविवर्जितः' इति संव- तोक्तेः ॥ यद्यपि- 'पञ्चयज्ञविधानं तु न कुर्यान्मृतजन्मनोः' इति तेनैवोक्तेः पूर्वनिषेधो व्यर्थः तथाप्यापस्तम्बादीनां वैश्वदेवस्य पञ्चयज्ञभिन्नत्वात्पृ थनिषेधः ॥ हरदत्तस्त्वाशौचेपि बढुर्वैश्वदेवः कार्यः तस्य द्वावन- ध्यायौ यदात्माशुचिर्यद्देशः' इति ब्रह्मयज्ञस्येवाशौचे विशिष्य निषेधात् ॥ - ·प०३] आशौचनिर्णयः। ५१३ सन्ध्यादीमामप्यपवादमाहापराके पुलस्त्यः-'संध्यामिष्टिं चलं होमं याव- जीवं समाचरेत् । न त्यजेत्मृतके वापि त्यजन् गच्छेदधो द्विजः ॥ मूतके मृतके चैव संध्याकर्म समाचरेत् । मनसोचारयेन्मन्त्रान्प्राणायाममृते द्विजः॥ यत्तु चन्द्रिकायां जावालः–'संध्या पञ्चमहायज्ञा नैत्यकं स्मृतिकर्म च । तन्मध्ये हापयेत्तेषां दशाहान्ते पुनःक्रिया' इति ॥ यच्च संवर्तः- 'सूतके कर्मणां त्यागः संध्यादीनां विधीयत' ॥ यच्च विष्णुपुराणम् ॥ 'सर्वकाल- मुपास्या तु संध्ययोः पार्थिवेष्यते । अन्यत्र सूतकाशोचविचमातुरभीतितः' इति तत्पूर्णसंध्यापरम् ॥ 'अान्ता मानसी संध्या कुशवारिविवर्जिता' इति शुद्धिदीपे च्यवनोक्तः ॥ पैठोनसिस्त्वयं मन्त्रांच्चारणमाह ॥ 'सूतके सावित्र्याञ्जलिं प्रक्षिप्य.मृयं ध्यायन्नमस्कुर्यात्' ॥ प्रयोगपारिजाते भा- रद्वाजोपि-'सृतके मृतके कुर्यात् प्राणायामममन्त्रकम् । तथा मार्जनमन्त्रा- स्तु मनमोच्चार्य मार्जयेत् ॥ गायत्रीं सम्यगुच्चार्य मृर्यायाध्यं निवेदयत् । मार्जनं तु न वा कार्यमुपस्थानं नचैव हि ॥ ग्रहणे श्राद्धादावप्याशौचापवादमाह व्याघ्रः-'स्मार्तकर्मपरित्यागो राहारन्यत्र मूतके' इति ॥ लङ्गपि-'सूतके मृतके चैव न दोषो राहुदर्शने । तावदेव भवेच्छुद्धिर्यावन्मुक्तिर्न दृश्यते ॥ प्रयोगपारिजाते बृहस्पतिः-'कन्याविवाह संक्रान्ती सूतकं न कदाचन'। वृद्धशातातपः 'यदा भोजनकाल तु अशुचिर्भवति द्विजः ॥ नमो निक्षिप्य तं प्रासं स्नात्वा विप्रो विशुध्यति ॥ भक्षयित्वा तु तं ग्रासमहाराण शुध्य- ति । अशित्वा सर्वमेवान्नं त्रिरात्रेण विशुध्यति ॥ इदमविशंषात्मृतकादिपर- मपीति शुद्धितत्त्वे शूलपाणौ च ॥ अथ द्रव्यतः ॥ म- द्रव्यतःशुद्धि- रीचिः-'लवणे मधुमासे च पुष्पमूलफलेषु च । शाककाठतृ- निर्णयः णेष्वप्सु दधिसर्पिःपयःसु च। तिलौषधाजिने चैव पक्कापक्के स्व- यं ग्रहः॥पण्येषु चैव सर्वेषु नाशौचं मृतसूतके' । स्वयमेव स्वाम्यनुज्ञया ग्राह्यं न . तदस्तादित्यर्थः । ऋये तु तद्धस्तादपि न दोषः ॥ पक्कं लड्डुकादि ॥ अपक्कं १-अमिसाध्यनित्यनैमिचिककर्मान्यतया निषेधप्राप्ताविति शेषः ॥ न n ·११४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - मृतदोषे निर्णयः तण्डुलादि ॥ एतदन्नमत्रपरम् ॥ 'अन्नसत्रे प्रवृत्तानामाममन्नमगर्हितम् । भुक्त्वा पक्कानमेतेषां त्रिरात्रं तु व्रती भवेत्' इत्याङ्गिरसोक्तेः ॥ पक्वान्नमोदनादि नतु भक्ष्यम् ॥ पत्रिंशन्मते-'उभाभ्यामपरिज्ञाते मूतकं नैव दोषकत् । एकेनापि परिज्ञाते भोक्तुदोषमुपावहेत् ॥ विवाहोत्सवयज्ञेषु त्वन्तरा मृतमू- तके । परैरन्नं प्रदातव्यं भोक्तव्यं च द्विजोत्तमैः ॥ शुञ्जानेषु तु विप्रेषु त्व- न्तरा मृतमृतके । अन्यगेहोदकाचान्ताः सर्वे ते शुचयः स्मृताः' ॥ बृह- स्पतिः-विवाहोत्सव' इत्यायुक्त्वा- 'पूर्वसंकल्पितान्नेषु न दोषः परि- कीर्तितः ॥ पडशीतौ-संसर्गाद्यस्य वाशौचं यस्यातिक्रान्तकालता । तदीयस्य पदार्थस्य नाशौचं विद्यते क्वचित्' ॥ शुद्धितत्त्वे-शुद्धयेदि' त्यनुवृत्तौ विष्णुः-प्रोक्षणेन पुस्तकम्' इति ॥अथ मृतदोषे हेमाद्रौ पत्रिंशन्मते कौम च- 'व्यापादयेद्य आत्मानं स्वयमम्युदकादिभिः । विहितं तस्य नाशीचं नापि कार्योदकक्रिया' ॥ शव- दर्शनं यावदाशौचमस्त्येव ॥ 'हतानां नपगोविगैरन्वक्षं चात्मघातिनाम्' इ- ति याज्ञवल्क्योक्तेः ॥ शुद्धितत्त्वे कौमें-'सद्यः शौचं समाख्यातं शा- पादिमरणे तथा'। आदिपदादभिचारहते ॥ भविष्ये- 'स्वेच्छया मरणं विप्राच्छ्रङ्गिदंष्ट्रिसरीसृपैः । अन्त्यान्त्यजविषोद्वन्धरात्मना चैव ताडनैः ।पा- खण्डमाश्रिताश्चैव महापातकिनस्तथा ॥ स्त्रियश्च व्यभिचारिण्य आरूढपति- तास्तथा । न तेषां स्नानसंस्कारौ न श्राद्धं न सपिण्डनम् ॥ गौतमः- 'प्रायोनाशकशखाग्निविषोदकोद्वन्धनप्रपतनैश्चच्छताम्' इति ॥ नाशौचमिति शेषः । अङ्गिराः-- 'चण्डालादुदकात्सर्पाद्वाह्मणाद्वैगुतादपिादंष्ट्रिष्यश्च पशु- भ्यश्च मरणं पापकर्मणाम् ॥ उदकं पिण्डदानं च प्रेतेश्यो यत्प्रदीयते । नो- पतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्ष विनश्यति ॥ पंत्रिंशन्मतेप्येवम् ॥ ब्राह्मेपि- शृङ्गिन्दष्ट्रिनखव्यालविषवह्निक्रियाजलैः' ॥ व्यालो गजः ॥ 'सुदूरात्परि- हर्तव्यःकुर्वनक्रीडां मृतस्तु यः। नागानां विप्रियं कुर्वन्हतश्चाप्यथ विद्युता। १-प्रायो महाप्रस्थानम्,अनाशकमनशनम्,प्रपतनं गिरिशिखरादेवपातः । इति टीका।

·प०३] आशौचनिर्णयः। 'निगृहीतः स्वयं राज्ञा चौर्यदोषेण कुत्रचित्।परदारान् हरन्तश्चद्देषात्तु पतिभि हताः ॥ असमानैश्च संकीर्णैश्चण्डालायैश्च विग्रहात् ॥कत्वा तैर्निहतास्तद्वच्च ण्डालादीन् समाश्रिताः॥ शस्त्राग्निगरदाश्चैव पाखण्डाःकरबुद्धयः।क्रोधात्सायं विषं वह्नि शस्त्रमुद्घन्धनं जलम् ॥ गिरिवक्षप्रपातं च ये कुर्वन्ति नराधमाः। कुशिल्पजीविनो य श्च सूनालंकारधारिणः॥ मुखेनगास्तु ये केचित् क्लीवप्राया नपुंसकाः॥ ब्रह्मदण्डहता ये च ये चापि ब्राह्मणैर्हताः । महापातकिनो ये च पतितास्ते प्रकीर्तिताः॥पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टि स्थिसंचयः ।नचा- श्रुपातःपिण्डो वा कार्य श्रीद्धादिकं क्वचित । एतानि पतितानां तु यः करोति वि मोहितः । ततकच्छ्रव्येनैव तस्य शुद्धिर्नचान्यथा '॥ एतबुद्धिपूर्व ॥ सर्वेषां करणेतु माधवीये वसिष्ठः-'य आत्मत्यागिनां कुर्यात्स्नेहात्प्रेतक्रियां द्विजः। स तप्तकच्छ्रसहितं चरेच्चान्द्रायणव्रतम् ॥ अज्ञाने तु- ‘कृत्वामिमुदकं स्नानं संस्मर्श वहनं कथाम् । रज्जुच्छेदाश्रुपातं च ततकच्छ्रेण शुध्यति' इति ज्ञेयम्॥प्रत्येकं बुद्धिपूर्व एतदिति मदनपारिजातः॥ प्रत्येकं तु स्पर्शाश्रुणो- मिताक्षरायाम् 'तच्छवं केवलं स्पृष्टमश्रु वा पतितं यदि । पूर्वोक्तानामकारी चे देकरात्रमभोजनम् ॥ एकरात्रंतु नाभीयात् त्रिरात्रं बुद्धिपूर्वकम्' इति माधवीये उत्तरार्द्धम् ॥अन्येषु तु संवर्तः–'एपामन्यतमं प्रेत यो वहेत दहेत वा। कटोदकक्रियां कृत्वा कच्छं सांतपनं चरत'। अज्ञाने त्वर्धम् ॥एतदना- हितामेः॥आहितामेः कृच्छ्र एवेति माधवः। मिताक्षरायां- आत्मनस्त्या- गिना नास्ति पतिताना तथा क्रिया। तपामाप तथा गङ्गातार्य संस्थापन हितम्' ॥ आहितामेस्तु विशेषो हेमाद्रौ भविप्ये- 'वैतानं प्रक्षिपेदप्सु आवसथ्यं चतुष्पथे । पात्राणि तु दहेदनौ सानिके पापकर्मणि' ॥ छन्दो- गपरिशिष्टेपि-महापातकसंयुक्तो दौरात्म्यादग्निमान्यदि । पुत्रादिः पाल- येदंगीन्युक्त आदोषसंक्षयात् ॥ प्रायश्चित्तं न कुर्यायः कुर्वन्वा म्रियते यदि। गृह्यं निर्वापयेच्छौतमप्स्वस्येच्छपरिच्छदम्॥पात्राणि दद्याविषायदहेदप्स्वेव १--अयोनी रेतः सेकिनः । २-उत्पादितहन्क्रोधजनितशापादिः ।। - ·निर्णयसिन्धी- [प०३ वा क्षिपत्' ॥माधवीये पराशरः- 'आहितामिम॒तो विप्रचण्डालेनात्म- घातकः । दहत ब्राह्मणं विप्रो लोकानौ मन्त्रवर्जितम्॥ प्राजापत्यं चरेत्पश्चा द्विषाणामनुशासनात् । दग्ध्वास्थीनि पुनर्गृह्य क्षीरेण क्षालयेत्ततः॥ स्वेनानि ना स्वमन्त्रेण पृथगेनं पुनर्दहेत् ॥हेमाद्रौ तु 'दाहयित्वा शवं तेषांशूद्भरवि- धि पूर्वकम्'इत्युक्तम् ॥ एतदर्पादिना मरणे ज्ञेयम् । 'तांस्ते प्रेत्याभिगच्छ- न्ति ये के चात्महनो जनाः'इति । श्रुतावात्महनने एव दोषोक्तः॥ प्रमादम- रण त्वाशीचादि सर्व भवत्येव । तदाहाङ्गिराः-'अथ कश्चित्प्रमादन म्रिय- ताम्न्युदकादिभिः । तस्याशीचं विधातव्यं कर्तव्या चादकक्रिया'॥ ब्राह्मेपि- 'प्रमादादपि निःशङ्कस्त्वकस्माद्विधिचोदितः । शृङ्गिदंष्ट्रिनखिव्यालविषविद्यु- जलादिभिः । चण्डालरथ वा चारनिहता वापि कुत्रचित्॥ तस्य दाहादिकं कार्य यस्मान्न पतितस्तु सः' इति ॥ प्रमादमरणे त्रिरात्रमाशौचमिति गौडाः शुद्धितत्त्वादयः॥ दशाहादिति दाक्षिणात्याः॥ अस्यापवादा हेमाद्री भ- विष्ये- 'प्रमादादिच्छया वापि न कुर्यात्सर्पतो मृते ' ॥ नागपजां विना न कुर्यादित्यर्थः ॥ बौधायनोपि- 'बुद्धिपूर्वात्महन्तृणां क्रियालोपो विधीय- ते॥ क्रियान्त्यकर्म ॥ तत्र दुर्मरणनिमित्नं दानादि कार्यम् ॥ तच्च विश्वप्र- काशादौ शातातपोये च — व्याघ्रण निहते विप्र विषकन्यां विवाहयेत् । सर्पदष्टे नागबलियः सर्पश्च काञ्चनः ॥ चतुनिष्कमितं हेमं गज दद्याद्र्हत। राज्ञा विनिहते दद्यात्पुरुषं तु हिरण्मयम् ॥ चौरेण निहते धेनुं वैरिणा निहते वृषम् । वृषेण निहते दद्यायथाशक्त्या तु काञ्चनं ॥ शय्यामृते प्रदातव्या श- य्या तूलीसमन्विता । निष्कमात्रसुवर्णस्य विष्णुना समधिष्ठिता ॥ शौचहीने मृते चैव विनिष्कं स्वर्णजं हरिम् । संस्कारहीने च मृते कुमारमुपनाययेत् ॥ निष्कत्रयं स्वर्णमितं दद्यादवं हयाहते । शुना हते क्षेत्रपालं स्थापयनिजश- तितः ॥ सूकरेण हते दद्यान्महिषं दक्षिणान्वितम् । कमिभिश्च मृते दद्याद्वौ- धूमान्पश्चखारिकाः ॥ वृक्ष वृक्षहते दद्यात्सौवर्ण वस्त्रसंयुतम् । शृङ्गिणा निहते दयादृषकं वस्त्रसंयुतम् । शकटेन हते दद्याद्रव्यं सोपस्करान्वितम् ॥धृगुपातम ·प०३] आशौचनिर्णयः। ते चैव प्रदद्याद्धान्यपर्वतम् । अग्निना निहते कार्यमुदपानं स्वशक्तितः॥दारु- णा निहते चैव कर्तव्या सदने सना। शस्त्रेण निहते दद्यान्महिषीं दक्षिणान्वि- ताम् ॥ अश्मना निहते दद्यात्सवत्सां गां पयस्विनीम् ॥ विषेण च मृते दया- न्मेदिनी हेमनिर्मिताम् ॥ उद्वन्धनेन च मृते कपि कनकनिर्मितम् ॥मृते जले- न वरुणं हैमं दद्याद्विनिष्कजम्॥विचिकामृते स्वादु भोजयेच्च शतं द्विजान्। घृतधेनुः प्रदातव्या कण्ठान्नकवले मृते ॥ कासरोगेण च मते अष्टकच्छं व्रतं चरेत्.। अतिसारमृते लक्षं गायत्र्याः प्रयतो जपेत् ॥ शाकिन्यादिग्रहयस्ते जपेद्रुद्रं यथोदितम् । विद्युत्पातेन निहते विद्यादानं समाचरेत् । अन्त- रिक्षमृते कार्य वेदपारायणं तथा ॥ सच्छास्त्रपुस्तकं दद्यादस्पृश्यस्पर्शतो मृते । पतिते च मते कुर्यात्प्राजापत्यांस्तु पोडश ॥ मृते चापत्यरहिते कृच्छ्राणां नवति चरेत् ॥ एवं कृते विधाने तु विदध्यादौलदेहिकम् ॥ तथा वधमरणेपि न दोषः ॥ तदाहतुर्मनुवृद्धगाग्यौँ- ' वृद्धः शौचम- ते लुप्तप्रत्याख्यातभिषक्रियः।आत्मानं घातयेद्यस्तु भृग्वग्न्यनशनाम्बुभिः॥ तस्य त्रिरात्रमाशीचं द्वितीये त्वस्थिसंचयः ।तृतीये तृदकं कृत्वा चतुर्थे श्रा- इमाचरेत् ' इति हेमाद्री विष्णुधर्मेपि- 'नरस्तु व्याधिरहितो न त्यजेदा- त्मनस्तनुम् । असूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः॥ तांस्ते प्रेत्याभि- गच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः ॥अरिष्टैरात्मनो ज्ञात्वा मृत्युकालमुपस्थित- म् । व्याधितो भिषजा त्यक्तः पूर्ण वायुषि चात्मनः ॥ यथा युगानुसारेण संत्यजेदात्मनस्तनुम् । तस्मिन्काले तनुत्यागाद्यथेष्टं फलमामुयात् ॥ आयु- षस्तु पुरा दृष्टं मरणं ब्राह्मणस्य च'नेति गौडानामपपाठ उत्तरार्धे असंगतः॥ 'क्षत्रियस्य तु संग्रामे मृते भर्तरि योषितः' ॥ अपरार्के ब्रह्मगर्गः-'यो जी- वितुं न शक्नोति महाव्याघ्युपपीडितः।सोग्न्युदकं महायात्रां कुर्वन्नाव न दुष्य- ति। अत्रोक्तवक्ष्यमाणवचोंनिचयात्प्रयागातिरिक्तेऽचिकित्स्यरोगायुपहताना- मधिकारः॥ सोपि जीर्णवानप्रस्थस्यैवेति विज्ञानेश्वरदेवयाज्ञिकादयः॥अत एव मिताक्षरादौ भृगुपातानशनादिकं वानप्रस्थस्यैवोक्तम्॥ मनुरपि-आसां ·निर्णयसिन्धौ- - [१०३ महर्षिचर्याणां त्यक्त्वान्यतमया तनुम्।वीतशोकभयो विप्रो ब्रह्मभूयाय कल्प- ते'इति॥तेनान्यत्रापि तद्विषयतैव मूलैक्यादिति केचित् ॥तन॥ वानप्रस्थमरणे आशौचनिषेधात्॥तेन गृहस्थादिपरमवेदम्॥तेन यतेर्नाधिकारः।काम्येऽनधि- काराच॥नैमित्तिकत्वे त्वकरणे दोपो नित्यता च स्यात्।प्रयागे त्वरोगिणां रो- गिणांच॥ यत्नु-'शूद्राश्च क्षत्रिया वैश्या अन्त्यजाश्च तथाधमाः। एते त्यजे- युः प्राणान्वै वर्जयित्वा द्विजं नृप ॥ पतित्वा ब्राह्मणस्तत्र ब्रह्महा चात्महा भवेत् ' इति, तन्निर्मूलमिति भट्टाः ॥ तत्त्वं तु हेमाद्रौ व्रतकाण्डेऽलिखना- निर्मूलत्वं चिन्त्यमेव ॥ प्रक्रमातु पतित्वति भृगुपातमात्रपरं युक्तम् ॥ब्राह्म- णस्याप्यनुज्ञातमिति वक्ष्यमाणविरोधाच्च ॥ यत्त्वादित्यपुराणे-'अब्राह्मणो वा स्वर्गादिमहाफलजिगीषया । प्रविशेज्ज्वलनं तोयं करोत्यनशन तथा' इति, तत्प्रयागातिरिक्तपरमिति केचित् ॥ हेमाद्रौ त्वेतदने 'प्रयागवटशा- खागात् ' इत्युक्तेना॑ह्मणस्य प्रयागपि नेति प्रतीयते ॥ माधवीयेऽपराके चादित्यपुराणे-'दुश्चिकित्स्यैर्महारागैः पीडितस्तु पुमानपि । प्रविशेज्ज्वलनं दीप्तं करोत्यनशनं तथा ॥ अगाधतोयराशिं च भूगोः पतनमेव च । गच्छे- न्महापथं वापि तुषारगिरिमादरात्॥प्रयागवटशाखायादेहत्यागं करोति च । स्वयं देहविनाशस्य काले प्राप्ते महामतिः ॥ उत्तमान् प्रामुयालोकानात्म- घाती भवेत् क्वचित् । महापापक्षयात्स्वर्ग दिव्यान् भोगान् समश्नुते॥एतेषा- मधिकारस्तु सर्वेषां सर्वजन्तुषु ॥ नराणामथ नारीणां सर्ववर्णेषु सर्वदा ॥ ईदृशं मरणं येषां जीवतां कचिद्भवेत् । आशौचं स्यात्व्यहं तेषां बजानल- हते तथा ॥ वाराणस्यां म्रियेद्यस्तु प्रत्याख्यात भिषक्क्रयः। काष्ठपाषाण- मध्यस्थो जाह्नवीजलमध्यगः ॥ अविमुक्तोन्मुखस्तस्य कर्णमूलं गतो हरः। प्रणवं तारकं ब्रूते नान्यथा कुत्रचित्क्वचित् ॥ हेमाद्रौ चैवम्॥ अत्र प्राप्ते काले इत्युक्तेरप्राप्तमरणकालायाः स्त्रिया अन्वारोहणे संपूर्णमेवाशौचम् ॥ पृथ्वीचन्द्रस्त्वत्रापि त्र्यहमाह ॥ शुद्धितत्वादिगौडग्रन्थेष्वप्येवम् ॥ एत- च्च वृद्धादिमरणं कलौ निषिद्धम् ॥ भग्वनिपतनैश्चैव वृद्धादिमरणं तथा'। इति-माधवेन पृथ्वीचन्द्रेण च कलिवर्जेषूक्तेः नचात्र यावदुक्तनिषेधः ॥ .

·, प०३] आशौचनिर्णयः। ५१९ विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदात् ॥ न च कलौ वानप्रस्थाश्रमनिषेधादेव सिद्धर्मरण- निषेधो व्यर्थ इति वाच्यम्॥सर्ववर्णष्वित्यादिभिस्तद्भिन्नस्यापि प्राप्तेः काम्यं भवत्येव ॥ 'ये वै तन्वं विसृजन्ति' इतिश्रुतेः स्मृत्या संकोचायोगात् ॥ नचेयं स्वाभाविकमृत्युपरा, धीरपदोक्तेः ॥ मात्स्यभारतादिषु- 'न लोक- वचनात्तात न वेदवचनादपि ॥ मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति' इत्यु- तेः ॥ अतएव विष्णुधर्मे रोग्यादिमरणमुक्त्वोक्तम् यथायुगानुसारेण संत्य- 'जेदात्मनस्तनुम्' इति ॥ काश्यामप्युक्तं मात्स्ये- ‘अग्निप्रवेशं ये कुर्युर- विमुक्ते विधानतः । प्रविशन्ति मुखं ते मे निःसंदिग्धं वरानने ॥ हेमाद्रौ विवस्वान्-'सर्वेन्द्रियविमुक्तस्य स्वव्यापाराक्षमस्य च । प्रायश्चित्तमनुज्ञात- मनिपातो महापथः ॥.धर्मार्जनासमर्थस्य कर्तुः पापाङ्कितस्य च । ब्राह्मण- स्याप्यनुज्ञातं तीर्थ प्राणविमोक्षणम्॥ अपराकें चैवम् ॥ सहगमनं कलौ भवत्येव ॥ 'कलौ नान्या गतिः स्त्रीणां सहानुगमनाहते' इति ब्रह्मवैवर्तात्॥ १-यत्तु कैश्चिदुक्तम्-पुरुषाणामिव स्त्रीणामप्यात्महननस्य प्रतिषिद्धत्वादतिप्रवृद्धस्व गाभिलाषायाः प्रतिषेधशास्त्रमतिक्रामन्त्या अयमनुगमनापदेशः श्येनवदिति । तदयुक्तम् येतावतश्येनकरणिकायां हिंसायां विधिसंस्पर्शाभावेन प्रतिषेधर्मस्पर्शात् फलद्वारेणश्येन- स्यानर्थत्वं वर्णयन्ति, तेषां मते हिंसाया एक स्वर्गार्थतयानुगमनशास्त्रेण विधीयमानत्वात्य तिषेधसंस्पर्शाभावादग्रीषोमीयपशुवत्स्पष्टमेवानुगमनस्य श्यनवैषम्यम् । यत्तुमतम्-हिंसा नाम मरणा नुकूलो व्यापारः, श्येनश्च परमरणानुकूलव्यापाररूपत्वाद्धिसैव। कामाधिकारे च करणांशेरागतः प्रवृत्तिसंभवेनविधेरप्रवर्तकत्वाद्रागप्रयुक्ताईसारूपत्वात् श्येन प्रतिषेधः स्वरूपेणैवानर्थ इति तत्राप्यनुगमनशास्त्रेण मरणस्यैव स्वर्गसाधनतया विधानान्मरणेयद्यपि रागतः प्रवृत्तिःतथापि मरणानुकूले व्यापारे अग्रिप्रवेशादावितिकर्तव्यतारूपे विधित एव प्रवृत्तिरिति न निषेधस्याक्काशः वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः' इतिवत्।तस्मात्स्पश्मे वानुगमनस्य श्येनवैषम्यम् । तस्मादुह न परायुषःस्वःकामी प्रेयाद'इति श्रुतिविरोधादनु गमनमयुक्तमिति। स्वःकाम्यायुषःप्राक न प्रेयादिति।स्वर्गफलोद्देशेनायुषः प्रागायुय॑यो न कर्तव्यो मोक्षार्थिना,यस्मादायुषःशेषे सति नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानक्षपितान्तःकरण कलंकस्य श्रवणमनननिदिध्यासनसंपत्तौ सत्यामात्मज्ञानेननित्यनिरतिशयानन्दब्रह्ममाप्ति लक्षणमोक्षसंभवः, तस्मादनित्याल्पमुखरूपस्वार्थमायुर्व्ययो न कर्तव्य इत्यर्थः। अतश्च मोक्षमनिच्छन्त्या अनित्याल्पसुखरूपस्वर्गार्थिन्या अनुगमनं युक्तम् । इतरकाम्यानुष्ठा- नवदिति सर्वमनवद्यम् ॥ इति मिताक्षरा । .

·५२० निर्णयसिन्धौ- [१०३ - एतेन मरणान्तिकप्रायश्चित्तं काशीखंडादौ चातुर्वर्ण्यस्य ॥ तनुत्यागविंध- यश्च युगान्तरपरा एव ॥ प्रयागेपि त्रिस्थलीसेतो स्कान्दे- 'यथाकथं- चित्तीर्थेस्मिन्याणत्यागं करोति यः। तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सिता- न्यपि' पाझे विष्णुः-'देहत्यागं तथा धीराः कुर्वन्ति मम संनिधौ । मत्तनु- प्रविशन्त्येव न पुनर्जन्मने नराः॥ कौमें- 'व्याधितो यदि वा दीनः क्रुद्धो वापि भवेन्नरः । गङ्गायमुनभासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् ॥ ईप्सिताँल्ल- भते कामान्वदन्ति मुनिपुंगवाः ॥ तथा- 'या गतिर्योगयुक्तस्य सत्वस्थस्य मनीषिणः । सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे ॥ वाराहे- 'तत्र यो मुञ्चति प्राणान् बटमलेषु मुन्दार । सर्वलोकानतिक्रम्य मम लोकं प्रप- द्यते' ॥ तथा- 'अकामो वा सकामो वा वटमूलेषु भुन्दरि ॥ शीघ्रं प्राणा- प्रमुञ्चत यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥ तथा- 'पञ्चयोजनविस्तीर्णे प्रयागस्य तु मण्डले । व्यतीतानपुरुषानसप्त भविष्यांश्च चतुर्दश ॥ रस्तारयते सर्वान् यस्तु प्राणान्परित्यजेत् ॥ ब्राह्मे- 'ध्यात्वा विष्णुपदाम्भोज प्रयागे वि- ष्णुतत्परः । तनुं त्यजति वै माघे तस्य मुक्तिन संशयः॥ दुष्कृतोपि दुरा- चारो ब्रह्महत्यादिपातकी । हरिं ध्यात्वा त्यजेद्देहं प्रायशो मुक्तिमान्भवेत्॥ भविष्योत्तरे-'समाः सहस्राणि तु सप्त वै जले दशैकमनी पतने च षोडश। महाहवे षष्टिरशीतिगोग्रहे अनाशके भारत चाक्षया गतिः ॥ इति सामा- न्यतोपि फलम् ॥ एवमन्यपि विधयो ज्ञेयाः ॥ यत्तु गौडाः । प्रयागादिम- रणं ब्राह्मणभिन्नविषयमित्याहुस्तषणं पितामहचरणैः प्रयागविधौ कत- मिति नात्रोच्यते ॥अत्र दशाहमाशौचम् त्रिरात्रस्य प्रातकालगोचरत्वादिति भट्टाः ॥ युक्तं तु त्रिरात्रम् ॥ दिवोदासीयेप्येवम् ॥ शुद्धितत्वेपि का- श्यपः- 'अनशनमृतानामशनिहतानामनिजलपविष्टानां भृगुसंग्रामदेशान्तर- मृतानां जातदन्तानां च त्रिरात्रम् ' इति ॥ एवं मरणान्तप्रायश्चित्तेपि॥पूर्वो- क्तश्चात्महादेर्दाहाशौचादिनिषेधस्तदानीमेव ॥ वत्सरान्ते तु सर्वमौर्वदेहिकं कुर्यात् ॥ गोब्राह्मणहतानां च पतितानां तथैवच । ऊर्ध्व संवत्सरात्कुर्यात्स- ·. प० ३] आशौचनिर्णयः। ५२१ वमेवीर्ध्वदेहिकम्' इति हेमाद्रौ पत्रिंशन्मतात्॥एवं म्लेच्छीकतानामपि गयाश्राद्धमपि कार्यम् ॥ ब्रह्महा च कृतघ्नश्च गोघाती पञ्चपातकी । सर्वे ते निष्कृति यान्ति गयायां पिण्डपातनात्'इत्यग्निपुराणात्॥एवं ब्राह्मे- पि- 'क्रियते पतितानां तु गते संवत्सरे क्वचित् । देशधर्मप्रमाणत्वाद्याकूपे स्वबन्धुभिः ॥ मार्तण्डपादमूले वा श्राद्धं हरिहरी स्मरन् ॥ मृर्यपद इत्यर्थः॥ तत्र वर्षमध्ये कृत्यमुक्तमपरा वायुपुराणे- 'शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां कुर्यात् श्राद्धं तु वत्सरम् । द्वादशाहनि वा कुर्याच्छुक्ले च प्रथमहनि' छागलेयः- नारायणबालः कार्यों लोकगभियानरैः। तथा तेषां भवेच्छोचं नान्यथेत्य- ब्रवीद्यमः' ॥ व्यासः- 'नारायणं समुद्दिश्य शिवं वा यत्प्रदीयते । तस्य शु- द्धिकरं कर्म तद्भवेनैतदन्यथा' इति ॥ स चात्मघातादिप्रायश्चित्तं कृत्वा कार्यः॥ तदुक्तं हेमाद्रो पत्रिंशन्मते- 'कृत्वा चान्द्रायणं पूर्व क्रिया कार्या यथाविधि । नारायणबलिः कार्यों लोकगहभियानरः ॥ पिण्डोदकक्रियाः पश्चादृषोत्सर्गादिकं च यत् । एकोद्दिष्टानि कुर्वीत मपिण्डीकरणं तथा' दिवोदासीये वृद्धशातातपस्तु-'पतिते च मृत शुद्धी प्राजापत्यांस्तु पाडश। मृते चापत्यरहित कच्छ्राणां नवतिं चरेत्'इत्याह॥इदं प्रायश्चिनाहपित्रादिवि- षयम् ॥ ‘इन्द्रियैरपरित्यक्ता ये च मुंढा विषादिनः ॥ घातयन्ति स्वमात्मानं चाण्डालादिहताश्च ये ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च दयया समाजप्लुताः। यथा श्राद्धं प्रतन्वन्ति विष्णुनामप्रतिष्ठितम् ॥ तथा त संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्व- यंभुवे' हेमाद्रौ तेनैवोक्तेः ॥ तत्रैव बौधायनोपि- 'नारायणबलिं व्याख्या- स्यामोऽभिशस्तपतितसुरापात्मत्यागिनां ब्राह्मणहतानां च द्वादशवर्षाणि त्रीणि वा कुर्वीत' इति ॥ गृह्यपरिशिष्टे तु- चण्डालादित्यायुक्त्वा- ' दग्ध्वा शरीरं प्रेतस्य संस्थाप्यास्थीनि यत्नतः। प्रायश्चित्तं तु कर्तव्यं पुत्रैश्चान्द्रायण- त्रयम्' इत्युक्तम् ॥ मदनरत्ने ब्राह्मे- 'प्रमादादपि निःशङ्कस्त्वकस्माद्वि- धिचोदितः।चाण्डालैाह्मणेश्चौरैर्निहतो यत्र कुत्रचित ॥ तस्य दाहादिकं कार्य यस्मान्नपतितस्तु सः । चान्द्रायणं तप्तकृच्छ्रदयं तस्य विशुद्धये ॥ यहा कच्छांन्पश्चदश कृत्वा तु विधिना दहेत् । बुद्धिपूर्वमृतानां तु त्रिंश- ॥ - - ·- ५२२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ कृच्छ्रे समाचरेत्' इत्युक्तम् ॥ स्मृतिरत्नावल्यां तु-'द्विगुणं प्रायश्चितं कत्वागिप्यब्दात्सर्व कार्यम्' इत्युक्तम् ‘आत्मनो घातशुद्धयर्थं चरेचान्द्रा- यणद्वम् । तप्तकच्छचतुष्कं च त्रिंशत्कृच्छ्राणि वा पुनः॥ अर्वाक् संव- त्सरात्कुर्यादहनादि यथोदितम् । कृत्वा नारायणबलिमनित्यत्त्वाचदायुषः इति ॥ इदं चात्मवधनिमित्तं तज्जातिवधप्रायश्चित्तेन समुचितं कार्यम् ॥ अतएव बौधायनोक्तं 'द्वादश वर्षाणि त्रीणि वा'इति॥मदनपारिजात स्मृ- 'स्यर्थसारे च- 'ब्रह्महादीनां तद्योग्यं प्रायश्चित्तं कृत्वा नारायणबलिः कार्यः इत्युक्तम् ॥ एवं म्लेच्छीलतानामपि ॥ यनु कश्चिदाह-'पुत्रकतेन पाय- श्चित्तेन पितुः पापनाशे मानाभावः आत्मघाते तु वचनादस्तु । महापातके तु कथं स्यादिति।।स स्वयमेवात्मवधप्रायश्चित्तस्य जातिवधनिमित्तेनसमुच्चयंवदन हृदयशून्यएव॥नहि जातिवधनिमित्तं पुत्रैः कार्यमिति वचनमस्ति ॥ पुत्रकर्तृ- कसर्वप्रायश्चितादिविप्लवापत्तेः॥प्रागुक्तबौधायनवचनाचेनिदि। इदं प्रायश्चि- ताहाणामेव ॥प्रायश्चित्तानर्हाणां तु पतितोदकमात्र कार्यम्'इति केचित्।।मद नपारिजातादिस्वरसोप्येवम् ॥ वस्तुतस्तु-'तदानहयोर्वचनेनुपादानादानाद- विशेषात्तत्रापि नारायणबलियाश्राद्धं.चेति युक्तम् ॥ पतितोदकविधिस्तु 'पित्रायतिरिक्तविषयः'इत्यपरे॥सयथा हेमाद्रौब्राह्मे-पतितस्य तु कारुण्या- वस्तृप्तिं कर्तुमिच्छति । स हि दासी समाहूय सर्वगां दत्तवेतनाम् ॥ अशुद्धघटहस्तां तां यथावृत्तं ब्रवीत्यपि । हे दासि गच्छ मूल्येन तिलानानय सत्वरम् । तोयपूर्ण घटं में सतिलं दक्षिणामुखी । उपविष्टा तु वामेन च- रणेन ततः क्षिप ॥ कीर्तयः पातकीसंज्ञां त्वं पिबेति मुहुर्वदेः । निशम्य तस्य वाक्यं सा लब्धमूल्यां करोति तत् ॥ एवं कते भवेत्तृप्तिः पतितानां च ना- १-प्रायश्चित्तार्हाणामिति शेषः॥२-स्मृत्यर्थसारादिवशान्माधवग्रन्थो जीवतां जातिवधेन समुच्चितस्य तस्यावश्यकतापरः,नतु तन्मरणोत्तरं तत्समुच्चितस्य तस्याप्रामाणिकत्वपरोपि बौधायनवाक्यस्यैव तत्प्रमाणत्वागन्यद्वयस्याप्यविरोधानिर्वाहाच्चति दिगर्थः ॥ ३-इदमापा ततः 'कारुण्यात्' इतिहेतुना प्रायश्चित्तनारायणबलिसहितौ दौहकायोग्यवसिद्धेः ॥ इति टीका॥

