·हरिदाससंस्कृतमधमालासमाख्य- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः ६२ पुराणेतिहासविभागे (१) प्रथमपुष्पम् । त्रिपुरारहस्यम् ( माहास्यखण्डम् ) सांख्ययोगशास्त्राचार्य पण्डित श्रीमुकुन्दलाल शाक्षिणा संशोधितम् साहित्याचार्य खिस्ते-इत्युपाख्य पं० श्रीनारायणशास्त्रिणा निवद्धाभ्यो भूमिकाऽध्यायानुक्रमणिकाभ्यां च सहितम् । प्रकाशक:- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त:- चौखम्पा संस्कृत सीरिज़ आफिस, पनारस सिटी। -- १९८८ राप्रकोपनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाश केन स्वायतोताः ।

·Dow DODDDDDDDY इस कार्यालय द्वारा “काशीसंस्कृतसीरिज" के अलावा और भी ३ सरिज यथा "चौखम्गासस्तसोरिज" "वनारससस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज" प्रन्य. मालायें निकलती है तथा इन ४ सीरिजों के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तके प्रकाशित की गई हैं तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए सस्थत तया भाषा-भाष्य के अन्य विक्रयाएं प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे यहा सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परीक्षा प्रार्थनीय है। पत्रादि प्रेषणस्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- "चौखम्बा संस्कृतसीरिज़” आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, पनारस सिटी। - Anandroom. onacapooonam ·॥धीः त्रिपुरारहस्यमाहात्म्पखण्डस्य उपोद्घातः । अदानीमुपक्रम्यते त्रिपुरारहस्यमाहात्म्यखण्डं मुद्रायत्वा प्रकाशयि- तुम् । इदं च त्रिपुरारहस्यं "हारितायनसहिता" इति नाम्नाऽपि स्मयते । प्रथमाध्याये प्रन्योपक्रमप्रसङ्गे मलयाद्रौ तपोवने निवसन्तं परशुराम प्रति सुमेघाख्यस्य तच्छिप्यस्य शाश्वतिकं श्रेयः समुद्दिश्य प्रश्न , तदुत्तरपदानप्र. सङ्गे भार्गवेण स्वगुरोर्दतात्रेयस्य वचः स्मृत्वा स्वस्य गुरुदत्तात्रेयेण सह प्र. श्नोचरात्मकं त्रिपुरामाहात्म्यं वर्णितमिति स्थितम् । भार्गवशिष्यः सुमेधा. एव हारितायन इत्यपरनामा। तथाच हारितायननिपद्धत्वात् हारितायनसंहि. तेति नामान्तरमपि युज्यत एव । द्वितीयाध्यायोपवर्णितकथानुसारेण तु त्रि. पुरारहस्यस्य प्राथमिको वक्ता सर्वेषा गुरुर्देवाधिदेवो महादेव एव, तेन वि. प्णवे, विष्णुना च ब्रह्मणे कथितम् , मर्त्यलोके महाविष्णुरूपिणा दत्तगुरुणा स्वशिष्याय परशुरामाय कथितम् , वेन च स्वशिष्याय सुमेधसे हारितायनाय कथितम् , स च गुर्वादेशात् अन्यरूपेण तन्निवर्द्ध हालास्यनगरं गत्वा तत्र मीनाक्ष्यम्बामुपसेवमानः स्थितः । वृत्तान्तमिमं ब्रह्मणः सकाशात् श्रुवा हारितायनं द्रष्टुं नारदस्तत्राजगाम । गुरुक्तं सर्वमहं मन्दबुद्धित्वाद्विस्मृत. पानस्मीति सुमेधसा सनिर्वेदं नारदायोक्तम् । कृपालना नारदन सघो व. माणमाय सुमेधसः पूर्वमवीयो वृत्तान्तः पृष्टः, ब्रमणा च "पुरा सरस्वती. मोरे सुमन्तुतनयोऽलनामा दिनो न्यवसत् । स च पञ्चवर्षदेशीयः कदा. चित दुर्गापासकेन स्वजनकेन "मयि" इति सम्बोधिता स्वमातरं निश. म्य स्वयमपि वाळमावादस्फुटाक्षरं 'ऐ ऐ इति विन्दुरहितमेव बीज मन्य. स्यन् गगाभिमूतः सन् पसत्वं जगाम । परमकारुणिका श्रीमातुलीलतायाः कुमारी बालाम्बा तस्य तथाविषेनाज्ञानपूर्वकेनापि जपेन तदुपरि सपः प्र. सनाऽभूत् । अज्ञानपूर्वकं विन्दुरहितवाग्मवजपमाईम्ना श्रीपालाम्पानुमहा प्राप्तावपि जपस्याज्ञानपूर्वकतात्मकवैगुण्यवादस्य धारणाशक्तिनास्ति । इतः परमसौ मम प्रसादात सर्व स्मरिष्यति, त्रिपुरारहस्यमयोऽसौ माविष्यति । पत्रिधादिवसः प्रत्यहमध्यायचतुष्कक्रमेण माहाल्पज्ञानच.

·.. । खण्डैर्मन्थः समापनीयः" इत्युक्तम् । इत्थमिदं प्रन्थनिर्माणतिवृत्तम् । "ॐ नम इत्यारभ्य त्रिपुरैव ही" इत्यन्तेन शिवशक्तिप्रणवयोमध्ये तदात्मको यं प्रन्यो निबद्धोऽस्ति । अस्य माहात्म्यखण्डस्याशीतिसंख्या अध्यायाः । सम्पूर्णमन्थस्य सप्ताशीत्युत्तरषट्शताधिकषट्सइस श्लोकसंख्याऽस्ति । मा. हात्म्य, ज्ञान, चर्याख्य खण्डत्रयात्मनोऽस्य ग्रन्थस्यादिमं माहात्म्यखण्ड. मिदं पाठकानां पुरः समुपहियते । ज्ञानखण्डं च सटीकं "पि.सेस बॉफ. वेरस सरस्वतीभवनसीरीज्" नामकपुस्तकमालायां श्रीमत्सूज्यपादकाशि. कराजकीयपाठशालाप्रधानाध्यक्षश्रीगोपीनाथकविराजमहोदयै धतुभिर्भागः सं. स्हत्य प्रकाशितम् । तदुपोद्धाते च प्रत्यभिज्ञादर्शनमर्मज्ञैः शास्त्ररहस्यको. विदगुरुदेवतानुग्रहावाप्तदुरधिगमशाम्भवांगमरहस्यैस्तरेव सम्पादकमहा- भागः श्रीविद्याविषये जिज्ञास्यं सर्वमेव प्रायो निरूपयिष्यत इति मयाऽस्मि. न्नुपोद्धाते तदुपन्यासो न क्रियते । जिज्ञामुभिस्तरातएवावगन्तव्यम् । त्रि. पुरारहस्यान्तर्गतं चर्यासण्डं तु नामत एवोपलभ्यते न स्वरूपसः । मादितथ. त्वारिंशदध्यायपर्यन्तं चर्याखण्डपुस्तकं कस्यापि परम्परया श्रीविद्योपासक. स्य साधकस्य गृहे वर्तते इति श्रुतमस्ति, परन्तु दुर्भाग्यापद्यावधि नावानः प्यशो न मे दृष्टिपथं गत इति तद्विषये किमपि कथनमयुक्तमेव । माहा- सम्पखण्डप्रतिपादितकासन्दर्भस्तु विस्तृतायामनुवमानकाय निर्दिष्ट इति ताद्विपयेऽपि किमपि कथनमनावश्यकमेव । त्रिपुराया माहात्य चैतदेपेक्षया सविसकमेण ममाण्डपुराणोचरमण्टे ललिवोपास्याने निहातिमास्त । लक्ष्मीपत्रेऽपि साईसमाविध या त्रिपुरामा. हाम्यं निरुपितमस्ति । सत्र मुम्पकपा तु सर्वप्रेव समाना, मनोपारमा त्याविधानिरूपणे स्वस्ति कश्चिदः यः गनु सउत्सम्पदायभेदमूलक इति गुरुपरम्परावाघसम्प्रदायरहम्यैरेव मुगम इति तदुपन्यासोऽत्रानवसरमाप्तः । प्राविधोपासनापकारस्तु बहुपु मन्येषु बटुघोपलभ्यते, नत्राऽपि सम्पदाय. भेद एव बीबम् । इन्द्रचन्द्रमनुकुचेराघुपासिवायाः श्रीविधाया बहुपका. रोऽपि कामराजोपामिठाया एव तम्याः साम्प्रदायिक मर्वत्र गुलम. कामपनोपासिता कादिविदैव सर्वप्रधानतया नागनि। बीरोपामु. दोपासिता लोपामुद्राविधाऽपराच्या हादिविधाऽपि मुन्माप्रदायध्यपविधी स्वात ·. जागर्ति। त्रिपुरोपनिषदि सविशेषमस्या निरूपणात् अस्या विद्याया वैदि. + फत्वं सुस्पष्टमेव । निपुंरोपनिषञ्च तद्वपाख्यातॄणां श्रीभास्कररायरि. चरणानां तयाख्योपोद्धातश्लोकानुसारेण शांखायनारण्यकान्तर्गतेति त्रय्यन्तर्गतत्वमस्या विद्याया बाढं साधयति । श्रीविद्योपास्तिपकारप्रतिपा- दफं श्रीपरशुरामफल्पसूत्रं च त्रिपुरोपनिषद एव समुपहणमस्तीति प्रामाणिकाः सम्प्रदायविदः कथयन्ति । अतएव श्रीविद्योपास्तेवेंदेक- मूलकत्वादेव वेदमार्गप्रवर्तकानामखिलनास्तिकपाखण्डिखण्डनवद्धपरि- कराणा श्रीशङ्करभगवत्पादानां सौन्दर्यलहरीस्तोत्रव्याजेन श्रीविद्यास्तवनं, त्रिशतीस्तोत्रे भाष्यकरणं, प्रपञ्चसारख्यतन्त्र निर्माण च समच्छते । सूत्ररूपेण त्रिपुरोपनिषच्छ्रुतौ निर्दिष्ट एव श्रीविद्याविषयो दक्षिणामूर्ति. संहिता, ज्ञानार्णव, तन्त्रराजप्रभृतिप्रन्येषु बादं प्रपञ्चितः । श्रीशङ्कराचार्य. पीठाधिष्ठितः थीमद्विधारण्यस्वामिचरणैः स्वकीये 'विद्यार्णव' नाम्नि अन्ये, अन्यैश्च प्राचीनः श्रीनागभट्टादिभिः स्वस्वमन्येषु, श्रीभास्कररायस्. रिचरणैश्व सौमाग्यमास्कर, सेतुबन्ध, वरिवस्यारहस्यादिषु स्वमन्येषु च श्रीविद्याराधनविषये सप्रमाणं बहुपदिष्टमस्ति । प्राचीनेषु श्रीमगौडपादा. चार्याणां श्रीविद्यारनसूत्राणि, अगस्त्यस्य महर्षेः शक्तिसूत्राणि, दुर्वाससः कोपभट्टारकस्य त्रिपुरामहिमादिस्तोत्राणि च विद्याया अस्या पैदिकत्वं वैदिकोपास्यत्वं च साधयन्तीति स्पष्टमेव । यच केचन बुद्धिमचमाः सर्वेषामेवैषां मन्यानामन्यकृतत्वं, शहराचार्यादिनाम्नां साभिसन्धि निक्षितत्वं च व्याचक्षते, वे तथाकथने प्रबलं प्रमाण दातुं कदाचित्प्रभवेयुः । मया तु बहुविधमन्यानुशीलनेन यवत्वं सगृहीतं, वदेवात्र प्रशोधनरसिकानां पाठकानां पुरः समुपहि- श्ते, नाऽत्र मम लेरातोऽप्यामहः । मुधियः पाठका निष्पक्षया पिया स्तुतत्त्वं स्वयं विचारयन्तु । , (1) श्रीशांसायनलप्रविधिभिः कर्माणि ये कुर्वते येषां शाहल एक मन्त्रनिचयः कौषीतकं ब्राह्मणम् । तेरारण्यकमभ्यमन्त्रविततियां पश्यते यत् अग्मिः घोडशभिमहोपनिष ध्यावामहे तो वयम् । ( निरोपनिषद्धाप्ये) ·त्रिपुरारहस्यस्य प्राचीनग्रन्थान्तरेषु प्रमाणतयोल्लेखमन्विष्यन् कापि नाममाह नोपलब्धवानस्मि । केवल श्रीशङ्करभगवत्पादीये भाप्ये विशे- षानुग्रहश्चेतिसूत्रव्याख्यावसरे जपोपवासादिभिरपि विद्याया विशेषानुग्रह मुदाहरद्धि भगवत्पादै “अपि च स्मर्यते” इति पूर्वस्त्रे "सवर्चप्रमृती नां च नमचर्यादियोगादनपेक्षिताश्रमकर्मणामपि महायोगित्व स्मर्यत इतिहासे” इत्युक्तत्वात सवर्तस्य महर्षे कथैतिह्यत्वेन सूचितास्ति, सा च कथा त्रिपुरारहस्य एव तथास्वरूपेण प्रकटितेति मन्थनामानुपादाय कथामात्रोपन्यासात्रिपुरारहस्य भगवत्पादैरपि प्रमाणतयाऽङ्गीकृत. मिति प्रतिभाति । अस्य ग्रन्थस्य रचनाशैल्यपि पुराणान्तरवन्न शिथिलबन्धा, अपितु प्रगाढवधा दीर्घसमासाट्या काव्यमयी च। प्राय सर्वेऽपि श्रीविद्योपास्ति ग्रन्था स्तोत्राणि च तथाभूतयैव शैल्या नियद्धानीति तद्विषये पाठका एव समुचित विचारयन्तु । प्रायोऽत्र लङ्लकारप्रयोगे सर्वत्राऽडागमाभावो अन्थस्यास्यापत्वमेव साधयति । इत्थमिद सझेपतो ग्रन्थान्तर्गततत्त्व विषये किमपि यथामति समुपन्यस्तमास्ते । पहिरनविचारे प्रन्योऽय म हता प्रयत्नेन मया सरस्वतीभवने सन् १९१८ वर्षे सगृहीत । तत प्रभृत्येवैतत्प्रकाशनेच्छा मनसि प्रादुधव । श्रीमतां पूज्यपादका शिकराजकीयपाठशालाप्रधानाध्यक्षश्रीगोपीनाथकविराजमहोदयानामाज्ञया चौखम्बासीरीज् नामक्ग्रन्थमालायो प्रकाशयितुमारब्ध । सशोधनकार्य चास्मन्मित्रवर सांख्ययोगशास्त्राचार्यादिविरुदाङ्कित श्रीमुकुन्दलाल शानिमि सपरिश्रम कृतमिति तेभ्यो धन्यवादानप्रदाय न स्थातु सुशकम् । येषा प्रेर णया, निदेशेन, निरन्तरानुग्रहेण समुचितोपदेशदानेन च मया कार्यजात सम्पायते, तान् माननीयान् पूज्यपादान् श्रीकविराजमहोदयान के ब्दैरभिनन्दानीति न जानामि ! सबन्धुव! जयकृष्णदास श्रेष्ठिमहोदयश्च एतद्ग्रन्थप्रकाशनात्मनाऽमुना पुण्यकर्मणा सुचिर सुख जीयादित्याशिषो गृणन् दृष्टिप्रदानाय विदुषोऽभ्यर्थयश्च विरमामि विस्तरादिति शम् । विद्वज्जनवशवद मकरसंक्रमणम् नारायणशास्त्री खिस्ते । सरस्वतीभवन काशी सवत् १९८८ ·त्रिपुरारहस्ये ( माहात्म्यखण्ड ) अध्यायक्रमेण विषयसूची। थनम्, . प्रथमेऽध्याये--पृ०१-१० मङ्गलाचरणम् । दक्षिणस्यां दिशि मलपा वर्णनम् । तत्र तपोवने जामदग्न्यराम- स्यामः । तन सुखासी रामं प्रति कदाचितसमेधास्यस्य तच्छिष्यस्य शाश्वति श्रेयः समुद्दिश्य प्रश्नः । तस्य तं तथाविधं प्रश्न निशम्य भार्गवस्य दत्तात्रेयोक्तिस्मरणम् । मथ रामेण समेधसे हारितायनाप बालादीक्षादानम् । लब्धदीक्षस्य तस्य श्रीशलं गत्वा भ्रामरीदेवी निकटे कुटी कृत्वा फलाहारस्य निवासः । ततः स्वप्ने श्रीबालाम्बाया दर्श नम् , तत्कता श्रीवालाम्बास्तुतिः, वाया वरदानम् , गुर्वन्तिकगमनाज्ञा च, ततः प्रात. प्रवुद्धस्य हारितायनस्य स्वप्ने संशयालुता, आकाशवाण्या स्वप्नस्य सत्यस्वक ततो गुर्वन्तिकगमनम् , प्रसन्नेन गुरगा सरहस्यश्रीविद्यादीक्षादानम् , श्रीमा. हात्म्यस्य ग्रन्थरूपेण निवन्धनाय गुवांज्ञा, ततो हारितायनस्य हालात्यनगरे मीना- क्यम्यानिकटे गमनम् , तत्र नियमैरम्बामुपसेवमानस्य तस्य समाहितचित्तस्य कदाचि दन्तश्चिसे नारदर्शनम् , समाहितेन मया हृदयमध्ये भवान् कथं हर इति नारदं प्रति. प्रश्नः, प्रहस्थ मारदस्य चतुमुपक्रमः । द्वितीयेऽध्याये-पृ० ११-१८ 'यस हारितायन ! वमन्येन पृष्टम् , योऽई स्वया ए., स महाकाशेन संवृत इति सतवैतस्तिकशरीरान्तन सम्भवति । यदि यहिटस्तहि जमिन्द्रिय स्व. स्मिन्नेव संस्थित सत् कथं वहिर्गन्तुं शक्नोति । इत्थमपि इन्द्रियेण दर्शनाभ्युपगमेऽपि सप हिं जातम् ? अहं ब्रह्मणः समायास्त्वां द्रष्टुमागतोऽस्मि । सत्र प्रा. समायां ग्रहाणं प्रति सफलश्रुतिस्मृतीनां सारमुद्दिश्य मार्कण्डेयप्रश्नः । तत्प्र. नवणेन पराम्बास्मरणात्प्रटेन ब्रह्मगा त्रिपुरैव सासरा सर्वकारणमिति तद्र इस्य जिति कथनम् । तदहस्यं शिन विष्णो, विष्णुना घ मा कथितम् । मत्र्य. रोके मदाविष्णुरूपिण दसगुणा भार्गवाय, तेन च समेधसे कथितम्। स च प्रत्यरूपेण सन्निपन्धुमिच्छन् हालात्य गतः । इति ब्रह्मोक्त ध्रुत्वा स्वा मागतोऽस्मि । मय यत स्पया ज्ञातं तन्मे ष' इति नारदप्रश्नः । 'मइ ना किशिशानामि, गुर्वातथा प्रन्यरूपेण त्रिपुरारहस्य नियन्धनीयम् , मन्दबुदित्वात् गुरोः श्रुतमपि मया विस्मृतम् , स्वमेव मयि दया पुरु' इति प्रगतस्य एमेधस उक्तिः। सय नारदेन चिरं यात्वा मसग आवाहनम् , तरक्षगमेव तेजोरावर्घागः प्रादु. भांव, उमेधोनारदाभ्यां प्रणिरत्य तत्पभनम् , नारदं प्रत्याचाहनकारणमुहिश्य मझगः नः । 'भदाया अमेधसे टमागतोऽस्मि, केन पुण्यप्रमाग निपुणहत्याचार्यत्वं समेघपा एव्यम्' इति नारदोषिः । 'पुरा समन्ततनयोऽहनामा द्विजः सरस्वतीतीर .

·२ त्रिपुरारहस्ये- न्यवसत् । तस्य भर्तृपरायणा भार्या यभूय । अयं च पञ्चवर्षस्तस्य वाल , दुर्गापास. केन पित्रा 'अयि इति सम्बोधिता मातरं निशम्य बाल्यवशात् 'ऐ 'ऐ' इत्यस्फुराक्षर समभ्यस्य रोगाभिभूत सन् 'ऐ। 'ऐ' इति मातरमेव ध्यायन् पञ्चत्वमगमत् । इत्यमविक न्दुकस्य वाग्भवस्य जपात् श्रीवाला प्रसन्ना बभूव । अज्ञानपूर्वकजस्वशाद्धारणाभावेन विस्मरण जातम् । मद्वच प्रभावादस्य सर्व स्फुरिष्यति, उत्तानुक्तार्थमेप वक्ष्यति । त्रिपुरारहस्यग्रन्थकाऽसौ भविष्यति, त्रिपुरारहस्यपाठ विना स° निप्पलं भवेत। सुमेधो मुने! पत्रिंशदिवसैरेव त्वया प्रत्यहमध्यायचतुष्कक्रमेण माहात्म्य ज्ञान खण्डेन्य कर्तव्य । वत्स! नारद । अय वक्ता त्व श्रोता भविष्यसि ।" इत्युक्त्वा ब्रह्मणोऽन्तनम् नारदस्याऽपि गमनम् । अथ सुमेधसो वेगवत्या स्नात्वा सुन्दरेशमोनाक्षीगुरुगगपाद्यर्चनम् , ग्रन्थोपक्रम स्मृत्वा ॐ नमः' इत्याद्यारभ्य 'त्रिपुरैव हीम् इत्यन्तेन शिवशक्तिप्रणवयोमध्ये तन्म. यस्य मन्यस्य निर्माणम् । तृतीयेऽध्याये--पृ० १९-२६ मङ्गलाचरणम् । त्रिपुरारहस्यमाहात्म्यकीर्तनम् । अकस्माद्वीणा वादयतो नारद स्यागमनम् । समेघसा तत्सत्कारकरणम् । ब्रह्माज्ञया नारदोपदेशेन च पनिशदिवसा भ्यन्तरे त्रिपुरारहस्यनिर्माणोत्तरमने किंतव्यमिति नारद प्रति हमेधस प्रश्न । 'त्रिपुरारहस्य त्वत्त शुश्रूपुरह समागतोऽस्मि, तन्मे श्रावय' इति नारदस्योत्तरम् । आत्मनो विनय प्रदर्शयता हारितायनेन उमेधा आत्मनारदमवादात्मना त्रिपुरारह स्यकथनोपक्रम । 'बह्मपुत्रो भृगुमुनिरासीत , तत्पुनश्च्यवन । तस्य भायां सकन्या नाम । च्या नस्य पुत्रो ऋचीको बभूव । पुनमिच्छता गाधिना तस्मै स्वकन्या दत्ता । तया स्व सेधया तोपितो मुनिस्तस्यै वरमदात् । सा च क्षत्रियोत्तम भ्रातर, ब्राह्मगश्रेष्ठ पुन वये। मचीकश्च तर प्रभावात ब्रह्मवीय क्षनवीयं च निकृष्य पायसद्वय चकार । एक परन्यै, अपर तस्या माने च ददौ । अथ गाधिपहिपी कन्यायाश्चरुमधिक मत्वा तमेव स्वयं बुभुजे। कन्यकया तदृष्टवा निरेदितो मुनिर तामाह--'अनेन चरञ्यत्ययेन तव तनय चालान्तकममो भोत , भ्राता च साक्षाद् ब्रह्ममय शान्तो भोत्' इति । भीता सा भार पादोपग्रहपकमयावत । 'भगन् । प्राह्मणस्य भवतो भायर्याया ममेहश कालान्तकोपम पुत्रो मा भवतु' इति । ता ऋपिराह-'परोस्मोघवादिई तु भविष्यत्येव, तथाऽपि मच प्रभायात्तव पुत्र शान्तो भवेत् किन्तु तत्पुत्र काला. नवकोपम सर्वक्षत्रान्तको महाविधेशो भविष्यति' इति । अथ कारेन सा जम दमि पुग्न ह । जमदग्नेश्व रेणुकायर्या महाबर क्षमान्तका पुरोऽभूत् । स पितृवध गन्युना परितप्त शङ्का परितोष्य तस्मादमोघ पर चाप घ घा निसप्तक पृथिवीं नि क्षत्रिया त्वा ता कश्यपाय प्रदाय ऋषीगा प्राथनया क्षत्रधाद्विरतो भूत्वा परमोग्रं तपश्चचार । सर्वे पुण्या लोकास्नेन तपसा जिता । अथ राघवो रामो रावणस्य वधायावतारं गृहीपान । तेन सीताशुल्क शैव .

·३ विश्यसूची। धनुभग्नम् । तनिशम्य क्षत्रियोत्थानमसहमानो मार्गवः परशु स्कन्धे निधाय रामस्य वधाय निर्गतः । मध्यमार्ग राघमासाद्य तं गुरुधनुभंकरणविषये निर्भत्स्य 'गुरोरप. मानमसहमानस्य मे परशुस्त्वां हनिष्यति' इत्युवाच । राघो समय प्रणतः कृताञ्जलिथ भूत्वा स्वापराधक्षमामाचत । प्राध्यमानोऽपि भार्गवः क्षमामत्या भूयोऽप्यधिक्षेप. परो यदाऽभूत्तदा राघवोऽपि क्रुद्धः सन्नुपाच-'हे भार्गव ! त्वं ब्राह्मण इति त्वद्विपये मम शान्तिरेव समुचिता । राघरा शखधारा बाह्मणेषु कुणिरतवास्ति । भवता मम कण्ठः सुखं परशुना छिद्यताम्। इति । तच्छुत्वा मार्गवः पुनरपि जलनिव तमाह-क्षत्रि. याधम ! मां पाह्मणमेव जानासि, न क्षत्रियान्तकरमिति । एमुक्त्वा स्वकीय वैष्ण रामस्य करे दया तं द्वन्द्वयुद्धायाऽऽमन्प्रयामास । राघवोऽपि लीलयैव तदनु रारोप्याकरितं तो याणं सन्धाय भार्गवमुवाच-'अमोयोऽयं मे पाण: कनिपा. स्यतामिति वद' इति । भार्गवस्तु तं तथाऽद्भुतपौरपं हष्ट्या विमदः सन् दण्डवत्प्रण. म्य मशः स्तुत्या जगाद-राम! मया यहवः पुण्यालोकोस्तरसा जित, ते सर्वे शाय लयीमान्त, क्षमाम्' इति । गमोऽपि 'T' इल्युम्वा निशाय टुक. विपये भार्गयस्य क्षमा प्रार्य त विसर्ज । मार्गोऽपि लजितः सन् त प्रदक्षिगीकृत्य यथागतं जगाम। चतुर्थेऽध्याये--पृ. २७-३२ मय मागे गच्छतो मार्गवस्य घेतसि भूयान् खेदः समनट । सोचिन्तयत्- 'मा काश्यपाय क्षोणी प्रदाय प्रतिश्रुतम~यन त परं ना सहस्तः सन् क्षत्रि. येषु अध्यामि । क्रोध एव सर्यानर्थमुलम् । मया फ्रोधवशेन वयोऽनाः समाचरिताः, यहवः क्षत्रियवाला निरपराधा एव हता" एवं चिन्तयता तेन मार्ग कश्चित् तेजोराशिरपि मलिना मुकेश उन्मत्तवरित एक: पुरुषो दृष्टः । तता त्यालिपाश्रमादिकं दिगम्बरं पुरुष हवा कोऽय निगृहिताकृतिमहापुरुषो भोदिति समित्य से परीशिनुमिच्छन् मार्गयो इसन् सन् समुवाप-हे पुरुषसत्तम ! महापुरुषवद भासमान हप्त्वमसि' इति । सोऽपि तवाय भूत्यैव पलायनपरः पापाणबादान क्षिपन् उच्चैई सन्नन्मत्तचरितं विश्पे । भार्गवस्त स्वरया करे गृहोदय पुनस्तत्परीक्षार्थ ते बहुधाधिक्षिप्तगन् । R भूयोऽधिक्षितो. ऽपि परिभूतोऽपि स्थितेने धवाल । पिण्यस्य मुसपैकग्य' न जते । ता मदापुरम एयमिति निषिस्य भार्गवस्तस्पादयोनिरस्य स प्राधयामास । सोऽपि प्रमत्रः सन् समापे- मार्गर ! स्वया कास्वमिति पृष्टोऽहम्, तर या पागत प्रश्नो युवा पदि त्वमिति नायगतम् , सदाऽपि च । विस्मर स्वोयत्वाया न जातः । तद प्रामु संहायो व्यास्थित , सान स्वत सिद्धा, किन्तु कश्तिया इति या. क भार्गवो लमितो विस्मित सन् मस्या तमाह-'हे महापुरत! स्वनी न मया सम्पर शतम् , सर शिष्यभूतं मां बोधया इति । भय सोऽपि प्रसन्नः सन् यामारमन-मार्ग! मामागिरम संवत' नाम जानीहि । पुरा गुरगा भात्रा गम पोऽभगतो निम्गिगम्य मय स्पितिवाया।

·। ६ त्रिपुरारहस्ये- भवितुमिममि । मवता तथा बोधनीयः, यथा मेऽन्तः शीतलता स्यात् ।। तच्छुत्वा दत्तगुरुः प्राह-वत्स! भार्गव? कल्याणी ते मनीपा. श्रेयसो मूलमेव त्वयाऽभिल. पितम् । नूनं त्वयि भगवत्याः पूर्णकृपाऽऽस्ते, तां विना नेहशी बुद्धिरुदेति । हे राम! सावधान: सन् शृणु- साक्षात्परशिव एवं सर्वेषां प्राणिनामात्मा । स्वमायावशादात्मानमविदन् सर्व. शक्तीनां संकोचे स्वयमपि संकुचितः संवृत्तः। भासमानादन्यदिह किञ्चिन्नास्ति । यद्वानं तदेव भासनम् । भानात्मैव परशिवः। स एव स्वशक्त्या स्वयमेकोऽप्यनेकधा मासते । नित्यसत्प्रमः स एव सपामात्मा । भातोऽपि मोदेनाभात इति मन्यते । तम्मात्तत्प्रत्यभिज्ञान्मोहनासे सति अन्तर्बहिश्च सर्वशीतलभावमभ्येति नान्यथा । तज्ज्ञानं लोके दुर्लभमेव । पराशक्तिहषां विना तज्ज्ञानं न भवति । अतः सर्वादौ सा त्रिपुराम्बिकैव सेव्या। भक्त्या विना सेवनेन कोटिजन्मभिरपि सा दुर्लभैव । तस्या भक्ति तन्महिमाकर्णनेन विना न भवति । अतः श्रद्धया त्रिपुरायाः परा कथा श्रोतव्या कोर्तितव्या च । इत्यमनुदिनं श्रवणेन सैव स्वमक्ति प्रयच्छति । यया परासे. वां प्राप्य निर्भयं पदं प्राप्नोति । तत्पदप्राप्तापायान्तरं नास्ति । अतत्रिपुरामहिम- श्रुतौ परा श्रद्धा कर्तव्यैव, सैवाभीष्टसाधने फ्ल्पलतिकायने । सप्तमेऽध्याये--पृ० ४७-५३ अथ श्रीभगवतो गुरोर्दत्तात्रेयस्य वचनं निशम्य प्रहृष्टमनाः भार्गवो मधुरं पुनरुवा. च-'भो गुरो ! भवतोक्का सा त्रिपुरा कीदृशी ? कथंभूता किस्वभावा? किमाश्रिता, इत्येतत्सर्व शुभ्रूपो मे व्यासतो चूहि' इति ! गुरपि त्रिपुरामाहात्म्यमनमनाः हर्पपुलकितगात्रोऽम्बिका ध्यात्वा प्रणम्य च सविधे स्थित विनीतं शिष्यं भार्ग "हे राम ! लोकेश्वरैह्मादिभिरपि केयं कुत्रस्थितेति अविज्ञाता वेदशास्वतन्त्रा. तीता मेयवस्तुविश्रान्तप्रत्यक्षादिप्रमाणैरगम्या समस्तमातृवर्गस्वरूपा तण युक्त्या वा ज्ञातमशझ्या 'अस्मि' इत्यनुभवमानद्या प्रमाणानां प्रमात्री चिच्छक्तिलीलागृही. तदेहा महिमाम्बुधिः सा भगवती न केनाऽपि वर्गयितुं शक्यते, पार्थिवाः परमाण: मुखं सख्यातुं शक्येरन् न पुनश्चितनोरस्या महिमानः । तथापि त्रिपुराचरितमारलवं वक्ष्यामि त्वमाहितः सन् शृणु- पुरा क्षीरनीरधौ शेपतल्पे शयानं श्रीलक्ष्म्या संवाह्यमानवरणकमलमादिनारायण. मुपगम्य विविधैः स्तवैरुपस्थायासनमकुर्वति ब्रह्मदेवे परस्पर विवदन्तो रोपारणलोच. नाः इन्द्रप्रमुखा देवा हरेः सम्मुखमाजामुः । अथ भगवन्तं कमलापति विधिन प्रणम्य श्रीविष्णोराज्ञया यथाऽऽगतमुपविष्टेषु देवेषु पार्षदमुख्येन सनन्दन प्रचोदितः पाकशास. ना कलहस्य कारणं वक्तुमारमत-'भगवन् ! कमलाकान्त ! यस्मिन्मय वयं विषदाम, तमर्थ निशामय । 'अहमिन्द्रो देवानामधिपतिर्यज्ञानामधिपो भुवनेश्वरवास्मि, सर्व प जन्यादयो मम वशंवदाः' इति सुधर्माण प्रसान्मयोदिते वतिराह-हे इन्द्र ! मूर्खत्वेन वृथाभिमानो न कर्तव्यस्त्वया, अहमेव सालोकश्रेष्ठ, मां समाराधय' इति । तच्छ्रुत्वा प्राह- ·७ विषयसुची। सोमः कथयामास-'हे देवाः ! अजा मा भवत, ममैवानुग्रहेण लोका जीवन्ति, महम- मुकुलो न स्यां हि शस्यसम्पत्ति स्यात् , शस्यं विना क्षणेन लोको नयेत, शादयो देवा मच्छरीराऽमृतेनैव जीवन्ति, यूयं मोघममिमान त्यजत, नाशं मा गच्चत' इति । सोमपचनं श्रुत्वा मृद्धोऽनिल: प्राह-हे सोम वृथाऽऽत्मग्लायों करोपि, सर्वविनाशसम. योऽहं यदीष्ठामि सोमानिशकसहितं सदेवासरमानुपमिदाजगत्क्षणेन नामशेपं नयामि । प्रोधाग्ज्वलति मयि सोमशक्रब्रह्मविष्णुरुदादयोऽपि न स्थास्यन्ति, इतोपान्तु का कथा ? अयं मे मित्र यतिरपि मत्साहाय्यमन्तर ज्वलितुं न शक्नोति, मतोऽहमेव संयुष्मास यलिटः । हे सोम! मदनमहादेव सर स्पन्दनम् ।। इति कलहायमानेषु स्वर्गवासिषु भस्मास केचिदमिपक्षे कोपित्सोमपक्षे केचित्पवनपक्षे फेचिश्व मत्पक्षे स्थि. a सन्ति देवाः । हे भगवन् ! देवातिनाशन। एर्व विवादास्तानां गुरोराज्ञया सा. तिप्राप्त्यर्थ भवतवरणान्तिकमागतानामस्मार्क सरायं चिन्धि।" इति श्रुतेन्द्रादिदेववयसा स्वस्वपक्षहढाशयानां मद्वाक्येऽविश्वस्तानामेतेपी कलि- शान्तिर्मया कर्तुं न शक्येति निश्चिन्यता विष्णुना ध्यात. सदाशिवस्तवाविरासीत् । रमतादिप्रतीकाश गौया देव्या सेवितं वृषभारूढमुपस्थित त निरीक्ष्य कृतोत्याना देवाः प्रणिपत्य पूजयामामुः । भय देवः पृतपूजो महादेयो वृषादवरा सांभ्रम विष्णु समालिन्य देस स्वासने समुपविष्टः विष्णोथेरित शास्या दृष्ट्वा प कलहजन्यमन्युग्रस्तान्देवाजगत्कल्पाणाय त्रिपुरा भगवती प्रार्थयामास । शङ्करस्य ताहा व्यवसाय दृष्ट्या विधिहरी अपि शुढेन मनसा तस्या अम्बिकायाः स्मरण धातुः । अथ शिवविरशिजनार्दनैः कारगपुस्पा संस्मृता भगवती माता भयङ्करेण शब्दन सह सत्र प्रादुराप्तीत् । कोटिसूर्यसमप्रमा तामम्पिको पुरतो निरीक्ष्य धारण गताः कारणेवरा महाविष्णुमहेश्या मुहुर्मुहुर्दण्डवत्प्रणिपत्य स्नुवन्ति स्म । अष्टमेऽध्याये--पृ०५४-६२ अय तस्या अम्बिकायाः स्तवं कर्तुमुपको प्रक्षा "जय जय मात" इत्यादिना संपास्य परितोपं चकार । विष्णापि "देवेशि" इत्यादिना सावन तो सोपयामाप, । अप भकिप्रवण येता शिक्षः कृताञ्जलिः सन् "नमामि पामेरित इत्यादिश्लोकर. स्तोतरीनगदम्बिकाम् । एवमात्मनः कृतस्तवान् भुवि भल्या दमवरप्रणितितान् मायिष्यामहेश्वरान् अवलोक्य प्रदष्टा त्रिपुरा भगवती देवानां # मोहमराकदे। भय नानाभरणभूषिताको विधिहरीश्वरान् 'भो वरमा:! रागामज्ञाननाशाप प्रादुर्भूताया यः स्याणकारिया में अपन गरायम्' इति मधुरमुच्यती सा लोगे परन्दरी त्रिपुरन्दरी पूर्ण महरमनप्रवणेन सम्मम्मितान्मृतत्रापानवानमृतमप. रया ममाश्वतान् पार । अय निदामुरियोस्थितन्योन्यसातः शासिंयात. दात्तशामाप नियोजितोऽग्निम्तां समागाम । क्षय कुमारि ! कान्तेि सा. मार्यम् का ते मतिःरयतरस मामिठामि स्यादिक मग मुख्याति तथा भ. गया am विनिमित निहलेजस् तस्मिन्बया तिरोभूपेन्द्र समागमे सति ·त्रिपुरारहस्ये- शणाज्ञप्तस्तदवृत्तान्त ज्ञातुं त्रिपुरान्तिकं प्राप्त सोमोऽपि तया निजप्रभावेणाग्निवनि र्जित सन् पुनरिन्द्र समाजगाम । ततस्तवृत्तबोधाय तत्समीपे प्रेपित पवनमपि तथैव परावर्तित विलोक्य शहित पुरन्दर किमेतदिति बहुधा चिन्तयन्नपि स्वरूप तस्तामम्बिका मावबुध्यत । नवमेऽध्याये-पृ०६३-७१ भनन्तरमिन्द्र श्रायुधवाहनादिसहितस्ता जेतु पुनस्तत्रैवाऽऽजगाम । तामतिस न्दरीं दृष्ट्वा तत्तेजसा मुपितेक्षण सन् दूरत एत पप्रच्छ यत् 'अलौकिकसौन्दर्यशालिनी का त्वमसि ?' इति । तच्छुत्वा पराम्बा प्राह यत् 'त्व स्वपरिचयं दहि, त्वा यथावद् मात्वाऽहमपि स्वपरिचय दास्यामि' इति । तदेन्द्र साटोप स्ववलपराममाऽऽयुधवर्णनस हितं स्वपरिचय ददौ । तच्छुत्वा तद्बल जिज्ञासमाना भगवती पुरत स्थिते तृणे स्वबल प्रदर्शयितु तमादिश्याऽकथयत् यत् 'इद न करिष्यसि चपा होभरादव नतमुख विधास्यामि' इति । तच्छुत्वा समुत्पन्नबोध इन्द्र तदुपरि वन प्रहर्तुमियेप । तत्क्षणे दिश सहसा सज्वाला अभूवन् । तदा चाम्बा ईपतस्मितं चकार । तेन स्मितेन दस्य सायुध फर सवागन काष्टवत् स्तम्भितमभूत । तद् दृष्टया सर्वे देवा सभया आक्रोश च । अधेन्द्र तथाविवशमात्मानं दृष्टवा आपद्रक्षणाऽह स्वगुरुमाशिरसे सस्मार । तदेव गृहस्पतिरभ्यगात । त दृष्ट्वा दवा धैर्य लेभिरे । अनाना स मुनिस्तत्र भग पती दृष्टवा साधु सप्रणाम "जय जय शरि । इत्यादिभि श्लोकैरस्तौषीत् । अथ जीवकृतया स्तुत्या प्रपन्ना देवी कृपादृष्टयेन्द्र पुरेव प्रकृतिस्थ पकार । तदानीमिन्द रयगुरास्सकाशात् भगवती याथार्येन विदित्वा 'नमस्ते विपर" इत्यादिमि श्ला रस्तौषीत् । अन्येऽपि देवास्तदा शक्रवद् विविधै सूक्तप्तामस्तुवन । तदा प्रसन्ना दरी प्राह-'भो देवा । यूय यथावत् मद्भक्तियुता स्वस्वकार्याणि पालयध्यम्' इति । तच्छुत्या देवा उचिरे यत् 'भस्मास त्वद्भक्ति स्थिरा भूयात्' इति । सा तु तथाऽस्तु इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे, तदा शनाया दवा प्रणता भगरत्या वास्तव रूप ज्ञातु ग्रहावि प्णुमहेशान् पप्रच्छु । तदा मुरारि तस्या परमशक्तित्व सर्वश्रेष्ठत्व सर्वव्यापक तित्वमन्याश्च गूढभेदानुक्त्वा तम्या महाशः सर्वदा ध्यानपूर्वक स्वस्वरोकपा लन देवानादिश्य तूष्णीमतिष्ठत् । सदा देवास्ता-प्रगम्य स्वस्थान जग्मु । इरिधातृभ्य सपूजित शिशेऽन्तर्दधे । अथ नारायण स्तुत्य प्रहाऽपि स्याऽऽलय जगाम । भार्गव वसा परमा शक्ति दवाना मोहनाशमकरोत् । प्तदाख्यानं शृण्वता पटताच मक्ष दशमेऽध्याये-पृ०७२-८७ जामदान्य इति कमार्याख्यानं श्रुत्वा जगाद-"गुरो । एतदाख्यानं श्रुत्वा तृप्ता ऽप्यहमतृत इव पुनरन्यमाख्यान श्रोतुमिच्छामि, तन्मे वद” इति । तच्छुत्वा पुनर्दत्तानेर प्राह- "हे राम । शृणु। अस्यानिपुरानाम्न्या देव्या भेदान् वर्णयितु शेषोऽपि न सर तथापि प्रधानभेदा एत-हमारी, त्रिरूपा, गौरी, रमा, भारती, शाली, चण्डिक - (पुण्यकर वर्तत" इति ।

·. । विषयसूची। दुर्गा, भगवती, कात्यायनी, लरिता इति । एताता लीलाः प्रमेग कथयिष्ये । तत्र निपुराख्यायाः कुमायां माख्यानं श्य। सृष्टयादौ सा निपुरा एकैवासीर । यदा सा स्रष्टुं प्रवृत्ता सदा तत इच्छारूप शिव, ज्ञानरूपो विष्णु, क्रियारूपो ब्रह्मा च समुन्नस्तपस्तप्तुं प्रवृत्ता । तस्मिन्का हे पृष्ठयादिकं किंचिदपि नासीत् । केवळमाकाशमयमासीत् । तपसि प्रवृतेषु तेषु पहुकाले गते सति साकाशमय्या तया स्रष्टमाशप्तो विधिः शून्यमये तन किश्चिदावा लनेन स्पर्श, तस्मात् पायुं, ततस्तेज , तेजसोऽमिम् , अग्नेजरं, ततो गन्ध, तत पृथ्वी तत्र भुवनानि चोस्पाद्य तत्र सहिं धकार" इति । एवं शङ्कास्पदानि वाक्यानि श्रुत्वा शङ्कानिरसनाथ भार्गयेण पृष्टो दत्तात्रेय प्राह- "वत्स ! यदीयशङ्कानिवृत्तिमवसर प्राप्ते करिष्यामि । यत मनवसरे कथितेम यता मुग्धो भवति, शिष्या कर कारवत्प्रणश्यति" इति । तह पुन रामेण पृष्टम् - "कोऽसौ कटकार ? कोश ? कथं स नष्ट ? तदिति. वृत्त सर्व वद" इति । ततो दत्तात्रेय कथयाशकार-"कस्मिंश्चिकाले कटकर्मगि नि पुण कटकार कुपलनामा स्वकृतकटानि राजे समापयत् । तेन सुष्टो राजा तस्मै बहु धनं ददौ । अथ स पुराणेप श्रुतम् अध्यात्ममनवगम्य सदयं विप्रसमीपे गत्वा म ध्यात्मविषयक प्रश्न पकार । ततो विप्रेण 'सर्व समं ज्ञात्वा सन्तुष्टो निर्मयो विवोत्' इस्याघध्यात्ममुक्तम् । तत स मारमान सर्वसमं मत्वा विप्रदेवतासेवादिक त्यक्त्वा विचवार । तेन घस पापी मधमा गति प्राप । मत. अनवसरे न वक्तव्यम् । यहा तस्यां पृथिव्यां मनुष्ययक्षगन्धादि सर्व क्षणादेव सृष्ट्या पुनस्तपसि मान । तत शिविरकालानन्तरं ब्रह्मणा प्रार्थिता सा देवी विष्णु जगत्पालने न्ययोजयत् । एवं विष्णुना पारयमाम जगत प्रत्यह सत्यमानमविरादेव भूरादिभिन्यास भी अपुल्या दाडिAमिव विदोर्यमाणं दृष्ट्वा ब्रह्मगा पुनः प्रार्थितया देव्या संहारे नियुक्तो रुः ॐ कारशब्देनैव सर्व भस्मीतवान् । बहुकालेन सृष्टं जगत् क्षणादेव विनष्ट दृष्ट्या विस्मितो विधि पुनस्तपस्तप्रवा सृष्टि विधाय कमेण तसंहारार्थ रुद्रांशभूत मृत्यु वदनभिलपितेऽपि तस्मिन् संहारे दीयरोदनेन निष्पनाना रोगाणां साहाय्य दाय स्पयोजयत् । सत सर्व एस्थमक्ष्य सा देवो द्वादशमुगा दशवस्या निमोरिमका प्रादुर्भूता । at या विधिप्रमुखैदक्रया नमामस्या देवीम्' इत्यादि संस्तत्प स्वसं तद निवेदितम् । तदाकण्यं सा देयो विध्यादीनां श्रमपरिहाराय स्वाहा पाणी रमा रुद्राणी च सृष्ट्या महाविष्णुमहेोम्यो दरया भ तवम । ततस्ते गतश्नमा विकारानन्तरं विश्वकर्मणा निर्मितापां मुम्पा दीरकास्तरणादिमित्र पुतार्या वृहमालायां दयपि सिद्धादीनााच शुभ मुहर्ते घेदविधिना स्यां या गति प्रय विवाद धम् । तत्र महागा सह यापा, विष्णुना रमाया, स्नेश धाग्या विकारः संभावः । एवं ते देवाः निपुरादेव्या कहा प्राप्य व स्वं स्थानं गत्या देण्यने सल ग्नाः परी नितिमाजग्मु । हे मार्गव । एतसे कथित विरूपाण्यानं श्रोतृणाममोष्टफर मत् अन्ते सन्मय २त्रिक ·त्रिपुरारहस्ये- युवर्जितं परं स्थानं ददाति । पतदभम्य कदापि न देयम्, त्वया च सदा धा यम् । हे राम! इतोऽनन्तर किमिस्ठसीति कथय इति । एकादशेऽध्याये-पृ०८८६२ एवं मनोहरं निरूपाऽऽख्यान ध्रुत्वाऽप्यतृप्तो रामो गौयादीनामाख्यान श्रावयितुं दत्तात्रेय पुन प्रार्थयाञ्चकार । तच्छुत्वा दत्तात्रय कथयामास-'हे राम ! एव वि ध्यादयस्ते दवा स्वां स्वा शक्ति प्राप्य निर्धता बभूवु । तस्मिन् काले सर्वे प्राणिको मितरखा लेशादिरहिता सर्वान् समान पश्यन्त उत्कर्पापकर्षरहिता यज्ञादिक न किमपि कुर्वन्ति । यज्ञदानादिकस्याननुष्ठानाचिन्तिता इन्द्राधा देवा माहिरसा ख्यस्वगुरुसनिधौ गत्वा स्वसकरें कथयामास । ततो गुरुणाऽऽज्ञप्तास्ते देवा पिता महस्य प्रमण समीप जग्मु । तत्र ते देवा शनयोजनविस्तीर्णाया निशद्योजनमाय तायां रखस्तम्भस्वर्णभूमिचन्द्रकान्तादिभि प्रदीक्षायां मुक्तादिजालैचित्रिताय तोरणा दिमण्डितायां समाया मध्ये ऋषिमुन्यादिभि, सन्दरीभि कामिनीभिश्व परिवेष्टिते सिंहासने मधिरूढ प्राण्याख्यानतत्पर प्रमाण दटशु । हे राम । एवमेव सत्यलोकान्तरेऽपि ब्रह्मा अन्येन रूपेण संस्थितो विद्यते । किंतु तत्र मुक्तकामक्रोधानामेव प्रदेशो भवति । ततस्ते देवा प्रमाण प्रणम्य मर्त्य जनावरित सर्व न्यवेदयन् । तच्छुत्वा प्रणा उक्तम्-'मयंजनानो स्वार्थामावोऽत्र कारणम्, अतो यूय लक्ष्मी प्रसादयता इति । ततस्ते लक्ष्मी प्रसादयितुं जम्मु ।" द्वादशेऽध्याये-पृ०९३-९९ "शमादयस्ते सरा हिमालये गङ्गातारे गत्वा अष्टाविंशतिनामात्मकेन स्तोत्रेण लक्ष्मी तु । शरणागताना देवानां संकष्ट निवारणार्थ तडिल्पुलसमप्रभा महालक्ष्मी प्रादुभूव । दण्डवत्प्रणतान् गद्गदया वाचा मुहुर्मुहु स्तुवतो देवान् मवेक्ष्य लक्ष्मीर वाच-'भो देवा ! प्रसन्नाऽस्म्यहम् , किमभीष्ट भवतो पुवन्तु' इति । एव श्रुत्वा देवरतम्- यागादिभि मत्यदय सेव्या भूयास्म, शक्रो लोकत्रयाधिपतिश्च भवतु इति । तदाकर्ण्य प्राह लक्ष्मी -'भो देवा । इस पर ये मस्या युष्मान् यक्ष्यन्ति, ते सम्पन्ना भवियन्ति, नान्ये । भवदुक्तनामभि • शुक्रदिने मत्पूजकानामतुलसंपत्तिवेता इत्युक्त्वा माऽन्तर्दधे । ततस्ते स्वमवन ययु । अथ कतिचिहिनेषु भतीतेष्वपि स्वाभीष्टमसिद्ध पश्यन्तस्ते दिन्तिता देवा भागिरसा नुशया पुनहिमानौ गत्वा स्वर्धनीतीये भाप्लुता दशोत्तरद्विशतमासमुन सप भाचर्य लक्ष्मी संतोष्य प्रादुभूता दसाश्वासना तां प्रणम्य शरणागतेत्यादिमि स्तुत्वा स्व तान्त निवेदयामास । तग्निशम्य लक्ष्मीराह- हे देवा । भववृत्तं ज्ञातं मया, पर कि कुयाम् ? कालस्वभावा-मां सर्वे निष्कामा एव सन्ति । अस्तु तहीत पनि चिन्ता भवन्तु, भवदीप्सितसिद्धिर्यथा भवेसथा करिष्ये' इत्युक्त्म यमनसा दिव्य तेजस्क कुमारमुत्पाद्य तेभ्यो ददौ । उवाच - भो दवा । कामाख्योऽयं कुमारी भवत्कार्यसाधको भविष्यति' इति । कामन्त्र देवाभीष्टसिद्धये माशप्त ।

·- - विषयसुची। एवं प्राप्तप्सितप्रायास्ते सुरा: कामसहिताः स्वर्गे भागत्य विश्रान्ताः । स्वका- साधनाय प्राप्त बालं तं विलोक्य 'मयमस्मत्कार्यसाधने समर्थोऽस्ति न वा इति साशङ्कः शक्रस्तं काम कुमार सस्तुत्य प्रोवाच-वत्स ! रमया सृष्टोऽपि बालस्त्वं कथ. मस्मत्कार्य साधयिष्यसि ?" इन्द्रवचसा स्वावहेलनं मत्वा ध्रुद्धः स प्राह-हेश ! ध्रुणु । कि बाल्येन ? वीर्यमेव सर्वस्मिन् समर्थम् , तत्कथय, किं त्वदमीष्टं कुर्याम् ? इति । एवं मुद्धं तं प्रशाम्य इन्द्रो जगाद-'हे काम! त्वं साक्षालक्ष्म्यंशभूतः, न किमपि सवासाभ्यम् । अतो येन मया भस्मत्पोल्या भविष्यन्ति, यागादिभिश्चास्मा न भजन्ति तथा विधेहि । एवमिन्द्रवचः धृत्वा स. सस्मितो बलदर्पितोऽभूत् ।" त्रयोदशेऽध्याये-पृ०१००-१०६ "अय कामः इन्द्रं हे इन्द्र ! एकोऽयह सर्वान् मान् त्वाशीभूतान् करोमिः इत्युक्त्वा धनु.शरौ प्रगृह्य अतिमन्दरी तनुं निमाय देषु पश्यता क्षित्याम् भवतीर्य कोपयुक्तो मत्यान् सरसेवनार्थमाशापितवान् । तच्छुत्वा अस्य च नयनाकपिणी पाल. तनुं दृष्ट्वा सकौतुकास्ते मानवाः अबहेलात्मकं प्रहस्य परस्परमस्य सौन्दर्य प्रशंसन्त उपेक्षा यः । एवं स्वानादरमवलोक्यातिकुवः स कामः पुनः प्राह-'भो मत्याः । भमिन्दिरात्मजो देवकार्याधमागतोऽस्मि । तत्सर्वे यूर्य सरवश्या भवत , अन्यथाऽहं स्वशासनात् युष्मान् वश्यान् विधास्ये' इति । ततस्ते प्रोचुः-हे कुमार भणु ! पथा स्वर्गे रास्तिष्ठन्ति तथा भुवि वयम् । तत्किमर्थमस्माभिस्ते पूज्या:? किंध माझावर्तप्रदेशे वीरवताख्योऽस्मत्स्वामी तिधति, सत्सेवका वयं नैव भवदुकं विधा पाक्नुमः' इति । ततः क्रोधरक्तक्षणः स काम: स्वसामध्यन समागतान तान् सायुधान कोटिशो मत्यांन पवा कुपितस्तैर्मुक्तान् कोटिशः शरान निवारयन् शमादिमिः 'साधु साधु! इति प्रशासितः तमो दिनमणिरिव स्वशरदृष्टया सर्वान् तान् जघान । सदोक्ष्य तत्रत्ये. भारगणेशाय गत्वा धोरमतो राजा कामचेष्टितं सर्व विज्ञापितः । कामहतप्रध्यय. माकये युदार्थमुयुक्तं राजानं वर्धनाख्यः प्रधानो मन्त्री अविचार्यकृतस्यायुक्तत्वं प्रा. ये निवर्तयामास । सतो मन्त्रिभिः सहितो राजा विचारसमायर्या सामदानादीनां तत्र सनोपयोगित्वं विचार्य वर्धम स्वसम्मतिप्रकाशनार्थमाज्ञापितवान् । राजाश्या वर्धनः प्रार- राजन् ! सामादय उपाया यद्यपि धर्तन्ते, तथाऽपि यतः एकाकिना पालेन अस्माकं कोटिशो राष्ट्रपतयः क्षगात् हताः सस्मात् इयं देवो आपतिः, मतः स्वकुल. गुरु शकूर त्वमनुतिध, तेनैव सर्व सेत्स्यति' इति । एवं साधु वाश्य भुत्वा राजा मा. पापैरनुज्ञातः शिवं सन्तोषयितुं निश्चिाय ।" चतुर्दशेध्याये-पृ०-१०७-११३ " स राजा राज्य मन्त्रिपु विन्यस्य घोरेमप सततमष्टदिश्पमु तर मा. वर्ग शदूर प्रसादपासकार । स तस्य भक्ति दृष्ट्या उमासहितः कर माविरभूत् । पुरोतिन महादेवमवलोक्य झामन्दाभरिप्लुतो राजा साटार प्रणम्य "शर माहित. " इस्पादिना संस्तुत्य पुनर्दागनाम । ततः शंकरः प्राह-वाम ! उतिट !

·१२ त्रिपुरारहस्ये- कि स्वदमिलपित तद् महि । मद्भक्तस्य न किमप्यप्राप्यम् इति । राजा उवाच हे दव! त्वमक्तरन्यन्न विजिदिच्छामि, स्वान्ति मा नय' इति । शिवः प्राह-'मस्तु, योग्यकाले मत्सामान्य प्राप्स्यसि । कामविजयार्थमनुष्टिततपास्त्वं साप्रतं रणे काम विजित्य धर्मता राज्यं कुर।' एवम् अन्ते स्वसामीप्यप्राप्तेर्वचनं दत्वा शंकरोऽन्त. भूव । तस्मिनन्तर काम सर्वान् विजित्य ब्रह्मावतं प्राप्य स्वोदेश्यं कथयामास । तच्छुत्वा सबै नागरिका भीत्या पलायनमस्ता नगराद् बहिर्गन्तुं प्रचक्रमिरे । तस्मि काले महामन्द्र हाहाकार. सजात । अतवुवा सश्त्याख्य सेनाना सैन्य ना. राद् यहि सप्रेप्य वर्द्धनमन्त्रिणे व्यवस्था मिाद्य, तत्काले समागतान् स्वस्वसेनायु सानु शत्रुक्षय-शह-भाम-समरतापनाख्यान चतुरो राजपुत्रान् प्रगम्य तान् पश्चात्कृत्य गजारूढो युद्धभूमि गत । राजपुत्रा नगररक्षणार्थ वर्द्धन नियाज्य तत्काल प्राप्त वि द्यापतिनामानं गुरुमभिवाद्य आशीरादि प्रगृह्य तदनुज्ञया महादानानि विधाय, सद्गम मान्ते भेादियुक्ता सेनासागरसहिता नगराबहिर्जग्मु ।" पञ्चदशेऽध्याये-पृ०११४-१२२ "अय कौशल्यन यथावत् सेना विभज्य व्यूह विधाय राजपुत्रैर्युत सुतौ काम विजेतुमभिसरति नारद इन्द्रसमीप प्राप्त । आयान्त नारदं दृष्ट्वा इन्द्र ऐरावतादु तीर्य आनन्दमग्न प्रण्यपतत् । नारद प्राह-हे इन्द्र! यद्यपि लक्षम्या प्रभावादक लस्यापि कामस्य न किमपि दुष्करम् , तथाऽपि इमा सागरमिव अपारा राजसेना दृष्टया मन वैरात्य शङ्कते । अतस्त्वया तत्साहाय्यार्थमवश्य गन्तव्यम् ।' दिष्ट शक्र देवगणेयुत कामान्तिक प्राप्त । आगत सगणमिन्द्रं दृष्ट्वा हर्पित काम साभिमानेवचनैरिन्द्रशङ्का निवारयन् युद्धाय सन्नद्ध स्थित । अयागते राजसैन्ये काम पश्चात्त्य सदवगण इन्द्रो युद्धार्य पुरस्सतार | यो सै न्ययोराभिमुख्ये जाते तदा भेदियोपै महान् शब्द उत्पन्न । ततो दवाइराणां मह द् युद्ध समभूत् । तत्र रथिना रथिमि गजिना गजिभिरित्येक स्वसमानौते धर्मग युयुधु । परस्परमाह्वयन्तो धिक्कारादिशब्दमाक्षिपन्तन्ते क्रोधान्धा स्वपराविज्ञानर हिता केवल सम्प्रहारमेव जानन्त स्वान् स्यानेव जन्नु । एव लोमहर्षणे घोरे युद्धे प्रचलति मुख ऐरावतारूद. शनसतो जयन्तो वसगणे युक्त पधृतरभिमुखमागत । अतिदारुणे तयोर्युबे उधृतिसैन्ग देवसैन्य पराभूतं दृष्ट्वा सावित्रादिभिर्वगणे मर्त्यसैन्य विश्वस्तम् । तदा सहारे प्रस्ता मत्या इतस्ततो धावन्त शोणितनदीपु निमजन्त सर्वे हाहाकार चकु । एवं स्वसेनापराभवमवलोक्य उधृतिपुत्रो रणधीराख्यो वसूनां पुरत आगत्य पलायमानान् स्वसैनिकान् निवयं शर वर्ष एकल अष्टौ तान् रणकौशल्येन हताश्वसारथिवजान मूळिताच चकार । तत्र सावित्र क्षणादुत्थाय स्वकौशन रणधीर इतसारथिं छिन्नधनवान चाकरोत् । एवं तो नष्टशस्त्री हस्ताभ्यां मुष्टयादिभिर्युयुधाते । भय रणधीरेण मुष्टिनाऽभिहत सावित्रो रस्त वमन् नि संज्ञ पतितः । तदृष्टग इन्द्रसतेन जयन्तेन पार्थत शत्या हतोरण इत्या ·-- विषयसूची। धीरो मूर्हितः पपात । ततो जयन्तः सावित्रमिन्द्रपा समानयत् ।" पोडशेऽध्याये-पृ० १२३-१२७ "मय रणधीरो मृच्छा मुक्तः पृष्ठतोघातिनं जयन्त प्रभत्स्य सदस्खाणि निवारयन् स्वशः तस्य स्थादिकं प्रध्वस्य तद्वधार्थ मुद्यत: अग्निना परिपप्रहारेण प्रतिपदोऽपि स्वपादेन जयन्तं मुष्टिनाऽग्निं पाहत्य नि.संज्ञौ तो पातयामास । ततः पुत्रस्येशीम. यस्यां विलोक्य इन्द्रेण मागत्य अशनिना माहतो रणधीरो मूठितो निपपात । अथैतदवलोक्य भीमो राजपुनः स्वरथे रणधीरं प्रगृह्य गदया शकं तायित्वा नि. घेष्टं तं दृष्ट्वा पलायमानमरावतं च गदाघातेन भूमावापात्य तदीय शस्त्रेण वज्रेणैव शहन्मि इति व्यचिन्तयत् । एवं विचार्य वजं प्रगृह्य हन्तुमुद्यतस्य तस्य हस्तात वमन्तर्वभूव । ततः शक्ररक्षणार्थमागतो वायुः समन्द्रको भीमेन सह युयुधे । भीमो मस्तस्तान् शरैईया गदया वायुं ताडयामास, तेन सोऽपि विसंज्ञः पपात । एवं परामवमाकर्ण्य इन्द्रवरुणयमकुचेरादयः स देवा युगपद्मोदधुमाययुः । भीम रक्षितुम् भन्ये राजपुत्राः धृतिश्च ससैन्या माजग्मुः। उधृतिरिन्देण, शशुञ्जयः कुचेर. ण, शहा वरुणेन, भीमचित्ररथेन, समरतापनो यमेन, शत्रुभयपुत्रो वीरविक्रमो पा. युना, शनसतो वीरसेनोऽग्निना, भीमात्मजो वीरभानुजयन्तेन, समरतापनतनयो वीरापगो बना च परस्परं युयुधुः ।" सप्तदशेऽध्याये-पृ० १२८-१३७ "तस्मिन् संपामे चित्रसेनः शरैभीमस्य ध्वजसारथ्यवादीन् निहत्य कुदस्य सस्य पर क्रममसहमानः मन्तर्धाय मायया भीमसैन्ये भरमसहाराखादीन वर्ष तटष्ट्वा भोमोऽपि स्वास्त्रेण मायां प्रगाश्य गदया चित्रसेनमभिहत्य पातशमास । स मृतवत्प. तितः । एवं धोरागः पारापातर्मुर्छितान्वरगणान् कृत्वा सावित्रखद्गप्रहारेण मूति सोऽपि क्षगादुत्थाय सावित्रं गदयाऽऽहत्य वान्तयोगितं से पातयति स्म । मग्निना यु. sपमानो वीरसेन सच्यादीन निवार्य मुष्टिप्रहारेण अभिहतमग्नि नगो समानीय ब. न्ध । वायुप्रहताकुशेन भग्नवक्षा वीरविक्रमः तमेवाशमुस्राव्य वायुमुनि प्राहरत । भग्नमूर्धा वायुनि.संज्ञः पतितः । वीरविक्रमोऽपि स्पोनामसमानो मुनिः पपा. त । कुकोण युध्यमानः शयः गरैर्युवा हताश्वसारथिः गदया तदीयवाहन नरें प्रहस्य कोरं तायामास । सतो गदायुद्ध तद्विधिप्रोक्तगतिभिः कौशल्येन पुष्पतो. स्तयोः शाजयः प्रतः प्रहरन्तं कुपेरं भसंपित्वा मुट्या इदि भाजधान । सेनस मूछितो निपात । भप कुरो जित: जयपाशदः पुलस्त्यमुनिना संप्राय मोषितः । एवं वीरमानुना युध्यमानो जयन्तः सर्गमानशिरा मचिसोऽपसत् । दर घशहा शर्मियुध्य हतासारख्या परप्रहारेण पातपामास । अप वस्गः क्षगादुरयाय निजगगेन त पक्ष मोषमानो मार्गे समरतापनसगाधातेन मनित: पठितः। से वर्ग बचा गन्तुमुवत समरतापन रोगादिमिः सहागतो यमः प्रतिरोध । सपोर्यु समरतापनो पाणहारचममारास्प वगगणान् यमहतान् रोगांव स्वपरानमेग नि. भेपास्त्या पमगानेन महिपेग युधमानः उदीपप्राधानेन मूगिती महिपेग स्त, ।

·त्रिपुरारहस्ये- भृङ्गे प्रस्थापितोऽपि क्षगाजातचैतन्य तलप्रहारेण विदीर्ण पृष्टं तं महिपं पातयाजकारं । तदैव मुक्तकम्मल प्रेतराज कालदण्डेन समरतापन इन्तुमुद्यतः धृतिना भवरन्दो मलाघातेन च्युतदण्डो भन्नशिरा अपतत । तदृष्ट्वा ऐरावतारूढ शको योध पुरस्ससार " अष्टादशेऽध्याये-पृ० १३८-१४२ "मय तस्मिन् समरे सुरति इन्द्रकृतशरवृष्टिं बार्गेनिवर्त्य इन्द्रमुकुटं चिच्छेद । एवं पुन पुनर्धार्यमाणं मुकुटशत प्रच्छिद्य तद्ववप्रहारेण हतगज सति स्यन्दनमा. रह्य शरप्रहारेण त मुर्छयित्वा पुनर्मुक्तकश्मलेन तेन प्रेषितशक्त्या चित्ररथ क्रुद्ध ऐरा वतमिन्द्रं च गदया पातयामास । मूञ्छित शक्र यध्वा नेतुमुधत सपति राजपुत्रा दिमि सहितोऽपारया सरसेनया महयुद्ध युयोध । रोमहर्षणे तस्मिन् सग्रामे युद्धा न्धानां तेषां शोणितीधैर्महानदी प्रादुरभूत् । एव सधृतिप्रमुखैर्जर्जरे देवसैन्ये हाहाकार सजात । तत सधृत्यादय आगतान यमकुबेरवरुणादीन् सर्वान् देवान् मिलित्वा युध्यमानान् विनिर्जित्य बध्वा प्राक्रसहितान् तान् नेतुं प्रवृत्ता " एकोनविंशेऽध्याये-पृ०१४३ १४७ "इन्द्रादीन बदानवलोकय कामेनावरुद्धास्ते उधुत्यादयो बद्धान् देवान परिस्य. ज्य सर्व कामेन युध्यमाना इतरथसारथ्यश्वा हतबला असा काम जेतुं शकरात्प्रा. सवां वीरमतं राजानमपेक्षमाणा कामप्रहृतशरैभिधा मूछिता मपसन् । ततो रणधीरः शोकाकुलान् राजपौत्रान् सान्त्वयन राजानमानेनु वीरसेनं प्रेष्य अन्य राजपौत्रादिभिर्युत. पलायमानान् सैनिकान् धैर्यवचनेनिवर्तयन् युयुधे । असनं कामपराक्रम दृष्ट्वा रणधीरो राजपुत्रादीन् देवसैन्यैर्यो नियोज्य स्वयं कामेन सह युध्यमान स्वपराक्रमेण काममुष्टायाहस्य तदनु पातयामास । अथ सत्कौशलमवलो. क्य कामेन तावरथसारथी रणधीरो महती गदा काममूनि माहत्य मूञ्छितं तमा पात्य स्वयं भिन्नाङ्गो मूञ्छितो निपपात " विशतितमेऽस्याये-पृ०१४८-१५४ "भय राजानमानेतु विनिर्गतो वीरसेन किरात्प्राप्तवर राजानं मार्गे वीक्ष्य सर्व वृत्तान्त निवेदयामास । तदाकर्ण्य राजा त सान्त्वयन् धनुरादिमि सनदो युद्धभूमि कामो लब्ध पुरतो राजानमवेक्ष्य शरान् भवर्षत् । सतो मुक्तकश्मलान् कृतप्रणामान सतिप्रमुखान् सैनिकान शकादिषु नियोज्य स कामेन सहायुध्यत । एवं सयोस्तुमुळे युद्ध दिनत्रयमतिकारतम् । चतुर्थेऽति राजा आत्मानं भान्तं ज्ञात्वा शकर स्मृत्वा तस्प्रेषितं त्रिशूलात्मक और धनुपि धाय कामोपरि विशेष । तेम बाणेन कामो दहग्निव गतप्राण प्रथिव्यां निपपात । ततो लक्ष्म्या प्रेपित तैरागत्य निश्चेष्ट सनीता। एव महारिनु त काममाहत्य हर्षितो जयघोपाकान्तो राजा उधृत्यादियुतो । समाजगाम ।

·विषयसूची द्वान् इन्द्रादीन प्रगृय बन्दिमिः स्वयमानो नगर समागत्य तोरणादिमिस्तदलंकृत्य शिवपूजासामी जयाभिषेकसामग्री व विधिवत्प्रकल्प्य गुरु विद्यापति रपे मारोग स्यन्दनायास्थितैः पुत्रपौत्रैः वर्धनमधृत्यादिभिश्च सहितो ऐरावताय गर्ज समारुम पद्धेन्द्रादिभिश्च युक्तो नगरादहिर्ययो । ततः सर्वे स्वस्ववाहनादुत्तीर्य विद्यापतिमभिव. न्य तदीयाशीरादिभिरलंकृतास्ते गुर्वाज्ञया समुपतस्थिरे । पदान शकादीनवेक्ष्य अयुक्तं तन्मत्वा गुरुः सन्मोचनाय राजानमादिदेश । सतो राजाज्ञया अधृतिना मुक्तबन्धास्ते देवा राजसम्मुखमागत्य राज्ञा कोसराहनादिमिा सम्पूजिताः क्षमध्वमिति प्रार्थिताश्च । ततो राशो गुरुभकिमाख्याय मन्तभूतेषु देवेषु गुरुणाऽऽदिष्टा राजा शुभे मुहते स्वनगरं ययौ ।" एकविंशेऽध्याये-पृ० १५५-१६२ "दूतैरानीतो गतप्राणः स कामः शोकाकुलया लक्ष्म्या धैर्यमवलम्ब्य त्रिपुराप्रसा. देन अमृतमादाय पुनरुजीवितः देवकार्यार्थ लक्ष्म्या मानसोत्पन्नमपि स्वं मत्य: पराभूत सात्वा लजितः शोकसन्तप्तो मातरं तत्कारणं पप्रच्छ । लक्ष्मीः प्राह-'वत्स! अहि शोकम्, न हिमानुपैः स्वपराक्रमेण त्वं पराजितः, किंतु जाकरप्रसादारवं पराजितः । मतस्त्वमपि शंकर प्रसादय ।' सच्छुत्या स ऊचे-'मातः ! शत्रुपक्षाश्रितस्याराधन मे मृतितुल्यम् । मतोऽन्यं देवं बद, यत्प्रसादेनाई महादेवम् इन्द्रादी नेप्यामि, कि मान्' इति । लक्ष्मीस्वाचन हि महादेवात्परः कोऽपि वर्तते । स चालकः । स्रष्टा विधिः पालको विष्णुश तदधीनः' इति । कामेनोफम्-'मातः ! शंकरस्यैवं सामथ्य केनापि पम् ? मैसर्गिक या तस्य वत् ?' इति । एवं वचनमाकर्य ध्यानमाया लक्ष्म्या प्रार्थितया त्रिपुरादेच्या प्रेपिता गौरी तन्त्र प्रादुर्भूता । सामवेक्ष्य मनस्तुत्यादिना संतोप्य तया पृष्टा लक्ष्मी सई कामपराग. येतिवृत्तं निवेदयामास । कामोऽपि तां प्रणम्य सर्वविजयवादा योदयत् । तच्छुत्वा गोयापिका सर्वाधिकमुक्त्वा सदाराधनार्थमादिष्टः कामो रएः शिविजेतुं प्रकटी- कृताभिप्रायः हितोक्स्पनादगत् दया गौर्या 'शिवादग्धो भविष्यसि' इति शमः । प्रियपुत्रस्यैव शापममहमाना लक्ष्मीः तस्या मनिन्दातिवशालस्मीभूनत्वं शशाप । तदाकण्य मतिमुद्धा गौरी लक्ष्मी व वं पतिविरहाः सपनोभिः श प प्राप्स्य. सि' इति पाशाए । एवं कुफ्तियोस्तयोर्महपुढे समुपक्रान्ते सरसादाम्पार्थमायाता हरिहरी अम्मनिवारणे प्रापोतदातः प्रादुर्भूतेनाग्निना दाभी मूञ्छितो निपतनुः । एतदन्तरे सरस्वस्यायुतो मला देवसिगन्धर्वादिभिः समेतस्वदीक्षितुमाजाम । एवं प्रचलित क्योरिने मे लक्ष्मीप्रदन गौरी मला अस । सङ्घदयानिनिर्गतरधिाग्निना दग्धं समझाई निःशेपोन्मसं समभुन् । ताप मक्षा बदाजलिः प्रणतः 'जय लक्ष्मि महादेशि इत्यादिना भी मनुस्या देवादि. सरिसो दण्डवत्प्ररपपसत् । पूर्व स्तुना प्रमत्रा सा देवी प्रसादीनमयं दत्वा जगरा वमग्नि मापित्या पगृतेन दाभान् जीरयामास । तदन्तरे हरिहयोगाम्ये प्राले तपोदव्योः शमनार्य प्रभाविष्णुमदेशैः प्रेपिता सरस्पती तयोः समाधान प्रत्या एर सर्वे ·त्रिपुरारहस्ये- प्राह-हे लक्ष्मि !हे गौरि नोचितमेतद् । जगनाशकोऽयं शोधो हीयताम् । पुन. रजीवनेम यः शापमुक्तिभविष्यति । तत्प्रसीदतम्' इति । एवं माषितं श्रुत्वा ते देव्यो शान्तिमाजग्मतुः" दत्तात्रेयः प्राह-"हे राम ! एतन्मदुक्करमाऽऽख्याननवणेन लक्ष्मीर्वाञ्छितमर्थ ददाति" इति । द्वाविंशेऽध्याये-पृ०१६३-१६९ रामेणैवमत्यद्भुतं रमाख्यानं श्रुत्वा पुनस्तृपितमानसेन तयो रमागौर्योः शापवृत्ता. न्तमाख्यातुं प्रार्थितो दत्तात्रेयः आह-"पुरा भूम्या वृन्दायाश्च भक्त्या वशीभूतो विष्णु. स्ताभ्यां लक्ष्म्याः परोक्ष रमते । एवं प्रचलति साशङ्कया लक्ष्म्या स गोपितः । भय कदाचित्कालेऽतीते श्रीः वाण्याः स्थानं गता सती पुनरागता भूवृन्दाभ्यां रममा विष्णुं दृष्ट्वा रुष्टा सा वैकुण्ठानिजंगाम । ततोऽनुगष्ठता विष्णुना हिमालये प्राप्ता सा क्रोधेन द्रवत्वं प्राए । सैव पद्माख्या नदी नारदशापाछुटकाऽपि तन्मार्गगत. भगीरथरथानुगामिन्या गङ्गया सङ्गतो पुनर्दवत्वं प्राप्य कालान्तरे ततो विभक्का स. मुदं सम्मिमेल । तत्र विभागे स्नानेन स्वर्गप्राप्तिर्भवति" इति । ततो रामेण "पनाया: शापविमोचने, गङ्गाया विभागश्च कथमभवत्" इति पृष्टो दत्तात्रेयो प्रवीति-'हे राम ! कदाचिद् ब्रह्मलोके गान्धविचारे प्रचलिते तत्र नारद आगत्य स्ववीणया रागं मुर्छयति स्म । तेन सर्वे सभासदो नादब्रह्ममग्ना: परमखं प्राप्ताः साधु साध्विति प्रातः । तदृदृष्ट्वा देव्या वाण्या स्वीयायां कच्छप्यां मूञ्छितं रागं नारदोऽपि न विवेद । अथ विसृष्टायां सभायां ततो निर्गतो नारदः परमविस्मय. युक्तो पनातीरे भागत्य वाणीमुच्छितां गति मूर्छयामास । तदा अपगतेः श्रवणाद- सन्नी पद्मानदी क्रुद्धो नारदस्तच्छुकत्वं शशाप । ततो दुःखितां प्रार्थयन्ती ता 'गा. समागमात्वच्छापनिवृत्तिर्भविष्यति' इत्युक्तवान् । तच्छुत्वा गडावतरणविषये तया पृष्टो नारद आह-परस्याः शक्त«दात्मिकथा नमोरूपया भुवनपमूहात्मकासंख्याण्डसंयुक्तया तप आचरनिहादिमिः स्तुतया म. हाशक्त्या नभोवाक्येन 'वरं वृणीध्वम्' इत्युक्त ब्रह्मादिभिस्तस्या व्यक्तरूपेग स्थितिः प्रार्थिता । तच्छुत्वा तया उक्तम्- 'बापल्याख्यदानव जेतुं प्रवृत्तस्य विष्णोः पादो. क्षेपेण भिन्नादूर्वाण्डात्तोयरूपेणाई निर्गत्य सद्गतिं दास्यामि । ता मा सिद्धाः गया कथयिष्यन्ति' इति । हे पझे! तयैव त्वं शापान्मुक्ता भविष्यसि' इति पुनः पया तत्कथायां पृष्टायां नारद माह-'इतनयोविंशे क्ल्पे नेतायां वाक. ल्याख्यो दानवो ब्रह्मतो रब्धवरो लोकत्रयं विजेत्यति । ततः शमादिभिः स्तुतो वि प्णुः विप्रवेपी घटुरूपेण तत्र गत्वा बाप्कलिनाऽचितः पादप्रयपरिमितं त्यानं याचि प्यते । ततो गुरुणा प्रतिषिद्ध नापि तेन प्रतिगृह्य तामित्युक्त प्रवृदो विष्णुः एकेन पादेन भुवं व्याप्य द्वितीयेनाकाशमाक्रमिष्यति । तदोवं पादोरक्षेपेण भिन्नादण्डात् गहा प्रभविष्यति । तत. स्थलाभावात्तृतीयपादं दैत्यमस्तके न्यस्य तस्मै मोक्ष प्रदास्यति ।

·विषयसूची। ततो ब्रह्मा तगाजर कमण्डलौ स्थापयिष्यति । अथ महता कालेन इन्मस्तप. स्तप्त्वा तो स्वर्ग नेष्यति । कालान्तरे सगरपुत्रान् पितुरश्वमेधीयावं मृगयमाणान् कपिलतेजसा भस्मीभूतान् उरिष्णुस्तत्पौत्रो भगीरथ उ तपस्तप्त्वा गङ्गां स्वर्मतो भुवमानीय स्यमारय स्वन्मा. गेण यास्यति । तमनुवजन्त्या गगया तव शापमुक्तिभविष्यति' इति । हे राम! एवं सदमीः सपनीज, कालान्तर रामावतार सीतारूपेण पतिवियोगजं च दुःखमन्वभूत् । गौरी ध दक्षयज्ञे शिवनिन्दा श्रुत्वा क्रोधेन मस्मीभूता।" इति श्रुत्वा स रामः इमां का विस्तरेण पप्रच्छ। प्रयोविंशेऽभ्याये--पृ. १७०-१७३ रामेण गोरीशापकयां विस्तरेणाख्यातुं प्रार्थितो दत्तात्रेय उवाच-"पुरा भस्मासरो दानवः अब तप आचर्य शङ्करात् 'यस्य शिरसि हस्ते न्यसेः स मरिष्यति' इति वर ट्रम्ध्या शिवमस्तके एव कर स्थापयितुमुधत पलायमाने शिवन्तहिते विष्णुना युक्त्या हतः । तदन्तरे शिववियुक्ता गौरी मात्मानमलोपयत् । भय कालेऽतीते दक्षततपसा सन्तुष्टा नमोरूपा गौरी तेन घृतवरानुसारेण तदूरहे समुत्पना । स दक्षस्तो कन्यां शङ्कराय दत्वा तच्छ्वारस्य प्राप्य मात्मानं ब्रह्मावि. प्णुशिवसदृशं मेने। अथैकदा समायां गतो मझविष्णुशिवरदत्तमुत्यानं दृष्ट्वा दर्पित- स्तदाप्रभृति सर्वदा शहर निन्दति । कदाचित तेन दक्षेण महतियागे भारम्धे शिर गोयाँ नामन्त्रिते । या त्या गौरी अनिमन्त्रिपाऽपि शिवार्ता प्रगृश पितराहे भागता अनिमन्त्रणकारणं पृच्छती दक्षेण शिवः सा प मस्सिता । तच्छुत्या तथा विनिवारितेनापि तेन धिगादिशब्दै कृतां निन्दामसहमाना क्रोधेन अमिधारणमास्थित्य क्षणामस्मीभूता" इति। पुना रामेण गङ्गास्वरूपमाख्या पृष्टो दत्तात्रेयो गडायाखिपुरात्मत्वं प्रत्यपादयत् । चतुर्विशेष्याये-पृ० १७४-१७२. ततो रामेण कथामृतास्थादाय तपितेन "मो गुरो ! मत्येषु याग. फर्य सम्प्रवृत्त? कामेन च शंकरः कथं विशितः काम कथं दग्ध " इति पृष्टो दसायः प्राह-"वीर. मतान्मुक्तो देव सहितः शक्रप्तेन सह तसख्यो वीरमतस्प यावज्जीवन कालमत्यक मीत । तदनन्तरं प्रशान्तिके गत्या पदाञ्जलिः स्पृत्तान्त निदयामास । बागा पोकम् यद्यपि मराः साम्प्रतं निष्कामत्वान यजन्ति, सयापि एक पायो विधते, से पृश्याधिपत्य दास्यामि, इता पर स्वं यत्र यागादिस्यात् तौर वर्षन् तेषा स्वामित्वं प्राप्नुदि इति । तदा प्रति स मा यजन्ति । एक्ष्मीगायोः शान्तयोः पुनः साविज्ञयित्वमभिपता कामेन प्राधिना एक्ष्मी त्रिपुरादेव्या रहस्य नामाशतमुशि । तपाया मायाज्ञया तस्योपरिधिना मन्द. रावलगुहायां गत्वा कामस्तग्नामा जतार। मय कतिचिरिनानन्तरं प्रमत्रा नि. पुरा देवी स्यग्ने आगत्य तस्मिनामस्तोये गुप्ता पशास्मिर्श विधामुपदिश्यान्त धे। प्रयुदः काम: स्यमयूरीन संशयितचित. स्मृनपा एम्या प्रादुमय तस्य सर निवा ·. १६ त्रिपुरारहस्ये- उपदिष्टविद्यासिद्धये प्रवर्तित. । दिव्ये वपंत्रयेऽतीते प्रसन्ना त्रिपुरा प्रादुर्भुय ध्यातरूप स्वात्मान दर्शयामास" पञ्चविंशेऽध्याये -पृ० १८०-१८३ 'ता तेजोमयी पाशा कुशाचायुधहस्ता लक्षम्या वाण्या च वीज्यमाना 'वत्स ! उत्तट । किं ते वाञ्छितम् ? चूहि' इत्यमृतवाणी च वर्षन्ती त्रिपुरा दृष्ट्वा आनन्द मग्नो दण्डवत्प्रणम्योत्थाय गद्गदया वाचा "कलये करणापाङ्गीम्" इत्यादिनवश्लोके स्तुत्वा पुन प्रणनाम । ततस्तया 'वर धूहि' इत्युक्तोऽप कामो दर्शनादेवात्मानं कृत- कृत्यं मन्यमानो न किमपि ययाचे । अथ सा प्राह-वत्स। यद्यपि साम्प्रत ते किंचिदवशिष्ट नास्ति तथापि येना. भिप्रायेण त्वयाऽहमनुष्टिता, तदन्यथा न भवेत, अतो मत्प्रसादेन इत पर नास्ति ते किंचिदजेयम्' इत्युक्त्वा स्वीयधनु शरेभ्य उत्पादितान् चापबाणान् सर्वविजयित्व च दवा उवाच-'वत्स । मयोपदिष्टा विद्या त्वन्नाम्नाऽऽख्यातिमेष्यति । एवमष्टोत्तरशत स्तोत्रं, त्वदुक्त नवश्लोकात्मकस्तोन, सा विद्या च सौभाग्यप्रदत्वात् 'सौभाग्याष्टोत्तर शतस्तोत्र, 'सौभाग्यनवरत्नस्तोत्र , 'सौभाग्यविद्या' इत्याख्या लप्स्यन्ने । एवमुक्त्वा नवरत्नस्तोत्रादीना सर्वसिद्धिकरत्व प्रतिपाद्य अन्तर्यभूव ।" षडविशेऽध्याये--पृ० १८४-१९० अथ रामेण सौभाग्याष्टोत्तरशतस्तोत्रमाख्यातु प्राषितो दत्तात्रेय ऋष्यादिपूर्वक त्रिपुरादेव्या सौभाग्याष्टोत्तरशतनामस्तोत्रमाख्याय प्रतिनामभि पाठहवनभोजनार्चन फर्तृणां फलान्युक्त्वा आह-"लब्धवर काम सर्वान् वशीकृत्य शकरं विस्त गत क्षणादस्मीभूत । तत्कथा शृण ! पतिनिन्दाश्रवणतो भस्मीभूय नभोरूपेण सस्थितायां गौर्यो चिरकालानन्तर क दाचित् ब्रह्मपुत्रो नारदो हिमालय गतस्तेन पाधासनभोजनादिभि कृतसत्कारो वाम देवोपदेशास्त्रिपुराभक्तियुत हिमवन्तं प्रशस्य तेन स्वीयानपत्यत्वदुःखनाशार्थ पृष्टोपाय उवाच-हे हिमाचल । शृणु । ते एका कन्या भविष्यति, सा च पराशक्त्यनुग्रहेणैव सुख प्राप्स्यति । तत पराशक्त्या रूपमाख्यातुं पृष्टो नारद 'तल्या शक्त्या सूक्ष्म रूपस्य योगिमात्रगम्यत्वेन स्पेष्टसिद्धार्थ गौर्यारय स्थलरूप त्व भज' इत्युक्त्वा गौ र्या रूपादिकमाख्याय प्राह-'हे हिमवन् । पुरा भस्मीभूतां ता शिवसंतोपार्थ समा राध्य कन्यावेन याचित्वा प्राप्य च ता शकराय दत्वा सौख्य प्राप्नुहिः इति ।" सप्तविंशेऽध्याये--पृ० १९१-२०० "नारदः प्राह-'पुरा कल्पे तारकारयोऽसगे महादेव तपसा संतोप्य तत सृष्टि. स्थितिविनाशाहे. सामर्थ्य वृत्ता अनेकानि अण्डानि, तत्र येदादीन प्रमादिदेवांश्च स एवा ते सेव्यमानो मदोद्धतो दास्यमस्वीकुर्वत आदित्यादिदेवगणान् स्वाण्डे निचिक्षेप ! विध्यादयश्च युद्ध क्षीणवला अन्तर्दधु । तत अन्यान् विध्यादीन् एष्टवा तत्तत्स्था नियुक्तवान् । अकदा सहन्द्राण्या रूपमवलोक्य मोहितस्तामानेतु दूतान् प्रेषयामास । दूत ·विषयसुची। मुखातारकाझी श्रुत्वा चिन्तिता शची लक्षम्या स्वतोऽत्यधिकरूपवरवमात्मनस्तत्परि पारिकात्व च प्रतिपादयति स्म । तत स दूतो लक्ष्मासन्निधौ प्रपितस्तया अवहेलया परावर्तितस्तद् वृत्तं कथयामास । तच्छुत्वा ससैन्य स आगस्य कोटिश शक्तिभिर्युतया लक्ष्म्या युयुधे । लक्ष्म्या नाशित स्पसैन्य पुन पुन सृष्ट्वा युध्यमाने तस्मिन् असरे पञ्चवांग्यतातानि । ततो लम्या प्रार्थितो विष्णुरागत्य युध्यमानस्त द्विधाभूतस्व स्मेकस्मिन् मृते मन्येन रूपेण आत्मान परस्परं सृजन्त दृष्ट्वा हतोत्साही रम्या स. हितोऽन्तर्दधे । तच्छुत्वा खिन्ना हन्द्राणी गुरुमागिरपमावास साधमुखी स्वदुःख नि पेदयामास । ततो गुरुणा गौयाराधनार्थमादिष्टा सा शची प्रतीक्षमाण तारकासरमेकमास पर्यन्त युक्त्या निवर्त्य धायुमासाहारा गुरुपोक्तविधानेन गौरी समाराधयत् । एवमेकोननिशदिनेष्वतीतेपु गोर्या अप्रमादमवलोक्य दैत्यभयाहु खिता प्राण स्याग निश्चिस्य दैत्यप्रपितं दूत स्वीकृति दस्या परावर्त्य भग्नौ देविसर्जनार्थ सनद्धा । ततो भयङ्कर शब्द कृत्वा हष्टा गौरी सिंहारूढा गगनादवतीर्णा । शब्द श्रुत्वा मागतस्तारकासरो गौरी हटवा मुद स्वस्थ्मैन्ययुतो युयुधे । गौर्या श्वासोच्छ्वासादुत्पना कोटिश शक्ती घरबत्तरा दृष्ट्वा शङ्कादान् देवास एश्वान् । ततो गौर्या स्मृता मुख्या शङ्करविष्णुब्रह्मादयश्च तप्राविभूता युयुध । गोयाँ सामर्थ्य मसहमान सोऽसर स्वस्ष्टाण्डे विलीन । अथ गोर्या क्रोधादुत्पना महाकाला तान्याहानि प्रध्वस्य दैत्यसभन भक्षयन्ती दैत्य त तारक एलेन शिर प्रच्चिय भवधीत् । सतो महादयो दवा हुचेतसस्ता स्तुवन्तो यथास्थान जग्मु । शची च ततो सम्ध. वरा तस्यामहितायां स्व स्थान गयो।। एवं गौरीमाहात्म्य हिमवन्तमाख्याय नारद प्रययौ"। अधाविशेऽध्याये--पृ० २०१-२०८ रामेण गोर्या अष्टोत्तरशतनामस्तोत्र श्रावयितु निश्तिा दत्तात्रेय ऋपिन्यासादि पूर्वक गौरीनामायशतकं तन्माहात्म्य चोक्त्या पाह-'हे राम! नारदोतिपणानन्तरं हिमाचल समायों नदातरी गत्वा पर्गाशना द्वादशवर्षागि तपस्तप्स्वा गौरी ममतो पय । प्रादुर्भूतां गौरी स्वोयानपत्यत्वदुखं निरय तथा ते एका कन्या भविष्यति' इको हिमवान भाइ- यदि मम भाग्ये कन्यैव विधत सहि पमेन मे तनपा भवा इति । सास्वा गौरी आत्मनस्तनुधारणासम्भवमुकवा तिरोबभूव । सत खिम्रो हिमादिन शतवाणि जलाहार शतपाणि वादE तर आवर्य राखायो रग्गनेनास्मानमधोमुख पारयोः प्रकव्य पत्न्या प्रचालितनाथ स्थितनानठेम प्रतरन् प्रतिवर्षमेह रम प्रमिति । एवमत्युप्र तरधरतस्तस्य एकोनरा तामतीतेपु तम्जिानि स्तन तोऽनलीयामेन सर्व स्वलोको पात । सदा ज्या कला शकाइय एस्तत्कारणे इष्टया महान्तिके गता स्वस प्रार्यपामा वि वित्र रोम्योऽभयं दमा त सह क्षारसागरे विष्णुमनिधागस्य म्वत निवदया मास तिता विष्णुप्रमुखास्ते वा दिमसम्मा म्प3 प्राप्ता । हिमालपम्य माया বঙ্গ সরকারি নিয়া যং কাত নিৰ বিহু মানুষ -- ·२० त्रिपुरारहस्ये- अस्तीपीत् । प्रसना गौरी तयाविर्भूय विष्णुना म्मारितत्रिपुरादेशा शरीरधारणाभावे सृष्टिसंहाराघसम्भवेन त्रिपुराजोलधनं विचिन्त्य हिमवत उद्देशं स्वीचकार । ततो विष्णुप्रभृतिषु गतेषु सा नमोरूपा हिमालयं प्रबोध्य वरयाचनार्थमादिशव । पदमृतवचनं श्रुत्वाऽतिद्वष्टो हिमराजस्ता स्वकन्यालेन वने" एकोनत्रिंशेऽध्याये-पृ० २०६-२१६ "गौरी गिरिराजत्य प्रार्थनां स्वीकृत्य कन्यारूपे प्रीतिवर्धनार्थ मुख्यरूपविस्मृतिर्भ विष्यतीति शप्त्वा च स्वं स्थान जगाम । अथ कतिचिहिनेष्वतीतेपु हिमवतो मार्या मेनका गौर्यात्मक गर्भ धृत्वा तदंशेन तेजोविकसितदेहा परमसौन्दर्यमवाप्ता नगेन्द्र सम तोपयत् । तदा तस्मिन प्रदेशे जलवायुवृक्षादि सर्व यथायोग्यमासीत् । एवमतीते गर्भकाले शुभमुहूर्त मेना गौरी सपुरे। स्वीयरूपस्थितां त्रिनेत्रां खड्गा. दियुतचतुर्हस्तां दिव्यशरीरा तां दृष्ट्वा हृष्टमानसो हिमवान् दण्डवत्प्रणम्य "नमो देवि" इत्यादि संस्तुत्य स्वस्य अहोभाग्य प्रकटयन् प्रीत्याधिक्यवर्धन तस्या बालरूपत्वं प्रा र्थयामास । ततो धतदिव्यबालरूपा तां वीक्ष्य शापानुसारेण विस्मृतजातवृत्त कन्याप्र स मेने । नगराजगृहे कन्याजन्म श्रुत्वा तत्रागता जनाः स्त्रियश्च मुदितचित्तास्तां को टिसूर्यप्रभा हेमकान्ति कन्यां पश्यन्त परम हर्षमवापु. । हिमराजस्तदा दानादि दत्त्वा विप्रैर्युतो जातकर्म सपाय शैलनगरे महात्सर्व वझे । काले प्राप्त ब्राह्मणादिभिः समेतो गौरीति नामकरणं च कृतवान् । एव कन्यालीलावलोकनेन प्रहृष्टमनाः कारलेऽतीते प्राप्सतारण्यां तामवलोक्य तदनु रूपपत्यन्येपणार्थ चिन्तितो गर्गाचार्यमाहूय स्व मनोरथ प्रकटयामास । गर्गाचार्य. क्ष पात्याऽन्तघ्या परमां गौरी तां ज्ञात्वा तस्याः परमगौरीत्व शिवपत्नीत्व च कथयामास । तच्छुत्वा स्मृतपूर्ववृत्तो हिमाद्रिस्तां शिवाय दातुं मने निदधे । अथ कदाचित गौर्या दर्शनार्थ समुत्सक आगतो नारदस्तामारूढयौवनामवलो क्य तत्पतिविषये कृतजिज्ञास. शंकराय दातुमुद्यर्स तं हिमाल ज्ञात्वा सर्वमङ्गलरूपाया रत्नभूतायास्तस्याः पाणिग्रहणे शिवस्य श्मशानमसित्वादिदोष प्रक्टयन् तदनहत्त्वं विष्णोश्च प्रशंसनेन तदत्वं प्रतिपादितवान् । एवं भापिते गौर्या शापप्रभावात्पुनर्वि स्मृतपूर्ववृत्तो हिमगिरिनारदवचनं तथ्य मत्वा शिवं तिरस्कृत्य विष्णवे तस्या दान नि चित्य तत्कार्य शीघ्र विधातु नारदं संप्रार्थितवान् । नारदश्च तत्स्वीकृत्य दिवं ययौ" त्रिंशेऽध्याये--पृ० २१७-२२२ "हिमपनिश्चयं ज्ञाता गौरी दुःखितान्त करणा चतु सखीभिर्युता निर्जने घोरे भर ण्ये प्रथयो । तत्र गङ्गातट प्राप्य मुहृतं विभान्ता स्नानादि कृत्वा रात्रौ तृणमयों त्रिपुरा निर्माय नानोपचारेस्ता समाराध्य प्रभाते स्वनिर्मितेन "शिरे देवि संवित" इत्यादिद्वादशश्लोकात्मकेन स्तोत्रेण त्रिपुरा प्रस्तुत्य ध्येयमात्ररूपिणी ध्यानै कपराभ ततः प्रसन्ना त्रिपुरा रमावाणाभ्यां सेव्यमाना तत्राविर्भय ध्येयमात्रस्वरूपी वह कोलाहलेरप्रबुद्धां गौरी दृष्ट्वा चित्ताकर्षिणिकया शम्त्या चित्तं समाचकर्ष । प्रgar गौरी त्रिपुरा स्ववृत्तं निवेय ततः शिवपरिणाजा प्राप । गौरीक्तस्तवम्य ज्ञा. वत्।

·विषयसूची। २५ नकलिकास्तोत्रमित्याख्या, तपाठस्य च स्वप्रसन्नताकारकत्वमुक्त्वा त्रिपुराऽन्तर्दधे । ततो गौरी पुनः पूजा विधाय प्रतिमा व्यस्जत् । ततः सहपयाँ पिनोवियोगदुःखकारकस्य वनागमनस्य कारणे पृष्टे 'विष्णवे आत्म. दानस्य पितुर्निश्चयस्तत्कारणम्' इत्युक्त्वा दुःखिता मुम्वाप ।" एकत्रिंशेऽध्याये-पृ० २२३-२२९ "गोर्या गृहत्यागानन्तरं तामपश्यतिमालयश्चिन्तितोधानी तदन्येपणे प्रेपयामास । सा च सखीगृहवाटिकादौ वीक्ष्य परावृत्ताऽनुपलब्धां तां कथयाञ्चकार । कन्यावियोगेन शोकाकुलो हिमालयो हाहाकारं कुर्वाण: सानुचरो गृहाणि वनानि च अन्वेपयन मह. ष्ट्वा तां दुःखदग्धो 'हा! कन्ये ! कुन गता? केनापि हृता मक्षिता वा ? तद्विना ऽहं प्राणान्न धारयामि' इत्यादि विलपन् ऋषिवाक्यं मिथ्याजातं चिन्तयन् मुर्छितो निपपात । अथ तादृशं तं दृष्ट्वा अमात्यादय उपचारैस्तमुत्थाप्य धैर्यवचनैः समाधाय पुन रन्वेषणार्थ बोधयामासः । ततः प्राप्तधैर्यो हिमालयो दूतमुखात् ऐशान्यां घोरेऽरण्ये कु मारीपदचिलब्धि श्रुत्वा हृष्टो दूताय हारं दत्त्वा तदुक्तमार्गेण घोरतमेऽरण्ये यातोऽदृष्ट्वा तां पदादिभक्षित साशनो विलपन् पुननि:संज्ञा पपान । क्षणात्कृतोपचारैरुत्थित आगताधारानदीतटे तदुपलब्धि श्रुत्वा प्राप्तजीवन इव उत्थाय तत्र नदीतटे गतस्तां गौरीं दृष्ट्वाऽऽनन्दाधुयुतः स्वा समारोश सत्कारणमपृच्छत् । सा प्राह-मया मन साशङ्करो वृतः । विष्णु भ्रातरं मन्याना कदाऽपि तं न वृणे। भवतो पिरीतनि श्वयं दृष्ट्वा प्राणत्यागार्थमहमागताऽस्मि' इति । तच्छुत्वा हिमालयो नारदोक्तान शङ्करस्य श्मशानवासित्वादिदोषान् प्रकदयन् कृतप्रयत्नोऽपि तां पतित्वेन शङ्करे कृत. निश्चयामवलोक्य वात्सल्यात्तत्स्वीकृतवान् । ततो गृहे आगतेन हिमादिणा स्मृतो नारदस्तग्रागत्य पूवृत्तानुसारेण गौर्याः पाणिग्रहणे विष्णोः स्वीकृतिमुक्तवान् । तच्च. स्वा बद्धाम्नलिहिमालयः क्षमा प्रार्य गौर्यास्तद्विपरीतनिश्चयम् भरण्यगमनं च परे दयत् । तदाकर्ण्य द्वेन नारदेन भावाहिता विष्णुपादा विजयादयो हिमालयादीन् बद्ध्वा गौरी नेतु प्रवृत्ताः । एवं संप्रवृत्त जना हाहाकार चकुः । अथ भीता मेना सानुजा स्वसंरक्षणार्थ पुरोहितान्तिके जगाम । पुरोहितश्च तां गौरी च समादधे ।" द्वात्रिंशेऽध्याये-पृ. २३०-२३७ "अथ पुरोहितः हे गौरि! अस्माकं मोहार्थ प्राकृतभावमापद्य कि रोदिपि इत्यु. पस्का मर्म र सस्प पर सोयीस्कपलाएन नपश्यादिकं स्मना, नाय प्रणम्य स्सुतां गौरी स्वयं सुष्टाव । तेन प्रसन्ना सा गौरी स्वीय परम रूप सिंहासन त्रिनेत्रमायुधादिभिरलकृर्त प्राप्य गृहानिर्गता । ततो भारदेन स्तुता सा विष्णुपार्ष. दान आयासान् दृष्ट्वा मोधाएगीभृता ज्वालामुखी विशीषी कालरात्रिमुत्पाय वान् नाशयामास । अप भूततवृत्तो विष्णः कुन्दो गरुटारूढस्तत्रागत्य पर प्रचिशेप । कालराच्या ष ।

·२२ त्रिपुरारहस्ये- शूलेन तचक्र, फूस्कृत्या गरुः व प्रदा प्रज्वलिले मुसे विष्णुश्च प्रक्षिप्त । तदृष्ट्या रादयो हाहाकार प्रश्नु । अथ गोर्या प्रशामितया कालरात्र्या विष्णु मुखाद्गीणों मुञ्छित पतित ! विष्णुना सहोदार्णा ज्वाला वर्धमाना दृष्ट्वा भातैविध्यादिभि प्रार्थिता गौरा ता ज्याला प्रशाम्य क्रोधोद्भवा ज्वालामुखी प्रलये जगत्सेदारार्थ त पवते प्रस्थापयामास । अमृतदृष्टग विष्णवादीन पुनरुजीन्य ते स्तुता सा पितरं प्रमो च्य पुन कौमार्य समाश्रयत् । एतत्सव अष्ट्वाऽपि पुनर्मोहितो हिमवान् बद्धाञ्जलिविष्णु क्षमापया । ततो विधिना शिवाय कन्यादानार्थ हिमवान् समादिष्ट । शिवश्च तेन विधिना प्राधित स्मृतपूवृत्तो गौर्या प्रयर्न स्वीकृतवान् । अथ तयास्तदैव विवाह निचित्य ब्रह्मणा समादियो हिमराट सामप्रथमावास्ति को विधि प्रार्थितवान् । विध्याज्ञया त्वष्ट्रा निर्मिता सा विवाहसाम विवाह शालादि दृष्टा व हिमवान् भूसरादीन् इन्द्रादीवावाह्य कन्या मङ्गलस्नानादि कारयिस्या शालाया समानयत्। अथ शकर स्वगणस्तन समुपस्थितोऽपि स्वन रूपेण गणाना कोलाहलादिभिश्च हिमय तं प्राप्तग्वेद दृष्ट्वा ब्रह्मणा प्राषित कोटिम मधलावण्ययुतो रत्नाद्याभूषणैरल कृत परमयन्यरो भूत्वा स्वगणाश्च परमान्दशन् प्राकरोत् । तदवलोक्य हिमालयो व द्धाजलि शकरं प्रणम्य क्षमाय व विवाहाय समुसको विधि समप्राययत् । प्रहह्मणा प्रार्थितन किरण गौर्या पाणी प्रगृहोते हिमवता १ जड़े उत्सृष्टे माल मिमि स प्रदेशो व्यास । एव विधानेन विवाह कृत्वा विप्रादीन् दानादिभि परितोय सत्ताशोभियुक्तो हिमादिमहादवाय घासख्यात धनादि प्रक्षो । ततस्तुष्टो विष्ण्वादिमि स्तुत करो निज स्यान ग तुमुघतोऽभूत ।" प्रयस्त्रिशेऽध्याये-पृ. २३८-२४४ दिमवताऽभ्यनुज्ञात शगे गौर्या युतस्ततो निर्जगाम । अनुपात पारसलप. प्रपूरित पितर हिमवत स्वीय परम रूप प्रदाय प्रयो२ गोरी म्यवर्तयत् । एवं वि पवादिषु स्व स्व स्थान गतेषु शंकरा गगाता प्राप्य दियासहस्र तरयामोत् । स्वतपोभनार्थ प्राप्त कार्म च पादार ' इति । एवं श्रुत्वा रामेण कामदाहरुपां, दन्धरूप विष्णुचक्रव्य पुनस्पतिको पपई निवेदितो दसाय कथयति-'हे राम ! ज्वालामुख्या उदशने दग्धे सति कालान्तो मुराख्योऽउरो महापराक्रमो विष्ण युद्धामाद्वयत् । तन सह युध्यमानो विष्णु र मामावात जम अशक्नुवनन्तर्दध । विष्णु पराभूत मस्या देश्ये पायत्तत विण खालामुखीपर्वतमाश्रितः संयते िदय अवंशाहुः वर्षसहस्रकमुन तपस्तपन् ज्वालामुखों संतोप्य प्रसन्ना साविभूता नियो यो सर्वतो ज्वाला प्रक्षिपन्ती दृष्टा प्रशत स्तुवा मुराधरणारित वृक्ष निरय धs गया । ज्वालामुखी पसं विष्णु समाधानमामि परितोय निमायुशासन ·विषयसूची २३ गता सक तन पूर्वभूतादधिकशक्तियुत निस्सार्य दया सस्य सविजयित्वमुरवा अन्तर्दधे । सुदर्शन लब्ध्वा हटचिसो विष्णु गुराक्षरमाहूय ससैन्य क्षणादेव भस्मोकार ।" एवं दग्धमदर्शनस्य पुनरवातिकयामुक्त्या दसानेयः कामस्य भस्मीभूतत्वमाख्या. सुं प्राह-" करे तपस्तपति कदाचित् तारक-पद्माख्यायधरी सपःप्रभावात् मष्टा. दशाण्दानि सृष्टा इन्हें जिग्यतुः । तत इन्द्रेण प्रार्थितो प्रझा सपोदैत्ययोः शिवछता. स्पराभवमुक्तवान् । ततः शिव प्रसादयितुं तप स्थाने आगतः सर्व श्वासादिरहित चि. प्रवदचेष्टं वीक्ष्य तत्र संस्थातुमशक्नुवन् चिन्तितो वृहस्पतिमाहृय प्रणतो दीना स्वदुःख न्यवेदयत् । सदाकये गुरुणा विमृश्य गौर्याराधनामावत को वर्षपर्यन्तं तपन. पार । ततस्तुष्टां तत्राविभूतो गौरी मत्वा स्वेसितं सर्वे निरेव साटा दण्डव- स्प्रण्यपत्तत् " चतुर्विंशेऽध्याये-पृ० २४५-२५० "इन्द्रवचनं श्रुत्वा गोर्या ऋषिशापयशात्स्वस्यानपत्यत्वं शङ्करस्य अन्यत्र सन्ता. नानुत्पादकत्वं घोक्त्वा पुत्रोत्पत्तः सर्वधा दुष्करत्वमुक्तम् । तभाकण्येन्द्रेण शापवृत्तमाख्यातुं प्राधिता पार्वती उवाच-'कदाचिस्पित. गृहेऽई स्थिता शरच्छोमावलोकनार्थ वनवारिमी रक्षिता बनान्तर मृगमिथुने ट्वा तेन झोडोत्यका धनवारिभिस्तत्त्वसमीपे समानयम् । ऋषिमी निःसन्तानत्वमापत् हे शक! हदानी महादेवस्य शापवृत्तान्त ऋणु ! त्रेतायुगारम्भे विवा. तपाप्रभावात्सरादोन वशीकृत्य स्वाज्ञास सर्वान् प्रवालयन्ति स्म । तदा मो नटप्रमावो ब्रह्मणा सह विष्णुसमीपे गत्वा चिन्तितो विष्णुः विप्रविरोधे असामध्यं प्रकटयन् ते सहितः शंकरान्तिकं गत्वा प्रणनाम। शिवश्च तदागमनकारण ज्ञात्वा मुख्यैर्विष्ण्वादिभिर्विचार्य विष्णुना प्रेस्तिो मनोहरवपुस्ता विप्राणामासमेषु गत्या विषेषु पुष्पाचानयनाय पहिर्गतेषु सहारान् स्व सौन्दर्येष मोहितवान् । ततस्ताकासन्धा: शिवेन सह धनान्तरं गत्वा यथेष्टमुपभो गादि कृत्वा गभिण्यो बभूवुः । ततो ग्रह पातास्ता: पुष्पाचाहत्यागजितविकृताङ्गा दृष्ट्वा सपोवलेन शिवाचरितं तज्ज्ञात्वातिद्धास्ते पलायमान भयग्रस्तं शङ्करमरपन्- 'इतः परमन्यत्वोपु तेषण्वस्त्वं भविष्यति, अस्महारदूपर्क सलिङ्ग व छिनं पततु' इति ।। एवमुक्त्वा गौरी शक्रेण लिङ्गच्छेदविषये पृष्टा प्राह- "गगनगामिन शिवस्य लिङ्गं छिन्नं दृष्ट्वा तत्पातेन भूमिमगमाशय महा तद्धारणा विष्णु प्राधयामास । ततो विष्णुर्योनिरूपो महाच पीठरूपो भूत्वा पत लिज धारयाशक्रतुः । तदाघातेन विदाणी योनि पृथ्वी चाधोगच्छन्ती दृष्ट्वा प्रेषको विष्णुर्भुवं धारयामास । तावस्थामक्लोश्यातिदस्य शिवस्य शोधानिस्तेना. मिना प्रा दद्यमानं दृश्वास इरादयो हत्याकोशन्त स्तोतुमुपचकमिरे। ततो मझा लिङ्गरूपो भूत्वा तच्छरोपस्यप्रदेशे सद्गत. । तंलि योदय, पतितलिङ्गस्य विष्णुकृतेन पूजनेन च शान्तः भुस्तकालप्र. भूति हि एव स्वार्थ समकरुपयत । ततो विधिहरिहरात्मकं पादयोनिलिङ्गप्रय शिश. न्यवेदयत् ।

·२० त्रिपुरारहस्ये- दया सर्व पूजयामासः । है इन्द्र ! एतन्मया शिवशापकारणमाल्यातम् ।" पञ्चविंशेऽध्याये-पृ० २५१-२५५ "शप भूलोके लिङ्गार्चनं पृष्टा पार्वती पाह-लिङ्गपूजने जनानामभद्वां दृष्ट्वा लोके लिङ्गानप्रचलनार्य महेशो दशसहस्रवपं तपसा त्रिपुरा समाराध्यत् । ततस्त नाविभुता निपुरा लोकगीमपि लिङ्गानं स्वसामध्यन लोके प्रकरव्य शिवस्य लिङ्गा स्मत्वं सिङ्गापुजकरूय सर्वदेवविमुखत्वं चोक्त्वा लिङ्गार्णमाकाम्यं तदस्यं च क्यथा. मास । ततो ब्रह्मादिदेवान लिङ्गार्चने प्ररथं सा त्रिपुराऽन्तर्दधे । तत.प्रभृति लोके लिङ्गार्चन प्रचलितम् । हे इन्द्र ! एतस्मात्कारणान्मे सतावातिर्न सम्भवति, तथाप्युपायस्य कर्तव्य स्वारवं शिक्तपोभनाय कामं प्रेषय । स कदाचित्तव कार्य साधयिष्यति । इत्युसया गिरिजा अन्तरभूत् । अथेन्द्रेणाहुत: कामो रत्या समेतप्तग्रागतः शक्रेण पूजित. संतुष्टस्तस्कार्यसाध मार्य दत्तवचनः स्वशत्रोः शिवस्य तपोभनार्थ स्वमादूतं ज्ञात्वा पुरा गिरिजादसापन शिवादात्मनाशं स्मृत्वा खिन्न वेता अपि दत्तवचनमाभिया तत्त्वीकृत्य निर्जगाम । अथ तदाकर्य रतिः शोकव्याकुला तत्कायर्या नानाप्रकारे परावर्तयन्ती मदनेन धैर्यवचनैः सान्त्विताऽपि शोकस्तप्ता मुनिा निरगत । तदृष्ट वा दुःखितो मानो मा तरं लक्ष्मी स्मृत्या आहूय मागता ता स्वीय वृत्तं निवेद्य तदत्ताशोभिर्युक्तो रनि सम र्य निपुरा ध्यायन् प्रथयो। लक्ष्मी व अमृतदृष्टया रति प्रबोध्य पुन 'हा नायाहत्यादि प्ररपन्ती तां समायास्य स्वभवनं समानयत् ।" पत्रिंशेऽध्याये-पृ० २५६-२५८ कामो मार्गे गातट वीक्ष्य तत्र स्नात्वा गुचिर्भूतः संहनेन्द्रियनिगुरो ध्यायन प्रमनपा त्रिपुरया तत्राविर्भष मूनि एनवरदहस्तेनात्मानं कृतार्थ मन्यमानतां प्रण म्य गद्गदवाचा अस्तापीत् । एतदरतमाकार्य तयारिमरा या गिरिजादत्तशाप नियर्ध प्राधिता त्रिपुरा वार- कमरे। अयं कामो गोशमानुपार. गेतहरीरदाहानन्तरं देहान्त प्राप्य वा सखयिष्यति' इति । एमुक्त्या दाम स्वनेने समाकृष्य पतितादुत्पन्नाननेकान् तत्सदृशान् कामान् लोकामनापू नियोजन स्थमायया तमुस्याप्य मायानिर्मितचापरादि दया प्रतिकाम नियोजय। स्वनयने कामस्याकर्षणेन सा 'कामाक्षी' इति प्रपाता। ওমথ ও সনিকাম: হাতুনিষ্ঠ সালনা গfuঙ্গা যথেও তুষাঙ্গ शदूर निशिशेप । तेन जातचित्तविशेषः शूलपाणि मोधानिगतेन नेवाग्निना से META ततो नयननिम्मुतवालया दधमानं जगदलोक्य प्रमादि, स्तूपमान. शिवः शान्त राम ! एवं विस्तृतमिदमाख्यान ते कधितम् ।

·विषयसूची सप्तत्रिंशेऽध्याये--पृ० २५९-२६९ मम सतुल्यमाख्यानं भूत्वाऽप्यतृम रामेण शिवस्तोत्पत्याख्यानार्थ मिपुरनेत्र- विलीनस्य कामस्य पुनरुत्पत्याख्यानार्थं च पृष्टो दसायो क्ति-"कामे दग्धे सति इप्सितस्यासिद्धि दृष्ट्या सणाभ्यथितो ब्रह्मा शङ्कर स्तुत्वा प्रसन्न तस्मिन् तारककृत. प्रध्वसमुक्त्वा सन्नाशाय सतोत्पादनार्थ प्रार्थितवान । वदाकार्य दयाई खिलोचनः पुत्रो. स्पाद स्वीकृतवान् । ततो गिरिजया सह नित्यं रममाणेऽपि धीर्यस्यामस्खलनाम पुत्रो. स्पत्तिरभूत् । ए० वर्षसहस्रमतीतम् । भय धाता देवान् 'तेजोमयस्य शुक्रस्य धारणे कस्यापि सामयामावातदेव सदा. स्खलने कारणम्। इत्युक्त्वा तैः सहित: शिवसमीपे भागत्य वीर्यमुक्तौ महाददाहमा. शय मैथुने र ते संप्राध्य विस्मयाचप्रे। अतिमैथुनासंक्षुब्धं तस्छुक भुवि पत्तितम् । शुकतेजसा दह्यमाना धरणी विधि संप्रार्य तदानया वहौ तत्समुत्ससर्ज । अमिश्च तद्धारयितुमशक्नुवन्द्रह्मणा भाजप्तो गढ़ायां तदीयं विससर्ज । गङ्गां च तेजसा दद्यमाना तदारयितुमशक्का लजाऽवनतमुखी घट्वा तया प्रार्थितो विधाता फैलासपतधोमा. गस्थे शरवने तद्विचामाज्ञापितवान् । एवं श्रुत्वा सर्वसहया मात्मनाऽप्यधार्यमाणस्य तस्य धारणे कथं परस्य साम. ध्यमिति भागीरच्या पृष्टो विरिधिः प्राह-'पुरा भस्मासराग्निजरक्षणार्थ शिव अन्त. हिते सति शोकव्याकुलाया गौर्या. सहस्त्रधा विशी शरीरं पतितम् । तदेवेदं पारवन गौर्यशभूतं शुकधारणे समर्थमस्ति' इति । सतो गतदेहा गङ्गा तच्छुकं तस्मिन्वने व्यसृजत् । अथाहरदो वर्धमानं सत् कुमाररूपतां प्राप्य आविर्बभूव । कोटिकामलावण्ययुतं परमतेजोमयं कुमार वीक्ष्य हर्षनिर्भरा वन्दिगङ्गापार्वतीशंकराः स्यात्मज त मेनिरे । अथ धाता तस्य मग्निभूः, गाङ्गेयः, पार्वतीसृतः, स्कन्दश्चेति चत्वारि नामानि कृत्वा तद्धा. श्रीत्वे पट्कृतिका न्ययोजयत् । ततः पट् ताः स्तन्यदानाय परस्परं स्पर्धमाना दृष्ट्वा कुमारः पण्मुखोऽभूत । ततः स देवा: स्पीयायुधात्तत्तुल्यमायुध निस्सार्य तस्मै भद दुः। पूर्व समुद्रादयश्च भूपणान्यददुः । ततः शातिरिक्त सर्वेः पूजितः स स्कन्दः शक्रमपूजकमवलोक्य प्रज्वलितमन्यस्तं युदाईमाह्वयत् । इन्द्रश्चानादरमसहमानः स्वीय सैन्यसहितः कन्देन युयुधे। अथ तयोर्युवे स्कन्दपराक्रममसहमानः शकः क्रोशपर्वतं समाधितोऽपि स्कन्दकृतकोशप भचम वा प्रज्ञा शरणं गतस्तत्प्रार्थनया स्कन्देन मुक्तः । अथेन्द्रेण र सेनाधिपत्यमङ्गीकृत्य तारकास शरपद्धं च समरे निहत्य सत्यष्टा. ण्डेषु इन्दादीन्प्रस्थापयामास ।" साजेययोरपितयोदैत्ययोः स्कन्दकृत नाशं श्रुत्वा विस्तृत हे वर्णयितुं पृष्टो दत्ता. य आइ-"प्रशतनयः समकुमाराख्यो अपिः ऋषभे पर्वते तवासस्तनोपस्थित पितरं महाणे पृष्ट्वान्-हे पितः । मया स्वप्ने देवासराणां महदं, तत्र मतदान घनाशa re1 एतस्य कि कारणम् ? इति । ब्रह्मा प्रोता-हे पुत्र ! पुरा ज. ४ ·२६ - त्रिपुरारहस्ये- मनि विप्रत्यं देवाएराणां युद्धवृत्तं श्रुत्वा तत्र स्वयमहरान् विजेतुं कृतसङ्कल्पो. ऽग्न्याराधनां कुर्वाणो देह विमर्जिय । तत टपासनाप्रमावादिदानी मत्पुरत्वं स्वया लन्धम् । उत्पूर्वजन्मवासनया त्वया ईदृशं दृष्टम् । त्वं स्वेच्छयाऽन्य जन्म लध्या सत्साधयिष्यमि' इति । ततो ब्रह्मणि गते कालान्तरे गिरिजया युतः शंकरः पर्यटन तम्राजगाम | विषय. परामुखमानन्दमानं तं दृष्ट्वा पार्वत्या पृष्टः शंकरस्तत्परिचयमुक्त्वा तया चोदितस्त- दन्तिके प्राप्तः । चिरकालमुपस्थितयोरात्मनोः सत्कारमकुर्वाणं तं परीक्षितुं कुपितः शम्भुरनौचित्य प्रतिपादयन् तमाचिशेप । श्रुत्वाऽपि शान्तः स परकीयशापर्वा स्व. स्याविशेषमुक्त्वा शिवं प्राइ-'भवान् स्वेच्टया शापान् वरान् वा मयि मुश्नतु इति । अविचालिनस्तस्यैवं वचनं श्रुत्वा संतुष्टो हरो वरदानार्थमुद्यतोऽपि तेन सनत्कुमारेन 'भवानेव ईप्सित मत्तो वृणोतु' इत्युक्तस्तस्य आत्मपुत्रत्वमशृणोत् । सनत्कुमारेण प्रो. कम्-'हे शम्भो ! त्वयैवाहं पुत्रत्वेन वृतो न पार्यत्या, अतोऽस्याः पुत्रत्वं निःसृतं मया' इति । सदाकर्ण्य गिरिजया प्रार्थितः स प्राह-देवि ! अयोनिप्रभवार्थ कृत- प्रतोऽहं तेऽपि प्रसिद्ध पुत्रो भविष्यामि' इति । अदेहजस्य पुत्रसखानुत्पादकत्वेन सद पुन: प्रार्थितः स देहसम्बन्धप्राप्त्यर्थ' भवान्याः पूर्वदेहात् शरवनरूपात् स्वो. स्पत्तिमङ्गीकृतवान् । एवं श्रुत्वा भवानीशंकरयोर्गतयोः कालान्तरे सनत्कुमारः कुमार. रूपेणोत्पनस्तारकादीन् समजयत् ।" अष्टत्रिंशेऽध्याये-पृ. २७०-२७६ "अथ दत्तात्रेयो भारत्या भाख्यानं वर्णयन्नाह-"कदाचित् ब्रह्मा सभायां देवप्या. दिभिः कृतां सावित्रीस्तुतिमसहमानम्तां प्राहसत् । तेन स्वानादरं मत्वा स्वस्य सर्व- कार्योत्पादकशक्तिभूतत्वेन स्वाहते ब्रह्मणोऽकिंचित्करत्वादि प्रतिपादयन्ती सा वाणी ब्रह्माणं समाक्षिपत् । तदा क्रुद्वो ब्रह्मा-'भर्तुरवमानकारिणी त्वं न पत्नीत्वे योग्याऽमी. ति इतः परं यागेषु मत्साहित्य न प्राप्स्यसि' इति तां शशाप । साऽपि तच्छुत्वाऽति. कुपिता ब्रह्माणं प्रत्यशपत-'यद्यई पत्नीत्वेऽनहास्मि, तर्हि अभीरजन्मा ते पत्नी भविष्य ति इति । एवं तयोः क्रोधेन कम्पमानं जगदवलोक्य तदाऽऽगताभ्यां हरिहराभ्यां तदा गौचित्यं प्रदर्य सावित्र्या एव देहान्तरेणाभीरजात्वं तत्पनोत्वं च भविष्यति' इति प्र. तिपादितम् ।हरिहरोदितः शान्तप्रायावपि वाणीग्रह्माणौ पुनः कोपशेपेण मिथः शेपतुः । ब्रह्मणा सावित्र्या अभीरजदशायर्या स्मृत्यभावः शप्तः, वाण्या च निन्धयोपिति ब्रह्मणः कामुकत्वं शतम् । अथ हरिहरौ स्तुत्या तौ क्षामयामासतुः । अकदा महता कालेन यष्टुमुद्यतो विधिः कुण्डादि निर्माय वसिष्टमुख्यान् ऋषीन् इन्दादिदेवान् गन्धर्वादीवाहूय यक्ष्यमाण: सावित्री समाह्वयत् । सा च स्मृतशापवृत्ता त नाजगाम । अथ विधिर्मुहुर्तातिक्रमशङ्कया मुद्धस्तादृशीं कांचिदन्या स्त्रियमानेतुं विष्णुमादिष्टवान् । ततो विष्णुभूतलात वाणीसदृशीमेकां गोपकन्यां समानीय ददौ । रह्मा च तां परिणीय याग समापयत् । ततो वाणो तत्रागता स्वतोऽधिकसौन्दयीं तां दृष्ट्वा लजितानना मन्युना प्रज्व.