·प०३] आशौचनिर्णयः। ५२३ न्यथा' इति॥इदं च मृताहे कार्यम्॥पतितस्य दासी मृताह्नि यदा घटमपव- र्जयेदेतावतायमुपचरितो भवतीति मदनरनेविष्णूक्तेः ॥इदं चात्मत्यागिवि- षयम्।आत्मत्यागिनः पतितास्ते नाशौचोदकभाजः स्युरित्युपक्रम्य विष्णुना एतस्याभिधानादिति गौडाः॥ यत्तु कश्चिदाह यः पतितो घटस्फोटेन बान्ध- वैर्बहिष्कृतस्तद्विषयाणि क्रियानिषेधवाक्यानि जीवत्येव तस्मिन्नन्त्यकर्मणः कतत्वात्तत्पुनःकरणाभावादिति ॥ स बन्धुत्यागेन जातवैराग्यस्य कृतप्रा- यश्चितास्याप्यकरणापत्तेमिताक्षरादिविरोधमपश्यन् मूर्ख इत्युपेक्षणीयः ।। नच कृतघटस्फोटस्य संग्रहविधिर्नति वाच्यम् ॥ मनुनाऽकतघटस्फोटस्य त्यागमुक्त्वा-प्रायश्चिते तु चरिते पूर्ण कुम्भमपां नवम् । तेनैव साधं पास्येयुः स्नात्वा पुण्ये जलाशये' इत्युक्तेः। अन्यथा प्रायश्चित्तमात्रे एतत्प्रसङ्गात् ॥ अतो घटस्फोटेन बहिष्कृतस्यापि पित्रादेरब्दान्ते नारायणबालिः ॥ निषे- धास्तु पितृव्यादिण्या इति तत्त्वम् ॥ केचिनु नारायणबलौ कतेप्यन्त्यकर्म सपिण्डनवज कार्यम् ‘गोब्राह्मणहतानां च पतितानां तथैवच । व्युत्क्रमाच प्रमीतानां नैव कार्या सपिण्डना' इति वचनात् । 'ब्राह्मणादिहते तातेपतिते सङ्गवर्जिते' इति श्राद्धप्रकारोक्तेश्चेत्याहुः ॥ ते हेमाद्रिस्थपूर्वोक्तषट्त्रिं शन्मतविरोधान्निर्मूलत्वाच्छ्राद्धप्रकारस्य वृद्धिश्राद्धविषयत्वादुपेक्ष्याः॥नारा यणबलिस्तु हेमाद्याद्यनुसारेणोच्यते ॥ तत्रादौ क्रियानिवन्धे नारायणबलि- निर्णयः गारुडे तर्पणमुक्तम् ' कार्य पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णव रपि । दक्षिणाभिमुखो सत्वा प्रेतं विष्णुमिति स्मरन् ॥ अनादि विधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः।अक्षय्यः पुण्डरीकाक्षःप्रेतमोक्षप्रदोभव' इति शुक्लैकादश्यां देशकालो संकीर्त्यामुकगोत्रस्यामुकस्य दुर्मरणात्मघातजदोषना शार्थमौर्ध्वदेहिकसंप्रदानत्वयोग्यतासिद्धयर्थं नारायणबलिं करिष्ये इतिसंक ल्प्य 'ब्रह्माणं विष्णुं शिवं यमं प्रेतं च पञ्चकुम्भेषु। विष्णुः स्वर्णमयः कार्यो रुद्रस्ताम्रमयस्तथा । ब्रह्मा रौप्यमयस्तत्र यमो लोहमयो भवेत् ॥ प्रेतो दर्भमयः कार्य इतिदेवप्रकल्पना'इतिगारुडोक्तासु सर्वासु हैमीषु वा प्रतिमासु ·५२४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ षोडशोपचारः पुरुषसूक्तनास्यानि प्रतिष्ठाप्य चरुं पुरुषसूक्तेन प्रत्यूच नारायणायेदमिति हुत्वा देवानामये दक्षिणायज्ञेषु विष्णुरूपं प्रेतं स्मरन् नाम- गोत्राभ्यां मधुघृततिलयुतान् दश पिण्डान्यज्ञोपवीत्येवामुकगोत्रामुकशर्मन् प्रेत विष्णुरूपाय ते पिण्ड उपतिष्ठतामिति दत्त्वा पुरुषसूक्तेनाभिमन्त्र्य तेनैव शङ्खोदकेनाभिषिच्यात्यामुकशर्माणममुकगोत्रं विष्णुरूपं प्रेतं तर्पयामि' इति पुरुषसूक्तेन प्रत्यूचं तर्पयित्वा एकमामान्नं ब्रह्मादिपञ्चायो दद्यात्॥मन्त्र स्तु-'ब्रह्मविष्णुमहादेवा यमश्चैव सकिंकरः । बलिं गृहीत्य कुर्वन्तु प्रेतस्य च शुभाङ्गतिम्' इति ॥ मिताक्षरायां तु होमबल्यादि नोक्तम् ॥ ततः प्रतिदैवतं त्रिविधं फलं शर्करामधुगुडघृतानि च निवेद्य पिण्डानन्यज़ नद्यां क्षिप्त्वा रात्रौ नव सप्त पञ्च वा विप्रान्निमन्त्र्योपोषितो जागरं कृत्वा श्वोभूते पुनर्विष्णुं यम संपूज्यैकोद्दिष्टविधिना श्राद्धपञ्चकं करिष्य इत्युक्त्वा विष्णुयमप्रेतान् स्मरन् विप्रानुपवेश्य प्रेतस्थाने चैक विष्णुं स्मरन् पाद्यावाहनार्ययुतं तृप्तिप्रश्नान्तं कत्वोल्लेखनादि कृत्वान्नशेषेण विष्णवे ब्रह्मणे शिवाय यमाय सपरिवाराय चतुरः पिण्डान दत्त्वा प्रेतनामगोत्रे स्मृत्वा विष्णुनाम्ना पञ्चमं दत्त्वाश्या- चान्तायो दक्षिणां दत्त्वैकं प्रेत स्मृत्वा विशेषतः संतोष्य विप्रैः प्रेतायेदं तिलो- दकमुपतिष्ठतामिति सतिलमुदकं दापयित्वा भुञ्जीतेति ॥ अत्र विशेषान्तरं भट्टकतान्त्येष्टिपद्धतौ ज्ञेयम्॥सर्पहते तु वर्षपर्यन्तं पूर्वह्नयेकभक्तपूर्व शुक्लप- श्चम्यामुपवासं नक्तं वा कृत्वा पिष्टमयं नागमनन्तवासंकिशङ्खपनकम्बलकों टकाश्वतरधृतराष्ट्रशङ्खपालकालियतक्षककपिलेतिनामभिः प्रतिमासं संपूज्य पायसेन विप्रान् संभोज्य वत्सरान्ते हैम नागं गां च दत्त्वा नारायणबलिं कु- र्यात् ॥ एतन्मूलं तु हेमाद्री ज्ञेयम् ॥ बौधायनसूत्रे ' सर्पमृतानां नमोस्तु सर्पयः' इति तिस्र आहुती त्वा, उदके मृतानां समुद्राय वयुनाय हुत्वेति' क्रियां कुर्यादिति शेषः ॥ व्यासः- ॥ ‘सौवर्णभारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तथैव गाम् । व्यासाय दत्वा विधिवत्पितुरानृण्यमाप्तवान् ॥ हेमाद्रौ भ- विष्ये- 'पञ्चम्यां पन्नग हैमं स्वर्णेनैकेन कारयेत् । क्षीराज्यपात्रमध्यस्थं ·प०३] आशौचनिर्णयः। - चाभाव: पूज्यविप्राय दापयेत् ॥ प्रायश्चित्तमिदं प्रोक्तं नागदष्टस्य शंभुना' इति ॥ अपरार्के स्मृत्यन्तरेपि- 'तदैव शुद्धयति प्रेतो नारायणबलौ कते । यो ददाति क्रियापिण्डं तस्मै प्रेताय वै सुतः ॥ तस्यैवाशौचमुद्दिष्टं व्यहमेव न संशयः । विष्णुश्राद्धसमाप्तौ तु त्रयोदश्यां दिनत्रयम् ॥ आशौचं दिण्डद: कुर्यान्न तु तद्वन्धुगोत्रजाः। यस्य वै मृत्युकाले तु व्युच्छिन्ना संततिर्भवेत्॥ स वसेन्नरके नित्यं पङ्कममः करी यथा' इत्युपक्रम्य- 'बलिं नारायणं कु- र्यात्तस्योद्देशेन भक्तिमान्' इति गारुडोतेरपुत्रस्यापि पत्न्यायैः कार्य इत्युक्तं देवयाज्ञिकेन ॥ अथ विधानादाशौचाभावः यथा यतिशुद्धमृतादिषु 'त्रयाणामाश्रमाणां च कुर्यादाहादिकाः क्रियाः । यतेः विधानादाशी- किंचिन्न कर्तव्यं नचान्येषां करोति सः' इति ब्राह्मात् ॥ उशनाः- एकोद्दिष्टं न कुर्वीत यतीनां चैव सर्वदा । अह- न्येकादशे प्राप्ते पार्वणं तु विधीयते ॥ सपिण्डीकरणं तेषां न कर्तव्यं सुता- दिभिः । त्रिदण्डग्रहणादेव प्रेतत्वं नैव जायते ॥ अथ तत्संस्कारं वक्ष्या- मः॥ दत्तात्रेयः- एकोद्दिष्टं जलं पिण्डमाशीचं प्रेतसक्रिया । न कुर्या- दार्षिकादन्यद्ब्रह्मीभूताय भिक्षवे' ॥ वार्षिकादिति पूर्वक्षा- भिक्षुप्रेतसं- विमासिकादिनिषेधो नतु दर्शादेः । 'संन्यासिनोप्याब्दि- कादि पुत्रः कुर्यायथाविधि' इति वायवीयोक्तेः ॥ पृथ्वी- चन्द्रोदये प्रजापतिः- 'अहन्येकादशे प्राप्ते पार्वणं तु विधीयते । सपिण्डीकरणं तस्य न कर्तव्यं सुतादिभिः' ॥ एषु सपिण्डनादिनिषे- धानुवादेन पार्वणोक्तेस्तत्स्थानापन्नत्वं पार्वणस्य गम्यते ॥ 'नगिरागिरेति ब्रूयादैरंकत्वोहेयम् ' इतिवत् ॥ इदं वार्षिकादिविधानं च त्रिद- ण्डिनामेव एकदण्डिपरमहंसादीनां तु न किमपि कार्यम् । पूर्वोक्तो- शनोवाक्ये त्रिदण्डिग्रहणादिति शूलपाण्यादयो गौडाः ॥ त्रिदण्डि- शब्देन मनोदण्डादिंदण्डत्रयोक्तेः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिद- १-'महालये तु यच्छ्राद्धं द्वादश्यामेव तद्भवेत् इत्युत्तरार्धम् ॥ स्कारः ·५२६ निर्णयसिन्धौ- [प०३ ण्डीति चोच्यते' इति स्मृतेः ॥ बौधायन:- नारायणबलिश्चास्य कर्तव्यो द्वादशेहनि' ॥ अस्य पार्वणेन समुच्चयो ज्ञेयः ॥ तं च स एवाह-कृत्वा विष्णोर्महापूजां पायसं विनिवेदयेत् । अनौ कृत्वा तु तच्छेषं व्याहृतीभिः समाहितः ॥ यतीन् गृहस्थान्साधून्वा निमन्त्र्य द्वादशावरान् । आयर्च्य गन्धपुष्पायैर्मन्त्रादशनामभिः ॥ संभोज्य हव्येनान्येन दक्षिणां च निवेद- येत् । त्रयोदशं द्विजश्रेष्ठमात्मज्ञं संयतन्द्रियम् ॥ विष्णु यथातथान्यज़ पायाद्यैश्च विधानतः । दद्यात् पुरुषसूक्तेन गन्धपुष्पादिकं कमात् ॥ व- खालंकरणादीनि यथाशक्ति प्रदापयेत् । उच्छिष्टत्तन्निधौ तस्य दर्शाना- स्तीर्य भूतले ॥ अर्जुवःस्वःस्वधायुक्तैस्तस्मै दद्यादलित्रयम् । अश्वमेधस- हस्रस्य वाजपेयशतस्य च ॥ तत्फलं लभते देव यः करोति यतिक्रिया- म्' शौनकस्तु-शौनकोहं प्रवक्ष्यामि नारायणबलिं परम् । च- ण्डालादुदकात्साह्मणाद्वैद्युतादपि ॥ दंष्ट्रिायश्च पशुयश्च रज्जुशस्त्रविषा- श्मभिः । देशान्तरमृतानां च मृतानां वान्यसाधनः ॥ जीवच्छ्राद्ध मृताना च कांनष्ठाना तथैव च । यतीनां योगिनां पुंसामन्येषां मोक्ष- कांक्षिणाम् ॥ पुण्यायाघक्षयार्थाय द्वादशेहनि कारयेत् ॥ द्वादश्यां श्रव- ब्दान्ते पञ्चम्यां पर्वणोस्तु वा ' इत्युक्त्वा पूर्वोक्तं सर्व विधिमुक्त्वा अतोदे- वेति षड्भिः पुरुषसूक्तेन प्रत्यूचं पायसं हुत्वा केशवादिद्वादशनामभिस्तदूपिणे पित्रे द्वादश विप्रान संभोज्य तरेव द्वादशपिण्डान्दद्यादित्यधिकमाह॥युद्धमते तु प्रागुक्तम् ॥ कृतजीवच्छ्राद्धमृते सपिण्डैराशौचादि कार्य न वा॥ तदुक्तं हे- मादौ लैड़े-'मृते कुर्यान्न कुर्याद्वा जीवन्मुक्तो यतः स्वयम् । कालं गते द्विजे भूमौ खनेद्वापि दहेत वा ॥ पुत्रकृत्यमशेषं च कृत्वा दोषो न विद्यते। जीवत्यपि विशेषस्तत्रैवोक्तः 'नित्यं नैमित्तिकं यत्तु कुर्यादा संत्यजेत वा ॥ बान्धवेपि मृते तस्य नैवाशौचं विधीयते ॥ सूतकं च न संदेहः स्नानमात्रेण शुद्धयति' ॥ एतयोगिविषयम् 'योगमार्गरतोपि च' इति तस्याप्युक्तेः ॥ त- थाऽऽहितामौ प्रोषितन्ते तदस्थिदाहात्पूर्व पित्रादीनामाशौचं संध्यादिकर्मलो- ..

·- प० ३] आशौचनिर्णयः। ५२७ पश्च नास्ति 'अनग्निमत उत्क्रान्तेराशौचादि द्विजातिषु । दाहादग्निमतो विद्या- द्विदेशस्थे मृते सति' इति मृतेः॥आहितागेर्दाहात्मागपि दशाहः ॥ संस्कारा- ङ्गच भिन्नो दशाह इतिधूर्तस्वामी रामाण्डारश्च ॥ तच्चिन्त्यम् ॥ मूलै- क्यावचोविरोधाच ॥ एतत्मागुक्तम् ॥ अत्र देहस्यैव संभवे दाहः ॥ 'आहि- तानी विदेशस्थे मृते सति कलेवरम् ॥ निधेयं नामिभिर्यावत्तदीयैरपिदह्यते इति ब्राह्मोक्तः ॥ तदभावे छन्दोगपरिशिष्टे-'विदेशमरणेस्थीनि आहृत्या- झ्यज्य सर्पिषा। दाहयेद्दर्हिषाच्छाद्य पात्रन्यासादि पूर्ववत् ॥ अस्न्थामलाने पर्णानि शकलान्युक्तयावृता ॥ दाहयेदस्थिसंख्यानि ततः प्रति सूतकम् ॥ हेमाद्रौ षट्त्रिंशन्मते- 'कुर्याद्दमयं प्रेतं दर्जेस्विशतषष्टिभिः । पालाशिभिः समिद्भिर्वा संख्या चैवं प्रकीर्तिता'भविष्ये- 'चत्वारिंशच्छिरस्थाने ग्रीवा- यां च दशैव तु । बाह्वोश्चैव शतं दद्याविंशतिं च तथोरसि॥उदरे विंशतिदद्या त्रिंशतं कुटिदेशयोः) ऊश्चैिव शतं दयात् त्रिंशतं जानुजंघयोः॥ पादाङ्गुली षु दश वै एषा च प्रेतकल्पना'॥मदनरले यज्ञपार्श्व-शिरस्यशीत्यर्धदद्याद् ग्रीवायां तु दशैव तु । बाह्वोश्चैकशतं दद्याद्दश चैवाङ्गुलीषु च ॥ उरसि त्रि- शतं दद्यादिशति जठरोदरे । द्वादशाई वृषणयोरष्टाधं शिश्न एव तु ॥ ऊर्वोच्चै कशतं दद्यात्रिंशतं जंघयोईयोः । पादाङ्गुलीषु दे दद्यादेतत्प्रेतस्य कल्पनम् ॥ मस्तके नारिकरं तु अलावू तालुके तथा । पञ्चरत्नं मुखे न्यस्य जिह्वायां कदलीफलम् ॥ चक्षुषोस्तु कपी द्वौ नासिकायां तु कालकम् । कर्णयोर्ब्रह्म- पत्राणि केशे वटप्ररोहकाः। नालकं कमलानां तु अन्त्रस्थाने विनिक्षिपेत् । मृत्तिका तु वसा धातुहरितालकगन्धकौ ॥ शुक्रे तु पारदं दद्यात्पुरीषे पित्तलं तथा । संधीषु तिलपिष्टं तु मांसे स्यायवपिष्टकम् ॥ मधु स्यालोहितस्थाने त्व- चास्थाने मृगत्वचा । स्तनयोर्जर्जरे देये नासायां शतपत्रकम् ॥ कमलं ना- भिदेशे स्यादृन्ताके वृषणाश्रिते । लिङ्गे च रक्तमूलं तु परिधानं दुकूलकम् ॥ गोमूत्रं गोमयं गन्धं सर्वोषध्यादि सर्वतः' इति ॥ इदं निरग्नेरपि ॥ तत्रैव वृद्ध- मनुः-प्रोपितस्य तथाकालो गतश्चेद् द्वादशाब्दिकः । प्राप्ते त्रयोदशे वर्षे तु ॥

·५२८ निर्णयसिन्धौ- [प०३ ' प्रेतकार्याणि कारयेत् ॥ बृहस्पतिः- ' यस्य न श्रूयते वार्ता यावद्द्वादश- वत्सरात् । कुशपुत्रकदाहेन तस्य स्यादवधारणा' ॥ भविष्ये- 'पितरि प्रोषिते यस्य न वार्ता नैव चागमः ऊवं पञ्चदशाद्वर्षात्कृत्वा तत्पतिरूपकम्॥ कुर्यात्तस्य तु संस्कारं यथोक्तविधिना ततः। तदादीन्येव सर्वाणि प्रेतकर्माणि कारयेत्'। द्वादशाब्दप्रतीक्षापितृभिन्नविषयेति मदनरत्ने उक्तम् ॥ गृह्य- कारिकायां तु– 'तस्य पूर्ववयस्कस्य विंशत्यब्दोलतः क्रिया । ऊवं पञ्च- दशाब्दातु मध्यमे वयसि स्मृता । द्वादशावत्सरादूर्ध्वमुत्तरे वयसि स्मृता । चान्द्रायणत्रयं कृत्वा त्रिंशत्कृच्छ्राणि वा सुतैः ।। कुशैः प्रतिकति दग्ध्वा कार्याः शौचादिकाः क्रियाः' इत्युक्तम् ॥ पराशरः- 'देशान्तरगतो नष्टस्तिथिर्न ज्ञायते यदि ॥ कृष्णाष्टमी ह्यमावास्या कृष्णा चैकादशी च या॥ उदकं पिण्डदानं च तत्र श्राद्धं च कारयेत् । इदं मास- ज्ञाने ॥ तत्राहितामे पूर्णाशौचम् ॥ अनाहितामेस्तु त्रिरात्रम् 'अना- हितामेहस्तु दाह्यो गृह्यामिना स्वयम् । तदभावे पलाशानां वृन्तैः कार्यः पुमानपि ॥ वेष्टितव्यस्तथा यत्नात् कृष्णसारस्य चर्मणा। ऊर्णासूत्रेण बद्धवा तु प्रलेपव्यो यवैस्तथा ॥ सुपिष्टैर्जलसंमिरैर्दग्धव्यश्च तथामिना । अ- सौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा सबान्धवैः ॥ एवं पर्णशरं दग्ध्वा त्रिरा- त्रमशुचिर्भवेत्' इति ब्राह्मोक्तेः ॥ इदं त्रिरात्रं न दशाहमध्ये दाहे तत्र 'प्रो- षिते कालशेषः स्यात्'इत्युक्तेः॥ किंतु तदूर्ध्वम् ॥ तत्र पत्नीपुत्रयोः पूर्वमगृही ताशौचयोर्दशाहायेव ॥ गृहीताशौचयोस्तु त्रिरात्रम् ॥ पत्नीमृतौ भर्तुश्चैवं सपत्न्योश्चवमिति स्मृत्यर्थसारे॥अन्यसपिण्डानांतु सर्वत्र पर्णशरदाहे त्रिरा त्रम् ॥ तदाहाङ्गिराः-'देशान्तरमृतं श्रुत्वानाशौचं चेत्कथंचन' ॥ गृहीत- मितिशेषः॥'कालात्ययेपि कुर्वीत दाहकाले दिनत्रयम्'इति । स्मृत्यर्थसा- रे तु- ' गृहीताशौचानां स्नानमात्रमुक्तम् ॥ बढचपरिशिष्टेपि अथाती- १-द्वादशावर्षादिप्रतीक्षास्थले तत्पूर्व मरणसंदेहादन्यत्र मरणाज्ञानादाशौचस्याग्रहः। २-मरणनिश्चयेनेत्यादि। - ·प०३] आशौचनिर्णयः। तसंस्कारः ॥ स चेदन्तर्दशाहं स्यात्तत्रैव सर्व समापयेदृर्ध्वमाहिताग्ने- हात्सर्वमाशौचं कुर्यादन्येषु पत्नीपुत्रयोः पूर्वमगृहीताशौचयोः सर्वमाशौ- चम् । गृहीताशौचयोः कर्माङ्गमिति त्रिरात्रम्॥पडशीतावप्येवम् ॥ विश्वा दर्श तु 'प्रतिकृतिदहने त्वमिदे स्यात्रिरात्रम्' इत्युक्तम्॥ द्वादशवर्षादिप्रती- क्षोत्तरं दाहे तु पुत्रादीनां सर्वेषां त्रिरात्रमिति कल्पतरुदिवोदासादयः ॥ अथ प्रेतसंस्कारे कालः ॥ हेमाद्रौ गार्ग्यः-प्रत्यक्षशवसं- प्रेतसंस्कारे कालः स्कारे दिनं नैव विशोधयेत् । आशौचमध्ये संस्कार दिनं शोध्यं तु संभवे ॥ आशौचविनिवृत्तौ चेत्पुनः संस्क्रियते मृतः । संशोध्यै- व दिनं ग्राह्यमूवं संवत्सरायदि ॥ प्रेतकार्याणि कुर्वीत श्रेष्ठं तत्रोत्तराय- णम् । कृष्णपक्षश्च तत्रापि वर्जयेत्तु दिनत्रयम्' । वाराहे-चतुर्थाष्टमगे चन्द्रे द्वादशे च विवर्जयेत् । प्रेतकत्यं व्यतीपाते वैधृतौ परिघे तथा ॥करणे विष्टिसंज्ञेच शनैश्वरदिने तथा। त्रयोदश्यां विशेषण जन्मतारात्रये तथा'॥ जन्मदशमैकोनविंशानि जन्मताराः। भारत-नक्षत्रे तु न कुर्वीत यस्मि- आतो भवेन्नरः । न प्रौष्ठपदयोः कार्य तथानेये च आरत ॥ दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरिं च विवर्जयेत्' ॥ काश्यपः-- भरण्यामिघाश्लेषामूलद्विच- रणानि च । प्रेतकत्येतिदुष्टानि धनिष्ठायं च पञ्चकम् ॥ फाल्गुनीद्वितयं रो- हिण्यनूराधापुनर्वसू । आषाढे द्वे विशाखा च भानि द्विचरणानि च ज्योतिर्नारदः- चतुर्दशीतिथिं नन्दां भद्रांशुकारवासरौ सितेज्ययोरस्तमयं यधिनं विषमाऽधिनम्॥शुक्लपक्षं च संत्यज्य पुनर्दहनमुत्तमम् । वमूत्तरा- र्धतः पञ्चनक्षत्रेषु त्रिजन्मसु ॥ पौष्णब्रह्मर्शयोश्चैव दहनात्कुलनाशनम् ' ॥ अस्यापवादमाह तत्रैव बैजवापः-प्रेतस्य साक्षादग्धस्य प्राप्ते त्वेकादशेह- १-वस्तुतस्तु-पुत्रपत्नीभिन्नसपिण्डानांद्वादशान्दोत्तरं दाहे त्रिरात्रं तत्रमरणकालानव- धारणेन कालविशेषव्यवस्थितत्रिरात्रायतिक्रान्ताशौचपक्षासंभवेन त्रिरात्रपक्षस्य वोचित- त्वात् । अन्यत्र तु व्यवस्थया त्रिरावाद्यतिक्रान्ताशौचपक्ष एवेति । अन्ये तु गृहीताशौ- चानामगृहीताशौचानां वा सर्वेषां पुत्रादिसपिण्डानां सर्वत्र स्वाशौचकालादूर्व प्रति- कतिदाहे त्रिरात्रमित्याहुः ॥ इति टीका ॥ ~ ॥ '३५ ·५.३० निर्णयसिन्धौ- [प०३ नि । नक्षत्रतिथिवारादि शोधनीयं न किंचन ॥ युगमन्वादिसंक्रातिदर्श प्रे- तक्रिया यदि । दैवादापतिता तत्र नक्षत्रादि न शोधयेत् ' ॥ विश्वप्रकाशे- पि-गुरुभार्गवयोर्मोव्ये पौषमासे मलिम्लुचे । नातीतः पितृमेधः स्यादयां गोदावरी विना' दानमपि तत्रयोक्तम्- भद्रायां भूमिदानं स्यात्रिपादः हिरण्यदः ॥ वारेषु तत्तद्वणं तु वासोदानं विधीयते ॥ धनिष्ठापञ्चकमृते पञ्च- रत्नानि दापयेत् । एकाशीतिपलं कांस्यं तदर्थं वा तदर्धकम् ॥ नवपत्रि- पलं वापि दद्याद्विप्राय शक्तितः' इत्यलं प्रसङ्गेन ॥ हेमाद्रो वृद्धमनुः- 'अमृतं मृतमाकर्ण्य कृतं यस्यौलदहिकम् । प्रायश्चित्तमसौ स्मातं कृत्वा- नीनादधीत च । जीवन्यदि समागच्छेद् घृतकुम्भे निमज्य तम् ॥ उद्धृत्य नापयित्वास्य जातकर्गादि कारयेत् ॥ द्वादशाहं वार्या त्रिरात्रमथवास्य तु ॥ स्नात्वोद्वहेत तां शार्यामन्यां वा तदशावतः । अग्निाधाय विधिवद् वात्यस्तोमेन वा यजेत् ॥ अथेन्द्राग्नेन पशुना गिरिं गत्वा च तत्र तु । इष्टिमायुष्मती कुर्यादीप्सितांश्च ऋतूंस्ततः'अनाहितास्तु चरुः ॥मृतवार्ता श्रवणे त्वाश्वलायनः- 'सुरभय एव यस्मिन् जीवे मृतशब्दः' इति ॥ यस्य तु जीवत एव मृतिवार्ता श्रुत्वा स्त्रिया सहगमनं कृतं तदा तद्वैधमेव भर्तुमरणज्ञानस्यैव निमित्तत्वात् । प्रमात्वस्य गौरवेणायुक्तत्वाञ्चति केचित् ॥ तन्न ॥ मरणज्ञानस्य निमित्तत्वेतीतानागतयोरपि तत्त्वापत्तेः । भर्तुर्वैधदा- हाभावेन तस्याः सहगमनाभावाच ॥ तस्मादाशौचवज्ज्ञातमरणस्यैव निमित्त- त्वम् ॥ नचात्र तदस्ति ॥ परं काम्यं मरणमस्तु॥अत आत्महननदोषोस्तीति तातपादाः ॥ तथा सर्पसंस्कारे कृते त्रिरात्रमाशौचं तद्विधि सर्पसंस्कारविधिः चाह शौनकः-' अथ वक्ष्यामि सर्पस्य संस्कारविधिमुत्तम- म् । सिनीवाल्यां पौर्णमास्यां पञ्चम्यां वापि कारयेत् ॥ कतसर्पवधो विप्रः पूर्वजन्मनि वा यदि । वधं प्रख्यापयेत्यापी चरेत्रूंच्छांश्चतुर्दश विप्राय लो. हैदण्डं च तन्मूल्यं वापि दापयेत् ॥मूल्यमाह-निष्कत्रयं द्विनिष्कं वा निष्क- -सहगमनादिनाऽन्यथा मरणात।२-लोहं सुवर्ण सुवर्णपर्यायेषु तस्य पाठादिति टीका।

·प०३] आशौचनिर्णयः। ५३१ मेकं कनीयसम् । अनुमत्यादिकर्तृणां निष्कमधं तदर्धकं ॥ इदं स्वर्णरूप्ययोः शक्त्या ज्ञेयम् ॥ संस्कारमाह प्रियङ्गुब्रीहिगोधूमतिलपिष्टेन वा पुनः। कत्वा सर्पकति शूर्प निधाय प्रार्थयेदहिम् ॥ एहि पूर्वमतः सर्प अस्मिन्पिष्टे समा- विश । संस्कारार्थमहं भक्त्या प्रार्थयामि समासतः ॥ वस्त्रोपवीतगन्धायैःसं- पूज्य च हरेढहिः । कुर्यात्संस्कारसंकल्पं प्राणायामपुरःसरम् ॥ यज्ञोपवी- तिना कार्य सर्पसंस्कारकर्म तु । लौकिकान प्रतिष्ठाप्य समिदाधानमाचरेत् ॥ ततोग्नरनिदिग्नागे जमि संप्रोक्ष्य वारिभिः। चितिं कृत्वाथ मस्तीर्य कुशैराने यकायकैः ॥ पर्यक्ष्यानि परिस्तीर्य परिषिच्य समर्चयेत् । कृत्वमाधान- माघारौ चक्षुषी च यथाविधि ॥ मपं गृहीत्वा यत्नेन चितिमारोपयेत्सुधीः। वेण जुहुयादाज्यमनौ व्याहृतिभित्रिभिः ॥ सर्पास्ये जुहुदाज्यं व्याहृत्या च समग्रया। आज्यशेष सुवेणैव सर्पदेहे निषेचयेत् ॥ चमसस्थैर्जलैः सर्प व्या- हृत्यात्युक्ष्य पाणिना । अमे रक्षाण इत्यनया मर्पयामिं प्रदापयेत् ॥ उपनिष्ठेद्दह्यमानं नमोस्तु सर्पमन्त्रतः ॥ ज्ञानतोज्ञानतो वापि कृतः सर्प- वधो मया । पूर्वजन्मनि वा सर्प तत्सर्व क्षन्तुमर्हसि ॥ क्षीराज्येन ततश्चानि प्रोक्ष्य व्याहृतिभिर्जलैः । नास्थिसंचयनं कुर्यात् स्नात्वाचम्य गृहं ब्रजेत् । ब्रह्मचर्यादिकं कार्य त्रिरात्राशौचमिष्यते ॥ सचैलं तु चतुर्थह्नि स्त्रात्वा विप्रान् समर्चयेत् ॥ सर्पोनन्तस्तथा शेषः कपिलो नाग एव च । कालिकः शंखपालश्च भूधरश्चेति नामभिः ॥ गन्धपुष्पाक्षतैर्धपदीपायरैर्चयेद् द्विजान् । घृतपायसमक्ष्यैश्च द्विजानष्टौ तु भोजयेत् ॥ एवंकते विधानेन सर्पसं- स्कारकर्मणि ॥ सर्पहिंसाकतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः' ॥ इति सर्पसं- स्कारः ॥ क्वचित्तु जीवतोप्यन्त्यकर्माशाचं च कार्यम् ॥ जीवतोऽन्त्यक- यथा-प्रायश्चित्तानिच्छोः पतितस्य घटस्फोटे- 'पतितस्यो- शिौचं च. दकं कार्य सपिण्डैर्बान्धवैः सह । निन्दितेहनि सायाकै ज्ञात्य॒त्विग्गुरुसंनिधौ ॥ दासी घटमपां पूर्ण पर्यस्येत्तवत्तदा । अहो. रात्रमुपासीरनाशौचं बान्धवैः सह' इति मनूक्तेः ॥ निन्दिते रिक्तादौ अप ·५३२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ पराकें वसिष्टोपि- 'वेदविप्लावकशूद्रयाजकोत्तमवर्णवर्गपतितास्तेषां पात्रनि नयनमपात्रसङ्कारादकत्स्नं पात्रमादाय दासोन्सवर्णपुत्रो वा बन्धुरसदृशो वा गुणहीनःसव्येन पादेनप्रवृत्तावान् दर्भान् लोहितान् बोपस्तीर्यापःपूर्णपात्रमस्मै निनयेन्निनेतारं चास्य प्रकीर्णकेशा ज्ञातयोन्वालोरन्नपसव्यं कृत्वा गृहेषु स्वैरमापोरन्नत ऊचं तेन तं धर्मयेयुस्तद्धर्माणस्तं धर्मयन्तः'इति॥ऊत्तमवर्णा ब्राह्मणादयः तेषां वर्गः समूहस्तस्मात्पतिता ब्रह्महादयः । अपात्रसंस्कारः कुत्सितपात्रसमूहः । प्रवृत्तायाः छिन्नायाः । स्वैरं यथेच्छं धर्मादिकार्य कुर्युः अस्माद्वचनसामर्थ्यात्पात्रनिनयनात्प्रापतीतज्ञातीनां धर्मकार्यष्वधिकारो ना स्तीत्यपरार्कः। तस्य विद्यागुरुयोनिसम्बन्धाश्च सन्निपात्य सर्वाण्युदका- दितकार्याणि कुर्युः, पात्रं वास्य विपर्यस्येयुः 'दासः कर्मकरोवाऽवकराद- मेध्यं पात्रमानीय दासीघटात् पूरयित्वा दक्षिणामुखः पदा विपर्यस्येदमुदकं करोमि इति नामग्राहं सर्वन्वालारेन प्राचीनावीतिनो मुक्तशिखा अप उपस्पृ- श्य ग्रामं प्रविशेयुः' इति गौतमोक्तेश्च ॥ उदकादीत्युक्तेर्दाहनिवृत्तिः । प्रेत- कार्याण्येकादशाहश्राद्धान्तानि ॥ दास्याहृतोऽम्बुघटो दासीघटः । तेनोदके- नामध्यपात्रं पूरयित्वा दासादिन्युजं वामपादेन कुर्यादिति हरदत्तः ॥ अत्र नामयाहवचनमुदकादिप्रेतकार्य तद्वर्जनत्वार्थम् ॥ तेन तत्तूष्णीं भवति ॥ एतच्च प्रायश्चित्तानिच्छोः ॥ तस्य गुरोर्बान्धवानां राज्ञश्च समक्षं दोषानभि- ख्याप्य तमनुभाष्य पुनःपुनराचारं लभस्वेतिसपयेवमप्यनवस्थितमतिः स्या- ततोऽस्य पात्रं विपर्यस्येत्' इतिशझोक्तेः ॥ जीवन्तमेवोद्दिश्य पिण्डोदक- श्राद्धानि नाम्ना दद्यादित्यपरार्कः ॥ कृतप्रायश्चित्तस्य घटस्फोटे कतेऽपि संग्रहविधिमाह गौतमः यस्तु प्रायश्चित्तेन शुध्येत्तरिमञ्छुद्दे पुनःसंग्रहविधिः शातकुम्भमयं पात्रं पुण्यहृदात्पूरंयित्वा स्त्रवन्तीभ्यो वा तत एनमुपस्पर्शयेयुरथास्मै तत्पात्रं दद्युस्तत्स प्रतिगृह्य जपेच्छान्तायौः शान्तापू- थिवी शान्तं विश्वमन्तरिक्षं.यो रोचनस्तमिह गृह्णामीत्येतैर्यजुभिः पावमानीभि स्तरत्समन्दीभिः कूष्माण्डैश्चाज्यं जुहुयाद्धिरण्यं दद्यानां चाचार्याय ॥ यस्य ·प०३] आशौचनिर्णयः। - तु प्राणान्तिकं प्रायश्चित्तं स मृतः शुद्धयेत्सर्वाण्येव तास्मन्नुदकादाान प्रतक- माणिं कुर्युरेतदेवशान्त्युदकं सर्वेषूपपातकेषु' इति ॥ घटस्फोटोत्तरं प्राणा- न्तिकप्रायश्चित्ते कृते तु मृत एव शुद्धयेन्न तत्र संग्रहविधिः । अतस्तेन विना- पि प्रेतकर्म कुर्यादित्यर्थः ॥ उपपातकेष्वपि घटस्फोटे कृत एवं कार्यमि- त्यर्थः ॥ याज्ञवल्क्यः- 'चरितव्रत आयाते निनयेरनवं घटम् । जुगुप्से- रन्नचाप्येनं संवसेयुश्च सर्वशः' ॥ कृतघटस्फोटस्यैवायं परिग्रहविधिरिति मिताक्षरायामपरा च ॥ अन्यथा प्रायश्चित्तमात्रे एतत्पसङ्गात् ॥ मनु- रपि घटस्फोटमुक्त्वा-निवर्त्तरंस्ततस्तस्मात्संभाषणसहासनैः' इत्युक्त्वा- 'प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णकुम्भमपां नवम् । तेनैव साई प्रास्येयुः स्नात्वा पुण्ये जलाशये' इति तच्छब्दं प्रायुत ॥ अपरार्के वसिष्टोपि- 'पतितानां चरितव्रतानां प्रत्युद्धारोऽथाप्युदाहरन्ति ‘अग्रेऽत्युद्धरतां गच्छेत्कीडनिव हसन्निक । पश्चात्तातयतां गच्छेच्छोचन्निव रुदन्निव' इत्याचार्यमातपित- न्तारस्तत्प्रसादादपगतपापा एतेषां प्रत्यापत्तिः पूर्णह्रदात्प्रवृत्तावासकाञ्चनं पात्रं माहेयं वाद्भिः पूरयित्वापोहिष्ठीयाभिरेनमद्भिरभिषिञ्चेयुः, सर्व एवाभिषिक्तस्य प्रत्युद्धारः पुत्रजन्मना व्याख्यातः' इति ॥ प्रत्युद्धारः परिग्रहः ॥ तत्रोद्ध- रतां हसन्निवाग्रेसरः स्यात् पातयतां घटस्फोटं कुर्वतां शोचन्निव पश्चाद्रच्छे व । मातापित्रादिहन्तॄणां परिग्रहो न कार्यः । तत्प्रसादे सति चीर्णवतानां कार्यः । प्रवृत्तं निर्झरः । पुत्रजन्मनेत्यभिषेकोत्तरं जातकर्मादयः संस्काराः पुत्रजन्मवत्कार्या इत्यपराकों व्याचख्यौ ॥ अतएव विज्ञानेश्वरः ‘घटे पवर्जिते ज्ञातिमध्यस्थी यवसं गवाम् ॥ प्रदद्यात्प्रथमं गोभिः सत्कृतस्य हि सक्रिया' इत्यंत्र गवां अक्षणानावे पुनवतं चरेदित्येतत्प्रकते, एवं चरितव्रत- विधौ विशेषोयमिति वदन घटस्फोटोत्तरं परिग्रह एवैतन्न सर्वत्रेत्याह ॥ त- स्मात्कतेपि घटस्फोटे प्रायश्चित्तं परिग्रहविधिः पुनः संस्कारा भवन्तीति सि- दम् ॥ तथा जीवच्छ्राद्धे कते हेमाद्रौ बौधायनः- 'तत्राशौचं दशाह स्यात्स्वस्य ज्ञातेर्न विद्यते' इत्यलं प्रसङ्गेन ॥ एवं सापवादे आशौचे उत्ते ·निर्णयसिन्धौ- - [प०३ । प्रांतशाख भिन्नप्यन्त्यकर्मणि साधारणं किञ्चिदुच्यते ॥ तत्रा अन्यकर्मसा- धारणाविधिः धिकारिणः प्रागुक्ताः ॥ सर्वाभावे धर्मपुत्रो वा कार्यः । अपु- त्रेण सुतःकार्यो याहेक्ताहप्रयत्नतः । पिण्डोदकक्रियाहेतो- नामसंकीर्तनाय च ' इति व्यासवचनात् ॥ गृह्यपरिशिष्टे- 'असंगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि यो दद्यात् स दशाहं समा- पयेत् ॥ दद्यात्पिण्डमिति शेषः ॥ भविष्ये- 'यत्राद्यो दीयते-पिण्डस्तत्र सर्व समापयेत् ॥ ब्राह्मेपि- 'प्रथमेऽहनि यो दद्यात्प्रेतायान्नं समाहितः । अन्नं नवसु चान्येषु स एव प्रददात्यपि' ॥ विज्ञानेश्वरादयस्तु- 'के- चित्तुअनि दद्यादि' ति व्याचक्षते ॥ ' सगोत्रो वाऽसगोत्रो वा योमिं दद्या- सखे नरः । सोपि कुर्यान्नवश्राद्धं शुद्धयेत्तु दशमेऽहनि ' इति दिवोदासीये वचनाच ॥ तत्रैव- ' दृष्ट्वा स्थानस्थमासत्रधर्मोन्मीलितलोचनम् । भूमि- ठं पितरं पुत्रो यदि दानं प्रदापयत् ॥ तद्विशिष्टं गयाश्राद्धादश्वमेधशनादपि ॥ तानि यथा- 'मोक्षं ददि हृषीकेश मोक्षं देहि जनार्दन । माक्षधेनप्रदानेन मुकुन्दः प्रीयतां मम' इति मोक्षधेनुमन्त्रः ॥ ऐहिकामुप्मिकं यच्च सप्तज- न्मार्जितं ऋणम् ॥ तत्सर्व शुद्धिमायातु गामेतां ददतो मम' इति ऋण- धेनोः ॥ 'आजन्मोपार्जितं पापं मनोवाकायकर्मभिः ॥ तत्सर्व नाशमा- यातु गोप्रदानेन केशव' इति पापधेनोः ॥ भारते- 'शुक्लपक्षे दिवा भूमौ गङ्गायां चोत्तरायणे । धन्यास्तात मरिष्यन्ति हृदयस्थे जनार्दने ॥ हेमाद्रौ वाराहे- 'व्यतीपातोथ संक्रान्तिस्तथैव ग्रहणं रखेः । पुण्यकालास्तदा सर्वे यदा मृत्युरुपस्थितः ॥ व्यासः- 'आसन्नमृत्युना देया गौः सवत्सा तु पू- ववत् । तदनावे तु गौरव नरकोत्तरणाय वै ॥ तदा यदि न शक्नोति दातुं वैतरणी तु गाम् । शक्तोन्योक्तदा दत्वा दद्याच्छ्रेयो मृतस्य तु' मदनरत्ने जातूकमे:- 'उत्क्रान्त्यादीनि दानानि दश दद्यान्मृतस्य तु । गोजूतिलहि- २--पतितादिभिन्न इति च स्मृत्यन्तरादवगन्तव्यम् । २-संनिकृष्टासनिधानात ॥ ३-अरुगिति छेदः ॥