·विषयसूची लन्ती पर्वते संजगामा तत्क्रोधोद्भुतवहिर्यज्ञशाला देवऋष्यादींश्च दाधुं समारभत । ततः पलायमानाः सुरादयो वहिना पृथिव्याकाशादि सर्व व्याप्तं दृष्ट्वा हाहाकारं प्रवकु । दह्यमानं जगदृष्ट्वा भीतैविध्यादिभिः वाण्याः शमनार्थ प्रेषिताः शक्रादयस्तया स्वायक्रोधात् कोटिशः शक्तीनिर्माय बद्ध्वा कन्दरे निक्षिप्ताः। ततो विष्णुना चोदि- ताभ्यां लक्ष्मीपार्वतीभ्यां शान्तिवचनैःप्रार्थितामपि अशान्तामवलोक्य ब्रह्मविष्णुमद्देशा- स्तामस्तुवन् । ब्रह्मप्रत्यक्षात् पुनः प्रज्वलितकोपामिना दह्यमानाविध्यादीन् पातुं पार्वत्या प्रार्थिता त्रिपुरा तत्राविर्भूय मधुरवाक्यात क्रोधाग्निः शमयामास । ततः सा विश्या क्षमा प्रार्थिता निपुरा विध्यादीन उत्थाप्य शमादींश्च मुमोच। ते च वार्णी संस्तुत्य पुनर्योगार्थ, तन्न तल्या विधिसमागमं च समप्रार्थयन् । तच्छुत्वा सावित्री प्रणता त्रिपुरा प्राह-मात इतः परमहं ब्रह्मसमागम मेच्छामि । अत्रैव त्वदाराधनमग्ना स्थास्यामि। एतन्मे निनेदन स्वीकुरु' इति ।" एकोनचत्वारिंशेऽध्याये-पृ० ७७-२८२ "अथ विधिः प्रणतत्रिपुरां साविञ्या मसरने यागल्यासम्भवाजनानां व्याधिग्रस्त. स्वापत्तिमुक्तवा-'सावित्र्या प्रदत्तशापानुसारेणास्या गोपकन्यायाः पत्नोत्वे कथं यागः संपद्यताम् १ करण्यादिभिनिन्दितश्चाहं भवामि, तदन्न कथमेतस्करं स्यात् ?' इति प्रा. चितवान् । त्रिपुरा प्राह--'हे देवाः! ऋण्वन्तु, अस्या गोपकायाया उत्पत्ति वक्ष्यामि । पुरा हर्यक्षाख्यो विप्रः पावें पर्वते तपसा सावित्रीमाराध्य प्रसन्नया सावित्र्या ईदिसतयाचनार्थ चोदित माह-'हे देवि ! महं पुरा काविद्रोपवधू दृष्ट्वा मोहित. स्तदनिच्छायामपि बलात्तां स्वाश्रमे आनीयोपभुक्तवान् । तदन्तरे तमागतो नारदः को- शन्तीमपि ताममुमन्तं मामवलोक्य कुपितो गोपवध्वासक्तन्वात् गोपस्वप्राति शशाप । ततोऽहं भयमस्तस्तच्छापान्मुक्त्यर्थ प्रार्थितेन नारदेन वदाराधने मादिष्टः । अतस्त. छापादहं मुक्ति ययाचे' इति । तच्छ्रुत्वा सावित्र्या उक्तम्-'नारदशापप्रभावाद् गोपकुलोत्पन्नोऽपि मर्दशभूतायाः कन्यायाः विष्ण्वंशभूतपुत्रस्य च प्रारया परं पर प्राप्स्यसि ।" इत्युक्त्वान्तर्दधे ।। सैौर्य साविश्यंभूता दयोनिगायल्याख्या अनिन्द्या प्रार्दुमुताऽस्ति । हे सावित्रि ! ब्रह्मदत्तशापप्रभावावया नैतत्स्मृतम् ।" इति श्रुत्वा स्मृतपूर्ववृत्ता सावित्री समतुष्यत् । ततत्रिपुरया उक्तम्-'हमा वर्णमयी गायत्री प्राप्य पुनर्जाता इस ग्रह्मक्षत्रियविशः द्विज- संज्ञां प्राप्स्यन्ति । हे विधे त्वक्राद्विनि.मृताया वेदमय्या अस्याः कामुकत्वं च ते भविष्यति ।। इत्युक्त्वा गायथ्याः स्वात्मजावं च प्रतिपाय सस्यां गाया सा त्रिपुरा प्रविवेश। ततत्रिपुरास्मिका गायत्री चतुर्भुज त्रिनयन रूप प्राप्य सर्वेः कृत. प्रगतिः विधयादीन् दिव्यदृष्टया आरमनखिपुरात्वं प्रादर्शयत् । सा परापश्यन्तीमध्यमा. खयात्मिका ध्याकरणापङ्गोपाङ्गयुतामाकाशरूपिणों परां दृष्ट्वा स सराः प्रणम्य सुष्टुः। मन्नान्तरे तत्रागतो गोपपतिः सानुचरो विधिना प्रेरितस्तां स्वात्मनां दृष्ट्वा परी ज्ञात्वा प्रणतस्ता पुनः स्वगृहागमनार्थ प्रार्थयामास । तच्छुत्वा तया उक्तम्-है गो. पभूप ! परास्मिकाऽहं पाणीरूपेण स्वद्गृहे प्रादुर्भूता । इतोऽनन्तरं दृष्टान्तरे नन्दा- ·समेण कात्यायन्या भाख्यान वर्गयित् प्राधिठा दानया प्रार-राम! ૨૮ त्रिपुरारहस्य- ख्यस्य तव गृहे गौरीलोग प्रादुर्भविष्यामि । अय च विष्णुर्मेऽनुजो भूत्वा त्वद्गृहे उत्प स्यति । तदाह गापिकाभिः पूजिता विन्ध्यनिवासिनी जनानुरिष्यामि । एवं वरं प्राप्य गोपे गते सति सा त्रिपुराऽन्तर्दधे । ततः प्रभृति सावित्री पवत स माश्रयत् । विधिश्व गायत्र्या युतो याग प्रावर्तयत् । हे राम! पापहर सावित्र्याख्यानमेतत्त कथितम् ।" चत्वारिंशऽध्याये-पृ० २८३-२९१ गायत्र्या अवतारादिविषय पृष्टो दत्तानयो दवैरुक्त "जय जय देवि। इत्याचका दशश्लोकात्मक स्तोत्रमाख्याय माह- हे भार्गव । देवकृतस्तुत्या प्रसन्ना त्रिपुरा एत स्तोत्रस्य मातृकास्तुतिरित्यारया प्रतिपाद्य तत्पाठफल चोरुवा ब्रह्मादीन् साविश्या दिशक्तानामादरायमादिश्य मन्त५भूव । हे भार्गव । इदानी गायत्र्या गोपगृहे प्रादु र्भाव शृणु। भष्टाविंशतितमे युग देत्या मस्यस्वरूपा भविष्यन्ति । तदा कालनेमिरमरो मधु रानगर्या चन्द्रवशाय उग्रसेनहत सारया भविष्यति । तथा हिरण्यकशिपुश्शेदिवशे शिशुपालाख्य , हिरण्याक्षा दन्तवमाख्या, नरक जरासंध इत्याचा दैत्या भविष्यन्ति । अथ तन्मुकुटमणे कसात् त्रस्ता तदारमसहिष्णु पृथिवा विधिमुखामिदशान् पुरस्कृत्य विष्णोरन्तिक गमिप्यति । तत शिर व प्रादुर्भूत तभ्यांता त्रिपुरा सत्रावि भूय दैत्यसंहाराय तान्दवान् मानुषरूपण भूमाववतरणार्यमादिश्य ५५ वक्ष्यति- ६ वा ! मह नन्दाख्यग पस्य गृह सभविष्यामि । एष हरिश्च व वात्मजो भूत्वा मा कससमीपे प्रपविष्यति । ततोऽहं शाप दस्वा माशयिष्यामि इति । हे राम! पतदादशानुपारण विधवक्या संभूय स्वास्मान भन्दगृहे ने पितर वरदेवमाशापयिष्यति । वारवश्व अम्बिकाप्रभावात्पयि अप्रतिरूद्धो नन्दगदे गत स्तत्र नन्दपत्न्या पमादाया जाता काटिस्य पुति त्रिनेत्रा शुलायायुधयुसाहस्ता का लरानि दृष्ट्वा विस्मिता बाल विष्ण तत्र प्रस्थाप्य ना प्रणतस्तत्र प्रादुभूसादि भि स्तुतया तपा भाशपिता यालरूपिणी सा स्वसदने नप्यति । अथ तत्रागसेम कसन स्वमृत्युरूपा ता इन्तमुपतेन उत्थापिता भम्बिका गगनमुद्रम्प अधिरातमा शप्त्वा भस्तभविष्यति । कृष्णाख्या विष्णु व वमचिरामायपियति । तदा गापमन्या कृष्ण नारायर्ग मस्या त समागमाथ कास्पायनाय मुनि सेवया परितोष्य स्वोयामिलापा जानता तन मुनिना भाराधितया मम्बिक पा तदभिशाप पत्य कात्यायनामतानुहानामादिष्टास्तमतमात्रय कृष्यसमागर्म प्राप्स्यन्ति ।। रामेण सततविधिविषय पृटा इसाप्रपा यथार्थ प्रतविधिमुक्तपा तनुशा एकचत्वारिंशाभ्याय-पृ. २९३-२९६ नफझमरुपयव । सामानता कृष्णा यादव सहिता मन्यसागर द्वारा गमिष्यति । तस्मिन्काले रामनिशुम्भाल्यो दानदो गामस्य नन्द गायक पार्दोश्च बदद्वा नेतुं प्रतिष्पत ।

·२२ विषयसूची तथा यशोदादिभिः कात्यायनमुपेत्य प्रार्थिता कात्यायनी तनाविर्भय ताभ्यां सह योत्स्यति । एवमष्टदिनेम्वतीतेषु देव्या संत्रस्तौ तौ दैत्यो स्वसैन्यं तत्र नियोज्य पला. यिष्यतः । तत्र निशुम्भो विन्ध्यकन्दरे देवखाते प्रक्ष्यति । शुम्मश्च गङ्गायां प्रवेक्ष्यति । तदृष्ट्वा कात्यायनी विधा भूत्वा रूपत्रयेण तावसरौ तत्सैन्य च हनिष्यति । तदा देवः कलियुगीयानां जनानां मातृगमनाचनाचारमुक्त्वा तान् उदत प्रार्थिता सा विधा. रूपेण तत्र तत्र संस्थास्यति ॥ द्विचत्वारशेऽध्याये-पृ० २९७-३०३ शुम्भनिशुम्भवृत्तं श्रावयितुं प्रार्थितो दत्तात्रेय उवाच-"हे राम! इमा समेध. सा विप्रेण सस्थाय राज्ञे प्रोक्तां सर्वसिद्धिकरी कयां वक्ष्यामि । आदिदैत्ययोर्मधुकैटभा. ख्ययोः कुरले समुत्पन्नौ शुम्भनिशुम्भौ भत्युनं तप आचर्य प्रातः पुरुषाजेयत्वं प्राप्य श्रीन् लोकान् विजित्य इन्द्रादीनां पदान्याहृत्य तदाधिपत्यं प्रापतः। ततः स्थानपरि. टाः शकादयो भयमस्ता मानवादिवेषयुताः गुप्तरूपा दिनान्यतिचक्रमुः । तदा दैत्या एव हविर्भुज स्वर्ग नरकशासका घेदशास्त्रप्रवर्तका मासन् । एवं वर्षायुतशते समतिकान्ते लिटर: सुरा प्रहालोकं गत्वा चतुर्मुख विधि प्रणताः स्वदुःख निवेदयामासः । तच्छुत्वा विधिः क्षणं विचिन्त्य तयोर्दैत्ययोः पुरुषाजेयत्वं प्रतिपाद्य तयोः संहारार्थ शिवविष्णुसंयुतो देवैः सहितो जाझवीतीरं गत्वा त्रिपुरा "नमो देव्यै हत्याचस्तीपीत् । ततः प्रसन्नया त्रिपुरया प्रेरिता गौरी स्नानार्य सत्रा. गता देवोक्ततिवृत्तं ज्ञात्वा क्रोधेन कालीरूपमधारयत् । सदा तस्याः शरीरानिष्कृता कोटिमन्मथलावण्ययुता शक्ति उवाच-'देवैः स्तुताऽहं शुम्भ निशुम्भ घ हनिष्यामि' इति । अथ विध्यादिभिर्जयघोपे कृते ब्रह्मणा तस्याः क्रोधजन्यत्वात् चण्डिकेति नाम. करणं कृतम् । एतदातरे शुम्भमन्त्रिगौ चण्डमुण्डौ जयनादं श्रुत्वा तत्रागतावतिसन्दरी साँ हवा कामविद्वौ स्वपरिचय दवा सो ग्रहीतुं प्रवृत्तौ । तदवलोक्य काली यलासयोः शिरसो त्वा परस्परमस्तके आजधान । तदाघातेन मुर्छितो तो पेततः । किंचित्का. लानन्तरं मुक्तकश्मलौ होमरादवनतौ तौ शुम्मान्तिकं गत्वा अतिउन्दर्या रवभूतायास्त. स्या अनाहरणे जीवितवैयर्यमुस्वा स्वस निवेदयामासतुः । सदाकार्य शुम्मा पी. पाण्य दूत घण्टिकामानेतुं प्रेषयामास । स प दूतस्तत्रागतः शुम्भोक्तं सर्व कथया मास । देवी प्राह-हे दूत | अहं चण्डिकाख्या अपरान् हन्तं प्रवृत्ताऽस्मि । अतः शुम्भो मां जित्वा नयतु' इति । दूतमुखात्तसं श्रुत्वा खुद शुम्भ. ससैन्य भूम्रलो. धनं प्रेषयामास ॥ त्रिचत्वारिंशेऽध्याये-पृ० ३०४-३११ "शुम्भाशया धूम्रलोचनः ससैन्यस्तागत्य स्वमनोगतमकथयत । सदा चण्डिका सं युद्धार्थ समाहूय शरान् ववर्ष । चण्डिको निर्वाहनामवलोक्य देवैः प्राधितो विष्णः सिंहो भूत्वा तस्मिन्सैन्ये आपत्य तत्त्रालयामास । एवं तयोर्युदे समुपकान्त देवी सारेगैव समारं भस्मीचार । सिंहश्च सेनासागरं क्षणामापयामास । भुत्वैवव ·भल्या एवं प्रभावाग्जगत्पालने शक्का बभूव । अतस्तामनाराधयन्तो जना आत्मवि. श्रोत्रिपुरांशात्मिकयोः कात्यायनीचण्डिकयोः परमाख्यानं श्रुत्वा आनन्दमानो रामो निश्चेतनः स्थितोऽपि क्षणाजातचंतन्यः प्रार्थयामास-"मो गुरो! संसारार्णव दुःखममोऽप्यहं भवञ्चरणपोतप्रभावारखेन सन्तरिष्ये । स्वदुक्तकथासुधास्वाद कपर स्यापि मे शतोऽपि तृप्ति जायते । अतोऽन्यां च कों श्रावय ।" एवं श्रुत्वा दृष्ट पुरा दितिपुत्राः सहनसंख्याका: कालखानाख्या अझरास्त्रयोदशायुंदाग्दान्यत्यु सप भाचर्य सर्वान् लोकान् प्रचालयन्ति स्म । तदा प्रस्तैः शक्रादिभिः प्रार्थितो दि दत्तात्रेयखिपुराख्यानवर्णनतत्परः प्राह-“हे राम! इशानी त्रिपुराक्रोधसभुसाया ३० त्रिपुरारहस्ये- शुम्भः परमपितस्ता शत्रुभूतां मत्वा चण्डमुण्डो तस्याः स्वतोऽजेयत्वं प्रतिपाय सन्ध्यर्थं प्रार्थयमानावपि भसयित्वा तस्या नागार्थ प्रेपयामा । आगतो चण्डमुण्डौ दृष्ट्या काली परमपिता दैत्यसैन्यं भक्षयित्वा खड्गेन तौ च जघान । ततः शुम्मो निशुम्भसहितः सैन्यमागरयुतो युद्धार्थ समाजगाम । तदा देवी प्रायादिशक्तीः सृष्ट्वा तेन सह युयोध । शक्तिभिः स्वसैन्यं हतबलमवलोक्य रक्त. योजोऽझरो युद्धार्थ पुरस्ससार । तस्मिन् युध्यति तोहानिःस्तै वि पतितै रक्तवि- न्दुमिस्तत्संख्याकास्तदैत्यतुल्यपराक्रमा दैत्याः प्रामवन् । तेणं रक्तबिन्दुभिरितरे चा. सरा अमरन् । एवममरैः सर्व भूतलं व्याप्तं दृष्ट्वा चण्डिकया आदिष्टा काली वक्त विस्तृतं कृत्वा दैत्यदेहानिःसृतं शोणितं भक्षयामास । ततः क्षीणरक्तास्तेऽसरा हताः । अथ निशुम्भस्तत्रागत्य देव्याः शरान् स्वशनिवार्य शक्ति प्रचिक्षेप । देवी च बाणैः शक्ति प्रच्छिद्य तदस्त्राणि प्राच्छिनत् । ततो निशुम्भ खड्गहस्तमायातं दृष्ट्वा देवी बलात्तमाक्रम्य स्वखड्लेन दैत्यमस्तकं चिच्छेद । ततः सिंहः शक्तयश्च तत्सैन्यं संजनुः । भातरं हतं दृष्ट्वा खिन्नः शुम्भः क्रोधयुक्तस्तत्रागत्य खड्गेन सिंहमाहत्य शक्ति. भिर्युयुधे । अथ कालीमतिक्रमन्तं तं दृष्ट्वा मम्बिका दैत्योक्त्या शक्तीस्ततो निववं एकला सिंहमारुह्य युयुधे। दैत्यमुक्तान् बाणान् क्षणात् निरस्य स्वशरैस्त त्रासया. मास । अस्पैस्तामजेयां दृष्ट्वा शुम्भस्तां गृहीत्वा गगनमुत्पत्य जगाम । तदवलोक्य चण्डिका खड्गेन तं मूनि आहत्य निराहारा गगने एव चिरं युद्ध्वा पादयोस्त प्रगृह्य भ्रामयित्वा क्षितौ विक्षेप । भूमौवापतितो वान्तशोणितः स मूच्छितोऽप्यचिरादुत्ति. छन् देव्याः शुलाघातेन गतप्राणो निपपात । ततो देवास्तां "जयति सरवरेण्या" इत्या. दिश्लोकः स्तुत्वा दण्डवत् प्रण्यपसन् । अथ साऽम्बिका विध्यादिभ्यो वर दत्त्वा अन्तर्षभूव हे राम! एवं सा त्रिपुरा अठरादिभिलोकान् परित्रानुमवततार । विष्ण्वादयश्न 1 नाशं प्राप्स्यन्ति ।" चतुश्चत्वारिंशेऽध्याये-पृ० ३१२-३१९ कालिकाया माख्याणं णु । स्तेभ्यो वरदानार्थ प्रययौ । तेऽपि ब्रह्मतः पुरुपैरजेयत्वं प्रकृत चरित्रामिः सीभित्रा ·विषयसूची ३१ जेयत्वं प्रापुः । गते घ ब्रह्मणि ते दैया बटेन शमादीन विजित्य तदाधिपत्य हविर्भा. गाश्च स्वयं भुजिरे । अथ देवैः प्रार्थितो विधाता अप्राकृतचरित्र सिर्व संपादयितुं त्रिपुराराधने प्रवृत्त । सरविचेष्टितस्य ज्ञातारस्ते दैत्याच देवान हन्तुमाजग्मुः । सदा भय प्रस्तान् 'बाहि' 'माहि' इत्यामोशतो देवान् परित्रातुं महच्छन्देन दैत्यान् मूच्छिता न्कृत्वा त्रिपुरा माविर्यभूव । कोटिकन्दर्पसौन्दयों त्रिनयनां पाशापायुधधां निपुर दृष्ट्वा देवा दण्डवत्प्रण्यपतन् । मुफकश्मलान् सरवधोयसान् काश्विदैत्यान् संहतुं कुदा त्रिपुरा हुङ्कारेण काली चतुर्भुजां दिगम्बरां लम्बजिहां भयङ्करी समुत्पाद्य तान् हन्तुमाज्ञापयामास । सा च कांश्चिदसरान्हत्वा तन्मुण्डमाला तत्करकाची च दधाना मदिरा पिपन्ती कामासक्ता मधुनाथ पति ययाचे । ता त्रिपुराज्ञया शंकरस्तदनुरूपं दिगम्बर महाका रूप प्राप्य रां पीत्वा मत्तस्तया सह मैथुन समारेभे। महाकालमध. कृत्वा विपरीतरत्यास को तामवलोक्य दैत्यनाशाय देव प्रार्थिता सा काली खड्गेन दैत्यान् हत्वा भक्षयामास । एवं सर्वानरान् भक्षयित्वा उन्मत्ता सा ताण्डवं समारेभे। ताण्ड प्रचलिते प्रहाण्ड कम्पमानं नामाभिमुखं दृष्ट्वा देवै: "काली करालवदना" इत्यादिभिः स्तुता. मपि मदप्रभावादप्रबुद्धां तो काली शामयितुं विष्णुना प्रार्थितो महाकालस्तत्पादमूले शयानस्तां प्रत्यवयोधयन् शामयामास । ततः प्रसन्ना काली विध्यादीनां प्रार्थनया तत्रैव स्थित्वा स्वप्रतिमास्थापकपूजकानां सर्वसिद्धि कथयामास । हे राम ! हद कालिकाऽऽख्यानं ते कृतम् ।" पञ्चचत्वारिंशेऽध्याये-पृ० ३२०-३२७ हे राम ! सांप्रत दुर्गाऽख्यानं ते वक्ष्यामि । या दुर्गतेस्वाति इत्यतो दुर्गति प्र. कीर्तिताऽस्ति । पुरा शक्रः श्रीमदोन्मत्तोऽप्सरोभिः समेतो विध्यशिखरं गतस्तत्र कश्य. पपुत्रस्य मुनेनस्य सनेर्भार्या गौतमकन्यां मियाख्या कुरूपां पश्यन् हेलया प्राइ-' समगे ! महिषीवदृश्यमाना का त्वमसि ? कतरं च महिपं जनयिष्यसि इति । तन्नि. शम्य मुद्धा सा प्राहे-'हे शक ! दुर्मते ! स्वत्पत्नी शमी महिषी भूत्वा त्वदिपु महि अनयिष्यति' इति । ततो भीतः शक्रवाहि नाहीति यदन् माधमे हने मुनि दृष्ट्वा ते प्रार्थयामास । जातवृत्तमाकये सुनेनेणोक्तम्-हे इन्द्र ! त्वं पतिव्रताया जगत्स. टिसंहारकर सामध्य में जानासि १ शृणु । पुरा दाक्षायणी तपःप्रभावात्प्रलय चकार । एवं मुद्गलास्यद्विजस्य भार्यो सन्दरी नयां विगाहन्ती दृष्ट्रा वायुः कामपीडितो परोक्षेपार्थ तजधनं प्रविश । वायोदीरात्म्यं ज्ञात्वा सा सं जपने न्यरोधयत् । वायु. रोत व्याकुलाः लादयो वायुमपश्यन्तो विधिमुपगम्य प्रणताः स्वदुःख निवेदयामा- ततो विधिः क्षणं ध्यानस्तत्कारणं ज्ञात्वा सर्व वृत्तान्तमुक्त्वा मुगल प्रसादयितुं समादिदेश । सत इन्द्रो देवगणैर्युतो मुद्गलमुपेत्य स्वदुःख न्योदयत् । मुगला प्राद- हे शक! सापराधस्य वायोविसर्जनाथमहं तां वतुमसमर्थः । अतएवं कुवरणाशि. भिर्युतो प्रझनर्यमासाद्य विधाधिमावेन तो सेवाभिस्तोषय' इति । सत. प्रभृतीन्द्रो ययोजस्तस्या गा: सेवते । कुरेरच फलाधारणतत्परो बभूव । परणो जलाहरणादि करोति स्म । अनिश्च अमिहोत्रसामी समपादयत् । एवं तैः सेव्यमाना ·त्रिपुरारहस्ये- प्रसन्ना सा ताननुग्रहीतु पतिमवोचत । मुद्गलेन च स तदितिवृत्तमुक्त्वा प्रोधस्यानोवि ल्य प्रतिपादितम् । अथेन्द्रादिमि प्रणतै प्रार्थिता सा वायु मुमोच मतो हे शाक! त्वच समित्रामेव प्रसादया इति । तत शक्रेण प्रार्थिता समित्रा माह-हे इन्द्राणि । महिष प्रसूय त्वं शापमुक्ताभविष्यसि । इन्द्रश्च देव्या महिपे हते स्वपद प्राप्स्यति' इति । अथेन्द्राणी क्षणान्महिषी भूत्वा घोरेऽरण्ये गता तत्र कैट भासरस्य स्खलितं वीर्य तृगै सह भक्षयित्वा गमिणी समभवत् । काले महिप प्रसय च पूर्वरूप प्राप्ता। महिपश्च प्रचण्ड कालेन पर्वतप्रमाणोऽसुरै स्वीयराज्ये प्रस्थापित शकादीन जित्वा प्रैलोक्याधिरतिबभूव । तत शक्रादिभि प्रार्थितो ब्रह्मा शिवविष्णू माहृय म हिषवधोपाय व्यचिन्तयत् । त्रिपुराराधन निश्चित्य च ते वास्ता प्रतुष्टुवु । एतदन्तरे महिपस्य चमूपतिबिंडालाक्षो देवान् हन्तुं समाजगाम । ततो विष्ण्वादोना वक्रात् क्रोधेन निर्गत तेज एकीभूय नारीरूप समपद्यत । अय सा नारी कान्त्या लोकत्रय व्याप्नुवन्ती मात्मनो दुर्गाख्यामुक्त्वा देवै कल्पितान्यायुधानि स्वीकृत्य सिंहारूढा महिपं हन्तुं प्रतस्थे" पट्चत्वारिंशेऽध्याये-पृ० ३२८-३३६ "विडालाक्षो महिपचमूपतिस्ता कोटिसूर्यसमप्रभा सहस्रभुजा त्रिलोचनां दुर्गाम पलोक्य शड्सनाट सिहगर्जनं च श्रुत्वा भीत पलायित । विडालाक्षमुखात् ६व्या वैभव श्रुत्वा दो महिष उदप्रादिपञ्चसैनिक , अग्रवीर्याधष्टपुत्रै , भेरुण्डादिनवमन्त्रिभिश्च को टिकोटिदैत्यसेनासमेतैर्युता योखुमाययौ । अथ देवसेनाभि समारब्धे घोरे युद्ध दुर्गा धिष्ठित सिंहः उट्टीय दैत्यसैन्ये पपात । नखलाहालादिभिदैत्यान् संहरन् सिंहो हन्तु मागतान् उदय़ादीन् पञ्च सैनिकान् नखादिमिहत्वा भेरण्डप्रमुखानव मन्त्रिण तलमा रादिना नाशयामास । तत मागतानुअवार्यादीनष्टौ महिषहतान् शस्त्रास्त्राणि प्रक्षिपतो घोक्ष्य सिंहः उप्रवीय सहप्रहारेण निपात्य मन्यांश्च प्राहरत् । तावन्मुक्तकश्मरेनोग्रवी यण प्रक्षिप्ता गदा सिंहमूर्धनि माहत्यापि कन्दुकवदुद्गता यगेन सारण समचूर्णयत् । उप्र वीर्यश्च सिंहनविदारिताको गतास पपात । तत इतरान् महिपस्तान युध्यतो वीक्ष्य दुर्गा सिंह सतो निरर्त्य शूलेन तानाशया मास । मैनिकादीन् पुत्राश्च हतान्दृष्ट्वा युद्धो महिपो योदुमाजगाम । ततो महिपेण यु ध्यमाना दुर्गा सदगाधातेन आयुधानि चूर्णीभूतानि पा-यशा पास पन्ध सत स सिंहरूप प्राप्तोऽपि देव्या शक्या हत पुरषो भृत्या युभ्यमान शराघातर मूछामवाप । क्षणान्मुक्कमलो मायया शिला वर्षन् देव्या पार्शन बद्धोऽपि भूत्वा युध्यमानो दध्याः कुलिशानेणाहता गजरूपमास्थितन्निकरः पुनमाहिप रूप मवाप । अथ फुदा दुर्गा सम्य शिर प्रच्छिद्य माहिपदहानिर्गच्छन्त पुरषरूपमास्थित तम सरं पाचन बद्ध्या शिरस्सित्वा पातयामास । प्रय महि मृग देवरियादिमिययोपं कृत्वा पुष्पाणि विकिरति नमो नमस्त इत्यादिभि स्तुता दुर्गा जगभगकारण द्वात्रिंशनाममारात्मक रहस्यमाख्याय तस्या ·विषयसूची। उफलानि हवनफलं चोक्त्वा आत्ममूर्तिमाख्याय सत्पूजाफलं पाख्याय अन्तर्वभूव । हे राम! आपद्धरणमेतद्दुर्गाऽऽख्यानं ते कथितम् ।।" सप्तचत्वारिंशेऽध्याये-पृ० ३३७-३४१ "मो गुरो। भवन्मुखाम्भोजनिर्गतं दुर्गामाहात्म्यं श्रुत्वा कृतकृत्योऽप्यहं नीस. खात्कामुकस्येवातृतः पुनरन्यश्च श्रोतुमिच्छामि। हे भगवन् ! पुरा कामदेहे शिवनेनिः. सतामिना दग्धे त्रिपुरादेध्या नेने लोनः कामः कथं पुनः प्रादुर्भूतः १ तत्कथय" इति रामेण प्रार्थितो दसायो हर्षसागरे ममः उवाच-'हे राम! त्वया त्रिपुराख्यान स्मारितोऽहं धन्योऽस्मि । सर्वाऽऽख्यानशिरोभूतस्य त्रिपुराख्यानस्य वर्णने न कोऽपि जगत्यां समर्थस्तथापि तस्या वेदशास्त्राधगोवरस्य मुख्यस्वरूपस्य कथानक संक्षेपेण मया वर्णितमस्ति । लोकानुग्रहार्थ सा स्थूलेन दृश्यरूपेण स्ट्यादिकार्य संपादयति । इदानी त्रिपुरायाः परास्परस्य ललिताख्यरूपस्य कामोत्पादकस्य मा. हात्म्य कथयिष्ये। पुरा भण्डाख्येनासरेण तपोबलादनेकान्यण्डानि तत्र विध्यादींश्चान्यान् दृष्ट्वा सत्त. स्थाने नियोज्य कृतपदभ्रंशाः मुख्याखिदशास्त्रिपुरामाराधयामा । प्रसन्ना च सा ललिताख्येन रूपेण भण्डासर संजघान । अथ विष्ण्वादिप्रमुढ़। शोकविकुलाया रत्या अवस्था प्रदर्शयदिः कामसंजीवनार्य प्रार्थिता सा ललिता स्वभक्तस्य कामस्य सर्वथा अपराभव प्रतिपादयन्ती 'गौरीशापात्तदेह एव दग्ध । इत्युक्त्वा अपाङ्गामृतेन कामे. शमभिषिच्य तदूरदयात्काममुत्पादयामास । सच कामः स्वदेहदा पुनरुत्पादं व लक्ष्मीतः श्रुत्वा दुःखितान्तकरण: शिवं जिगीपुथा तनुधारणामनिच्छन् आत्मनो विदेहता प्रार्थयामास । तच्छुत्वा ललिता तमावास्य प्राह-हे काम ! खेदं जहि ! मतःपरं रख स्वदेहसंभूतैरसख्यातः कामै. सेव्यमानः शंकर जहि। त्वयाऽऽहत: शंकरः पार्वती विष्णोमोहिनीतर्नु च गमिष्यति । त्वदीया तनुश्च रत्या एव दृष्टिगोचरा भविष्यति, नान्येषाम्' इति । तत एवंलब्धवरेण कामेन आहतः शिवो गौर्या ग्रहमुत्पाद्य तेन तारकादीन रान् घातयामास । कालान्तरे शंकरो मोहिनी समगच्छत् ।। अष्टचत्वारिंशेऽध्याये -पृ० ३४२-३४७ रामेण पृष्टो दत्तात्रेय कथयामास- हे राम! पुरा देवासयुद्ध क्षीराब्धिनि. सतममृतकुम्भ दैत्यैः प्रहतं विष्णुर्मोहिनीरूप प्रगृह्म दैत्यान् वशीकृत्य भाजहार । कालान्तरे मोहिनीरूपमवलोकयितुं प्रकटीकृताभिप्रायः शकरो विष्णुना मोहिनी. रूपस्य सोमोहकरत्यप्रतिपादयता ततो निवृत्तोऽपि भात्मन. सर्वथाऽमोहितत्वं प्रतिपादयन् विष्णुमधिचिशेप । अथ विष्णुः शंकरस्य साक्षात्कामतोऽध्यमोहितस्य नियतेन्दियत्वं चिन्तयन् तन्मोहाय पप्टिसहनाम्दानि त्रिपुरा समाराध्य शंकरं मोह- यितुं ततो लब्धवरो मोहकरं निपुरांश लब्ध्या कैलासमागस्य मोहिनीरूपमातस्य । सतोऽधिकलावण्या पूर्णचन्द्रामा हेमवर्णा मन्दहासप्रफुलितनयनां समधुरं गायतों कन्दुककोडातत्पर मोहिनों पश्यन् कामसायकेन विवहृदयः शकरो बलात्तत्करं प्रगृह्य स. ५त्रिक ·त्रिपुरारहस्ये- दस्पर्शात् क्षुब्धेन्द्रियो वीर्य मुमोच । तत स्वीयरूपं प्राप्त विष्णुमवलोक्य स रजितो बभूव । हे भार्गव ! पर्व त्रिपुराप्रसादेन कामो विद्याप्रवर्तको मातशेखराभवत् । विध्या धाराधिताया अस्यास्त्रिपुराया उपासका अन्ये च मन्दादयो द्वादश विद्याप्रवर्तका प्रात स्मरणीयास्तत्प्रसादेन जगत्त्रत्वादि प्रापु । अन्ये च पोसाधुपासका मित्रीशा- ६५. माघाचार्या अभूवन् । एवं सा त्रिपुरा विविधानि रूपाण्यासाय जगदक्षितुं सत्त स्थाने विराजते । भासा दनादिभिक्त सर्वापराधान्मुच्यते ।" एकोनपञ्चाशत्तमेऽध्याये-पृ० ३४८-३५१ अय रामेण लरिताया भण्टजयं विस्तरेणाख्यातुं निवेदितो दसायो जगाद- "राम । जगदाता शंकरस्य चिच्छतेखिपुराया मुख्यांगभूता ललितवास्ति । पुरा लोकदु खनिवारणेच्छु कुम्भजमुनिः काशीपरे विष्णु तपसा संतोप्य ललिताऽऽख्यानं भावयितुं प्रार्थितवान् । तदा विष्णु नाऽऽदिष्टस्तदंशभूतो हयग्रीव प्राह-हे कुम्मो हालितारूपानामृतं पिपासस्तई धन्योऽसि । एतदाख्यानं येन म धुतं तस्य ज वितं वृधैवास्ति । हे कुम्भज ! पुरा भण्टापोऽहर शकरमाराध्य सर्वतोऽभ वृत्या जगात्र जित्वा हविर्भागादीन् स्वयं युभोज । तदा भीता दाणी गौरी समापत । मप मण्डो भुवि यिशुकं दैत्य पासाले विपदाएर प्रतिष्टाप्य शकालीन भारवाहने म्पयोजयत । कालान्तरे ते देवा देरपगुरुगा मोगनसेन मोषिता । देवविश्वस्त शोणितपुरं मया रात् पुन स्वर्गतोऽप्यधिकरम्य निर्माय सस्य राम्या नाम विधाय तत्र दिक्पत्यनुरू पान दैत्यान् स्वत दृष्टान् सत्कर्मणि नियोग्य स दैत्यो राज्यमनासत, स्या नाशयामास । पवमन्यान्यपि साधिकानामि प्रमाणापात्रम्य मधिघात" पञ्चाशत्तमेश्यापे-पृ० ३५२-३६० "भण्डामराजातमिन्दादिग्य विस्तरेण पन, पृष्टो स्पपायो निजगार-शिप मोधारकामे दाधे सोहमम्म शिवसतो गणेशो दाभाषेम पुजीपूरय मराति चकार । तटवा पात्या गणेशाइना सजावयित प्रार्थित शिरोऽमृतमा जीवयामाम । तरप्रकृतिमूतमम्मन शिमोधमम्मशक्तततामयोऽएर प्रामम् । अप कदाचित् स देत्यो महदेश्वरमान् पत्रादीरयन् गणेशात् सरपति कार शिवाराधन त्या स्पर्धया गहाली गरगहनागि तरसार । तता प्रस माग रएका म्यस्य विजयिन्य गादिपामाममा पाायत । मश्रित यतम्य एवविधवरान स्वमुनया शिदोन्नथे । ग्विन र पुनधूमाहागे दशायुता हान्युपंता मापयं शिवं संतोप्य ततोऽमारव निदेववशिरगतिरिक मामय । अमरत्वाभारे सर्व निष्फत मत्वा स पुनर्वगदोध प्रवरिनाम मा । पवमन्यु तपश्चरतो विशतिप्यतीतेषु तम्य गेमोम्यो निम्तेन भूमेन प्रलोय पातम् , दिशा प्रजावत । एवं घोरेऽनय समारणे अप्नेदेवा प्रार्थितो विधि तरदाना पादयत । मयागत शि हा दायरान सदस्या स्वाभिलषित .

·विषयसूची। मयात । शकरच तस्मै देवाहरादिभियोनिजात पक्ष्यादिमिः कीटादिमिस्तथा प्रसि- देशस्त्रादिभिशामरस्य दत्वाऽन्तरभवत् । अयात्मानं कृतार्थ मत्वा स गौरीं तद्नुसमुस्वा तया सरविरोधाग्निवारितस्तदाज्ञया पातालमधिकृतोऽपि तत्रत्यदत्यः प्रेरितस्त्रिलोकी जेसुमुत्ताकुरुप्वागत्य युद्धं समारेभे । समवलोक्य ब्रह्मा तम्म भूरा दवा देवैरविरोधार्य मन्त्रितोऽपि इन्द्राणी नन्दना. दीव कररूपेण याचमानः स द्धन विधिना 'भण्डस्त्वमसि' इति मस्सितः । ततः स युद्धयमानखिलोकी विजित्य देवान् भारवाहने नियोग्य पधशतानि पहाण्यामि स्शयसीचकार । तच्छुरा तारकास्थोऽउरः प्रीतस्तस्मै मादगााधिपत्यं चतस्त्रः स्वानुजाच प्रददौ । अथ स 'प्रकर्मादीन् अष्टो दैत्यान् दिक्पतित्वे नियोज्य मत्तः स्वयं पृष्टयादि. को विध्यादीन जे प्रययौ । तज्ज्ञात्वा ब्रह्मणा विष्णुना च संमानितः स कैलास ग. स्वा समागतं गणेश प्रमत्स्य गौर्याश्रिता शबीमयाचत । सछ्रुत्वा दो गणेशस्त. मन्त्रिणं हत्वा प्रमथावृतो दैत्यगगैरयुध्यत । एतदन्तरे गौरी च कोदिशा शक्तिभिर्युता भागत्य दैत्याञ्जवान । अथ मण्डो दैत्यदास दृष्टा समागतो गणेशगदाप्रहाराद्विरथाश्व- सूतो मच्छितोऽपि क्षणादुत्थाय गणेशमशेनाहत्य पातयामाम । ततः पार्वती . रेण तं पध्वा इन्तमुपताऽपि विधिना शङ्करदत्तवर स्मारिता तं मुमोच । सतस्तया भत्सितः, 'मतः परमिदं स्थानमामियसि घेनाशमेन्यसि' इति शप्त स भण्डो विषण्ण शून्यकपुर प्रययो। एकपञ्चाशत्तमेऽध्याये-पृ० ३६१-३६८ 'मण्डनिरस्ता देवा भृत्या इव तत्सेवां कुर्वन्त इतस्ततस्तदलक्ष्यस्थाने भ्रमन्तो दुःखिता कालमतीयुः । एवं विंशतिलक्षादेश्यतीतेषु कदाचिदिन्द्र आशिरस गुरु दृष्ट्वा प्रणतो जगाद-'भो गुरो ! भण्डनस्ते मयि दयां कुरु । पुरा विधिचोदितेन मया काल प्रतीक्षमाणेन असंख्यानि युगतल्यानि वत्सराणि यापितानि : मम स्वर्गादीनां घेशी दो नावस्या विलोकय । ननं भाग्यमेव मे विपरीतमस्ति । हत्युसवा दुःखसन्तो मुच्छाम. वा । अथाशिरसो दुखितं तं धैर्यश्वनैसमावास्य त्रिपुराराधनार्थमादिश्य वायुमा. हूय सर्वान सरान हिमालये नेतुमाज्ञापयामास । ततस्तेन वायुना हिमगिरावानीता आशिरसप्रमुखाः विध्यादयश्च पराखिपुरामुहिम संयता ध्यानपा सराण्यती. स्य सन्त्रानुसारेण महायागं धारेभिरे । ततोऽन्त्यदिने यागं समाप्य स्तुवर तेपु ज्यालामध्यात् महाशद करवा सत्य. धिकप्रकाशमुद्राव्य त्रिपुराम्बा प्रादुर्यभूव । तदा आरिपाहते सर्वे पुरा महाशब्देन काशेन च अधिरान्या मूच्छिना अपसन् । अय त पूर्णचन्द्रानना हण्यादिधृतवतुई। स्वां भक्तरक्षणोचतां दृष्ट्वा मुक्कामा विध्यादयो दण्डवप्रायासन् । तत माझिरतो हर्षनिर्भरो गया वाचा "त विभवविलासम्" इत्यादिभिः स्तुत्वा प्रगनाम । वि. ध्यादयश्च "जय जय जननि" इत्यादिभिरस्तुवन् । ततः प्रसन्ना त्रिपुरा विध्यादीन माझिरसं चाभीष्टं पई, समादिदेश ।'

·त्रिपुरारहस्ये- द्विपञ्चाशत्तमेऽध्याये--पृ० ३६९-३७४ 'विध्यादिमिश्चिन्ताकुलैभण्डासानाशाय प्रार्थिता त्रिपुरा स्वस्य अयोनिसभूत स्त्रीवादप्रसिद्धास्त्रेण तन्नाशसामर्थ्य मुक्त्वा तान् समाश्वास्य मच्छितान शक्रादीन् पा वयितुमिच्छता आङ्गिरसेन तत्स्वरूप प्रदर्शयितुं निवेदिता सा शक्रादीनां तत्स्वरूप शनानर्हत्वात्तदर्थ स्वाराधनावश्यकत्व प्रतिशय दृष्टयमृतेन बरान् प्रबोध्य अन्तर्दधे । उत्थितास्ते देवा गुरणा चोदितास्त्रिपुरामाराधयन्तो मासोन वर्ष व्यतिचक्रमु । एतदन्तरे दैत्यगुरु शुक्र ठरवृत्त भण्डासराय निरेव त्रिपुरात स्वसंरक्षणार्थ मरे भ्य स्वर्गराज्य दवा त्रिपुरा प्रसादयितुं समादिदेश । ततो भण्डो विचारसभा नि मांय तत्रैकेन मन्त्रिणा मन्त्रित यमुपदर्य महिपशुम्भादिदैत्यदृष्टान्तोक्तिपुरस्सरं गुरुप्रोक्तं विधातु निवेदितोऽपि तस्मिन्ननभिमतोऽन्येन दैत्येन गुरोराक्षेपपूर्वक युद्धार्थ मुत्साहित प्रहृष्ट सर्योद्घ निर्जगाम । कोटिश सैनिकयुत तमागतं दृष्ट्वा भीतैः वै स्वाङ्गानि कुण्डे प्रक्षिपनि प्रार्थिता त्रिपुरा ज्वालामालिनी शक्तिमाशाप्य ज्याल या दैत्यानवरोधयत् । भण्डश्च ज्वालाव्याप्त्या दवान् भस्मीभूतान्मत्वा परावस । ततोऽवशिष्टाङ्गानि पूर्णाहुत्या होतुमुधनान् देवान प्रातु ज्वालामध्यासविषु जपमप्रभा त्रिपुरा आविर्वभूव । विश्पादयश्च जपोप कृत्वा यथाविधि तां पूज नादिभिस्तोषयामास । त्रिपञ्चाशतमेऽध्याये-पृ० ३७५-३८० 'विष्यादिभि शकादीना दर्शनसोल-पाय प्राधिता त्रिपुरा मेहर विधकर्म निर्मि सनगरे निजा?शभूत कामेश्वर पति विधाय अवसत् ।' हे राम ! अथागस्तिना तन्नगाविषये त्रिपुराराधनविधिविषये च पृटो हयग्रीव कथयामास- हे कुम्भन ! दुईमा शिवादिभक्तिद्वारिको त्रिपुराभक्तिमाधिनस्त्य सर्वथा धन्योऽसि । सब तशक्तिप्रापक कारण वक्ष्यामि, पेणु । पुरा स्वदार्या लोपामुदा पितृगेहे पराधियुत पितर राजानमनुकृत्य त्रिपुरा समारधयत् । प्रसन्ना त्रिपुरा तस्यै पुरी विद्या प्रददौ । SATHsपि त्रिशुगमतिताऽस्ति इस्तमा त्रिपुराराधनस्य श्रीसू. विधान तत्फलानि चाख्याय श्रीपुरमाख्यात प्राह- विष्यानिमित्त स्थातु प्रार्थिता त्रिपुरा रानुग्रहाय सङ्गीकार । ततो विधि. कर्माग तर निमातुमाज्ञाय तन नगराकाराविपि प्रश्चनु शनयोजन विस्ती. मेहश तस्पिपईमुक्त्वा तत्प्रकारान् यकुमारेभे ॥ चतुःपञ्चाशसमेऽध्याये-पृ० ३८१-३८६ 'अय धाता चतुर्लक्षयाजनविस्तागं सससहययोजनपरिमित चतुरियुतप्राकारयुक्त कल्पवृक्षोपनातादिभि प्रफुशिलतमा गृहेषु या पृषा सस्मिाभिर्महाकालमूर्ति भिजीवितं यथावत्त तदेशमास्थित मिन्तादिमि सेम्यमष्टदिशु माततयाधष्टमन्त्रिणी. कोरिकोटिभैरवयूयोरष्टभैरव पुरक्षित सिद्धवारमादिमि समावृत वजारपया म. पा गोभित सादामयाभ्यां विगुमराम्या कृता तात्या या प्रातजन रतिमानाम्य प्राप्तपोदयं मत्र ये महापाइने सूसोमामासहित साध ·विषयसूची। यामनविस्तादिग्निशाप्तकुण्डसमेते चिन्तामणिगृहे सहसयोजनायतनवावरणदेवी. परिपृतनायकास्थित श्रीचक्रे पशग्रहात्मकमश के कामेघराङ्गाधिष्टितया ज्योतिर्मच्या श्रीत्रिपुरया विराजित भीनगरं प्रावर्णयत् ।' पञ्चपञ्चाशत्तमेऽध्याये-पृ० ३८७-३९३ 'अपमानि संदेहास्पदानि वाक्यानि श्रुत्वा त्वष्टा तत्पुरनिर्मात्रादिविषये पृष्टो ब्रह्माऽप्रवीत--'पुरा चिपिण्या निर्मिता चयं सृष्टयादिकायें नियुक्ता अपि ततो वि. रतात्रिपुरा प्रसाध तस्वरूपप्राप्तिमेवामिलपन्तस्तया स्वनियतेः सर्वथा दुवारत्वमुक्या तस्माद्वरानिवृत्ताः । ततोऽस्माभिः सेवितुं दृश्यमत्या स्थातुं प्रार्थिता सा मणिदीपे. अग्निकुपडात्स्वस्थूलमूर्युत्पत्तिमोत्यान्तर्जगाम । अथास्माभिस्तन मणिद्वीपे गत्वा शिवनेनाग्निनिःसृत्ते विष्णुविधस्के पावके मनोबुद्ध्यादिरूपहव्यैर्हृयमानधाता त्रिपुरा पाकात्समुभूय ततः शंकरण निर्मिते शेष शक्त्यात्मक चिन्तामणिमये द्विसहस्रयोजनविस्तृते चारे परितो महापद्मवनसंवेष्टि. ते मन्दिर रमसिंहासनेप्रतिष्ठम् । ततोऽस्माभिर्देव्यनुरूपपुरुषावश्यकत्तमुक्त्वा से निर्मात निवेदितः शिशे देवीसाशपुरुषनिर्माणे मात्मनोऽसामर्थ्य प्रकटयामास । विदित्वात्ममिलापं सा महाशनातितेजसा घ सर्वान् बधिराधान् कृत्वा क्ष. णात्स्वानुरूपपत्याधिष्ठिनाऽऽत्मानमार्शयन् । ततः पारस्तयो कामेश्वरादिनामा. नि कृतवान् । अथास्माभिः प्राधितया तश निर्मिता महात्रिपुरसुन्दरी शक्तोः घटुमाज्ञापिता। सा च स्वांशाव पोडशशक्तीनवशस्ती निर्माय तामिव नैकविधाः शक्तीय॑सृजत् । एसा त्रिपुराम्या शक्तिभिः सेविताऽभवत् ।" षट्पञ्चाशत्त मेऽध्याये-पृ०३९४-३९९ 'त्वष्ट्रा त्रिपुराशकीनां नामादिविषो आख्या पृष्टो विधिः महात्रिपुरासृष्टा- भिनवशक्तीभिः सृष्टाना शक्तीना स्थित्यर्थ त्रिपुरया निमितानि श्रीस्थानान्याख्या. पता नामान्युक्त्वा मुदामिना शक्तीना मुद्रास प्रवर्य सस्वरूपाख्यानपुर:- सा तदधिष्ठितानि तत्तस्यानानि च निरूपयामास ।' सप्तपश्चाशत्तमेऽध्याये-पृ०४००-४०५ 'विधिराह-हे त्वष्टः ! चिन्मानस्वरूपा निपुराम्बा एकाऽपि जगत्कियानिहाय महादिरूपेणानेकरूपा भवति । अप स्टाः शक्को स्थानानां नीचोच्यमावात् पास्परं माना स्थानप्राप्त्यर्थ तपः क ता आदिशत् । तपोममा सास चिरकालेऽतीते त्रिपुरा मात्मा. नमेकाकिनीमबोक्श दश शक्तीस्मादयाजकार । ताश तपोमग्ना दृष्ट्वा पुनः शक्तीरस. जत् । एवं पुन. पुनः सृष्टा अपि शक्कोस्तपोरता मवलोक्य संतुष्टा त्रिपुरा स. भ्यो यथावत् पदानि सत्तदाधिपत्यं च प्रददौ । अय सर्व श्रीचक्रं योषियासं विषम दृष्ट्वा विशदिभिः प्रार्थितः कामेश्वरो मित्रोशादोन चतुरो गुरुन हवा तेम्पश्चाभ्यान्गुरुगणान् सजंगमाम । सतस्ते गुरवोऽत्यु. दृष्ट्वा त्रिपुरा स्पेष्ट.

·त्रिपुरारहस्ये- में तप आचर्य तत्तस्थानानि प्रापुः इति । अष्टपञ्चाशत्तमेऽध्याये-पृ. ४०६-४१० 'विधिमुखाम्भोजनिर्गलितं श्रीत्रिपुरामाहात्म्यामृत विवन्नप्यनृतस्त्वष्टा कामेश सृष्टानां गुरूणां नामाद्याख्यातुं धातारं संप्रार्य प-है भगवन् ! भवद्विवहिक ण्डे योपिद्रूपं किमर्थ ध्यातम् ?' इति । तदाकये विधाता गुरूणां नामादि तद्भेदांच प्रवर्य माह-'हे विश्वकर्मन् ! लोके स्त्रीरूपस्य मानन्ददायकत्वदर्शनात् वस्तुत सर्वसन्चालिकायाखिपुरेच्छाया एव तपासत्वात् ममाभियोंपिदाकृतिध्याता । तदेवभूते श्रीचक्रे महापनवनवेशिते चिन्तामणिगृहेऽधिष्ठिता श्रीत्रिपुराम्बा तत्र त्यैहादिभिः सेविता विराजते । हे त्वष्टः ! सांप्रतमस्मा तदर्शनसोकर्या त्वं मेरु भले श्रीचक्रवत् श्रीपुरं विधेहि' इति ।" एकोनपरितमेऽध्याये--पृ०४११-४१९ "अधागस्तिना भण्डदैत्यविचेष्टितं ज्ञातुं पृष्टो हयग्रीव उवाच-'ज्वालाऽवृतान् दे. वान् हतान्मत्वा परागृत्तो भण्डामरः कदाचिदागत नारदं प्रपूज्य स्वधेष्टितमुक्त्वा दा. वानलव्यास कारणं पृथ्वान् । तदाकार्ष नारदः प्रहस्य देवानां वस्तुस्थिति ललितोय. सिं च कथयामास | तनिशम्य भण्डो बलदनि स्वसामर्ष वर्णपन् स्वकृतविष्ण्वा. दिपराजयमुक्त्वा ललिता समाक्षिपत् । तदन्तरे भण्डपत्नीमिः पतिसंरक्षगार्य प्रापितो नारदः कैदभशुम्भासरायुदाहृतिपुरस्सर श्रीत्रिपुराया: सामयमुक्त्वा तदाराधनार्थ तं देस्यमुपदिदेश । अथ भण्डो नारदमे कान्ते सौधशेखरे समानीय प्रहसन् प्राह--'मो नारद ! भवच्छिष्योऽई तथ्शं त्वदुक्ति जानामि । तथाप्येवमाचरतो मे पर्ववृत्तं शृणु। पुरा रमादेव्या दूतोऽई माणिपशेखराख्यः कदादित जाहव्यां निमज्जन्ती पयो. वेगात उलमान काचित किन्नरों दृष्ट्वा करुणाविधस्तामुघृतवान् । अथ तारण्यपूर्ण तामवलोक्य तसंस्पान्मोहितस्तरस याक्तिवान् । तच्छुत्वा विस्मितया तथा आपत्रक्षकत्वान्मे पितृत्व प्रतिराद्य विधेर्वधनै धितोऽन्यद कामान्धो बलात्तदुत्तरी. यमावकर्ष । ततो रक्ष रक्षेति कोशन्ती तामालोक्य मुद्धा रमा मामा शशाप । ततः प्रतिद्धन शोकाकुलेन मया श्रि समाराध्य शारमुक्त्यर्थ प्रार्थिता सा म दैत्यशायामकाण्डाधिपत्य यपेक्षितान् भोगच दरवा अन्ते त्रिपुरातो मरण ततः सायुज्यप्राठि प्रददौ । अथ मया त्रिपुराविषपे पृष्टा सा त्रिपुरायाधिदात्मत्वं सोऽधिकत्व वागायोवरात्वं योग वितादीनां तशभूतत्व प्रतिगप आम कारयादीनां च ततहकार्यसिद्धार्थ तमुस्या तदशभूतया ललितया मे कई कल्पयत् । मायनया कामरेहान्महात्ति व कल्पयामा ! भो मुने ! तदनुसारेणा सविस्य मोगांश्च विमुममुक इतोऽनन्तरं सपरिका. रनिपुरा ध्यायन ततो प प्रतीक्षामि' इति 1 श्रुत्वैत प्रारद प्रो भण्डदारान् समा धास्य प्रययौ ॥ परितमेऽध्याये-१०४२०-४२८ भय नारदेन वाशान्तामानकारणं वक्तं पृष्टो हारितायनोज दुपादनार्थ ·La विषयसूची ३९ । मुक्त्वा आह-'ततो रामाय दत्तात्रेयः कथयामास हे भार्गव ! हयग्रीवो भण्ड देव्योर्युखमाख्यातुमुवाच-'हे कुम्भज ! अग्निकुण्डसमुद्भता ललितामवलोक्य विध्या. दिभिध्यांत: कामेश्वरस्तस्या देहादाविरभूत् । अथ तयोविवाह प्रकल्प्य भण्डनाशार्थ देवप्रार्थिता सा ललिता स्वपरिचारांश्वासृजत् । एतदन्तरे भागतो नारदो युद्धार्थ भण्डासरस्य निर्गममुक्त्वा रहस्यमाख्यातुं ललिता सम्प्रार्थयन् तदर्थं तया नियुक्तो मन्त्रिी पप्रच्छ-देवि ! मया परीक्षितो मण्डस्त्रिपुराराधनपरो दृष्टः । तद्गफमुर्धन्यः स देव्या हतः परमं पदं लप्स्यतीति च धुतम् । सत्कथमेतद् भूयात? वयं च कथं न सत्पदं प्राप्नुमः । इति । तदाकये मन्त्रिण्या त्रिपुरापादसंधिसस्य सर्वथा सत्पदप्राप्तिमुक्स्वा नारदस्य नित्यमुक्तत्वं प्रति. पादितम् । नारदश्च हुएः प्रययो । अथ विध्यादिभिः प्रार्थिता ललिता नवपर्वात्मकं रथमारूढा पार्थे साक्षानुर्वेदेन सेविता कोटिकोटिशक्तिमण्डलावृताभिमन्त्रिण्यादिमहाशक्तिभिः परिषष्टिसा बहुविध संख्याता जयघोपैश्च पूरिसदिमण्टला भण्डमाशार्थ निगाम । तनिशम्य वधा. काक्षी भण्डः प्रष्ट भात्मकृते पान्धवादीनां नाशं विचिन्त्य करुणाऽऽविष्टोऽपि सर्वेषा नाशस्य सर्वथा दुरस्तात् युदमार्गमेव श्रेयस्कर मत्वा मनसि निपुरा संप्राय युद्ध. चिन्ताममाम् ससैनिकान् बान्धवान स्वपराममं वर्णयन् हर्षयामास ।' एकपटितमेऽध्याये-पृ० ४२६-४३६ "अथ भण्डः बुद्धो रथमारय विपनाविशुकाभ्यां भ्रातृभ्यां सहित. शताक्षौहिणी. युतैयुद्धसन्नरुपमप्रमुखै टेन्धिवैश्च परिपृतोऽपारसेनासागरसमेतो युदाय पुरवा. राद् यहिभूय विजयाख्येन मन्त्रिणा प्रार्थितोऽमित्रघ्नाख्यं दूतं विद्युन्मालिन चार घ देवीसैन्ये प्रेषयामास। अथामिग्रघ्नो दूतो देव्याः सैन्ये यावत्प्रविशति सावत्सैन्वरक्षिक्रया कयाधित शक्त्या धृतः प्रभत्र्य ताडितो मूमिवार। सतस्ताभिः शक्तिभिललितासमीपे नीतः स भण्डोक्तमाह-हे देषि! मदूपलमज्ञात्वा ते युद्धार्थमागमनं मोचितम् , त. द्वितमिच्छसि चेन्मां समाश्रया इति । ततो देव्या च पातालमात्राधिपत्यं प्रगृह्य भू. म्यादिपरित्यागार्थ भण्डाय घस्तुमाज्ञप्त. स दूतो दण्डिन्या प्रदर्शितां च दृष्ट्वा तथा बहिनिस्सारित: पुनर्स धजीवन इव राजानिसके प्रययौ । तग्रान्तरे विद्युन्माली घशक्त्या कृताममित्रघ्नावस्यां पश्यन् भीतो निशि कौशि करूपेण सेनां निरीक्षमाणो रक्षिकया शक्त्या गगनमुद्रीय तस्तया युध्यमानस्तच्छूला. घातापविन्मुक्तो मण्डलीय माज' मन्ड ' प्रय सन्माल मा. स्मनोवृत्तमुक्त्वा देव्याः सेनां च यथावद्वर्णयामास !" द्विषष्टितमेऽध्याये, पृ०४३७-४४२ अशामित्रघ्नश्च क्षणादागतो मण्डपादयोः पतितोऽमात्यः समाश्वस्तः स्ववृत्तान्त देवीप्रभापितं घ भगवाय निवेद्य देव्या बळं प्रकटयन् दैत्यैस्तस्याः सर्वधाञ्जेयत्वं प्रतिपाय विराम । तदाकर्ण्य भण्डश्वेतसि परमानन्दितो राज्यदारादिभिविरकः स्व.

·४० त्रिपुरारहस्ये- वधार्थ सनद्धलिपुरा मनसि प्रम्य नट इव वहि बोधारतिरोचनो भूत्वा प्रज्व लन्निव त रिपुश्लाघा कुणममित्रघ्न दूत प्रभय युद्धार्थ निर्जगाम । तदृष्ट्या मन्त्रिणो बान्धवाश्व कुटिलाक्षमसर नगररक्षणे नियोज्यासरयातेर्योद्घमि समेता म ण्डमनुजग्मु । अथागणितवाद्यय पे भेदकरदैत्यसैन्यागमन परिज्ञाय महाद्ध निश्चित्य च तद वरोधुमुद्यता दण्डिनी दूतीमुखात् दैत्यवालाम्बयोयुद्ध समुपक्रान्त श्रुत्वा क्रोधताम्राक्षा किरिरथमारहासख्यातशक्तिवर्गर्युता युद्धभूमावाजगाम ।' त्रिषष्टितमेऽध्याये-पृ०४४३-४४८ 'दैत्यसैन्य पुरत मागत वीक्ष्य युद्धोत्सकाऽहायना बालाम्बा महत्या सेनयाऽऽ वृता दैत्यसेना प्राप्य शरानवपत् । तदवलोक्य कटिलाक्षात्य सेनापति सैन्यपुरा भागे स्थितो गजारूढोऽने काटिसैनि सहितो व राया अनुपम शौर्य वीक्ष्यात्या श्वर्यान्वितस्ता शरजालैरवस्रोध । सा च बाणै सैनिकानर्दयन्ती तीक्ष्णै शरै कुटि लाक्षस्य चाप प्रध्वस्य तवाहनं गज च हत्वा त च हृदि सविध्य मुर्छयामास । अथ चमूमध्यस्थित भण्डस्थ दृष्टवा शराघातैद त्यसेनास मागं विधाय ततो दैत्य शिरासि पातयन्ती बालाम्बा तत्सैन्ये रथं प्रावेशयत । सेनामुख भिन्न वीक्ष्य विस्मितो विशुक्राख्योभण्डानुजो मनसि तच्छौथ सस्तुत्य पलायमानान् दैत्यान् निवर्तयन् ता बालामवारुधत् । परितो भयङ्कर सैन्यसागरं वीक्ष्य रथनेत्र्या सख्या परावर्तितुं प्रार्थिता बालाम्या ता धैर्यवचनै सान्त्वयामास । चतु पष्टितमेऽध्याये-पृ० ४४९-४५५ 'बालाम्बा विशुनसन्निको गत्वा कुलिशास्त्रण महती सेना नष्टप्राया मृत्या विशु शराघातेन स्वरथनेत्री गाढविद्धां दृष्ट्वा द्धा भलाघातेन विशुक्र नि सं कृत्वा पु नहत्थितस्य तस्य चापादि प्रच्च्चि तहाइन गज शराघातन नाशयामास । तदवलो क्य स दैत्यो वाला खड्गन हन्तुमुद्यतोऽपि तया शरैमस्तके गादविद्धो बलात्ता प्रगृह्य गगनमुद्तो बालाम्बया मुष्ट्या ताडितो भिन्नमूर्धा गाढमूच्छित पपात । ततो भण्डेन योदुमुत्कण्ठिता सा यावत्तत्समीपे रथ नयति तावत्तस्यापरणानुजेन विपणाख्येनावरुद्धा सा भण्डयुद्ध महाविन तन्मत्वा हस्तलाघरेन शरेस्तध्वनमार म्यवादीन् हत्या परिवहस्त त हृदि शराघातेन मुच्छयित्वा पातयामास । अय तो बाला पुरत आगता शरान् वर्ष-ती हा स्वल्य परपदप्राप्सिसमयसा निध्य विचिन्त्य अत्यानन्दितो भण्डासो लिताप्रतिबिम्वरूपायास्तस्या पूजना समुत्सकोऽभिमन्त्रितान् शरान प्रक्षिप्य जलपुप्पयर्पणैस्तां पूजयामास । तदवोक्य वाला विस्मिता रयनत्री भण्डोत्पत्तिवृत्तमाख्याय पूजनप्रतिकृत्यर्थ पशाखात्मक ह तर भण्डमस्त प्राक्षिपत ! अथ तयादैत्यदव्यो प्रचरिते पारे संग्रामे कृतप्र तितोपते घालाया हस्तलाघवादीयमान भण्ढ दृष्टया दैत्यसेनापरिता मुक्तकमला अनुजमन्याचा महराः संभूय युयुधु ।

·। विषयसूची। ર एवं समुपप्रान्ते युद्ध दष्टिनी देवी तत्सैन्यं भिवा एकला या युध्यन्ती हरदा विस्मिता भाससाद । पञ्चपष्टितमेऽध्याये-पृ. ४५६-४६२ 'अय दण्डिन्याऽज्ञप्ताऽवास्ता सेनानायिका युद्धादनिवर्तमानामपि पालो बला. जिवय ललिता निवेद्य तस्या उद्भुत संग्रामवृत्तं कथयामास । युद्धोत्सको बाला स्वाथ्मानीय ललिता सान्त्वयामास । ततो दण्डिनी शक्तिगणावृताऽत्युग्रं युद्धं कृत्या दैत्यान् ब्रासयामास । भय दण्डिन्या विद्धान् पलायनपरान् मैनिकान् दृष्ट्वा क्रुद्धो विशुक्रस्तान्परावर्तयन् स्यमायया शक्तिसैन्यमपीडयत । ततः सम्पत्करी गजारूढा तम. वारुधत् । एवं विपणाचारूढा सेनानायिका भण्डेन च दण्डिनी युयुधे । अथ सम्पत्कर्या विमायास्त्रेण विशुक्रमायां निवार्य लाघवास्पुन पुनः धार्यमाणमपि धनु.शत प्रकिछन्नमवलोक्य क्रोधाविष्टो विशुनो महाघातेन सम्पत्कयांशापं प्राच्छि- गत् । ततः सम्पत्कयां गजेन स्ववाहनं गजं हतं दृष्ट्वा स दैत्योऽकुशप्रहारेण कि. चिन्मूञ्चितायाः सम्पत्याः मुष्टिप्रहारेण भिन्नशिरा गाढमूच्छितः पपात । अथाया. तो भण्डमता तया प्रस्तः पराबभूव । सेनामायिकया युध्यमानो विषङ्गा शक्तिसंधान विनिघ्नन् तत्पाशबद्धो देव्याः प राकममसहमानोऽन्तर्धिमगमत । दण्डिन्या युध्यमानो भण्डव पुनःपुनर्महामायामुत्पादयन् तत्र तमसि गुप्तः शस्त्र. वृष्टया शक्तिसैन्यं सजहार । अथ दण्डिनी कुपिता गगनमुत्पत्य स्वाङ्गकान्तिप्रकाशे रयारूढमवलोक्य गदया तायामास । तेन किश्चिन्मच्छितोऽपि पुनस्त्याय युध्या मानोऽमोधेन मुसलेन हन्तुमुघतामपि दण्डिनी नभोवाण्या ललितया तदैत्यवधमाकये विरतां दृष्ट्या स भण्डोऽन्तर्बभूव । भयामृतेश्या पुनरुज्जीवितैः शक्तिगणैर्युता दण्डिनी जयघोपामावता ललितामुप. गन्तुं प्रययो" पट्पष्टितमेऽध्याये-पृ. ४६३-४६६ 'दण्डिनी ललिताsन्तिके गत्वा प्रणम्य जयवृत्तं न्योदयत । भण्डश्च खिनचेताः शुन्यकं प्राप्य तत्रान्त.पुरे नारदाललितावृत्तं ज्ञातवतीभ्यो मोदिनीयमुखाम्या पत्नीभ्यः स्ववधनिश्चयमुक्त्वा ताः सान्त्वयामास । अथ समायां दुखार पचोत्तरशतममाण्डा- धिपतेरपि स्वस्य जातेन पराजयेन शोकविवर भण्डमवलोक्य विशुनकुटिलाक्षो तत्पादौ स्पृष्ट्वा ललिता जेतुं प्रतिज्ञा चक्रतुः । भय सेनापतिः कुटिलाक्षोऽनेकाक्षौहिणीयुतो या प्रचलितोऽप्युपसेनापतिना दुर्मदास्येन स्वतो देव्या यधं प्रतिज्ञाय निवारितः । अष्ट्रारूढ़ दशाक्षौहिणीयुतं दुदै युद्धार्थमागतं ज्ञात्वा सम्पत्करी देवी सेनाधिपा च योद्धमुधता असहयातशक्तिगणोपेता युयुधे । दैत्यशक्त्योस्तुमुळे युद्धे प्रचलिते श. किसैन्यैः स्थच नाशितां दृष्ट्या रोपमूछितो दुर्मदो गदाधातैः शत्तिसंघानदेयन् संपत्कर्या याहनेन गजेन स्यवाहममुष्टं इसमवलोक्य वेगात् गदा प्रहस्य सं गर्ज सम्म. बान । मय सम्परकरी कुदा दैत्यहदि पाणान्याहस्य दुर्मदं नाशयामास" ६चि० ·- ४२ त्रिपुरारहस्ये- सप्तपष्टितमेऽध्याये-पृ०४७०-४७५ 'दुर्मदं हत निशम्य तदग्रज कुरण्ड कुटिलाक्षेमाज्ञप्तो विंशत्यक्षौहिणीसमेतोऽश्वा. रूठया सेनानायिकयाऽपारशक्तिगणोपेतया युयुधे। अतिभयङ्करे तत्समरे स्वसेनाभङ्ग दृष्ट्वा कुरण्ड. शक्तिमैन्ये प्रविश्य शरैस्तं नाशयन् देव्या शरैर्हतासो हृदि गाइविद्धो मूच्छितो ऽपि क्षणात्प्राप्ततन्यो देच्या कृतप्रमर्सनेन कोपानलमुहमन् खड्गेन तस्या वाहनम इत्वा द्धया सेनानायिकया पाशे बध्वाऽकुशेन ताडितो भिन्नमां गताह पपात । अथ दैत्यसेनाधिपतिना कुटिराक्षेगासप्ता- करसादय पञ्च सैनिशः सर्पिग्याख्य या मायया समेता विशत्यक्षौहिणीसहिता गर्दभरथाविरूदा शक्तिसैन्ये प्रविश्य युदयमाना शक्तिमि स्वसैन्यप्रध्वसमवरोक्य सोत्पादिकां सर्पिणी महामायां निर्मः मु । सर्पिण्या मायया स्टैम्यङ्करैः सपैंक्षणात् शक्तिसैन्यं प्रध्वस्तं विरोक्य पला. यिता फाबिच्छसयो ललिताऽन्तिर गत्वा न्यवेदयन् । तदाकर्ण्य ललिता वक्त्रार कुही महाशक्ति निर्माय सर्वसहारार्थमाज्ञापयत् । भथ सा नकुली सग्रामे नकुलान् सृष्टा ते सर्पान् सर्पिणी मायां च नाशयाच कार । तत कुद्धा. करपादयश्च युध्यमाना नकुल्या शिरांसि प्रच्छिद्य निपातिता । अष्टपष्टितमेऽध्याये-पृ०४७६-४८२ 'कुटिलाक्ष. करादिवधमाकये दैत्यनाश शक्तीनामविनाशं च श्रुत्वा खिन्नधेताः शोकसन्तप्तो ललितामजेयां चिन्तयन् तत्रान्तरे प्राप्त भण्डानुज विशुक्र प्रपूज्य दूत न्यवेदयत् । विशुक्रो,बभापे-हे कुटिलाक्ष ! जहि नोक्म् । मया युक्त्या ललिता जित. प्रायास्ति, तच्छृणु । अचास्माई सर्वे योद्धार एकदैव युद्धार्थ प्रवर्तन्ताम् , तथा च शक्त. यश्च ललितेतरा सर्वा समरे आगमिष्यन्ति । प्रचलिते च युद्धेऽहं रात्रौ पाचतो गत्वा एक्रा ता रितामाहरिष्यामि । ततश्च सर्वा शक्तयो हनश्ला भवद्भिर्नाशयिष्यन्ते एव' इति । श्रुत्वैतदत्यानन्दिन दुटिलाक्षो विवक्षणं तं व प्रशस्ययु द्धाधं समुदसाइयत् । राता विशुक्र शून्यके नगरे गत्वा स्वनिश्चित भण्डाय निवेद्य तदाज्ञया भण्डाहने यावत्सेनायुतो राजपुत्रैमन्त्र्यादिभिश्च समेतो युद्वार्थमाययौ । पुनरागतं यावत्सैन्य यो- क्ष्य ललितास्ता मन्त्रिण्यादयो ललितेतरा सर्वा शक्तयः सैन्यसागरयुता समरे आ. जम्मु । अध प्रचलिते घोरे समामे दैत्यसैन्यस्य महद्धासं दृष्ट्वा विशुकणाज्ञप्ता बला इकादय पच भ्रातरः शक्तिसैन्ये प्रविश्य दृष्ट्या नेत्रस्थितेन सूर्योशेन सताप्य व्याकु रिता.मातीनांशयामाह. । तवलोक्य मन्त्रिण्या संस्मना श्रीचकरक्षिका कृष्णवर्णा तिरस्करणिका शक्ति को टिश स्वीशक्तिपणे समता दैत्यसैन्ये प्रविश्य स्वाखपृष्टया दैत्यान् मन्धान कुर्वती युयुधे । अमृतेशी ध मन्तिण्या माज्ञप्ताऽमृतवृष्टया शक्ती वयामास । भयात्युग्रं युध्यमाना वलाहकप्रमुखा मरास्तिरस्करणिकाखड्गप्रहारेण निशि. रसः प्राणान्मुमुः। ततो मन्त्रिण्यादयो दृष्टास्तां समारिणयास्तुवन् ।' एकोनसप्ततितमेऽध्याये-पृ०४.३-४८८ शयास्तंगते सथिती नियुगमायामहा विशुमाधा. सोन्य विपई ललियां ·विषयसूची। ध्य विशुको मन्त्रिण्या, कुटिलाक्षो दण्डिन्या, मण्डपुत्रा पालाम्बया, मन्त्रिगस्तिरस्क रणिकयेत्येवं युयुधुः । अथ प्रत्तेऽत्युग्रे संग्रामे तमसि व्याप्त क्रोधान्धान पातीदैत्या. व स्वपरज्ञानरहितान् दारुणं बीभत्स युद्धयमानान् दृष्ट्वा तद्रण विपर्म मत्वा मन्त्रिण्या स्मृता ज्वालामुखी तनाविभूय सर्व तमो नाशयति स्म। ततः क्रमयुद्धे प्रचलिते यालाम्बया युद्धयमानाचिमत्संस्थाका भण्डBAT: शत्रा बैस्तामाच्छादयन्तोऽपि तया लाघवाहतसूताश्वरथास्तच्छराघातेन हृदि विद्धा गाढ. मूच्छिता अपतन् । मण्टमागिनेया उलूकजिदाद्यास्प्रिंशसंख्या दैत्याचागारूढया सम्पन्नाथया च युध्यन्तस्तत्पाशवदाः खड्गभलापातभिन्नशिरोदया प्राणाजः । एवं तिरस्करणिकाखड्गेन छिन्नमस्तका उयमप्रमुग्गा मन्निगश्च निहताः । दण्डिनी च युद्धनिपुर्ण सेनाऽधिपं कुटिलाक्षं शरेण हतसूताश्यं कृत्वा हदि शरमाहत्य मूर्छयायकार । क्षणादुत्थितः स गदया देव्या वाइन सिंहमाहत्य तत्तलाघातेन वि. बढदयोऽपि दण्डिनीशक्ति जम्भिन्याख्या गदया मूर्षितां कृत्वा क्षगादुत्थितया तथा बुध्यमानस्तगादाप्रहारेण मिन्नमूर्धा गतासः पपात । मन्त्रिण्या युध्यमानो रणकुशलो विशुक्रप्तदीयशराघातेन विस्थाश्वसारपिस्ता मुष्टया हन्तुमुद्यतोऽपि देश्या भरलेनाहत्य ततः क्रोशद्वये नि:सज्ञः पातित । ततोऽवशिष्टा दैत्याः पलायमाना गाढमच्छित विशुक्रं प्रख भण्डान्तिकं प्रययुः । अत्रान्तरे ललितामाहतुं गतः पञ्चदशाक्षौहिणीनाथैर्युतो विषङ्गः श्रीचक्र पर्या. मात् । कोलाहलं धुत्वा प्रतिवृद्धाश्चक्ररक्षिकाः शतयो दैत्यवाहिनी प्रविश्य युयुधिरे ।' सप्ततितमेऽध्याये-पृ० ४८९-४९५ 'तस्यां रात्रौ श्रीचके दैत्यसैन्यैवष्टितमवलोक्य मुद्धा कामेश्यादयो ज्वालामालि. मीतः प्रकाशं विधाय तान्दैत्याञ्जनः । अथ दमनाया अठरा, स्वपराक्रमैः शक्तिगगा. नर्दयन्त: कामेश्वर्यादिशक्षाघातविरवसारध्यवाश्उिन्नशिरसोऽपक्षन् । कोपमूच्छितो विपनश्च गजारूढः कामेश्वर्या युध्यमानस्तथा क्षगातवाहनश्चि. नशनस्तच्छताघातेन निश्रलोऽन्तर्धान जिगमिपुरपि देव्या रुदमागों मायया दैत्य निर्माय युयुध । कामेश्वरी च तं करालं सहसवानं योजनोन्नत मायापुरष विमायाऽस्नेण हत्वा मन्प्रपाशात् विपदावर पद्धता लजाऽऽननं ललितान्तिके समानयय। भवान्तरे मन्त्रिण्याचार छ सन्नागतास सर्वाः शक्तयो दैत्यकपटमाकण्यासिवि. स्मिता विषई हन्तमुद्यता अपि ललिताऽऽज्ञप्तया मन्ग्यिा बदस्य मृततुल्यत्वमुरावा सतो निवृत्तास्तद्वृत्तं भण्डायाश्योधयितुं तं मुमुचः । स च विषङ्गो गतामिवात्मा मन्यमानोऽतिदुःखानान्तो सरजयाऽवनतमस्तस्त्वरित सतो जगाम । अथ कितवेदैत्यः पुनर्युदशहूयाऽस्वस्थानां धक्तीनां Bहस्यापार्य दण्डिन्यादिमिः प्रार्थितया ललितयाऽज्ञप्ता ज्वालामुखी शक्तिवाहिन्याः परितो ज्यालासालं पोज ममित निर्ममौ । सन्मध्ये युदधान्ताः शक्तो निश्चिन्ताः सुम्बः ।

·त्रिपुरारहस्ये- एकसप्ततितमेऽध्याये--पृ०४९६-५०२ 'भण्डानुजो विषङ्ग. स्वपराभवेन हतोत्साहः कुटिलाक्षादीनां नाशं श्रुत्वा शोका. रे मग्नो जोक्तिभाराकान्तो भ्रात्रे विशुक्राय स्वैतिवृत्त निग्दयामास । तदाकये विशुमोऽनुजमावास्य शत्रुसहारायं चिन्तितमुपाय भार्गवदत्तयन्त्रप्रक्षेपरूपमाख्यातवान् । ततो हष्टे विषङ्गे विशुक्रः स्वनिश्चित भण्डाय निवेद्य तेनामिमतः शुचिः शिला. पट्टे आसरी मूर्ति विलिख्य मासाद्युपचारैस्ता प्रपूज्य नग्न परितो नर नयुवतीभि स मेतो मन्त्रादिभिस्तद्यन्नं ससाध्य विषङ्गाय ददौ । अथ तद्विघ्नय-नं प्रगृह्य विपङ्गः शक्तिपन्यमुपगतो महत्या ज्वालया तत्परिवृतं दृष्टा खमुत्पत्य बलात्तद्यन्त्र शक्तिसेनाया प्रविक्षेप । विशुक्रश्च भण्टेन राजपुत्रादिभिः श्च सर्वोमि. समेतस्तत्र गत्वा ज्वालाऽन्त स्थिते शक्तिगणेर्योधु गगनमुत्पत्य गन्तुमुद्यतोऽपि ज्दालावृद्धया अशक्यं तन्मत्वा द्वारमार्गेण शस्त्रास्त्राणि प्राक्षिपत् । अथैतन्निशम्य दण्डिन्या युद्धार्थमाज्ञप्ता. शक्तयो यन्त्रप्रभावादालस्यादिभिरपह- ता योद्धुमनिच्छन्त्यो विपरीतबुद्धया -ण्डिनामेव विरुरुधुः । दण्डिन्या विचित्र तवृत्तं निवेदिता मन्त्रिगी विस्मिता ललितामुपगम्य तन्न्यवेदयत ।। द्विसप्ततितमेऽध्याये--पृ० ५०३-५०८ 'अथ ललिता स्वस्मितात् कामेशमुखमनतात् गदाद्यायुधयुतचतुर्हस्त गजानन नि. नेनं शरत्या समाश्लिष्ट गणेशमुत्पाद्य विनध्वंसायं तं समापयत् । गणेशश्च त्वरया विध्मयन्यमासाद्य दन्ताघातेन तच्चूर्णयित्वा योद्धमुत्सको ज्वालासालाद् यहिरागत्य दैत्यसघान मर्दयन् मण्डपुत्रान् विषड्न च गदाद्याहत्या नि.सज्ञान् कृत्वा घोरं युध्य माण क्रोधान्वितं विशुक च गदया हतसारथ्यश्वरथ विधाय तदाप्रहत्या मिन्नकु. म्भोऽपि तं हृदि शूलमाहत्यामर्छयत । अयायान्तं गणेशं विलोक्याजेय त मत्वा भण्डो ललितगऽऽस्मशमभिलपन म. हाभीम गजासरं सृष्ट्वा गणेशेन योद्ध त प्रेषयामास । एतस्मिन्नन्तरे विघ्नपन्नध्वसाद प्रतिबुदै शक्तिगणैः समेता मन्त्रिण्यादिभिः सहिता ललिताऽधा स्वयं युद्धार्थ निर्जगाम । अथ भण्डस सह एकला योदु समुत्सका पालाऽम्या तदर्य देव्यनुज्ञामयाचत । 'ततो ललिताऽऽज्ञया मन्त्रिणी एफेनारेण योढुं तल्या औचित्य युवाणाऽपि सर्वे. ण्डस्तों तस्या सत्याग्रह दृष्या प्रीत्या तदनुज्ञा प्रददौ . ततस्तया स्वीये युद्ध हस्तक्षेपार्थ प्रतिपिदा दण्डिनी रुष्टां तां पाला विलोक्य प्रीत्या प्रणम्य च तदभिमत तत्र स्थातु स्वोचकार । अय महाराजाप्रमुखाः सर्वाः शक्तयो रणवायजयघोषादिभिर्दिष्मण्डल प्रपूर्य दैत्यवम् प्राप्यातिघोर युयुधिरे । एवं सप्रवृत्तेऽतिभयंकर समरे शक्तिभिदैत्यसैन्य प्रस्तं पलायनपरमवलोक्य मण्डपुवाविंशसाख्याकाः कोधच्छिता योद् प्रावर्तन्त ।" त्रिसप्ततितमेऽध्याये-पृ० ५०९-५१५ "अगस्तिना गणेशगजासरयोयुद्ध विस्तृतमाख्यातु पृष्टो हयपोवो भाषे-गजा ·। विषयसूची। ४५ खरेण युध्यमानो गणेशस्तेन सृष्टान् ततुल्यबलान दैत्यान् दृष्ट्वा कोटिशो गणेशानुत्पा- , नाशयाञ्चकार । ततः सृष्टान् गणेशान् स्वाङ्गे संहृत्य पुनरकलो गणेशो मृतसहसव क्वादियुतभयङ्कररूप तं रणकौशल्येन दारुणं युद्ध्वा निरायुधं विधाय आयुधैरहन्य मानं तं दन्तेन हृदयं विदार्य संजधान । मधात्मतो वधमभिलषन्तं भण्डं दृष्ट्वा ल. लिता गणनाथमाहूय युद्धात्तं व्यरमयत् । युद्धोत्सका बालाम्बैकला मन्त्रिी दण्डिनी च पृष्ठतः कृत्वा हस्तलाघवात् दैत्य. सधान् युगपददयन्ती अगणितान्दैत्यसैनिकान् संजहार । स्वसैन्यं हन्यमानमवशिष्टं च पलायनपरमवलोक्य ज्वलन्नेमा भण्डपुत्रा युगपत्त्या युयुधः । याला च कौशल्येन म. त्रिण्याचा: शक्तोदैत्यांश्च विस्माययन्ती एकदैव सर्वान तान् चिरायुधान् विस्थाश्वसू तान्विधाय तत्साहाय्यार्थमागतो महत्सैन्ययुतो विपनाविशुक्रौ च पक्षसि गारान्प्रहस्य मूच्छेयामास । ततः शखानयनाथ परावर्तितुमभिलपतो भण्डमतान्वीक्ष्य प्रभत्स्यं च रोपसंत मान मुष्टयैव हन्तुमुद्यतान तान् भल्लैश्छिरासि प्रच्छिद्य न्यवधीत । चतुःसप्ततितमेऽध्याये-पृ० ५१६-५२३ 'मन्त्रिणोदण्डिनीया सस्पराक्रम पहुशः स्तुत्वा मानीत बालाम्बा प्रोत्याऽऽलि प्य ललिता स्वपावे न्यवेशयत । अथ भण्डः पुत्रनाशाध्योकाकुलोऽपि क्षणात् प्रतिबुद्धो ललितया स्वाकासित स्यैव पूरणं तन्मत्वा मात्मनो नाशाय समुत्सको भक्तकामप्रपरिका ललिता प्रार्थयन् क्षणातद्धयानमग्नो निःसंज्ञोऽभवत् । तावदागताभ्यो भ्रातृभ्यां विपङ्गविशुकाभ्यां तदा वस्य त दुःखितं मत्वा समाधानवचोभिः प्रशामितो भण्डो वस्तुस्वरूपगुप्तये मोहित इव पुत्रशोकानिदाधो बहु विललाप । अथ विशुक्रविपढ़ो रोपाक्रान्तौ देवी ललिता 'हन्तुं प्रतिज्ञाय द्विशताक्षौहिणीसैन्यपरिवृत्तौ चक्रराजस्य पार्श्वभागे प्रययतः । तत्र द. क्षपा विषको वामपा व विशुमः पपात । कोलाहलमाकण्यं शडिता दण्डिनी मन्त्रिण्यनुज्ञया किरिरथमारा भैरवेन सारथि. ना युक्ता पृष्ठतः स्वप्नेचरीकालसर्पाभ्यां शक्तिभ्यां समेताऽसंख्यावाकिंगण: परि- वेष्टिता दक्षपाचे विषङ्गेण योद्धु निर्ययो । मन्त्रिणी घ शुकश्यामलायाभिः पाकिमिः सहिता सैन्यार्णवयुता विशुक्रान्तिकं गत्वा युयुधे। ततोऽतिमीपणे युद्ध संप्रस मन्त्रिगोसैन्यः स्वसैन्यमाकान्त विवशं दृष्ट्वा विशुभस्तदीयाशत्वारः पुत्राश्च जोमूतका. -पादयः शरान् वर्षन्तः शाक्तिचमूमपीडयन् । अय शुकरपामाख्या शक्तिीमूतकायं प्राप्य लाघवासदश्वरयस्तान निहस्य का. राघातेन तं निजधान । सारिका च शकिदेवार्याख्यं विशुकतनयं गया व्यनाशयत् । सगोताख्यया शतया युध्यमानः करम्भो विशझसतस्तत्खड्गेन विच्छिन्नमूर्धाम्पसः पपा. त । एवं साहित्यश्यामलया त्रिशूलेन हदि ताहितः शिखिभाषणाख्यो विशुक्रात्मनः प्राणान्मुमोच । अय विशुफाउचरूपो स्थपा समागतो लघुश्यामलायाः खगेन जिनमुक्यो नि. - ·त्रिपुरारहस्ये- रायुधस्तच्छराघातेनेषन्मूर्षिताऽपि क्षगादुत्थाय मुष्टया तामभिजधान । तत स देत्य सन्ये पतिता-पुनदहान विलोक्य शोकाकुलो मन्युना प्रज्वलन शस्कृष्टया शक्तिवाहिनी त्रासयामास । अथ मन्त्रिण्या शरैमूनि ताडितो विशुका मूटितोऽपि क्षणादुत्याय हतसूताश्वो निरायुधो मुटया ता हन्तुमुद्यतस्तथा मन्त्रिण्याऽसिना प्रतश्छिन्नमस्तको गतासरपप्तता पञ्चसप्ततितमेऽध्याये-पृ० ५२४- ५३० 'विपनाहरण दण्डिन्या प्रचलित सग्रामे विपङ्गात्मजान करालवक्मादीन् युद्धार्थमा- गतानवलोक्य अभिन्यायटौ सेनाधिपास्तैर्युयुधु । अय जम्भिनी करालवक्तगदया स्ववाहनं सूकरमाहत दृष्ट्वा मुद्धा खड्गमाहत्य तमसर न्यामकरोत् । स्तम्भिनी विशिखेन युध्यमाना शरैस्तद्वाहनमुष्ट्र हत्वा भलन मस्तक छित्या तमपातयत् । अन्धिन्याख्या शक्तिविभण्डारयेन विपङ्गएतन चिर युद्धा हदि बाणाघातेन त मूधित विधाय तदीयवाह खर चापातयता मुक्तकमला विभण्डो दव्या वाहन महिप हन्नमुद्यतस्तेन महिपेग शो प्रगृह्य गगन उत्क्षिप्तो योजने दूरे गादम् छित पतित । खरच महिषेण विदारितो ननाश । अथ गतमर्छ पुनरागतो विभ- पढा मन्धिया देव्या शरेण मस्तक प्रउिद्य हत पमत । मोहिनी स्ववाहनेन गरुन विकोक्षगाहम गृध नाशितं विलोक्य घमा शिर शिउत्वा विकटेक्षण जघान । एव भैरवश्व कोटिभैरवयूथसमेत इन्दशनोसररय चमू नि शेषीकृत्य असिताङ्गप्रमुखैभैरवनायरैकल युध्यमान त रेन हृदय विवा नाशयामास । कालकर्षिणिकया युध्यमान सरासतिस्तदरुकुशाघातेन भिन्न शिरा ननाश । स्वप्नच्या च महाकुभ्यारयो देस्य खड्गेन कुक्षि विदार्य पातित । बटुको भैरव स्वतुल्यक्लेश काटिस्टुकै परिवृतो देत्यसैन्य संहृत्य दण्डाघातन मदोद्धतापमहर पातयाकार । अथ पुत्रनाशेन क्रोधमूछितो विपत प्रलयाग्निरिव शक्तिवाहिनी नारायनविश किमि स्वसैन्य नाशाभिमुख घोक्ष्य महामार्या ससर्ज । तबद्धतश माया प्रस्ता शक्तीराकोशन्ताटवा दण्डिनी द्वा विमायास्प्रेग ता मायां प्रवल्य क्षगानच्छिा खड्गेन छिपवा विपद्मवधीत ।' पदसप्ततितमेऽध्याये-पृ० ५३१-५३६ 'मातृवधेन दुखमाप्तोऽपि भण्ड क्षणात प्रबुद्ध स्वनाशसमयप्राप्ति चिन्तयन् मा स्मानं कृतकृत्यं मन्यमानो भक्तकामदात्री थाललिता द्रष्टुमुक भादमग्नो यस्त. स्वरूपगुप्स्यर्थ यहि क्रोधसमाक्रान्त स्वीयामवशिष्टा सेना सयोज्य सहनसिंहयुतं रथ माह पञ्चाशत्सख्याकै सेनानायकै समेता जयाधादिमण्डल व्याप्नुवन् जैत्र यात्रा निजंगाम । तनिशम्य मन्त्रिग्या निवेदिता ललिताबा मन्त्रिगादण्डिनीभ्यां समेता धारा या संयुता अगिमाद्यामि शक्तिभिरावृताऽगणितशक्तियन्दै देस्यसेनाऽर्णवमुशगमत् । परियेटिना युद्धाय ·विषयसूची। अयोमयो मैन्यपोतिदारणे हामे सम्प्रवृत्ते दैत्यह-यासमवलोक्य मण्सेना पतमो बझाक्षादयोऽत्युन युध्यमाना मन्त्रिण्यादिभिः शक्तिमिराहता प्राणान्मुमुचु प्रहृष्ट मण्ड युद्धोस्सक वोक्ष्य सचित्तगतमामन्दमालक्ष्य साशङ्को भण्डसूतस्त कारण पप्रच्छ । भण्डश्च तदाकार्य विस्मितस्तस्मै ललिताया परात्परत्वमाख्याय स्वस्य पूर्ववृत्त देवीतो देहत्यागनिश्चय धाकथयत ।" सप्तसप्ततितमेऽध्याये-पृ० ५३७-५४२ 'मय भण्ड. पुरत मागता मन्त्रिण्याचा शक्तीर्युदनैपुण्य प्रार्य ललितया यो स्वामिलाप कथयामास । तामात्मभिस्तमजेय दृष्ट्वा ललितयैव तपस्यो चितवाच ततो निवृत्ता । ततो भण्डो ललिता दृष्टयातिहष्टस्ता मनप्ता प्रणम्य जलपुप्पात्मकान् शरान् प्रक्षिष्य पूजयामास । अथ तयो समुपकान्ते लोमहर्षणे महादे कृतप्रतिकृतोपेते म सृष्टान् मधुवैटभादीन् विष्णुशकुन् अन्धकादीन् शिवस्पिच युभ्यतो दृष्ट्वा देवी विष्णोर्दशावतारान शकर चोत्पाघ तान् घातयाचके । हतानामपि सैनिकाना पुन पुन सटिमवलोक्य भयाकुलैविध्यादिमिर्मन्त्रिण्या च प्रार्थिता लरिता तानाचास्य पाशु पता मुस्त्या सर्वान् मण्डेतरानरान् व्यनाशयत् । पुन क्षणात् धनुपि कामेशार्ट सन्धाय भूकम्पोल्कापातादिषु प्रचलस मात्मध्या मपर भण्ड विलोक्य तन्मुमोच । अतिभीषण सदस्य तजसा दिधमण्डलमापर्य शुन्यक पुरसमेत सम्खीपुरक भण्डासर भस्मीधकार । तदद्भुतमवलोक्य विस्मिता विध्यादयो हर्षमाना जयघाप चक्र । एवं भण्डनाशेन सर्व जगत् शान्तं विलोक्य सरसिद्धादिवृन्दा ललिता नष्ट ताजग्मु ।" असप्ततितमेऽध्याये-पृ०५४ ५४७ 'अथ देवास्तां प्रणम्य "जय जय ललिताब इत्यादिमिविविध स्तवैस्तुष्ट । कोटिब्रह्माण्डेभ्य भागता विध्यादीनां कोटयश्च प्रणतास्ता प्रशस । ततो विश्वकर्मणा स्वकृत श्रीपुरनिर्मागमुसा श्रीललिता सर्युता मेरुङ्गे गस्वा प्रतिश्रीचक सत्पुर दृष्ट्वा हटा विध्यादिमि प्रार्थिता तन्त्र स्थातु स्वीचकार । ततो वृहस्पत्यानिमि कल्पितयाऽभिपेकसामप्रया ब्रह्मा वसिष्ठादिभि सहितो प्रहाणीप्रमुखाभि पूजिता ललिता सरगन्धर्वादिषु स्तबगायननृत्यादिभिषयास रत्न सिंहासनऽभ्यपिञ्चत् । ततो रत्नमञ्चकेऽधिष्ठिता सा मन्त्रिणीप्रमुखाभ्य शक्तिभ्यो यथावत स्थानानि प्रदाय विध्यादिभिविविध रूपचारै पूजिता पुन पुन स्तुता घसा বুকিং মা গুৰু স্তুল বসলেন। मधागस्त्येन एविधस्य महत थ्रीपुास्य एतावत्पर्य तमप्रत्यक्षकारणं पृष्ट हया स्य प्राह-हे कुम्भज! तच्चीपुर त्रिपुरोपातकस्यैव दृष्टिगोचरीमपति, नान्यस्य । मतस्त्व व मायाँतो लोपामुद्रातो दीक्षा प्राप्य विधिपत्रिपुरामुपास्य तदर्शविधेहि । हे घटोद्भव सिद्ध पूर्वसोपानभूत मापातकनाशन विध्याचाख्यानेषु मुख्यमिदं श्री ललितामाहात्म्य गण्यता पठता जनाना त्रिपुरामफिमुस्पाध पर पद प्रापयति इति।"

·- त्रिपुरारहस्ये- एकोनाशीतितमेऽध्याये--पृ० ५४८-५५३ अय रामो भक्तिसागरे मन आनन्दाश्रुपरिप्लुतो बद्धाञ्जलिः श्रीगुरुं पुनः पुनः प्रण. म्य स्तुत्वा गुरभक्तिप्रवर्तकं संवतं च नत्वा आत्मानं धन्यं कृतकृत्यं मन्यमानः सर्ववेद- शामविशारदस्याप्यास्त्यस्य श्रीपुरदर्शनानहतायाः कारणं वक्तु दत्तात्रेयं प्रार्थयामास । दत्तात्रेयोऽयवीत-हे राम ! सत्सङ्गात्प्रासंचितवासनासमुद्बोधेन त्रिपुरामत्यु. गमे ततो दीक्षा प्रगृह्य गुरुपद्धत्या उपासनेन नरो मोक्ष प्राप्नोति । द्विजानामुपनयनवद त्यावरियाया दीक्षाया महर्ण विनैव उपासनेऽपकरसायनसेवनेनेव देवद्रोही साधको नाशं प्राप्नोति । केवलं वैदिकक्रमवादिनां पुंसां फलस्वरूपानभिज्ञानां वेदस्थतन्त्रमागस्य गुप्तत्वा दुपासनाईत्वं नैव भवति । ब्राह्मण्यमिव सर्वथा रक्षणाई श्रीविद्योपासनं त्यजन्नरोऽत्य. पराधी नरके पतितो दारुणं दुःखं प्राप्नोति । उत्तमा तान्त्रिको गतिः शुष्कवैदिकोपासकैः कदापि न लभ्यते । दीक्षावन्तोऽबुधा अपि सद्गतिं लभन्ते । शिवाचाराधनेऽपि त्रिपुरैव तत्फलं ददाति । तत्तच्छतिपूजकः शक्त्यनुसारेण तत्तत्फलभाग्भवति । सर्व वस्तुजातं विच्छतः सत्त्वेनैव सम्भवतीत्यतः शिवाहते शक्यभावो नैवाशयः । मुख्यवेदार्थस्य त्रिपुरात्मकत्वात्तत्साधनमेन वेद उच्यते । सर्वानुवर्तुमिच्छन् परमे श्वरस्त्रिपुरामतिभूतादपारावेदात्पुराणागमादि उदभावयत् । तत्र मपय आगमाम्भोधि प्रमथ्य सारभूतं तन्त्रशास्त्रमुदृतवन्तः । द्विजाः श्रौतसंस्कृता., शूदाश्र केवलमेव ता- निकोपासनेऽधिकार प्राप्नुवन्ति । वेदागमादिषु मन्नयन्त्रपूजाविध्यात्मको भागो मु ख्यभूतस्तन्त्रमिति कथ्यते । हे राम ! अगस्त्यः प्राक् केवलवैदिकोपासनपरः श्रीपुरमपश्यन्नपि त्रिपुरामाहात्म्य श्रुत्वा पत्नीतस्तन्त्रदीक्षा प्रगृह्य विधिवत् त्रिपुरामुपास्य भार्यासहितः श्रीपुरै स्थान लब्धवान् ।" अशीतितमेऽध्याय--पृ०५५४--५६३ रामेण त्वरितफलदायकं त्रिपुरोपासनविधानमाख्यातुं निवेदितो दत्तात्रेयो त्रिपुरा. मूत: स्थापन तत्पूजाकालान् पूजोत्सवादिकं तत्तत्फलानि घारूपाय अपूजकानां दोषमुतवा ततो लक्षपूजाविधानं प्रदर्शयन् तत्पूजनप्रकारान् प्रतिमास्वरूपं चाख्याय तदहं ब्राक्षणायन जागरणमग्नौ हवनं विप्रभोजनादिकं धोक्त्वा तत्तत्पुष्परचने तत्त. रफलानि प्रतिपाद्य दीपाभिषेकादिप्रकारान् तत्तत्फलानि च प्रकथ्य अशक्तानां निर्व द्धानां च त्रिपुराप्रसादसिद्धयर्थ तत्साधनान्याख्यो। तत: श्रीचक्रदानविधि तत्पल चोक्त्वा दीक्षापद्धतियुतत्रिपुरोपासनसम्प्रदायप्र चालकस्यानन्तपुण्यफलम् , तदवरोधकस्य चाधर्मा गति प्रत्यपादयत् । अयोपसहरन् त्रिपुरामाहात्म्यश्रवणस्य भक्त्युत्पादकत्वान्मोक्षद्वारत्वं भत: स. थाऽवश्यकतां च प्रतिपाद्य त्रिपुरामाहात्म्यपादिफ्लान्यख्यायाने नामात्मक बाल कृत्वेतत्खण्ई समापयत् इति । इति त्रिपुरारहस्ये ( माहात्म्यखण्डे ) विषयसूची समाप्ता ।

·॥ श्री ॥
त्रिपुरारहस्यम्।
( माहात्म्यखण्डम्)
श्रीगणेशाय नमः । श्रीगुरुभ्यो नम । श्रीसरस्वत्यै नम ।
श्रीत्रिपुराम्बिकायै नम ।
ॐ नमः कारणानन्दहृद्वीजाकाशगारिणे ।
यल्लीलालेशलसिता लोकालोकाण्डरेणवः ॥१॥
यदक्षर परं ब्रह्म जगन्मालामणिप्रभम् ।
सर्व सर्वात्मकं सर्वसारं सर्वपदाश्रयम् ॥ २॥
यदेवाऽशेपसंसारदलपीजशिवात्मकम् ।
शिवरूपं शक्तिरूप ब्रह्मरूपस्वरूपकम् ॥ ३॥
त्रिपुरां परमेशानी महाप्रलयसाक्षिणीम् ।
दग्धकामोज्जीवनाय सुधासारां नमाम्यहम् ॥ ४ ॥
अस्ति दक्षिणदिग्भागे मलयादिमहोछयः।
शृङ्गसङ्घातसंक्रान्तसप्तसप्तिमहापयः ॥ ५॥
अनेकशृङ्गलीलात्तमहापुरुषवैभवः ।
स्वाङ्गव्याप्तिपराक्षिसमहामेरुमहीत्वकः ॥६॥
नानावृक्षाकुरप्रान्तविश्रान्तयनमण्डलः ।
मृदुवालविलसच्छविक्षिप्तारुणप्रभः ॥ ७ ॥
अमरीमृदुगीताचमगीरवसमथुतिः ।
श्रीगन्धगन्धसंरम्भजितनास्यङ्गसौरभः ॥८॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
एलालतापरिमलविलसद्वालमारुतः।
अनेकपशिनीफुल्ल पद्मसंस्थितहंसकः ॥९॥
प्रावृड्जलदसंस्पधिगन्धसिन्धुरमण्डलः ।
भिन्नसिन्धुरदानोद्यद्वासनाभरितान्तरः ॥१०॥
सिंहव्याघबराहोघशोभालसदधित्यकः ।
विस्तीर्णवनखण्डान्तराश्रमोद्यदुपत्यकः ॥ ११ ॥
तापसान्तवासिवेदघोपघुघुमितान्तरः ।
हुतगव्यधृतामोदपरिबृंहितमारुतः ॥ १२ ।।
वायुकम्पितशाखाप्रवद्धचीरपताककः ।
कचित्तु तरुमूलेपु सुखासनसमाश्रयाः ॥ १३ ॥
तपस्विनो ध्यानपराश्चित्रार्पितनरा इव |
कचिद्ब्रह्मपरं जप्यं जपन्तो ब्रह्मवादिनः ॥ १४ ॥
कचिदनीन्हूयमाना नित्यनैमित्तिकक्रमैः ।
कचिदध्यापयामासुर्वेदान् विप्रार्भकान्बुधाः ॥ १५ ॥
कचित्सभायां शास्त्रेषु मीमांसन्ते परस्परम् ।
कचित्प्रवचनं चक्रुः पुराणानां कथाविदः ॥ १६ ॥
एवंविधेऽद्रिप्रवरे सर्व गुणभूपिते ।
प्रत्यग्भागे विविक्तायां भुवि कासाररोधसि ॥ १७ ॥
वणपर्णचयोदश्चत्कुटीमध्यमहीतले ।
विष्टरे सुखमासीनः कार्णसारागसम्भवे ॥ १८ ॥
कर्पूरगौरसर्वात स्वच्छवस्रोपवीतकः ।
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गः कालशोभित्रिपुण्डकः ।। १९ ॥
कृतनित्यक्रियः शान्तो जामदग्न्यः शुभेक्षणः ।
यः साक्षाद्देवदेवस्य विष्णोरंशसमुद्भवः ।। २० ॥
रामः सर्वजनारामः साक्षात्पशुपतेः प्रियः ।
विष्णोर्दत्तात्रेयमः सेवालब्धात्मवैभवः ॥ २१ ॥

·प्रथमोऽध्यायः॥
तं कदाचिन्मुनिवरं प्रसन्नेन्द्रियमानसम् ।
प्रियशिष्यः सुमेधाहः सदा सेवनतत्परः ।। २२ ।।
पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा भक्तिश्रद्धासमन्वितः ।
राम दीनदयासिन्धो भक्तानुग्रहविग्रह ।। २३ ।।
पुरैकदा मया पृष्टो भवान् भूरिविभावनः ।
किं दीनमानुपादीनां संसारलेशभागिनाम् ॥ २४ ॥
परं श्रेयोवह पुण्यं सर्वोत्तमतमं भवेत् ।
यस्मादभ्यधिकं नैव किचिच्छेय: मुसाधनम् ॥ २५ ॥
एतन्मे हि विप्रेन्द्र श्रोतव्यं यदि मे भवेत् ।
अपि गोप्यं वदन्तीह गुरवो दीनवत्सलाः ॥ २६ ॥
एवं मयापि संपृष्टो भवानीपस्मिताननः ।
वदामि कालक्रमतः प्रोक्तवानिति भार्गव ॥ २७ ॥
तस्याद्य पोडशसमा व्यतीयुस्त्रुटिलेशवत् ।
स एवार्थो मम स्वान्ते परिवर्त्तत्यहर्निशम् ॥ २८ ॥
वद मे तत्सुकृपया मय्यनन्यशरण्यके।
इति तद्वचनं श्रुत्वा भार्गवः परिचिन्तयन् ॥ २९ ॥
सस्मार तत्पुरा प्रोक्तं दत्तात्रेयेण विष्णुना।
त्रिपुराया रहस्यं यत्साक्षाच्छिवमुखाछुतम् ॥ ३० ॥
विशुद्धहदि संन्यस्तं तत्कालेन शिवाझया।
माय संक्राम्य सर्वस्वं भक्तिज्ञानोपहितम् ॥ ३१ ॥
माहात्म्यवैराग्ययुतमितिहासर्विचित्रितम् ।
न देयमेतत्कस्मचित्तन्त्रसर्वस्वमुत्तमम् ॥ ३२ ॥
नास्तिकाय शठायापि नाम्ना भागैकलेशतः।
भक्तानामपि चान्येपां वक्तव्यं न पुरस्त्वया ॥ ३३ ॥
फारणात्परमेशस्य वाक्यार्यस्यापि गौरवात् ।
एकस्तव महाभक्तः सुमेधा हारितायनः ॥ ३४॥

·४
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
शिष्यस्तस्मै सुभक्ताय वद कालेन भार्गव ।
स चैतत्समुपाकर्ण्य ग्रन्थतोऽनुविधास्यति ॥ ३५ ॥
संहितां पावनी धन्यां तन्त्रसारसमन्वयाम् ।
ग्रन्थरूपां विधायाथ शिप्यानध्यापयिष्यति ।। ३६ ॥
इति स्मृत्वा गुरुवचः शिष्यं दृष्ट्वा कृतालिम् ।
नियत्या भगवच्छक्तेरनुल्लङ्घय स्थिति चिरम् ॥ ३७॥
चिन्तयित्वा सुनिश्चित्य तं प्राह पुरतः स्थितम् ।
वत्स कालं प्रतीक्षस्व सर्व कालेन जायते ॥ ३८ ॥
श्वः पुष्ये शुभवेलायामुत्तरोपक्रम भवेत् ।
एवं स्थिते समभवत्सन्ध्यामृदुकरो रविः ॥ ३१ ॥
अन्वास्य पश्चिमा सन्ध्या तौ जप्यं जेपतुः परम् ।
ध्यायन् हृदि स्वात्मशक्तिं रात्रौ सुप्वपतुः सुखम् ॥ ४० ॥
अथ प्रातः समुत्थाय कृतादिकविधिं गुरुम् ।
दण्डवत्प्रणिपत्याथ बद्धाञ्जलिपुटो नतः ॥४१॥
उपतस्थे समुचिते काले परमशोभने ।
अथ तं राम आय वत्सेति मधुरस्वरम् ॥ ४२ ॥
पुप्पाञ्जलिं प्रयोज्याग्रस्थितहैमासने शुभे ।
या वाला त्रिपुरा मोक्ता ललिता श्रीकुमारिका ।। ४३ ॥
तस्या वपुर्वाड्मय यत्तच्छिप्याय प्रदत्तवान् ।
साचं पीठं समभ्यर्च्य नानाविभयहेतुभिः ॥ ४४ ॥
प्रजातदिव्यकलशतोयैः समाप्य मार्गतः।
पाशत्रयमपि छिचा चाधिवास्य निशा ततः ॥ ४५ ॥
ग्राहयामास सदूपमाधारत्रयशोभितम् ।
द्वादशायं तुर्यमध्यमवसानघतुर्दशम् ॥ ४६ ॥
विधास्थितं च तद्रूपं तथा चर्याक्रमं शुभम् ।
आचारक्रममुद्रादि रहस्यमखिलं क्रमात् ॥ ४७ ॥

·प्रथमोऽध्यायः।
मृर्धहन्मूलदेशेषु प्रसादविनियोजनम् ।
स्वात्मानावाहुति तत्त्वत्रयाणां क्रमशोऽब्रवीत् ॥ १८ ॥
इति प्रोच्य समादिश्य तत्साधनविधौ ततः ।
वत्सैतद्ब्रह्म परमं साधयस्वाविलम्बितम् ।। ४९ ॥
ततः पूर्णपदं तुभ्यं ददाम्यचिरकालतः ।
इति संप्राप्तसर्वस्वरहस्यो हारितायनः ॥५०॥
त्रिः परिक्रम्य नत्वा तं श्रीशैलं प्राविशद्रुतम् ।
तत्र श्रीभ्रामरी देवी नित्यसन्निहिता स्थिता ॥ ११ ॥
तस्याः सम्मुखतः स्वच्छां वातातपसहां कुटीम् ।
काय तत्र कालेन साधनं समुपाक्रमत् ॥ ५२॥
एवं साधयतस्तस्य फलाहारस्य योगिनः ।
भक्तिश्रद्धानिर्भरस्य नियतेन्द्रियचेतसः ॥ ५३ ॥
प्रसन्नचित्तस्य सदा ध्यानतत्परचेतसः ।
विश्वस्तगुरुवाक्यस्य नवपञ्चत्रिमासकाः ॥ ५४ ।।
ययुः क्षणमिवासर्थ संसिद्धं तस्य साधनम् ।
प्रसन्नदेहकरणः सुस्वरः शुभलोचनः ।। ५५ ॥
लघुगात्राशनो दृष्टः पुष्टाष्टावयवः शुभः ।
अथ स्वमे तस्य रात्री वाला श्रीपरमेश्वरी ॥५६॥
सर्वावयवशोभाड्या तरुणारुणसच्छविः ।
अक्षमालापुस्तकाभीवरशोभिचतुर्भुजां ॥ ५७ ॥
त्रिनेत्रचन्द्रशकलविलसन्मुकुटोज्ज्वला ।
कोटिमन्मथलावण्या कुमारी दशवार्षिकी ।। ५८॥
प्रादुरासीजगन्माता लीलास्वीकृतविग्रहा।
तां दृष्ट्वा स्वप्नसमये प्रसन्नो हारितायनः ॥५०॥
दण्डवत्प्राणिपत्याथ हर्षगद्गदसुस्वरः।
कृताअलिपुटो भूत्वा संस्तोतुमुपचक्रमे ॥ ६० ॥

·.. त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे {जय श्रीत्रिपुरे मातर्जय वालाम्बिके परे। जय भक्तप्रिये नित्यं जय कारुण्यविग्रहे ।। ६१।। लोके त्रिविक्रमोल्लासिवस्तुपूर्वस्थितिर्यतः । त्रिपुरेति ततः प्रोक्ता ब्रह्मादीनां पराश्रया ॥ १२ ॥ महिम्नस्ते लेशं हरिहरभवाद्या अपि परं न वक्तुं ज्ञातुं वा प्रभव इह देवादिगुरवः । तथा भूता देवी क इह भुवनेपु स्तुतिपयं समीहेदारोढुं तर चरणसेवाविरहितः ॥ ६३ ॥ पदाम्भोजभक्तिस्तव भवति चिन्तामणिगणो न तचित्रं देवि प्रभवति समीहाधिकफलम् । अतस्त्वत्पदान्जप्रणिहितसमस्तन्द्रियवतां फलं न प्राप्यं किं वद परशिवे सुन्दरि परे ।। ६४ ॥ त्वमेवादी सृष्टेः सहजमुखपीयूपजलधिः नितान्तं विश्रान्ता वपुपि विमले निश्चलतरे । न सं वायुस्तेजः सलिलमपि भूमिर्घटपटी न च ज्ञानाज्ञाने वचनविपयो वा स्थितमभूत् ॥ ६५ ॥ । त्वमेवैका सेयं निरवधिमहाशक्तिभरिता स्थिता संविद्रूपा सकलजगतामादिसमये । जगन्मालाजालाहुरगणसुवीजैकवपुपा परानन्दाकारा परमशिवजीवस्थितिकरी ।। ६६ ॥ ततः संविद्रूपा तव सकलमेतद्विलसितं विभातं सद्रूपं तदितरवपुश्चापि सहसा । यथाम्भोधौ भङ्गाः घटकलशकुण्डा इव मृदि प्रभा भानोर्यद्वत्कनकशकलं भूपणगणाः ॥ ६७ ॥ अतस्त्वद्रूपानो पृथगिह भवेत्किञ्चिदपि वा सदा सर्वात्मत्वाद्विलससि महाकाशनपुपा ।

·प्रथमोऽध्यायः।
तथाभूतायास्ते परिमितकराठ्यादिवपुषा
विलासो भक्तेषु मभवति कृपा यन्त्रणवशात् ॥ ३८॥
तवाप्येतद्रूपं शिवगुरुपदाम्भोजविलसत्
मुभक्तिप्रोन्मीलद्विमलनयनानां विधिवशात् ।
कदाचित्केपाश्चिद्भवति पुरतो भाग्यवशतः
परं यत्तद्रूपं कथमिह भवेदम्ब सुलभम् ॥ ६९ ।।
नमस्ते घालाम्व त्रिपुरहरसौभाग्यनिलये
नमस्ते भक्तेहासमधिकफलोत्पादचतुरे ।
नमस्ते दैन्याद्रिमविदलनवजायितकृपे
नमस्ते मोहाम्भोनिधिकवलनागस्त्यचरणे ॥ ७० ॥
इति स्तुत्वा महादेवीं प्रेमविहलितान्तरः ।
दण्डवत्पतितो भूमौ तस्यावरणसन्निधौ ॥ ७१ ॥
आनन्दाश्रुमलारुद्धनेत्रः पुलकिताङ्गकः।
भक्तिनिर्भरितस्वान्तो नाशनोत्किमपीहितम् ।। ७२ ।।
यदा स वक्तुं द्रष्टुं वा किञ्चित्कर्तुमनीश्वरः ।
प्रेमवारिधिनिर्मग्नस्तदा सा त्रिपुराम्बिका ॥ ७३ ॥
प्राह गम्भीरामृतौघवर्पिण्या सुस्मितानना ।
वाचा वत्सेत्युपामन्त्र्य मूर्ध्नि हस्ताम्बुजं न्यधात् ।। ७४ ।।
स तु पूर्व दर्शनेन मन आनन्दसागरे ।
पुनस्तस्याः करस्पर्शाद्ब्रह्मानन्दमयोऽभवत् ॥ ७५ ॥
उवाच सा जगन्माता सुमेघोत्तिष्ठ मा चिरम् ।
गच्छ शीघं गुरोः पार्थे सिद्धोऽसीप्सितलामतः ।। ७६ ॥
इत्युक्त्वान्तर्हिता सद्यो मनोरथमनुष्यवत् ।
सोऽपि प्रबुद्धस्तत्काले किमेतदिति चिन्तयन् ॥ ७ ॥
मालिस्वस्थमना स्वप्ने भूयो भूयो विचिन्तयन् ।
तां मूर्ति सुन्दरी वाचं पीयूपरससोदरीम् ॥ ७८ ॥
बेला कल्यात्मिक ज्ञात्वा स्नानायाऽगात्सरिद्वरे ।
तदेव चिन्तयानः स विस्मृताहिकसक्रियः ॥ ७९ ॥

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्य वण्डे
स्मयन्नुवाच स्वात्मानमेतत्किम्भे समीक्षितम् ।
सत्यं वा यदि वाऽसत्यं न वेधेतस्य कारणम् ॥८॥
विश्वस्य गुरुसान्निध्यं गत्वा किं प्रववीम्यहम् ।
स्वमस्य भ्रान्तिरूपत्वादविश्नास्यो मनीपिणाम् ।।८१॥
न गच्छामि कथं देव्या वचनाच्छयाखलः ।
अहो विषममाभाति कालस्य गतिरुल्यणा ॥ ८२ ॥
तथापि नैव गच्छामि तत्परा क्षन्तुमर्हति ।
इति निश्चित्य नित्यार्थे प्रवृत्ते तु सुमेधसि ॥ ८३ ॥
आहाऽशरीरवाण्येनं श्रणु वत्सेति
वल्गुना।
वचसां त्वमविश्वासं त्यज सत्यं न तन्मृपा ॥ ८४ ॥
इति श्रुत्वाऽथ वचनमाकाशे निर्जनालये ।
प्रसन्नचित्तः साष्टाङ्गं ननाम भुपि सादरः ।। ८५ ॥
अथ शीघ्र रामशयं गत्वा तत्पादपङ्कजम् ।
मृनी संस्पृश्य तद्वृत्तं यथावत्स न्यवेदयत् ।। ८६ ॥
तनुवा भार्गवो रामः प्राह शिष्य मुविस्मितः ।
धन्यस्त्व वत्स ते स्वप्ने दृष्टा सा निपुरा परा ।। ८७ ॥
नान्यस्त्वत्तो धन्यतरः प्रसन्ना यस्य सा परा ।
मयापि सर्वमेतत्चे वृत्तं समवलोकितम् ।। ८८ ॥
योगदृष्ट्याथ ते सर्व सम्यक् सम्पद्यतेऽधुना।
इत्युक्त्वा सुशुभे काले साङ्गोपाङ्गां सविस्तराम् ॥ ८९ ॥
श्रीविद्या क्रममार्गेण दीक्षयामास योगिराद् ।
प्राप्तदीक्षस्य तस्याथो दत्तात्रेयाछुतं पुरा ॥ ९० ॥
इतिहासं तन्वसारं पुण्यं भागवतोत्तमम् ।
साक्षाच्छिरोक्त निपुरारहस्यमुपदिष्टवान् ॥ ९ ॥
वत्सतत्परमं गोप्य रक्षणीयं प्रयत्नतः ।
यस्तं मयि श्रीगुरुणा तदानावशस्त्वयि ॥ ९२ ॥

·प्रथमोऽध्यायः।
संक्रामितमभक्तेषु नास्तिकेषु न वक्ष्यसि ।
आराध्य त्रिपुरेशानी तत्मसादमवाप्य च ॥ ९३, ॥
निवध्य ग्रन्थरूपेण-सच्छिध्येपु नियोजय ।
एचमाज्ञा मम गुरोः तत्सत्यं स्यान्न चाऽन्यथा ॥ ९४ ॥
इत्युत्का प्रणतं शिष्यमाशीभिरनुयोजयत् ।
अथ नत्वा गुरुं रामं परिक्रम्य प्रदक्षिणम् ।। ९५ ।।
जगाम हालास्यपुरे यत्र श्रीमानलोचना ।
पराम्बा राजते साक्षारमुन्दरेश्वरवल्लभा ।। ९६ ।।
सुवर्णपद्मिनीतीरे वेगवसचिरतः ।
तपः परममातिष्ठदुद्दिश्य थीपराम्बिकाम् ।। ९७ ॥
ध्याननिष्ठो महाभागो नियमैरन्वितो यमैः ।
काले काले पूजयन्तां नियतेन्द्रियमानसः ।। ९८ ।।
तां ध्यायन् ललिता नित्यं भक्तिभावसमृद्धिमान् ।
पूजयामास परमामेवं तस्य सुमेधसः ॥ ९९ ॥
अतिक्रान्ताः समाः पञ्च ललितां ध्यायत्तोऽन्वहम् ।
अथैकदा ध्याननिष्ठो दृष्ट्वाऽन्तःपुरुष शिवम् ॥ १०० ॥
कर्पूरगौरं जटिलं भस्मोद्धूलितविग्रहम् ।
करेण वादयन् वीणां पुरतः समवस्थितम् ।। १०१ ॥
किमेतदिति साचर्यमुन्मील्य नयने तदा ।
पुरः स्थित नारदं तमन्बोहयोत्थाय विस्मितः ॥ १०२॥
विष्टर भतिपाद्याथ प्रणिपत्य कृताञ्जलिः।
उवाच मधुरं वार्य विनीतो हृष्टमानसः ॥ १०३ ।।
देव स्वागतं तेऽस्तु क्षन्तव्या मदपाकृतिः ।
पया ध्यानस्थितेनेह पुरस्त्वं नावलोकितः ।। १०४ ॥
'सतां समागमो लोके भूर्यभ्युदयकारणम् ।
कृतार्थोऽहं भवद्भिर्यदनुग्रहविलोकितः ॥ १०५ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे ईप्सितं मे सुसम्पन्नं भवदर्शनमात्रतः । तथापि मे मुनिश्रेष्ठ प्रष्टव्यमवशिष्यते ॥ १०६ ॥ पृच्छामि किश्चियां ब्रह्मन् महान् सन्देह आस्थितः । वं वहिः संस्थितोऽपीह कथं मेऽन्तः समीक्षितः ॥१०॥ एतस्य कारणं भूहि यदि श्रोतव्यमस्ति में । साधवः समभावेन संस्थिता दानवत्सलाः ॥ १०८ ।। इति पृष्टस्तदा तेन लोकानुग्रहतत्परः । नारदः प्रहसन् वाक्यमुवाचाऽखिलदर्शनः ॥ १०९ ॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये द्वादशसाहस्न्यां संहितायां नारदाभिगमनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ ।

·अथ द्वितीयोऽध्यायः। हारितायन वत्सैतत्वया प्रोकं महाऽद्भुतम् । अन्तः समीक्षित इति विदुपेवाऽतिबालवत् ॥ १॥ नूनं मया पर्यटता दृष्टा भुवनपतयः । विद्वांसो मन्दमतयः स्त्रियः शूदाय पामराः ॥२॥ बहुधा तैरहं पृष्टो नैवमयावधि कचित् । नाना सुमेधा विद्वांस्त्वं प्रश्नार्थ वद मे स्फुटम् ॥ ३ ॥ अन्तः समीक्षित इति यत्त्वयोक्तं वचः शुभम् । किमन्तस्तत्र किंवा कस्मात्कस्य किमात्मकम् ॥ ४ ॥ अन्तः शरीर इति तु नान वक्तुं क्षमं भवेत् । टोऽहं देशसंस्थानो महाकाशेन सवृतः ॥५॥ असंख्यातप्रमाणन्तत् सप्तवैतस्तिकं त्विदम् । भारीरं तव तत्रापि द्रष्टा त्वं कुन सस्थितः ॥६॥ बाह्यादन्तस्त्वया दृष्टोऽथवान्तःसस्थितेन या। बाधेन्द्रियैरान्तर स्वमौदरं न समीक्षसे ॥ ७ ॥ यद्यान्तरेण संदृष्टस्त्वयाह तत्र मे भृणु । आत्मा पर्यनुयोग्यः स्यात्तव तत्र त्वया सखे ॥ ८ ॥ त्वं वहिष्ट इत्येतदनापि श्रृणु मद्वचः ! कस्य वाह्यं केन दृष्टं कथं किं तन कारणम् ॥ ९ ॥ इन्द्रिय देहतुल्यत्वाजई स्वस्मिन् हि सस्थितम् । पहिर्गत कथ तेन टु स्यादिति तद्वद ॥ १० ॥ सर्व रहिर्गत तन संस्थित नेक्षितं कुतः। दृष्टश्चेदिन्द्रयैणाइ कि जातं तर तद्वद ।। ११ ।।

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पवण्डे आगतोऽहमन्जयोनः सदनात्वां समीक्षितुम् । तत्रामूतव या वार्ता तां वदामि सखे शृणु ॥ १२ ॥ सभायां ब्रह्मणः स्थाने मार्कण्डेयो महानृषिः । पितामहं समासीनं देवायैः समुपस्थितम् ॥ १३ ॥ नत्वा पप्रन्छ सर्वेषां श्रृण्यतां विनयान्वितः । भगवन् त्वं समस्तज्ञः सर्वलोकपितामहः ॥ १४ ॥ नाज्ञा तव किश्चित्स्यात्सर्वकर्ता भवान् यतः । अहं त्वत्कृपया देव चिरजीवितमासवान् ॥ १५॥ साक्षाच्छिवाराधनतो जितं मृत्युपदं मया । सर्वशास्त्राणि दृष्टानि सेतिहासागमानि च ॥ १६ ॥ पुराणान्यपि सर्वाणि विद्याश्थाखिलगोचराः । किं तत्र सारं श्रोतव्यं यदि मे स्यात्मुनिश्चितम् ॥ १७ ॥ भवान् वदतु तन्मेऽत्र सन्देहो मे महानयम् । अत्र पृटा मया देवा ऋषयः सिद्धयोगिनः ॥ १८ ॥ वदन्ति स्वस्वाभिमतं भक्तिश्रद्धावशेन ते । सर्वानभिज्ञास्ते यस्मात्प्रोचुः स्वस्थोचितं वचः ॥ १९ ॥ त्वं लोकका सर्वज्ञः सर्वात्मा सर्वदर्शनः । वद तन्मे दयासिन्धो यथापृष्टो मया प्रभो ॥ २० ॥ मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । क्षणं ध्यात्वा सुमनसा ननाम भुवि दण्डवत् ॥ २१ ॥ संस्मारितः पराशक्त प्रभावं तेन हर्पतः। पुलकाङ्गरुहो नेत्रे पूर्णानन्दाचनिर्भरः ॥ २२ ॥ कृताञ्जलिः प्रणम्याथो त्रिपुरा सर्वकारणम् । वक्तुं समुपचक्राम सम्बोध्य मुनिपुङ्गवम् ॥ २३ ॥ शृणु मद्वचनं ब्रह्मन् सत्यं ते कथयाम्यहम् । सभासद्भिः समेतस्त्वं श्रदस्वाऽत्र मयोदिते ।। २४ ॥

·-
*
रमितीयोऽध्यायः
१३
अश्रद्दधाना ये कोचिचेपा नात्र भवेत्स्थितिः।
या. सर्वजगतां हेतुर्यया सर्वमिदं ततम् ॥ २५ ॥
यस्यामत्येति सर्व सा त्रिपुरा सर्वतोधिका ।
यया विरहित सर्व वन्ध्यात्मजसमं भवेत् ॥ २६ ॥
यस्याः प्रसादलेशन सर्व स्वात्मनि संस्थितम् ।
प्रत्यणुक्षणभागेपु या पूर्णा त्रिपुरा हि सा ।। २७ ॥
या विचित्रतनुपाणकरणानि प्रतिक्षणम् ।
भुवनानि प्रभिन्नानि स्वात्मनाच्छादयत्यजा ॥ २८ ॥
यस्याः पर्यन्तमध्यादिभाग-नाहं हरिहरः ।
जानीमी वयमेतस्याश्चरणाम्बुजरेणवः ॥ २९
सृष्टिः स्थितिः संहतिय तिरोधानमनुग्रहः ।
क्रियते सर्वदाऽस्मासु स्थितया परया यया ॥ ३० ॥
सा सर्वदेवी सर्वेशी सर्वकारणकारणम् ।
त्रिपुरा सुन्दरी प्रोक्ता स्वतन्त्रा चिद्विलासिनी ॥ ३१ ॥
अनेकरूपा सा शक्तिर्जाता भक्तकृपावशात् ।
सर्वश्रेष्ठा सर्वमाता त्रिपुरा याक्समाश्रया ॥ ३२॥
तन्मूर्तिः सर्वतोत्कृष्टा तसिद्धान्तः परो मतः।
सैव सर्वेश्वरी सर्वपूज्या शृणु मुनीश्वर ॥ १३ ॥
तद्रहस्यं महापुण्यं शिववक्त्रैकगोचरम् ।
आदिनाथाच्छक्तिमुखासदाशिवतुरीयकात् ॥ ३४ ॥
रुद्राद्विप्योर्मया लब्धं नान्यो जानाति कश्चन ।
मत्ये लोके महाविष्णोरंशो दत्तगुरुः स्मृतः ॥ ३५ ॥
तेन श्रीकण्ठमुखतः श्रुतं स्वांशे समाक्षिपत्
भार्गवः सोऽपि गुर्वाज्ञावशेन मोक्तवान् ततः ।। ३६ ॥
सुमेधसे स्वशिष्याय स सम्प्रति महीतले ।
चिकीर्षुन्धरुपेण हालास्यं समुपस्थितः ॥ ३७॥

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्यखण्डे
त्रिपुराध्याननिरतः श्रीगुरोराज्ञया युधः।
इत्युक्तं देवदेवेन ब्रह्मणा ब्राह्मणं प्रति ।। ३८ ॥ .
तत्वां द्रष्टुमिह प्राप्तः सत्यमेतद्रवीमि ते ।
इति सर्व मया प्रोक्तं यथा वृत्तं समागमे ॥ ३९ ॥
उत्तरं वद मत्प्रश्ने यज्ज्ञातं हारितायन ।
इति नारदवाक्यं स श्रुत्वा सञ्चिन्त्य सर्वतः ॥ ४० ॥
नोत्तरं ज्ञातवान्वक्तुं लज्जितो मुनिमब्रवीत् ।
महर्षेऽत्र न जानामि किश्चिदप्युचरं तव ।। ४१ ॥
भवान्सर्वं वदतु मे यदनानन्तरं शिवम् ।
मयतोक्त यथा सद् गुरुणाई भचोदितः । ४२ ॥
ग्रन्धतः कुरु वत्सेति त्रिपुराया रहस्यकम् ।
श्रुतं गुरुमुखात्सर्व ध्याननिष्ठेन तन्मया ।। ४३ ॥
विस्मृतं मन्दबुद्धिवादयां कुरु मयि प्रभो।
इत्युत्क्वा तस्य चरणौ प्रणिपत्यान्वयाचत ॥ ४४ ॥
नारदोऽथ चिरं तत्र ध्यात्वा सर्वमचेष्टत ।
अथ ध्यानाहुतो ब्रह्मा नारदेन महर्पिणा ॥ ४५ ॥
आजगाम क्षणात्तत्र कृपया भाविगौरवात् ।
प्राप्तं तत्र विधातारं ज्वलन्तमिव पावकम् ॥ ४६ ॥
नवविद्रुमसङ्काशं चतुर्वक्वं चतुर्भुजम् ।
कमण्डलुश्चाक्षमालामभयं वरमेव च ।। ४७॥
दधानं श्वेतवसनं स्वच्छयज्ञोपयोतकम् ।
तेजाराशिं समीक्ष्याथो नारदः सहसोत्थितः ॥४८॥
सुमेधसाप्यनुगतो दण्डवत्मणनाम तम् ।
संपूज्याासनाद्यैस्तं कृताञ्जलिरवस्थितः ।। ४९ ।।
दृष्ट्वाह नारदं ब्रह्मा वत्स किं ते स्मृतोऽस्म्यहम् ।
कि कर्तव्यं मया वेऽद्य वद यत्प्राधितं त्वया ॥५०॥

·वितीयोऽध्यायः . इति श्रुत्वाऽथ वचनं नारदः प्रत्युवाच तम् । भगवन् त्वत् प्रसादेन परिपूर्णमनोरथः ।। ५१ ॥ भवतोक्तं पुरी वाक्यं मार्कण्डेयाय धीमते । त्रिपुराया रहस्यस्य माहात्म्यमतिचित्रितम् ।। ५२ ।। तत एनं सुमेधाख्यं तद्रहस्यकविं मुनिम् । पश्यामीत्यागतोऽत्राहं दृष्योऽयं हारितायनः ।। ५३ ॥ भवद्वाक्यं सत्यमस्तु कवि यादयं मुनिः । परं भवन्तं पृच्छामि किश्चिन्मे मनसि स्थितम् ॥ ५४ ॥ त्रिपुरा परमेशानी साक्षात्परशिवात्मिका। तत्केन पुण्यपाकेन प्राप्तमेतेन सेवनम् ॥ ५५ ॥ तद्रहस्याचार्य एपः सर्वोपासकपूज्यताम् । कथं प्राप्तोऽन नैवास्ति साधारणफलादिदम् ॥ ५६ ॥ एतन्मे संशयं देव छेत्तुमर्हस्यशेषतः। गोप्यमप्येतदिच्छामि श्रोतुं तत्कृपया वद ॥ ५७ ॥ एतच्छुत्वा नारदोक्तं ध्यात्वा किश्चिदुवाच ह । शृणु नारद यत्सष्टमस्य पुण्यं पुरा कृतम् ॥ ५८ ॥ पुराऽयं ब्राह्मणः कश्चिदलर्क इति विश्रुतः । सुमन्तुतनयः प्रत्यग्वाहिनी या सरस्वती ॥ ५९॥ तस्यास्तीरे सुरुचिरे निवासे निवसन्द्रिजः । चारुरूपा तस्य भार्या सती भर्तृपरायणा ।। ६० ॥ अयं वस्य मुतो बालः पञ्चवर्षः प्रियः पितुः । सुमन्तुरन्वहं दुर्गापूजोपासनतत्परः ।। ६१ ॥ महाभक्तो द्धमतिः सदा दुर्गापरायणः । अयीत्येवं स्वभार्या आइयत्यनुवासरम् ॥ ६२॥. अलर्क एप तत् श्रुत्वा समभ्यस्य च मातरम् । चाळमावादाइयति ऐऐ इति मुहुर्मुहः ॥ ६३ ।।

·१
६
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
अथ रोगेणाभिभूतो वालो मातृप्रियः सदा।
ऐऐ इति वदन्ध्यायन्मातरं प्राप पश्चताम् ।। ६४ ॥
त्रैपुरे मन्त्रराजे तदाद्यं बीजमविन्दुकम् ।
प्रोक्तं वाग्भवमित्येतत् वाग्यस्माद्भवति द्रुतम् ॥ १५ ॥
निरन्तरं तदावृत्त्या गतः कालोऽस्य भूयसा ।
अन्ते तदेव प्रवदन्देहन्यासमवाप्तवान् ॥ ६६ ।।
तत्पुण्यस्य प्रभावन श्रीवाला त्रिपुरा परा।
महायोगिभिरप्येपा प्रार्थ्यते दर्शनेच्छया ।। ६७ ॥
सा प्रसन्ना चिरेणास्य प्रत्यक्षाभवदम्बिका ।
अनुग्रहं कृतवती स्तोत्रेणानेन संस्तुता ॥ ६८॥
विचित्रार्थपदाढ्यन छन्दोबद्धात्मना तदा ।
न शक्तिरस्य पद्यानामासीद्विवेचितुं तदा ॥६९ ॥
तद्वीजजपमाहात्म्यादेवतादर्शनेन च ।
अनुपस्थितमवास्य स्तोत्रमत्यन्तविस्मृतम् ॥ ७० ॥
अज्ञानेन यतो जप्तं पुरा बीजमविन्दुकम् ।
अतः सर्वं विस्मरति धारणाविरहादयम् ।। ७१ ॥
तथापि भाविकार्यस्य गौरवाचनान्मम ।
सर्व प्रतिस्फुरत्वेनमदृष्टश्चाऽश्रुतं तथा ।। ७२ ।।
भूतं स्थितं भविष्यच्च गुर्यनुक्तमनीक्षितम् ।
छन्दोव्याकरणं चार्वर्थः काव्यरूपकलक्षणम् ।। ७३ ।।
सर्व भासतु तथ्येन कल्पान्तरगता अपि ।
लोकान्तरमानसाच व्यक्ताव्यक्ता अतीन्द्रियाः ॥ ७४ ॥
प्रतिभासन्तु चित्तेऽस्य न मृपोक्तं भवेत्स्यचित् ।
फर्ता स्यादेप त्रिपुरारहस्यस्य महामतिः ॥ ७९ ॥
पुरा स्थितमिदं सर्वमग्रन्यात्मतयाऽधुना।
हारितायननिंवदं ग्रन्थरूपं भविष्यति ॥ ७६ ॥