·प. ३.] आशौचनिर्णयः। ५३५ , ॥ , - रण्याज्यवासोधान्यगुडानि च ॥ रोप्यं लवणमित्याहुर्दश दानान्यनुक्रमात्॥ एतानि दश दानानि नराणां मृत्युजन्मनोः । कुर्यादायुदयार्थं तु प्रेतेपि हि परत्र वै' ॥ ब्राह्मे-'ताम्रपात्रं तिलैः पूर्ण प्रस्थमात्रं द्विजाय तु । सहिरण्यं च यो दद्याच्छ्रद्धावित्चानुसारतः ॥ सर्वपापविशुद्धात्मा लभते ग- तिमुनमाम् ॥ उत्क्रान्तवैतरिण्यौ च दशदानानि चैव हि । प्रतेपि कृत्वा तं प्रेतं शवधर्मेण दाहयेत् ॥ तत्रैव परिशिष्टे- नियमाण,स्य कर्ण तु पुण्यमन्त्रान् जपत्ततः' ॥ क्रियानिबन्ध गारुडे त्वष्टौ दानान्युक्तानि ॥ 'तुलसीसंनिधौ कत्दा शालग्रामशिलां तथा । तिला लोहं हिरण्यं च कापस लवणं तथा ॥ सप्तधान्यं क्षिनिर्गाव एक पावनं स्मृतम्' इति॥दशदानवैतरिणीधेनृत्कान्तधेनुदानादि भट्टकृतान्त्येष्टिपद्धती ज्ञेयम् ॥ कर्ताऽन्त्यकर्माधिकारार्थ त्रीन कृच्छ्रान कुर्यादिति तत्रयोक्तम् ॥ अत्र देवयादिकेन मुम्पर्मधुपर्कदानमुक्तमातदुक्तं वाराहे-'दृष्ट्वा सुविह्वलं ह्येनं यममार्गानुसारिणम् । प्रयाणकाले तु नगे मन्त्रण विधिपूर्वकम् ॥ मधुपर्क त्वग्न गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ ॐगृहाण चमं मधुपर्कमायं संसारनाशनकर ह्यमृतेन नुल्यम् । नारायणन रचितं भगवत्प्रियाणां वाहे च शान्तिकरणं सु- रलोकपृज्यन् ॥ अननव तु मन्त्रण दद्याच्च मधुपर्ककम । नरस्य मृत्युकाल तु परलोकसुखावहम् ' ॥ अथ दुर्मग्ण दिवोदासीये-' चण्डा- दुर्मरणे लादिमृत विप्रे त्वन्तरिक्षमृतेपि वा । कृच्छातिकच्छचान्द्रस्तु शु- दिस्तत्र प्रकीर्तिता'॥ देवजानीये जाबालिः-'शूद्रण दग्धो यो विप्रो न लभेच्छाश्वतीं गतिम् । प्रायश्चित्तं प्रकुर्वीत ब्राह्मणः पापशुद्धये ॥चान्द्रायणं पराकं च प्राजापत्यं विशोधनम्।गृह्यकारिकायाम्-'उदवया सूतिका वापि यदि प्रेतं स्पृशन्ति हि। तस्यैष विधिरादिष्टो वात्स्येनैव महात्मना' ॥एष सूति कोक्तंः॥मदनरने स्मृत्यन्तरे-ऊर्वाच्छिष्टाधरोच्छिष्टो भयोच्छिष्टे तथैव चाअस्पृश्यस्पर्शने चैव खदादिमरणेपि च । एतद्दोषानुसारेण प्रायश्चित्तं स- माचरेत् ॥कृच्छ्रांविषट्पञ्चदशांश्चान्द्रत्रयमथापि वा । शुद्धयै नदानी सम्पाय शवधर्मेण दाहयेत् ॥ गृह्यकारिकायाम्-'खट्टायां मरणे चैव त्रीस्त्रीन्छ- ·, निर्णयसिन्धौ- [प०३ च्छ्रानप्रकल्पयेत् । सप्तान्त्यजैस्तु संस्पृष्टो मृतो दैवात्कथंचन ॥ एकत्रिंशत कच्छ्रेस्तु शुद्धिरुक्ता मनीषिभिः । कुणपे त्वर्धदग्धे तु चितास्पृष्टान्त्यजादि- निः। तत्स्पर्शने दूषणं च त्रिभिः कृच्छै विशुध्यति ॥ धर्मप्रदीपे-'चाण्डा लसूतिकोदक्यास्पृष्टे प्रेते तथैव च । तस्य पापविशुद्धयर्थं कृच्छ्रान् पञ्चदशा- चरेत्' इत्युक्तम् ॥ मनुः-'अस्वर्या ह्याहुतिः सास्याच्छूद्रसम्पर्कदूषिता'। अत्रापि कच्छत्रयम् 'अस्पृश्यस्पर्शने चैव 'इत्युक्तेः ॥ तत्रैव कर्मप्रदीपे- 'शत्रौ वा रात्रिशेषे वा प्रियन्ते चेत् द्विजातयः । दाहं कृत्वा यथान्यायं द्वौ पिण्डौ निर्वपत्सुतः'॥ रजस्वलागर्भिण्यादिमृतौ तु वक्ष्यामः॥ निर्णया- मृते पारिजाते यमः-'सन्ध्यायां वा तथा रात्रौ दाहः पाथेयकर्म च । नव- श्राद्धं च नो कुर्यात्कृतं निष्फलतां व्रजेत् ॥ एतदिनमतस्य रात्रिनिषेधार्थम् । यत्नु स्कान्दे- यदि रात्री दहेत्तस्य समाप्तिर्द नस्य तु॥परेऽहन्युदिते सूर्य कार्या तस्योदरक्रिया ॥ दग्धस्य तु न वै कार्या रात्री जानुदकक्रिया' इति॥ तन्निर्मूलं ॥ रात्रिमृतस्य तु तत्रैव संग्रह- रात्रौ दद्धा तु पिण्डान्तं कृत्वा वपनवर्जितम् । वपनं नेष्यते रात्री श्वस्तनी वपनक्रिया' इति ॥वपनं तु प्रा- तः॥ तच्च सर्वैः पुत्रैः कार्यम् गङ्गायां भास्करक्षेत्रे मातापित्रोर्गुरोम॒तौ । आ- धाने सोमयागे च वपनं सप्तसु स्मृतम्' इति मिताक्षरायां स्मृतेः ॥ मरण- स्याऽनङ्गित्वान्नैमित्तिकमिदम् ॥ तदेव संग्रहवचनेन परेशुरुत्कष्यते तीर्थव- त् ॥ तेन कस्यचिद्दाहाङ्गत्वोक्तिश्चिन्त्या ॥ मदनरत्ने गालवः-'प्रथमेऽ- हनि कर्त्तव्यं वपनं चानुभाविनाम् प्रेतस्य केशश्मश्चादि वापयित्वाऽथ दा- हयेत् ॥ आशौचान्ते तु पुनः कार्य विधिबलात् ॥ मदनपारिजातेऽप्ये- वम् ॥ तेन सर्वस्याऽस्य निर्मूलत्वोक्तिरज्ञोक्तिरेव ॥ स्मृतिरत्नावल्याम्- 'शवं राज्युषितं चेत्त्रीन् कृच्छ्रान् कृत्वा दहेत्सुतः । मदनरत्नेऽङ्गिराः- १-'क्रियां च कुरुते यस्तु तद्दिने तस्य मुण्डनम् । लघीयसां दशाहे तु पुत्राणां वपनं भवेत् इति देवलवचनादायथाचारमिति भट्टाः । वपनं चादौ वाश्मश्रुणः वामकर्णकेशवा- पनम्' इति प्रघटकेऽभिधानात् । प्रेतकर्मणोऽप्रादक्षिण्याच्च ॥ इति टीका ॥ २-'दिवा वा यदि वा राची शवस्तिष्टति कहिचित् । तत्पर्युषितमित्याहुदहने तस्य का गतिः। पञ्चगव्येन संत्राप्य प्राजापत्यत्रयं चरेत् । इति गालवोक्तं पञ्चगव्यस्नानमपि कार्यामिति टीका ॥

·प०३] आशौचनिर्णयः। ५३७ ऊोच्छिष्टाधरोच्छिष्टे ह्यन्तरिक्षमतेपि वा । कृच्छ्रत्रयं प्रकुर्वीत आशौचे म- रणेपि च' ॥ अथ साविशेषः ॥ कारिकायाम्- 'कृष्ण- सानिर्विशेषः पक्षे प्रमीयेत यद्यह्नि प्रातराहुतीः । शेषास्तु जुहुयादर्शपर्यन्ताः पक्षहीमवत् ॥ प्रतिपत्पातोमान्ता इत्यर्थः ॥ 'यद्याहिताग्निरपरपक्षे म्रिये ताहुति भिरेनं पूर्वपक्षे हरेयुः' इत्याश्वलायनोक्तेः ॥ ‘तदानीमेव जुहुयात् सायंकालाहुतीरपि । सायं म्रियेत चेत्सायमाहुतीर्जुहुयादथ ॥ तदानीमेव जुहु- यात् प्रातःकालाहुतीरपि । सकट्टहीतमन्चेष्टं भिन्नतन्त्रं च होमयोः ॥ दार्श चापि प्रकुर्वांत स्थालीपाकं तदैव तु ॥ छन्दोगपरिशिष्टे-'हुतायां सायमाहुत्यां दुर्बलश्चेद्गृही भवेत् । प्रात:मस्तदैव स्यात् जीवेच्च स पुनर्नवा' ॥ इदं शुक्लपक्षपरम् ॥ दुर्बलो मुमूर्षुः ॥ त्रिकाण्डमण्डनः- 'दर्शष्टिं च तदा कुर्यादिष्टियदि न संभवेत् । देवतानां प्रधानानामेक- कस्य हुनेत्पृथक् ॥ पुरोनुवाक्यायाज्याश्यां चतुरात्तघृताहुतीः' । तथा- 'अयावरण्योरारूढे प्रमीयेत पतिर्यदि । प्रेतं स्पृष्ट्वा मथित्वानि जप्त्वा चोपा- वरोहणम् ॥ घृतं च द्वादशोपात्तं तूष्णी हुत्वा शवक्रिया' ॥ विच्छिन्नश्री- तागेम॒तौ तु प्रेताधानं तत्रैवोक्तम् 'प्रेतं स्वाम्यालये क्षिप्त्वा मथित्वाम्यान- लेरणी। सन्निधायारणी मन्थेत यस्यतियजुषा ततः ॥ यस्यानयो जुह्वतो मांसकामाः संकल्पयन्ते यजमानमांसम् ॥ जायन्तु ते हविषे सादिताय स्वर्ग लोकमिमं प्रेतं नयन्त्विति मन्त्रतः। प्रणीय पावकं तप्णी द्वादशोपात्तसर्पिषा। तूष्णीं हुत्वा ततः कुर्यात्प्रेते माल्या इति क्रियाम् ॥ नष्टेष्वनिष्वथारण्यो शे स्वामी म्रियेत चेत् । आहरेदरणीन्दव मनोज्योतिर्कचा ततः ॥यज्ञपावः- 'यजमाने चितारूढे पात्रन्यासे कते सति । वर्षायनिहते वह्नौ कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः ॥ तदर्धद्दग्धकाष्ठेन मन्थनं तत्र कारयेद । तच्छेषालाभतोन्येन दग्धशेषे वा पुनः ॥ हुत्वाज्यं लौकिके वह्नौ हुतशेषं दहेत्तु वा' । अत्रामिषु १-भस्मशेषेणेति । 'अग्रिनाशे मृतिश्चेत्स्यादाहिताग्रेस्तदोच्यते । नर्योल्मुकं मथित्वैनं संस्कुर्युस्तदभावतः। तद्भस्मस्पृष्टकाष्ठेन मथित्वा निर्दहेच तम्' इति कारिकोक्तेः । दग्धशे- षेणेति व्यर्थपाठः । इति टीका ॥

·निर्णयसिन्धौ- [१०३ ॥॥ सत्सु पर्णशरैः शरीरोत्पत्तिः॥ शरीरे वासति प्रेताधानेनाम्युत्पत्तिः॥ उभया- भावे तु प्रेताधानेऽनधिकाराद्दाहादिसंस्कारलोपः॥ उदकदानाद्येव कार्यमिति केशवीकारशतद्वयीप्रमुखाः॥तन्न निषेकाद्याः श्मशानान्तास्तेषां वै मन्त्र- तः क्रियाः' इतिविरोधात् ॥ ‘कियालोपगता ये च ' इतिनिषेधात्तदनावे पलाशानां वृन्तैः कार्यः ॥ पुमानपीत्यावे विधानस्याम्यभावेपि साम्याच्च ॥ तेन प्रेताहुत्यभावेपि स्विष्टकद्रव्यान्तरोत्तरदृष्टार्थत्वात् ॥ प्रेताधानं दाहोपि भवत्येव ॥ प्रतिकतरग्रीनां च प्रेताधानप्रयोजकत्वाक्षतेः॥पत्न्या अप्येवम् ॥ 'दाहयित्वाग्रिहोत्रेण स्त्रियं व्रतवती पतिः' इतियाज्ञवल्क्योक्नेः ॥ यत्तु- 'द्वितीयां चैव यो भायां दहद्वैतानिकामितिः। जीवन्त्यां प्रथमायां तु सुरा- पानसमं स्मृतम्' इति तदाधाने सहानधिकृताविपयामिति विज्ञानेश्वरः म- दनरत्ने ब्राह्मेपि-आहिताम्याश्च दंपत्योर्यस्त्वादी म्रियले झुवि । तस्य देहः सपिण्डैश्च दग्धव्यस्विनिरनितिः ॥ पश्चास्मृतस्य देहस्तु दग्धव्यो लौकि- कामिना । अनाहितानिदेहस्तु दाह्यो गृह्यामिना द्विजैः॥त्रिकाण्डमण्डनस्तु विकल्पमाह-'ज्येष्ठायां विद्यमानायां द्वितीयाय स्वयोपित । काम्यं नि- त्याग्निहोत्रं वा न कथंचित्प्रयच्छति ॥ स्वीमात्रमविशषेण दग्ध्वान्यवेदिका- दिभिः । विवाह्यादधते यद्वाधानमेवास्ति चेद्धः' इति॥ अत्रेदं तत्त्वम् सानेः पत्नीमृतौ दो पक्षौ ॥ पुनर्विवाहेच्छायां पूर्वामिनिर्दहेदित्येकः पक्षः भार्याय पूर्वमारिण्यै दत्त्वानीनन्त्यकर्मणि। पुनरिक्रियां कुर्यात्पुनराधानमेव च' इति मनूक्तेः ॥ ‘दाहयित्वाग्रिहोत्रेण स्त्रियं वृत्तवतीं पतिः' इति याज्ञवल्यो- क्तेश्च ॥ पुनर्विवाहशक्ती निर्मन्थ्येन तां दग्ध्या पूर्वाग्निष्वेवाग्निहोत्रेष्टयादि कार्यमित्यर्थः ॥ 'आहोर्यणाहितानि पत्नी च' इत्याश्वलायनोक्तेः ॥ भर- द्वाजोपि-निर्मन्थ्येन पत्नीम् 'इति ॥पूर्वाम्येकदेशेन दहेदिति यज्ञपार्श्व- १-यथा हुतशेषनाशे आज्येन स्विष्टकृद्धोमः,तथा मृतशरीरनाशे पर्णशराहुतिरित्यर्थः । २-यन्मृतिशङ्कादौकर्तव्यहोमदर्शादिकमारभ्य एतदन्तमुक्तम्,तन्त्र केवलं यजमानस्यैव किंतु पन्याअपि,तस्या अपि आहितामित्वस्मातानित्वयोः सत्वात् ॥ इति टीका ॥ ३-निर्मन्थ्येन ।

·- - प०३] आशौचनिर्णयः ५३९ देवयाज्ञिकादयः॥ यानि च- 'तस्मादपत्नीकोप्यग्निहोत्रमाहरेत् ' इति श्रुतिः। विष्णुः छन्दोगपरिशष्टं च-मतायामपि भार्यायां लौकिकानि नहि त्यजेत् । उपाधिनापि तत्कर्म यावज्जीवं समाचरेत् ॥ उपाधिहेमकुशपत्न्या- दिः ॥ 'अन्ये कुशमयीं पत्नी कृत्वा तु गृहमधिनः। अग्निहोत्रमुपासन्ते या- वज्जीवमनुव्रताः' इत्यपरा स्मृत्यन्तरात् ॥ कात्यायनोपि- 'रामोपि कत्वा सौवर्णी सीतां पत्नी यशस्विनीम् । ईजे बहुविधैर्यज्ञैः सह भातृभिरच्यु- तः' इत्यादीनि- तानि पूर्वामिप्वेवामिहोत्रादिपराणि, नत्वपत्नीकस्याधा- नार्थानि ऋतुविधीनामाधानाप्रयोजकत्वात् ॥ अपत्नीकस्याधानाप्रवृत्ति- रिति मानवपरिशिष्टाच ॥ मोमषा न भवत्येव अपत्नीकाप्यसोमपः' इति श्रुतेः यत्तु भरद्वाजापस्तम्बसूत्रम्- 'दारकर्मणि यद्यशक्त आत्मार्थमन्या- धेयम्' इति॥अस्यार्थः पुनर्विवाहाशक्ती वदन्याधेयं पूर्व कतमस्ति तदात्मार्थ- मेव न पत्न्यै दद्यादिति ॥ ब्राह्मणभाप्यापरार्ककाशारामाण्डादितत्त्व- मप्येवम् ॥ त्रिकाण्डमण्डनस्तु पक्षद्वयमाह ॥ अन्येप्यपत्नीकस्याधानमा- हुस्तदाशयं न दिमः॥वृद्ध याज्ञवल्क्यः-'आहितामिर्यथान्यायं दग्धव्यस्त्रि- मिरमिभिः । अनाहिताभिरेकेन लौकिकेनापरी जनः ॥ क्रतुः- ‘एवंवृत्तां सवर्णी स्त्री द्विजातिः पूर्वमारिणीम् । दाहयदग्रिहात्रेण यज्ञपात्रश्च धर्मवित्'। कारिकायाम्- 'पत्नीमपि प्रहदेवं अतुः पूर्व मृता यदि । अनग्निकां दहेदेवं कपालेन हवि जा' ॥ आशौचप्रकाशे क्रतुः-'दिधुरं विधवां चैव कपाल- स्यामिना दहत् । ब्रह्मचारियती चैव दहेदुत्तपनामिना ॥ तुषाग्निना च दग्ध- व्यः कन्यका बाल एवच । अनिवर्णं कपालं तु रुत्वा तत्र विनिक्षिपेत् ॥ करीषादि ततो वह्निोंतो यः स कपालजः॥अनुपीते यद्यपि जातारण्यामिः कैश्चिदुक्तस्तथापि तस्य कलौ निषिद्धत्वोक्तरयमेव ज्ञेयः॥स्मृत्यन्तरे-'गृह- स्थो ब्रह्मचारी च. विधुरी विधवाः स्त्रियः ॥ औपासनश्चोनपनस्तुपानि- स्तु कपालजः'. ॥ उत्तपनस्तु- 'दर्भाग्रेनिं तु प्रज्वाल्य पुनर्दोस्तु संयुतः । पुनर्दस्तृतायोमरष उत्तपनः स्मृतः॥यमः- 'यस्यानयांत शूद्रांनी , ill ·५४० निर्णयसिन्धौ- [प०३ तृणकाष्ठहवींषि च । प्रेतत्वं च सदा तस्य स चाधर्मेण लिप्यते ॥देवल:-'च- ण्डालाग्निरमेध्याग्निः सूतिकाग्निश्च कहिचितापतिताग्निश्चितानिश्च न शिष्टय- हणोचितः' ॥ मनुः-'दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुरद्वारेणनिर्हरेत्। पश्चिमोत्तरपूर्वैस्तु यथासंख्यं द्विजातयः॥ अत्र प्रातिलोम्येनक्रमः पूर्वामुखस्तु नतव्यो ब्राह्मणो बान्धवैगुहात् । उत्तराभिमुखो राजा वैश्यः पश्चान्मुखस्तथा॥दक्षिणाभिमुखः शूद्रो निर्हर्तव्यः स्वबान्धवैः' इत्यादिपुराणादित्यपरार्कः॥ तेन त्रिशच्लो- क्युक्तोनुलोमक्रमो हेयः ॥ आश्वलायनः- 'ज्येष्ठप्रथमाः कनिष्ठजघन्या गच्छेयुः' ॥ आधानोत्तरं द्वितीयविवाहे कते यजमानमरणे श्रौतस्मार्ताग्योः संसर्गः । बौधायनसूत्रे- 'अथ यद्याहितानि भार्य विन्देत प्रासंयोगा- म्रियेतोपासनं संपरिस्तीर्याज्यं विलाप्य चतुर्गृहीतं गृहीत्वा समिद्धामौ जुहो- ति संमितं संकल्प्येथामिति मिंदाहुतीप्तीश्च हुत्वा अथैतमग्निमयं ते योनि- ऋत्विज इति समिधि समारोप्य गार्हपत्ये समिधमायादधाति भवतं नः सम- नसाविति गार्हपत्य आज्यं विलाप्य चतुर्गृहीतं गार्हपत्ये जुहोत्यग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट इत्यपरं चतुर्ग्रहीत्वा चित्तिः गिति सग्रहं जुहोति, अथ गार्हपत्ये सु- वाहुतीर्जुहाात ब्राह्मण एक हातात दशानः, अथ प्राचानावात्यन्वाहायपचने जुहोति येसमाना येसजाता इति द्वान्याम् , अथ तत्रैव स्रुवाहुतिं जुहोत्यग्नये कव्यवाहनाय स्विष्टकते स्वधा नमः स्वाहेति, अथ यज्ञोपवीती द्वादशगृहीतेन मुचं पूरयित्वा पुरुषसूक्तेनाहवनीये जुहोति, अथ सुवाहुतीर्जुहोत्यनये विवि- चये स्वाहामये व्रतपतयेग्नये पवमानायाग्नये पावकायाग्नये शुचये स्वाहामये पथिकते स्वाहामये तन्तुमतेमये वैश्वानरायेति, अथ चतुर्गृहीतं जुहोति मनो- ज्योतिरित्यत ऊवं पैतृकं कर्म प्रतिपद्यते' इति ॥ आहितानी विदेशमृते पथिकृतीष्टिर्मुताग्रिहोत्रं तदाहः । पात्रयोजनं च कल्पसूत्रादियोस्मपिताम- हकृतपद्धतेश्च ज्ञेयमिति बहुवक्तव्येप्युपरम्यते ॥ स्मानिसूत्रे मदनरत्ने छन्दोगपरिशिष्टे च-'दुर्बलं नापयित्वा तु शुद्धचैलाभिसंवृतम्। दक्षिणाशिर- सं भूमौ बहिष्मत्यां निवेशयेत् ॥ घृतेनास्यक्तमाप्ताव्य शुद्धवस्त्रोपवीतिनम् ।

·प०३] आशौचनिर्णयः। ५४१ ॥ चन्दनोक्षितसर्वाङ्ग सुमनोभिर्विषयेत् ॥ हिरण्यशकलान्य- प्रेतनिहरणदाही स्य क्षिप्त्वा छिद्रेषुसप्तसु । मुखेष्वथापिधायैनं निहरेयुःसुता- दयः॥आमपात्रेनिमादाय प्रेतमग्निपुरःसरम्।एकोनुगच्छेत्तस्यार्धमर्धपथ्युत्सृजे- झुवि॥ऊर्ध्वमादहनं कार्यमासीनो दक्षिणामुखः॥सन्यं जान्वाच्यशनकैःसतिलं पिण्डदानवत् ॥अथ पुत्रादिराप्लुत्य कर्याद्दारुचयं महत् । तत्रोत्तानं निपात्यैनं दक्षिणाशिरमं मुखे ॥ आज्यपूर्ण त्रुवं दद्यादक्षिणायां नसि सुचम्।पादयोरधरां प्राचीमरणीमुरसीतररम्॥पार्श्वयोः शूर्पचमसौ सव्यदक्षिणयोः क्रमात् । सुसमे तुन्यसेन्युजमन्तोरुलूखलम्॥चान्त्रोविलीढमत्रैव अग्नयेरप्ययं विधिः । अपसव्येन कत्वैतद्वाग्यतः पितृदिङ्मुखः । अथाग्निं सव्यमावृत्को दद्यादक्षि- गतः शनैः ॥ अस्मात्त्वमधिजातोसि त्वदयं जायतां पुनः। असौ स्वर्गाय लो- काय स्वाहेति परिकीर्तयेत्' ॥ तथा-' एवमेवाहितामेश्च पात्रन्यासादिक भवेत् । कृष्णाजिमादिकं चात्र विशेषोध्वर्युचोदितः'॥ तत्रैव-'अनयैवावृता नारी दग्धव्या या व्यवस्थिता।अनिप्रदानमन्त्रोस्या न प्रयोज्य इति स्थितिः॥ इदं छन्दोगानामेव । पात्रन्यासोक्तरुत्तानदेहत्वं सामिपरम्, निरनिस्तु पुमान- धोमुखः, स्त्रीतूत्ताना दाह्या ॥ 'सगोत्रजैर्गृहीत्वा तु चितामारोप्यतैः शवः । अधोमुखो दक्षिणादिक्चरणस्तु पुमानिति । उत्तानदेहा नारी तु सपिण्डैरपि ब- न्धुभिः' इत्यादित्यपुराणादिति शुद्धितत्त्वहारलतादयः ॥ उत्तरशिरस्त्वं सामगेतरपरम्॥वाराहे त्वमिदानेऽन्यो मन्त्रः कृत्वा तु दुष्कृतं कर्म जानता वाप्यजानता । मृत्युकालवशं प्राप्य नरं पञ्चत्वमागतम् ॥ धर्माधर्मसमायुक्तं लोभमोहसमावृतम् । दहेयं सर्वगात्राणि दिव्याँल्लोकान्स गच्छतु ॥ ज्वलमानं महावाह्न शिरःस्थाने अंदापयेत् । चतुर्वर्णेषु संस्थानमेवं भवति पुत्रके। अत्र क्रियानिवन्धे गारुडे पपिण्डदानमुक्तम् ॥ 'मृतस्योत्क्रान्तिसमये षट पिण्डान् क्रमशो ददेतू । मृतिस्थाने तथा द्वारि चत्वरे तार्यकारणात् ॥ वि- १-'मुसलेन सहाइति मूलस्मृतिपाठः । २-'चत्रौ विलीकमत्रैवमनघुनयनो विधि इति मूलस्मृतिपाठः। 'चात्री विलीकमत्रैवम् ' पुस्तकान्तरपाठः ॥

·- ५४२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ श्रामे काष्ठचयने तथा संचयने च षट् ॥ तथा-'आदौ देयास्तु षट् पिण्डा दश देया दशाहिकास्थाने चार्धपथेतीते चितायां शवहस्तके॥श्मशानवासि- भूतेत्यः षष्ठं संचयने तथा'। ततः त्वं भूतकज्जगद्योने त्वं लोकपरिपालकः॥ उक्तःसंहारकस्तस्मादेनं स्वर्ग मतं नय' इत्यग्निं दत्त्वा,अस्मात्त्वमितिमन्त्रेणार्ध- दग्धे आज्याहुतिरुक्ता । आहिताग्नौ पराशरः-'शम्यां शिश्ने विनिक्षिप्य अरणीं मुष्कयोरपि । जुहूं च दक्षिणे हस्ते वामे तृपसतं न्यसेत् । शिश्ने तू- लूखलं दद्यात्पृष्ठे च मुसलं न्यसेत् ॥ उरसि क्षिप्य दृषदं तण्डुलाज्यतिलान्मु- खे। श्रोत्रे च प्रोक्षणीं दद्यादाज्यस्थाली च चक्षुषोः॥कर्ण नेत्रमुखे घाणे हि- रण्यशकलं न्यसेत् । अग्निहोत्रोपकरणमशेषं तत्र निक्षिपेत् ' ॥ प्रचेताः- 'स्नानं प्रेतस्य पुत्रायैर्वस्त्रायैः पूजनं ततः । नग्नदेहं दहेन्नैव किंचिद्देयं परित्य- जेत् ' यमः- प्रेतं दहेच्छुर्गन्धैः स्नापितं सग्विाषितम् ' ।आश्व- लायनसूत्रे-'संस्थिते प्रेतालंकारान् कुर्वन्ति केशश्मश्रुलोमनखानि वाप- यन्ति नलदेनानुलिम्पन्ति नलदमालां प्रतिमुञ्चन्ति' इति-माधवीये ब्राह्मे- 'दरिद्रोपि न दग्धव्यो नमः कस्यां चिदापदि ' ॥ तथा- निःशेषस्तु न दग्धव्यः शेष किञ्चित्त्यजेन्नरः'। दाहकालेऽग्निनाशे तु मदनरने यज्ञपार्थः- यजमाने मृते क्वापि चितादौ वा प्रवेशिते । वर्षायनिहतेनौ तु कथं प्रेतविकल्पना॥शेषं दग्ध्वा प्रदग्धेषु निर्मथ्यैव तु कारयेत्' ॥ अथ पर्णशरादिदाहेनामिनाशे पश्चात्तदेहाला मदनरत्ने ब्राह्मे-'अथ प- शरे दग्धे पात्रन्यासे कते सति । गतेष्वनिषु तदेहो यदूचं लायते क्वचित्॥ तदार्धदग्धकाष्ठानि तानि निर्मथ्य तं दहेत् ॥ यद्यर्धदग्धकाष्ठं तु तदीयं वै न लायते ॥ तदा तदस्थिखण्डं तु निक्षेप्तव्यं महाजले ॥ दंप- दम्पत्यारेक- त्योरेकदा मृतौ विशेषमाहापस्तम्बः- तथैव प्रेते सहैव दामती पितृमेधो द्विवचनलिङ्गान्मन्त्रान् सन्धारयन्ति ॥ पितृमेधो दा- हान्तं कर्म ॥ 'दाहान्तमेकतन्त्रत्वम् ' इतिबौधायनोत्तेः ॥ अस्थिसंच यनमप्येवम् ॥ उदकपिण्डदानादि पृथमेव ॥ सहगमनेप्येवम् ॥ तदाह मद- ·प०३] आशौचनिर्णयः। , नरत्ने भाष्यार्थसंग्रहकारः- 'एककालमृती भार्या भर्ता च यदि चेत दयोः ॥ मन्त्रेण दहनं कुर्यात्पिण्डश्राद्धं पृथक्पृथक् ॥ एककाले मृतौ जाया पती यदि तदा पिशुः । विभज्यामिं क्रियां कुर्यादिति यत्तदसांप्रतम् ॥ दा- हान्तमेकतन्त्रत्वमिति याज्ञिकसंमतम् ॥ मृतं पतिमनुव्रज्य या नारी ज्वलनं गता। अस्थिसंचयनान्तोस्या भर्तुः संस्कार एव हि ॥ कीकसानां तु सं- स्कारो न्यायसिद्धोपि यो मतः। एककालेमतेप्येवं कीकसानां विधिः स्मृतः॥ नवश्राद्धं सपिण्डान्तं भिन्नकालमृतौ यथा ॥ कपर्दिकारिकापि- 'मते जर्नरि तद्दाहापाक पत्नी म्रियते यदि । पत्न्यां वा पाक प्रमीतायां दाहादा पतिर्मृतः ॥ तत्र तन्त्रेण दाहः स्यान्मन्त्रेषु द्वित्वमूह्यते । कीकसानांतु सं- स्कारः पृथगेव तयोर्भवेत् ॥ एकाहमृत्यौ युगपन्नवश्राद्धादिकं तयोः । मृतं पतिमनुव्रज्य पत्नी चेदनलं गता ॥ तत्रापि दाहस्तन्त्रेण पृथगस्थिक्रिया - वेत् ॥. अस्थिसंचयनपृथक्वे विकल्पः ॥ सहगमने सर्वत्र पाक्यमाह प्र- चेताः- 'एकचित्यां समारूढौ म्रियते दंपती यदि । तन्त्रेण श्रपणं कुर्यात्पु- थपिण्डं समाचरेत् ' ॥ अथोदकदानं वसिष्टः- 'शरीरमनौ उदकदानम्. संयोज्यानवेक्षमाणा अपोत्यवयन्ति सव्योत्नराज्यां पाणिाया- मुदकक्रियां कुर्वन्त्ययुग्मम् ' ॥ आपस्तम्बः- 'मातुश्च योनिसम्बन्धेश्यः पितुश्वासप्तमात् पुरुषायावतां वा सम्बधो ज्ञायते तेषां प्रेतेषूदकक्रिया'इति॥ याज्ञवल्क्यः- 'सप्तमाद्दशमाद्वापि ज्ञातयोऽयुपयन्त्यपः । अपनःशोशुच- दघमनेन पितृदिङ्मुखाः ॥ सकृत्पसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः'। सप्तमाद्दशमादा दिवसांदातदन्तमिति विज्ञानेश्वरः॥ कातोयास्तु सप्तमाद- शमादा पुरुषादित्याहुः॥सप्तमाद्दशमादा पुरुषात्समानग्रामवासे यावत्सम्बन्ध मनुस्मरेयुः' इति पारस्करोक्तः ॥ मन्त्रस्नानाङ्गमेवेति हेमाद्रिः ॥ प्रचे- ताः- 'प्रेतस्य बान्धवा यथावृद्धमुदकमवतीर्य नोदर्षयेयुरुदकान्ते प्रसिञ्चे- युरपसव्ययज्ञोपवीतवाससो दक्षिणामुखा ब्राह्मणस्योदङ्मुखाः प्राङ्मुखाथ राजन्यवैश्ययोः' ॥ स एव · नदीकूलं ततो गत्वा' इत्युक्त्वा 'सचैलस्तु ततः - ·५४४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः। पाषाणं तत आदाय विप्रे दद्यादशाञ्जलीन् । द्वादश क्षत्रिये दद्याद्वैश्ये पञ्चदश स्मृताः ॥ त्रिंशच्छूद्राय दातव्या ततस्तु प्र- विशेगृहम् ॥ ततः स्नानं पुनः कार्य गृहशौचं च कारयेत् ' ॥ प्रेतस्नाने वि- शेषः शुद्धितत्त्वे आदित्यपुराणे- 'आदौ वस्त्रं च प्रक्षाल्य प्रेतस्नानम् तेनैवाच्छादितस्ततः । कर्त्तव्यतः सचैलं तु स्नानं सर्वमला- पहम् ॥ पूर्वपरिहितं वस्त्रं प्रक्षाल्य पुनः परिधाय स्नायादित्यर्थः ॥ अपन इतिमन्त्रेण वामहस्तानामिकया जलालोडनम् ॥ अवतरमे वृद्धपुरःसरत्वोक्तेः 'यथाबालं पुरस्कृत्य ' इतिबौधायनीयं जलादुत्थानपरमिति हारलताद- यः ॥ आश्वलायनः-'सव्यावृतो वजन्त्यनीक्षमाणा यत्रोदकमवहद्भवति' तत्प्राप्य सकदुन्मृज्यैकाञ्जलिमुत्सृज्य तस्य गोत्रं नाम गृही- अञ्जलिदानम् त्वा' इति ॥ प्रचेतसाऽन्वहमालित्रयमप्युक्तं त्रिःप्रसेकं कुर्युः प्रेतस्तृप्यतु' इति ॥ तथा- 'दिनेदिनेऽअलीन् पूर्णान् पंदयात्रे- तकारणात् । तावदृद्धिश्च कर्त्तव्या यावत्पिण्डः समाप्यते' ॥ एक- वृद्धिस्विकवृद्धिर्वत्यर्थः॥ मदनरत्ने भरद्वाजगृह्ये तु द्विकवृद्धिरप्युक्ता 'आ- शौचान्तेप्रदद्यात्तु प्रेतपुत्रस्तिलाञ्जलीन् । प्रथमेऽह्नि सरुद्दयात्पिण्डयज्ञावृता दिवा ॥ त्रींश्च दयाद्वितीयेऽह्नितृतीये पञ्च एव च । चतुर्थे सप्तसंख्यास्तु पञ्चमे नव चोत्सृजेत् ॥ षष्ठेऽह्नि चैकादशकाः सप्तमे तु त्रयोदश । अष्टमे प- ञ्चदशका नवमे दश सप्त च ॥ एकोनविंशति चाये शताअलिमतं स्मृतम् ॥ केचिद्दशाअलीन प्रोचुः केचिदाहुःशताअलीन् । पञ्चपञ्चाशतं चान्ये स्व- शाखोक्तव्यवस्थया' ॥ छन्दोगपरिशिष्टे- 'अथानवे क्षमेत्पापः सर्वे चैव शवस्पृशः । गोत्रनामपदान्ते तु तर्पयामीत्यनन्तरम् ॥ दक्षिणायान्कुशा- न्कृत्वा सतिलं तु पृथक् पृथक् ॥ विष्णुपुराणे- 'सपिण्डीकरणं याव- जुदः पितृक्रिया। सपिण्डीकरणादूर्ध्व द्विगुणैर्विधिवद्भवेत् ' ॥ रामायणे- इदं पुरुषशार्दूल विमलं दिव्यमक्षयम् । पितृलोकेषु पानीयं महत्तमुपतिष्ठ- ताम् ' दानवाक्ये विकल्पः ॥ याज्ञवल्क्यः- 'कामोदकं सखिपत्तास्व- .

·प०३] आशौचनिर्णय । ५४५ स्त्रीयश्वशुरर्विजाम् ॥ काम इच्छा ॥प्रेततृप्तीच्छायाँ देयमन्यथा नेत्यर्थः ।। शकपारस्करो-'आचार्य चैवं' 'मातामहयोश्च स्त्रीणां चामत्तानां कुर्वी- रंस्ताश्च तेषाम् 'इति ॥ द्विवचनान्मातामह्या अपि ॥ शङ्खलिखितौ-'उ- दकक्रिया कामं श्वशुरमातुलयोः शिष्ये सहाध्यायिनि राजनि च'इति ॥वृद्ध- मनुः-'क्लीबाया नोदकं कुर्युःस्तेन व्रात्या विधर्मिणः। गर्भभद्रुहश्चैव सु- राप्यश्चव योषितः' याज्ञवल्क्यः-'न ब्रह्मचारिणःकुर्युरुदकं पतितास्तथा'। षडशीतौ-स्वीयाचारादपि भ्रष्टाः पतिताये च दृषिताः । न कुर्युरुदकं ते वै तेश्योप्यन्येन चैव हिं' ॥ मदनरत्रे हारीतः-'पतितानामवृद्धानां चर- न्तीनां च कामतः । प्रत्तानां चैव कन्यानां निर्वा सलिलक्रिया' ॥ अप- राके शङ्कलिखितो- अपपात्रतस्य रिक्थपिण्डोदकानि व्यावर्तन्ते' । अपपात्रित कृतघंटस्फोटः॥ तस्यापि संग्रहविधौ कृते आशौचोदकादि कुर्या स्वेत्याशौचप्रकाशः॥ अथाशीचे नियमाः॥याज्ञवल्क्यः आशौचे नियमाः 'इति संश्रुत्य गच्छेयुगृहं बालपुरःसराः ॥ विदश्य निम्बप- त्राणि नियता द्वारि वेश्मनः ॥ आचम्याम्यादिसालल गामय गारसपान् । प्रविशेयुः समालय कत्वाश्मनि पदं शनैः॥ प्रवेशनादिकं कर्म प्रेतसंस्पर्शिना मपि । क्रीतलब्धाशना भूमौ स्वपेयुस्ते पृथक्षितो' ॥ इदं चाह्नि ॥ व- सिष्ठः- अद्य प्रस्तरे गृहमनश्नन्त आसीरन् क्रीतोत्पन्नेन वा वर्नरन् ' शुद्धितत्त्वे बैजवापः-'शमीमालभन्ते शमी पापं शमयतु इति, अश्मा- नमश्मेव स्थिरो भूयासमिति, अमिममिनःशर्म यच्छत्विति, ज्योतित्वन्तरा गा मजमुपस्पृशन्तः क्रीत्वा लब्ध्वा वान्यगेहोदकान्नमलवणमेकरात्रं दिवा भुञ्जी- रंस्त्रिरात्रं च कर्मीपरमणम्, क्रीतायशनमुपवासाशक्तस्य' ॥ आश्वलायन- स्तु-तस्यां रात्र्यामन्नं पचेरन्, त्रिरात्रमक्षारालवणाशिनः स्युः द्वादश- रात्रं वा' इत्याह ॥ अशक्ती रत्नाकरे आपस्तम्बः- नार्याः परमगुरुसं- स्थायां चाकालभोजनानि कुरिन् '॥ यदा मृतिः, परदिने तावत्कालपित्य- र्थः ॥ बृहस्पतिः- अधः शय्यासना दीना मलिना भोगवर्जिताः । अक्षा- ·५४६ निर्णयसिन्धी- [प०३ रालवणान्नाःस्युलब्धक्रीताशनास्तथा'॥ भोगोऽयङ्गताम्बूलादिः ॥ क्षाराः परिभाषायामुक्ताः ॥ यत्तु मार्कण्डेयपुराणे-'तैलाभ्यङ्गो बान्धवाना- मङ्गसंवाहनं च यत् । तेन चाप्यायते जन्तुर्यच्चानन्ति स्वबान्धवाः ॥ प्र- थमेह्नि तृतीय च सतमे नवमे तथा । वस्त्रत्यागं बहिः स्नानं कृत्वा दद्यात्ति- लोदकम्' इति ॥ तदन्त्यदिनपरम् 'आशौचान्ते तिलकल्कैः स्नाता गृहं प्रविशेयुः' इति विष्णूक्तेः ॥ विष्णुपुराणे त्वस्थिसंचयोध्य भोगोप्यु- तः शय्यासनोपभोगस्तु मपिण्डानामपीष्यते । अस्थिसंचयनादूर्ध्वं संयो- गस्तु न योषिताम् ' ॥ भारते-तिलान्ददत पानीयं दीपं ददत जाग्रतः । ज्ञातिभिः सह भोक्तव्यमेतत्प्रेतेषु दुर्लभम् ॥ मनुः-'मांसाशनं च नानी- युः शयीरंश्च पृथक्षितौ' ॥ देवजानीये कारिकायाम्-'लवणक्षीरमाषा नापमांसानि पायसमावर्जयेदाहृतान्नेषु बालवृद्धातुरैर्विना॥उपवासो गुरौप्रेते पत्न्याः पुत्रस्य वा भवेत् ॥ मरीचिः-'प्रथमेह्नि तृतीये च सप्तमे दशमे तथा । ज्ञातिभिः सह भोक्तव्यमेतत्प्रेतेषु दुर्लभम् ॥ भोजनं च दिवैव॥ दिवा चैव तु भोक्तव्यममांसं मनुजर्षभ' इति विष्णुपुराणात् ॥ 'क्रीत्वा लब्ध्वा वा दिवान्नमश्नीयुः' इतिपारस्करोक्तेश्च ॥ मदनरत्ने हारीतः-'पाणिषु मृन्मयेषु पर्णपुटकेषु वानीरन् ॥देवजानीये ब्राह्मे शुद्धितत्त्वे आदित्यपु- राणे 'आशौचमध्ये यत्नेन भोजयेच्च स्वगोत्रजान्'। अन्त्यदिने तु मदनरत्ने ब्राह्मे-'यस्य यस्य तु वर्णस्य ययत्स्यात्पश्चिमं त्वहः । स तत्र गृहशुद्धिं च वस्त्रशुद्धिं करोत्यपि' ॥ अन्त्यकर्मकालीनवस्त्रयोस्तु तन्त्रेणैवोक्तम् ॥ 'ग्रा- माहिस्ततो गत्वा प्रेतपृष्ठे तु वाससी । अन्त्यानामाश्रितानां च त्यक्त्वा स्त्रानं करोत्यथ '। इति । शङ्ख: दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायः पितृकर्म च । प्रेतपिण्डाकेयावय॑माशौचे विनिवर्तते ' ॥ काठकगृह्ये-- 'यत्र प्राणोत्क्र- मस्तत्रान्वहं महाबलिं कुर्यात्' इति ॥ पारस्करः ' तदानीमेव वस्त्रं तण्डु- लं दीपं कांस्यभाजनं प्रेताय दयात् ॥ आशौचप्रकाशे भरद्वाजः- 'वासोन्नं च जलं कुम्भे प्रदीपं कांस्यभाजनम् । नमप्रच्छादने श्राद्धे बाल- - ·प०३] आशौचनिर्णयः। ५४७ णाय निवेदयेत्' । भृगुः-'तिलोदकं तथा पिण्डान् ननपच्छादनादिकम् । रात्रौ न कुर्यात्संध्यायां यदि कुर्यान्निरर्थकम् ॥ अथ प्रेतपि- प्रेतपिण्डनिर्णयः ण्डः ॥ यद्यपि हेमाद्री पारस्करण- 'ब्राह्मणे दशपिण्डास्तु क्षत्रिये द्वादश स्मृताः। वैश्ये पञ्चदश प्रोक्ताः शूद्रे त्रिंशत्प्रकीर्तिताः'॥इत्यु- तं तथापि- 'प्रेतेभ्यः सर्ववर्णायः पिण्डान्दद्याद्दशै वतु' इति तेनैवोक्तेः सर्वे- पां दशैव ज्ञेयाः ॥ मदनरत्नेप्येवम् ॥ तथा च हेमाद्रौ ब्राह्मपामयोः- 'जात्युक्ताशौचतुल्यांस्तु वर्णानां क्वचिदेव हि । देशधर्मान्पुरस्कृत्य प्रेतपिण्डा- वपन्त्यपि' इत्युक्त्वा-विप्रान्नेषु दशमपिण्डोत्कर्ष उक्तः देयस्तु दशमः पिण्डो राज्ञां वै द्वादशेहनि । वैश्यानां वै पञ्चदशे देयस्तु दशमस्तथा॥शूद्रस्य दशमः पिण्डो मासे पूर्णेह्नि दीयते'। इति युद्धमृतादेः सद्यःशौचे त्र्यहादौ च तेनैवोक्तम् सद्यःशौचे प्रदातव्यः सर्वपि युगपत्तथा । यहाशौचे प्रदातव्यः प्रथमेहयेक एव हि ॥ द्वितीयेहनि चत्वारस्तृतीये पञ्च चैव हि। त्र्यहे प्रकारान्तरं प्रागुक्तम्॥ शातातपः-'आशौचस्य च ह्रासेपि पिण्डान्द- याद्दशैव तु । तत्रैकपात्रे सकत्त्यक्त्वा दश पिण्डान् दद्यात् 'उत्तरीयशिला- पात्रकर्तृद्रव्यविपर्यये । पूर्वदत्ताञ्जलीन्दद्यात्पूर्वपिण्डांस्तथैवच' इति गृह्य- कारिकायां पात्रविपर्यये दोषोक्तेः शिलाविपर्यये घटस्फोटादे वृत्तिः ॥ अ- शाश्यञ्जनादिपदकर्मण एकहायनिनयनवदप्रयोजकत्वात् ॥ तद्वचात्रालौकि- कग्रहणं ॥ केचित्तु-'नवान्यादाय भाण्डानि आरुकं चरुकं तथा' इति प्रचे- तसोक्तेः पात्रानेकत्वमाहुः॥क्रियाकर्तुन शेऽन्येन शेषःसमापनीयः एवं क्रिया प्रवृत्तानां यदि कश्चिद्विपद्यते । तद्वन्धुना क्रिया कार्या सर्वैर्वा सहकारिभिः॥ इतिशुद्धितत्वे बृहस्पतिस्मृतेः॥पत्न्याःकर्तृत्वे रजोदर्शने च तदन्ते कुर्याद 'शावाद द्विगुणमार्तवम्' इत्युक्तेः॥आशौचान्ते आर्तवे कर्तुरस्वास्थ्ये वान्येन १-'आचार्यविपर्ययेष्वेवम् इति वदतामयमभिप्रायः-आचार्यस्यापि कारयितृत्वेन प्रयोज- ककर्तृत्वमिति ॥ २'पित्रोदशाहं कुर्वन्यंदि पुत्रो मृतस्तदा पुत्रान्तरं शेषपिण्डं दद्यात्, त- दसत्त्वे तु तत्पुत्र एष प्रत्यहमादौ स्वपितुः पिण्डं दत्त्वा नात्वा पितामहस्य शेषपिण्ड दद्यात् अन्यस्याधिकाराभावात् ॥ इति टीका ।।