·१७
१
--
- द्वितीयोऽध्यायः ।
इतिहासमिदं श्रेष्ठं विचित्रार्थ कयायुतम् ।
शृण्वतां पठतां भक्त्या तुष्टा स्यात्रिपुगम्विका ॥ ७७॥
पठत्वशेषशास्त्राणि शृणोत्वखिलसत्कया।
न पावदेतत्पठितं श्रुतं वा भुवि नापते ॥ २८॥:
तावत केन श्रुतं नैव पठितं वा भविष्यति ।
किं बहुक्तेन देवर्षे सर्वसारमिदं भवेत् ॥ ७९ ॥
एतत्सम्यग्विदित्वा तु नावशिष्यते किञ्चन ।
यावदेत जानाति तावन्न स्यात्सुपूर्णता ।। ८० ॥
सुमेधः शृणु मद्वाक्यं तव सर्व स्फुरिष्यति ।
आरभ्य रामवचनात्रिपुरास्वप्नदर्शनम् ॥ ८१ ॥
कर्तव्यं समशः सवै ज्ञातं तव भविष्यति ।
पत्रिंशहिवरेतकर्तव्यं भवता पवेद ॥ ८२ ॥
अध्यायानां चतुष्कं स्यात्प्रत्यहं कुर्वतस्तव ।
सहस्राणां द्वादशकं खण्ड वितयमेव च ।। ८३ ॥
आद्यो माहात्म्यखण्डः स्यात् ज्ञानरखण्डस्तथापरः ।
चर्पाखण्डस्तृतीयः स्यादेवमेतद्भविष्पति ।। ८४ ॥
कृत्वैतदादौ देवर्षे कर्तव्यं
परमाद्भुतम् ।
वत्स नारद भक्त्यैतच्छ्रोतव्यं वै स्वया भवेत् ॥ ८ ॥
वक्ताऽयमाघः श्रोता त्वं नारदेत्यं भविष्यति ।
इत्थमुत्का जगत्कर्ता ताभ्यां तत्र मपूजितः ॥ ८६ ।।
तदैवान्तहितो ब्रह्मा नारदोऽपि सभाजितः ।
मुपेधसा पयो वीणां रणयनीप्सितान्दिशम् ॥ ८७ ॥
अथ क्षणं स्थितस्तूष्णी विमना हारितायनः ।
सत्सङ्गविरहादीपरकलुपीकतमानसः ॥ ८८॥
अथ वेगवतीं गत्वा स्नात्वा कृतविधिमुनिः ।
मुन्दरेशं सुमीनाक्षीमभ्यर्च्य गणपं गुरुम् ॥ ८९ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
स्मृत्वा ग्रन्थस्य करणमुपचकाम स द्विजः ।
ॐनमः कारणानन्देयारभ्य क्रमशः कृतम् ॥ ९ ॥
समाप्तिमकरोदन्ते सा भवेत्रिपुरैव हीम् ।
शिवशक्तिमणक्योर्मध्ये ग्रन्यस्तु तन्मयः ॥ ९१ ।।
एवंविधस्तेन कृतो ब्रह्मणोकं यया पुरा ।
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥२०॥

·अथ तृतीयोऽध्यायः।
आदिनायो मद्देशानः सर्वकारणकारणम् ।
सर्यकर्ता विजयते सर्वात्मकतया स्थितः ॥१॥
श्रीविष्णोरंशयोगीशो दधात्रेयो महामुनिः।
गूढचर्या चरन्लोके भक्तवत्सल एधते ॥२॥
जमदग्न्यरणेजर्जातः पन्धनमहानला ।
रामोऽभ्युदेति भक्तान्तरज्ञानध्वान्तनाशकः ॥३॥
एवं ध्यावा गुरुस्वर्णपमिनीरोघसि स्थितः ।
पिवायहोक्तविधिना पटूविंशदिवसैः कृतम् ॥ ४ ॥
इतिहास भागवतं तन्त्रसारमखण्डितम् ।
वैराग्पक्तिमाहात्म्पक्रियाज्ञानसमन्वितम् ॥ ५॥
मानारुपानकथाचित्रं त्रिपुराया रहस्यकम् ।
पठतां पापशमनं शृण्वता क्लेशनाशनम् ॥ ६॥
विचारितं स्वात्मलामजननं मोक्षसाधनम् ।
पूजितं त्रिपुराभक्तिफरं दृष्टं शुभोदयम् ॥ ७ ॥
विद्यामदं सुक्लिखित सेवितं वाञ्छितार्यदम् ।
यत्र श्रीत्रिपुरादेव्याः कथाविभवकीर्तनम् ॥ ८॥
ज्ञानवैराग्यमत्यादयं नारदाथैः श्रुतश्च यत् ।
तत्र किं दुर्लभतरं चिन्तामणिरिव स्थितम् ॥९॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र मातो देवर्षिसत्तमः ।
चल्लकी वादयतम्यामानन्दाप्लुवमानसः ॥ १०॥
सुमेधा अपि तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय सुस्मितः ।
सम्पूज्यासनपाचाचैः कृताञ्जलिरभापत ॥ ११ ॥

·२० त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे देवर्षे त्वत्प्रसादेन ज्ञातं सम्यग्यथार्थतः । प्रगुणाञ्जनयोगेन प्रज्ञाचक्षुरिदाखिलम् ॥ १२ ॥ पितामहोक्तं संपन्न रचितं तद्रहस्यकम् । आज्ञापयाग्रे शिष्यं मा भवनः किं करोम्यहम् ॥ १३ ॥ अद्य सर्वाणि शास्त्राणि छन्दांसि विविधानि च । सर्वे लोका दिशः कालाः सेन्द्रियाश्च निरिन्द्रियाः ॥१४॥ ज्ञाताः करस्थितस्वच्छवैक्रान्तमणिखण्डवत् । नमस्ते ब्रह्मपुत्राय नारदाय महात्मने ॥ १५॥ यत्कृपायोगतः सम्यक् ज्ञातं सर्वं परापरम् । इत्युत्का पदयोस्तस्य दण्डवनिपपात ह ॥ १६ ॥ अथ त नारदोत्थाप्य वक्षसाऽऽपीड्य तं मुनिम् । आसने सन्निश्याऽयो मधुरं पाक्यमब्रवीत् ॥ १७ ॥ हारितायन धन्योऽसि त्वत्समो नैव विद्यते । यस्यैवं त्रिपुरापादभक्त्या सम्पत्तिरुद्गता ॥ १८॥ यत्वया त्रिपुरादेव्या रहस्यं रचितं शुभम् । तच्छुथूपुरई प्राप्तस्त्वच्छयं ब्रह्मवाक्यतः ॥ १९ ॥ श्रद्धावतो ममाग्रे तत्सर्वं वद सुविस्तृतम् । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य प्राञ्जलिहूंष्टमानसः ॥ २० ॥ आनन्दानुकलापूर्णविकसन्त्रपङ्कजः। त्रिपुरास्मृतिसमानरामाश्चागुणाङ्कमः ।। २१ ॥ अवदनारदं वाक्यं मधुनिष्यन्दसुन्दरम् । उपपन्नं तवैवेदं ब्रह्मपुत्र महामुने ॥ २२ ॥ यच्छिष्यभूतानमत्तस्त्वं शुश्रूपस्यखिलं विदन् । नैसर्गिक स्वभावोऽयं सतां सुमहतां भवेद ॥ २३ ।। अमत्सरा अवरतोऽप्यल्पं शृण्वन्ति सज्जनाः । नेताच परादेव्याश्चारित्र्यममृतोपमम् ॥ २४ ।।

·-
तृतीयोऽध्यायः।
२१
न तु द्राक्षाफले मेदो लोष्ट्रस्थे मणिपात्रगे।
समं स्वभावमधुर न पात्राद्भिद्यते रसः ॥ २५ ॥.
तवाज्ञां शिरसा धृत्वा विधात्राज्ञामनुस्मरन् ।
वदाम्पतिविचित्रं वद्रहस्यं परमामृतम् ।। २६ ॥
आवयोः संवादरूपं समाहितमतिः शृणु ।
आसीद्रमसुतः श्रीमान्भृगुर्मुनिगणेडितः ॥ २७ ॥
'तत्पुत्रश्च्यवनः सासाह्मणा सदृशो भुवि ।
सुकन्या यस्य चारित्र्यापित्रा दता महात्मने ॥ २८॥
येन सोमग्रहो दत्तो जित्वाऽश्विभ्यां शतक्रतुम् ।
ऋचीकस्तस्य तनयो महात्मा च्यवनोपमः ॥ २९ ।।
तस्मै दचा स्वतनपा गाधिना पुत्रमिच्छता ।
सेवया तोपितः सोऽपि वरं पल्यै प्रदत्तवान् ॥ ३० ॥
सा बने भ्रातरं पुत्रं स ब्रह्मकुलोत्तरम् ।
अथ सर्व क्षत्रवीर्य ब्रह्मवीर्य स वीयवान् ॥३१॥
आक्षिप्य निर्ममे तत्र पायसद्वयमुत्तमम् ।
तत्पुंसवनयुग्मं स हुत्वाऽग्नेः सम्मृतं तदा ॥ ३२ ।।
एक पल्यै परन्तात्या मात्रे दचं महात्मना ।
अय गाधिमहाराज्ञो महिषी विपरीततः ॥ ३३॥
फन्याया अधिकं मत्वा बुभुजे लक्षिता तया ।
फन्पया पञ्चयित्वा ता तज्ज्ञात्वा मुनिरनवीत् ॥ ३४ ॥
किकृतं हे वरारोहे हतार्य तवाधुना ।
वञ्चिताऽसि जनन्या त्वं चरुव्यत्ययहेतुतः ॥ ३५ ॥
भविता तनयो भने कालान्तफसमो नृपः।
भ्राता साक्षबाह्ममयो देवमन परायणम् ॥ ३६ ॥
तच्छुत्वा घोरसङ्काशं वचनं साऽन्वतप्यत ।
मार्थयामास भारं नत्वा साध्वी पुनः पुनः ॥ ३७॥

·२२
त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे
ब्रह्मन्ननुग्रहो मेऽस्तु क्षन्तव्या मदपाकृतिः ।
ब्राह्मणस्य सुशान्तस्य तव पाणिगृहीत्यहम् ।। ३८ ॥
न भूयादीदृशः पुत्रः प्रसादं कुरु सर्वया ।
तछुत्वाऽऽह महाभागः श्रूयतां मद्वचः शिवे ॥३९॥
पायस मन्त्राप्तम्भूतममोघ तत्कथं भवेत् ।
न तद्यथै भवेदद्य किन्तु मद्रचनं शृणु ॥ ४० ॥
शान्तस्तव सुतो भूगात्तत्सुतस्तादृशो भवेत् ।
सर्वक्षत्रान्तकत्साक्षाद्विप्णोरंशो महायलः ॥ ४१ ॥
ब्राह्मणो भविता सोऽपि सववीर्येण सम्भृतः ।
इति श्रुत्वा भर्तृवचाऽप्रसन्ना साऽभवत्तदा ॥ ४२ ।।
अथ फालेन सुपुर्व जमदनि सुतं सती।
स प्राह्मणः मुशान्तात्मा ब्रह्ममृतः शुचित्रतः ॥ ४३ ॥
तस्य कालेन समातो रेणुकाया शुभेक्षणः ।
सपनीहारमिहिरी महावलपराक्रमः ॥ ४४ ।।
स कदाचिस्पिवधनोपासन्तोप्य शङ्करम् ।
मातरम्परशुं तस्मादयोयं वापर
त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवीं निःसना फरवाण्यहम् ।
इति तत्र मतिज्ञाय पितृघातमुपन्युना ।। ४६ ।।
आदाय परशुं दिव्यं नाणा दुलनाशनः ।
निक्षत्रा पृथिवीं कृत्वा कश्यपायाऽखिला मुरम् ।। ४७ ।।
दचा प्रसरसमुद्रानु भूमि जिवा महाजसा ।
सम्प्रार्थितो अपिवरीविरतः क्षयातनाद ॥४८॥
तप आतिष्ठदुनमः महन्या पण्डकोपनः ।
क्रोध शान्यनले दुत्वा तपमातिमयमा ॥ ५९ ॥
जिताः समस्तपुण्यानां लोफास्तेन पहात्मना ।
अय पाटेन महता रामा सत्यपराक्रमः ॥ ५० ॥

·२३ तृतीयोऽध्यापः। रावणस्य वधार्याय स्वाशनाऽचततार ह । तेन मैथिलभूपालगृहविन्यस्तशाङ्करम् ।। ५१ ॥ धनुः समारोप्य तदा वीर्यशुल्कामुपावहत् । आरोप्यमाणं तद्भनं धनुः शैवं पहोलणम् ॥ ५२॥ तकर्म सर्वलोकानां इलाध्यमासन्मिहामुतम् । एतच्छ्रुत्वा जामदग्न्यो वैमानिकमुखाचदा ॥ ५३ ।। असहन्क्षत्रियाणां तच्छ्लाधनां भार्गवस्तदा । गादानलसुसम्पर्फजातीत्सेकपयो यया ॥ ५४॥ क्रोधामणितनेत्रान्तरागानिज्वालया जगत् । दहन्निव क्रोधमूर्तिः मलयाग्निारेव ज्वलन् ॥ ५५ ॥ आः क्षत्रवन्धोरवाहपपनेप्यामि वै मदम् । आरोप्य परगुं स्कन्धे पामेनादाय वैष्णवम् ॥ ५६ ॥ चापं वदनिति ततः प्रचचाल निजालयात् । देवर्पयोऽय तं दृष्ट्वा भार्गवं मन्युना वृतम् ।। ५७ ।। ऊचुरद्य पुनः क्षोणी क्षत्रहीनां करिष्यति । क्रोधेन तस्य महता चफम्पे वसुधा भृशम् ॥ ५८॥ हतप्रभो दिवानायो धूलीधूसरितं नमः । वेलातिलडिनो जाताः समुद्राः प्रलये यया ॥ ५९ ॥ एवं स निर्गतः स्थानान्मार्गे सेनासमारतम् । राममासाद्य कृतवैवाहिकोत्सवम् ।। ६० ॥ रेराम क्षत्रबन्धी वं वीर्योरिसक्तोऽतिमन्दधी।। त्वया कृतमकर्तव्यमज्ञात्वा शूरमानिना ॥६॥ अद्य यावन श्रुतः किमहं प्रकुलान्तकः । रामोऽस्तीति मदायन्मामयज्ञाय कृतं ह्यगः ।। ६२ ।। नाद्यापि परशोधारा कुण्ठिता क्षत्रघातिनः । यच्चयाय कृतं कर्म फलं तस्य भुजिप्पसि ।। ६३ ।।

·२४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे अद्य मे परशोर्धारा पारणं मविधास्यति । पहुकालेन से फण्ठच्छंदोष्णरुधिरेण वै ॥ ६४ ॥ क्षमा खलेषु नो कुर्यादुपेक्षेवाऽऽमयागमे । कालेन तस्यैव भवेदहेः क्षीरमिवान्तकम् ॥ ३५ ॥ फयं सहेत शान्तोऽपि गुरोरपमतिं कृताम् । समर्थे माइशस्तत्र पादाक्रान्त इवानलः ॥ ६६ ॥ मयि जीवति चापस्य गुरोः कैलासवासिनः । क्षत्रियापसदेनाभूद् बालेन परिभावनम् ॥ ६७ ॥ आः कालस्य व्यसयता नात्र शान्तिर्गुणावहा । जामदग्न्ये बदत्येचं रामो राजीवलोचनः ॥ ६८ ॥ पादयोः मणिपत्याऽथ सभाजनमकल्पयन् । सान्त्वपूर्ण क्षमस्वेति भूयो रामः कृताअलिः ॥ ६९॥ ब्रह्मण्यो ननभावेन क्षमापनमयाकरोत् । यदा न क्षमते सोऽपि भूयोऽधिक्षेपतत्परः ॥ ७० ॥ तदैप क्रोधताम्राझो वास्यमेतदुवाच ह । राम त्वं ब्राह्मणोऽसीति युज्यते शान्तिरत्र मे ।। ७१ ॥ राधाणां ब्राह्मणेषु शस्त्रधारा मुकुण्ठिता । अयं कण्ठः कुठारेण छिद्यतां मे यथासुखम् ।। ७२ ।। सर्वथा ब्राह्मणा गायः पूज्या नो रघुजन्मनाम् । इति ध्रुवति काकुस्थे जामदग्न्यो ज्वलन्निव ।। ७३ ॥ तोयसम्पृक्ताउपहोमादव्यवाडिव सम्बभौ । अथाऽवदद्वाघवं तं रामं रघुकुलोदहम् ॥ ७४ ॥ क्षत्राधमाऽतिधृष्टोऽसि ज्ञातः किं ब्राह्मणस्त्वया । सामान्मृत्युं क्षत्रिपाणां न जानाप्ति कुतः खल ॥ ७९ ॥ अयावदद्रघुवरो वेमि त्वां रेणुकामुतम् । नाई नृपस्तयाभूतो ये हवा ब्रह्मबन्धुना ।। ७६ ॥

·तृतीयोऽध्यायः।
न चाई रेणुकातुल्यः स्थितोऽस्मि पुरतस्तव ।
ब्राह्मण्यं वा क्षत्रमावं सन्त्यजाऽन्यतरद् द्रुतम् ॥७७॥
कास्य एवं पदति रुपा पिग्धिगिति ध्रुवन् ।
स्वकरे संस्थितं चापं वैष्णवं मददौ दुतम् ।। ७८ ।।
तस्मै प्रोवाच संक्रुद्धः फत्थनं किं वृथा तव ।
माहेश्वरं जीर्णधनुर्भग्नं दैवेन तवया ॥ ७९ ॥
इदं वैष्णवमारोप्य मत्समक्षं स्थिरीभव ।
ततो मया द्वन्द्वयुद्ध विमदस्त्वं भविष्यसि ।। ८० ॥
एवमुक्तो रघुवरः श्रुत्वा वाक्यं धनुर्वरम् ।
आदाय लीलया मौर्वीमारोप्य निमिपार्धतः ।। ८१ ।।
निपगात्सायकं तीक्ष्णं सन्यायाऽऽकर्णपूरितम् ।
प्रदर्य भार्गवायाथो रुपा भोवाच राघवः ॥ ८२॥
राम शीघ्रं वदाऽमोघवाणः क विनिपासताम् ।
उपेक्षणीयस्त्वं यस्माताह्मणो भार्गवोद्भवः ॥ ८३ ॥
विश्वामित्रस्य सम्बन्धादातताम्यपि मे गुरुः ।
मदर्य लक्ष्य घाणस्य जीव नाऽऽशु यथा गतः ॥८४॥
अमोघोऽयं महावाणो जीवितान्तकरस्तव ।
श्रुत्वा राघवसम्मोक्तं दृष्ट्वाऽद्भुतपराक्रमम् ।। ८५ ॥
मत्वाऽतिमानुपं साक्षात्परमात्मानमव्ययम् ।
प्रणम्य दण्डवद् भूमौ स्तुत्वा मोवाच भार्गवः ॥८॥
जानामि त्वां परात्मानं पुरुपं प्रकृतेः परम् ।
जगद्रक्षाविधानार्य जातो नटनरोपमः ॥ ८७ ॥
आसादिता मया पुण्यलोका वहुतपोगणैः ।
तत् सर्व शरलक्ष्याथै दवा जीवामि राघव ॥८॥
तथाऽस्त्विति वदन रामो निपास शरमुखणम् ।
ब्रह्मण्यो भार्गवं प्राइ नमस्ते रामभार्गव ॥ ८९ ॥

·२४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यस्खण्डे
अद्य मे परशोर्घारा पारणं प्रविघास्यति ।
बहुकालेन से कण्ठच्छंदोष्णरुधिरेण वै ॥ ६४ ॥
क्षमा खलेषु नो कुर्यादुपेक्षेवाऽऽमयागमे ।
कालेन तस्यैव भवेदहेः क्षीरमिवान्तकम् ॥ ३५ ॥
कथं सहेत शान्तोऽपि गुरोरपमतिं कृताम् ।
समर्थे मारशस्तत्र पादाक्रान्त इवानलः ।। ६६ ।।
मयि जीवति चापस्य गुरोः कैलासवासिनः ।
क्षत्रियापसदेनाभूद् बालेन परिभावनम् ॥ ६७ ॥
आः कालस्प व्यसयता नात्र शान्तिगुणावहा ।
जामदग्न्ये वदत्येचं रामो राजीवलोचनः ॥ ६८ ॥
पादयोः प्रणिपत्याऽय सभाजनमकल्पयत् ।
सान्त्वपूर्व क्षमस्वेति भूयो रामः कृताञ्जलिः ॥ ६९।।
ब्रह्मण्यो नम्रभावेन क्षमापनमथाकरोत् ।
यदा न क्षमते सोऽपि भूयोऽधिक्षेपतत्परः ॥ ७० ॥
तदैप क्रोधताम्राक्षो वाक्यमेतदुवाच ह ।
राम त्वं ब्राह्मणोऽसीति युज्यते क्षान्तिरत्र मे ॥ ७१ ।।
राघवाणां ब्राह्मणेषु शस्त्रधारा मुकुण्ठिता ।
अयं कण्ठः कुठारेण छिद्यतां मे यथासुखम् ॥ ७२ ।।
सर्वथा ब्राह्मणा गावः पूज्या नो रघुजन्मनाम् ।
इति युवति काकुस्थे जामदग्न्यो ज्वलनिव ॥ ७३ ॥
तोयसम्पृक्ताउपहोमादब्यवाडिव सम्बभौ ।
अयाऽवदद्राघवं तं रामं रघुकुलोद्वहम् ॥ ७४ ।।
क्षत्राधमाऽतिधृष्टोऽसि ज्ञातः किं ब्राह्मणस्त्वया ।
साक्षान्मृत्युं क्षत्रिपाणां न जानासि कुतः खल ॥ ७५ ।।
अयावदद्रघुवरो वेनि त्वां रेणुकामुतम् ।
नाहं नृपस्तथाभूतो ये हता ब्रह्मबन्धुना ॥ ७६ ॥

·तृतीयोऽध्यायः।
२५
न चाई रेणुकातुल्यः स्थितोऽस्मि पुरतस्तव ।
ब्राह्मण्यं वा क्षत्रभावं सन्त्यजाऽन्यतरद् द्रुतम् ॥७॥
काकुस्थ एवं वदति रुपा धिग्धिगिति ब्रुवन् ।
स्वकरे संस्थितं चापं वैष्णवं प्रददौ द्रुतम् ।। ७८ ॥
तस्मै प्रोवाच संक्रुद्धः फत्थनं किं वृथा तव ।
माहेश्वरं जीर्णधनुर्भग्नं दैवेन तवया ॥ ७९ ॥
इदं वैष्णवमारोप्य मत्समक्ष स्थिरीभव ।
ततो मया द्वन्द्वयुद्ध विमदस्त्वं भविष्यसि ।। ८० ॥
एवमुक्तो रघुवरः श्रुत्वा वाक्यं धनुर्वरम् ।
आदाय लीलया पौमिारोप्य निमिपार्धतः ॥ ८१ ॥
निपङ्गात्सायकं तक्षिण सन्यायाऽऽकर्णपूरितम् ।
प्रदर्य भार्गवायाथो रुपा प्रोवाच राघवः ।। ८२॥
राम शीघं वदाऽमोघवाणः क विनिपासताम् ।
उपेक्षणीयस्त्वं यस्माद्राह्मणो भार्गवोद्भवः ॥ ८३ ॥
विश्वामित्रस्य सम्बन्धादातताम्यपि मे गुरुः ।
प्रदर्य लक्ष्यं घाणस्य जीव नाऽऽशु यथा गतः ॥८४॥
अमोघोऽयं महावाणो जीवितान्तकरस्तव ।
श्रुत्वा राघवसम्मोक्तं दृष्ट्वाऽद्भुतपराक्रमम् ।। ८५ ॥
मत्वाऽतिमानुपं साक्षात्परमात्मानमव्ययम् ।
प्रणम्य दण्डवद् भूमौ स्तुत्वा प्रोवाच भार्गवः ॥८६॥
जानामि त्वां परात्मानं पुरुष प्रकृतेः परम् ।
जगद्रक्षाविधानार्थं जातो नटनरोपमः ।। ८७ ॥
आसादिता मया पुण्यलोका बहुतपोगणः ।
तत्
सर्व शरलक्ष्यार्य दत्वा जीवामि राघव ॥८॥
तथाऽस्त्विति वदन रामो निपास शरमुल्यणम् ।
ब्रह्मण्यो भार्गवं माइ नमस्ते रामभार्गव ॥ ८९ ॥

·२६
त्रिपुरारहस्ये माहाल्पखण्डे
क्षन्तव्यं मे दुरुक्तं यत् ब्राह्मणो मे सदा गुरुः ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा भार्गवो लज्जयाऽन्वितः ॥९॥
नत्वा प्रदक्षिणीकृस जगाप स यथागतम् ।
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये माहात्म्परखण्डे तृतीयोऽध्यायः ॥९॥२९३॥

·अथ चतुर्थोऽध्यायः। -- -- अथ मार्ग जामदग्न्योऽसन्तनिर्वेदमाप्तवान् । परिभावित एवं स चिन्तयानो जगाम ह ॥ १॥ नूनं मया कश्यपाय दत्वा क्षोणी मतिश्रुतम् । नातापरं हेतिहस्तः अध्यामि नृपजन्मसु ॥ २ ।। अहो मे चित्तसम्मोहः किं वदामीदृशोऽभवम् । क्रोधेनाऽत्यन्तरिपुणा पातितो मोहखातके ॥ ३ ॥ क्रोध एव तपोमृत्युः क्रोधानश्यति वै तपः । क्रुद्धस्य दूरतो याति विचारस सच्चबुद्धिजः ॥ ४ ॥ तस्य स्पर्शोऽपि न भवेद्विदं दृष्ट्वा सती यथा । कथं झुद्ध विचारः स्याच्छुित्रे सौन्दर्यवक्किल ॥५॥ फुद्धो न कुर्याकि कर्म गही घोर पिशाचवत । नान्तरं लेशतोऽप्यस्ति पिशाचक्रुद्धयोर्भुवि ॥ ६॥ - उभयोरीक्षितं पुत्रप्रियादिपरिपीडनम् । क्रुद्धो न इन्यात्कं को वा क्रुद्धो हन्ति गुरूनपि ॥७॥ क्रोध एव महाशपुरीग्येन कृतस्त्वहम् । क्रोधान्मया पुरा क्षत्रस्तनन्धयगणा हताः ॥ ८ ॥ आच्छिद्याच्छिध जननीहस्ताभ्यां पुक्कमो यथा। अहो मे निर्दयं स्वान्तं किं कृतं क्षत्रपोतकैः ॥ ९॥ हिंमिताः कोटिशी यालाः सदृशा अशा अपि । नूनं क्रोधो येन नैव जितस्तस्य कथं तपः ॥ १० ॥ ममोपले राज्यसौल यशा तथा । फेन मे निहतस्तात: के इता नृपराशयः ॥ ११॥ / पुरुपादेनेव मया कृतं कर्म मुदितम् । अभिमानः क्रोधमूलो यस्मादेतुबशादहम् ।। १२ ।। ।

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे निगीर्णः क्रोधसण प्रवलाजगरात्मना । एवं चिन्तयना तेन मार्गे कश्चन पूरुपः ॥ १३ ।। दृष्टस्तेजोराशिमयो ज्वलदग्निगिरियथा । पुष्टसुन्दरसर्वाङ्गः फुल्लपङ्कजलोचनः ॥ १४ ॥ मलिनाङ्गो मुक्तकेश उन्मत्तचरितोऽपि यः । महापुरुषवद् दृष्टो महात्मा मुनिराट् कविः ॥१५॥ दृष्ट्वैवं भार्गवो विषं त्यक्तलिङ्गाश्रमादिकम् । दिगम्बर पङ्कदिग्धं गन्धसिन्धुरवस्थितम् ॥ १६ ॥ तं दृष्ट्वा जामदग्योऽथ परं संशयमागतः । कोऽयं विलक्षणाचारः सदसल्लिङ्गसंयुतः ॥ १७ ॥ किं महापुरुषो वाऽथाऽभमत्तो वाऽपि कश्चन । अत्र बुद्धिर्नान्तमेति यथा वेपान्तरे नटे ॥ १८ ॥ प्रमत्तश्चेत्कथमयं तेजोराशिपदं भवेत् । भूयः पश्याम्ययं मार्ग दूपपत्यपि नो सताम् ॥ १९ ॥ तस्मादयं कोऽपि महापुरुपो गृहिताकृतिः । परीक्षणीयः किश्चिन्मे यत्नेनेत्यभिचिन्तयन् ॥ २० ॥ तमुवाच हसन रामः कस्त्वं पुरुषसत्तम । महापुरुषवद् भासि स्थिनिस्ते कीशी वद ॥ २१ ॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य पलायनपरोऽभवत् । क्षिपपापाणखण्डांश्च हसन्नुच्चैर्मुहुर्मुहुः ॥ २२ ॥ विमलापं तथा कुर्वन्बहुधोन्मत्तचंष्टितः । एवंविधं भार्गवस्तं करे जग्राह सत्वरः ॥ २३ ॥ गृहीत्वा चिन्तयामास नायं मे विदिनोऽभवत् । भूय एवं परीक्ष्याऽथ बनाम्यहमपीप्सितम् ॥ २४ ॥ इति निश्चित्य भूयस्तमधिक्षप्तुं प्रचक्रमे । अधिक्षिताऽपि बहुधा परिभूतोऽपि न स्थितः ॥ २५ ।।

·चतुर्थोऽध्यायः।
प्रच्युतो मुखवैवर्णमपीपनोपलक्षितम् ।
महापुरुष एवेति तदा निश्चित्य भार्गवः ॥ २६ ॥
तत्पादयोर्निपतितः प्रार्थपामास तं मुनिम् ।
अथ सोऽपि प्रसन्नात्मा जामदग्न्येऽनुफम्पयन् ॥२७॥
पभापे सस्मितं वाक्यं बहुसन्दर्भगुम्फितम् ।
कस्त्वमित्यहमापृष्टस्त्वया तच्छृणु भार्गव ।। २८ ॥
त्वमित्यवगते प्रश्नः पिटपेपणवद्वथा ।
त्वया नावगतश्चेवामिति वाक्स्पानिरथिका ॥ २९॥
केनचिद्वपुषा ज्ञात इति चेत्तद्दस्व मे ।
न ज्ञातस्ते चिदात्मा तदज्ञेयत्वात्तथाविधः ॥ ३० ॥
अन्नञ्चेदं त्वया दृष्ट साक्षादेव न संशयः।
तस्मात्पर्यनुयोगस्ते संज्ञायां सुव्यवस्थितः ॥३१॥
ज्ञातं कारणमध्येवं तस्मात्संज्ञैव न त्वया ।
ज्ञाता सा न स्वतःसिद्धा काल्पता बहुधापि सा ।। ३२॥
न संस्थिता साप्येकन सड्डातस्याऽऽश्रयत्वतः ।
तस्मादहं त्वया राम सम्यक्पृष्टो वदामि ते ॥ ३३ ॥
एवं तद्वचनं श्रुत्वा स्तब्धवाग्मुद्धिपौरुषः ।
लज्जितः प्राह योगीशं नत्वा भार्थनपूर्वकम् ॥ ३४ ॥
महापुरुप न ज्ञातमुत्तरं तत्र तत्वया ।
ज्ञात्वाऽह योधनीयो वै शिष्यभूतमकल्मपम् ॥ ३५ ॥
इत्युक्तस्तेन रामेण सोऽनुकम्पितमानसः।
वक्तुं स्वत्तमारेभे गिरा मधुरया तदा ॥ ३६ ।।
भार्गवाऽऽगिरसं त्वं मां जानीावरजं गुरोः ।
सम्वर्त इति विख्यातं त्रिलोक्या प्रथितं गुणैः ॥३७॥
स्थिति वक्ष्यामि में राम शृणु संयतमानसः ।
गुरुणा भ्राना विद्वेपस्समजायत ॥ ३८ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
नीति मुझेपमेतद्वै वक्तुं न सुलभं तथा ।
अतिलौकिकत्तित्वाद् दुर्लभश्चैतदुच्यते ।। ६५ ।।
त्रिपुराम्बापादसेवामन्तरा नैव लभ्यते ।
सापि श्रीगुरुनाथस्य कृपाद्वारैव नान्यथा ॥ ६६ ॥
तत्कारणन्तु सत्सङ्गः सर्व तन्मूलकं यतः ।
तस्मादत्तात्रेयगुरोः समीपं ब्रज भागव ।। ६७ ॥
तं सपाराध्प सन्तोप्य याञ्छिन प्राप्स्यमि द्रुतम् ।
बिना गुरोराश्रयतः शुभं विन्देत वै कथम् ॥ ६८ ।।
मार्गच्युतस्य गहने रात्रौ मूर्य विना यथा ।
विना सदगुरुसेवाया न सुखं विन्दते कचिव ॥ ६९ ॥
अन्धस्याऽञ्जनकच विनाऽन्यव गुरोर्गतिः।
साक्षात्सदाशिवो देवः शिष्यलोकानुकम्पितः ।। ७० ॥
मनुष्यरूपमास्थाय सदा पर्यटति प्रभुः ।
विना श्रीगुरुपादान्जसंश्रयं कः समीहितम् ॥ ७॥
लभेत त्रिषु लोकेषु समृद्धोऽपि धनादिभिः ।
तस्मादितस्त्वं गच्छाऽऽशु तस्य पादान्तिकं गुरोः॥७२८
आराधय सुभत्त्या तमकैतवधिया ततः।
प्रसन्नेऽथ गुरौं किं स्पादुिर्लभं भुवनत्रये ॥ ७३ ।।
सास्ते सम्मति गिरी गन्धमादनसज्ञिते ।
आश्रमे पुण्यभूपिष्ठे सिद्धयोगिमुसेविते ।। ७४ ।।
ग्रजाम्यह शुभं तेऽस्तु यथाऽमिलपितां गतिम् ।
इत्युत्का पश्यतस्तस्य जगामाऽऽकाशमार्गतः ॥७५।।
वातनुन्नाभ्रपटलमिव दुरं निमेपतः ।
मागुत्तरान्तरदिशं ययौ दग्गोचरातिगः ॥७॥
ततः संवर्तवाक्यस्य श्रुतिजातत्वरातः ।
गन्तुं पनो दधे तत्र पत्र दत्तगुरुः स्थितः ॥ ७७ ॥
इति श्रीमदि०त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे चतुर्थोऽध्यायः॥३७७॥

·अथ पञ्चमोऽध्यायः। अथोत्तराशाऽभिमुखो जगाम भृगुवंशजः । दत्तात्रेयाऽश्रमं गन्तुं सस्वरो,जातसंभ्रमः ॥१॥ चिन्तयन् स्वात्मनि तदा मार्गे व्यवहृतेः स्थितिम् । नूनमधाऽवधि मया मुख्यं चिन्त्यं न चिन्तितम् ॥ २ ॥ प्रवाहपतितो गर्य इव तद्वशतां गतः । यद्वदन्धानुगोऽन्ध: स्पादविज्ञातगतिक्रमः ॥३॥ अग्रगस्य फलं भुत तथेमें सर्वती जनाः । अविदित्वैव पर्यन्तं कुर्वन्ति कृतकर्मणः ॥ ४ ॥ विदन्ति तस्य च फलमन्यदेवाऽसमीहितम् । दृष्ट्वा कचित्फललबसम्भब दैवतन्त्रनम् ॥ ५॥" बुधवाऽन्यकर्मजं तच मोहिताः फलतर्पया। फललेशाभासलुब्धा आपदं माप्नुवन्ति हि ॥६॥ यथा चाऽमिपलोभने झपो बडिशोषिता । कस्य किं तत्सुखं जातं हतसंसारवर्मनि ॥ ७ ॥ आकमिश्वपचात्सर्वं सुखार्थ सततीधताः । यत्सुखं विकृमेर्जिदामैथुनोत्यन्तु यादृशम् ॥ ८॥ तदेव तादृशं लोकापराजय नेतरत् । सर्व हि भौतिकोत्यस्य देहस्याऽर्थ समीहितम् ॥ ९ ॥ स देहो मलमूत्रामृड्मांसस्नायबस्थि सङ्कुलः । सहुर्निन्धः सदा दुःखहेतुरस्यन्त कुत्सितः ॥१०॥ एतत्सम्बन्धिनः सः पुत्रमित्रफलत्रका ।' इमं नन्धरमत्यन्तबीभत्समतिद्वाखदम् ॥ ११॥ , .

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
• देहमारमाधिया दृष्ट्वा करोत्यपि विनिन्दितम् ।
। को नाम गुणलेशोऽत्र वर्त्तते हतदेहके ॥ १२ ॥
सर्वैः सुविदितं लोके जनै पामरपण्डितैः ।
सदा सबहारयुतममेध्याऽशुचिगन्धिनम् ।। १३ ।।
विण्मुत्रकफनिष्यन्दं लोमत्वगमगाततम् ।
मत्वा प्रियतमं देहमत्युत्तमतमं जनः ॥ १४ ॥
सुगन्धिगन्धकुसुमैर्मण्डयत्यतिमुन्दरैः ।
अमेत्य मण्डितं देहं प्रमोदमुपयाति च ॥१५॥
विस्मृत्य नित्यमवहन्मूबविश्लेष्मसडकम् ।
पुष्टं रसाधिक्यवशात्मतिक्षणं विकारिणम् ॥ १६ ॥
स एव देहो जरसा व्यापृतो रोगदृषितः ।
व्रणादिपवहन्मज्जा दुर्गन्धप्रसरोद्यतः ॥ १७ ॥
चैतन्यकलया हीनो जलक्लिन्नोऽत्यमङ्गलः ।
कृमिराशिमयश्चान्भासतो विड्मयोऽशुचिः ॥ १८ ॥
एवंभूतदशायुक्तं पश्यन्नप्यन्यदेहकम् ।
मत्वा स्वदेहमजरामरमत्यन्तमूढधीः ॥ १९ ॥
एवंविधेऽतिबीभत्से नारीदेहे नृदेहके ।
परस्परस्य सौन्दर्य दृष्ट्वाऽत्यन्त सुमोहिताः ॥ २० ॥
विचारणीय सौन्दर्य किं तत्राऽस्ति सुसूक्ष्मकम् ।
मलासगस्थिसहातमृते तत्मतिपाद्यताम् ॥ २१ ॥
अहोऽतिमुग्धदृष्टीना कुणपेऽश्यन्तगर्दिते ।
नश्वरे दुःखदे चाऽतिभयदे क्षणिकेऽशुचौ ॥ २२ ॥
सौन्दर्य भाति येने मोहिताः मार्ययन्ति यम् ।
परस्त्रीगा चारुतरं कामिनां प्रीतिवर्धनम् ॥ २३ ॥
पुरुषाङ्गाद्विशेषः फस्तव स्यादप्यणोर्मितः।
मांसपिण्डौ स्तनौ तौ च स्फोटदुमाससम्मतौ ॥२४॥

·पञ्चमोऽध्यायः
दुर्वणस्फोटसंयोगे वयोः सौन्दर्यमीक्षितम् ।
देहेऽत्यन्ताऽशुचिमये ये प्रीतिमभियान्त्यहो ॥२५॥
धिगस्तु तान्कृमिमायानमेध्यरमणानरान् ।
अविचारस्य माहात्म्यं किं वदाम्यहमीदृशम् ॥ २६॥
पश्यनपि महादोष गुणमेवाभिमन्यते ॥
एवं कुदेहाऽभिमतेः कापक्रोधादयोऽप्परम्(3) ॥२७॥
भवन्ति येन विहता भ्रमन्त्युल्कामुखा इच ।
न कुत्र चिस्थिति यान्ति भ्रमवायुस्थतूलवत् ॥ २८ ॥
मायो जना मन्दधियो जिहोपस्थपरायणाः।
न विदन्त्यतिसान्निध्यस्थित मृत्यु भयङ्करम् ॥ २९॥
इद्दन्ते चाऽतिदीर्घार्थसिद्धिमप्यल्पजीविताः ।
स्वार्थसिद्भथै परान्हन्ति कामक्रोधहताशयाः ॥ ३० ॥
कामक्रोधहता माः सुखसिद्धयै सदोद्यताः ।
न कचित्सुखमायान्ति क्षणं फिश्चिदपि ध्रुवम् ॥ ३ ॥
दुरन्ताऽशागाढवन्हिज्वालाप्लुष्टात्मनां नृणाम् ।
कुतो वैराग्यपाटीरपङ्कलेपनज मुखम् ॥ ३२ ॥
धन्यास्ततो हि तीर्यचः संशान्तमनसः सुखम् ।
क्षुधानित्तिमात्रास्तित्कालार्धकृतोधमाः ॥ ३३ ॥
असङ्ग्रहपरा नित्यं शयानाः स्वस्थमानसाः ।
अहो धिकामयशता सदा सन्तापकारिणीम् ॥ ३४ ॥
दुप्पूरां सर्वथोपायैः चिरकालाऽर्थसाधनैः ।
लोके यावद्धन धान्यं पशवः स्त्रिय एव च ॥ ३५ ॥
न तस्य तावत्याप्त्याऽपि क्षणं निश्चिन्तता भवेत् ।
अहो महादुःखिनस्ते पेपा कामहतं मनः ॥ ३६ ॥
सर्वसम्पत्समद्धानामपि साम्राज्यमृच्छताम् ।
धनमेव हि दुःखानां मूलं निस्पभयावहम् ॥ ३७॥

·OM ur त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे दुःखेन प्राप्यते लोकैः कायक्लेशादिभिश्चिरम् । तद्धनप्राप्तिमात्रेण मित्राण्यपि च शत्रवः ॥ ३८ ॥ आत्मभूतात्मजोऽप्यस्मै द्रुह्यति प्रेयसी प्रिया । मातुः पितुः प्रियान्मित्राच्छङ्कत करटो यथा ॥ ३९ ।। मृत्युमस्य प्रार्थयन्ति पुत्रदारादयः प्रियाः । तस्माद्धनेनाऽत्ममृत्युममेन किमु वै सुखम् ।। ४० ॥ तथाप्यविद्वान्सततमीहते मुग्ध एव तत् । एवम्भृतधनेनेह कुटुम्वानान्तु रक्षणम् ॥ ४ ॥ क्रियते पहनाय महायासेन सर्वदा। कुटुम्ब पुत्रदारादि तथाऽभिनिवेशतः ॥ ४२ ॥ ममैते पुत्रदाराधा इत्येवमभिमानयन् । अभिमानमृते किश्चित्मम्बन्धोऽपि न लभ्यते ॥ ४३ ॥ तचाऽन्त्ये बहुशोकाय यथा फाशकृतः क्रियां । चिरं संयोगिनाश्चाऽपि स्पादेवाऽन्ते वियोगता ॥ १४ ॥ लोफेऽवश्पं युग्मभूताः शोचस्पेकवियोगतः । एवं वियोगपर्यन्तं संयोगमीतिसंयुताः ॥ ५ ॥ शोचन्त्यतितरामन्ये संयोगफलमीदृशम् । फलम्पयय एवाऽस्ति संयोगस्य तु सर्वथा ॥४६॥ अविचार्य पर्यन्तं दारायः संयुता नराः। निश्चित्य स्थिरसंयोग मूढाः कौटुम्बिनो नराः ॥ ४७ ॥ सदा कुटुम्बैकरताः शोचनयन्तेऽतिदुःखतः । एप एव महान्दोपो धनेविह जनेषु च ॥ ८ ॥ अस्यै सवेमुगुणघस्पर दुनिवारणम् । एतेनाऽस्तङ्गतास्सवें गुणा निःोपिता अतः ॥ ४९ ॥ सङ्गो नर विधेप: स्पानातु स्वक्षेममिता। सर्व भपेन संम्पाप्तं मृत्युनाऽतिबलीयसा ॥ ५० ।।

·पञ्चमोऽध्यायः १ धनं गई तथा दाराः स्वर्गाद्यमपि कर्मनम् । तस्मान्नेच्छेत किमपि मृत्युग्रस्तश्च शोकदम् ॥ ५१॥ अभयं सर्वदेच्छेत न शोचति यतो जनः । व्रजामि तं महात्मानं दचात्रेयगुरुं मुनिम् ।। १२ ।। शरणं क्षेमपन्धिच्छन्नात्मनस्सर्वतोऽभपम् । एवं मार्गे चिन्तयानः पर्वतेन्द्रमवैक्षत ॥ ५३ ॥ पुरोभागे रोचमानकाक्रान्तविहायसम् । शृङ्गसवातविश्रान्तवलाहककदम्बकम् ।। ५४॥ अपरीगणसङ्गीतनादधुड्घुमितान्तरम् । नृत्यदप्सरसा श्रेणीनृपुराऽरावझाङ्कृतम् ॥ ५५ ॥ दौललालाम्पग्रसिद्धपुरन्धगिणसुन्दरम् । मेरेयसीवयक्षस्त्रीसंक्रीडगुह्यकारतम् ॥ ५६ ॥ कदम्बकुसुमोदश्चत्सौरभाऽऽभरिताऽन्तरम् । सौगन्धिकसुगन्धाढ्यं मन्दगन्धवहस्थलम् ॥ ५७ ॥ पमिनीपासराजद्धंसचकाङ्गसारसम् । भृङ्गीनिकर झङ्कारपरिबृंहितकुञ्जकम् ॥ ५८॥ एवं शोभामवेक्षन्स माप्तवानन्तिकं गिरेः । गन्धमादनसशस्य गीर्वाणाऽवसतस्तदा ॥ ५५ ॥ अवास्ते स महायोगी या संवत्तेन वर्णितः। दीनान्जनानुद्दिधीर्घर्भवपङ्काब्धिविप्लुतान् ॥ ६ ॥ इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टिगोचरिताऽभवत् । पर्णशाला तस्य मुनेर्यदर्शनपिपासितः ।। ६१ ॥ ननु शाला तस्य भवेदाद्भिरसगुरोर्मुनेः । नूनं पमाऽल्पभाग्यस्य दैवमद्य प्रफुल्लितम् ॥ ६॥ अहो जनानां कालेन भाग्यमभ्युदितं भवेत् । अद्याऽहं सम्प्रपश्यामि तत्पादसरसीरुहम् ॥ ६३ ॥, ·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे संसारदावतापनममृताम्भोषितर्पणम् । स एवं चिन्तयन् रामः शालाद्वारमुपागतः ।। ६४ ॥ दृष्टवान् द्वारदेशस्थ ब्राह्मणं ध्यानतत्परम् । तद्ध्यानभगभीत्याऽथ संस्थितो दूरतः क्षणम् ।। ६५ ।। उन्मीलिताक्षमथ तमुपलक्ष्योपसंसृतः । वन्दित्वा तस्य चरणौ प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ ६६ ।। भो ब्रह्मन्नाश्रमः कस्य भवत्ययमतिप्रियः । दर्शनादेव सर्वेषामतिविश्रान्तिदायकः ॥ ६७ ॥ अत्र दत्तात्रेयगुरोराश्रमः कुत्र विद्यते । कृपया ब्रूहि योगेन्द्र द्रुतं मे दीनवत्सल ॥ ६८ ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः शान्तमानसः । वाक्यं मधुरसामारमाह स स्मितपूर्वकम् ॥ ६९ ॥ अयमेवाऽश्रमस्तस्य योगिराजस्य सद्गुरोः। किमीहितं तव वद फस्त्व कस्मादिहागतः ॥ ७० ॥ अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य रामः माह कृताञ्जलिः । मृगुवंशमसूतोऽहं जामदग्न्यो महामुने ॥ ७१ ।। रामो नाम जनैः ख्यातः केन चिद्धतुनाऽत्र तु । प्राप्तः संवर्तमुनिना नोदिनोऽतिकृपावता ॥ ७२ ॥ एतत्क्षणं द्रष्टुमेत्र गुरोवरणमीहितम् । मनो मे त्वरते ब्रह्मन् तत्पादावभिवन्दितुम् ॥ ७३ ॥ ततसर्व सुविदित भट्टै भवतो ननु । भ्रमन् मरुस्थलारण्ये दावसङ्गाऽतितर्पितः ॥ ७४ ॥ मुशीतजललाभाऽन्यद्यथा नो नन्दयेत्तु तम् । तथा मम गुरोः पाददर्शनाऽन्यन्न रोचते ॥ ७ ॥ आरूपातु तं भवान्मामाश्रितातिविनाशनम् । अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य महस्य मधुरं वचः ॥ ७६ ॥ - ·पञ्चमोऽध्यायः। - राम जानामि ते सर्वपत्राऽSगमनकारणम् । गुरोर्महात्मनः सेवामहिमवशतः स्फुटम् ।। ७७॥ गच्छाऽन्तराऽऽस्ते मुनिराट् सर्वलोकमहत्तमः । इत्युक्तस्तेन मुनिना शालाऽन्तः प्रविवेश ह ।। ७८ ॥ सत्राऽऽसीनमासनान्येऽवधूतकुलनायकम् । उपासितं योगिमुख्यैरवदातगुणाशयः ॥ ७९ ॥ दण्डवत्तत्पदाब्जाऽने मणिपस कृत्ताञ्जलिः। आस्थितो नाऽतिदूरे स पश्यन् तस्थितिचेष्टितम् ।। ८० ॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ४५०।।

·अथ षष्ठोऽध्यायः। तं ददर्श महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम् । तमालकोमलदलनीलनालतनुच्छविम् ॥ १॥ फुल्लराजीवनयनं राकेन्दुपतिमाऽऽननम् । नवनिद्रुमसामन्तदन्तच्छदविराजितम् ॥ २ ॥ मन्दस्मिताऽतिसौन्दर्य प्रभापूर्णदिगन्तरम् । मौढमुक्तापतिशोभापरीभाविद्विजाऽऽवलिम् ॥ ३ ॥ पूर्णगण्टाभोगराजन्नासावंशळसन्मुखम् । कम्बुग्रीवं दीर्घयाहुद्वपशोभाविराजितम् ॥ ४ ॥ नवमवाललालित्पयुतपाणितलाऽश्चितम् । विशालपृथुलोरर तनुत्रिवलिकोदरम् ॥ ५॥ करिनासोरुसुभई तूणीसोदरजाधिकम् । पढेरुहाऽतिसुभङ्गपादपङ्केरुहान्वितम् ॥ ६ ॥ सौन्दर्य कन्दममल तारण्यश्रीनिपेवितम् । दर्शनादेव नारीणां कोटिमन्मगदीपनम् ॥ ७ ॥ एवंभूतं समालोक्य स्त्रिया लक्ष्मीसमानपा। फयाचिदतितारुण्यलावण्पलसदाया ॥ ८ ॥ मदिरामदसंरक्तघूर्णनेत्राम्बुमा तपा। आलिङ्गितपुरोभाग-पस्तमैरेयकुम्भकम् ॥९॥ यतिवेपधर मिश्रलिगिनं शङ्कितोऽभवत् । फिमेतदद्भुतं वृत्तं मुनेरस्य महात्मनः ।। १० ।। । विपसंपृक्तमाध्वीकामिव पश्यामि चेष्टितम् । अहो महात्मना लोके गतिरत्पन्तचित्रिता॥ ११॥ ।

·षष्ठोऽध्याय कचिद्राह्यसमीचीना कचिदान्तरसौभगा। अचिन्त्यत्तपो लोके योगिनः खलु मार्शम् ।। १२ ।।. न बसारं स संवों मवमादिशति कचित् । द्वारेऽत्येष महाशान्ता संश्रयत्माकृतं कथम् ॥ १३॥ अत्राऽपि परितः सर्वे निंपण्णाः साविकर्षभाः तस्मानतद्यया दृश्यमन्यदेवाऽस्ति किश्चन ॥ १५ ।।. पथा तथा वा भवतु गुरुर्मेऽयं सनातनः। मनाकल्पितपेवेह सदसद्भेदभेदनम् ॥ १५ ॥ इति निश्चित्यामेधावी मुचित्तस्तत्र तस्थिवान् । समालोक्यास'गुरुविनीतं भार्गवंततः ॥१६॥ मोवाच मधुरं वाक्यं विचित्राऽर्थसमन्वितम् ।। स्वागतं भार्गव तव कश्चित्ते'कुशलं स्थितम् ॥१७॥ आश्रमे तब गोविपतृणवीरुन्महीरुहाम् । कश्चिद यागतचाऽग्नि काले शुश्रूपासक्रमात् ॥ १८ ॥ फाले काले स्वाध्ययनात्कच्चित्ते ब्रह्मासन्धृतम् । अकाण्डपूत्थितान्देहजातीरीजयसि हरंम् ।। १२ ॥ तपसा ते जिता लोका बहवः पुण्यसंश्रयाः । स्वया भार्गववंशों वै नीतोऽत्युचपदं परम् ॥ २० ॥ तपसा विचपा शत्या ब्रह्मचर्येण तेजसा । वदाऽऽगमनकाते माशा न सदाश्रयाः ॥ २१॥ लोफेसगोचरजया पुरुषार्थंककारणम् । पुरुषार्थस्प सम्पत्तिः परो लाम इह स्मृतः ॥ २२ ॥ / अलब्धपुरुषार्था ये ताऽनैव जोधताः । कुरूपास जपतन्ति पाRRENT/ इति वहनिःश्वांसा: स्वार्थना काष्ठपूरुषाः। 'सूत्रपाबालिफेवेह व्यर्थवेष्टापरा नराः ॥२४/ ६ ·४२ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे अहं पुराऽतिवैराग्यान्यस्तसर्वक्रिपोऽभवम् । दयं तवाऽतिबलवदिन्द्रियेवात्मशत्रुषु ॥ २५ ॥ रसनोपस्ययुगलं वहवस्तेन पातिताः । द्वयं पेन जितं सम्यक्तेन सर्व जितं भवेत् ।। २६ ।। अहमित्यम्भूत आभ्यां जातो नूनं विनिन्दिवः । न संश्रयन्ति मां सन्तो निपिदपथसेविनम् ॥ २७ ॥ पुदिभ्रंशकरी चेयं सुरा सज्जनगर्हिता। ताशी पारयोपाऽपि मयैतदुभयं श्रितम् ॥ २८ ॥ अतो मत्सङ्गति प्रायस्त्यका सन्त इतो गताः। तस्मादेवंविधस्येह स्थाने स्वं कथमागतः ॥ २९ ॥ वद भार्गव तथ्यं तधेन शुध्येत मन्मनः । इति पृष्टो जामदगम्यो रामः माह मुविस्मितः ॥ ३०॥ संवर्तचरितं तञ्च पूर्वदृष्टमनुस्मरन् । नूनं स्वरूपगुप्त्यै नो मुनिराहेशं पचः ॥ ३१ ॥ उदिमो मादृशा सङ्गात्कामिनों हतचेतसाम् । न प्राकृतं वदेन्मा संवोंऽतिदयापरः ॥ ३२ ॥ इति व्ययस्य नत्वा तमाहाऽत्यन्तशुमं वचः। भगवाईसि मयि शङ्कितुं शरणागते ॥ ३३ ॥ अनन्यगतिरच त्या दपापीयूपवारिधिम् । दीनः संमृतिकान्तारदुर्गभ्रमणकातरः ॥ ३४ ॥ दुःखदावाग्निजटिलज्वालामालाऽऽकुलाऽऽशपः । वाञ्छामध्यातरणिफिरणः परितापितः ॥३५॥ देवात्संवर्त सन्मार्ग प्राप्रपाऽऽसादितवानहम् । प्रवच्छीतलपीयूपमकरन्दाऽऽलवालकम् ॥ ३६ ॥ कल्पद्रुमवर सेव्पं सेवकाऽलिकुलाऽऽकृतम् । त्वां महात्मानमनघं सोऽहं त्वदनुकम्पितः ॥ ३७ ।।

·षष्ठोऽध्यायः
-
भवामि न चिरादेव संवत्तौक्तिमहायतः ।
नाई विशङ्कनीयः स्यामनन्यशरणागतः ।
भवान्मया सुविदितो निश्चितश्चाऽपि मे गुरुः ॥ ३८॥
सद्वाऽसद्वा स एवाऽस्तु पन्यास्ते सगुरोर्मम ।
गुरुः साक्षात्परः शिवस्सर्वेषामात्मदो मतः ॥ ३९ ॥
अनात्मदरसद्भिः किं को लाभस्तत्समागमात् ।
धनैः पुत्रैः स्त्रीमिग्रारखिलभूधनैः ॥ ४० ॥
प्राप्तैरनात्मभूतैस्तरमाप्ताऽऽत्मफलस्य किम् ।
हतात्मना सुखं कस्माद्भवेदखिलवैभवैः ॥४१॥
जात्पन्धस्येव दीपानां सहरिव नो फलम् ।
तस्मान्मपि कपासिन्धो भगवन् दीनवत्सल ॥ ४२ ॥
कृपा कर्तुं समुचिता शुद्धोऽहं त्वत्पदाऽऽश्रिवः ।
इत्येवं तस्य वचनं श्रुत्वा दीनदयापरः ॥ ४३ ।।
प्रसन्नवदनः माह दत्तात्रयो महामुनिः ।
साधु वत्स जामदग्न्य सम्यग्व्यवसितं त्वया ॥१४॥
स्वाऽऽत्मनः पदवी श्रेष्ठा दुर्लभा परिमार्गिता।
नैतदरपफलं मेयं यदात्मपदमार्गणम् ॥ ३५ ॥ ।
भाधोंडा नरो लोके स्वात्मलोकाऽनुचिन्तकः ।
एतावदन नृतनी सारभूत महाफलम् ॥ ३६॥
शाश्वतमापकं सत्यं यदात्मपदमार्गणम् ।
नून जना गोचरेषु सधृताशाशयाः सदा ॥ ४७ ।।
इन्दजालनिभेष्वदा समीइन्ते पदे पदे ।
अळप तत्र रिश्रान्ति काळपाचन पाशिताः ॥४८॥
देहादेहान्तरं यान्ति चाऽसहयपरिक्रमः।
चनाऽन्दोलनयन्त्रस्थजना इव मुषा सदा ॥४९॥

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे
{ ऊर्ध्वाऽयो मध्यरामनं यान्ति तत्तद्गतिक्रमात् ।
प्रसन्नोऽहं जामदग्न्य दृष्ट्वा निष्ठां तवाऽचलाम् ॥ ५० ॥
घिद तेऽभीप्सितं किं तदागतो यानिमित्तः ।
श्रुत्वैवं तदचो रामः प्रसन्नेन्द्रियमानसः ॥ ५१ ।।
मणिपत्य प्रश्रयतः समाह माप्तविष्टरः ।
कृताञ्जलिमधुरया गिरा सूनृतया तदा ॥ ५२ ॥
महाराज गुरो स्वामिन् त्वयि तुष्टे महेश्वरे ।
किमल-पमिहास्त्यन्यदिह लोके परत्र च ।। ५३ ॥
रत्नेच्छस्येव सम्माप्तरोहणस्य महात्मनः ।
नूनं मया बहुतिथं समृतेर्म संश्रितम् ॥ ५४॥
तत्र भ्रमन्न विश्रान्ति लब्धवान जातु लेशतः ।
ईहामन्युज्वलत्कीलिज्वालाजालसमाकुलः ॥ ५५ ॥
दन्दह्यमानोऽनुदिन दीर्घकालोऽतिवाहितः ।
अन्तःशीतलता लब्धा न मया कुत्रचित्कचित् ।। ५६ ॥
लोके सर्वे नरा नार्यो मृगा यादो विहङ्गमाः ।
आढ्यो रङ्को महीपालो मण्डलेशश्च चक्रपः ॥ ५७ ॥
गन्धर्वा
गुह्यका यक्षाः सिद्धविद्याधराऽऽदयः।
सर्पा नागा यातुधाना इन्द्रचन्द्रादयोऽपि च ॥ ५८ ।।
दन्दह्यमाना पूवैते सदा काममहामिना ।
सस्पायथाऽहमनिशं भवेयं सर्वशीतलः ॥ ५९॥
दद्यमाने बने गङ्गामध्यस्थ इव सिन्धुरः ।
तथाऽह भवतः सम्यम्बोधितः स्यामिति प्रभो ॥ ६० ॥
इति तद्वाक्यमार्य दत्तात्रेयो महामुनिः ।
अवदत्सुशुभा वाणी हर्षयन्भार्गवं मुनिम् ॥ ६१ ॥
राम सशृणु'मद्वाक्यं यदुक्तं भवताऽनघ ।
अत्यन्तश्रेयसो मूलमेतचे चाञ्छितं शुभम् ॥ ६२ ॥

·पष्ठोऽध्यायः -- नूनं त्वयि कृपा सम्यग्भगवत्या समाहिता, { अनेकपारजनुकृतं मुकर्म फिलितं तव ॥ १३ ॥ न शल्पकर्मभिर्जातु शुभमेवं प्रजायते ।। महाफलं व्यवसितमाराने हि फलोदयः ॥६४॥ शृणु मद्वचन राम सावधानेन चेतसा ! आत्यन्तिकन्तु त्यो म हत्तेऽभीष्टतमं मतम् ॥ ६५ ॥ तदिना ज्ञानयोगेन न सिध्यति कदाचन । सर्वेषां प्राणिनामात्मा साक्षादेव पर: शिवः ॥ ६६ ॥ खपायावैभववशावात्मानमविदम्परम् । संकोचे सर्वशक्तीनां स्वयं सङ्कचितस्ततः ॥ १७ ॥ नैतावदिह सत्यं स्याद्भाति रिक्तमपि कचित् । तथा तथा मासनात्तु विना किश्चिन्न विद्यते ॥ ६८॥ भासनं भानमेवेह नाभानाद्भासनं पृथक् । भानशक्तिर्भासनं हि भानात्मा परमः शिवः ॥ ६९ ॥ स एवाऽत्यच्छया शक्त्या स्वयमेका सनातनः। भासते विविधाऽऽकारो विचित्रत्वेन सर्वतः ॥ ७० ॥ स एवाऽऽत्मा तु सर्वेषां लोकानां निससत्मभः ॥ अमात इव भातोऽपि सदा मोहेन मन्यते ॥ ७१ ॥ तस्मात्त्मत्यभिज्ञाना-मोहनाशे सति द्रुतम् । अन्तर्वहिः सर्वतश्च गङ्गाऽन्तःपगो यथा ।। ७२ ॥ शीतलं भावमभ्येति नाऽन्यथा यनकोटिभिः। तज्ज्ञानं दुर्लभ लोफे दुर्लक्ष्यं विपयाऽऽत्मभिः ॥७३॥ विना पराशक्तिका नैव लभ्यं कदाचन । अत आदौ सर्वजनैः सेव्या सा त्रिपुराऽम्बिका ॥७४ सेवनं तु विना भत्त्या दुर्लभा जन्मकोटिभिः । साऽपि तस्याः मुमहिमाऽऽकर्णनेन पिना तथा ।। ७५॥ द --

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे
तस्मात्मयत्रेन जनैः सदा सुश्रद्धया युतैः ।
श्रोतव्या कीर्तितम्या च त्रिपुरायाः परा कथा ॥ ७६ ॥
शृण्वतोऽनुदिनं सैव ढां भक्ति प्रयच्छति ।
ययाऽऽसाय परां सेवा समाप्नोत्पभयं पदम् ॥७७ ।।
नान्यः पन्थाः वस्य भवेत्पदस्य प्रापणे कचित् ।
अत आदौ परा श्रद्धा कर्चव्या महिमश्रुतौ ॥ ७८ ।।
सैव कल्पतरुणां वाञ्छितार्थप्रसाधने ।
इति श्रीमदितिहासोचमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्टे
पष्ठोऽध्यायः ॥५१८॥

·अथ सप्तमोऽध्यायः।
.
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं भार्गवः प्रीतमानसः ।
पुनराह शुभं वाक्यं मधुराक्षरमुस्वरम् ॥१॥
श्रीगुरो या वपा मोक्ता त्रिपुरेति पराऽम्बिका ।
कीदृशी सा कयम्भूता किं स्वभावा किमाधिता ॥१॥
वद मे करुणासिन्धी सविस्तरतयाऽधुना ।
इति पर्यनुयुक्तस्तु प्रोवाच ललितं वचः ॥३॥
त्रिपुरामहिमसिन्धुममाऽन्त:करणो मुनिः।
ध्यात्वा प्रणम्य परमो ध्यानजाऽऽनन्दसंरपुतः॥४॥
शृणु राम पराशक्तमहिमा फेन वर्ण्यते ।
लोकेश्वरैविधानाऽऽधैः सर्वः सर्वशक्तिकः ॥५॥
अद्याऽपि सा न विज्ञासा फेयं कुत्र स्थित्यपि ।
न सा वर्णयितुं शक्या ईदृशीति यथार्थतः ॥ ६॥
घेदाः शास्त्राणि तन्त्राणि चक्तुं न प्रभवन्ति वै ।
प्रत्यक्षादिप्रमाणानि पराक्संस्थानि सर्वदा ॥ ७॥
विश्रान्तानि मेयपदे नाऽऽक्रमन्ति तु तत्पदम् ।
वैश्वानरस्प ज्वालेव नान्तर्गच्छति कुत्रचित् ॥ ८॥
सा शक्तिर्मात्सायस्त्यसहपदवी थिता ।
न तर्फेण युक्त्या वा ज्ञातुं योग्या कदाचन ।। ९ ।।
अस्मीत्यवगमादन्यनोपलभ्येत कुत्रचित् ।
सा लीलाऽऽत्तनुः शास्त्रदाद्यैश्च निरूप्यते ॥१०॥
प्रमाणानां प्रमात्री सा चिच्छक्तिरिति शन्धते ।
सीलाSत्तवपुषोऽप्यस्था नान्तोऽस्ति महिमाऽम्बुधैः ॥११॥

·प्रिपुरारहस्पे माहात्म्यग्वण्डे माक्या गणयितुं सम्यक्पार्थिवाः परमाणवः । नान्तोऽस्ति महिमाराशरस्याचित्रानोः कचित् ॥ १२ ॥ तथापि सारतो लेशं त्रिपुरा चरितस्य ते । अभिधास्यामि तद्राम सावधानमनाः शृणु ॥ १३ ॥ पुरा होसम्मुधिमान्ते शयानः फणिवल्प। आदिनारायणः साक्षात्तस्याः सत्त्वतनुईरिः ॥ १४॥ श्रिया ललितपादाब्जयुगलाऽतिविराजितः । भिननीलमणिस्तोमकान्तिकान्ताऽप्रमुमभः ॥१६॥ मारपेपपपोवाइमध्यमोद्यत्तडित्मभम् । पीताम्बरं यस्य कटितटे संराजते स्फुटम् ।। १६ ।। श्रीवत्सशोमियुलपानवक्षःस्थळाश्चितः । धनमालातुलसिकागन्याऽऽहृतमधुवतैः ॥१७॥' अगात्कान्तिच्छटेवेह निर्गता लक्ष्यते वहिः । पीनदीर्घचतुर्बाहुनालपद्मतलान्वितः ॥ १८ ॥ करसंघृतशङ्कारिगदापद्मविराजितः ।। राकेन्दुमतिमानाऽऽस्यो बिम्बोष्ठयारुनासिकः ॥ १९ ॥ कोल्लसत्सुमकरकुण्डलद्वयशोभितः । विकसत्पद्मयुगलपरिभाविशुभेक्षणः ॥ २० ॥ भृङ्गाऽऽवलिनिभस्निग्धदीर्घकैशालिमण्डितः । नूत्नरबावलिमोघल्चारुकोटीरमस्तकः ॥ २१ ॥ मेमाऽचलोकनिष्पन्दैरभिपिश्चद्रमा मुहुः । भक्त प्रल्हादमुख्यैस्तु सेव्यमानोऽन्वहं हरिः ॥ २२ ॥ आस्ते समस्तजगतीरक्षणदक्षिणः सदा। कदाचित्त लोकानां स्रष्टा गच्छन् पितामहः ॥ २३ ॥ दण्डवत्मणिपत्याऽयो कृताञलिपुटो विधिः। स्तुत्वा बहुविधै स्तोत्रैः स्थितः सम्माप्तविष्टरः ॥ २४ ॥ .

·. सप्तमोऽध्याय: अथ देवाः शतमखमुखाः सम्मुखतो हरे।। आजग्मुर्विवदन्तो वै क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः ॥२५॥ प्रणिपत्य विधातारं हरिश्च कमलापतिम् । उपविष्टाः क्रमात्तत्र सम्प्राप्ताऽऽज्ञा मधुद्विपः ॥ २६ ॥ तत्र पार्पदमुख्येन सुनन्देन प्रचोदितः। शतक्रतुरुपक्रामद्वक्तुं वृत्तं निज कले। ॥२७॥ भगवन् कमलाकान्त पुराणपुरुपाऽव्यय.। विवदामो वयं सर्वे याऽर्थे तनिशामय ॥ २८ ॥ अहं शतक्रतुर्देवराजस्त्रिभुवनेश्वरः । भयाफे देवेशदास मसारसफल जगत् ।। २ ।। मयाऽधिष्ठितमेवाऽऽस्ते यज्ञानामप्यहं पतिः । । पर्जन्यो ऽनिस्तथा वायुः सर्वे मम वशंवदा ॥३०-३१।। तस्मादहं सर्वतस्तु श्रेष्ठो नौऽन्यस्तु कश्चन । इति मदचनं श्रुत्वा माह वैश्वानरस्ततः ॥ ३२ ॥ माऽभिमानं पृथा कार्पोरिन्द्र वं मूढभावतः । किन्न पश्यसि मां सर्वलोकश्रेष्ठं सुरोचमम् ॥ ३३ ॥ अहं मुखं त्वत्पुरोगदेवानामस्मि वासव । यूयं भुञ्जय महत्तं हविस्सर्वमखे पुनः ॥ ३४ ॥ न स्यामहं यदि भुषि न यज्ञाः स्युः कदाचन । अहं रुद्रस्य नेत्रात्मा संहराम्यखिलं जगत् ॥ ३५॥ सेनानीर्मतनजो वै तेन दैत्यजिगीपा। तस्माद्वया मोहमिमं त्यस्का देवगणैर्वृतः ॥ ३६॥ मां समाराघय शिमं नो चेचं न भविष्यसि । श्रुत्वैतरसोम आहाऽय मा मोहं प्रतिपचय ॥ ३७॥ जीवन्त्यनेन वै लोकास्तत्रैव मदनुग्रहः । यह विमुखो-भूयो तहि मास्यं विना जगत् ॥१८॥ - . ७

·.
५० त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
अवसादेक्षणेनैव मदद्गजनिताऽमृतैः ।
वासवाग्निमुखा देवा जीवन्त्यनुदिनं ननु ॥ ३९ ॥
वृथाऽभिमानेन युयं मा विनाशमुपैष्यथ ।
एतद्वाक्यं समाकर्ण्य जगत्माणश्चुकोप ह ॥ ४० ॥
सोम किं कत्थसे व्या क्षणेनाऽहमिदं जगत् ।
सोमाऽग्निवासवयुतं सदेवाऽमुरमानुपम् ॥ ४१ ॥
कीर्तिशेष करिष्यामि नन्वहं सर्वनाशनः ।
दह्यमाने ऽपराधार्ते न सोमो न च वासवः ॥ ४२ ॥
न ब्रह्मविष्णुरुद्रा वा तदाऽऽसन्नितरे कुतः ।
तदायं मत्सखा ह्यग्निब्रह्माण्डमखिलं मया ॥ ४३ ।।
धितो दहति क्षिमं ततोऽहं वेगवान्बली।
शून्याऽऽत्मकं करोम्यनिसद्वितीयस्तदा त्यहम् ॥ ४४ ॥
यदि मेऽनुग्रहो न स्यात्तत्र स्पन्देत किं वद ।
अहमेकः सर्वमहान्मत्तः स्पन्दति वै जगत् ॥ ४५ ॥
इत्येवं कलहे प्राप्त सभायां स्वर्गवासिनः ।
अग्निपक्षाऽऽश्रिताः केचित्सोमपक्षाऽनुगाः परे ॥ ४६ ॥
अन्ये मारुतपक्षास्स्युश्चान्ये मत्पदत्तपः ।
एवं परस्परं वादाते वादकतत्परे ।। ४७ ॥
फुद्ध देवगणे स्वस्वशस्त्राऽऽदानपरे तदा ।
वाचस्पतिः सुराचार्यः प्राह सान्वनपूर्वकम् ।। ४८ ॥
मा नाशमापचय बुधा पद्वाक्यं शृणुताऽऽदरान् ।
अत्रान्तपभिजानाति जलशायी जनार्दनः ॥४९॥
तत्र गत्वा क्षीरनिधिमान्ते ते पुरुषोत्तमम् ।
नत्वा तन्मुखतो ज्ञात्वा शान्तिम्भजत सत्वरम् ॥ ५० ॥
तयं समनुप्राप्तास्तव पादाम्बुजं ततः ।
संशप छिन्धि भगवन् त्वं गतिर्देवताऽऽपदि ॥५१॥

·37016 " सप्तमोऽध्याय:। इति सम्मार्पितो विष्णुः शतक्रतुमुर्बुधैः ।' !. विचार्य देवकलहशान्त्युपायं चिरं तदा ॥ ५२ ॥ . नैते मद्वाक्यविसम्धाः स्वस्वपक्षदृढाऽऽायाः । नाऽत्र शान्तिर्मया शक्या विधातुमिति चिन्तयन् ।। ५३ ॥ कपर्दिन महादेवं दध्यौ हृदि जनार्दनः । ध्यानाऽऽहूतस्तदा शम्भुराविरासीत्सभामुवि ॥ ५४॥ कृपाऽऽरुढोऽम्बिकापावः शुद्धस्फटिकसनिमः। बालशीतकरमोद्यकपर्दमुकुटोज्ज्वलः ॥ ५५॥ मालतीमालिकाऽऽकारस्वधुनीशोभिमस्तकः । फालनेत्रीज्ज्वलरकीलिज्वालाज्वलितादेक्तटः ।। ५६ ॥ भस्मत्रिपुण्डूलसितफालदेशाऽतिसुन्दरः। कुण्डलीकृतनागेन्द्रमृर्धरनविषाऽरुणा ॥ ५७ ॥ माणिक्यमुकुराऽऽभाता गण्ड भूमिरािजते । प्रणयाऽवलोकसुधाधाराभिः प्लावयन्सतीम् ॥ ५८ ।। वहन् रुद्राक्षहाराणामावलिं पृथुलोरसि । हरिणं परशुं विभ्रदराऽभीति कराऽम्बुजैः।। ५९ ॥ व्याघ्रत्वक्पटसंराजस्कटीतटकसरपुः । इमचर्मोचरीयाऽऽन्यभस्मोद्धूलितविग्रहः ॥ ६०॥ कर्पराऽचलबदाजदुक्षोपरि विराजिते । नवरत्नमोधमानमहासिंहासने स्थितः ।। ६१॥ पद्माऽऽसनमुपमाऽऽभपदपद्माऽतिशोमनः । प्रमयायः पार्षदेच वाणाचैर्भक्तशेखरैः ।। ६२ ।। नन्दमङ्गीप्रभृतिभिर्वणैः संसेवितो भवः । समोमूर्तिः पराशक्तत्रिपुराया महेश्वरः ।। ६३ ।। देवाऽधिदेवो जगतीसंहाराऽऽचारतत्परः।। निरीक्ष्य तं विष्णुमुखाः मोत्थिता विबुधेश्वराः ॥३४॥ - . 7

·अथ अष्टमोऽध्यायः।
स स्तवं कर्तुमुधुक्तो ब्रह्मा लोकपितामहः ।
भक्तिसन्ततवागर-पैरानन्दभरिताऽन्तरः ॥ १॥
जय जय मातर्जगता जय जय सर्वाधिक महेशानि ।
जय जय मक्ताऽऽतिहरे जय जय संर्वाऽन्तरस्थचिद्रूपे ॥२॥
जगता जनिमुखरचना यद्भूलीलाविलासतः कुर्मः ।
विधिहरिरुद्रेशाऽऽद्या वयं महेशी नमामि तो देवीम् ॥३॥
स्रष्टाऽस्म्यहं मुरारिः पालयिता चैप नाशको रुद्रः ।
ईशस्तिरोधिमूलं सर्व त्वच्छक्तिलेशतः सिद्धम् ॥ ४ ॥
सर्वाऽनुग्रहमूलं सदाशिवोऽप्पेप तावकपादाब्जम् ।
संश्रित्यैव प्रभवति तस्मात्वं सर्व सेवनीयाऽसि ॥ ५॥
वामाज्येष्ठारौद्रीरूपेणाऽस्मान् स्थिताऽसि संस्थाप्य ।
यहि वयं तर्हि तथा भूता तुर्य तथाऽम्बिकावपुषा ॥६॥
संहृत्य तावदाकाश स्वस्थाने संस्थिताऽसि यदि जननि ।
तर्हि वयं प्रथिताख्याः पञ्चमहाप्रेतसंज्ञया जगति ॥ ७॥
अखिलाऽऽपत्समयेष्वप्यस्माकं त्वं विचित्रतनुविभवा ।
रक्षापरा यथा से जनयित्री दारके जगन्मातः ॥ ८॥
लोकानां सकलानां त्वद्गुणजाता वर्ष त्रयस्वाद्याः ।
अस्मभ्यमपि त्रिभ्यः पुरा स्थितेस्त्वं प्रकीर्तिता त्रिपुरा ॥९॥
इति संस्तुत्य लोकाना स्रष्टा भक्त्यै कनिर्भरः ।
दण्डवत्पतितो भूपो ध्यायन हृदि पराऽम्बिकाम् ॥१०॥
अथ पीताम्बरो भत्त्या गद्दस्वरतो हरिः।
अस्तीपीदतिचातुर्यमकरोक्तिपगुम्फनैः ॥११॥

·अष्टमोऽध्यायः। 4 श्रीमातयमिह ते गुणप्रभुतास्वच्छास्ति सततमतीव जागरूकाः । कुर्म स्तजननि पदाम्बुजैकभक्ति वाञ्छामो भवतु तदेव सर्वदा न:१२ देवेशि त्वयि सति सर्वभाववर्ग- स्तत्तदूपगुणमभेदभिन्नगात्रः। नानाशक्तिविभवशोभितो विभानो- । नोचेद्देवि किमपि नैव भाषितः स्यात् ॥ १३ ॥ भूरापोऽनकचरखानि जनमानि भूतानि स्थिरविभवानि चाऽपि माता । दिकालौ सदसदपीह सर्वमेत- स्वदूपं न भवति लेशतस्त्वदन्यत् ॥ १४ ॥ लोकेपु प्रथितमहामभावयुक्ता ब्रह्माद्या वयमिह लोकनाथनाथाः । स्वपीठमपदनिकेतना हि जाता: सेवाऽतस्तव पदपद्मयोर्नमस्ते ॥१५॥ रूप ते परममतीद्रियं श्रुतीना मूर्षानोऽप्यतिकित्ता वदन्ति नैव । त्वमायाविभवपराकृताऽन्तरङ्गा । ये ते त्वां कथमिह तादृशी विदन्ति ॥ १६ ॥ भूयस्व पदसरसीरुदैकसेवा न्याभूताऽखिलपलदोपसहयुक्तः । श्रीनाथाऽमृतवचसा सुशुद्धचित्तो वेति वा परमशिवात्मरुपिणीं सः ॥ १७॥ सशोऽप्यजनित बानयो हि वेदस्त्वद्रूपं वदति गुणमभेदभासम् । तस्मात्वं पररूपया विभर्षि चैतत्तेजोधात्मकवपुरतदस्मदर्थम् ॥१८॥ रूपञ्चैतदपि महाप्रकाशमानं त्वत्सेवाविभवत एव लक्षितं नः। देवेन्द्राधखिलसुरौपदोपं शान्त्य मातस्ते भवतु समीहितस्वरूपम्॥१९॥ .

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे एवं मुरारिक संस्तुत्य त्रिपुरां परमेश्वरीम् । भक्तिपीयूपवारिधिमनो नैक्षत किश्चन ॥ २० ॥ अथ स्तोतुं पशुपतिः समारेभे कृताअलिः। भक्तिनिर्भरसंराजस्मुकोमलवचोगणैः ॥ २१ ।। नमामि परमेश्वरि त्वमिह सर्वदेवोत्तमै- विधातृहरिशङ्करैः परमपूरुषैः पृजिता । अतस्त्वदधिकः कथं भवति कोऽपि देवाऽभिध- स्त्वमेव सफलोत्तमा भवसि राजराजेश्वरी ॥ २२ ॥ धिगस्तु मनुजाऽभिधानरपशून् विमूढान् हि तान् विहाय, परमेश्वरी परशिवां समस्तोत्तमाम् । मुधा हि विबुधाऽधिपान् परिचरन्ति ये कामिनो विहाय सुरशाखिनं मृतकरीरक्षाऽऽश्रयात ॥ २३ ।। जगज्जननि तारके चरणपङ्कजे मे सदा स्थिरीभवतु मानसं विषयवासनानिर्गतम् । तदीयपरिसेबने सततमस्तु पाणिद्वयं- वचो भवतु कीर्तने गुणगणाऽमृताब्धेः शिवे ॥२४॥ विधातृहरिशङ्करमियतमाः सतीः शारदा. रमागिरिसुताऽभिधास्तव फळाः मुमुख्या वयम् । मुखे हृदि निजाऽर्घके वपुपि धारयन्तः सदा जगदिमृतिधारणप्रलयकर्मसु मोचताः ॥ २५ ॥ त्वमेव विमृतिविधौ स्थितिरहीशपयङ्कके मयि प्रलपनं शिव गुणविलापना चेशके । अनुग्रहकृतिः शिवे परतरे परब्रह्मणि स्थिता परशिवाऽऽत्मना सहजचित्यकाशाऽऽस्मिका ॥२६॥ भुवः कटिनता यया रस इवाऽप्सु रूपं शुचे- र्यया च मरुतो गतिर्भवति शून्यता खे यया ।

·अष्टमोऽध्यायः। . यथा भवति चोष्मता दिनकृतस्तथा त्वं शिव शिवादिवसुधान्तके परशिव च साराऽऽस्मिका ॥ २७ ॥ बुधाधिपमुखापरास्तव महामहेश्याः पर- मभावपरिमोहिताः परिभवन्ति चाऽन्योन्यतः। समुदर तबाभकान् जननि दानवारीन् शिवे विभावपत्कथाऽमृताऽप्लुनकटाक्षलेशैः सकृत् ॥ २८ ॥ जगज्जननि सततं विषयदावसन्तापिता. जनान् करुणया दृशाऽमृतरसौघनिःष्यन्दया। विभावय परात्परे सकलतापसंहारिणी स्वमेव जगदाश्रया सततमस्तु तुभ्यं नमः ॥ २९ ॥ एवं संस्तुत्य सद्भक्त्या ब्रह्माद्या भक्तिनिर्भराः । दण्डवत्पतिता भूमौ ध्यापन्तत्रिपुराऽम्बिकाम् ॥ ३० ॥ अथ सा त्रिपुरेशानी प्रसन्ना संस्तवैः स्तुता। मुराणा तमपाका मोहं सावयवा वभौ ॥ ३१ ॥ तप्तकाञ्चनवर्णाही दिव्याऽऽभरणभूपिता। अष्टादशभुजा कन्यारूपिणी मुस्मिताऽऽनना ॥ ३२॥ मीरनूपुराऽऽरावझणज्ज्ञणितदिक्तटा। तलपादप्रभाक्षिप्तनविद्रूपपल्लवा ॥ ३३ ॥ सुपन्दपेशल गतिसती कृतहंसिका। फौमुम्भाऽम्बरसंराजस्कटीतटविराजिता ॥ ३४ ॥ गम्भीराऽऽवसरशनामिदविराजिता । रक्तकोशेयोचरीयसंशोभितभुनाऽन्तरा ॥ ३५ ॥ धनु: पाशन्तथा घण्टां डमरूं रखपात्रकम् । खेटकं जयमालाच पङ्कजं पुस्तकन्तथा ।। ३६ ।। चिन्मुद्रां चक्रश च खङ्ग शुलं परश्वधम् ! गदा स्मृणि शरान इस्तैर्बिभ्राणा पल्लवाऽरुणः ॥ ३७॥ हेपानसून कण्ठे रनकैयूरशोभिताम् । स्नाङ्गुलीयसंराजदगुलीकोरकोज्ज्वला ॥३८॥ ८ ·५८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे नवरबलसद्वैवेयकशोभितकन्धरा । मणिमाङ्गल्यशोभाऽऽध्या श्रीचन्दनपुरूपिता ॥ ३९ ॥ चन्द्रमूर्यसमानाSSभताटङ्कयुगलोज्ज्वला । पकविम्बफलच्छायादन्तच्छदविराजिता ॥ ४० ॥ नासाऽऽधरणमाणिक्यदिगुणाऽरुणक्छदा। पद्मपत्रनिभव्यक्षलीलाऽऽहूतमृगीगणा ।। ४१॥ कस्तूरीतिलकाऽऽरूयातमुखपूर्णेन्दुलाञ्छना । मुखाम्युनमिलिन्दापसमानचिकुरावलिः ॥ ४२ ॥ मृदुदीर्घघनश्यामकेशाऽऽमोदसुमेदुरा। अनर्यमणिकोटीरमभापूर्णधुमण्डला || ४३ ॥ फालशोभिनिशानायकलिको समण्डिता । सदा कुमारिका देवी परब्रह्मस्वरूपिणी ॥४४॥ ईशी सा पराशक्तित्रिपुरा लोकगुन्दरम् । लीलार्थ सन्धृतवती रूप परमपावनम् ॥ ४५ ।। ततो विधिहरीशानानाह गम्भीरया गिरा। पत्ताः श्रृणुध्वं पदाक्पं फल्पाणं फरवाणि यः ॥ ४६॥ दवाना मोहनाशाय मादुर्भूताऽस्मि सम्मति । इत्युत्काऽमृतवार्पिण्या दृष्टया देवान् सरितान् ॥ १७ ॥ मृतापान समालोक्प समाचस्तानदाऽकरोत् । अथेन्द्रप्रवरा देवा निद्रामुक्ता इयोस्थिताः ॥४८॥ किमिदं फिमिदभति पोचुरपांत्यसङ्गताः । न विजानाति फोऽप्यनां परमादभुनरूपिणीम् ॥ १९॥ अथाऽग्नि प्रेषयामागुरिन्द्रायाः मुरसत्तमाः । त्वपमे मत्वरं गरछ जानीहितं महत्तरम् ॥ ५० ॥ भूतं कस्यात्समुद्भूतं कि बाय किं स्वरूपकम् । इत्याफर्ण विर्भक्षो वायपपिन्ट मुग्वोदितम् ॥ ११ ॥ साटीपमुपसत्याऽ५ माह तां परमेश्वरीम् । तत्मभाऽऽसिनेजस्ता फाधित्मविणं गतः ॥ ५२ ।।

·.
:.अष्टमोऽध्यायः।
का त्वं कुमारि वद मे किंवीर्या व कुतः स्थिता ।
जिज्ञासुरहमायातस्त्वां वरेण्या महत्तराम् ॥ ५३॥
श्रुत्वा तद्वाक्पमथ सा जगाद परमं वचः ।
वद त्वं कतमः कस्मादागसस्ते च किं बलम् ॥ ५४॥
अनन्तर ममाऽशेषवृत्तान्तः कथ्यते मया ।
इत्युक्तोऽनिरुवाचैना शृणु कल्याणि मदचः ॥ ५५ ॥
अहं हुताशनः साक्षान्मुखं विबुधसन्ततः ।
जिज्ञासिता त्वमिन्द्रायः प्रहितोऽहं तवाऽन्तिके ॥ ५६ ॥
वीप में महदुत्कृष्टममोघमतिदारुणम् ।
यदिद दृश्यते किचिजगरस्थावरजङ्गमम् ।। ५७ ।।
भस्मीकुर्षी क्षणेनैव नैवमन्योऽस्ति कश्चन ।
इसाकर्य शुक्यिं प्रहस्य माह सा परा ॥ ५८॥
अग्ने तवेदृशं वीर्य यदि वाशु मेऽग्रतः ।
प्रदर्शयतन्निहितं तृणं दह तवाऽग्रतः ।। ५९ ॥
श्रुत्वाऽवहेलन वाक्यं कुद्धो वैश्वानरस्तदा ।
माह चाऽतिस्तव्याधिया स्वात्मानं मानयन् गुरुम् ॥ ६॥
नूनं त्वमवला बाला तस्मान्मुग्धमभापिणी
सर्वभस्मीकरो योऽहं तृणदाहे नियोजितः ॥ ६१॥
फरोमि तस्य सदृशं सदणां त्वां दहेऽधुना।
इत्युत्का क्रोधताम्राक्षो महाज्वालापरीतः ॥ १२ ॥
भक्षितुं तां तृणमपि पपात तरसा शुचिः ।
महावलोद्योगयुतः सर्वप्राणेन सजवात् ।। ६३ ।।
महतोऽपि तृणं दग्धुं न शशाक धनञ्जयः ।
हिमाऽधिपतितोल्फेत्र शान्ताऽर्चिः शीततां गतः॥६४ ॥
वेपमानः सुशीतेन खद्योतसदृशपभः ।
फरकेव समस्तानमारब्धं गलितुं यदा ॥ ६५ ॥
तदा समस्तमाणेन पलायनपरोऽभवत् ।
लज्जितः कुण्ठितोऽर्चिष्मानन्तर्धानं गतस्ततः ॥ ६६ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे इति श्रुत्वा मरुद्वाक्यं माह-सा परमेश्वरी । ननु वायो समर्थस्व वीर्य पश्यामि तावकम् ॥ ९३ ॥ तृणञ्चैतत्पुरो न्यस्तं समाहर्तुं तदसि । कदर्थनावचश्चैतच्छुत्वा मन्युपरीतः ॥ ९४ ।। माहाऽधिक्षेपणं वाक्यं मारुतो बलगर्वितः। विनाशमयले कस्मात्मार्थयस्पतिमूढधीः ॥ १५ ॥ महाबलं महावेगं का सोढुं शक्नुयाद्वली । मूढा त्वमलिताऽसि शमयामि मदं तब ॥ ९६ ।। आदौ तृणायितां त्वां वै नामशेषां करोम्यहम् । स्थिरीभव सहस्वाऽऽशु मम वेगं सुदुःसहम् ॥ ९७ ॥ इत्युत्का तां परां देवों मारुतो मन्युना हतः । महाबलेन वेगेन यावद्गन्तुं मनो दधे ।। ९८ ।। तावत्पङ्गुमिवाऽऽत्मान दृष्ट्वा हीनगति तदा । सर्वप्राणेन चोयुक्तः पदान्न नलितुं क्षमः ॥ ९९ ।। तदा निया भयेनाऽपि पलायनपरोऽभवत् । पुरन्दरं माह वायु तज्ज्ञातुमलं मम ॥ १०॥ अमोघं तन्महाभूतं महासत्वपराक्रमम । एवमनीन्दुवायूनां दृष्ट्वा तस्मात्पराभवम् ॥ १०१ ।। पुरन्दरः शङ्कितोऽभूत् किं मे तदिति चिन्तयन चिन्तयित्वाऽपि वहुधा नाऽध्यगच्छत किञ्चन । x x x x विमना इव संमूढो न किञ्चित्मत्यपद्यत ॥ १०२॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे अष्टमोऽध्यायः ॥७००।

·अथ नवमोऽध्यायः। चिन्तयित्वा चिरंमाक्रस्तज्जये कृतनिश्चयः। बलदर्पसमुन्नम्रो वज्रमुद्यम्य सत्वरः ॥ १॥ जगामाऽऽरुह्य जीमूतं पत्र सा संस्थिताऽम्बिका । तां दृष्ट्वा मुकुमाराही पाकिअल्कवर्चसम् ॥ २ ॥ स्वसौन्दर्य जिताउनेफकोटिकन्दर्पसौभगाम् । दूरे स्थितस्तां पप्रच्छ तेजसा मुपितेक्षणः ॥ ३॥ का त्वं पद्मपलाशांति व्यायामभया जगत् । स्थिताऽसि कन्या कस्य त्वं कस्मादत्र समागता ॥४॥ रूपन्ते रुचिरं तदवङ्गपिन्याससौष्ठवम् । वन्द्यो ममाऽमरपुरे सन्ति रम्भामुखाः स्त्रियः ॥५॥ नेशी देवलोके वा भुवि वाऽपि रसातले । मया दृष्टा सुचार्यश्री भुजाऽष्टादशकोऽचला ॥ ६ ॥ घद शीघ्रं मया पृष्टा सत्यमत्र यथास्थितिम् । तच्छुत्वा शक्रवचनं पराम्या माह तं प्रति ॥ ७॥ कस्त्वं फिमर्थ सम्माः किं वीर्यस्त्वं किमुग्रमः । श्रुत्वा एचं तव ततो वदापि मम संस्थितिम् ॥ ८ ॥ इति श्रुत्वा वयो देव्याः माह शक्रः सहसदृक् । शृणु मे वचनं सम्पग धरपुरेश्वरः ॥९॥ शतक्रतुस्लिभुवनथियो भोक्ता महाबलः । ला निमासुरिह प्राप्तो नान्पोऽस्ति भुवने कचित् ॥१०॥ चलेन यशता लक्षपाल्पो वीर्येण सम्पदा । सदा भुवनशास्ताऽहं देवा मम वशंवदाः ॥ ११ ॥ वजं ममाऽयुपश्चैतदमोघं सर्वदुःसहम् । एनेन मह तेनैव न जावन् यास्यति कचित् ।। १२ ॥

·३४
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
वहयो दानवा दैत्या महावलपराक्रमाः ।
सकृदनस्य संस्पर्शात्कृतान्तशरणं गताः ॥ १३ ॥
बल: पाकोऽथ नमुचित्रस्त्वाष्टोऽपि तारकः ।
समस्तलोकजेतारो गता बज्रापराभवम् ॥ १४ ॥
यहुनान किमुक्तेन न मे तुल्यबलः कचित् ।
जानीहि मां महेन्द्राख्यं महावलपराकपम् ॥ १५ ॥
इतीन्द्रवचनं श्रुत्वा माह सा परमेश्वरी ।
नूनमिन्द्र मया ज्ञातस्त्वं कश्यपतन्द्भवः ॥ १६ ॥
इदं तृणं सुनिहितं तवाऽग्रे लघु बल्यनम् ।
यत्किश्चित्तव वीर्य वा वज्रस्याऽपि शतक्रतो॥१७॥
प्रदर्शयाऽस्मिन्नो चे वैश्वानरमुखाइच ।
पलायमानं पश्यामि त्वामपीन्द्र हिया नतम् ॥ १८ ॥
निशम्यैतद्वचो देव्याः शकः प्रस्फुरिताऽपरः।
उद्यम्प वजं संक्रुदस्तां हर्तुं मनो दधे ॥९॥
जयते स्वायुधे शके सहसा ज्वलिता दिशः ।
तस्मिन्निन्द्र स्थित चोधवजहस्तेऽतिकोपने ॥ २० ॥
स्मितमीपचकाराऽम्बाहसत्काटीन्दुचन्द्रिकम् ।
स्मितमात्राच्छतधृतरुद्यतः सायुधः करः ॥ २१ ॥
संस्तम्भितस्तथा पादोवाड्नेत्रादीन्द्रियाणि च ।
इन वेपितुं शक्तो हस्तादिकमपि स्वयम् ॥ २२ ॥
एवं संस्तब्धसर्वानो मघरा लिखिताऽऽकृतिः ।
वक्तुं कर्तुं प्रचलितुं नेष्ट ईपदपीश्वरः ॥ २३ ॥
एवं भूतं सहसासं दृष्ट्वा काटनराकृतिम् ।
अम्बत्तप्यन्त विधा भरेन परिपिताः ॥२४॥
दीना नटेश्वरा देवा हा इत्युच्चैपिचुनशुः ।
अपेन्द्रस्तधमात्मानमपराधास्वयं विदन् ॥ २५ ॥

·नवमोऽध्यायः।
-
तत्कालाऽऽपक्षणाई सस्माराऽऽगिरसं गुरुम् ।
तदा संस्मृतमावस्तु हरिणाऽऽङ्गिरसो मुनिः ॥ २६॥
देव्या कृतं मदशमं ज्ञात्वेन्द्रस्याऽभ्यगावरन् ।
योगिराजः सुमेधावी ज्ञातज्ञेयपराऽवरः ॥ २७ ॥
क्षणेन तब सम्माप्तो यनेन्द्रस्तु जडीकतः ।
दृष्ट्वा बुधगणाः सर्वे जीवमिन्द्रावनक्षमम् ॥ २८ ॥
स्रोतोऽभिरुह्यमानानां नौप्राप्तिरिय सम्बभौ ।
गीपतेर्दर्शनादेवमाश्वस्तास्त्रिदशास्तदा ॥ २९ ॥
एतस्मिन्नन्तरे तब धिषणो दीर्घदर्शनः ।
विश्वेश्वरी समालोक्य हपरोमाञ्चपीवरः ॥ ३०॥
आनन्दाऽश्रुकलारुद्धनेत्रो भूनिं कृताञ्जलिः ।
साष्टाङ्गं मणिपत्याऽथो गद्गदस्वरसयुतः ॥ ३१ ॥
पदालिः परामम्बामीडितुं समुपाक्रमत् ।
गूढाशाया मोदगरैर्वाक्पुष्पैः पूजयन्निव ॥ ३२ ॥
जय जय शङ्करि जगदभयङ्करि विधिमुखफिङ्करि वेदनुते ।
दुष्टमयङ्कार शिष्टशुभङ्करि सफल यशङ्करि पाहि मुरान् ॥३३॥
जगता जननस्थितिहरणादिपु विधिहरिशङ्करविबुधेशाः ।
सव पदपङ्कजसेाऽऽसादितफरुणालेशा प्रभवन्ति ॥ ३४ ॥
यदि सब करुणालेशविहीनी विद्युपगणेशोऽप्यतिमूढः ।
नेदं चित्रं स्वद्विमुखोऽपि हि न कचिदीशः परमेशः ॥३५॥
विधिहरिमुख्या अपि तव लीला न प्रभवः स्युर्वणयितुम् ।
सत्र कथं पम शक्तिः स्तोत्रे तप महिमाऽन्धर्वद मातः॥३६॥
वाचः मावस्तव निश्वसितं विपिहरिनुरूपा गुगजाता।
लीलाजनितं सकलं तो न विदन्त्यवरांस्वासम्बाम्॥३॥
सफलचराऽचरवपुराधा त्वं स्वाऽऽश्रितलोकाऽलोकगणा।
नाऽम्पत्किचिचव शरणं स्वं विभवं श्रिवा ननु मासि॥३८॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे सा स्वं विश्वासवित्री पराम्बा सर्व मेऽयं क्षन्तुमेवाऽसीति । न पार्था स्खे तोकके मातुरेपा क्षान्तिर्यस्मात्सहजा सुपसिद्धा॥६५॥ योऽई तेऽग्रे स्तब्धकायोऽभवै नैतद्रोपादपि तेऽनुग्रहः स्यात् । रोपे सर्व भस्मशेष सपीयान्मातस्तोके तर्जनैवाऽतिदुष्टे ॥ ६६ ॥ एवं बहुविधर्वाक्पैः स्तुत्वा पीयूपसंखवैः । क्षमापयत्पर देवी महेन्द्रो भक्तिनिर्भरः ॥ ६७ ॥ शक्रमेवंविधं दृष्ट्वा पावाचा दिवौकसः । ज्ञात्वा तां लोकजननीमपराधमपि स्वकम् ॥ ६८ ॥ भीताः माञ्जलयो नेमुर्दण्डवच्चरणाऽन्तिके । स्तुत्वा विविधमुक्तता क्षामपामासुराम्बिकाम् ॥ ६९ ।। सदा सा परमेशानी विधिमुख्यान दिवस्पतीन् । । प्रसन्ना प्राह कल्याणी कल्याणं परमं वचः ॥ ७० ॥ भो भो देवा विधीन्द्रायाः शृणुध्वं वचनं मम । 'अप्रमादिभिरायः : स्वस्वकार्येषु सततम् ॥ १ ॥ भवितव्यं भवद्भिर्मशास्तिपालनतत्परैः । विधाहरिरुद्राणां वशे शक सदा भर ॥ ७२॥ अन्ये देवास्तद्वशे व तिष्ठन्त्वग्निपुरोगमाः । मयि सन्ततसम्यस्तभावा मवय साचिकाः ॥ ७३ ॥ विधातमुख्या यूयश्च सृष्ट्यादिकरणोधताः । ध्यायन्तो मा सदा स्वाऽऽत्मसंविदेकस्वरूपिणीम् ।। ७४ ।। एवं स्पा वचः श्रुत्वा धातमुख्पाः मुरेश्वराः । नत्वा घद्धाञ्जलिपुटा: प्रार्थयामामुरम्विकाम् ।। ७५ ॥ मातरस्माकमनिशं तव पादाजदर्शनम् । त्वयि चाऽनन्यभक्तिय भूपादेतन्महेश्वरि ॥ ७ ॥ एतावति समृदे तु सर्व सम्पन्नमेव नः। भास करातरौ चाऽन्यन माप्पं शिष्यते कृचित् ।। ७७ ।। .

·- नवमोऽध्यायः ।।
भक्तिलक्ष्मीसमृद्धानां किमन्यैः फल्गुभावनैः ।।---
तद्रिकानामपि प्राप्तः किं चिन्तामणिकोटिभिः ॥ ७८ ॥
चिन्तामणिगणैर्देवि दीयते सभयं फलम् ।
स्वत्पादभक्तिलेशोऽपि प्रयच्छत्यभय फलम् ॥ ७९ ॥४
तस्मादभयमन्विच्छुः श्रये त्वत्पादपकनम् ।
सदा लो दिश सद्भक्तिं किमन्यवाचितेन नः ॥ ८॥
इति ब्रह्मादिवाक्पं सा श्रुत्वा लीलाऽऽत्तविग्रहा ।
उक्सा तथाऽस्त्विति ततस्तत्रैवाऽन्तरधीयत ॥ ८१॥
अन्तर्धिमागसायान्तु तस्यापिन्द्रादयः मुराः।
विधि हरि शिव नत्वा वयाऽअलिमयो वः ॥ ८२ ॥
माहुविनीतभावन श्रियाऽवनतेन च ।
' विधे। मुरारे शम्भो नः कृपयाऽथ रक्षितम् ॥ ८३ ॥
पराऽपराधान्महत कथञ्चिद्गुरुणा वपम् ।
मोचिताश्वाऽय वाञ्छामस्तद्रूपं वास्तवन्तु यत् ॥ ८४ ॥
तज्ज्ञातुं कृपयाऽस्मभ्य वदन्तु श्राव्यमस्ति चेत् ।
स्वगतीनथ किं कुर्मों दिशन्त्वाज्ञामतःपरम् ॥ ८५॥
इतीन्द्रादिवचः श्रुत्वा मुरारिः माह सस्मितः ।
शतक्रतो शृणु वचो मम सपतमानसः ।। ८६ ।।
इयन्तु परमा शक्तिर्या समस्तविभावना ।
सा शक्तिः परमेशस्य विमर्शाssख्या महत्तरा ॥ ८७ ।।
महाकाशाऽऽत्मिका,पस्यां जगदेतदिराजते ।
सेयं द्रष्ट्रात्मना भूत्वा जगद्याप्प व्यवस्थिता ।। ८८ ॥ -
दृश्यते यज्जगदिदमिति तद्रूपमुच्यते ।
दृश्यन्तु विविध भोक्तं कालदेशविभेदतः ॥ ८९॥
कालः क्रियामयो यो देशो मूर्तिमयः स्मृतः।
वर्णः पदं तथा मन्त्र इति कालविश पितः ॥ १० ॥

·७० त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे कला तयच मुवनामिति देशोऽपि वै त्रिया। पहचनाम्ना चैतत्तु प्रोक्तं पसरूपतः ॥ ९१ ॥ स्वकारणात्मक कार्य तरोर्बीजात्मता यथा। तेन वर्णादयः कालः कलादिर्देश उच्यते ।। १२ ।। द्रष्टुस्तद्द्वपीन नाष्ट्रात्मकमुदीरितम् । तस्मादखिलमेत दृरूपमुदीरितम् ॥ ९ ॥ तं द्रष्टार स्वात्मरूपं चितिशक्तिस्वरुपिणम । श्यदेहादितो भिन्न मत्वा त ज्ञातुमर्हसि ॥ ९४ ।। इदं संग्रहतः प्रोक्तमात्मशक्त्यवोधनम् । न सकच्छवणालभ्यं तद्रूपं पारमेश्वरम् ॥ ९५ ॥ अनन्तजन्मस्वभ्यस्तमिध्यामार्गनिविणाम् । तस्मादेतन्मया मोक्तं धृत्वाऽन्त श्रद्धया सदा ।। ९ ।। तत्पादभक्त्या स्पान्तपचिरेणाऽधिगच्छसि । शनायकमुल्यस्त्वं घुलोकमनुपालय ॥ १७ ॥ स्वस्वकार्ये नियुडवैतान देवान्सततनाग्रतः । सदा हृदि महाशक्तिं भावयन्नुक्तमार्गतः ॥ ९८ ॥ अधिगच्छाऽभपं मार्गमअसा त्वं शतक्रतो । एवं मुरास्विचनं श्रुत्वा पलभिदादयः ॥ १९ ॥ भदक्षिणीकृत्य घातमुखान्लोफेशरान मुरा।। प्रणम्योऽऽ समादाय जामुः स्वं स्वं निवेशनम् ॥१०॥ ईशानो हरिधातृभ्यां माया सम्यक समाजितः । पश्यतोस्ताक्षणेनैप गतोऽन्ता महेश्वरः ।। १०१ ॥ अथ नारायणं ब्रह्मा स्तुत्वा नत्ता यथाविधि। यो स्वभवन राम सर्वलोकपितामहः ॥ १०२॥ एवं सा परमा शाक्तिहादभुततरक्रिया । • सर्वदेवोत्तमा सर्वसाक्षिणी विश्वमोहिनी ॥ १०३ ।।

·नवमोऽध्यायः। ७१ ननु श्रुतं भार्गवैतत्कुमार्याख्यानममुतम् । पत्र सापामा शक्तिः कुमारीवपुषा स्वयम् ॥१०४॥ इन्द्रादीनां मोहनासमकरोत्परदेवता। इदमाख्यानमशुभनाशनं शृण्वतां सदा ॥ १०५ ॥ थीपरापादसद्भक्तिवर्धनं पावनं महत् । थोतष्पमेवत्सततं त्रिपुरामीविमिच्छता ॥ १०६ ॥ इति श्रीमदिसिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्य- खण्ड नवमोऽध्यायः ८०६ ॥

·अथ दशमोऽध्यायः।
जामदग्न्यस्तु संश्रुत्य कुमार्याख्यानमद्भुतम् ।
विस्मितः प्राह मधुरं वाक्यं तं प्रणतस्तदा ।। १ ।।
भगवन् महदाश्चर्यमाख्यानं भवतोदितम् ।
न कदाविछुतं पूर्व त्रिपुरामहिमोन्नतम् ।।२।।
ब्रह्मविष्णुहरे पूजिता संस्तुता तथा ।
ततः सर्वाधिका सा चै त्रिमूर्तिजननी यत्तः ॥ ३ ॥
अहो मयाऽध भवतः कथाऽमृतरसं मुखान् ।
निर्गतं श्रुतिरन्ध्रण पीतं स्वान्तरुजाऽपदम् ॥ ४ ॥
कृपयाऽनुगृहीतोऽहं श्रीमता गुरुमूर्तिना।
धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं यन्मे तुष्टो गुरुभवान् ॥ ५ ॥
नेदृशं श्रीकथाहारममृतं पिवतो मम ।
क्षुचट्परिश्रमो निद्रा जायते जातु सन्ततम् ।। ६ ।।
भगवन् स्वन्मुखेन्द्यच्छीकथाऽमृतसेवनात् ।
न वप्तोऽस्मि मनाक्कोऽपि प्रत्युत तृपितोऽस्म्यहम् ॥ ७ ॥
भूयः श्रीत्रिपुराम्बाया लीलाविभववर्णनम् ।
श्रोतुमिच्छामि तन्मह्यं कृपया निगद प्रभो ॥८॥
एवं सम्मार्थितो भूयो दत्तात्रयो महाशयः ।
सन्तुष्टो जामदग्न्यस्य ज्ञात्वा श्रद्धाऽतिरिक्तताम् ॥९॥
उवाच त्रिपुरादेपा अवतारकथा: शुभाः ।
शृणु रामाऽभिधास्यामि त्रिपुरायाः कथाः शुभाः ॥ १० ॥
या च श्रीत्रिपुरा मोक्ता परमाकाशरुपिणी ।
यस्यां सर्वमिदं विश्व प्रविभक्त'मफाशते ॥ ११ ॥

·. दशमोऽध्यायः।. सा चिदानन्दाऽद्वयाऽऽत्मरूपिणी परमेश्वरी । . चागिन्द्रियमनोऽतीता साक्षिणी' सकलाश्रया ॥ १२ ॥ सा भक्तकृपया देवी नानाविधतनुक्रिया। तद्भदगणने शेषः सहस्राऽऽस्योऽपि न प्रभुः ॥ १३ ॥ सस्मात्मधानरूपाणि फानिचित्कथयामि ते आधा कुमारी तनोक्ता त्रिरूपाऽनन्तरा मता ॥ १४ ॥ गौरी रमा भारतीति ततः काली च चण्डिका । दुर्गा भगवती पथात्मोक्ता कात्यायनी परा ॥ १५ ॥ ललिता श्रीमहाराशी तत्र पूर्णतमा मता । एतासां क्रमतो लीलाः शृणु वक्ष्यामि भार्गव ॥ १६ ॥ तत्रं प्रोक्ता कुमारी सा या स्तुता विधिमुख्यकैः । भूयः सा त्रिपुरा देवी त्रिरूपा समजायत ॥ १७ ॥ तत्तेऽभिधास्ये परममाख्यानं परमाद्भुतम् । पुरा सर्गाऽऽदिसमये त्रिपुरा चितिरूपिणी ॥ १८॥ - एकाऽऽतीतरतत्र तस्याः किश्चिदपि स्थितम् । सा तयारूपिणी शक्तिः स्वस्वातन्त्र्यपशेन तु ॥ १९ ॥ सृष्ट्युन्मुखी यदा जाता तदेच्छा समजायत । इच्छाया ज्ञानमुत्पन्न क्रिया च तदनन्तरम् ॥ २० ॥ तस्विमूर्तयो जातास्त्रितयादेवतेक्षितात् । इच्छामयः पशुपतिजनारमा हरिरेव च ॥ २१ ॥ ब्रह्मा क्रियात्मकस्तान सा भावयामास शङ्करी । से निसर्गमहावीर्याः सत्यसङ्कल्पशालिनः ॥ २२ ॥ तपः सुपरमं चफुर्यतचित्तन्द्रियक्रिया। सदा न रात्रं न दिवा न सूर्यो न च तारकाः ।। २३ ।। न भूमिर्न जलं तेजो वायुरी न दिशः कचिंन् । न निमेषो युगवाऽपि स्थितं सर्व नभोमपम् ॥ २४ ।। १० ·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे स्वयम्मभास्तु ते देवा नभोनिलयसंश्रया:.) महता तपसा युक्ताः समाधये मुनिश्चलाः ॥ २५॥ अनेकयुगपर्याप्तफाले ऽतीते पराम्बिका। पराऽऽफाशमयी तत्र विधातारमुवाच ६ ॥ २६ ॥ वत्सोत्तिष्ठ विधे किं ते तपसा कर्तुमिच्छसि । एज लोकान् सभुवनानतस्त्वं जनितो मया ॥२७॥ इस्पादियः पराशत्या जगत्स्रष्टुं मनो दधे । अहं कुत्र सूजामीति चिन्तयन् समपश्यत ॥ २८ ॥ तदा दृष्टो महाकाशः सर्वशून्यमयोऽमलः । अनन्तविस्तरोऽनादिनाsन्तं तस्योपलक्षितम् ।। २९ ॥ अवकाशोऽस्ति मे स्टेरिति मत्वा पितामहः । ध्यचलत्किश्चिदनेन स्पर्श तत्रोपलब्धवान् ॥ ३० ॥ स्वाऽगस्य चलनादेव स्पर्शाद्वायुजृम्भत । वायोगादृष्मणस्तु मादुर्भावोऽभवत्तदा ॥ ३१॥ ऊष्मणो रूपसंयुक्तमनि प्रेक्षितवान् विधिः । ततो वन्हेस्तु परितो शीतसंस्पर्शसंयुतम् ॥ ३२ ॥ रसाढ्यं सलिलं स्थन्दि स्नेहसंयुक्तमेव च । तत्र गन्धस्तु संदृष्टोऽनन्तरं तन्मलेन तु ॥ ३३ ॥ पृधिवी ददृशे तस्प कठिना धारणक्षमा) दृष्टुतावलगत्वा चाऽस्ति मत्सृष्टिधारिणी ॥ ३४ ॥. अस्यों सृजामि भुवनं नानातनुविचित्रितम् । इति मत्वा तत्र सृष्टिं वितेने जगदीश्वरः ॥ ३५ ॥ श्रुत्वैवं वचनं तस्य दत्तात्रेयस्य भागवः । प्राह संशयितस्वान्तो मधुराक्षरया गिरा ॥ ३६ ॥ भगवन्नत्र मे चित्तमन्तं नैवाऽधिगच्छति । बहुशङ्काऽऽस्पदं वाक्यं श्रुत्वा तव विचित्रितम् ॥ ३७ ।।

·दशमोऽध्यायः।
आकाशमुखभूतानि सिद्धबद्धातुरीक्षणात् ।
अकर्तृकाणि मे भान्ति का नाऽन्यो यतः स्थितः ॥३८॥
कयं तपां जगद्धात्रा विना संज्ञापकं तदा ।
शब्दः प्रवर्तितस्तस्मात्पूर्व भुतहतेः कथम् ॥ ३९ ॥
पाश्चभौतिकदेहत्य सम्बन्ध इति शंम मे ।
न मे संशयनीहारहरणेऽन्यत्पगल्भते ।। ४० ॥
स्वद्वाक्यचण्डफिरणाद्भगवन् करुणानिधे ।
अपृष्टमपि शिष्याय प्रपन्नाय दयालवः ।। ४१ ॥
गुरवः प्राहुरत्यन्तशुद्धचित्ता भवाशाः ।
इति पृष्टो मार्गवेण दत्तः प्रीतः कृपानिधिः ॥ ४२ ॥
भाह सुनृतया वाचा सम्बोध्य वदतां वरः ।
राम बुद्धिमता श्रेष्ठ प्रश्नस्तेऽतिविशारदः ।। ४३ ॥
विधा स्थितस्तन्मयाऽग्रे मोध्यतेऽवसरे स्फुटम् ।
न ज्ञातुं शक्यते सघस्त्वया तस्मात् स्थिरीभत्र ॥ ४४ ॥
असाम्प्रतं तु शिष्याय वदन् स्यान्मुग्ध एव सः ।
विपरीत मसिध्येत चाऽसाम्प्रतनिरूपणात् ॥ ४५ ॥
असाम्पतस्प श्रवणाद्विनश्येत्कटकारवत् ।
इति श्रुत्वा गुरोक्यं पुनराह मृगृहः ॥ ४६ ।।
स्वामिन् किमुक्तं भवता कटकारः कथंविधः ।
किं वृत्तं तस्प करमादै विनष्टस्तनिवेदय ॥४७॥
एवं पर्यनुयुक्तः सोऽवददिवरिछरोमणिः ।
श्रृणु राम पुरा वृत्तं कटकारसमाश्रयम् ॥४८॥
आसत्किश्चित्फलिपु कुबलारूपो यदाः पुरै ।
फटकारोऽतिनिपुणः,फटकर्ममुशिक्षितः ॥ ४९ ॥ ..
कृत्वा विचित्रचित्राणि फटानि कुवलामिधः ।
माशे निवेदयत्तेन राजा तुष्टः मुशिक्षपा ॥ ५० ॥

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे
तस्मै ददौ धनं भूरि तेनाऽऽन्यः समजायत ।
धनेन तेन कटकृत् ब्राह्मणाSSराधनोग्रतः ॥ ५१ ॥
श्रुत्वा कचित्पुराणेषु ब्राह्मणानां प्रशंसनम् ।
कदाचित्कुवलः पुण्यकथातत्परतः स्थितः ॥ १२ ॥
तत्राऽध्यात्मविचारस्तु प्रत्तस्तेन संश्रुतः ।
न तद्वंदाऽतिमुक्ष्मत्वात्पुनः पुनरपि श्रुतम् ॥ ५३ ।।
तदाऽऽतवचनं विप्रमेकान्ते सङ्गतः कचित् ।
भगवन् यत्यया प्रोक्तमध्यात्मविषयं वचः ॥ ५४॥
तदतीच गभीरार्थ मया भूयोऽपि संश्रुतम् ।
तत्र सारं समाकृष्य मम धारयितुं क्षयम् ॥ ५५ ॥
वद ब्रह्मकरुणया दृष्ट्या पश्य सकृत्तु माम् ।
भार्थितः कुवलेनैवं प्राह संक्षिप्य सारतः ।। ५६ ॥
शृणु ते कथयिष्यामि कुबलाऽध्यात्मसंग्रहम् ।
अक्षार्थाद्विमुखः शान्तो दृश्यं मत्वा गात्मकम् ॥ ५७ ॥
ज्ञात्वा सर्व समं पश्चादागतं न त्यजन्सदा ।
अनागतपनिछन्वै सन्तुष्टो निर्भयः सदा ॥ ५८ ॥
विचरेत्सङ्गरहित इति ते सुनिरूपितम् ।
एवं तद्वाक्यमाकये कुवलो पोहितोऽविदन् ॥ ५९॥
समज्ञानेन विप्रेषु भक्तिशैथिल्यमाश्रितः ।
भादयः सदा मुखं प्राप्तान्कामान्सेवनकथादिकम् ॥६॥
देवतासेवनश्चाऽपि त्यस्त्वा पापमपं तथा ।
संस्थितो नास्तिकमायः प्राप्तवानधर्मा गतिम् ।। ६१॥
। एतत्ते भार्गव प्रोक्तं रत्तं कटकृतो मया ।
तस्मादकाले सम्प्रोक्तो दोपाय परिकल्पते ॥ १२॥
एवं भुवं समालोक्य जगतां प्रपितामहः ।
मनसैयाऽसृजत् सर्वान् सचराचरमानुपान् ॥ २३ ॥

·१७
दशमोऽध्यायः।
मनुष्यान्यक्षगन्धर्धान्सिविद्याधकिन्नरान् ।
रक्षांसि दानवान्दैत्यानभूतमेतपिशाचकान ।। ६४ ।।
देवापितृन्मुराऽधीशान् पशूनवान जान्खगान् ।
भूचराअलजातश्वि तृणवीरुद्रुमांस्तथा ॥६५॥
भुवनान्यपि चित्राणि विधिरेवं ससर्ज वै।
सष्ट सृष्टं सणेनैव सर्व तत्राऽवसीदति ॥ ६६ ॥
दृष्ट्वाऽवसनां सृष्टिं स्वा पुनरेव मनो दधे ।
तपस्यास तदाऽतीते बहुकाले पराम्विका ॥ ६७ ॥
माहाऽशरीरवचसा विधे कि तपास स्थिता।
मया सृष्टौ नियुक्तः सन्मृष्टिं त्यक्त्वा फिमास्थितः ॥६८||
तच्छ्रुत्वा वचनं माह विधाताऽकाशरूपिणीम् ।
मातर्मया सृज्यमानं क्षणादेवाऽवसीदति ॥ ६९ ॥
तत्पालने नियुक्षेनं विष्णुं लोफेश्वर शिवे ।
विमुझप ब्रह्माचन सा पराऽऽकाशरूपिणी ॥ ७० ॥
आकाशवाण्पा तं विष्णुं माह सा परमेश्वरी ।
उत्तिष्ठ विष्णो तपसो विरमाऽऽचक्ष्व मद्वचः ॥ ७१ ।।
पालनाय मया सृष्टः स वमाज्ञावोन मे।
विधिसष्ट पालपस्व स्वात्मशक्ति समाश्रितः॥७२॥
इति वाक्यं समाफर्प पराम्बाया हरिस्तदा ।
नमस्कृत्य तथेत्युक्त्वा जगत्पालनतत्परः ॥ ७३ ॥
स्वात्मशक्ति समाश्रित्य हरियोगेश्वरी जगद।
तत्र सत्र स्थितं सर्वपालपदशेषतः ॥ ७॥
एवं जगत्सग्यमान पाल्पमानश्च विष्णुना।
समवर्दन पर्याऽग्युसोतीभिदतोपवत् ।। ७५ ॥
आपुरितं जगत्सप्ट्या मत्यई वर्धमानया।
भूचरमरिता भूमिः खचरैमरितं नमः ॥ ७ ॥

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे यादोभिलमाक्रान्तं कृमिकीटविल तथा । सरुगुल्मादिभिस्तद्यासाऽद्रेर्दुर्गभूमिकाः ॥ ७७ ॥ वापदर्पगव्याघ्रायैः संध्यातानि वनानि च । मशकमक्षिकाद्यैश्च व्याप्तं सर्वान्तरं तदा ॥ ७८ ॥ एवं जगति संव्याप्ते निरन्तरतया स्थिते । आक्रन्दस्समभूतत्र प्राणिनां पीडिताऽऽत्मनाम् ॥ ७९ ॥ विदीर्यमाणं ब्रह्माण्डमासीत्माणिभिराततम् । बीजपुरचा दाडिमानों यथा पक्कफलं तथा ।। ८० ।। एवं जाते निरुच्छासे लोके समृदिताऽऽकुले। दृष्ट्वा विधिश्चिन्तयानो हा कष्टमिति निश्वसन् ॥ ८१ ।। पुनरातिष्ठत तपो विधिोकहितेप्सया । तपसा तस्य सन्तुष्ट पुनराह पराम्बिका ॥८२॥ आकाशवाण्या घातारं हर्पयन्ती महेश्वरी । विधे पुनः किं तपसि स्थितस्तद्वद मा चिरम् ॥ ८३॥ अभीष्टं यदई तत्ते विधास्यामि न संशयः । इत्युक्तः माह लोकानां कर्ता घाता पराम्बिकाम् ॥ ८४ ॥ मातर्मया सज्यमानं पाल्यमानं गदाभृता । व्याप्तं प्राणिभिरत्यन्त पीडितं सकलं जगत् ॥ ८६ ॥ अनन्तरं विधेयं यचदाज्ञापय शङ्करि । एवमुक्ता जगद्धावी माह रुद्रं महेश्वरम् ॥ ८६ ॥ रुद्राऽलं तपसा शीघ्रमुत्तिष्ठ मम शासनात् । विषिष्ट प्राणिगणं संहर्तुं स्वमिहाऽहसि ॥ ८७ ॥ इति श्रुत्वा जगन्मातुर्वचनं खाश्रितं तदा । नमस्कृत्वा.पशुपतिस्तां परब्रह्मरूपिणीम् ।। ८८ ॥ ओमित्याहाऽय जगतस्संहारे कृतनिश्चपः । फालनेत्रोन्मेपणेन युगपद्भस्मसाकरोत् ॥ ८९ ।।

·१
दशमोऽध्यायः।
तदृष्ट्वा कृत्यमाचर्य विधाता जगतः क्षयम् ।
असन्तुष्टः प्राह रुद्रं नमस्कृत्य कृताञ्जलिः ॥ १०॥
अलं महेश भवतः संहृतेरतिविमितात् ।
बहुकालेन सृष्टं में त्वया भस्मीकृतं क्षणात् ॥ ९१ ।।
तत्पुनस्तप आतिष्ठ लोकानां स्वस्तयेऽधुना ।
इति सम्मार्थितो धात्रा पुनस्तपसि संस्थितः ॥ ९२ ॥
ततश्चिन्तासमाविष्टः सृष्टि म्याकयन्त्यिति ।
ततः प्रजापतीन् ब्रह्मा स्वाऽशेनाऽसृजत प्रभुः ॥ ९३ ।।
दक्षकश्यपमुख्यान्वै सृष्टास्त प्राणिनस्तदा ।
विविधास्तैः समग्रं वै जगधा चराऽचरैः । ९४ ॥
तदा क्रमेण जगतां संहारार्थमचिन्तयत् ।
स्तुस्वा रुद्रं पशुपति प्रसाद्य प्रपितामहः ॥ १५॥
तस्यांऽशेनाऽसजन्मृत्यु संहारे ते न्ययोजयद ।
मृत्यो ममाऽऽज्ञया चैतान्संहर क्रमशोऽखिलान् ॥९६॥
मया समेतदर्थं वै सृष्टः संहतिहेतवे ।
तच्छुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं मृत्युः माह मणम्य तम् ॥ ९७ ॥
न संहर्तुमिहेच्छामि भगवक्षन्तुमर्हसि ।
शविष्पन्ति जना मां वै न मा क्रौर्य नियोजय ॥९८॥
वहुधैवं प्रार्थितोऽपि न तहमाऽनुमन्यत ।
प्रतिपिद्धस्तत्र यात्रा तपः परममास्थितः ॥ ९९॥
वर्षाणामयुतं तत्र पादागुष्ठसमाश्रयः ।
शीर्णपर्णाशनो दान्तस्तदा लोकसडीश्वरः ॥ १० ॥
मुमसन्न उवाचैवं मृत्योऽहं तपसा त ।
तुष्टः प्रतीच्छ यामचो वरं वाञ्छितमस्ति तत् ॥ १०१॥
वच्छत्वा माह पातारं मृत्युनंस्वा कृतामलिः ।
भगवन्यदि मे तुष्टस्तदाऽऽज्ञापय मा विभो ॥१०२॥

·०
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
नेच्छाम्पई सुसंहर्तुमेतदेवाऽभिवान्छितम् ।
तदाकर्ण्य प्राह विधिर्मयो नैतद्भविष्यति ॥ १०३ ॥
नासीन्ममाऽनृता वाणी संहरेति पुरोदितम् ।
अन्यद्वरं प्रतीच्छाऽशु यत्ते पत्तोऽभिवाञ्छितम् ॥ १०४ ।।
तछुत्वाऽतिभयान्मृत्युः प्रारुदत्सहसा तदा ।
रुदतस्तन्नेत्रयुगादश्रुधाराऽभिजायत ॥ १०५ ॥
तद्गृहीत्वाऽअलौ धाता व्यसृजद्भहुधा भुवि ।
ततो रोगाः बहुविधाः जाता विविधमूर्तयः ॥ १०६ ॥
तदा विधिरुषाचेदं मृत्यो मा क्लेशमावह ।
इमे रोगाः समुत्पन्नास्तव साहाय्यकारणात् ।। १०७ ॥
एते भवन्ति ते रोगाः पुरोगास्तेन ते जनाः।
नाऽभिजानन्ति तस्मात्ते सिदं सर्व समीहिनम् ।। १०८ ॥
तयेति प्रतिजग्राह तुष्टो मृत्युर्विधर्वचः ।
तदेवं जगतः सृष्टिस्थितिसंहारसंस्थितौ ॥ १०९ ॥
ब्रह्मा हरिः पशुपतिः स्वे स्खे कर्मणि संस्थिताः ।
जगत्कृत्येन संश्रान्ता विपण्णा विगतमभाः
उपतस्थुमहादेवीं जगत्कारणकारणम् ।
तदा प्रसन्ना परमा प्रादुर्भूता महेश्वरी ॥ १११ ॥
विवर्णा द्वादशभुजा दशवक्त्रा महामभा।
पञ्चविंशतिनेत्राच्या ब्रह्माण्डं व्याप्य संस्थिता ॥ ११२ ॥
फमण्डलुं स्वक्षमालां वरं वाणं सुदर्शनम् ।
शङ्ख गदा पतनातं मृगं शूल परश्वधम् ।। ११३ ॥
कपालं धारयन्ती सा त्रिमूर्यकस्वरुपिणी ।
तां दृष्ट्वा विधिमुख्यास्तै दण्डवत्मणता भुवि ।। ११४ ॥
तत्पादभक्तिसञ्जातहऽश्रुभरितक्षणाः ।
तदर्शनाऽऽनन्दितान्त:करणास्तं समीडिरे ॥ ११५ ॥

·41 --दशमोऽध्यायः। नमामस्वा देवी शिवजनसमीदाऽधिकफल- मदानां लोकेशीमगणितमहावैमवयुताम् । स्वलीलामात्रार्यमकटितविधात्रण्डवितति परब्रह्माकारां परमशिवजीवाख्यधमनीम् ॥ ११६ ॥ विहाय त्वां देवी तितिमुखशिवान्तात्मकगणे प्रमेये कालानिममुखशिवपर्यन्तनिवहे । ममातॄणां तद्वत्स्यिरचरविभेदेऽपि सकले त्वया रिक्त जाते भवति मृगतृष्णाजलविधिः ॥ ११७ ।। महच्चित्रं देवि स्वयामिह जगदनिवहे स्थिता संव्याप्याऽपि प्रकटतरमा ननु सदा!, नखानि श्रोशदीन्यपि वचनमुख्यान्यपि तथा भवते जातु त्वयि नहि मनोप्यन्तरतमः ॥ ११८।। नतानां भकानामतिकरुणयाऽनुग्रहपरा मनोचाइनाणा मुलभगतिदेतोस्त्वमनथे। यया ध्याता तेस्तैः पंदनलिनसेवापरजनै- स्तथा रूपं धत्से जननि जगदुद्धारणपरे ।। ११९ ।।। निमेपोन्मेपाभ्यामगणितविघात्रण्डविलयो. द्भवो स्यागं यस्याः परतरमहाशक्तिवपुषः । महामायाशक्तः श्रिवजनसमीहाफलविधी फिपचिनं नानाविधतनुशृतिस्ते परशिये ॥ १२०॥ भवत्या ब्रह्माचा वपमिह जगत्मष्टिविलय- स्थितौ संस्था प्राप्ता जननि सततं तम्यवसिताः। विषण्णा: स्मः त्ये विहतरलक्षिरिमपात समुद्ध शस्माप्रपात हि चैकैर परमा ॥१२१॥ इति संस्तुत्य पानाधा जगदावी पराम्बिकाम् । कृतपणतपो भत्या सत्तं मोनुरादरात् ।। १२२ ।। ..

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे तच्छ्रुत्वा धामुख्यानां वाक्यं सा परमेश्वरी। माह प्रसन्ना वरदा प्रियं तेषां वितन्वती ॥ १२३ ॥ ब्रह्मन्मुरारे शम्भो वो ज्ञात वृत्तं मयाऽनघाः । भवन्तः स्थूलरूपेण मदंशेन विना स्थिताः ॥ १२४ ॥ अतो न निता यूयं श्रान्ताच स्वेषु कर्मसु । हतप्रभा हतवला निर्वीयर्या इव संस्थिताः ॥ १२५ ॥ तन्छुभं वो विधास्यामि चिन्ता जहय मा चिरम् । एवमुक्त्वा क्षणेनैव त्रिपुरा सा महेश्वरी ॥ १२६ ॥ साङ्गात्रिधा स्थिता त्रीणि रुपाणि व्यसृजत्तदा । ब्रह्मविष्णुमहेशांशापत्रयमभूत्तदा ।। १२७ ॥, वाणी रमा च रुद्राणी श्वेतरक्ताऽसितप्रभाः। हंसपद्ममृगेन्द्रस्थाः सौन्दर्पमगिरोहणाः ॥ १२८ ॥ मत्तेभमन्दगमना मृदुशोणलसत्तलाः । जखचन्द्राशुनिवहन्यकृतेन्दुगणमभाः ॥ १२९ ।। कमठाऽभप्रपदकाः पुष्टगुल्फविराजिताः । फन्दर्पणाभजवानभोभृतावलमकाः ॥ १३० ॥ अनयकौशयगृहपृथुणिभिराऽलसाः । स्मरकल्पलतावालनिम्ननामिविराजिताः ॥ १३१ ॥ मदरत्रिवलिकास्तनुरोमालिशोभिताः। माणिक्यकलशाऽफारकुचद्वयभरानताः ॥ १३२॥ मृदुदीर्घचतुर्याहुकरकन्नमृणालिकाः । कम्युकन्धरविन्यासाः पतविम्बफलाऽधराः ॥ १३३ ॥ कुन्दकोरकपत्याभदन्तपतिमुशोभनाः । चाम्पपकलिफाफारनासावंशविराजिताः ॥ १३४ ॥ . श्वासामोदपरीवाहभरिताशाकृशोदराः । मणिदर्पणसाधतगण्डद्वपोज्ज्वलाः ।। १३५ ।।

·दशमोऽध्यायः। . नीलोत्पलसुहकान्तिनेत्रत्रयमुसौभगाः । अर्घशीताशुदापादनिटिलामोगभासुराः ॥ १३६ ॥ जगत्तिमिरसन्दोहसंक्षेपाकारचूलिकाः। निसर्गचाम्पेयमुमसौरभास्पदवालिकाः ॥ १३७ ॥ मणिभवेकपटलमत्युप्तमुकुटोज्ज्वलाः।। अनपरनपुरटक्लुप्तकुण्डलमण्डिताः ॥ १३८॥ नासामणिप्रभाचोरामुरचितकतारकाः। गलविन्यस्तमाणिक्यप्रैवेयफविभूपिताः ॥ १३९ ॥ मुक्ताहारमृणालोत्यविकसन्मुखपङ्कजाः । केयूराङ्गदमाणिक्यवलयाङ्गुलिभूषणाः ॥ १४० ।। गाङ्गेयपट्टिकाकाचीदामनद्वाशुकाताः । मञ्जीरहंसककाणकणकाणतनिर्भराः ॥ १४१ ।। एवं विधा वागधीशा शुद्धस्फटिकसनिमा । त्रिनेत्रा चन्द्रचूडाला वीणापुस्तवराभयान् ।। १४२ ।। धारयन्ती कराम्भोजैविधाततितनूज्वला । विद्यमामा विशालाक्षी पना पनचतुष्टयम् ॥ १४३ ॥ दधाना पाणिजलश्वर्य निवहेश्वरी। दलदिन्दीवरामासा चतुर्भिः पाणिपल्लवैः ॥ १४४ ॥ आसादिताः खड्गखेटाशुलमुद्गरहेतिकाः । | फोटीरकोटिसक्लाशीतांशुकलिकोयला ॥१४५॥ एवंविधास्तदातु निविधाः क्षणमात्रतः। मादुर्मुता महादेव्यो, विस्फुलिङ्गा इवार्षिपः ॥४६॥ ता. प्रणम्प परा देवी सरिये संस्थितास्तदा। विधातादीनतः प्राह त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ १४७॥ भो ब्रह्मकेशवहरा: मरदयं मया इमा:। स्वांशात्स्याएर महादेव्यः प्रतीच्छवं क्रमेण वाः ||१४८॥ . .

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
इयं विद्रुमवर्णाभा धातर्जाता तवांशतः ।
तथा रौद्री मेचकामा स्वदेशेनोद्गता हरे ॥ १४९ ।।
विशदहा भारतीयं रुद्र तेंयात्समुद्वा ।
तचदंशोद्भवा तस्य सोदरीति प्रसिध्यतु ॥ १५० ॥
विधातुः सोदरी विष्णोविष्णो रुद्रस्य तस्य तु ।
विधेरेवं विवाहेन विधिना द्रुतमस्तु वः ॥ १५१ ।।
पत्री तथाद्या भवतु विवाहो मङ्गलाय वः।
एवं कृतविवाहानां शक्तिभिर्मम योगतः ॥ १५२ ॥
त्यक्तश्रमा निताश्च समर्था विश्वकर्मम् ।
यूपं भवय धात्राया जगतां स्वस्तयेऽधुना ॥ १५३ ।।
इत्युक्त्वा सा महेशानी तवैवाऽन्तरधीयत ।
अन्तर्दिमागतायान्तु देव्यां ते जगदीश्वराः ॥ १५४ ॥
स्वा स्वां शक्ति सपादाप स्वस्थानं प्रतिपेदिरे ।
अप फाले शुभे तत्र प्रपस्ते जगदीश्वराः॥ १५५॥
वैवाहिकविधानेन पभूपुर्दारसंयुताः ।
मेरुपृष्ठे सुविपुले योजनायुतविस्तरे ।। १५६ ।।
विवाहशाला रुचिरा निर्मिता विश्वशिल्पिना ।
चतुर्योजनमुन्नम्रा नियुतस्तम्मसंयुना ।। १५७ ॥
वितानमाकानि तारकाकारचित्रितम् ।
परितो लम्बमानस्तु रवगुच्छ सुशोभितम् ॥ १५८ ॥
पताकाभिर्वजनीलमणि हनिर्मितः ।
विशयोजनमुन्नम्रः समन्तादुपशोभितम् ।। १५९ ॥
विद्यमस्तम्मविन्यस्तपायालीगणपष्टिता।
तर स्वर्णमयी भूमिः हरिफास्तरणानि च ॥ १६०॥ .
मणिमवरसातवेदिकाभिः समुज्ज्वला।
नवरममपदीपसः मप्र मदिता ॥ २६ ॥

·- दशमोऽध्यायः।. हरिमणिकृताऽत्यच्छतोरणौघपरीकृता । 'प्रतिस्तम्भसमावद्धमणिरम्भातरूमला ॥ १६२॥ मणिपाश्चालिकाहस्तन्यस्तहीरकचीपरा । यक्षकर्दमसंसिक्ता धूपामोदसुधुघुमा ।। १६३ ॥ । दीपसन्ततिसञ्जातममा संमूर्च्छनावशात् । ' मणिप्रवेकज्वलितधगद्धगितदिक्तटा " ६४ ॥ शालायाः परितस्तत्र कल्पानोकहवाटिकाः । निसर्गस्पन्दिमधुरमकरन्दापनिझराः ॥ १६५ ॥ सदामोदमसक्ताऽलिपसिझशारजृम्भिताः। माघच्छुफपिकारावभरितान्तरसुन्दराः ॥ १६६ ।। फलसङ्घमराक्रान्तिमूलम्विविटपायुताः। तस्या सर्व विवाहार्य फल्पयामास शिल्पिराट् ॥ १६७ ॥ तत्राऽऽजग्मुर्देवगणाः स्वलङ्कृतविमानगाः । तेषां विमानविततिव्यापृतावनभूमयः ॥ १६८॥ ऋपयो मुनयः सिद्धा विद्याधरसफिन्नरा। नरा नागाः पूर्वदेवा यातुधानाः सहस्राः ॥ १६९ ॥ रापूर्णा विशालापि शाला शुभसमागमे । गापगन्धर्वमधुररागालापसुमुच्र्छनैः ॥ १७०॥ मञ्जुलारावझङ्कारशकतैः मुमनोहरा । नृत्यद्रम्मादिविबुधवेश्यागणळयोगः ॥ १७१।। भरिता श्रवणानन्दैवाचरुचावचैस्तथा ।। देवासुरमनुष्यादियोपितः समलद्धताः ॥ १७२ ।। नूनरत्नोत्कीर्णहेमविविधाकल्पकोटिभिः ।। परायरबविलसदसनैः परिपेशलाः ॥ १७ ॥ एवंविधाय शालायां विवाहः समवर्चत । शुभ मुहूचे विळसरसभामण्डपमध्यतः ॥ १७४ ।।

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्यखण्डे नवरत्ना कल्पवेदी मध्ये चलति पावके । नारायणानुजायास्तु शर्वाण्या पाणिपल्लवम् ॥ १७५ ॥ जग्राह शङ्करो वेदविधिना मन्त्रमुचरन् । एवंविधात्रवरजारमापाणिसरोजनिम् ॥ १७६ ।। समाददत्तदा तत्र साक्षान्नारायणः परः। अथ तस्याः पशुपतेः कनीयस्याः करग्रहम् ॥ १७७ ।। पितामहः समकरोद्वाग्देव्याः पावकाग्रतः । तत्रोत्सवः समभवत्परयः शोभनोदयः ।। १७८ ॥ सर्वे समुदितास्तत्र कल्याणोत्सवमण्डपे । एवं विवाहविधिना ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ १७१ ।। त्रिपुरापाः कलाः प्राप्य वाणीलक्ष्मीशिवाभिधाः । जगत जननीभक्तजनतापापहारिणीः ॥ १०॥ जगत्सु पगलफरीसिम्पज्ज्ञानदायिनीः । विचित्रवखामरणस्वायुधादिमुशोभिताः ॥ १८ ॥ परी नितिमापाता विश्राममभवंस्तदा । तच्छक्तिसंयुताः स्वे स्लोफे गत्वा महेश्वराः ॥ १८२॥ जगत्सप्ठ्यादिकृत्येपु सनद्धा विधिमुख्यकाः । निरन्तरं महादेव्याः पादपमार्चने रताः ॥ १८३ ॥ एतत् भार्गवाख्यातं त्रिरूपाख्यानमुत्तमम् । यत्र सा त्रिपुरेशानी निरूपा समजायत ॥ १८४ ॥ वाणी रमा शिवारूपा सर्वलोकमसादिनी ।, ब्रह्मविष्णुशिवान् यत्र भावयन्ती कलात्मभिः ॥ १८५ ।। एतदाख्यानपायुप्यमभीष्टफलदायकम् । श्रोतव्यं त्रिपुराभक्तः सर्वदा संपतात्मभिः ॥ १८६ ।। श्रोनृणां परमादेवी भक्तानां सहसा छैनम् । सम्पाय वान्छिताननंहिकान्मुखसाधनान् ।। १८७ ।।

·दशमोऽध्यायः। अन्ते भक्तिक्रमेणैव कृत्वा शाम्भववेदनम् । प्रददाति पर स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ १८८ ।। श्रुतमेत जामदग्न्य कच्चिदव्यग्रचेतसा । परमाद्भुतमाहात्म्यं त्रिपुराया पहाफलम् ॥ १८९ ।। अभक्तानां नास्तिकानां शठाना दुष्टचेतसाम् । न वाच्यं सम्मुखे जातु नोचेत्सा कुप्यतीश्वरी ॥ १९०॥ त्वया सदा धारणीयं चिन्तनीयश्च सर्वदा । किं पुनः श्रोतुमिछा ते वद राम महामते ॥ १९१ ॥ इति श्रीमदितिहासोचमे त्रिपुरारहस्ये दत्तात्रेयपरशुरामसवादे मा हात्म्यखण्डे निरूपाख्यान नाम दशमोऽध्यायः ॥ ९०७ ॥ accccccccces-

·अथैकादशोऽध्यायः ।
एवं विधं समाख्यानं प्रिरुपाया महत्तरम् ।
श्रुत्वा सविस्मयो रापः श्रीदत्तमुखपकमात् ।।१।।
निर्गमन्नूतनामोदमकरन्दमनोहरम् ।
आनन्दामृतवाराशिमानस्वान्तो बभूव ह ॥२॥
आह भक्तिमममस्पेशलं वाक्यमुत्तमम् ।
अहोऽत्यद्भुतमेतद्वै मोक्तमाख्याननायकम् ॥ ३ ॥
नैवंविघं समास्यानं श्रुतमासीदयानिधे ।
भवन्मुखाजनिर्गच्छत्कथामृतझरीभरम् ॥ ४ ॥
पिवतः श्रोत्रपुटतस्तृपा शान्तिन विद्यते ।
यथा कामिजनस्पाऽतिमुन्दरी भासगोचराम् ।। ५ ।।
जुपतोऽनुक्षणं तृष्णा वर्धते मे तथाऽभवन् ।
गुरो श्रीनाय मे सम्यक् श्रुतमाख्यानमुत्तमम् ॥ ६ ॥
निरूपायाः शुभं पुण्यं गौय्यादीनामपि प्रभो।
चदाऽऽख्यानं कथं भूतं कृपया करुणानिधे ॥७॥
इति पर्यनुयुक्तोऽथ दत्तात्रेयो यतीश्वरः ।
माह गम्भीरया वाचा मधुराक्षरसुस्वरम् ॥ ८॥
भार्गव शृणु गीर्यादिचरित्रं लोकपायनम् ।
एवं गौरी रमा वाणी प्राप्य रुद्रादयस्तदा ॥ ९ ॥
निताः स्वेपु कृत्येषु विलमाः स्युरतीच ते ।
एवं स्टेपु लोकेषु कर्मवैचित्र्यहीनतः ॥ १० ॥
समाः समाचारपरा बभूवुर्मानवा भुवि ।
तेनाऽऽसीत्कोऽपि नैवान्यो नरिक्तो न मुखाधिकः ॥११॥

·१ - . । ": एकादशोऽध्यायः ८९ न क्लेशी नाच पाल्पो वा पालको वापि पश्चन ! , नसेच्या सेवको वापि न राजा न मजास्तथा ॥ १२ ॥ सर्व समं समाक्षीद्वै योगीवरमनो ; यथा ।- एवंविधेजने जाते त यज्ञोनाच,दक्षिणा ॥-१३ ।। न दानं नापि, पूनादि, शान्तमासीनिराकुलम् ।। एवंभूते भुवि तदा, देवाधाः सेन्द्रनायकाः ॥ १४ ॥ न सुख लेभिरे, मर्यसेव्यभावविहीनता तदा गुरुं सभासीनं प्रणम्य विबुधैः सह ॥ १५ ॥ पप्रच्छेन्द्रः सहस्राक्षो विनीता पुरतः स्थिता । आझिरस गुरो ब्रह्मन श्वात् नः कुलदैवतम् ॥ १६ ॥ सुधानां कृच्छवीराशितरणे तरणिर्मतः । तदस्माकं महत्वछ सम्प्रति प्रेक्ष्यतां भवान् ॥ १७ ॥ मर्या बुधानां पशव इति नः श्रुतिभिः श्रुतम् । कथं पितामहरचो मृपा स्यादिति चिन्यताम् ॥ १८॥ यद्यस्मत्तन्नमामीनान स्वतन्ना भवन्ति ते । मर्यास्तदा। देवपाल्या: पशुत्व तेषु जायते ॥ १९ ॥ तमः सम्यते येन तदायु परिचिन्यताम् । भवान् नो विपमै प्रीता त्वचस्याऽसतकृयथा ॥ २० ॥ इत्य पुरन्दरपाचो निशम्याऽऽङ्गिरसो गुरुः । सणं विमृश्य; मोवाघ सम्बोध्येन्द्रपुरोगमान ।। २१ ॥ पुरन्दर.मद्वाक्यं श्रोतव्यं भवताऽदरात् । देवानामिष्टसिध्यर्थं यद्रवीमि हितं वचः ॥ २२ ॥ गच्छ देवतः शीत शरण्यं प्रपितामहम् । शरणं स भवयो विधास्यस्यम्वुजासनः ॥ १३॥ जगचन्न स्वतन्त्रोऽसौ सर्वज्ञः सर्वकद्विभुः । एवमेव' भवेक्षमा भवतां भयनाशनम् ।।२१।। हे १२

·९०
"
१
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
नाऽपात्र विद्यते कश्चिदुपायो भवदीप्सिते ।
इस्याकये गुरोर्वाक्यं प्रणम्य धिषणं तदा ॥ २५ ।।
ओमिति द्रुतपेवेन्द्रः सदेवपितृगुह्यकः ।
जगाम ब्रह्मसदनं सत्यलोकं शचीपतिः ॥ २६॥
तत्र गत्वा जगद्धातुः सभी बाह्यसमाश्रयाम् ।
शतयोजनविस्तीर्णी विशद्योजनमायताम् ।। २७ ।।
त्रिंशदुरछायसंयुक्तां रत्नस्तम्भमदीपिताम् । - -
स्तम्भमेभामूर्छनेन देयभूमिममाधिकाम् ॥ २८ ॥
भूमिमभाशयलितचन्द्रकान्तो भूमिकाम् ।
कान्तित्रयसुसक्रान्तमुक्ताजालविचित्रिताम् ॥ २९ ॥
स्तम्भसंन्यस्तमाणिक्यमयपुत्तछिकाश्चिताम् ।
। चन्द्रकान्तखण्डक्लप्तप्रतिमानेत्रभासिताम् ॥ ३० ॥
इन्द्रनीलतारकिफापक्ष्मफेशमकाशिताम् ।
" चन्दनाऽगरुकस्तूरीकाश्मीरपटवासकैः ।। ३१ ॥
घुम्युमितगन्धाट्या मणिकाञ्चनचित्रितः ।
।' तोरणः कदलीस्तम्भैः पूगः समन्ततः ॥ ३२ ॥
मण्डितां माल्यजालश्च मन्दमारुतशीतलाम् ।
" मध्ये मणिप्रवेकाढ्यं मुक्ताच्छवविराजितम् ॥ ३३ ॥
सिंहासनं जगत्स्रष्टुः परितोऽपि सभासदाम् ।
। नानाविधान्यासनानि संस्थितानि सहस्रशः ॥ ३४ ॥
तेपु सिद्धा महात्मानः कपिलाया महर्षयः ।
भृग्वाद्याः'सनकाधाश्च योगीन्द्राः मुव्यवस्थिताः ॥ ३५॥
फोटिमन्मथलावण्यपरिपूर्णाङ्गसौभगाः।
तारुण्यगर्षिता रामा रमण्पश्चाऽपरग्रहाः ।। ३६ ॥
ताभिः सुधीज्यमानास्ते कामिनीभिः समन्ततः ।
तासां वदनराकेन्दुमन्दस्मितमरीचिभिः ॥ ३७॥

·एकादशोऽध्यायी सम्पृक्तास्तम्भसंक्रान्तमतिमानेत्रपक्तयः । FILE मुमुचुनीरपतानतिखन्छानिरन्तरान् ॥ ३८॥ समाशोभादर्शनाचदानन्दाश्रुकला इव।। तत्र सिंहासने धौता नवविद्युमसच्छवि.३९/F मसमवेदवदनो ब्रह्मव्याख्यानतत्पर एवंविधा विधातारं चापश्यदमराऽधिपः ॥४॥ ससलोफान्तरे चाऽपि स्थित एवंविधो विधि रूपद्वितयमासीनः लोफरक्षणहेतये ॥ ४ IIFEPEN अन्तासभायां देवेन्द्रमुखानाममृतान् साम्। ' भवेशो नास्ति तस्मोक्तं जितपदिषुसंश्रयम् ॥ ४२ ॥ तत्र माता न मुह्यन्ति नायो यान्ति कदाचन । कामक्रोधादिभि व परिभूता भवन्ति च ॥ ४३ ॥ कामक्रोधादियुक्तानां चा सदसि संस्थितिः । एतदर्थ द्विघोऽत्र संस्थिताः प्रपितामहः ॥ ४४ ॥ तमिराधिपो देवैः सांक दृष्ट्वा जगत्मभुम् । दादेवाऽमेरशानी दण्डव मनाम तम्॥ ४५|| भणेमुनिबुधाः सर्वे पदामलिघुदास्तेदो । तान् दृष्ट्वा जगा घातामोवाच प्रसभं सदा ॥ ४६ ॥ भी पाकशासन बुधैर्माविष्ठ ते हितम् । सेत्स्यति यूहि कि तेऽत्र मातो कारणमाशु मे ॥ ४७ ।। इति श्रुत्वा चतुर्वक्रवचन चियुधेश्वरः । उत्थाय मूनि विन्यस्तफरफापुटस्तदा । jerir स्वत्तं वक्तुमारेभे विबुधैः सह वजेन् । ? विधान स्वत्ते' भवानेव परायणम् ।। ४९rit भवदीशा मनि धृत्वा त्रिलोकी शासने स्थित भवस्कपालेशतोऽपि मयि त्रिभुबनेशिता ॥ ५० ॥ सुस्थिता जगतां नाय देवेशत्वमपि ध्रुवम् ।। .

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे " परन्तु लोकप्रितयनायता मपि तादृशी ॥५१॥ याशी चित्तविन्यस्ता विधातु विधावता ।। यत्वजेऽपि तृणे यद्वन्मेघनादादिशब्दनम् ॥ ५२ ॥ नाह मत्यमानितोऽध मां मां भजन्ति च । नेष्टो न पूजितो नैव प्रणतो नापि संस्तुनः 11 ५३ ।। मास्तु पशवः प्रोक्ता घावोऽयमृतान्प्रसाम् । तदद्यापि न सम्पन्न भयवोक्त हियरपुरा ॥ ५४॥ मां मानयन्ति विबुधा भवद्वचनगौरवाद Jir , श्रद्धामानिमित्तेन प्रमेन्द्रत्वमिति स्थितम् ॥ ५५ ॥ एवं मोक्तं ममाइशेपत्तमने यथोचितम् ।। आमापयतु नो देवो यत्कर्तव्यमनन्तरम् ॥५६॥ इति श्रुत्वा सहस्राक्षवचन विश्नमृद् तदा । विमृश्य किश्चिद्भीरवचसा मत्यवोचत ।। ५७ ॥ मघवनत्र मे वाक्यं शृणु यत्ते नवीम्यहम् । या मर्या न मन्यन्ते इत्युक्तं तत्र कारणम् ॥५६॥ नियोघ वदतो मत्ता स्वाहितायेतराश्रया।। स्वार्थरिक्तस्य चाह या हरि शंकरोऽपि वा ॥ ५९॥ 'फियान् तम्प जाम सेव तृणतो लघु । आश्रयन्ति परं सर्षे स्वार्य किश्चित्समाश्रिताः ॥ ६ ॥ । माना भवता किचिन प्रयोजनमस्ति वै । तेनाऽमयोजका यूय फयं मान्यत्वमईथ ॥ ६ ॥ सद्दम्यतां मदवा लक्ष्मी पद्मासना शुभाम् ।। प्रसाध विष्णुरमणी शुभ प्राप्स्यय मा चिरम् ॥ १२ ॥ इति श्रुत्वा स्वात्मयोनिवचनं तविस्पतिः। प्रणम्य हिमवत्पाचे पयों लक्ष्मीकपाऽऽप्तये ॥ ६8- इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये दत्तायपरशु रामसवाद माहात्म्पाखण्डे रमोपाख्याने एकादशोऽध्यायः९६९ r " ·-- । अथ द्वादशोऽध्यायः। । । 5, Trg Irr17 अय ते पुरुहूतावास्तुहिनाद्रितटे स्थिवा ! ATTERT । स्वर्धनीसविधे पा तुष्टुवुहरिवल्लभाम् ॥ १ ॥ नमो लक्ष्म्यै महादेव्यै पयायै सततं नमः ign नमो विष्णुविलासिन्यै पनत्यायै नमो नमः ॥२॥ स्वं साक्षादरिक्षास्था मुरण्येष्ठा परोगा 'पद्मासी पद्मसंस्थानी पमहस्ता परामयी ॥ ३ ॥ " परमानन्ददाऽपाहतसश्रितदुर्गतिः 11 m अरुणानन्दिनी लक्ष्मीमहालक्ष्पीस्त्रिशक्तिका ॥४॥ साम्राग्या सर्वमुखदा निधिनाया निधिपदा । निधीशपूज्पा निगमस्तुता नित्यमहोन्नति ॥५॥1 सम्पत्तिसम्मता सर्वसुHI संस्तुप्तेश्मी 11 +2 FIF रमा रसाकी म्यारमणी मण्डलोत्तमा॥4॥ एवमिन्द्रमुखा देषा नामाऽपविशति पठन ITTER उपतायुहरेः कान्ता, बामशक्ति समाहिता .. || एवं तत्परचितारते पुदा तां शरणं गत ! सदा लक्ष्मी मादुरासीदेवानां पीतये चुतम् ॥ ८॥ अनन्तकोटितदिना पुनीभूतसममभात HERE दलद्रतोत्पलाभानी नप्तहेमाम्बराऽविता ॥ ९ ॥ करपपलसम्छूतदलपमवतश्या - Pir हेमकुम्भममाक्षेपतुगलसोजशोभिता ॥ १ ॥ पविद्रुमन्यकारिमदन्तस्जदाऽविता । मुखामोदसपाहूनही मारमध्यगा ॥ २१॥ C ·९६ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे त्वं हि सर्वान्तरगतं वेत्ति सर्वाऽऽन्तरेशवत । तन्नो ब्रूहि शिवं येन प्राप्स्पोमो ह्यक्लिम्बितम् ॥ ३८ ॥ एवं शतक्रतुवचो, निशम्याऽगिरसो मुनिः निमशिलताक्षमुचिरं योलोवाच मुरेश्वरम् ॥ ३९ ॥ शृणु मधनं पाकशासनाऽतिशुभोदयम् । अभी भवतो. कालारसेत्स्यत्यत्र न संशयः ॥४०॥ गच्छ देवगणैः साकं पुनः फमलवासिनीम् ।। सन्तोष्याऽभीष्टसिद्धि त्वं भजिष्यसि शतक्रतो ।। ४१ ।। उपायो नास्ति चाऽत्रोऽन्यो पेनेष्टं सिध्यति हुतम् । तत्त्रं गच्छ महादेवी शरणं शरपेटदाम् ॥ ४२ ॥' इति श्रुत्वा गुरुवची देश सह दिवस्पतिः । जगाम-जाह्नवीतीरे हिमशेलतटोपरि ॥ ४३ ।।।। तत्र गत्वा सुविमले स्वर्धनीतोप आप्लुतः । अनिमेषगणैः सा तपस्येव मनो दधे ।। ४४ ॥ ध्यापन् हरिमनोशाङ्गीपादपद्मयुगं मुहुः । मावर्तयन्नामगणमष्टाविंशतिमडधकम् ॥ ४५ ॥। अवष्टभ्य भुषं पादाऽष्टाऽग्रेणेन्द्रमुख्यका।। “अर्द्धवाहो निरालम्या मारुताऽऽहारतत्पराः ॥ ४६॥ एकाग्रचिता बचलकाय चक्षुर्यनोवचः। । शिलोत्कीर्णसुपाचालीसडक्त्संस्थितास्तदा ॥४७॥ एवं त्रिसप्तदशके मासेऽनीते मृगूदह । उग्रेण तपसा तु प्रत्यक्षीभवदनसा ॥४८॥ सम्राऽऽगत्य मुनिन्द्रप्रमुखान् तान् निशाम्य तु । फाष्ठकुख्यसमान् ध्यानतत्परान् माह सा रमा ॥४१॥ भो भो देवा मुरेशान प्रसन्नाऽस्मि वरमदा। विरमन्तु भवन्तोऽस्मादत्तपतो युधाः५० ॥ - ·१५ द्वादशोऽध्यायः। ध्रुवन्तु वो वाञ्छितं यत्सददाम्पविशतितम् । इति श्रुत्वा वचो देव्या मधुरस्वरसुन्दरम् ॥ ५१ ॥ उन्मीलितहशो देवा दृष्ट्वा देवी हरिप्रियाम् । पूर्वदृष्टां स्मितापाड़ीं दण्डवत्पतिता भुवि ॥५२॥ हर्परुद्धकलाऽव्यक्तवाचा स्तोतुं प्रचक्रमुः। शरणागतदीनार्तिगिरिदारणवजिणि ।। ६३ ।। रक्षाऽस्मान् प्रणतान् लक्ष्मि नारायणि नमोऽस्तु ते । यत्कृपालेशमासाद्य नराः पङ्मन्धका अपि ॥ ५४॥ स्पर्धन्ति विधिमुख्यैः सा नारायणि नपोऽस्तु ते । पुराणपुरुषो विष्णुर्गा विना सोऽपि पालने ॥५५॥ न शक्तः सा परा त्वं वै नारायणि नमोऽस्तु ते । पराशक्तिस्वमीशानी वाच्यवाचकरुपिणी ॥ ५६ ॥ सर्वसारमयी त्वं वै नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ स्मृष्टिकी ब्रह्मशक्तिोश्री(१)विष्णुवलोधमा ॥५७ ॥ संहारिणी रुद्रशक्ति रायणि नमोऽस्तु ते । इति स्तुत्वा स्वचान्तं प्रवक्तुमुपचक्रमुः ॥ ५८॥ मातः पुरा वरं भाप्प स्वत्तो पाता वयं दिवि । तदद्यापि न सम्पन्न नरा नो न यजन्ति च ॥ ५९॥ तद्यथाऽस्मान् यजन्त्येते भवन्सस्पत्परायणाः। तया कुरु महादेवि स्युर्मराः पशवो हि नः ॥६॥ इति देववचः श्रुत्वा देवसाहाय्यकारणात् । विचार्य देवान् मोवाच शृणुध्वं विबुधर्षमाः ॥ ६१ मया युटुक्तं पूर्व वो तत्तयैव न चाऽन्यथा । निष्कामास्तु नराः कालस्वभावामन किम्भव ॥ १२ ॥ भवत्वेवं तयाप्पन विधास्पे भवदीप्सिवम् । इत्युका सा स्वमनसा कुमारं दिव्यपर्चसम् ।। ६३ ॥

·.. ९८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे उत्पाद्य तरसा तेभ्यो दायोवाच बुधान् तदा । अयं कुमारः कामाख्यो महावलपराक्रमः ॥ ६४ ॥ साधको भवतां कार्ये भविष्यति न संशयः। एतत्सत्याय योगेन माः स्युर्वो वशंवदाः ॥६५॥ एनं गृहीत्वा गन्छन्तु भवन्तो वाञ्छिताऽऽप्तये । वत्स काम मुरार्थ त्वं जित्वा मानशेपतः ।। ६६ ।। संस्थापय सुरेन्द्रादिसुराणां वशत्तिषु । इत्युक्ताऽन्तर्हिता सयः पश्यताच दिवौकसाम् ॥ ६७ ॥ ततः सुरा नमस्कृत्य कापमादाय संययुः। आगत्य स्वर्भुवि तदा कामं सत्कृत्य सर्वतः ॥ ६८ ॥ देवैः सह तदोवाच काम संथपपूर्वकम् । इन्द्रः संस्तुत्य सम्बोध्य मधुरस्मितपूर्वकम् ॥ ६९ ॥ काम त्वं रमया सृष्टो मनसाऽस्मद्धिनेप्सया । वं पशहापनो वालः कपमस्पत्मपीहितम् ॥ ७० ॥ साधयिष्यसि तयूहि यथाऽस्मदातम्भवेत् । एवमिन्दवचः श्रुत्वा मत्वा स्वस्याऽवहेलनम् ।। ७१ ॥ रुपा फपायितामः स उपाच स्फुरिताऽधरः । शृणु शक सहसास नाऽवना कर्तुमर्हसि ॥ ७२ ॥ | पालोऽपि सिंहः फरिणां मण्डलीदण्डनक्षमः । न पश्यस्यमिकणिका दहत्यापण्डलं बलम् ॥ ७३ ॥ वीन कालो देशो पा हेतुनैसर्गिक हितत् । तस्मादभीष्टं फि पते मपा साध्यं वद दुतम् ।। ७४ ॥ पश्चमी सणं शक भवदीप्सितमायनम् । नोक्तं त्वया यावदिश सावरिसरातरायकम् ॥ ७९ ॥ इति कामवचः श्रन्या प्राइ वनधरस्तदा । फाम मा झुध यन्त्रोक्तं तचे पाविरपे ।। ७६ ।।

·९९ बादशोऽध्यायः। रमादेव्या यदुक्तं तन्मृपा नैव तयैव तत् । त्वं साक्षात् परमेशानीमनोजातोऽस्मदर्थतः ॥ ७७॥ साक्षादरेः क्षेत्रभवः किमसाध्यं त्वया भवेत् । नरा ययाऽस्मदशगा यजन्सनुदिनं हि नः कर्तव्यं भवता तद्वच येनाऽहं त्रिजगत्पतिः । भवामि पशवोऽस्माकं पाल्पाः स्युमनुजा भुवि ॥ ७९ ॥ एवमिन्द्रवचः श्रुत्वा कामः मोवाच सस्मितः । फल्गुवाचा हर्षयंस्तान सुरान् वीर्येण दार्पतः ॥ ८॥ ७८ ॥ इति श्रीत्रिपुरारहस्ये इतिहासोत्तमे दत्तरामसंवादे. माहात्म्यखण्डे कामोपाख्यानं नाम द्वादशोऽध्यायः॥१०४९।। Reser ·अथ त्रयोदशोऽध्यायः। पुरन्दर गतोऽहं ते कार्यसिध्य न तन्मृपा । एकलोऽहं विजित्याऽऽशु करोमि त्वद्वशे नरान् ॥१॥ इत्युत्का धनुरादाय निपढ्नश्च महत्तरम् । पश्यतां सर्वदेवानां भुवमाक्रान्तवान् रुपा ॥ २॥ पद्मञ्जिल्कसङ्काशः पद्मपत्रनिभेक्षणः । फुल्लपद्मसमानाऽऽक्ष्यः पकविम्बरदच्छदः ॥ ३॥ कुण्डलपोल्लसद्गण्डो रत्नकोटीरशोभितः । कोमलाङ्गो दीर्घवाहुः पीताम्बरलमत्कटिः ॥ ४ ॥ वामहस्तलसच्चापो दक्षहस्ताऽऽत्तसायकः । आमसभ्रुकुटिलः कुमारः पञ्चहायनः ॥ ५ ॥ जगाम पृथिवीमध्ये पश्यतां नयनोत्सवः । इन्द्रोऽपि स्वगणैर्द्रष्टुं कृत्यं कामस्य दुष्करम् ॥ ६ ॥ ऐरावत समारुह्य वज्रहस्तस्समाययौ । अन्येऽपि देवा ऋषयः सिद्धविद्याध्रकिन्नराः ।। ७ ।। गगने संस्थितास्तत्र यत्र कामो भुवि स्थितः । अथ कामो नरान् माह समाहूय रुपा वचः ॥ ८॥ भो नराः शृणुताऽऽज्ञां मे भवन्तः सर्व एव हि । यजन्तु देवान शमादीन्न चेच्छास्या हि मे नराः ॥९॥ एतद्वाक्यं समाकर्ण्य जना जहसुरुच्चकैः । नूनं स्तनन्धयः कस्याप्ययं स्यात्क्रांडने रतः ॥ १० ॥ वदन्त एवमन्योन्यं जनास्तत्सौभगेक्षकाः । अहो धन्यतमा चाऽस्य जननी यदपत्यकम् ॥ ११ ।। H ·37016 प्रयादशोऽध्यायः । इंग्विधं सुपार्चनं नयनाकर्षणं प्रियम् । नैवंविधः शिशुष्टो भुवि कस्याऽपि फेनचिद । १२ । कोऽपय राजतनयो नेदृशः प्राकृतो भवेत् । इत्येवं वदतां तेषां मनाना स रमासुतः ॥ १३ ।। विस्मापयन्नुवाचौथैः शृण्वतां वसुधौकसाम् । भो नरा मां प्राकृतकं न जानीय कुमारकम् ॥ १४ ॥ अहं पद्मालयामनुरागतो मात्शासनात् । विधातुं वो निर्जराणां सर्वान् मान वशंवदान् ॥ १५ ॥ सान्नाऽय वाऽपि दण्डेन करोमि वशवचिनः । देवानां नात्र सन्देहो मतं वो वदयाऽऽशु मे ॥ १६ ॥ एवं वचः समाफर्य प्रोचुस्ते विस्मिता जनाः । कुमार शृणु नो वाक्यं किमर्य देवतावशे ॥ १७ ॥ स्थास्यामस्ते कुतोऽस्माकं न तिठन्ति वशे सुरा। यथाऽस्माभिर्न कृत्यं वै तेषां तैरपि नस्तथा ॥ १८ ॥ अन्यच्चाप्यवगच्छ त्वं राजा नो मानवः प्रभुः । वीरनतोपमध्यास्ते ब्रह्मावतु सम्प्रति ॥ १९ ॥ वसंवदास्तस्य वयं स नः पालयिता प्रभुः । न वाऽज्ञ करिष्याम एकाक्षावशवर्तिनः ॥ २० ॥ इत्यं ब्रुवत्सु मत्र्येषु क्रोधारुणितलोचनः ।। अखबालेन वान्मान यबन्धाद्भुतविक्रमः । २१ ॥ एतस्मिन्नन्तरे तय कर्णाकर्ण निशम्य तत् । समागता.राष्ट्रपालाः कोटिशः प्रोघताऽऽयुपाः ॥२२॥ तान् दृष्ट्वा पुनरेवैपः क्रोधाग्निज्वलिताऽऽकतिः। शरान् धनुपि सन्याय पदैकमपि नाञ्चलत् ॥ २३ ॥ तं दृष्ट्वा मुन्दरं पालं विस्मापनपराक्रमम् । माहुस्तं राष्ट्रपालास्ते दर्पमानोदतं वचः ॥२४ VIDYA

·१०२ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
रे कुमारक मा नाशमुपैह्यद्य बलात् स्वयम् ।
पतङ्ग इव दावामिमस्मद्रोपेण सङ्गतः ॥ २५ ॥
आत्मनाशाय चोयुक्तो व्यर्थ त्वं मातृशोचन ।
एवं तेषामुपश्रुस बचो वै मर्मकृन्तनम् ॥ २६ ॥
नाऽपश्यत्तत्र किमपि रोपाधीकृतलोचनः ।
प्रबुद्धः क्रोधमायाः क्षणेन माह तान् प्रति ॥ २७ ॥
व्यर्थ फरयन्ति वै पालाः न पालो वपसाऽल्पकः ।
वीर्याल्पकोऽल्पमेघाक्ष बालः प्रोक्तो विचक्षणः ॥ २८ ॥
तदो वीर्य बलं शसं प्रदर्शयत मा चिरम् ।
अनन्तरं मदीयात्रवीर्योर्वरितकीर्तिकान् ॥ २९॥
विधास्यामि टुतं युप्मान् पर्थी वाचं विमुमय ।
अर्थतदास्यतो दाग नुनारले राष्ट्रपालकाः १० ॥
चपुरसजालानि सान्दाऽऽसारानिवाऽम्युदाः ।
शनाऽऽतारास्तेऽभितस्तं पतन्तः प्रोलमन्ति ॥ ११ ॥
राफेन्दोलितोकानां सहसं पततामित्र ।
आपाती शस्त्रष्टिं स दृष्ट्वा लमुपराक्रमः ॥१२॥
अखरष्टया सणनेको नाशयामास सर्वतः ।
खण्टितात्पधा तेषां शस्त्राण्यासन पृयवधम् । ३३ ॥
शखनीहारमुक्तोऽय कामो दिनमणिभो ।
तदृष्ट्वा पराक्रमुख्यानं शशंमुः साधु माध्विति ॥ ३४ ॥
अवाफिरन पुपादयन्तोऽथ दुन्दुभीन् ।
पुनतारं कामस्तान प्रत्येक शनिभिः ॥ ३५ ॥
विध्याय समरे नामपनपापिताः।
कदिवा गिरोदिधपार्श्वकृतिषु दारिताः ॥ ३६ ॥
ते पण्डिताः समभवन् ग्वटी फोर्णा मुन्धरा ।
घोणितमोतमस्तत्र वारप्पादफा २ ॥ ३७ ॥

·प्रयोदशोऽध्यायः।
फैशाऽन्त्रशैवला मीनीकृताङ्गुलिसहस्रकाः ।
ऊह्मन्मुण्डाऽसंख्यगणाः (१) पिशाचोत्सवदर्शनाः ॥ ३८॥
मरालीभूतकाकीचा तरङ्गीभूत होतकाः ।
फेनिलौघा महावेगा निम्नाऽऽवर्तशताऽऽकुलाः ॥ ३९ ।।
भीरूणां हृदये कम्पं विदधति पदे पदे ।
एतदत्यद्भुतं दृष्टा कामस्याऽमोघविक्रमम् ॥ ४० ॥
इन्द्रादयोऽमराः स्वेष्टं सिद्धमित्येव सअगुः।
तत्राऽन्तरे चारगणाः श्रुत्वा राज्यस्य विष्ठस् ॥ ४१ ॥
वीरव्रताय कथितुं ब्रह्मावर्त समागताः ।
प्रविश्य राजधानी ते द्वारिकान् प्रोचुरञ्जसा ॥ ४२ ॥
विज्ञापयन्तु नः प्राप्तान महाराजे यशस्विने ।
कार्यमात्यन्तिकं हस्ति हुते नात्र विलम्ब्यताम् ॥ ४३ ॥
इति श्रुत्वा चारवाक्यं द्वारिकाः सहसोस्थिताः ।
स्वनाथाय जगुर्वत्तं चारोक्तं तं निशम्य तु ॥ ४४ ।।
द्वारनाथो महाराजसविधे वेगवचरम् ।
गत्वाऽऽशीभिर्वर्धयित्वा कृताञ्जलिरुवाच तम् ।। ४५ ।।
सिंहासनगतं मन्निमुख्यैः पौररुपासितम् ।
मण्डलाधिपसंघातैर्देशान्तराऽऽगतैः ॥ ४६ ॥
भर्टर्भटाधिपः शूरैः प्रतिपक्षक्षयङ्करैः ।
निशितोत्वातसंवेल्लत्करवालकरोद्यतैः ॥ ४७ ॥
परीतं हेमभृगस्थमृगेन्द्र इच संस्थितम् ।
महाराज यशसूर्यहतशत्रुतमित्रक ॥४८॥
माताश्चारैः सोमदिशः प्रोचुरासन्सिकन्तु तैः ।
अग्ने यदाज्ञापपत्ति देवस्तद्विदधाम्पहम् ।। ४९ ॥
इति श्रुत्वा द्वारनाथवा राजगितस्ततः ।
बर्द्धनो मन्त्रिराद माह मवेशप स मां द्रुतम् ॥ ५० ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
आशन्स एवं द्वारेशश्वारान् तत्राऽऽनयद्रुतम् ।
चारा दूरान्महीपालं नत्वा बद्धकराः स्थिताः ॥५१॥
तान प्राह वर्द्धनोऽत्यन्तमियो राज्ञः प्रिये स्थितः ।
चारा निरामयं कच्चिद्देशेषु प्रविभाचितम् ॥ ५२ ॥
राष्ट्रकोशेषु सेनासु प्रकृतिष्वस्ति साम्मतम् ।
आत्यन्तिकं वचो राज्ञः पादयोर्विनिवेद्यताम् ॥ ५३ ॥
तन्निशम्य नता भूयश्चारा बद्धकराम्बुजाः।
नाथ ते वर्धते कीर्तितितचन्द्रः प्रतिक्षणम् ॥ ५४॥
पराः पारं गताः सद्यो लोकालोकमहीभृतः ।
हिमवत्पावतः कश्चित्कुमारोऽर्कप्रतापनः ॥ ५५ ॥
'औत्तरानटपालान् स निजघान महारणे।
बद्धाः प्रकृतयः सर्या देशो विप्लावितोऽद्य वै ॥५६॥
स एकाकी पञ्चसमः कमलाऽभिंकराङ्ककः ।
हतास्तेन मुहून कोटिशो राष्ट्रनायकाः ।। ५७ ।।
एतद्विज्ञापितं देव भवानग्रे परायणम् ।
इति तद्वाक्यमाकर्य राजा वीरव्रतस्तदा ॥ ५८ ॥
परामृशन् पार्श्वसंस्थं चापं शरधिमाशु वै ।
उत्थाय निर्ययौ सोमकाठाभिमुखतस्तदा ॥ ५९ ॥
तदा शीघ्र पुरो गत्वा वर्धनः प्रणिपत्य तम् ।
उवाचाऽमृतसंस्रावधाक्यं वाक्यकोविदः ॥ ६ ॥
क्षम्यतां नाय भगवन् स्वयं तं शुभमेष्यति ।
विमृश्यकारिणं सम्पगशुभं दरवस्त्यजेत् ॥ ६१ ॥
मन्त्रिभिः सहितो मन्त्रं कृत्वा निश्चित्य चाऽऽगमम् ।
फलाऽवसानं फत्तव्यं विभज्य समनीपपा ॥ ६२ ॥
एवं बहुपापितं तन्मत्रिणाऽऽकर्ण्य भूपतिः।
समां सभासदः पयाद्राजानमनु ये गताः ॥ ६३ ॥

·त्रयोदशोऽध्यायः। पञ्चाशदक्षौहिणीपाः राज्ञोऽग्रे दूरतो गताः। ससनास्तान वर्धनस्तु मन्यवयत द्रुतम् ।। ६४ ॥ पुनः सभा समागम्य नानारमोघलान्तदा। आसीनाः स्वस्तमंन्याने राजा सह सभासदः ॥६५॥ अनन्तरं महाराज वनः माह सान्तयन् । आफर्णय महाराज सपाधाप मनो वचः ।। ६६ ॥ दण्डनीतिमुपाश्रित्य राजानः सुखभागिनः । विमृश्यकारी तत्राऽऽदों श्लावितस्तेन वचम्यहम् ।। ६७ ।। राक्षा विमृश्य कर्तव्यं सर्व सम्यक् मुमन्त्रिभिः । साम दानं भेददण्डौ मोक्ता नीतापायकाः ॥ ६८ ॥ पूर्वपूर्वाऽसम्भवे तु तत्र स्पादुत्तरोत्तरम् । अबाईः कतमोपायो भवेद्विमृश मन्त्रिभिः ॥ ६१ ॥ काचविमर्शरहितं कर्तव्यं सविधोद्भवे । अन्तरयति तत्रापि स्यातर्हि तदपीप्यते ॥ ७० ॥ व्यवस्य मन्त्रिभिश्चैतदुयमं क्रियतां ततः । एतच्छुत्वा वचो राजा मन्त्रिणों मुखमैक्षत ।।७१ ॥ ज्ञात्वेगितं मन्त्रिणस्तु पाहुः स्वस्वमतं तदा । कश्चित्सामोचम माह दानमेकः परं परः ॥ ७२ ।। दण्डमाहाऽपरस्तत्र श्रुत्वा यहुविधं मतम् । राजा तुणी स्थितः किञ्चिदीक्षामक्रेऽय वर्धनम् ॥ ७३ ।। तदोत्याय प्रणम्याग्रे वर्द्धनः माक्रमद्वः । राजाऽन्यन्मन्निभिः मोक्तं स्वस्वाऽवसरगोचरम् ॥७॥ सर्व सदेव तमाऽपि प्रकृते तद्विचार्यताम् । समे साम सपक्षा ये चाऽव्यये वापरं बले । ७५॥ तटसचे द्वितीयं स्यात्सरे परवलाश्रये । परस्य तत्र नो लामो यत्राऽयः स्वस्य वै भवेत् ॥ ७६ ॥ तत्राप्पसति तस्याऽन्त्योऽपरः स्याद्वहुमंश्रयः । सोऽयाचाभ्यामेव भवेद न चेद्वहुसमाश्रयः ।। ७७ ॥ १४ ·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे चतुर्थस्तव में प्रोक्तः सर्वपाऽन्याऽनुपस्थिती । यनाऽऽधेन सुसम्पाधं तत्रान्त्यं वै प्रयोजयन् ।। ७८ ।। अनायव तत्सर्व न फलोदयमावहेन् । पराऽर्थस्य विशेपेण निश्चयानाऽधयोः स्थलम् ।। ७९ ॥ आयोस्थितत्वान्नाऽद्यस्य चाऽसहायात् परब न । तस्मादन्त्य उपायोऽध भाति शेपित इत्यसो ॥ ८०॥ तर चाऽन्त्यमनालोच्य कुर्व मप्पकप्तीदति । वालः पशान्दक इति तेन राष्ट्रेश्वरा मिताः ॥ ८१ ॥ देवकार्यमायानस्तस्मादलरदुत्तरम् । तत्राप्यों न राज्यादा तर दानं हि सत्तमम् ।। ८२ ॥ दाने समुन्नतिनों गंन् समानं वलमिथ्यनाम् एकः कुमारस्नेनाऽत्र हना गणाधिपाः क्षणात् ॥ ८३ ।। कोटिशोऽतिवमान देवं पलपिदं यमेन् । तमाऽस्माभिः प्राकृतः फलं नव गमीहिनम् ।। ८४ ॥ तस्मादामन कुलगुरमुपनिष्ट पिनाकिनम् । महादेवं तदीन म मेरम्पनि ते पनम् ।। ८५ ॥ इतोऽन्यम्मे चुदिपणे न ममापायुपापकः । समं सम्वनच समायापन्नि निगम् ॥८६॥ सम्मान्पहाराज मा विनापिनपिदं वरः । ससभ्या विणार्या मफलं पर्नुमि ॥ ८७ ।। एनन्दुला बदनाप प मानपम् । साधु मामिति ने मम्पा मन्त्रिणोपरादगन् ॥ ८८ ॥ गाना नहाय ना मानाप नागण। पशर नियां बुद्धिं घनाया विचरण: ।। ८९॥ विराना यमुनाऽयनुमामा गमाविधि ।। ९० ॥ पनि श्रीमनिनिहामोगमे विपुगाम्ये पाहायपर दसरामवाट मास्याने प्रयोदशीपायः ११३॥

·अथ चतुर्दशोऽध्यायः।
अथ राजा शुभेऽरण्ये तीर्थरोधसि निर्जने ।
राज्य मन्त्रिपु संन्यस्य तपस्येव मनो दधे ।। १ ।।
तब स्थितः शशाङ्काऽशेखरं जगदीश्वरम् ।
ध्यायनेकाग्रचित्तेन जितवाद्येन्द्रियो बभौ ॥ २ ॥
एवं सर्वाऽऽत्मना राजा जलाऽऽहारो महेश्वरम् ।
उपस्थितो दिनानान्तु पञ्चकं तदनन्तरम् ॥ ३ ॥
निराहारो निराधारो नियतेन्द्रियमानसः ।
ध्यायन पिनाकिपादाब्जमूर्ववाहुरेश्वरः ॥ ४ ॥
वाह्य वाऽप्यान्तरं वाऽपि न किञ्चिद्वेद तत्परः ।
एवं दिनप्रपेऽतीते चाष्टमे क्षणदामुखे ॥५॥
आर्विभूव सर्वेशः साधितुं भक्तवाञ्छितम् ।
शारदाभ्रप्रतीकाशपाकन्धविराजिते ॥६॥
आसने नवरत्नोपचित्रजातिविनिविते ।
मुक्ताजालसमाकीर्णे राङ्कवाजिनकोपले ॥ ७ ॥
आसीनः स्फटिकाऽच्छाऽऽभो जदापण्डलमण्डितः ।
पालचन्द्रकृतोऽत्तसखिनेत्रो नागकुण्डलः ॥ ८॥
फुल्लपङ्कनपश्चास्यः प्रसन्नवदनोहपः
कुण्डलाऽहिफणान्यस्तमणिराजकपोलभूः ॥९॥
चतुर्वाहुलसच्छूलकपालमृगटङ्कका।
सर्पयज्ञोपवीताऽऽन्यो रुद्राभिसगलतः ॥१०॥
व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोचरीपकः ।
न्यालेशमण्डितौधेन मण्डिवाहोऽतिद्वन्दरः ॥ ११ ॥

·१०४
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
आजप्त एवं द्वारेशधारान् तत्राऽऽनयद्रुतम् ।
चारा दूरान्महीपालं नत्वा पद्धकराः स्थिताः ॥११॥
तान माह वर्द्धनोऽत्यन्तमियो राज्ञः प्रिये स्थितः ।
चारा निरामयं कच्चिद्देशेषु भविभावितम् ।। ५२ ।।
राष्ट्रकोशेषु सेनासु प्रकृतिध्वस्ति साम्मतम् ।
आत्पन्तिकं वचो राज्ञः पादयोर्विनिवेद्यताम् ।। ५३ ।।
तनिशम्य नता भूयश्वारा बद्धकराम्बुजाः ।
नाथ ते वर्धते कीर्तित्तितचन्द्रः प्रतिक्षणम् ॥ ५४ ॥
पराः पारं गताः सद्यो लोकालोकमहीमृतः ।
हिमवत्पावतः कश्चित्कुमारोऽर्कप्रतापनः ॥ ५५ ॥
'औत्तरानष्टपालान् स निजघान महारणे ।
पद्धाः प्रकृतयः सर्वा देशो विप्लावितोऽद्य वै ॥ ५६ ॥
स एकाकी पञ्चसमः कमलाऽग्रिकराङ्ककः।
हतास्तेन मुहून कोटिशो राष्ट्रनायकाः ॥ ५७ ।।
एतद्विज्ञापितं देव भवानग्रे परायणम् ।
इति तद्वाश्यमाकर्ण्य राजा वीरव्रतस्तदा ॥ ५८ ॥
परामृशन पार्श्वसंस्थं चापं शरधिमाशु वै ।
उत्थाय निर्पयो सोमकाष्ठाभिमुखतस्तदा ॥ ५९ ॥
तदा शीघ्र पुरो गत्वा वर्धनः मणिपत्य तम् ।
उवाचाऽमृतसंस्राववाक्यं वाक्यज्ञकोविदः ॥ ६०॥
क्षम्यतां नाथ भगवन् स्वयं तं शुभपेष्यति ।
विमृश्यकारिणं सम्पगशुभं दूरतस्त्यजेत् ॥ ६१ ।।
मन्त्रिभिः सहितो मन्त्रं कृत्वा निश्चित्य चाऽऽगमम् ।
फलाऽवसानं फर्विव्यं विभज्य स्वमनीपया ॥ २ ॥
एवं बहुभार्थितं तन्मत्रिणाऽऽकर्ण्य भूपतिः।
समां सभासदः पथाद्राजानमनु ये गताः ॥ ६३ ॥

·ब्रयोदशोऽध्यायः। १०५ ३ पञ्चाशदक्षौहिणीपाः राज्ञोऽये दूरतो गताः । ससनास्तान बर्धनस्तु संन्यवयत द्रुतम् ।। ६४ ।। पुनः सभा समागम्य नानारनोज्ज्वलान्तदा। आसीनाः स्वस्वमस्थाने राज्ञा सह सभासदः ।। ६५ ।। अनन्तरं महाराज वर्धनः प्राह सान्तयन् । आकर्णय महाराज समाधाप मनो वचः ॥६६॥ दण्डनीतिमुपाश्रित्य राजानः सुखभागिनः । विमृश्यकारी तत्राऽऽदौ श्लाषितस्तेन वम्यहम् ।। ६७ ॥ राज्ञा विमृश्य कर्तव्यं सर्वं सम्यक् मुमन्त्रिभिः । साम दानं भेददण्डौ प्रोक्ता नीतावुपायकाः ॥ ६८ ॥ पूर्वपूर्वाऽसम्भधे तु तत्र स्पादुत्तरोत्तरम् । अत्राहः कतमोपायो भवेद्विमृश मन्त्रिभिः ।। ६९ ।। कचिद्विमर्श रहितं कर्तव्यं सविधोद्भवे । अन्तरयति तत्रापि स्यात्तर्हि तदीप्यते ॥ ७० ॥ व्यवस्य मन्त्रिभिश्चैतदुधमं क्रियतां ततः । एतच्छुत्वा वचो राजा मन्त्रिणां मुखमैक्षत ॥ ७१ ।। ज्ञात्वेगितं मन्त्रिणस्तु पाहुः स्वस्वमतं तदा । कश्चित्सामोत्तम माह दानमेकः परं परः ॥ ७२ ।। दण्डमाहाऽपरस्तत्र श्रुत्वा बहुविधं मतम् । राजा तुप्णी स्थितः किश्चिदीक्षाश्चक्रेऽय वर्धनम् ॥ ७३ ।। तदोत्याय प्रणम्याऽग्रे वर्द्धनः माक्रमद्वचः । राजाऽन्यन्मन्त्रिभिः प्रोक्तं स्वस्वाऽवसरगोचरम् ॥७४॥ सर्व सदेव तत्रापि प्रकृते सद्विचार्यताम् । समे साम स्वपक्षा ये चाऽव्यये वाऽपरं वले ॥ ७५॥ तदसचे द्वितीयं स्यात्परे परवलाश्रये । परस्य तत्र नो लामो पत्राऽयः सस्य वै भवेत् ॥ ७६ ॥ तत्राप्यसति तस्याऽन्त्योऽपरः स्याद्रहुमंश्रयः । सोऽप्याद्याभ्यामेव भवेत् न चेद्वहुसमाश्रयः ।। ७७ ।।

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
चतुर्थस्तत्र वै प्रोक्तः सर्वथाऽन्याऽनुपस्थिती ।
यत्राऽऽधेन सुसम्पाद्यं तत्रान्त्यं वै प्रयोजयन् ॥ ७८ ।।
अनायैव तत्सर्वं न फलोदयमावहेन् ।
पराऽर्थस्य विशेषेण निश्चयानाऽधयोः स्थलम् ॥ ७९ ॥
आयोत्थितत्वान्नाऽद्यस्य चाऽसहायात् परश्च न ।
तस्मादन्य उपायोऽत्र भाति शेपित इत्यसौ ॥ ८०॥
तत्र चाऽन्त्यमनालोच्य कुर्वन्नप्पवसीदति ।
वालः पश्चान्दक इति तेन राष्ट्रेश्वरा जिताः ॥ ८६ ॥
देवकार्यार्थमायातस्तस्मादलवदुत्तरम् ।
तत्राप्यों न राज्यादो तन दानं हि सत्तमम् ॥ ८२॥
दाने समुन्नतिनों चेत् समानं वलमिप्यताम् ।
एकः कुमारस्तेनाऽत्र हता राष्ट्राधिपाः क्षणात् ॥ ८३ ॥
कोटिशोऽतियलास्तेन देवं चलमिदं भवेत् ।
तत्राऽस्माभिः माकृतकः फलं नैव समीहितम् ॥ ८४ ॥
तस्मादाजन् कुलगुरमुपतिष्ठ पिनाकिनम् ।
महादेवं तदर्शन सर्व सेस्पति ते मतम् ।। ८५ ॥
इतोऽन्यन्मे युद्धिपणे न समापात्युपायकः ।
समं स्वस्ववलेनैव समानामन्ति निम्नगम् ॥ ८६ ॥
तस्मान्महाराज मया विज्ञापितमिदं वचः ।
ससभ्यस्त्वं विचार्याऽध सफलं फर्जुमईसि ॥ ८७ ॥
एतन्दुन्या चर्द्धनम्य पतं सर्वमनोत्तमम् ।
साधु साध्विनि ते सभ्या मन्त्रिणोऽप्यूमुरादरान् ।। ८८ ॥
राजा तदाफर्य तदा महादेवस्य तोपणे ।
चकार नि: चला बुद्धिं गर्दनाक्या विचक्षणः ।। ८९ ।।
चिराचार्य मुग्यश्चाऽप्यनुमानो ययाविधि ।। ९० ॥
इति श्रीमदितिहामोनपे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यसण्टे
दत्तरामसवाद फापाख्याने प्रयोदशोऽध्यायः ॥११३०॥

·अथ चतुर्दशोऽध्यायः।
अय राजा शुभेऽरण्ये तीर्थरोषसि निर्जने ।
राज्यं मन्त्रिषु संन्यस्य तपस्येव मनो दधे ॥ १॥
तत्र स्थित शशाङ्काऽधशेखरं जगदीश्वरम् ।
ध्यायनेकाग्रचित्तेन जितबाह्येन्द्रियो वभौ ॥ २ ॥
एवं सर्वाऽऽत्मना राजा जलाऽऽहारो महेश्वरम् ।
उपस्थितो दिनानान्तु पञ्चकं तदनन्तरम् ॥ ३ ॥
निराहारो निराधारो नियतेन्द्रियमानसः ।
ध्यायन पिनाकिपादाब्जमूववाहुनरेश्वरः ॥ ४ ॥
बाह्य वाऽप्यान्तरं वाऽपि न किञ्चिद्वेद तत्परः।
एवं दिनत्रयेऽतीते चाष्टमे क्षणदामुखे ॥५॥
आविर्वभूव सर्वेशः साधितुं भक्तवाञ्छितम् ।
शारदाभ्रप्रतीकाशवृपस्कन्धविराजिते ॥ ६ ॥
आसने नूबरनौषचित्रजातिविपित्रिते ।
मुक्ताजालसमाकोणे राङ्कवाजिनकोमले ॥ ७ ॥
आसीनः स्फटिकाऽच्छाऽऽभो जटामण्डलमण्डितः ।
वालचन्द्रकृतोऽत्तंसस्विनेत्रो नागकुण्डलः ॥ ८॥
अल्लपङ्कनपश्चास्पः प्रसन्नवदनोडुपः।
कुण्डलाऽहिफणान्यस्तमणिराजकपोलभूः ॥९॥
चतुर्बाहुलसच्लफपालमृगटङ्ककः ।
सर्पयज्ञोपवीताऽऽढ्यो रुद्राक्षखगलतः ॥१०॥
व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरीपकः ।
पालेशमण्डितौघेन मण्डिताहोऽतिमन्दरः ॥११॥

·१०८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
रुद्राणीविलसद्वामवामाऽङ्कः करुणानिधिः ।
भस्मोद्धूलितसङ्गिो रुद्राक्षसगलड्कृतैः ॥ १२ ॥
पठद्रुद्राऽध्यायमन्त्रैः प्रमथैः परिवारितः ।
राज्ञः पुरोऽवस्थितः स महादेवः परात्परः ॥ १३ ॥
मोवाच दृष्ट्वा राजानं ध्येयमात्रात्मना स्थितम् ।
मधुराऽक्षरसंयुक्त सम्बोय कृपया शिवः ॥ १४ ॥
तदा प्रमथसस्य कोलाहलमहावनेः ।
ध्येयात्पराहत्तमनः प्रोन्मील्प नयनेऽग्रतः ॥ १५ ॥
अपश्यदेवदेवं तमम्बिकाप्रमथाऽन्वितम् ।
प्रणतो दण्डयद्भूमौ मृाऽऽहितकराञ्जलिः ।। १६ ॥
तदर्शनोत्सवोदचन्द्रमाय द्विगुणाङ्गकः।
आनन्दाऽश्रुपरीवाहप्लावितोरःस्थलाऽवनिः ॥१७॥
भूयो भूयः प्रणम्यैवं प्रस्तोतुमुपचक्रमे ॥ १८ ॥
शङ्कर भक्तहितकर जगतां रक्षक दुष्टसुशिक्षक
ते पादाम्भोज विबुधेशानामपि नो लभ्यं करुणाब्धे ।
तत्ते भवतो निर्मलदृष्ट्या पश्याम्यद्य महाफलदं
तस्मान्मत्तो धन्पो नाऽन्यो मानुपलोके जगदीश ॥ १९ ॥
प्राग्जन्मार्जितपुण्पसमुहैराप्तं दुर्लभपानुष्यम्
तत्र च गात्र बलबन्नेत्रात स्वान्तं विमलतरम् ।
एव ससपि करुणासिन्धुं त्यकाऽन्यत्र रता मनुजा
ये तान्मूढान्नरपशुभूतान घिधिक स्वार्थच्युतिहेतून् ॥ २० ॥
हस्तौ तावकपदपरिचर्यामक्तौ वाणी गुणकथने
नेत्रे श्रीशिवमूर्तिनिरीक्षाकर्माण चित्तं ते तत्त्वे ।
कर्णी लीलाऽकर्णननिरतौ चरणौ देवपरिक्रमणे
फालो यस्य त्वेवं यातो धन्यादन्यः स एवाऽत्र ॥ २१ ॥

·चतुर्दशोऽध्यायः
शम्भो तावकपदसेवायां क्षणमपि येन स्थितमत्र
तस्य बुधेशपदं तृणतुल्यं मानुपभाग्यं कियदुक्तम् ।
एवं सत्यपि मम या वाञ्छा क्षुद्रार्येषु निविष्टा सा
लोफे विद्वत्परिहसनार्या भूयादीश्वर चिरकालम् ॥ २२ ॥
तस्मान्मह्यं दिश देवेश प्रेमोच्छिनि विषयेपुःप्रायो
जानन्नपि भुवि लोको विषयो दुःखनिदानमिति ।
चाञ्छन्त्येव सदा तव मायामोहितचित्ता शिव मपि ते
फरुणादृष्टिविलसतु दीनेऽनन्यशरण्ये प्रणतोऽस्मि ॥ २३ ॥
एवं संस्तुत्य देवेशं शङ्करं लोकशङ्करम् ।
प्रेमविहालितस्वान्तो दण्डवत प्रणतो भुवि ।
अथ देवोऽवरुह्याऽऽशु पागौरीयुतस्तदा ॥ २४ ॥
उपमृत्य समीपे तं राजानं मूर्ध्नि सोऽस्पृशत् ।
उवाच प्रेममधुरसुन्दरं वचनं शिवः ॥ २५ ॥
वत्सोत्तिष्ठ कृतं हि मियं किं तेऽभिवाञ्छितम् ।
यन लभ्येत तल्लोके मद्भक्तस्य न विद्यते ॥ २६॥
तच्छुत्वा वचनं राजा मोत्थायाऽञ्जलिसंयुतः ।
शिवाऽड्प्रिदर्शनोदचद्वैराग्यभरमन्यरः ॥ २७ ॥
महादेव मियं मेऽद्य यदि त्वं दातुमिच्छसि ।
तहि मे विषयाऽऽसक्तिं समूलां विनिवर्तय ॥ २८ ॥
नेच्छामि फिश्चित्वत्पादसंवनादन्यदल्पकम् ।
कृपा पूर्णा यदि मयि नय मां त्वत्समीपतः ॥ २९ ॥
राज्ञ एवं वचः शम्भुर्निशम्य माह सुस्मितम् ।
वत्सतदस्तु कालेन मत्सामीप्यं भाविष्यति ॥ ३० ॥
परन्तु सद्यस्त्वं गच्छ काम जय दुरासदम् ।
तस्य जेता भुवि दिवि प्रायो नैवाऽस्ति मामृते ॥ ३१ ॥

·११०
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
तस्मात् कामं विनिर्जित्य प्रजाः पालय धर्मतः ।
एवं तद्वचनं श्रुत्वा ननाम भुवि दण्डवत् ॥ ३२ ।।
माह देवं महेशानं न वाञ्छामीति ते रितम् (8) !
प्रसादं कुरु ते पादसेवां हित्वा महत्तरम् ॥ ३३ ॥
त्रिलोकेशत्वमपि मे माऽस्तु किं सार्वभौषता ।
बद देव त्वया प्रोक्तं ददामीत्यभिवाछितम् ॥ ३४ ॥
तदन्यथयितुं कस्पान्नाऽहं शत्रुजयं वृणे ।
स्वत्सानिध्यं यदि न मे ताहं देवसंस्थितः ॥ ३५ ॥
तपस्पेव ततो देव वरं फल्गु न मे मतम् ।
इति श्रुत्वा नृपवचो भूयः माह महेश्वरः ॥ ३६ ॥
मृणु राजन् त्वया पूर्व कामस्य जयहेतवे ।
सपश्चरितमेतस्मात्तदव्पर्थे न भविष्यति ॥ ३७॥
यदि पूर्व मत्समीपप्राप्तये पतितं भवेत् ।
तर्हि तत्फलमेव स्यान्न भवेद्भावना कृथा ॥ ३८ ॥
तस्मादिदं फलं नैव मदुक्तं व्यर्थतामियात् ।
गच्छ कामं रणे जित्या सार्वभौमत्वमास्थितः ॥ ३९ ॥
अन्ते मज्ज्ञानमासाथ मत्समीपं प्रपरस्पसि ।
मत्मसादात्तव मनः सदा निर्वासनं भवेत् ॥ ४० ॥
इत्युक्त्वा पश्यतः शम्भुरन्तर्धानं गतस्तदा।
ततो राजा महादेवं प्रणम्य प्रेमभावतः ॥ ४१ ॥
शिवाज्ञां मानयनन्तनिर्मलः सम्बभूव ह ।
एतस्मिन्नन्तरे कामः सर्वामित्वा जनान् भुवि ॥ ४२ ॥
वध्वा समागमद्ब्रह्मावः तत्र पदिःस्थिताः ।
दृष्ट्वा जनाः कुमारं तं सौन्दयाँ परिप्लुतम् ॥ ४३ ॥
निवद्धनयनास्तत्र विस्मृताऽऽमगृहादयः ।
ययदा येन दृष्ट तत्सौन्दर्याऽऽहतेक्षणाः ॥ ४४ ॥

·चतुर्दशोऽध्यायः।
दारुमूल् इव जना निचेष्टास्तत्र संस्थिताः ।
तदा कामो नागरिकाना रोपाऽरुणेक्षणः ॥४५॥
हे जना मां महाराज वदन्तु माप्तमन्तिके ।
शीघ्र पच्छास्तिमय वा युद्धं वा स्वीकरोतु सः ॥ ४६॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा कामस्याऽत्यमुतं जनाः ।
पुरा श्रुतं महाभीमवीर्य प्राप्त निशाम्य ते ॥ ४७ ॥
तत्र मुनागराः सर्वे पलायनपरा भवन् ।
हाहेति पुत्र पुत्रेति मातीतः सखे इति ॥ ४८ ॥
निर्गच्छध्वं पलायधमिसाकन्दः समावभो ।
तत् परम्परया श्रुत्वा जनाः पौरास्तु सर्वतः ॥४९॥
निर्जग्मुः स्त्रीवालवृद्धा आइयन्तः परस्परम् ।
एवं क्षणात्तनगरमुद्रेलमिव सागरम् ॥ ५० ॥
व्याशुब्धं जनसन्दोहाक्रन्दकोलाहलेन तत् ।
दुर्गपाला भटाः सेनानायकोषाः सहस्रशः ॥५१॥
वाहनानि समारुह्य शस्त्रास्त्रधृतवाहवः ।
एतस्मिन्नन्तरे तस्य सेनानीः सुधृतिर्दुतम् ॥ ५२ ॥
महावीर्यबल: सेना प्रस्थाप्य नगराद्वहिः ।
द्वारे निवेश्य द्वाराधिपतीन् प्रागादितः क्रमात् ॥ ५३॥
कोणेष्वपि महाशूरभटान संस्थाप्प गुल्मशः ।
वर्धनस्य गृह मागात् द्रुतं वाहनमास्थितः ॥ ५४॥
वर्धनस्तावदेवाऽऽशु संस्थाप्याऽन्तःपुरे जनान् ।
रक्षफान् रक्षणार्याय दूतान् शीघ्रगमानपि ॥ ५५ ।।
राजनिवेदितुं प्रत्य स्वयं मन्त्रिभिसरतः।
निवेद्य राजपुत्रेषु कापस्पाऽऽगमनं ततः ॥ १६ ॥
निर्जगाम स्वभवनात सुधृति समक्षत ।
आगत्य वर्धनं नत्वा भोवाच स चम्पतिः ॥ ५ ॥

·११२ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे शृणु वर्द्धन मद्वाक्यं सेनामेनाधिपः सह । प्रेपिता फामरोधाय विहितं द्वाररक्षणम् ॥ ५८॥ गुल्मा निवेशिताः कोणे नागराः सन्निवार्चिताः। पलायनपराः सर्वे गच्छाम्यहमितः परम् ॥ ५९ ।। राजपुत्रानुपादातुं शमयमुखान् ततः। तान पुरस्कृत्य तरसा गच्छामि समराऽवनिम् ॥ ६० ॥ एवं वदति तत्काले सुधृनो राजपुत्रकाः । सहिताः सस्वसेनाभिर्निर्जग्मुरमितौजसः ॥ ६१ ॥ शअयः शनुहा च भीमः समरतापनः । चत्वारो राजतनयाः शक्रतुल्यपराक्रमाः ॥ ६ ॥ सनदगात्रा मुकुटयण्टलाऽऽधैरल नाः । वज संहननाः मोघदशनासकोविदाः ॥ ६३ ॥ रथेषु मूर्यवर्चःगु मदए विराजिनाः । चामाजिपमानाने स्तुता वन्दिगणर्मुहुः ।। ४ ।। मुशृतिम्नान् मुमदम्य नत्वाऽऽमा गजाधिपम् । जगाम राजपुत्राणामधे सर्वान् समाक्षिपन् ॥ ६५ ।। उबार राजपुरोऽय गर्धन कुलपर्धनम् । अप्रमत्तः पुस भटे रक्षणं मनया युः ॥ ६६ ।। सान्तःपुरे सनगरे रिट निांदगन् । इति शुन्या राजगुनायं स्वीकृत्य नद्वनः ॥ १७ ॥ मोवाय नदना श्रेष्टो वरातमालमम्मिनम् । रामपुत्र महाभाग गट व सह सेनया ॥ ६८ ॥ फरीच्यमन निकभिन्नगरे पयि जोति । न हास्यनि सहममादान प्रायः कयन्तु माम्मतम् ॥६॥ नाजानीहि भवनाऽपि पांघम। मावधानन योद्धव्यं + + मनाधिपः म८ ॥1

·.
.
चतुर्दशोऽध्यायः । ११३
एतस्मिन्नन्तरे तत्र प्राप्तः कुलपुरोहितः ।
विद्यापतिबहिणाघनस्तेजोमयः शुचिः ॥ ७॥
तं दृष्ट्वा राजपुत्रास्ते स्यादुत्तपि सत्वरम् ।
अभिवाद्य गुरुं विमान प्रश्रयाऽवनताः स्थिताः ॥७२॥
ततो विद्यापतिः विप्रैराशीभिरनुयोज्य तान् ।
फालेषु तिलकं कृत्वा सम्पृश्यागानि सर्वशः ॥ ७३ ।।
रक्षा समारोन्मन्त्रैर्भटायन्नामसंयुतैः ।
अग्रे:शिवो रक्षतु त्वां शूलपाणिविलोचनः ।। ७४ ॥
पिनाकी पृष्ठतः पायें पाशइस्तो महेश्वरः ।
मूर्धानं जटिलस्तेऽव्यादस्तौ सर्पविभूषणः ॥ ७५ ।।
फालाग्निनयनो वक्षः कटिं करोटित्वक्पटः ।
रुद्राक्षभूपण कुक्षि फपाली पादयुग्मकम् ॥ ७६ ॥
पुष्पवक् पृष्ठदेशे सर्वतः श्रीशिवरा
भस्मनैव विधायाऽङ्गरक्षा दवाऽऽशिपः शुमाः ॥ ७७ ॥
कारयित्वा महादानान्यपि नानाविधानि च ।
प्रणतस्तैः राजपुत्रैविप्रेषिधापतिर्पयो ॥ ७८ ॥
अयं स जनाश्चाजपशब्दं दिविस्पृशम् ।
सिंहनादं भटास्तद्वच्छड्स नादच सैनिकाः ॥७९॥
दुन्दुभीन् पटहान् भेरीन् पादयन्तः सुशाहलान् ।
निर्जग्मुः सैनिका राजपुत्रान् संहत्य सर्वतः ॥८॥
अश्वाना देपित वीरहुडारा गजचीत्कृताः।
रथयोंपा उपानिनादा आस्फोटा. वेलना अपि ॥८॥
मिलिता रोदसीय विदारणकरा इव ।
उत्रिसक्तोंदधिवत्सेना नगरद्वारतस्तदा ॥२॥
निर्जगाम महाभीमा भीरुहृत्स्फोटदर्शना ।
द्वितीयतागरंमिव भूमध्ये संस्थितिं गतम् ॥८शा :
इति श्रीपदितिहासोचमें त्रिपुरारहस्ये माहात्म्परखण्डे
कामाख्याने चतुर्दशोऽध्यायः ॥१२२२॥

·अथ पञ्चदशोऽध्यायः। । अथ तां महती सेनां सुधृतिर्यभजन क्रमात् । माधुक्षयं राजपुत्रं दशाक्षौहिणीसंयुतम् ॥१॥ मध्ये निवेश्य पुरतः स्वयं कुञ्जरसंस्थितः । विंशत्यक्षौहिणीयुतः स्थितः सेनापितः ॥२॥ वामे शत्रुहणं विंशत्यक्षौहिणीयुतं तथा । दक्षे भीमं सन्निवेश्य विशसक्षौहिणीयुतम् ॥३॥ विंशत्यक्षौहिणीयुतं पश्चात् समरतापनम् । तदहिः पृष्ठभागे तु शुलखेटकधारिणः ॥ ४ ॥ महाशूराः सिंहसमाः समरेवनिवर्तिनः । लक्षकोटिसहस्राणां कोटिकोटिशतैर्मिताः ॥५॥ गदापरिघहस्तास्तु तावन्तो दक्षतः स्थिताः । शक्तिचक्रधरा वामे स्थिताः शूरास्तथाऽमिताः ॥६॥ एवं सन्नद्धसेनानां विभज्य सुधृतिस्तदा । राजपुत्राय विज्ञाप्य स्वयमग्रे गजस्थितः ॥७॥ कामस्याऽभिससाराऽग्रे विकर्षन महती चमूम् तदन्तरे नारदस्तु जगामाऽऽखण्डलाऽग्रतः ॥ ८ ॥ तमपश्यच्छतमखो रजताऽद्रिसममभम् । कृष्णाजिनपरीधानं भस्मदिग्धकलेवरम् ॥९॥ शारदेपज्जलयुतजीमूतमिव खे स्थितम् । वायुवेगादिवाऽऽयान्तं वृत्तान्ताऽम्बुसुदृष्टये ॥ १०॥ कामयुद्धाय लोकाय गजराजोपरि स्थितम् । विबुधेशो गजातस्मादवरुद्य मुनेस्तदा ॥११॥ ।

·१
पञ्चदशोऽध्यायः।-
चरणौ शिरसा नवा समाज्य विधिदृष्टतः।
पुरस्थितस्तदा प्राह नारदो वियुपेश्वरम् ॥१२॥
सुत्रामन् कि पश्यसि त्वं राज्ञस्तु महती चमूः । ...
सुसन्नद्धाऽत्र सम्माता पश्याऽनन्ता समुद्रवद ॥ १३ ।।
भवदर्य कयका कामः संसापयिष्यति ।
यद्यपि श्रीमहत्वेन साध्यमेवाऽतिदुष्करम् ।। १४ ॥
मूर्तिमघानं नो वीर्य किन्तु वीजगुणातु तत् ।
उपलं वरधानाया स्यूलमप्यवनीगतम् ॥ १५ ॥
मरोहये और वटशाखाचाप्यतिपल्लवाम् ।
। तपाऽपि राज्ञः सेना सा स्वसङ्ख्या काय एकलः ॥ १६ ॥
विपरीतमिवाऽऽभाति तस्माद्देवगणतः ।
कामपृष्ठं समाश्रित्य का लक्ष्मीच तोपय ॥ १७ ॥
अन्यथा सा जगन्माता तुभ्यं क्रुध्यस्यवज्ञया ।
इति नारदसदाक्यमाफर्य सुरराट् ततः ।। १८ ।।
युक्तमित्येष तज्ज्ञात्वा गन्तुमेव मनो दधे ।
ततो नवरदेवं मुनि सहितो देवसेनया ॥ १९ ॥
आजगाम कामपा परुपितृगणतः ।
प्राप्तं शक्रं देवगणैदृष्टा कामः प्रसनशीः ॥ २० ॥
आत्मानं पूजितं मत्वा देवैः शक्रमुवाच ह ।
देवेश पश्य महती सेनामर्णवप्सन्निभाम् ॥ २१ ॥
भीरुहरफम्पनकरी नानावजाविचित्रिताम् ।
वायुनुमानिसहर्घावद्भिरभितो रथैः ।। २२ ।।
गर्नीलाद्रिसाशैनधाराम निः ।
रक्तकम्बलसन्ध्याऽभैः चित्रधातुविचित्रितः ॥ २३ ॥
अश्वः कलोलसदृशैः सर्वतः परिवारिनाम् ।
एवं शक्रः कामाचो निशम्प माह तत्तदा ॥ २४ ॥

·. त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे शृणु काम कयञ्चैको सर्वतः संस्थितां चमूम्।।..न नानाशूरसमाक्रान्ता योधयस्पतिदारुणाम् ।। २५ इति तद्वाक्यमाकये कामः क्रोधाऽरुणेक्षणः ।। शृणु शक्र मृपा पूर्व मया नोक्तं कदाचन ।। २६ ॥ इमां सेना निमेपाऽव पश्यतस्तव संक्षयम् । नयामि त्वं न सन्देहं कुरु सत्यं वदामि ते ॥ २७ ।। यावदेव न सम्माता मत्समक्षमियं चमूः । तावदेव विलम्वं त्वं जानीहि विषुपेशर ॥ २८॥ . एवं तद्वाक्यमाकर्ण्य देवाः सेन्द्रपुरोगमा7.. अपूजयन् साधुशब्दविस्मिताः सर्वतः स्थिताः ॥ २९ ॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र सेना प्राप्ता समीपतः । "- फामस्तदा ता महती सेना दृष्ट्वा स्वयं पुरः ॥३०॥ ससार पुरतस्तस्याऽऽविस्फारितधनुष्करः । यायज्जिगमिपुः कामस्तावदिन्द्रो बुधैर्वृतः ॥ ३१॥ परिवार्य बभूवाध्ये कामं पोर्बु महाभुवि । यावत्सेनाट्यमुख युक्त तावच्चमूद्रये ॥ ३२ ॥ महाशब्दः समभवत् युद्धवादित्रनिर्गतः मृदङ्गभेरीपटहशृङ्ग काहलशङ्खजः ॥ ३३ ॥ सिंहनादनेमियोपमिश्रः प्रतिभयङ्करः । प्रवृत्तः शस्त्रसम्पातः मयोपः सेनयोर्द्वयोः ॥ ३४॥ विबुधानां मानवानां परस्परमभृदणः । तत्र शूरा महामाया मृगेन्द्रममविक्रमाः ॥ ३५ ॥--- नानाशस्त्रास्त्रकुशलाः शत्रुपक्षभयङ्कराः । समेता द्वन्दशस्तत्र समशस्त्रास्त्रवाहनाः ।। ३६ ॥ रपिभिस्तत्र रपिनो गजस्यर्गजिनस्तदा । अविभिषाऽश्विनः पादक्रमिणः पादचारिभिः ।। ३७ ॥

·.4
-: पञ्चदशोऽध्याया।
धानुष्कनुपा युक्ता गदाहस्तैर्गदाधरा ,
खगिनः खङ्गकुशलैधुत भल्लैश्च गल्लिनः ।। ३८.
भुशुण्डीशक्तिपरशुपरिघमासशूलिनः ।।
भुशुण्डीशक्तिपरशुपरिघपासशूलिमिः ॥ ३९॥
योधुं समुद्यतास्तत्र क्रमेण सपभावतः।
एवं न्यायेन समरो दैत्यैर्देवैः समेधितः ॥ ४० !
मुहूत्तमभवत् साम्यानिश्चले(१)नाप्यनाकुलः ।
धर्मयुद्धरताः सर्वे परस्परजपैपिणः । ४१॥
छिद्राऽन्येपाः शस्त्राण्युत्सृजन्तोऽन्तरेऽन्तरे।
अथ ममुरानीकद्वयं सम्मिलित सदा ॥ ४२ ॥
युद्धं समयवद्धोरं तुमुलं लोमहर्पणम् ।
। आहयन्तो रोपवाक्यै कुटिकुटिलाऽननाः ॥ ४३ ।।
स्थिरीभव मत्समक्ष पश्य प्राणान् हरामि ते।
तव प्राता नाचान्योऽस्ति प्रेपयामि यमक्षयम् ॥ ४४ ॥
धिक् त्वामनार्य बहुधा मुधो कत्थस्ययं क्षणः ।।
जीवितानतकरस्तेऽध धात्रा क्लुप्तो न चाऽन्यथा॥ ४५ ॥'
हतः पश्ष मया वैन पलाय्य गमिष्यसि ।
इत्यादि वाक्यं बहुधा वदन्तत्ते परस्परम् ॥ ४६॥
एवं युद्धे जायमाने महाघोरे भयङ्करे।
क्रोधेनान्यीकृत्ताः सर्वे नाऽविदुःस्वं परं तथा ॥४७॥
बुधैर्बुधानो मर्यानां मत्युदं तदाऽभवत् ।
सेनासंक्षुब्धरजसा पटलेनाऽहत नमः ॥१८॥
हेतिवर्षसमाकान्त्या ध्वान्तीभूतंञ्च सर्वतः ।
एवं स्थितेऽतिरोपेण भूयोऽप्यन्धीकृता युधि ॥४९॥
नाऽविदन् स्वं परं वाऽपि जना स्वीयान् स्वयं रुपा।
न यिदुस्तेऽतिरोपण भुवं खं वा दिर्शस्तथा ॥५०॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्ड
दिनं रावं तथाऽऽत्मानं युदं शस्त्रमपीतरत् ।
सम्पहारैकसंस्कारशेषा जम्नुः परस्परम् ॥ ५१ ॥
एतस्मिन्नन्तरे थाक्रसुतो वसुगणैर्वृतः ।
जगामरावतसुतस्कन्धारुढोऽत्यपर्पणः ॥ ५२ ॥
जयन्तः सुधृतेरग्रे महत्या देवसेनया ।
तयोः समभवद्युदं मुहूर्तमतिदारुणम् ॥ ५३ ॥
तदा सुधृतिसेनानिहलेन्द्रमहाचमूः ।
छिन्नपादशिरोहस्सपाऽक्षिश्रोत्रनासिकाः ॥ ५४॥
सुरसड़ा गतमाणाः पतिताः मातले ततः।
गतमाणास्तत्र केचिदल्पमाणास्तथाऽपरे ॥ ५५ ॥
मूञ्छिताश्चेतरे चान्ये भीत्या त्वत्र मृपा मृताः ।
निमील्प नेत्रे प्राणानां गति रुद्धा चिरं वलात् ॥ ५६ ।।
वीरे दूरस्थिते नेत्रकोणेनाऽप्यवलोकनम् ।
कुर्वतः शासमपि च रेचयन्ति शनैः शनैः ॥ ७ ॥
एवं निशाम्य कदनमन्ये भीत्याऽभिदुद्रुवुः।
भग्नामेवं देवच दृष्ट्वा वसुगणास्तदा ।। ५८ ॥
सावित्रप्रमुखासत्र सुधृतस्ता महाचमूम् ।
उद्वेलसागरपिच प्रवृद्धां जघ्नुरञ्जसा ॥ ५९ ॥
वमुभिईन्यपाना सा सुतेर्पहती चमूः ।
ननाश तीबवातेन वर्षाभ्रततिबद्भुतम् ।। ६० ॥
फेचिहिया कृतामध्ये फेचिच्छिन्नकरात यः ।
फेचिदर्घाविधुराः केचिच तिलशः कृताः ॥ ११ ॥
एवं चमं विलोक्याऽन्ये दुदुयुर्भयकातराः ।
अशक्नुपन्तः सरितः शोणिताना व्यतिक्रमे ॥ १२ ॥
इतस्ततव घावन्तो वसुभित्ताडिता भृशम् ।
अमाप्प शरणं किश्चित्पतिवा रक्तसिन्धुपु ॥ ६ ॥

·पञ्चदशोऽध्यायः ।।
अगाधरक्तसलिले निमग्नस्तित्र केचन |
बाहुभ्यां प्रतरन्यन्ये मजन्तश्च पदे पदे ।। ६४ ॥
मृतान् गजान समासाथ तस्थुः प्राणपरीप्सवः ।
अन्तरीपमिवाऽऽसाध दाह प्रोह्य समागताः ।। ६५ ।।
अन्ये रथाङ्गमासाद्य तेरुनौकामिवाऽर्णवे ।
अश्वान् स्थान तथा फेचित्तीर्णाः शोणितवाहिनीम् ॥६६॥
सेनापरामवं दृष्ट्वा सुघृतेस्तनुजस्तदा ।
रणधीरो महाशूरः बज्रसंहननो युवा ॥ ६ ॥
रथमारुह्य सन्नद्धो मणिहमपरिष्कृतम् ।
धनुर्षिस्फारयन भागाद्वसूनां पुरतो रुपा ॥ ६८ ॥
पाहोच्चैः सैनिकान् स्वीयान पलायनपरान् तदा।
निवर्तध्वं निवनध्य नोचितं वः पलायनम् ।। ६९ ।।
अभिद्रवन् तं धर्मश्च जहाति श्रीयशस्तथा ।
भपिण्डस्य निकृतियुदे देहसमर्पणम् ॥ ७० ॥
एवं वदन् पसुगणं समासाद्य वचोऽब्रवीत् ।
निम्वोऽवलान कातराश्च यदनुहत्य सर्वतः ॥ ७ ॥
शस्त्र प्रहरयाऽलं तन्मां पश्यत पुरः स्थितम् ।
शुरैर्षिगर्हितः पन्थाः भीतानां यदनुद्रवः ॥ ७२ ॥
पश्यामि भवतां वीर्य प्रदर्शयत मे दुनम् ।
तदन्वहं स्ववीर्येण तोपयाम्पचिरेण वः ॥७३॥
वसवस्तद्वय श्रुत्वा रणधीरोदितं तदा ।
युगपत्परिव स्तं रसं मधुकरा इव ।। ७४ ।।
तथापि रणधीरस्तु वसुमध्य स्थस्थितः ।
न चचाल सुवर्णाद्रियथोपगिरिसंकृतः ॥ ७९ ॥
अथ तं शरवर्षेण ववसको ऽभितः।
वथा मुसलशक्त्यष्टिकुन्तमल्लाऽसिद्दष्टिभिः ॥ ७६॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्टे वसशस्खाऽतिवर्षेण संप्लुतं सेनयाऽऽत्पजम् । ::: दृष्ट्वा मृतं-मैनिरेत सेतिका दूरसंस्थिताः !! ७७ ॥ कलमं सर्वतः सिंहैराक्रान्तमिव कश्चन | .:.::. न समर्थों मोचयितुं विषण्णवदनो भवन् ।। ७८... अथ तां शस्वष्टिं स लघुहस्तः क्षणाऽर्द्धतः । एकैमष्टधा छिया ताजघान त्रिभिः शरैः ॥ ७९ ॥ प्रत्येकं निशितैस्तच दृष्ट्वाऽद्भुतपराक्रमम् ।... " शशंसुर्देवता माः साधु घोपैश्च सर्वतः ॥ ८० ॥ ततस्ते विविधरौजन्नुर्मण्डलसंस्थिताः । सोऽपि शीघ्रं तमस्त्रौघं प्रत्यक्षैरहनत् क्रमात् ।। ८१ ॥ एकोऽभिर्महयुद्धमकरोद्ममिवज्रपन् । . . .. एवं मुहूर्तमभवद्युद्धं वसुगणैस्तदा ॥ ४२ ॥ भ्रमन्नावर्तववाद्धं सर्वेषां सम्मुखं करोत् । ततः प्रत्येकमुरसि विव्याध निशितैः शरैः ॥ ८३ ॥ ध्वजानेकैकशः छित्त्वा चतुर्भिश्चतुरो हयान् । सारथीनां शिरो भल्लैश्चकर्ताऽतिद्रुतं तदा ॥ ८४ ॥ निशितेन क्षुरमेण हृदि विव्याध तान् वसून् । हतध्वजाऽश्वयन्तारो वसवः सुदृढाऽर्दिताः ॥ ८५ ॥ मूच्छिताः पतिता भूमौ कृत्तमूला इव द्रुमाः । हा हा कारो महानासीदमून् दृष्ट्वा निपातितान् ॥१६॥ देवसेनामु मत्र्येषु जयशब्दो महानभूत् । एतस्मिन्नन्तरे- तत्र वसुः सावित्रसंज्ञकः ॥ ८७.॥ मू_मुक्तो ऽतिनिशितैः रणधीरं शरैत्रिभिः । निहत्य सिंहनादं स कृतवान् प्राह मण्डले ।। ८८ ।। सावित्रशरसंविद्धो रणधीरोऽतिमर्पितः । अर्द्धचन्द्रेण चिच्छेद धनुः सावित्रहस्तगम् ॥ ८९॥ 4

·। पञ्चदशोऽध्यायः
.
.
स छिन्नधन्या महत्ती गदामादाय वेगतः ।
अश्वात् विसंमानकरोदलाहकसमान तदा ॥ ९॥
रणधीरोरसि तदा मास्यत् सर्वायसी गदाम् ।
अथाऽऽयान्तीमशनिवद्दामातिभयङ्करीम् ।। ९१ ॥
लघुहस्तः प्रचिच्छेद विधा नभसि मध्यतः ।
अथाऽऽददेऽतिनिशितं खङ्गं चर्म च सुन्दरम् ॥ ९२ ॥
सावित्रो रणधीरस्य रयेऽवप्लुत्य तदनुः ।
चिच्छेद यन्ता भल्लेन हतः क्रोडेऽतिवेगितः ॥ ९३ ॥
शिरो जहार खड्न यन्तुः समुकुटं रुपा ।
रणधीरः छिन्नधनुर्हतसारथिरुच्चकैः ॥ ९ ॥
मुद्धः खेटकानविंशो जगृहे शत्रुतापनः ।
गृहीतमा तरसा तो चिच्छेद महाजी ॥ ९५ ॥
गदा शक्तिश्च शूलन यही सोऽच्छिनद्भुतम् ।
एवं सावित्रखड्गस्य लाघवं वीक्ष्य देवराट् ॥ ९६ ॥
अपूजयद साधुवादै रणधीरश्चुकोप ह ।
विश्त्य मुष्टिं सुदृढां वजनिषेपनिष्ठुराम् ॥ ९७ ॥
जधान वक्षसि वसुं जगजं च महामधे ।
अपाऽकाम पञ्चहस्तं संज्ञामीपजही ततः ॥९८॥
भाहर पुनरेवाऽऽजौ रणधीरं महाबली ।
अवप्लुत्यान्तरे हस्ताइसोराक्षिप्य खड्गकम् ॥ १९ ॥
धभञ्ज जानुना मध्ये तदभुतमिवाऽभवत् ।
अथ तो मुष्टिभिनन्तौ विशस्त्रौ च परस्परम् ।। १०० ॥
मुहर्त तत आल्पुत्य सावित्रं भुन्यपोथयत् ।
तस्य वक्षसि संरुद्य मुष्टिना मूयंताडयत् ।। १०१ ॥
मुष्टिनाऽभिहतो रक्त सावित्रः पतितो वमन् ।
ज्ञात्वा मुमूर्षु सावित्रं सिंहाऽऽक्रान्तगजं यथा ॥ १०२ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
मेपपामास देवेशी जयन्तं तद्विमोक्षणे ।
ततो जयन्तो महती शक्तिपादाय वेगतः ॥ १.३ ।।
जघान पृष्ठतस्तस्य धर्माऽपतेन वर्मना ।
रणधीरो हतः शत्या न्यपतन्मूछितो भुवि ॥ १०४ ॥
तदन्तरे तु सावित्रमपोचाहेन्द्रनन्दनः।
कश्चित्माणसंशेपमिन्द्रपार्श्व समानयत् ॥ १०५ ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे पक्षदशोऽध्यायः॥१३२७॥

·अथ पोडशोऽध्यायः। जयन्तशक्तिसंपिद्धो गाढमूर्छा मुपेत्य तु । रणधीरोऽकिञ्चनज्ञो मुहूर्तात्मत्युपस्थितः ॥१॥ तदन्तरे जयन्तोऽपि स्थाऽऽरुढाऽऽत्तकार्मुकः । रणधीराऽग्रतः प्रागात्तिष्ठ तिष्ठति चै वदन ॥२॥ तं दृष्ट्वा रणधीरोऽपि निर्भर्सयत वै रुपा । शचीसुतं त्वां जानामि न च स्वं शक्रनन्दनः ॥ ३ ॥ स्त्रीस्वभावं समासाद्य पृष्ठतो मां यतोऽवधीः । कृत्वैवं कर्म यलोके कृतं कापुरुपैर्लघु ॥ ४ ॥ पुरुषम्मन्य एव त्वं वीरगोष्ठीबहिष्कृतः। बजाउन धीरभूमौ ते न कार्यमवशिष्यते ॥५॥ न शोचय शची व्यर्थ धिगनार्याऽसतीसुत । अथवा ते भवेच्छद्धा युद्धे तार्ह स्थिरीभव ॥ ६ ॥ मदने निमेपाऽर्धन नयाभ्यन्तकसन्निधिम् । इत्युत्का निशितैर्भल्लैश्चिच्छेद तिलशो रथम् ॥ ७ ॥ तदन्तरे जयन्तोऽपि गदां चिक्षेप रोपतः । हतोऽसि रणधीरेति तदवप्लुत्य सोऽग्रहीन ॥ ८॥ गृहीत्वा तां गदो माह साधु शूरोऽसि शक्रज । हतोऽस्मि नात्र सन्देहो हतस्त्वां निहनिष्पति ॥ ९॥ इति युवति रोपेण कपायीकृतलोचनः । चिच्छेद खड्गपातेन धनुस्तदपि शक्रभूः ॥ १० ॥ छिन्ने द्वितीये चापेऽपि रुपा खङ्ग परामृशत् । वेगादाप्लुत्य सम्पेन करेण निमिपाऽदतः ॥ ११ ॥ निपात्य शक्रतनयकिरीटं जगृहे शिखाम् । विचकर्ष शिखां कृत्वा तायः सर्पपति यया ॥ १२ ॥ 4

·१२४
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
छेत्तुं गले यावदयं करवालं समुन्नयत् ।
तावदनिः शतमखसुतं मत्वा हतं जवात् ॥ १३ ॥
आक्रोशस्वमतान्धःसु हा इति परिण तम् ।
जघान दक्षिणकरे सर्वप्राणेन पावकः ॥ १४ ॥
परिघाऽऽहतहस्तात्तु करवालोऽपतभुवि ।
व्यर्थीकृतन्तु तत्कर्म दृष्ट्वा स्वात्मपराभवम् ॥ १५ ॥
चुक्रोध रणधीरोऽथ जयन्तश्च पदाऽऽहनन् ।
संहनः पादधातन पपात भुवि मूर्छितः ॥ १६ ॥
पावकं वामहस्तेन गले जग्राह सत्वरः ।
दक्षमुष्टिं वजकल्पां पातयामास मूर्धनि ॥ १७ ॥
मुष्टिनाऽभ्याहतो बन्दिपूंर्णमानो भुवं पयो ।
तदन्तरे शतमखः माप्तः पुत्रपरीप्सया ॥ १८ ॥
ऐरावतस्थस्तं दृष्ट्वा रणधीरो हवल्पुतः ।
सलेनाऽऽहस देवेन्द्र किरीटं पातयद्रुपा ।। १९ ।।
किरीटमगावमतोऽतोदयत् कुलिशेन तम् ।
वजाऽऽहतोऽय जयने निपपात महीतले ॥२०॥
विसको मूछितो गाद रणधीरोऽभवत्तदा ।
सेनापतिसुतं तारियधं भीमो निशाम्य तु ॥ २१ ॥
सारथिचोदयामास रणधीरान्तिकं नय ।
इत्याशप्तो निमेपेण रथं सारथिरानयत् ॥ २२ ॥
अवतीर्य रयाद्रीमो रथोपरि निधाय तम् ।
अपवास स्वयं भीमो गदामादाय सुप्रभाम् ॥ २३ ॥
सर्वायसी महारममत्युप्ता शत्रुतापनीम् ।
उसीय शशिरप्ति पातयामास गतः ॥ २४॥
गदपाऽभिहतः शक्रो भनम्र्धा पपात ह ।
मूहितः करिराजस्य पृटे कृत्तटुमा पथा ॥ २५ ॥

·षोडशोऽध्यायः।
१२५
तथाविधं देवपति ज्ञावैरावतसत्तमः ।
प्राद्रवद्वेगतो युद्धाच्छमाणरिरक्षया ॥ २६ ॥
दृष्ट्वा पराङ्मुख भीमो देवेभं जगृहे जवात् ।
लागूले विचफोऽथ धनुःशतमितं वली ॥ २७ ॥
आत्मानं नो मोचयितुं समर्थः करिराट् तदा ।
करेण तं समादातुं प्रचक्राम पुनः पुनः ॥ २८ ॥
सव्याऽपसव्यमार्गेण भ्रामयित्वा मुहुर्मुहुः ।
गदपा कटिदेशे तं जघान वलवद्रपा ॥ २९ ॥
ताडितस्तेन गदया चीत्कुर्वन् निःपरिक्रमन् ।
जगाम धरणीमग्रजानुभ्यां रुधिरं वमन् ॥ ३० ॥
ततो भीमः खमाप्लुत्य पतितं शक्रपार्शतः ।
वज्रं समाददे तस्य पृष्ठतस्तदनन्तरम् ॥ ३१ ।।
शक्रं निहन्मि तस्यैव शस्त्रेणेति व्यचिन्तयत् ।
तदन्तरे शक्रहेतिरन्तर्धानं गता द्रुतम् ॥ ३२ ॥
एतस्मिन्नन्तरे वायुमरुद्गणसमावृतः ।
भीमेन युद्धमकरोन्मृत्योस्त्रातुं शचीपतिम् ॥ ३३ ॥
गदामादाय भीमोऽपि बहुभिः परिवारितः ।
गदपा ताडयामा मरुतस्तान् समन्ततः ॥ ३४॥
तदन्तरे सारथिस्तु रणधीरं मुमूलितम् ।
सुधृतेः सन्निधि नीत्वा पुनः मत्पाऽगतस्त्वरा ॥३५॥
पहुशो देवतावृन्दैनिरुद्धोऽपि सुवेगतः ।
पञ्चयित्वा भर्तृशयं रयमानयदक्षतम् ॥ ३६ ॥
दृष्ट्वा रयं सर्वशस्त्रसम्भृतं माऽरुहचदा ।
सारयिं पूजयामास वाक्यैर्मधुरपेशलैः ॥ ३७ ॥
उद्यम्य चापमस्त्रोथैर्वायुना समयुध्यत ।
कुरगवाहनरये शस्त्रास्त्रमुपरिष्कृते ॥ ३८॥

·१२६ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे समासीनो धूम्रवर्णः पाशाङ्कुशमुखाऽऽयुधः । भीम निशितवाणौधैर्ववर्षाऽतिवलो रुषा ॥ ३९ ॥ वाणौधन समाच्छन्नो विवस्वान् तुहिनैरिव । प्रतिसायकप्ट्या तं नाशयामास वेगतः ॥ ४० ॥ अथ तीक्ष्णेन भल्लेनाऽहनद्वायु स्तनाऽन्तरे । गाढविद्धो वायुरपि क्षणमासीजडीकृतः ॥ ४१ ॥ तदन्तरे मरुतो युगपत् समयोधयन् । अङ्कुशान् चिक्षिपु म निहन्तुमतिवेगिनः ॥ ४२ ॥ तावद्भिरर्धचन्द्रैस्तान् भीमाश्छत्वाऽतिवेगतः। एकैफ हृदि विव्याधाऽऽकर्णाऽऽटैः शरैखिभिः ॥ ४३ ॥ मरुतस्तैर्हताः सर्वे पेतुरुन्या सुमृच्छिताः । युद्धस्तदन्तरे वायुीमे प्रास्पदयाऽङ्कुशम् ॥ ४४ ॥ तेनाऽतिविद्धो हृदये कश्मल क्षणमाविशत् । पुनः संज्ञामवाप्पाऽथ गदामादाय वेगतः ॥ ४५ ॥ स्वस्मादयादवप्लुत्य वायोः स्यन्दनमारुहद । भ्रामयित्वा गदा मूर्ति मारुतस्य जघान ह ॥ ४६॥ पतितस्तु गदाऽऽपिद्धो भग्नमूर्धा समीरणः । मूर्छितो विगतमशः सारथिस्तमपावहत् ॥ ४७ ॥ पराभव मारतस्य दृष्ट्वा यक्षपतिस्तदा । वरुणः पितृराडिन्द्रो गन्धर्वपतिरेव च ॥ ४८ ॥ विमुश्प दुर्जय भीम समीयुर्युगपन्मधे । ऐरावतस्यो देवेन्द्र. पिठराण्महिपस्थितः ॥ ४९ ।। अपस्यो वरुणोऽमर्यवाहनो धननायकः । गन्धर्षपतिरवस्थो विविधेतिभिर्टताः ॥ ५० ॥ आजग्मुर्भाममायोधु समेता कृतसपिदः । तदृष्ट्वा मुधृति माह गत्वा शधुश्चयान्तिक ।। ५.॥

·षोडशोऽध्यायः।
१२७
राजपुत्रा महेन्द्राया गच्छन्ति कृतसंविदः ।
इन्तुं भीमं महाबाहुं सद्यामस्तत्र वै वयम् ॥ ५२ ॥
एकस्य बहुभिर्युद्ध विपमं प्रतिभाति मे ।
इति तद्राक्यमाफर्य युक्तमिसभिमन्यत ॥ ५३॥
ततः शत्रुअयमुखानरुन्धन् देवतागणान् ।
समाशश्वास सुधृतिर्देवेश गजसंस्थितः ॥ ५४॥
शधुञ्जयो धनपति वरुणं शत्रुहा तथा ।
गन्धर्वराज भीमोऽपि यमं सपरतापनः ॥ ५५ ॥
शधुञ्जयसुतो वीरविक्रमश्च प्रभञ्जनम् ।
शापो सम्झि कीरसेन इजीरिक ॥ २६
इन्द्राऽऽत्मजं भीगपुत्रो वीरभानुसमाहयः ।
वीरग्रगः समरतापनपुत्रो वमु तथा ॥ ५७ ॥
एवं समासाद्य त्दा युद्धं चकुर्महाऽद्भुतम् ।
भीर हृत्कम्पजननं परस्परजयैषिणः ॥ ५० ॥
इति श्रीपदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
कामाख्याने पोडशोऽध्यायः ॥ १३८५ ॥

·अथ सप्तदशोऽध्यायः।
मुहूर्तमात्र मभवत् सुयुद्धं रोमहर्पणम् ।
भीममयसमारूढभित्रसेनः शत्रिभिः ॥ १ ॥
विव्याध तद्धनुर्मध्ये चिच्छेद च महेपुणा।
स छिनधन्वा परिघं गन्धर्वेशे समुत्सृजत् ।। २ ॥
भायान्तं परिघं मध्ये चिच्छेद निशितेपुणा ।
मापत्रैश्चतुःसंख्यैश्चतुरो भीमवाजिनः ॥ ३ ॥
कृत्वा गताऽमुन् समरे सारथिञ्चैकपत्रिणा
छित्वा किरीटमेकेन मिहनादमथाऽकरोत् ॥ ४॥
हताश्वसारथिर्भामः मजज्याल सुमन्युना।
गदयाऽताडयचित्रमेनाश्वमतिवेगतः ॥ ५ ॥
মাছুমুর্মিমূখী অমল ।
पपात तुरगात चित्रसेनं परामृशत् ॥ ६॥
ज्ञात्वा तु लिन चित्रमेनोऽन्तर्धानमागतः ।
अन्तर्हितो महामायां प्रचकार विमोहिनीम् ॥७॥
अश्मवान् शस्त्रवन सर्पान् प्रेनाणानपि ।
प्रादुश्चकार मुण्डौघानमगड्गारमारुतान् ॥ ८ ॥
यतो यतो निःसरति माया तस्य ततस्ततः ।
एवं भीमस्ममालोक्य मायां गन्धर्वनिर्मिताम् ॥ ९ ॥
तदा प्रायुत निर्माय शस्त्रं भामो विहायसि ।
चित्रसेनमहामाया विनटाऽत्रेण तत्क्षणे ।।१० ॥
ददर्श गन्धर्वपतिमायान्तं स्वस्य सम्मुखे ।
वेगात्रिशूलमादाय पुराऽरिपिव चाऽन्धकम् ॥ ११ ॥
तस्य मूर्ध्नि गदां भीमः प्राहिणोदतिवेगतः ।
गदयाऽभिहतो भूमौ पपात विताऽमुवत् ॥ १२ ॥

·..
सप्तदशोऽध्यायः
१२९
अथाऽचहत्तं गन्धर्वो विवाः प्राणरक्षणम् ।
चीराऽग्रगो चन् युद्धे शस्त्रास्त्रैः समवाऽकिरत् ॥ १३ ॥
चसः शरवर्षेण ववर्युः समराङ्गणे ।
अपोह्य शरवर्षे तं वमूने फैकशस्तदा ॥ १४॥
त्रिभिः सुपुलैर्विव्याध पादहन्मूर्धसु क्रमात् ।
ते हता मन्युनाकान्ताः पर्याप्तं युगपद्रणे ॥ १५ ॥
शखैरुच्चावचैर्जध्नुः सर्वमाणेलीयसः ।
अथ वीराग्रगस्तीक्ष्णमल्ल दि जघान तान् ॥ १६ ॥
कर्णान्ताऽऽकृष्टैरथ ते गाढविद्धा महेषुभिः ।
निपेतुर्मूच्छिता सर्वे सावित्रन्तु शरैत्रिभिः ॥ १७ ॥
छित्त्वा वीरानगरथं सारथि वाजिनस्तथा।
खण्डशः शरवण चकार निमेषाऽर्धतः ॥१८॥
अथ खड्नेन सावित्रं जघानोड्डीय पक्षिवत् ।
तदा साविषमुकुटं खड्गहत्या द्विधाऽभवत् ॥ १९ ॥
सावित्रः शेखरभ्रंशात् सक्रोषः परिषेण तम् ।
माऽहरन्मुनि तेनाऽसौ भिन्नमूर्धा पपात ह ॥ २० ॥
मुहूर्त मूछितः सोऽथ प्रोत्याय गदयाऽइनन् ।
सावित्रं बलवत् सोऽथ वमन् रक्तं पपात ह ।। २१ ॥
अग्निना वीरसेनोऽपि चिरं युवा महाऽसिना ।
जघानाऽग्नि सुवेगेन हतस्तेन च मूर्धनि ॥ २२ ॥
असृग्धारासम्प्लुतां गां वहिनज्वाल मन्युना ।
प्राहिणोनिजशक्ति म वीरसेनं विनाशितुम् ॥ २३ ॥
तां दृष्ट्वा वीरसेनोऽपि ज्वलन्तीमशनिश्माम् ।
तोयाऽयं माहिणोच्छीघ्रं शान्ता शक्तिस्तदखतः ॥ २४ ॥
अथाऽनिः स्वां विनिहतां दृष्ट्वा शक्ति रुपा पुनः ।
इपुभिनिशिवस्तस्य चिच्छेदाऽऽयुधसन्ततिम् ॥ २५ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
हतसर्वायुधः सोऽपि मुठिमुद्यम्य वेगतः ।
जघान मूर्ध्नि तेनाऽग्निनिपपात महीतले ॥ २६ ॥
तावत्तु वीरसेनोऽपि जग्राह ज्वलनं जवात् ।
वाहुभ्यां वक्षसाऽऽपीडय नगरे तं समानयत् ॥ २७॥
शीतिकामन्त्रितहढरज्जुभिस्तमपन्धयत् ।
अकरोत्तुमुलं युद्धं वायुना वीरविक्रमः ॥ २८ ॥
शरवः समाच्छाध सिंहनादमयाऽकरोत् ।
शरवर्षे क्षणेनैव विधूय प्रतिवर्पतः ॥ २९ ॥
जधानोरस्यङ्कुशेन महता धीरविक्रमम् ।
अङ्कुशेनाऽऽहतं वक्षः स्फुटित रुधिरस्वत्रम् ॥ ३०॥
अङ्कुशाऽऽघातसातव्यधयाऽकम्पत क्षणम् ।
विघूर्णमाननयनो निष्प्रज्ञः क्षणमास्थितः ॥ ३१ ॥
अय प्रज्ञां सपासाद्य हृदि मग्नाऽङ्कुशं तदा ।
बलादुत्पाट्य वेगेन ताडयत्तेन मारुतम् ॥ ३२ ॥
निजाऽङ्कुशाऽऽहतो वायुर्भग्नमूर्धाऽपतदभुवि ।
मृतवन्मूच्छितो वायुस्तदाऽसौ वीरविक्रमः ॥ ३३ ॥
पुनः पपात तां सोडुमशक्तो हृदयव्यथाम् ।
वहु मुस्त्राव रुधिरं हृदयादकुशाऽऽहतात् ।। ३४ ॥
वायोश्च मस्तकाचवदुभावपि सुमूर्षिछतौ ।
शत्रुञ्जयः कुवेरेण चकार तुमुलं रणम् ॥ ३५ ॥
शत्रुञ्जयो रथाऽऽरूढः कुवेरो नरवाहनः ।
उभौ शस्त्रास्त्रकुशलौ धनुर्विद्याविचक्षणौ ॥ ३६ ॥
परस्परं दर्शयन्तौ स्वस्वशस्त्रास्त्रकौशलम् ।
चिरं युद्ध्वा कुरेण शधुञ्जय उवाच तम् ॥ ३७ ।।
धनेश किं विलम्वेन दर्शय स्वम्वलाऽवधिम् ।
नो चेदिमं शरं विद्धि तव प्राणहरं परम् ॥ ३८ ॥

·ससदशोऽध्यायः
शघुञ्जयवचः श्रुत्वा क्षणेन निशितेपुणा ।
शरणाऽऽपूरित चापं चिच्छेदाऽद्भुतविक्रमः ॥ ३९ ॥
अथाऽश्वान् सारयितुं चतुर्भिश्च त्रिमितिभिः ।
छिच्या जगर्न धनपो इतमातङ्गमिहवत् ॥ ४० ॥
साधु शुर श्लाध्यतमो विदितं पे बलं तव ।
इतो याहि न चेदेप क्षणः स्याज्जीविताऽन्तकः ।। ४१ ।।
शघुझयो धनशोक्तं श्रुत्वाऽमण पूरितः ।
गदामुद्यम्य वेगेनताडयद्वाहनं नरम् ॥ ४२ ॥
गदयाऽभिहिलो मर्सः पपात भुषि मूरिछतः ।
तदन्तरे धनेशस्य गदया मूयंताडयत् ॥ ४३ ।।
वजनिष्ठुरया मूनि ताडितो गदया भृशम् ।
क्षणामा मूछितोऽसौ तदा तद्धस्तगं धनुः ॥ ४४ ॥
शधुञ्जयः समाक्षिप्य वभञ्जाऽतुलविक्रमः ।
निवृत्तमूछो धनपः दृष्ट्वा चापस्य भञ्जनम् ॥ ४५ ॥
कोषसंरक्तनयनो जग्राह महती गदाम् ।
तदा सञ्जयः प्राह सखे शृणु वचो मम ॥ ४६॥
पृथिव्यान्तु गदायुद्धे मत्तुल्यो नहि विद्यते ।
शास्त्राऽचायः माह यन्मे तद्रवीमि निशामय ॥ ४७ ॥
शिक्षितोऽतितरां तेन गदापां तदनन्तरम् ।
गदायुद्धेन ते तुल्यं पश्यामि मुधि कञ्च न ॥ ४८ ॥
यदि जेताऽसि धनपं गदायां स महत्तमः ।
तदद्य यावन्मनमि त्वद्गदेक्षा समाहिता ॥ ४९ ॥
अत्विया सङ्गतोऽई गदायुद्ध धनेश्वर ।
प्रदर्शयाऽऽत्मनो वीर्य गदायुदेऽतिसम्भृतम् ॥ ५० ॥
एवं शत्रुभयवचो निशम्य धनदस्तदा।
ओमित्युक्त्वा तेन सह गदायुद्धं समारभत् ॥ ५१ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे शत्रुअयो धनेशश्च गदायुद्धविशारदौ । मुशिक्षितौ महापाणौ दृसपञ्चास्यविक्रमौ ॥ ५२ ॥ तो चेरतुमण्डलानि सव्यसव्येतराणि च । विषमाणि समानि विषमाऽर्धप्तमानि च ॥५३॥ समानि समनिम्नानि सपनिम्नाऽर्धकाणि च । अवप्लुनप्लुताऽर्थानि विपमप्लुतकानि च ॥ ५४ ॥ उत्प्लुतप्रोत्प्लुतव्युत्यप्लुतंहसप्लुतानि च । गदायुद्धप्रोक्तगतीः सर्वा अपि परस्परम् ॥ ५ ॥ दर्शयन्तौ गतिज्ञौ तौ सुशिक्षौ युद्धकोविदौ । परस्परमहारस्य सन्धिप्रेक्षणकोविदो ॥ ५६ ॥ उपक्रमगतिज्ञानात् संश्लावन्तौ परस्परम् । अलक्ष्यवेगसञ्चारी लक्षितौ कन्दुकाविध ॥ ५७ ॥ एवं तयोर्गदायुद्धं प्रेक्षन्तः सिद्धचारणाः । शशंसुर्युद्धकौशल्पपदो युद्धमितीगनैः ॥ ५८ ॥ एवं चिरं तेन सह युद्धा धनपतिस्तदा । स्वतोऽधिकं गदायुदे मेने शवुअयं ततः ॥ ५९॥ आप्लुत्य खे धनपतिः महर्जुश्चोन्नयद्गदाम् । तज्ज्ञात्वाऽवश्चयछत्रुञ्जयोऽमोघमवप्लुतम् ॥ ६०॥ क्षात्वा स्वं धनप: पृष्ठे जघानाऽधर्मतस्तदा । पात्रुअयः पृष्ठदेशे ताडितो मूचितः क्षणम् ॥ ६१ ॥ ततः प्रज्ञा ममामाघ क्रोधादरुणलोचनः । धिपत्यामनामाभं धर्माऽपेतं धनाधिपम् ॥ १२ ॥ यम्मामधर्मयुद्धेन जभिवान् राक्षप्तो यथा । न स्वया गदया योद्धमोऽहं धर्मपाश्रितः ॥ ६३ ॥ युद्धेषु संश्लाध्यतमं गदायुद्धं प्रचक्षते । बहुभिधर्मनियमैर्नियतं योगवर्मरत् ।। ६४ ॥

·सप्तदशोऽध्यायः ।
तत्वकृतस्याऽपचितिं पश्य कास्मि सम्पति ।
इत्युक्त्वा भुवि चिक्षेप गदा सर्वायसी ततः ॥ ६५ ।।
मुठिमुद्यम्य वेगेन जघान हृदि वै ततः ।
। मुष्टिनाऽभिहतो यक्षराजः शोणितमुहिरन् ॥ ६६ ॥
पपात भुवि चाऽत्यन्तं मूछितो मृतवत्तदा ।
पतितं तं पाशचयर्ववन्ध निमिपाऽर्धतः ॥ ६७॥
अथ मोचयितुं यक्षा राजानं कोटिकोटिशः।
शस्त्रोद्यतकराः शत्रुअयं हन्तुं समारभन् ।। ६८ ॥
अथ तान् गदया सर्वान् शमयामास वेगतः।
दिनेश इव भूतौधान ततस्तं निधिपं जवान ॥१९॥
समादाय वजन्तं तं पुलस्त्यः सुनिशाम्य वै ।
आगत्य वत्सेत्यामन्य मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७० ॥
शत्रुञ्जय धनेशोऽयं जितो युद्धे त्वया बलात् ।
देहि मह्यमिमं पौध प्रेयांसं हृदयङ्गमम् ॥ ७१ ॥
वीरव्रतो याचितं न विमेभ्यो न प्रयच्छति ।
तं तत्सतः कयं मह्यं न ददास्यभियाचितम् ॥ ७२ ।।
मुनेस्तद्वचनं श्रुत्वा मणम्य भुवि दण्डवत् ।
समय तस्मै धनपं संन्यवर्तत वेगतः ।। ७३ ।।
एवं जयन्तेन तत्र वीरभानुरयोधयत् ।
तौ युवा सुचिरं तत्र बहुशस्त्राऽत्रकोविदौ ॥ ७४ ॥
लोकान् विस्मापयापासतुः स्वकौशलकर्मभिः ।
खड्गयुद्धं समासाद्य जयन्तो वीरभानुना ॥ ७५ ॥
घलिना ताडितो मूर्ध्नि न्यपतन स्पन्दनोपरि ।
सारथिः पतितं दृष्ट्वा जयन्तं तमपावहत् ॥ ७६ ॥
शहा वरुणेनाऽयो युयोधाऽतिषलीयसा ।
शरर्बहुविधैः शंसनीयपराक्रमः ॥ ७७ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यग्वण्डे
वरुणो मकराऽरूढः शत्रुहा रथसंस्थितः ।
विचित्रं युद्ध चक्राते लाफविस्मापन महत् ॥ ७८ ॥
शत्रुहा
वरुणेनैव सुसयुध्याऽचिर ततः ।
त्रिभिः शरैः सुनिशितैहृदि विव्याध तोयपम् ॥ ७९ ॥
त्रिभि शरैर्गादरिदो वरुण क्रोधमाययो ।
चतुर्भिनिशितैर्भल्लै श्चतुरस्तस्य वाजिनः ॥ ८० ॥
निहस ध्वजमकेन य तारश्चकपत्रिणा।
हत्त्वा कर्णान्तपूर्णेन हृदि विव्याध तोयपः ॥ ८१ ॥
शत्रुहा इतकेन्वश्वसारथिर्गाढमन्पुना।
वारुण मकर तीक्ष्णकर्णिना मूयंताडयत् ॥ ८२ ॥
अन्येन चाप चिच्छेद किरीटमपरेपुणा ।
आकर्णाऽऽकृष्टवाणेन विव्याध निटिल तदा ।। ८३ ॥
तीक्ष्णवाणविनिर्भिन्नफालदेशाजलेशितु ।
अमृग्धाराऽतिवेगेन निरगाव सोऽपि मूछितः॥ ८४ ।।
शुशुभेऽमृग्धारया स फालनिर्गतया तदा ।
शैलेश इव शृङ्गोद्यच्छोणतोयझराऽऽमृतः ॥८५ ॥
अथ प्रज्ञा समासाद्य क्रोधेन वरुणो रुपा ।
घवन्ध निजपाशेनाऽमोघेन वलिन वलात् ॥ ८६ ॥
तदा दृष्ट्वा शत्रुहण बद्ध समरतापनः ।
नीयमान जलेशेन रुरोध पथि सायकैः॥ ८७ ॥
वरुणो वलवान तेन युयोध सुचिर तदा ।
वदं शत्रुहण चापञ्च गृहीत्वा शस्त्र कोविदः ॥ ८८ ॥
तस्थाऽपि निशितैर्वाणैः सारार्थ रथवाजिनः ।
निहत्य छित्त्वा तचाप वरुणः प्रययौ जवात् ।। ८९ ॥
तदा खड्ग समादाय गत्वा समरतापनः ।
वरुण निजघानाऽऽशु मूनि तीक्ष्णाऽसिना स च ॥९॥

·सप्तदशोऽध्यायः।
तेन खड्गमहारेण भिन्नमूर्धा जलेश्वरः ।
मूञ्छितः पतितो भूमौ कृत्तपक्षमहीध्रवत् ॥ ९ ॥
तदन्तरे तु वरुणं वद्धा समरतापनः ।
नेतुं सपीहते यदा तदा वैवस्वती यमः ॥ ९२ ॥
महामहिपसंख्ढो योधुं समरतापनम् ।
आययौ भिन्ननीलाऽद्रिप्रतिमो मृत्युनाऽऽकृतः ॥ ९३ ।।
रोगैश्च सहितो विकृताऽऽस्याङ्गवाहुभिः ।
आयान्तं सम्मुख दृष्ट्वा भीमं भीमगणैर्वृतम् ।। ९४ ।।
यदर्शनेनैव जनाः संत्यजन्ति भयादमुन् ।
तं दृष्ट्वाऽपि तदा धीरो नाऽकम्पत महीधवत् ॥ ९५ ॥
युयोधाऽन्यरथारूढः मात्राऽविविधैर्वली ।
युद्ध्या चिरं यमेनैवपर्धचन्द्रेण वक्षसि ॥ ९६ ॥
आकृष्प कर्णपर्यन्तं जघान शमनस्य वै
तेनाऽऽहतो दण्डधरो वमन रक्तं सुफेनिलम् ॥ ९७ ॥
पपात महिषाभूमौ दुता हा हेति चुक्रुशुः ।
वरुणं पुनरासाय गन्तुमेव मनो दधे ॥ ९८ ॥
तदद्भुतं यमपराभवं दृष्ट्वा सुरा नराः।
विस्मिताः प्रशशंमुस्तं सर्वे समरतापनम् ।। ९९ ॥
तदन्तरे यमगणा वरुणस्य गणा अपि ।
आगत्य रोडुं युगपरमत्ताः सर्वतो दिशम् ॥ १० ॥
तान् दृष्ट्वा परितः सर्वानसंख्यातगणान् तदा ।
गदामादाय महती सर्वानेवाऽभ्यकालयत् ॥ १०१ ।।
ते कास्यभामा बहुधा नपर्जत रे पक्षा।
वायव्याऽस्त्रेण वरुणगणं पूर्णमपाऽकरोत् ॥ १०२ ॥
गणं याम्पमयाऽग्नेयाऽखेण हत्वा तदा पुनः ।
गन्तुं मनो दधे यावत्तापद्रोगाः सहस्रशः ॥ १०३ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे परिवार्य विलोप्तुं तं यदा समरतापनम् । उद्ययुस्तावदेवाऽयं मत्वाऽन्याऽखैः सुनिर्गतान् ॥ १०४ ।। नाम पात्रमासाद्य रोगान् प्रति समुत्सृजत् । तदस्त्रोत्सर्गमात्रेण क्षणादेवाऽखिलाऽऽमयाः ॥ १०५ ।। महावातेन जलदा इन निःशेषतां ययुः । तदन्तरे महाकालमहिपो यमवाहनः ॥ १०६ ।। घुद्धो विनिःश्वसन हन्तु प्रागात् समरतापनम् । खुरैर्विदारयन् पृची शकृन्मूत्रमवाऽसृजन ॥ १०७ ॥ लागूलमुन्नपन्नदन्नदन् जातिरदं तदा । आयान्तं वीक्ष्प महिपपग्रे समरतापनः ॥ १०८ ॥ पशी शास्त्रण फिमिति त्यक्त्वा शस्त्रपशेपतः । मुष्टिना पाऽहरन्मूर्ध्नि बलवान् बलवत्तरम् ॥ १०९।। तेन मुष्टिपहारेण भिन्नमूर्धा ह्यपाऽसरत् । ईपकमल पायातो महिपोऽभ्यद्रवन पुनः ॥ ११० ।। अभिद्रुत्य विषाणाभ्यां हित्वा सपरतापनम् । गृहीत्वा शृङ्गयोर्मध्ये पलायनपरोऽभवत् ॥ ११ ॥ तदद्भुतं वीक्ष्प सुरा जहपुः शत्रुयातनाद । विपणा मनुजा मत्वा इतं समरतापनम् ।। ११२ ।। ततः प्रज्ञा समासाद्य पृष्ठमारुव सत्वरम् । महिपस्याऽहन पृष्ठतलाच्या पलवद्रुपा ।। ११३ ॥ तलमहाराऽभिहतं पृष्ठ तस्य विदीर्यत । विदीर्णपृष्ठः पतितो मृनवनिर्गतेक्षणः ॥ ११४ ॥ नियोतितबहिनिहो धरारावसंयुतः । मीविमुक्तः प्रेतेशस्तदृष्ट्वाऽतिरुषाऽनितः ॥ ११५ ॥ उपम्य कालदण्डं तं हन्तु समरनापनम् । ययो यदा तदा दृष्ट्या सुधृतिः समचिन्तयत् ।। ११६ ॥

·सप्तदशोऽध्यायः। १३७ अमोघः कालदण्डोऽयं प्राप्त समरतापनम् । भस्मीकुर्यान्न सन्देहः किं कृत्वा नः शुभं भवेत् ॥११७॥ एवं विमृश्य मनसि पयो शीघ्रं यमाऽन्तिकम् । तिष्ठ.फ गच्छसीत्युक्त्वाऽयमङ्गनवरस्थितः ॥११८ ॥ तीक्ष्णणाऽऽकर्णकृष्टेन भल्लेन समताडयत् । दण्डोद्यते सम्पभुजे ततस्तेनैवपाहतात् ॥ ११९ ॥ कराच्च्तुतः कालदण्डः निपपात पहीतले । पुनर्दण्डं समादातुं यमो याचन समागतः ।। १२० ॥ मुधृतिस्तावदन्पेन भल्लेन यममूर्धान । जधान तेन भल्लेन भग्नमुर्धा पपात ह ॥ १२१ ॥ तत्कर्माऽत्यद्भुतं दृष्ट्वा भावांसुर्निर्जरा नराः । साधुशब्देन महता तदा वै मेघवाहनः ॥ १२२ ॥ दृष्ट्वाऽतिमानुपं तस्य सुधृतेर्विक्रम जवात् । ऐरावतसमारूढः प्रायाचोर्बु शतक्रतुः ।। १२३ ।। v इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे सप्तदशोऽध्यायः ॥ १५०८ ॥ १८

·अथाऽष्टादशोऽध्यायः॥
सुधृति प्राप्य समरे गजसंस्यं पुरन्दरः ।
चिरं युद्धं समकरोत्तुमुलं लोमहर्पणम् ॥ १ ॥
सुधृते युद्ध सारत्वं सुकृतित्वं निशाम्य तु |
शतक्रतुर्विस्मितोऽभूत युध्यमानो रणाऽजिरे ॥ २॥
शतक्रतुः सितशरधाराभिः सुतिन्तदा ।
ववर्ष तोयद इव मेरु मुटष्टिभिः॥८॥
शतक्रतुशराऽऽसारसंच्छन्नः सुतिस्तदा ।
न दिशो नाऽपि चाऽऽकाशं भुवं वा पश्पति कचित् ॥ ४ ॥
एवमिन्द्रशराऽभ्रौवच्छन्नं सुधृतिपूपणम् ।
हा हेति चुक्रुशुईष्ट्वा मर्त्य सेनाः समन्ततः ॥ ५ ॥
एतस्मिन्नन्तरे शक्रशरदृष्टिं महाऽस्वतः।
विनाश्य निर्ययो सूर्य इव जीमूतमण्डलात् ॥ ६ ॥
अप सायकदृष्टयाऽऽ देवेश सपवाऽकिरत् ।
तीक्ष्णनाराचजालेन विव्याध च शचीपतिम् ॥ ७॥
इन्द्रोऽपि तावदेवाऽऽशु शरजालं समन्ततः ।
चिच्छेदाऽस्त्रेण महता वायुनेवाऽभ्रमण्डलम् ॥ ८ ॥
एवं कृतमतिकृतं निरीक्षन्तौ परस्परम् ।
संश्लाघन्तौ च सुधृतिदेवेन्द्रौ लाघवं वलम् ॥ ९ ॥
तन्मध्ये सुधृतिः शीघ्रहस्तस्तीक्ष्णः शखिभिः ।
धनुर्निषद् मुकुटं चिच्छेद युगपद्रुतम् ॥ १० ॥
अथेन्द्रः शेखरभ्रंशात् क्रुद्धः प्रस्फुरिताऽपरः ।
दधाराऽभ्यकिरीटाऽग्यं विश्वकर्मविनिर्मितम् ॥ ११ ॥

·अष्टादशोऽध्याय:। १३९ सावत्तदपि धेगेन चर्त सुधृतिः शरैः । पुनरन्पादिश्वकर्मदचं मुधोऽभिधारयद ॥ १२ ॥ तावत्तदपि विच्छेद भूपोऽन्यान्यपि भार्गवः । किरीटानां शतश्चैकं मुतिलघुविक्रमः ॥ १३ ॥ चिच्छेदैवं तदा देवराजो लजाऽनताऽऽननः । क्रोधाऽग्निना प्रज्वलित ऐन्द्राऽनं समचाऽजित् ।। १४ ।। सुधृतिस्तरसा तच वापन्यास्रेण नाशयत् । तथा दीर्येण भल्लेन माहरच्चन्द्रवाहनम् ।। १५ ।। हतो भल्लंन देवेन्द्रगजः कुम्भान्तरे दृढम् । फुद्धः सुष्टतिहस्तस्पश्चापमान्छ्यि सत्वरम् ॥ १६ ॥ बमा पादेन सदा तदद्भुतमिवाऽभवद । साधु साध्विति देवाः दळापितो गजपुङ्गवः ।। १७ ।। ससार सुधृति धेगात्करणाऽऽदातुकामुकः। तदन्तरे तु प्रतिरङ्कुशं वृहदायसम् ॥ १८ ॥ गजराजाप चिक्षेप महामास्तमाच्छिनन् । इन्द्रोऽपि पदमुकुटविक्षेप परिचन्तदा ॥ १९॥ गजराजाप सुधृतेः परिपेनाऽऽहतो गजः। बुद्धोऽभिधादिन्द्रं स मुसलातफरः फरी ॥२०॥ सावद्रजंणाभिहतो ममार सुनेजा। ततः स्पन्दनमास्थाय धृतिळघुविक्रमः ॥ २१ ॥ तीक्ष्णः शरतिभिर्देवपतिं मृभित्ताडयत् । गादविद्धः शरैस्तीक्ष्णैरीएकमलमाप सः ॥ २२ ॥ पुनरैरावतञ्चाऽपि त्रिभिः संजनिवान् शरैः । इ द्रोऽपि मूर्छानिर्मुक्तः शक्ति तावत्समातिपत् ॥ १३ ॥ नवघण्टासुरुचिरां दीप्तापशनिसभिभाम् । दृष्ट्वाऽयान्ती महावेगाममोघां धृतिस्वदा ॥ १४॥ c .