·५४८ निर्णयसिन्धौ- [प०३ - . क्रिया सर्वावर्तनीया कर्तुर्विपर्ययात्कालातिक्रमयोगाश्च॥वाराहे- 'स्थण्डिले प्रेतचागं तु दद्यात्पूर्वाह्न एव तु । कृत्वा तु पिण्डं संकल्पनामगोत्रेण सुन्दरिं'। मरीचिः-प्रेतपिण्डं बहिर्दद्यादर्भमन्त्रविवर्जितम् । प्रागुदीच्यां चरुं कृत्वा खातः प्रयतमानसः' ॥ दर्शवर्जनमनुपनीतपरम् ' असंस्कतानां मौ पिण्डं दद्यात्संस्कृतानां कुशेषु' इति प्रचेतसोक्तेः॥मिताक्षरायां स्मृत्यन्तरे- 'भूमौ माल्यं पिण्डं पानीयमुपले वा दद्युः ॥ शुनःपुच्छः 'फलमूलैश्च पय- सा शाकेन च गुडेन च । तिलमिश्रं तु दर्भेषु पिण्डं दक्षिणतो हरेत् ॥ तूष्णी प्रसेकं पुष्पं च धूपं दीपं तथैव च । शालिना सक्तुभिवापि शाकैर्वाप्यथ निर्व- पेत् ॥ प्रथमेहनि यद्व्यं तदेव स्याद्दशाहिकम्' । मदनरत्ने मात्स्ये- 'तैजसं न्मृन्मयं वाथ पात्रं संशाध्य यत्नतः। लौकिकामावधिश्रित्य पचेदन्नं घृतप्नुतम् ॥ स्नात्वाथ तिलसंमिश्र प्रदद्यादर्भसंस्तर' ॥ शुद्धितत्त्वे देवजा- नीये च ब्राह्मे- 'प्रथमेहनि यो दद्यात्प्रेतायानं समाहितः । अन्नं नवसु- चान्येषु स एव प्रददात्यपि ॥ मृन्मयं भाण्डमादाय नवं स्नातः सुसंयतः । त- ण्डुलप्रसूति तत्र त्रिः प्रक्षाल्य पचेत्स्वयम् ॥ सपवित्रस्तिलेमिश्र कमिकेशवि- वर्जितम् । द्वारोपान्ते ततः क्षिन्वा शुद्धां वा गौरमृत्तिकाम् ॥ भूपृष्ठे संस्तरे दर्भान याम्याग्रान्देशसंभवान् । ततोऽवनेजनं दद्यात् संस्मरन् गोत्रनामनी॥ तिलसर्पिर्मधुारैः संसित्तं तप्तमेव हि ॥ दद्यात्प्रेताय पिण्डं तु दक्षिणाभिमु- खः स्थितः ॥ अध्यः पुष्पैस्तथा धूपैपिस्तोयैश्च शीतलैः। ऊर्णातन्तुमयैः शुदैर्वासोभिः पिण्डमर्चयेत् ॥ दिवसे दिवसे देयः पिण्ड एवं क्रमेण तु । सयः शांचे प्रदातव्याःसर्वेपि युगपत्तथा॥यहाशाचेपि दातव्यास्त्रयः पिण्डाःसमाहि तैः। द्वितीये चतुरो दद्यादस्थिसंचयनं तथा ॥ त्रीस्तु दद्यानृतीयेह्नि वस्त्रादि क्षालयेत्ततः। दशाहेपि च दातव्यः प्रथमे त्वेक एव हि ॥एकस्तोयालिस्त्वे- वं पात्रमकं च दीयते । द्वितीये द्वौ तृतीये त्रीन् ' इत्यायुक्त्वा- 'एवं स्युः पञ्चपञ्चाशत्तोयस्याअलयः क्रमात् ॥ तोय पात्राणि तावन्ति संयुक्तानि ति- लादिभिः' इति ॥ पात्रं कुम्भः ॥ अत्राहःपदमहोरात्रपरम्, वेन रात्रावपि देय- ·प० ३] आशौचनिर्णयः। ५४५. मिति गौडाः॥दिवसपदादात्री नतिमैथिलाः॥स एवेत्युक्तेः सपिण्डेन दश- पिण्डे प्रक्रान्ते पुत्रागमेपि स न दद्यात् ॥' असगोत्रः सगोत्रो वा' इति प्रागु- तेः ॥ दाहकतैव दशाहं कुर्यादिति मिताक्षरायाम्॥शुद्धितत्वे वायवीये- पि-असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । यश्चाग्निदाता प्रेतस्य पिण्डं दद्यात्स एव हि' इति ॥ तत्रैव- पूरकेण तु पिण्डेन देहो निष्पायने यतः । हूतस्य करणायोगात् पुन वर्तते क्रिया' ॥ शुद्धिप्रकाशे वायवी- येपि-निवर्तयति यो मोहात क्रियामन्यानिवर्निताम् । विधिनस्तेन ज- वति पितहा चोपजायते॥तस्मात्प्रेतक्रिया येन केनापि च कता यदिान तां निवर्तयेत्याज्ञः सतां धर्ममनुस्मरन्' इति॥आदित्यपुराणे-'पितृशब्दं स्व- धां चैव न प्रयुञ्जीत कहिंचित् । अनुशब्दं तथा चेह प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ उपतिष्ठतामयं पिण्डः प्रेतायेति समुच्चरेत् ' ॥ क्रियानिवन्धे व्यासः-प्रे- ताय पिण्डं दत्त्वा तु ततोश्नीयादिनात्यये' ॥ भविष्ये-' ओदनामिषसत्तू नां शाकमूलफलादिषु । प्रथमेहनि यद्दद्यानद्दद्यादुत्तरहनि ॥ गृहद्वारि श्मशाने वा तीर्थे देवगृहेपि वा । यत्राये दीयते पिण्डस्तत्र सर्व समापयेत् ' ॥ ब्राह्मे- 'शिरस्त्वायेन पिण्डेन प्रेतस्य क्रियते सदा । द्वितीयेन तु कर्णाक्षीनासिका- श्व समासतः ॥ गलांसभुजवक्षांसि तृतीयेन यथाक्रमम् । चतुर्थेन तु पिण्डेन नाभिलिङ्गगुदानि च॥जानूजंघे तथा पादौ पञ्चमेन तु सर्वदा।सर्वमर्माणि षष्ठेन सप्तमेन तु नाडयः।दन्तलोमान्यष्टमेन वीर्य तु नवमेन च।दशमेन तु पूर्णत्वंतृप्तता क्षुद्विपर्ययः' इति ॥ याज्ञवल्क्यन तु-'पिण्डयज्ञावृता देयं प्रेतायानं दि- नत्रयम्' इत्युक्तम् ॥ अत्र फलतारतम्यं ज्ञयमिति विज्ञानेश्वरः ॥ तेन यहाशौचपरत्वं देवयाज्ञिकोक्तं चिन्त्यम्॥ 'आशौचस्यच ह्रासेपि पिण्डा- न्दद्याद्दशैव तु' इति वचनाच्च ॥ दिनत्रयावश्यकत्वार्थमिति हारलतादयः। शातातपः-'जलमेकादशाहमाकाशे स्थाप्यं क्षीरं च मृन्मये' ॥ पार- स्कर:-'मृन्मये ती रात्रि क्षीरोदके विहायसि निदध्युः, प्रेतात्रस्नाही- युदंक, पिब चेदमिति क्षीरम् ' ॥ इदं रात्रायेवेति गोडाः॥ गारुडे तु- ·- निर्णयसिन्धौ- [१०३ 'अपक्के मृन्मये पात्रे दुग्धं दद्यादिनत्रयम्' इत्युक्तम् ॥ हेमाद्री पाझे तु दशाहमुक्तम् ॥ 'तस्मान्निधेयमाकाशे दशरात्रं पयोजलम् । सर्वतापोपशान्त्य- र्थमध्वश्रमविनाशनम् ' ॥ देवजानीये कारिकायाम्-'तत्र प्रेतोपकतये द- शरात्रमखण्डितम् । कुर्यात्मदीपं तैलेन वारिपात्रं च मार्तिकम् । भोज्याद् भोजनकाले तु भक्तमुष्टिं च निर्वपेत् ॥नामगोत्रेण संबुद्धया धरित्र्यां पितृयज्ञ- वत् ' शातातपः- भूलोकात्प्रेतलोकं तु गन्तुं श्राद्धं समाचरेत् तत्पा- थेयं हि भवति मृतस्य मनुजस्य तु' ॥ अथ दशाहमध्ये द- दृशाहमध्येद-पाते निर्णयः ॥ भविष्ये- प्रवृत्ताशौचतन्त्रस्तु यदि दर्श शपातनिर्णयः प्रपद्यते । समाप्य चोदकं पिण्डान स्नानमात्रं समाचरेत् ॥ ऋष्यशृङ्गः-'आशौचमन्तरा दर्शों यदि स्यात्सर्ववर्णिनाम् । समाप्ति प्रेत- तन्त्रस्य कुर्यादित्याह गौतमः' ॥ पैठीनासः- आयेन्दावेव कर्तव्या प्रेतपिण्डोदकक्रिया। विरैन्दवे तु कुर्वाणः पुनः शावं समश्नुते' ॥ मातापि- त्रोस्तु-श्लोकगौतमः-'अन्तर्दशाहे दर्शश्चेत्तत्र सर्व समापयेत् । पित्रो स्तु यावदाशौचं दद्यात्पिण्डान् जलाअलीन ' ॥ इदमपि त्र्यहमध्ये दर्शपा- ते॥ तदूवं दर्श तु पित्रोरपि तन्त्रं समाप्येव 'पित्रोराशौचमध्ये तु यदि दर्शः समापतेत् । तावदेवोत्तरं तन्त्रं पर्यवस्येत् व्यहात्परम्' इति गालवोक्तः ॥ अन्येषां तु व्यहमध्येोप समाप्तिरिति पराशरमाधवीये निर्णयामृते चोक्त- म् ॥ कालादर्शपि- दर्शो दशाहमध्ये स्यादूर्ध्व तन्त्र समापयेत् । त्रिरा- त्रादुत्तरं पित्रोम॑ताविति निनिश्चयः' ॥ मदनपारिजाते तु गालवीयमाप- दनौरसपुत्रादिविषयम् ॥ 'व्यहोर्ध्वमपि पित्रोर्न तन्त्रसमाप्तिरि ' त्युक्तम् ॥ मदनरत्नेप्येवम् ॥ मम तु देशाचाराद्वयवस्थेति प्रतिभाति ॥ अस्थिसंचयः अथास्थिसंचयः॥ तत्राश्वलायनेन च कृष्णपक्षे एकाद- शीत्रयोदशीदर्शषु आषाढीफाल्गुनीपौष्ठपदीभिन्नः उक्तम्, तदाशौचमध्येऽसं- भवे तवं च प्रागब्दात्करणे ज्ञेयं ॥ आशौचमध्ये तु मदनरत्ने संवर्तः- 'प्रथमेह्नि तृतीये वा सप्तमे नवमे तथा । अस्थिसंचयनं कार्य दिने तगोत्रजैः , ·प०३] आशौचनिर्णयः। ५५१ प सह' ॥ छंदोगपरिशिष्टे तु- 'अपरेघुस्तृतीये वा अस्थिसंचयनं भवेत् ' इति द्वितीयेप्युक्तम् ॥ विष्णुकात्यायनौ संचयनं चतुर्थ्याम्' इति॥मा- धवीये यमः- 'भौमार्कमन्दवारेषु तिथियुग्मे विवर्जयेत् ॥ वर्जयेदेकपा- दः द्विपादर्तस्थिसंचयम् ॥ प्रदातृजन्मनक्षत्रे त्रिपाद· विशेषतः॥ ब्राह्मे- 'चतुर्थे ब्राह्मणानां तु पञ्चमेहनि भूभृताम् । नवमे वैश्यजातीनां शूद्राणां द- शमात्परम् ' ॥ दशमेहनीति वा पाठः ॥ शौनकः- ‘पालाशेष्वस्थिदाहे च सद्यःसंचयनं भवेत् ॥ काम्यमरणे तु तस्य त्रिरात्रमाशौचम्, द्वितीये त्वस्थिसंचय इत्युक्तम् ॥ अङ्गिराः- प्रेतीभूतं तथोदिश्य यः शुचिर्न करो- ति चेत् । देवतानां तु यजनं तं शपन्त्यथ देवताः'।तद्विधिः स्वस्वसूत्रे भट्ट कृतौ ज्ञेयः॥ हेमाद्रौ नागरखण्डे-'त्रीणि संचयनस्यार्थे तानि वै शृणु सांप- तम् । यत्र स्थाने भवेन्मत्युस्तत्र श्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥ एकोद्दिष्टं ततो मार्ग विश्रामो यत्र कारितः ॥ ततः संचयनस्यार्थे तृतीये श्राद्धमिष्यते' ॥ अप- राके मदनरत्ने च ब्राह्मे- 'सद्यःशीचे तथैकाहे सद्यःसंचयनं भवेत् । त्र्यहाशौचे तृतीयेह्नि कर्तव्यस्त्वस्थिसंचयः' ॥ तत्रैव- 'श्मशानदेवतायागं चतुर्थे दिवसे चरेत् । मृन्मयेषु च भाण्डेषु कुम्भेषु रुचकेषु वा॥सुपक्कैक्ष्यि- भोज्यैश्च पायसैः पानकैस्तथा । फलैर्मूलेवनोत्थैश्च पूज्याः कव्याददेवताः ॥ धूपो दीपस्तथामाल्यमध्यं देयं त्वरान्वितैः । तत्र पात्राणि पूर्णानि श्मशाना- ः समन्ततः॥निवेदयाद्भिर्वक्तव्यं तैः सर्वग्नहंकतैः । नमः ऋव्यादमुख्यायो देवेश्य इति सर्वदा ॥ येत्र श्मशाने देवाः स्युर्भगवन्तः सनातनाः । तस्मत्स- काशागृहन्तु बलिमष्टाङ्गमक्षयम्॥प्रेतस्यास्य शुभान् लोकान् प्रयच्छन्तु च शाश्वतान् । अस्माकमायुरारोग्यं सुखं च ददतां चिरम् ॥ एवं कृत्वा बली- न्सर्वान्क्षीरेणात्युक्ष्य वाग्यतः । एवं दत्वा बलिं चैव ट्यात्पिण्डत्रयं बुधः ॥ एकं श्मशानवासिभ्यः प्रेतायैव तु मध्यमम् । तृतीयं तत्सखिभ्यश्च दक्षिणा- संस्थमादरात् ॥ततो यज्ञियवृक्षोत्थां शाखामादाय वाग्यतः॥प्रेतस्यास्थीनि ग्रहाति प्रधानाङ्गोद्भवानि च ॥ शिरसो वक्षसः पाण्योः पार्थान्यां चैव पा- ·५५२ निर्णयसिन्धौ- [प०३ ४ दतः । पञ्चगव्येन संस्त्राप्य क्षीमवस्त्रेण वेष्टय च॥ प्रक्षिप्य मृन्मये भाण्डे नवे साच्छादन शुभे ॥ अरण्ये वृक्षमुले वा शुद्धे संस्थापयत्यपि । गृहीत्वास्थीनि तद्भस्म नीत्वा ताये विनिक्षिपेत् ॥ततः संमार्जनं झूमेः कर्तव्यं गोमयाम्बुनिः। पूजां च पूष्पधूपायैलिभिः पूर्ववत्क्रमात् ' इति ॥ अथ ती तीर्थस्थिक्षेप- या स्थिक्षेपविधिः ॥ तत्रैव- 'तत्स्थानाच्छनकैर्नीत्वा क- दाचिज्जाह्नवीजले । कश्चित्क्षिपति सत्पुत्रो दौहित्रो वा सहो- दरः ॥ मातुः कुलं पितृकुलं वर्जयित्वा नराधमः । अस्थीन्यन्यकुलस्थस्य नीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ तत्रैव ब्रह्माण्डपुराणे- 'अस्थीनि मातापितृ- पूर्वजानां नयन्ति गङ्गामपि ये कथंचित् । सद्वान्धवस्यापि दयाभिभूतास्तेषां तु तीर्थानि फलप्रदानि ॥ स्नात्वा ततः पञ्चगव्येन सिक्त्वा हिरण्यमध्वाज्य- तिलैश्च योज्य । ततस्तु मृत्पिण्डपुटे निधाय पश्यन् दिशं प्रेतगणोपरूढाम् ॥ नमोस्तु धर्माय वदेत्प्रविश्य जलं स मे प्रीत इति क्षिपेच्च । उत्थाय भास्वन्त- मवेक्ष्य सूर्य स दक्षिणां विप्रमुखाय दद्यात् ॥ एवं कृते प्रेतपुरःस्थितस्य स्वर्ग गतिः स्यात्तु महेन्द्रतुल्या' ॥ यमः- 'गङ्गातोयषु यस्यास्थि क्षिप्यते शुभ- कर्मणः ॥ न तस्य पुनरावृत्तिर्बह्मलोकात्सनातनात् ॥ तथा-'अस्तं गते गुरौशुक्र तथा मासे मलिम्लुचे । गङ्गायामस्थिनिक्षेपं न कुर्यादिति गौतमः॥ दशाहान्तन दोपः ‘दशाहस्यान्तरे यस्य गङ्गातोयस्थि मज्जति । गङ्गायां मरणं यादृक् तादृफलमवामुयात्' इति मदनरत्ने वृद्धमनूक्तेः ॥ शौन- कः- 'शौनकोहं प्रवक्ष्यामि अस्थिक्षेपविधि क्रमात् । आदौ ग्रामावहि- गत्वा स्नानं कुर्यात्सचैलकम् ॥ प्रोक्षयेत्पञ्चगव्येन कुवं मन्त्रैविचक्षणः । गायच्याद्यैः पञ्चगव्यमन्त्रैनिखातास्थितमि प्रोक्षेदित्यर्थः ॥ उपसादिभिर्म- न्त्रैः प्रार्थनं खननं तथा। मत्तिकोद्धरणं चास्थ्नां ग्रहणं च यथाक्रमम् ॥ उपसर्पेति चतुर्मिन्त्रैः क्रमेण प्रार्थनादि ज्ञेयम् ॥ स्नात्वास्थिशुद्धिं कुर्वीत एतोन्विन्द्रेति सूक्ततः । स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा ततः स्नानं पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ दश स्नानानि कुर्वीत तत्तन्मन्त्रैर्विचक्षणः । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः . -- ·" प०३] आशौचनिर्णयः। कुशोदकम् । भस्म मृन्मधु आदीनि मन्त्रतस्तानि वै दश ॥ कुशैःसंपा- र्जयेदस्थीन्यतोदेवेतिमन्त्रतः । एतोन्विन्द्रं शुचिर्वेति नतमंह इतीति च ॥पा वमानीर्ममानेश्व रुद्रसूक्तं यथाक्रमम् ॥ एतैः कुशैर्मार्जनम् ॥ हेमश्राद्धं ततःकु- यात्पितृनुद्दिश्य यत्नतः। पिण्डदानं प्रकुर्वीत ततश्च तिलतर्पणम् ' ॥ अस्थि- क्षेपानं चेदम् ॥ 'अजिनं कम्बला दर्शा गोकेशाःशाणमेव च । भूर्जपत्रं ताडपत्रं सप्तधा वेष्टनं स्मृतम्॥हेमं च मौक्तिक रौप्यं प्रवालं नीलकं तथा । नि- क्षिपेदस्थिमध्ये तु शुद्धिर्भवति नान्यथा ॥ ततो होमं प्रकुर्वीत तिलाज्येन विचक्षणः ॥ उदीरतेति सूक्तेन हुनेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ततो गत्वाक्षिपेत्तीर्थ स्प- र्शदोषो न विद्यते ॥ मत्रं पुरीपाचमनं कुर्वन्नास्थीनि धारयेत् । अत्र दश- दानं वैतरणीऋणमोक्षपापधेनुदानमुक्तम् दिवोदासीये काशीखण्डे- 'धनंजयोपि धर्मात्मा मानभक्तिपरायणः । आदायास्थीन्यथो मातुर्गङ्गामार्ग- स्थितोमवत्॥पञ्चगव्येन संस्नाप्य तथा पञ्चामृतेन वै। यक्षकर्दमलेपेन क्षिप्त्वा पुष्पैः प्रपूज्य च । आवेष्टय नेत्रवस्त्रेण ततः पट्टाम्बरेण च ॥ ततः सुरसवस्त्रेण ततो माञ्जिष्ठवाससा ॥ नेपालकम्बलेनाथ मृदा चाथ विशुद्धया ॥ ताम्रसं- पुटके कृत्वा मातुरङ्गान्यथो वहेत् ॥ व्यासः पट्टवस्त्रं च कौशेयं जिष्ठं श्वेतवस्त्रकम् । कम्बलं शाणपट्टं च अजिनं च तथोत्तरम्' ॥ एषां वि- कल्पः ॥ अन्यश्चात्र विशेषस्त्रिस्थलीसेतो दिवोदासीये च ज्ञेयः ॥ संच- यनोचरं श्राद्धमाहाश्वलायनः- श्राद्धमस्मै दद्युः ' इति स्मृत्यर्थसारे- 'संचयने कते मनुष्यलोकं गच्छतः पाथेयश्राद्धमामेन कार्यमिति ॥ अनुप- नीतस्यं न संचयनम् ॥ अथ नवश्राद्धं पृथ्वीचन्द्रोदये- नवश्राद्धनिर्णयः गिराः-प्रथमेह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमैका- दशे चैव तन्नवश्राद्धमुच्यते' ॥ शिवस्वामी- नवश्राद्धानि पश्चाहुराश्व- लायनशाखिनः। आपस्तम्बाः षडित्याहुर्विभाषा वितरेषु हि' ॥ पञ्च ए- कादशाहिकं विना 'मरणाद्विपमेषु दिनेष्वकैकं नवश्राद्धं कुर्यादानवमाद् , यदि नवमं विच्छियेतैकादशे तत्कुर्याद ' इति मदनरत्ने बौधायनोक्तः ॥ ~ मा- ·५५४ निर्णयसिन्धौ- [१०३ - भविष्ये-'नव सप्त विशां राज्ञां नवश्राद्धान्यनुक्रमात् । आयन्तयोर्वर्ण- योस्तु पडित्याहुमहर्षयः' ॥ हेमाद्रो वृद्धवसिष्ठः- अलब्ध्वा तु नवश्राद्धं प्रेतत्वान्न विमुच्यते । अक्तुि द्वादशाहस्य लब्ध्वा तरति दुष्कृतम्' ॥अतः षडेव ॥ एतान्येव विषमश्राद्धानीत्युच्यन्ते ॥ नागरखण्डे तु-'पञ्चमे सप्तमे तदष्टमे नवमे तथा ।दशमैकादशे चैव नवश्राद्धानि तानि च' इत्युक्तम् ॥का- त्यायनस्तु-'चतुर्थे पञ्चमे चैव नवमैकादशे तथा। यदत्र दीयते जन्तो- स्तन्नवश्राद्धमुच्यते ॥ प्रथमेसप्तमे चैवेत्यायपादे व्यासपाठः ॥ बढ़चानां तु-'नवश्राद्धदशाहानि नवमिश्रं तु षड्तून् ' इत्युक्तं नारायणवृत्तौ ॥ दीपिकायाम्॥अथ तनुयादाये चतुर्थेदिने श्राद्धे॥पञ्चसप्त- चतुर्यदिनकृत्यम् माष्टनवदियुदेषु युग्मद्विजैः ॥ ‘प्रथमेह्नि तृतीयेह्निपञ्चसप्तनव स्वपि। द्वौ द्वौ पिण्डौ प्रदातव्यौ शेषेष्वे तु विन्यसेत् ' ॥एको विषमश्राद्धे- वयवपिण्डश्चक इतिद्वावित्यर्थः ॥ अत्र शाखाभेदाव्यवस्था॥अपरार्क भ- विष्ये-'नवश्राद्धं त्रिपक्षं च षण्मासं मासिकानि च। न करोति सुतो यस्तु तस्याधः पितरो गताः' ॥ वाराहे-'गतोसि दिव्य लोकं त्वं कृतान्तवि- हितात्पथः । मनसा वायुभूतेन विप्रे त्वाहं नियोजयेत्।पूजयिष्यामि भोगैस्त्वा मेवं विप्रं निमन्त्रयेत् ' ॥ आवाहनेपि तत्रैव-इह लोकं परित्यज्य गतोसि परमां गतिम् । मनसा वायुभूतेन विप्रे त्वाहं नियोजये' इति ॥ तत्रैव बढ्च- परिशिष्ट-' अनूदकमधूपं च गन्धमाल्यविवर्जितम् । नवश्राद्धममन्त्रं च पिण्डोदकविवर्जितम् ' ॥ उदकमर्त्यः ॥ पिण्डोदकं शुन्धन्तां पितर इत्य वनेजनादि । एकोद्दिष्टेषु सर्वेषु न स्वधा नाभिरम्यताम् । नागौकरणमन्त्रश्च एकं वात्र तिलोदकम् ॥ अनपत्येषु सर्वेषु न स्वधा नाभिरम्यताम् । स्वस्त्य स्तु विसृजेदेवं सकप्रणववर्जितम्॥एकोद्दिष्टस्य पिण्डे तु अनुशब्दो न विद्यते। पितृशब्दं न कुर्वीत पितृहा चोपजायते' ॥सपिण्डनात्यागिति हेमाद्रिः । तेन स्वधां प्रयुञ्जीत प्रेतश्राद्धे दशाहिके' ॥ इति ऋष्यशृङ्गोक्तौ दशाहिकोने- रेकादशाहे स्वधाप्रयोग एवेति हारलता परास्ता॥ रत्नावल्याम्-'आशिषो ·प० ३] आशौचनिर्णयः। ५५५ द्विगुणा दर्भा जयाशीः स्वस्तिवाचनम् । पितृशब्दः स्वसंबद्धः शर्मशब्दस्त- थैव च ॥ पात्रालम्भोऽवगाहश्च उल्मुकोल्लेखनादिकम् । तृप्तिप्रश्नश्च विकिरः शेषप्रश्नस्तथैव च ॥प्रदक्षिणाविसर्गश्च सीमान्तगमनं तथा । अष्टादश पदार्थाश्च प्रेतश्राद्ध विवर्जयेत् ' ॥ अथ स्वधापितॄनमःशब्दानां तिलोसीतिमन्त्रे प्रेतश- ब्दोहेन तृष्णी वा तिलावपनम् ॥ तूष्णीमर्घ्यदानम् ॥ अमुष्मै स्वाहेति प्रेत- नाम्ना पाणिहोमः ॥ नाम्ना एकः पिण्डः॥निनयनमन्त्रे ऊहः॥ अनुमन्त्रणादि त्वमन्त्रकम् ॥ अभिरम्यतामिति विसर्जनम्॥एवं नवश्राद्धवर्जेकोद्दिष्टेषु॥'नव- श्राद्धे त्वमन्त्रकं सर्वमि' ति नारायणवृत्तिः॥क्रियानिबन्धे- 'उत्तानं स्था- पयेत्पात्रमेकोद्दिष्टे सदा बुधः। न्युजं तु पार्वणे कुर्यात्तस्योपरि कुशान्यसेत् ॥ नवश्राद्धं. गृहे कुर्याद्रार्या यत्रामयोपि वा । सपिण्डीकरणान्तानि प्रेतश्रा- हानि यानि वै। तानि स्युलौकिके वह्नावित्याहत्वाश्वलायनः॥इदं संभवेन्नेन कार्यम् ॥ . नवश्राद्धेषु यच्छिष्टं गृहपर्युषितं च यत् । दंपत्यो क्तशेषं च न तद्भुञ्जीत कहिचित्' इत्यङ्गिरोवचनलिङ्गात् ॥ 'दात्यां तदा तु कच्छ्राायां शुद्धिः स्यात्तु विवेकिनाम्' इति ब्राह्मे उक्तम्॥विने तु निर्णयामृते कण्वः- 'नवश्राद्धं मासिकं च यद्यदन्तरितं भवेत् । तत्तदुत्तरसातन्त्र्यादनुष्ठेयं प्रच- क्षते' ॥ हेमादौ गालवः- 'शावे तु मृतकं चेत्स्यान्निशायां च मृतौ त- था ॥ नवश्राद्धानि देयानि यथाकालं यथाक्रमम् ' ॥ निशायामाशौचान्ते व्यहवृद्धौ ॥ अन्वारोहणे तु– 'नवश्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डीकरणं पृथक् । एक एव वृषोत्सर्गो गौरेका तत्र दीयते' ॥ आशौचान्तदिने कार्यमुक्तं ब्राह्म- 'यस्य यस्य तु वर्णस्यं यद्यत्स्यात्पश्चिमंत्वहः । स तत्र वस्त्रशुद्धिं च गृहशुदि करोत्यपि ॥ समाप्य दशमं पिण्डं प्रेतस्पृष्टे तु वाससी । अन्त्यानामाश्रितानां च त्यक्त्वा स्नानं करोति च॥ श्मश्रुलोमनखानां च यत्त्याज्यं तज्जहात्यपि । गौरसर्षपकल्केन तिलकल्केन संयुतम् ॥ शिरःस्नानं ततः कृत्वा तोयेनाच- म्य वाग्यतः । वृषभं गां सुवर्ण च स्पृष्ट्वा शुद्धो भवेन्नरः' ॥ क्रियानिबन्धे- गृह्यकारिकायाम् अत्र पिण्डत्रयं दद्युस्तत्सखिभ्यस्तथादिमम् । प्रेताय- ·- ५५६ निर्णयसिन्धौ-- प०३ मध्यमं तद्वत्तृतीयं च यमाय वै॥तथा- 'कात्र प्रार्थिताः सन्तो ज्ञातिसंब- न्धिबान्धवाः।दारस्यङ्गतः पूर्व त्रीस्त्रीन्धर्मोदकाञ्जलीन् ॥पूर्ववन्नामगोत्राभ्यां नियमो नेह कश्चन' ॥ मदनरत्ने विष्णुहारीतो- 'आशौचान्ते कृतश्मश्रु- कर्माणस्तिलकल्कैः सर्षपकल्कैर्वा स्नाताः शुक्लवाससो गृहं प्रविशेय॒स्तत्र शान्तिकं कृत्वा ब्राह्मणपूजनं कुर्युः' इति ॥ देवल:- ‘दशमेहनि संप्राप्ते स्नानं ग्रामादहिवेत् । तत्र त्याज्यानि वासांसि केशरमथुनखानि च' ॥ अपराकै बृहस्पतिः- ' नवमे वाससां त्यागो नखरोग्णां तथान्ति- मे' ॥ तत्रैव व्यासः- आशौचान्त्यदिने क्षौरं जनन्यां च गुरौ मृते' ए- तत्प्रेताल्पवयसामित्याहापस्तम्बः 'अनुभाविनां च परिवापनम्' इति ॥ अनुनाविनः कनिष्ठा इति विज्ञानेश्वररत्नाकरादयः ॥ 'आशौचमनु- भवतां पुंसां सर्वाशौचे तु मुण्डनम् । आज्ञया नरपतेर्द्विजन्मनां दारकर्ममृतसू तकेषु च । बन्धमोक्षमखदीक्षणेष्वपि क्षौरमिष्टमखिलेषु चोडुषु' ॥ इति रत्नमालोक्तेर्जननाशौचेपीति शुद्धितत्त्वादयः ॥ अत्र देशाचारतो व्यव- स्था ॥ परं शिखावय॑म् 'केशश्मश्रुनखलोमानि वापयीत शिखावय॑म् ' इति गोभिलोक्तः॥ यत्त्वापस्तम्बः- 'न समावृत्ता वपेयुरन्यत्र विहारादि- त्येके' विहारो दर्शादियागः ॥ तेन विना समावृत्ता गृहस्था न वपेयुरि- त्यर्थः । यच्च- 'वृथा छिनत्ति यः केशस्तिमाहुब्रह्मघातिनम् ' इति, तत्- 'केशश्मश्रु धारयतामय्या भवति संततिः' इति दानधर्मोक्तं काम्यपरम् ॥ अनुभाविनः पुत्रादय इत्येक ॥ 'पुत्रः पत्नी च वपनं कुर्यादन्ते यथाविधि । पिण्डदानोचितोन्योपि कुर्यादित्थं समाहितः' इत्यपरार्के व्यासोक्तेः॥यत्तु मिताक्षरायाम्- 'द्वितीयेहनि कर्त्तव्यं क्षुरकर्म प्रयत्नतः । तृतीये पञ्चमे वापि दशमे वापदानतः' इति ॥ 'आप्रदानतः' इति चतुर्थादीनि ॥ तत्प्रथमदिने संभवे ज्ञेयम् ॥ 'अलुप्तकेशो यः पूर्व सोत्र केशान्प्रवा- - . १-निर्णेजकादौ निर्णजनार्थः। २--ऐकेशब्दाभिधान भ्रात्रादिनिवृत्तावस्वारस्यसू- चकम् । तेषामप्यभ्युदयकामनायां तत्प्राप्तेः ॥ इति टीका ॥

·प०३] आशौचनिर्णयः। ५५७ . पयेत् । द्वितीयोह्र तृतीयेह्नि पञ्चमे सप्तमेपिवा ॥ यावच्छ्राद्धं प्रदीयेत ता- वदित्यपरं मतम् ' इति माधवीये मदनरत्ने च बौधायनोक्तेः ॥ मदन- पारिजाते तु दशमे प्रथमे च समुच्चय उक्तः ॥ यत्तु-'दशमं पिण्डमुत्सृज्य रात्रिशेपे शुचिर्भवेत् ' इति,- तदेकादशाहश्राद्धाङ्गविनिमन्त्रणार्थ ज्ञेयम् । अथैकादशाहः ॥ मनुः-विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्रि- एकादशाह- . यो वाहनायुधैः । वैश्यःप्रतोद रश्मीन् वा यष्टिं शूद्रः कतक्रि- निर्णयः यः' ॥ शुद्धितत्त्वे देवलः-'आयाहःसु निवृत्तेषु सुनाताः कतमङ्गलाः । आशौचाद्विज मुच्यन्ते ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ॥ या- ज्ञवल्क्यः-'आयमेकादशेहनि' क्षत्रियायैराशौचेप्येकादशेह्नि श्राद्धं का- यम् 'आद्यं श्राद्धमशुद्धोपि कुर्यादेकादशेहनि । कर्तृस्तात्कालिकी शुद्धिरशुद्धः पुनरेव सः' इति हैमाद्रौ शोक्तेः॥ पैठीनसिः-एकादशेह्नि यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहृतम्'। चतुर्णामपि वर्णानां सूतकं तु पृथक्पृथक् ' ॥ यत्नु मरोचिः-'आशौचान्ते ततः सम्यपिण्डदानं समाप्यते । ततः श्रादं प्रदा- तव्यं सर्ववर्णष्वयं विधिः' इति ॥ तत्सर्ववर्णानां दशाहाशौचपरम् ॥ यत्नु विष्णुः-'अथाशौचापगमः' इति ॥ .यच्च गौडग्रन्थे हारीतः- श्वानते एकोद्दिष्टं कुर्यात् ' ॥.यच्च बैजवापः-'ऊध्वं दशम्या अपरेयुः' इति त- विप्रविषयम् ॥ एतेन दर्शमपिण्डापकर्षपक्षे अवयवपिण्डासमाप्तौ कथमेकाद- शाहे श्राद्धमिति मूर्वोक्तिः परास्ता ॥ वचनादाशौचमध्ये इव, तत्राप्यविरो- धात् ॥ भविष्ये-'एकादशभ्यो विप्रेन्यो दद्यादेकादशेहनि । भोजनं त- त्र बैकस्मै बाह्मणाय महात्मने ' ॥ यत्तु मात्स्ये-'एकादशेहनि तथा वि- पानेकादशैव तु । क्षत्रादिः सूतकान्ते तु भोजयेदयुजो द्विजान्' इति ॥ तदु- द्रगणश्राद्धपरमिति मदनपारिजातः॥ गौडास्त्वस्मादचनात्क्षत्रियादीना- १-'सर्वेभ्यःप्रेतवर्णेभ्यापिण्डान्दद्याद्दशैव तुः। 'इति पारस्कारोक्तपक्षे राज्ञस्तुदशमः पिण्डो द्वादशेहनि दीयते । वैश्यस्य पञ्चदशमे ज्ञेयस्तु दशमस्तथा । शूद्रस्य दशमः पिण्डो मासे पूर्णगि दीयते' इत्यादिपुराणोक्त इत्यर्थः ॥ इति टीका ॥