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
रथाद्रुतं गदाहस्त अल्पुतः पक्षिराडिव ।
नावत् स्यन्दनमासाद्य शक्तिरेन्द्री ससारथिम् ॥ २५ ॥
साश्वध्वज सशस्त्रश्च भस्मशेपं चकार ह ।
सुधृतिः क्रोधताम्राक्षस्तावदैरावत वली ॥ २६ ॥
गदा सर्वायसी भूयो भ्रामयित्वा जघान ह ।
गदयाऽभिहतः कुम्भे चलेनाऽभ्रभुवल्लभः ॥ २७॥
भूयो भ्रमनिपतितो वमन् रक्तं सफेनिलम् ।
इन्द्रस्तावदवत्पुत्य वज्रहस्तोऽभिधावत ॥ २८ ॥
मुधृतिस्तावदेवाऽऽशु गदया दक्षिणे भुजे ।
ताडयामाम बलवत्ताडितो देवभूपतिः॥ २९ ॥
मूमिवाप नितरा पतितं कुलिशं करात् ।
सुधृतिः सत्वरं तावदेवेन्द्र मूञ्छितं भुवि ।। ३० ।।
पवा नेतुमभिक्रामचावद्देवाः समन्ततः।
नानाविधप्रहरणाः सुधृति यनुरोजसा ॥ ३१ ॥
सुधृतित्वात्तु सुधृतिरिन्द्रं वामेन पाणिना ।
गृहीत्वैव दक्षिणेन गदया तानभिद्रवत् ॥ २३ ॥
तदन्तर वीरसेनः शत्रुञ्जयमुवाच ह ।
पितृव्य किं पश्यसि त्वं सुधृति हन्ति देवता ॥ ३३ ॥
इन्द्रं वा गृहीत्वाऽसौ एको युध्यति सयुगे।
नाऽयं विलम्घने काल इत्युक्त्वा चोदयद्रथम् ॥ ३४ ॥
शगुञ्जयमुखाः श्रुत्वा वीरसेनस्य भापितम् ।
शास्त्रष्टिं प्रकुर्वन्तो विविशुः शक्रवादिनीम् ॥ ३५ ॥
अथाऽभवद्धोरतरो रणः परमदारुणः ।
अमर्यानाच मर्याना शस्त्रास्त्रपहुसङ्कुलः ।। ३६ ॥
परवालपासशूलगदाचन परश्वधः।
भुशुण्डीशक्तिपरिघशतघ्नांतोमरपुभिः ॥ ३७॥

·.
अष्टादशोऽध्यायः ।
उच्चावचैः शस्त्रजालैरन्योन्यममिहन्यताम् ।
पतालफलानीव वायुना शिरसां गणः ॥ ३८ ॥
पतन्ति शस्त्रघातेन हस्तपादादिक तथा ।
रथाऽश्वगजपदातिपदघातोद्गतं रजः ॥ ३९ ॥
आच्छाद्य ज्योतिषां राशिं गाढसन्तमसायितम् ।
तत्र फेचिन पश्यन्ति परं वा स्वीयमेव वा ॥४०॥
शब्दमार्गाऽनुसारेण युध्यन्ति निपुणा रणे ।
अश्वेभ्यः पतिताः फेचिद्गजेभ्योऽपि तथा परे ॥ ४१ ।।
गजैः सम्मृदितास्तत्र बहवोऽश्वाः पदातयः ।
तावच्छस्त्रीयसम्पातवेगनियंदसरस्रवैः ॥ ४२ ॥
परितः प्रोछलद्भिस्तु यन्त्रादिव विनिर्गतः ।
रजः संशान्तमभवदभ्रनिर्गमवत् क्षणात् ॥ ४३ ।।
प्रकाशे सति ते शूरा भ्रष्टवाहाः समागमन् ।
वाहनैर्विविधैः स्वीयैरन्यैरपि भृगूद्वहः ॥ ४४ ॥
रथिनो गजसंस्थाना गजिनचाऽश्ववाहनाः ।
अश्वारोहा रथारूढा एवं व्याकुलितं भवत् ॥ ४५ ॥
यथामा समाख्दा भ्रष्टवाहा विशतिनः।
युद्धायैव सुसन्नद्धा न विदुर्वाहनं स्वकम् ॥ ४६ ॥
एवमत्यन्तसम्मर्दैः प्रादुरासीदसृग्यहा ।
नदी फेनाऽऽवर्तयुता महावेगा भयङ्करा ॥ ४७ ॥
अनेकक्षुद्रसरिता योगेनेव महानदी ।
क्षुद्रशोणितधाराभिर्युता साऽमृग्वहा नदी ।। ४८ ।।
द्वीपमापमृतकरी निरोधप्रतिवाहिनी ।
कङ्कायसहसाऽऽध्यदीर्घकेशान्त्रशैवला ॥४९॥
हस्तिहस्तग्राहवती खेटकूपाँघसंहता।
नृजहोरुमहामत्स्या क्षुद्रमत्स्याऽगुलाऽऽवलिः ॥ ५० ॥

·१४२ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे . महाघोपवती भीरुहदपोत्कम्पकारिणी। युध्यमाना भटास्तत्र परस्परजिघांसवः॥ ५१॥ नष्टशस्त्रा मुष्टितलनखदन्ताऽऽयुधा भवन् । विस्फारितामा भुकुटीकुटिल। ददृक्छदाः ॥ ५२ ॥ शास्त्राण्युधम्य धावन्तश्छिन्नवाहूदराः परे । कचिन्मस्तकहीनाश्व युयुधुः शत्रपाणपः ॥ ५३ ॥ एवं प्रवृत्ते समरे माऽपर्त्यसमाकुले । शत्रुञ्जयाघा नृपतिपुत्रास्तत्सूनवोऽपि च ॥५४ ॥ विविशुदेवसेना महावलपराक्रमाः । चिरं से देवसेनाभिर्युवा संक्षोभ्य चाऽपरान् ।। ५५ ॥ आसेदुः सुधृति सेनापति क्दसुराधिपम् । पद्धं सुरेशं यामेन पहीत्वेतरहस्ततः ॥५६॥ गदया सपयुध्यन्तं दृष्ट्वा ते विस्मिता भवन् । साधु शररनश्लाम्प इति स्तुत्वा नृपाऽऽत्मजाः ।। ०७।। संजघ्नुर्देयसेना से दलव युद्धदर्षिताः । तेहपमाना पिया सोहुमप्रभविष्णवः ॥ ५८॥ स्यत्वा पराणि हा इति चुशुश्चाऽभिविद्रुताः । तदा कुरो परमो पनो गन्धर्वराडपि ॥ ५९॥ मिलित्वा पुगुधुस्तत्र पासोममुखैर्युताः । तान् युवकानाम् सुधिर ते पुद्ध्वा राजनन्दनाः ॥६ घवन्धुस्ते कुरेरादीन लादेन निर्जितान् । शत्रुझ यो धनपति बहा बरुणं तथा ।। ६१ ॥ चित्रसेनो यममपि भीम समरतापनः। जयन्तं वीरसेनश्च वीरभानुः समीरणम् ॥ ६२ ॥ वीरानगो वस्तद्वद शशाई वीरविक्रमः । बद्ध्वा सेन्द्रान् सर्वदेवानेतु समुपचक्रमुः ॥ ६३ ॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे अष्टादशोऽध्यायः ॥ १५१७।। ॥

·अथैकोनविंशोऽध्यायः।
एवमिन्द्रमुखान् पद्ध्वा यदा नेतुं प्रचक्रमुः।
तदा कामो धनुर्दिव्यं तान् रुरोध विकर्पयन् ॥१॥
विद्रुता विबुधाः केचित् फचित्तत्र निपातिता।।
विहौजप्रमुखा देवप्रवृद्धा बन्धनं गवा ॥२॥
देवगन्धर्वदाराधाश्चुकुथुर्भपपीडिता।।
सदा कामो विकर्षन् स्वं धनुर्मानरुन्धत ॥ ३ ॥
विमुञ्चन् शस्त्रवाणि शरजालेन संय॒णोत् ।
तदा सुतिमुख्यास्ते स्पस्य पद्धान् दिवौकसः ॥ ४ ॥
युयुधुः सर्व एवैसे कामेनाऽतिवलीयसा।
पञ्चहायनको पाल एकः सर्वानयुध्यत ॥५॥
फामा शस्त्रास्त्रकुशलस्तदद्भुतमिवाऽभवत् ।
विस्मयं परमं जग्मुर्मा देवास्तथेतरे ।। ६ ।।
सर्वेपामस्रनालानि शास्त्राण्यपि पृथक् पृथक् ।
छिया जधान प्रत्येकं सायकैः सितशल्पकैः ॥ ७॥
हताः सुधृतिमुख्यास्ते स्यन्दनं संश्रिताः पृथक् ।
सर्वप्राणरयुध्यन्त कामेन बलवत्तराः ॥ ८ ॥
तदा ते निशितैषीण कामं विव्यधुरेकशः ।
कामस्तानपि चिच्छेद मध्ये प्राप्तान शरैः पृथः ॥९॥
फामस्य दृष्ट्वाऽतिषलं मुधृतिः प्रजवाचदा ।
भो राजपुत्राः भृणुत वर्षनेन पुरोदितम् ॥ १० ॥
एका कुमारस्तेनाऽत्र हता राष्ट्राऽधिपा क्षणाद ।
फोटिशोऽतिनलास्तेन दैवं वलमिदं भवेत् ॥ ११ ॥

·१४४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
इति सत्सत्यमेवाद्य पगामः कामपौरुषम् ।
एकः कुमारः सर्वान् नो स्रोध समितिक्षयान् ।। १२ ॥
अद्यापि नाऽऽगच्छति नो राजा वीरवतो विभुः ।
कामो न जेतुपस्माभिः शरवो वीरताहते ॥ १३ ॥
सोऽपि राजा महादेवं मन्नोप्प तपसा यदि ।
भूयात् मासशे नो चेत्कायोऽम्माजयति क्षणात् ॥ १४ ॥
वदत्वमनीषेश कामः शीघ्रतरक्रियः।
सुधृतरायुधं तीक्ष्णशरेणाऽच्छिनदअसा ॥ १५ ॥
अन्येन हदि विष्पारगाह घाणेन पत्रिणा ।
मुधृनिर्हदि सविद्धः कृत्तमूल इव दुमः ॥ १६ ॥
पपान भुपि निष्प्रज्ञा विभिन्नहृदयस्तदा।
शटअप शाहणं भीम सपरतापनम् ॥ १७ ॥
विषयुदशलो विध्वा मर्ममु सायकः।
तीक्ष्णराशीविषयमंछितानपराभृशम् ॥ १८ ॥
ते हता यामागायनरीभूनरिग्रहाः ।
हित्वा मज्ञामायुधश प्रेयसीमित्र कामुकः ॥ १९ ॥
सठिप्प भूमि सहिन गिदुबमान्तरम् ।
वीरविक्रपमुर पास्ने पुषा दृष्ट्वा तधाविधान् ॥ २० ॥
पितॄन् शोकममानान्नाः परिदेवितुमारभन ।
हा तातास्मान् परित्यज्यक गोऽनायता गतान् ॥ २१ ॥
सब साते च पि मो सोऽपि यक्षपति जीवितम् ।
विना भवद्भिनिमिपपपि नो भपिता नरः ॥ २२ ॥
एवं विपमानान् नान् दृष्ट्वा गुनिनन्दनः ।
रणधीरः माह तदा पनी म शृणुनाऽऽदरान् ॥ २३ ॥
१पाय पागंडप न परिचितुम् ।
पुरसति सर्वान नी भरेछोयो दि वीर्या ॥ २४ ॥

·एकोनविंशोऽध्याया: १४५
योद्धव्यं क्षत्रिययुद्धं यावत्माणस्प धारणम् ।
तस्माच्छोकं परित्यज्य युध्यामोऽत्र यथावलम् ॥ १५ ॥
राज्ञे निवेदनापैप वीरसेनः प्रयात्वितः ।
भवतां देवितं दृष्ट्वा सैनिकाः सर्वतो दिशम् ॥ २६ ॥
प्रयान्ति भीता हा हेति रटन्तस्त्यक्त हेतयः।
निवर्तपध्वं शोकात् स्वं चिचं धैर्यसमाश्रयात् ॥२७॥
निशम्यैव सुधृतिनवाक्यं धैर्य समाश्रिताः ।
युद्धाय निर्ययुः सर्वे वीरविक्रममुख्यकाः ॥ २८ ॥
राशे निवेदनापाऽऽशु वीरसेना सुनिर्गतः ।
शत्रुभयमुनाधास्ते कायस्पाऽभिमुखे स्थिताः ॥ २९॥
एतस्मिन्नन्तरे देवा दृष्ट्वा कामात् पराभवम् ।
इन्द्रादीन्मोचितुं सर्वे धृतधैर्याः समाक्रमन् ॥ ३० ॥
रणधीरोऽथ तान् सनिवार्य शारदृष्टिभिः ।
विद्रुतानाव्हयत् सर्वान् सैनिकान्मर्त्यपक्षगान् ॥ ३१ ॥
हे हे शूरा नोचितं वः पलायनमशंसितम् ।
पलाय्य समरापूयं भपिण्डविनिर्वयम् ॥ ३२ ॥
अकृत्वा गच्छथाऽत्पन्तमघशंसनिकां गतिम् ।
भपिण्डस्य नियोंगो पुदे देहसमर्पणम् ॥ ३३
पलाय्याभ्यागतं वीरपल्पश्चीपालमन्ति ।
अलं माणपरित्राणाल्लोफद्वितयनाशनात् ॥ ३४ ॥
निषध्वं निवर्तध्वं धैर्यमाळम्प सत्वरम् ।
इति तद्वचनं श्रुता निवृत्ताः सर्व एव ते ॥ ३५ ॥
पुनः समभवयुद्ध देवमानवसेनयो।
मुहर्तमात्रमभवद्रणः परमदारुणः ॥ ३६॥
तदन्तरे तु मनुजान कामः सायफवृष्टिमिः ।
विधमन्मारुत इस मेपन्दं नमस्तल ॥ ७ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे ते हन्यमानाः समरे कामस्य शरदृष्टिभिः । न शेकुः सम्मुखे स्थातुं वायोरग्रे घना इव ।। ३८ ।। तदन्तरे मुधृतिजः शत्रुअपमुत बळी । माह तत्काळसदृशं रणधीरो महाधृतिः ॥ ३९॥ राजपुत्र शृणु वचो भ्रातृभिः सेनयाऽपि । युतस्त्व देवसेना पो रक्षेन्द्रादीन् पितॄनपि ॥ ४० ॥ अह काम योधयिष्ये पश्य मेऽद्य पराक्रमम् । इत्युक्त्वा रथमारूढो धनुर्विस्फारयन्महत् ।। ४१ ।। कामस्य सम्मुख पागात् सायकैरभिवर्षपन् । अथ कामोऽपि तं वर्षे शरस्य शरदृष्टिभिः॥ ४२ ॥ विनिवार्य सुनिशितान् प्रायुञ्जत् सायकान् तदा । तान मातानेव मध्ये चिच्छेद सायकत्रिभिः॥४३॥ छिया द्रुतं मुष्टिदेशे मन्मथस्य महे पुणा । जघान रणधीरोऽपि तदा कामकराद्धनु: ।। ४४ ॥ मापत भुपि तदृष्ट्वा शशंसः साधु साध्विति । कामोऽपि विक्रमं दृष्ट्वा रणधीरस्य संयुगे ॥ ४५ ॥ साधु वीरश्लाध्यतम स्तुत्वैवं निशितं शरम् । चापमादाय सन्धाय रणधीरस्य पश्यतः ॥ ४६ ।। चिच्छेद चापं शरौघं लघुहस्तः प्रतापवान् । तेन क्रुद्धः सुधृतिजश्चापमन्यत् समाददे ॥ ४ ॥ अथ कामस्तस्य रथमवान् मूतं शरासनम् । बिच्छेद युगपद्धाः शीघ्रं लघुपसनमः ॥ ४८॥ अथाऽऽदाप गदा सर्वलोहापशनिसन्निभाम् । पाटवन्मदनं हन्तुं क्रोधेनाऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ४९ ॥ रणधीर तथाऽऽपान्तं दृष्ट्वा कामः सुवेगतः । चकार व निशिशराणां धनराडिच ॥ ५० ॥ १ ·पाननिगोडm रगोपिनष् मानिस मारः। प्रमन् नपान गया ममागेन पय ॥५१॥ गदपा माहिती मा घशा पाया। गारमापरणाराऽपि नारा ॥२॥ कापसावरग पाउनाममारहः । राम मूर्षियोऽपानं समादिरार ॥ ५३ ॥ इति पिपुगलप मापदे एकोनविनिमोपात

·अथविंशतितमोऽध्यायः॥
तदन्तरे वीरसेनो मार्गे राजानमैक्षत ।
प्रणम्य चरणौ मूळ विपना इव संस्थितः ॥ १ ॥
तथाविध प्रियतमं पौत्रं राजा निरीक्ष्य त् ।
आशीभिरनुयोज्याऽध मृन्युपाघ्राय चाऽवदत ॥ २ ॥
वत्स किं दीनभूतोऽसि कचित्ते कुशलं तनौ ।
नगरे भ्रात्पु तथा पिपु स्त्रीगणेषु च ॥ ३ ॥
सेनासु मृत्यवर्गेषु कोशेषु गुरुमन्त्रिषु ।
बद शीघ्रं समीक्ष्य त्वां दीनं शुष्यति नो मनः ॥ ४ ॥
इति श्रुत्वा तदा वीरसेनः प्राअलिरब्रवीत् ।
राजस्त्वनिर्गमदिनाचतुर्थेऽति पुरा श्रुतः ।। ५ ।।
कामो गीर्वाणसेनाभिरिन्द्राद्यैरपि संहतः ।
समागतः सुतुमुलं युद्धं चक्रुर्बुधा नरैः ॥ ६ ॥
अथाऽस्माभिः सुधृतिना सेनया सह संयुगे ।
युवा विनिर्जिता देवा बद्धा इन्द्रमरुन्मुखाः ॥ ७ ॥
अथ कामः क्षणेनैव महावलपराक्रमः ।
शपुञ्जयादीन सुधृति पातयामास संयुगे ॥ ८ ॥
अक्षौहिणीनी पञ्चाशद्धतास्तेन दिनार्धतः ।
भ्रातरो रणधीरेण तदाऽऽश्चस्ताः मुदुःखिताः ॥ ९ ॥
साम्प्रतं योधयत्येको रणधीरः स्वसेनपा ।
मन्ये निपतितः सोऽपि कामेन सह सगरे ॥ १० ॥

·विशमितमोऽध्यायः।
मुधृतिप्रमुखा येन क्षणायुद्धे निपातिताः ।
तत् कथं योधयेदेको रणधीरो महाबलम् ॥ ११ ॥
इति प्रोक्तं सर्वत्तं भवानने परायणम् ।
तच्छ्रुत्वा पौत्रवचनं मा भैरिति समीरयन् ॥ १२ ॥
आजगाम युद्धभुवि धनुर्विस्फारयन्मुहुः ।
क्षणेन तावत् कामोऽपि मूछतिः प्रत्यबुध्यत ॥ १३ ॥
राजानं पुरतो दृष्ट्वा कामः शरसुदृष्टिभिः ।
'अवाफिरन्मेलगिरि पर्जन्य इव दृष्टिभिः ॥ १४ ॥
राजाऽपि प्रतिवर्षेण शरदृष्टिं व्युदस्य ताम् ।
नीहारपटलान्मुक्तः चण्डांशुरिव सम्बभौ ॥ १५ ॥
अथ राजाऽपि निशितैगीधपत्रैः सुतेजितैः ।
विव्याघ मदनं भूयः सोऽपि तान्मध्याच्छिनत् ॥ १६ ॥
आच्छिद्याऽऽकर्णपूर्णेन राजानं ताडयभृशम् ।
राजाऽपि तं शरं मध्ये चिच्छेदाऽमाप्तमाशुगैः ॥ १७ ॥
एवं युद्धमभूत् कामराज्ञोरत्यन्तदारुणम् ।
राजानं वीक्ष्य सम्माप्तं सैनिकाः सहसोस्थिताः ।। १८ ॥
सुधृतिप्रमुखाश्चापि मूळमुक्ताः समन्ततः ।
तन्नः प्रामवाप्येव राज्ञा सर्वेऽभिसङ्गताः ॥ १९ ॥
मणेमुः सर्वे एवैते शचुभयमुखा नृपम् ।
युध्यमानो नृपः माह सुधृते शृणु मद्वचः ।। २० ॥
फामेन युद्ध्वाऽतिचिरं खिन्नाः श्रान्ताय सम्मति ।
इन्द्रादीन् रक्षत भृशं सुरेभ्यः सर्वतो दिशम् ॥ २१॥
पोदाऽस्यहं मन्मयेन भवन्तः प्रेक्षका मम ।
'इत्युक्त्वा युयुधेऽत्यन्तं राजा कामेन संयतः ॥२२॥
तयोर्युद्धं समभवद् विष्णुफैटभयोरिव ।
उच्चावचरस्त्रगणैः शस्त्रैरपि सुतेजनैः ॥ २३ ॥

·त्रिपुरारही माहात्म्यग्वण्डे
अखाण्यस्त्रेण शस्त्राणि शस्त्रेण विनिवार्य च ।
चक्रतुर्युद्धमत्यन्तं परस्परजयैपिणी ॥ ४ ॥
अभेद्यकवचौ तदच्छेधदृढकार्मुकौं।
अक्षय्यतूणयुगलो धनुविधाविशारदा ।। २५ ।।
लाघवेन च वीर्येण बभूवतुरतिक्रियों ।
एवं तपोर्विकमतोरतिक्रान्तं दिनत्रपम् ॥ २६ ॥
युध्यतोस्तुर्यदिवमे युद्धमासीन्महत्तरम् ।
अस्वाऽग्निभिः सर्वलोका व्याप्ताः समभवन तदा ।। २७ ।।
राजा तदा हीयते यच्छापा कामोऽभिवर्धत ।
ज्ञात्वा राजा हीयमानमात्मानं शङ्करं तदा ॥ २८ ॥
सस्मार मनसा शीघ्रं तदा देवत्रिलोचनः ।
विशुलं प्रेपयामास तद्राज्ञस्तु शरासने ॥ २९ ॥
सन्निविष्टं मायकवत्तद्राना पाणिनाऽऽददे ।
तं शरं सारभूतं स पेने गुरुतरं यतः ॥ ३० ॥
नवष सायकोऽत्यन्तं भारभुतोऽशनिमभः ।
कुत एवं निपने मे नाऽऽमीत् पूर्व कदाचन ॥ ३१ ॥
अथवाऽहं श्रान्त इति स्यादेवमपि वा स्त्रिः ।
कुलेशः कापविजये सन्निधानं गतो भवेत् ॥ ३२ ॥
चिन्तयन् चिन्तित वाणं कार्मुके समयोजयत् ।
तदाऽर्चिपः समुपेतुः शरादशनिसनिभात् ॥ ३३ ॥
तटापसप कामस्य चक्रुः शकुनयो मृगाः ।
दिशः मजञ्चलुभूमिश्चकम्प रज आनतम् ॥ ३४ ॥
तदृष्ट्ठा विपरीतं स कामः सस्मार मातरम् ।
लक्ष्मी साऽपय दूतान् रक्षणार्थ मनोभुवः ॥ ३५ ॥
तावचिक्षप राजा ते शरपग्निशिखोपमम् ।
पश्यतां सर्वलोकाना शरः कालाऽमिसन्निभः ॥ ३६॥

·विंशतितमोऽध्यायः। . दहन्निव त्रिलोकी स पपात मदनोपरि । हा हेति चुमुक्षुर्देवा दृष्ट्वा शरनिपातनम् ॥ ३७ ।। । सम्माप्प स शरः कामं ददाहाऽनववतृणम् । धनुस्तुणयुगं शस्त्रं सर्व भस्मीभवत् सणात् ॥ ३८ ॥ फापोऽपि विगतमाणो दग्धाङ्गारसमाऽनका । निपपात क्षितितळे क्षीणपुण्यो यथाऽम्बरात् ॥ ३१ ॥ तदन्तरे ते दृता लक्ष्म्या ये प्रेषिताः पुरा । आगता दृशुः कामं भूमौ निपतितं व्यमुम् ॥१०॥ ते गृहीत्वा विसंज्ञं तं जग्मुः पनासपितः । अथ राज्ञा हत कामं दृष्ट्वा मुधृतिमुख्यकाः ॥४१॥ अत्यन्त जहपुः सर्वे महारिपुनिपातनाव । सैनिका जयमेर्यादीन्यभिजघ्नुः समन्ततः ॥ ४२ ॥ हर्षव्याकुलिताः सर्वे प्रोसिक्ता अधिवजनाः । राजानमभिसंगम्य वर्धयामासुरुच्चकैः ॥ ४३ ॥ प्रणेमुरपरे तत्र परिरम्भन्ति चाऽपरे । पश्यन्ति प्रणयतोऽप्यन्ये भापन्ति केचन ॥ ४४ ॥ एवं प्रवृत्ते सनायां संमर्दे हर्पसम्भवे । मुधृति माह नृपतिः कालोचितवयस्तदा ।। १५ ।। मुधृते सत्वरं सेना सन्ना चतुरगिणाम् । प्रयाण नगरायाऽऽदौ कृत्वा पश्चाच सनिकाः ॥ १६ ॥ ये सताः शखयातेन तान भैपज्येन योजय । साम्परापेण कृत्येन मृताननक्षतेन तु ॥ ४७ ।। पृष्ठाताग्निखातेपु सह पश्वादिभिः कुरु । इत्याज्ञाप्य क्षितिपतिः समारोहत स्पन्दनम् ॥ ४८ ॥ तावनटाः सैनिकाय नायका नायफाऽधिपाः। वाहनानि विचित्राणि संरुह्य देतिपाणयः ॥ १९ ॥ .

·त्रिपुरारहस्प माहात्म्पग्वण्टे इन्द्रादिवियुधेशानान् यदानादाय मर्चतः । परिवार्प महीपालं नगरायाऽभिचक्रमुः ॥ ५० ॥ पन्दिपन्देस्तूयमानः शस्यमानस्तया भटः । प्रयातो नगरायाऽऽशु महीपालः श्रिया ज्वलन् ॥ ५ ॥ भूपतर्विजयं श्रुत्वा मन्त्रिणो नगरं छतम् । अलसमक्ष विजपं घोपपामासुरपः ।। ५२ ।। वर्धनो मन्त्रिराट् सप्र तान् शीघगमान घान् ।। आरपातुं विजय राज्ञो पन्धुपियननेषु च ॥ ५३ ।। प्रस्थाए राजामागें साफ तोरणयधनेः । पदरीगटश दीपपाशालिमागणः ।। ५४ ।। सपादिशादरगं नया दंचाऽऽरपु च । पुमनाप गुगंश्चन्द्रपालीश्वरस्य तु ॥ ५५ ॥ विपेण परिधानु पनागन पाल्पयत् । पाः पुरूपा भूपारा तमांशपवासिनीः ॥ ५६ ।। दयाराधान्याः पृणम्भार ग्रहा। भागा विपिपपा विांगमा हात दीपक ॥ ५५ ॥ भाददानाः मारता ममादिनः विधापनि गुपिारिशाद नयाऽभिषामा पनि प्रकार मन्त्रिगर नगमः ॥ ५ ॥ विपापनि नमिपारा पुरादिः महिला विननी हयपारान् ॥ ६ ॥ गन/रममारामाप पन्धिमुग्या पपुः। पण निगंगा: म नगरदारनी ॥६॥ मरना मृपिनः वृनम्नाऽपि गनम् । मातुन वर्णमेगमगंजयम ॥६॥ ॥

·+ 7 विंशतितमोऽध्यायः। अलङ्कतं समारुह्य नगराऽभिमुखो ययौ । शत्रुञ्जयाधास्तनुजास्त पुत्राश्च पृथक् पृथक् ॥ ६३ ॥ हस्तिश्रेष्ठान समारुह्य राजानमनुसंययुः । रणधीरो रथाऽऽरूढो राज्ञ भासीद पुरःसरः ॥ ६४ ॥ निवयं नृपतेराज्ञां सेनया सह पृष्ठतः । प्रययौ देवराजादीन् बद्धानादाय संयतः ।। ६५ ॥ सुधृतिगंजमारूढी गदापाणिः प्रतापनः । अविरे पुरद्वाराद्राजा गुरुमवैक्षत ॥ ६६ ॥ ततोऽबरुह्य कारणो विद्यापतिमुपाऽऽपयौ । रणधीरो राजपुत्राचाऽन्ये सर्वे निशम्य तु ॥ ६७॥ राजानमबरूद वाद्वाहनाद्गुरुदर्शनात् । अवरुः स्ववाहेभ्यो राजानमनुसंययुः ॥ ६८ ॥ राजा गुरुं समासाद्य पस्पर्श शिरसा पदम् । शाघुञ्जयाद्यास्तदनु प्रणेमुर्गुरुपुङ्गवम् ॥ ६९ ॥ विद्यापतिश्चापि नृपमाशीभिरनुयोज्य तु । राजानमवदत् पश्चात् सर्वविद्याविशारदः ॥ ७० ॥ राजनिम मुहूर्त वै प्रवेशे ह्यवरं विदुः । विश्राम्याऽग्रिमौर्ने प्रशस्ते नगरे विश ॥ ७१॥ तच्छुत्वा माह नृपतिनमस्कृत्य तथाऽस्त्विति । ततोऽवतीर्य स गुरुः स्पन्दनादविदरतः ॥ ७२ ।। तरुच्छायां समाश्रित्य निपसादाऽऽसने शुभे । तदारया क्षितिपतिर्निपण्णो नाऽतिदरतः ॥ ७३॥ शअपाचाः सर्वेऽपि निपैदुर्गुनुभया । विद्यापतित्ततोऽपश्यद्रयसंस्थान दिवौकसः ॥ ७४॥ दृष्ट्वा पप्रच्छ नृपत्ति क इमे पन्धनं गताः । इति वावगं गुरोः श्रुखा माझलि गाह भूमिपः ॥ ७ ॥ २०

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
एते शमादयो देवाः शत्रुपक्षसमाश्रयाः ।
मुधृतिप्रमुखैयुद्धे निर्जिता वन्धनं गताः ॥ ७६ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो विद्यापतिरुदारधीः ।
असम्यगिव तन्मत्वा वचनं प्राह भूमिपम् ॥ ७७॥
हे राजन् शृणु ममोक्तं नैतदौपयिक तव ।
एते हि देवाः पूज्या नो मदिष्टैकहेतवः ॥ ७८ ।।
कारणेन हि सम्बद्धास्त्वजेया मानवैः सदा ।
मोचयेमान् प्रार्थयस्व शीघ्र पूजय पूजनैः ॥ ७९ ॥
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं राजा सुधृतिमैक्षत ।
नृपतेरिङ्गितं ज्ञात्वा सुधृतिः सत्वरं सुरान् ॥ ८०॥
विमुच्य राजसविधमान यन्मानपूर्वकम् ।
इन्द्रादीनागतान दृष्ट्वा प्रोस्थितो नृपतिर्दुतम् ॥ ८१ ॥
क्रमेण नत्वा शक्रादीनासनाद्यैः सभाजयत् ।
क्रमेण सम्पूज्य सुरान् राज्यं कोशश्च वाहनम् ।। ८२ ॥
पुत्रदारादिकं सर्वं स्वचाऽपि विनिवेद्य वै ।
अज्ञानकृतमेतन्मे क्षमध्वमिति सोऽब्रवीत् ॥८३ ॥
तदृष्येन्द्रमुखा देवा राज्ञो दाक्षिण्यमुत्तमम् ।
मोचुः शुभतरां वाचं तत्कालसदृशीं तदा ॥ ८४ ॥
धन्योऽसि नृपतिश्रेष्ठ यस्य ते भक्तिरीदृशी ।
श्रीगुरौ दुर्लभा लोके कथं हास्पति ते प्रियम् ।। ८५ ॥
अनयैव हि भक्स्पा ते सर्व सिध्येत् समीहितम् ।
राजनिष्टं सायस्य साधयानो वयं दिवम् ॥ ८६॥
इत्युक्त्वाऽन्तर्हिता देवाः शक्रमुख्यास्ततः परम् ।
राजा प्रयातो नगरं गुरुणा सम्प्रचोदितः ॥ ८७ ॥
इति त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे विंशतितमोऽध्यायः ॥१७११॥

·अथैकविंशोऽध्यायः। " काममादाय ते दूता: कमलासविधं गताः । न्यवेदयन् युद्धत्तं देवानाञ्च पराभवम् ॥ १॥ श्रुत्वा लक्ष्मीर्जगन्माता दृष्ट्वा कामं गताऽऽयुपम् । ईपच्छोफसमाक्रान्ता धैर्यमालम्ब्य वै पुनः ॥ २॥ त्रिपुरा परमेशानी ध्यात्वा निश्चलमानसा । निमील्प नेत्रयुगळं तन्मयी संस्थिता क्षणम् ॥ ३ ॥ अमील्प नेत्रयुगलममृतांशुम्नवर्पणम् । अपश्यन्मन्मथं लक्ष्मीस्तक्षणादेव मन्मथः ॥ ४ ॥ उत्तस्थौ निद्रित इव पुद्धोन्मुकितमानसः । सम्मेक्ष्य परितः स्वश्च निरायुधमवेत्य सः ॥ ५ ॥ लजितः प्रेक्ष्य जननीं ववन्दे तत्पदाम्पुजम् । वन्दिताऽतिविषण्णाऽऽस्पो लक्ष्मी माह तदा वचः ॥ ६ ॥ मातः कुतो मे समरे मत्रासीत् पराभवः । अहं ते मानससुतो विष्णुपत्न्याः समुद्गतः ॥ ७ ॥ देवताविजपार्थ ते संकल्पादभवं शिव । मोघः कयं ते सङ्कल्पो देवानाश्चाऽपि बन्धनम् ॥ वद मातर्मुस घेतच्छोको मा दहतीश्वरि । फल्गुभूतो मृतो युद्ध किमर्थं जीवितस्त्वया ॥ ९ ॥ अल्पीयसः पराभूतो मनसस्ते मुतोऽपहम् । मम नौपपिकं लोके जीवनं सर्वनिन्दितम् ॥ १०॥ श्रुत्वाऽत्र कारणं मातहस्पिामि खलु जीवितम् । श्रुत्वैवं कामवचनं शोकोद्वारसमन्वितम् ॥ ११ ॥ .

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे देवि धन्याऽस्मि यत्तेऽहं कृपया ह्यवलोकिता। त्वं साक्षादेवदेवस्य महादेवस्य प्रेयप्ती ॥ ३८ ॥ त्वदर्शनं न सुलभ ब्रह्मादीनामपाश्वरि । अद्य मे त्रिपुरा मीता यावां द्रक्ष्यामि चक्षुपा ।। ३९ ।। अनुजां वासुदेवस्य पनी पशुपतेः प्रियाम् । इति तद्वचनं श्रुत्वा गौरी प्रोवाच सस्मितम् ॥ ४० ॥ किं पो नेत्रयुगलं निमील्य ध्यानमास्थिता । किं चिन्तयसि मे ब्रूहि द्रुतं कमलवासिनि ॥ ४१ ।। निशम्य गौरवचनं प्राह साऽमृतपेशलम् । गौरि ते वच्मि वृत्तान्तं शृणु यचिन्तयाम्यहम् ॥ ४२ ॥ अयं कुमारः कामाख्यः मुतो मे मानसः शिवे । देवानामिष्टसिध्यर्थमुद्भावितं इहेश्वरि ॥ ४३ ॥ .स निर्जितोरणे वीरवतेन धरणीतले । स राजा परमेशस्य वत्र पत्युः प्रसादतः ॥ ४४ ।। अजयमपि मे पुत्रं जितवान् संयुगे शिवे । विषण्णो निर्जितस्तेन सर्वान् जेतुमिहेच्छति शिवमाराधयेत्युक्तो न भृणोति वचो मम । इति श्रुत्वा रमावाक्यं ददर्श काममन्तिके ॥ ४६॥ स्मितपूर्व वत्स काम एहीवि माह शङ्करी । श्रुत्वा गौरीवचः काम उपमृत्य शिवां तदा ॥ ४७ ॥ दण्डवत् मणिपत्याऽथ वद्धाञ्जलिपुटस्थितः । माह गौरी वत्स किं ते कर्तुं व्यवसितं वद ॥ ४८ ॥ कामः प्राह ततो मातः शृणु मे यचिकीर्पितम् । युद्ध सर्वान् विजेष्यामि तपस्तप्त्वा सुदुष्करम् ॥ ४९ ।। तव देवं न जानामि यस्तुष्टो वानिप्रदः । इति श्रुत्वा गिरं तस्य गोवाच शिववल्लभा ।। ५०॥

·एकविंशोऽध्यायः।
..
व्यवसायो महानेप न शिवाऽऽराघनं विना ।
भविष्यति ततः काम शिवमाराधय द्रुतम् ॥ ५१ ॥
न कश्चिन्मवानियाल्लोफे शिवादन्यो हि विद्यते ।
दुर्लभार्यप्रदानाय तस्माद्वज महेश्वरम् ॥ ५२ ।।
इत्युक्त्वा मदनं गौरी माह लक्ष्मी ततो वचः ।
पिताऽस्मि महादेव्या स्वच्छ्रिये त्रिपुराऽऽरुपया ॥ ५३॥
चिन्ता परित्यन तव पुत्रः प्राप्नोति वाछितम् ।
इति तस्या निगदितुं स्वन्देशमहमागता ॥ ५४॥
मसादयतु देवेशं शिवं कापार्थलब्धये ।
एवं वदन्त्यां गौयाँ स फामः माह रुपाऽन्वितः ।। ५५ ।।
शृणु शर्वाणि मद्वाक्यं शत्रुपसतमाश्रयम् ।
शिवं कदाऽप्यहं नैव शरणं यामि शङ्करि ॥ ५६ ॥
शिवादष्यधिकं देवं प्रप्ताध प्राप्य चेहितम् ।
शिवं तदाश्रितांश्चाऽपि विजेष्याम्यहमोजसा ॥ ५७ ॥
त्यजापि वा देहमिमं न शिवं संश्रपे कचित् ।
श्रुत्वैवं कामवचनं क्रुद्धा माह महेश्वरी ॥ ५८ ॥
यस्मान्मद्वचनं पथपमपि त्वं न शृणोप्यतः ।
शिवं युद्ध समासाथ भस्मशेषत्वमृच्छसि ॥ ५९ ॥
शशावं तदा लक्ष्मीः श्रुत्वा शापं मुतस्प तम् ।
कुद्धा शशाप गौरी सा रोपाऽऽरुणितलोचना । ६०॥
यस्मात् कुमारे मे शापो दत्तस्तस्माचयाऽधुना।
भनिन्दाश्रुतिवशाद भस्मशेपी भविष्यसि ॥ ६१ ॥
ततोऽतिक्रोधसंयुक्ता गौरी माह हरेः प्रियाम् ।
कुमारे प्रेमभावेन विचाररहिता यतः॥ ६२ ॥
ततस्त्वं भर्तवियुता शोकं प्राप्स्यसि वै चिरम् ।
सपत्नीभिरपि लिटा भविष्यसि हरिमिये ॥ ६३ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे i इति शप्ता पुनर्लक्ष्मीः नुद्धा योद्धु समुत्थिता । रुद्राण्यपि मृगेन्द्र स्वं वाहनं समुपस्थिता ॥ ६४ ॥ धनुर्दिव्यं समादाय शरवर्षाणि चक्रतुः । विविधानि च शस्त्राणि तथाऽत्राणि च भार्गव ।। ६५ एवं तयोः समभवत् युद्धमत्पन्तदारुणम् । गौर्या समागतास्तत्र प्रमया युयुधुर्मंशम् ॥ ६६ ॥ लक्ष्मीस्तान प्रमयानस्वैर्विव्याध बलवत्तरैः । हतास्तदा महाऽस्वण प्रपथा भृशपीडिताः ॥ ६७ ॥ पलायिताः शिवं मोचुर्युद्धं देव्याश्च पाया । श्रुत्वा शिवो तृषाऽऽरूढः प्रययौ यत्र सङ्गः ॥ ६८ ॥ तदन्तरे युद्धत्तं श्रुत्वा विष्णुः समागतः । ब्रह्माऽपि युद्धसन्देशं प्राप्य देवैः समारतः ॥ ६९ ॥ आजगाम सरस्वत्या समेतो युद्धमीक्षितुम् । सिद्धगन्धर्व विद्याधाः सकिन्नरमहोरगाः ॥ ७० ॥ आजग्मुर्युद्धमभवद्यत्र तत्र समीक्षकाः । अभवत्तुमुलं युद्धं लक्ष्मीगौर्योः परस्परम् ॥ ७१ ॥ मृजतो विविधाऽस्त्राणि परस्परजयेच्छया । निवारयितुमायातौ शिवविष्णू समीपतः ॥ ७२ ॥ अस्वाऽग्निना विनिर्दग्धौ पूछितौ सम्बभूवतुः । अथ लक्ष्मीर्धनुर्दिव्यं गौर्याश्चिच्छेद सायकैः ॥ ७३ ॥ हृदि विव्याध निशितशरेणाऽऽनतपर्वणा। हृदयाच्छरसंविदा धिरं बहु निर्पयो । ७४ ।। गाढावद्धा मूच्छिताऽभूगौरी तस्मिन्महारणे । शोणितं हृदयात्तस्या निर्गतं यद्रणाऽजिरे ॥ ७ ॥ प्रलयाग्निरिवाऽत्यन्तं भजज्बाल समन्ततः । तज्ज्वालाभिः समाकीर्ण जगन्नाशोन्मुखं घभौ ॥ ७६ ॥ ..

·एकत्रिंशोऽध्यायः। तदा ब्रह्मा रमा स्तोतुमुपाऽक्रपद कृताञ्जलिः । भीतो जगनिधनतस्तां क्षमापयितुं विधिः ॥ ७७ ॥ जय लक्ष्मि महादेवि जय सम्पदधीचरि । जय पद्मालये मातर्जय नारायणप्रिये ॥ ७८ ॥ त्वं गतिः सर्वजगतां भीतानां भयहारिणी। प्रणतातिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ७९ ॥ सकृत् सन्नतिमात्रेण भरत्या दारिद्रयनाशिनि । जगतो हर भीति त्वं नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ८० ॥ जगतां जनयित्री व पालयित्री हरिपिया । संहारिणी रुद्ररूपा नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ८१ ।। पमाऽऽस्ये पानिलये पक्लिकवणिनि । पामिये पापदे नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ८२ ॥ त्राहि त्राहि कृपामूर्ते जगद्विध्वंसनादितः । कृपया रक्ष जगती नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ८३ ॥ इति स्तुत्वा चतुर्वको दण्डवत् पतिता मुनि । इन्द्राधा निखिला देवाः सिद्धविद्याधरादिकाः ॥८॥ त्राहि देवि महालक्ष्मीस्पेवमुच्चुर्भशम् । महाग्नेत्रियुधान् दृष्ट्वा वित्रस्तान शरणागतान् ॥ ८ ॥ विधिस्तुत्पा च तरसा प्रसन्ना चाऽभवत् क्षणाद । मा विश्पथेति तान् देवानुक्त्या सा परमेशरी ॥८॥ समान रुधिरोद्भूतं भक्षयामास वै सणात् । अग्निज्वालाविनिर्दग्धान देवामनपातरान् ॥ ८७ ॥ या पीयूपवर्पिण्या जीवपामास च क्षणात् । अप विष्णुशिवौ चाऽपि मुळमुक्ती समुत्थिती ॥ ८८॥ ते सर्वे दालक्ष्मी रुधिरोत्याऽग्निमाणात् । ज्वालामाला विमुभन्ती रोमकृपभ्य आतताम् ॥८९॥ .

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे विमुक्ता मूर्छया साऽपि गौरी शङ्करवल्लभा । क्रोधादग्नि महाज्वाल वमन्ती पर्युपस्थिता ॥ ९० ॥ दृष्ट्वा लक्ष्मी रमाश्चापि क्रोधव्याकुलितेक्षणाम् । तयोः समाधानहेतोब्रह्मविष्णुशिवास्तदा ॥ ९१ ॥ भारती प्रेषयामासुः प्रसाद्य विधिवल्लभाम् । सा समागत्य तरसा भवानीच हरिप्रियाम् ॥ ९२ ॥ समादाय स्वपाणिभ्यामकरोन्मेलनं तयोः । हे रमे हे भवानि त्व शृणु मद्वचनं शुभम् ॥ १३ ॥ अनर्ह मेतारयोः क्रोधं कोफस्प नाशनम् । समाधान विधास्पेऽहं शापानाञ्च परस्परम् ॥ ९४ ।। गौर्याः शापादेप कामः शिवाद्भस्मीभविष्यति । पुनरुज्जीवन प्राप्य गौर्याः मियनिमित्ततः ॥ १५ ॥ शिव जेष्पति हे गौरि तव देहान्तरे पुनः । भर्तृनिन्दाश्रवणतो भस्मीभावो भविष्यति ।। ९६ ।। रमे तवाऽपि सापनदुःखाच्छीघ्र कलेवरम् । विनष्टं सत् पुनश्चारुतर स्याच्च कलेवरम् ।। ९७ ॥ अंशावतारे च तव भी स्याच्च वियुक्तता। मोहं परित्यज्य परं स्वरूपं परिचिन्तप ।। ९८ ।। इति वाणीवचः श्रुत्वा गौरी च हरिवल्लभा। प्रकृतिस्था तमोभावं त्यक्त्वा शान्ति परां ययौ ॥ ९९ ॥ इति ते रामसम्मोक्तं रमाऽऽख्यानं शुभोदयम् । य एतच्छृणुयात्तस्य रमा स्याद्वाञ्छिताऽयंदा ।। ...॥ इति श्रीत्रिपुरारहस्पे माहात्म्यखण्डे एकविंशतितमोऽध्यायः१८१ ·अथ द्वाविंशोऽध्यायः। इति श्रुत्वा महाऽऽख्यानं जामदग्न्यो महाशयः। दत्तात्रेयं पुनः माह विस्मितोऽत्यद्भुतश्रुतेः ।। १ ।। श्रीगुरो भवत्ता प्रोक्तमारूपानमतिशोभनम् । रमापाचित्रितं सर्वविस्मापनकर तथा २॥ कर्य लक्ष्मीभतरता वियोगाद्दुःखिताऽभवत् । सपीकतदुःखं वा देहान्तकरणं महत् ।। ३ ।। गौर्याश्च भईनिन्दातो भस्मताऽभूत् कथं यद । कृपया नाथ मपि तव सर्व वक्तुमिहाऽसि ॥ ४ ॥ इत्पर्धितो भार्गवेण प्रीतः माह दयानिधिः । शृणु राम पुरावृत्तमाख्यास्ये संयतो भव ॥५॥ पुरा विष्णुमहालक्ष्म्या वैकुण्ठे संस्थितोऽभवत् । इन्दा भूमिश्च सन्तः स्वीचकाराऽतिभक्तितः ॥ ६ ॥ ताभ्यां चिरं पूजितो चै लक्ष्याः कोपेन शङ्कितः । परोक्ष रमते ताभ्यामेवं चिरतरं ह्यभूत् ॥ ७॥ लक्षम्याऽपि विदितश्चैतद पृष्ट आच्छादयद्धरिः । अथ काळेन महता कदाचित् पादैयुता ॥ ८ ॥ लक्ष्मीवाण्या समाहूता विष्णुना ज्ञापिता पपौ। तदा लक्ष्मीविहीनः स भूसन्दाभ्यां च सम्बभौ ॥ ९ ॥ क्रीडन् समास्थितस्ताभ्यां लालितोऽतितरां हरिः । तदा कस्माद्रमा देवी सम्मामा सत्यलोकतः॥१०॥ भूटन्दाभ्यां समालक्ष्य कीडन्तमतिकामुफम् । क्रोधाग्निना मजमाल हरिसलक्ष्य शङ्कितः ।। ११ ।। .

·१६४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
निर्गता वैकुण्ठधाम्नो ययौ द्रुततरं रमा ।
अनुबज्य हरिः शीघं हिमाद्रौ तां पराऽमृशत् ।। १२ ।।
जग्राह दक्षहस्ते तां सान्त्वयामास वै तदा ।
क्रोधेन सा प्रज्वलन्ती वहिना घृतपिण्डवत् ॥ १३ ॥
द्रवीभूता जलमयी साता कमलाऽऽलया ।
अक्षयं सलिलं तच्च नदीरूपेण चाऽवदत् ॥ १४ ॥
सैवं पद्माऽभिधा जाता नदी परमपावनी ।
नारदस्य तु शापेन शुष्कतोयाऽभवद्धि ता ॥ १५ ॥
भगीरथोऽपि राजर्पिस्तपस्तप्त्वा मूदुष्करम् ।
गगा रथानुगा चक्र रथस्तन्मार्गजो ययौ ॥ १६ ॥
गगया सङ्गता पद्मा शापान्मुक्ता यदा वभौ ।
तदा पमा गद्या तु मिलिका प्रबहचिरम् ॥ १७ ॥
कालान्तरे विभक्ता च प्राक् समुद्रेण सङ्गता।
पभागद्गाविभेदे तु स्नानाद स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ १८ ॥
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं रामः पप्रच्छ सादरम् ।
भगवन् नारदोऽत्यन्तशान्तचित्तो दयानिधिः ॥ १९ ॥
कस्मात्तेन नदी शमा विमुक्ता गारतः कथम् ।
एतन्मे शस भगवन् मंभिन्ना गङ्गाया कुतः ।। २० ।।
एवं पृष्टो भार्गवेण प्राइ दत्तो महामुनिः ।
शृणु राम पुगत्तं नारदस्याऽतिचित्रितम् ।। २१ ।।
कदाचिनारदो ब्रह्मलोके ब्रह्मसभागतः ।
तत्र प्रसद्गो गान्धर्ववेदस्य ममजायत ।। २२ ॥
तत्र गन्धर्वमुख्याच देवा यक्षाश्च फिन्नराः ।
गान्धर्व समुपाऽक्रामद प्रशस्त चोत्तरोत्तरम् ॥ २३ ॥
वीणाया मृच्छयद्रागं नारदश्चापि तं तदा ।
तद्रागस्य मूर्छनया सर्वे ब्रह्मसभासदः ॥ २४ ॥

·द्वाविंशोऽध्यायः। नादब्रह्मणि सलीनाः प्रापुनिर्वाणवत मुखम् । प्रशंसुर्नारदं सर्वे साधु साध्विति वै तदा ॥ २५ ॥ अथ वाणी कच्छपी स्वां रागमूर्छनकोविदा । अबादयत्चद्गति तु नारदायाच नो विदुः ॥२६॥ अन्ते सभा विसृष्टाऽभून्नारदो निर्गतस्ततः । सरस्वत्या गति तां तु चिन्तयन् पथि संययो॥ २७॥ नारदेन न विदिता सा गतिः सर्वतोत्तमा पमातीरे समागत्य नारदो निर्जने वने ॥ २८ ॥ तां गति मूर्छयामास सरस्वत्या सुछिताम् । अपश्रुतिं तत्र श्रुत्या जहातोचैस्तदा नदी ॥ २९ ॥ नारदः सोपहासेन लजितो मन्युना वृतः । शशाप पा सरितं यतोऽहं हसितस्त्वया ॥ ३० ॥ ततो नष्टजला वं वै भविष्यसि सरिद्ररे । इति शापं सुभीमं सा श्रुत्वा तं दण्डवनता ॥ ३१॥ प्रार्थयामास बहुधा शापस्याऽन्तं तदा नदी । मार्थितो नारदः शापस्याऽन्तपाह नदी मति ।। ३२ ॥ गाया श्रीब्रह्ममय्या भविष्यसि यदा सह । तदा त्वं शापतो मुक्ता भविष्यसि महानदि ।। ३३ ॥ अथ पद्मा नारदं तं पमछ प्रणता सती । देवर्षे काहि सा गङ्गा कयं भूमि मयास्यति ॥ ३४ ॥ कथं ब्रह्ममपी सा च वद मे कृपयाऽखिलम् । इति पद्मावचः श्रुत्वा हृष्टो देवर्षिसचमः ॥ ३५ ॥ माह गङ्गासुचरितं पमा प्रति महानृषिः । शृणु पझे कयां पुण्यां महापातकनाशिनीम् ॥ ३६ ।। परस्प जगतः कर्णब्रह्मणः शिवरूपिणः । शक्तिः सर्वमयी तस्य सारभूवा हृदात्मिका ॥ ३७॥ -

·१६६ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
महाकाशमयी यस्यां भामान्यणुविधि नदि ।
असंख्यातान्यण्डकानि यत्राऽण्डे भुवनावलिः ॥ ३८ ॥
एवं स्थिता महाशक्तिब्रह्माचास्तुष्टुवुश्च ताम् ।
महता तपसा युक्ता प्रसन्ना साऽभवत्तदा ।। ३९ ॥
वरं वृणीवं भो देवा इत्यभृन्नाभसं वचः ।
तच्छुत्वा माऽवदन् देवा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः॥ ४० ॥
देवी त्वं वरदात्री चेन्मूढजीवा अपि दुतम् ।
अनायासेन परमां प्राप्नुयुपेन सद्गतिम् ॥ ४॥
तथा व्यक्तस्वरूपा त्वं भूत्वा तिठेह सर्वतः ।
निशम्यैवं विधिमुखवचनं प्रत्यभापत ॥ ४२ ॥
देवाः शृणुध्वं वः प्रीत्यै व्यक्तरूपा भवाम्यहम् ।
यदा तुवाकलिनाम दानवेशो महाबलः ॥ ४३ ॥
त्रिलोकी स्त्रवशे कुर्याज्जित्वेन्द्रादीन सतेजसा ।
तदैप विष्णुरिन्द्रार्य वटुरूपेण दानवम् ॥ ४४ ॥
भिक्षित्वा त्रिपदं स्थानं त्रिलोकीमाहरिष्यति ।
विष्णोरुतक्षिप्तपादन भिन्नोण्डिकटाहतः ॥ ४५ ॥
तोयरूपाऽमृतमयी निर्गच्छामि महानदी।
तो मां दृष्ट्वा च स्पृष्ट्वा च पीत्वा वा सद्गतिं व्रजेत् ॥४६॥
गगा त्रिपथगा चेति तदा सिद्धा वदन्ति माम् ।
इत्युत्का विररामाऽथ नभोरूपा महेश्वरी ॥ ४७ ॥
एवं सा विधिमुख्यानां वरं दत्त्वा महानदी।
भविष्यति हि सा गढ़ा तत्सडाचे शुभोदयः ॥ ४८ ॥
श्रुत्वैवं नारदवचः पुनः पमछ सा नदी ।
देवर्षे तद्वद मम कथं विष्णुपदक्षतात् ॥ ४९ ॥
गङ्गाऽवतीर्णा तत्पश्चाद्भुवश्च फयमेष्यति ।
श्रोतुमिच्छामि तत् सर्व भविष्यमपि मुस्फुटम् ॥ ५० ॥

·द्वाविंशोऽध्यायः। १६७ पर्यवं पुनः पृष्टः माह देवर्षिसत्तमः । शृणु पभे कयों पुण्या गङ्गावतरणाऽभिधाम् ॥ ५१ ॥ इतस्त्रयोविंशतिमे पाये दानवेश्वरः। प्रेतायां वाकलिनीम विष्णुभक्तोऽतिधर्मविद ।। ५२॥ तपसा तोपयित्वा तं ब्रह्माणं कमलासनम् । वरं लब्ध्वा स विपुलं युधि निर्जित्य वासवम् ॥ ५३ ॥ भविष्यति त्रिलोकेशः सदा धर्मपरायणः। • अथेन्द्रायैः मुरैर्विष्णुः प्रार्थितो माययाऽभवत् ॥ ५४ ॥ विभक्तं चाकलिं तं वञ्चितुं विप्रवेपतः। चटुः खर्वतरोऽगच्छाद्भिक्षितुं दानवाधिपम् ॥ ५५ ॥ योगहएथा भार्गवस्तं गुरुः माह विदन् हरिम् । दानवेश न विमोऽयं विष्णुरिन्द्रार्थमागतः ॥ ५६ ॥ वञ्चितुं त्वां विजानीहि नास्मै स्वं दातुमईसि । अथ दृष्ट्वा समायान्तं विष्णुं वटुकरूपिणम् ।। ५७ ॥ मुमोदाऽतितरां साक्षाद्विष्णुदर्शनतो हि सः । उत्थाय शीघ्रं प्रणतः स्वाऽऽसने सन्निवेशयत् ॥ ५८ ॥ पक्षाल्प पादौ तोयैन तीर्थ मूनि विधारयत । सम्पूज्य भक्तिभावेन कृताञ्जलिरभाषत ।। ५९ ।। भगवन् कि मियं तेऽद्य यदस्मत्तोऽभिवाञ्छितम् । तत्मत्तीच्छ मया दत्तं जानी वाऽविशतितम् ॥ ६ ॥ वटुराह दानवेशं राजस्त्वं ब्रह्मचारिणे । मह्यं भूमि प्रयच्छाऽऽशु पादत्रितयसम्मिताम् ॥ ६१ ।। तच्छुत्वा घाफलिः माह भगवन् गुरुणाऽयहम् । प्रतिपिद्धोऽपि ते दद्या कथं सर्वान्तरात्मने ॥ १२॥ ... ईश्वराय भगवते न दद्यां याचितं किल । नां क्षमस्व गुरोर्वाक्यविहति पुरुषोत्तम ॥ १३ ॥ - ·१६८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे इत्युक्त्वा तस्करतले पानीयं समवाऽमृजत् । प्रतिगृह्यतामिति वदन वाकलिदृढभावनः ।। ६४ ॥ विष्णुस्तदेश्वरीशक्तिमाविष्टो ऽवर्धत क्षणात् । सव्येन भुवमाक्रम्य पादमन्यमधोवक्षिपत् ॥६५॥ पादाङ्गुष्ठनखोद्भिन्नब्रह्माण्डोलतलाव झुता । ब्रह्मद्रवा तदा गद्गा सुधाविशदभासुरा ॥ ६६ ।। तृतीयपाद निक्षेप्तुं स्थल याचत दानवम् । एकेन भूमिः सड्काता द्वितीयेन नभस्तलम् ॥ ६७ ॥ तृतीयपादविन्यासस्थानं वद नृपोत्तम । श्रुत्वा विष्णुवचः प्राह याफलिर्दानवेश्वरः ॥ ६८ ॥ भगवन स्ति मूर्धा मे स्थानं तत्ते दिशाम्यहम् । इति श्रुत्वा पदं मुनि न्यस्थत भूतलेन यत् ॥ ६९ ।। प्रसन्नो दानवेशाय सायुज्यं दिशदुत्तमम् । भिन्नो ण्डपहाभित्तेनिग ब्रह्मरूपिणीम् ।। ७० ॥ गङ्गा फमण्डलौ ब्रह्मा ग्रहिप्पति महोजसा । अय कालेन महता देवेन्द्रः सुमहसपः ॥ ७१ ।। तवा मसाय प्रमाण समानेष्यति वै दिवम् । ततः कालान्तरे मूर्यवंशे राजा भविष्यति ॥ ७० ॥ सगराख्यो बाजिमेधसहस्रं प विधास्यति । हरिष्यति च तत्राऽश्वमिन्द्रः कपिलसन्निधिम् ।। ७३ ।। पष्टिसहसंसख्याताः सगरस्य तु ये सुताः । अयं मृगयमाणास्ते भेत्स्यन्ति त्वरितो भुवम् ॥ ७४ ॥ नत्र तेजः ममामाघ कापिलं भस्मतां गताः । सागरा अथ तत्पौनो भगीरथ इत्तीरितः ॥ ७ ॥ भविष्यति स धर्मात्मा गति पतामहीमय । विचिन्त्य तप आतिष्ठदायुनश्च मद्दनरम् ।। ७६ ।।

·दाविंशोऽध्यायः। १६९ सप्त्वा स्वर्गाद्भुतं गङ्गां पतन्ती शिचयूर्धनि | पुनर्महत्वपस्तत्त्वा सतो.भूमि भगीरयः ॥ ७ ॥ अवतारयिष्यति वै रथं साऽनुगमिष्यति । भगीरथो रथे स्थित्वा वन्मार्गेणाऽनुयास्यति ॥ ७८॥ तदा त्वं शापतो मुक्ता भविष्यसि सरिद्वरे । एवं रमा सपत्रीजं दुःखं प्राप्ता महत्तरम् ॥ ७९ ॥ पुनः कालान्तरे राम रावणं राक्षसाधिपम् । रावणं सर्वलोकानां हन्तुं विष्णुरभून्नरः ।। ८० ॥ सूर्यवंशं समासाद्य चतुर्घा स्व विभव्य तु । तस्य पत्नी महालक्ष्मीर्जानकी भृसमुद्भवा ।। ८१ ।। भूत्वा भर्तृवियोग सा माता गौर्यास्तु शापतः । गौरी चाऽपि पुरा राम महादेवेन कारणात् ॥ ८२ ॥ वियुक्ताऽभूदक्षकन्या तघझे शिवनिन्दनम् । । श्रुत्वा भस्मीभवत्क्रोधाल्लक्ष्मीशापेन भार्गव ।।८३ ॥ इति श्रुत्वा दत्तगुरोर्वाक्यं पश्चात् भृगूद्वहः । पुन: पप्रच्छ स गुरुं विस्तेरण कयां हि वाम् ॥ ८४ ॥ इति श्रीत्रिपुरारहस्ये माहास्यखण्डे द्वाविंशतितमोऽध्यायः॥१८९५॥ *

·अथ त्रयोविंशोऽध्यायः।
श्रीगुरो श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण कथामिमाम् ।
गौरी केन निमित्तेन वियुक्ता शङ्करेण वै ॥१॥
कुतो दक्षात् समुत्पन्ना निन्दा केन कृता तदा ।
कुतो देवाऽघिदेवस्य निन्दा वै समजायत ॥ २ ॥
एतन्मे भगवन् शंस कृपया तव सेवके ।
सुपृष्टो भार्गवेणैवं प्राह प्रवदतां वरः ॥ ३ ॥
राम भार्गव वक्ष्यामि गार्याः शापकां शृणु ।
पुरा भस्मासुरो लोके तपस्तप्त्वा महत्तरम् ॥ ४ ॥
शिवं सुतोपयामास वरं माप ततोऽदभुतम् ।
करं न्यसेद्यस्य मूर्ध्नि स यायाद्भस्मता क्षणात् ॥५॥
एवं लब्ध्वा वरं दैत्यः प्रत्येतुं शिवमूर्धनि ।
निक्षेप्तुं फरमारन्धस्ततो देवः पलापितः ॥ ६ ॥
दैत्येनाऽनुगुतो भूयो भीत्याऽन्तद्धिं समाययौ ।
अप गौरी महादेवं मृगयित्वा तु सर्वतः ॥ ७ ॥
वियुक्ता देवदेवेन दुःखेनाऽत्यन्तभूयसा ।
देहं विलोपितवती ततो विष्णुरुपायतः ॥ ८॥
जघान तं महादैत्यमय कालान्तरे भुवि ।
दक्षप्रजापतिर्देवी तपसाऽनोपपच्छिवाम् ॥ ९ ॥
तदा गौरी दंडहीना गगनेफस्वरूपिणी ।
तुष्टा तं छन्दयामास वरेण वरदा सती ॥१०॥
स बने तनया भूत्वा गृह मे वस शङ्करि ।
इति दया समुत्पन्ना ननयोमाऽभिधानतः ॥ ११ ॥

·भ्रयोविंशोऽध्यायः।
.
-
दाक्षायणी सां शिवाय ददौ दक्षः प्रजापतिः ।
अथाऽऽत्मानं महादेवश्वरत्वेन वै गुरुम् ॥ १२ ॥
मानयामास फरिमश्चित्काले ब्रह्मा शिवेन वै ।
। सङ्गतः कार्पवशतः साहितो विष्णुमुख्यकैः ॥ १३ ॥
ताजग्मुर्घषगणाः प्रजापतिगणा अपि ।
अपि दक्षः समाजगामाऽप तं दृष्ट्वा देवतागणाः ॥ १४ ॥
अत्युत्थिता ऋपिगणावाऽन्ये ये तत्र संस्थिताः ।
ब्रह्मविष्णुहरेभ्योऽन्ये सर्वे ते प्रत्युपस्थिताः ॥१५॥
अय दक्षो मन्युयुतो महामानी शिवं प्रति ।
ज्वलन् क्रोधागिनवाऽसौ मोवाच परुपं वचः ॥१६॥
एष शम्भुर्मम गुरोः प्रत्युत्थानविवर्जितः ।
मानस्तम्भसमारूढः शिष्यभूतोऽतिमूढधीः ॥ १७ ॥
सचारित्रविहीनोऽयं नाऽत्र संस्थातुमईति ।
निशम्य दसवचनं पद्मभूर्जगदीश्वरः ॥ १८ ॥
पैवयज्ञ इव बृहीत्येवं तं विनिवारयन् ।
दक्षस्तदा प्रमति वै शिवं सर्वत्र निन्दति ॥ १९॥
कदाचिदक्ष ईजानः सार्वान देवानृपीन मुनीन् ।
निमन्त्रयच्छिवमृते पूर्वविद्वेषहेतुतः ॥ २० ॥
दाक्षायणीमप्यात्ममयां शिवे रोपान चाऽऽहयन् ।
पत्ते तु महायज्ञे वैमानिकगणार सती ॥ २१ ॥
शुश्राव यहं सुश्रेष्ठं पितुः सर्वसपईणम् ।
पारं मार्थयामास पितृयादिक्षया ॥२२॥
शिवन प्रतिपिदाऽपि दर्शनांतष्ठिता सती ।
जगाम यासदनं दीक्षितो पत्र वे पिता ॥ २३ ॥
अपावलोक्य पितरं प्रणयादब्रवीत्तदा ।
बात कि ते विस्मृताह याने सर्वसमाईणे ॥ २४ ॥

·.
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे ।
इमास्ते तनुजाः सर्वा जापातृसहिताः कुतः 1
निमन्त्रिताः शिवः फस्मान्नाऽऽहृतः सहितो मया ।। २५॥
इत्याकये मृहान्योक्तं दक्षो रोषाऽरुणेक्षगः।
शृणु बरसे न यज्ञेऽस्मिन् शिवः पूजां समर्हति ॥ २६ ॥
इति नाऽऽकारितस्त्वं तु न पूज्या तस्य योगतः ।
निशम्यैवं पितुर्वाक्यं सनी माहाऽपमानिता ॥२७॥
तात ते चित्तविभ्रंशो महानेपोऽशुभोदयः ।
म्रिपमाणस्येव जन्तीविपरीताऽर्थदर्शनम् ॥ २८ ॥
शिवा परमकल्याणमयः सर्वसुपूजितः ।
पूज्यते यत्र नो यझे न स यज्ञो भवेत् फचित् ॥ २९ ॥
यज्ञस्तेऽयं सुमम्पनोऽप्येप नैवेह शोभते ।
विभूपिताऽपि युवतिय गुफा सुन्दरी यथा ॥ ३० ॥
विद्याहीनो यथा विर्षों महीना यथाऽपला ।
शौर्यहीनां पथा राजा फहीनः पूवो यथा ॥१॥
चन्द्रहीना यथा रात्रिः सूर्यहीनं दिनं पथा।
तथा ऋतुरयं तात शिवदोनो न राजते ॥ ३२॥
श्रुत्वैवं वचनं सत्याः माह दक्षोऽतिमर्पितः ।
धिगना याजल्पे किं न पश्पसि वै पतिम् ॥ १३॥
अशि शिवनामानं श्मशानाऽऽचासतत्परम् ।
नृकरीटयरं मर्मरामप्तं सर्पभूषणम् ।। ३४ ।।
भूतप्रेताऽनुगं त्रस्थिमालिनं जटिलं नटम् ।
एवंविधः कथं पूज्यः ऋतुष्ट स्पाद्विनिन्दितः ॥ १५॥
गत सत्र काल परिरले सस्तितः ।
इनि थु-या पितुर्वायं मती पतिचिनिन्दनम् ॥ ३६॥
पिघाप की हस्ताभ्यां मन्युना मलिना सती।
मसाम्प्रतं वचस्तेऽध देवदेव विनिन्दसि ॥ ३७॥

·त्रयोविंशोऽध्यायः । : व्यर्थ तेऽतः क्रतुश्यं विहतोऽस्तु पितस्तया. भर्तुर्मदेश्वरस्येत्थं निन्दकादेप देहकः ।। ३८ सम्भूतो धारणाऽनः संश्रुतं पतिनिन्दनम् । इत्युक्त्वाऽतिरुपा संवर्ताऽमिधारणमास्थिता ॥ ३९ ॥ क्षणं मजज्याल ततो देहस्तस्पा महाग्निना । ज्वालया सहितो देहो भस्मशेपीभवत् क्षणात् ॥ ४० ॥ एवं सा भस्मतां माता लक्ष्म्याः शापेन भार्गव । भनिन्दाश्रुतिवशात् क्रोधागो भस्मतां गता ॥ ४१ ।। इति श्रुत्वाऽथ पप्रच्छ रामो मृयुकुलोदहः । कयारससमास्वादहपनिभरिताऽन्तरः ॥ ४२ ॥ भगवन् भवता मोक्ता गङ्गा शक्तिस्वरूपिणी । का सा शाक्तिब्रह्ममयी लोकानुदर्तुमिच्छया ॥ ४३ ॥ ब्रह्माद्यैः मार्थिता गङ्गारूपिणी समजायत । श्रोतुं मे तदतीवेच्छा वद मेऽनुग्रहादुरो ॥ ४४ ॥ इति पृष्टौ भार्गवेण दत्तात्रेया संमंत्रवीत् । शृणु राम शक्तिर्या तथा गङ्गारूपिणी स्मृता ॥ ४५ ॥ सा पुरोक्तैव त्रिपुरा कुमारी च त्रिरूपिका । पा सम्भूता सैव शक्तिर्गङ्गा भूलोकपावनी ॥ ४६ ॥ या ब्रह्मपमुखाश्चाऽपि पूजयन्त्यतिभक्तितः । सा परब्रह्मपदिपी गङ्गा मोक्षात्मरूपिणी ॥ १७ ॥ या चोऽय संस्पृष्टा पीताऽपि फणमात्रतः। पुनाति सर्वदुष्कृत्यं गङ्गा सर्वोचमोत्तमा ॥ ४८ त्रिपुरा च त्रियार्गस्या त्रिपयेति श्रुता पुनः । स्थूला त्रिपथगा जाना स्थलदृष्टयनुकम्पया ॥ ४९ ॥ तस्माद्वारसमयी त्रिपुरैव समीरिता ], . एतत् सर्वपाख्यातं यत्पृष्टं मार्गव त्वयों ॥ ५० ॥ , तिश्रीत्रिपुरारहस्ये माहाम्त्यखण्टे प्रयोविंशतितमोऽध्यायः १९४५ 7 ..

·अथ चतुर्विंशोऽध्यायः। इति श्रुत्वा जामदग्न्यः कथामृतरसाऽऽस्पुतः । पुनर्गुरुपूर्वकथा प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १॥ श्रीगुरो करुणासिन्धो स्वत्मोक्तरससेवनात् । शोकमोहमयाः सर्वे निःशेपेण लयं गताः ॥ २ ॥ न तृप्यामि मनाक् काऽपि कथासंश्रवणात्तव । एवं परास्ते मदने मनुष्येषु महीतले ॥ ३॥ देवानां प्रियकृद्यागः किं निमित्तमवर्तत | फामेनाऽपि कथं देवः शङ्करः खलु निर्जितः ॥ ४ ॥ भस्मीभूतः कथं भूयो जीवितो चद कृत्स्नशः । एवं रामेणाऽनुयुक्तो दत्तात्रेयो गुरूत्तमः ॥ ५ ॥ उपापन्य जामदग्न्यं माह प्रवदतां वरः। जामदग्न्य महायुदे शृणु प्रश्नान् यथाक्रमात् ॥ ६॥ इतिहासः पूर्वतनश्चितितोऽयं सुखोदयः । एवं विनिर्जिते कामे बन्धान्मुक्तो दिवम्पतिः ॥७॥ निर्जरोभिः समेतोऽगाप्रिविष्टपपुरं प्रति । उवास तत्र देवेन्द्रः पूर्ववदेवतादिभिः ॥ ८॥ यावीरवतो राजा पृथिवीमधिसंस्थितः । तावदेवपतिवीरव्रतेन कृतसंख्यकः ॥ ९॥ ततः कालान्तरे शक्रः मायादेवगणतः । सत्यलोकं तत्र विधि दण्डवत्मणतो बुधः ॥ १०॥ तदालोक्य विधिः शक्रं संन्नतं सह दैवतैः । प्रोवाच कृपपाऽऽविष्टः स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥ ११॥ :

·१७५
चतुर्विशोऽध्यायः ।
विबुधेश समुनिष्ठ किं ते सपभिवाञ्छितम् ।
पदंद्रुतं तदिशामि येन वं मुखमाप्स्यसि ॥ १२ ॥
इति श्रुत्वा विधिवचो विबुधेश्वर उत्थितः ।
बवाऽञ्जलि निगदितुं भाक्रमद्विर्धतः ॥ १३ ॥
पितामह पुराऽस्माभिर्भवता प्रेरितैः फिल ।
प्रसादिता महालक्ष्मीस्तया कामो महाबली ॥ १४ ॥
अस्मदर्थस्य संसिद्ध्ये प्रेरितस्तेन वै सह ।
वीरव्रतात् पराभूतो बद्धो देवगणैः सह ॥ १५ ॥
फयश्चिद्गुरुषाक्येन मुक्तो धर्म विजानता ।
अय तत्सखिभावन कालोऽयमतिवाहितः ॥१६॥
नाऽयापि मां भूलोके यजन्ति विबुधान् कचित् ।
इति विज्ञापनार्थाय देवैरत्र समागतः ॥ १७ ॥
अग्रे यथा भवानाह तथा पर्ने सुरैः सह ।
इति श्रुत्वा शक्रवचः स्रष्टा ध्यात्वा क्षणं ततः ॥ १८ ॥
माह ब्रह्मा शतमखं देवेश श्रृवितीरयन् ।
न सम्पति मनुष्या वो यष्टुमईन्ति सर्वथा ॥ १९ ॥
निष्कामत्वात्तथाप्येकमुपायं शृणु पच्मि ते ।
पर्जन्यानामधिपति स्वां करोम्यय देवप ॥२०॥
यस्त्वां यजेत भूलोके तत्र त्वमभिवर्पय ।
अद्य यावत्स्वतन्त्रास्ते मेघाः पर्जन्यकारकाः २१ ॥
मदायैव कालेषु वर्षन्तः सर्वतो दिशम् ।
ते सर्वे त्वदधीनाः स्युरचप्रमृति देवप ॥ २२ ॥
एवं मध्यराजाभूदिन्द्रस्तर र हेतुना।
जनाः पर्जन्यकामा पे तेपो याम्य अभूपा ॥ २३ ॥
एवं देवान् यजन्ति स्म कचिन्मीः कृषीवलाः ।
एवं तदा भूमिलोफे यागः मावर्तताऽग्रतः ॥ २४ ॥

·१७६ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे कामो यथा महादेवमजपत्तद्वदामि ते । एवं लक्ष्मीयवान्योश्च समाधाने तदुत्तरम् ॥ २५ ॥ कामो पातरमाचष्ट कृताञ्जलिपुटः स्थितः । मात, यूहि येनाऽहं शिवं जेताऽस्मि संयुगे ॥ २६ ॥ तमुपायं न चेद्देहं विन्यसे तव सम्मुखे । मानिनां मानहानि मरणादतिरिच्यते ॥ २७ ॥ अद्य यावदिनानन्ति लोका युद्धेऽमृतं हि माम् । प्रायस्तथैवाऽस्तु तच्च न मे जीवनमुत्तमम् ।। २८ ।। निशम्यैवं कामयचो ध्यात्वा लक्ष्मीः क्षणं ततः। त्रिपुरायै नमस्तस्य कामं येाऽववीत्तदा ॥ २९ ॥ काम तेऽहं ब्रवीम्पद्य रहस्यं सर्वतोऽधिकम् । येन सिद्धिस्तव भवेयुद्ध सर्वाश्च जेष्यसि ॥ ३० ॥ नैतत्वया कचिद्वाच्यं प्रमादेनाऽन्यथाऽपि वा । शिवादीनामपि ननु माहात्म्यं यदशादभूत् ।। ३१ ।। तस्याः श्रीत्रिपुरादेव्याः शीघ्रमीतिकरं महत् । यमपाऽऽसादितं पूर्व कामेश्वर्याः सुसेवनात् ।। ३२ ।। तत्ते प्रवीमि श्रीव्या नामाऽशतमुत्तमम् । संस्पृश्य विरजा शीघ्रमेहि मन्मय मा चिरम् ॥ १३॥ इति श्रुत्वा रमावाक्यं हर्षभंफुल्ललोचनः । संस्पृश्य विरजातोयं शुचिर्नवा छुपस्थितः ॥ ३४ ॥ तावलक्ष्मी महादेवीं क्रमेणाऽभ्यर्य भक्तितः । संस्थापिते रवपीठे कामदन्योपचारफैः ॥ ३५॥ अथ कामं समाहृय दापयित्वाऽलि क्रमात् । त्रिपुराया: प्रसादश्च संयोज्य तदनन्तरम् ।। ३६ ।। नानामष्टोत्तरशतं पोवाचाऽस्मै रमा तदा । श्रीदेव्याः माह यत स्थलं वपुस्तदपि मुन्दरम् ॥ ३७ ।।

·चतुर्विशोऽध्यायः एवं सम्पाप्प कामोऽपि मातरं दण्डपम्नतः | थाशीनियोजितो मात्रा मबद्धकरसम्पुटः ॥ ३८॥ मातरं प्राह मदनः स्वं जानन कृतकृत्यकम् । मातर्ममाऽऽज्ञा वितर ब्रजेऽहं तां प्रसादितुम् ॥ ३९ ॥ त्रिपुरां परमेशानी त्रिमूर्तीनाश्च संश्रयाम् । इति मार्य तयाऽऽज्ञप्तो नमस्कृत्य च मातरम् ।। १० ।। ध्यायन् श्रीत्रिपुरापादपमं हृदि सुभक्तितः । जगाम मन्दरगिरिकन्दरे मुरमन्दिरे ॥ ११ ॥ तत्र निर्मळमुस्वादुसलिलाऽसावकूलके। कदम्बतरुमूले वै निपसाद शुभे स्थले ॥ ४२ ॥ स्नात्वा तत्र समासोनो ध्यायमूर्ति हृदम्बुजे । रमामोक्तक्रमेणैव मानसैरुपचारफैः ।। ४३ ।। अभ्यर्य त्रिपुरामम्बां महाविभवविस्तरः । अष्टोतरशतं नाम्नां जजाप परभक्तितः ॥ ४४ ॥ नामाऽष्टशतफाऽऽत्तिं प्रत्यहं तस्य कुर्वतः। ध्यानतत्परचित्तस्य प्रसन्ना श्रीः पराम्बिका ॥४५॥ श्रय स्वप्ने मन्मथस्य रमारूपेण सा परा। भागत्य प्राह मदनं मधुनिष्पन्दया गिरा ॥ ४६ ॥ घत्स फाम किं बहुथा नाममात्रपाठतः। अनवाप्यैव विधा में कथं ते स्पाद समीहितम् ।। ४७ ।। इति श्रुत्वा प्रणम्याऽय कामः माह कृतालिः । मातर्विधां न जानामि भवत्या न पुरोदिता ॥ ४८ ॥ कृपया तां हि मह्यं प्रपनाय कृपामपि । अथ सा परमेशानी माइ फार्म दयान्विता ॥ ४९ ॥ वत्स नाऽधापि विदिता सा त्वयाऽन्धइवोडुपम् । नामस्तोत्रे सुनिहिता गुप्ता पञ्चदशामिका ।। ५० ॥ -- ·१७८ त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे । नवधा संस्थिता तन द्विपट्नामसमाश्रया। भाधमाघेव सौन्यके पश्चर्य वेद दिगनी ॥ ५१ ॥ पष्टुं रसापोरन्त्यमाचे सूर्ये च संस्थितम् । द्वितीययुक्तमेतावन्नृतीपच चतुर्थकम् ॥ ५२ ॥ द्वितीये तत्परे स्थाने भूतरुद्रतियो स्थितम् । पष्ठसप्तमतुर्याना योगमष्टमसंयुतम् ॥ ५३ ॥ एतन्महाफारण पै त्रिपुरारूपमद्भुतम् । इत्युक्त्वाऽन्तर्हिता देवी क्षणेन परमेश्वरी ॥ ५४ ॥ अथ कामो नेत्रयुगमुन्मील्प समचेष्टत न तो तत्र पहिदृष्ट्वा विमना समपद्यत ॥ ५५ ॥ नूनं मया स्वम एष हटः परमशोभनः । न मे निद्रा समायाति ध्यायतो जगदम्बिकाम् ॥ ५६ ॥ एप मे याति पष्ठो वै मासा साधयतोऽन्यहम् । न कदाचिंदगान्निद्रा रात्रावपि समाहितः ॥ ५७ ॥ इति सञ्चिन्त्य भूयोऽपि स्वप्नदृष्टं विभावयत् । विभाव्यमानस्य तदा नाम स्तोत्रादुपस्थिता ।। ५८ ॥ विद्या पश्चदशार्णा या तस्यां संशयितोऽभवत् । स्वमत्वेन श्रमं मत्वा तदा माहाऽशरीरिणी ॥ ५९ ।। काम नाऽत्र संशपितुपईसीति स्फुट वरः। नामसं काम आकय विमृश्याऽथ पुनः पुनः ॥६० ॥ नातं समायपो तेन सस्मार जननी रमाम् । अथ कामस्मृता लक्ष्मीः सन्निधानं समेत्य सा ॥११॥ काम किं ते संस्मृताऽस्मारपेवमाह पुरास्थिता । दृष्ट्वा प्राप्तां रमा कामः प्रणम्याऽऽरचिताऽञ्जलिः ॥ १२ ॥ स्वप्नवृत्त नभोवाणी माह मातुर्यथातथम् । श्रुत्वाऽयषा चिरं ध्याला मसभवदनाचवीत् ।। ६३ ।।

·चतुर्षिशोऽध्यायः। परस काम धन्यतमस्त्वं ते सिद्धमभीप्सितम् । त्रिपुरैव हि ते स्वप्ने प्रसन्ना माइ सा परा ॥१४॥ सन्देहं नहि तत्र वं यत्नयोक्तं हि तत्तया। भूयस्ता साधयेत्युक्त्वा साऽन्तर्धानं पयो क्षणात् ॥ ३५॥ अथ कामश्च तां विद्या जनापैकाग्रमानसः । दिव्यं वयं पश्चादाविर्भूता पहेपरी ।। ६६ ।। अपश्यन्मन्मथं तर संहताक्षगणं हदम् । निश्चेष्ट निर्षिकार समानमाणनिर्गमम् ॥ ६७ ॥ तेजोराशि सपालोक्य कृपपाऽऽसाथ ये तनुम् । रमोपदिष्टध्यानाऽनुरूपमूर्तिसमुज्यका ॥ १८॥ माह वत्स काम किं ते वाञ्छितं तत्मतीच्छ में। इति वाक्यं समाफर्य चक्षुरुन्माल्य चाऽग्रतः ।। ९ ।। ददर्श देवी त्रिपुरा ध्यातरूपा मनोहराम् । महातेजोमयीचाऽथ हन्धिी सम्पमजत ॥ ७० ॥ इति श्रीमादितिहासोचमे त्रिपुरारहस्ये कामोपारुपाने चतुर्विशतितमोऽध्यायः ॥ २०१५।।

·अथ पञ्चविंशोऽध्यायः।
हष्वैवं त्रिपुरा देवी कुरुविन्दसममभाम् ।
मणिप्रवेकमन्युष्टचारकोटिरशोभिताम् ॥१॥
फोटीरमान्तविलसद्वालपीयूपदीधितिम् ।
ललन्ति कारनकान्तिसिन्दुरद्विगुणारुणाम् ॥ २॥
विकसनीलकुमुदसहन्नेत्रत्रयोज्ज्वलाम् ।
मणिताटङ्कयुगलसहकान्ताऽपाइसम्पदम् ॥ ३॥
नामामुक्ताफलोटाभापाटलीभूतदिक्तटाम् ।
दन्तपनि पराभूतकुन्दकोरफडम्यराम् ॥ ४ ॥
ग्रीवाजशिखरोद्भूतमुखाम्नविचित्रिताम् ।
मृदुबाहुलतामात कोरकामाकुलावलिम् ॥ ५ ॥
नखेन्दुकान्तिशयल करणोमिमणीगणाम् ।
मुक्ताहारमृणालोघरकुनकअमृकुट्मलाम् ॥ ६॥
नामीहद फूलबलप्तमोपानाभवालिप्रपाम् ।
हारहारविमाऽऽसक्तलोपपलपात्मर्शवलाम् ॥ ७॥
कौगम्भारकर्षासाऽन्तरसंशोभिभूपणाम् ।
कटिव्योमध्यमासदशनामाणितारकाम् ॥ ८ ॥
पाशाङ्कुशपुप्पयाणपुण्डचापाऽऽयुधाऽनिताम् ।
गुल्फाऽऽमक्तांकपान्तमतिरवगणोज्ज्वलाम् ।।९।।
रन्जनपुरई मादिपादभूषणभूपिताम् ।
फाम्मीरशशिकस्तुरीसपा समुवासिताम् ॥ १० ॥
फात्तिमिनकादम्बप्रस्नाऽऽमोदपिश्रिनाम् ।
विफमापयाकुलमालवीहारधारिणीम् ॥ ११ ॥

·पञ्चविंशोऽध्याय:।
रमावाणीरीज्यमानपालन्यजनशोमिनीम् ।'
[ 'आनन्दसान्द्राऽन्तराङ्गो होऽश्रुभरितक्षणः ॥ १२ ॥
रोमाञ्चपीवरतनुर्दष्टवत्मणतो मुवि ।
आनन्दसिन्धुनिममो नेक्षितुं न च मापितुम् ॥ १३ ॥
उत्थातुं वा सपर्योऽमृत्तदा वीक्ष्य पराम्बिकाम् ।
एवंविधं मन्मयं तं दृष्ट्वा श्रीत्रिपुराऽम्बिकाम् ।। १४ ।।
जतिष्ठ काम सम्पश्य प्राप्तां मां तव भावतः।
मसषों वरदा यूहि वाञ्छितं किं ददामि ते ॥ १५ ॥
श्रुत्वा तत्र त्रिपुरावाक्यमुत्थाय मावि स्थितः।
हर्षगद्दया वाचा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ १ ॥
फलये करुणापाही कारणम्बैंककारणीभूताम् ।
फीमेश्वरी न हीतरदेवं कश्चित् कदाचिदभियाचे ॥ १७ ॥
मभिपाचे परमा तामढशपाशमसूनचापफराम् ।
अलमळमनुत्तराम्चाचरणादन्येन देवताऽऽख्येन ॥ १८ ॥
धन्ते त्रिपुराया: करुणफल्गरवासितकटाक्षा।
सर्वोपरि लोकेऽस्मिन् पश्याम्यम्वामिहैकरूपा ताम् ॥ १९॥
ईसितमनीप्सितं वा ममाऽस्तु सततं त्रिमूर्तिजनयियाः ।
ईहाशून्याया नो करोमि शरणं ततोऽन्यदेवगणम् ॥ २० ॥
ललतु हदि सैव देवी मम निसं या महेशसंसेव्पा ।
ललिताराही मान्या कदापि सेव्याऽस्तु देवता मान्य॥२१॥
हर्षयतु मामजलं हरिहरमुख्पैः समाश्रिताऽप्रियुगा ।
या च हयारूदारुपा सेनानेवी नमामि तो याम् ॥२२॥
रक्षतु मामिक्षुधनुःपुष्पशराव्यपेक्षया सततम् ।
फामेराभिरामा नापा ममेश्वरी भवति ॥ २३ ।।
अङ्करयतु हदि भक्ति निजपदयुगले सदा महेशानी ।
अम्बा कामाक्षी नेवाज्यस्यां ममाऽस्तु तरलेशः ॥ २४ ॥

·१०
त्रिपुरारहस्पे माहात्म्यखण्डे
सम्पनुते मम हृदयं वस्तुं तस्याः पदाजपो सततम् ।
सर्वज्ञाया देव्पा घटयतु सन्मे पहेश्वरी मनसः ।। २५ ॥
इति संस्तुत्य पदनो देवीं ता त्रिपुराम्बिकाम् ।
मनाम दण्डवदभूपो भक्तिनिर्भरमानसः ॥ २६ ।।
अप सा त्रिपुरेशानी माह मञ्जुलया गिरा।
परसोत्तिष्ठ प्रसन्नाऽस्पि वरं भिवाञ्छितम् ।। २७ ।।
ददामि दुर्लभपपि नाऽळभ्यं तव विद्यते ।
श्रुत्वैवं लोकजननीवाफ्यमुत्याप मन्मथः ॥ २८ ॥
श्रीदेवीदर्शनादेव नष्टाऽविद्यातमोगणः ।
उपळभ्य स्वात्मशक्तिमयी त्रिपुरसुन्दरीम् ।। २९ ॥
आप्तकापः प्रसन्नाऽऽस्मा प्राह देवीं कृतामलिः।
त्रिपुराऽप त्वत्पदानदर्शनाऽमृतसेवनात् ॥ ३० ॥
पान्तवृष्णोऽस्मि कि पाचे नाऽळव्धपिद किश्चन ।
पीताऽमृतस्य क्षारोदपानवबरयाचनम् ॥ ३१ ।।
पश्यतस्त्वा मम भवेदुपहासाय केवळम् ।
मातर्यदाज्ञापयसि सन्माऽभिवहाम्यहम् ॥९॥
इति श्रुत्वा परा मोचे दपपाना स्मिताऽऽनना ।
वत्स काम न ते किञ्चित् माप्तव्यमवशिष्यते ॥ ३३ ॥
विज्ञातमत्स्वरूपस्य ब्रह्मत्वमपि वै तृणम् ।
तथापि साभिमापेण पतस्त्वं मामुपस्थितः ॥ ३४ ॥
न तन्मोघं भवेजातु न छतं हीयते पतः ।
तवाऽजेपो न भूम्पा पा पाताळे दिवि था भवेत् ॥ ३५ ।।
गृहाण चापं वाणांश्चेत्युक्त्वा सा जगदम्बिका ।
स्वीयाचापाच्छरेभ्यश्च चापं पाणांश्च तत्समान् ॥ ३६॥
ददी कामाय भूयस्तं माह तुष्टा महेश्वरी ।
सौभाग्यमुत्तमं मोके सर्वतोऽस्तु रमात्मज ॥ ३७ ॥

·पञ्चविंशोऽध्यायः। स्वपा दृष्टा जनाः स धैर्यमभ्युत्यजन्तु रे लोकेषु सुभगा पे स्युः सर्वसौभाग्यसम्पदः॥१८ घटान्तभूतस्त्वं भूया मद्भक्तेष्वग्रगस्तथा। स्वप्ने मया समादिधा पा विधा साऽपि मम्मथ ॥ १९॥ वन्नाम्नवाऽस्तु विख्याता सर्पविद्योत्तमोत्तमा । पतस्त्वमाया सबैपापस्या भूत उपासका ॥ ४०॥ यत्तुभ्यं रपया मोक्तं नानामष्टोत्तरं शतम् । पञ्च त्वया सातुताऽहं श्लोकैवभिरुत्तमः ॥४१॥ विद्यावर्णनामयुतैर्भक्त्युद्गारसमन्वितैः । तदेतत् स्तोत्रयुगलं विद्या साऽपि च मन्मथ ॥ ४२ ॥ तव सौभाग्यजननाद सौभाग्यमदमस्तु । सौमाग्यविद्या सा ख्याता सौभाग्याऽष्टोत्तरञ्च तव ॥४॥ सौभाग्यनवरनाऽऽरूपं स्तोत्रं स्याद्भुवि विश्रुतम् । एतत् स्तोत्रं प्रपठता मीता शीघ्रं भवाम्यहम् ।। ४४ ।। विद्यार्थिनां भवेद्विद्या धनं स्पाच्च धनार्थिनाम् । पुत्रार्थिनां पुत्रलामा पत्री भार्यार्थिनां नृणाम् ।। ४५ ॥ एतत्स्तोत्रं पठनिस्तु यद्यद स्याचिन्तितं भुवि। तत्सर्व माप्यते सत्यं न तेषां हीयते कचित् ।। ४६ ।। एसत्स्तोत्रं सर्वपूर्तिकरं प्रपठवां नृणाम् । मसन्नाऽई शीघ्रतरं भवामि शृणु मन्मथ ॥ ४ ॥ इत्युक्त्वा त्रिपुरादेवी नामाऽएशतकस्य च । विधायश्चिाऽपि माहात्म्यं तत्राऽन्तर्धानमागता ॥४८॥ इति श्रीमदितिहासोचमे त्रिपुरारहस्पे पाहात्म्पखण्टे कामो. पाख्याने पसविंशतितमोऽध्यायः ॥ २०६३ ।।

·अथ षड्विंशोऽध्यायः ।
निशम्यतजापदग्न्यो माहात्म्यं सर्वतोऽधिकम् ।
स्तोत्रस्य भूयः पच्छ दत्तात्रेयं गुरुत्तमम् ॥ १ ॥
भगवन् त्वन्मुखाम्भोजनिर्गमद्वाक्मुधारसम् ।
पिचतः श्रोत्रमुखतो वर्धते ऽनुक्षणं तृपा ॥२॥
अष्टोत्तरशतं नाम्नां श्रीदेव्या यत्प्रसादनः ।
कामः सम्माप्तवान् लोके सौभाग्यं सर्वमोहनम् ॥ ३ ॥
सौभाग्पविद्यावर्णानामुद्धारो यत्र संस्थितः ।
तत्समाचक्ष्व भगवन कृपया मयि सबके ॥४॥
निशम्यैवं भार्गवोक्ति दत्तात्रेयो दयानिधिः ।
प्रोवाच भार्गवं रामं मधुराऽक्षरपूर्वकम् ॥ ५ ॥
शृणु भार्गव यत् पृष्टं नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ।
श्रीविद्यावर्णनानां निधानमिव संस्थितम् ॥६॥
श्रीदेव्या बहुधा सन्ति नामानि शृणु भार्गव ।
सहस्रशतसंख्यानि पुराणेष्वागमेषु च ॥ ७ ॥
तेषु सारतमं ह्येतत्माभाग्याऽष्टोत्तराऽऽत्मकम् ।
यदुवाच शिवः पूर्व भवान्य बहुधाऽर्थितः ॥ ८॥
मौभाग्याऽटोत्तरशतनामस्तोत्रम्प भार्गव ।
ऋषिरुक्तः शिवश्छन्दोऽनुष्टुप् श्रीललिताऽम्बिका ॥ ९ ॥
देवता विन्यसेत् कूटत्रयेणाऽऽचर्प सर्वतः ।
ध्यात्वा सम्पूज्य मनसा स्तोत्रमेतदुदीरयेत् ॥ १० ॥
कामेश्वरी कामशक्तिः कापसौभाग्यदायिनी।
कामरूपा कामकला कामिनी कमलाऽऽसना ॥ ॥११॥

·षडविंशोऽध्यायः कमला कल्पनाहीना कमनीयकलावती । कमला(१) भारतीसेव्या कल्पिताऽशेपमंसतिः ॥ १२ ॥ अनुत्तराऽनघाऽनन्ताऽद्भुतरूपाऽनलोद्भवा । अतिलोकचरित्राऽतिसुन्दर्यतिशुभमदा ॥ १३ ॥ अघहन्यतिविस्ताराऽर्चनतुष्टाऽमितमभा । एकरूपैकवीरैफनाथैफान्ताऽर्चनमिया ॥ १४ ॥ एकैकभावतुष्टैकरसैकान्तजनमिया । एधमानप्रभावैधद्भक्तपातकनाशिनी ॥ १५ ॥ एलामोदमुखैनोऽद्रिशक्रायुधसमस्थितिः । ईहाशून्येप्सितेशादिसेव्येशानवराङ्गना ॥ १६ ॥ ईश्वराऽऽज्ञापिकेकारभाव्येप्सितफलमदा । ईशानेतिहरेक्षेपदरुणाक्षीश्वरेश्वरी ॥ १७ ॥ ललिता ललनारूपा लयहीना लसत्तनुः । लयम, लयक्षोणिर्लयकर्णी लयात्मिका ॥ १८ ॥ लघिमा लघुमध्याऽऽन्या ललमाना लघुद्रुता । हयाऽऽरूढा हताऽमित्रा हरकान्ता हरिस्तुता ॥ १९ ॥ हयग्रीवेष्टदा हालामिया हर्पसमुदता । हर्पणा हल्लफाभागी हस्त्यन्तैश्वर्यदायिनी ॥ २० ॥ हलहस्ताऽचितपदा हविर्दानप्रसादिनी । रामरामाऽचिंता राशी रम्या रवमपी रतिः ॥ २१॥ रक्षिणीरमणीराफा रमणीमण्डलमिया । रक्षिताऽखिललोफेशा रखोगणनिपूदिनी ॥ २२ ॥ अम्बान्तकारिण्यम्भोजामियाऽन्तकभयङ्करी । अम्बुरूपाऽम्बुनकराऽम्युनजातवरमदा ॥ २३ ॥ अन्तःपूजामियाऽन्तास्वरूपिण्यन्तचोपथी । अन्तकारातिबामाङ्कस्थितान्तःसुखरूपिणी ॥ २४ ॥ २४

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
सर्वज्ञा सर्वगा सारा समा समसुखा सती ।
सन्ततिः सन्तता सोमा सर्वा साड्या सनातनी ॥२५॥
एतत्ते कथितं राम नान्नामष्टोत्तरं शतम् ।
अतिगोप्यमिदं नाम्नः सर्वतः सारमुद्धृतम् ॥ २६ ॥
एतस्य सदृशं स्तोत्रं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ।
अप्रकाश्यमभक्तानां पुरतो देवताद्विपाम् ॥ २७ ॥
एतत् सदाशियो निसं पठन्त्यन्ये हरादयः ।
एतत्प्रभावात्कन्दर्पखैलोक्यं जयति क्षणात् ।। २८ ।।
सौभाग्याऽष्टोत्तरशतनामस्तोत्रं मनोहरम् ।
यस्विसन्ध्यं पठेनित्यं न तस्य भुवि दुर्लभम् ॥ २९ ॥
श्रीविद्योपासनवतामेतदावश्यकं मतम् ।
सकृदेतत्पपठत्ता नाऽन्यत्कर्म विलुप्यते ॥ ३० ॥
अपठित्वा स्तोत्रमिदं नित्यं नैमित्तिकं कृतम् ।
व्यर्थीभवति नग्नेन कृतं कर्म यथा तथा ॥ ३१ ॥
सहस्रनामपाठादावशक्तस्त्वेतदीरयेत् ।
सहस्रनामपाठस्य फलं शतगुणं भवेत् ॥ ३२ ॥
सहस्रधा पठित्वा तु वीक्षणान्नाशयेद्रिप्न् ।
करवीररक्तपुप्पै त्या लोकान् वशं नयेत् ॥ ३३ ॥
स्तम्भेयत् श्वेतकुसुमै रुचाटयौद्रिपून् ।
परिचविट्रेपणाय लवाधिनाशने ॥ ३४ ॥
सुवासिनीवाह्मणान् वा भोजयेद्यस्तु नामभिः ।
यश्च पुष्पैः फलैर्वापि पूजयेत् प्रतिनामभिः ॥ ३५ ॥
चक्रराजेऽयवाऽन्यत्र स वसेच्छ्रीपुरे चिरम् ।
यः सदा वर्तयन्नास्ते नामाऽष्टशतमुत्तमम् ॥ ३६ ॥
तस्य श्रीललिता राज्ञी प्रसन्ना वाञ्छितपदा ।
एतत्ते कार्यितं राम श्रृणु त्वं प्रकृतं नुवे ॥ ३ ॥

·पदिशोऽध्यायः।
अथैवं मदनः प्राप्य धरं देव्या महत्तरम् ।
मानमानसुरान् यातुधानांश्च किन्नरान् ॥ ३८ ॥
पक्षान् किंपुरुषादींश्च चकार स्वक्शे द्रुतम् ।
अथ फालान्तरे कामो महादेवजिगीषया ॥ ३९ ॥
गत्वा क्रोधानिमासाथ भस्मीभूतः पतनवत् ।
तत्कर्या तेऽभिधास्यामि शृणु राम समाहितः ॥ ४०॥
गौरी दाक्षायणी भूत्वा पितुर्दशस्य बर्हिषि ।
श्रुत्वा निन्दा महेशस्य पत्युभस्मत्वमागता ॥ ४१ ॥
आकाशपात्ररूपा सा गौरी जगति संस्थिता ।
अध काले चिरतरे समतीते नगेश्वरः ॥ ४२ ॥
हिमवान् ब्रह्मपुत्रेण नारदेनाऽभिसङ्गतः ।
मत्युत्थाय देवमुनि सभाजयत भक्तितः ॥ ४३ ॥
पाचार्यमाल्पहाराचैराळेपैलभूपणैः ।
पूजयित्वा स्वादुतरैरभोजयत भोजनैः ॥४४॥
एवं सम्पूजितं देवमुनि परमशोभनम् ।
समासीनं सभामध्ये माह पर्वतभुपतिः ॥ ४५ ॥
देवर्षे त्वत्समालोकादन्योऽह सम्प्रति क्षितौ ।
यत्वया ब्रह्मपुत्रेण दीनोऽहं सेवकीकृतः ॥ ४६॥
भगवन् ब्रूहि भुवनात कस्मारवं समुपागतः ।
दुर्लभं दर्शनं तेऽद्य गमनेच्छाऽपि कुत्र ते ॥ ४७ ॥
एवं पृष्टो नारदोऽथ मधुमस्यन्दनं वचः।
बभाषे पर्वतश्रेष्ठं स्वत्तान्तविवक्षपा ॥ ४८ ॥
पर्वतेश समायातः सत्यलोकादई ननु ।
स्वो दिक्षुर्धन्यतमं ब्रजामि शिवसन्निधिम् ॥ ४९ ॥
श्रुत्वैवं नारदरचो हिमवान् माह मनतः ।
भगवन वद फरमाते धन्य इत्यहमीरितः ॥ ५० ॥

·१८८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे अनपत्यत्त्वशोकेन वराकः कृपणो भृशम् । इति श्रुत्वा गिरिवचो नारदः प्राह सान्त्वयन् ॥ ५१ ॥ शृणु भूभृद्राज यतो धन्यस्तत्ते वदाम्यहम् । वं सम्प्रति पराशक्तिपदभक्तियुतो यतः ॥ ५२ ।। अतः प्रोक्तो मया धन्य इति त्वं प्रीतिहेतुतः । नह्यल्पपुण्यलोकेऽस्मिन् पराभक्तिः प्रजायते ॥ ५३ ।। यां ब्रह्मविष्णुरुद्रायाः पूजयन्ति दिवानिशम् । सा शक्तिः परमा लोके यस्यां सर्व प्रतिष्ठितम् ॥ ५४ ॥ यो प्रपूर्व दिवसे वामदेवो मुनीश्वरः । अनुजग्राह तदहं वद्मि वै योगचक्षुषा ।। ५५ ॥ स मुनिः शाक्तमूर्धन्यस्तेन त्वमनुदेशितः । अतस्त्वत्तो धन्यतमो भवेत् क इह तद्वद ॥ ५६ ॥ श्रुत्वैवं नारदेनोक्तं हिमवान् पुनरवनीत् । ब्रह्मस्त्वं योगनेत्रेण भूतं भव्यञ्च पश्यसि ॥ ५७ ॥ न तेऽस्त्यविदितं किञ्चित् कालत्रितयगर्भिते । पृच्छामि किश्चिदाचक्ष्व कृपया मयि सेवके ॥ ५८ ॥ अपत्येन विना ब्रह्मन्न सुखं विद्यते कचित् । तन्मेऽपत्यं यथा भूयात्तमुपायं विचारय ।। ५९ ॥ श्रुत्वैवं हिमवद्वाक्यं क्षणं ध्यात्वाऽथ नारदः । प्रोवाच गोत्रपतये नारदो दिव्यदर्शनः ॥ ६० ॥ श्रृणु पर्वतराजन्य तवाऽपत्यं न विद्यते । नाऽत्रोपायोऽपि सन्दृष्टः कन्यैका ते भविष्यति ॥ ६१ ॥ श्रृणु तचापि ते वक्ष्ये दुःखायैव हि सन्ततिः । न हि.लोकेऽपत्ययुताः संदृष्टाः सुखिनः कचित् ॥ १२ ॥ सत्राऽपि कन्या दुःखानां निदानमवधारय । पदि सा परमाशक्तिरनुगृह्वाति ते नग ।। ६३ ।।

·पतिशोऽध्यायः।
तदा सुखाय कन्याऽपि भविष्यति न संशयः।
श्रुत्वेत्यं नारदवचः माह पर्वतराद् पुनः ॥ ६४ ॥
भगवन् सा परा शक्तिपिदेवमुखाछुता ।
वर्णरूपा हावगता न सा चिन्तयितुं क्षमा ॥ ६५ ॥
अतस्तद्रूपमत्यन्तनिगूढं वागगोचरम् ।
ततः कथं में भवति तस्याश्याऽनुग्रहो वद ॥ ६६ ॥
इति श्रुत्वा नारदोऽथ समाचष्टे विचक्षणः ।
शृणु शैलकुलाधीश सा हि सूक्ष्मा परात्परा । ६७ ॥
वागाधगम्या महती त्रिपुरा सर्वकारणम् ।
तस्या यत्परमं रूपं सर्वाऽन्तरतया स्थितम् ॥ ६८ ॥
योगिश्रेष्ठा विजानन्ति स्वाऽवहिष्दैन नेतरे ।
तस्या यदपरं रूपं स्थूल तत्सर्वगोचरम् ॥ ६९ ॥
तदुपास्याऽभिलपितं प्राप्नुयाचिरमदिप ।
तदप्यनन्तं भक्तानां भावनापयि संस्थितम् ॥ ७० ॥
तर गौरी मृडानी या विद्यारूपा परात्परा ।
तां भजाऽऽशु महादेवी वाछितमाप्तये नग ।। ७१॥
श्रुत्वत्यं नारदमोक्तं पुनः पमच्छ पर्वतः
भगवन् सा हि का देवी या गौरीति सपीरिता ।। ७२ ।।
फिरूपा सिपाचारा किंवीर्या शंस मे मुने ।
निशम्य पर्वतवचो निजगाद ततो मुनिः ॥ ७३ ।।
शृणु पर्वतराजन्य गौ रूपादिकं शुभम् ।
मा सम्भूता पराशक्तर्षिवंशेन महेश्वरी ॥ ७४ ।।
नीलामा सिंहसंस्थाना प्रिनेत्रा चन्द्रशेखरी ।
सङ्गश खेटकं शूलं मुद्रं पाणिपडूनः ॥ ७ ॥
दधाना शङ्करसती यस्याः संश्रयणादयः ।
संहति रचपन फल्पस्याऽन्ते न कापनि कचित् ॥ ७ ॥

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्यग्वण्डे एवंविधसमाचाग कारणादेवनाशतः । दक्षात्तर्नु समासाथ पतिनिन्दनसंश्रुतेः ॥ ७७ ॥ स्वं देहं भस्मसात् कृत्वा व्योमरूपतया स्थिता । सम्पायमाना विबुधैर्नदहमभिवाञ्छति ॥ ७८ ।। तां विना पम्चकोऽत्यन्तदुःखितो नगभूपते ! ता समाराध्य परमां याचस्व मियमात्मनः ॥ ७९ ॥ कन्या भव ममेत्येवं ततस्त्व पर्वताऽधिप ! तथा कन्यारूपया त्वं युतः परमशोभनः ॥ ८० ॥ लोके पूज्यतमश्चाऽपि देवैः स्तुत्यो भविष्पसि । महादेवस्य श्वशुरस्तता ख्याति गमिष्यसि ॥ ८१ ॥ तनयां च परा शक्ति गौरी प्राप्य नगोत्तम । सौख्यं यशो महावञ्च लोके तव भविष्यति ।। ८२ ।। इति श्रीमदितिहासोत्तमे विपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे गौर्युपा- ख्याने पदिशतितमोऽध्यायः ।। २१४५ ॥

·अथ सप्तविंशोऽध्यायः।
नगराज श्रृणु कयां गौरीचरित्रसंयुताम् ।
पुरा रथन्तरे कल्पे तारफेयो महासुरः ।। १ ।
तपसा तोपयामास महादेवं त्रिलोचनम् ।
वरं बहुविध लब्ध्वा वाघेऽतितरां जगत् ॥ २ ॥
सृष्टी स्थिती संहरणे तस्मै शक्तिमदाद्भवः ।
सम्मुखस्यस्प सामर्थ्यमवति च क्षणात ॥ ३ ॥
एवं वरेण सहितो दर्पितः स महासुरः ।
ससर्जाऽण्डान्यनेकानि ब्रह्मविष्णुशिवानपि ॥ ४ ॥
इन्द्रादीनखिलान् देवान् स्वयं सर्वाधिपोऽभवत् ।
तेन सा ब्रह्ममुखाः पूजयन्ति महासुरम् ॥ ५ ॥
स्वयं पहाधिपो जातः स्वमुष्टाण्डेषु सर्वतः ।
वेदा विनिर्मितास्तेन विद्याश्च विविधास्तथा ॥६॥
अथाऽऽगत्य तारफेयो ब्रह्मादीनाह सोऽमुरः।
मां यजन्तु मुराः सर्वे पम वेदान पठन्तु च ॥७॥
अहं सर्वेश्वरी देवः प्रणमन्तु च मां सदा ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा न स्वीवर्यदा सुराः ॥ ८॥
तदा देवान विनिर्जित्य बद्ध्वा स्वाण्डे विनिक्षिपद ।
आदित्यांश्च वस्न रुद्रानजिनौ मरुतस्तथा ॥९॥
पद्ध्वा निमाण्डे निक्षिप्य ब्रह्मादीन मेत्तुपाययौ ११० ॥
दृष्ट्वाऽसुरं समायान्तं स्वानेतुं विधिमुख्यकाः ।
योधुमभ्युपतास्ते वै स्वपरीवारसंपुताः ॥ ११ ॥

·१९२
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
युद्ध्या चिरं तेन विधिमुखा दृष्ट्वा महासुरम् ।
अजेयं वरदानेन सिरोभूतास्तदेश्वराः ॥ १२ ॥
अन्तर्धान प्रयातेषु तेषु पश्चान्महासुरः ।
विधि हरिं शिवं चाऽन्यं सृष्ट्वा लोके न्यवेशयत् ॥ १३ ॥
सृष्येन्द्रादीनपि सुरान स्वर्गादिषु निवेश्य च ।
सर्वैः पूजां समासाद्य वभौ सर्वेश्वरोऽमुरः ॥ १४ ॥
अथ कालान्तरे भूयोऽपश्यन्नण्डान्यनेकशः ।
स्वर्गे शची समालोक्य तत्सौन्दर्येण मोहितः ।। १० ।।
दृतं निशठनामानमानेतुं तां समादिशत् ।
गत्वा दूतः शर्ची पाइ नत्वा स्वस्वामिनेरितम् ॥ १६ ॥
इन्द्राणि तारकेयेन प्रेपितोऽहं समागतः ।
प्राह त्वाममुरेशान' सर्वलोकेश्वरो विभुः ॥ १७ ॥
मम पाच प्रयाह्याशु प्रणयेन शुचिस्मिते ।
अखिलाऽण्डमहाराज्य मुंव त्वं मत्परिग्रहात् ॥ १८ ॥
एवं सम्मानितश्चाई भवामि वशगस्तव ।
अन्यथा त्वं वलाऽऽकृष्टा मानहीना भविष्यसि ॥१९॥
हति श्रुत्वा दूतवचः शची चिन्तासमाकुला ।
किं करोमि न चाऽन्पो मे रक्षको विद्यतेऽधुना ॥ २० ॥
इन्द्रो जयन्तो देवाश्च यद्ध्वा नीताः सुदूरतः ।
तेपो वृत्तं न जानामि न कश्चिद्रक्षिता मम ॥ २१ ॥
उपायेन सुरपति वारयामि च सम्मति ।
आपदि प्रौढधिपणैरशक्तः सर्वपनतः ॥ २२ ॥
क्षणं तदर्ध वाऽपोह्य प्राप्यते सुखमुत्तमम् ।
वळवद्यवधानेन स्वात्मानं मोचयाम्पहम् ॥ २ ॥
इति निश्चित्प मनसा शची दृतपचक्षत ।
शृणु दूत तारकेये मत्सन्देशं च मापय ॥ २४ ॥

·सप्तविंशोऽध्यायः
१९३
तत्पनी मनोहरा।
विं सपानेतुमर्हसि ॥ २५॥
aur ५५ननाता भवामः परिचारिकाः।
एवं शच्या समादिष्टो दैत्यः प्रोवाच सन्नतः ॥ २६ ॥
तच्छुत्वा तारकेयोऽपि तथ्यमित्यनुमन्यत ।
अथ दत्तं विष्णुपल्पे पयामास सोऽपुरः ॥ २७ ॥
वैकुण्ठे दूत भागत्य लक्ष्म्य चाऽमुरभापितम् ।
न्यवेदयदय रमा श्रुत्वा दूतस्य भापितम् ॥ २८ ॥
सावलं दूतमाह हे दूत शृणु मद्वचः ।
नाऽहं कामयितुं योग्या तारकेयस्य दुर्मतिः ॥ २९ ॥
मार्थयत्यात्मनाशं सः गच्छ शीघ्रमितो पहिः ।
इत्य निरस्तो दतोऽय गत्योवाचाऽसुराधिपम् ॥ ३० ।।
पतिपेयं श्रियः श्रुत्वा समन्युस्तारफेयकः ।
आगत्य सेनपा साध रुरोध श्रीनिकेतनम् ॥ ३ ॥
अथ लक्ष्मीयुता स्वीयशक्तिभिः शतकोटिभिः ।
निर्गत्याऽसुरसेनां तो नाशयामास सस्वरम् ।। ३२ ।।
तारफेया समालोक्य लक्ष्म्या वीर्य महचरम् ।
स्वयं युयोध बलवान् तथा शस्त्रास्त्रकोविदः ॥ ३३ ॥
तपोः समभवद्युदं तारकेपधियोत्सदा ।
भयदं सर्वलोकानां विष्णुशङ्करपोरिव ॥ ३४ ॥
युध्यतोश्च तपोरेवमत्यगावर्षपञ्चकम् ।
नाशितं रमया सैन्यं देत्यः संहमति सणात् ॥ ३५ ॥
एवं पुनः पुनर्भसैन्य सवा पुपोषता
अथ लक्ष्मीः सपालक्ष्य चाऽजयं दैत्यपुङ्गवम् ।। ३६ ॥
सस्मार विष्णुं मनसा मोरं पुरुष परम् ।
अथ नागयणः श्रीमान् वैनतेपं समास्थितः ॥३७॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
आरिबभूव समरे पार्पदैः परिवारितः।
एव कालोदिताऽनेकचण्डाशुपमभास्वरः ॥ ३८ ॥
लक्ष्मी ददर्श सपरश्रान्ता त्रस्यन्मुखाम्बुजाम् ।
बुद्धोऽत्यन्त युयोधाऽऽजो दैत्यराजन यत्रतः ॥ ३९ ॥
तदा स दैत्यः स्व रूपं द्विधा कृत्वा क्षणेन तु ।
प्रत्येक युयुधे लक्ष्म्या विष्णुना युगपत् बली ॥ ४० ॥
अथ विष्णुः प्रकुपितश्चक्र यदै सुदर्शनम् ।
अपोप तत् प्रचिक्षेप दैत्यनाशाय तत्क्षणे ॥ ४ ॥
चक्र तत्यमासाध ददाहाऽग्निरियाऽलयम् ।
तदा लक्ष्म्या युध्यमानः ससर्जाऽन्य महासुरम् ॥ ४२ ॥
पुनः स विष्णुना युद्ध चक्रे धोरं महत्तरम् ।
एव भूयो हता दैत्यः ससर्जाऽऽत्मानमात्मना ।। ४३ ।।
दृष्ट्वा दैत्यमय त वरदानान्महेशितुः ।
रमया सह देवशस्तिराभूतो रणाऽनिरे । ४४ ॥
अथ मत्वा दैत्यपतिः परास्त रमया हरिम् ।
जगाम स्थानमात्मीयममुरैः परिवारितः ॥ ४५ ॥
तदन्तरे तु गन्धर्वमुखाच्छुत्वा पराभरम् ।
विष्णोलक्ष्मीसमेतस्य शची मरमार वै गुरम् ॥ ४६ ।।
स्मृतपात्रो गुरुस्तत्र शचीसविध आगतः ।
त हवाऽऽनिरसञ्चाऽग्रे शची प्रत्युत्थिताऽभवत् ।। ४७ ।।
अथ तं मा पूजपित्वा प्रणम्य भक्तियोगतः ।
मुश्चन्त्यणि नवा-पां दीना प्रोवाच त गुरुम् ॥ ४८ ॥
गुरो ऽहमतिखिन्नाऽस्मि दैत्यराजेन पीडिता ।
महापलेन बद्धो में पतिरिन्दः सहाऽमरः ॥ १९ ॥
५राम? मामधुना समीहत्यसुरेश्वरः ।
दूत में पयामास युक्त्या स च निवारितः॥५०॥

·सप्तधिशोऽध्यायः। लक्ष्मीनारायणी युद्धे निर्जितो तेन सम्मति । आयास्थत्यभिनेतुं मामय श्वो का महासुरः ॥ ५ ॥ किं करोमि क गच्छामि नास्ति मे शरणं कचित् । प्रपन्ना रक्ष दीनां मामादिरस गुरोऽधुना ॥५२॥ संश्रुत्वैवं विलपितमिन्द्राण्या धिषणस्तदा । सपालोक्य ज्ञानशा शची माह दयाऽन्वितः ॥ ५३॥ पुलोमजे शृणु ५५ वचनं कालसम्मितम् । एष दैत्यो महादेववरात् सर्वनयी भवत् ॥ ५४ ॥ नास्त्यस्य जेता लोकेऽस्मिन् परलोके च विद्यते । स्त्रीभिर्वा न पराजेयः सामागौरीमृतेऽमुरः ॥ ५५ ॥ भागमिष्यति दुतस्ते नेतुं शांघ महासुरः। स्वं मासं व्यवपि कृत्वा गौरीमाराध्य द्रुतम् ॥ ५६ ।। इत्युक्त्वा निर्गतो जीवः शची च परमेश्वरीम् । गौरी समाराधयितुं तदैव ममुपाऽक्रमत् ॥ ५७ ॥ मूर्ति पृथ्वीमयों कृत्वा सिंहसंस्थां चतुर्भुनाम् । खगच खेटकं शूलं मुद्रं दधती शुभाम् ॥ ५८ ॥ त्रिनेत्रा चन्द्रचूडालो मेचकाऽऽभी मुभूषिताम् । नानोपहारैराराध्य ध्यात्वाऽऽवान यथाविधि ॥ ५९॥ गुरुपदिष्टस्तोत्रेण नापाऽएशतकात्मना । स्तुत्वा नदेकचित्ताऽभूतत्पन्धनपतापरा ॥ ६० ।। अथाऽनुरोऽपि स्मृत्वा तशी कामशराऽऽहतः । दतेन सह निर्गत्य देवलोकं समापयों ॥ ६१ ॥ संस्थितो नन्दनवने दूतं तं प्रेपपद्भुतम् । अथ दतः समागत्य शची मोयाब सन्नतः ॥ १२ ॥ देवि देस्येवर मातः संस्थितो नन्दने वने । वसन्तकुममेश्छलो वसन्त इव रूपवान् ।। ६३ ।।

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे त्वदर्शनं समाकाङ्कन तब ध्यानकतत्परः । स्वां समानयितुश्चाऽहं प्रेषितोऽस्मि वरानने ।। ६४ ॥ एहि त्वं चपलाऽपाङ्गि दैत्यराज भज द्रुतम् । ब्रह्माण्डानां शतं यस्य वशे तम्महिषी भव ॥ ३५॥ अनके धावृविण्वाधास्त्वां सेवितुं स्त्रिया सह । या त्वयोक्ता.पुरा लक्ष्मीस्तया युक्तो जनाईनः ।। ६६ ॥ निर्जितो युधि स्वं लोकं त्यक्त्वा भीत्या पलायितः । प्रबुद्ध ते महाभाग्यं पत्त्वां फायति दैत्यराट् ॥ ६७ ।। इति मंश्रुत्य दृतस्य वाक्पं सा सुरराप्रिया । मनमा गईयन्ती तं प्राह पापविशारदा ।। ६८ ॥ शृणु मे वचनं दूत यन्मामिच्छति दैत्यराद् । चिरादेतद्वान्छित मे घटितं कालपाकतः ॥ ६९ ॥ भविता नुतनतया पति मुरराट् खलु । तत्र मासवतपरा स्थित्वा पतिमुखाय वै ॥ ७० ॥ समाप्तवतचर्याऽहं भजाम्यसुरभूपतिम् । व्रते पूर्णे वियोगो भर्ना जातु भविष्यति ।। ७१ ॥ विहते तु व्रते पत्युर्वियोगः स्याद्रुतं मम । नाऽहं पतिवियोगाति भजामि प्रतयोगतः ॥ ७२ ॥ तद्गत्वा हि दैत्येन्दं क्षम्पनां मासमात्रकम् । एवं शची वचः श्रुत्वा दैत्यराजे निवेदयत् ।। ७३ ।। श्रुत्वा सोऽपि प्रसन्नस्तं प्रतीक्षन्समयं स्थितः । इन्द्राणी च प्रतिदिनं वायुमात्राऽशना सती ॥ ७४ ॥ यता स्वान्नेन्द्रियाहारविहारवचनक्रिया । ध्यायनजसं श्रीगौरीपादान्जं मनास स्थिरम् ।। ७५ ॥ दिनानापति यायैवं चतुर्गुणितसप्तकम् । जनशिदिने रात्रौ चिन्तयामास वै शची ॥ ७६ ।।

·ससविंशोऽध्याय:। नाचापि देवी सम्प्रीता दिनमेकामिहाऽन्तरम् । तसाऽहं दैत्यराजस्य भविष्यामि नियन्त्रणे ।। ७७ ॥ एतन्मे विप माति किं कृत्वा स्पाच्छुभं मम । नान्यो छुपायः प्रकृते महद्भयमुपस्थितम् ।। ७८ ॥ आत्मदान नोचितं वै दैत्यराजाय सर्वथा । सस्मादेकं प्रतीक्षिष्ये दिनं गौरी समाहिता ॥ ७९ ॥ तः प्रभातेऽमुं देहं देव्यै वही समर्पये। इति निश्चित्य देवेशपत्नी कुण्डं महत्तरम् ॥ ८॥ चकार तत्र भवन पत्र गौरी निवेशिता । कश्चित्यपर्दैनः शची पप्रच्छ तं विधिम् ॥ ८ ॥ सा माह मासनिर्वयं यतं पूर्ण भविष्यति । अहं श्वः कल्पसमये दैत्येश तमनुव्रजे ॥ ८२ ॥ गच्छ दूत दैत्यपतिः सूर्यस्योदयनं प्रति । आगच्छविह पां नेतुं सन्नदः समलङ्कृतः ।। ८३ ॥ श्रुत्वा दूतः शचीवाक्यं तथ्य मत्वाऽसुरेश्वरे । निवेदयत् सोऽपि हष्टः कालं तं मसमीक्षत | ८४ ॥ अथेन्द्राणी महापूजां कृत्वा देव्यै समईणः । एघासि कुण्टे निक्षिप्य प्रजात्य ज्वलिताऽनले ॥ ८५॥ ध्यात्वा गौरी भक्तियुता स्वदेई होतुमिच्छया। सूर्योदयं समालक्ष्य परिक्रम्प च पावकम् ॥८६॥ धध्वाऽजलिं प्रणम्पाऽथ मायामास शङ्करीम् । नमो देव्यै महादेव्यै शिवाय ते समर्पये ॥ ८७ ॥ इमं देहं तेन देवी प्रीताऽस्तु परदेवता । इति मापं शची पावत्पावके देहपातनम् ।। ८८ ॥ पाञ्छन्ती तावदाकाशे बजनिप्पपनिष्ठुरम् । अकस्मादभवोरनि:स्वनोऽतिभयङ्करः ।। ८९ ।। तं श्रुला च महाशब्दमपश्यद्गनागणे ।

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे सिंह सुवर्णमङ्काशं शैलराजमिवोन्नतम् ॥ ९॥ तस्योपरि महादेवीं पूज्यमूर्तिसमाकृतिम् । दृष्ट्वा नमस्कृत्य शची हर्पव्याकुलिताऽन्तरा ॥ ९१ ॥ अथ तं शब्दपाकर्ण्य तारकेयो सुरेश्वरः । खद्गहस्तस्तं निनदमनुमाऽद्रवदम्बरे ।। १२ ।। दृष्ट्वा जघान खड्नेन त सिंह मूर्ध्नि कोपितः । पतितः सिंहमाशु पफाल शतधाऽऽयुधम् ॥ ९३ ।। अथ गौरी ममालोक्य दैत्यं रोपारुणेक्षणा। जघान हृदि शुलेन भिन्नवक्षाः पपात ॥ ९४ ॥ अथ शीघ्रं समुत्थाय दैत्योऽन्तधि ममागतः । क्षणेनैव महासन्यं समर्जाऽऽकाशमण्डले ॥ ९५ ॥ अयाऽभवन्महायुद्धं भवानीदैत्यसेनयोः गौरीनिानासमम्भूना मातृका पन्युदीपिताः ॥ ९ ॥ कोटिकोटिगणैर्युक्ता युयुधुदैन्यमेनया । मालकाभिः स्वीयसेनां प्रनष्टां प्रेक्ष्य दैत्यराट् ॥ ९७ ।। भूपः ससर्ज परमं दैत्यमेन्यं पहत्तरम् । निपेपेणैव तदपि मातृकाभिविनाशिनम् ।। ९८ ॥ अब दैत्यपतिपत्वा मातृका घलवत्तराः। ससर्ज यम्बकं देवं शिवं चन्द्रावतंसफम् ॥ ९॥ स शिवः शुलमुघम्य गौर्या योद्धं समाययो । तं दृष्ट्वा मातृकाः सर्वा बभूवुर्यस्तहेतिकाः ।। १०० ॥ मन्या गौरी पति शम्भुमध मा शङ्करी जगौ। नायं शिवो मम पतिरेप दैत्यविनिर्मितः ॥१०१॥ असाम्प्रतं हि शस्त्रस्य हानं मायाविना रणे । इत्युक्त्वा मातृकामोहनाशनाय महेश्वरी ।। १०२।। सस्पार शङ्करं देवं सोऽपि स्मरणमात्रतः । आविराशीलपाणिः पापदः परिवारितः ॥१०३ ।।

·सप्तर्विशोऽध्यायः दृष्ट्वा पिनाकिनं ता युयुधुर्थतहेविकाः । अथ प्रमादयो देश यक्षा गन्धर्व किन्नराः ॥१०४॥ नागा गणाश्चाऽसरसः सिद्धाः किंपुरुषा अपि । अभ्यागमन दैत्यराजगोपोंयुददिक्षः ॥ १०५ ॥ अथाऽभवदैत्यपतिगार्यो: परमदारुणम् । युद्धं तत्राऽसुरपतिः सेनाश्च बहुधाऽस्जद ॥ १०६ ॥ सृष्टमात्र क्षणेनैव मातृकाभिर्विनाश्यते । अथ स्वस्ष्टाऽण्डगणे मचिलीयत चाऽसुरः ॥ १०७ ॥ विदित्वाऽण्डे विलीनं तं संक्रदा शङ्करी तदा । अथ क्रोधात्समुत्पन्ना महाकाली विभीषणा ॥ १०८॥ दिगम्बरा मुक्तकेशी मुण्डमालाविभूषिता । फरवालकरो ता दृष्टा मोवाच शङ्करी ॥ १०९ ।। कालि शीघ्र दैत्यमष्टान्यण्डानि वसयेति । श्रुत्वा निर्गत्प सा काली ब्रह्माण्डानि शत क्षणाद ॥ १० ॥ विभेद करवालेन भक्षयामास ताः मजाः। एवं निनष्टेण्डगणे दैत्यो घृतमहायुधः ॥ १११॥ आजगाम नियुद्धाय सेनां सप्टु मनो दधे । तावद्वारी महादैत्य पातयित्वा महीतल ॥ ११२ ॥ पादेनाऽऽक्रम्य हृदये शूलेन शिर आरिछन । मछिनमूर्धा शूलेन विगतासुरभूत्तदा ॥ ११ ॥ . एव दैत्येशरवधं निशम्प विधिमुरूपकाः । जपति शब्दं पाजहर्ववर्ष कुसुपा ॥ ११४ ॥ संस्तुत्य विविधः स्तोत्रमविष्णुपुरोगमाः । चदाबलिपुटाः माहुर्देवास्ता सिंहवाहिनीम् ।। ११५ ।। भवान देत्परामोऽय भवत्या विनिपातितः । देवशत्रुः सर्वलोककण्टको पलवत्तरः ॥१६॥ ने हन्तुं हरिर्वापि इरो पा प्रभवेत् कचित् ।

·२०० त्रिपुरारहस्पे माहात्म्यम्वण्डे
कुत इन्द्रादयो देवाः प्रभवः स्युर्महेश्वरि ॥ ११७ ॥
अस्य दुष्टस्य संहत्या पालित पुत्रवज्जगत् ।
तस्माचं जगदम्बंति स्थाने प्रत्यापोनिधेः ॥ १८ ॥
तीरे ख्याता महादेवि भविष्यसि महीतले ।
पूजिता वाञ्छितानान्मर्यानां सं प्रयच्छसि ।। ११९ ।।
इति संस्तुत्य नत्वा ते भययुनिजमन्दिरम् ।
अथेन्द्रायपि तत्रैव यत्र दैत्यो निपातितः ॥ १२०॥
अभ्यागत्य प्रणम्याऽम्बामाह वाक्यं कृताञ्जलिः।
गोह दुःखजलधिनिमग्नाऽभ्युद्धृता त्वया ॥ १२१ ॥
प्रणताऽस्मि जगद्धात्रि गौरि दीनातिहारिणि ।
इत्युक्त्वा पादपोरग्रे प्रणता देवरानिया ॥ १२२ ॥
अथ गौरी शची माह सन्तुष्टा स्मितपूर्वकम् ।
इन्द्राण्यह प्रसन्नाऽस्मि वरं यूह्मभिवाञ्छितम् ॥ १२३ ।।
तच्छुत्वा वचनं देव्याः शची प्रोवाच सन्नता ।
देवि तुष्टा यदि मम परं देहि ममेप्सितम् ॥ १२४ ॥
महाऽऽपत्सु स्तुता येन नापाऽशतकाऽऽमिना !
स्तवेन तं महाऽऽपदभ्यः समभ्युदर मामिव ।। १२५ ॥
स्वत्पादपद्मयोभक्तिभ्यान्मय मुनिश्चला।
अथ गौरी प्राह शची प्रसन्ना वचन शुभम् ॥ १२६ ॥
इन्द्राणि यन्वया प्रोक्तं तत्तयवाऽस्तु सर्वथा ।
वन स्वं स्थानमित्युक्त्वा चाऽन्तर्धान जगाम सा ॥१२७ ।।
इति ते वीर्यमारुयात गौर्याः सर्वोत्तमोत्तपम् ।
शृण्वता पापशमन गौरी ता नग पूजय ।। २२८ ॥
इत्युक्त्वा दिमौलाय गौर्या वीर्यकथा शुभाम् ।
पयो बोलाऽभ्यनुज्ञातो नारदोऽम्बरमार्गतः ॥ १२९ ॥
इति श्रीमदितिहाप्तोत्तमे त्रिपुरारहस्ये पाहात्म्यखण्ड गौर्युः
पाख्याने सप्तविंशतितपोऽध्यायः॥ २२६४ ॥

·अथाऽष्टाविंशोऽध्यायः। इति श्रुत्वा कथा पुष्पा गौरीवीर्यविचित्रिताम् । अपृच्छद्भार्गवो भूयो दत्तात्रेयं महामुनिम् ॥ १ ॥ भगवन्नद्भुतराम गौर्या वीर्यमुदाहृतम् । शृपतो न हि मे हप्तिः कयां ते मुखनिःमृताम् ॥ २॥ गौर्या नामाSतकं यच्छच्य धिपणो जगौ। तन्मे कथप यच्छ्रोतुं मनो मेऽत्यन्तमुत्सुफम् ॥ ३ ॥ भार्गवेणेस्थमापृष्टो योगिराडमिनन्दनः । अष्टोत्तरशतं नाम्नां माह गोर्या दयानिधिः ॥ ४ ॥ जामदग्न्य भृणु स्तोत्रं गौरीनामभिरक्षितम् । मनोहरं वाञ्छितदं महाऽऽपविनिवारणम् ॥ ५ ॥ स्तोत्रस्याऽस्य ऋषिः पोक्त अङ्गिराश्छन्द इरित । अनुष्टपू देवता गौरी आपन्नाशाय यो जपेत् ।। ६ ।। हो ही इत्यादि मिन्यस्य पात्वा स्तोत्रमुदीरयेत् । सिंहसंस्थां पेचकाऽऽमा फोसुम्माऽशुकशोभिताम् ॥ ७ ॥ खड्ग खेटं विशूलश्च मुद्गरं विभ्रती करैः । चन्द्रचूडां त्रिनयना ध्यायेगौरीपभीष्टदाम् ॥ ८ ॥ गौरी गोजननी विद्या शिवा देवी महेश्वरी । नारायणाऽनुजा नम्रपणा नुतवैभवा ॥ ९ ॥ त्रिनेत्रा प्रिशिखा शम्भुसंश्रया शशिभूषणा । शूलहस्ता श्रुतघरा सुभदा शुभरूपिणी ॥१०॥ उमा भगवती रात्रिः सोमपाऽनिलोचना । सोमसूर्यास्मताटवा सोममूर्यकुचद्वयी ॥ ११ ॥ :

·२०२ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
अम्बाऽम्बिकाऽम्वुजघराऽम्बुरूपा प्यायिनी स्थिरा ।
शिवप्रिया शिवाऽङ्कस्था शोभना शुम्भनाशिनी ॥ १२ ॥
खड्गहस्ता खगा खेटघरा खाऽच्छनिमाऽऽकृतिः ।
कोसम्भचेला कौमुम्भप्रिया कुन्दनिभद्विजा ॥ १३ ॥
काली कपालिनी क्रूरा करवाळकरा क्रिया ।
काम्या कुपारी कुटिला कुमाराऽम्बा कुलेश्वरी ॥ १४ ॥
मृडानी मृगशालाक्षी मृदुदेहा मृगपिया।
मृकुण्डुपूजिता माध्वीमिया मातृगणेडिता ॥ १५॥
मातृका माधवी माघन्मानसा मदिक्षणा ।
मोदरूपा मोदकरी मुनिध्येया मनोन्मनी ॥ १६ ॥
पर्वतस्था पर्व पूज्या परमा परमाऽयंदा ।
परात्परा परामर्शमयी परिणताऽखिला ॥ १७ ॥
पाशिसपा पशुपतिप्रिया पशुवृषस्तुता ।
पश्यन्ती परचिद्रूपा परीवादहरा परा ॥१८॥
सर्वक्षा सर्वरूपा सा सम्पत्तिः सम्पन्नता ।
आपन्निवारिणी मक्तमुलभा फरुणामयी ॥ १९ ॥
फलावती फलामूला कलाकलितविग्रहा ।
गणसेव्पा गणेशाना गतिर्गमनजिता ॥ २०॥
ईश्वरीशानदयिता शक्तिः शमितपातका।
पीठगा पीठिकारूपा पत्पूज्या प्रभामयी ॥ २१ ॥
महामाया पतङ्गेष्टा लोकाऽलोका शिवाऽगाना।
एतत्तेऽभिहित राम स्तोत्रपत्यन्तदुर्लभम् ॥ २२ ॥
गोर्या अष्टोत्तरशतनामभिः शुमनोहरम् ।
यापदम्भोधितरणे मुदृढप्लवरूपकम् ॥ २३ ॥
एतत् प्रपठतां नित्यमापदो यान्ति दूरतः ।
गौरीप्रसादजननमात्मज्ञानप्रदं नृणाम् ॥ २४ ॥

·अष्टाविंशोऽध्यायः। भक्त्या मपठतां पुंसां सिध्यत्यखिलमीहितम् । अन्ते कैवल्यमानोति सत्यं ते भार्गवरितम् ॥ २५ ॥ श्रुत्वत्थं नारदपचः पालेयाद्रिमहामतिः । गौरीमुद्दिश्य तपसि निपलं मन आदधे ॥ २६ ॥ अथ पुण्यनदीतीरे सभार्यः पर्वताऽधिपः । सात्वा सुखाऽऽसनाऽऽसीनो देवर्षिमोदितक्रमात् ॥ २७ ॥ ध्यात्वा मूर्ति महागौर्याः सिंहसंस्था विभूषिताम् । अभ्पर्य विविधाऽऽकाररुपहारैः सुभक्तितः ॥ २८ ॥ ध्यानकतत्परो नित्यमभूव मालेयपर्वतः । ध्यानादुपरतः स्तोत्रं पठत्येतत् पुनः पुनः ॥ २९ ॥ पकपर्णाऽशनो दान्तो मौनी स्थापडलमंश्रयः । तपस्ले पर्वतेन्द्रो वर्षद्वादशकं ततः ॥ ३० ॥ गौरी प्रसमा तपाऽनं ध्यानपं समास्थिता । प्रोवाच तं पर्वतेन्द्र मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३१ ॥ नगेन्द्र त्वं किपदिश्य सपश्चरसि तदद । अलं ते घोरतपप्ता ददामि वरमुत्तमम् ॥ १२ ॥ तच्छुत्वा पर्वताऽधीशः मणम्य मुवि दण्डवत् । पदाऽअलिपुटः स्तुत्वा तात्रैर्नामसमन्वित।।। ३३ ॥ शिरस्पलिपापाय सां गौरीममियाचत । देवि गौरि नमस्तुभ्यं शङ्करमिपदर्शने ॥ ३४ ॥ अनपत्यत्तदोषाऽग्निदग्धं मामनुजीषण । इति श्रुत्वा नगवचः माह गौरी नगेश्वरम् ॥ ३५ ॥ पशन तेऽपत्यं पुरुपं जातु विद्यते । फन्का मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः ॥ १६ ॥ अथाऽब्रवीदिमगिरिः मणम्य रचिताऽनलिः । देवि कन्यापितत्तन्तु दुःखापेति पुधा जगुः ।। ३७ ॥

·२०४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
यदि कन्यैव मे भूयात्तन्मे त्वं तनुजा भव ।
न हन्यया पतीच्छामि वरं वदत्तमप्युत ॥ ३८ ॥
श्रुत्वा हिमवता प्रोक्तं प्राह गौरी महेश्वरी ।
नगाधिराज न तनुं धारयामि कदाचन ।। ३९ ।।
कन्या चैका मदिष्टा मे न ततस्तेऽधिकं भवेत् ।
इत्युक्त्वाऽन्तर्हिता सयो मनोरथशरीरिवत् ॥ ४० ॥
अथाऽद्रिराजस्तपसि पुननिश्चितमानसः ।
आतिष्ठदत्युग्रतरं तपस्तापससम्मतम् ॥ ४१ ।।
अब्भक्षो वर्षशतकं वायुमक्षस्तथा शतम् ।
एवं शतदयेऽतीते पन्हिकुण्डं पहत्तरम् ।। ४२ ॥
कृत्वो रज्जुशतकं विटपे वटशाखिनः ।
बध्वा तत् सनिवेश्य स्वपादयोहिमांस्ततः ।। ४३ ॥
अवाशिरा निरालम्बी निरुच्छासो निराशकः ।
एकाग्रं तप आतिष्ठदघस्तस्य प्रिपा सती ॥ ४४ ।।
एघांसि कुण्ड मिक्षिप्य समेघयति पावकम् ।
एवं मतपतस्तस्य ममाप्ने वत्सरे पुनः ॥ ४५ ॥
छित्वैकां रज्जुमगराडातिष्ठत्वप उत्तरम् ।
एवं तपस्यतस्तस्य वर्षाणां शतकं यदा ॥ ४६॥
एफन्यूनमतिकान्तं तस्य मधस्तदा महान् ।
तपोऽमेधूप उदभूतेन व्याप्तं त्रिविष्टपम् ॥ १७ ॥
धूमव्याप्त्या व्याकुलिता देवा इन्द्रादयो यदा
सदा पीति समापन्नाथाऽऽजग्मुरगसनिधिम् ॥ ४८ ॥
कुण्डाऽमिना समृदस्प तपोऽग्नेलिया तता।
दूरादेव पराचाः सत्यलोफमुपाऽऽययुः ।। ४९ ।।
आगत्य धात्सदनं मभायां ददृर्विधिम् ।
दृष्ट्वा तं दूतो देवा इन्द्राश दण्डभनाः ॥५०॥

·अष्टाविंशोऽध्यायः। प्रणतानमरान् दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । माइ गम्भीरया चाचा मम्बोध्य विबुधाऽधिपम् ॥ ११ ॥ देवेन्द्रोत्तिष्ठ देवस्वं किमागमनकारणम् । वद शीघ्र भयं त्यक्त्वा विधास्पे ते ह्यभीप्सितम् ॥ ५२ ।। श्रुत्वैवं ब्रह्मवचनमुत्तस्थुः सेश्वराऽमराः । बदाअलिपुटस्तत्र माहेन्द्रो यन्यरं वचः ॥ ५३॥ जगदीश्वर भीतास्मो भयहेतुं ब्रवीमि ते । पृथिव्यां शैलराजो वे हिमवानिति विश्रुतः ॥ ५४॥ स इदानीं तपः श्रेष्ठपातिष्ठति चिरं खलु । तदीहितज्ञा न वयं किं वा वाञ्छति सम्मति ॥ ५५ ।। तस्य भूों पहान् धूपो निर्गतः स्वर्गवासिनाम् । भयं सुतीनं तेनेस्थमभून् परपदारुणम् ॥ ५६ ॥ सर्वत्र तेन धूमेन व्याप्त स्वर्गपुर ननु । अमराणी शरीराणि दहत्यनिरिवोल्वणः।। ५७ ॥ प्रचलत्पासनं भूयः सुधर्मायां मयि स्थिते । अत्यावस्था देवगणा विन्दन्ति न सुखं कचित् ।। ५८ ॥ त्वमेव शरणं लोके विपनानां सदा हिना। एवं निशम्पेन्द्रचो विश्वसद् ध्यानमास्थितः ॥ ५९॥ क्षणेनोन्मील्प नयने माभैरिति शतक्रतुम् । प्रवदनिर्जगामाऽय देवैः सह विधिस्तदा ॥ ६ ॥ आगत्य क्षीरपायोः शयानमुपकूल के। संस्थिता ददृशुर्देवं शङ्खचक्रगदायरम् ।। ६१ ॥ प्रणय दण्डवद्विष्णुं चद्धाञ्जलिपुटा बुधाः । अस्तुवन् संस्तवैस्तस्य वैदिकैः कीर्तिनः ॥६२॥ अथ प्रणम्याऽन्जयोनिरुपसत्प पुरितम् । हिमपसो वृत्तमवदल्लोकमद् सदा ।। ६३ ।।

·२०६ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
श्रुत्वा विष्णुर्विधिमुखैः सह तत्र द्रुतं ययौ ।
यत्र पर्वतराजन्यस्तपो दारुणमास्थितः ॥ ६४ ॥
दृष्ट्वा तं तद्विधं विष्णुरेकरवचलम्बिनम् ।
ज्वलदनिकुण्डमूर्ध्नि कम्बमाने तपस्विनम् ॥ १५ ॥
तपस्तेजोराशिम भाप्सन्तमिव भास्करम् ।
निशापयत पत्रीच परिचर्यारतां तदा ॥६६॥
विष्णुस्तामुपसद्गम्य पर्यपृच्छदिनीतवत् ।
का स्वमत्र महाऽरण्ये शुश्रूपसि कुतस्त्विपम् ।। ६७ ॥
क एप फिमभिप्रेत्य तप उग्रमुपस्थितः ।
श्रुत्वा मा विष्णुवचनं माह मजुळया गिरा ।। ६८ ॥
पर्वतानामधिपतिहिमवानप पे पतिः ।
अपत्यत्वे सपानेतुं भवानीमभिवाञ्छति ॥ ६९ ।।
प्रतिपिदस्तया देव्या शतपाशाऽवलम्बनः ।
मंफलप्प वर्षशतर्फ लम्बन्नग्निशिखोर्षतः ॥ ७० ॥
प्रतिव कपाशं छिनत्ति नगभूपतिः ।
एकोनवर्षशतकपतीनमधुना पुनः ।। ७१ ॥
वर्षे शततमे चैकं दिनन्तु परिशोपितम् ।
यदि गौरी न प्रसन्ना श्वः कल्पे शेषपातकम् ।। ७२ ।।
छिचा कुण्डं स्वकं देहं भस्मसारकर्तुमुधतः ।
तदन्वस्मिन्नहमपि कुण्डे देहमिमं स्वकम् ।। ७३ ।।
त्पनामि भईलोकायेत्युवाच पर्वतमिया।
अप विष्णुर्विघात्रायैविचार्य कृत्यमुत्तरम् ॥ १४ ॥
उपतस्थे शिवा गौरीमस्तोपोद्भक्तिनिर्भरः
नमस्ते गौरि चार्वाणि नमो पहलपपिणि ॥ ७५ ॥
नमः सर्वजगदात्रि शरणागतवत्सले ।
इत्यादि बहुशः स्तुत्वा प्रणतो दण्डवत् पराम् ॥ ७६ ॥

·अष्टाविंशोऽध्यायः - एवं हरेः पार्थनपा प्रसन्ना सा महेश्वरी । आकाशरूपिणी प्राइ स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥ ७७ ॥ नारायण किमर्थं ते संस्तुताऽहं पदस्व तत् । त्वं मेऽग्रज इति पुरा माह श्रीत्रिपुरेश्वरी .!! ७८ ॥ तचे स्मृता खवरजा किमर्थमिह तद्द । श्रुत्वा गौरवको विष्णुः माह सस्मितपूर्वकम् ॥ ७९ ॥ शृणु मद्वचनं गौरि पश्य लोके महद्भयम् । उपस्थितं पर्वतस्प तपसाऽतिगरीयसा ॥८॥ पूरयित्वा पर्वतस्य वाञ्छितं शिषवल्लभे। रक्ष लोकान् समुवनान तपोऽग्निशलभायितान् ॥ ८ ॥ एतेन लोकाः सेन्दाद्या भवामः पालिता वयम् । पश्य स्वमूर्तिरहितं शङ्करं तपास स्थितम् ॥ ८२ ।। पुराऽस्माकं जगत्कृत्ये सृप्ठ्यादौ विश्रमाय वै सस व त्रिमूर्ति सा त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ ८३ ॥ यदि त्वमशरीरैव भविष्यसि ममाऽनुजे । तदा श्रीत्रिपुरेशान्या शासनाऽलहुनं भवेत् ।। ८५ ॥ इत्येतते पकथितं स्मृतिकारणमाम्बके । अग्रे यथा स्वं जानासि तथा रक्ष चराचरम् ॥ ५ ॥ श्रुत्वैवं विष्णुवचनं दृष्ट्वा लोके तपोभयम् । श्रुत्वाऽज्ञ त्रिपुरायाश्च मोशचोमिति वै हरिम् ॥ ८६ ॥ अय देश हरिमुखा नवा गौरी महेशरीम् । आशामादाय स्वं स्थानमभिजग्मुर्गतत्रताः ॥ ८७॥ अथाऽकाशवपुगारी पदागम्भीरपा गिरा। माह तं शैलकुलपं तपोऽग्निज्वालया वृतम् ॥ ८८ ॥ भो भो शैलकुलेशान प्रसन्नाऽस्मि निरीक्ष माम् । यतेऽभिलषितं तत्ते दिशापि दुतमारय ।। ८९ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे एवं वचः पर्वतेशः श्रुत्वेषयानसंस्थितः । किं स्वम उत सत्यो वेत्येवं सश्चित्य पक्षणम् ॥ २० ॥ उन्मील्य नयनेऽपश्यत् परिता पर्वतेश्वरः । दृष्ट्वा न फिश्चित्तत्रागः स्वप्नं यावदमन्यत ।। ९१ ।। तावद्गौरी पुनः माह वचनं मानिरूपितम् । संश्रुत्य गोर्या वचनं खरूपायाः शुभोदयम् ॥ ९२ ॥ स हर्पमधिकं प्राप्तो चवन्दे तदिशामुखः । अथ स्तुत्वा बहुनरं भक्तिनिभरिताऽन्तरः ।। ९३ ।। हिमाद्रिः स्वं हभिमतं वरं वो महेश्वरीम् । गौरि मे सुप्रसन्नाऽसि यदि मे तपसः फलम् ॥ १४ ॥ अस्ति चेन्मम पुत्रीत्वं क्षेत्रसम्भवतोऽस्तु ते । अभिलापो महानत्र त्या देवी शिशुरूपिणीम् ॥ ९५ ॥ वत्सलो लालयिष्यामि मुग्धलीलाऽवलोककः । जामातरं महादेवं प्राप्य सम्पूज्य वा ततः ॥ ९६ ॥ सञ्जित्य लोकद्वितयं सम्भवाम्यतिनिहतः । इति मे प्रार्थनां देवि पूरय प्रतियाचिता ।। ९७ ॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे कापो. पाख्याने याविंशतितमोऽध्यायः ॥ २३६१ ।।

·अथैकोनत्रिंशोऽध्यायः। शुस्वैवं गिरिवर्यस्य प्रार्थना सा महेश्वरी । मोवाचाऽतिशुभा याच नमोमात्रस्वरूपिणी ॥१॥ शृणु पर्वतराजन्य पस्त्वया याचितो ।। भविष्यति त सबै तनुजाऽई भवामि से ॥२॥ पन्मया त्वं निपिद्धोऽपि तपस्येवाऽभिसरता। अनीहन्या मम पपुस्तपसा ते सुसाधितम् ॥ ३॥ तेन मा तनुजारूप विस्मृत्प परा शिवाम् । बुद्ध्या प्राकृतथा युक्तो भविष्यसि नगाधिप ॥ ४ ॥ इत्युक्त्वा सा महादेवी अन्तर्धान समागमत् । अथाऽद्रिराट् प्रणम्याभ्यामाजगाप स्वमालयम् ॥५॥ मेनया प्रियया युक्ता प्राप्येष्ट मुदितोऽभवद । तता पल्पेन कालेन प्रशस्ततरसम्मते ॥६॥ मेनका हिमशैलस्य सती गर्भमधारयत् । निविष्टा सा परा तर महायोगमयी शिवा ॥ ७॥ विष्ण्वादिदेवकार्यार्थ परायाश्च निदेशतः । अय सा मेनका तत्र गिरिराजगृहोत्तमे ॥ ८॥ पराशयशयोगेन वभ्राजाऽतितरां वदा! ददर्श हिमवान् कान्तां देवतामिव रूपिणीम् ॥ ९॥ उपलक्ष्य स्वाभिमत मुमोदाऽत्यन्तवो गिरि। सम्पूर्णसर्वाऽवयवा देवगौरवयोगिनीम् ॥ १० ॥ कपोलयोः पाण्डुराऽऽमा स्वेदविन्दुलसन्मुखाम् । धान्तामकाण्डत. श्यामस्निग्धचूचुरुसुस्तनीम् ॥ ११ ॥ ।

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
उद्दच्छद्रोमलतिकां विलीनवलिकोदराम् ।
सुगूढ जघना लीलाविलासेष्वलसप्रियाम् ॥ १२ ॥
समालोक्य जहाँ तापं मानसं पर्वतेश्वरः ।
यदा गौरी मेनकाया गर्भभूता वभो शिवा ॥ १३ ॥
तदा प्रभृति शैलेन्द्रविषयेषु शुभोदयः ।
वृक्षाः पुष्पफलाऽऽक्रान्ताः पुष्पाणि च फलानि च ॥१४॥
निविडानि रसैर्गन्धैः पक्षिणः शिववाशिताः।
मारुतो मन्दगमनो हितस्पर्शश्च प्राणिनाम् ॥ १५॥
द्यौः शुभ्राऽभ्रसमाकीर्णा मेघाः सौरभवपिणः ।
दिनेशो निर्मलकरो दिशो विपलदर्शनाः ॥ १६ ॥
रात्रिस्तारेन्दुशोभाया जनाः संहएमानसाः ।
एवंविधानि चिहानि सम्भूतान्यभितस्तदा ॥ १७ ॥
एवं चिहानि संवीक्ष्य गौर्याविर्भावमद्रिराट् ।
मनेऽतिहर्पसंयुक्तस्तं कालमाभिकाशितम् ॥ १८ ॥
अथ पर्वतराजन्यकान्ता सर्वशुभोदये ।
सुपुवे कन्यको काले गौरी शङ्करवल्लभाम् ॥ १९ ॥
तो त्रिनेत्रा चन्द्रचूढां चतुर्बाहुपिराजिताम् ।
खरं खटं मुद्रश्च दधाना तीक्ष्णशूलकम्
मेचकाऽऽभा रक्तवस्त्रां सर्वाऽऽभरणभूषिताम् ।
विलोक्येवंविधा देवी भीता शैलेन्द्रवल्लभा ॥ २१ ॥
प्रिय पर्वतराजन्यमाह यन्मेनका मृशम् ।
आगत्य हिमशैलेन्द्रो दृष्ट्वा कन्याश्च तादृशीम् ।। २२ ।।
मत्वा गौरी महेशारी ननाम भुवि दण्डवत् ।
अयोत्थाय भक्तिभराऽऽक्रान्तः संस्तषमारभव ॥ २३ ॥
नमो देवि देवेशलोकेशपूज्ये नमो गौरि भक्ताऽऽतिसंहारपत्रि।
नमो लोकजालैफहेतुस्वरूपे नमस्ते नमस्ते नमस्ते भवानि ॥२४॥

·एकोनत्रिंशोsध्यायः। पराशक्तिरूपा शिवस्य त्वमेका जगजालसूत्रात्मिका सर्वसंस्था। त्वमेकाक्षराऽर्थैकरूपा विरूपा नमस्ते नमस्ते नमस्ते भवानि ॥२५॥ नतानां भवाब्धौ गभीरेऽतिभीमे स्थितानां समुद्धारणे का त्वदन्या। समर्था ततोमा समभ्युद्धाऽऽतै नमस्ते नमस्ते नमस्ते भवानि ॥२६॥ अविद्यापदायादवको निविष्ट हुपीकाऽर्थवाजामहासर्पदष्टम् । विदित्वा विलम्बन युक्त पार्दै नमस्ते नमस्ते नमस्ते भवानि॥२७॥ चिरावत्पदं गोचकं दुःखपाशान्न पाज्यममाऽस्तीह दुखपशान्त्यै । इति स्वाऽन्तरे निश्चितायः सदाऽऽह नमस्ते नमस्ते नमस्ते भवानि॥२८ स्तुत्वेथ हिमशैलेशो नत्वा भूयः कुताञ्जलिः । भक्त्युटेफयनस्वान्तो गौरी प्रोवाच शङ्करीम् ॥२९॥ देवीदानी मयि महारचितोऽनुग्रहस्त्रया। कल्पद्रुमाऽऽश्रिताना किं वाञ्छिताऽऽप्तिर्विचित्रिता ॥३०॥ न हि धन्यो मदन्योऽत्र यद्देवी मदपस्पताम् । स्वीचने न ममतस्मादन्यद्भाग्यं सुदुर्लभम् ॥ ३१ ॥ अहं जहात्मा दीनोऽपि लोके देव्पनुकम्पितः । महाभाग्यवतां मूनि न्यस्तवान पदमम्बिके ॥ ३२॥ अहो भाग्यमहो भाग्यं मदन्यो भाग्यवान्न हि। यहवीं तनुजारूपां पश्याम्पथ सघापा ॥ ३३ ॥ देवि मे मानसं किञ्चिदस्ति तत्मार्पयामि ते । विभेपि देहि देव्याज्ञा शरण्ये भक्तवत्सले ॥ ३४ ॥ श्रुत्वा हिमगिरेक्पिं मधुरं माइ सा तदा । जाहि मीति शैलराज वद यदाञ्छितं तव ॥ ३५ ॥ मद्भक्तेन हिन मायमिति किचिन्न विद्यते। श्रुत्वा प्रणम्प शैलेशो वाक्पमाह वालि || ३६ ॥ देवि त्वां माकृतशिशुरूपा द्रष्टुं समीहितम् । शिशुळीलारिलोकेन तुष्पन्ति पितरो भुवि ।। ३७॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
समुत्पतन्ति मत्यूहाः शुमोदपु फर्मसु ।
तस्मादविहतं यद्भवेचद्वत् समाचर ॥ ९० ।।
श्रुत्वेत्थं पर्वतवचो नारदः महसन् गिरिम् ।
साधयामि तवाऽभीएमित्युक्त्वा प्रययौ दिवम् ॥ ९१ ।।
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्यै माहात्म्यखण्डे
कामोपाख्याने एकोनशिचमो.
ऽध्यायः ॥ २४५२ ।।

·अथ त्रिंशोऽध्यायः। अधिगत्य पितुर्गौरी व्यवसायमसम्मतम् । स्वरूपगोपनोयुक्ता लीलाचाऽपि चितन्वती ॥१॥ जगाम सखिभिः साध वनं चतमृभिः शुभम् । हिमशैलतटमान्तसंस्थितं घोरसनिमम् ।। २॥ झिल्लीझङ्कारभरितं निकुञ्जततिमण्डितम् । नानातरुलताचित्रं विहगैश्च सुशोभितम् ॥ ३ ॥ दिवाफरकहनि शीतलोदेशसुन्दरम् । कचिद्धिमैनिपतितः पाण्डुरं वणवर्जितम् ॥ ४ ॥ रजताऽद्रिनिभं शृङ्गं दूर भविराजते । कचिनिझरतो नीरं योगिमानसनिर्मळम् ॥ ५ ॥ वहस्यत्यच्छपापाणफलकाऽवलिभृमिषु । अत्युशविटपाऽऽसक्तधनराजिविराजितम् ॥ ६॥ नृत्पदहिंगणाऽऽकाण परभृतपश्चपोदयम् । तत्र देवनदी दिव्यामासाय गिरिकन्यका ॥७॥ वयस्याभिः परिता निपसादोपकूलके। श्राat at समुपालक्ष्य गौरी काचित् सखी तदा ॥ ८॥ द्रुतं गगाम्बुना पादौ सम्यक् समवनेनन । कृतसख्यरूपधानां सतां तां पर्वताऽऽत्मनाम् ॥ ९ ॥ तणराजोरुरन्तेन संजयत फाचन । अन्या निनोरुयुगले कौशेयस्तोमकोमले ॥ १० ॥ आरोप्य तत्पादयुगं संवाहनपराऽभवत् । एवं मुहत विश्रम्प समुत्यायाऽऽलिभिः सह ॥ ११ ॥ २८

·२१८
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
स्नात्वा सुरसरित्तोये कन्दरं तीरसंश्रयम् ।
समासाद्य तत्र रात्रौ सैकती त्रिपुरातनुम् ॥ १२ ॥
कामेश्वराऽङ्कनिलयां गन्धपुष्पफलादिभिः ।
समाराध्य विधानेन महद्भिपचारकैः ॥ १३ ॥
स्तुत्वा स्तुतिगणैर्देवीं वैदिकस्तान्त्रिकरपि ।
वाशिपतोऽम्यय॑ गानैर्नृत्यैः परिक्रमैः ॥ १४ ॥
एवं तस्याः पूजयन्त्याश्चाऽत्यगात् सा निशीथिनी ।
कल्पे कालेऽभिसंवृत्ते चक्रे गौरी शुभं स्तवम् ॥ १५ ॥
परापदाम्बुजप्रीतिरसमाद्यच्छुभाऽन्तरा ।
अद्भुतं ज्ञानकलिकास्तोत्रं समुपचक्रमे ॥ १६ ॥
शिव देवि संवित्सुधासागराऽऽत्म-
स्वरूपाऽसि सर्वान्तराऽऽत्मैकरूपा ।
न किश्चिद्विना त्वकलामस्ति लोके
ततः सत्स्वरूपाऽसि सत्येऽप्यसत्ये ॥ १७ ॥
अमत्यं पुनः सत्यमन्ये द्विरूपं
पाऽतीतमे जगुः सर्वमेतत् ।
न ते तां विदुर्मापया मोहितास्ते
चिदानन्दरूपा त्वमेवाऽसि सर्वम् ॥ १८ ॥
क्षणानां क्रमैभिन्नरूपां धराये.
मितामाहुरेके तमोमात्ररूपाम् ।
तमोदीप्तिसंभिन्नरूपाश्च शान्त
स्वरूपा महेनर बिदुस्तक लेता । ११ ।'
शिवादिक्षितिमान्ततच्यावलियर्या
विचित्रा यदीपे शरीरे विभाति ।
पटे चित्रकल्पा जले सेन्दुतारा-
नभोवरपरा सा त्वमेवासि सर्वा ॥ २० ॥

·२२० त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
दयाईस्वभावेति विख्यातकीर्ति
स्त्वमेव पूज्या पराशक्तिरूपा ॥ २७ ॥
सदाते पदाब्जे मनःपट्पदो मे
पिवन तसं नितः मंस्थितोऽस्तु ।
इति प्रार्थनां मे निशम्यऽऽशु मात.
विधेहि स्वदृष्टिं दया मपीपत् ॥ २८ ॥
इति संस्तुत्य सा गौरी त्रिपुरा परमेश्वरीम् ।
स्तोत्रेण ज्ञानकलिकाऽऽरुपेन ध्यानं समास्थिता ॥ २९ ॥
अथ सा ध्येयमात्राऽऽत्मरूपिणी समजायत ।
यदा तदा सा त्रिपुरा प्रत्यक्षीभवदम्बिका ।। ३० ।।
चक्रराजरथाऽऽरूढा सर्वाऽऽभरणभूपिता ।
सा चाऽमररमावाणीसव्यदक्षिणसेविता || ३१ ।।
पाशाऽङ्कुशधनुर्वाणलसद्धाहुचतुष्टया ।
वन्धूककुसुमाऽऽभा सा चन्द्रचूडा त्रिलोचना ॥३२॥
कामेश्वराऽङ्कनिलया रनकौशेयवासिनी ।
ददर्श गौरी ध्यायन्ती ध्येयमात्राऽवगेपिणीम् ॥ ३ ॥
परिवारस्वानुचरकोलाहलशतैरपि ।
अप्रबुद्धां समालोक्य गौरी तां त्रिपुराऽम्बिका ॥ ३५ ॥
चित्ताऽऽकर्षिणिकां शक्तिमवलोक यदम्बिका ।
अथ सा परमेशान्या विदित्वा वीक्षणाऽशयम् ।। ३८ ॥
चकर्ष गौरी चित्तं तबद्ध्येये लीनमास्थितम् ।
ध्येयनिर्गतचित्ता सा किमेतदिति विस्मिता ॥ ३६ ॥
प्रेक्षाञ्चक्ने धहिदृष्टिमुन्मील्य नगकन्यका ।
दृष्ट्वा पराम्बिकां गौरी पणनामाऽतिहर्पिता ॥ ३७ ॥
बद्धाञ्जलिपुटा देवी प्रवक्तुमुपचक्रमे ।
देवि संशाधि मा भृत्यां किं विधास्यामि साम्पतम् ॥३८॥

·त्रिंशोऽध्यायः। २२१ अग्रजः कमलाक्षो मां देहेन समयोजयत् । तदा त्वदाज्ञामहं मूर्नाऽऽवहन्ती देहमास्थिता ॥ ३९ ॥ त्वद्वितीर्णश्च मे भर्ता तपस्येवाऽभिसंस्तः । तदाज्ञापय यत कार्य मया तर परमेश्वरि ।। ४० ॥ निशम्य प्रार्थनां गौर्याः माह सा परमेश्वरी । शृणु पार्वति यत्किचिनाऽस्ति तेऽविदितं कचित् ॥४१॥ मदंशभूता यस्मात्त्वं न हास्यत्ति तवेप्सितम् । तपसा विरतो देवः शिवस्त्वां परिणेष्यति ॥४२॥ कुमारो भविता शीघ्र सर्वलोकैकनन्दनः । त्वयाऽहं संस्तुता येन स्तोत्रेण नगनन्दिनि ॥ ४३ ॥ यस्माचच्छाक्तविज्ञानगर्भितं पठतां नृणाम् । ज्ञानदं ज्ञानकलिकास्तोत्रमित्यभिविश्रुतम् ॥ १४ ॥ तस्मादस्तु मत्मसादाब पीता स्पा पठतां नृणाम् । इति गौरी समाभाष्य जगामाऽन्तमिमिका ॥ ४५ ॥ अथ गौरी प्रणम्याडम्यां स्नात्वा सुरसरिद्वरे । पुनः सम्पूज्य तां मूर्ति विमुख्य सलिले ततः ॥ ४६ ॥ भुक्त्वा प्रसादं सखिभिः सह पर्वतनन्दिनी । वनस्य शोभा प्रेक्षन्ती सुशीतलशिलासले ॥४७॥ शयाना पर्णशयने शृण्वन्ती सखिभापितम् । तत्र फाचित् सखी माह गौरी मति तदा वचः ।। ४८ ॥ शृणु गौरि त्वया चैतदविमृश्प कृतं ननु । पितरौ सम्परित्यज्य रद्धौ वद्विरहाऽऽतुरौ ॥ १९ ॥ बनेऽस्माभिर्महाघोरे समायाताऽसि तन्न सत् । स्वां विना तो महादुःखदावानिमभिसङ्गतौ ॥ ५० ॥ जीवितं जहीतः सत्यं शलभावित पावकम् । श्रुत्वैवं सखिवाक्पं सा ग्रहन्ती सस्य वैभवम् ।। ५१ ॥

·२२२ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
पित्रोवियोगतो दीना रुदन्ती प्राह तो सखीम् ।
अवेहि सखि महाक्यमदं पूर्व पति शिवम् ।। ५२ ॥
वृताऽस्मि मनसा तन्मे पित्रा मोघं कृतं ततः ।
युष्माभिरागता माकं वनमेतद्भयङ्करम् ॥ ५३ ॥
तौ रक्षतु परादेवी या मया पूजिता शिवा ।
एवमादिवहूक्त्वा सा निद्रामभिसमागता ॥ ५४ ॥
इति श्रीमदितिहामोत्तमे त्रिपुरारहस्पे माहात्म्यखण्डे
कामोपारूपाने त्रिंशत्तपोऽध्यायः ॥ २५०६ ॥

·अथैकत्रिंशोऽध्यायः।
यदा गौरी वनं याता ततः पक्षान्महीधरः ।
चनागृहावर प्राप्तस्तनूजादर्शनोत्सुकः ॥१॥
आयान्तं सम्मुखे याति प्रत्यहं तं तनूद्भवा ।
अनागत तहिने तां चिन्तयामास भूधरः ॥ २॥
नूनं नाऽऽयाति सा कस्मात्सम्मुखेऽध ममाऽऽस्मना ।
गता कचिद्वा शारीरपीडिता वा भवेत् कचित् ॥ ३ ॥
अथ वा मयि रुटा स्थान रुटा मयि सा कचित् ।
फिश्चिदत्र निमिचं स्मादिति चिन्ताऽऽकुलो नगः ॥ ४ ॥
प्रविश्यातहं मना पियां स सपष्टत ।
कुत्राऽऽत्मजेति सा पृष्टा प्रवीद पतिमद्विपम् ॥ ५ ॥
सखीभिः सहिता याता कचित् क्रीडापराऽऽत्मजा ।
स्यात् सखीनां गृहे वाऽपि वाटिकायामयाऽपि वा ॥ ६ ॥
तामानेतुं प्रेपयामि धात्रीमित्यनवीन प्रिया ।
प्रेपिताऽपि तया धात्री विचित्याऽऽलिगृहाणि च ॥ ७॥
वाटिका पुनरभ्येत्य न कचित् सेति साऽग्रवीत् ।
नगः श्रुत्वा पंचो पाया शोकसंविनमानसः ॥ ८ ॥
हा हतोऽस्पीति निश्वस्य तां वितुं पहिर्ययो ।
अनुनीषिभिः सार्धं विचिन्वन् तत्र तत्र हा ॥९॥
शोकाऽन्यः माखलन भूपो मार्गयाणः समन्ततः ।
मृगपित्वा पुरे तस्मिन् गृहाणि च वनानि च ॥१०॥
समागता गृहे स्यादित्येवं भूयो गृहं यो ।
तवाप्यनुपलभ्यना विललाप महीधरः ॥११॥

·२२४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
हा कन्ये कुत्र याता त्वं संहृता वाऽपि केनचित् ।
हृता वा भक्षिता वा त्वं रक्षोभिची कादिभिः ॥२॥
न मां वृद्धं प्रियं वातं गता हित्वा कदापि सा।
फश्चिन्न हन्ता तस्या चै गुणैः स्वीयैः शुभोदयैः ॥ १३ ॥
वशीकृत्य स्थिता सा हि पद्रिपूनपि सर्वतः ।
तां विनाऽहं क्षणपपि जीवितुं नोत्सहे कचित् ॥ १४ ॥
शस्त्रेण कालकूटेन तथोद्वन्धेन केन वा ।
अग्निना वाऽपि हास्यामि प्राणान्नाऽस्त्यत्र संशयः ॥ १५॥
अहो मृपोक्तं भवति दैवतानामपि कचिद ।
पदेनां प्राह दैवज्ञो मम मानप्रवद्धिनीम् ॥ १६ ॥
अस्या भर्ता मर्वसेव्यः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः ।
सते कीर्ति सर्वलोके प्रकृष्ट प्रविधास्यति ॥ १७ ॥
इत्यादिवचप्तां तेपां मृपात्वं न कथं भवेत् ।
इत्येवं विलपन शैलः पपात भुवि मूर्छितः ॥ १८ ॥
अथ त तादृशं वीक्ष्य नृपं मन्त्रिपुरोगमाः ।
उत्थाप्याऽश्वासयाचक्रुस्समाधानवचोगणैः ॥१९॥
नृपते मा त्यज धृतिमापत्सु धृतिमुत्तमाम् ।
न त्यजन्ति महात्मानो धृतिरापxx:मतः ॥ २० ॥
आपत्सु
धैर्यत्याग वे माहुः कापुरुषव्रतम् ।
तस्माद्धैर्य सपालम्ब्य यत्त युद्ध्यनुसारतः ॥ २१ ॥
एवं प्रबोधितोऽपात्यैरुत्थाय मन्त्रिभिः सह ।
यावदन्वेषणोयुक्तस्तावचारस समाययौ ॥ २२ ॥
वर्द्धयित्वा शैलराज प्रणतः माह वें वचः ।
महाराज वयं दिक्षु तां मार्गितुमभिद्रुताः ॥ २३ ॥
तत्र प्रागुत्तरस्यां वै महारण्यमवेशिनी ।
अस्त्येकपदिका याता तयाऽरण्यं कुमारिका ॥ २४ ॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः २२५ तत्पदाऽमुपालक्ष्य जानीमो क्यमद्रिप । अन्याप्तान चतरणां लक्षितानि पदान्यपि ॥२५॥ नगरोपचत्तस्रस्ताः कन्या न सन्ति कुत्रचिन् । दारिकायास्तव विभो प्रेयस्योऽतितरां हिताः ॥ २६ ॥ तथैकपद्यया वनं गताश्चाराः सहस्रशः। मानितुं राजपुत्री तां सर्वतो मार्गकोविदाः ॥ २७ ॥ तत्सन्देशहरश्चाई सम्मानस्वत्पदाऽन्तिकम् । प्राप्य चारवचनं मुमूर्षुरिव सद्सम् ॥ २८ ॥ हारं मणिमयं तस्मै सम्पहष्टो ददौ द्रुतम् । अथ द्रुततरं शैलः प्रपयौ तेन वर्मना ॥ २९ ॥ चारप्रदिष्टेन वनं गहनं भीमसनिभम् । रौगुल्मैलताभिश्च महासालभयानकैः ॥ ३० ॥ निचितं झिल्लिकारावैङ्कितं भीतिवर्धनम् । समालोक्य शैलराजः पर्वतप्यत दुःखितः ॥ ३१ ॥ अहो कष्टमिदं दुर्ग वनं सा मम कन्यका। भीरुः कथं प्रविष्टा स्यात् सुकुमारशरीरिणी ॥ ३२॥ अपस्कल्पैः सुनिशितैः कण्टकैमै सश्चितम् । • कथं सा मृदुपादाभ्यां संयाता सखिभिः सह ॥ ३३ ॥ मया कदाचिदपि नो रोपिता काऽपि तद कुतः । वनं भविष्टा सखिभिः केन वा हेतुना भवेत् ॥ ३४ ॥ एवम्भूते घोरतमे श्वापदासभोजनः । समाफीर्णे कथं जीवेगयेनैव मृता भवेत् ॥ ३५॥ स्वापर्देसिता वा स्याद दष्टा स्याद्वाऽपि पन्नगः । व्यापादिता वा भल्लूकहता वा वनचारिभिः ॥ ३६॥ नष्टा सा सर्वथैवाऽध न तां पश्पाम्यहं पुनः । इत्येवं विलपन भूयः स्खलवाऽपि पदे पदे ।। ३७ ॥

·२२६
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
आतपैरभितप्ताऽङ्गः पतितोऽभून्पहीतले ।
अथाऽनुयायिमिः शीघ्रमुत्थाप्य तस्मूलतः ॥ ३८ ॥
निवेशितः शीततोयैरभिपिक्तश्च जीवितः।
उपलभ्य ततः प्रज्ञामुन्मील्य नयने गिरिः ॥ ३९ ॥
शोकसंविग्नहृदयः कन्यामेवाऽनुशोचत ।
ततः क्षणेन सम्पाप्तश्चारः पर्वतसन्निधिम् ॥ ४० ॥
वर्धयित्वा प्रणम्याऽह हर्पयन पर्वताऽधिपम् ।
पर्वतेश्वर कन्या ते इतः क्रोशचतुष्टये ॥ ४१ ॥
चारैरासादिता देवनदीतीरे सखीचता ।
प्रसुप्ता तत्र तो सर्वे चारा रक्षन्ति सर्वतः ॥ ४२ ॥
अहं विज्ञप्तुमायावः स्वामिपादसमीपतः ।
द्रष्टुमर्हसि ता शीघ्रं गौरी हृदयनन्दिनीम् ॥ ४३ ॥
श्रुत्वा चारस्य वचनममृतस्पन्दिपेशलम् ।
उस्थितः सहसा देहः प्राणानिव सुसङ्गतः ॥ ४ ॥
ययौ द्रुतं वनं चारदर्शितेनैव वर्त्मना ।
स गत्वा ददृशे कन्यां सुप्ता सखिगणैः सह ॥ ४५ ॥
उत्थाप्याएं समारोप्य मूर्नु पाघ्राय शैलराट् ।
आनन्दाऽश्रूणि मुञ्चानः कन्यां स्वां पर्यपृच्छत ॥ ४ ॥
वत्से केन निमित्तेन वनमेतत् समागता ।
नाऽपराद्धं मया काऽपि त्यक्तोऽहं केन हेतुना ॥ ४७ ।।
माता ते त्वां विना सद्यो जीविता स्यात् कथञ्चन ।
वद त्वमिह सम्पामा हेतुना केन तद्रुतम् ॥ ४८ ।।
एवं पितुः समाकर्ण्य शोकोद्गारयुतं वचः ।
प्राकृतं भावमाश्रित्य मोहयन्ती समागतान् ।। ४९ ॥
तात सत्यं शृणु वचः प्रब्रवीमि तवाऽग्रतः ।
मया त्रिलोचनः शम्भुमनसा संहतः पतिः ॥ ५० ॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः।
स्वया तदन्ययितं देवचनाननु ।
तस्मादनं सङ्गताऽस्मि माणानुक्रष्टुमुद्यता ।। १ ।।
न हि पति घणे कृष्णं भ्रातर भगिनी इव ।
यदि दास्पप्ति मां तात शम्भवे सत्यतो वद ॥५२॥
सदागच्छामि नगरे बने नो चेद्वसाम्यहम् ।
इत्युक्त्या समुपाश्लिष्य पितरं सा रोदह ॥५३॥
अयं शैलपतिः कन्यां रुदन्ती दीनमानसः |
समाश्वास्य तदा माह चाऽभूणि परिवर्तयन् ॥ ५४॥
वत्से त्वं न विजानासि शिवं नान्ना शिवं ननु ।
अशिवाऽऽकारचारित्रः श्मशानस्थोऽहिभूपणः ॥५५॥
चर्मवासाः कपाळसगभूपितो भूत से विनः ।
वित्रवत्पाण्डरतनुः क्रोधनश्चाऽव्यवस्थितः ॥ ५६ ।।
पुरा दाक्षायणी तस्य भर्तुर्दुश्चरितैः सती ।
शोकोपहतचित्ता सा भस्मीभूता पितुहे ।। ५७ ॥
विष्णुः सर्वगुणोपेतः पीताम्बरसुशोभितः ।
वनमालाकौस्तुभायरलङ्कततनुः शुभः ॥ ५८ ॥
निसर्गमुगुणैर्लक्ष्मीर्य व पतिमुत्तमा ।
स ते योग्यः पतिः वत्से न शिवस्ते सहग्गुणः ।। ५९ ॥
श्रुत्वा पितुर्वचः प्राह गौरी रोपाऽरुणेक्षणा।
तात मे सैब() भर्ताऽस्तु शुभो वाऽप्यसभोऽपि वा ।। ६०॥
नाऽन्य पुणे शिवाद फश्चिद्भारपपि सहुणम् ।
निदानमत्र दिष्ट मे नाऽन्यदक्तुं स्वमर्हसि ॥ ६१॥
अवेयं तनुजानापं तद्विश्लेपसुकातरः ।
भोमित्युक्त्वा समादाय कन्या स्वनगरं पयो । ६२ ॥
अथ तां पुप्रियं दातुं शिक्षापाऽचिन्तपनिरिः।
सस्मार नारदं भूयः पर्वतेन्द्रः मभास्थितः ॥ १३ ॥

·२२८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
विदित्वा नारदस्तत्र तेजोराशिः समाययो ।
गिरिस्तं पूजयामास शास्त्रदृष्टेन वर्मना ।। ६४ ॥
स्वीकृत्य तत्सपर्या स माह पर्वतभूपतिम् ।
पर्वतेश स्मृतः किन्ते कारणं तत् प्रचक्ष्व मे ।। ६५ ।।
मया ते वाञ्छितं यत्तत् साधितं शुभमूर्जितम् ।
नामातृत्वे रमाकान्तः पुरुषः प्रार्थितो मया ॥६६ ॥
अङ्गीचकार भगवांस्तव भाग्यवशाच्च नु ।
श्रुत्वेस्थं नारदवचो हिमाद्रिीतमानसः ॥ ६७ ॥
बद्धाञ्जलिः क्षमस्वेति प्रार्थयामास तं मुनिम् ।
मुने हि ते प्रतिश्रुत्य कन्यां दास्यामि विष्णवे ॥ ६८ ॥
इत्यह वितथीभूतो निजभाग्यविपर्ययात् ।
यदा ते विष्णवे कन्यां दास्यामीति प्रतिश्रुतम् ॥ ६९ ॥
ततः परदिने कन्या मम रुष्टा सखीगणैः ।
प्रविष्टा विपिनं घोरं मृत्युवक्त्रामिव स्थितम् ॥ ७० ॥
आसादिता कश्चित् सा समानीता च यत्नतः ।
रमापति पति नैव सर्वथा साऽभिवाञ्छति ॥ ७१ ॥
प्रमथेशं तु भर्तारं दौर्भाग्यादीहति स्वयम् ।
मया किं तत्र कर्तव्यं दुर्भाग्येन मुनीश्वर ।। ७२ ।।
अगाधे घोरविपदि मनोऽहं सागरे ननु ।
अन्न त्वमेव मां शीघ्रं समुद्धर्तुमितोऽसि ॥ ७३ ।
पर्वतस्य निगदितं श्रुत्वेयं देवतापमः ।
द्रष्टुं गौर्यास्तु माहात्म्पं चुक्रोधाऽतितरां तदा ॥ ७४ ॥
सस्मार पापदान् विष्णोर्विजपादीस्तदा मुनिः ।
स्मृतमात्रा तु ते तत्र सम्माता विष्णुपार्षदाः ॥ ७॥
प्रोवाच विजयं तत्र नारदो मन्युना ज्वलन् ।
एप शैलकुलाऽङ्गारः स्वामिने मे निजात्मजाम् ॥ ७६ ॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः
२२९
ददामीति प्रतिश्रुत्य परिभावयितुं हि नः ।
समीहत्यधमस्तस्माद्ध्यैनं तत्तद्भवाम् ॥ ७७॥
नय शीघ्र मुररिपुः पाणिमस्याः प्रच्छितु ।
श्रुत्वैवं नारदरचो विजयः पार्षदेवरः ॥ ७८ ॥
जित्वा पर्वतराजन्यं समो बन्धयदृढम् ।
अथ सर्वे पर्वतस्य पौरा भीता विचुक्रुशुः ॥ ७९ ॥
हा इति धावमानाश्च सस्त्रीवालाः सहस्रशः।
तावत् कन्यां समानेतु विविशुईरिपार्पदाः ॥ ८ ॥
मेना पुत्री समादाय पुरोहितमुपागमत् ।
काश्यपः पर्वतगुरुदृष्ट्वा नगपतिप्रियाम् ॥ ८ ॥
हस्ते गृहीत्वा तनुजा वातारमभिशछतीम् ।
रुदन्ती रक्ष रक्षेति युवाणां भपविहलाम् ॥ ८ ॥
माभैर्वरसे समायाहीत्युक्त्या स्वस्य गृहाऽन्तरम् ।
प्रवेश्यता समावास्य पार्वती प्राह काश्यपः॥ ८३ ॥
इति श्रीमदितिहासोचमे त्रिपुरारहस्पे माहात्म्यखण्डे
फामोपारूपाने एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ २५८८ ॥

·अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः।
www
NA
लीलयाऽलं महादेवि किं रोदिपि भयार्तवत् ।
जानेऽहं न च से भीतिरस्मान्मोहयितुं हि तत् ॥ १ ॥
ततो मेनां भयात तां प्राह पर्वतराट् मियाम् ।
शृणु मेने मोहिताऽसि देव्या संस्मर पूर्वजम् ॥ २ ॥
वृत्तं यत्तपसाऽऽराष्प देवी प्राप्ताऽसि नन्दिनीम् ।
तामेव शरणं याहि मया सह नगमिये ॥३॥
श्रुत्वा पुरोहितवचः स्मृत्वा कन्यां पराम्बिकाम् ।
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ तुष्टाव विविधैः स्तवैः ॥ ४ ॥
लोकानां जनपित्री त्व सर्वलोकमहेश्वरी ।
मत्तनद्भवत्वं यत्ते नटानां वेपत्तु तत् ॥ ५ ॥
अहो धन्यतमा लोके मचो नाऽन्यो हि विद्यते ।
अनन्तपुण्यै श्वाऽदृश्या सा मे यस्मात्तनूद्भवा ॥६॥
अथ संस्तुत्य बहुधा काश्यपः माह शङ्करीम् ।
मातनं ते स्तुति कतै समर्थोऽाहिराडपि ॥ ७ ॥
तस्माचा किमहं स्तोष्ये प्रसीद परमेश्वरि ।
मातरं त्राहि संत्रस्तां दीनां पर्वतरामियाम् ॥ ८॥
मार्थितत्थं तदा गौरी निजं रूपं समास्थिता ।
कालमेघनिभा सिंहवाहना भूपणोज्वला ॥ ९ ॥
आयुधैवलितालामालापरितर्युता ।
त्रिनेत्रा स्वर्णवसना वालचन्द्राऽवतंसिनी ॥१०॥
निगाम गृहात्तस्मात्समुद्राद्भानुमानिव ।
अथ तां नारदो दृष्ट्वा प्रणम्य विविधैः स्तवैः ॥११॥

·छात्रिंशोऽध्यायः। अस्तूयत परां देवी गौरी शङ्करवल्लभाम् । एतस्मिनन्तरे विष्णुपादाः पर्वतेश्वरम् ॥ १९ ॥ पध्वा तस्याऽऽस्मनां गौरीं ग्रहीतुं तत्र चाऽगमन् । तान् दृष्ट्वा पार्वती सुद्धान् पितरच पराजितम् ॥ १३ ॥ आनन्दतश्च तदभृशानीपदक्रोधारुणाऽभवत् । तदेहादरुणा देवी निर्जगाम भयङ्करी ॥ १४ ॥ ज्वालामुखी कालरात्रित्रिशीर्षा च प्रिलोचना । त्रिशूलं करवालश्च विभ्रती घोरराविणी ॥ १५ ॥ सा प्रणभ्य माह गौरी किं करोमीति सम्मुखे । आज्ञापयद्विष्णुगणान् जहीति गिरिजा तदा ॥ १६ ॥ ततो विष्णुगणान् विष्णुसमाकारयलाऽऽयुधान । बालमान पावक इव नाशयामास साऽरुणा ॥ १७ ॥ करवालत्रिशुलोद्यहिना भस्मतां गताः । अय तद्वत्तमाकर्ण्य विष्णुमन्युक्शङ्गतः ॥ ८॥ सुपर्णपधिरुह्याऽऽशु चक्रहस्तोऽभिसंपपौ । तां ददर्शाणां देवी ज्वालावनां भपकरीम् ।। १२ ॥ सहस्रारं मचिक्षेप ज्वालामालापरीकृतम् । अथाऽऽपान्तं सहस्रारं कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥ २० ॥ कल्पान्ताऽपिरिवाऽशेपं भस्मीकुणिमम्बरे । दृष्ट्वा मचिक्षेप सहसारं प्रतीश्वरी ॥ २१ ॥ तच्छ्लमरुणाहस्तान्मुक्तं खे क्षणमात्रतः । भस्मी चकाराऽगिरिव तृणं चक्रं सुदर्शनम् ॥ १२ ॥ अप बुद्धो हरि मां गदामादाय वेगतः । अभ्यधावत तो देवीं गत्या मूर्पभिताडयत् ॥ २३ ॥ ताडिता फूरकृति चळे ज्वालाबत्रा हरेः पुरः। तन्मुखज्याला दम्प सुपर्णः पतगेश्वर|| २yl ·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे विष्णुं समादाय वक्त्रे चिक्षेप ज्वलितेऽरुणा। विष्णुं ग्रसन्ती तां दृष्ट्वा ज्वालावक्त्रां मुरा नराः ॥ २५ ॥ हा इत्युच्चुक्रुशुस्तत्र यावत् सा श्रीपति रुपा । देवी निगिरणोयुक्ता तारज्ज्वालामुखी द्रुतम् ।। २६ ॥ गले जग्राह गौरी ता मोवाचेपरस्मयान्विता । अलं वत्से साहसेन भ्रातरं मे समुन्दिर ।। २७ ।। पालकं जगतो नोचेदुल्सीदेत्रिजगद्रुतम् । तदोद्गीर्णस्तया विष्णुर्मूछितो घपतत् क्षितौ ॥ २८ ॥ ज्वालाराशिश्च हरिणा सहोद्गीर्णोऽरुणाऽऽरूपया । गौरी ज्वालाकुलान्तस्य हरि निःसारयद्भुतम् ॥ २९ ॥ वरधे चाऽय सा ज्वाला तिर्यगृद्धश्च सर्वतः । ता वा लोकमहन्त्री ज्वालामतिभयानकाम् ॥ ३० ॥ ब्रह्मेशायाः मुरगणा गौरी भीताः प्रतुष्टुवुः । चेपमाना जगुस्त्राहि त्राहीत्युचर्मदेश्वरीम् ॥ ३१ ॥ मुंस्तुना मा प्रपन्नान् तान् मा गम्भीरया गिरा। मा विभ्पन सुरा ययमभयं वः प्रयच्छितम् ।। ३२ ॥ ग्रुवन्तु को वरो पत्तो भवद्भिः प्रार्थितो द्रुतम् । इति श्रुत्वा विधिमुखा देवाः मोचुनगात्मनाम् ॥ ३ ॥ देवि जालामिमां कालाऽनल ज्यालासमा हुनम् । एधमाना प्रशय लोकान् रक्ष घराऽचरान ॥ ३४ ॥ प्रार्थित मुरगणः मनहार क्षर्णन ताम् । मार देवान पनि शिश, देवाः शृणुन. मदनः ।। एपा ज्वालामुखी देवी परकोधप्रभवा ननु । जगदमपितुं मयः प्रत्ता पर्वथा गमम् ।। ३६ ।। नगरपा नेतुमधुना निष्टता नगोत्तम । पनिता देवमनुनः मीनेटान् मम्मयच्छतु ।। ७ ।।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। कल्पान्ते सर्वजगतां भक्षणानुष्टिमेप्पति । इयं रुद्रस्य संहारशक्तिरस्यात्तु योगतः ॥ ३८ ॥ शिवः सर्वस्य लोकस्य संहारं रचयेत् परम् । इत्युक्त्वाऽमृतवर्षिण्या दृष्टया विष्ण्वादिकांन् सुरान् ॥३९॥ गणानपि मुतान् विष्णोपियामास चाऽम्बिका। विष्ण्वादिभिः स्तुत्ता पश्चात कन्यारूपं समास्थिता ॥४०॥ पितरं मोचयामास पार्षदैन्धनं गतम् । दृष्ट्वाऽपि गौर्यास्तद्रूपं महिमानमवेत्य च ॥४१॥ मायया पोहितो गौर्या विस्मृतस्तत्क्षणेन हि । मुक्तं कथञ्चिदात्मानं मत्वा स्वामात्मजा द्रुतम् ॥ ४२ ॥ परिष्वज्य समाघ्राय मणम्य वियुधेश्वरान् । माह पद्धाञ्जलिदोनो विष्णुं तं त्रिजगत्पतिम् ॥ ४३ ॥ रमापते मेऽपचिति क्षमस्व मार्यितो मया । अहं तुभ्यं ददाम्येव तनुजा नाऽत्र संशयः ॥ ४४ ॥ सा सर्वथा पति भग वने तस्मान्मृपोदितम् । प्रमाऽभूदत एतन्मे सर्वधा क्षन्तुमर्हसि ॥ ४५ ॥ एप ते तनुजो ब्रह्मा देवाश्चमे सुमङ्गताः । यदन युज्यते तन्मां शाघि ते शरणागतम् ॥ ४६ ॥ श्रुत्वैवं पर्वतबचो विधिः प्रोवाच सस्मयः । धन्यस्त्वं पर्वतेशोऽसि यत्ते कन्येयपीशी ॥ ४५ ॥ भर्तारं शिवमेवाऽत्र समहति मदेश्वरम् । सोऽप्पेनामहति शिवः पर्वी सर्वगुणाऽऽश्रयाम् ॥ ४८॥ फर्य विष्णुभवेद्भता तस्या भ्रातेव संस्थितः । योजयामि शिवं सघः पतित्वेऽस्या नगोत्तम ॥ ४९ ॥ इत्युक्त्वा समभिवज्प शिवं माह विधिस्तदा । स्तुत्वा प्रणम्य देवेशं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ ५० ॥ ३० ·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे महादेवं प्रार्थयामो वयं पर्वतनन्दिनीम् । प्रतीच्छ भार्यामात्मीयां कालेऽस्मिन्नेव शोभने ॥ ५१ ।। नेतद्वचो निषेधाऽहं पूर्ववृत्तश्च संस्मर । इति प्रोक्तो जगद्धात्रा ओमित्येवाऽह वै शिवः॥५२॥ अथ पर्वतराजन्यं प्राह ब्रह्मा चतुर्मुखः । साधितस्ते मद्देशानः कन्यापाणिग्रहाय वे ॥ ३ ॥ अस्मिन्नेव शुभे काले कन्यां दातुं त्वमर्हसि । वाक्यं विधेः समाकर्ण्य चैतत् माह नगेश्वरः ॥ ५४ ॥ ब्रह्मन् न साधितं किञ्चिद्वैवाहिकमनुत्तमम् । अप्तम्भूत्प च सम्भारान् अनिमन्व्य कुलेश्वरान् ॥ ५५ ॥ कथं विवाह आरभ्यो न किञ्चित् प्रतिभाति मे । समाकर्ण्य नगोक्तं तद्विधिस्त्वष्टारमाहयत् ॥ ५६ ॥ आयाऽऽज्ञापयत्तत्र तं मामग्रीमसाधने । आज्ञप्तो विधिना त्वष्टा ससृजेऽर्धमुहूर्ततः ॥ ५७ ॥ विवादशालां वेदोश्च पात्राण्यानींश्च मर्वतः । वस्त्रभूपणमाल्यानि प्रस्तराऽऽस्तरणानि च ॥५८ ॥ अन्नपानादिक मर्वमहीनं समफल्पयन प्राह सिद्धं सर्वमिति देवशिल्पिविधि तदा ।। ५९ ॥ दृष्ट्वा तद्दर्शयामास नगरानाय विश्वसट् । निशम्य हटो हिमवान् मणनाम पितामहम् ।। ६० ।। अब्रवीदेवताश्च विमानः महितान् द्रुतम् । भूनरान् भूपतीनन्यान्नगवंश्यान् विशेषतः ॥६१ ॥ समानयन्त्विनि तदा देवदूताः सहस्रशः । आदाय सर्वानाजग्मुर्मुहूर्वाऽर्धेन ते द्रुतम् ॥ ३ ॥ दृष्ट्वा ममागतान् मर्वान् पर्वतं माह विश्वसद् । नगश्वराऽऽगताः सर्वे साधितं सर्वमाधनम् ॥ ६३ ।।

·द्वात्रिंशोऽध्यापः।
सजीभव विवाहाय तनुजा समानप ।
आज्ञप्त एवं शैलेशो गत्वा स्वभवनं द्रुतम् ।। ६४ ॥
कन्यापा मङ्गलस्नानं कारयित्वा यथाविधि ।
काश्यपेन स्वगुरुणा सर्व वैवाहिक विधिम् ।। ६५ ।।
कृत्वा कन्यां समादाय मिपया सहितो नमः ।
ज्ञातिमि तिपत्नीभिः संहतो निर्ययौ गृहात् ॥ १६ ॥
विवाहशालामाविश्य तस्थौ स सपरिच्छदः ।
अय ब्रह्मा शिवं तत्र विवाहविधिना तदा ॥ १७ ॥
योजयामास तत्पश्चात् स्वगणैः परिवारितः ।
विवेश शाला भूतेशः सर्वमङ्गलसंयुत्ताम् ॥ ६८ ॥
तं ददर्श महादेवं विकटं जटिलं कृशम् ।
पाप्रचर्माऽशुकपरं नागचर्कोतरीयकम् ॥ ६९ ॥
कपालमालाविलसद्लं पन्नगकुण्डलम् ।
कालसर्पोपवीतञ्च विरूपाक्षं त्रिलोचनम् ।। ७० ॥
भूतस.विरूपास्पैरुम्पत्ताऽऽचारसड्डुलैः ।
स्मशाननिलयघोरैर्गणश्च परितो रतम् ॥ ७१ ॥
पर्वतराजन्यो विमनाः समजायत ।
विधिनगं म्लानमुखं शोकपरिप्लुतम् ।। ७२ ॥
विज्ञाय मानसं तस्प मोबाचागं विधिस्तदा ।
कि नगेश्वर शोफेन सम्प्लुतोऽस्मि शुभागमे || ७३ ॥
जानासि नमहेशानमाचर्यचरितं शिवम् ।
इत्युक्त्वा विधिरीशान प्रार्थपामास सन्मतः ॥ ७४ ॥
देव स्वामीदृशं दृष्ट्वा नगः खिन्नो महेश्वर ।
तदर्शय स्वमात्मानं सर्वलोकैफसुन्दरम् ॥ ७५ ॥
एवं सम्मार्थितः शम्भुयोगेशवलाऽवित्तः ।
आत्मानं दर्शयामास फोटिममयसुन्दरम् ॥७६ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यग्वण्डे तप्तहेमसमाऽऽभामं नीलेन्दीवरलोचनम् । नानारनौघविल सन्मुकुटेन विराजितम् ।। ७७ ।। रक्तमारयाऽम्बरधरं नानारत्नाविभूषणम् । तादृशः प्रमथैश्चित्रभूपणाऽम्बरशोभितः ॥ ७८ ।। सेव्यमानं समालोक्य पर्वतः प्रीतमानसः । अहो धन्या मम सुता यस्या भर्ताऽपमीदृशः ॥ ७९ ॥ सर्वलोकमद्देशानः सर्वलोकमनोहरः । इत्युक्त्वा तं महादेवं प्रणनाम नगेश्वरः ॥ ८० ॥ न जानामि यहादेव तव माहात्म्यमद्भुतम् । जडः स्थाणुस्वभावोऽहं तन्मेऽगः क्षन्तुमर्हसि ॥ ८१ ॥ इति क्षमाप्य भूतेशे विधि प्रोवाच शैलराद् । ब्रह्मन्नियं मे तनुजा पाणिं गृहातु शङ्करः ॥ ८२॥ मन्यसे यदि तच्छीघ्रं न कालोऽतिगतो भवेत् । ओमित्युक्त्वा विधिः शीघ्रं शिवं प्राह स्मयन्निव ॥ ८३ ।। पाणि शिव गृहाणाऽस्याः पार्वत्या मा विलम्ब्यताम् । अत्यति काल: सगुणः सर्वदोपविवर्जितः ॥ ८४ ॥ निशम्य शम्भुर्विध्युक्तं पाणिं गौर्याः समाददे । शैलः समुत्स्टजत्तोयं मेनया समवार्जितम् ॥ ८५ ॥ घोषो महानासीत् मङ्गलध्वनिमिश्रितः । उच्चावचान्यवाद्यन्त वाघानि परितस्तदा ॥ ८६ ॥ जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्वाप्सर्गगणाः । अस्तुवन् बन्दिनस्तत्र पुष्पवृष्टिरभूदिवः ॥ ८७ ॥ ववौ गन्धवहो मन्दं चक्रे सुरभिला दिशः। पुर्वशिष्ठभमुखाः शैवोपनिषदां गणम् ।। ८८ ।। विधिर्विवाहविधिना योजयामास शङ्करम् । तय पर्वतराजन्यः सर्वान् विप्रमुखान् जनान् ।। ८९ ॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। स्नाऽऽभरणयासोभिरसंख्येयधनैरपि । सम्भावपामास तथा देवान् विधिमुखानपि ।। ९० ॥ पूजयामास विधिना सम्मृतैः सुसमहणः । भोजयामास नगराट् सास्तत्र समागतान ॥ ९१ ॥ विविधैरनपानायैः पसायमनोहरैः । भुक्षा विभमुखास्तत्र यथेष्ट तर्पिता धनैः ॥ ९२ ॥ आशिषस्ते प्रयुञ्जाना निर्ययुः सर्वतो दिशम् । एवं विषाहे संवृत्ते हिमवान् प्रददौ धनम् ॥ ९३ ।। असंख्यातं रनगणं यासांस्याभरणानि च । हस्यश्वरथदासीनां गणानपि च कोटिशः ॥ ९४ ॥ पार्वत्यै स्वतनूजायै प्रियायै प्रीतमानसः ! अथ तत्सर्वमादाय पार्वतीसहितः शिवः ॥ ९५ ॥ गन्तुं निजालयं शीघ्रं मनो दधे महेश्वरः । विधिविष्णुमुखैर्देवैः स्तूयमानापदाऽऽनकः ॥ ९६ ॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे कामोपाख्याने द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ २६८४ ॥ --RDOE

·अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः।
अथ देवः स्तूगगानो महेशः पार्वतीयुतः।
हिमाद्रिणाऽभ्यनुज्ञातो निर्ययौ हिमवदनात् ॥ १ ॥
किश्चिमनुययौ पर्वतः प्रेमकातरः ।
ततोऽनुजज्ञे श्वशुरमनुयान्तं महेश्वरः ॥ २ ॥
प्रतियातुमनीशं तं दुहितमेमभारतः ।
अपश्पत् पार्वती देवः कटाक्षेण स्मिताऽऽननः ॥ ३ ॥
ज्ञात्वोगितं महेशस्य देवी पर्वतनन्दिनी ।
पितरं बोधयामास स्वशापभ्रष्टसंस्मृतिम् ॥ ४ ॥
दर्शयामास विभव स्वस्पाः परममद्भुतम् ।
अथ दृष्ट्वा नगपतिस्तनूनां परमेश्वरीम् ।। ५ ।।
ज्ञात्वा स्वरूपं तस्याश्च जगत्तत्वच सर्वशः।
निहत्तमोहः मम्माप्तनिजवैभवनिर्भरः ॥ ६ ॥
अनुज्ञात: शिवाभ्यां स प्रयया निवेशनम् ।
महादेवोऽपि पार्वत्पा सहितो धातृमुख्यकान् ॥ ७ ॥
अनुज्ञाप्प स्वपदेशं प्रमोरभिमंशतः ।
रजनाऽदि समामाघ तपस्येच मनो दधे ॥ ८ ॥
अप देवनदीतीरे संश्रयं गुणवत्तरम् ।
ममासाघ महादेवो न्यग्रोधनरुमाश्रितः ॥ ९ ॥
तपश्यचार परमं दिव्यवसहस्रकम् ।
तत्र विघ्नकर फापमन यमस्मशेपताम् ॥ १० ॥
भार्गवेवं मन्मयोऽपि भम्मन्न प्राप्तवान् शिवात् ।
एवं श्रुत्वाऽद्भुनको भागनः पर्यपृच्छत ॥ ११ ॥

·घ्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
दयानिधे ऽवधूतेश कथामधुझरी तव ।
मुखपद्मनुताऽतीच तृपां पीताऽपि यच्छति ॥ १२॥
तब माधत्स्वभावोऽहं न तृप्यामि द्विरेफवत् ।
तदहं श्रुतिवक्त्रेण पातुमिच्छामि वै पुनः ॥ १३ ॥
कथं शिवेन निर्दग्धः कामो विघ्नं तपस्यतः ।
किगर्थमाचरन सर्व शंसतत् परिपृच्छतः ॥ १४ ॥
अथाऽपि विष्णोनिर्दग्धं ज्वालामुख्या सुदर्शनम् ।
प्रासं पुनः कथं तेन वदैतदपि मे गुरो॥ १५ ॥
एवं सुपृष्टो मुनिराद् दत्तात्रेयो जगौ कथाम् ।
कथयामि शृणु कथां भृगुवंशावतंसक ॥ १६ ॥
तथा सुदर्शने नष्टे विष्णुस्त्रिजगतीपतिः ।
कालान्तरे सुररिपुर्मुराऽऽख्यो दैत्यपुङ्गवः ॥ १७ ॥
योद्धमभ्याययो विष्णुं महावलपराक्रमः ।
युध्यमानस्तेन हरिरभवद्धीनंवर्चतः ॥ १८ ॥
सुदर्शनेन रहितो विमृगः पुङ्गवो यथा ।
अथ ब्रह्मा प्राह हरि हरे शृणु वचो मम ।। १९ ।।
मुदर्शनेन रहितो नेमं जेतुं विभुर्भवान् ।
उपतिष्ठ परां ज्वालामुखी देवीं समाहितः ॥ २० ॥
माप्प चक्रं तया दतं जेतुमेनं समर्हसि ।
श्रुत्वैवं ब्रह्मगदितं युध्यमानो रमापतिः ॥ २१ ॥
अन्तर्द्धिमाययौ तत्र ततो दृष्ट्वा मुराऽसुरः ।
पराजितो हरिरिति ज्ञात्वा स्वभवनं ययौ ॥ २२॥
अपापिण्णुरूपप्रध्या नौलसन PASA ।
यत्र सा ऽहनि ज्वालामुखी प्रज्वलिताऽऽनना ॥ २३ ॥
लात्वा संयतवाक्कायमानसस्तामुपस्थितः ।
निराहारो निराधारस्तपस्तपै महत्वरम् ॥ २४ ॥

·विष्णो लोकेश तुष्टोऽस्मि वरं वृण्वभिवाञ्छित्तम् । ददामि तुभ्यमखिलमनई तं न विद्यते ॥ ३३ ॥ श्रुत्वेत्थं तद्वचो विष्णुः प्राह पद्धाञ्जलिस्तदा ॥ ३४ ॥ शृणु मदचनं देवि पुराऽई जगतीपिपाम् । रक्षित श्रीमहेशान्पा मुखिपुरया ननु ॥ ३८ ॥ सदाशया लोकरक्षाविधी सततमुधतः । २४० त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ऊर्धवाहुर्मीलिताक्षः महस्रं परिवत्सरान । अथ सा सुप्रसन्नाऽभूज्ज्वालावक्त्रा महेश्वरी ॥ २५ ॥ आवि भूता हरिपुरश्चिकीर्पन्त्यभिवाञ्छितम् । सूकोटिमतीकाशा तरुणाऽरुणसद्रपुः ॥ २६ ॥ मस्तफ त्रयसराजस्किरीदत्रयशोभिनी । खङ्गं त्रिशुलं विभ्राणा मुण्डमालाविभूपिता ॥ २७ ॥ नेत्रेभ्यो वदनेभ्यश्च श्रोत्रेभ्यो घ्राणमार्गतः । समस्तरोमकूपेभ्यो यहाज्वाला क्षणे क्षणे ॥ २८॥ मुञ्चन्ती भीपणाकारा गौरीक्रोधसमुद्भवा । स्तूयमाना सुरवरैर्गन्धरप्सरोगणैः ॥२४॥ नृत्यद्भिर्गायमानैश्च संवृता स्वगणैरपि । निशाम्य विष्णुस्तां ज्वालामुखीं सन्निधि मागताम् ॥ ३०॥ मणम्य दण्डवद्भक्त्या वद्धाञ्जलिपुटः स्थित स्तुति चक्रे गुह्यवाभिर्विचित्राभिर्भगृह ॥३१॥ अथ तुष्टा स्तुतिगणैर्वालाववत्रा मद्देश्वरी। माह विष्णुं लोकपतिं गम्भीरवचसा तदा ॥ ३१ ॥ मम देव्या यतो भ्राता पूजितः सर्वतस्ततः । Hasध दैत्यराट् कश्चिन्मर इत्याभिविश्रुतः ॥ ३६ ॥ जगतीनाशनायुक्तो। त प्रार्थितो देव, ·ब्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। २४१ युध्यमानस्तेन युद्ध होनवीयोऽभव ननु । चक्रण रहितस्तेन तदर्थ त्वामुपस्थितः ॥ ३८ ॥ चक्रदानेन जगतीं रक्षाऽद्य सचराचरीम् । अथ वा जहि दैत्येशं त्वमेव बलवत्तरा ॥ ३९॥ श्रुदत्य पार्थितं विष्णोदेवी ज्वालामुखी तदा । आद सस्मित्तया वाचा सम्बोध्य कमलापत्तिम् ॥ ४० ॥ नारायण त्वं दयिता भ्राता गौर्यात्रिविक्रमः । अहमाझाकरी तस्यास्त्वं तस्यान्मान्य एव हि ॥४१॥ निग्रहे दैत्यराजस्थ शताऽहमपि साम्मतम् । आज्ञा श्रीत्रिपुरेशान्याः सर्वेषां मूर्ध्नि तिष्ठति ॥ ४२ ॥ वायुवाति सदा सूर्य उदेतान्दुः सतारकः । धरा लोकं धारयति चारिधि तिवर्तते ॥ ४३ ।। यद्यात्तदहं कस्मान्न विभेमि निरर्गला। सन्तुष्टा च त्वचपसा गृहाण निजपायुधम् ॥ १४ ॥ इत्युक्त्वा स्वायुयाचक्रं सहस्रारं सुदर्शनम् । सहस्रज्वालया युक्तं सर्वशक्तिसमन्वितम् ॥ ४५ ॥ निस्तार्य प्रददौ तस्मै विष्णवे प्रीतमानसा । इदं सुदर्शन चक्रं महातारं ततोऽधिकम् ॥ ४६ ॥ अमोघमप्रतीकार्य मानसं ते भविष्यति । अनेन जेता लोकानां नाइजेपस्तव विद्यते ॥ ४७ ।। गच्छ दैत्यं जहि क्षिप्रं लोकं श्रेयोयुतं कुरु । इत्युक्त्वाऽन्तर्हिता सद्या स्वप्नदृष्टेव सा शिवा ॥४८॥ अथ चक्रं समासाद्य मुरं समराहयद । दैत्यसेनापरिहतं तत्क्षणेनैव श्रीधरः ॥ ४९ ॥ सुदर्शनेन भस्मत्वमनगच्छलभं पथा । इति ते कथितं राम विष्णोश्चक्राऽऽसिकारणम् ॥ ५० ॥ ३१

·२४२
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
अध कामो यथा भस्मीभूतस्तचट्टणु भार्गव ।
मणीय पार्वती देवस्तप आतिष्ठदुत्तमम् ॥ ५१ ॥
अथ कालेन महता तारको नाम दैत्यराट् ।
शूपमाऽभिधानोऽपि तपस्तप्या सुदुप्फरम् ॥ ५२ ।।
अष्टादशाऽण्डाऽऽधिपत्य चक्रतुर्वलदार्पितो।
अथ ताम्या पराभूतो युधीन्द्रः सुरनायकः ॥ ३॥
उपतस्थौ विधातारं दीनो देवगणेतः ।
स दृष्ट्वंविधं शक्रं नष्टत्रिभुवनाश्रेयम् ।। ५४ ॥
विचार्य प्राह देवेशं प्रश्रयाऽवनत स्थितम् ।
श्रृणु शक्र महानेप दैत्यराजो बलैर्युतः ।। १० ॥
तारकः शूरपद्मश्च मयाऽग्रतः समीहितो ।
न त्वया वा तथाऽन्येन जेतुं शक्यौ कथञ्चन ॥ १६॥
विना महादेवसुतं स्मामिन दिष्टमीदृशम् |
सद्गच्छ पार्थय शिवं पुत्रोत्पादनकर्मणि ।। ५७ ॥
तत्सुतम्तव सेनायाः पतिर्भूत्वा सुरेश्वरम् ।
पराजित्य त्रिभुवनाश्रियं दास्यति पूर्ववत् ॥ ५८ ॥
श्रुत्वा विधिवचो देवपतिर्देवगणेतः ।
यपो त्रिलोचन देवं प्राथितुं जवतस्तदा ।। ५९ ॥
तत्र गत्वा देवदेव नीलकण्ठमुमापतिम् ।
अपश्यादिवुधाऽधीशः शान्तसर्वाश्रप तदा ॥ ६ ॥
सनकाचैर्मुनिगणैः सत्त्वोर्जिनमहाऽऽशयः ।
शारदाऽम्बुनिभस्वच्छशान्तचित्तैर्निरञ्जनैः
परित मीलिताक्षं ज्वलित तपसां गणैः ।
न तत्र कश्चिञ्चलान न निःश्वसिति नेक्षते ॥ ६२ ।।
परस्पर न पश्यन्ति न वदन्त्यपि काहचित् ।
न पक्षिणोऽपि वाशनि न वायुर्वाति वेगतः ॥ ६३ ॥

·त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। २४३ x सूर्यो नैव प्रतपति न स्पन्दन्ते च शाखिनः । चित्राऽऽलिखितवत्तत्र निष्क्रियं प्रत्यचेष्टत ॥ ६४ ॥ तत्र रेऽपि संस्थातुं नाशकद्देवभूपतिः । तपस्तेजः चिन्तयित्वा चिरंतन नाऽन्तं पाप कथश्वन ॥ ६५ ।। अथ सस्मार वचसा पति गुरुमनन्यधीः । नाऽन्योऽत्राऽलं मम त्राण इति मत्वा शतक्रतुः ।। ६६ ॥ स्मृतमात्रो योगिराजः समायातः शतक्रतुम् । मासं गुरुं समालोक्य देवेशः सुखितो बभौ ॥ ७ ॥ अथेन्द्रस्तस्य चरणौ मपीड्य शिरसा नतः । घद्धाञ्जलिः प्रत्युवाच दोनोऽत्यन्तसुदुःखितः ।। ६८ ॥ मामेवं पश्यास गुरो हृतराज्यं सुदुःखितम् । आपद्वारिधिनिर्मग्नमनन्यशरणं चिरम् ॥ ६९ ॥ आज्ञप्तो लोकपतिना माथितुं नीलकन्धरम् । उत्पादनाय पुत्रस्प तदेवमुपसर्पितम् ॥ ७० ॥ असमर्थः किं करोमि कथं मे स्पात् समीहितम् । आचवाऽनोचितां युक्तिं यथा मे स्यात् ममीहितम् ॥१॥ श्रुत्वेन्द्रवचनं जीवश्चिन्तयित्वाऽखिलाऽऽगमम् । माहेन्द्रकार्यसंसिद्ध्यै हर्पयन्त्रित वज्रिणम् ।। ७२ ॥ शतक्रतो शृणु वचो गौरी तोपय भक्तितः । सा ते विधास्पति श्रेयो नाऽन्यदन पराऽयणम् ॥७३ ।। इत्युक्त्वाऽन्ताहतो जीवो वायुनुमाऽभ्रलेशवत् । अथ देवेश आतिगौरी तोपयितुं तपः ॥ ७४ ।। वमेकं ततस्तुष्टा गौरी सन्निहिताऽभवत् । शतक्रतो ब्रूहि यत्ते मनासि घभिवाञ्छितम् ॥ ७५ ।। इति माह तदा देवपतिदेवीमवेक्षन ।

·प त्रिपुरारहस्प माहात्म्यखण्डे दण्डवत् स्तुत्या विविधैः स्तुतिभिस्तदा ॥ ७ ॥ अथ देवपतिः कृताअलिपुटस्तदा । शृपमा मान्यश्रीरसुरण किलाऽभवम् ॥ ७ ॥ अष्टादर काता मां महादेवसुतात्तव । अथ ता: -ये नाऽन्यस्ते कार्यसाधकः ॥ ७८ ।। उपतस्थी ----समायातस्त्विहाऽधुना । स दृष्ट्वी महादेवं त्रिलोचनम् ॥ ७१ ॥ गुरुणा मेरितस्ततः। रक्षाऽऽपन्महार्णवात् । पपात तत्पदाऽन्तिके ॥ ८० ॥ विचार्य म श्रृणु शक तारका . न त्वया विना मह हारमोनादात्म्यखण्डे ६४ ॥ तद्गच्छ : तत्सुतम्ममा पराजित श्रुत्वा यपोति तत्रगत अपश्ग सनका शारद' परिट नता परस नपा

·अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः।
श्रुत्वेस्थमिन्द्रवचनमुवाच तु महेश्वरी ।
शृणु हर्यश्व मद्वाक्यं दुर्घटे प्रतिभाति मे ॥ १ ॥
न मे सन्तानयोगोऽस्ति ऋपिपल्यास्तु शापतः ।
महादेवस्य च तथा मदन्पन्न मुतोद्भवः ॥ ९ ॥
तत् कथं स्यात्तव हितं सर्वथा भाति दुष्करम् ।
निशम्यैवं वचो गौर्याः शक्रः प्राञ्जलिरवात् ॥ ३ ॥
देवि नूनं सब कयं शापः केन कुतः कथम् ।
खं सर्वलोकसम्पुज्या महादेवेऽपि वा कथम् ॥ ४ ॥
वदैतदिति चित्रं मे भाति शङ्करवल्लभे ।
हरिणा प्रार्थिता सैवं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ ५ ॥
शृणु याक यया शापो मया मामः शिवेन च ।
पुराऽहं हिमशैलस्य पितुर्गेहे स्थिता पदा ॥ ६ ॥
तदा कदाचित् सखिभिः संटता वनमभ्यगाम् ।
शारत्कालेऽरण्यशोभा द्रष्टुमुत्सुकिता सती ॥ ७ ॥
तदा पित्रा समादिष्टाः सहस्रं वनचारिणः ।
मद्राणायाऽनुगताः बनान्येवमहङ्गता ॥ ८॥
अथ तन कदाचिद्वै मया मृगी दृष्ट्या शुभा ।
अपूर्वा रुचिरा मृगेण सह सङ्गता ॥ ९ ॥
क्रीडार्थ तां समानेतुमादिया वनचारिणः ।
मिथुनं मृगयो। सर्वे परिवः समन्ततः ॥१०॥
मिथुनं तत् समानीय ददुर्मह्यं वनेचराः ।
अय तत्र निःश्वसन्ती रुदन्ती हरिणी पुरः ॥ ११ ॥

·२४४
त्रिपुरारहस्य माहात्म्यखण्डे
प्रणम्य दण्डवत् स्तुत्वा विविधैः स्तुतिभिस्तदा ॥ ७६ ॥
माह गौरी देवपतिः कृताअलिपुटस्तदा ।
देव्यई हृतराज्यश्रीरसुरेण किलाऽभवम् ॥ ७७ ।।
तत्र माह विधाता मां महादेवसुतात्तव ।
भवेदीप्सितमित्येवं नाऽन्यस्ते कार्यसाधकः ॥ ७८ ।।
तदहं स्वार्यसंसिद्धये समायातस्विहाऽधुना।
पृष्ट्वा तपस्यभिरतं महादेवं त्रिलोचनम् ॥ ७१ ॥
सर्वथा नष्टसर्वाऽऽशो गुरुणा मेरितस्ततः ।
त्वामेव शरणं माप्तः संरक्षाऽऽपन्महार्णवात् ।
इत्युक्त्वा दण्डवद्भ्यः पपात तत्पदाऽन्तिके ॥ ८०॥
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
कामोपारूपाने त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ २७६४ ॥

·अथ चतुर्विंशोऽध्यायः।
श्रुत्वेत्यमिन्द्रवचनमुवाच तु महेश्वरी ।
शृणु हर्यश्व मद्वाक्यं दुर्घटं प्रतिभाति मे ॥१॥
न में सन्तानयोगोऽस्ति ऋषिपल्यास्तु शापतः ।
महादेवस्य च तथा मदन्यत्र सुतोद्भवः ॥ २ ॥
तत् कथं स्यात्तव दितं सर्वथा भाति दुष्करम् ।
निशम्यैवं चचो गौर्याः शक्रः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ३ ॥
देवि नूनं तव कथं शापः केन कुतः कथम् ।
वं सर्वलोकसम्पूज्या महादेवेऽपि वा कथम् ।। ४ ।।
वदैतदिति चित्रं मे भाति शङ्करवल्लभे ।
हरिणा प्रार्थिता सैवं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ ५ ॥
शृणु शक्र यथा शापो मया मातः शिवेन च ।
पुराऽहं हिमशैलस्य पितुर्गेहे स्थिता यदा ॥ ६ ॥
तदा कदाचित् सखिभिः संहता वनाभ्यगाम् ।
शरकालेरण्यशोभा द्रष्टुमुत्मुकित्ता सती ॥७॥
तदा पित्रा समादिष्टाः सहस्र वनचारिणः ।
मद्राणायाऽनुगताः बनान्येवमहङ्गता ॥८॥
अथ तन कदाचिद्वै मया मृगी दृष्टा शुभा ।
अएपूर्वा रुचिरा मृगेण सह सङ्गता ॥९॥
क्रीडाथ तां समानेतुमादिया वनचारिणः ।
मिथुनं मृगयोः सर्वे परिवत्रुः समन्ततः ॥ १० ॥
मिथुनं तद समानाय ददुर्गा बनेचराः ।
अथ तत्र निःश्वसन्ती रुदन्ती हरिणी पुरः ॥११॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
अहं देवि सुहोनाऽऽरुयः काश्यपस्तपसि स्थितः ।
पल्याऽनया भरद्वाजसुतपाऽस्मिन् महावने ॥१२॥
कुरङ्गमिथुनं दृष्ट्वा तद्रतिर्मऽभियाचता ।
तत्कुरङ्गशरीरेण स्थिता स्वरतिकारणात् ॥ १३ ॥
तत्र समस्वाऽपत्तमनया कृतमज्ञया ।
इति सम्मार्थिता तेन शाप एवंविधो मम ।। १४ ।।
महादेवस्याऽपि शृणु शापहेतुं पुरातनम् ।
पुरा प्रेतामुखे विमाः कर्मणेन्द्रादिकान् सुरान् ॥ १५ ॥
अत्यवर्तन्त तपमा महता सुसमेधिताः ।
चमुर्देवान वशे सेन्द्रान मसिद्धाऽसुर राक्षसान् ॥ १६ ॥
आशाप्रतीक्षका देवा विमाणामभवन् तदा ।
एवं त्रिलोकी विभाणां वशमां वीक्ष्य सर्वथा ॥ १७ ।।
हतप्रभाव इन्द्रोऽभूदिमाशापाल फः स्वतः ।
अथ शको देवगणरतो ब्रह्माणमम्पयों ।। १८ ॥
निवेदया दीनारमा विमाऽधीनत्वमात्मनः ।
श्रुत्वा विधिः प्राह हरि नतत् प्रतिविधायहम् ॥ १९ ॥
समयोऽस्मि यतस्तेषां विमि तपसा बलात् ।
इत्युक्त्वा देवमहितो विष्णुमभ्यागमद्विधिः ॥ २० ॥
निदषदेव यथावचतुराननः ।
श्रुत्वा नारायणः प्राइ ब्राह्मणानां तपोबलम् ॥ २१ ॥
निशाम्प विधिमापनप पृणु ब्रह्मन् वचो मम ।
अध विनितं मर दाहकावनवामिमिः ।। २२ ॥
तपसा राशिभिस्तस्मादुपापो न हि ध्यते ।
पां निरोधणनो भस्मी युगच यम् ॥ २३ ॥
प्रयाण्डानां शनस्याऽपि सप्टुमहीः पुनः सणान् ।
एममाया नाऽत्र फपिन मफलो पन पम ॥ २४ ॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। तद्गच्छामो महादेवं स श्रेयो नो विधास्यति । इत्युक्त्वा सहितो ब्रह्ममुखैः कैलासमागमत् ॥२५॥ नत्वा शिवं यद्धकरास्तस्थुर्विष्णुमुखास्तदा । दृष्ट्वा विष्णुं सुरैयुक्तं विधिञ्च माह शङ्करः ॥ २६ ॥ शृण्वन्तु विबुधाः सर्वे वाक्यमन यथाविधम् । जानामि भवतामत्र समागमन कारणम् ॥ २७ ॥ अद्य विप्रास्तपोराशिज्वालामालापरीक्षताः । भस्मीकुर्युः प्राप्तमात्रं बहिन्यालास्तुणं यथा ॥ २८ ॥ तदन कृत्यं निश्चतुं मन्त्रयामः सुमन्त्रिभिः । इत्युक्त्वाऽन्यान विसृज्याऽय मधानसुरनायकैः ॥ २९ ॥ मन्त्रयामास सुचिरमुपन्यस्य पृथक पृथक् । अथाह पुण्डरीकाक्ष उपायोऽन्यो न रोचते ॥ ३० ॥ अन्यत्र छद्मना जेतुमशक्यास्ते महीमुराः । तद्गच्छतु. भवस्तत्र मनोहरवपुर्धशम् ॥ ३१ ॥ विमदारान्मोहयित्वा धर्माच्यावयतु द्रुतम् । धर्मच्युत्ता पदा विमा जेतुं शक्यास्तु सर्वथा ।। ३२ ॥ एप मे ऽभिमतः पक्षः सर्वथा भिरोचते । श्रुत्वेत्थ केशवबचातुष्टा विधिमुखाः सुराः ॥ ३३ ॥ समीज्य शङ्करं देवं चोदयामामुराशिपे । शिवोऽपि देवकार्यार्थ पाऽऽरूदः सपार्पदः ॥ ३४ ॥ जगाम तत्र विमास्ते बने यत्र तपःपराः । अप तान् भूसुरान् सर्वानभिलक्ष्य विनिर्गतान् ॥ ३५॥ समित्युष्पाचाहतये मविवेश तदाश्रमान् । कृत्वा रूपं सुरुचिरं कोटिमन्मथसुन्दरम् ॥ ३६ ॥ दर्शयामास दारेषु चात्मानं तादृशं शिकः । तं तादृशं समालोक्य विप्राणां ताः सुयोषितः ।। ३७ ।।

·२४८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे कामवाणाऽऽहताः सर्वाः शिवमेवाऽन्वयुस्तदा । निरुध्यमानाः पुत्राद्यैर्विस्मृतप्रियवान्धवाः ॥ ३८ ॥ अन्धगुस्त्यक्तसर्वस्वाः शिवेनाऽत्यन्तमोहिताः । अथ ताभिः परिवृतः शिवोऽगच्छद्वनान्तरम् ॥ ३२ ॥ कामाचारविनोदेस्ता मोहयामास शङ्करः । सङ्गताः शिवेनैवं सर्वा गर्भ दधुस्तदा ॥ ४० ॥ उपभुज्य विप्रसती: आइ देवः पिनाकमृद । यात स्वभवनान्याशु भर्तारो यत्सुकोपनाः ।। ४१ ।। पुनः काले नु गच्छामः पुरः सन्ध्याइतिवर्तते । एवं ता मुनिपरपस्तु श्रुत्वा शङ्करभाषितम् ॥ ४२ ॥ जग्मुर्गेहाऽभिमुखतो भीता भञपचारतः । तदन्तरे मुनिगणाः फलपुष्पसमिद्ग्रहाः ॥ ४३ ॥ प्राप्ता गृहस्तित्र दारान् वीक्ष्याऽतिविकृताऽऽकृतीन । अभिलक्ष्य गर्भयुताः पनीः स्वाः सर्व एव ते ॥ ४४ ।। शङ्किता अभवन् तत्र ज्ञाता तत्तपसो बलात् । महादेवाऽपचरितं चुकधुर्मुनिपुङ्गवाः ।। ४५ ।। जग्मुर्यत्र महादेवो भस्पीकुर्म इति क्रुधा । आगच्छतो मुनीन् दृष्ट्वा महादेवेति कोपनान् ॥ ४६ ।। पलायनपरः शीघ्रमभवद्वपकेननः । पलायनपरं देवं नभोमार्गसमाश्रयम् ॥ ४७ ।। दृष्ट्वा मुनिगणाः क्रुद्धाः शापं तस्मिन्नाऽसजुः । परक्षेत्रप्वयं यस्मात् कामी वीज स्वमुत्सृजत् ॥ ४८ ।। तस्पादितः परञ्चाऽन्यत्रीषु पण्डत्व मेष्यति । येन लिनेन चाऽस्माकं पम्प एताः पदापिताः ॥ ४९ ॥ पत्तत्वस्मत्समक्षं तल्लिङ्गं जारस्य सर्वथा । एवं विप्रैः शिवः शमस्तस्मात्ते कथीप्सितम् ॥ ५० ॥ ..

·चतुत्रिंशोऽध्यायः २४९ भवेदमरराजन्य न पत्यस्प सम्भवः । श्रुत्वेत्थं पार्वतीवाक्यमिन्द्रः पमच्छ सादरम् ॥५१॥ देव्यहं श्रोतुमिच्छामि शिव किमकरोत्ततः । कथं छिन्नं तस्य लिङ्गं कि भूत तत्ततः परम् ॥५२॥ पृष्ट्वैवं देवराजेन माह गौरी दिवस्पतिम् । एवं शापोत्तरं तस्य शिवस्याऽऽकाशगामिनः ।। ५३ ।। पपात लिङ्गं संछिन्नं दादाकाशमार्गतः । पतल्लिङ्ग समालोक्य ब्रह्मा विष्णुमचोदयत् ।। ५४ ॥ पतालॉ यदि पतेच्छुलिनः पृथिवीतले । शतधा पृथिवी शीर्णा भविष्यत्ति न मंशयः ॥ ५५ ॥ नास्त्यन्यो धारको लोके विद्यते त्वामृते हरे । योन्याकृत्या धारयैतत् क्षोभशान्त्यै न चाऽन्यथा ॥ ५६ ॥ स्वामहं धारयिष्यामि योनिरूपेण संस्थितम् । इत्युक्त्वा पीठरूपेण स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ ५७ ।। योनिरूपेण तस्पोर्ट्स संस्थितः कमलेक्षणः । अथ लिङ्गं योनिमध्ये पपात क्षणतस्तदा ॥ ५८ ॥ पततस्तस्य वेगेन योनिस्तु निरभिद्यत । भिवा योनि पीठमध्ये प्राविशल्लिङ्गमद्भुतम् ॥ ५९॥ विष्णुब्रह्माऽपि तल्लिङ्गं धारयामासतुबलात् । तहारेण धरां भूपो निविशन्ती रसातलम् ।। ६० ।। कम्पमाना हरिः शेषरूपी हदमधारयत् । एतस्मिन्नन्तरे देवः शम्भुः प्रकुपितोऽभवत् ।। ६१ ॥ तस्य क्रोधसमुद्भूतः पाचको नेत्रनिःसृतः । जगदग्धुं समारेभे तदद्भुतमिवाऽभवत् ।। ६२ ।। , दह्यमाने सर्वलोके हा हा कारो महानभूत् । अथ देवाः सगन्धर्या विद्याधरमहोरगाः ॥ ६३ ॥ सिद्धाः- पिगणाः देवमुनयोऽन्येऽपि सर्वतः । -

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्हे
अस्तुवनीलकण्ठं तं युद्ध कालाऽन्तकं शिवम् ॥ ६४ ॥
यदा न क्षमते देवः शिवो लिङ्गस्य छेदनात् ।
तदा ब्रह्मा शिवोपस्थलिगात्मा समजायत ॥६५॥
दृष्ट्वा लिङ्गोमं तस्प शान्तमीपमहेश्वरम् ।
विष्णुः कृताञ्जलिः प्राह स्तुत्वा नत्वा पुनः पुनः ॥६६॥
महादेव जगन्नाथ त्राहि लोकांश्वराऽचरान् ।
नश्यमानांस्तव क्रोधाग्निना तमुपसंहर ॥ ६७ ॥
सव यत् पतितं लिङ्गं पूजयामो वय सदा ।
इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्षो लिङ्गे पूजामकल्पयत् ॥ ६८ ॥
विविधैरूपचाराऽऽद्यैः पूजयित्वा यथाविधि ।
परिक्रम्य नमस्कृत्य स्तुतिश्चक्रे विचित्रिताम् ॥ ६९ ॥
अथ लिङ्गपूजनेन शान्तः सन्निहितो भवः ।
जगाद विष्णु सम्बोध्य विष्णो मद्वचनं शृणु ॥ ७० ॥
अद्य त्वया पृजितोऽहं लिङ्गेऽस्मिन्नाऽऽदितस्ततः ।
अलौकिकी क्रिया चेयं कृता मत्प्रीतिहेतवे ॥ ७९ ॥
अद्य प्रभृत्य तस्माल्लिङ्ग एव पपूजनात् ।
भवामि नाऽन्यथा विष्णो सन्तुष्टः सर्वथा जनैः ॥ ७२ ।
स्थापयन्तु च मां लिङ्गरूपिणं सर्वदेवताः ।
माऽऽद्या अपि सर्वत्र तत्र सन्निधिमेम्यहम् ॥ ७३ ॥
ब्रह्मा पीठात्मको योनिर्विष्णुर्लिगमहं वयम् ।
समष्टया परमेशस्य रूपं स्यात्तुर्पसंज्ञितम् ।। ७४ ।।
इत्युक्त्वा पूजयामास स्वयं शम्भुखिलोचनः ।
ब्रह्मा देवपतिर्देवाः सर्वे चक्रुस्तदर्चनम् ॥ ७५ ॥
एतदेवेश ते मोक्तं शिवस्य चरितं महत् ।
शापस्य च मया प्रोक्तं कारणं सर्वमादितः ।। ७६ ॥
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
कामोपाख्याने चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ २८४० ॥

·अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः। अयं देवपतिगौरी पुन: पप्रच्छ सादरम् । भूमिलोके लिङ्गपूजा कथं मत्यः कृताऽभवत् ॥ १ ॥ एतदाख्याहि मे श्रोतुर्षदि श्रोतव्यमस्ति । अथ माह सुरेशं सा गिरिजा हुष्टमानसा ॥२॥ शृणु देवेश वक्ष्यामि कयो पापप्रणाशिनीम् । अथ भूमौ जनाः श्रुत्वा देवेभ्यो लिङ्गपूजनम् ॥ ३ ॥ म अधुर्वचः मायो लोकविद्विष्टमित्युत । अथ लिङ्गाऽर्चन लोके लुप्तं मत्वा त्रिलोचनः ॥ ४ ॥ आस्थितस्तप अत्युग्रं त्रिपुराप्रीतिहेतवे । दमावर्षसहस्राणि ततः सा जगदीश्वरी ॥५॥ प्रसन्ना दीयामास स्वात्मानं मूर्तिमत्तया । दृष्ट्वा मूर्ति जगन्मातुः स्तुत्वा नवा पुनः पुनः ॥६॥ मणतो दण्डबद्भूमौ भक्तिनिर्भरिताऽन्तरम् । अय सा त्रिपुरेशानी लीलाविग्रहधारिणी ॥७॥ आह शम्भु शिवत्येवमामाव्य जगदीश्वरी ॥ ८॥ शृणु शङ्कर मद्वाक्यं लोकविद्विष्टमेव तत् । यल्लिङ्गपूजनं प्रोक्तं न वाञ्छन्ति जनास्ततः ॥ ९ ॥ तथाप्य ते तपसा तुष्टा दास्यामि वाञ्छितम् । अद्यमभृति लोफेपु तब मूर्तिस्तु सर्वतः ॥ १० ॥ लिङ्गात्मतां समायातु लिङ्गे पूजनमात्रतः । तुष्टाखिमूर्तयः सन्तु तथा तुर्यों महेश्वरः ॥ ११ ॥ ब्रह्मणा विष्णुना चाऽपि त्वया तुर्येण शम्भुना । मदाशिवेन चाऽऽराध्य लिङ्गं सर्वेरपीश्वरैः ॥ १२॥ यो लिङ्ग नाऽर्चयेत्या तस्य त्वं वा हरिस्तथा ।

·२५२ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखपडे अन्येऽपि देवा विमुखा भवन्तु मम शासनात् ।। १३ ।। मद्भक्तस्याऽपि लिड्रार्चा नित्यमावश्यकी मवेत । अनभ्यय लिङ्गमैश मदुपाऽस्तिं करोति यः ॥ १४ ॥ तस्प निष्फलमेवाऽस्तु सर्व कर्म कृतं शिव । लिद्गपूजनमात्रेण मीताऽहं वाञ्छिताऽर्थदा ॥ १५ ॥ विधिना पृजिता लिङ्गे गेनाऽहं भक्तिभावतः । तस्मै ददामि सालोक्यमलभ्यमन्पया जनैः ॥ १६ ॥ यस्तु लिने यन्त्रराजं विलिरुय पूजयेच माम् । तत्फलं चक्रराजाऽर्चाकोटिकोटिगुणं भवेत् ।। १७ ॥ लिङ्गमूनिं कृतं यन्त्र सर्वयन्त्रोत्तमोत्तमम् । तत्र पूजनमावण पूजिताः सर्वदेवताः ॥ १८ ॥ यस्माविमूर्तिरूपं तद्देवा मूर्तित्रयोद्भवाः । अन्यत्ते सप्रवक्ष्यामि रहस्यं शृणु शङ्कर ॥ १९ ॥ लीनाथगमकं यस्माल्लिङ्गं साक्षात् परः शिवः । मद्रूपमपरं लिनं सर्वकारणभावतः ॥ २० ॥ इत्युक्त्वा विधिमुख्यांश्च प्रशास्य लिङ्गपूजने । पश्यतां सर्वदेवानां तत्रैवाऽन्तरधीयत ॥ २१ ॥ ततः प्रभृति लोकेपु ममृतं लिङ्गपूजनम् । एतत्तेऽभिहितं शक्र तस्मान्नाऽपत्यसम्भवः ॥ २२ ॥ तथापि पश्पसि शिवं तपः परममास्थितम् । निरुच्छ्वासं निरुन्मेपं कथं तेन ममागमः ॥ २३ ॥ गच्छेन्द्र काममत्रार्थे नियोजय रमासुतम् । स जेष्यति शिवं देवं कालेन तव सम्मतम् ॥ २४ ।। भवेदिति समादिश्य जगामाऽन्तधिमम्बिका । अथ देवपतिः शीघ्रमागत्य स्वनिवेशनम् ॥ २५ ॥ सस्मार मन्मथं देवं स्वकार्यवशतो द्रुतम् । अथ संस्मृतमानस्तु मन्मथो रतिसंयुतः ।। २६ ॥

·२५४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे इत्युक्त्वा निर्ययौ स्वर्गाद्रथ जैन समास्थितः ॥ ४ ॥ अथ फण्ठे समाश्लिष्य रतिरत्यन्तदुःखिता। पति निवारयामास रुदन्ती सर्वपत्नतः ॥ ४१ ॥ नाथ स्वयि समापन्ने कीर्तिशेपमहं कथम् । जीविष्याम्पलमेतेन आत्मनाशवतेन ते ॥ ४२ ॥ गच्छावो नगरं स्वीय जीवन् भद्राणि पश्यति । सत्यं तपस्तथा वीर्य सर्व जीवन हेतवे ।। ४३ ॥ जीवनाद्विच्युतौ किं स्यात्तपःसत्यपराक्रमः । मदुक्तं मन्यसे नो चेदई स्वत्पुरतोऽधुना ॥ ४४ ॥ त्यजामि जीवितश्चैतत्ततो गच्छ यथेच्छतः । त्वया विना कृता चाऽहं क्षणाऽधमपि नोत्सहे ॥ ४५|| पाणान् धारयितुं नाथ सत्यमेतद्रवीमि ते । निशम्य स्वप्रियावाक्यं कण्ठे सक्ता रतिं तदा ॥ ४६॥ धैर्यवान् माह कन्दर्पः प्रिये शृणु वचो मम । शोचन्त्यापत्सु नो धीराः शोकः सर्वाऽर्थनाशनः ।। ४७ ॥ भाव्यन्यथयितुं नैव शक्ता ब्रह्ममुखा अपि । पुनस्त्वया समेष्यामि कालेन प्राणनायिके ॥ ४८ ॥ ताचवं त्रिपुरेशानीमाराधय शुभान्तरा । सा ते महेश्वरी सर्व वाञ्छितं मविधास्यति ।। ४९ ॥ इत्थं वत्यपि निजकान्ते कामे रतिः मिया । शोकसंविग्नहृदया मूर्छिता न्यपतद क्षितौ ।। ५० ॥ •मूलकत्तेव कदली हैमी क्षितितलं गता। दृष्ट्वा नादविधा प्राणमेयसी शोककातरः ॥५१॥ उत्थाप्या समारोप्य मदनः पर्यदेवयत् । अथ सस्मार जननी रमा नारायणप्रियाम् ॥ ५२ ।। साऽपि तत्स्मृतिमात्रेण सान्निध्यं समुपागता । दृष्ट्वा तां जननी कामो भुवि न्यस्य पियां रतिम् ॥ ५३ ।।

·पञ्चस्त्रिंशोऽध्यायः।
२५५
1:1
प्रणाममकरोन्मातुः खवृत्तश्च न्यवेदयत् ।
मातर्मया प्रतिश्रुत्य करीमीति मियं हरौ ॥ ५४॥
कथं स्पां विमुखस्तस्माद्यथा कापुरुषो भुवि ।
तदहं जेतुकापोऽध मात: शिवमुपबजे ॥ ५५ ॥
एना मिया समाश्वास्य सानिध्यं नेतुमर्हसि ।
इत्युक्तवन्तं मदनं परिष्वज्य रमा तदा ॥५६॥
शोकमारपरिम्लानमुखी तं माह धैर्यतः
वत्स गच्छ महेशानं कालेनैव विजेष्यति ॥२७॥
शापो गौर्या निराफर्तुमशक्यो विधिनाऽपि वै ।
तद्दच्छ श्रीमहादेवी स्मरन् विद्यामयों जपन् ॥ ५८ ॥
सा से विधात्यति शुभं गच्छ श्रेयः समाप्नुहि ।
इत्युक्तो मदनो नत्वा मातरं लोकमातरम् ।। ५९ ॥
मयातत्रिपुरां ध्यायन भक्तिभावसुनिर्भरः ।
अथ तत्र रति पद्मा अपाङ्गैरमृतसवैः ॥ ६॥
प्रेक्षाञ्चक्रे ततः साऽपि निद्रितेच समुस्थिता ।
अदृष्ट्वा नियमात्मीयं शोकार्ता फरुण वचः ॥ ६१ ॥
आचचक्षे रमा देवीं दृष्ट्वा स्वाभिमुखे स्थिताम् ।
आर्ये कसे प्रियतमो ब्रूहि तेन विना कृता ॥ ६२॥
न जीवितुं समीहामि क्षणार्धमपि निश्चितम् ।
नाया कि परित्यक्ता सर्वथा त्वामनुवता ।। ६३ ॥
वा विना शून्यमेवाऽहं पश्यामि सवराऽचरम् ।
इत्यादि मलपन्ती तां समावास्य पयोध्य च ॥ ६४ ॥
भवनं स्वं समानीय पार्षदैरबरक्षयत् ।
आश्वस्ता पार्पदैः साऽपि निवसद्विष्णुधामनि ॥ ६५ ॥
इति श्रीमदितिहासोचमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्टे
कामोपाख्याने पश्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३९०५ ॥

·अथ पत्रिंशोऽध्यायः।
अध कामो जैत्ररथं समास्थाय द्रुतं ययौ ।
चिन्तयंत्रिपुराऽभ्यायाः पादपद्म शुभोदयम् ॥१॥
अथ मार्गे सुरनदीतीरमासाद्य सुन्दरम् ।
स्नात्वा तत्र परां देवीमुपतस्थे यतातिरः ॥२॥
यदा स संहताऽशेपकरणस्त्रिपुरापदम् ।
समालम्ब्य निश्चलस्त्र प्राप तन्मात्ररूपतः ॥ ३ ॥
बदा सन्निहिता देवी त्रिपुरा परमेश्वरी ।
अरुणाऽरुणकल्पाढ्या चन्द्रचूडा त्रिलोचना ॥४॥
पाशाङ्कुशधनुर्वाणान् दधाना पाणिपङ्कजैः ।
नवरत्नपरिक्षिप्तकिरीटमाशुमण्डिता ॥ ५ ॥
तारुण्यपूर्णलावण्यवरेण्याऽऽकारमास्थिता ।
देवाऽधिदेवनिकरस्तुता त्रिपुरसुन्दरी ॥ ६ ॥
ता दृष्ट्वा दण्डवत् कामो ननाम पदसन्निधौ ।
नतस्य तस्य मुर्पा करपद्म न्यधारयत ॥ ७ ॥
स्पृष्टः कराऽम्बुजेनैपः कृतार्थ स्वपमन्यत ।
आनन्दाऽश्रुपरीताऽक्षः पुलकाऽगरुहैः श्रितः ॥ ८॥
उस्थितो देवता वीक्ष्याऽऽऽनन्दभाराऽलिमन्थरः ।
तुटाव गद्गदरकः तत्मीत्याऽपगतस्मृतिः ॥९॥
तं तथाभूतमालोक्य प्रसन्ना परमेश्वरी ।
विदित्वैतत् समायाता तत्र पद्मा हरिप्रिया ॥ १० ॥
नवा स्तुत्वा प्राह परा त्रिपुरा परमेश्वरीम् ।
मातस्ते भक्तमूर्धन्यः कामो में प्रीतिवर्धनः ॥ ११ ॥

·पत्रिंशोऽध्यायः
२५७
गौरीशापभराक्रान्तो नाऽतो भवितुमर्हति ।।
नैवमेतत् समुचितं यत्वजनपराभवः ॥ १२ ॥
एनं विना कथं लोकव्यवहारः सुनिर्वहेत् ।
प्रतिनं स्थिते याद शाधि व पादसन्नतम् ॥ १३ ॥
श्रुत्वा रमोक्तं त्रिपुरा माह गम्भीरया गिरा।
पझे शृणु न मे भक्तो नाशमईति कुत्रचित् ॥ १४ ॥
सावद स्थातुमदीक्षायां यावदेहपुनर्भवः ।
गौरीशापेन देहोऽयं भस्मीभवतु शङ्करात् ।। १५ ॥
पुनः कालेन देहं स्वं नवं प्राप्याऽतिसुन्दरम् ।
नन्दयिष्यत्येप रति त्वाश्च नाऽस्त्यत्र संशयः ॥ १६ ॥
इत्युक्त्वा मन्मयं वीक्ष्य दृशि स्वस्या समाहरन् ।
ततः सा त्रिपुरा लोके कामाक्षीत्पभिविश्रुता ॥ १७ ॥
विलीनो मदनस्तस्याः सुपुप्त इव सम्भौ ।
अथाऽपतत् कामदेहस्तयोः सम्मुखतो भुमि ॥ १८ ॥
पतितस्प तस्य रोमकूपेभ्यस्तादृशास्ताः ।
विनिर्ययुः फोटिकोटिसंख्या कामाः समन्ततः ।। १९ ।।
तान् समादिश्य लोफेपु प्राणिना कामनाविधौ ।
उत्थापयतच्छरीरं महामाया स्वमायया ॥ २० ॥
स उत्तस्थौ कामदेहः सुप्तो पर्प इव द्रुतम् ।
तमाहयत् काम इति सा परा जगदीवरी ॥२॥
मायामपान पुष्पवाणानिक्षुचापश्च तादृशम् ।
जहि शीघ्रं महादेवं तपस्यन्तं त्यमित्यदात् ॥ २२ ॥
अथ कामो रयाऽऽमहः पुष्पयाणेक्षुकार्मुकः ।
जगाम तर श्रीकण्ठो या शम्भुस्तपोमयः ॥ २३॥
अनुवधान देवेशः कामं स्वार्थस्य मिद्धये ।
तपस्यत्येप देवेश इत्यालक्ष्य दिवस्पतिः ॥ २४ ॥

·२२८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे देवैः परिवृतो दूरे पश्यंस्तद्विजपं स्थितः । अथ कामः समालक्ष्य तपस्यन्तं त्रिलोचनम् ॥ २५ ॥ ताडयत् पुष्पवाणेन हृदि सन्धाय कार्मुके। अथ देवः समाधिस्थः स्वभावं लक्ष्य चञ्चलम् ॥ २६ ॥ किमिदश्चेति चोमोल्प नेत्रेपश्यदगात्मजाम् । विकृत्ति स्वात्मनो ज्ञात्वा क्रुद्धश्चन्द्रार्धशखरः ॥ २७ ॥ पार्चे ऽपश्यदात्तचापं पुष्पवाणकरं तदा । क्रोधेन दृष्टमात्रोऽथ नेत्राऽग्निज्वालयाऽऽप्लुतः ॥ २८ ॥ संवर्तवाहिना तूलराशिवत् क्षणमात्रतः । भस्मीभूतः शक्रमुखसुराणां तत्र पश्यताम् ॥ २९ ॥ अथ क्रोधाऽग्निना तेन दह्यमानं चराचरम् । ज्ञात्वा चतुर्मुग्वः प्राप्तः मिद्धपिंगणसंस्तुतः ॥ ३० ॥ क्षमापयद्देवदेव शम्भु त्रिजगतां गुरुम् । इति ते सर्वमाख्यातं भार्गवाऽतिसुविस्तृतम् ॥ ३१ ॥ गौर्याः पर्वतराजेन सम्भवादिकमुत्तमम् । कामस्य भस्मीभावश्चाऽप्यतीतं सुमहाऽद्भुतम् ॥ ३२ ॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे कामोपाख्याने पत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९३७

·अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥
भगवन्नद्भुततम श्रुतमेतम्मनोहरम् ।
गौविभावमहिमा कामभस्मत्वमेव च ॥ १॥
इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवगौरीसमागमात् ।
पथा कुमार उत्पन्नः कथं दैत्यान् स चाऽजयत् ॥ २ ॥
कथं सा त्रिपुरेशान्या नेत्रे लीनोऽपि मन्मयः ।
उत्पनो रतिशोकान्तः पद्माहृदयनन्दनः ॥ ३ ॥
धूहि मह्यं प्रपन्नाय शिष्याय कृपया गुरो।
फस्तृप्पेशव वक्वेन्दुपीयुषप्रसवात्मकम् ॥ ४ ॥
श्रीमातुर्जनतापौघहरं शुभकथाऽभिधम् ।
पिवन रसायनं लोके मूढोऽपि स्थावराहते ॥ ५॥
चदैतन्मे पुराहतं याचते प्रणताय मे ।
एवं पृटो जामदायरामेणाऽत्रिसुलो गुरुः ॥६॥
शृणु रामेति चाऽऽध्य प्रवक्तुमुपचक्रमे ।
एवं भस्मस्वमानीत कामे सुरपतिhषा ॥ ७ ॥
दुःखितोऽभूदभिमाइलाभेनाऽत्यन्ततस्तदा ।
ब्रह्माणं प्रार्थयामास स्वाऽभिमेतस्य सिद्धये ॥ ८॥
ततो विधाता कामारि स्तुस्वा संशाम्प मन्युतः।
इन्द्रादिभिः परितो भूयस्तुष्टाव शङ्करम् ॥ ९॥
गुः मसिदैश्चरितः स्तुतो देवखिलोचनः ।
सन्तुष्टः प्राह देवेन्द्रादीन विधानमुखास्तदा ॥१०॥
भो विधातृमुखा देवा यदस्पनोऽभिवाञ्छितम् ।
तपत मा चिरं वस्तात् प्रदिशमि न संशयः ॥ १॥

·.. २६० त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रुत्वेत्थं शङ्करवचः माह वेधाः प्रजापतिः । त्रिलोचनमे देवाद्यास्तारकेण मुराऽरिणा ॥ १२ ।। क्लशिता निर्जिताः सर्वे विना स्वाऽनीकनायकम् । तत्त्वं सङ्गन्छ पार्वत्या भविता ते ततः सुतः ॥ १३ ॥ स देवसेनां नीत्वा तान् विजेप्यति न संशयः । नो चेदसुरसन्तप्तं भस्मीभूतं जगद्भवेत् ॥ १४ ॥ श्रुत्वा विधातृप्रमुखमार्थितं चन्द्रशेखरः । अङ्गीचकार तदृष्ट्वा नियत्या नियतं तदा ॥१५॥ अथ पर्वतराजन्य कन्यया सङ्गतिं ययौ । पावत्या सङ्गतस्यैवं सहस्रं वत्सरा ययुः ॥ १६ ॥ अथ देवान् विधिः प्राह शक्रादीन् सम्मुखस्थितान् । शृणुध्वं मे मुरा वाक्यं पार्वत्या सङ्गतः शिवः ॥ १७ ॥ अद्याऽपि नो मुञ्चति स्वं वीर्य वर्षसहस्रतः । तपसा चिरकालेन सम्भृतं तन्निवोधत ॥ १८ ॥ समग्रं यदि मुश्चेत् स सत्वं जातं ततो भुवि । भस्मीकुर्यादशेपं वै महत्तेजो यतो हि नत् ॥ ११ ॥ कारणेनाऽपि गच्छामः पुनस्तत्र शिवाऽन्तिके । इत्युक्त्वा प्रययो शक्रायः परिवारितः ॥ २०॥ प्रार्थयामास तं देवं तत्र गत्वा सुरैः सह । विरम स्वं महादेव पैथुनाचिरकालिकात् ॥ २१ ।। साकल्पवीर्यसम्भूतं कस्ते धारयितुं क्षमः । रक्ष सनिमान् लोकानन्यथा नाशमेष्यति ॥ २२ ॥ इत्यथितो महादेवो विररामाऽतिमैथुनात् । ततो देवस्य यद क्षुब्धं वीर्य तत् स्खलितं भुवि ॥ २३ ।। रसपर्वततुल्यं तदभूमिधारयितुं तदा । न शक्ता तेजसा तस्य दह्यमाना विधि ययौ ॥ २४ ॥ धाता ·ससत्रिंशोऽध्यायः ब्रह्मनाऽई समर्थाऽस्मि महादेवस्य तेजसाम् । 1 धारणे दह्यमानाऽहं रक्ष मां शरणागताम् ॥ २५ ॥ आकर्य भूमिवचनं पावकं सम्मुखस्थितम् । माह वह धारयैतच्छिववीर्य भुवि स्थितम् ॥ २६ ॥ परिपाकात कुमारः स्याद्यावत्तावन्मयेरितः । श्रुत्वा माह विधेाक्यं वीतिहोत्रः सीहितम् ॥ २७ ॥ भगवन धारयाभ्येतद्यदि मे स सुतो भवेत् । नो चेदह क्लेशभागी व्यर्थ स्यां तत् फयं भवेत् ॥ २८ ॥ श्रुत्वाऽग्न्यभिमतं वेधाः प्राह तेऽस्तु ममोहितम् । ततोऽमि पृथिवीसंस्थं हरवीर्य सपाददे ॥ २९ ॥ धारयामास तद्वहिरसामपि तेजसा । नाशकत्तद्धारयितुं यदाऽग्निः सर्वथा तदा ॥ ३०॥ विधातारमुपद्रज्य लज्जितः माह पावकः । ब्रह्मनाऽहं समर्थोऽस्मि धारणेऽस्य हरौजसः ॥ ३१ ॥ तद्रा मा दहामानं मपैतत् क विसृज्यताम् । विचार्य विधिराहाऽग्निमेपा त्रिपथगा नदी ॥ ३२ ॥ त्यनाऽस्पां तन्महावी शाङ्करं सा बहिष्यति । श्रुत्वा विधिवचो गङ्गा माञ्जलि: माह सा विधिम् ॥३३॥ देवेश नाऽफला जातु परवीर्य विधारये । पुत्रः सपदि मे भूपादारयामि न चाऽन्यथा ॥ ३४ ॥ अस्वित्युक्ता विधात्रा सा दधाराऽनिविसर्जितम् । वीर्य शैवं ततो गङ्गा फालेनाऽपीपसैव सा ॥ ३५ ॥ तजमा दामाना कथिताऽपांवहाऽभवत् । पापधूमसमामाका इतपादोगणा ततः ॥ १६ ॥ विधातारं समभ्पेत्य माइ लजानताऽऽनना। ब्रह्मतदारयितुमुत्सहे न करश्चन ॥ १७ ॥ .