·निर्णयसिन्धौ- [प०३ माक् ॥ माशौचान्त एवेत्याहुः ॥ रामायणेपि-'समतीते दशाहे तु कृतशौचो यथा- विधि । चक्रे दादाशिकं श्राद्धं त्रयोदशिकमेव च ' ॥द्वादशिकं द्वादशाहेन निर्वत्यं त्रयो दशाहश्राद्धं त्रयोदशिकं चतुर्दशाहविधेयं सपिण्डनपाथेयादिः ॥ क्षत्रियाणां द्वादशाहाशौचे त्रयोदशे महकोद्दिष्टं चतुर्दशे सपिण्डनम् ॥ विविधवाक्यादकादशाहाशौचान्तयोर्विकल्प इत्येके ॥ सद्यःशौचादौ युद्धहतादेरेकादशाहः अन्येषां आशौचान्त इति वयम् ॥ कौम-ए- कादशेह्नि कुर्वीत प्रेतमुद्दिश्यभावतः । द्वादशे वाह्नि कर्तव्यमनिन्द्येप्यथ वा- हनि ॥ निन्यं प्रेतक्रियाकालयुक्तं ॥ एकादशे तु न निषेध इत्युक्तं बृहस्पतिः-'वस्त्रालंकारशय्यादि पितुर्यद्वाहनादिकम् । गन्धमाल्यैः समायर्च्य श्राद्धभोके तदर्पयेत् ॥. श्रोत्रिया भोजनी- यास्तु नव सप्त त्रयोदश । जातयो बान्धवा निःस्वास्तथा चातिथयो- परे' ॥ देवयाज्ञिकनिबन्धे-'एकादशसु विप्रेषु प्रेतमावाह्य भोजयेत् ॥ तत्रायाय च शय्यादि दद्यादाद्यमिति स्मृतम्' ॥ विष्णुः-एकवन्मन्त्रा- नूहेनैकोद्दिष्टे' ॥ बहुवचनान्तानेकवचनान्तान्वददित्यर्थः ॥ एतत् दृष्टार्थ- त्वे ॥ अस्य विघ्ने गौणकालमाह हेमाद्रौ बौधायनः-'एकोदिष्टं श्व एव स्यावद्वादशेहनि वा पुनः॥ अतऊर्ध्वमयुग्मेषु कुर्वीताहःसु शक्तितः ॥ अर्ध मासेथ वा मासि ऋतौ संवत्सरेपि वा' इति ॥ तत्रैव लघुहारीतः-"एको- द्दिष्टं तु कुर्वीत पाकेनैव सदा स्वयम् । अभावे पाकपात्राणां तदहःसमुपो- १-अयं भावः-प्रायश एकसंवत्सरस्थायी वायवीय प्रेतदेहः,तदारम्भश्च शरीरारम्भ- काधर्मविशेषः पितृत्वप्राप्तिप्रतिवन्धकस्तद्देहभोग्यदुःखभोगनाइयस्तदधर्मनाशार्थ दुःख- भोगः, तदर्थ च प्रेतदेह आवश्यकः तदुत्पत्त्यर्थं च पिण्डदानमिति प्रेतदेहोत्पत्तिर्भव- त्येव, एकादशादिश्राद्धानां पूर्णप्रेतशरीरनिवृत्तिः फलम् ' यस्यैतानि न दत्तानि प्रेत- श्राद्धानि षोडश । पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ' इति यमोक्तेः । दशादिभिः श्राद्धैर्मृतस्याप्यायनंभवेत् । सम्यक संवत्सरे पूर्णे पितणां स्थानमृच्छति ।' इति देवलोक्तेश्च आप्यापनं प्रेतत्वपरिहारः इति शूलपाणिः । सर्वथापिण्डदाने तुं विल- म्बेन क्लेशेन तदिति सिद्धम् । तथा च दशमपिण्डदानात्पूर्व प्रेतदेहस्यैवानिष्पन्नत्वात्त- निवृत्त्यर्थानामेकादशाहादिश्राद्धानामाशौचमध्ये कथं करणमिति । इति टीका ॥ " एका- ·प०३] आशौचनिर्णयः। षणं' ॥ गोभिल:- 'ब्राह्मणं भोजयेदाये होतव्यमनलेथवा । पुनश्च भोजये दकं द्विरावृत्तिर्भवेदिति ' ॥ एतदायमासिकायाब्दिकयोः सिद्धयर्थमिति भ- डाः ॥ तेन महकोद्दिष्टं षोडशश्राद्धाद्भिन्नमेव ॥ अतएवायं सर्वेकोद्दिष्टप्ररुति- अतमेकादश इति विज्ञानेश्वरः ॥ अन्यत्वाद्यमासिकाब्दिकयोः 'आयमे- कादशेहनि ' इति नियमादभेदमाहुः ॥ द्वयोस्तन्त्रत्वबाधार्थ गालवीयमि- त्यन्ये ॥ युद्धहतादौ तु हेमाद्रौ पृथ्वीचन्द्रोदये पैठीनसिः ‘सयःशौचेपि दातव्यं प्रेतस्यैकादशेहनि । स एव दिवसस्तस्य श्राद्धशय्यासनादिषु' ॥ ए- वमेकादशाहादी॥अतोत्रं द्वितीये टंकादशाहं वदन ढौटूःशूलपाणिःस्मार्त- गौडश्च परास्तः ॥ एतेन 'आद्यमेकादशेहनि' इत्याशौचानन्तरदिनपरम्, विष्णूक्तेः । प्रागुक्तशङ्खादिवचनानां चानाकरत्वादिति वदन्तः कल्पतरु- वाचस्पतिप्रमुखाः सर्वमहानिबन्धविरोधादुपेक्ष्याः ॥ उशनाः- 'यहा- शौचेपि कर्तव्यमाचौकादशेहनि। अतीतविषये सद्यस्यहोवं वा तदिष्यते'। याज्ञवल्क्यः- "एकोद्दिष्टं देवहीनमेकाध्यकपवित्रकम् । आवाहनानौक- रणरहितं त्वपसव्यवत् ॥ उपतिष्ठतामित्यक्षम्यस्थाने विविसर्जने अभिर- म्यतामिति वदेयुस्तेभिरताः स्म ह' इति अग्नौकरणनिषेधोन्यपरः ॥ बढ़- चानां सर्वैकोद्दिष्टेषु तद्भवत्येवेत्युक्तं प्राक् ॥ स्वदितमिति तृप्तिप्रश्न इति का- त्यायनः ॥ प्रथमे पात्रे संस्रवानित्यस्य तृतीयेनापिधानस्य च बाधान्न पात्र- न्युजतेति शूलपाणिः॥प्रचेताः- 'नात्र पात्रालम्भो नाशिषः प्रार्थयेत्॥ अत्र विशेषो हेमाद्रौ वाराहे- 'श्मश्रुकर्म तु कर्तव्यं नखच्छेदं तथैव च । स्वपनात्यञ्जनं दद्याहिप्राय विधिपूर्वकम् ॥ तथा- 'उपवेश्यासने भद्रे छत्रं तत्र प्रकल्पयेत् । पश्चादुपानहौ दद्यात्सर्वाण्याभरणानि च' ॥ विष्णुः- 'दक्षिणान्तं श्राद्धमुक्त्वा दत्ताक्षम्योदकेषु चतुरडुलपृथ्वीस्तावदन्तरालस्ताव- दधःखाता वितस्त्यायतास्तिस्रः कर्तः कुर्यात् कर्पूणां समीपेऽमिमाधाय परि- स्तीकैकस्मिन्नाहुतित्रयं जुहुयात् सोमाय पितृमते स्वधानमोनये कन्यवा- हनाय यमायाङ्गिरस्वते इति' ॥ स्थानत्रये प्राग्वत्पिण्डनिर्वपणं दधिमधुघृत- .

·५६० निर्णयासन्धी- [१०३ मांसैः कर्तृत्रयं पूरयित्वैतत्त इति जपेत् ॥ शेषं नवश्राद्धवत् ॥ अत्र सानेर- प्यन्ते वैश्वदेव इत्युक्तं प्राक् ॥ इदं दशाहक; पुत्रेण वा कार्यमित्युक्तं कि- यानिवन्धे ॥ गृह्यकारिकायां-'तिलोसि प्रेतदेवत्यः प्रेतं लोकान्हि नो- न्तकम् । मन्त्रमुक्त्वा तिलानेवं प्रक्षिपेदर्घ्यपात्रतः ॥ दक्षिणामुदकुम्भं च सान्नं दत्त्वा तथैव गाम् । तस्मै दद्याद्भुतशेषं तद्भाण्डान्यपि भाजनम्॥ विप्राभा- वेग्नावेकोद्दिष्टं ॥ अग्नौ पायसं अपयित्वाज्यभागान्ते तदने श्राद्धप्रयोगं कृत्वामी प्रेतमावाह्य गन्धायैः संपूज्य पृथिवी ते पात्रमित्यादिनान्नं संकल्प्योदीरतामवर इत्यष्टाभिश्चतुरावृत्ताभित्रिंशदाहुती त्वा पिण्डदानादिश्रादं समापयेत्' इति याज्ञवल्क्यः- एतत्सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रियामपि' ॥ वृषोत्सर्गनिर्णयः अथ वृषोत्सर्गः ॥ स च नित्यः काम्थः॥ न करोति वृषोत्सर्ग सुतीर्थ वा जलाअलिम् ॥ न ददाति सुतो यस्तु पितुरुच्चार एव सः' ॥ उ- चारः पुरीषं ॥ एष्टव्यां बहवः पुत्रा योकोपि गयां व्रजेत् । यजेत वाश्वमे- धेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ' इति मत्स्यकोोक्तः ॥ ' एकादशेहि प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः । प्रेतत्वं सुस्थिर तस्य दत्तः श्राद्धशतैरपि' इति षट्- त्रिंशन्मते निन्दाश्रुतेः ॥ एवं कृत्वा हवामाति फलं वाजिमखोंदितम् । यमु दिश्योत्सृजेन्नीलं स लभेत परां गतिम् ॥ वृषोत्सृष्टः पुनात्येव दशातीतान्द- शापरान्' इतिदेवीपुराणे भविष्यादौ फलश्रुतेश्च ॥ अयं द्वादशाहे उक्तो भविष्ये- चैत्र्यां वापि तृतीयायां वैशाख्यांद्वादशोहि वा'। इति ॥ वि- ष्णुधर्मे तु मृताहेप्युक्तः ॥ विषुवद्वितये चैव मृताहे बान्धवस्य च' इति । अयं गृहे न कार्यः 'न गृहे मोचयेन्नीलं कामयन्पुष्कलं फलम्' इति का- लिकापुराणात् ॥ कामधेनौ-वत्सराभ्यन्तरेपित्रोवृषस्योत्सर्गकर्मणि । वृद्धिश्राद्धं न कुर्वीत तदन्यत्र समारभेत् ॥ तल्लक्षणं तु ब्राह्मे- 'लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः । श्वेतः खुरविषाणायां स नीलो वृष - .. - - १-श्राद्धशेषम् । भोजनाभावात् । इति टीका ॥ २- कार्तिक्यामय वा माध्यामयने वा युधिष्ठिर ।' इत्यादिः॥

·५६१ प०३] आशौचनिर्णयः। उच्यते' ॥ श्वेतवर्णस्य मुखादीनि श्यामानि श्यामस्य वा श्वेतानि यस्य सोपि नील उत्तो मात्स्यादौ। देवीपुराणे-'चतसो वत्सिका जादै मासं भवतोपि वा ॥ यनु पठन्ति 'वृषोत्सर्जनवेलायां वृषभावः कथंचन । मृद्भिः पिष्टैश्च दर्जेर्वा वृषं कृत्वा विमोचयेत् ॥ न शक्यते वृपोत्सर्गो होम वा तत्र कारयेत् ' इति, तनिर्मूलम् ॥ तद्विधिहेमाद्रौ भट्टकतौ च येयः ॥ अत्र देवयाज्ञिकेन वृषोत्सर्गात्पूर्व पुरुषसूक्तेन विष्णुरूपिप्रेतोद्देशेनविष्णुत- र्पणमुक्तम् ॥ तत्र मूलं चिन्त्यम् ॥ पारस्करः- सव्येन पाणिना पुच्छं समालम्ब्य वृषस्य तु । दक्षिणेनाप आदाय सतिलाः सकुशास्ततः ॥ प्रेत- गोत्रं समुच्चार्य अमुकस्मै इति ब्रुवन् । वृष एष मयादत्तस्तं तारयतु सर्वदा । सहेम सतिलं भूमावित्युच्चार्य विनिक्षिपेत् ' ॥ ॥ तथा-'विधारयेनतं कश्चिन्न च कश्चन वाहयेत् । न दोहयेच्च ता धेनूनच कश्चन बन्धयेत् ॥ नीषु विशेषः संग्रहे-'पतिपुत्रवती नारी भर्तुरये मृता यदि । वृषोत्सर्ग न कुर्वीत गां दद्याच्च पयस्विनीम्॥ पतिपुत्रयोः साहित्यं विवक्षितम् ॥ अन्वा- रोहणेपि गोदानमेवेत्युक्तं ॥ प्राक् ॥ आशौचान्तरेपि वृषोत्सर्गायमासिकश प्यादि दद्यादेचेत्युक्तम् ॥ क्रियानिवन्धे स्मृत्यन्तरे- सूतके मृतके चैव द्वितीयं मृतकं यदि । पिण्डदानं प्रकुर्वीत वृषोत्सर्ग तथैव च ॥ न हन्यात्सूतके कर्म द्वादशैकादशाहिकम् । शुद्धो वा यदि वाशुद्धः कुर्यादेवाविचारयन्' इति ॥ अत्र पददानमुक्तं देवजानीये गारुडे-एकादशाह पददाननिर्णयः प्रक्रम्य- तदह्नि दीयते सर्व द्वादशाहे विशेषतः । पदानि सर्ववस्तूनि वरिष्ठानि त्रयोदशे ॥ यो ददाति मृतस्येह जीवतोप्यात्महेतवे । सुखी भूत्वा महामार्गे वैनतेय स गच्छति' ॥ तथा- आसनोपानही छत्र मुद्रिका'च कमण्डलुः । भाजनं भाजनाधारो वस्त्राण्यष्टविधं पदम्॥ तथा- १-अत्राहुः--सत्यपि वृषोत्सर्गाधिकारिणि पुत्रे भर्तृसमक्षं मृताया यदि न वृपोत्सर्गः, तदा सुतरां पुत्राभावे,भतसमक्षमृतैरेव तदकरणप्रयोजकत्वात् । 'अपि पुत्रवती नारी इति पाठान्तराच । तस्मात्साहित्यं न विवक्षितमिति ॥ इति टीका ॥ , ..३६ - ·निर्णयसिन्धौ- ५६२ [१०३ 'भाजनासनदानेन मुद्रिकानोजनेन च । आज्ययज्ञोपवीतेन पदं संपूर्णतां व- जत् ॥ महिषीरथगोदानात्सुखी भवति निश्चितम् । सर्वोपस्कारयुक्तानि प- दान्यत्र त्रयोदश ॥ यो ददाति मृतस्येह जीवन्नप्यात्महेतवे । स गच्छति परं स्थानं महाकष्टविवर्जितः ॥ त्रयोदशपदानीत्थं प्रेतायैकादशेहनि । दातव्यानि यथाशक्ति तेनासी प्रीणितो भवेत् ॥ अन्नं चैवोदकं चैवोपानही च कमण्ड- लुः॥छवं वस्त्रं तथा यष्टिं लोहदण्डं तथाष्टमम् ॥ अग्रीष्टिकां च दीपं च ति- लांस्ताम्बूलमेव च । चन्दनं पुष्पदानं चोपदानानि चतुर्दश ॥ योश्वं रथं गर्ज पापि ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् । स्वमहिम्नोनसारेण तनसुखमवामुयात् ' इति॥ अत्र मुलं चिन्त्यम् ॥ अथ शय्यादानम् हेमाद्रौ भवि- शय्यादान- प्ये-'तस्माच्छय्यां समासाद्य सारदारुमयी दृढाम् । दन्तपत्र- निर्णयः चिता रम्यां हेमपट्टैरलंकताम् ॥ हंसतृलीप्रतिच्छन्नांशुभदण्डो- पधानिकाम्॥प्रच्छादनपटीयुक्तां गन्धधपादिवासिताम् । तस्यां संस्थापये?मं हरि लक्ष्म्या समन्वितम्॥ अत्र हरिस्थाने प्रेतम् ॥ 'उच्छीर्षके घृतभृतं क- लशं परिकल्पयेत् ॥ ताम्बूलं कुङ्कुमक्षोदकर्पूरागरुचन्दनम् ॥दीपिकोपानही छत्रं चामरासनभाजनम् । पार्वेषु स्थापयेत्या सप्त धान्यानि चैव हि ॥ शयनस्थस्य भवति यदन्यदुपकारकम् । भृङ्गारकरकायं तु पञ्च वर्णवितान- कम् '॥ मन्त्रस्तु-'यथा न कृष्ण शयनं शून्यं सागरजातया ॥ शय्या ममा- प्यशून्यास्तु तथा जन्मनिजन्मनि॥यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य शिवस्य च। अधं तदेव ॥ 'दत्वैवं तस्य सकलं प्रणिपत्य विसर्जयेत् । एकादशाहेपि तथा विधिरेप प्रकीर्तितः ॥ विशेष चात्र राजेन्द्र कथ्यमानं निशामय । तेनोप- भुक्तं यत्किंचिद्वस्ववाहनभाजनम् ॥ यद्यदिष्टं च तस्यासीत्तत्सर्व परिकल्प- येत् । तमेव पुरुषं हैमं तस्यां संस्थापयेत्तदा ॥ पूजयित्वा प्रदातव्या मृतश- य्या यथोदिता'॥ पाझे-'मृतकान्ते द्वितीयेह्नि शय्यां दद्यात्सलक्षणाम् ॥ काञ्चनं पुरुषं तद्वत्फलवस्त्रसमन्वितम् ॥ संपूज्य द्विजदांपत्यं नालामणिविभूषि- तम् । उपवेश्य तु शय्यायां मधुपर्क ततो वदेत् ॥ रजतस्य तु पात्रेण दधिदुग्ध ·सौ . १०३] आशौचनिर्णयः। समन्वितम् । अस्थि लालाटिकं गृह्य सूक्ष्मं कत्वा सपायसम् ॥ भोजयेद् द्विजदांपत्यं विधिरेष सनातनः ॥ एष एव विधिदृष्टः पार्वतीयैर्द्विजोत्तमैः ॥ एतत्पतिग्रहे तत्रैवोक्तम्-'गृहीतायां तु तस्यां वै पुनःसंस्कारमर्हति ॥ शय्यादानफलं भविष्ये-'स्वर्गे पुरंदरपुरे सूर्यपुत्रालये तथा । सुखं वसत्य- जन्तुःशय्यादानप्रभावतः ॥ आभूतसंप्लवं यावत्तिष्ठत्यातङ्गवर्जितः' इति॥ अथोदकुम्भः ॥ हेमाद्री स्मृतिसमुच्चये-'एकादशाहात्मवृति उदकुम्भदान-घटस्तोमान्नसंयुतः । दिनदिने प्रदातव्यो यावत्संवत्सरं सुतैः'। निर्णयः लोगाक्षिः-'यस्य संवत्सरादर्वाक् सपिण्डीकरणं भवेत् मासिकं चोदकुम्नं च देयं तस्यापि वत्सरम् '॥ उत्तरार्ध-'तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात्संवत्सरं द्विजे' । इति याज्ञवल्क्यपाठः ॥ सपिण्डनापकर्षेs स्यापकर्षप्राप्ते बाधकमिदमिति शूलपाणिः। तन्न । प्रकृतिविकाराभावेन तद- न्तन्यायविषयत्वाद ॥मात्स्ये-'यावदब्दं च यो दद्यादुदकुम्भ विमत्सरः । प्रेतायानसमायुक्तं सोश्वमेधफलं लभेत् ॥ केचित्रयोदशाहमारण्याहुस्तन्नि- मूलम् ॥ देवयाज्ञिकः-'सपिण्डनापकर्ष संवत्सरं यावदुदकुम्भं अर्वागेव दयात्' नोर्ध्वम् 'प्रेतलोकगतस्यान्नं सोदकुम्भं प्रयच्छत' इति गोविन्द- राजधृतावष्णूक्तः । 'अन्नं चैव स्वशक्या तु संख्यां कृत्वादिकावधि । दातव्यं ब्राह्मणे स्कन्धघटादौ निष्क्रयं तु वा॥अपि श्राद्धशतैर्दत्तरुदकुम्भंविना नराः । दरिद्राः दुःखिनस्तात नमन्ति च भवार्णवे ॥ तेनापरुष्य दातव्यं - तस्याप्युदकुम्भकम्' इति गोभिलभाष्ये स्कान्दाच्च सपिण्डनात्प्रागेव तस्य विधानादूर्ध्व निषेधादित्याह ॥ तन्न ॥ उदकुम्भे पार्वणविधिनानुपपत्तेरेवं व्याख्यायां मानांधावान्मिताक्षरादिविरोधाच वचनं च यदि समूलं तदा - द्धावपकर्ष विधत्ते॥ प्रेतश्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डी करणं तथा'इतिहेमाद्रौशा व्यायनोक्तेः॥ तस्याप्यन्नंसोदकुम्भम्'इतियाज्ञवल्क्यविरोधाच॥मदरत्ने १-अयं पार्वतीयानामाचारोन्यदेशीयानां निन्द्यः । एतद्वचनानां निर्मूलत्वमिति तु धार्मिकाः ॥ इति टीका ॥

·निर्णयसिन्धौ- [५०३ गौतमः-'अदैवं पार्वणं श्राद्धं सोदकुम्भमधर्मकम् । कुर्यात्प्रत्याब्दिकाच्छा- हासंकल्पविधिनान्वहम् ' ॥ अधर्मकं ब्रह्मचर्यादिनियमहीनम् ॥ एतन्मा- सिकवदेकोद्दिष्टं पार्वणं कार्यम् ॥ अपरार्कस्तु । सपिण्डीकरणे वृत्ते पृथक्केनोपपद्यते । पृथक्त्वे तु कृते पश्चात्पुनः कार्या सपिण्डना'॥ इति॥ ल घुहारीतोक्तावपि तस्याप्यम्नं सोदकुम्भं देयं संवत्सरं द्विजे ' इति । याज्ञवल्कीये तस्येत्येकत्वोक्तेः सपिण्डनोनरमप्येकोद्दिष्टमेवेत्याह ॥ अत्र पिण्डदानं कतारतम् ॥ 'अहरहरन्नमस्मै ब्राह्मणायोदकुम्भं च दद्यापिण्ड- मप्येके निपुणन्ति' इति हेमाद्री पारस्करोक्तः श्राद्दाशक्तौ पिण्डमात्रमि- ति गौडाः ॥ तन्न ॥ अपिशब्दबाधापत्तेः॥ हारीतः-मृते पितरि वै पुत्रः पिण्डमन्दं समाचरेत् । अन्नं कुम्भं च विप्राय प्रेतनिर्देशधर्मतः ॥प्रेतशब्दोच्चा- रणेनेति हलायुधः॥ यद्वा प्रतस्य निर्देशो यत्र तदेकोद्दिष्टं तद्धर्मकमित्यर्थः अत्राशौचान्तदिनायब्दान्तं यावद्वत्सरापूतः शौचं नाधिकारिविशेषणम् ॥ तेन मृतिदिनमारायैतत्कार्यमिति केचित् ॥ तन्न ॥ हेमाद्रिधृतवचोविरोधात मध्ये आशौचादिना बाधे तु लोपं एवं दार्शवत् ॥ तथा प्रथमाब्दे दीपदानमु- क्तम् ॥ देवजानीये गारुडे-'प्रत्यहं दीपको देयो मार्गे तु विषमे नरैः। यावत्संवत्सरं वापि प्रेतस्य सुखलिप्सया ॥ प्राङ्मुखोदङ्मुखं दीपं देवागारे द्विजालये । कुर्यायाम्यमुखं पित्र्ये अद्भिः संकल्प्य सुस्थितम् ' ॥ अथ मासिकानि ॥ तानि च कृत्वैवै सपिण्डनं कार्यम्॥तथा मासिकनिर्णयः गोभिललौगाक्षी । 'श्रादानि षोडशादत्वा नैव कुर्यात्सपिण्ड- नम् । श्रादानि षोडशाप्याप्य विदधीत सपिण्डनम् ' । तानि त्वाह जातू- कर्ण्यः-'द्वादश प्रतिमास्यानि आयं पाण्मासिकं तथा । त्रैपक्षिकाब्दिके चेति श्राद्धान्येतानि षोडश'॥ आद्यपाण्मासिकाब्दिकशब्दा ऊनमासिको- १-कर्तृमोकोरित्यादिः। २-अकृतनवश्राद्धादिकस्य न मासिकेष्वधिकारः 'नव- श्राद्धानि श्राद्धानि न कृतानि तु यस्य वै । नाधिकारी भवत्तत्र मासपाण्मासिकान्दिके इति वचनात् । इति टीका ॥ ३- मासश्च मृततिथि गृहीत्वा चान्द्रत्रिंशत्तिथिसमुदा- यः । अयमेवेदानींतनाचारसंवादिपक्षः । इति टीका ॥

·प०३] आशौचनिर्णयः। -- - नषष्ठोनाब्दिकपराः॥ हेमाद्री तु सपिण्डीकरणं चैव इत्येतत् श्रादषोडशम्' इत्युत्तराई पाठः॥तदा आयमूनमासिकं द्वादशाहे, पाण्मासिकम् ऊनषष्ठोना- ब्दिके इत्यर्थः॥ कात्यायनस्त्वन्यथाह 'द्वादश प्रतिमास्यानि आयं षण्मा- सिके तथा । सपिण्डीकरणं चैव इत्येतच्छ्रादषोडशम् ॥ एकाहेन तु षण्मासा यदा स्युरपि वा त्रिभिः । न्यूनाः संवत्सराश्चैव स्यातां षण्मासिके तदा' ॥ द्विवचनादूनषष्ठोनाब्दिके इत्यर्थमाह पृथ्वीचन्द्रः॥ व्यासस्त्वन्य- थाह द्वादशाहे त्रिपक्षे च षण्मासे मासिकाब्दिके ॥ श्राद्धानि षोडशैतानि संस्मृतानि मनीषिभिः ॥ द्वादशाहपदमनमासिकपरं तस्य द्वादशाहेप्युक्तरि- ति कालादर्शः । मदनरने ब्राझे त्वन्यथोक्तम् ' नृणां तु त्यक्तदेहानां श्राद्धाः षोडश सर्वदा । चतुर्थे पञ्चमे चैव नवमैकादशे तथा ॥ ततो दाद- शभिर्मासैः श्राद्धा द्वादश संख्यया' इति ॥ चतुर्थादीनि दिनानि ॥ भवि ष्येत्वन्यथोक्तम् ॥'अस्थिसंचयनं श्राद्धं त्रिपक्षे मासिकानि तु । रिक्तयोध तथा तिथ्योः प्रेतश्राद्धानि षोडश' इति ॥ रिक्तयोस्तिथ्योरिति न्यूनषछो- नाब्दिकपरमिति हेमाद्रिः ॥ अत्र देशकुलशाखाभेदाव्यवस्थेति सर्वनिव- न्धाः॥ गालवः- 'ऊनषाण्मासिकं षष्ठे मासे वा न्यूनमासिकम् । त्रैपक्षि- के त्रिपक्षे स्यादूनाब्दं द्वादशे तथा' ॥ ऊनमासिके तु गोभिलः- 'मरणा- त् द्वादशाहे स्यान्मास्यूने चोनमासिकम् ' ॥ मदनरत्ने कालादर्श च श्लोकगौतमः 'एकद्वित्रिदिनरूने त्रिभागेनोन एव वा । श्राद्धान्यूनाब्दिका दीनि कुर्यादित्याह गौतमः ॥ क्रियानिबन्धेऽक्रतुस्तु- ‘सार्ध एकादशे मासे साई वै पञ्चमे तथा। ऊनाब्दमूनषण्मासं भवेतां श्राद्धकर्मणि' । इत्युक्तं ॥ तत्र मलं चिन्त्यम् ॥ ऊनेषु वान्याह मरीचिः- 'द्विपुष्करे च नन्दासु सिनीवाल्यां भगोर्दिने । चतुर्दश्यां च नोनानि कृत्तिकासु त्रिपुष्करें ॥ ज्यो- तिषे- 'त्रिपादक्ष तिथिद्रा भौमेज्यरविभिः सह । तदा त्रिपुष्करो योगो द्वयोर्योगे द्विपुष्करः ॥ गालवः- 'त्रिभिर्वा दिवसरूने त्वेकेन द्वितयेन वा ॥ आयांदिषु च मासेषु कुर्यादूनाब्दिकादिकम् ॥ एकन्यूनपक्षे पञ्चम्यां - - - ·निर्णयसिन्धौ- [१०३ - , मृतस्य तृतीयायां विभिन्यूँने प्रतिपदि ट्यूने द्वितीयायामिति केचित् ॥मा- धवस्तु- 'पाण्मासिकाब्दिके श्राद्ध स्यातां पूर्वयुरेव ते । मासिकानि स्व- कीये तु दिवसे द्वादशेपि च ' इति पैठीनसिवाक्ये ऊनषण्मासिकं सप्तममा- सगतमृताहात्पूर्वेयुः कार्यम् , ऊनाब्दिकं तु द्वितीयाब्दे मृताहदिनात्पूर्वयुः कार्यमित्यर्थमाह । 'मासिकानि स्वकीये तु दिवसे' इत्युक्तेः ॥ इदमेव युक्त- म् ॥ मदनरत्नेप्येवम् ॥ याज्ञवल्क्यः मृतेहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरेम । प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशेहनि' ॥ अत्राद्यमासिकमाब्दिकं चैकादशेह्नीति निर्णयामृतादयः। 'ब्राह्मणं भोजयेदाये होतव्यमनलेथ- वा । पुनश्च भोजयेद्विषं द्विरावनिर्भवेदिति' इति गोभिलीयं च तद्विषयमाहुः॥ अन्ये तु 'मासपक्षतिथिस्पृष्टे' इत्यादिविरोधादाब्दिकं वर्षान्तमेव ॥ मासिकं तु मासादी॥द्विरावृत्तिस्तु एकादशाहिकायमासिकपरा ॥ देवयाज्ञिकोप्ये- वमाह ॥ लौगाक्षिरपि- 'मासादी मासिकं कार्यमाब्दिकं वत्सरे गते॥आ- धमेकादशे कार्यमधिक त्वधिकं भवेत् ' दीपिकायां तु-'आय रुद्रमिते- कसंमितदिने वा स्यात् ' इत्युक्तम् ॥गौडास्तु मृततिथ्यवधिके एकदिनाधि- के माससंवत्सरपदं गौणम् । पूर्णब्दे इति ईषदसमाप्तपरत्वमिति शूलपाणिः॥ तेन द्वितीयमासादावाद्यमासिकादीनि तन्मौर्ण्यकृतं ॥ अशक्ती तु हारीतः- 'मुख्यं आई मासि मासि अपर्याप्तावृतं प्रति । द्वादशाहेन वा भोज्या ए. काहे द्वादशापि वा ॥ ऋतुं प्रति द्वंद्व इत्यर्थः ॥ यदा पितुर्मरणात्रयोविंश- तितमे दिने दर्शो बृद्धिर्वा स्यात्तदा द्वादशदिनेषु द्वादशमासिकानि कार्या- णीत्यर्थः ॥ त्रैपक्षिकं तु त्रिपक्षेतीते मताहे कार्यम् ॥ ' त्रैपक्षिक भवेद्वृत्ते त्रिपक्षे तदन्तरम् ' इति भविष्योक्तेः इति · मदनरत्ने उ- तम् ॥ पृथ्वीचन्द्रकालादर्शनिर्णयामृतादयस्तु- ' ऊनान्यूनेषु मा- १-यावदिति शेषः । २-आदिना-आधाब्दिकं द्वितीयवर्षाद्यतिथौ कार्यमित्यस्य ग्रहः । अत्राद्यान्दिकस्य द्वितीयवर्षायतिथौ कतव्यत्वेपि आयमासिकस्य द्वितीयमा- साद्यतिथौ कथं करणं, तत्राद्यमासत्वाव्यवहारात् 'आद्यमासो गतः' इति व्यवहाराचे- त्यस्वरसः । इति टीका ॥

·-
.
प०३]
आशौचनिर्णयः।
५६७
सेषु विषमाहे समेपि वा । त्रैपक्षिकं त्रिपक्षे स्यान्मताहे त्वितराणि तु
इति कार्णाजिनिस्मृतेः पूर्वत्र वृत्ते प्रवृत्ते इत्यर्थमाहुः ते तदनन्तरश-
ब्दविरोधावपक्षिकद्वितीयमासिकयोः संकरापत्तेरेवं व्याख्यायां मानाभावा-
बोपेक्ष्याः ॥ त्रिपक्षसपिण्डने त्वेवंशब्दानावादधिकरणत्वमेव ज्ञेयम् ॥ यत्तु-
क्रियानिबन्धे गारुडे-'पक्षिकं त्रिपक्षे तु प्रवृत्ते विषमे दिने । मासिकान्य-
पि चोनानि. अष्टाविंशतिमे दिने' ॥ इति, तनिर्मूलम् ॥ स्मृतिरलाव-
ल्याम्-'द्वादशाहे यदा कुर्यापितुः पुत्रः सपिण्डनम् । एकादशेह्नि कुर्वीत
प्रेतश्राद्धानि षोडश'' .॥ पेठीनसिः-सपिण्डीकरणादर्वाकुर्वनश्राद्धा-
नि षोडश । एकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात्सर्वाणि तानि तु ॥ सपिण्डीकरणादृवं
यदा कुर्यातदा पुनः । प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्स तान्यपि'॥ मद-
नरत्ने कात्यायनः-'श्राद्धममिमतः कार्य दाहादकादशहनि । ध्रुवाणि तु
प्रकुर्वीत प्रमीताहनि सर्वदा ॥ ध्रुवाणि त्रैपक्षिकादृर्वानि ॥ क्रियानिवन्धे
गारुडे-त्रिपक्षात्पूर्वतः सामेवसंस्कारवासरे । ऊर्ध्व मृतदिनेऽननः स
वाण्येव मृताहतः' ॥ एतानि च यदा सपिण्डनात्पूर्व युगपत्कुर्यातदा देश-
कालक.क्यतन्त्रत्वादेकः पाक इति केचित् ॥ पाकोद इति भट्टचरणाः॥
अत्र केचिदाहुः देशकालदैवतैक्ये तन्त्रत्वात् श्राद्धकालातिकमापत्तेः-दाद-
शाहथ सर्वाणि संक्षेपेण समापयेत् । तान्येव तु पुनः कुयात्प्रतशब्द न का-
रयेत् ' इंतिकात्यायनोक्तेः 'नैव दद्वयं कुर्यात् समानहनि कुत्रचि-
त्' इत्यस्य दैवतैक्यपरत्वेप्यत्र तत्सत्त्वात्-'श्राद्धं कृत्वा तु तस्य वै मुनः
श्राद्धं न कारयेत्' इति जाबाल्युक्तेः। षोडशसंख्यायाश्च वाजपेये माजाप-
त्ययागसप्तदशत्ववत्सान्नाम्ययागद्वित्ववच्च दर्शपातसंक्रान्तिश्राद्धवद्युगपदनु-
धानेप्पुपपत्तेः- 'आद्यमासिकायूनाब्दिकान्तेषु षोडशश्राद्धेषु च क्षणः क्रिय-
ताम् ' इत्यरं प्रयोगेणैको विप्रः पिण्डोर्घश्चेति ॥ विरुद्धविधिविध्वंसप्येवं
-
-
१--त्रैपक्षिकान्तं पूर्वश्राद्धं दाहवासरमारभ्य भवेदित्यर्थः। 'ऊर्ध्व त्रिपक्षाद्यच्छ्राद्धं मृता-
न्येव तद्भवेत् । अधस्तु कारयेद्दाहादाहितामेदिजन्मनाम्। इति जावकर्ण्यवचनात् ॥३०॥

·- - निर्णयसिन्धौ- [प०३ तन्मन्दम् ॥ 'द्वादशाहेन वा भोज्या एकाहे द्वादशापि वा' इति हेमाद्रो हारीतवचोविरोधानेन विप्रोदावपिण्डाOयपि भिन्नमिति सिद्धम् ॥ एतानि द्वादशाहादौ सपिण्डनात्पूर्व कृतान्यपि वृद्धि विनापकर्षे पुनः स्वकाले का- याणि ॥ यस्य संवत्सरादर्वाक् सपिण्डीकरणं कृतम् । मासिकं चोदकुम्भ च देयं तस्यापि वत्सरम् ' इति मदनरत्नेङ्गिरसोक्तेः ॥ नचेदं मासिका- नामपकर्ष विधने किंतु सपिण्डनोवं स्वकालेनुष्ठानमेनेति वाच्यम् ॥ 'श्रा- खानि षोडशादत्वा नतु कुर्यात्सपिण्डताम् ' इति विरोधात् ॥ 'यस्य संवत्स- रादर्वाग्विहिता तु सपिण्डता । विधिवनानि कुर्वीत पुनः श्रादानि षोडश' इति माधवीये गोभिलोक्तेश्च ॥ 'अक्सिंवत्सराद्यस्य सपिण्डीकरणं कृत- म् । षोडशानां द्विरावृत्तिं कुर्यादित्याह गौतमः' इति तत्रैव गालवोक्तेः ॥ षोडशत्वं चैकादशाहासपिण्डनपक्षे तत्राद्यमासिकस्य कालसत्त्वादन्यपक्षेषु यथासंभवं ज्ञेयं ॥ यत्तु दीपिकायाम्- अनुमासिकानि तु चरेत्तान्येव सापिण्ड्यतः पश्चात् । द्वादशेत्युक्तेरूनानां न पुनः कतिरि'त्युक्तं तदेतद्विरोधा- च्चिन्त्यम् ॥ यत्तु गोडाः-'सपिण्डीकरणान्ता तु ज्ञेया प्रेतक्रिया बुधैः' इति शातातपोकर्मासिकानां प्रेतत्वविमोक्षार्थत्वात्सपिण्डनापकर्षे तदन्त- न्यायेन तेषामपकर्षान्मासिकानां न पुनःकृतिः । यत्तु 'मासिकं चोदकुम्भ च' इति लोगाक्ष्यादिवचनं, तन्निर्मूलम् । समूलत्वेपि दार्शपरं चेत्याहुः ॥ ते उक्तवक्ष्यमाणवचोनिबन्धविरोधान्मूर्खा इत्युपेक्ष्याः॥ यत्तु मिताक्षरायां सपिण्डनोवं स्वकाले एव कार्याणि अपकर्षस्त्वनुकल्प इत्युक्तम्, तदपि पूर्वविरोधाञ्चिन्त्यम् ॥ तेन वृद्धि विनापकर्षे पुनः कृतिः। 'अक्सिंवत्स- रायस्य सपिण्डीकरणं भवेत् ॥ प्रेतत्वमिह तस्यापि ज्ञेयं संवत्सरं नृप' इत्य- मिपुराणात् ॥ वृद्धिनिमित्तापकर्षे त्वस्त्येव तन्निवृत्तिः । अन्यथा वृद्धा- वसंभवादिति शूलपाणिः॥ कााजिनिः- सपिण्डीकरणादर्वागपकष्य रुतान्यपि। पुनरप्यपकष्यन्ते वृद्धयुत्तरनिषेधनात् ' ॥ निषेधं चाह कात्या- यनः-निर्वर्त्य वृद्धितन्त्रं तु मासिकानि न तन्त्रयेत् ॥ अयातयामं मरणं ·. प०३] प्रेतकर्मनिर्णयः। न भवेत्पुनरस्य तु' इति ॥ द्विरनुष्टानं चोत्तरेषामेव, न पूर्वेषां स्वस्वकालक तानाम् । तदाह माधवीये कार्णाजिनिः- 'अर्वागन्दायत्र यत्र सपिण्डी- करणं कृतम् । तदूर्ध्वमासिकानां स्याद्यथाकालमनुष्ठितिः' ॥ हेमादौ शा- व्यायनिः- 'प्रेतश्राद्धानि शिष्टानि सपिण्डीकरणं तथा । अपकृष्यापि कु- तिकतुं नान्दीमुखं द्विजः' ॥ वृद्धि विनापकर्ष दोषमाहोशनाः- 'वृद्धि- श्राद्धविहीनस्तु प्रेतश्राद्धानि यश्चरेत् । स श्राद्धी नरके घोरे पितृभिः सह म- जति' इति ॥ आधानेपकर्षमाह हेमाद्रावुशनाः- 'पितुः सपिण्डीकरणं वाके मृतिवासरें। आधौनायुपसंप्राप्तावेतत्पागपि वत्सरात्' ॥ विशेष- स्तूक्तो विवाहनिर्णये ॥ कण्वः- 'नवश्राद्धं मासिकं च यद्यदन्तरितं भवे- त् ॥ तत्तदुत्तरसातन्त्र्यादनुष्ठेयं प्रचक्षते ॥' गारुडेपि- आपदायकृतं यतु -कुर्यादूर्ध्व मृताहनि'॥ अथ सपिण्डोकरणम् ॥माधवीये सपिण्डीकरण- हारीतः- ' या तु पूर्वममावास्या मृताहादशमी भवेत् ॥स- निर्णयः पिण्डीकरणं तस्यां कुर्यादेव सुतोनिमान ' ॥ मृताहादूर्व दशमी एकादशीत्यर्थः ॥ ' सपिण्डीकरणं कुर्यात्पूर्ववच्चाग्निमान्सुतः । परतो दशरात्राच्चत्कुहूरब्दे परेतरः' इति कार्णाजिनिस्मृतेः ॥ आहिताग्रेस्तेन विना श्रौतपिण्डपितृयज्ञासिद्धेः ॥ तदाह गालवः- 'सपिण्डीकरणात्प्रेते पै- तृकं पदमास्थिते । आहिताग्नेः मिनीवाल्यां पितृयज्ञः प्रवर्तत' ॥ मद- नरत्ने प्रजापतिः- 'नासपिण्ड्याग्निमान पुत्रः पितृयज्ञ समाचरेत्' । अ. परार्के कात्यायनः-'एकादशाहं निर्वयं पूर्व दर्शायथाविधि । प्रकुर्वी- तामिमान्विषो मातापित्रोः सपिण्डताम्। आशौचान्तप्रथमदर्शयोर्मध्ये कस्मि- श्चिदहीत्यर्थः ॥ पित्रादीनां सपत्नीकानां देवतात्वेन मातगप प्राग्दर्शात्सपि- ण्डन युक्तमित्यपरार्कः ॥ एवं पितामहादेरपि सपिण्डनं प्राग्दर्शात्कार्यम् ॥ १-इदं तु बोध्यम्-प्रेतश्राद्धानि शिष्टानि सपिण्डीकरणादर्वाकः' इति विधेः, 'नि- वृत्त्य वृद्धितन्त्रं तु ' इति निषेधस्य व सामान्यरूपत्वेपि चौलोपनयनविवाहाधानेष्वापू तेप्वेव प्रवृत्तिः, नतु गर्भाधानपुंसवनसीमन्तजातकर्मनामान्नप्राशनादिषु, दाक्षिणात्यानां तथैवाचारातां जातकर्मादौ केषांभिदनुमासिकाद्यपकर्षाचारस्तु नादरणीयः।।इति टीका। -- ·निर्णयसिन्धौ- - ५७० [१०३ ' तेन विना पार्वणायोगाद्वादशाहे वा कार्यम् ॥ 'सानिकस्तु यदा कर्ता प्रेतश्चानानिमान् भवेत् । द्वादशाहे भवेत्कार्य सपिण्डीकरणं सुतैः' इति गो- भिलोक्तेः ॥ सानेः प्रेतस्य तु त्रिपक्षे 'प्रेतश्चेदा हितामिः स्यात् कर्तान- मिर्यदा भवेत् । सपिण्डीकरणं तस्य कुर्यात्पक्षे तृतीयके' इति सुमन्तूक्तेः॥ मदनरत्ने लघुहारीतोपि- 'अनग्निस्तु यदा वीर भवेत्कुर्यात्तदा गृही ॥ प्रेतश्चेदनिमांस्तु स्यात् त्रिपक्षे वै सपिण्डनम्'॥ द्वयोः सामित्वे द्वादशाह एव 'सानिकस्तु यदा कर्ता प्रेतोवाप्यग्निमान्भवेत् ॥ द्वादशाहे तदा कार्य स- सपिण्डीकरणं पितुः' इति तेनैवोक्तेः ॥ द्वयोरनमित्वे तु भविष्ये- 'सपि- ण्डीकरणं कुर्याद्यजमानस्त्वननिमान् । अनाहिताः प्रेतस्य पूर्णब्दे भतर्षभ। द्वादशाहनि षण्मासे त्रिपक्षे वा त्रिमासि वा ॥ एकादशेपि वा मासि मङ्गल- स्याप्युपस्थितौ' ॥ कात्यायनगोभिलौ- 'यदहर्वा वृद्धिसपद्यते' । तच्च व- दिदिन एवेति वाचस्पतिः ॥ तन्न ॥ प्रातर्वृद्धिनिमिक्तकम्' इति निय- मात्सपिण्डनस्य चापराह्नकालीनत्वेन पूर्वत्वबाधापनेः ॥ वृद्धिदिने तत्पूर्व- दिने चेति श्रीदत्तः ॥ स्मार्तगोडस्तु वृद्धिपूर्वो वषान्त्यश्च क्षणः स- पिण्डनस्य प्रेतत्वनाशे सहकारी । तेन परेयुर्विघ्नादृद्धयभावेपि दत्कर्तव्यता. निश्चयसहितमेव कालान्तरक्रियमाणवृद्धिपूर्वलक्षणसहकृतं प्रेतत्वनाशकमि'- त्याह ॥ तन्न ॥ अकाले कृतस्य फलाजनकत्वात् ॥एतेन निमित्तनिश्चयवत एवाधिकारादृद्धयभावेपि न क्षतिरिति मिश्रोक्तिःपरास्ता ॥ वृद्धिपूर्वदिनस्य च कालस्याङ्गत्वेन निमित्तत्वाभावानेन पुनः कार्यमित्यन्ये ॥ मंदनरत्ने पुलस्त्यः- 'निरनिकः सपिण्डत्वं पितुर्मातुश्च धर्मतः । पूर्णे संवत्सरे कु- दृिद्धिर्वा यदहवेत् ' ॥ चतुर्विंशतिमते- ' सपिण्डीकरणं चाब्दे संपूर्ण युदयेपि वा । द्वादशाहे तु केषांचिन्मतं चैकादशे तथा ॥' पृथ्वीचन्द्रोदये बौधायनः- 'अथ सपिण्डीकरणं, त्रिपक्षे वा तृतीये वा मासि, षष्ठे चैका- दशे वा द्वादशे वा द्वादशाहे वा' इति ॥ एतत्मक्रमे विष्णुः ॥ मासिकार्थ . १-मध्याह्नकालीनत्वेन वेति शेषः ।।