·२६२
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
कथ्यमानतोयवहा कृशीभूताऽस्मि साम्मतम् ।
विक्लिन्नो यादसा सङ्घः सरितः सागरोऽपि च ॥ ३८ ॥
नाऽनुमोदति मत्सङ्ग निस्तोया च भवाम्यहम् ।
तब्रूहि विसृजामिक धातर्मयि कृपां कुरु ।। ३९ ॥
श्रुत्वा पितामहो गगावाक्यं क्षणमचिन्तयत् ।
ततः प्राह त्रिपथगां गड्ने शृणु वचो मम ।। ४० ॥
कैलासपर्वताऽधो यच्छराणां सुमहदनम् ।
तत्र वीर्य शाङ्करं तदुत्स्रष्टुं त्वं समर्हसि ।। ४१ ॥
श्रुत्वैवं धातृवचनं गङ्गा पप्रच्छ सादरम् ।
अत्याश्चर्यमिदं प्रोक्तं कथं तत्रोत्सृजाम्यहम् ॥ ४२ ॥
सर्वसहा चाऽऽश्रयाशो गङ्गा चाऽहं सरिद्वरा ।
न शेकुर्धारणे यस्य तच्छराणां वनं कथम् ।। ४३ ॥
धारपेदत्र नो हेतुरल्पः स्पात् सर्वथा विधे ।
वदैतच्छ्रोतुमिच्छामि श्रवणाऽई भवेद्यदि ॥ ४४ ॥
पृष्टो धाता गद्येवं प्राह सर्व जगद्विधिः ।
शृणु गरे शरवणदत्तं यत्तत्पुरातनम् ॥ ४५ ॥
पुरा भस्माऽसुरकृते वियुक्ता पतिना शिवा ।
तदा दुःखेन महता शीर्ण तस्याः फलेवरम् ॥ ४६ ॥
पपात तत्रशोचन्त्याः शतधा च सहस्रधा।
तस्या विशीर्णदेहोत्यमासीच्छरवणन्स्विदम् ॥ ४७ ॥
यस्माद्यिशभूतं ततो वीर्यविधारणे ।
समर्थमिति सम्प्रोक्तं स्यन तत्राऽविशङ्किता ॥ ४८ ॥
श्रुत्वैवं गया वीर्यमुत्सृष्टं शरकानने ।
पाप्प तद्वीपमचिराधे शरफाननम् ॥ ४९ ॥
अथ कालेन तदीप कुमारात्मकमुत्तमम् ।
समपश्पदिधिः पूर्वं ततोऽन्येऽपि समापपुः ॥ ५० ॥

·सप्तत्रिंशोऽध्याय:। दास्तत्र ते सर्व तं कुमारं यहाऽहतम् । स्वर्णा कोटिसूर्याणां तेजस परिभावकम् ॥ १॥ विशालनेत्रं विषुलदीर्घवक्षःकराऽम्पुजम् । कोटिकन्दर्पलावण्यसमासेपाऽतिसुन्दरम् ॥ ५२ ॥ हर वैश्वानरः माह मत्पुत्र इति भार्गव । अथ मोक्तं गगयाऽपि ममाऽयं तनुजास्त्विति ॥ ५३ ॥ शिवः पर्वतजायुक्तस्तमपश्यत् कुमारकम् । मत्वाऽऽत्मजं सुसन्तुष्टौ पातीपरमेश्वरौ ॥५४॥ चक्रे विधाता नामानि कुमारस्याऽस्य हेतुतः । अग्निमुरेप गाड़ेयः पार्वतीनन्दनोऽपि च ॥ ५५ ॥ स्कन्दवीर्यसमुद्भूतो यस्मात् स्कन्दस्तनो भवेत् । कृत्वैवं तस्य नामानि धात्री काऽस्य भविष्यति ॥ १६ ॥ विचार्य कृत्तिकास्तत्र जगद्धाता न्ययोजयत् । पुत्रं सानान्तु तं कृत्वा स्तन्यं पाययितु यदा ॥ ५७ ॥ अहम्पूर्विकयाऽन्योन्यमुपतस्थुः कुमारकम् । कुमारः कृत्तिका दृष्ट्वा स्पर्षमानाः परस्परम् ॥ ५८ ॥ युगपत् पण्मुखो भूत्वा स्तन्यं तासा पपा द्रुतम् । सेन पण्मुखता यातः कार्तिकेयत्वमप्युत ॥ ५९ ॥ पीत्वा स्तन्यं कृत्तिकानां वधे निमेपाऽर्धतः । पर्वतः पशृग इव तं वा देवतादयः ॥ ६०॥ विस्मयं परमं प्राप्तास्ततः मानिशाम्य सः। स्कन्दः प्राह यलिं सर्वे में अर्पयन्तु स्वशक्तितः ॥ ६१ ॥ अथ ब्रह्माऽयत्तस्मै स्वीयापासनं तथा। शिक शूलं शक्तिमापिथकं विष्णुस्तयाऽङ्कुशम् ॥ ६२ ॥ मारुतो वरुणः पाशं यमो दण्डं धनमारः। गदा समुद्रो रमाना भूपणानि समन्ततः ॥ ६३ ।।

·.. २६४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे छत्रं त्वष्टा पादुके च चामरेऽतिमुनिर्मले । ददौ पूजां सर्वदेवाश्चक्रुस्तस्य नतास्तदा ॥ ६४ ॥ शक्रं दृष्ट्वा स्तब्धधियमननं मन्युना हतः । स्कन्दः समायद्योढुं धृष्टं दृष्ट्वा पुरन्दरम् ॥ ६५ ।। अथाऽभवन्महायुदं स्कन्दवासवयोस्तदा । शिवपार्पदसंयुक्तः स्कन्दः शक्रः सुरैतः ॥ ६६ ॥ महासत्वं तमालक्ष्य युद्धे तेन प्रपीडितः । शक्रः पलायनपरः क्रौञ्चाऽयन्तरमाययौ ॥ ६७ ॥ दृष्ट्वा पुरस्थितं क्रौञ्चगिरि परमकोपनः । शरैर्विदारयामास पर्वतं सर्वतो दिशम् ॥ ६८ ॥ अथ स्कन्दशरैर्नुन्नः क्रौञ्चः शिथिलवन्धनः । भग्नाऽसंख्यातशिखरो ब्रह्माणं शरणं ययौ ॥ ६९ ॥ ब्रह्मणा संस्तुत्य तदा शामितः शङ्करात्मनः । प्रपन्नमिन्द्रं सङ्गम्य हृतां त्रिभुवनाश्रियम् ॥ ७० ॥ प्रत्यर्पयत्तेन त: सेनापत्यमविन्दत । देवसेनापतिभूत्वा शक्राद्यैरभिसंवृतः ।। ७१ ॥ युयोध तारकाख्येन शुरपमाऽमुरेण च । अष्टादशाऽण्डाधिपत्यलक्ष्म्या प्रख्यातकीर्तिना ।। ७२ ॥ अनेकाऽमुरसडाना कोटिकोटिपहार्बुदैः । युतेन युवा सुचिरं प्रदर्याऽऽत्मपराक्रमम् ।। ७३ ।। जघान समरे स स्कन्दः शुरपद्मश्च तारकम् । तत्तदण्डेषु शकादीसलोक्येश्वयसंयुतान् ॥ ७४॥ कृत्वाऽमुराणां नाशेन त्रैलोक्यज्वरनाशनः । लोफानानन्दितांश्चके स्कन्दः स्वामी पडाननः ।। ७५ ॥ एवं श्रुत्वा धृतेशमुखात् स्कन्दकयां शुभाम् । पप्रच्छ भार्गवो रामः पुनः कुतुफिताऽन्तरः ।। ७६ ।।

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः।
२६५
भगवन्नद्भुतमिदं श्रुतपेतत्कयाऽमृतम् ।
सन्देहो में महान् जातः पृच्छामि प्रूहि तन्मम ॥ ७७ ॥
कथमेप महाभागः स्कन्दस्तममुरेश्वरम् ।
जिनवान् विचिण्विन्द्रदुर्जेयमपि संयुगे ॥ ७८ ॥
एतन्मे बद सम्प्रश्नं श्रोतमुत्कण्ठितोऽस्म्यहम् ।
अथ माह दत्तगुरुर्भागवं प्रति प्रीतितः ॥ ७९ ॥
शृणु भार्गव यत् पृष्टं गुह्यमेतत् पुरातनम् ।
सनत्कुमारो भगवान सर्वसाधात्मक शुभः ॥ ८॥
पराऽवरज्ञः सर्वस्य स्वात्मभूतः शमाश्रयः ।
पर्वते अपभाऽऽरूपाने निवसत् स्वात्मनन्दनः ॥ ८१ ॥
अथ तत्र लोकधाता प्राप्तो द्रष्टुं स्वमात्मजम् ।
दृष्ट्वा मासं स्वजन] मत्युत्थायाऽऽसनादिभिः ॥ ८२॥
सम्पूज्य प्रहभावेन प्राह किश्चिन्मनोगतम् ।
ब्रह्मन् मे हृदये किश्चित् प्रष्टुं विपरिवर्तते ।। ८३ ॥
पृच्छाभ्यनुज्ञा तत् प्रष्टुमित्युक्त्वा तेन मेरितः।
माह ब्रह्मन् मया पूर्वरात्रौ दृष्टं महाऽद्भुतम् 11 ८४ ।
युद्धमासीन्महाभीममसुराणा तथाऽमरः ।
तत्र सर्वे मया युद्ध निहता बलवत्तराः ॥ ४५ ॥
अहरास्तत् कथमिदं निर्हेतुकपभृद्वद ।
सनत्कुमारेण पृयः माह ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ ८६ ॥
शृणु पुत्र पुरा विपस्त्वं जन्माऽन्तरगोचरः ।
ब्रह्मविधाऽभ्यासपः श्रुतवानसुरैः सह ॥ ८७ ।।
देवानां युद्धशता तर सङ्कल्पितं स्या!
अहं निवाऽसुरान् सर्वान् देवताभ्यः श्रियं पुनः ॥ ८८ ॥
दास्यापीति ततो वैश्वानरोपासनतत्परः।
कालधर्ममनुमासस्तेन ब्रह्मत्वमेव ते ॥ ८९ ॥

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे
भवितव्यं तथाऽपि त्वं खण्डोपासनफारणात् ।
मत्पुत्रत्वमनुमाप्तः सा जन्मान्तरवासना ॥ ९० ॥
स्वप्नात्मना वया दृष्टा भविष्यति च तत्तथा ।
श्रुत्वेत्थं ब्रह्मवचनं पुनः पमच्छ सादरात् ॥ ९१ ॥
भगवन् तत् कथं भाविजन्म मे नास्ति सर्वथा।
परावरजस्य कुतो भयेत्तद्रूहि पृच्छते ॥ ९२ ।।
अथ ब्रह्मा प्राह पुत्रं शृष्यित्यामध्य त प्रति ।
स्वच्छयैव हि ते जन्मद्वारा सर्वमिदं भवेत् ॥ ९३ ।।
इत्युक्त्वा पृजितस्तेन ययौ स्वं भवनं विधिः ।
अध कालान्तरं शम्भुषाऽऽस्टः शिवायुतः ॥ ९४ ॥
पच्यन् जगदिलामं स प्राप्तस्तस्याऽऽश्रमं मति ।
ददर्श तत्र गिरिजा निपणं विधिनन्दनम् ॥ १५ ॥
प्रसन्नवदनं शान्तं सुखं सर्वानाशीतलम् ।
उपलक्ष्य मुनि नाइग्विधं पप्रच्छ पाइपम् ॥ ९६ ॥
महेश मलोफेषु नैवं कश्चन लक्षितः ।
निश्चिन्तः सर्वतः शीतः कोऽयगतदर्शनः ॥ ९७ ॥
एवं सृष्टो गिरिजपा प्राह देमो पध्यनः ।
सनाकुमारः ख्यातोऽयं ब्रह्मपुत्रः सुशान्तधीः ॥ २८ ॥
ब्रामभूतः परानन्दमानो नित्यमुनिहतः ।
कृतकृत्यस्ततो नाऽग्नि देशलेशोऽमचितः ॥ ९९ ।।
भत्तिरेव केशप मूलं मयंत्र पार्वति ।
इनि श्रुत्वा तनः प्राह गारी दूरपम्पिका ॥ १० ॥
एवनंत्तत्र गधारस्तेन संभाप्य ये ततः।
बनायोऽन्यत्र देश ममात्र मीतिमत्तमा ॥ १०१॥
पावती प्राह तपश्वालियस्तरकालाम्पितम् ।
पिये शृणु न गन्तव्यमकार्य न विना फलम् ॥ १०२॥

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः
२६७
अकृत्येपु तथा गच्छन् सर्वथा परिभूयते ।
इत्युक्ताऽपि तत्र गन्तुमौत्सुक्यं वीक्ष्य शङ्करः १०३ ॥
जगाप तत्सन्निधानं पार्वतीसहितः शिवः ।
अवतीय पात्तत्र जग्मतुयोंगिराट्पुरः ॥ १०४ ॥
नावाऽऽशयं न तो तत्र प्रेक्षाचनभीप्सितः।
पार्वतीशङ्करौ तस्य सम्मुखे चिरमास्थितौ ॥ १०५ ॥
अमेक्षणापश्चाऽवज्ञा माय देवः पिनाकभूत् ।
परीक्षितुं तद्धृदयपरिपाक महेश्वरः ॥ १०६ ॥
फुद्धः माह विधेः सूनुमाहूय प्रतियोध्य च ।
:: अनार्याणामिदं कृतं प्राप्तवानसि दुर्मते ॥ १०७ ॥
अवज्ञानं सतां लोके सद्यो हन्ति स्ववैभवम् ।
ब्रह्मपुत्रोऽसीति मया सकृत् क्षान्तस्तवाऽनयः ॥ १०८ ॥
मादृशे त्वमवज्ञा नो भूयः कर्तुमिहाऽहसि ।
श्रुत्वेत्थं शम्भुवचनं प्रोवाच ब्रह्मणः सुतः ॥ १.९॥
न विभीपयितुं शक्पः शिवोऽहमकुतोभयः ।
भिपहेतुं भक्षपित्वा स्वं स्वकीयाsभिसम्मतौ ॥ ११० ॥
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः कृते विन्यस्य दृश्यकम् ।
शापानां कोरिभिनों में वराणां वाऽपि कोटिमिः॥ १११॥
विशेपो वाऽविशेपो वा कदाचित कुत्रचिद्भवेत् ।
'. अशेषाणां विशेषाणामाश्रयो न छुपाश्रयः ॥ ११२॥
एघस्यां पावफ इस विशेषानुपशेषकः ।
"शापे न वाऽनुग्रहे वा स्यात्तुष्टिन ते भव ॥ ११३ ॥
अशङ्कितस्तन्यपि त्वं मतिक्षिप मुसत्वरम् ।
अहो महानुग्रहोऽयं मपि ते मकटीकृतः ॥ ११४ ॥
अपनेनैव सन्तुष्टः सन्तोष्यो बहुसाधनैः ।
मनाकुमार उक्त्वैवं विराम वचो विधेः ॥ ११५॥

·२६८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे श्रुत्वैवं तस्य वचनं दृष्ट्वा चाऽविकृताऽऽत्मनाम् । प्रसन्नः प्राह भूतेशो ब्रह्मपुत्र नमोऽस्तु ते ॥ ११६ ॥ तुष्टोऽस्मि निष्ठपा चाऽतिदृढया तव सुत्रत । याचस्वाऽभिमतं यत्ते दास्याम्यप्राप्यमप्युत ॥ ११७॥ श्रुत्वा विहस्य विधिनः माह शम्भुमशङ्कितः । साधयस्थ महादेव एप मे काडितो वरः ॥ ११८ ॥ मापाविनां महेशान नाऽई वेपयितुं क्षमः । महावारिवाऽऽकाशो बहि ते यदि वाञ्छितम् ॥ ११९।। तथाप्यकम्प्यं मत्वा तमोमित्याह महेश्वरः। यदि दास्यसि मे कामं प्रतीच्छ पम पुत्रताम् ॥ १२०॥ तथेत्युक्त्वा पुनः माह नन्वल्पं तव पाचितम् । पुत्रोऽहमेव सर्वेषां तिरश्चापि शङ्कर ॥ १२१ ॥ फिमत्र दुष्करं यत्ते पुनः स्यामिति शंस मे । तवैव पुत्रो भविता न पार्वत्याः कथञ्चन ॥ १२२ ।। स्वयैवाऽह तोऽत्राऽर्थ तन्निस्टष्टो वरो गया। अथ सा पार्वती देवी माह तं मुनिपुङ्गवम् ॥ १२३ ।। ब्रह्मपुत्र प्रार्थितोऽसि मयाऽपि ननु सर्वथा । समाङ्गौ दम्पती यस्मात्तन्मे पुत्रत्वमर्हसि ॥ १२४ ॥ अभ्यागतानां साम्येन पूजनं हि सतां व्रतम् । तत्र देवः प्राप्तवरो रिक्तोऽई तत् कथं बने ।। १२५ ॥ वैपम्यं न तु सद्धर्म इति आहुर्मनीपिणः । श्रुत्वत्थं पार्वतीवाक्यं पुनराह विधातृजः ॥ १२६ ।। देवि ते पुत्रतां यामि प्रसिद्ध्या न ते देहजः । एतन्मम व्रत गुह्यमयोनौ भवनं कचित् ॥ १२७ ।। इति श्रत्वा पुनः प्राह पार्वती मुनिपुङ्गवम् । न स्त्रीणा देहसम्बन्धमृते पुत्रमुखं भवेत् ।। १२८ ।।

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः।
तस्मादेहेने सम्बन्ध काङ्गामि तव सर्वथा ।
इत्युक्तः स मुनिः किंचिद्विमृश्योवाच शङ्करीम् ॥ १२९ ।।
देवि किं मोहयस्येवं वचनैः माकृतैरिव ।
त्वं सर्वलोकजननी प्राप्तकामाऽपि सर्वथा ॥ १३० ॥
शृणु तथ्यं वदाम्यम्ब व्रतमेतन्ममेहितम् ।
तस्मात् पूर्वतनो देहो विशीर्णः पर्वताऽन्तरे ॥ १३१ ॥
शरात्मना स्वर्णमयं वनं नत्र महेश्वरि ।
भवामि पूर्वदेहेन सम्बन्धात्ते सुखश्च तत् ॥ १२ ॥
इत्युक्ती प्रणतो देवौ जग्मतुः स्वमभीप्सितम् ।
सनत्कुमारोऽपि मुनि ननिष्ठामाहत्वतः ॥ १३३ ॥
ब्रह्माधखिलदेवानां दैत्यादीनाच सर्वतः ।
HAISSत्मभानः सर्वेषां चलेन परिहितः ॥ ३४॥
अजपत्तारकादर्दीस्तानसुरान् सर्वतोऽधिकान् ।
एतत्तेऽभिहितं हतं कुमारमभवाऽऽश्रयम् ॥ १३५ ।।
इति श्रीमदितिहासोचमे त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे
कुमारसम्भः सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३०७२ ॥

·अथ अष्टत्रिंशोऽध्यायः॥
शृणु तं सम्प्रवक्ष्यामि भृगुवंशविभूषण ।
भारत्याः सत्मभावं वै महाश्चर्यकरं परम् ॥ १ ॥
भारती या पुरा प्रोक्ता शङ्करावरजा शिवा ।
वर्णत्रयं त्राति सूक्ष्मा सावित्री तत ईरिता ॥२॥
सा धावपत्नी प्रागेव विवाहः सुनिझपितः ।
कदाचित् सत्यलोके सा ब्रह्मणः सविधे स्थिता ॥ ३ ॥
सभाया सिद्धदेवर्पिसमेतायां भृगृह ।
संस्तुता सिद्धऋपिभिर्विविधैः संस्तवैः पृथक् ॥ ४ ॥
अनादग्परो धाता तत्स्तवे प्रहसन स्थितः ।
दृष्ट्वा सा ब्रह्मणः स्वस्मिन्नवज्ञानं चुकोप हि ॥५॥
उवाच लोकधातारं रोपाऽरूणितलोचना ।
न से युक्तमत्रज्ञानं मयि सर्वात्मना यतः ॥ ६ ॥
अपारयन् सृष्टिकृत्ये यत्नेनाऽऽसादिता त्वया ।
स्मर नत्माक्तनं वृत्तं यदा नाऽहं स्थिता तव ॥ ७ ॥
दीनः मामय॑विकलः शरणं जननीं गतः ।
श्रुत्वा मोक्तन्तु साविच्या विधिः माह ज्वलन् क्रुधा ॥८॥
नैवं त्वं वक्तुमही मां स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम् ।
भर्तुर पूज्यभावः परनीनां प्रविर्तितः ॥ १॥
अजानती सतीत्तमाधिक्षिपसि मा वृथा ।
न मे पत्नीत्वयोग्याऽसि सचारित्रविपिणी ॥ १० ॥
न त्वं क्रतुविधानेपु मया सह भविष्पमि ।
इति शप्ता तु मावित्री पुनरत्यन्तकोपिता ॥ ११ ॥

·अष्टत्रिंशोऽध्यायः
२७२
प्रतिशापं ददौ घाने ज्वलन्तीव सुपन्युना ।
यदि नाही यज्ञविधौ भवामि शृणु तर्हि ते ॥ १२ ॥
भविष्यभीरकुलजा पत्नी यज्ञविधौ तव ।
प्रतिशापं निशम्याऽजः पुनः प्रकुपितोऽभवत् ॥ १३ ॥
अथ देवादयः सबै दृष्ट्वा क्रुद्धं पितामहम् ।
सावित्रीमपि संझुद्धा तुष्टुवुः परिवारिताः ॥ १४ ॥
तयोः क्रोधेन जगती चकम्पेऽतीच सर्वथा।
सतो नारायणशिवौ तबाऽऽजग्मतुरञ्जसा ॥ १५ ॥
श्रुत्वा विधिश्च सावित्री क्षामयामासतुस्तदा ।
विधे नैवं समुचितं त्रिपुरायाः कलोद्भवा ॥ १६ ॥
या तेऽपमानिता देवी सावित्री तत्र शोभनम् ।
शृणु देवि त्वयाप्येतच्छापदानमचिन्तितम् ॥ १७ ॥
न तयोग्य प्रतिकृतिरावाभ्यामुच्यते यथा ।
यज्ञाऽनति यत्मोक्तं धात्रा स्टेन यत्वया ॥१८॥
अभीरजा भवेत् पत्री चेति तत्र विनिश्चितम् ।
त्वमेव स्वाऽतोऽभीरकुलजा यज्ञकर्मणि ॥ १९ ॥
उपक्ष्यसि नाऽनेन देहेन यज्ञभागिनी ।
श्रुत्वैवं विष्णुशिवयोरुक्तं धाता च भारती ॥ २० ॥
शेपतुः कोपशेपेण पुनस्तोतरेतरम् ।
विधिराहाऽमीरजैपा
भूयात्
पत्री सवे यम ।। २१॥
यतोऽविचारपरमा मां शशाप रुपाऽन्विता ।
ततोऽशेनाऽपि सञ्जातां स्मृतिरेनां महास्यति ॥ २२ ॥
श्रुत्वा शापं.पुनर्दत्तं भारती चाऽतिकोषिता ।
विधि मति शशापाऽऽशु यतस्तेन विमर्शनम् ॥ २३ ॥
ततोऽविमृश्प चाऽकाम्या कामुकरत्वं भविष्यसि ।
पुनर्षिष्टशापो तो दृष्ट्वा क्रुद्धौ हरीश्वरौ ॥ २४ ॥

·.. २७२ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे चक्रतुः संस्तवं तत्र बहुधा पार्श्व क्षामितौ । अथ कालेन महता ब्रह्मा लोकपितामहः ।। २५ ॥ पुष्कराख्ये महातीर्थे यष्टुं व्यवसितोऽभवत् । आज्ञापद्यज्ञशालानिर्माण देवशिल्पिनम् ॥ २६ ॥ स चकार यज्ञशाला सर्वत: समलङ्कताम् । क्लृप्तसम्भारसर्वस्वां वेदी कुण्डादिमण्डिताम् ॥ २७ ॥ नवरत्नसमाकीणां सर्वर्तुगुणशोभिताम् । सौवर्णभाण्डनिचयामनपानसमाकुलाम् ॥ २८ ॥ तत्र विप्रा याजकारन्या भृगुकश्यपकर्दमाः । वसिष्टपुलहाऽगरत्पपुलस्त्यऋतुमुख्यकाः ॥ २९॥ आजग्मुः सर्वतः श्रेष्ठाश्चाऽन्येऽपि मुनिपुङ्गवाः । श्रोतविद्यासु कुशलाः सर्वविद्याविशारदाः ॥ ३० ॥ वासवममुखा देवा गन्धर्वाश्चाऽप्सरोगणाः । विद्याधराः किंपुरुपाः सकिन्नरमहोरगाः ॥ ३१ ॥ यातुधानाऽसुरगणाः मनुष्याश्च समन्ततः । अभ्यागमन् यज्ञवाट पुष्करे सर्वतो दिशाम् ॥ ३२ ॥ जगुर्गन्धर्यपतयो ननन्दुश्चाप्सरोगणाः । वन्दिनो विधिमुख्यानामपठन् विविधाः स्तुतीः ॥ ३३ ॥ अथ कालेऽतिकल्याणे सुनक्षत्रग्रहयुते । यक्ष्यमाणः पियां पनीमाहयजगतीपतिः ॥ ३४ ॥ इन्द्रादिभिः समाहूता देवि देवश्चतुर्मुखः । सत्याप्राः शुशे काले चिसय सम्पतीक्षते । ३५॥ बज तत्राऽचिरं देवि कालोऽयं वीक्षितः शुभः । नाऽतिपायात् सर्वथैव मोक्ताप्येवं विधेः प्रिया ॥ ३६॥ अवश्यम्भाविभावेन सावित्री न समागता विलम्वयन्ती तां ज्ञात्वा मुहूर्तः समतिक्रमेत् ॥ ३७ ।।

·अष्टत्रिंशोऽध्याय
इति क्रुद्धो विधिर्विष्णुं भोवाच पुरतः स्थितम् ।
हरे प्रयाहि पत्रों में सरूपामपरां द्रुतम् ॥ ३८ ॥
समानय मुहूर्तोऽयं यथा नातिनजत्तया ।
समादिष्टो विधात्रैषं हरिरन्विष्य भूतले ॥ १९ ॥
ब्राह्मणादिवलब्ध्वा तत्सरूपा गोषकन्यकाम् ।
दृष्ट्वा समां साविया समानयत कै हरिः ॥ ४०॥
सामानीता विलोक्याशुभरूपगुणान्विताम् ।
महान् शब्दः समभवत् साधु साध्विति सर्वतः ॥ ४१ ॥
परिणीय च ता पनी यक्ष्यमाणो विधिस्तदा ।
सङ्कल्प्य तराजं तं मावर्तयस लोकपः ॥ ४२ ।।
अथाऽऽजगाम सावित्री यज्ञशाला सखीता।
ददर्श ब्रह्मणः पार्चे गापी लोकमुन्दरीम् ॥ ४३ ॥
तच्छोभाऽऽक्षिप्तसौन्दर्या तारा राकेन्दुना यथा ।
आत्मानं जानती सम्यहसितेच विलजिता ॥४४॥
पालेयदर्शनात् पद्ममिव शुध्यन्मुखाऽम्बुजा ।
प्रविधान्तीव स्वाऽनेषु लज्जाशैलभराSSसा ॥ ४५ ॥
क्षणं विसंझेव सत्र लेख्यकमंगतेय सा।
स्थिता स्थाणुसमाऽऽचारा ततः सर्व निशाम्य सत् ॥४६॥
विधेविचेष्टितचाऽतितरां मन्युपरीता।
मजग्याल त्रिलोकी सा कुर्वन्ती भस्मसादिष ॥ ४७॥
माह माफरमाणोष्ठी समाचीण स्वया विधे।
इत्युक्त्वा निर्ययो तस्मात् सावित्री यादेशतः॥४८॥
संस्थिता शैलशृङ्गस्य मध्ये तस्याऽविदरतः ।
अप तस्याः कोपवाहि लामालापरीयतः ॥ ४९ ॥
मादुरासीघशाला सऋत्विक्ससभासदाम् ।
सपञ्चपनीसम्मारा दिधक्षभित्र सर्वतः ॥५०॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
वायुनाऽप्यधितो बहिर्यदा दग्धुप्नुपाऽक्रम ।
तदा पलायिताः सर्वे सदस्था ऋत्विजस्तथा ॥ ५१॥
देवा गन्धर्वमुनयः सिद्धचारणकिन्नराः ।
अविचायव चाऽन्योन्यं त्यक्तसर्वपरिग्रहाः ॥ ५२ ।।
दियो दशाऽभिपेतुस्ते क्रोशन्तो भयकम्पिताः ।
भूश्वकम्पे महावायुवेपिताऽऽश्वत्यपर्णवत् ।। ५३ ॥
अन्धकारर्दिशः क्रान्ता उद्वेलाः सर्वसागराः ।
राहुनेव दिवानाथस्तमसा ग्रसितोऽभवत् ॥ ५४ ।।
पर्वताश्च विदीर्यन्त कल्पान्तसमये इच ।
एवम्भूतेषु लोकेषु चोर्दाऽघोभागवर्तिपु ॥ ५५ ॥
भीता ब्रह्मादयः सर्वे कर्तव्येप्वविनिश्चयाः ।
सावित्रीमनुसअग्मुः माथितुं क्रमशस्तदा ।। ५६ ॥
आदाविन्द्रो देवगणैर्युतस्तत्र जगाम ह ।
सावित्री माणितुं पत्र शैलशृङ्ग स्थिता हि सा ।। ५७ ॥
सत्र गच्छन्नेव मार्गे तस्याः क्रोधसमुद्भवाः ।
शक्तयः कोटिशः फरफरवालघरास्तदा ॥ ५८ ॥
सर्वान्नाशयितुं दिक्षु निर्गतास्ताभिरेव सः।
गृहीतः पाशनिबद्धो निक्षिप्त शैलफन्दरे ॥ ५९ ॥
एव यमोऽग्निवरुणः कुरो नैऋनो मरुत् ।
रुद्राश्च चमको विश्वेदेवाचा बन्धन गताः ॥ ६॥
एवं वद्धेषु देवेषु शक्तिमः समन्ततः ।
विष्णुर्विचारयामास शिवन, विधिमविश. ५.६॥
माविध्याः क्रोधदावाग्निनिर्दग्धं स्याज्जगत्त्रयम् ।
देग घद्धाः सर्व एव किं कृत्वा नः शुभं भवेत् ॥ ११ ॥
इति दीर्घ विचिन्त्याऽथ पार्वतीच रमामपि ।
प्रेपयापास साकियाः संशमाय हरिस्तदा ॥ ६ ॥

·ছুদ্বিগ্রাঃ।
ते गत्वा क्रोधशक्तीस्ताः सनिवर्त्य समन्ततः ।
भारती प्राप्य मधुरवाक्यं प्रोचतुरभसा ॥ १४ ॥
ताभ्यां बहु प्रार्थिताऽपि न शान्तिमगमयदा।
तदा विधिहरीशाना जग्मुर्यत्राऽस्ति भारती ॥ ६५ ॥
सा ददर्श विधातारं सावित्री सम्मुखाऽऽगतम् ।
ईपच्छान्ताऽपि च पुनः मजज्याल सुमन्युना ।। ६६ ॥
प्रज्वलन्त्याः क्रोधवशादूपं तस्या महाऽद्भुतम् ।
भीमं समभवत्तस्या नेत्राभ्यो वहिरुद्दतः ।। ६७ ॥
तेन करपाप्रिकल्पेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
समाकान्ता दाववहिनेव मचेभयूधपाः ।। ६८ ।।
दह्यमानास्तु तान् दृष्ट्वा हरिकान्ता च पार्वती ।
तुष्टाव त्रिपुरामाधां नाऽपखातेति निश्चयात् ।। ६९ ॥
अथ स्तुता महादेवी तत्राऽऽविरभवत् परा।
फापकोट्यधिलावण्पसन्दोहाऽऽनन्दसुन्दरी ॥ ७० ॥
रसचित्राऽम्बरा कल्पपरी मुकुटशोमिनीम् ।
चतुर्भुनाऽऽत्तसहजाऽऽयुधसम्बन्धुबन्धुराम् ॥ ७१ ॥
दृष्ट्वा प्रणमनं चौधा भक्तिनिर्भरः ।
तस्याः सन्निधिमात्रेण तमोरशिरिवाऽरुणे ॥ ७२ ॥
विलयं मोदिते ऽगच्छद क्रोधामिः सर्वतः स्थितः ।
अथ तो भारती माह त्रिपुरा हसिताऽऽनना ।। ७३ ।।
अलं वत्सेति क्रोधेन लोकनाशनहेतुना ।
उपसंहर शक्तीस्ता यास्ते क्रोधसमुद्भवाः ॥ ७४ ॥
भवन्तु विज्या लोकाः पश्येमान शान्तया शा।
इत्युक्ता भारती देव्या लजिता क्रोधसम्भवाः ॥ ७ ॥
विलापिता स्वफे दहे शान्ति प्राप्ता च भारती ।
अथ तां त्रिपुरा देवीं सावित्री प्रणता सती ॥ ७६ ॥

·२७६ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे विविधैः संस्तवैश्वित्रैस्तुष्टाव परमक्तितः । आपस मे ऽनयादेवि त्रिपुरे क्रोधसम्भवात् ।। ७७ ॥ स्थिताऽस्मि शासने मातस्तव शाधि स्वकिङ्करीम् । अथ श्रीपातकरुणाऽऽलोफतः सहसोस्थिताः ॥ ७८ ॥ पाविष्णुशिवास्तद्वन्मुक्ता देवाश्च वन्धतः । सावित्री पुनरप्याह शान्ति वत्से समाप्नुहि ॥ ७९ ॥ प्रवर्तयतु भूतेशो १ भूयस्त्वया युतः । इति श्रुत्वा पचो देव्याः प्रणता सती ।। ८०॥ घद्धाऽअलिपुटा प्राह पातर्नाऽई स्यम्मुवा । इच्यामि सङ्गतिं भूयः स्थास्याम्यत्रैव सर्वदा ॥ ८॥ तव पादाऽम्बुजध्यानपरमाऽऽनन्दसम्प्लुता । नाऽत्र मामम्ब भुयस्त्वं सन्निरोद्धं समईसि ।। ८२ ॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे भारत्युपाख्याने अपत्रिंशोऽध्यायः ।। ३१५४ ।।

·अथैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।
ततः माह विधिदेवी स्तुत्वा नत्वा पुनः पुनः ।
महेश्वरि तवाऽऽज्ञायां स्थितोऽस्मि निखिलात्मना ॥१॥
तवासामन्तरा लोके का समर्थो विचेष्टितुम् ।
विज्ञापयामि किधि मातस्तव कृपया शृणु ॥ २ ॥
सावित्री पदि न शान्ता भविष्यति सदा कयम् ।
भवेत् ऋतुर्मम शिवे लोक वा नीरु तथा ॥३॥
पुराऽनया महादेव्या शतः क्रोधेन हेतुना ।
अकाम्यां कामयेत्येवमयंपा याकर्मणि ॥४॥
पनीत्वन कृता या सा होनजातिसमुद्भवा ।
सावित्रष्टाच्यो जातोऽस्मि सत्कथम् ॥५॥
मसीद श्रीमहारानि सर्वमेतत् समं कुरु ।
मार्थिता लोफया भीपरा त्रिपुरेश्वरी ॥ ६॥
माइ देवा मदचनं देव्या शृणुत सादरम् ।
येयं विधातुर्यस्य पनी सर्वमनोहरा ॥ ७ ॥
सस्योत्पतिं प्रवक्ष्यामि महाविभवपिस्तराम् ।
फविद पुरा ब्राह्मणाऽन्यः फौशिको छोफविश्रुतः ॥ ८॥
तपसा विधया चैव हर्यक्षाऽऽरुयो महाशपः।
तपस्तेपे पाच रुपपर्वते लोकपूजिते ॥९॥
अत्युग्रतपमा देवी सावित्री समतोपपत् ।
प्रसना तस्य सावित्री सदर्शनपयं गता ॥१०॥
हि वाहण तुष्टाऽस्मि तपसा महता व ।
इप्सितं ते साधयामि नाऽदेयं तव विधते ॥ ११ ॥

·२७८
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यग्वण्डे
किमिन्द्रस्यमुतेन्दुत्वं धनेशत्वं स्वमिन्छसि ।
तपसा ते जितं सर्व प्राजापत्पाऽऽचरस्थितम् ॥ १२ ॥
सावित्र्या वचनं श्रुत्वा हर्यक्षः पुनराइ यत् ।
तच्छृणुध्वं विधात्रायाः प्रणम्प मुकृताञ्जलिः ॥ १३ ॥
देवि नाऽहं वर्णन्द्रलं चन्द्रत्वं वा धनेशताम् ।
पुराऽहं स्वायमे स्थाने कदाचित्तपप्ति स्थितः ॥१४॥
काचिद्गोपचधूस्तत्र चारयन्ती गवाङ्गणम् ।
मदसिपथपापना तस्याः सौन्दर्यविभ्रमात् ॥ १५ ॥
मोहितस्तामन्वगममनगरपीडितः ।
प्रार्थिता सा मया भूयो नाऽभ्यमन्यत गद्वचः ॥ १६ ॥
तदा पलात्परामृष्टा क्रोशन्ती गोपकन्यका ।
समानीयाऽऽश्रमवरे स्वाइराकम्य तां बलात् ॥ १७ ॥
द्वन्दूधर्ममनुमाप्तो मन्मधेन प्रपीडितः ।
अथ तत्राऽभ्याजगाम नारदो मुनिपुङ्गवः ॥ १८ ॥
निशाम्य तां गोपवधू मयाऽकान्तां वलीयसा ।
क्रोशी मुश्च मुश्शेति माह मां प्रति रोपितः ॥ १९ ॥
अहं कामेन मृदात्मा नामुझं मैथुने रतः ।
तदा क्रुद्धो नारदो मां शशाप शृण्वतो मम ॥ २० ॥
ब्राह्मणाऽधम दुर्बुद्ध नेपा काम्या तु कामिनी ।
यतः कामचिमूहात्मा बलादेना समाविशः ॥ २१ ॥
नांचन कर्मणाऽनेन नीचत्वं प्राप्स्यसि द्रुतम् ।
पतो गोपवधूसक्तस्ततो गोपः भविष्यसि ॥ २२॥
ततोऽहं शापभयतः शापान नारद प्रति ।
जिज्ञासुबहुधा नत्या समपृच्छं पुनः पुनः ॥ २३ ॥
नोवाच क्रोधवशतस्ततः सम्मार्थितो दृढम् ।
सावित्री शापतस्त्वां वै मोचयिष्यति तोपिता ॥ २४ ॥

·एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः।
२७९
.
उपतिष्ठ महादेवीमित्युक्त्वाऽन्तहितो क्यो ।
तदहं स्वा महादेवीमुपसंस्थो महेश्वारे ॥ २५ ॥
शापाऽधिमनं मां शीघ्रमभ्युद्धर महेश्वरि ।
इत्युक्ता सा ब्राह्मणेन शापान्तं प्राह तं पति ॥ २६ ॥
हयक्ष शृणु माक्यं शापाडतं प्रवीमि ते
गोपयोनिषु ते जन्म भविष्यति न संशयः ।। २७ ।।
तत्रैकजन्मनि शृणु भविष्याम्यहमंशतः ।
कन्या तच ततो विष्णोः पाप्य श्रेष्ठं वर पुनः ॥ २८ ॥
प्राप्प नारायणं पुत्रं प्रयास्यसि परं पदम् ।
उक्त्वैवमन्तर्धान सा जगामेयं तव प्रिया ॥ २९ ॥
सेय तदासम्भूता तव शापादयोनिमा ।
अनिन्य सर्वजनरग्रगैः समुपासिता ॥ ३० ॥
छन्दःप्रसूतिगायत्री गायन्तं प्राति सर्वतः ।
घेदसारमयी ब्रह्मविधाख्याति गमिष्यति ॥३१॥
सावित्रि पश्य परसे त्वं निजांशमपवामिमाम् ।
शापेन नेपा विज्ञाता त्वमेवैपा द्विधा स्थिता ॥ ३२ ॥
श्रुत्वेस्य त्रिपुरावाक्यं गायत्री स्वात्मरूपिणी ।
प्रत्यचेष्टत सावित्री प्रतिविम्ब ययाऽऽत्मनः ॥ ३३ ॥
अनुग्रहेण श्रीदेव्या लब्ध्वा शापहतो स्मृतिम् ।
सन्तुष्ट ऽभवदत्यन्तं शान्ता प्रकृतिमास्थिता ॥ ३४ ॥
अयोवाच महादेवी त्रिपुरा विधिमुख्यकान् ।
गायत्रीय पदुद्भूता मायूपा परा यतः ॥ ३५ ॥
एनां वर्णमयी संर्व मुखबाहरुजा जनाः।
प्राप्य जाता पुनस्तेन भूगासुदिजसंज्ञया ॥ ३६॥
अथाह लोकघातारं शृणु प्रसन्मयेरितम् ।
अकाम्याकामुफत्वं यत् सावित्रीशाएतः स्थितम् ॥ ३७॥

·२८० त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
सत्राऽपीयं वेदमयी तव वाचा विनिर्गता।
मात्मजा तत्र ते कामो भाविष्यस्यपदे ततः ॥३८॥
चाणीरूपा च सावित्री सर्वाssराध्या भविष्यति ।
श्रोतव्यं मद्वचः सवैगापत्रीय पदात्मजा ॥ ३९ ॥
अहमेव न सन्देहो निशाम्येना ममात्मनाम् ।
चक्षुष्यन्तः प्रपश्यन्तु प्रणिगधैवम्बिका ॥ ४०॥
समाविवेश गायव्यां स्वधुनीव यमाऽनुजाम् ।
तदद्भुतं तत्र विधिमुखा दृष्ट्वा समक्षतः ॥४१॥
विस्मिता जयशब्देन वर्धयामासुरम्बिकाम् ।
अथाऽपश्यन् तत्र सर्वे गायी त्रिपुरात्मिकाम् ॥ ४२ ॥
चतुर्भुजा चन्द्रचूडा त्रिनेत्रा कुडुमप्रभाम् ।
पाशाऽनुशधनुर्वाणाम्नशरसंयुताम् ॥ ४३ ॥
प्रैलोक्यसुन्दरी तुपर्णा सर्वभूपणभूषिताम् ।
प्रणेमुर्विधिमुख्यास्ते जययाम्दमपूर्वकम् ॥ ४४ ॥
तदा प्राइ पुनर्देवी सर्वे शृण्वन्तु मद्वचः ।
अहमेव हि गायत्री न पत्तोऽन्या कथश्चन ॥ ४५ ॥
वाक्समष्टिमयी चाऽहं सर्वे पश्यन्तु मां तथा ।
दर्शनं दिव्यमासाथ प्रसन्ना वो दिशामि तत् ।। ४६ ।।
इत्युक्त्वा प्रादिशतेषां दिव्यं लोचनमाम्बिका।
ददृशुः सर्व एवंले गायत्री त्रिपुराम्बिकाम् ॥ ४७ ॥
आकाशरूपिणी पत्र व्याप्प सर्व समास्थिताम् ।
मातृकार्णवलुप्तदेहां परापादौ सुधामयीम् ॥४८॥
स्वरवक्त्रा पश्चवर्गक्लमबाहुपदोदराम् ।
अन्तःस्थाऽऽस्मतोगहन्मुछपरिशेपिकाम् ॥ ४९ ।।
पश्यन्तीमध्यमानाभिहृदयो ववत्रचैखरीम् ।
मध्यमाघुद्धिसहितां पश्यन्तीहृदयान्विताम् ॥ ५० ॥

·एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः। वैखरीवचनां वर्णवक्त्रां पदहृदापिकाम् । वाक्योदरां घोपमुक्ष्मा वर्णस्थूलस्वरूपिणीम् ।। ५१ ।। अशेपाऽऽगममूर्धाढ्यां ज्योतिर्नेवां महेश्वरीम् । वस्त्रव्याकरणां छन्दोवाणी शिक्षादिकन्धराम् ।। ५२ ॥ कल्पकर्णी सामहदं ऋग्यजुरूपसुस्तनीम् । अथ वर्णोदरां सरुिपयोगपार्श्वयुतां शुमाम् ॥ ५३ ॥ फर्माऽऽगमकरां तर्कजघन्याऽङ्गी परात्पराम् । उपवेदपृष्ठदेशा पुराणाऽऽलोकशोमिनीम् ॥ ५४॥ काच्याऽलङ्कारहसितामात्मविद्यात्मकाऽऽशयाम् । घौद्धजैनाऽऽद्यागमाऽऽत्मनखलोमविराजिताम् ॥ ५५ ॥ दृष्ट्वं विशाधास्ते प्रणेमुर्दण्डवद्भुवि । अथ पदाञ्चलिपुटास्तुष्टुवुः परमेश्वरीम् ॥ ५६ ।। अथ तुष्टा जगन्माता पूजिता मुरमुरुपफैः । एतस्मिन्नन्तरे तत्र समाजग्मुः सहस्रशः ॥ ५७ ।। आभीरा लदण्डास्ते नवा प्रोचुर्विधि तदा। ब्रह्मनः शृणु वाक्यानि लोका ब्रह्मविनिर्मिताः ॥५८॥ नियत्या नियतास्तत्र तत्र वाग्रूपया ननु । तत्र स्त्री न स्वतन्त्राऽस्ति निपु स्थानेवपीवरी ॥ ५९॥ कन्याऽऽसौ जनको द्वारमथवा भ्रामुख्पकाः । न स्वतन्त्रस्ततो भोक्ता चैवं सर्गात् प्रवर्तितम् ॥ ६० " तदेय सेतुर्भमोऽध वली तां भजते यदि । परस्परं नाशमीयुः सामिपश्यनपक्षिवत् ॥ ६१ ॥ तह्मान समाधानं नश्पेदन जगत्त्रयम् । श्रुत्वत्थं गोपभूपालवचनं माह लोकसद ।। ६२ ।। नियतिर्न विलड्वयाऽस्ति देवी सर्वोपरिस्थिता । दृष्ट एवं विधिरपि तस्मात् शान्तिमाप्नुहि ।। ६३ ॥ । पश्याऽऽत्मजा तव पराशक्तिरूपामिमां पुरः । दृष्ट्वा विधिवचो गोपपतिस्ता समक्षत ।। ६४ ॥

·२८२
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखपड़े
आत्मजामेव तां दृष्ट्वा सर्वदेवप्रपूजिताम् ।
पराशक्तिं विदित्वाऽथ नत्वा सम्मार्थयाचदा ॥ ६५ ॥
देव्यई वश्चितो मूढो मायया सव शङ्करि ।
नाऽविदं त्वां सद्गृहस्थां पराशक्ति महेश्वरीम् ।। ६६ ।।
तत् कृपां कुरु देवेशि पुनर्मद्गृहमाविश ।
प्रार्थितेवं पराशक्तिः प्रोवाचाऽऽभीरभूपतिम् ॥ ६७ ॥
शृणु गोपकुलाधीश मा पराऽऽकाशरूपिणीम् ।
जानीहि त्रिविधाऽऽकारां साविध्याधात्मना स्थिताम् ६८॥
तत्राऽहं भारतीरूपा तोपिता तव वेश्मनि ।
सम्भूताऽस्मि पुनश्वाऽपि गौर्यशेन समुद्भवा ।। ६९ ॥
सृष्ट्यन्तरे भविष्यामि सह भ्रात्रा च विष्णुना ।
नन्दगोपस्त्वं भविता सर्वोत्तममहीपतिः ॥ ७० ॥
तत्राऽहं भविता कन्या कात्यायन्यभिविश्रुता ।
एपोऽनुजो मम भवेत् माक्षान्नारायणः परः ॥ ७१ ॥
आहरिष्यति ते कीर्ति त्रिलोकविततां शिवाम् ।
अहं विन्ध्याऽद्रिनिळया भूत्वा कलियुगे ततः ।। ७२ ॥
जनान् दुःखपरान् सर्वानुद्धरामि पुनः पुनः ।
गोपीभिः पूजिता तत्र मासं ते विषये शिवा ।।७३ ।।
अभीष्टं सर्वलोकानां दुर्लभ दिशाम्यहम् ।
इति प्राप्य वरं तस्यास्तुष्टा गोपा अशेषतः ॥ ७४ ॥
जग्मुः स्वनिळयानेव नत्वा देवीं सुरानपि ।
अय सा परमेशानी जगामाऽन्तामम्बिका ।। ७५ ।।
सावित्री पर्वतस्थाना गायच्या सहितो विधिः ।
समाहरद ऋतुं भूयः पुष्करे तीर्थशेखरे ॥ ७६ ॥
इत्येतत्ते समाख्यातं साविव्याख्यानमद्भुतम् ।
शृण्वतां पाप शमनं भूयः किं श्रोतुमिच्छति ॥ ७ ॥
इति श्रीगदिति हासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्ड सावित्र्यु:
पाख्याने एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३२३० ॥

·: अथ चत्वारिंशोऽध्यायः एवं दत्तात्रेयगीतो कथामाकर्ण भागवः । उत्सुकः श्रवणे भुयः कथा पप्रच्छ सादरम् ॥१॥ न वृप्तिलेशतोऽप्यत्र फयारसनिपेषणात् । पानाद काम्परसस्येव भूयस्तत् पातुमुत्सहे ॥ २ ॥ गायत्रीसङ्गतां देवीं वीजाऽवयवशोभिनीम् । अभिष्टुमान् विधिमुखा पथा तन्मे सपीरय ॥३॥ अथाऽपि सा जगन्माता पुनर्गोपगृहे कयम् नारायणेन सहिता भविष्यति कदा कुतः ॥ ४॥ कथं वा नन्दगोपालो वितता कीर्तिमाप्तवान् । कथं कात्यायनी साऽऽप्तीबाप्पः किं मापुरीप्सिनम् ॥५॥ एतन्मे ब्रूहि विततं शिष्याप श्रोतुमिच्छते । इति पृष्टो दनगुरूः प्रसन्नः माह भार्गवम् ॥ ६ ॥ कथाप्रसङ्गयोग्योऽसि यचे हिर्न विद्यते । नामदग्न्य महादेवीशक्तिविद्धोऽसि सर्वथा ॥ ७ ॥ अहो भाग्यमिदं लोके दुर्लभ विपयाऽऽमनाम् ।। पच्छोदेव्याः फयासारसमुस्मुफित्तचित्तता ॥ ८ ॥ शृणु भार्गव वक्ष्यामि यथा मा त्रिपुरेश्वरी । संस्तुता वागात्ममयी विधियिष्णुमुखैस्तदा ॥ ९ ॥ दृष्ट्वा तो सर्वविघाममातृकाचर्णरूपिणीम् । . 1 जपेत्युपुष्य मणताः स्तवचरनुचमम् ॥ १० ॥ जय जय देवि परापररूपिणि जय जय जगता जनापत्रि जय जय लीलामासितमफल जय जय पर्वाऽऽश्रया। .

·२८४
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्ड
जय जय सर्वप्रलयविभाविनि जय जय सर्वाऽन्तररूपे
जय जय विद्याविलसितदेहे जय जय शङ्करि नः पाहि ॥ १ ॥
निर्गतगुणकृतिजातिविभेदे चित्सुखसान्द्रसुधाजलधे
परिहतपरिमितिपरवाग्रूपिणि मृलविलासिनि मुक्तिमयि ।
स्वातन्त्रेण समीहितभावे मणिपुरवासिनि पश्यन्ति
जय जय विद्याविलसितदेहे जय जय शङ्कर नः पाहि ॥ १२ ॥
तदनु ज्ञानमयाऽऽत्मविभक्तारमध्यमभावान् कल यन्ती
मध्यमरूपाऽनाहतवासिनि मिश्रितरूपे बुद्धिमाय ।
वसुविधशक्तिवहिप्कृतभावे पीठविभेदे विचित्रकृते
जय जय विद्याविलसितदेहे जय जय शङ्करि नः पाहि ॥ १३ ॥
अद्वयसंविन्मात्रशरीरं सदयभावं कल यन्ती जाता-
ऽनुत्तरमुखशारकिरणमिथुनविभेदादपि दशधा ।
आद्या तत्परपरसंयोगाद्यचापि चतुर्विधता
जय जय विद्याविलसितदेहे जय जय शङ्करि नः पाहि ॥ १४ ॥
अन्ते भेदाभेदविभेदादपि नृपसंख्यस्वररूपा
पञ्चविधं तत्पश्चकमाद्य व्यत्ययोगाद्वेदविधा ।
तदनु चतुर्धा मध्यमहीना मिथुनद्वितयं कलयन्ती
जय जय विद्याविलसितदे हे जय जय शङ्करि नः पाहि ॥ १५ ॥
एवं भूशरमितभेदान्या विद्याराज्ञी माता त
तत्सम्भेदादखिलभिन्नं भावयसि त्वं शब्दमयि ।
तत्फल पा यदि नो सम्भिन्नं गगनमयं स्यादखिलमिद
जय जय विद्याविलसितदेहे जय जय शडूरि नः पाहि ॥ १६ ॥
स्थानत्रयमपि कलया हीनं तव पदि मातनों
फिश्चित् परमश्चाऽपि पदं विफलं चच्छपथो योऽयं नेतरया ।
तवं प्रत्याहृतकलपा तट्टपं व्याप्य सदा स्फुरमि
नय जय विद्याविलमित देहे जय जय शङ्करि नः पाहि ॥ १७ ॥

·चत्वारिंशोऽध्यायः।
२८५
चयमिह लोके सर्जनमुरुपे कृत्ये युक्तास्त्वद्भाल्पा
त्वत्पदपामभवाः काले सीदन्तस्तामविन्दन्तः ।
काले काले पादपणताननु भीतान मूढानतिदीनान
जय जय विधाविलसितदेहे जय जय शङ्करि नः पाहि ॥१८॥
मेघा वाणी भारती त्वं विद्या माता सरस्वती।
ब्राह्मी माया वर्णमयी पराऽऽद्या कृतिरव्यया ॥१९॥
विकल्पा निर्विकल्पाऽजा फला नादमयी क्रिया ।
कालशक्तिः सर्वरूपा शिवा श्रुतिरनुत्तरा ॥२०॥
रक्षाऽस्मास्त्वं महादेवि सर्वलोकमहेश्वरि ।
पतित्वचरणपो रक्ष देवि नमोऽस्तु ते ॥ २१ ॥
इति स्तुता सा परमा मारका विश्वरूपिणी ।
माह देवान विधिमुखान् मसना तस्कृताऽर्चना ॥ २२ ॥
शृणुध्न विधिमुख्या में वोऽभिलपिताऽऽस्पदम् ।
स्तवेनाऽनेन तुष्टाऽस्मि श्रेष्ठेयं मत्स्तुतिः कृता ।॥ २३ ॥
गुहार्यगर्भिता चेय मातृकावर्णसम्भवा ।
मातृकास्तुतिरित्येपा पिरुपाताऽस्तु समन्ततः ॥ २४ ॥
त्रिसन्ध्यं यः पठेदेना तस्याऽहं वामयी द्वदि।
मादुर्भवामि काव्यादिमयी विधास्वरुपिणी ॥ २५ ॥
एनां स्तुति प्रपठतो न हि विधा विहीयते ।
समो वाक्पतिना भूपाद्वादेषु विजयी तया ॥ २६ ॥
चतुर्विशतिनामानि भवद्भिः पठितानि तु ।
प्रत्यहं त्रिपु फालेपु पठेद्रदाऽशिवारकम् ॥ २७ ॥
ततो धारपति श्लोकसहसमपि प्रत्यहम् ।
धुदिः कुशाऽयमरशी मुहमाऽर्थमविभेदिनी ॥ २८ ॥
नापते नात्र सन्देहः सत्यमेतत्मपरितम् ।
विधिषिष्णुनिझपाक्षा: मृणुमं नचनं मम ॥ २९ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे न भूयः शक्तयश्वेमाः परिभाव्याः कश्चन । क्रुद्धा अगदक्षयेयुर्विधिविष्णुशताऽऽवृतम् ॥ ३० ॥ मदशभूता भवत्तापात्रा माननोचित्ताः । इत्युक्त्वा सा महादेवी स्वं रूपं प्रतिपद्यत ॥ ३१॥ एतद्भृगुकुलाऽऽराम्य प्रोक्तं स्तोत्रं पुरा कृतम् । शृणु वक्ष्यापि सा भूयो यथा गोपकुलोद्भया ॥ ३२ ॥ युगेऽष्टाविंशतितमे दैत्या मयस्वरूपिणः । भुलोफ पीटयिष्यन्ति हीनचर्यापरायणाः ॥ ३३ ॥ कालिन्यास्तटसंस्थाना मथुरारुपा तु या पुरी । साम्पत लवणाख्येन दैत्येनाऽधिष्ठिता हि सा ॥ ३४ ॥ तस्या चन्द्राऽन्वयजनिर्भविष्यति नृपोचमः । उग्रसेन इति ख्यातो भोजवंशविवर्धनः ॥ ३५ ॥ तस्याऽऽत्मजः सर्वभीमः कालनेमिर्महासुरः । करः कंस इति ख्यातः सर्वलोकमपीडकः ॥ ३६ ।। शिशुपालवेदिषु च हिरण्यकशिपुः स्वयम् । हिरण्याक्षो दन्तवक्रः शाल्वः सोमपतिस्तथा ।। ३७ ॥ नरकः प्राग्ज्योतिपजो जरासन्घश्व मागधः । इत्याद्या मानुपाऽऽत्मानो दैत्या धर्मपहिंसकाः ॥ ३८ ॥ अनेककोटिसेनाभिः प्रत्येक परिवारिताः। अप्रधृष्या महासत्याः सर्वशस्त्राऽस्व कोविदाः ॥ ३९ ॥ तेष्वग्रगण्यः कमो वै देवव्राह्मणसन्जनान् । प्रहिंसन् सर्वदा भूमावुद्भट स सम्भावष्यति ॥ ४० ॥ अथाऽधर्मभराकान्ता भूमिब्रह्माणमेष्यति । असहन्ती महाभारमर्मिष्ठजनोद्भवम् ॥ ५१ ॥ . विधिदेवगणोपेतो भुम्या च हरिमेष्यति । तत्राऽऽग्रातः शिवो ध्यातो न तद्रक्ष्यति चोत्तरम् ।। ४२ ।।

·नसत्वारिंशोऽधाया।
4
3D
भय त्रिमूर्ति मियाता त्रिपुरा परमेश्वरी ।
आविर्भविष्यति सुरः प्रणता पूजिता च तैः ॥ ४३ ।।
मार्थिता भूभारहत्य प्रवक्ष्यति बुधेश्वरान् ।
दुरुधरो धपं भारः सरपि सुरेश्वरैः ॥ ४४ ॥
दैत्यास्तपोवीर्ययुता महावलपराक्रमाः।
न ते शक्पा विजेतुं वो कालवीर्यप्रभावहः ॥ ४५ ॥
तस्माद्भवन्तः सर्वेऽत्र भूमौ मानुपजन्मतः ।
सम्भवन्त्वहमपत्र अंशेनाऽवतराम्पनु ॥ १६ ॥
शापदग्धं करोम्यादी फस मेष हरिस्ततः ।
हनिष्यति मयाऽऽविधः सर्वानपि तथाऽसुरान् ॥ ४७ ।।
मत्तः मारो गोपो नन्दः परयशोमनः ।
साम्प्रतं भुवि कालिन्दीमनुगांयमनायकः ॥ ४८ ॥
तयाऽहं सम्भविष्यामि पल्यामेप हरिः स्वपम् ।
देवयां वसुदेवेन भूत्वा नन्दगृहात्तु माम् ॥ ४९ ॥
कंसान्तिक मापयतु ततस्तं नाशयाम्यहम् ।
एवं मोक्ता महादेव्या देवाः सर्वे महीतले ॥ ५० ॥
दिजेपु जादा सस्वाऽशैः भाराऽवतरणोचता।।
नारायणोऽपि देवक्या भविष्यत्यखिलाशतः ॥ ५१ ।।
वसुदेवेन वृष्णीना कुले परमशोभने ।
निशीथे तमसा चीते भगवान् स्वस्तरूपतः ॥ ५ ॥
आविर्भविष्पति ततो वसुदेवेन संस्तुतः ।
पालभावं समेत्याऽय वसुदेवं प्रवक्ष्यति ॥ ५३ ॥
नारदोषत्या स्वमुर्ग विदित्वा सात्मनो मृतिम् ।
एप कसो मातुलो मे जागतितरों मिया ॥५४॥
सम्प्रति श्रीमहादेव्या मोहिन्या मोहितो हिमाम् ।
जात मान नानाति पावाबद्दनं हि माम् ॥ ५५ ॥

·२८८
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखपडे
नय नन्दगोपगृह तत्र सा परमेश्वरी ।
सम्भूताऽस्ति तयाऽऽविष्टोऽहं जेष्यामि समेधितः ॥ ५६ ॥
जेतुं न शक्यः कसोऽयमधुनाऽसिबली यतः ।
नय मां नन्दसदनं तत्र निक्षिप्यतामनु ॥ ५७ ॥
समाहराऽत्र तत्पश्चात् साऽस्य वीर्य हरिष्यति ।
स्मर तां सर्वजननी प्रतिरोधो न ते भवेर ॥ १८ ॥
विदित्वा परमां शक्तिं विष्णोर्वाक्या स्मृता हि सा ।
प्रभु करिष्यति गतौ ततस्तं शिशुरूपिणम् ॥ ५९ ॥
समादाय यास्यति स गोकुलं मति निर्भयः ।
महादेवीं स्मरन्नेव निशीथेऽतितमोहते ॥ ६०॥
प्रकाशितमहामार्गः कालिन्दीमपि सन्तरत् ।
अथ गत्वा नन्दगृहं मोहग्रस्नजनाऽऽकुलम् ।। ६१ ॥
यशोदा शयनेऽपश्यद्देवीं तो जनितां तदा ।
कोटिसूर्यसमाभाप्तां त्रिनेत्रा चन्द्रशेखराम् ।। ६२ ।।
शुलाऽसिखड्गपरशुपानपात्रकमण्डलून् ।
चर्मपाशावष्टभुजैर्दधाना भीमरूपिणीम् ।। ६३ ॥
कालरात्रि शिशुं न्यस्य प्रणम्याऽऽनकदुन्दुभिः ।
घद्धाञ्जलिपुटस्तावत् प्राप्तो ब्रह्मा च शङ्करः ॥ ६४ ॥
नारायणोऽपि नता तापस्तवीस्त्रिपुरां शिवाम् ।
प्रसन्ना तान् समाधाय वसुदेवं मतीश्वरी ॥६५॥
नय मां स्वगृहमिति वदिष्यति ततस्तु ताम् ।
यावन्नीत्वा गृहे न्यस्यत्तावत् पालेश्च सर्वतः ॥ ६६ ।।
विदित्वा तत्र संपास्पत्यवक्ष्य शिशुरूपिणीम् ।
समादापाऽऽत्ममृत्युं तां स्त्रला भूयो निवारितः ॥ ६७ ॥
हन्तुमेव मनो यावत्तावद्गुरुतरां तु ताम् ।
मत्वा समर्थस्ता वोढुं प्रक्षेस्पति पद्दीतले ॥ ६ ॥

·चत्वारिंशोऽध्यायः। २८९ , अय प्राप्प नभोमार्ग प्रापा तं प्रवक्ष्यति । मूढ कस न जानासि स्वमृत्यु विषयस्थितम् ॥६६॥ अचिरेण समेत्य त्या पातयिष्यति भूतलं । हृतं ते वलसर्वस्त्र पया सद्यो विभावय ॥ ७० ॥ इत्युक्त्वाऽन्तर्हिता देवी भविष्यति महेश्वरी । तम्मिन्ननुभविष्टा सा भविष्यति सुहणी ॥ ७१॥ अथ कृष्णतया देव्या च हितोऽतिदुहृदान । हत्या कंसं रगतले हनिष्यति मुलीलया ॥७२॥ नन्दस्तस्कृपया विष्णुं प्राप्य पुत्र जगद्गुरुम् । त्रिलोकविशदा कीर्ति प्राप्स्यत्यखिलपूजिताम् ॥ ७३ ।। अथ तन गोपन्या रूपलावण्यसश्रयाः। नारायणं कृष्णमिति ज्ञात्वा तद्तमानसाः ॥ ७४ ।। सत्समागमसम्माप्त्यै तपस्यन्त नदीमनु । फात्यायनं मुनि सस्तोपपिष्यन्ति सेवया ॥ ७ ॥ स प्रसन्नो विमृश्याऽध ता वक्ष्यति कुमारिकाः । असाध्यं वः मेप्सितं यन्नारायणमुसङ्गताः ॥ ७६ ॥ तुष्टोऽह साधयिष्यामि सर्वथा तन संशयः । विदित्वा नन्दसदनभवां ता कृष्णसंश्रयाम् ॥ ७७॥ उपस्थास्यति सद्भक्त्या स्वोपास्यामेव तन्मयीम् । अथ सा कालरात्रि प्रसन्ना तेन संस्तुता ॥ ८ ॥ आविर्भविष्यत्ति शिया भक्तमानसपूरणी। सा प्रवक्ष्यति तानं विर्य समीहितम् ॥ ७९ ॥ किन्ते तद्रूहि मत्तस्वं गा चिरं समवाप्नुहि । अथ ता वक्ष्यति नत इमा गोपकुमारिकाः ॥८॥ विष्णुनांऽशावतीर्णेन प्राप्स्यन्यचिरसङ्गतम् । तत् प्रसाधय देवेशि एतन्मे काशितं भवेत् ॥ ८१ ।।

·त्रिपुरारहस्यं माहात्म्पखण्डे अहं चिरं सेवितः सन् आभिः सर्वाऽऽत्मभावतः । दिशाम्पभीप्सितमिति मन्तुष्टोऽवगजसा ।। ८२ ।। तन्मे मृपा न हि भवेत् कृपया तब शङ्करि । एवं कात्यायनवचः श्रुत्वा त्रिजगदीश्वरी ॥ ८ ॥ विमं वक्ष्यति पुनरस्तु तत्ते द्विजोत्तम । परन्वत्र महान् काम एष तासां गनोगतः ॥ ८४ ॥ तन्मे व्रतं चरन्त्वेता मासेऽस्मिन्नाग्रहायणे ! तव नाना प्रसिद्धायाः कात्यायन्या यथाविधि ।। ८५ ।। ततः कामं दिशाम्युक्तमित्युक्त्वाऽन्तर्द्धिगेप्यति । ततस्ता वचनात्तस्य व्रतं कृत्वा यथाविधि ॥ ८६ ।। प्रियं कृष्णं मनःकान्तं माप्स्यन्ति पुरुषोत्तमम् । इति श्रुत्वा कथां तत्र दत्तात्रेयं भृगूद्वहः ॥ ८७ ।। पप्रच्छ भूयः सोत्साहो भगवन् करुणानिधे। व्रतं तत् किंविधं ब्रूहि आचरिष्यन्ति ताः कथम् ।। ८८ ॥ कथं कात्यायनी प्रीता तासामिष्टं प्रदास्यति । पृष्ट एवं दत्तगुरुजामदग्न्येन हर्पितः ॥ ८९ ॥ शृणु वत्सेत्युपाऽऽमन्त्र्य व्रतस्याऽऽह विधि परम् । शृणु भार्गव वक्ष्यामि जानाम्यखिलाऽऽगमम् ॥ ९० ॥ मार्गशीर्षस्याऽध तिथि समारभ्य व्रतश्चरेत् । कात्यायन्याः पूर्णिमान्तं स्वीणापत्राऽधिकारिता ॥ ९१ ॥ स्नास्वोपसि नदीतीरे शुरूपत्रादिभूपिताः । सैकती प्रतिमां कृत्या कात्यायन्या यथाविधि ॥ ९२ ॥ तत्र च्यात्वा प्रोक्तवत्तां शुक्लमाल्याऽक्षतादिभिः । 'नवनीतप्रधानं वै नैवेद्यं विविधं भवेत् ॥ ९३ ॥ एवं सम्पूज्य संस्तुत्य गीतनृत्यैश्च तोपयेत् । उद्वास्य कती मूर्ति नद्यां निक्षिप्य भार्गन ॥ ९४ ।।

·अथैकचत्वारिंशोऽध्यायः।
भनयनद्भुततमा श्रुता कात्यायनीकया।
मनागपि न तृप्यापि कथाऽमृतनिषेवणात् ॥ १॥
भूय इच्छाम्पहं श्रोतुं कयं विन्ध्यनिवासिनी ।
जाता कात्यायनी देवी तन्मे वद दयानिधे ॥ २ ॥
रागेणैवं समापृष्टो दत्तात्रेयोऽवदगुरुः ।
शृणु राम प्रब्रवीमि भविष्यं परमाऽद्भुतम् ॥ ३ ॥
यदा कृष्णो मातुलं वं कसं हत्वा च तपितुः ।
राज्य निवेद्य पित्रादीन यादवांस्तोपयिष्यति ॥ ४ ॥
तदा कंसस्य श्वसुरः पुत्रीमियचिकीर्पया ।
फालयिष्यति भूपो वै यादवान्मधुरास्थितान् ॥ ५॥
तदा मागघसामीप्यान्नाशं मत्वा रमापतिः ।
यादवैः सहितः प्रत्यक्सागरे द्वारकां विशेत् ॥ ६ ॥
अथ कृष्णं दूरगतं ज्ञात्वाऽयामुरसौदरौ ।
महाबलपरीवारों निशुम्भशुम्भसंज्ञकौ ॥ ७॥
कृष्णशबू दैत्यराजी तत्सम्बन्धेन गोकुलम् ।
समेत्य कूरचरितावशङ्क नाशयिष्यतः ॥ ८॥
नेष्यतो नन्दनृपति बना गोपकुमारिकाः।
तथा धनानि गावच तदा नन्दपिया सती ॥ २॥
कृष्णाऽनुरक्तगोपीभिः कात्यायनमुपेष्यति ।
आता प्रपना तां विप्रः कात्यायन्याः समुद्भवम् ॥ १०॥
प्रनानि च मम्बन्ध ज्ञात्वा तो ननुमा स्त्रकाम् ।
यशोदा विस्मिता देवीमुपस्याम्पति भक्तितः ॥ ११ ॥

·२९४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
ततः प्रसन्नाऽऽविर्भूता तत्र कात्यायनी परा।
मातरं ता समाश्वास्य सिंहवाहनमास्थिता ।
अनुपास्यति तौ दैत्यनाथों शुम्भनिशुम्भको ॥ १२ ॥
भविष्यति ततो युद्ध सुभीम दैत्यनाशनम् ।
यमुनाकुलमासाद्य दिनानि त्रीणि पञ्च च ॥ १३ ॥
मोचयित्वा नन्दमुखान् गोपकन्याश्च सर्वतः ।
अनुयास्यति तान् हन्तुं दैत्यान् वलसुदर्पितान् ॥ १४ ॥
देवीवीर्येण सन्त्रस्ताः पलायिष्यन्ति तेऽसुराः ।
तदा देवी प्रार्थिता सा मातरेते महासुराः ॥ १५ ॥
नाहन्त्युपेक्षा हनने यतः कलियुगे जनाः ।
होनसचा भविष्यन्ति तानेकोऽप्येषु नाशयेत् ॥ १६ ॥
ततो हन्तुमिमान देत्यान् समईसि महेश्वरि ।
एकोऽप्यत्राऽवशपश्चेत् प्रवृत्तिन कलो भवेत् ॥ १७ ॥
तस्मानिःशेषतस्त्वेनानविचार्य हनिष्यसि ।
प्रार्थितैवं दैत्यगणान् हन्तुमेव प्रयास्यति ॥ १८ ।।
ततो निशुम्भः स्व स्थान विन्ध्यकन्दरसंस्थितम् ।
दवखात महाभीमं निविशिष्यात चे तथा ॥ १९ ॥
शुम्मो यास्यति जाहव्या दरीमन्यामनीकिनीम् ।
एव विधा विद्रुतेषु दैत्येष्यथ महेश्वरी ॥ २० ॥
कात्यायनी त्रिधा भूत्वा दैत्याननुद्रविष्यति ।
मविश्य देवकी तन्तु निशुम्भ निहनिष्यति ॥ २१ ।।
कालीरूपेण तत्सेना भक्षयिष्यति चाऽपर।।
शुम्भं हनिप्पति परा विन्ध्याऽग्र गागरोधासि ॥ २२ ॥
एवं दैत्यान् त्रिरूपेण हत्वा कात्यायनी परा ।
त्रिरूपेण स्थिता तर लोके रक्षणहेनवे ॥ २३ ॥

·एकचत्वारिंशोsध्यायः। अथ देवाः समागत्य स्तोष्यन्ति विविधः स्तवः। भविष्यति प्रसन्ना सा देवाना वरदा तदा ॥ २४ ॥ महेश्वरि विधैव त्वमेषु स्थानेषु सुस्थिरा। तिष्ठ भूयः कलियुगे दैत्याधाविमुक्तये ॥ २५ ॥ स्या दैत्पनाशिनी दृष्ट्वा प्रभविष्यन्ति नाऽमुराः । वयं भुषि समागस्य पूजयामा सुपर्वम् ।। २६ ।। कलो काममया लोका दम्भाऽनृतपरायणा: । पिशुनाः पापनिरता नास्तिका धर्मवाधकाः ॥ २७ ।। कामुकास्तत्र पुरुषा गमिष्यन्यपि मातरम् । स्नुपा तनूजा भगिनी कामयिष्यन्ति कामुकाः ॥ २८ ॥ स्त्रियः पतिविरोधिन्यः मापास्पयन्यजानपि । भार्योपजीपा भारः फन्पाजीव्याश्च मातरः ॥ २९ ।। विक्रयिय:खियो योने: पण्यस्येव यथाऽऽपणे । अन्त्यनाऽध्यापका विगा था पशुविहिंसकाः ॥ ३०॥ धनार्थविधानेन पाजयिष्यत्पवैदिकान् । धनार्थ मातरं पुत्रं पितरं पतिमेव च ॥ ३१ ॥ गुरुं मित्रञ्च विश्वस्तमपि नन्ति परस्परम् । धर्माता ज्ञानवाता चदिष्पन्ति गृहे गृहे ॥ ३२ ॥ आचरिष्यन्त्यविहित ज्ञाननिष्ठासमीरणा: । तान्त्रिकाभासमार्गाणि संश्रित्य द्विजगन्धवः ॥ ३३ ॥" दुपषिष्यन्ति सन्मार्ग चेदागमसमाश्रयम् । अविधानेन यास्यन्ति ऋतुभेदेषु ब्राह्मणाः ॥ ३५ ॥ सोमं सुराश्च ममानि भक्षपिप्पन्ति तर्पया। शास्त्राणि कल्पयिष्यन्ति स्वस्वाऽभिमनसम्मित्तम् ।। ३५ ॥ गायः सर्वे खलाः स्तन्या पक्षाः सर्वपकाः । होमवर्णा उत्तमानां गुरवथोपदेशकाः ।। ३६ ॥

·त्रिपुरारहस्य माहात्म्यग्वण्ई
तपःपरायणाः शूद्रा ब्राह्मणाश्च श्वश्त्तयः ।
स्त्रीजीवना नृपतयो वैपाश्चौर्यपरायणाः ॥ ३७ ॥
शासिष्यन्ति महीमेतामन्त्यजाताश्च भूयशः ।
आगमाभासमाश्रित्य द्विजमुख्या अपीश्वरि ॥ ३८ ॥
पास्यन्ति मदिरां कामाद्न्छन्त्यखिलयोनिपु ।
वेदागममविहितं हित्वा कामपरायणाः ॥ ३९ ॥
चौद्धाऽऽहतम्लेच्छमार्गान् संश्रयिष्यन्ति मर्वशः ।
एवंविधानामत्यन्तकामिनां कामपूर्तितः ॥ ४० ॥
त्वदर्शनादेव गतिर्भवेन्नान्यथा कचिर ।
एवं सुरैः प्रार्थिता सा त्रिरूपा विन्ध्यवासिनी ॥ ४१ ।।
लोकान् सर्वान् समुद्धत संस्थास्यति महीतले ।
एतत्तेऽभिहितं देव्या भूयः शुम्भनिपूदनम् ।। ४२ ।।
श्रुत्वैतत् सर्वपापेभ्यो मुच्यते वान्छितं लभेत् ।
इति तेऽभिहितं सर्व किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ४ ॥
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे कात्यायनी.
चरित एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३३७६ ॥

·चत्वारिंशोऽध्यायः।
२९१
मालवी सहदेवा च नन्दा भद्रा सुनन्दिनी ।
या विशाला गोदानी श्रीदेवी देवमालवी ॥ ९५ ॥
श्यामा सुपेशा शालागी मानवी मानदाऽमृता।
इति गोपकुमारीणां प्रधानाः पोडशेरिताः ॥ ९६॥
पूजाऽन्ते संस्मरेदेताः पूजासम्पतिदेतवे ।
गोपीमिय नमस्तुभ्यं गोपाल गोवजेश्वर ॥ ९७ ।।
गोपीवस्त्राऽपहरण गोगोपालनिपवित ।
मातः कात्यापनि नमो नन्दगोपकुमारिके ॥ ९८॥
कंसायहरे कृष्णवीय विन्ध्याऽदिवासिनि ।
इति देवी कुष्णमपि नस मरे रससंयुताम् ॥ १९॥
प्रदक्षिणीकृत्य मुष्टिं तस्पै निवेदयेत् ।
हविष्यानं समश्नीयान्माममात्रं समाहिता ॥ १० ॥
मासाऽन्ते शक्तितोऽग विशेषेण महेश्वरीम् ।
ब्राह्मणान् भोजयेच्छवस्या नवनीतप्रधानतः ॥ १०१॥
एवं व्रताऽऽचरणतो वाञ्छितं माप्यतेऽखिलम् ।
कुमारी लभते श्रेष्टं पति सर्वसुखायहम् ॥ १०२ ॥
तरुणी लभते पुत्रं पौत्रं पुत्रवती तथा ।
सोभाग्यं सर्वसौख्यानि लभते नात्र संशयः ॥ १०३ ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे कात्यायनी-
चरिते चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३३१३ ॥

·हमारे यहां हर तरहकी छपाई व जिल्दसाजीका कार्य भी होता है।
हर तरह के संस्कृत अन्य तथा भाषा पुस्तम के मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः
चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस,
विद्याविलास मेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।

·अथ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।
जामदग्न्यः माह ततः श्रुत्वा कात्यायनीकथाम् ।
कथारसाऽऽकृष्टचेताः प्रमोदितशुभाऽन्तरः॥१॥
भगवनाथ करुणामूर्ते त्वत्कीर्तितां कथाम् ।
भूयो मे शृण्वतो नाऽस्ति तृप्तिः स्वल्पाऽपि कुत्रचित् ॥२॥
तदहं श्रोतुमिच्छामि वृत्तं शुम्भनिशुम्भयोः ।
अतीतमपि तौ यद्वद्धती किंवलपौरुषौ ॥ ३॥
कपा मूर्या कथं युद्धपभुत् सर्वमशेषतः ।
पद मे भगवन्नाऽन्पो वक्ताऽस्य सुलभो भुवि ।॥ ४ ॥
अवधूतगुरुस्त्वेवं पृष्टो रामेण तो कयाम् ।
माह क्रमेण शिष्याय प्रीता प्रीत्या फधाश्रुतौ ॥ ५॥
जामदग्न्य शृणु कथामेतां परमपावनीम् ।
चण्डिकामहिमायुक्तां सर्वसिद्धिपदायिनीम् ॥ ६ ॥
मुमेघसा ब्राह्मणेन सम्मोक्ता सुरथाय वै
मधुकैटभनामानावादिदैत्यौ महाबलौ ॥ ७ ॥
युयोध याभ्यां श्रीविष्णुर्वर्पसहस्रपञ्चकम् ।
छलेन तेन निहतो मेदिनीयं यतोऽभवत् ॥ ८॥
मेदिनी मेदसा व्याप्ता तयोर्देहस्य वै ततः ।
तयोर्वशे समभवानिशुम्भ: शुम्म एव च ॥९॥
चेरतुस्तप अत्युनं वाणापयुताष्टकम् ।
सतो विषिः भातमोऽभूत्तयोवरचिकीर्षया ॥१०॥
तो बनाते वर स्वेष्टं सर्वलोकभयावहम् ।
सर्वाऽजेपत्वपथ बज्ज्ञासा लोकविधिस्तदा ॥ ११ ॥

·२९८
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
पुरुस्त्वपजेयोऽसीत्युक्त्वा शुम्भं परं तथा ।
अन्तर्धानं ययौ तेन वरेण दैत्यपुद्गवौ ॥ १२ ॥
अजेयौ सर्वलोकानां दैत्यो ती सम्बभूवतुः ।
विजित्य लोकांस्वीन् दैत्यौ त्रैलोक्यश्रियमापतुः ।।१।।
शुम्भोऽभवत् स्वर्गपतिनिशुम्भो भूपतिर्वभौ ।
कौवेरमथ याम्यश्च वारुणं नैऋतं पदम् ॥ १४ ॥
आग्नेयं वायवीयञ्च पदं शुम्भी ददौ क्रमात् ।
दैत्यानामेव भ्रातृणां पुत्राणाञ्च विभागतः ॥ १५ ॥
एवं दैत्यहतैश्वर्या देवा दैन्यं समागताः ।
दुर्गेपु वनराजीषु चेरुभीताः सुरेश्वराः ॥ १६ ॥
एवं ते स्वपदभ्रष्टाः सुरा दैन्यं समाश्रिताः ।
मर्त्यलोकेषु दैत्येभ्यो भीता गुप्तस्वरूपिणः ।। १७ ।।
मनुष्यवे पैराच्छन्नाः कन्दराऽन्तर्वनेष्वपि ।
तापसं चेपमाश्रित्य जटावल्कलचीरिणः ॥ १८ ॥
इन्द्रादयः समभवंस्तथाऽन्ये पक्षिरूपिणः ।
एवं वर्षाऽयुतशत देवाः स्वस्वपदच्युताः ॥ १९ ॥
शासन्ति दैत्या जगती सर्वतः शुम्मपालिताः ।
हविर्भागानप्सरसो मृतकल्पमहीरुहान् ॥ २० ॥
ऐरावत नन्दनादीनाच्छिद्य युभुजुर्वलात् ।
आददुः सर्वरनानि लोकत्रयगतान्यपि ॥ २१ ॥
मर्त्यलोके न कुत्रापि देवयज्ञः प्रवर्तते ।
आसुराः ऋतकः सर्वे शुम्भशासनतोऽभवन् ॥ २२ ॥
शुम्भः प्रावर्तयदान साङ्गान् विद्यासमन्वितान् ।
पुराणं कल्पसूत्रश्च धर्मशास्त्रमशेषतः ॥ २३ ॥
तथा तत्फलदान् लोकानुत्तमाऽधममध्यमान् ।
स्वर्गाश्च नग्मांव शासति स्वमतेन सः ॥ २४ ॥

·द्विचत्वारिंशोऽध्यायः।
२९९
तदाऽतिक्लेशिता देवाः शक्रमुरूपाः समेत्य ते ।
ययुः शतधृतेर्लोकमसुरैरविलक्षिताः ॥ २५ ॥
अप तत्र समासीनं धातारं सिद्धसेवितम् ।
प्रज्वलदहिकूटामं विष्वक्तेजोभिराततम् ॥ २६ ॥
चतुभिर्मुकुटयुक्तं चतुःशृङ्गमहधिवत् ।
मूर्तिमद्भिः श्रुतिगणैर्विघाभिः सेवितं विभुम् ॥ २७ ॥
दूरादेवाऽमराः सर्वे दण्डवत्मणतास्तदा ।
उत्थाय मूर्ध्नि विन्यस्याऽभलिबन्धं मतुष्टुवुः ॥ २८ ॥
दृष्ट्वाऽपरान् स्तुतिपरान् दीनानपहृतश्रियः
माह शक्रमभिप्रेक्ष्य विधिः सर्वविभावनः ॥ २९ ॥
देवेश ब्रूहि किं तेऽद्य कारणं समुपागमे ।
इति पृष्टः शतमुखः कृताञ्जलिरुवाच तम् ॥ ३० ॥
धातः शुम्भनिशुम्भाभ्यां वलिभ्यां वरदानतः ।
हृतं त्रिभुवनेशित्वं वयमेव निराकृताः ॥ ३१ ॥
पद्धाः कथञ्चिन्निर्मुक्ताश्छन्नरूपा वनाऽद्रिपु ।
इतश्रियो हतबलाः कृपणाः माकृता इव ॥ ३२ ॥
इन्द्रचन्द्रकुवेरेशवरुणाऽग्निमरुत्पदम् ।
आच्छिद्य दानवैः सर्व भुज्यते तत्तु नित्यशः ॥ १३ ॥
तयूहि नः कृत्यतमं शुम्भं प्रकृतिदं पुनः ।
दीनानो नो रिपत्राणे नास्त्यन्यस्त्वते कचित् ॥३४॥
इति श्रुत्वा शक्रवचो विधिःक्षणमचिन्तयत् ।
ततः माह सुरेशं तं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ३५ ॥
निशम्यतां देवपते पदनाऽनन्तरं भवेत् ।
नेमौ वध्यो विष्णुमुखैरपि पुभिः फदाचन ॥ ३६॥
न पोपिदपरा काचिदस्त्यस्य प्रतिविक्रमा ।
त्रिपरी परमेशानी प्रभवेत विनाऽत्र का ॥ ३७॥

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्यखण्डे
तद्वयं हरिणा युक्ता हरेण च सुसंयताः ।
प्रसादयामस्तां देवीं जगद्यात्राप्रसिद्धये । ३८ ॥
इत्युक्त्वा शिवविष्णुभ्यां देवैरपि युतो विधिः ।
गत्वा त्रिपथगातीरं हिमवन्छृङ्गमद्भुतम् ।। ३९ ॥
प्रणताः परपेशानी देवास्त्रिभुवनेश्वराः ।
घद्धाञ्जलिपुटा भक्त्या तुष्टुवुर्विश्वभावनीम् ॥ ४० ॥
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥ ४१ ।।
इत्यादिविविधैः स्तोरस्तुवन भक्तिभावनाः ।
अथ प्रसन्ना परमा त्रिपुरेशी महेश्वरी ॥ ४२ ॥
भवानी माहिणोत्तत्र देवानां मुकृतेन्छया ।
एवं सा प्रहिता देव्या पार्वती सखिभिर्वता ॥ ४३ ॥
ययौ स्नातुमियाऽऽराचान देवान् दृष्ट्वाऽऽब्रवीद्वचः।
अविदन्तीव के यूय किमर्थमिह सङ्गताः ।। ४४ ॥
एवं पृष्टाः मुराः माहुः शुम्भदैत्यनिराकृताः ।
वयं देवा इह प्राप्ता देवी तां शरणाऽऽगताः ॥ ४५ ॥
श्रुत्वा पुनः प्राह गौरी भवद्भिः स्तूयतेऽत्र का।
इति चण्डक्रोधयुता ज्वलदग्निशिखोपमा ॥ ४६ ॥
भिन्ननीलमणिप्रख्या काली क्रोधेन साऽभवत् ।
अथ तस्याः शरीरातु निर्गता त्रिपुराऽशतः ॥ ४७ ॥
रूपमत्युत्तमं कृत्वा शक्तिः शुम्भवघेहया ।
प्राह गौरी मुरगणैः स्तुताऽहं शुम्भपीडितः ।। ४८ ।।
नाशयिष्यामि तो शुम्भनिशुम्भी दानवेश्वरौ ।
साहिताऽहं त्वया कालि देवानां प्रियकारिणि ॥ ५९ ॥
भापतीमिति तां देवीं विधावप्रमुखाः सुराः ।
उच्चैयेति शब्देन वर्धयामासुरम्बिकाम् ॥ ५० ॥

·द्विचत्वारिंशोऽध्यायः। अथ ब्रह्मा प्राह परां स्तुत्वा नत्वा पुनः पुनः । पावत्याः क्रोधयुक्ताया देहायस्मात्समुद्गता ॥ ५१ ॥ चण्डिकति ततो लोके नाम तेऽस्तु महेश्वरि । तन्मध्ये शुम्भदैत्यस्य मन्त्रिणावसुराऽधिपौ। ५२ ॥ चण्डमुण्डाविति ख्याती मृगयातत्परौ वने । जयशन्दं समाकर्ण्य तद्विज्ञातुं समागता ।। ५३ ॥ दृष्ट्वा तावसुरावुनौ भीताः शक्रमुखाः सुराः । निलिल्युसखण्डेपु कन्दरेषु जलेपु च ॥ ५४ ॥ अय चण्डः समालोक्य चण्डिका लोकमोहिनीम् । मुण्डश्व कागसन्तप्तौ ग्रहीतुं तामुपेपतुः ॥ ५५ ॥ का त्वं पापलाशाक्षि बनेऽस्मिन विजने स्थिता । मां वा ममाऽनुजं वापि स्वीकुरुष्प ययेप्सितम् ।। ५६ ॥ तारुण्यलावण्यपूर्णहृतं मे मानसं त्वया । ईक्षामात्रेण सर्वांगसुन्दरि त्वमुपैहि माम् ॥ ५७ ॥ अहं त्रिभुवनेशस्य शुम्भस्याऽमात्य उत्तमः । मां भज प्रीतिसंयुक्ता नोचेन्नेष्यामि त्वां वलात् ॥ ५८ ॥ इत्युक्त्याऽभिससाराऽऽशु ग्रहीतुं ता करे द्रुतम् । तावत्काली चण्डिकया दृष्टा तो जगृहे बलात् ॥ ५९॥ शिरो गृहीत्वा हस्ताभ्यां तयोः काली बलीयसी। घातयामास चाऽन्योन्यं ततस्तौ मूच्छितो भुवि ॥ ६॥ पेततुभिनमूर्धानो शोणितीक्षितभूतले । माह देवी कालिकेमो न हलव्यौ फयञ्जन ॥ ६१ ॥ प्रवृत्ति माय चैताभ्यां तावुभावागमिष्यतः । अथ तौ मूर्छया मुक्तो लजितौ भयकातरौ ॥ १२ ॥ अपमृत्य ततः शुम्भ समेत्य पाहतुर्नतौ । महाराजाऽसुरपते काऽपि त्रैलोक्यमुन्दरी ॥ ६३ ॥ .

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे पालेपानि समाश्रित्य दीपयन्ती दिशः स्थिता । मन्यावह स्त्रीपु रनभूतां तां सर्वतोऽधिकाम् ॥ ६४.॥ उर्वशी पूर्वचित्तिश्च रम्भा चाऽपि तिलोतमा । मेनका च त्वां भजन्ति सदेमा मिलिता अपि ।। ६५॥ तस्याः पादनखस्याऽपि सौन्दर्यस्य कलासमाः । भवेयुर्न भवेयुवा इति मे निश्चिता मतिः ।। ६६ ।। शचीलक्ष्मीमुखाभिः सा सेव्यमाना मनोहरा । तां विना ते विजगतीविभुत्वं व्यर्थतामियात् ॥ ६७ ।। सर्वलोकपतिस्त्वञ्चेद्रनभूतामपदिशाम् । नISऽसादयसि तन्नैव जीवितं सफलं भवेत् ॥ ६८ ॥ आवाभ्या तां समादातुं त्वदर्थं प्रसमीहितम् । यावत्तावत्तस्य काचित् काली विकटरूपिणी ॥ ६९ ॥ प्रेष्याऽऽयां जगृहे क्षि लीलयेव बलीयसी ? तस्याः कथञ्चिन्निर्मुक्तौ पश्य भिन्न शिरो मम ॥ ७० ॥ अद्य ते निहतो दर्पः स्त्रिया प्रतिहतो वत । पुनस्तां कालिका हत्वा प्राप्य तां लोकसुन्दरीम् ॥ ७१ ॥ प्रवर्तय प्रतिहतां कीर्तिमाश्वसुरेश्वर । एवं तयोर्वचः श्रुत्वा शुम्भः कामातुरोऽभवत् ॥ ७२ ॥ आहूय दूतं सुग्रीवं पयामास तां प्रति । दत काचिद्धिमगिराववला लोकसुन्दरी ॥ ७३ ॥ आस्ते तां सर्वथोपायैरानेतुं समिहाऽसि । यापायविभिश्वाऽपि मत्पार्थ नोपयास्यति ।। ७४ ॥ आनयामोऽथ तुर्येण गच्छ शीघ्रं सुसाधय । अथ तत्र ययौ दूतस्तां ददर्श च संस्थिताम् ॥ ७५ ।। भणम्य प्राह देवि त्वामाह त्रिजगतीश्वरः। शुम्भाऽसुरो रत्नभूतां मत्वा स्वां स्त्रीषु सर्वतः ।। ७६ ।। .

·द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ३०३ अहं हि सर्वरनानां पतिस्तस्माद्भजस्व माम् । साम्येन नोचेपम्यं प्रासाऽप्येष्यसि मदशम् ॥ ७७ ॥ का स्वं कस्य कुतो भूता किं चिकीर्षसि भामिनि । हि सर्वपशेपेण जिज्ञामपसुरेश्वरः ॥ ७८॥ अथाऽऽह देवी सं दृत्तं सस्पयं मृदुभापिणी । अहं चण्टीति विख्याता नाऽन्यस्याऽधावधि कचित् ७२॥ निसर्गतोऽत्र सम्माता हन्तुं देवद्विषो ननु । संग्रामे शजिता न स्पां वशे कस्याऽपि कुत्रचित् ॥ ८॥ प्रूहि गत्वा सुरपति जित्वा नपतु मां वशम् । दूतस्तपेत्यमादिष्टः शुम्भाय प्रतिवेदयत् ॥ ८ ॥ श्रुत्वा शुम्भः मकुपितः पार्थस्थं धूम्रलोचनम् । समादिशत् प्रयाहीति गत्या नित्वा च तां लघु ॥ ८२ ॥ घद्ध्वा समानप क्षिमित्युक्तो धूम्रलोचनः । दैत्यसेनापरिष्टतः मययौ योद्धमम्बिकाम् ॥ ८३ ।। इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये चण्डिकामादाम्स्पे द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३४५९।।

·अथ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः। आसाद्य तां धूम्रनेत्रो दैत्यसेनासमावृतः । चर्प चारवर्पण प्राह देवी रुपाऽन्वितः ॥ १ ॥ मुढे दैत्येश्वरं याहि देसः सम्मानिता द्रुतम् । नोचेद्वद्धवा यास्यसि तं मानहीना मया द्रुतम् ॥ २॥ सेनापतेर्वचः श्रुत्वा सस्मयं प्राह चण्डिका । नय मामवलां दैत्य जित्वा युद्धेन मा चिरम् ॥ ३ ॥ इत्युक्त्वा शरवर्पण धवऽसुरपुड्गवम् । अथ देवाः समालोक्य भूमिष्ठां चण्डिकां पराम् ॥ ४॥ स्थस्थं धूम्रनेत्रश्च विपमं बुबुधुस्ततः । चाहनार्थे हरि देवाः मार्थयामामुरञ्जसा ॥ ५ ॥ अय विष्णु गुपतिर्भूत्वा पर्वतसन्निभः । अवहच्चण्डिका युद्धे त्रासयन् दैत्यमण्डलम् ॥ ६ ॥ अथ युद्ध्वाऽचिरं देव्या धूम्राक्षो दैत्यनायकः । समुत्पतगृहीतुं तां करेणं द्रुतमम्बिकाम् ॥ ७ ॥ दृष्ट्वाऽऽयान्तं धूम्रनेत्रं हुङ्कारमकरोत् परा। हुङ्कारसहनिर्गच्छद्वक्त्रज्वालापरीतः ॥ ८ ॥ पतगवद्भस्मशेपीभवत् स निमेपाऽर्धतः । अश सेता दैन्यापस्टेजति सपरसम्॥ १॥ शासयामास निमिपाद्धरिहरिवपुर्धरः । अथ श्रुत्वा हतं सैन्यं शुम्भो धूम्राक्षसंयुतम् ॥ १० ॥ क्रुद्धः प्राह पार्श्वगतो चण्डमुण्डौं महाऽमुरौ । युवाभ्यामविलम्ब सा ससेनाभ्यां विजित्य तु ॥ ११॥ .

·त्रिवत्पारिंशोऽध्यायः । सपानया हरि तन बद्धा इलाऽपि वा मृशम् । आनीयतामिति तदा श्रुत्वा शुम्भस्य यापितम् ॥ १२॥ भीती तावाहतुः गुमं महाराज वचः शृणु । आवाभ्यां न विजपा सा सर्वयाऽसुरभूपते ॥ १३ ॥ यतो हतो धूम्रचक्षुर्निमेपादेवतापनः । सन्धिहि रोचते मेऽत्र बलीयस्यां विशेषतः ॥ १४ ॥ श्रुत्वा तपोरिति वचः मुदः शुम्भोऽनवीत्त तौ । उद्भाव्य विग्रहं भूयो युवां सन्धिं समाहितः ॥१५॥ कातर्यमूलमेतद्वा मत्पिण्डस्याऽविनिर्जयम् । शझे पक्षान्तरगतावित्पपीह मनीषया ॥१६॥ श्रुत्वा शुम्भवचचण्डो मुण्डधाऽपि विनियो । विपर्ययाऽवसायं तं ज्ञात्वाऽपचितिमात्मनः ॥ १७॥ महत्या सेनया युक्तो चण्डमुण्डौ मागतौ । दहशतः मिहसंस्था मेरुझस्थपंवत् ॥ १८ ॥ तां सपादावमुक्तौ दैत्यसेनाप्समाती । क्षिपन्तौ शखजालानि ततश्चुको चण्डिका ॥१०॥ कोपभूकुटिकाSSप्ता काली सा भीमरूपिणी । दैत्यसेनां समासाधाऽसुरान् सानभक्षयत् ॥ २० ॥ विनाश्याऽमुरसेना गा चण्डमुण्डौ महासुरी। छिन्चा खझेन बादाय चण्डिकायै निवेदयत् ॥ २१ ॥ अथ तो निहतो मात्वा शुम्भः क्रोधसमाकुलः । सर्वसैम्पसमायुक्तो निशुम्भायैश्च संयुतः ॥ २२॥ गोरमभ्याययो देवी तुहिनाऽचलसंस्थिताम् । देनी समीक्षत तदा सैन्पमसुरभूपतेः ॥ २ ॥ अपार सागरपिन रगोनुतरङ्गकम । नृत्यत्तशामादय गनग्राहसमाकुलम् ॥ २४ ॥ ३२ ·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे खेटकूर्मयुतं वेल्लत्करवालतिमिड्गिलम् । श्वेतच्छत्रमहाफेनं महावादितनिस्वनम् ॥ २५ ।। गजघण्टामणस्कारयधिरीकृतदिक्तटम् । एवं सेनामपारा तां दृष्ट्वा देवीं मुरास्तदा ॥ २६ ॥ एकाकिनी चिन्तपानाः कथमेतद्भवेदिति । ज्ञात्वा विपादं देवानामसृजन्मातृकागणम् ॥ २७ ॥ ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री वैष्णवी शिखिवाहनी । वाराही नारसिंही चाऽऽग्नेयी चैव वारुणी ।। २८ ॥ एवं सुरेशशक्तीस्ताः शक्तिसङ्घसमावृताः । तत्तद्देवसमाकारा ययुर्वस्त्रायुधोज्ज्वलाः ॥ २९ ॥ असडख्यं तच्छक्तिसैन्यमसुरानभिसययौ । तयोः समभवद्युद्धं सेनयोरुभयोरपि ॥ ३० ॥ खड्गैः परश्वधैर्भिन्दिपालैः परशुपदिशैः । त्रिशूल चक्रपरिघदण्डतोमरमुद्गरैः ॥ ३१ ॥ अन्यैरुच्चारचाकारैरायुधैस्तुमुलो रणः । अभवच्छक्तिसेनाभिरसुराणां भयङ्करः ।। ३२ ॥ अमृडामय्यो बवुनद्यः फेनिला भीरुभीतिदा । तदन्तरे दैत्यसैन्यं दृष्ट्वा क्षीणन्तु शक्तिभिः ॥ ३३ ॥ रक्तबीजाभिधो दैत्यो योद्धमभ्याययौ रणे । युयोध शक्तिसेनाभिः स दैत्यो रक्तपीजकः ॥ ३४ ॥ युध्यतस्तस्प रुधिरविन्दवस्तत्र भूतले । यावन्तः पतितास्तेभ्यः पुरुपा वीर्यवत्तराः ॥ ३ ॥ तत्समा अभवन्नन्ये तेभ्यश्चान्ये ततोऽपरे । रक्तवीजसमाः सर्वे रूपबुद्धिपराक्रमैः ॥ ३६ ॥ अनेकार्युदसंख्पातैप्तिं तैः सर्वभूतलम् । दृष्ट्वै तदद्भुतं देवा भीताः किन्नु भवेदिति ॥ ३७ ।।

·त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः।
अथ मा चण्डिका दृष्ट्वा रक्ताजसमुद्भवम् ।
काली पार्थस्थितां प्राह युक्तियुक्ततरं वचः ॥ ३८॥
कालिके विस्तृत वक्त्रं कृत्वाऽस.सतसम्भवम् ।
रक्तवीजस्य समरे भक्षती वर सर्वतः ॥ ३९॥
तयेति सा विस्तृताऽऽस्या चरमाणा रणाऽजिरे ।
भक्षयन्ती शोणितानि दैत्यानां त्रासकारिणी ॥४०॥
एवं तस्यां भक्षयन्त्यां क्षयं जग्मुर्महाऽसुराः ।
मातृकाशस्वतंछिन्नाः क्षीणरक्ताय भूयशः ॥ ११ ॥
एवं नष्टे रक्तबीजे निशुम्भो दैत्य शेखरः ।
योद्धमभ्याययौ देवी चण्डिकामसुतः ॥ ४२ ॥
शरवर्ष वर्षाच्चैश्चण्डिका पति कोपितः ।
अथ सानाशयच्छीघ्रं तं वर्ष प्रतिवर्पतः॥४३॥
शाक्तिमिदस्यसेना व युयोधाऽतिबलीयसी ।
शक्तिभिर्मगराजेन कारपा च निहतां चमूम् ॥ ४४ ॥
दृष्ट्वा निशुम्भः सङ्घद्धा चण्डिकाऽभिमुखो ययौं।
अशाऽऽयान्तं दैत्यपति शस्त्रवरवाकिरत् ॥ ४५ ॥
प्रस्तं तं शस्त्रवर्षेण दैत्या हाहेति चुक्रुशुः ।
क्षणेन शखवन्तं विधूप शरवर्पतः ॥ ४६ ॥
निर्जगाम शस्त्रमेघात् निशुम्भो दिनकृयया ।
अथ देव्यै प्रचिक्षेप शक्ति सर्वाऽऽयसी कुधा ॥४७॥
तां मध्ये सायकैलेंधा शिच्छेद चण्डिकाऽम्बरे ।
परिध परशु शुक्र गदा प्रासादिक तथा ॥ ४८ ।।
शिक्षित निशुम्भन विच्छेद सत्यममुहुः ।
अय खरं समादाय निशुम्भश्चण्डिको प्रति ॥ ४९॥
अभ्यधावदतिक्रोधात्तिव तिष्ठति स वदन ।
"मी सम्पात कालान्तकरमोपमम् ॥ ५० ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्हे
खेटकूर्मयुत बेल्लरकरवालतिमिगिलम् ।
श्वेतच्छत्रमहाफेनं महावादित्रनिस्वनम् ।। २५ ॥
गजघण्टाझणत्कारवधिरीकृतदिक्तटम् ।
एवं सेनामपारां तां दृष्टा देवीं मुरास्तदा ॥ २६ ॥
एकाकिनी चिन्तयानाः कथमेतद्भवेदिति ।
ज्ञात्वा विपादं देवानामसृजन्मातृकागणम् ॥ २७ ॥
ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री वैष्णवी शिखिशहनी ।
वाराही नारसिंही चाऽऽग्नेयी चैव वारुणी ॥ २८ ॥
एवं सुरेशशक्तीस्ताः शक्तिसङ्घसमावृताः ।
तत्तदेवसमाकारा ययुर्वस्त्रायुधोज्ज्वलाः ॥ २९ ॥
असङख्यं तच्छक्तिसैन्यमसुरानभिसययौ ।
तयोः समभवद्युद्धं सेनयोरुभयोरपि ॥ ३० ॥
खड्गैः परश्वधैर्भिन्दिपालैः परशुपट्टिशैः।
त्रिशूलचक्रपरिघदण्डनोमरमुद्गरैः ॥ ३१ ॥
अपैयारचाकारैरायुधस्तुमुलो रणः ।
अभयच्छक्तिसेनाभिरसुराणां भयङ्करः ॥ ३२ ॥
असरमय्यो वयुनद्यः फेनिला भीरुभीतिदाः ।
तदन्तरे दैत्यसैन्यं दृष्ट्वा क्षीणन्तु शक्तिभिः ॥ ३३ ॥
रक्तबीजाभिधो दैन्यो योद्धमभ्यायपौ रणे ।
युयोध शक्तिसेनाभिः स दैत्यो रक्तवीजकः ॥ ४ ॥
युध्यतस्तस्प रुधिरविन्दवस्तत्र भूतले ।
यावन्तः पतितास्तेभ्यः पुरुपा वीर्यवत्तराः ॥ ३ ॥
तत्समा अभवन्नन्ये तेभ्यश्चान्ये ततोऽपरे ।
रक्तवीजसमाः सर्वे रूपयुद्धिपराक्रमः ॥ ३६॥
अनेकाचुदसंख्यातैप्तिं तः मभूतलम् ।
दृष्ट्वं तदद्भुतं देवा भीताः किन्नु भवेदिति ॥ ७ ॥

·त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः।
अथ सा चण्डिका दृष्ट्वा रक्तबीजसमुद्भवम् ।
काली पार्थस्थितां प्राह युक्तियुक्ततरं वचः ॥ ३८ ॥
कालिके विस्तृत वक्त्रं कृत्वाऽसङ्कतसम्भवम् ।
रक्तबीजस्य समरे भक्षती चर सर्वतः ॥ ३९ ॥
तथेति सा विस्तृताऽऽस्या चरमाणा रणाऽजिरे।
भक्षयन्ती शोणितानि दैत्यानां त्रासकारिणी ॥४०॥
एवं तस्यां भक्षयन्त्यां क्षयं जग्मुर्महासुराः ।
मातृकाशस्त्र संछिन्नाः क्षीणरक्ताश्च भूयशः ॥ ४१ ॥
एवं नष्टे रक्तवाजे निशुम्भो दैत्य शेखरः ।
योदधुमभ्याययौ देवी चण्डिकामतः ॥ ४२ ॥
शरवर्ष वर्षाच्चैश्चण्डिका प्रति कोपितः ।
अथ सानाशयच्छीघ्रं तं वर्ष प्रतिवर्पतः ।। ४६ ॥
शक्तिभिदैत्यसेना च युपोधाऽतिवलीयती ।
शक्तिभिर्मगराजेन फाल्पा च निहतां चमूम् ॥ ४४ ॥
दृष्ट्वा निशुम्भः सङ्घद्धः चण्डिकाऽभिमुखो ययौं।
अUISSशान्तं दैत्यपति शस्त्रवरवाकिरत् ॥ ४५ ॥
ग्रस्तं तं शस्त्रवण दैत्या हाहेति चुक्रुशुः ।
क्षणेन शस्त्रवर्षन्तं विधूय शरवर्पतः ॥ ४६ ॥
निगाम शस्त्रमेघात् निशुम्भो दिनकृयथा ।
अथ देव्यै चिक्षेप शक्तिं सर्वाऽऽयसी क्रुधा ॥४७॥
तांमध्ये सायकै नेपा शिच्छेद चण्डिकाऽम्बरे
परियं परशु शुलं गदां मासादिकं तथा ॥४८॥
शिमं लिप्तं निशुम्भेन चिच्छेद सायकैर्मुहुः ।
अथ खरं समादाप निशुम्भश्चण्डिको प्रति ॥ ४९ ।।
अभ्यधावदतिक्रोधात्तिष्ठ तिवति तां वदन् ।
'पपीपं सम्पा कालान्तकयपोपमम् ॥ ५० ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे दृष्ट्वा विभ्पुर्देवगणाः स्वस्तीत्याहुमहर्षयः । तदन्तरे समायात बलेनाऽऽक्रम्य तं परा ।। ५१ ॥ खड्गेनाऽभ्यहरत्तस्य मस्तकं निमिपाऽर्धतः । अथ सिंहः कालिका च शक्तयो दैत्यवाहिनीम् ।। ५२ ।। चनिःशेपितां क्रोधान्मुहूर्तेन समन्ततः । शुम्भो निशम्य निहनं भ्रातरं खिन्नमानसः ।। ५३ ॥ सना तथा विनिहतां रोपमाहारयन परम् । सिंह जघान खड्गेन मूर्ध्नि शुम्भो ऽसुरेश्वरः ।। ५४ ॥ युद्ध्वा चिरं शक्तिभिश्च कालिकामभिसंयो। तया समभनयुद्धं शुम्भस्य परमाद्भुतम् ॥ ५५ ॥ शाखाभिजवतस्तस्य वलेन विक्रमेण च । लाघवेनाऽपि सा काली विस्मयं परम गता 1) ५६ ॥ देवाय ऋषयः सर्वे साधु साहित्यपूजयन् । दृष्ट्वा तं चण्डिकाऽत्युग्रं धृत्या विक मणेन च ।। ५७ ॥ अतिक्रमन्तं तां कालीमाससादाऽमुरेश्वरम् । आयान्ती चण्डिकां दृष्ट्वा हसन्नुचरुवाच ताम् ।। ५८ ।। शृणु दुष्टे यदि मया युद्धश्रद्धा तबाऽस्ति चेत् । तिष्ठन्तिमाः सर्वतस्ने मूहूर्त पश्य में बलम् ॥ ५९ ॥ स्त्रीपु कारुणिको भाव इनि मे समुपेक्षिताः । अतस्त्वमेका समरे मा प्राप्य न भविष्यति ॥ १० ॥ श्रुत्वत्यं दानववचो विनियोऽखिला अपि । सिंहाधिपं समान्द्रा शुम्भन युयुधे मधे ।। ६१ ॥ शरनीहारसंछन्नां चक्रे तो क्षणमात्रतः । शुम्भाणाधिनिर्भमां दृष्ट्वा देवी सुरेश्वराः ॥ ६ ॥ हारेति चुर्भाया जहपुगमनिकाः । प्रगसुः माधुमगादयन् ॥ ६

·त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः।
तदन्तरे चण्डिकाऽपि वातैरिव शरोत्करैः ।
निर्भिद्य शरनीहारमुद्गच्छद्भानुमानिव ॥ ६४ ॥
उद्गतामस्वजालेन भूयो भूयः समाक्षिपत् ।
साऽपि मत्यवतो भूयो निरस्थाऽस्त्राणि सम्बभौ ॥ ६५ ॥
अथ तामजपामस्मत्वा शुम्भः प्रतापवान् ।
उत्पत्याऽऽदाय तां देवीमाक्रमद्गगनाऽन्तरम् ॥ ६६ ॥
अथ तां दैत्यराजेन हृतां दृष्ट्वाऽमरेश्वराः ।
दु:खिता अस्तुवन्नाद्यां त्रिपुरां परमेश्वरीम् ॥ ६७ ॥
स दैत्यस्ता समादाय ययौ निमेषमात्रतः ।
योजनानां सहस्राणि दशसप्तत्रयोदश ॥ ६८।।
यान्तं गृहीत्वा स्वात्मानं चण्डिकाऽवेत्य सत्वरम् ।
खड्गेन प्राहरन्मूनि वजकल्पेन दानवम् ॥ ६९ ॥
स हतो वलवन्मूर्धि किश्चित्कश्मलमाविशत् ।
अमुश्चत्तां ततः सोऽपि युयुधे गगनाऽङ्गणं ॥ ७० ॥
चिरं युद्ध्वा तेन सह गदाहस्तं महासुरम् ।
प्रहर्तुमुत्पतन्तं तं पादे जग्राह चण्डिका ॥ ७१ ॥
भ्रामयित्वा बहुगुणं क्षितौ वेगादपोथयत् ।
भूमावास्फालितो दैस उद्वमन् रुधिरं बहु ॥ ७२ ॥
मृमिवाप निमपं यावत्पुनरुदश्चति ।
तावत्पादेन हृदये समाक्रम्य च चण्डिका ॥७३॥
शुलेन कन्धरे तस्य विव्याध परमा क्रुधा ।
छिन्नोत्तमाङ्गो देत्येशो निष्प्राणः समपद्यत ॥ ७४ ॥
ततोऽसुरगणाः सर्वे शेषिता दिक्षु विद्रुताः ।
दिशो वितिमिरा आसन् हते शुम्भे महासरे ॥ ७५ ॥
शान्ता वाता वयुः सूर्यः समभः सागराः स्थिराः ।
एवं देव्या विनिहतं शुम्भं दैत्यगणेश्वरम् ॥ ७६ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्यखण्डे देवा निशम्य जहपुरस्तुवंश्चाप्यनेफशः । तुष्टाव विष्णुस्तां देवी चण्डिकां प्रीतमानमः ॥ ७७ ।। जयत्ति मुरवरेण्या शङ्करी शुम्भहन्त्री परशिवपरशक्तिः पश्यतां पापहन्त्री। निजपदयुगभक्त वातसन्तापहन्त्री परिचितनिजभावस्वान्तःविभ्रान्तिहन्त्री ॥ ७८ ॥ यदि खलु पदपनं संस्मृतश्चत्कदाचित कथमपि जनिपद्भिः संस्तावेकवारम् । पुररपि कथमेपो स्थाई सतिर्दुःख दात्री मरुसलिलसमाना सन्निकर्पस्थितीनाम् ॥ ७९ ॥ तब जननि परो यो वैभवोऽनन्तपारः कथाहगहिराद त्वं प्राप्य तश्च प्रवक्ष्ये । अपि नभसि कदाचिद्रेणवः पार्थिवाः स्युगणनपरिसमाप्ता नैव ते तस्य संख्या ॥ ८ ॥ जगति जनितदुःखं हंसि यत्तन्न चित्रं भवति ननु निजोऽयं तोकके मातभावः । न हि जगति समर्थों भ्रान्तिमांश्चापि कश्चि. निजगृहमभिनश्येत् प्रेक्ष्य कुर्यादुपेक्षाम् ॥ ८१ ॥ वचननिचयतारां मुन्दरी कोऽपि लोके चनरसविलासस्तोपमानेतुमाहेत् । 'स खलु मधुपपकर्नेतुपीप्टेऽमृताधि मधुरससमभावं देवि तते स्तुतिः का ॥ ८२ ।। इति स्तुत्वा हरिदेवी नमश्चक्रे च दण्डवत् । विधिमुख्या अपि सुरा भक्तिनिर्भरिताऽन्तराः ॥ ८३ ॥ एवं स्तुता चण्डिका साऽसुरान् हन्या सुरार्तिदान् । देवताभ्यो वरं दत्त्वा चाऽन्तर्धानं समाययौ ॥ ८४ ।।

·निचत्वारिंशोऽध्यायः ।
एवं राम पुरा देवी निजधान महाऽसुरान् ।
शुम्भादीन चीयबलवत्तरान् लोकविनाशनान् ॥ ८॥
एवं सा जगतां धात्री त्रिपुरा लोकभावनी ।
यदा यदा विधिमुखैरापनैरसुरादिभिः ॥ ८६ ॥ ४
आराधिता तदा देवकार्यसाधनहेतवे ।
रक्षणाय च लोकानामवतीर्णा निजांशतः ॥ ७ ॥
नारायणादपश्चान्ये प्राप्यवाऽस्याः कलालवम् ।
जगद्रक्षादिकं कर्तुमवतहरनेकधा ॥ ८८ ॥
एनां विहाय जगति स्पन्देताऽपि कथं
तृणम्
यथा तरहा जलधिमृते भार्गव सर्वथा ।। ८९ ॥ /
तस्मात् परात्परमयी मणताघान्त्री
भक्त्या भजेत परिहत्य समस्तकृत्यम् ।
नो चेदनन्तभववारिधिगध्यमनो
यास्पत्यगातलमाविनाशहेतुम् ॥ १० ॥
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्टे
चण्डिकाचरिते त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३५९४ ॥

·अथ चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः।
निशम्य चण्डि काऽऽख्यानं रामो भृगुकुलोद्वहः ।
कथामधुसमास्वादमाघन्मधुकराऽन्तरम् ॥ ॥
त्रिपुरावैभवस्फारथवणाऽऽनन्दनन्दितः ।
न वेद स्वान्तरं वाह्यं क्षणं लिखितवत् स्थिता ॥२॥
अथ स्मृत्वा प्रकृतकं विस्मितः प्राह सादरम् ।
भगवन् करुणासिन्धो भवताऽहं समुद्धृतः ॥ ३ ॥
अपाराऽगाधसंसारमध्यानोऽतिविहलः ।
धन्योऽहं भगवत्पादपोतमाश्रित्य निर्भयः ॥ ४ ॥
भवाम्भोधि महाभीमं सन्तरिष्येऽचिरेण ।
अनुग्रहात्ते भीति मृत्यूद्भूता न शिष्यति ॥ ५ ॥
तस्याः श्रीत्रिपुरादेव्याः प्रसङ्गात् कथिता त्वया ।
कात्यायनीचण्डिकयोः कथा सुपहिमोन्नता ॥ ६ ॥
अंशावतारात्मिकयोरधुनाऽन्यत् समुच्यताम् ।
न वितृष्यामि लेशेनाऽस्यहं श्रीचरितश्रुतेः ॥ ७॥
चेतनः को नु तृप्येत श्रीकथामृतसेवनात् ।
विना मुमूर्पोमत्युनादामयीव महौषधात् ॥ ८॥
श्रुत्वैवं जामदग्न्यस्य वाक्यमविमुनन्दनः ।
हृष्टः प्राह पराशक्तिकथानत्परतां विदन ॥९॥
निशम्य तां भृगुकुलतिलकाद्भुतसत्कथाम् ।
त्रिपुराक्रोधजातायाः कालिकाया विचित्रिताम् ॥ १० ॥
पुरा दितिसुता दैत्याः कालखआ इति श्रुताः ।
मदसमभवंस्तेऽत्र भ्रातरो बलवत्तराः ॥ ११॥

·चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः
तपश्चर्वन्सराणापर्बुदानां त्रयोदश ।
तदा तत्तपसा सर्वलांको व्याकुलितोऽभवत् ॥ १२॥ -
इन्द्रासनं मचलितं देवाच भयमाविशत् ।
देवैः सम्मार्थितो वैधाः समागत्य जगाद तान् ।। १३ ।।
दैत्या परं चूत कि वो मतं मत्तः समाप्स्यथ ।।
तपसाडलं सर्वलोकनाशनेनेति ते ततः ॥ १४ ॥
प्रणम्य प्राहुरत्पन्तमभयं मृत्युतोऽस्तु ना!
श्रुत्वा दैत्येरितं वेधा ज्ञात्वा सर्वभयावहम् ॥ १५ ॥
स्त्रीभ्योऽन्यत्राऽमरत्वं वो भवेदिति समाह तान् ।
विमृश्य तेऽपि चाऽन्योन्यमयुक्न चतुराननम् ॥ १६ ॥
वर्तमानचरित्राभ्यः स्त्रीभ्योऽप्यमरताऽस्तु नः ।
अस्त्वित्युक्त्वा जगाम वं चतुर्वक्त्री निवेशनम् ॥१०॥
अय दैत्याः कालखा महाबलपराक्रमः ।
नित्त्वाऽमरान् महेन्द्रादीन् जहुत्रिभुवनश्रियम् ॥ १८ ॥
हविर्भागानसरसो दिकपालसदनानि च ।
ततो गत्वा ऽधिपर्देवाः स्वपदादवरोपिता: ॥१९॥
धावादिभिः सुसङ्गम्य मार्थयामासुरात्मनाम् ।
पराभवात् कालखरुद्धारः स्यात कयन्त्विति ।।२०।।
प्राधितो ध्यानमाथित्य भविष्यं समयष्यत ।
विज्ञाय तेपामुदयं वभाषे तांबतुर्मुखः ॥ २१॥
भो देवा अत्र नाऽन्यस्य कृत्यं समवशिष्यते ।
न तेषां पुरुपैर्मृत्युः स्त्रीभिर्या प्रकृतात्मभिः ।। २२॥
या स्यालोकचरित्रातिरिका तेषां मृतिस्ततः ।।
ताशी नाऽस्ति लोफेषु योपिन काचित् कचित् पुरा ॥२॥
लोकातिरिक्तशीला या तस्मादतीद दुष्करम् ।'
तदन त्रिपुरेशानी राधयामोऽर्थसिद्धये ॥ २४ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे इत्युक्त्वा मेरुशिविरमासाद्य विधिमुख्यकाः। त्रिपुरा तुष्टुवुर्देवीं लोकयात्राविधायिनीम् ॥ २५ ।। तदन्तरे कालखञ्जा ज्ञास्वाऽमरविचेष्टितम् । भार्गवाक्ताययुस्तत्र विहन्तुममरक्रियाः ॥ २० ॥ वध्यतां हन्यतां शीघ्रं गत्वत्याहुः मुराऽरयः । दृष्ट्वा देवाः कालखजानागतान् भीतमानसा। ॥ २७ ।। उच्चविचुमशुर्देवी शरणीकृतभावनाः । त्राहि त्राहि महेशानि वध्यमानान् सुरारिभिः ॥ २८ ॥ देवान् शरण्ये त्रिपुरे आपन्नान् भक्तवत्सले । विक्रोशत्स्वतिभीतेपु दैत्येभ्यस्त्रिपुराम्बिका ॥ २९ ॥ आविरासीत सुरगणानास्त्रिातुं महाभयात् । अथाऽभवन्महाशब्दः प्रागुदीच्या भयावहः ॥ ३०॥ मजवाल महातेजः ख दिशं व्याप्य सर्वतः । तेन शब्देन महता तेजसा चाऽमरारयः ॥ ३१॥ निपेतुर्मूछितास्तत्र मत्वा ब्रह्माण्डभेदनम् । आविर्वभूवाऽथ परा त्रिपुरा परमेश्वरी ॥ ३२ ॥ तां दृष्ट्वा त्रिपुरां देवाः मौन्दर्यजलधि दिशम् । कोटिफन्दपसौन्दर्यसन्दोहतनुमन्दराम् ॥ ३ ॥ विद्युल्लतामिव तनुत्विषा लोकाऽक्षिसम्मुपम् । समानतुलिताऽशेपाऽवयवन्यासशोभिताम् ॥ २४ ॥ चन्द्रचूहां त्रिनयनां पाशाऽङ्कुशधनुशरान् । दधाना पाणिकमलैघिविद्रुमनालः ॥२५॥ मुखेन्दुसौन्दर्य सरिस्फुललेन्दीवरलोचनाम् । मुखलावण्यजलधि मुक्ताविन्दुमदच्छदाम् ॥१६॥ मुखेन्द्न्मेपफितयुतकोककुचपीम् । अदप्रवाळलतिकानिर्गमद्राशाखिकाम् ॥ ३७ ।।

·चतुश्चचत्वारिंशोऽध्यायः । पाणिप्रयालशाखाऽग्रकोरकाऽॉलिशोभिनीम् । माणिक्पकदलीकाण्डसूक्ष्मच्छदममांऽशुकाम् ॥ ३८ ॥ जवानिषगनिक्षिप्तमदने पुनिभाऽहुलाम् । विद्युल्लतापरिसिप्तताराऽऽभाकल्पभूषिताम् ॥ ३९ ॥ मुखेन्दयनिर्गच्छध्वसन्तमसाऽलकाम् । दण्डवत्मणता देया वदन्तस्त्राहि मामिति ॥ ४०॥ तदन्तरे सुराः केचिदस्यिता विस्मृतेस्तदा । शस्वहस्ताऽमरगणान् जिघांमन्तोऽभिप्तगतः ॥ ४ ॥ दृष्ट्वा तानपुरान फुद्धा हुङ्कारमकरोत्तदा । तयुङ्कारान्महाशक्तिः प्रादुर्भूता चतुर्भुजा ॥ ४२ ॥ भिनाअनचयाऽऽभासा मुक्तकेशी दिगम्बरी । हृम्बा करालवदना लम्बनिहाऽति भीपणा ॥४३॥ तां प्राह त्रिपुरेशानी संहरेमान् दितेः सुतान् । आज्ञप्तै महादेव्याः कालीक्रोधसमुद्भवा ॥ ४४ ॥ अतिशीला समभवल्लोकवृत्तविपर्ययात् । नामोन्मुक्तदीर्घकचा घोररूपा भयङ्करी ॥ ४५ ॥ दंष्ट्रोल्लसल्लम्मानिहा करवालकरा परा । निहत्य देपास्ता काश्चिन्मुण्डैः कचानिवन्धनः ॥ ४६॥ आपादलम्विनी माला तथा तत्करपाटीभिः । दधार निर्मितां काञ्चीमेवं लोकाऽतिकारिणी ।। ५७ ।। चारणी मदिरा भूयो भूयः पावाऽतिभीपणी। अमरान भक्षयन्ती सा मुकणीधुतशोणिता |॥ १८॥ समेत्य त्रिपुरा देवी कामुकी मैथुनेच्छया । देवि मे दिश भरिमनुरूपं मुखावहम् ।। ४९ ॥ नो चेत् कापपराधीना दैत्यान हन्तुं न पारपे । मार्पितव काळिकया त्रिपुरा परमेश्वरी1॥ ५० ॥ १ ·त्रिपुरारहस्य माहात्म्यखण्डे - देवं सदाशिवं प्राह भव भाऽनुरूपतः । इत्याज्ञप्तोऽभवत्तस्यास्तुल्यरूपः सदाशिवः ॥ ५ ॥ दृष्ट्वा तं कालिका तुल्यं नाम चक्रे महेश्वरी । प्रतीच्छाऽमुं महाकालं भर्तारं कालिके समम् ॥ ५२ ॥ दृष्ट्वा प्रसन्ना सा काली पहाकालेन सङ्गता । ययो दैत्यानाशापितुं तदङ्गाऽसङ्गहर्पिता ॥ ५३॥. अत्यन्तकामुकी तेन महाकालेन क्रीडितुम् । समारेभे ततः सोऽपि पपो भूयः सुरां बहु ॥ ५४ ।। पत्तेन मिथुनीमावं याता कालिका तदा । उन्मत्तमतिमत्तं तं काली कामवशाऽऽकुला ॥ ५५ ॥ कृत्वाऽधस्तं महाकालं मदव्याकुलितं द्रुतम् विपरीतरतिश्चक्रेऽवितृप्ता कामचारतः ॥ ५६ ॥ रत्यासता महाकाली चिरं दैत्याः समुत्थिताः । दृष्ट्वा देवान् हन्तुमैच्छन् तदा देवैरभिष्टुता ॥ ५७ ॥ विपरीतरतादाशु विरता सुरसङ्घकम् । योधयामास चण्डाऽहासा काली भयङ्करी ।। ५८ ॥ आक्रम्य रोदसी खड्गप्रहारेण महासुरान् । हत्या हत्वा प्रचिक्षप मुखे भक्षणतत्परा ॥ ५९ ॥ एवं तानसुरान् काली भक्षयन्ती रणाऽजिरे । चचार दैत्पदावाग्निः सर्वलोकभयङ्करी ॥ ६० ॥ तस्या दैत्यांश्चयन्त्याः सफेनं रुधिरं बहु । सुहणाभ्यां प्रसुसाव गिरिशृङ्गायथा झरः ॥ ६॥ एवं तानसुरान् सर्वान भक्षयित्वा मुहूर्ततः । रक्तपानेन नेपां सा मुरापानादपीश्वरी ।। ६२ ।। मोन्मत्ता ताण्डवं चक्र भिन्नाऽजनचयोपमा । यया संपर्तवातेन नीलादिः प्रतिसचरंद ।। ६२ ।।

·. चतुश्चचत्वारिंशोऽध्यायः। एवं नृत्ये समारब्ध तथा ब्रह्माण्डमण्डपे । चकम्पे विश्वमखिलं वायुनेच महातरुः ॥१६४ ॥. । पदनिक्षेपनिष्पिष्टचूर्णशेपमहीधरम । विभ्रमदाहुसहनोटिताऽशेषलोककम् ।। ६५॥ करवालाऽग्रसंछिन्नतासंग्रहमहापंथम् । निवासधूतजीमूततविचूर्णितदिक्तटम् ॥ ६६॥ विलोक्य नाशाऽभिमुखं ब्रह्माण्डभयविहला कृताञ्चलिपुटा धातमुखाकालीमुपस्थिताः ।। ६७ ॥ अस्तुवन्निस्तुलवचौगुम्फनरर्थगुम्फितः । महर्षिसिद्धविद्याध्यक्षगन्धर्व संयुत्ताः ॥ ६८ ॥ फाली करालवदना करवालधारा नीताऽन्तफालमपुरारिगणा महेशी । लोकाऽतिनाशनविधानविलासवेषा पायादपायजलधेः पतितान पदेऽस्मात् ॥ ३९ ॥ सम्भिननीलमणिशैलनिमा निता. न्तपादान्तसङ्गतविमुक्तकरपताना । देवारिमुण्डकृतकुण्डलमण्डिताऽऽस्या - पापादपायजलधेः पतितान पदेऽस्मात् ॥ ७० ॥ दैत्यमतानपरिचर्वणवक्तपार्च प्रस्पन्दिरक्तमयसतिशोभिताड़ी। निर्गत्सु रक्तरसनाऽन्तरितस्तनाऽऽध्या पायादपायजलधेः पतितान पदेऽस्मात् ॥ १ ॥ मुण्डं महासिमभयं वरदं दधाना दीर्महाहिनिमपाणिभिरुग्ररूपैः। देवारिनाशनविलीसविलोलचित्ता पायादपायजळधेः पतिवान् पदेऽस्मात् ॥७"।

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे सद्यो निकृत्तदितिजोऽत्तनुमृर्द्धक्लप्ताऽऽ पादप्रलम्विरुचिरनगलताङ्गी । तद्वाहुनिर्मितकटीरशनानिवद्धा पायादपायजलधेः पतितान् पदेऽस्मात् ॥ ७३ ॥ नृत्यप्रकम्पित्तसमुन्नतपीवराऽति- मात्रस्तनाऽऽतिविशीर्णसुमेरुद्रा । आशाऽम्बरा पदनखक्षतदारितक्ष्मा पायादपायजलधेः पतितान् पदेऽस्मात् ॥ ७४॥ क्रोधोद्भवा त्ममपि दैत्यविनाशहेतो घोर स्वरूपमवभास पसि महिम्ना । न स्याघतो विपमिहाऽऽमृततोयराशेः पायादपायजलधेः पनितान् पदेऽस्मात् ॥ ७५ ।। यत्रेदमित्यमखिलं प्रतिभाति घोरं मायादृशां न च यथार्थदृशा कदाचित । तन्वं पराऽमृतमुखप्रतिभानरूपा पायादपायजलधैः पतितान् पदेऽस्मात् ॥ ७६ ॥ इति स्तुत्वा विधिमुखा दण्डवत्मणता भुवि । शृण्वन्त्यपि स्तुति काली नाऽऽध्यत् मदोत्कटा ॥ ७ ॥ अथ विष्णुमहाकालं प्रार्थयामास सन्ननः । शान्तये कालिकादेव्याः स्तुत्वा स्तुस्तिभिरुत्तमैः ॥ ७८ ॥ उपमुत्य महाकालः पानमत्तां शनैः शनैः । पादमूले कालिकायाः शयानोऽथ दिगम्बरः ॥ ७२ ।। सा तं समारुह्य हृदि ननत विगतस्मृतिः । तदङ्गसंस्पर्शमात्रात् प्रत्ययुध्यत वै पतिम् ॥ ८ ॥ नित्तताण्डवा भूत्वा प्राह देवान् पुरः स्थितान् । प्रसन्नाऽस्मि मुराः किं वो वाञ्छित तत् प्रतीच्छथ 11८१॥

·चतुश्वचत्वारिंशोऽध्यायः ।।
इति मोक्ताः कालिकया.विधिमुख्याः समवन् ।'
मंम्पनं कालिक,मर्च कृपया ते वयं सुराः ॥८- 114
सर्वथा स्मो हतरिपुगणा विगतसाध्वसाः ।
त्वमेवं रमणी भर्ना सह लोकशिवङ्करी ।। ८३ ॥
जनान् पातु गिरावस्मिन् स्थिरीभव महेश्वरि ।
मार्थिव देवगणैः काली माह मसादिता ॥ ८४-॥
गिरी वसामि भो देवा रूपेणाऽनेन सर्वदा ।
मदात्री वाञ्छितार्थानां मत्पराणां विशेषतः ॥ ८५॥
यो मामेवंविधा लोके भावयेद्भक्तिनिर्भरः ।
स्थापयेदपि ममूर्ति पूजयेत् पिशिताऽऽसवैः ॥ ८६ ॥
बलिमिः कामभोगैश्च द्वन्द्वभाव समुद्भवः।
निर्विकल्पः सर्वसिद्धि माधयामि न संशयः ॥ ८७ ॥
इति तेऽभिहितं राम कालिकाचरितं महत् ।
एवं सा कालिका भूत्वा चकार लोकरक्षणम् ॥ ८८ ॥
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
कालीचरिते चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३६८२ ॥

·अथ पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। जामदग्न्याऽथ ते वक्ष्ये दुर्गामाहात्म्यमद्भुतम् । यछुत्वा पातफेभ्योऽपि मुच्यते नात्र संशयः ॥ १ ॥ त्रिपुराऽशसमुद्भूता दुर्गा देवी महेश्वरी । देवानां दुर्गतस्त्राणाद्दुर्गेति परिकीर्तिता ॥ २ ॥' दुरितं गच्छति स्मृत्या तस्माद्दुर्गा समीरिता । तस्या माहात्म्यमनघं पुराणेषु समीरितम् ॥ ३ ॥ पुरा देवपतिः शक्रः श्रियान्नत्यात् स्मयं गतः । ऐरावतं समारूदो गन्धर्वाऽप्सरसां गणैः ॥ ४ ॥ सेवितो विन्ध्यशिखरे शृङ्गं प्राप्तः कुतूहलान् । तत्र कश्यपदायादः सुनेत्रो मुनिसत्तमः ॥ ५ ॥ तपश्चचार विपुलं तेजसा समभिज्वलन् । तस्य पत्री गौतमजा सुमित्राख्या पतिव्रत। ॥ ६ ॥ स्नातुं समाययौ नद्यां नर्मदायां समीपतः । दृष्ट्वेन्द्रस्तां स्थूलतनुं कृष्णवर्णी विरूपिणीम् ॥ ७ ॥ जहासोः स्मपन्नतस्तामुपज्य हेलया । प्रोवाच प्रहसन् वाक्यमात्मपातं विमूढधीः ॥ ८॥ काऽसि कस्याऽसि सुभगे महिपी प्रतिभासि मे। कतर विपुलं लोफे महिपं जनयिष्यसि ॥ ९ ॥ श्रुत्वाऽवहेलनं क्रुद्धा मुमित्रा पतिदेवता । प्राह शक्रं सुनिर्भस्य निवसन्ती रुपान्विता ॥ १० ॥ दुर्मते ते दर्पहरो महिषो भविता द्रुतम् । राची ने महिपी भूत्वा जनपिप्पत्ति तं रिपुम् ॥ ११ ॥ ..