·, प०३] प्रेतकर्मनिर्णयः। द्वादशाहं श्रादं कृत्वा त्रयोदशेह्नि वा कुर्यान्मन्त्रवज्यं हि शूद्राणांद्वादशेह्नि संवत्सराभ्यन्तरे ययधिमासो भवेत्तदा मासिकाथ दिनमेकं वर्धयेत्' इति ॥ आशौचोत्तरं द्वादशस्वहस्सु मासिकानी ॥तेष्वेवायषष्ठद्वादशदिनेषु मासिका- दीनि कत्वा त्रयोदशेह्नि सपिण्डनं कुर्यात् ॥ अधिमास तु चतुर्दशोहि कुर्या- व॥शूद्रस्त्रयोदशे द्वादशेह्नीत्यस्य मासिकान्त्यदिनपरत्वादिति पृथ्वीचन्द्रः॥ पैठीनसिः- संवत्सरान्त संसर्जनं नवमे मासीत्यके' ॥ अत्र सानेरनने- क्तिकालाभावे त्रिपक्षादिसंवत्सरान्तानामनुकल्पाज्ञयाः॥ कल्पतरुस्त्वये- वृद्धिनिश्चय एव सर्वेऽपकंपप्रकारा इत्याह ॥ तन्न ॥ 'यदहर्वा' इति स्वात- न्यश्रुतेः ॥ यद्यपि वृद्धिनिमित्तापकर्षो निरनग्वोक्तः तथापि सामावपि ज्ञेयः ॥ उक्नकालासंभव वर्षान्तादिगोणकालबद्धगपि प्राप्तः ॥ वक्ष्यमाण- गोभिलवचनादं ॥ 'अयातयामं मग्णं न भवेत्पुनरस्य तु' इति दोषश्रु- त्यविशेषाच ॥ अपरार्कपृथ्वीचन्द्रादिस्वरमाप्येवम् ॥ अत्र वृद्धिपदं चूडो पनयनविवाहमात्रपरम ।' सीमन्तादौ तु वृद्धिश्राद्धलाप एवेत्याचार्य- चूडामणिः ॥ पुंसवनायन्नप्राशनान्तेष्वावश्यकेष्वपकर्ष इति श्राद्धविवे- कः ॥ श्रुतिसागरपि बृहस्पतिः- प्रत्यवायो भवेद्यम्मिन्न कृतं वृ- द्विकर्मणि । तन्निमिनं समाकप्य पित्रोः कुर्यात्सपिण्डनम' ॥ गर्भाधानस्य त्वन्तरेपि संभवात् ॥ · अन्यश्राद्धं परान्नं च गन्धमाल्यं च मैथुनम्' इति देवलेन प्रथमाब्द मैथुननिषेधाच न तत्रापकर्ष इति श्राद्धकौमुद्यादयस्तन्न॥ 'ऋतुस्नातां तु या भार्याम्' इति निषधात् । ब्रह्मचार्यव पाण्यायाश्चत- स्रश्च वर्जयेत् ' इति मैथुने दोपाभावाच पितामहमरणे पौत्रस्य वृद्धी ना- पकर्षः ॥ तस्यं महागुरुत्वाभावात् ॥ तत्र तदूर्ध्वयो वृद्धिश्राद्धमिति श्रा- द्रचन्द्रिका ॥ तन्न॥ भाता च' इत्यादौ तदभावेप्यपकर्पोक्तेः तेन निर्देशो- प्युपलक्षणम् ॥ व्याघ्रः- 'आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसां चैवायुषःक्षयात् । अस्थितेश्च शरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते' ॥एतदाशौचान्तोपलक्षणम् ॥ 'स- वेषामेव वर्णानामाशौचान्ते सपिण्डनम्' इति निर्णयामृते कात्यायनोक्तः॥ - ·५७२ निर्णयसिन्धौ- [५०३ . सर्वेषामिति त्रैवर्णिकपरम् ॥ शूद्राणां त्वाशीचमध्ये॥ 'मन्त्रवज्यं हि शूद्राणां द्वादशेहनि कीर्तितम्' इति विष्णूक्तेः ॥ एतदर्शश्राद्धकारिशुद्रविषयमि- त्यपरा कल्पतरौ च ॥ वृद्धमनुः- 'द्वादशेहनि विप्राणामाशौचान्ते तु भूनुजाम् । वैश्यानां तु त्रिपक्षादावथ वा स्यात्सपिण्डनम् ॥ निर्णयामृते गो- भिलः-'द्वादशाहादिकालेषु प्रमादादननुष्ठितम् । सपिण्डीकरणं कुर्यात् काले- पृत्तरभाविषु' ॥ इदं सानेरुक्तकालासंभवे गौणकालविधानार्थमिति मदनपा- रिजातः॥ मदनरत्नेप्येवम् ॥ ऋष्यशृङ्गः-'सपिण्डीकरणं श्राद्धमुक्तकाले न चेत्कृतम् ॥ रोद्र हस्ते च राहिण्यां मैत्रो वा समाचरेत् ॥कालादर्शपि- एकादशं द्वादशेहि त्रिपक्ष वा त्रिमासि वा ॥ षष्ठ चैकादशे वाब्दे संपूर्ण वा शुभागमे॥सपिण्डीकरणस्येत्थमष्टौ कालाः प्रकीर्तिताः । सागौ कर्तर्युभावायौ प्रेते साग्री तृतीयकः॥ अनग्नेस्तु द्वितीयायाः सप्तकाला मुनीरिताः। रोहिणी- रौद्रहस्तेषु मैत्रो वापि तच्चरेत् ॥ नारदसंहितायां तु-. 'सपिण्डीकरणं कार्य वत्सरे वार्धवत्सर । त्रिमामे वा त्रिपक्षे वा मासि वा द्वादशेह्नि वा इ- त्युक्तम् ॥ वत्सरेतीतपि ज्ञयम् ॥ ततः सपिण्डीकरणं वत्सरात्परतः स्थि- तम्' इति भविष्योक्तेः ॥ 'पितुः सपिण्डीकरणं वत्सरादूर्ध्वतः स्थितम्' इ- ति नागरखण्डोक्तः ॥ 'पितुः सपिण्डीकरणं वार्षिकै मृतवासर' इत्युशन- सोक्तेश्च ॥ 'पूर्ण संवत्सरे पिण्डः षोडशः परिकीर्तितः । तेनैव च सपिण्डत्वं तेनैवाब्दिकमिष्यते' इति हेमाद्री वचनाच्च ॥ अस्यानाकरत्वोक्तिर्मुखोक्ति- रेव ॥ यत्तु- ' पूर्ण संवत्सरे कुर्यात् सपिण्डीकरणं सुतः। एकोद्दिष्टं च तत्रैव मृताहनि समापयेत्' इति धवलनिबन्धे जाबाल्युक्तेः॥ पुत्रः सपिण्ड- नं कृत्वा कुर्यात्स्नानं सचैलकम । एकोद्दिष्टं ततः कुर्यात कुतपं न विचारये- त्' इति स्वल्पमात्स्योक्तेश्चाब्दिकं तदिन पुनः कार्यमिति केचित् ॥ ते निर्मूलत्वाद्धमाद्रिविरोधाचीपेक्ष्याः ॥ षोडशत्वं च सपिण्डनस्य षोडशश्रा- द्धान्तविपक्षे ॥ स्मृत्यर्थसारे तु वर्षान्त्यदिने संवत्सरविमोक्षश्राद्धं सपिण्ड- नं च कृत्वा परेशुभ्रताहे वार्षिकं कार्यमित्युक्तम् ॥ गौडा अप्येवमाहुः ॥ - - ·प०३] प्रेतकर्मनिर्णयः। - - - - तत्पूर्वविरोधाचिन्त्यम् ॥ तच्च पुत्रे सति नान्यः कुर्यात् ॥ श्रादानि षोड- डशादत्वा नतु कुर्यात्सपिण्डताम् । प्रोषितावसिते पुत्रःकालादपि चिरादपि। इति वायवोयोक्तेः ॥ षोडशश्राद्धानां वर्षापूर्व कालाभावेपि तान्यदत्वा न कुर्यात् ॥ किं तु दत्त्वैव ॥तानि यदि कनिष्ठधात्रादिना कतानि तदा सपिण्ड- नमेव कुर्यादित्यपरार्कः ॥ सपिण्डने तु कनिष्ठानां नैवाधिकार इत्यर्थः ॥ त- त्रैव-'अज्ञानादथ का मोहान्न कता चेत्सपिण्डता । तत्रापि विधिवत्कार्या कालादपि चिरादपि ॥ तेष्वपि ज्येष्ठस्यैवाधिकारः ॥ 'ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः' । इति मनूक्तेः॥ अपरार्के प्रचेता अपि- 'एका- दशायाः क्रमशो ज्येष्ठस्तु विधिवक्रियाः। कुर्यान्नकैकशः श्राद्धमाब्दिकं तु पृथक्पृथक् ॥ मरीचिः- 'सर्वेषां तु मतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् । द्रव्येण वाविशतेन सर्वेरेव कृतं भवेत् ॥ यत्तु वाचस्पतिशूलपाणिभ्यामुक्तं द्रव्यदानानुमत्यभावें कनिष्ठैः पृथकार्यमिति ॥ तन्न एवकारस्य तदभावेपि पृथक्करणभावार्थत्वात् ॥ अन्धादेरिव ज्येष्ठे सति कनिष्ठानामनधिकाराच ॥ अतस्तेषां प्रत्यवायमात्रम् ॥ आहितानिः कनिष्ठस्तु कुर्यादेवै॥अन्यथा पितृ- यज्ञासिद्धेः एवमावश्यकवृद्धावपि कनिष्ठोन्यः सपिण्डो वा कुर्यात् 'भाता वा भातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एवं च॥सहपिण्डकियां कृत्वा कुर्यादयुदयं ततः। तथैव काम्यं यत्कर्म वत्सरात्पथमाइते' इति मदनरत्ने लघुहारी- तवचनातू ॥ वृद्धयनन्तरं प्रथमाब्दमध्येपि काम्यं कुर्यात् ॥ वृद्ध्यभावे तु प्रथमाब्दादूर्ध्वमेवेत्यर्थः ॥ काम्योक्तेरनावश्यके इष्टापूर्तादौ नापकर्षः ॥ एत- नातृपुत्रादिसंस्कारे प्राप्ताधिकारस्य नान्दीश्राद्धाधिकारार्थम् आयुदयपदं च नान्दीश्राइनिमित्तकर्ममात्रपरमिति हेमाद्रिः ॥ तेन ज्येष्ठे देशान्तरस्थे ३-अत्र ' श्राद्धानि षोडशापाद्य विदधीत सपिण्डताम् । श्राद्धानि षोडशादत्वा नतु कुर्यात्सपिण्डनाम् । इति समानकर्तृकत्वमङ्गापत्तिरित्यस्वरसः ॥ इति टीका ॥ २-एवकार आवृत्तिव्यवच्छेदार्थः । अयं चाधिकारी ज्येष्ठस्यासंनिधाने सूतकादिप्रति- बन्धेवा॥ ३- एकादशाहं निवर्त्य पूर्व दर्शाद्यथाविधि । प्रकुर्वीतानिमान्पुत्रो मातापित्रोः सपिण्डनम् । नासपिण्डयामिमान्पुत्रः पितृयज्ञ समाचरेत् । ' इत्यादिवचनात् ॥ . - ·- ५७४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ कनिष्ठः सपिण्डनं विनैव वृद्धिं कृत्वा पुत्रसंस्कारं कुर्यादिति श्रीदत्तोक्तिः प- रास्ता॥धातृशिष्यायुक्तेर्नान्दीश्राद्धज्यदेवतामात्रपरोपकर्ष इत्यपास्तम्॥अ- स्य क्रममात्रपरत्वादृद्धिकतैब सपिण्डनं कुर्यादिति न नियम इति गौडाः ॥ अत एव कन्याया मातृमरणे भात्रा मपिण्डने कृते पितुर्नाधिकारः॥शूलपा- णिस्तु- 'महागुरौ प्रेनभूते वृद्धिकर्म न युज्यते' इति निषेधात् ॥ मृतस्य भावादिः सपिण्डनं कृत्वा तत्पुत्रकन्यादेगयुदयं कुर्यानतु स्वपुत्रसंस्कारे सं- स्कार्यपितुः सपिण्डनं विना वृद्धौ देवतात्वाभावादित्याह ॥ तन्नविदेशस्थेन ज्येष्ठेन पुनः कार्यम ॥ · यवीयमा कृतं कर्म प्रेतशब्दं विहाय तु । तज्ज्या- यसापि कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पुनः' इति स्मृतः ॥ 'ज्येष्ठेन वा कनिष्ठेन स पिण्डीकरणे कते ' आद्यपादे 'मातापित्रीः कनिष्ठन'इतिवा पाठः 'देशान्त- रंगतानां च पुत्राणां तु कथं भवत् । श्रुत्वा तु वपनं कार्य दशाहान्तं तिलोद- कम् ॥ततः सपिण्डीकरणं कुर्यादकादशहनि । द्वादशाहे न कर्तव्यमिति शाता तपोबबीत् ' इतिवचनाच्चेति भट्टाः ॥सिङ्गाभट्टीयेप्येवम् ॥.पूर्ववचनेत्र च मूलं चिन्त्यम् ॥ स्मृत्यर्थसारे तु 'विभक्ता ऋद्धिकामाश्चत्पुत्राःपृथक्सपि- ण्डीकरणं कुर्युः' इत्युक्तम् ॥ अत्र दत्तकम्य तत्पुत्रादीनां विशेषः प्रागुक्तः॥ कंचितु वृद्धि विनापि कनिष्ठस्य मपिण्डनमाहुः ॥ 'मातापित्रोर्मते काले ज्ये- ठे देशान्तरस्थिते । कनिष्ठेन प्रकर्तव्यं सपिण्डीकरणं तथा' इलि कार्णाजि- निस्मृतेः ' गते वा रोधिते ज्येष्ठे पित्रा वा प्रेषिते सति । षण्मासान्न निवर्तेत तदा कार्य कनीयसा' ॥ संवतः- 'पुनः सपिण्डीकरणं श्राद्धं पार्वणवच्चरेत् अjसंयोजनं नैव पिण्डसंयोजनं न च'इति ॥ तेषां वचसां निर्मलत्वात-प्रो- पितावसिते पुत्रे' इत्यादिविरोधाचोपेक्ष्याः ॥ व्युत्क्रममृतौ तु व्युत्क्रममृती हेमाद्री ब्राह्मे- 'मते पितरि यस्याथ विद्यन्ते च पितामहाः। तेन देयास्त्रयः पिण्डाः प्रपितामहपूर्वकाः ॥ तेभ्यश्च पैतृकः पिण्डो नियोक्त- व्यस्तु पूर्ववत् । मातर्यथ मृतायां च विद्यते च पितामही ॥ प्रपितामहीपूर्वस्तु कार्यस्तत्राप्ययं विधि' ॥ एवं प्रपितामहजीवने तत्पित्रादिभिज्ञेयम् ॥ तदाह ·प०३] प्रेतकर्मनिर्णयः। ५७५ सुमन्तुः-'त्रयाणामपि पिण्डानामेकेनापि सपिण्डने । पितृत्वमश्नुते प्रेत इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ यनु-'व्युत्क्रमानु प्रमीतानां नैव कार्या सपिण्डता' इति, तन्मातापितृभर्तृभिन्नविषयम् ॥ 'व्युत्क्रमेण मृतानांन सपिण्डीकतिरिष्यते। यदि माता यदि पिता भर्ता नैष विधिः स्मृतः'इतिमाधवीये स्कान्दोक्तेम- दनरत्नादौ चैवम्॥अत्र प्रपितामहादिभिःपितुःसपिण्डने कते पितामहे मृते त- त्सपिण्डने सति पुनस्तेन सह पितुः सपिण्डनं कार्यम्' इति हेमाद्रिर्मतमाह ॥ अन्ये. नैव तन्मन्यन्ते ॥ तत्त्वं तु पितुः सपिण्डनाभावे पितामहेन सह पुनः कार्य, न तत्सत्त्वे ॥ त्रयाणामपि पिण्डानामेकेनापि सपिण्डने । पितृत्वम- श्नुते प्रेत इति धर्मों व्यवस्थितः' इति विष्णुधर्मोक्तेः ॥ पितामहे प्रपि- तामहे वा पुत्रान्तरैरसंस्कृतेप्यसंस्कृतात्यामेव पितुः मपिण्डनं कुर्यात् ॥ 'अ- संस्कृतौ न संस्कार्यो पूर्वो पौत्रप्रपौत्रकौ ॥ पितरं तत्र संस्कुर्यात् इति का- त्यायनोत्रवीत् "इति छन्दोगपरिशिष्टात् ॥ असंस्कृती दाहाबैरिति के. चित् ॥ असपिण्डीकताविति तु तत्त्वं ॥ अतएवोक्तं तत्रैव 'पापिष्ठमपि शु- देन शुद्धं पापकतापि वा । पितामहेन पितरं संस्कुर्यादिति निश्चयः' पा- पिष्ठमकतसपिण्डनं न तु पतितादि । 'अभिशस्तपतितणनाः स्त्रियश्चातिचा- रिणीन संसृजेत्' इति बैजवापोक्तेः ॥ पापकर्मिणो न संमृजेरन् ' इति गौतमोक्तेश्चैत्युक्तं निर्णयामृते ॥ पूर्वयोः पुत्राभावे तु पौत्रः कुर्यादेव ॥ 'पितामहः पितुः पश्चात्पञ्चत्वं यदि गच्छति । पात्रेणैकादशाहादि कर्तव्यं श्राद्धषोडशम् ॥ नैतत्पौत्रेण कर्तव्यं पुत्रवांश्चत्पितामहः । पितुः मपिण्डतां कृत्वा कुर्यान्मासानुमासिकम् ' इति कात्यायनोक्तेः ॥ अपरार्के शूलपा- णौ चैवम् ॥ तेन सपिण्डनस्यानित्यत्वादकतसपिण्डनयोरेव पार्वणानुप्रवेश इति मूर्योक्तिः परास्ता.॥ 'कते सपिण्डीकरणे प्रेतः पार्वणभाग्भवेत् ' इति हारीतविरोधाच ॥ केचित्पुत्रान्तराभावे पितामहवार्पिकमप्याहुः ॥ तन्न ॥ श्राद्धषोडशमिति नियमात् ॥ इच्छया भवत्येव ॥ ' पितामहस्य चेद्दद्यादे- कोद्दिष्टं न पार्वणम्' इतिवाचस्पतिधृतगर्गोक्तेः ॥ त्रयाणां यौगपये -- - , तु ·निर्णयसिन्धौ- - ५७६ [प०३ . - प्राधान्यापितुः सपिण्डनं कृत्वा पूर्वयोः कुर्यात् ॥ पितामहे मृते दशाहान्तः पितुर्पती पितुः संस्कार कत्वा पितामहस्य पुनः सर्वमावर्तयेत् ॥ वृत्ते दशाहे नैव ॥ अशक्त्या पित्रानुज्ञातेन पौत्रेण पितामहश्राद्धे प्रक्रान्ते पितृमृतौ तदा शौचं वहन्नेव पात्रः पितामहकर्म कुर्यात्प्रक्रान्तत्वादिति मदनपारिजातपृ- थ्वीचन्द्रो ॥ यत्नु-उत्तरात्रितयरौद्रोहिणीयाम्यसर्पपितृभेषु चाम्रिो । श्मश्रुकर्म सकलं च वर्जयेत्तकार्यमपि बुद्धिमान्नरः' इति सपिण्डनप्रकरणे पाठान्मुख्यकाल निषिदर्श सपिण्डनापकर्षः ॥ सर्वकालेषु तद्वत्त्वे तद्वा- न्यव ॥ पूक्तिबामाक्तानि षोडशश्राद्धानि कार्याणीति वाचस्पतिमिश्राः, तन्न ॥ अस्य परिभाषात्वेन वाक्यात्सावकाशकर्मपरत्वात् ॥ अस्य प्रेतमा- देवत्यभावाच ॥ अथ स्त्रीपूच्यते ॥ हेमाद्रौ बृहस्पतिः- स्त्रीणांसपिण्डन- निर्णयः 'भर्तृगात्रेण नाम्ना च मातुः कुर्यात्सपिण्डनम् ॥ यत्तु भ- विष्ये- पितृगोत्रं समुत्सृज्य न कुर्याद्भगोत्रतः' इति, तदासुरादिविवाहोटापरम् 'आसुरादिविवाहेषु पितृगोत्रेण धर्मवित्' इतिवृ- दशातातपोक्तेः ॥ तच्चानकवचनेषु पितामह्या पत्या मातामहेन वा सहो- तम् ॥ तत्र व्यवस्थोक्ता भविष्ये-जीवत्पिता पितामह्या मातुः कुर्यात्स- पिण्डनम् । प्रमीतपितृकः पित्रा तत्पित्रां पुत्रिकासुतः ॥ तत्पित्रा मातुः पित्रा ॥ लोगाक्षिः-पितामह्यादिभिः सार्ध मातरं तु सपिण्डयेद । पितरि धियमाणे तु तनवोपरते सति' शङ्ख:-'मातुः सपिण्डीकरणं कथं कार्य भवेत्सुतैः।पितामह्यादिभिः साधं सपिण्डीकरणं स्मृतम्' ॥ येनकेनापि मातुः सापिण्डये यत्रान्वष्टकादौ मातुःश्रादं पृथगुक्तं तत्र पितामह्या सह कार्यम् । 'नान्दीमुखेऽष्टकाश्राद्धे गयायां च मृतहनि । पितामह्यादिभिः साधं मातुः श्राद्धं समाचरेत्' इति शातातपोक्तेः ॥ अपुत्रायां तु पैठीनासः-'अ- पुत्रायां मृतायांतु पतिः कुर्यात्सपिण्डनम् । श्वश्वादिभिः सहैवास्याः सपि- ण्डीकरणं भवेत् ॥ यत्तु लघुहारीतः-पुत्रेणैव तु कर्तव्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः । पुरुषस्य पुनस्त्वन्ये भातृपुत्रादयोपि ये' इति ॥ यच्च मार्कण्डे- - ..

·- प०३] प्रेतकर्मनिर्णयः। ५७७ यपुराणे- 'सपिण्डीकरणं स्त्रीणां पुत्राभावे न विद्यते' इति ॥ तत्पुत्रपत्य- भावे ज्ञेयम् ॥ अंत्र सपत्नीपुत्रोपि ज्ञेयः 'बबीनामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः' इति मनूक्तरेतत्परत्वात् ॥ यनु शातातपः- 'मृते पितरि मातुस्तु न कार्या महपिण्डता । पितुरेव स- पिण्डत्वे तस्या अपि कृतं भवेत् ' इति, तदशक्तपरम् ॥ केपांचिदा मतमिति हेमाद्रिः ॥'अन्वारोहणे तु भत्रैव सापिण्ड्यम् ॥ ‘मृता यानुगता नाथं सा तेन सहपिण्डताम् । अर्हनि स्वर्गवासं च यावदाभृतसंप्युवम्' इति शातातपोक्तेः॥ 'पत्या चैकेन कर्तव्यं सपिण्डीकरणं खियाः । मा मृतापि हि तेनैक्यं गता मन्त्राहुतिव्रतैः' इति यमोक्तेश्च ॥ अत्रैकशब्दः पितामह्यादिपक्षनिवृत्त्यर्थः॥ पतिपदं वर्गपरम् ॥ सपिण्डनस्य पार्वणैकोद्दिष्टरूपत्वादिति माधवकल्पतरु- मदनरत्नादयः ॥ अन्ये तु भवैकेनाहुः ‘स्वेन भर्ना सहवास्याः सपिण्डी- करणं नक्त.' इत्येवकारश्रवणात् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदयपि विकल्प उक्तः ॥ इदं तु तत्त्वम् ॥ यदा हेमाद्यादिमते द्वयोरेकः पिण्डस्तदा वर्गेण सह ॥ यदा माधवपृथ्वीचन्द्रादिमते पृथपिण्डस्तदैकेन पत्यैकवचनाच्चैकनापि ॥ अतो मातृपिण्डमसपिण्डीकतेनैव पतिपिण्डेन संयोज्यैकीकृतं पिण्डद्वयं तत्पित्रादि- भिः संयोजयेत् ॥अन्त्यपक्ष एवं युक्तः॥स्मृत्यर्थसारे तु-'अन्वागहमनक- दिनमरणे स्त्रियाः पृथकसपिण्डनं नास्ति॥भर्तःकते स्त्रियाः अपि कृतं अवती' त्युक्तम् ॥ तन्मतान्तरमस्तु ॥ इदं ब्राह्मादिविवाहेषु ज्ञेयम ॥ आसुगदिषु तु शातातपः- 'तन्मात्रा तत्पितामह्या तच्छुश्वा वा मपिण्डनम् । आसु- रादिविवाहेषु विनानां योषितां भवेत् ॥ मातामह्या मातुः पितामह्या तत्म- पितामह्या चेत्यर्थः ॥ सुमन्तुः- “पिता पितामहे योग्यः पूर्ण संवत्सरे सुतैः । माता मातामहे तददित्याह भगवाञ्छिवः' ॥ इदमासुरादिपरं पुत्रि- कापुत्रपरं चोक्तं प्राक् ॥ हेमाद्रिस्तु ब्राह्मादिष्वपि सर्वत्र देशभेदादिकल्प- माह ॥ अतो गुर्जरेषु कोकिलमतानुसारिणां मातृमातामहप्रमातामहा इति श्रादप्रयोगसपिण्डनं च दृश्यते हेमादावापस्तम्बोपि- 'कोकिलस्य यथा ·निर्णयसिन्धौ- [१०३ - , - पुत्रा अन्यमंचयजीविनः । पुष्टास्ते स्वकुलं यान्ति एवं नारी मृता सती' ॥ यदपि विज्ञानेश्वरा मातामहेन मातुः सापिण्ड्येन पितृश्रादधन्मातृश्राद्धं नि- त्यमित्याह, यच्च वृद्धिश्राद्ध छन्दोगपरिशिष्टे- 'षड्त्यः पितृ यस्तदनु श्राद्धदानमपक्रमेत् ' इति, तदेतद्विषयमेव ॥ मातुः पृथक्नाद्धाभावान् ॥ अत एव हेमाद्री भविप्ये- मातुः सपिण्डनं प्रक्रम्य- ‘उदितेनुदिते चैव होमनदा यथा भवेत् । तथा कुलकमायातमाचारं च चरेद्बुधः' इत्युक्तम् ॥ अस्य वृद्धावपवादमाह तत्रैव व्याघ्रपात् ॥ 'कुर्यान्मातामहश्राद्धं सर्वदा मातृपूर्वकम् । विधिज्ञा विधिमास्थाय वृद्धो मातामहादिवत् ' ॥ केचिदेतत्पु- त्रिकापुत्रपरमाहुः । पत्युः सापिण्ड्यमाह लौगाक्षिः- 'सर्वानांवे स्वयं पत्न्यः स्वभर्तृणाममन्त्रकम् । सपिण्डीकरणं कुर्युस्ततःपार्वणमेव च ' इति ॥ यत्तु वचनं- 'अपुत्रस्य परतस्य व कुर्यात्सपिण्डताम्' इनि यच्चापस्तम्बः- 'अपुत्रा ये मताः कचितपुरुपा वा स्त्रियापि वा । तेषां सपिण्डनाभावादे- कोद्दिष्टं न पार्वणम्' इति, तत्पुत्रोत्पादनविधिप्रशंसार्थमिति माधवः। 'स- पिण्डीकरणादूर्ध्वमेकोद्दिष्टं विधीयते । अपुत्राणां च सर्वषामपत्नीनां तथैव च' इति हेमाद्री प्रचेतसोक्तेश्च ॥अन्येतु द्विविधवाक्यदर्शनाद्विकल्पमाहुः॥ स्मृत्यर्थसारेपि- 'ब्रह्मचारिणामनपत्यानां च सपिण्डनं नास्ति, तेषां सदै- कोद्दिष्टमेव, व्युत्तममृतानां सापिण्ड्यं कार्य न वा ॥ केचित्सर्वत्र सपिण्ड- नमाहुरिति ॥ अपुत्रे व्युत्क्रममृते विशेषो रेणुकारिकायाम् ‘भाता वा भा- १-'पिता यस्य निवृत्तः स्याज्जीवेच्चापि पितामहः । पितः स नाम संकीर्त्य कीर्तये- प्रपितामहम् ' इति मनूक्तौ 'पितुः स नाम संकीर्त्य पितरं देवतात्वेनोद्दिश्य प्रपितामह तदादीबीनुद्दिशेत् । इत्यर्थात् 'यस्य पिता प्रेतः स्यात्स पित्रे पिण्डं निधाय पितामहा पराभ्यां दद्यात्' इति विष्णूती 'पित्रे पिण्डं निधाय पितामहात्पराभ्यां द्वाभ्याम् इत्यत्र तृतीयस्याप्युपलक्षणादिति व्याख्यापक्षे कार्यम् । अन्यथाव्याख्यायां तु न कार्यम्' सा- चेत्थम्-व्युत्तममृतपुत्रेण दर्शादौ पितामहादीनामेव पार्वणं कार्यम् ‘ब्राह्मणादिहते ताते पतिते सङ्गवर्जिते । व्युत्क्रमाच मते देयं येभ्य एव ददात्यसौ इति कात्यायनोक्तेः । एवं चोक्तमानवं 'पितुः पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहेभ्यः इति प्रयोगनियमार्थम्। पितामहा पराभ्याम् इति विष्णूतः।पितुर्यः पितामहस्तत्पराभ्यांद्वाभ्यांदद्यादित्यर्थः।।इति टीका ॥

·प०३] प्रेतकर्मनिर्णयः। ५७९ तृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा ॥ सपिण्डीकरणं कुर्यातपुत्रेहीने मृते स- ति ॥ सर्वबन्धुविहीनस्य पत्नी कुर्यात्सपिण्डताम् ॥ ऋत्विजं कारयेद्वापि पु- रोहितमथापि वा ॥ वसुरुद्रादितिसुतैः कार्या तेषां सपिण्डता। व्युक्रमाच्च प्रमीता ये तद्विना प्रेतताधूवम्॥ पुनः सपिण्डनं तेषां कुर्यात्प्रते पितामह' इति ॥ अत्र मूलं मृग्यम् ॥ यतीनां सपिण्डनं नासि कित्येकादशह्नि पार्वणं कार्यम् ॥ तदपि त्रिदण्डिनः ॥ एकदण्डयादीनां तदपि नेत्युक्तं प्राक् ॥ दण्ड- ग्रहणात्पूव मृत तु दाहादसांपण्डनान्तं सर्व कार्यामांत भट्टच- सपिण्डनविधिः रणाः सपिण्डनविधिमाह बैजवापः- समाप्त संवत्सर च- त्वार्युदपात्राणि प्रयुनक्ति, एकं प्रेताय, त्रीणि पितृायः, प्रेतपात्रं पितृपात्रे- श्वासिंचति य समाना इति, द्वाप्यामेवं पिण्डोथाभिमृशति एष वोनुगतःप्रेतः पितरस्तं ददामि वः । शिवं भवतु शेषाणां जायन्तां चिरजीविनः' । समा- नीवः संगच्छध्वं संवंदध्वम्' इति ॥ यद्यपि- ' तच्चापि देवरहितमेकाव्य- कपवित्रकम् । नैवानौकरणं तत्र तच्चावाहनवर्जितम्' इति मार्कण्डेयेनो- तम् । तथापि- सपिण्डीकरणं श्राद्धं दैवपूर्व नियोजयेत्' इत्यादिविरो- धाद्विकल्पःप्रेतांशे वा ज्ञेयम् ॥ अत्र कामकालौ वैश्वदवावपीत्युक्तं प्राक् ॥ मैत्रायणीयपरिशिष्टे- 'पित्र्यविप्रकरे होमः सानेगपि भवेदिह' ॥ यत्तु गोभिलः-'अनुक्तकालेप्वपि तु व्युत्क्रमेण मृतावपि । आमेन वापि मा- पिडयं हेना वापि प्रकल्पयेत्' इति तदापदि मातापितृभिन्नपरम् ॥ 'आ- पन्नोपि न कुर्वीत श्राद्धमामेन कहिचित्' इति तनवानेः ॥ शुद्धितत्वे कामधेनौ च लघुहारीतः- 'सपिण्डीकरणं यावतश्राद्धं तु षोडशम् । पक्कान्नेनैव कर्तव्यं सामिषेण दिजातिभिः ॥ विश्वप्रकाशे-प्रेतः सपि- पउनादूवं पितृलोकेनुगच्छति । कुर्यात्तस्य तु पाथेयं द्वितीयेह्नि सपिण्डना- व'.॥ स्मृत्यर्थसारेप्येवम् ॥ ततो वृद्धिश्राद्धं कुर्यात् ॥ एतन्मलमासेपि कार्यम् ॥ ' अधिमासे न कर्तव्यं श्राद्धमा युदयं तथा । तथैव काम्यं यत्कर्म वत्सरात्प्रथमाहते' इति हेमाद्रौ हारीतोक्तेः ॥ इति भट्टकमलाकरकते नि- ·निर्णयसिन्धी- [प०३ - णेयांसन्धा सपिण्डीकरणम् ॥ अथ प्रथमाब्दे निषिद्धानि॥ प्रथमाब्दनिषिद्ध- हेमाद्रौ-स्नानं चैव महादानं स्वाध्यायं चामितपणम् ।प्रथ- निर्णयः मेब्दे न कुर्वीत महागुरुनिपातने' ॥ अमितर्पणं लक्षहोमादि। नत्वाधानम् तत्तु प्रथमाब्दे भवत्येव ॥ तदाह हेमाद्रावुशनाः- 'पितुः स- पिण्डीकरणं वार्षिके मृतवासरे । आधानाद्युपसंप्राप्तावेतत्प्रागपि वत्सरात्' । अन्यतर्पणमिति शुद्धितत्वे पाठः ॥ आदिपदं वृद्धिनिमित्तनित्यकर्मपरम् ॥ दिवोदासीये- 'महातीर्थस्य गमनमुपवासव्रतानि च ॥ संवत्सरं न कुर्वीत महागुरुनिपातने '॥इदं श्राद्ध कौमुद्यां देवीपुराणस्थमुक्तम् ॥गौडनिबन्धे मात्स्ये- 'सपिण्डीकरणादृवं प्रेतः पार्वणसुग्भवेत् । वृद्धीष्टापूर्तयोग्यश्च गृहस्थश्च सदा भवेत् ॥ वर्षान्तसपिण्डनाभावे नाधिकारीत्यर्थः ॥ गृ- हस्थः सपिण्डोपीत्यर्थः ॥ अत एव- प्रेतकर्मायनिवर्त्य चरेन्नायु- दयक्रियाम् । आचतुर्थ ततः पुंसि पञ्चमे शुभदं भवेत् ' इति ज्यो- तिषे उक्तम् ॥ माधवीये देवल:- 'प्रमीतौ पितरौ यस्य देहस्तस्या- शुचिर्भवेत् । न दैवं नापि वा पित्र्यं यावत्पूर्णो न वत्सरः॥ इदं वर्षान्तसपि- ण्डनपरम्॥ तथैव काम्यं यत्कर्म वत्सरात्पथमाहते'इति लघुहारीतायेकवा- क्यत्वात् ॥ वृद्धिनिमित्तापकर्ष तु काम्यादि भवत्येवेति गौडाः ॥ पित्र्यं स- पिण्डनम् ॥ अत एव लौगाक्षिः-'अन्येषां प्रेतकार्याणि महागुरुनिपातने । कुर्यात्संवत्सरादर्वाश्राइमेकं तु वर्जयेत् ॥ दाहायेकादशाहान्तं कार्यम्॥ तत्राशौचान्तरस्याप्रतिबन्धकत्वात् ॥ 'आयं श्राद्धमशुद्धोपि कुर्यादेकादशे हनि' इत्युक्तेश्च ॥ एकं सपिण्डनम् ॥पन्त्यादौ त्वपवादमाह माधवीयेऋ- ष्यशृङ्गः- 'पत्न्याः पुत्रस्य तत्पुत्रधात्रोस्तत्तनयेषु च । स्नुषास्वस्रोश्च पि- तोश्च संघातमरणं यदि ॥ अगिब्दान्मातृपितृपूर्व सापिंडयमाचरेत् ॥ लो- गाक्षिः- 'पत्नी पुत्रस्तथा पौत्रो भाता तत्पुत्रका अपि । पितरौ च यदै- कस्मिन् प्रियेरन्वासरे तदा ॥आयमेकादशे कुर्यादत्रिपक्षे तु सपिण्डनम् ॥ धवलनिबन्धे-'महागुरुनिपाते तु प्रेतकार्य यथाविधि । कुर्यात्संवत्सराद- .

·प०३] प्रेतकर्मनिर्णयः। ५.८१ गेकोद्दिष्टं न पार्वणम् '॥ भृगुः-'माता चैव तथा बाता भार्या पुत्रस्तथा नुषा।एषां मृतौ चरेच्छ्राद्धमन्यस्य न पुनः पितुः ॥एतदपि सपिण्डनपरम् ॥ पितुम॒तावन्यस्य श्राद्धं न चरेदित्यर्थः ॥ शुद्धितत्वे देवलः- अन्यश्राद्धं परान्नं च गन्धमाल्यं च मैथुनम् । वर्जयेद्गुरुपाते तु यावत्पूर्णो न वत्सरः ॥ पारस्करभाष्ये बृहस्पतिः-'पितर्युपरते पुत्रो मातुःश्राद्धान्निवर्तते । मार्तय- पि च वृत्तायां पितृश्राद्धाहते समम् ' ॥ समं पितरं विनान्यश्राद्धं नेत्यर्थः ॥ शुद्धितत्वे देवल:-'महागुरुनिपाते तु काम्यं किंचिन्नचाचरेत् । आत्विज्यं ब्रह्मचर्य च श्राद्धं देवक्रियां तथा' ॥ एतत्सपिण्डनात्यागिति के- चित् ॥ तदुत्तरमपित्यन्ये ॥ श्राद्धकौमुद्यां कालिकापुराणे पूर्वार्द्ध-'वि- शेषतः शिवपूजां प्रमीतपितको नरः । यावद्वत्सरपर्यन्तं मनमापि नचाचरे- त्' केचिनु-'पित्रोरब्दमशौच स्यात्षण्मासं मातुरेव च । त्रैमासिकं तु भार्यायास्तदर्धं चातपुत्रयोः' इति स्मृतेः सपत्नमातुरब्दार्धमाहुः ॥ श्राद्धको मुदीकारस्तु-द्वयोरेव महागुर्वोरब्दमेकमशौचकम् । नान्यपामधिकाशीचं स्वजातिविहितात्किल' इति समूलजातूकर्ण्यविरोधान्निर्मलमाह ॥ हेमाद्री भविष्ये-गयाश्राद्धं मृतानां तु पूर्ण त्वन्दे प्रशस्यते' ॥ त्रिस्थलीसतो गारुडे-तीर्थश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धमन्यच्च पैतृकम् । अब्दमध्ये न कुर्वीत महागुरुविपत्तिषु ॥ इदं वृद्ध्यर्थमपिण्डनाभावे ॥ वृद्धी मपिण्डनापकर्षऽब्द मध्येपि दर्शादि कार्यमेव ॥ 'पितः सपिण्डनां कृत्वा कुर्यान्मासानुमासि- कम्' इति छन्दोगपरिशिष्टात् ॥ सपिण्डीकरणादूचं प्रतः पार्वण ग्भवे- त्' इति मात्स्यात् ॥ ततः प्रकृति वै प्रतः पितुसामान्यमश्नुते । विन्दते पितृलोकं च ततः श्राद्धं प्रवर्तत' इति हारीताञ्चेति शूलपाणिः ॥ यत्तु कातीयं-' सपिण्डीकरणादूर्व न दद्यात्पतिमासिकम् । एकोद्दिष्ट- - १- यत्र मातमरणानन्तरं पिता मृतः तत्र मातुः सपिण्डनस्यावश्यकतया स्वपुत्रादिना तत्करणीयम्,अथवा यत्र मातुः सपिण्डनमपि न कार्यम्,तत्रान्यतपिण्डने किं वक्तव्यम् इत्यन्यसपिण्डननिन्दायां तात्पर्यम् इति टीकर || ·- ५८२ निर्णयसिन्धौ- [१०३ विधानेन दद्यादित्याह शौनकः'इति॥ तत्रैकोद्दिष्टविधिनान्नं दद्यादित्यन्वयः॥ तुर्यपादेन पार्षणे विकल्प उक्तः ॥ ब्रह्मवैवर्ते-'उदाहश्चोपनयनं प्रथमेन्दे म- हीपते । कते सपिण्डनेप्युवमस्टनां चोद्धरणं त्यजेत् ॥तथापि कर्तुमिच्छन्ति त्रीणि चैतानि वै सताः। मासिकान्यवशिष्टानि चापकृष्य चरेत्पुनः' ॥'अ- त्रेदं तत्वम् ॥ वृद्धि विनागिपि सपिण्डनापकर्षे पितृत्वप्राप्तिर्वन्ति एव ॥ 'कृते सपिण्डीकरणे नरः संवत्सरात्परम् । प्रेतदेहं परित्यज्य भोगदेहं प्रपद्य- ते' इति विष्णुधर्मोक्तः ॥'अक्सिंवत्सरायस्य सपिण्डीकरणं भवेत् । प्रेतत्वमपि तस्यापि विज्ञेयं वत्सरं नृप' इन्यग्निपुराणांच ॥ तेन तत्सत्त्वेपि वृद्धिदेवपित्र्येष्वनधिकारः ॥ वृद्धिनिमित्ने त्दनन्तरमेव॥'अक्सिंवत्सरावृद्धौ पूर्ण संवत्सरेपि वा। ये सपिण्डीकताः प्रेता न तेषां तु पृथक्रिया' इति शातातपोक्तः ॥ तथैव काम्यमिति हेमाद्रिधृतहारीतादिवशाच्चैवमिति ॥ तथा ॥ 'अस्थिक्षेपं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरपक्षिकम् । प्रथमेब्दे न कुर्वीत क- तेपितु सपिण्डने ' । अस्यापवादः- अस्थिक्षेपं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरप- क्षिकम् । प्रथमेब्देपि कुर्वीत यदि स्याद्भक्तिमान्सुतः ' ॥ अन्याख्यं श्राद्धं तद्वानिति मदनपारिजातादयः ॥ अन्ये यथाश्रुतमाहुः ॥ तत्त्वं तु-यदीदं समूलं, तदा वृद्धिं विनापकर्षे पूर्व,वृद्धयर्थे तु परमिति योज्यम् ॥ पतितानां गयायां विशेषो ब्राह्मे-'क्रियते पतितानां च गते संवत्सरे क्वचित् । देशध- मप्रमाणत्वाद्याश्राद्धं स्वबन्धुभिः ॥ अथ विधानानि ॥ तत्र विधानानि पञ्चकमृते मदनरत्ने गारुडे-' आदी कृत्वा धनिष्ठार्धमेत- नक्षत्रपञ्चकम् । रवत्यन्तं सदा दृष्यमशुभ दाहकर्मणि ॥ शवस्य तु समीपे तु क्षेप्तव्याः पुत्तलास्तदा । दर्भमय्यास्तु चत्वार ऋक्षमन्त्राभिमन्त्रिताः ॥ त- तो दाहः प्रकर्तव्यस्तैश्च पुनलकैः सह । सूतकान्ते ततः पुत्रैः कार्य शान्ति- कपौष्टिकम् ॥ पञ्चकेष मतो यो वै न गतिं लभते नरः ॥ तिलांश्चैव हिरण्यं च तमुद्दिश्य घृतं दहेत् ॥क्रियानिबन्धे 'भाजनोपानही छत्रं हैममुद्रां च वाससी। दक्षिणा दीयते विप्रे सर्वपातकमोचनी'। मदनरत्ने गाये:-'यदि भद्राति- ·प०३] प्रेतकर्मनिर्णयः। - थीनां स्यादानुभौमशनैश्चरैः । त्रिपाद:श्च संयोगो द्वयोोंगे द्विपुष्करः ॥ द्वित्रिपुष्करयोगे तु मृतिम॑त्यन्तरावहा । दहने मरणे चैव त्रिगुणं स्यात्रिपु- करे ॥ खननेप्येवमेव स्यादेतदोषोपशान्तये । तिलपिष्टैर्यवैर्वापि शरीरं कास्येनतः ॥ शूर्प निधायालंकत्य दाहयेत्पैतृकोपरि ' ॥ तद्दाहे मन्त्रमाह बोधायनः- 'अस्मात्त्वमिति मन्त्रण तिलपिष्टं प्रदाहयेत् । द्वित्रिपुष्करयो- दोपखिभिः कच्छैद्यमोहति ॥ वासवे मरणं चेत्स्याद्हे वापि पुनर्मतिः । सुवर्ण दक्षिणां दद्यात्कृष्णवस्वमथापि वा' वासवं धनिष्ठा ॥ ब्राझे-'कुम्भ- मीनस्थिते चन्द्रे मरणं यस्य जायते । न तस्योर्ध्वगतिदृष्टा संतती न शुभ भवे- व ॥ न तस्य दाहः कर्तव्यो विना शास्त्रेषु जन्तुषु । अथवा नदिने कार्या दाहस्तु विधिपूर्वकम् ॥ धनिष्ठापञ्चके जीवो मतो यदि कथंचन । त्रिपुष्करे याम्यो वा कुलंजान्मारयेद्धवम् ॥ तत्रानिष्टविनाशार्थं विधानं समुदीर्यते । दर्भाणां प्रतिमाः कार्याः पञ्चोर्णासूत्रवेष्टिताः ॥ यवपिश्नानुलिप्तास्ताभिः सह शंवं दहेद ॥ प्रेतवाहः प्रेतसंखः प्रेतपः प्रतामिपः । प्रतहर्ता पञ्चमस्तु नामान्येतानि च क्रमात ' ॥ अत्र प्रतिमा गन्धपुष्पैः पूजयित्वा॥ प्रथमां शि- रसि। द्वितीयां नेत्रयोः । तृतीयां वामकुक्षी । चतुर्थी नानी । पञ्चमी पादयोय॑स्य तदुपरि नामनिर्घतं हुत्वा-यमाय मोमं त्र्यम्बकमिति मन्त्राभ्यां प्रत्येकं तास्वाज्यं हुनेदिति भट्टाः । सूतकान्ते ततः पुत्रः कुर्याच्छान्ति- कपौष्टिकम् । कांस्यपास्थितं तैलं वीक्ष्य दद्यादिजन्मने ॥ ब्रह्मविष्णुमहे- शेन्द्रवरुणप्रीतये ततः। मापमुद्यवव्रीहिप्रियंग्वादि प्रयच्छति ॥ स्वर्णदानं रुद्रजाप्यं लक्षहोमो द्विजार्चनम् । गोदानं पडशेन कुर्शदोपोपशान्तये ॥ अपरार्के- 'धनिष्ठापञ्चकमृते पञ्चरत्नानि तन्मुखे । प्रास्याहुतितयं तत्र हु- नेवहवपामिति ॥ ततो निर्हरणं कुर्यादेष मागविधिः स्मृतः । इतरं नि- खनेदेव जले वा प्रतिपादयेत् ॥ त्रिपादर्शमृते तद्वद्धिरण्यशकलं मुख । तस्य पिष्टमयं कुर्यात्पुरुषत्रितयं तप्तः । होमं प्रतिमुखं कुर्यात्तथा वहवपामिति ॥ कार्णायसं च कार्पासं कुसुम्भं प्रतिपाद्य च । निर्यात्य सामिं संस्कुर्याद्धव्यगौ ·- ५८४ निर्णयसिन्धी- [१०३ वान्यमुत्सृजेत् ' ॥ तत्रैव- 'कनकं हीरकं नीलं पनरागं च मौक्तिकम् । पञ्चरत्नमिदं प्रोक्तमषिभिः पूर्वदर्शिभिः ॥ रत्नानां चाप्यभावे तु स्वर्ण कर्षा- र्धमेव च । सुवर्णस्याप्यावे तु आज्यं ज्ञेयं विचक्षणैः' । मदनरत्नेप्ये- वम् ॥ तथा- 'एकाशीतिपलं कांस्यं तदर्थं वा तदर्धकम् नवपटूनिः- पलं वापि दद्याद्विप्राय शक्तितः' ॥ तथान्यत्र-स्वगृह्योक्तविधानेन कृत्वामेः स्थापनं ततः । अन्वाधानं निर्वपणं देवतानां तथाहुतिः ॥ यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च । औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने।वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वैक्रमात ॥विधिना अपण कृत्वा एकैकामाहांत हुनेत् । कृष्णां गां कृष्णवस्त्रां च हैमनिष्कसम- न्विताम् ॥ दद्यादिपाय शान्ताय पीतो भवतु मे यमः' त्रिपादईप्येतदेव ॥ अपरार्के-'पुनर्वसृत्तराषाढा कत्तिकोत्तरफाल्गुनी । पूर्वाभाद्राविशाखा च ज्ञेयमतत्रिपादनम् ॥ मयूरचित्रे गर्गः- मृतः श्मशानं यो नीत उपजीवति मानवः । गृहे यस्य प्रविष्टोसी तिष्ठेदथ कदाचन ॥ अचिरान्मृत्युमांयाति हृतदारपरिग्रहः । तत्र शान्ति प्रवक्ष्यामि धर्मराजमतं यथा॥सक्षीराणां घृता- तानामग्ने त्वा मखे बधः । औदुम्बरीणां विधिवत्ततः शान्तिः कृताभ- वेत् ॥ सावित्र्यष्टसहस्रेण क्षीरशान्ति च कारयेत् कपिलां तिलकांस्यं च हुतांते भरिदक्षिणा' इति ॥ अथ ब्रह्मचारिमतो. शौनकः- ब्रह्मचारिमतो रीतिं कथयामि समासतः । तत्रावकीर्णदो- रिमृती षस्य प्रायश्चित्तं प्रशान्ते ॥ द्वादशाब्दं षडब्दं वा व्यब्दं श- क्याथवा चरेत् । स्नातको ब्रह्मचारी च निधनं प्राप्नुयाधदि ॥ संयोज्य चा- कविधिना संयोज्यौ तौ ततः परम्' ॥ देशकालौ स्मृत्वा 'अमुकगो- त्राऽमुकनाम्नो मृतस्य ब्रह्मचारिणो व्रतविसर्ग करिष्ये' इत्युक्त्वा हेना नान्दी- श्राद्धं कृत्वाऽग्नि प्रतिष्ठाप्याधारान्ते चतसृभिर्व्याहृतिभिरग्रये व्रतपतये बतानु- छानसंपादनाय विश्वग्यो देवेन्यश्चाज्यं हुत्वा स्विष्टकदादिसमाप्यपुनर्देशकालो स्मृत्वार्कविवाहं करिष्ये इत्युक्त्वा हेना नान्दीश्राद्धं कत्वार्कशाखां शवं च . अथ ब्रह्मचा- ~ ·प०३] प्रेतकर्मनिर्णयः। ५८५ हरिद्रया लिम्वा पीतसूत्रेण वस्त्रयुग्मेन चावेष्ट्यानि प्रतिष्ठाप्याघारान्तेऽनये बृहस्पतये विवाहविधियोजकाय च यस्मै त्वं कामं कामायति कामाय व्या- हृतिभिश्चाज्यं हुत्वा स्विष्टकदादि समाप्याशाखां शवं च दहेत् । विधान- मालायाम्-'एषां कुले ब्रह्मचारी निधनं प्रामुयायदि ।तत्कुलं क्षयमामोति सोपि दुर्गतिमानुयात् । मृतस्य म्रियमाणस्य पडब्दं व्रतमादिशेत् ॥त्रिंशद्भयो ब्रह्मचारियो दद्यात्कौपीनकानवान् ॥ हस्तमात्राः कर्णमात्रा दद्यात्कृष्णा- जिनानि च । पादुकाछत्रमाल्यानि गोपीचन्दनमेव च ॥ मणिप्रवालमालाश्च भूषणादि समर्पयेत् । एवं कृते विधाने च विनः कोपि न जायते'॥अत्र मूलं मृग्यम् ॥ कुाष्टमृतौ तु यमः- मृतस्य कुष्ठनो दह निख- कुष्ठिमरणेनगोष्ठभूमिषु । वासरत्रितयं पश्चादुद्धृत्यान्यत्र तं देहेत् ॥ न गङ्गाप्लवनं कार्य विक्षेपे विधिरुच्यते। षडब्दव्रतपूर्णन विधिनांत्यं ऋतुं चरे- त् ॥ ततोस्थिसंचयं तस्य गङ्गायां प्रक्षिपत्सुधीः । मामिमामि ततःकुर्यान्मा- सि श्राद्धानि पार्वणात् ॥ इत्येतत्कुष्ठिमरण कथितं शास्त्रकाविदः॥शुद्धितत्वे भविष्ये-शृणुकुष्ठगणं विप्र उत्तरोत्तरतो गुरुम् । विचर्चिका तु दुश्चर्मा चर्चरीयस्तृतीयकःाविकचर्वणताम्रौ च कृष्णवते तथाष्टकम्' इत्युक्त्वा-'मृते तु प्रापयेत्तीर्थमथवा तरुमूलकम् । न पिण्डं नोदकं कायं न च दानक्रियां च- रेत् ॥ षण्मासीयतिमासीयमृतः कुष्ठी कदाचन । यदि नहाचरेद्दाहं यति- श्चान्द्रायणं चरत् ॥ अकृतप्रायश्चित्तकुष्ठ्यादिदाहे इदं प्रायश्चित्तम् ॥अतएव कुनख्यादिवत्कुष्ठिनापि द्वादशरात्रं शूलपाणिनोक्तम् । अतएवान्यदीय कुष्ठिना मरणान्तमाशौचमुक्तम् ॥ कौर्म-क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारो- गिण एवच । यथेष्टाचरणस्याहुर्मरणान्तमशौचकम् ॥ महारोगास्तु-वा- तव्याध्यश्मरीकुष्ठमहोदरनगंदराः ॥ अशांसि ग्रहणात्यष्टी महारोगाः प्रकी- र्तिताः' इति ॥ रजस्वलायास्तु वृद्धशातातपः-रजस्व- रजस्वलामृतौ लायाःप्रेताया संस्कारादीनि नाचरेत् । उध्वं त्रिरात्रात्स्नातां तां शवधर्मण दाहयेत् ॥ अतःप्रक्षाल्य काष्ठवद्दग्ध्वा व्यहीनं दहेत् ॥संकटे तु मदनरत्ने स्मृत्यन्तरे 'उदक्या सूतिका वापि मृता स्यायदि तां तदा। - .

·निर्णयसिन्धौ- [प०३ - - - आशौचेत्वनतिकान्ते दाहयेदन्तरा यदि ॥ उद्धृतेन तु तोयेन स्नापयित्वा तु मन्त्रतः।आपोहिष्ठेतितिमभिर्हिरण्यवर्णाश्चतमृभिः॥पवमानानुवाकेन यदंतीति च समभिः । ततो यज्ञपवित्रेण गोमूत्रेणाथ ते द्विजाः ॥ स्नापयित्वान्यव- सनेनाच्छाद्य शवधर्मतः । दाहादिकं ततः कुर्यात्प्रजापतिवचो यथा'॥वज्ञ- पवित्रमाअस्मानिति मिताक्षरायाम् ॥ 'पञ्चभिः नापयित्वा तु गव्यैः प्रेतां रजस्वलाम् । वस्वान्तरावृतं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् ॥ गृहकारका- यां-' अन्तरिक्षमृता ये च वह्नावप्सु प्रमादतः ॥ उदक्या सूतिका नारी च- रेच्चान्द्रायणत्रयम् ॥ ततो यवपिष्टेनानुलिप्याष्टोत्तरशतं शूदिकैः संस्नाप्य भस्मगोमयमृत्कुशोदकपञ्चगव्यशुद्धोदकैरापोहिष्टापावमानीभिः संस्नाप्यान्य- वस्खे धते दहेदिति भट्टाः ॥ अत्र प्रायश्चित्तमाह बौधायनः- उदक्यामू- तिकामृत्यौ चरेच्चान्द्रायणत्रयम्' इति ॥ मृतिकायास्तु मिताक्षरायाम्- 'मृतिकायां मृतायां तु कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः । कुम्भे सलिलमादाय पञ्च- गव्यं क्षिपनतः ॥पुण्याद्भिरभिमन्याथो वाचाशुद्धिं लोनतः ॥ तेनैव स्वा- पयित्वा तु दाहं कुर्याद्यथाविधि ॥ अग्लिङ्गानिमन्त्रिताभिर्वामदेव्यांभरव च ॥ अन्यैश्च वारुणमन्त्रैः संस्नाप्य विधिना दहेत् ॥ गृद्यकारिका- याम्- मृतिकामरण प्राप्ते सर्वोषध्यनुलेपनम् । अमृतकी तु संस्पृष्टः शूर्पा- णां तु शतं क्षिपत् ॥ प्रायश्चित्ने विशेषस्तत्रैव-मतिका तु यदा साध्वी विस्त्राता मरणं गता । त्रिवर्षपूर्णपर्यन्तं शुध्येत्तच्छ्रेण सर्वदा ॥ इदं चाय- त्र्यहे ॥' सूतिका तु यदा नारी रजसा तु परिप्लुता । म्रियेत चेनु सा नारी द्विवर्ष कच्छ्रमाचरेत् ॥इदं द्वितीयत्र्यहे ॥ मृतिका तु यदा साध्वी विनाता मरणं गता। अब्दकच्छृण शुद्धयेत व्यासस्य वचनं यथा'।इदं तृतीयत्र्यहे॥ अत्राशक्ती पक्षान्तरमुक्तं तत्रैव 'सूतिका तु यदा नारी विनाता मरणं गता । त्रिषण्णवदिनादागेकाब्देन विशुद्धयति' ॥ ऊर्ध्व तु- मृतिका तुं यदा नारी प्राणांश्चैव परित्यजेत् । मासमेकावधिं यावधिभिः कच्छैविशुद्धयति॥ गर्मिणीमतौ तु मदनरत्ने शौनकः-'गर्भिण्युदश्यासंस्कारं शिशुसंस्कारमेव च । प्रवक्ष्यामि समासेन शौनकोहं द्विज़न्मनाम् ॥ गर्भिणीमरणे प्राप्ने गोमू- ·प०३] स्त्रीणामन्वारोहणनिर्णयः। ५८७ त्रेण जलैः सह । आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः प्रोक्ष्य भर्ता समास्थितः ॥ प्रेतं श्म- शाने नीत्वाऽर्थोल्लिख्य सव्योदरं ततः । पुत्रमादाय जीवंश्चेत्स्तनं दत्वा सुता- य तु ॥ यस्ते स्तनः शशय इत्यूचा यामे निधाय च । उदरं चावणं कुर्या- स्पृषदाज्येन पूर्य च ॥ मृदस्मकुशगोमत्ररापोहिष्टादिभित्रिभिः। स्नाप्य चा- च्छाद्य वामोनिः शवधर्मेण दाहयेत् ॥ तत्रैव पडशीतिमते गद्यानि गर्मि- ण्यां मृतायांदक्षिणासिरसं निधाय तस्या नाभिरन्ध्रात्सव्यमुदरं चतुरंगुलं- हिरण्यगर्भः समवर्ततेति छित्त्वा गर्भश्चेदप्राणस्तं प्रक्षाल्य निखनेत्स यदि जी- वन् ‘जीव त्वं ममं पुत्रक' इत्युक्त्वा क्षेत्रियत्वेतिपञ्चभिः नापयित्वा हिर- ण्यमन्तर्धाय भूमी निधाय व्याहृतिभिरभिमन्य यस्ते स्तनःशशय इति स्तनं पाययित्वा शिशुं ग्रामंप्रापयेत् ॥ गर्भच्छेदस्थले शतायुधायति पश्चाहुतीहुत्वा प्राणाय स्वाहा पृष्णे स्वाहेत्यनुवाका यांव्याहृत्या वाज्यं हुत्वा भिन्नमुदरं सूत्रेण मंग्रथ्य घृतेनानुलिप्य ब्राह्मणाय तिलानगांवृमि मुवणं दद्यादथ य- थोक्तेन कल्पनेन दहेत् ॥ बौधयनेन तु शतायुधायति पञ्चहोमानन्तरं प्रयासायायासाय वियासाय संयासायौद्यासाय शुचे शाकाय तप्यते तपत्यै ब्रह्महत्यायै सर्वस्मै इति स्वाहान्तैराहुतयोप्यधिका उक्ताः॥ गृह्यकारिकाया म्-'यदा गर्भवती नारी सशल्या संस्थिता भवेत् । कुक्षिं नित्त्वा ततः शल्यं निहरेयदि जीवति ॥ प्रमीतं निखनेनं तु प्रायश्चित्तमतः परम् । सा त्रयस्त्रिं- शताःकरछः शुद्धयते शल्यदोषतः ॥ स गर्भरहने तस्या वर्णनं वधपातकम् । प्रायश्चित्तं चरित्वा तु शुद्धयन्ति पापकारिणः ॥ दग्ध्वा तु गर्भसंयुक्तां त्रिरब्दं कृच्छ्रमाचरेत् ।अथान्चारोहणं स्त्रीणामात्मनो भर्तुरेव च ॥सर्वपा- स्त्रीणामन्वा- पक्षयकर निरयोनारणाय च । अनेकस्वर्गफलदं मक्तिदं च तथैव रोहणं च । जन्मान्तरे च । सौभाग्यधनपुत्रादिवृद्धिदम्' ॥ देशकाले स्मृत्वाऽरुन्धतीसमाचरत्वस्वर्गलोकमहीयमानत्वमनुष्यलोमसंख्याब्दावच्छि- नस्वर्गवासभर्तसहितचतुर्दशेन्द्रावच्छिन्नकालिकक्रीडमानत्वमातृपितृश्वशुर- कुलत्रयपृतत्वब्रह्मन्नमित्रनंकतनपतिपूतत्वपत्यवियोगकामा भर्तृज्वलच्चितारो- हणंकरिष्ये॥अनुगमने तु फलमुल्लिख्यान्वारोहणं करिष्ये इत्युक्त्वा हरिद्राकुङ्क- ·૫૮૮ निर्णयासिन्धी- [१०३ " माञ्जनादियुतशूपाणि सुवासिनर्मात्यो दद्यात् ॥ मन्त्रस्तु-'लक्ष्मीनारायणादेवा बलमत्वगुणाश्रयः। गाढं सत्वं च मे देयाद्वाणकैः परितोषितः ॥ सोपस्करा- णि शूर्पाणि बाणकः संयुतानि च । लक्ष्मी नारायणप्रीत्यै सत्वकामा ददाम्य- हम् ॥अग्नेः समीपमागत्य पञ्चरत्नानि पल्लवे नीलाञ्जनं तथा बडा मुखे मुक्ता- फलं न्यसेत् ॥ ततोनिप्रार्थनं कृत्वा मन्त्रेणानन मिश्रितम् ।स्वाहासंश्लेष- निर्विण्ण सर्वगोत्रहुताशन ॥ स त्वं मार्गप्रदानेन नय मां भर्तुरन्तिकम्॥ततोमा वाज्येनानये तेजोधिपतये, विष्णवे सत्वाधिपतये, कालाय धर्माधिपतये, पृथिव्य लोकाधिपतये, अद्भचोरसाधिष्ठात्रीभ्यः, वायने बलाधिपतये,आका- शाय माधिपतये, कालाय धर्माधिष्ठात्रे, कलाभ्यः सर्वसाक्षिणीयः, ब्रह्मणे वेदाधिपतये, रुद्राय श्मशानाधिपतये च हुत्वानिं प्रदक्षिणीकृत्य दृषदमुपलां च संपूज्य पुष्पाञ्जलिं गृहीत्वाग्निं प्रार्थयेत्॥त्वमने सर्वभूतानामन्तश्चरसि सा- क्षिवत् । त्वमेव देव जानीषे न विदुर्यानि मानुषाः ॥ अनुगच्छामि भारं वैधव्यायपीडिता । स त्वं मार्गप्रदानेन नय मां अर्तरन्तिकम् ॥ मन्त्रमुचार्य शनकैः प्रविशेञ्च हुताशनम् ' ॥ गौडास्तु- 'इमानारीरविधवा' इति, ॐ इ- माः पतिव्रताः पुण्याः स्त्रियो या याः सुशोभनाः। सह भर्तुः शरीरेण संविशन्तु विभावसुम्' इति च विप्रः पठेदित्याहुः ॥ कातरान्तु- 'प्रेतोत्तरे सुप्तां देवरः शिष्यो वा उदीर्वेति द्वाश्यामुत्थापयेत् ॥ एतन्महिमा मिताक्षरादौ ज्ञेयः ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये स्कान्दे- 'अनुव्रजति भर्तारं गृहात्पितृवनं मुदा। पदेपदेश्वमेधस्य फलं प्रामोत्यनुत्तमम् ॥ यस्त्वङ्गिराः ' या स्त्री ब्राह्मणजा- तीया मृतं पतिमनुव्रजेत् । सा स्वर्गमात्मघातेन नात्मानं न पतिं नयेत्' इति॥ यच्च व्याघ्रपात्- 'न म्रियेत समं भ; ब्राह्मणी शोककर्शिता । न ब्रह्मगति- मामाति मरणादात्मघातिनी' । इति, तत् पृथचितिपरम् ॥ पृथञ्चिति स- मारुह्य न विप्रा गन्तुमर्हति । अन्यासां चैव नारीणां स्त्रीधर्मोयं परः स्मृतः इत्युशनसोक्तेः ॥ पृथञ्चितिस्तु क्षत्रियादिपरा ॥ तद्विधिर्नाटे- 'देशा- न्तरे मते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाइयम् । निधायोरसि संशुद्धा प्रविशेजातवेद- सम् ॥ ऋग्वेदवादात्साध्वी खी न भवेदात्मघातिनी । यहाशौचे निवृत्ते तु - ·प०३] स्त्रीणामन्वारोहणनिर्णयः। श्राद्धं पामोति शास्त्रवत् ॥ इमा नारीरविधवा इति ऋग्वेदवादः ॥ व्यहा- शौचमन्वारोहणपरमिति स्मार्ताः ॥ निषेधवाक्यानि प्रायश्चित्तार्थ मतेन पतितेनं वा सहमरणनिषेधपराणीत्यप्याहुः ॥ अस्थिदाहे पलाशदाहे वा न पृथक्चितिदोषः ॥ अङ्गत्वेन स्थानापत्त्या वा शरीरतुल्यत्वात् ॥ यत्तु- 'ब्रह्मनो वा कृतघ्नो वा मित्रांनो वा भवेत्पतिः । पुनात्यविधवा नारी तमादाय मृता तु या' इति हारीतीयं, तत्पतितदाहादिनिषधेन सह गमनस्य दूरतोपा- स्तत्वादर्थवादमात्रमिति पृथ्वीचन्द्रः ॥ जन्मान्तरीयपापवता सह मरणेनो- द्धार इति स्मार्तगौडाः॥ शुद्धितत्वे व्यासः- 'दिनकगम्यदेशस्था साध्वी चेत्कृतनिश्चया । न दहेत्स्वामिनं तस्या यावदागमनं भवेत् ॥ तत्रैव भवि- प्ये- 'तृतीयेह्नि उदक्याया मृते भर्तरि वै द्विजाः। तस्यानुमरणार्थाय स्था- पर्यदेकसत्रकम् ॥ एकां चितां समासाद्य भर्तारं यानुगच्छति । तद्भर्तुर्यः कि- याकर्ता स तस्याश्च क्रियां चरेत् ॥ एतदशाहान्तम्'॥ यश्चानिदाता प्रतस्य पिण्डं दद्यात्म एव हि ' इति वायवीयोक्तेः ॥ आपस्तम्बः- 'चितिवष्टा तु या नारी मोहाद्विचलिता भवत्॥प्राजापत्येन शुध्येत तस्माद पापकर्मणः॥ तथा-'अन्वारोहे तु नारीणां पत्युश्चैकोदकक्रियाम् । पिण्डदानक्रिया त द्वच्छ्राद्धं प्रत्याब्दिकं तथा ॥ अन्नारोहे कते पत्न्याः पृथपिण्डांस्तिलाञ्ज- लीन् । पृथक्शिलेन कुर्वीत दद्यादेकशिले तथा' ॥ अन्यत्प्रागुक्तम् । इदं गर्भिणीबालापत्यासूतिकारजस्वलाव्यभिचारिणीभिर्न कार्यम् ॥ 'स्वैरिणीनां गर्भिणीनां पतितानां च योषिताम् । नास्ति पत्यागिसंवेशः पतितौ हि तथा उौ' इति मदनरत्ने स्मृतिसंग्रहोक्तेः॥ मदनरत्ने बृहस्पतिः-'बालसं- वर्धनं मुक्ता बालापत्या न गच्छति । व्रतोपवासनियता रक्षेद् च गर्भिणी'। १-प्रायश्चित्ती प्रायश्चित्तमकृत्वा मृतः,तस्यप्रायश्चितं दत्वाव॑दहिकेसहगमनस्तावक- मिदमिति वस्तुस्थितिः ॥ इति टीका॥२-एकादशाहादिभित्रमित्यभिप्रायःोपरे तु--यदि मृतस्य भिन्नमातृकाअनेकेपुत्रा तदापितुःसर्वज्येष्ठ एवौर्ध्वदेहिकंकुर्यात् अन्वारूढायास्तु कनीयानपि साक्षात्पुत्रं एव सर्व कुर्यात् नतु सपत्नीपुत्रो ज्येष्ठ एव तत्र तनिरूपितपुत्र- खाभावात् ॥ इति टीका ॥ ३-' नवश्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डीकरणं पृथक । एकएव वृषोत्सर्गो गौरेका तत्र दीयते । इति । - ॥

·निर्णयसिन्धौ- [१०३ . तृतीयपादे रजस्वला सूतिका च' इति पृथ्वीचन्द्रोदये गौडीयशुद्धितत्वे च पाठः ॥ तत्रैव बृहन्नारदीयेपि- 'बालापत्या च गर्भिण्यो ह्यदृष्टकतव- स्तथा । रजस्वला राजसुता नारोहन्ति चितां तु ताः' इति॥अत्र-पतिव्रता सा संदीप्तं प्रविशेद्या हुताशनम्'इति भारतात् 'ऋग्वेदवादात्साध्वीस्त्री'तिब्रा. साच्च पतिव्रतानामेवाधिकारो न दुर्वृनानाम् ॥ यनु- 'अवमत्य च या पूर्व पति दुष्टन चतसा । वर्तन्ते याश्च सततं भर्तृणां प्रतिकूलतः ॥ तत्रानुमः रणं काले याः कुर्वन्ति तथाविधाः । कामाकोधाद्यान्मोहात्सवाः पूता भ- वन्त्युत' इति भारतम्-तत्कैमुतिकन्यायेन स्तावक्रमिति पृथ्वीचन्द्रः॥ ब्राह्मण्या एकचितिरेव, न पृथक्चितिः ॥ क्षत्रियादीनां पृथगेका वेति क- ल्पतरुरत्नाकरमदनपारिजातादयः॥ शुद्धिचिन्तामणों चैवम् ॥ त- त्रान्वाराहणे भर्तृशोचमध्ये तदृध्वं वा कृत त्रिरात्रमध्ये एव दश पिण्डाः ॥ सहगमने तु भर्तृराशीचतुल्यमाशाचं पिण्डदानं च ॥ 'अन्वितायाः प्र- दातव्या दश पिण्डास्यहण तु । स्वाम्याशीच व्यतीत तु तस्याः श्राद्ध प्रदीयते' इति शुद्धितत्वे शूलपाणी च पैठीनसिस्मृतः ॥ संस्थितं पतिमालिङ्गच प्रविशेद्या हुताशनम् । तस्याःपिण्डादिकं देयं क्रमशः पति- पिण्डवत्' इति शूलपाणिशुद्धितत्वधृतव्यासोक्तेः॥अन्यत्प्रागुक्तम् ॥यदा तु रजस्वलापि पत्नी मृते पत्यौ देशकालवशात्तदैवानुगच्छति न शुद्धिं प्रतीक्षते तत्र विधिः देवयाज्ञिकनिबन्धे-'यदा खियामुदक्यायां पतिः प्राणा- न्समुत्सृजेत् । द्रोणमेकं तण्डुलानामवहन्याद्विशुद्धये । मुसलाघातस्त- दमुक्रवते योनिमण्डलात् । विरजस्का मन्यमाना स्वे चित्ते तदमुक्क्षा यम् ॥ दृष्ट्वा शौचं प्रकुर्वीत पञ्चमृत्तिकया पृथक् । त्रिशविंशतिर्दश च गव- दत्वा त्वहः क्रमात् ॥ विप्राणां वचनाच्छुद्धा समाराहजुताशनम् । नारीणां सरजस्काणामियं शुद्धिरुदाहृता'। अत्र श्राद्धादौ निर्णयः पूर्वमुक्तः ॥ इतिश्रीमहकमलाकरकतेनिर्णयसिन्धावन्त्यकर्मनिर्णयः॥ आमिप्रवेशाशक्ती अग्निप्रवेशाशको तु विष्णुः-'मृतेभर्तरि ब्रह्मचर्य तदन्वा- रोहणं च' इति ॥ ब्रह्मवैवर्ते-सहानुगमनं शस्तं वैधव्यस्याथ पालनम्' ।।

·प०३] संन्यासनिर्णयः। ५९१ -- यत्तु तत्रैव-'कलो नान्या गतिः स्त्रीणां सहानुगमनाहत ' इति, ब्रह्मचर्या- शक्यत्वपरम् । तथा च मनुः-'ब्रह्मचर्य चरेद्वापि प्रविशेद्वा हुताशनम् । काशीखण्डेपि-पत्यो मतेपि या योषिवैधव्यं पालयेत्वचित् । सा पुनः प्राप्य भर्तारं स्वर्गलाकं समश्नुत ॥ अनुयाति न भतारं यदि देवात्कथंचन । तत्रापि शीलं संरक्षेच्छीलाङ्गात्पतत्यथः ॥ तद्वैगुण्यादपि स्वर्गात्पतिः पतति नान्यथा ! तस्याः पिता च माता च भातृवर्गस्तथैवच' ॥ ॥ अथ वि- धवाधर्माः । मदनरत्ने स्कान्दे- विधवाकबरीबन्धो भ- विधवाधर्माः तबन्धाय जायते । शिरसो वपनं तस्मात्कार्य विधवया सदा॥ एकाहारः सदा कार्यो न द्वितीयः कदाचन । मासापवास वा कुर्याच्चा- न्द्रायणमथापि वा ॥ पर्यकशायिनी नारी विधवा पातयत्पतिम् निवाङ्गोव- तनं कार्य बिया विधवया कचित् ॥ गन्धद्रव्यस्य संभागो नैव कार्यस्तय पुनः । तर्पणं प्रत्यहं कार्यं भर्तुस्तिलकुशोदकः ॥ तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नाम- गोत्रादिपूर्वकम् ॥इदमपुत्रापरमिति मदनपारिजातः॥'नाधिरोहेदन डाहं प्राणैः कण्ठगतैरपि।कंचुकं न परीदध्यावासो न विकतं वमत्॥वशाख कार्तिक माघे विशेषनियम चरेत् ॥प्रचेताः-'ताम्बूलास्यञ्जनं चैव कांस्यपात्रे च भोजनम्। यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत् ॥ श्राद्धादी तु विशेषः प्रागुक्तः ॥ यत्तु बौधायनः- संवत्सरं प्रेतपत्नी मधु मांसं विवर्जयेत् । अधः शयीत पण्मासानितिं मौद्गल्यभाषितम्'।इति तदमवर्णापरमित्यपराकः॥ अथ सं न्यासः॥ याज्ञवल्क्यः- वनावहा द्वाकत्वष्टिं सार्ववेदसद- संन्यासनिर्णयः क्षिणाम् । प्राजापत्यां तन्दते तानग्रीनारोप्य चात्मनि ॥अधी- तवेदो जयरुत्पुत्रवानन्नदोनिमान । शक्त्याच यज्ञकन्माक्ष भनःकुयात्तु नान्य- था'॥एतदाश्रमसमुच्चयपक्षे॥जाबालश्रुतौ त्वन्यपि पक्षा उक्ताः यदि चेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेहादनाद्वा ॥ अथ पुनरवती वा स्नातको 'वांस्त्रातको वो- सन्नामिको वा यदहरेव विरजेत्तद्हरेव प्रव्रजेत् 'इति ॥ अङ्गिराः- प्रत्र- १-तथाच संन्यासो ब्रह्मचर्यादिभिरेव ग्राह्य इति न नियमः,किंतु सातकविधुरादिभिर पीत्यर्थः।उपनयनस्यापि नापेक्षा । शुकवामदेवादिवत्सुकृतपाकातिशयसत्त्वेयदहरेवति ।

·- - ५९२ निर्णयासिन्धौ। [प०३ जेब्रह्मचर्यादा प्रव्रजेता ग्रहादपि । वनाद्वा प्रव्रजेद्विद्वानातुरो वाथ दुःखितः'। आतुरो मुमूर्षुः ॥ दुःखितश्चौरव्याघ्रादिक्षीतः ॥ भारते- 'आतुराणां च सं- न्यासे न विधिनैव च क्रिया । प्रेषमात्र समुच्चार्य संन्यासं तत्र पूरयेत् ॥जा- बालश्रुतावपि- 'यद्यातुरः स्यान्मनसा वाचा वा संन्यसेत् ' इति ॥ अ- त्र विपस्यैवाधिकारः 'ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति ' इति जाबालश्रुतेः- 'आत्म- न्यग्रीन्समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेट्टहात्' इति मनूक्तेश्चेति विज्ञानेश्वरा- दयः ॥ वृद्धयाज्ञवल्क्योपि-' चत्वारो ब्राह्मणस्योक्ता आश्रमाः श्रुति- चोदिताः । क्षत्रियस्य त्रयः प्रोक्ता द्वावेको वैश्यशूद्रयोः' इति ॥ माधव- स्तु- 'ब्राह्मणः क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा प्रव्रजेहाद' इति कौर्मायुक्तेर्व- र्णत्रयस्याप्यधिकारः । पूर्ववाक्यं तु काषायदण्डादिनिषेधार्थ । 'मुखजाना- मयं धर्मो यद्विष्णोलिङ्गधारणम् । राजन्यवैश्ययोर्नेति दत्तात्रेयमुनेर्वचः'। इति बौधायनोक्तरिति पक्षान्तरमाह ॥ तत्त्वं तु कुटीचकादिपरमेतदिति ॥ योपि 'संन्यासं पलपैतृकम्' इति कलौ निषेधः, सोपि त्रिदण्डादिपरः इत्युक्तं प्राक्॥ सच सन्यासश्चतुर्धेत्याह हारीतः-'कुटीचको बहूदको हंसश्चैव तृतीयकः । चतुर्थः परमो हंसो यो यःपश्चात्स उत्तमः' ॥ आयः पुत्रादिना कुटी कार- यित्वा तत्र गृहे वा वसन् काषायवासाः शिखोपवीतत्रिदण्डवान् बन्धुषु स्वगृहे वा भुञ्जान आत्मज्ञो भवेत् । एतदत्यन्ताशक्तपरम् ॥ द्वितीयस्तु ब- न्धनहित्वा सप्तागाराणि भक्षं चरन् पूर्वोक्तवेषः स्यात् ॥ हंसस्तु पूर्वोक्तवे पोप्येकदण्डः ॥ 'एकं तु वैणवं दण्डं धारयेन्नित्यमादरात्' इति स्कान्दा- द ॥ विष्णुरपि-यज्ञोपवीतं दण्डं च वस्त्रं जन्तुनिवारणम् । तावान्परि- ग्रहः प्रोक्तो नान्यो हंसपरिग्रहः' ॥ चतुर्थोपि स्कान्दे-'परहंसस्त्रिदण्डं च रज्जु गोवालनिर्मिताम् । शिखां यज्ञोपवीतं च नित्यं कर्म परित्यजेत् ' ॥ अयमप्येकदण्ड एव ॥ ये तु शिखोपवीतादित्यागनिषेधाः, ते कुटीचकादिप- राः ॥ यत्तु मेधातिथिः- यावन्न स्युस्खयो. दण्डास्तावदेकेन वर्तयेत्' इति॥ तदपि तत्परमेव ॥ यच्चात्रि:-चतुर्धा भिक्षवः प्रोक्ताः सर्वे चैव त्रिदण्डिनः' इति,-तद्वाग्दण्डादिपरम्,न यष्टिपरम्॥ 'वाग्दण्डोथ मनोदण्डःकर्मदण्डस्तथै- - , ·प०३] संन्यासनिर्णयः। ५९३ व च । यस्यैते नियता दण्डास त्रिदण्डीति चोच्यते' इति मनुक्तेः॥तस्मात्पर- महंसस्यैकदण्ड एंव ॥ सोप्यविदुषः ॥ विदुषस्तु सोपि नास्ति'न दण्डं न शि. खां नाच्छादनं चरति परमहंसः' इति महोपनिषदुक्तेः ॥ 'ज्ञानमेवास्य दण्डः'इति वाक्यशेषाच्च ॥ यत्तु यमः-'काष्ठदण्डोधतो येन सर्वाशी ज्ञानव र्जितः। स याति नरकान्घोरान् महारौरवमंज्ञितान् ' इति तद्वैराग्यं विना जीवनार्थसंन्यासपरम एकदण्डं समाश्रित्य जीवन्ति बहवो नराः । नरके रौरवे घोरे कर्मत्यागात्पतन्ति ते इति स्मृतः ॥ यच्चाश्वमोधिके-'एकदण्डी त्रिद- ण्डी वांशिखामुण्डितं एव वा।काषायमात्रसारोपि यतिःपूज्यो युधिष्ठिर इतित स्यापि पूर्वोक्तव्यवस्था ज्ञेया ॥ अथ तद्विधिः ॥ बौधायनः- संन्यासविधिः 'कृत्वा श्राद्धानि सर्वाणि पित्रादिश्योष्टकं पृथक् ॥ वापयि- त्वा च केशादीन मार्जयेन्मातृका इमाः' ॥ सर्वाणीति स्वस्य नवश्राद्धपोड- शश्राद्धादि कृत्वेत्यर्थः ॥ स्मृत्यर्थसारेपि-' एकोद्दिष्टविधानेन कुर्याच्छ्रा- हानि मोडशं । अनिमान्पार्वणेनैव विधिना निर्वपेत्स्वयम्' इति ॥ कात्या- यनः-कच्छ्रांस्तु चतुरः कृत्वा पावनार्थमनाश्रमी । आश्रमी चेत्तप्तकच्छू तेनासौ योग्यतां व्रजेत् ' ॥ बौधायनः-'सदैव मापकं दिव्यं पित्र्यं मा- तृकमानुषे । भौतिकं चात्मनश्चांते अष्टौ श्राद्धानि विर्वपेत्' ॥अत्र क्रममाह हेमाद्रौ शौनकः-- देवनाद्धे ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा देवताः ॥ आर्षे देवर्षि- ब्रह्मर्षिक्षत्रर्षयः, देवर्षिक्षत्रर्षिमनुष्यर्षयो वा' ॥ मरीच्याविऋषय इति संन्या- सपद्धतौ तच्चिन्त्यम् ॥दिव्ये वसुरुद्रादित्याः॥मानुषे सनकसनंदनसनातनाः॥ भूतश्राद्धे पृथिव्यादिभूतानि चक्षुरादिकरणानि चतुर्विधो भूतग्रामश्चेति तिस्रः॥ पित्र्ये पित्रादित्रयो मातामहाश्च ॥ मातृके मात्रादयस्तिनः ॥ आत्मश्रादे आत्मपितृपितामहा देवताः॥आत्मश्राद्धं परमात्मदैवत्यमिति संन्यासपद्धतौ तच्चिन्त्यम् ॥ सर्वत्र नान्दीमुखत्वं विशेषणं ज्ञेयम् ॥ सर्वत्र पिण्डदानम् ॥ युग्मा विप्राः ॥ दक्षऋतू सत्यवसू वा विश्वेदेवौ ॥ अन्यन्नान्दीश्राद्धवदिति हेमाद्रिः॥ स्मृत्यर्थसारे-केशश्मश्रुलोमनखं वापयित्वोपकल्पयेत् । दण्डं जलं पवित्रं च शक्यं पात्रं कमण्डलुम् ॥ भासनं कौपीनमाच्छादनं कन्या . २८ .

·५९४ निर्णयसिन्धौ- [प०३ पादुक इति दश पञ्च वा ॥ एतच्च पूर्वेचुर्नान्दीमुख कृत्वा परद्युः पुण्याहवाचन कृत्वा कार्यमिति शौनकः ॥ बौधायनः-'त्रीन्दण्डानडुलीस्थूलान्वैणचान् मूर्धसंमितान् । एकादश नव द्वित्रिचतुःसप्तान्यपर्वकान् । वेष्टितान कृष्ण- गोवालरज्ज्वा तु चतुरडुलान् । एको वा तादृशो दण्डो गोवालसदृशो भवे. व ॥ अनगिरनिमुत्पाद्य नित्येन विधिना ततः पृष्टो दिवि विधानेनेत्यर्थः॥ स्वामावेवानिमानुकुर्यादपवर्गोक्तमादितः । आज्यं पयो दधीत्येतत्विवृद्वा जलमेव वा ॥ ॐरित्यादिना प्राश्य रात्रि चोपवसेत्ततः । अथादित्यास्त मयात्पूर्वमनीविहृत्य सः ॥ आज्यमनौ गार्हपत्ये संस्कृत्यतेन च स्रुचा । पूर्णयाहवनीये तु जुहुयात्प्रणवेन तत् । ब्रह्मान्वाधानमेतत्स्यादग्निहोत्रे हुने- ततः ॥ संस्तीर्य गार्हपत्यस्य दर्शानुत्तरतोत्र तु॥ पात्राण्यासाद्य दोषु ब्रह्मा- यतन एव तु ॥ जागृयाद्रात्रिमेतां तु याववालो मुहूर्नकः । अग्रिहोत्रं स्व- काले तु हुत्वा प्रातस्तनं ततः ॥ इष्टिं वैश्वानरी कुर्यात्प्राजापत्यमथापि वा' । जाबालश्रुतौ-तद्वैके प्राजापत्यामेवेष्टिं कुर्वीत तदु तथा कुर्यादानेयी- मेव कुर्यात्पश्चादधातवीयामेव कुर्यात् 'इत्युक्तम् ॥ तेनात्र विकल्पः ॥ अत्राहुः-वेतामेः प्राजापत्यातद्वाक्यशेषेणीनिति बहुत्वश्रुतेः ॥ 'एकामे- स्त्वामेयी' इति ॥ अनाहितारिष्टिस्थाने वैश्वानर आगेयो चरुरिति माध- वः॥ कात्यायनः- आत्मन्यग्रीन्समारोप्य : वेदिमध्यस्थितो हरिम् । ध्यात्वा हृदित्वनुज्ञातो गुरुणा प्रैषमीरयेत् ॥ कपिलः-विधिवत्प्रैषमुक्त्वाथ त्रिरूपांशु त्रिरुच्चकैः । अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तःस्वाहेत्यथो तुवि ॥ निनीय दण्डशिक्यादि गृहीत्वाथ बहिर्बजेत् । बौधायनः-'सखे मेत्यादिना दण्डं येन देवाः पवित्रकम् । यदस्य पारे शिक्यं तु पात्रं व्याहृतिभिस्तथा ॥ युवा- सुवासाःकौपीनं गृहीत्वा बान्धवांस्त्यजेत् ' ॥ अथ कमः । संन्यासग्रह-तत्र संन्यासेधिकारसिद्ध्यर्थं स्वस्य नवश्राद्धषोडशश्राइसपिण्ड- नानि सानिः पार्वणान्यनमिस्त्वेकोदिष्टविधिना कृत्वाऽनाश्रमी चेत्कच्छ्रचतुष्टयम्, अन्यस्तु तप्तकृच्छ्रे कृत्वोदगयने एकादश्यां द्वादश्यां वा सानिरमावास्यायां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां वा यथा पर्वणि प्राजापत्यं स्यात्॥ - जनमः ·५९५ , प०३] संन्यासनिर्णयः। तत्र देशकालौ स्मृत्वा परमहंसादिसंन्यासग्रहणं करिष्ये इति संकल्प्य गणेशं संपूज्य पुण्याहं वाचयित्वा मातृकापूजां वृद्धिश्रादं च कृत्वाऽस्तमयात्प्रागौ- पासनं समिध्याहितामिस्तु गार्हपत्ये, विधुरोग्निहोत्री तु विकाण्डमण्डनोक्त- दिशा कुशपत्न्या:सह पवमानेष्टयन्तं पूर्णाहुत्यन्तं वाधानं कुर्यात् ॥ ब्रह्मचारी चल्लौकिके विधुरश्चेद्याहृतिभिः प्रणवेन चाग्निमाधायान्वग्निरुषसामित्यानीय पृ टोदिबीति निधाय तेनैव समिध्य तत्सवितुः, तां सवितुः , विश्वानि न इति तिम्रः समिधोऽन्यादध्यांत् ॥ एवमौ सिद्धे कक्षोपस्थवज्यं वपनं कृत्वा प- योदधियुतमाज्यमपो चा ॐभूः सावित्रीं प्रविशामि तत्सवितुर्वरेण्यमिति प्रा- श्याचम्य पुनरादाय ओम् भुवःसावित्रीं प्रविशामि भर्गो देवस्य धीमहीति द्वि- तीयम् ,ओमस्वःसावित्रींप्रविशामि धियोयोनःप्रचोदयादिति तृतीयम् , सम- स्तयाचतुर्थ, ओम् वःस्वःसावित्रीं प्रविशामि । तत्सवितु यातइति ॥ सं न्यासपद्धतौनु त्रिवृदसीति प्रथमं प्रवृदसीति द्वितीयं विबुदसीति तृतीयं प्रा- श्यापःपुनन्त्विति जलं पाश्य सावित्रीप्रवेश उक्तः ॥ तत आहवनीय विहृत्य ब्रह्माणमुपवेश्याज्यं संस्कृत्य चतुर्दादश वा गृहीत्वा समित्पूर्वामास्वाहा पर- मात्मन इमिति हुत्वोपवसेत् ॥ ततः सायं होमं वैश्वदेवं च कृत्वा अनेरुद- कुशानास्तीर्य दण्डादीनि दश पञ्च वासाद्य ब्रह्मासने कृष्णाजिनोपविष्टो गत्री जागरं कृत्वा प्रातोमानन्तरं प्राजापत्यां वैश्वानरी वा कृत्वा ऋत्वियः वस्वं ब्रह्मणे च मधुपर्ण तैजसपात्रं दत्वा दारुपात्राण्याहवनीयेश्ममन्मयानि च जले क्षिपेत् ॥ कृष्णाजिनं त्वाददीत ॥ अनाहितानिस्तु वैश्वानरमा- प्रेयं वा चरुं हुत्वा पात्राण्यनौ क्षिप्त्वा भुर्जुवःस्वरित्यपः स्पृष्ट्वा तरत्समन्दी- ति जप्त्वा विप्रान्संभोज्य पुण्याहं वाचयित्वा अत्र वा वपनं कृत्वा हैमरूप्य कुशजलैःलात्वा पुरुषाय चरुं कृत्वा प्राणायस्वाहेति पञ्चाहुतीर्तुत्वा पुरुष- सूक्तेन प्रत्यूचमाज्यचरुं च जुहुयात् ॥ अत्र विरजाहोम केचिदाहुः ॥यथो- तं. शिवगोतासु-'जुहुयाद्विरजामन्त्रैः प्राणापानादिभिस्ततः । अनुवाका- न्तमेकामः समिदाज्यचरूंन्पृथक् ॥ आत्मन्यनीन्समारोप्य यातेअमेतिमन्त्र. तः। भस्मादायामिरित्यायैमिज्याङ्गानि संस्पृशेत् ॥ पापैर्विमुच्यते सत्यं ·निर्णयसिन्धौ- [१०३ मुच्यते नात्र संशयः ॥ तथा-प्राणापानव्यानोदानसमाना मे शुध्यन्ताम्॥ ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा'॥ सर्वत्र लिङ्गोक्तदेवतास्य इद- मिति त्यागः ॥ वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रजिव्हाघाणरेतोबुद्धयाकूतिसंकल्पा मे शु- ध्यन्तां ॥ ज्योति त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्नायवोस्थीनि मे शुध्य- न्तां ॥ ज्योति शिरःपाणिपादपार्श्वपृष्ठोरूदरजंघशिश्नोपस्थपायवो मे शुध्य- न्तां ॥ ज्योतिरह उत्तिष्ठ पुरुष हरितपिङ्गललोहिताक्षदेहिदेहि ददापयिता मे शुध्यन्तां ॥ पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशं मे शुध्यतां ॥ ज्येतिरंह-श- ब्दस्पर्शरूपरसगन्धा मे शुध्यन्ताम् ॥ ज्योति मनोगकॉयकर्माणि मे शुध्य- न्तां॥ज्योतिः अव्यक्तभावैरहंकारज्योतिःआत्मा मे शुध्यन्ताम् ॥ क्षुधे स्वा- हा । क्षुत्पिपासाय स्वाहा । विविध्यै स्वाहा । ऋग्विधानाय स्वाहा । कषो- काय स्वाहा । क्षुत्पिपासामलं ज्येष्ठामलक्ष्मी शयाम्यहं । अतिमसमृद्धि च सर्वानिणुद मे पाप्मान ५ स्वाहा॥ अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयान न्दमयमात्मा मे शुध्यन्तां ॥ ज्योति० ॥ ततःस्विष्टकदादि हुत्वा ब्रह्मणे हित रण्यमाज्यपात्रं धेनुं च दत्वा समासिञ्चत्वित्युपतिष्ठेत ॥ अत्र केचिदनग्ने सावित्रीप्रवेशं पूर्णाहुतिं चाहुः ॥ ततो याते अग्ने यज्ञिया तनूरिति तिसृभिरे- कैकं जिघन्नात्मन्यनीन् समाराप्य गुरवे सर्वस्वं दत्वा · यो ब्रह्माणं विद धाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मात ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षः श रणमहं प्रपद्ये' इत्युपस्थाय दक्षिणं जान्वाच्य पादावुपसंगृह्याधहि भगवो ब्रह्मेति वदेत् ॥ ततो गुरुरात्मानं ब्रह्मरूपंध्यात्वा शङ्ख द्वादशप्रणवैरभिमन्य तेन शिष्यमभिषिच्य शन्नो मित्र इति शान्ति पठित्वा तच्छिरसि हस्तं दत्वा पुरुषसूक्तं जप्त्वा मम व्रते हृदयं ते दधामीति च जप्त्वोदङ्मुखःप्रणवार्थमनु- संदधदक्षिणे कर्ण प्रणवमुपदिश्य, तदर्थं च पञ्चीकरणाद्यवबोध्य, अयमात्मा ब्रह्म तत्त्वमसि प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यायुपदिशेत् ॥ तदर्थ च वदेत् ॥ ततो नाम दद्या- व ॥ ततः शिष्यस्तेनोपदिष्टो हरि स्मरन्नूर्वबाहुस्तिष्ठन्देवान्साक्षिणः कृत्वा ओम्भूर्भुवःस्वःसंन्यस्तं मयेति त्रिरुपांशु त्रिरुच्चैस्त्रिरत्युच्चैश्चोक्त्वा,जलसमीपं गत्वा, स्नात्वा अभयं सर्वभूतेश्यो मत्तत्स्वाहेति. त्रिरअलीन क्षिप्त्वा, युवा ह ज .

·- ५९७ प०३] संन्यासनिर्णयः। सुवासा इति कापायं कौपीनं वासश्च परिधाय, सखा मे गोपायेति मुख्यवैणवं पालाशं बैल्नमौदुम्बर वा दण्डं गृण्हीयात् ॥ अत्र पुत्रकामो गृहस्थः शवेन पुरुषसूक्तेन दण्डमभिषिच्य दद्यादित्याचारः ॥ ततः शिखामुत्पाट्य ॐः स्वाहेत्यमौ जले वा हुत्वा, तथैवोपवीतं हुत्वा, येन देवा पवित्रेणेति जले पवित्रं यंदस्य पार इति शिक्यं सावित्र्या कमण्डलु सप्तव्याहृतिभिर्भोजनपात्रमिदं विष्णुरित्यासन वषीं वा गृहीत्वा ॥ ॐभूस्तर्पयामीति व्यस्तसमस्ताभिर्म- हर्नम इति तर्पयित्वा, ॐः स्वधों भुवः स्वधास्वःस्वधान वः स्वमहनमः स्व- धेतिपितस्तर्पयित्वा, उद्त्यं चित्रं तच्चक्षहंसः शुचिपन्नमोमित्रस्येति स्नात्वा सुरभिमतीभिरापोहिष्ठंतिहिरण्यवर्णाभिःपावमानीभिर्व्याहृतिभिश्च माजयित्वा अष्टोत्तरशतवारमघमर्षणं प्राणायामांश्च कृत्वा, भूर्भुवःसुवरितिच पठि- त्वा, नमःसवित्र इति मूर्य चोपस्थाय, पुनः स्नात्वा जंघे क्षालयित्वा, अमि- सिब्रह्मोमितीदंसंर्वमोमितिब्रह्म वा एषज्योतिर्य एष वेदो य एष तपति वेद्यमे- वैतद्य एष वेदो' यदवनमस्तीति ज़पित्वा, अष्टसहस्रं गायत्री जपेदिति ॥ ॥ अथ यतिधर्माः॥प्रातरुत्थाय ब्रह्मणस्पते इति जपित्वा दण्डादी- यतिधर्माः नि मदं च निधाय मूत्रपुरीषयोर्गृहस्थचतुर्गुणं शौचं रुत्वाऽऽचम्य पर्वद्वादशीवज्यप्रणवेन दन्तधावनंक्रत्वा तेनैव मृदा बहिःकटिं प्रक्षाल्य जलतर्प णवज्यं स्नात्वा पुनजंघे प्रक्षाल्य वस्त्रादीनि गृहीत्वा मार्जनान्तं कृत्वा केशवादि नमोन्तामभिस्तर्पयित्वा, भूस्तर्पयामीत्यादिव्यस्तव्याहृतिभिर्महर्जनस्तर्प- यामीति तर्पयेत् ॥ ॐःस्वाहेति स्वाहाशब्दांतैःस्वधाशब्दांतश्चभिरेव पू- नस्तर्पयेदिति केचित् ॥ तत आचम्याञ्जलिना प्रणवेन जलमादाय व्या- हृतिभिरुद्धत्य ग्रायचा त्रिःक्षिप्त्वा गायत्री जपेत् ॥ उदिते सूर्य प्रणवेन व्या- हृतिभिर्वाध्य-त्रिर्दत्वा मित्रस्य चर्षणीत्यायैःपूर्वोक्तसौराभिरिदं विष्णुनिर्देवो ब्रह्मजज्ञानमिति चोत्थाय, सर्वभूतेयो नम इति प्रदक्षिणमावर्तते ॥ ततो न- त्वा, आदित्याय विद्महे सहस्राक्षाय धीमहि । तन्नःसूर्यःप्रचोदयादिति त्रिर्ज- पेत् ॥ एवं त्रिकालं विष्णुपूजां ब्रह्मयज्ञं च कुर्यात् ॥ अथ भिक्षा भिक्षा ॥ ‘विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने । काले- ·५९८ निर्णयसिन्धौ- [प०३ . . ऽपराण्हे अयिष्ठे नित्यं शिक्षा यतिश्चरेत् ' इत्युक्तकाले ॥ उद्वयमिति चत- मृतिरादित्यमुपस्थाय, तेनैक्यं ध्यात्वा ॥ आकृष्णेनेति प्रदक्षिणं कृत्वा 'येते पन्थानः' इति जन्वा ‘योसौ विष्णवाख्य आदित्ये पुरुषो न्तर्हृदि स्थितः । सोहं नारायणो देव इति ध्यात्वा प्रणम्य तम् ॥ त्रिद- ण्डं दक्षिणे त्वङ्गे ततः संधाय बाहुना ॥ पात्रं वामकरे क्षिप्त्वा श्लेषयेद्दक्षि- णेन तु' इति बौधायनोक्तदिशा त्रीपंच सप्त वा गृहान्गत्वा भवत्पूर्वा भि क्षां याचित्वा, पूर्णमसि पूर्णं मे भूया इत्यागत्य शुचिरन्नं प्रोक्ष्य, ॐ भूःस्वधा नम इत्यादिव्यस्तसमस्तव्याहृतिभिः सूर्यादिदेवेन्यो भूतेश्यश्च भूमौ क्षित्वा जुक्त्वा प्रणवेन षोडशप्राणायामानकुर्यादिति संक्षेपः॥गौतम- व्याख्यायां भृगुः-' यतिहस्ते जलं दत्वा शैक्ष्यं दद्यात्पुनर्जलम् । औक्ष्यं पर्व- तमात्रं स्यात्तज्जलं सागरोपमम् ॥ अत्र सर्वत्र मूलं माधवापराकमदनर- नस्मृत्यर्थसारादौ ज्ञेयम् ॥ कण्वः-'एकरात्रं वसेदामे नगरे पञ्चरा- त्रकम् । वर्षात्योन्यत्र वर्षासु मासांस्तु चतुरो वसेत् ॥ जाबालश्रुतौ- 'शून्यागारे देवगृहतृणकुटीवल्मीकवृक्षमलकुलालशालाग्रिहोत्रगृहनदीपुलिन गिरिकुहरनिर्झरस्थण्डिलेष्वनिकेतनः' इति ॥ मात्स्ये- 'अष्टौ मासान्वि- हारः स्यायतीनां संयतात्मनाम्। एकत्र चतुरो मासानवार्षिकान्निवसेत्पुनः॥ अविमुक्तप्रविष्टानां विहारस्तु न विद्यते' ॥ अत्रिः- ‘मिक्षाटनं जपं स्नानं ध्यानं शौच सुरार्चनम् । कर्तव्यानि षडेतानि सर्वथा नृपदण्डवत् ॥ मञ्चकं शुक्रवस्त्रं च स्त्रीकथा लौल्यमेव च । दिवास्वापं च यानं च यतीनां पतनानि पट्॥आसनं पात्रलोभश्च संचयः शिष्यसंग्रहः । दिवास्वापो वृथाजल्पो यते बन्धकराणि षट् ॥ दक्षः-'नाध्येतव्यं न वस्तव्यं न श्रोतव्यं कथंचन । य- तिपात्राणि मृद्वेणुदावलाम्बुमयानि च ॥ मदनरत्ने अत्रिः- 'पित्रर्थ क- ल्पितं पूर्वमन्नं देवादिकारणात् । वर्जयेत्ताशी भिक्षा परवाधाकरी तथा'। बृहस्पतिः- 'न तीर्थवासी नित्यं स्यानोपवासपरो यतिः । नचाध्ययन- शीलः स्यान्न व्याख्यानपरो भवेत् ॥ एतद्देदार्थभिन्नपरम्॥अत्रिः- 'नानं सुरार्चनं ध्यानं प्राणायामो बलिस्तुतिः । भिक्षाटनं जपः संध्या त्यागः क. , - ·प०३] संन्यासनिर्णयः। मफलस्य च ॥एते यतिधर्मा इत्यर्थः॥अन्येपि माधवमिताक्षरादौज्ञेयाः॥ यतिधर्मसमुच्चये-'न स्नानमाचरेद्भिक्षुःपुत्रादिनिधने श्रुते । पितृमातृक्षयं श्रुत्वा स्नात्वा शुद्धयति साम्बरः ॥ अथ यतिसंस्कारः॥ यतिसंस्कारः "संन्यसेहह्मचर्यादा संन्यसेच्च गृहादपि ॥ वनाद्वा प्रव्रजेद्वि- दानातुरो वाथ दुःखितः। आतुराणां च संन्यासे न विधिनैव च क्रिया। प्रेष- मात्रं च संन्यास आतुराणां विधीयते । उत्पन्ने संकटे घोरे चौरव्याघ्रादिगो चरे । अवीतस्य-संन्यासमंगिरा मनुरब्रवीत् । यद्यातुरःस्यान्मनसा वाचा वा संन्यसेविज"। इीत जाबालश्रुतिः। आतुराणां च संन्यासे न विधि- नैव च किया। प्रेषमात्रं समुच्चार्य संन्यासं तत्र कारयेत् । संन्यस्तोहमिति यात्सवनेषु त्रिषु क्रमात् । त्रिवारं च त्रिलोकात्मा शुभाशुभसुधाद्रवे । य- किंचिदाधक कर्म कतमज्ञानतो मया । प्रमादालस्यदोषाद्यत्तत्तत्सत्यक्तवान- हम् । एवं संत्यज्य अतेन्यो दद्यादायदक्षिणाम् । पद्भयां करायां विहर- नाहं वाक्कायमानसैः ॥ करिष्ये प्राणिनां हिंसां प्राणिनः संतु निर्भयाः" । इत्यातुरस्य स्वशक्त्याऽवस्थानुरूपमंगलभूतप्रेपोच्चारणादियथाशास्त्रंमनसावा- चा वा कुर्वतस्तावतैवकृच्छ्रचांद्रायणनांदीश्राद्धनखलंतनादीनिकत्वासंन्यास- पूर्तिरिति प्रतीयते । अङ्गिराः। षष्टिःकुलान्यतीतानिषष्टीनामधिकानि च। कुलान्युद्धरते प्राज्ञःसंन्यस्तमिति यो वदेत् "॥ विष्णुः। “एकरात्रोषि- तस्यापि यतेर्या गतिरुच्यते ॥न सा शक्या गृहस्थेन आतुरोपि च संन्यसेत् । संन्यस्तमिति यो ब्रूयात्प्राणैः कंठगतैरपि ।न तत्क्रतुशतैः पुण्यं प्राप्तुं शक्नोति मानवः"॥ मनुः “यो दत्वा सर्वभूतयःप्रव्रजत्यभयं गृहात् । तस्य तेजोमया लोका भवंति ब्रह्मवादिनः" अथस्रौत्यातुरस्य विलंबितस्य"प्रेषमात्रसमुच्चा र्य संन्यासंतत्र पूजयेत्” इति॥अत्र मात्रत्वोपसंभवादंगकलापाव्यापकत्वेनाप्यु पपत्तौकर्तुर्यागत्यागकलापव्यावृत्तस्यैकत्वानुपपत्तेः कृच्छ्रनांदीश्राद्धविरजाहो मादिकर्तुमशक्तस्यातुरस्य विद्यमानारिष्टहेवतायै पूर्णाहुति हुत्वा असौ स्वर्गा यलोकाय स्वाहेति आहवनीये दारुमयानि पात्राणि प्रज्वाल्य मृण्मयान्यप्सु ·निर्णय सिन्धौ। [१०३ प्रक्षिप्य समाप्तिं च मरुत इत्युपस्थाय यातेअग्रे इत्यनेन हस्तंप्रताप्य आत्मन्य नि समारोप्य सर्वप्रायश्चित्तपूर्वकं सप्तपंचकेशान् विसृज्य वापयित्वा यथा विधि स्नात्वा आतुरसंन्यासं कुर्यात् ॥ अथातुरसंन्यासविधिः॥ अपां समीपे गत्वातिथ्याःस्मरणपूर्वकं स्नानसंध्यावंदनादि कृत्वा देशकालोसंकीर्त्य ममाशेषदुःखनिवृनिनिरतिशयानंदप्राप्तिपरमपुरुषार्थप्राप्तये चपरमहंससंन्यास करोमीति संकल्पयेत् । तत्र प्रधानानि । प्रेषोच्चारप्रणवोपदेशमहादाक्यानि । ततः संन्यासोचितं क्षौरं कृत्वा पूर्ववत्सप्तपंचकेशान् विसृज्य स्नात्वाचम्य पात्रेण तोयमादाय उपस्पृश्य दक्षिणेन पाणिनाऽप्सु जुहोति।एष वोमेन्योंनिर्यः प्राणंगच्छस्वाहा । इति प्रथमाहुतिः । आपो वै सर्वा देवताः सर्वाश्य एवैनं देवताभ्यो जुहोमि स्वाहा । इति द्वितीया । ततो हुतशेषं आशुः शिशान इत्युनुवाकेनाभिमंत्र्य पुत्रेषणा वित्तेषणा लोकेपणा मया त्यक्ता स्वाहेति प्रथमं पिबेत् । ॐ ॐ भूर्भुवः स्वरोम्मया संन्यस्तं स्वाहेति द्वितीयां पिबेत् । आयं सर्वभूतायो मत्तः स्वाहेति तृतीयां पिबेत् । ततोन्यत्तोयमंजलिपूर्णमा- दाय प्रागादिदिक्षु प्रत्येक निनयेत्। ॐः सावित्रीप्रवेशयामि भुवःसावित्री प्रवेशयामि अस्वःसावित्री प्रवेशयामि ॐनुर्वस्वःसावित्री प्रवेशयामि इति सावित्रीप्रवेशं कृत्वा अथोर्द्धबाहुः सूर्यानिमुखो भूत्वा ॐ भूःसंन्यस्तं मया भुवःसंन्यस्तं मया ॐ स्वःसंन्यस्तं मया भूर्भुवःस्वःसंन्यस्तंमयेति प्रेषो- चार ब्रूयात् ॥एवं मंद्रमध्योच्चैस्विरुक्त्वा तूष्णींशिखांनिकत्यस्नात्वाचम्ययज्ञो पवीतमुद्धृत्यांजलिना गृहीत्वा भूःस्वाहेति अप्सु हुत्वादिगंबरोभूत्वा पुढेषणा वित्तेषणालोकेषणातो मुक्तोहमिति ब्रूयात् । अत ऊवं न पुत्रगृहं गच्छेत् । मृते च पुरुषसूक्तेन विष्णुबुद्धयाभिषिञ्चति संस्कारमेवं कुर्यात् । एवं विर तस्यातुरस्य स्वस्थस्य संन्यासविहिताङ्गेषु यन्मन्त्रानुष्ठाने शक्तिर्यक्षविधि तदनुष्ठानपूर्वकं प्रधानं प्रेषोच्चारणमात्रं मत्वा संन्यासयुक्तिरिति श्रवणात । तदुत्तरकालमेव मृतस्योपदेशविक्लस्यापि खननसंस्कारमेव कुर्यात् ॥ जीव- तश्चेच्छिखां यज्ञोपवीतं च नित्यक्रियाविधिवद्विमृज्य दण्डकाषायवनादीनि ·प०३] संन्यासनिर्णयः। ६०१ वादाय यतिधर्मानेवानुतिष्ठेत् । सद्गुरुमन्विष्य तदुपदेशं गृहीत्वा स्वधर्मनिष्ठो भवेत् । अयमों विद्वत्समतः प्रयोक्तव्यः। इत्यातुरसंन्यासः। स्मृत्यर्थ- सारे-'सर्वसङ्गनिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च ॥न तस्य दहनं कार्यन्नाशीचं नोदकक्रिया ॥ तथा-'कुटीक्षकं तु प्रदहेत्पूरयेत्तु बहूदकम् । हंसो जले तु निक्षेप्यापरहंसं प्रपूरयेत् ॥ पालाशमूले नदीतीरेऽन्यत्रवा गन्धपुष्पालंकतंशवं वायघोषेण नीत्वा दण्डमात्र व्याहृतिभिः स्नात्वा सप्तव्याहृतिभित्रिःप्रोक्ष्य दर्जा नास्तीर्य स्वघटे पञ्चरत्नोदकं क्षित्वा नारायण परब्रह्मेत्यभिमन्य, तेनैव संस्नाप्याष्टाक्षरण वनगन्धपुष्पधुपदीपादीनदत्वा, विष्णो हव्यंरक्षस्वेति शवं गर्ने निधाय 'इदं विष्णुः' इति दक्षिणहस्ते दण्डं 'यदस्य पारे' इति सव्ये शि- क्यं येन देवाः पवित्रेण' इति मुखे जलपवित्रं सावित्र्योदरे पात्रं 'आमिः श्वने'- ति.गुह्ये कमण्डलु विधाय चित्तिः सुक्' इति दशहोत्राभिर्भन्त्रयेदिति विश्वा- दर्शटीकाया स्मृत्यर्थसारे च ॥ बृहच्छौनकस्तु- 'यति पुरुषसूक्तेन नाप- यित्याघट ततः । प्रणवेनाष्टवारं तं प्रोक्षयेदथ सर्वतः ॥ विष्णो हव्यं रक्षस्वेति यजुषा प्रणवेग च । गर्ने प्रेतं विनिक्षिप्य चेदं विष्णुर्विचक्रमे ॥ इति मन्त्रेण दंडं तु दद्यादक्षिणहस्तके । मूर्धानं भूर्भुवः स्वश्चेत्युक्त्वा शवेन भेदयत्॥ गतं पुरुषसूक्तेन लवणेन प्रपूरयेत् । मृगालवादिरक्षार्थं सम्यग्गत प्रपूरयेत्' इति ॥ कुटीचकस्य तु दाहः कार्यः॥ यथा सर्व प्राग्वत्कृत्वाऽग्नि प्रज्वाल्य सार्दक्षिणकरे उपावरोहेत्यवरोह्य निर्मथ्य वा गर्ने चितिं कृत्वाग्निनाग्निः समिध्यते इत्यनिं दत्वा सावित्र्या प्रणवेन वा दहेत्॥ततोष्टशतं प्रणव नारायणः परब्रह्मेति जत्वा प्रशिरःप्रणवव्याहृत्या गायत्र्या तदस्यास्थीनि तीर्थ क्षिप्त्वा स्नानाच्छुचिः ॥ नास्यान्यदौर्ध्वदेहिकम् ॥ 'त्रिदंण्डग्रहणादेव प्रेतत्वं नैव जापते' इति उशनसःस्मृतेः ॥ “एकादशह्नि पार्वणन्तदपि त्रिद- ण्डिनः ॥ हंसपरमहंसादीनां पार्वणादि किमपि न कार्यम्' इति शूलपाणिः श्राद्धचिंतामणौ दत्तात्रेयः एकोद्दिष्टं जलं पिण्डमाशौचं प्रेतसत्क्रियाम्॥न कुर्याद्वार्षिकादन्यलीभूताय भिक्षवे'॥,प्रेतक्रिययैकोद्दिष्टनिषेधे सिद्ध पुनस्त ·६०२ निर्णयसिन्धौ- [१.३ १ . ग्रहणमाब्दिकपरम् ॥ तेन तत्पार्वणमेव त्रिदण्डिनां द्वादशे नारायणबलिः॥ तविधिरन्यश्च विशेषः प्रागुक्तः ॥ इत्यलं बहुना ॥ एवं निरूपितमिदं गहनं तु धर्मतत्वं विचार्य वचनैश्च नगैश्च सम्यक् । तद्दोपदृष्टिमपहाय विवेचनीयं विद्वद्भिरित्यदिश्तं प्रणतोस्मि तेषु ॥ मया सद्वासद्वा यदिह गदितं मन्दमतिना किमतच्छक्यं वाध्यवसितुमपि स्वल्पमतिना । तदेवं यत्किंचिद्गदितमिह विख्यातमहिमाप्रतापोयं सर्वो विक- सति तु पित्रोश्चरणयोः ॥२॥ यो भातन्त्रगणनार्णवकर्णधारः शास्त्रान्त- रेषु निखिलेष्वपि मर्मभत्ता । योत्र श्रमः किल कृतः कमलाकरेण प्रीतोऽमु- नास्तु स कती बुधरामकृष्णः॥ ३ ॥श्रीभट्टरामेश्वरमूरिसूनुश्रीभट्टनारायणमू रिसूनोः॥ श्रीरामकृष्णस्य सुतः कृतीमं व्यधान्निबन्धं कमलाकराख्यः॥४॥ नानानिर्णयवत्त्वान्निर्णयसिन्धुः प्रोच्यतां विबुधाः । निर्णयसरोजवत्त्वान्नि- र्णयकमलाकरोप्यस्तु ॥५॥ वसुऋतुक्रतुमिते १९६८ गतब्देनरपतिविक्र- मतोथ याति रौद्रे । तपसि शिवतिथी समापितोयं रघुपतिपादसरोरुहेर्पितद ॥ ६ ॥जगति सकलविद्यासिन्धुमुष्टिंधयानां परमणितिपरीक्षा युज्यते सज्ज- नानाम् । तदिह मम निबन्धे दूषणं भूषणं वा यदि भवति विदग्धेस्सयवश्यं विमृश्यम्।।इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमद्रामेश्वरभट्टसूरिसू, नारायणभट्टसुतविद्वन्मुकुटहीराङ्करश्रीरामकृष्णभट्टांत्मजदिनकरभट्टानुजकम लाकरभट्टकते निर्णयसिन्धौ तृतीयः परिच्छेदः समातः ॥ इदं पुस्तकं मुंबय्यां श्रीकृष्णदासतनयक्षेमराजश्रेष्ठिना " श्रीवेङ्कटेश्वर " नामकस्वकीये मुद्रणालये मद्रयित्वा प्रकाशितन् । सं०१९५५.

·विक्रय्यपुस्तकोंकी साक्षप्त-सूचा। की. रु. आ. मनुस्मृति सटीक कुल्लूकभट्टकृत संस्कृत टीकासहित जिल्दबंधी २-० मनुस्मृति सान्द्रय भाषाटीका ठेज नाम. तथा रफ २-० ४- - व्रतराजअतिउत्तमटिप्पणीसहितजिस्मवर्षभरकीसबतिथियोंके- व्रतउद्याय ननिर्णयकथाहैं व्रतराजटिप्णणीसहित रफ् निर्णयामृत ( अनेक प्राचीन ग्रंथोंसे शुद्ध हुवाहै ) याज्ञवल्क्यस्मात मिताक्षरा प० मिहिरचदकृत पद, जोजना, 'भावार्थ और तात्पयार्थ और टिप्पणी तथा भाषाटी- कासहित अत्युत्तम.. १-१२ धर्मसिंधु *:... अष्टादशस्मति उत्तम शुद्ध मोगा टैप २-० विवादार्णवसेतु (धर्मशास्त्र व न्याय राजनीति ) २-० पाराशरीस्मृतिका उत्तरखंड शांतिमयूख १-० प्रपंचसारविवेक (इस जन्ममें मनुष्यका अवश्य कर्तव्य कर्म ... १-० दयानन्दतिमिरभास्कर भाषाटीका पं. ज्वालाप्रसादजी कृत ( दयानन्दमत्त खण्डन ) ३-० पाराशुस्मृति (छोटी) ०-३ परनिर्णयसटीक.. .... क्षौरनिर्णय मूल तिथिनिर्णय ... -२ .. . ... ० - ·(२) जाहिरात। •d. ... नाम. की. रू. आ. प्रायश्चितेंदुशेखर धर्मराजका लेखा ... आशौचनिर्णय. -२ भवाब्धिसेतु भाषाटीकासहित ... ०-१२ वर्णविवेकचंद्रिका. ०-२ स्मृत्यर्थसागर माध्वसंप्रदायी धर्मशास्त्र वैष्णवोंको परभोपयोगी... १-४ शुद्धिविवेक (मृतकोंसे शुद्धीका निर्णय ) दानचंद्रिका शांतिसार ( सब प्रकारकी शांति हैं)... १-४ आचारार्क आचारादर्श ०-१२ श्राद्धविवेक (इसमें सब श्राद्धोंकी विधिहै) -०-१२. प्रतिष्ठामयूख ०-६. आशौच निर्णय भाषाटीका सनातनधर्मदीपक भाषा (धर्मशास्त्रानुकूल उदाहरणों समेत सनातन धर्ममण्डन) :::: ०-१० - -4 .:. ०-४ संपूर्ण पुस्तकोंकी 'सूची' अलगहै (डाकभाड़ा) आधआनेका टिकट भेजनेसे मुफ्त भेजीजातीहै । पुस्तकोंके मिलनेका-पता- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर” छापाखाना-मुंबई.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.