·पश्चचत्वारिंशोऽध्यायः । विसृष्टे तु महाशापे भीतो देवपतिस्तदा । दण्डवत प्रणतो देवीं त्राहि त्राहीत्यवोचत ॥१२॥ ययौ स्वमाश्रमं स्नात्वा सुमित्राऽतिमुरोपिता । अनुवाज देवेन्द्रः शचीयुक्तो भयाऽऽतुरः ॥ १३ ॥ दृष्ट्वा सुनेत्रमासीनं ज्वलन्तमिव पावकम् । प्रसादयामास शक्रः शचीयुक्तः पुनः पुनः॥ १४ ॥ ज्ञात्वा सोऽपपचार तं दृष्ट्वाऽतिरुपिता प्रिपाम् । भीत: सुनेत्रः माहेदमिन्द्रं पनी सुतोपयत् ॥ १५ ॥ देवेन्द्र शृणु वक्ष्यामि न श्रुतं किं त्वया पुरा । पतिव्रतानां माहात्म्यं सर्वलोफविशेपितम् ॥ १६ ॥ / पतिव्रता यदि कुद्धा ब्रह्माण्डं नाशयेत् क्षणाम् । प्रसन्ना विस्जेदभूपो ब्रह्माण्ड सचराचरम् ॥ १७॥ पतिव्रताया माहात्म्यात् स्तब्धः सूर्यश्चिरं ननु । पुरा दाक्षायणी मूर्तियज्ञपत्नी पतिव्रता ॥१८॥ चकार प्रलयं लोक पाहत्म्यात्तपसो ननु । तव मसादय तामेव गत्वा नत्या शचीयुतः ॥ ११ ॥ न मे शक्तिः प्रतीकारे सर्वथा देवभूपते । पुराऽभून्मुद्गलो नाम तपोराशिदिनोत्तमः ॥ २० ॥ तस्य भार्या सानुमती सुन्दरी लोकयुजिता । तो वायुर्दश नद्यां विगाहन्ती मुमध्यमाम् ॥ २१ ॥ सौन्दर्यसम्पदा तस्याः कामवाणमपीडितः । जपनं भविशाऽऽशु वस्त्रोतक्षेपणहेतवे ।। २२ ॥ विज्ञाय वायोदौराभ्यमुरुभ्यां तमर्पत । संहत्य स्वोरुमध्ये तं रुरोध तपता हि सा ॥ २३ ॥ रुद्धो वायुर्यदा जातस्त या सर्वे जडोकृताः । लोका क्षणं तदिचार्य लोकनाशमकारणात् ॥ २४ ॥ . 4 BP

·१२२
त्रिपुरारहस्प माहात्म्पखण्टे
तत्यान देहव्यापारहेतुं वायु पतिव्रता ।
तदन्यं चायुमखिलमृरुमध्ये निरोधयत् ।। २० ॥
अध लोका मरुद्धीना विहला अभवन्मुः ।
न वाप्ति जगति काऽपि मामतो लयमागतः ॥ २६ ॥
वायुलोकेऽपि लप्तं त ज्ञात्वा तल्लोकवासिनः ।
निवेदयन् घायुनाशं देवेशम्य समीपतः ॥ २७ ।।
निशम्य ना मरतः शक्रोऽधिप्पाऽखिलं जगत् ।
विधातारमुपेत्याऽय मणम्पाऽतिसुदुःखितः ।। २८ ॥
भगवन् ममता हीनों लोको नाशमुप्यति ।
न वर्धते तृणमपि निःसत्वं भुवनप्रयम् ॥ २९ ॥
नेपतस्मै विपकन फेननित क्रोधदतवे ।
तो विलपन प्राप्त न जान पाम्नो बली ॥१०॥
नन्दवननं धाः ध्यात्मा तत्मपरेन ।
अवगल्याऽऽार्य शृणु शक मातिम् ॥ ३१ ॥
अग्रक्षेत्र मृद्रलय मुनर्भार्या पतिव्रता ।
नपोपमहमो मापुरचारारं गत ॥ ३२॥
उपमध्ये कृशीभूतो लुमक्तिः गुदाग्विनः ।
पनियता मानुमनी नपने नामम्मना ॥ ३३ ।।
पाणिना मा विमुश्चगमुपायेन गुरेश्वर ।
न वं माता पार्यप ना मुद्धा मम्मी परिष्यति ॥ ३४ ॥
मुग भरणं गाहिम ने अंगी विशाम्यति ।
अन्य पानपनं जगाप मगाश्रमम् ॥ ३ ॥
मुरैः परिगताः पृनायाहनिहनम् ।
जनयिमग मीनानम्मा निसाना ||१६||
पणम्प भार्ययामाम माम्नाय विमुनगे ।
मारः पावनं पधुरं यननं नका ॥७॥

·पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। देवेन्द्र शृणु सत्यं ते ब्रवीमि सुरसंयुतः । नाऽहं समर्थस्तां वक्तुं मारुतं विसृजेति वै ॥ ३८ ॥ मयतद्विदितं पूर्व तपसा सर्वमेव तत् । अपराधयुतं ते चेद्वक्ष्यामि विसृजेति ताम् ॥ ३९ ॥ मां साश्रमं सलोकं वा भस्मीकुर्यात क्षणेन सा । तयुक्तिं तेऽभिधास्पामि कुवेरवरुणाऽमिभिः ॥ ४० ॥ ब्रह्मयसमाच्छन्नो निवसंस्त्वं समाहितः ।' सेवाभिः तोपय तां तुष्टा कुर्यात् समीहितम् ॥ ४१ ॥ ओमिन्युक्त्वा देवपतिः कुवेरवरुणाऽमिभिः । ब्रह्मचर्ये प्रतिच्छन्नो निवसंस्तत्र संयतः॥ ४२ ॥ श्रद्धया तो सानुमती परिचेतः समन्ततः । तस्याः प्रियतमा गावस्तसेवाया शतक्रतुः ॥ ४३ ॥ धनेशः फलमूलानामाहृतौ नित्यसंयतः । जलाऽऽहरणवस्त्रादिक्षालने वरुणोऽन्वहम् ॥ ४४ ॥ अमिहोत्रस्य सम्पत्तावमिस्तस्ये नु संयतः । देवेन्द्रो गा दुहन दुग्धं प्रत्यहं समवर्धयत् ॥ ४५ ॥ अत्यन्तमधुरं दुग्धं स्नेहोत्कर्षमभृत्तदा । कुबेरोऽभ्याहरद स्वादुफलमूलानि चाऽनहम् ॥ ४६ ॥ वरुणः स्वादुमृतं वै तोयमानयतीप्सितम् । एवं सैरनिशं देवी सेव्यमाना मुतोषिता ॥ ४७: प्रसन्ना पाह भरिमेकान्ते समुपस्थितम् । एते विद्यार्थिनो देवपरिचर्षापरायणाः ॥ ४८ ।। सम्मत्यनुग्रहे योग्या इति मे भाति सत्यतः । विशेषतस्तु मामेव सेवमानाः कुतास्त्वमे ॥ ४९ ॥ अत्र त्वया चाऽनुमवास्तव हेतुं पद प्रभो । पूष्ट एवं मुद्गलस्तु स्मितपूर्वमभाषत । ५० ।।

·३२४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्ड शृणु भद्रे क्षमायुक्ता न रोपं कर्तुमर्हसि । क्रोधेन नश्यति तयस्तस्मात् क्षान्ता सदा भव ॥ ५१ ॥ स्वयाऽपचारी संरुद्धो मारुतो जघनाऽन्तरे । तेन होनेन लोकोऽयमवसाद मुखं गतः ।। ५२ ॥ तस्पाऽद्य वायोरुद्धस्य चाऽत्तीयुर्दशवत्सराः। तं विमोचयितुं चैते शकाऽग्निजलयक्षपाः ॥ ५३ ॥ भीतास्त्वत्सेवनपराः प्रसादं कर्तुमर्हसि । तदन्तरे प्रसन्ना तां ज्ञात्वा शक्रमुखाः सुराः ।। ५४ ॥ कृताञ्चलिपुटा नत्वा प्रसादायोपसंस्थिताः । तान् दृष्ट्वाऽतिप्रसन्ना सा मुमोच मारुतं तदा ॥ ५५ ॥ सपीरो निर्गतो रोधाल्लज्जितः प्रणिपत्य ताम् । ययौ शक्रादिसंयुक्तः नत्वा मुद्गलमेव च ॥ ५० ॥ एवं पुरातन वृत्तं चारोचिपसमुद्भवम् । तस्मात्वमिन्द्रस्ता यो रैवताऽन्तरसंस्थितः ॥ ५७ प्रसादयात्र तामेव नान्यथाऽभयसंक्षयः । श्रुत्वा मुनेचस्त्वेवं सुमित्रामभिजग्मतुः ॥ ५८ ॥ शची तां मार्ययामास भूयो दैत्यमुपाश्रिता । ततः सा शक्रमहिपीमब्रवीत् कृपयाऽन्विता ॥ ५९॥ गउ भने प्रमुपाऽऽशु महिपं शापतश्च्युता । इन्द्रोऽपि भ्रष्टसर्वस्वो देवीपाराध्य सत्वरम् ॥ ३० ॥ देव्या इतरिपुर्भूत्वा पुनरेष्यति तं पदम् । एवं सम्प्राप्य शापान्तमाश्रमाचौ विनिर्गती ।। ६१ ॥ अथेन्द्राणी सणेनैव महिपी समजायत । गिरिशृङ्गनिभा चाऽतिविकटा घोररूपिणी ॥ ६२॥ भूत्वा सैवं तु महिपी माविशदनमुत्तमम् । निनन्ती व्याघसिंहेभान दारयन्ती गिरेगणान् ।। ६३ ।। ..

·ફરજ पञ्चचत्वारिंशोऽध्याय मविवेश महारप्पं दुर्ग प्राणिविवर्जितम् । तत्राऽऽदिदैत्यराजस्य कैटभस्य महौजसः ॥ ६४॥ स्कन्न वीर्य पर्वताभं वृणरन्तार्हत स्थितम् । महिषी तत्तृणं जग्धु प्रवृत्ताऽतिक्षुधाऽन्धिता ॥ ६५ ॥ शीतेन तद्वनीभूतं स्फटिकाऽद्रिरिव स्थितम् । निश्वासोमसमाकान्त्या द्रवीभूतं क्रमेण सत् ॥ ६६ ।। भाक्षतं तवृणयुतमशेष पईि चाऽभवत् । तदा सा गर्भिणी मृत्वा महिपं समज जनत् ।। ६७ ॥ प्रस्य महिषं शापान्मुक्तेन्द्राणी दिवं ययौ । बने तस्मिन् स महिला कालेन सयवर्धत ॥ ६८ ॥ महागिरिममाणोऽसौ शृङ्गाभ्यां पर्वतान् बळी । चिक्षेप लीलपा भूयः खुरैः पृथ्वी पदारपन् ॥ ६९ ।। अथाऽसुरास्तं समेत्य दैत्यराज्ये न्यवेशयन् । समाप दैत्यराजत्वं युयोधाऽसुरवोदितः ॥ ७० ॥ देवैः शमादिभिर्भूयो यमग्निं धनेश्वरम् । 'जित्वाऽधिकारमकरोत् स्वयमेव पहासुरः ।। ७१।। शकश वरुणं सोमं जित्वा श्रियमुपाडहरत । त्रिलोकीशासनपरः महिपः समजायत ॥ ७२ ॥ एवं निराकृतास्तेन महिपेण दुरात्मना । शक्रादिदेवाः समग्मुः पायोनि प्रजापतिम् ॥ ७ ॥ तस्मै निवेदयामामुमहिपेण पराभवम् । भगवन् महिपाऽऽस्येन वपं सर्वे विनिर्जिताः ॥ ४ ॥ हताऽधिकारसर्वस्वाश्चरामो भुवि मर्त्यवत् । विचिन्तयाऽत्रोपायं रक्षाऽस्मान् शरणागतान् ॥ ७५ ॥ निशम्य शमादिवचो ध्यावा लोकपितामहः । मत्वा गुरुतरं कर्म दध्यौ विष्णुश्च शङ्करम् ।। ७६ ॥ " ·३२६ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्ड अय तो समनुप्राप्तावुत्थाय विधिरादरात् । गृहीत्वा तावासनयोविनिवेश्याऽभ्यपूजयत् ।। ७७ ॥ अथ देवैः शक्रमुखैः प्रणतो हरिशङ्करौं । निशम्य दैत्यराजस्य चेष्टां विधिपत्रोचतुः ।। ७८ ॥ नैतदल्प विजानीहि महद्भयमुपस्थितम । तपसा सर्वदेवानामवध्योऽयं महाऽसुरः ॥ ७९ ॥ त्वत्तः प्राप्तवरः पूर्व महिषोऽसुरनायकः । न देवर्नाऽसुरैर्मत्यैर्न तिर्यम्भिर्भवेन्मुतिः ॥ ८० ॥ प्रत्येक मिलितापि पुरुपैन पराजयः । न कदाचिदिम जेतुं योपिन काऽपि भविष्यति ।। ८१ ।। नाऽपि देवगणाऽन्येन कचित्तस्य पराजयः । एवं पुरा प्राप्तवरो विषमं समुपस्थितम् ॥ ८२ ॥ नाऽत्र किञ्चित् ध्यातुमपि शक्यते तस्य वै वधे । नाऽस्माभिर्वध्यता चाऽस्य नान्पेभ्योऽपि च वक्ष्यता1८३॥ तस्मादत्र महादेवी त्रिपुरां परमेश्वरीम् । उपस्थास्याम एवाऽऽशु साऽस्माकं शं विधास्पति ॥ ८४ ॥ इति निश्चित्य वैकुण्ठमुखास्तां तुष्टुवुः पराम् । दुर्गतस्तारयेत्येवमुञ्चैर्देवगणैर्वृताः ॥ ८५ ।। विदित्वैतदेवकृत्यं महिपस्य चमूपतिः । विडालाक्षोऽसुरैर्युक्तो हन्तुं देवान् समाययौ ॥ ८६ ॥ विभ्युर्देवाः समालोक्य दैत्यं योद्धं समागतम् । हरिश्चुक्रोध शम्भुश्च क्रुद्धाद्धारमुखानदा ॥ ८७ ॥ शाम्भोर्मुखाद्विधिमुखाच्छादिसुरवक्त्रतः । निर्गत्य मुमहत्तेजः क्षणेनकीभवत्तदा ॥ ८८ ॥ तत्तेजः पुञ्जमतुलं सर्वदेवविनिर्गतम् । नारीरूपमभूत् कान्स्पा त्रिलोकी व्याप्य संस्थितम् ।। ८९ ।।

·पभचत्वारिंशोऽध्यायः ।
तां पहुई रिमुखा नत्वा का त्वमितीश्वरीम् ।
सा मा विष्णुप्रमुखा मेघगम्भीरया गिरा ॥ ९॥
स्मृता दुर्गतिनाशाय दुर्गाऽहममरैननु ।
प्रसन्ना भवतां दैत्यानरीन् हन्मि भवस्तुता ॥ ९१ ॥
श्रुत्वा देवीवची विष्णुर्गे हसि रिपुं कथम् ।
न सुरैर्न तु तद्भिन्नतः स्यात् सोऽसुरः कचित् ॥ ९२ ।।
अथ दुर्गा प्राह हरि भय त्यज हरे गुतम् ।
न भिन्ना नाऽपि चाऽभिन्ना सर्वदेवसमुद्भवा ।। ९३ ।।
निहन्मि दैत्यं महिपमायुधानि च वाऽहनम् ।
कल्पयन्तु मुराः सर्वे युधि जेध्यामि यो रिपुम् ॥ ९४ ॥
एवमुक्ता दुर्गपा ते स्वायुधेभ्योऽमरा द्रुतम् ।
नित्यायुधजालानि ददुर्देव्यै पृथक् पृथक् ॥ ९५ ॥
हिमादिवहिन सिंह स्वात्वसार ददौ तदा ।
विश्वकर्मा भूपणनि समुद्रो रत्नमालिकाम् ।। ९६ ॥
वरुणो वारुणीपात्रमानन्दरससम्मृतम् ।
अप सा सिंहमारूढा भूपिताऽऽयुधसंयुता ॥ ९७ ॥
त्रिलोकीमभिसंध्याप्प काशपती स्वतेजसा ।
स्तूपमाना स्थिता तत्र दैत्यान् हन्तुं कृतोद्यमा ६८ ॥
इति श्रीमदिविहासचिमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे दुर्गों
पाख्याने पश्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३७८० ॥

·अथ षट्चत्वारिंशोऽध्यायः।
अथ सा सिंहसंस्थाना कोटिसूर्यसमद्युतिः ।
विविधाऽऽयुधत राजसहस्रभुजशोभिनी ॥ १ ॥
किरीटकोटिसंकान्तमूर्यमार्गा त्रिलोचना ।
कनकाऽम्बरसंवीता रत्नभूषणभूषिता ॥ २ ॥
समुद्रदत्तं जलनं पूरयामास हर्पिता ।
सिंहो नगर्न तमनुजगुर्देवा जयेति ताम् ।। 1 ॥
जपसिंहध्वनिभ्यां स शङ्खनादोऽतिभैरवः ।
स मूरिछतत्रिभुवन दारयनिव सम्बभौ ॥४॥
तेन शब्देन विवस्रो विडालाक्षः पलायितः ।
शब्दश्रुतिममुद्भूतरोपो महिपदानवः ॥ ५ ॥
मसेनोऽभ्याययो शन्दमनुलक्ष्पाऽतिवेगितः ।
विटालाक्षेण संश्रुत्य देव्याः परमवैभवम् ॥ ६ ॥
क्रोधसमृधितोऽभ्यागाम्मदिपो दैत्यसंहतः ।
उदग्रश्चिक्षुरवाऽसिलोमा दीर्घहनुर्पली ॥७॥
विटालासश्चेति पञ्च सैनिका महिषस्य से ।
अनेककोटिदरयानां मेनाभिः परिवारिताः ॥ ८॥
उग्रवीगस्नयोग्राऽऽस्य: प्रलम्बश्व प्रभखनः ।
सारणः कृफलासश्च काफवक्यो विशङ्कटः ॥९॥
महिपस्य मुता ते पहावापराक्रमाः ।
गोधुपभ्यायपुर्देवी धृतशस्त्राः प्रकोपनाः ॥ १० ॥
भेरुण्डः
कारतुण्यश्च कुरण्यण्टविक्रमः ।
माण्डीराण्टिम्मी फरः कापमानः कटोपदः ॥ ११ ॥

·. पट्चत्वारिंशोऽध्यायः । नवते मन्त्रिणस्तस्य योद्धं देवीं समाययुः । । सेनाभिः कोटिसंख्याभिः भत्येकमभिसंवृताः १२॥ अथाऽभवन्पहायुद्धं दैत्यानां त्रिदशैः सह । शस्त्रास्त्रवर्पण भीरुहृदयस्य विदारणम् ॥ १३ ॥ शस्त्रास्दैत्य सेनां तो जन्नुर्देवाः समन्ततः । दैत्याच देवान् संजजुरेवं युद्धमभुचयोः ॥ १४ ॥ ततो भेरुण्डप्रमुखाः समेत्याऽभरपुङ्गवान् । शस्त्रास्त्रपुस्तैस्ते समाता हीनवर्चमः ॥ १५ ॥ दृष्ट्वाऽमरपराभूति दुर्गा सिंहाचोदयत् । दुर्गपाऽधिाष्टितः सिंहः प्रोड्डीय गगनाऽन्तरम् ॥ १६ ॥ न्यपतहत्यसेनासु गास्मान पन्नगेनिक । नखैः कांश्चिन्मुखैः कश्चित् कांश्चिल्लागूल विभ्रमात् ॥१७॥ सटाविक्षेपतः काश्चिदुरमा वेगतोऽपि च । दैत्यान् विनाशयामास गरुत्मानिन पनगान् ।। १८ ।। हृतगण्डकर्णपार्वनासाहृत्करपादकाः । क्रोडकुक्षिशिरोहीना दैत्याः सिंहेन चाऽभवन् ॥ १९ ॥ दैत्यारण्ये महायतिरिव जातो भृगाधिपः । क्षणेन नाशितप्रायं मैन्यं दृष्ट्वा च सैनिकाः ॥ २० ॥ उदग्राऽऽद्याः शस्त्रधराः सिंहं हन्तुं मचक्रमुः। सिंहोऽपि तान् युयोर्धको दुर्गया घभिरक्षितः ॥ २१ ॥ नदेदार गात्राणि तेषां वजसमानि । अथोत्पत्य मभो घेगानिपत्योदग्रमूर्धनि ॥ २२ ॥ विष सिंह उरसा दैत्याना पक्षपसः । दृष्टा नाहक तस्य वीर्य प्रशंसुर्देवदानवाः ॥ २३ ॥ पुनर्निमेपेण जनायुगपचिक्षुरादिकान । उत्पपात गृहीत्वा खं पादैन इयोऽऽमिपम् ॥ २४ ॥ ४२

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
उदरं पाटयामास हरिणानां वृको यथा ।
ते पाटितोदराः मर्वेऽपतन भूमौ गताऽसवः ॥ २५ ॥
हत्वेवं सैनिकान पञ्च भूयः सेनामनाशयत् ।
हतान् सेनापतीन् दृष्ट्वा भेरुण्डायास्तु मन्त्रिणः ॥ २६ ॥
सकृदभ्याययुः सिंहं हन्तुं ते बलिनो नव ।
नवभिस्तैश्चिरं युद्धा कुरडं चण्डविक्रमम् ॥ २७ ॥
तलप्रहारेण सकृन्नाशयामास वै क्षणात् । -
भेरुण्डं भक्षयामास भाण्डीरञ्च व्यदारयत् ॥ २८ ॥
पातपन् डिम्भमुरसा क्रकचञ्च कचोत्कटम् ।
लाङ्ग्लेनाऽऽहरत् काचकान्तस्याऽऽशु शिरो महद ॥२९॥
चपेटया काफतुण्डमनयद्यमसादनम् ।
एवं मन्त्रिगणं हत्वा स सिंहो धूतकेसरः ॥ ३० ॥
माजलदवगीमममुश्चन्निनदं तदा ।
निशाम्य निहतान् सैन्यपतीन् शूरांश्व मन्त्रिणः ।। ३ ।।
महिपस्य सुता ह्यष्टौ महावलपराक्रमाः।
योद्धमभ्याययुर्देवी युद्धशस्त्रास्त्रकोविदाः ॥ ३२ ॥
उग्रवीयों गदाहस्तो योधयामास तं हरिम् ।
युद्धा चिरं तलइतः पापात भुवि मृञ्छितः ॥३३॥
उग्राऽऽस्यश्व मलम्यश्च प्रमअनः स सारणः।
चत्वार एते हरिणा युयुधुर्बलशालिनः ।। ३४ ॥
त्रिशूलपरिघमासकरवालकरस्तु.सः ।
हरियुयोध चैकोऽपि कालोऽन्तकयमोपमः ॥ ३५ ॥
तावन्मू विनिर्मुक्त उग्रवीर्योऽतिफोपनः ।
गदामादाय वेगेन संभ्राम्य हरिमूर्धनि ॥ ३६॥
चिक्षेप सा हरिशिरः प्राप्याऽशानिटं तदा ।
उत्पपाताऽतिवंगेन सितेः कन्दुकवत् क्षणात् ॥ ३७॥

·पट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।
सया पतस्या निहतः सारणश्चूर्णिताकः ।
अथ सिंहः समाक्षिप्प चोग्रवीर्य प्रकोपनः ॥ ३८ ॥
ददार नखवजेण पर्वत सत्रहा था।
दारिताथोग्रवीयों ममार पतितो भुवि ॥ ३९ ॥
अयाऽवशिष्टाः पद पुना महिपस्य बलोत्कटाः ।
पत्वा हरिपजेयं तं युगपधोद्धपाययुः ॥ ४० ॥
युध्यमानं पलिनयालक्ष्य हरिपुङ्गवम् ।
दुर्गा प्रान्तं चिरं युद्धान्मत्वा सिंहमुवाच ॥ ४१ ॥
साधु साधु हरिश्रेष्ठ प्रसन्ना तर विक्रमात् ।
एतैनियर्योटुमिच्छामि विरम समितः परम् ॥ ४२ ॥
श्रुत्वैवमम्बिका वाक्यं विरराम महाऽऽहवाद ।
अथ दुर्गा तैयुयोय मुहूर्ते घोरविक्रमः ॥ ४३ ॥
ततः शुलेन सर्वोस्ताननयमसादनम् ।
हसान पुत्रान मन्त्रिणव सैनिकानपि वीक्ष्य म॥ १४ ॥
अल्पाऽवशिष्ट सेनाच कोपरतलोचनः ।
योद्धमभ्यापयो दुर्गा महिपः शैलराडेिव 11 १५ ॥
सुरक्षेपैरयन्तं यहीं वासैघनाऽऽअलिम् ।
नाशयन्तं पातपात तारकाः पुच्छवेगतः ॥ ४५ ॥
गर्नन्तं मावर्तवमत पावकं मुपात् ।
मेहन्त मूवमन्तम नृपानं वापरम् ॥ १५ ॥
हा समायददुर्गा मेघगम्भीरभापिणी।
पदि दुष्ट महादैत्य मूह समरे स्थिरः ॥ १८ ॥
युद्धा मया पितृगणान् प्रपश्यसि ततो हुतम् ।
इत्युक्ता शरवर्षेण वर्ष महिषासुरम् ॥ ४९ ॥
नीलादिमिव जीमूतः मावष्यासारपक्तिभिः ।
साधिः सापकीयस्य पर्वते जलदृष्टेिवद ॥ ५० ॥

·३३२
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्ड
.
नेपद्रुज समकरोन्महिपस्य तनौ तदा ।
मोघं दृष्ट्वा वाणवर्प शूलखड्गपरश्वधैः ॥ ५१ ॥
तोमरमासपरिघशक्तिपट्टिशमुद्गरैः ।
जघान तानि शस्त्राणि मोघान्येव तदाऽभवन् ॥ ५ ॥
तदङ्ग प्राप्य शस्त्राणि चूर्णीभूतानि यै क्षणात् ।
करकावर्षवद्गण्डौलमासाद्य तरक्षणात् ॥ ५ ॥
अथ मत्वा महासारवर्माणमसुरेश्वरम् ।
ववन्ध पाशैः सुदृढैः शाक्तैर्मन्त्राऽभिमन्त्रितैः ॥ ५४॥
वध्यमानः क्षणेनैव सिंहो भूला युवोध ताम् ।
शस्या हतः सिंहतनुं त्यक्त्वा निमेषमात्रतः ॥ ५८ ॥
सहस्रसिंहसुवहं रथमास्थाय दंशितः 1
योद्धमभ्याययौ यत्र पौरुपं रुपमास्थितः ॥ ५६ ।।
महागिरिनिभो दैत्यः सहस्रवदनेक्षणः
सहस्रहस्ताऽघ्रियुतो नाना महरणोद्यतः ॥ ५७ ।।
युयोध दुर्गा परमामस्त्रशस्वपवर्पणः ।
निपेणैव त वर्ष शरवर्षहेश्वरी ॥ ५८ ॥
निवार्य मारुतेनेव जघानाऽऽकर्णपूरितः ।
विद्धस्तेनेपुणा गाढ क्षण मूमिवाप्य च ॥ ८९ ॥
पुनर्मायामुपाश्रित्य युयोधाऽतिवलो तदा ।
पादुश्चकाराऽश्मवर्षमतिमा यदाऽसुरः ॥ ६ ॥
तदा दुर्गा शिलादृष्टया समाक्रान्ताऽभिना यत ।
दृष्ट्वाऽऽमवर्पसछन्ना देवा हा हेति चुकुशुः ॥ ६१ ॥
ततः सा मारुताऽस्त्रेण वर्षन्तं नाशयत् परा।
एतस्मिन्नन्तरे सिंहो वहन् दुर्गा महावलः ॥ ६२ ।।
पक्षीवोड्डीय दैत्यस्य निपपात महारथे।
सावज्ज्ञात्वाऽऽस्मनो मृत्यु गदपा हरिपुङ्गवम् ॥ ६३ ॥

·r"
पट्चत्वारिंशोऽध्यायः।
निहत्य मूर्ध्नि दैत्योऽपि स्यात्तस्मादवप्लुतः ।
सिंहमतापवेगेन ससिंहोघो महारथः ॥ ६४ ॥
चूर्णीकृतोऽथ सा देवी तं पाशेनाऽनुपाशयत् ।
तावदैत्योऽप्पभूच्छैक। सुमेरुरिव चोन्नतः ॥ ६५ ॥
अय सा कुलिशाऽस्त्रेण विभेद गिरिरूपिणम् ।
भिद्यमानो नगाचस्माद्जो भूत्वा युपोध ताम् ॥ ६६ ॥
सिंहेन सह तां शीघ्रं करेणोत्क्षेप्तुमुद्यतः ।
तावदेवी तस्य करं चिच्छेद करवाळतः ॥ ६७ ॥
अथ भूयो भवेदैत्यः पूर्ववन्महिपाऽऽकृतिः ।
शृङ्गाभ्यां शैलशृङ्गाणि चिक्षेप समरेऽनु ताम् ॥ ६८ ॥
अथ सिंहः खमुत्पत्य निपपाताऽमुरोपरि ।
हरिणा तं समाक्रान्तं दुर्गा दृष्ट्वा महासुरम् ॥ ६९ ॥
महाखड्ड्रेन चिच्छेद महिपस्याऽऽशु संयुगे ।
शिरो महागिरिनिमं ततस्तस्मान्महासुरः ॥ ७० ॥
कराभ्यां खेटनिस्त्रिंशौ दघानो निर्जगाम ह ।
तं निर्गच्छन्तमेवाऽऽशु दुर्गा पाशेन दानवम् ॥ ७१ ॥
बद्धा जघान खड्गेन युध्यमानं महासुरम् ।
स छिन्नमूर्धा खड्गेन निपपात गताऽऽयुपः ।। ७२ ॥
एवं दैत्ये विनिहते महिपे शेपदानवाः ।
भीता ययुर्भुमितलं दिशो वितिमिराऽभवन् ॥ ७३ ।।
चवौ वायुः सुखस्पर्शो जज्वलुः शान्तपावकाः ।
वर्ष दुर्गा पर्जन्यः पुष्यवः सुमोदनैः ॥ ७४ ॥
अवर्धपन जपेत्यु चैर्देवा विधिमुखास्तदा ।
एवं दैत्ये हते लोकशत्रौ श्रीजगदम्बिकाम् ॥ ७२ ।।
प्रणम्य विबुधा दुर्गा ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।
संहृष्टाः चाऽस्तुवन् भवत्या परां तां त्रिपुराफलाम् ॥७६॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
नमो नमस्ते जगता विधात्रि संहर्षि मर्याऽन्तरसत्यरूपे ।
मपनलोकायविनाश हेतुदयाऽम्पुराशे परिपाहि दुर्गे ॥ ७ ॥
महामयादानबरानापा स्वया ममस्तं जगदेतदछ ।
पानं यथा रमहाऽहिनसं भेकं तथाऽस्मात् परिपाटि दुर्गे ॥७८॥ '
यदा व दुर्विपदाऽऽपदोम्नास्तदा त्वं जगतां विधायी।
लीलारपुः माप विमृष्टमात्रा विपग्निममान् परिपाटि दुर्गे ॥७९॥
यमेऽखि लोकविनाननननोः फलाऽशमविभक्त संस्थम् ।
मदन्तरं दर्शयमि स्वरूपं मापा तबैतत् परिपाटि दुर्गे ॥८॥
मापास्पिया निजाननेच यतो जगचित्रमुदीपरोऽहं।
निगियापाऽपि निदफारूपाऽविभाग्यशक्तिः परिपाटि दुर्गे ॥८१॥
गर्ग पदातिकममायाम विचित्रफरपा विधिविष्णु मुख्याः ।
नसे मिनिमाऽऽहनिम्त्र पारपान स्तुमा फयं वा परिपाटिद।०२।
दुर्गेपु निम्य भरमाइंटषु दरम्लपिताऽहिनिंगीर्यमाणान् ।
भारम्पहीनासरणाऽऽगनामिनिसारिणी स्व परिपाहिदगें ॥८॥
एन प्रायमुग्या देवाः नुमा दुर्गा माहेश्वरीम् ।
पप्पा: जपायागुरिधिरहणः शिवाम् ॥ ८५ ।।
मतः प्रममा तान मा दुर्गा दुर्गतिनागिनी ।
भारित पूनिता बराः प्रममा बोभिनाधिनम् ॥ ८॥
पनीम दिनाम्य पापमपि मया ।
निनम्पर्गया पानामनुदेवा पांचराः ।। ८६ ।।
पगम्या मापार्ष महिपाऽगुरः।
प्रशेवयाट म नगला निरामयम् ॥ ८७ ॥
सम्म प्रामा भगरम्याः प्रमादनः।
नाऽनि मानिदोषी नो पक्ष पापानिमाः ८॥
अपाऽपि मां गुपचापा मगर नये ।
रिशंशा प्रसन्ना पक्षमा ॥ ८ ॥

·पट्चत्वारिंशोऽध्यायः।
एतन्नो भूहि देवेशि रहस्यमपि सर्वथा ।
माथितैवं सुरगणैः माह दुर्गा दयाऽन्विता ।। ९० ॥
देवाः शृणुध्वमेतत्तु गोप्यमत्यन्तदुर्लभम् ।
द्वात्रिंशन्नाममाला में सर्वाऽऽपत्प्रविनाशनी ॥ ९१ ।।
नास्ति. तत्सदृशी काचित्स्तुतिस्त्रैलोक्यमण्डले।
रहस्यरूपा सर्वत्र शृणुध्वं तां ब्रवीमि वः ॥ ९२ ॥
दुर्गा दुर्गार्तिशमनी दुर्गाऽऽपविनिवारिणी ।
दुर्गमच्छेदिनी दुर्गसाधिनी दुर्गनाशिनी ॥ १३ ॥
दुर्गतोद्धारिणी दुर्गनिइन्त्री दुर्गमाऽपड़ा ।
दुर्गमज्ञानदा दुर्गदैत्यलोकदवानला ।। ९४ ॥
दुर्गमा दुर्गमाऽऽलोका दुर्गगात्मस्वरूपिणी।
दुर्गमार्गमदा दुर्गमविया दुर्गमाश्रिता ॥ १५ ॥
दुर्गमज्ञान संस्थाना दुर्गमध्यानमासिनी ।
दुर्गमोहा दुर्गमगा दुर्गमाऽर्थस्वरूपिणी ॥ ९६ ॥
दुर्गमाऽसुरसंहन्त्री दुर्गमाऽऽयुधधारिणी ।
दुर्गमाही दुर्गमता दुर्गम्या दुर्गमेश्वरी ॥ ९७ ॥
दुर्गभीमा दुर्गभामा दुर्गभा दुर्गदारिणी।
नामाऽऽवलिमिमा यस्तु दुर्गाया मम मानरः ॥ ९८ ॥
पठेत् सर्वभयान्मुक्तो भविष्यति न संशयः ।
मात्रुभिः पीड्यपानो वा दुर्गबन्धगतोऽपि वा ॥ ९९ ॥
द्वात्रिंशन्नामपाठेन मुच्यते नात्र संशयः।
राज्ञा वधाय चाऽऽक्षप्तः क्रुद्धेन दण्डनाप च ॥ १०० ।।
युद्ध शत्रुभिराक्रान्तो व्याघ्राधैर्वा तथा वने ।
मुच्यते सर्व भीतिभ्यः पठन्नष्टोत्तरं शतम् ॥ १.१॥
आपत्सु नैतत्सदृशमन्यदस्ति भयापहम् ।
एतत् पठना देवाः न किञ्चिद्धीयते कचित् ॥ १० ॥

·त्रिपुरारहस्ये महात्म्यखण्डे
नैतद्देयमभक्ताय नास्तिकाय शठाय च ।
देयं भक्ताय शान्ताय गुरुदेवरताय च ॥ १०३ ।।
माप्तो महापदं यस्तु पठेन्नामावलीमिमाम् ।
सहस्रवारमयुतवारं वा लक्षमेव वा ।। १०४ ॥
ब्राह्मणैर्वा स्वयं वाऽपि मुच्यते सकलाऽऽपदः ।
संसिद्धेऽग्नौ हुनेदेभिर्नामभिर्लक्षसंख्यया ॥ १०५ ॥
तिलैः शुक्लैखिमध्वक्तर्मुच्यते चाऽऽपदांगणैः ।
अयुतत्रयमेतस्प पुरश्चरणमुच्यते ।। १०६॥
पुरश्चरणपूर्वन्तु सर्व कार्याणि साधयेत् ।
मन्मूर्ति मृन्मयी कृत्वा शुभ्रामष्टभुजाऽन्विताम् ॥ १.०७ ।।
गदाखड्गत्रिशूलेपुचापाऽजखेटमुद्गरान् ।
दधानां चन्द्रचूडालां त्रिनेत्रां लोहिताऽम्बगम् ॥ १०८ ॥
सिंहारूढां विनिम्नन्ती शूलेन महिपाऽसुरम् ।
मपूज्य तत्र मां भक्त्या विविधैरुपहारकैः ॥ १०९ ॥
नामभिः पूजयेत् पुष्पैः शतवारं हयाऽरिभिः ।
रक्तैर्डनेदपूपैश्च मन्मन्त्रजपपूर्वकम् ॥ ११० ॥
निवेदयेत् सुभपैश्च विविधैः पिशिताऽऽसवैः ।
एवं मण्डलमात्रेण असाध्यमपि साधयेत् ॥ १११ ॥
यो नित्यं मां भजेन्मतः स कचिन्नापदं बने ।
इत्युक्त्वा साऽमरांस्तव पयावन्तर्धिमम्बिका ॥ ११२।।
एतदुर्गामहाऽऽख्यानं शृण्वनामापदो न हि ।
इति रापसमाख्यातं दुर्गाचरितमद्भुतम् ॥ ११३ ।।
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये महात्म्यखण्डे दुर्गो.
पारूपाने पट्चत्वारिशोऽध्यायः ॥ ३८९३ ॥

·अथ सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः। भगवमवधूतेश करुणाऽपारवारिधे । कृपयोक्तमुपाख्यान दुर्गायाः परमाऽद्भुतम् ॥ १ ॥ धन्योऽस्मि कृतकृयोऽस्मि त्वत्कृपाधिपयो यतः । दुर्लभं मीलोफेऽस्मिन् त्वत्कृपाऽऽलोफनं ननु ॥ २ ॥ तप वक्त्रेन्दुसम्भृतं त्रिपुरामहिमाऽमृतम् । पिवतां नृवकाराणामानन्दः फेन सम्मितः ॥ ३ ॥ पिवतस्त्वन्मुखाम्भोजकथामधुरतं पुनः । 10 .. न मे हप्तिपथा कामिजनस्य स्त्रीमुखादिव ॥ ४॥ तच्छोलुमभिवाञ्छामि कामस्य पुनरुद्भवम् । पुरा श्रीत्रिपुरादेव्या लीनो नेत्रेषु मन्मथः ॥ ६ ॥ देहः शिवनोधयतिभस्मीभूत इति श्रुतम् । माणप्रियेण रहिता रतिः परमदुःखिता ॥ ६ ॥ कथं पुनः मियं प्राप्ता तन्मे शंस महामते । इति पृटो भार्गवेण दत्तात्रेयो मुनीश्वरः ॥१७॥ अत्यन्त हर्पजलधावभवन्मनमानसः | पुलकाऽगरहो नेत्रबुताऽऽनन्दाऽऽसवाऽऽविलः ॥८॥ मुहुर्तमात्रममवद्गतय घान्तरस्मृतिः । अथ स्मृति समासाद्य हर्षगददया गिरा ॥९॥ नामदमेत्युपायव्य माह रामं तपोनिधिः । जापदग्न्य धन्यतमस्त्वं यस्मास्त्रिपुराकथाम् ॥१०॥ शृण्वन्नपि स्वल्पमपि नैपि तृप्ति कथाश्रुतेः । एतन्महाभाग्यमिह यच्छीदेवीफयामृते ॥ ११ ॥ शुथपुस्वमन्त्यजन्मभवं पालोकदुर्लपम् । धन्योऽहं स्मारितो यत् त्रिपुरामहिमोन्नतिम् ॥ १२ ॥ ४३

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
यत्तसगाल्लोकतन्त्रत्रोटनक्षमता भवेत् ।
मसङ्गात् माकृताल्लोके चन्द्रेन्द्रादिकथा शुभा ॥ १३ ॥
ततो विरिश्चिक्रौञ्चाऽरिगणपाऽऽदिकथोत्तमा ।
ततो विष्णोस्ततः शम्भोर्महिमा लोकपाचनः ॥ १४ ॥
ततो मुख्यं रमागौरीभारत्यादिसुवैभवम् ।
सर्वोचमं पराशक्तत्रिपुरायाः कथानकम् ॥ १५ ॥
वर्णते महिमा तस्याः केन वा पृथिवीतले ।
तारागणाश्च नभसि वर्षधारास्तथाऽम्बरे ॥ १६॥
भूम्या रजांसि यनेन मितानि स्युः कवचन ।
न तस्यात्रिपुरादेव्या महिन्नोऽस्तोऽस्ति भार्गव ॥ १७ ॥
मुख्याऽवतारचरितं संक्षेपेण निरूपितम् ।
पूर्णस्वरूपा या देवी तो धक्तुं न हि कश्चन ॥ १८ ॥
समर्थोऽस्मिन् प्रभवति लोके साक्षान्मदेश्वरः ।
वेदशास्त्रपुराणानि सन्त्राण्यापि च सर्वशः ।। १९ ।।
तस्याः स्वरूपममाप्य स्थितान्यर्वापदे सदा ।
ययेन्द्रियाणां स्वतनौ वढेर्वा नो गतिः कचित् ॥ २० ॥
वायोः प्रस्तरगर्भाऽन्तः तद्रूपे निखिलाऽऽगमाः ।
तत्स्वरूपवलासिद्धं भातं सर्वं तदाश्रयात् ॥ २१ ॥
चितिशक्तिस्तथारूपा त्रितयात् पूर्वभाविनी।
त्रिपुराख्या समारुपाता व्याख्याऽऽख्यानविवर्जिता ॥२२॥
अनादिमध्यानधना सा स्ववैभवनिर्भराद ।
विचित्राऽऽभासरूपेण सृष्टयाधाख्यां सदा गता ॥ २३ ॥
तवैभवभरोस्थेऽस्मिनिमित्तेऽस्य विनिर्मिते ।
स्वनिर्मितस्थितिविधी दृश्यतामभिपद्यते ॥ २४ ॥
तत्र तेऽभिहितं पूर्व चरित्रं त्रिपुराऽऽस्पदम् ।
कुमार्याचशसम्भूतं विचित्रविभवोन्नतम् ॥ २५ ॥

·सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।
इदानी तेऽभिधास्यामि त्रिपुराया परात्परम् ।
यदूपं तस्य माहात्म्यं येन कामो विभाषितः ॥ २६ ॥
सा मूर्तिललितेत्युक्ता सर्वेपु ललनात् सदा ।
अस्या विचित्रं चरितं भण्डदैसनिवर्हणम् ॥ २७ ॥
अतिवीर्यवलज्ञानक्रियाचरितचित्रितम् ।
पुरा भण्ड इति ख्यातस्तपोचपियलाऽन्वितः ॥२८॥
ससोऽण्डायनेकानि ब्रह्मविष्णुशिवानपि ।
पराजितास्तेन देवाखिपुरा परमेश्वरीम् ।। २९ ।।
प्रसादयामासुरलं साऽग्निकुण्डसमुद्भवा ।
ललिता त्रिपुरामचिर्देवानां प्रीतिहेतवे ॥३०॥
निहत्य भण्डं सगणमकरोनीरुनं जगत् ।
तदा विष्णुमुखा देवाः स्तुत्वा ता ललिनाऽम्बिकाम् ॥३॥
कामस्पोत्पत्तये देवी मार्यपामारानताः ।
रतिमानीय कृत्वाऽग्रे श्रीदेवीपादपायोः ॥ ३२ ॥
मातः कामस्य दयिता रतिरेपाऽतिदुःखिता।
विधवा पियवैधुर्यशोकाऽग्निज्वलिता सदा ॥ ३४ ॥
कृशीभूताऽतिमलिना छिमनालाऽजिनी यथा ।
इमामुद्धर शोकाब्धी मन्जन्ती कृपया दुतम् ॥ ३५ ॥
भनमूर्धन्पभूतस्य नोचितं ते पराभवम् ।
त्रिनेनेति मन्पामस्तदम्माऽस्पा दया कुरु ॥ ३३॥
निशम्य मार्थना देवी देवाना माह मुस्मिता ।
देवाः मृणुध्वं सत्यं तन्मद्भक्तस्य परायः ॥ ३७ ॥
न भवेत् कुत्रविल्लोफे न कामोऽपि पराकृतः ।
मापस्य गौरवाहोर्या मद्भक्ताया विशेषतः ।। ३८ ॥
देह एवं पराभूतो न कामो भस्मतां गतः ।
नेत्र मम पसरपः कामो मक्तशेपः ॥ ३९॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
पत्मसङ्गाललोकतन्त्रत्रोटनक्षमता भवेत् ।
मसङ्गात् माकृताल्लोके चन्द्रेन्द्रादिकथा शुभा ॥ १३ ॥
ततो विििश्चकौश्चारिगणपाऽऽदिकर्यातमा ।
ततो विष्णोस्ततः शम्मोहिमा लोकपावनः ॥ १४ ॥
ततो मुख्यं रमागौरीभारत्यादिसुवैभवम् ।
सर्वोत्तम पराशक्तत्रिपुरायाः कथानकम् ॥ १५ ॥
वर्यते महिमा तस्याः केन वा पृथिवीतले ।
तारागणाय नभसि वर्पधारास्तथाऽम्बरे ।। १६ ॥
भूम्यां रासि यनेन मितानि स्युः कश्चन !
न तस्यात्रिपुरादेव्या महिनोऽन्तोऽस्ति भार्गव ॥ १७ ॥
मुख्याऽवतारचरितं संक्षेपेण निरूपितम् ।
पूर्णस्वरूपा या देवी तां धक्तुं न हि कथन ॥ १८ ॥
समर्थोऽस्मिन् प्रभवति लोके साक्षान्महेश्वरः ।
वेदशास्त्रपुराणानि तन्नाण्यपि च सर्वशः ॥ १९ ॥
तस्याः स्वरूपमप्राप्य स्थितान्यापदे सदा ।
यथेन्द्रियाणां स्वतनौ वह नो गतिः कचित् ॥ २० ॥
वायोः प्रस्तरगर्भाऽन्तः तद्रूपे निखिलाऽऽगमाः |
तत्स्वरुपयलास्सिद्धं भातं सर्व तदाश्रयात् ॥ २१ ॥
चितिशक्तिस्तयारूपा त्रितयात् पूर्वभाविनी।
त्रिपुराख्या समारपाता व्याख्याऽऽख्यानविवर्जिता ॥२२॥
अनादिमध्यानधना सा स्वभवनिर्भराव ।
चिचित्राऽऽभासस्पेण धायाख्या पदा गता ॥ २३ ॥
तवैभवभरोस्येऽस्मिनिमित्तेऽस्य विनिर्षिने ।
स्वनिर्मितस्थितिविधी दृश्यतामभिषयते ॥ २४ ।।
तत्र तेऽभिहिनं पूर्व चरित्रं त्रिपुराऽऽरपदम् ।
कुमार्याचंशसम्मने विचित्रविभवोन्नतम् ॥ २५ ॥

·सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।। + इदानीं तेऽभिधास्यामि त्रिपुरायाः परात्परम् । यद्रूपं तस्प माहात्म्पं येन कामो विभाषितः ।। २६ ।। सा मूर्तिललितेत्युक्ता सर्वेषु ललनात् सदा। , अस्या विचित्रं चरितं भण्डदैसनिवर्हणम् ॥ २७ ॥ अतिवीर्यवलज्ञानक्रियाचरितचित्रितम् । पुरा भण्ड इति रुपातस्तपोवीर्यवलाऽन्वितः ॥ २८ ॥ ससर्जाऽण्डापनकानि ब्रह्मविष्णुशिवानपि । पराजितास्तेन देवात्रिपुरा परमेश्वरीम् ॥ २९ ॥ प्रसादयामासुरलं साऽनिकुण्डसमुद्भवा । ललिता त्रिपुरामूर्तिदेवानां प्रीतिहेतवे ॥ ३० ॥ निहत्य भण्डं सगणमकरोन्नीरुनं जगत् । तदा विष्णुमुखा देवाः स्तुत्वा तां ललिताऽम्बिकाम् ॥३१॥ कामस्योत्पत्तये देवी पार्यपामासुरानताः । रतिमानीय कृत्वाध्ये श्रीदेवीपादपद्मयोः ॥ ३२ ॥ मातः कामस्प दपिता रतिरेपाऽतिदुःखिता। विधवा प्रियवैधुर्यशोकाऽग्निज्वलिता सदा ॥ ३४ ॥ कृशीभूताऽतिमलिना छिन्नमालाऽजिनी यथा । इमामुद्धर शोकान्धौ मज्जन्ती कृपया दुतम् ॥ ३५ ॥ भनमूर्धन्यभूतस्य नोचितं ते पराभवम् । विनेनेति मन्यामस्तदम्बाऽस्यां दयां कुरु ।। ३६ ।। निशम्प प्रार्थनां देवी देवानां माह मुस्मिता । देवाः भृणुध्वं सत्यं तन्मद्भक्तप पराभवः ॥ ३७ ।। न भवेत् कुत्रचिल्लोके न कामोऽपि पराकृतः । शापाय गौरवानगौर्या मद्भक्ताया विशेषतः ॥ ३८ ॥ देह एव पराभूतो न कामो भस्मतां गतः । नेत्रे मम सत्येषः कामो मद्भक्तशेखरः ।। ३९ ।।

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यग्वण्डे
एपा मद्भक्तिपरमा रतिः कामप्रिया सती।
वैधव्यं कथमीयेत दिनं ध्वान्तगणं यथा ॥ ४० ॥
मपैप पुनरुद्भूतो मदनो रतिमेष्यति ।
पश्यध्वं क्षण एवैप रतेर्दुःखनिकृन्तनः ॥ ४१ ॥
इत्युक्त्वा ललिता देवी कामेशं परमेश्वरम् ।
सुन्दराऽपागपीयूपवर्परेभ्पपेचयत् ॥ ४२ ॥
अपाङ्गाद् हृदयं प्राप्य कामेशस्य स मम्मथः ।
शरीरं माप तदेहात् कन्दों निर्जगाम ह ॥ ४ ॥
सुप्तास्थितमिवाऽऽस्मानममंसत स मन्मथः ।
प्रणाम महादेवी भक्तिक्षीराऽधिसम्ल्पुतः ॥ ४४ ।।
मातरं पितरं देवानवा सर्वानवास्थितः ।
तुयाय ललिनशानी विविधैरुत्तमः स्तवः ॥ ४५ ॥
अथ मात्रा रमादेपा श्रुत्या स्वतनुनाशनम् ।
गुननेंप्रादुन्नवश्च प्रार्यवामाम ता शिवाम् ॥ ४६ ॥
जगदम्य न वान्छामि देहमस्यन्तनश्वरम् ।
विदेश एवं तिष्ठामि नाराभीतिर्न गे भवेत् ॥ ४७ ॥
नाऽई जीवितुमर्दामि महेश्वरपराजितः ।
पदि देवत्रिनयनः परिभूयान्मया हतः ॥ ४८ ॥
तदा में जीवितेनाऽर्थः सत्यं प्रतिशृणोमि ते ।
सम्मेवाऽनि समामाघ भस्मीभूनः पतयत् ॥ ४९ ॥
त्वत्पादसंश्रयोऽप्यम्ब न मे जीवननं फलम् ।
तदलं देवि देहेन जीवितेन च मया ॥ ५० ॥
देई नवाऽहमिच्छामि दया मपि ममावह ।
घिद् मा रमामुतो भूत्वा श्रीदेवीपादसंश्रयः ॥ १ ॥
परिभृनो परिगानुपा पुनर्जीवाम्पनार्य वन् ।
शुक्वेवं मनमशन! माह श्रीललिताऽम्पिका ॥ ५९॥

·. सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः। वरस कन्दर्प मा खेदं गच्छ स्वपरिमर्दन । मंत्पादसंश्रयाणां तु नास्ति काऽपि परामकः ॥ ५३॥ मन्नत्रयोः संस्थित सुपुप्त इव पूरुपः। गौरीशापविनिर्दग्धो देहो भस्मत्वमागतः ।। ५४ ॥ त्वदेह सम्भवाः कामा असंख्यास्त्वत्समौजसः । जयन्ति सर्वलोकास्त पा स्वमीश्वरो भव ॥ ५५ ॥ अथ कामान देहमवानाहयाऽम्बाऽब्रवीद्वचः । कामा शास्तैप वो देवः कामराजो मम मियः । शासनेऽस्य सदा स्थेयं भवद्भिदेहसम्भवैः ।। ५६ ।। यच्छ काम पुनदेहं शिव जहि निमेपतः । देवैः सम्मार्थितः पुत्रसमुत्पादनकर्मणि ॥ ५७ ।। आस्तै निष्काम एवाऽसौ समुद्रः स्तिमितो यथा । न त्वयाभिहतो नूनं विवशो विहूलेन्द्रियः ।। ५८ ।। समेष्यत्याद्रिजां शीघ्रं मोहिनी विष्णुमप्युत । तर्नु नेच्छस्पलं पत्ते तनुमन्यो न पश्यति ॥ ५९ । रति चिना त्रिलोकेऽपि गच्छ देवं दुतं जहि । इत्याज्ञतो ययौ कामः सनद्धः शङ्करं प्रति ॥ ६० ॥ अप एव वाणेन जघान स्वरिपुं शिवम् । हतः कामेन चाऽस्यन्तं देवैरपि शिवोऽर्यितः ॥ ६१ ॥ अनुगच्छन् पर्वतजा कापमाणपीडितः। ततो जातो गुहस्तेन हतास्तारकमुख्यकाः ॥ ६२ ॥ दैत्पाः सखायो भण्डस्य महावीर्यपराक्रमाः । अथ कालान्तरे शम्भुमोहिनीदर्शनादलम् ।। ६३ ॥ कामास्त्रविद्धहृदयो बभूव स्खलितेन्द्रियः । एतते सर्वमाख्यातं कामस्य जननं पुनः ॥ ६४ ॥ इति श्रीमदिति हासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे कामोजीवने सप्तचत्वारिंशोऽध्ययः ॥ ३९५७ ॥ ।

·अथाऽष्टचत्वारिंशोऽध्यायः।
श्रुत्वा कामपुनर्भूति जामदनयोऽतिकोनुकी।
दत्ताऽऽत्रेयं पुनरपि पप्रच्छ पिन याऽन्वितः ॥१॥
भगवन् श्रोतुमिच्छामि कथं निष्काम ईश्वरः ।
मोहिन्या मोहितो जातस्तन्मे शंस दयानिधे ॥ २ ॥
भार्गवेणेवमापृष्टो दत्तः प्रोवाच योगिराट् ।
शृणु रामाऽभिधास्यामि कथां परमपावनीम् ॥ ३ ॥
पुरा देवाऽसुरे युद्ध क्षीरमागरसम्भवम् ।
दैत्या जहरुः सुधाकुम्भं तदा विष्णुमहासुरान ॥ ४ ॥
मोहिनीरूपमासाद्य सुधाकुम्भं समाहरत् ।
वञ्चयित्वा दितिमुतान् देवेभ्यो विभजत् सुधाम् ।। ५ ।।
श्रुत्वैतच्छङ्करो वृत्त विष्णुना सङ्गतः फचित् ।
प्रोवाच विष्णो रूपं ते मोहिन्पाख्यं मदर्शय ॥६॥
जगाद विष्णुः श्रीकण्ठं तदूपमतिमोहनम् ।
दृष्ट्वा त्वं मोहितः सद्यो मुक्तवीर्यो भविष्यति ॥ ७ ॥
श्रुत्वा जहास मुतरामब्रवीद्वचन पुनः ।
नाई दैत्यसमो विष्णो ये वया मोहिता भृशम् ॥ ८ ॥
न मेरुशिखरे वात्या वीर्य मूर्च्छति कुत्रचित् ।
आस्ते मोहमयी वृत्तिन्मिां मोहयितुं क्षमः ॥ ९ ॥
हरिश्वमधिीक्षप्ता दशषिष्यामि काल नः ।
इत्याभाष्य गतौ विष्णुशङ्करी सं स्वमाल यम् ॥ १० ॥
एवं शिवनाऽधिक्षिप्तो विष्णुः स्वस्मिन् व्यचिन्तयत् ।
नूनं शिवो महातेजा ऊर्ध्वरेता यताऽऽत्मवान् ॥ १ ॥

·.
अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः।
साक्षात् कामोऽपि नाशक मोहयितुमीश्वरम् ।
तं कथं मोहयिष्यामि येन कामो हतः क्षणात् ॥ १२ ॥
नूनं यास्यामि लघुतां प्रदर्थ मोहिनीतनुम् ।
यं सा पर्वतजा गौरी भगिनी लोकसुन्दरी ॥ १३ ॥
त्रिपुरांशसमुद्भूता सदा सन्निहिता सती।
न समर्श मोहयितुं स्पर्शदर्शवराऽप्पलम् ॥ १४ ॥
तत्कथं मोहिनीवेपं कृत्वा Sई मोहयामि तम् ।
इति चिन्तापरो भूत्वा विमृश्य तदनन्तरम् ॥ १५ ॥
नूनमन विना देव्यात्रिपुरायाः प्रसादनम् ।
न सेत्स्यति मतं तस्मातां समाराधयाम्यहम् ॥ १६ ॥
इति निश्चित्योपतस्थौ त्रिपुरा लोफसुन्दरीम् ।
पष्टिवर्पसहस्राणि तां समाराध्यद्धरिः ॥ १७ ॥
अथ प्रसन्ना त्रिपुरा प्रादुर्भूना महेश्वरी ।
मोबाच विष्णुं वत्सेति सम्बोध्य परमेश्वरी ॥१८॥
वरं वरय ते ऽभीष्टं यत्तदास्ये रमापते ।
नाऽदेयं विद्यते तुभ्यं चिरमाराधिता यतः ॥ १९ ॥
एवं नियुक्तः श्रीदेव्या नमस्कृत्य परां हरिः ।
माह देवि सहेशानं कामारिमपि मोहितुम् ॥ २० ॥
मोहिनीरूपमिच्छामि यच्छिवस्याऽपि मोहकम् ।
श्रुत्वा विष्णोः प्रार्थितं तत् पोवाच त्रिपुरेश्वरी ॥ २१॥
पुरुष वाऽपि स्त्रीरूपं सर्वलोकैकमोहनम् ।
यदेच्छति तदा तेऽस्तु गच्छ मन्मथसंयुतः ॥ २२ ॥
दृष्ट्वा त्वां मन्मयाऽऽविद्धौ गिरिशी मोहमेष्यति ।
ऊर्धरेता शम्भुरयं योगीशो जितमन्मथः ॥३॥
तदर्य ते ददाम्यंश गसौन्दर्यस्प तेन तम् । .
मोहयिष्यस्यतितरां लोके ख्यातिश्च यास्पासि ॥ २४ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्टे 1 एव देव्या वरं लम्वा कामेन पुरुषोत्तमः । ययों फैलास शैलेन्द्र यत्र देवः स्थितः शिवः ॥ २५ ॥ पार्वत्या सहितस्तस्मादविरे मनोहरे । मुरसिन्धुतटे फुल्लवने शुकपिकाऽऽकुले ॥२६॥ मोहिनीरूपमास्थाय विचार समन्मथः । समानसर्वाऽवयवं मसौन्दर्यसंश्रयम् ॥ २७॥ तप्तहेमाऽऽभमुतनु पूर्णचन्द्रनिभाऽऽननम् । कस्तुरिकातिलकिकाफलच्छविलाञ्छनम् ॥ २८ ॥ घननीलकवधानतम योपन्मुखचन्द्रकम् । मन्दहारक्षीरनिधिफुरेन्दीवरनेत्रफम् ॥ २० ॥ नासाचम्पकविघातनिवत्ताऽप्लिविशेषकम् । मुखमौन्दर्याइमिमीनचञ्चललोचनम् ॥ ३० ॥ गुन्दकारकपणाऽऽभद्विजपन गुपशोभितम् । गण्डाऽऽभोगरफुरद्रत्नाण्डल श्रीमनोहरम् ॥ ३१ ॥ फन्दुवाऽऽभयुनन्द्रमतीकृितकोकरम् । पालतिशाभोगशामाजित्पाणियुग्मषम् ॥ २ ॥ रवादोमियरपशोभाद्विगुणमुन्टरम् । प्रवाललीतपोदनपराम्पुजीवराजितम् ॥ ३३ ॥ ननुवरकीपाशावामान्तकोरपिताऽहरिम् । पृशुवा पलीन्युजदुन्दुभिद्रपमुस्तनम् ॥ ॥ चर्मवन्धन मुग्रन्पिनिमग्नाऽसिनचूनुपम् । नामीविलोमोमलताननुभुनहरम् ॥ ३५ ॥ उद्विाधारतोग्नेयमध्यभागममाश्रयम् । नामीदवर्णतटमोपानप्रिय लीयुनम् ।। ३६ ॥ कांमुम्भाऽशुकसंधीनिनिनम्पलघुतायुतम् । पाच मणिपवितनिप्रभाद्विगुणिताऽरणम् ॥ ३७ ।।

·अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः। ३४५ रत्ननूपुरविन्यस्सकिङ्किणीस्वनसुन्दरम् । मन्दयानाऽतिसौन्दर्यपराकृतमरालकम् ॥ ३८ ॥ एवं सुमोहिनीरूपं कृत्वा यापीतहरिः ॥ ३९ ॥ व्यहरत्कन्दुकक्रीडापरः फुल्लवनाऽऽलिपु ॥ मधुरं सुस्वरं गायन शिवस्य पुरतस्तदा ॥ ४० ॥ शिवः श्रुत्वा गीतरवपश्यत्ता पुरो बने । गौरि पश्याऽतिसुभगा फन्दुफक्रीहने रताम् ।। ४१ ।। भज्यमानामिव लतां तडिल्लेखेव भासुराम् । कन्दुकक्रीडनाऽऽलोलहारवल्गपृथुम्तनीम् ॥ ४२ ॥ स्वेदाशुफसुव्यक्तस्तनश्रोण्यूरुमण्डलाम् । स्तनभारनमन्मध्यां नृत्यस्कुचसुकुमलाम् ॥ ४३ ॥ कन्दुकोत्पातसंलग्नकरनेत्राऽम्युजवयीम् । उपपावोऽतिकुतुकाऽऽलोकाप द्रुतमद्रिजे ॥ ४४ ॥ अथ तामुपपान्तं तं मन्मयोऽप्यविदूरतः । जधान पुष्पविशिखैहदि देवस्य शूलिनः ॥ ४५ ॥ विद्धो मन्मथचाणेन दृष्ट्वा ता मोहिनी पुरः। कामाप्रिज्वलितात्माऽसौ हित्वा गौरी हुतं ययौ ॥ ४॥ क्षुब्धेन्द्रियगणो देवस्तामासाध समीपत्तः । काऽसि मुन्दरि मां पश्य कुतस्त्विा समागता॥४७॥ मनो हरसि मे वाले पृच्छामि वो शिवो वाहम् । अनारत्यैव तद्वाक्यं सा क्रीडनपरा पुनः॥४८॥ मन्मपाऽऽपिढ्दयो गाढव्याकुलिताऽन्तः । अनुज्य करं तस्या जगृहेऽतिविमोहितः ॥ ४९ ॥ तदनपर्शनोद्भूतसुखक्षुब्धन्द्रियः शिवः ॥ ५० ॥ मुगौच वीर्यमत्यन्तं प्राकृतः पुरुषो यथा । अथ विष्णुनिज रूपं दधार शिवसभिधौ ॥५१॥ ४४ त्रि०मा० ·निरारहस्ये माहात्म्यखण्टे ज्ञात्वा शिवोऽप्यतिक्षुब्धहृदयो हियमावहत् । हरित्रिलोचनं प्राह दर्शितं शिव ते मया ।। ५२ ।। यन्मे दिक्षितं रूपं मोहिन्याख्यं मुमोहनम् । श्रुत्वा हरिवचः शम्भुर्लज्जयाऽवनताऽऽननः ॥ ५३॥ एवं पुरा स कामारिमोहिनीरूपदर्शनात् । नष्टवीर्यः समभवदत्यन्तं क्षुभितेन्द्रियः ॥ ५४ ॥ त्रिपुरायाः कृपाप्राप्ती न किञ्चिद् दुर्लभं भवेत् । एवं विष्णुविरिञ्च्यायात्रिपुरां परमेश्वरीम् ॥ ५५ ॥ समाराध्य प्राप्तकृपा व्यदधुदुर्घटान्यलम् । एवं ब्रह्मादयः सर्वे त्रिपुराया उपासकाः ॥ ५६ ।। आराधयन्ति तामेव तद्विद्यां प्रजपन्ति च । तेषु सर्वोत्तमः कामो भक्तलोकैकशेखरः ॥ ५७ ॥ विद्याप्रवर्तकश्चैवमन्येऽप्यस्याः कृपावशात् । जाता विद्येश्वरास्तेषु मुख्यास्ते द्वादश स्मृताः ॥ ५८ ॥ तानहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु भार्गव संयतः । मनुश्चन्द्रः कुवेरश्च लोपामुद्रा च मन्मथः ॥ ५९ ॥ अगस्तिरग्निः सूर्यश्च इन्द्रः स्कन्दः शिवस्तथा । क्रोधभट्टारको देव्या द्वादशाऽमी उपासकाः ॥ ६ ॥ एतान गातः स्मरन्नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते । एते प्राप्तप्रसादा यत्तस्या देव्यास्ततोऽन्वहम् ॥ ६१ ॥ म्मरणाव सर्वसौभाग्यफलप्राप्तिर्भवेदिह । त्रिपुरोपासका ये वै तैः स्मर्तव्या विशेषतः ।। ६२ ।। ततस्तस्यांः सुभक्तिः स्याद्भपाशनिकृन्तनी। जगत्सृष्टिमोपीनाममृतांऽशुनिषेचनम् ॥ ६३ ॥ धनेशत्वञ्च सौभाग्यं शिवस्य विजयं तथा। समुद्रशोपणाधञ्च देवतामुखतां तथा ॥ ६४ ॥ लोकप्रकाशकत्वञ्च देवेशत्वमनुत्तमम् ।

·,
*
अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः।
मृत्योर्जयं क्रौञ्चजयं योगीशत्वञ्च भार्गव ।। ६५ ।।
त्रिपुराया: मसादेन प्राप्ता एते हि साधफाः ।
एते समस्ताविधेशा अन्ये वीजापासकाः ।। ६६ ।।
तत्र मुख्यात्रिगुरवो लोफे सर्वत्र पूजिताः ।
मित्रीशषष्ठीशोडीशा आधाऽऽचाः शिवाऽङ्गजाः ॥१७॥
कूटोपासनसम्प्राप्तमहेश्वरपदा इमे ।
एवं सा त्रिपुरेशानी कृत्वा विविधरूपकम् ॥ ६॥
चक्रे जगद्रक्षणं सा कलया विश्वमास्थिता ।
पूर्वसागरतीरे तु कामगिर्यात्मना स्थिता ॥ ६९ ॥
मेहसानौ स्थिता सैच जालन्ध्रस्थानरूपतः ।
पूर्णगिर्यात्यना मत्यक समुद्रमान्ततः स्थिता ॥ ७० ॥
एवं विधा सस्थिताऽपि पुनर्वहुविधा स्थिता ।
कात्रीपुरे तु कामाक्षी मलये भ्रामरी तथा ॥ ७१ ॥
केरले तु कुमारी सा अम्बाऽऽनर्तेषु संस्थिता ।
करवीरे महालक्ष्मीः कालिका मालवे सा ॥७२॥
प्रयागे ललिता देवी विन्ध्ये विन्ध्यनिवासिनी ।
वाराणस्यां विशालाक्षी गयायां मङ्गलावती १७३ ।।
बङ्गेषु मुन्दरी देवी नेपाले गुह्यकेश्वरी ।
इति द्वादशरूपेण संस्थिता भारते शिवा ॥ ७४ ।।
पतासां दर्शनादेव सर्वपापैः ममुच्यते ।
अशक्तो दर्शने नित्यं स्मरेत् मातः समाहितः ।। ७५ ।।
तथाप्युपासका सरपराधैर्विमुच्यते ।
एवमन्यानि रूपाणि शतशोऽय सहस्रशः ॥ ७६ ॥
कृत्वा भुपि स्थिता देवी जनानुदर्तुमिच्छपा ।
। इति ते राम सम्मोक्तं मोहिन्याः शिवमोहनम् ॥ ७७ ॥
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे मोहि-
न्युपाख्याने अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४०३४ ॥

·अथैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।
एवं श्रुत्वा जामदग्न्यो माहात्म्पश्रुतिकौतुकी ।
पप्रच्छाऽत्रिमुतं देवमवधूतकुलेश्वरम् ॥ १ ॥
भगवन्नधुना तस्यास्त्रिपुराया महाद्भुतम् ।
ललितारूपधारिण्या माहात्म्यं वद विस्तृतम् ॥ २॥
कयं वा सा जगद्धात्री भार्थिता ऽऽविर्वभूव ह ।
किमाकारा कथं युद्धमासीद्भण्डेन संयुगे ॥३॥
फिम्प्रभावः स दैत्येन्द्रः कस्य पुत्रः कथं सुरान् ।
अजयत् सर्वमाख्याहि शिष्यायाऽनुरताय मे ।। ४ ।।
न हि शिष्येण सम्पृष्ट गुरवो दीनवत्सलाः ।
समियन्ति क्लेशमिह त्रिपुरायाः कथारसाद ॥ ५ ॥
स्वद्वक्त्रविकसत्पमजातादत्यन्त मोदनात् ।
नैव जातु वितृष्पामि चिरं जक्षन द्विरेफवत् ॥ ६ ॥
पृष्ट एवं जामदग्न्यादत्तात्रेयो मुनीश्वरः ।
निशाम्य श्रवणोत्साहं तस्य प्राह प्रमोदितः ॥७॥
शृणु राम मवक्ष्यामि साक्षाच्छीललिताकयाम् ।
या हि साक्षान्महेशान्याखिपुरायाः कलामिका ॥ ८ ॥
त्रिपुरा परमेशानी सर्वकारणकारणम् ।
सर्वाऽऽश्रया चितिः प्रत्यक्प्रकाशाऽऽनन्दनिर्भरा ॥९॥
शिवः सर्वजगद्धाता संविदानन्दविग्रहः ।
तस्याः संविदियं शक्तिश्चिच्छक्तिरभिधीयते ॥१०॥
या चितिः परमेशस्य क्रियास्फूतिः सुखाऽऽत्मता ।
सा शक्तिः परमेशस्य विमाख्या महत्तरा ॥ ११ ॥
महाफाशामिका यस्यां जगदेताद्ध राजते ।
सा विधा भाति पैश्च त्रिपुरारुया प्रकीर्तिता ॥ १२॥

·एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।
i
।
समुद्रस्य जलमिय सूर्यस्य किरणा इव
धरण्या मृत्तिकेयं शिवस्य शक्तिरीरिता ॥१३॥
न तया विद्यते देवो विना काऽपि कथञ्चन ।
जलं विनव जलधिविनेवाको गभस्तिभिः ॥ १४ ॥
ललिता'तस्य वै मूर्तिः स्ववैभवभराऽऽस्मिका ।
चिच्छक्तः स्थूलतरवदेहः सा पूर्णरूपिणी ॥ १५ ॥
अन्याः सर्वाः शिरोबाहुपादवत् स्युनिरूपिताः ।
कुमार्याचा: माक्तपोऽस्या ललिता सर्वतोऽधिका ॥१६॥
पुरा कुम्भोद्भवमुनिर्लोकान् दुःवपरायणान् |
तीर्थयात्रामसङ्गेन दृष्ट्वा कारुण्यमागतः ॥ १७ ॥
काञ्चीपुरे महाविष्णुं तोपयामास भूयसा ।
तपसा सोऽपि सन्तुष्टस्तस्मै स वरदोऽभवत् ॥ १८ ॥
जगदुद्धरणे हेतुं पृष्ठः स माह तं मुनिम् ।
त्रिपुरायाः स्थूलमूर्तेर्माहात्म्यमतिचित्रितम् ॥ १६ ॥
ललिताया महादेव्या भण्डासुरवधादिकम् ।
तसे ब्रवीमि विततं शृणु भार्गव संयतः ॥ २० ॥
संक्षिप्योक्त्वा महाविष्णुषिस्तरं श्रोतुमिच्छते ।
स्वांशं मुनि हयग्रीवं नियोज्य प्रययो हरिः ।। २१ ॥
अथ स्वाश्रममागत्य पूजपिता हयाऽऽननम् ।
मुनि पप्रच्छ ललिताविभवं परमाद्भुतम् ॥ २१ ॥
अश्वानन महामाज्ञ कथं सा त्रिपुरा परा।
। आविर्भूता भण्डदैत्यं नाशयामास संयुगे ॥ २३ ॥
एतदीहे श्रोतुमई कृपया वक्तुमर्हसि ।
" इति पृष्टो हयग्रीवो ललिताभक्तशेखरः ॥ २४ ॥
स्मृत्वा श्रीललितादेव्या माहात्म्पं हनिर्भरः ।
आनन्दाऽश्रुपरीताल: पुलकाहरहो मुनिः ॥ २५ ॥
हर्पगनदया बाचा प्रवक्तुमुपचक्रमे ।
'धन्पोऽसि कुम्भसम्भूते जन्मान्तरशताऽनितम् ॥ २६ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
फलित सुकृतं तेऽद्य धीजीता तब चेदृशी ।
नाऽल्पपुण्यफलं तच्छ्रीकथाश्रवणाईनम् ॥ २७ ॥
ललितामाहात्म्यमुधां यः पातुमभिवाञ्छति ।
तं जानीयान्मृत्युभयमुक्तं पुरुषसत्तमम् ।। २८ ।।
एतत्सारं मर्पलोफे ललितायाः कथाश्रुतिः ।
भक्तिसंजननद्वारा यया तत्पदमाप्नुयात् ॥ २९ ।।
न यावत् संश्रुतं खेतल्ललिताचरितं नृभिः ।
सावत्सर्व कृतं व्यर्थे भस्मनि महुत यथा ॥ ३० ॥
त्रिपुरोपासनायुक्तः श्रोतव्यं सर्वथा विदम् ।
अशृण्वनाप्नुयात् किश्चिदुपातनफलं यतः ॥ ३१ ॥
तस्मात् सर्वम यत्नेन श्रोतव्य देवतापरः।
शृणुपादाचयेदापि पुष्पयनदिनाऽऽदिषु ॥ ३२ ॥
देवतामीतिमाप्नोति मिपुरा परमेश्वरी।
आसीत् पुरा भण्ड इति दानवोऽतिमहायली ।। ३३ ॥
आराष्प स शिवं देय परं लेभेऽतिदुर्लभम् ।
अधाऽभपं माप दत्यः सर्वेभ्योऽपि जगप्रपम् ॥ ४ ॥
जिता शास बलवान् यथा विष्णुजगत्पतिः ।
पराजितास्नेन पुदे इन्द्राया विबुधास्तदा ॥ ३५ ।।
हुनवर्या दीनतरा विचरुर्मुवि मर्त्यवत् ।
हविर्भागानप्मामी नन्दन भगानाम् ॥ ३६ ॥
पल्पसा युभुजुदैया भण्डमपाश्रयाः ।
मेयेन्द्राणी भरपस्तदा श्रीरिव कपिणीम् ॥ ७ ॥
माम्नाऽभिवाताहतु या चायन्उनी स्वयम् ।
पित्रा पुलोना महिला पयो दरपरलक्षिता ॥ ३८ ॥
पलामपत्री देवी गौरीमाश्रित्य चाऽधमत् ।
एनमिदं पुरम वम्णं वायुमेव च ।। ३९ ॥
अग्नि यमं माममपि जित्वा देरशामन ।
वर्गे प्यितः सय भूमा वि स यशपन् ॥ ४० ॥

·एकोनपश्चाशत्तमोऽध्यायः।
३५१
पातालपु विषङ्गश्च त्रिलोकीमनुशासत ।
बद्धा शक्रादिदिक्पालांश्चक्रे भारस्य वाहकान् ॥ ४ ॥
अय कालेन तदृष्ट्वा गुरुरौशनसः कविः ।
मोचयामास तान देवानेवंदेवानवाधत ॥ ४२ ॥
चोधितोऽसुरसङ्घः स कदाचिद्भण्डदानवः।
दैत्यानां शोणितपुरं नाशितं प्राक्मुरोत्तमः ॥ ४ ॥
मयमाहूय शिल्पेशमाज्ञापयत तद्विधौ ।
अथाऽऽज्ञप्तो मयश्चके शोणिताख्यं पुरं तदा ॥४४॥
स्वर्गादप्यधिकं सर्वशोभनं मुमनोहरम् ।
आलोक्य भण्डदैत्येशः स्वर्ग सर्व व्यनाशयत् ॥ ४५ ॥
सुधर्मानन्दनश्चाऽपि निन्ये तस्मिन् पुरोत्तमे।
स्वर्ग चक्के शोणपुरं सर्वसम्पत्समृद्धिमत् ॥ ४३ ॥
तत्र दैसेश्वरः स्थित्वा स्वयं राज्यमशासत ।
दिक्पतीनपि दैतेयांश्चक्र भण्डमहामुरः ॥ ४७ ॥
सृष्ट्वा तत्तत्समान्दैत्यास्तेजोवीर्य पराक्रमः ।
एवं सर्व समाक्रान्तं भण्डदैत्येश्वरेण वै ॥ ४८ ॥
सदाऽतिदीप्ततेजस्वी भण्डो लोकानशासत ।
शोणिताऽऽख्यपुरस्पाऽपि शुन्यकं नाम कल्पयत् ॥ ४९ ॥
एवं सपोपीयुतो भण्डो दैत्यपुरेश्वरः ।
ब्रह्माण्डं तद्विभिधैव ब्रह्माण्डानि समाक्रमत् ॥ ५० ॥
ब्रह्माण्डानां शतं पञ्च भण्डश्चके स्वयं वशे ।
पश्चोत्तरशताऽण्डानामधिपा समजायत ॥ १ ॥
सर्वत्राण्डेषु तस्याऽऽज्ञा जाताऽपतिहत्ता तदा।
एवं देवानिराकृत्य समस्ताण्डान्पशासत ।। ५२ ॥
इति श्रीमदितिहासोचमे त्रिपुरारहस्ये ललितामाहात्म्ये भण्ड.
प्रतापो नामैफोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४०६० ॥

·अथ पञ्चाशत्तमोऽध्यायः। एवं श्रुत्वा हयग्रीवफाधितं कुम्भसम्भवः । विस्मितस्तं पुनरपि पर्यपृच्छत भार्गवः ॥ १॥ हयग्रीव दयासिन्धो मोक्तमेतद्विचित्रितम् । एवंघीयों भण्डदेसः कस्मारसम्भूतिमागतः ॥ २॥ मामय वा कथश्चैव तपसा वा स्वभावतः । कथं देवान समजयत् ब्रह्मादीन्नाजयत् कुतः॥ ३ ॥ एतन्मे घूहि तस्वेन श्रोतुमुत्कण्ठितं मनः । एवं पृष्टः कुम्भजेन माइ तुष्टो इयाननः ॥४॥ शृणु कुम्भोद्भव कथां प्राचीनां भण्डसंश्रयाम् । यदा शिवस्य क्रोधेन कामो भस्मत्वमागतः ॥ ५॥ तदा तद्भसित लेखगणेशो वालभावतः । पुञ्जीकृस तेन नराकृतिश्चक्रे ऽतिपेशलाम् ॥ ६ ॥ तां भस्मप्रकृतिं दृष्ट्वा चारुसङ्गिशोभनाम् । पदर्शयामास गौर्य गणेशो मातृनन्दनः ॥ ७ ॥ दृष्ट्वा साऽपि शिवं प्राह गणेशप्रीतिफाम्पया। जीवयनं महाभाग गणेशमिपपूरुषम् ॥ ८ ॥ क्रीडत्यनेन सहितो गणेशो मे प्रियः सुतः । पार्वत्या प्रहितः शम्भुर्भवितव्यस्य गौरवान् ॥ ९ ॥ दृष्टयाऽमृतांशुवपिण्या निरीक्ष्य तमजीवयम् । स जीवितोऽतिसौन्दर्यवपुः कामांऽशसम्भवम् ॥ १० ॥ हरक्रोधसमायोगादपुरस्तायसोऽभवत् । गणेशस्प मियसखा तेनैव सह क्रीडति ॥११॥ ..

·पञ्चाशत्तमोऽध्यायः। तदन्तरे कदाचिदै दिकपालास्तत्र संययुः । तान् दृष्ट्वाऽपृच्छदसुरो गणेशं क इमे इति ॥ १२ ॥ महर्दिमन्तः केनेमे प्राप्ता ईदृग्विधां श्रियम् । एवं पृष्टो गजमुखः माह तं प्रियमात्मनः ।। १३ ॥ सखे शृणु ब्राम्यते दिपाला लोकपूजिताः । तपसा तोपयित्वेशं महादेवं दिगीश्वराः ॥ १४ ॥ इमा विभूति सम्मातास्तपसा वोपित शिवे । दुर्लभं न हि किश्चित् स्यायथा प्राप्त सुरद्रुमे ॥ १५ ॥ श्रुत्वा विघ्नेश्वरवचस्तपस्येव मनो दधे । अनुशातो गणेशन स्वर्धनीतीरसंश्रयः ॥ १६ ॥ तपश्चक्रेऽतिविपुलं दशवर्षसहस्रकम् । महादेवं समुद्दिश्य फलाहारो यताऽऽत्मवान् ॥ १७ ॥ अथ प्रीतो महादेवो वरदस्तस्य चाऽग्रतः। हि वत्स तेऽभिमतं प्रोतो दातुं समागतः ॥ १८ ॥ एवं महादेववची निशम्य सोऽसुरोऽवदत् । प्रणम्य देवमीशानमयाचत कृतालिः ॥ १९ ॥ देवाऽहं सर्वजगतां शास्ता सर्वजपी तथा। सृजामि देत्यान् देवांच दैत्यान् लोकाननेकपा ॥ २० ॥ शास्त्राण्यस्वाणि शास्त्राणि विद्या मायास्तथैव च । वशे भवन्तु मे देवा ब्रह्माया अपि नित्यशः ॥ २० ॥ अभयं सर्वतो मेऽस्तु मृत्युर्मे माऽस्तु कुत्रचिन् । इति श्रुत्वा तस्य वचः माह देवः पिनाकभृत् ।। २२ ।। नाईस्त्यमेवम्भूतानां वराणामिति शङ्करः। निगघान्तहितिमगादय दैत्योऽपि दुःखितः ।। २३ ॥ पुनस्तपत्रकारोग्रं दश अयुतवत्सरान । घूमाऽऽहारोऽम्बरे संस्थः शीताऽऽतपसहस्तदा ॥ २१ ॥ वि०मा० ·३५४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे ततः पुनर्महादेवः सनिधि प्राप्य चाऽवदत् । तपसा घोरसङ्काशान्निवर्तस्व महामते ॥ २५ ॥ त्रिलोकीशासको भुयाः सुराऽसुरजयी तथा । सृज माऽसुरसुरान् लोकान् शास्त्रादिकान्यपि ॥ २६ ॥ देवमाऽसुरेभ्यस्ते भूयादभयमेव च । न ते क्शे भविष्यन्ति ब्रह्माद्याश्वाऽमृतिन च ।। २७ ।। इति दवा वरं तस्मै शिवोऽन्तर्धानमागमत् । शिवेऽन्तर्धानमायाते दैत्यः पुनरचिन्तयत् ॥ २८ ॥ कि मे वरैरभिमतैरमरत्वमृते भवेत् । पुनस्तपश्चराम्येव यावन्मे वरदः शिवः ॥ २९ ॥ इति निश्चित्य भूयोऽपि तप उग्रं चचार सः। अर्द्धपाद अधो मृर्धा निरुच्छ्वासो निरीहकः ॥ ३० ॥ तरोः स्कन्धे लम्बमानः प्रज्वाल्याऽनिमयो भुवि । तज्ज्वालाप्लुष्टसर्वाङ्गः मनियम्यन्द्रियाण्पलम् ॥३१॥ विंशतिप्रयुतं तस्य वत्सराणां तपस्यतः। ययौ तदा तस्य मुनेरोमकूपेभ्प उद्गमद ॥ ३२॥ धूपस्तेन च त्रैलोक्यं व्याप्तमासीत् समन्ततः । इन्द्राऽऽसनं प्रचलितं देवा मोहं समाययुः ॥ ३३ ॥ सन्तापः सर्वदेवानामभयदहदि साध्वसम् । भूश्चकम्पे समुद्राश्च वेलामत्यागस्तदा ॥ ३४ ॥ दिशः प्रजवलुनयः कालुष्यं सन्दधुस्ततः । देवा इन्द्रमुखास्त्रस्ताः पार्थयामामुरात्मनम् ॥ ३५ ॥ विधिर्विचार्य हरिणा ययौ देवं त्रिलोचनम् । मन्त्रयित्वा चिरं तत्र शिवं प्राह विधिस्तदा ॥ ३६॥ महादेवाऽसुराय त्वं वरं दातुं समईसि । अपरत्वमृते तस्प देहि सर्व समीहितम् ।। ३७ ।। -

·पश्चाशत्तमोऽध्याय
-
नोचेद्भस्मस्वमायान्ति लोकास्तस्य तपोऽमिना ।
एवं विधिमुखैः शम्भुः प्रेरितस्तत्र संययौ ॥ ३८॥
दृष्ट्वा दैत्यं तपस्यन्तं क्षामाऽहं धमनीततम् ।
एकाग्रचित्तं तपसा ज्वलन्तमिव पावकम् ॥ ३९ ॥
तपसा ते दैत्य तुष्टः प्राप्तोऽहं वरदः शिवः ।
यूहि यत्ते स्वाऽभिमतं प्राप्स्यस्पखिलमीहितम् ।। ४० ॥
इतीरितः शिवनाऽथ दृष्ट्वा देवं समागतम् ।
प्रणम्य दण्डवत् स्तुत्वा वाक्यं माअलिरबवीत् ।। ४१ ।।
देष पूर्व त्वया दत्तं सर्व हमरतां विना ।
तन्मे भूपाद्विधात्रादीनपि जेष्यामि संयुगे ॥ ४२ ॥
ब्रह्माण्डभेदने शक्तिरपि चाऽस्तु महेश्वर ।
श्रुत्वैवमामुरं वाक्यमाचष्टे तं महेश्वरः ॥ ४३ ।।
शृणु मे भाषितं दैत्य देवाऽसुरनरैर्न ते ।
मृत्युभवेयोनिजातान्मानसान्न च कुत्रचित् ।। ४४ ।।
तरुभ्यः पर्वतेभ्यश्च मृगाः साश्च पक्षिणः ।
कृमिकीटपतङ्गाधा यक्षविद्यानकिन्नराः ॥ ४५ ॥
पिशाचाः किंपुरुषाश्च राक्षसाच त्रिमूर्तयः ।
शाखाणि च तथाऽस्त्राणि मसिद्धानीह यानि वै ॥ ४६ ॥
नाऽस्ति ते मृत्युरेतेभ्यः सर्वथाऽमुर संशृणु ।
अन्यच्च सर्व ते प्रोनं भविष्यति न संशयः ॥ ४७ ॥
इति दया वरं तस्मै शिवोऽन्तर्धानमाययौ ।
अथ दैत्यो विमृशत न मे मृत्युः मुरादिभिः ॥ ४८ ॥
यदि तर्हि कुतो मृत्यु तोऽहं सर्वथाऽपरः ।
इति मत्वा कृतार्य स्वं ययौ कैलासपर्वतम् ॥ ४९ ।।
गणेशेन स्वमुहृदा मिलित्वा प्राह चाऽखिलम् ।
अथाऽदिनां नमस्करप गणेशन युतोऽसुरः ॥ ५० ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
समाचष्टे वरप्राप्ति श्रुत्वा साऽप्यभिनन्दत ।
पाहाऽसुरं गिरिसुता वत्स प्राप्तो वरो महान् ॥ ५ ॥
देवपु नाऽपराव्यमन्यथा भीतिमाप्स्यसि ।
देवेविनमजाद्रोहानष्टा देयाश्च दानवाः ॥ ५२ ॥
दैत्यदानवसंसगै परित्यज सुदूरतः ।
सद्भावुद्धः प्रणाशः स्याद्याहि पाताललोककम् ॥ ५ ॥
स्वर्गादपि विशिष्टं तं धर्मतः परिपालय ।
तधेत्युक्त्वा मणम्पाऽध लोकं पातालमन्वगात् ।। ५४ ।।
तत्र दैत्यदर्दानवैश्व पातालान्यन्वशासत ।
अथ तैर्दानवाऽधीशैर्भूयो भूयः भवोधितः ।। ५५ ।।
त्रिलोकी जेतुमारब्धो दैत्यसेनासमारतः ।
तत्रोत्तरकुरुष्वामीयुद्धं सुमहदद्भुतम् ॥ ५ ॥
तस्य युद्धसमारम्भं दृष्ट्वा लोकपितामहः ।
निवारयत् सामवाक्यैर्न ते दैत्येश साम्प्रतम् ॥ ५७ ।।
पोह्र ते करदा देवा भविष्यातीह सर्वधा ।
पातालाना भुतलस्य वं राजा भव सर्वतः ॥ ५८ ॥
सन्तु स्वर्गादिपु सुरा विरोधो माऽस्तु तेऽपरः ।
श्रुत्वत्थं ब्रह्मवचनं मन्त्रपिता मुरैस्तदा ॥ ५९ ॥
इन्द्राणी नन्दनं रम्भामुखाः करमयाचत ।
श्रस्वाऽयुक्तं वचस्तस्य दैत्य ऋद्धो ऽब्रवीद्विधिः ॥ ६ ॥
भण्डस्त्वमसि दुर्घद इत्युक्ताऽन्तरधीपत ।
अध देवः समेतास्ने भण्डाचा दैत्यदान॥ ६१॥
युयुधुरुणतरं कुरुप्यत्यन्तदुर्मदाः ।
जित्वा बन्धुरिन्द्रादीन योजयत् भारवाईने ।। ६२ ॥
एवं नित्वा त्रिलोकी स भण्डदैत्योऽनिर्पितः । .
सपाभ्यां सपमुजदिपा पिशुक्रकम् ॥ ६ ॥

·पञ्चाशत्तमोऽध्यायः। पुत्रपौत्रशतैर्युक्तो महैश्चर्यविराजितः । चक्रेऽण्डानां शतं पञ्च स्वक्शे भण्डदानवः ॥६४ ॥ वीद्रिक्तं भण्डदेयं दृष्ट्वा तं तारकासुरः। सख्यत्वमाययौ तस्य तस्मै भीतश्च सोऽभवत् ॥ ६५ ॥ अष्टादशानामण्डानामाधिपत्यं समादिशत् । चाला स्वाऽनुजाः कान्ता: श्रीरिवाऽत्यन्तरूपिणी ॥६६॥ सम्मोहिनी सुन्दरी च चित्रागी कुमुदोरकरा । इति तस्मै ददौ भार्या हेतवे तारकासुरः ॥ ६७ ।। उग्रकर्माऽप्रधन्वा च विद्युन्माली विभीषणः । इन्द्रशधुरमित्रानो विजयो विश्वतापनः ॥ ६८॥ एते तस्याऽभवन दैत्याः मियाः प्राज्ञाः सुमन्त्रिणः । तेभ्यो ददौ दिपतिवं प्रसन्नो भण्डदानवः ॥ ६९ ॥ एवं वैभवसम्मात्या मत्तः कालेन सोऽभवत् । सृष्टिं स्थितिञ्च सहारं स्वयमेवाइकरोत्तदा ॥ ७० ॥ दुर्मन्त्रिभिमन्त्रितोऽथ जेतुं लोकपितामहम् । सत्यलोकं ययौ तस्तत्र यावदयं गतः ॥ ७ ॥ विज्ञाय लोकघाताऽपि सलोको दर्शनं गतः । वैकुण्ठेऽप्येवमभवत् कैलासमय संपयौ ।। ७२ ॥ श्रुत्वा गणेशस्तं प्राप्तं मीत्या प्रमथसंहताः । अगा, पूर्व सुहृदं मार्ग एव मुसङ्गतः ॥ ७३ ॥ दृष्ट्वा गणेशस्त मात्र भण्डं सन्त्यक्तसौहृदम् । रुरोध युक्तं दैत्येन्द्रः प्रमथाऽनीफसंटतः ॥ ७४ ॥ भण्डेनाऽथ समाप्तः माह दैत्यो विभीषणः । रे गजाऽऽस्प मुतं गत्वा यात्मपितरं शिवम् ॥ ७९ ॥ दैत्येश्वरोऽत्र संपातो द्रुतं तं शरणीकुरु । नो युध्यस्त शौर्येण ततः प्राप्स्यसि तत्फलम् ।। ७६ ।।

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे पलायनपरो मा भूर्यदि शूरोऽसि संयुगे । अथाऽपि मातरं ब्रूपाः शची त्वां समुपाऽऽश्रिता ॥ ७७ ॥ तां वाञ्छत्येष दैत्येशस्तत्समर्पय मा चिरम् । अन्यथा केशपाशेपु परामृष्टा तया सह ।। ७८ ॥ दैत्यैहता मत्समीप मानहीना भविष्यसि । बृहीत्थं गच्छ मूढेह मा मृत्युवशमन्वगाः ।। ७९ ॥ श्रुत्वेत्थं दैत्यवचनं गणेशः क्रोधमूर्छितः । तळमहारेण शिरः पातयामास तत्क्षणात् ॥ ८ ॥ निजानुः प्रमथाचाऽपि दैत्यांस्तस्य पुरःसरान् । अथाऽभवन्महाद्धं दैत्यप्रमथयोभ्रंशम् ॥ ८१ ॥ निजध्नुः सर्वतो दैत्यान् प्रमथा वलवचराः । तदन्तरे दैत्यगणेयुद्धं श्रुत्वाऽथ पार्वती ।। ८२ ।। वात्सल्याद्रक्षितुं पुत्रं गणेशं तत्र संययो । शक्तीनां कोटिभिर्युक्ता संयुगे समवेष्टत ॥ ८३ ॥ घोरं प्रमथदैत्यानां युक्तं तद्वीक्ष्य पार्वती । प्रमथान हीयमानांस्तु ज्ञात्वा शक्तिगणाऽऽता ॥८४ ॥ युपोध दैत्यैः सा देवी मुहूर्त तत उल्वणम् । युद्धमासीच्छक्तिगणैदैत्यानां प्रमथैः सह ॥ ८५ ॥ शक्तिभिः प्रमयश्चैव बलवद्भिद हताः । दैत्या न सेहुतितां पलायनपराऽभवन् ॥ ८६ ।। छिनाङ्गाश्छिन्नमूनिश्चूर्णीकृतकलेवराः । निहता भक्षितावान्ये प्रमथैः शक्तिभिस्तथा ॥ ८७ ॥ एवं स्वसैन्यविध्वंसं दृष्ट्वा भण्डासुरस्तदा । योद्धपभ्याययौ छुद्धो रयसंस्थोऽतिभीपणः ॥ ८८ ॥ रुरोध तं गणेशोऽपि भण्डं निर्भत्स्य वेगतः। गदाहस्तो विन्ध्य इच गहां त्रिपथगां भुवि ।। ८९ ॥

·पश्चाशत्तमोऽध्यायः।
4
.
त्योरयाऽभवयुदं भण्डदैत्यगणेशयोः।
बजनिप्पेषणं घोरं विष्णुकैटभयोरिव ॥९॥
उभावपि रणश्लाघ्यावुभावपि मदोत्कटौ ।
युयुधातेऽतिसंरब्धौ वने गन्धद्विपाविव ॥ ९१ ॥
अथ मुदो गणपतिर्गदामुघम्प गतः ।
प्रातिपण्डदत्याय व शक्रो नगेष्विव ।। ९२ ।।
तया तस्य रथं साऽश्वस्तध्वजपरिष्कृतम् ।
क्षणेन भस्मतां नीतं पुनः शीघं गणेश्वरः ॥ ९३ ।।
तयैव ताडयामास गदया बजकल्पपा ।
अथाऽऽहतोऽतिवेगेन कृत्वमूलदुमो यथा ॥ ९४ ॥
मूळया निपतलूमौ महोक्लेवाऽतिसञ्चरे ।
हा इति चुलशुदैत्यास्तुष्टाः ममयशक्तयः ॥ ९५ ।।
साधुशन्दैर्गणेशानं पूजयामासुरुचकैः ।
मूर्नामुक्तः क्षणेनैव भण्डः मोत्याय सत्वरम् ॥ ९६ ॥
अङ्कुशेनाऽहनन्मुधिं चलेन बलिनां वरः ।
गजाऽऽस्प स्ताडितो मूर्ध्नि तीक्ष्णेन सणिना तदा ॥ ९७ ।।
मिनकुम्भः पपातोव्यों शैलो वाऽऽहतो गया।
प्रमथाः शक्तिभिश्चाऽपि हा इत्युच्चुग्रुशुर्मशम् ।। ९८ ।।
तदन्तरे भण्डदैत्यं जिघृक्षन्वं गणेश्वरम् ।
पार्वती स्तम्भयामास हुडारेण रुषाऽन्विता ॥ ९९ ॥
दैत्यं बवाऽथ पाशेन शूलेनाऽऽहन्तुमुपता ।
सावद्विपिः समागत्य मार्थयामास पार्वतीम् ।। १०० ॥
देवि नाऽयं त्वया वध्यः शङ्करस्य वरामनु ।
पुदाभिवतस्त्र तो गत्तेपोऽसुरो भुवम् ॥ १० ॥
इत्युक्ता पार्वती ज्ञात्वा वरं तस्य महाचरम् ।
गरा देरपाऽधम भुवं मुक्तोऽस्यद्य पुनर्न हि ॥ १०२॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यग्वण्डे इदं स्थानं प्रवेशार्ह मेरुशृङ्गं कदाऽपि ते । भूयात् प्रविष्टस्य शिरः शतधा नाऽस्ति सशयः ।। १०३ ।। एवं शप्त्वा शक्तिसङ्घः प्रमथैरपि दानवान् । भण्डादी प्राक्षिपद्मौ वायुस्तालफलान यथा ॥ १०४ ॥ एव भण्डो जितो गौर्या विमना दैत्यसंवृतः । अभ्पाययौ शून्यक स्वं विषण्णो दीनमानसः ॥ १०५॥ एवं भण्डस्य वीर्य ते प्रोक्त तपसा भृतम् । गौरीशापयशादेव ब्रह्माद्यास्त्वुपराजिताः ॥ १०६ ॥ एव भण्डासुरो लोकान विजित्याऽसुरनायकः । ववाधे सुरलोकाश्च नगरेपु को यथा ॥ १०७ ॥ इति श्रीमदितिहासोतमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे भण्ड प्रतापो नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४१०७ ।।

·अथैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। शृणु कुम्भन तेनैवं निरस्ताः सर्वतोऽमराः । दारिखताः काननेष्वद्विदष्विन्तर्गुहामु च ॥ १ ॥ नदीकुओषु दैत्येशत्रस्ता दैत्यैरलक्षिताः । ऊपुतिमं कालं कचिदैत्यौबिलक्षिताः ॥२॥ आकृष्टास्ताडिताः सेवां कुर्युभृत्या यया तथा । एवं वर्षसहस्राणायतीतं द्विसहस्रकम् ॥ ३ ॥ तदा कचित्तु देवेन्द्रो ददर्शाऽऽङ्गिरसं गुरुम् । ११ प्रणम्य तं प्राह शक्रः बद्धाऽञ्जलिपुटस्तदा ॥ ४ ॥ गुरो मां पश्य शोचन्तं देवेशं सत्समाश्रयम् । चिराय परिदृष्टोऽसि शिष्ये मपि दयां कुरु ॥ ५ ॥ नाऽहं सोढुमितः शक्तः कष्टमेवंविधं विभो। पुरा विधिः प्रार्थितोऽपि पपा भूपः स्वयं जगौ ॥ ६ ॥ नाऽधुनाऽस्य प्रतीकारे फालो देवपते शृणु । प्रतीस कालं कालेन विना नो सिध्यतीहितम् ॥ ७ ॥ तस्याऽच वत्सरा सत्ता असंख्येया युगात्मकाः । न कालं प्रपश्यापि लेशतोऽपि सुखावहम् ॥ ८॥ पश्य मा मलिनं दीनं सामाऽङ्ग सर्वतो भयम् । एप कुजा कण्टफितः स्वर्गों नन्दनमेव च ॥९॥ मुधर्मा चाऽव मशका गन्धर्याः स्वरमण्डला वन्दिना करटा एते शालूराः स्तुतिबाचनाः ॥ १० ॥ रम्भाधाः खद्योतगणा हंमतूलं शिलातलम् । उपधानं गुल्मपादो मन्त्राऽऽहानं शिवाध्वनिः ॥ ११ ॥ ४६ त्रि०मा० %D - ·. त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्ड परिपद्धककवाद्याः पटवाप्सा महीरजः । चामराः कण्टाकितरुशाखा वात्यामवेपिताः ॥ १२ ॥ एवं समाचारयुनं पश्यंस्तेन द्रुतं मनः । नूनं भाग्यं ममेवेतदित्युक्त्वा मूच्छितोऽभवत् ॥ १६ ॥ २ दुःखमूर्छितं दृष्ट्वा गुरुः कारुपमागतः । समावास्याऽमरपतिः प्रोवाचाऽऽगिरसो वचः ॥ १४ ॥ शृणु देवर्पभ बुधा नाऽनुशोचन्ति कुत्रचित् । आपत्सु हर्पकलिताः सम्पत्सु समतां गताः ॥ १५ ॥ सअना विकृति नैव गच्छन्ति विशदाऽऽशयाः। शोक जित्वा विमर्शन सन्धेर्पण महाजनाः ॥ १६ ॥ प्रभवन्ति शुभायैव कालमात्रप्रतीक्षकाः । शृणु तेऽत्राऽभिधास्यामि व्यवसायं फलावहम् ॥ १७ ॥ तपसा तोप्य भूतेशं प्राप्तवान् सर्वतोऽभयम् । न योनिर्यानसर्वा मृत्युस्तस्य शिवरितः ॥ १८ ॥ दैविध्यमन्तरा लोके नाऽस्ति कश्चन कुत्रचित । देवायः पुरुषश्चाऽपि नाऽस्य मृत्युरुदीरितः ।। १९ ।। अतोऽपरगणयुक्तत्रिपुर्ग परमेश्वरीम् । प्रयाहि शरणं नाऽस्ति रक्षकोऽन्यः कथञ्चन ।। २० ॥ इत्युक्त्वा मारुनं देवं दध्यौ देव गुरुस्तदा । ध्यानमात्री जगदमाणः प्रणम्य समुपस्थितः ॥ २१ ॥ वाचस्पतिस्तमाहाऽय मृणु मारुत मे वचः । वं सर्वदागतिः मर्वप्राणश्चाऽपि महाबलः ।। २१ ॥ नय शक्रं हिमगिरेः शिखरं व्योममार्गतः । शीघ्रपन्यान् सुरान् सर्वान पावकममुखानपि ॥ २३ ॥ तनस्तनो दैत्यगरानयाऽलक्षिनो भृशम् । तत्र पौरपयोगेन साध्यं सर्वसपीहितम् ।। २४ ।।

·एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
ओमित्युक्त्वा निमेपेण देवान् सान् समानपद ।
समेता हिमवच्छृङ्गे शक्राद्याः सर्वतोऽमराः ॥ २५ ॥
अथ वायु प्रेपयित्वा चाऽऽनिनाय गुणेश्वरान् ।
निश्चित्प भण्डदैत्यस्य विजयाय समीहितम् ॥ २६ ॥
त्रिपुरा परमेशानी विना नेह गतिः कचित् ।
एवं विधिमुखा देवास्त्रिपुरा परमेश्वरीम् ॥ २७ ॥
दध्युः सर्वजगद्धात्री निगृहीताक्षमारुताः ।
एवं तेषामगाद्ध्याननिष्ठानां वत्सरं शतम् ॥ २८ ॥
अथ देवा मन्त्रयित्वा त्रिपुरामीतिहेतवे ।
'महायागेन त्रिपुरामयजन् तन्त्रमार्गतः ॥ २९ ॥
समाप्तेऽथ महायागे मन्त्रद्रव्यसुगम्भृते ।
या ब्रह्माऽभवद्ब्रह्मा आचार्यों गुरुरेव च ॥ ३०॥
ऋत्विजः शिवविष्यवाया योगे तस्मिस्तदाऽभवन् ।
पान्त्यदिनसे नरिमश्विद्भावपरिभाविते ॥ ३ ॥
यागवन्ही चिदाकारे महाकुण्डसमेधिते ।
अजय पूर्णयाऽऽहुत्या गुरुयायन पराम्बिकाम् ॥ ३२ ॥
तदा भक्त्या संस्तुवत्सु देवेषु त्रिपुराम्बिका ।
पादुरासीत् कुण्डमध्याचिदलतोऽन्तरात् ॥ ३३ ॥
पूर्णाऽऽहुत्या हुतायां वै कुण्डे जज्बाल पावकः ।
योजनसमुच्छाया ज्वालाSत्यन्त व्यवर्धत ॥ ३४ ॥
तत्राऽभवन्महाशब्दः पर्वतस्येव भिद्यतः।
शताऽशनिनिपातामा भिन्दन्छोत्राणि नाफिनाम् ॥ ३५ ॥
ततोऽमराणां चक्षुषि मुष्मन् प्रौदेन तेजसा ।
सकृत् सौदामिनीकोटिससदृशच्छविः ॥ ३६॥
महाप्रकाश उदभूदाहिज्वालाऽन्तरे तदा ।
महता वनिना तदनेजसा च बुधास्तदा ॥ ३७ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
वधिराऽन्धीकृताः सर्वे मूर्छिता आपतन भुवि ।
विना गुरुं त्रिमूर्तिभ्यः पतिताः सर्व एव ते ॥ ३८॥
तत्तेजोमध्यतः प्रादुरासच्छिीत्रिपुराऽम्बिका।
तरुणाऽरुणपुजाऽङ्गसम्प्रदायतनुच्छविः ॥ ३९ ॥
विद्युल्लतेच विद्योत तनूयतनुवल्लरी ।
विद्युल्लताविकसितपूर्णचन्द्राऽम्बुजाऽऽनना ॥ ४० ॥
कररीतिमिरौधोधसिन्दूराऽरुणसुभमा ।
तारकाजालवयोमकवरीरत्नभूषणा ।। ४१ ॥
दीर्घवेणीभोगिवक्त्रनियसीमन्तजिह्वा ।
सिन्दूराऽरुणलोहित्याऽऽक्षिप्तकेशनभोऽङ्गणा ।। ४२ ॥
विपर्यस्ताऽर्धचन्द्राऽङ्कफाल राजद्विशेपिका ।
कुन्तलाऽलिगणाऽऽकीर्णविकसदनाऽम्बुजा ।।४३ ।।
मुखसौन्दर्य सरसीनीलाम्बुजनिभेक्षणा ।
कन्दर्पकोटिजननमन्त्राऽऽकूत समीक्षणा ।। ४४ ॥
क्षीराऽब्धिकोटिलहरीसम्भवाऽपाङ्गसुन्दरा ।
चाम्पेयफलिकासम्पत्मपोपक्सुनासिका ॥ ४५ ॥
कुरुविन्दाऽऽदर्शशोभामोल्लमद्गण्डमण्डला ।
अपाङ्गसरिदुन्मज्जत्ताटङ्कमणिनीरजा ॥ ४६ ॥
ताटकाऽम्बुजसस्थानमुक्ताऽऽचलिमरालिका।
फर्णभूषाकान्तिचापकटाक्षशरसन्ततिः ॥ ४७ ।।
पकदाडिमवीजात्मदन्तलौहित्यदच्छदा।
विकसद्रक्त मुदाऽऽन्तरकिंजल्कदछविः ।। ५८ ।।
भवालदच्छदोदश्चदन्तकुन्दसुकोस्का ।
मन्दहसक्षीरनिधिमवाळरदनच्छदा॥ ४९ ॥
मुखमाणिक्यकमन्ताऽऽभचिबुकोज्ज्वला ।
मणिवेपकाकल्पळसीचाजमुन्दरा ॥ ५० ॥

·एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
पाणिरत्नमृणाशोधपरकोशस्तनदयी।
माणिक्पदेहलतिकास्तनस्तवकशोभिनी ॥ ५१ ॥
मुखचन्द्रमभाभीतिनिलीनकुचकोकिका ।
मन्दस्मितप्तरित्पूरखेलत्कुचमरालिका ॥ ५२ ॥
तवल्लीशाखिकोचस्पाणिपल्लवलोहिता ।
करमवालाऽग्रजपाकोरकाङ्गुलिमण्डिता ॥ ५३ ॥
सृणिपाशधनुणिल सदाहुचतुष्टया ।
वलयाऽङ्गदरत्नोर्मिकूसिविलसद्भुजा ॥ ५४॥
मुखपद्ममृणालाऽऽभमुक्ताहारलतोज्ज्वला ।
रोमाऽऽलितनुनालोपत्कुचद्वन्द्वाऽजकुइमला ॥ ५५ ॥
रोमाऽऽलिवल्लरीमूलनाभिनिम्नाऽऽलवालिनी ।
नाभिसरोनीतरोमलताशैवालवालिका ।। ५६ ॥
कौमुम्भरत्नवसनासपाच्छन्ननितम्बिनी ।
ऊर्धाऽधारणामात्रनिमित्तमाप्तमध्यमा ॥ ५७ ॥
सूक्ष्माऽनामांशुकाऽन्तस्थदृश्यतारकभूषणा ।
पाणिक्यफदलीकाण्डपरिभाब्यूरुमण्डला ॥ ५८ ।।
पपरागनिषाऽऽभनहायुगनुपण्डिता।
फमठी पृष्ठविभवसूचनमपदाऽन्विता ॥ ५९ ॥
मणिनुपुरसंराजस्किहिणीचारुसिञ्जिता ।
विकसत्पद्मसौभाग्यवदान्यपदपङ्कजा ॥ ६ ॥
पादाम्बुजमविलसन्मणिहंसकमाण्डता ।
नखचन्द्रमुधास्यन्दहतसन्नतवसता ॥ ६१॥
मरालीमन्दगमनकुलाऽऽचार्यपदद्वयी ।
भक्तवाञ्छावितरणपदमन्दारपल्लवा ॥ १२ ॥
एवमाविर्भवन्ती तां दृष्ट्वा ब्रह्मादयस्तदा ।
दण्डवत् प्रणता भूत्वा जय देवीति तां जगुः ॥ ६ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
नत्र वाचस्पतिनत्वा भूयः प्रोत्थाय तां पराम् ।
पश्यस्त दर्शनोदूतहर्षवारिधिसम्लुतः ॥ ६४ ॥
उत्चसितकरद्वन्द्वसम्पुटोयत्सरोरुहः ।
नेत्राऽम्युजसबद्धवारिपुरपरिप्लुतः ॥ ६५ ॥
अस्तौपादतिसुप्रेमभरगद्गदमन्थरः ।
रचनाचातुरीमोदैर्मोदयंत्रिपुराम्बिकाम् ॥ ३६ ॥
तब विभवविलासं वर्णितुं मे न शक्ति-
दिदपि मयोक्तं तापकी नैव शक्तिः ।
न हि भवति ततो मे वापतित्वस्य हानि.
यदि भवति तदा स्यात्वत्मसादस्य हानिः ॥ ६७ ॥
सुरगुहरहमेवं वच्मि यत्तत्त्वमेव
स्वमहमिदमितीयत्सर्वमम्ब त्वमेव ।
तत्त इह न हि मे स्तो हानिलामी तरङ्गे
मधुरफटुरसौ वा क्षीरसिन्धौरिवाऽयों ।। ६८ ॥
पदिह विविधभेदं प्रेक्षते मृदृष्टि
मुंकुरतलविराजचित्रवद्भासमानम् ।
यदिदमिह पुरस्तादर्शितं दिव्यरूप
तदपि च कृपया नः पूर्ववन्माययैव ॥ ६९ ॥
वियुधसमुदयानां ख वरं मन्यमानो
जननि तर विलासमोहितो बुद्धिः ।
तब निरवधिशक्तिं वर्णितुं दृश्यभेद
यतति विहततस्तैर्थिकस्त्वामनानन् ॥ ७० ॥
विविधवचनजालैरस्ति नास्तीति प.
निवदनपरमाणां यानि कालो तथैव ।
क्षणमपि जगदम्ब लत्कलां चिन्मया ये
निजहदि विमृशन्नः संस्थितास्ने हि धन्याः ॥ १॥

·एकपश्चाशत्तमोऽध्यायः
+
विगतविषपतृष्णावासने स्वाऽन्तरले
विमलमुकुरतुल्ये निश्चले स्वात्मनैव ।
। तब जननि कला ता गोगिनः प्रेक्षमाणाः
परमसुखपदस्थास्ते हि धन्या जयन्ति ॥ ७० ॥
इति चिरतरकालं त्वत्स्वरूप विमृश्याऽऽ
न्तरमुवि दृढभावाः स्युनिसर्गस्वभावाः
तदनु वहिरशेयं त्वत्स्वरूपं मृशन्तः
। त्वयि परमविलासास्ते हि योगीन्द्रपूज्याः ॥ ७३ ॥
अहमपि ललिते त्वत्पादपद्मस्य फश्चित
परिचयमभिगम्याऽन्तः सदा मर्यतोऽपि।
वचनविरचनानां चिन्ननानामपि स्वा
मणु किमपि विना नाऽमि तत्वां नतोऽस्मि ॥ ७४ ।।
इति स्तुत्वाऽ मरगुरुः प्रणतो दण्डाद्भुवि ।
गुणभूता विधिमुखा अपि तुष्टुवुरम्बिकाम् ।। ७५ ॥
जय जय जननि जगल्लयपालनसर्जनविभवे समचितिरूपे ।
सर्वाऽऽमासनतनुरपि वितता सविदनुत्तरमात्रशरीरा ॥७॥
नैपुण्यमेतदर्पणप्तदश बाह्यनिरोधेऽप्पतिचित्र ते ।
विजयपतत्तव दुर्घटनाघटनाशक्तिमहनीसचा ।। ७७ ।।
स्व रूपं तद्वितत्तमपीशरि दुर्घटशक्त्या परिमितरूपम् ।
कृत्वा दर्शनदृश्यविभेदान् विविधान् सर्वान् परिभासयासि||७८
एवं स्वीयं रूपमनेफ परिमितरूपा पश्यन्ती त्वम् ।
वन्धकं चित्परिमृश्याऽन्तर्यवायो भामि यथावत् ॥७९॥
स्वात्माऽऽदर्शे प्रविततलीला भावयतीत्य वातन्त्र्याचम् ।
दृष्ट्वा कल्पितमेतत्स्त्रीय नन्दप्यनिश देवि नमस्ते ॥८०॥
मन्ततलीलामिति यः कश्चन शत्या भिन्नस्तव जानीपाद ।
सच लोकानां त्वमिव मद्देशरि लीलादष्टा नन्दति देवः ॥८॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे गूढं रूपं तव सविलासं द्रष्टुं शक्ता न हि ये दीनाः । तेपामेतत्परमं रूपं प्रकटितमक्षणोः फलसंजननम् ॥८॥ कुडपशोणं गुरुकुचननं चन्द्रकलाऽऽयं सुललितरूपम् । मणिशरचापान् पाशं बिभ्रद्वयमिह भूयः प्रणमामस्तव ॥८॥ स्तुत्वैवमपि ब्रह्मायाः प्रणेमुः पादसन्निधौ । अथ तान् माह परमा वत्सा उत्तिष्ठत द्रुतम् ॥ ८४ ॥ एपाऽहं कृतसन्नाहा प्राप्ता शत्रुवधायकः । किं वोऽभिलपितं भूयः प्रतीच्छध्वं गुणेश्वराः ॥ ८५ ॥ त्वमप्याङ्गिरस हि वाञ्छितं किं ददामि ते । निशम्पैवं वचो देव्याः मोचुर्ब्रह्मादयस्त नः ॥ ८६ ॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारइस्पे महात्म्यखण्डे लकि. ताऽऽविर्भायो नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४२५३ ।।

·अथ द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। - शृणु कुम्भोद्भव मुने ब्रह्मादीनां वचस्ततः । पाहुब्रह्ममुखा देवी भक्तिनम्नसुमूर्तपः ॥ १ ॥ भूप एवं महापत्य जगतो क्षणोचता । विधेयममरापुरीणां शत्रूणां प्रविहिंसनम् ॥ २ ॥ मातः शृणु कयं भण्डदैत्यो भूयस्त्वपा हतः । नूनं त्रिलोचनेनाऽसौ सर्वतोऽपरतां गतः ॥३॥ कयं वाऽमरकार्य स्यात् कथं चाऽसुरघातनम् । श्रुत्वैवं घातमुख्यानो वा सा माह शङ्करी ॥४॥ मा कृयाः पायाने त्वं शङ्कामत्राऽमुराऽऽहतो । माऽहं योनिसमुद्भूता मनसा वाऽपि फस्पचित् ॥ ५॥ अगमकुण्डसमुद्भता श्रीस्वरूपाऽस्म्पलौफिकी । अमसिद्धन चाऽखण निहन्म्येनं महासुरम् ॥६॥ श्रुत्वैवं ललितापं जहुश्चिन्ता गुणेश्वराः । अयोषाचाऽमरगुरुः पराशक्ति कतालिः ॥ ७ ॥ देवि त्वां सजननीमेवरूपा महेश्वरीम् । पश्यन्तु शक्रममुखा भृयामुस्तेन पाविताः॥८॥ निशम्याऽऽनिरसवः माह सा त्रिपुरेश्वरी । शृणु जीवशकमुखा नैवं शक्तिमयी तनुम् ॥९॥ ममैते द्रष्टुमप्यही नाऽपैईष्टमिदं वपुः । !न हि.साधारणः कश्चिदेवंरूपां पश्यति ॥ १० ॥ यूयं मेऽपास्तनोभक्तार्थतःपानपराः सदा । वो को दर्शितं चैतन्नान्पैदष्टं कदाचन ॥११॥ रूपान्तरं परिमितं तत् प्रपश्यतु बजमृन् । अप भूपोऽपि यहुया प्रार्थयामास at गुरुः ॥ १२ ॥ ४७०मा०

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे
.
प्रदर्शयतकाय चैति सा गुरुमब्रवीत् ।
यदि मामीदृशी शक्रः पश्येत्तच्छृणु वाक्यं ते ॥ १३ ॥
मां समाराधयतु स श्रीमुक्तविधिना ततः ।
दर्शयिष्यामि तस्मै स्वमिदं रूपं न संशयः ॥ १४ ॥
इत्युक्त्वा मृच्छितान् देवान सुधादृष्टया प्रयोध्य,सा।
अन्तर्धान गयो तत्र ब्रह्मादीनां प्रपश्यताम् ॥ १५ ॥
अथोत्थिताः शक्रमुखा देवाः सर्वे बृहस्पतेः ।
श्रुत्वा श्रीत्रिपुरादेव्या आविर्भावं ततो पृषा ॥ १६ ॥
देवैः समेतो गुरुणा विज्ञातोपासनक्रमः ।
लक्ष्मीमुक्तविधानेन भक्तिश्रद्धाऽतिनिर्भरः ॥ १७ ॥
आराधयामास परां त्रिपुरा परमेश्वरीम् ।
एवं तस्याऽऽराघयतो मासा पद् पञ्च चाऽत्ययुः ॥ १८ ॥
तदन्तरे दैत्पगुरुत्वाऽपरविचेष्टितम् ।
भण्डासुराय तह ज्ञापयामास सर्वशः ॥ १९ ॥
शृणु दैत्यपते शत्रुः मुरेशो हिमवगिरौं ।
साम्प्रतं परमां शनिमुपनिष्ठति मक्तितः ॥ २० ॥
सा प्रसन्ना क्षणेव त्वा सपुत्रं मवान्धवम् ।
ध्वंसयिप्यति दावाग्निस्नृणदारुचयं यथा ॥ २१॥
यतस्व तावदेव वं गवनाशं न यास्यसि ।
नाऽत्रोपास्यो दृश्यतेऽन्यः साम्नो पळवदाश्रिते ॥ २२ ॥
दिवं भुवं समर्याऽऽशु सधनं सपरिच्छदम् ।
इन्द्राय पातालपात्र राज्यस्ता जगदीश्वरीम् ॥ २३॥
मयादि शरणं देवीमाया नाशमप्यसि ।
इत्युक्त्वा पूजितस्तेन जगामाऽभिमतो गनिम् ॥ २४ ॥
अथ भण्डामुरो दैत्यो मन्त्रिभिर्मन्त्रशिक्षणः।
मन्त्रयामाम दैत्योऽमौ सेवितः शुन्य पुरे ॥ २५ ॥
रामाSSERT मन्त्रिपरस्ते प्रोचुः स्वस्वमताऽनुगम् ।
फश्चित् साम भेदमन्यः परो दानमुवाच ॥२६॥

·दिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। ३७ ॥ दण्डमाहुस्तथा केचिदेवं व्याकुलिका सभा तदन्तरे विशुक्रस्य पुत्रः शुक्रसमो मतौ ॥ २७ ॥ श्रुतवति. विख्यातः प्राह नत्वा सुरेश्वरम् In शृणु राजन्नर्थशास्त्रपर्यादासहितं वचः ॥ २८ ॥ बाह्यदृष्टिदोपवती निसर्गेणैव चञ्चला।। दृष्टया बुद्ध्यारुपया, सवरूपया विमृशेत् कृतिम् ॥ २९ ।।.. अविमृश्यकरो वह्नौ पतङ्ग इव 'नश्यति । सुविमृश्यफरो,यस्तु तं सम्पत् प्रणोत्यलम् ॥३०॥ । मन्त्री स्थाऽभिनिवेशः स्फुटदृष्टितग्रहः । राजाऽभिमतवक्ता च सततं स्वार्यतत्परः ॥३॥ नाशयेद्राज्यसहितं राजाने मात्र संशयः। यथा नौरासनच्छिद्रा सपान्यं नाविकं जले ॥ ३२ ॥ 15:5 तस्मादुमन्त्रिणस्त्याज्या राजा राज्यं चुभूपता । शृण ऽभिधारणामि कर्तव्पाऽनन्तरक्रियाम् ॥ ३३ ॥ महाराज स्वपा देवात्तपसा तोपिता पुरा । अमाप्तमभयं स्त्रीभ्पो मत्वाऽल्पमिति ते मुधा ।। ३४, ।। सदन न:हि विसम्भः पुरा महिपदानवः ।। राज्यं त्रिभुवने प्राप्प लिया विनिहतो बली ॥ ३५ ।। पुरा शुम्भनिशुम्भौ च यलिनावतिविक्रपौ । इतो, युद्धे चण्डिकया सबलाविति नः श्रुतम् ॥ ३६ ॥ नये लिङ्ग न हेतुः स्पानिमिचं बुद्धिविक्रमौ । अन्यच्च सेऽभिधास्पामि चिरमेतदि सीस्थतम् ॥ ३७ ॥ दैत्यदानवरमासु यो पा शुभतरो हामृन् । तं तमुदरत विष्णुर्गिस्थमिव फण्टकम् ॥३८॥ तं नः श्रुतं तेन.देसरिपुणा हरिणा,खलु ।। तोपिता परमाशक्तिराविर्भूता बघाय ते ॥ ३९ ॥ होमाऽप्रिकुण्टाघयोनिमनाभ्यां न च : साऽभवत् । '. . . .

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे अमानसा योनिजेभ्यो नाऽमरत्वं त्वया कृतम् ॥ ४० ॥ आचार्यों भगवान शुक्रः सर्वयुद्धिमतां वरः । स यदाह न चाऽल्पं तद्विद्धि दैत्यगणेश्वरः ॥ ४१ ॥ सस्माद्गुरूक्तमेवेह युक्तं मे प्रतिभासते । मनपिणा सर्वयोनिरस्य कालजं भयम् ॥ ४२ ॥ अभये विक्रमो वर्यः शान्तिरेव भयाऽऽगमे । सर्वधा मूलनाशो हि शत्याऽपोह्यः प्रजानता ॥ ४३ ।। कत्ते मूले फलाशा का मूलगोपे फलोदयः । अत्र मेऽभिमतं राजन् शृणु युद्ध्या विचारितम् ।। ४४ ॥ गुरुक्तरीत्या संशान्ति सम्पाद्य प्रकृते पुनः । तपसा पूर्ववद्देवान् शेपं भयमपोह्य च ॥ ४५ ॥ ततो भूयस्त्रिजगतीं वशे कुरु सुविक्रमः । इति तेऽभिहितो मन्त्रो नाऽतः क्षेमं भवेत् चित् ॥४६॥ विमृश्य पदभीष्टं ते वदाचर न ते चिरम् । श्रुतवर्मवचः श्रुत्वा भण्डो दैत्यपतिर्वचः ॥ ४७ ।। माह तं दुपयन्नेव पक्षं दैत्यसभागतः । मर्तुकामस्याऽदवन तचस्प हारोचत ॥ ४८ ॥ तदन्नरे पदोन्मत्तो देस्यः प्रोवाच भूपतिम् । दैत्पेश्वर मया मोक्तं शृपत्राऽतिमुखावहम् ॥ ४९ ॥ न प्रवेश्या मन्त्रगोष्ठयां वाला कातरवां गताः। एप बाळस्तव भुजवलं नो वेत्ति फिचन ॥ ५० ॥ भीराभिस्योशनसो वाक्पादतितरामयम् । राज्ञां युद्धमसनेषु का विमस्य भवेन्मतिः ॥ ५१ ।। विमा वैतानधिपणा चेदविद्याविचक्षणा। निमन्त्रणविधानमास्तेषां युद्धेषु का गतिः ॥ ५२ ॥ स्वधीते स्तीक्ष्णधारामाः शूराः कुशसमित्स्तृतौ । न खड्धारा जानन्ति न थरा: शरसंस्कृती ।। ५३ ॥

·द्विपश्चाशत्तमोऽध्यायः -- 1- हन्त विगैरपि यदि युद्धं मन्त्रेण जीयते ।। ग्रामसिंहविभीपितैस्तदेभा मूत्रमुत्सृजुः ॥ १४ ॥ }} : पदि.विमा युद्धकृत्यपपि जानीरुद्धत्तम् । तर्हि मतेभकुम्मस्य विपाटो जम्बुकैः कृतः ॥ ५५ ॥ उत्तिष्ठेष क्षणो राजन्न विधान्ति समहति । योपिद्रा पुरुषो वा नोपेक्ष्यः शत्रुतां गतः ॥ ५६ ॥ 'हन्ताऽद्य योपिदैत्येन्द्र मेहन्मूलनविक्रमम् । विजष्पति मतापाऽसन्तापितजगत्रयम् ॥ ५ ॥ तदा नीलोत्पलदलैनिर्भिधेत महीधरः । कुशाग्रेरपि विद्धः स्यालोहशैलो निरन्तरः ॥ ५८ ॥ अथवा त्वमिहेवाऽऽस्व काममोगरा मुखम् । मामाज्ञापय ते मृत्यं गत्वाऽहं तानियेपता ॥५॥ ब्रह्मादीस्ता च बद्धा वा हत्वा वोपहरामि ते । श्रुत्वैवं दैत्यवचनं प्रहृष्टो भण्डदानवः ॥ १० ॥ महस्य श्रुतवर्माणं माह कालवशं गतः । वत्स फि युद्धवार्ताभिरेव भीतोऽसि वै मुधा ।। ६१ ॥ नमस्मरकुले कचिजातो भविताऽपि वा। या स्त्रियो युद्धवार्ताभिरेव भीतो नपुंसकः ॥ १२ ॥ यालोऽसि गच्छ कान्ताभिघाटुभाषणमईसि । घिमा यस्त्यादृशं चक्रे मन्त्रिणं मन्यनाशकम् ॥ ६३ ।। धीराणामपि धैर्योऽद्रिवजवाकौशलं खलम् । इत्युक्त्वा मोत्थितः खद्गहस्तो देवान् विहिसितम् ॥६४॥ फोटिकोपसुरैर्युक्तः शूरैचित्राऽऽयुधैर्यपौ । पत्र शाममुखा देवात्रिपुरां समुपस्थिताः॥६५॥ भागतं भण्डदैसेशं श्रुत्वा शक्रमुखा मुसः । "अस्पतमीता देवेशीमुचैः पाहीति सेनगुः ॥६६॥ भीतान विदिखा त्रिपुरा माह नित्यां चतुर्दशीम् ।

·३७४
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
.
गच्छ ज्वालामालिनि त्वं रक्ष भीतान् सुरान् द्रुतम् ॥१७॥
आज्ञप्तवं यतो देखा आयान्त्यमरहिंसकाः ।
ज्वालया तान् रुरोधोच्चालामालिनिका शिवा ॥ १८॥
दृष्ट्वा ज्वालाकृतं देशं मत्वा दावाग्निसम्प्लुतान् ।
हतान् देवान् प्रहर्षेण भण्डदैत्यः पुनर्ययौ ॥ ६९ ॥
देवाश्च दैत्यसेनानां श्रुत्वा कोलाहलं भृशम् ।
वित्रस्ता मर्तुकामास्ते छित्वाऽङ्गानि समन्ततः ॥ ७० ॥
अग्निकुण्डे देवतायाः प्रीतये जुहवुः पृथक् ।
अशेषाऽङ्गानि हुत्वैवं पूर्णाहुतितया तनुम् ॥ ७१ ।।
विशिष्ट होतुकामास्ते पेतुर्मन्त्रानुपांशुतः ।
नदन्तरे सा त्रिपुरा भक्तरक्षापरायणा ॥ ७२ ॥
कुण्डमध्यादाविरासीत्तडिकोटिसमप्रभा ।
जातश्चटचटाशब्दः कुण्डमध्यान्महोन्नतः ॥ ७३ ।।
ज्याला व्यवर्धताऽतीय वर्स्ते ददृशुः सुराः ।
ज्वालामध्ये महादेवी सर्वसौन्दर्यसन्ततिम् ॥ ७४ ॥
हृष्टा जप जयेत्युञ्चैरवीचुदण्डवन्नताः ।
अयोत्थाय शक्रमुखास्तुष्टुवुस्ता महेश्वरीम् ।। ७५ ॥
आजम्मुर्ब्रह्मविष्णवाद्या मुनपश्चर्पपस्तया ।
पुष्पवृष्टिरभूयोनो नेदुर्दुन्दुभयोऽपि च ।।७६ ॥
वदुर्वाताः सुखस्पर्शाः सुगन्धा मृदुसश्चराः ।
ब्रह्माया: सर्वतस्तस्याः पूजा चक्रर्यथाविधि ॥ ७७ ॥
महोपचारमाल्पाद्यैरुपहारैर्विशेषतः ।
विविधैर्भपभोज्याद्यैरासः पिशितैरपि ॥ ७८ ॥
एवं सम्पूज्य देवेशी तोपयामासुरुचकैः ।
गायनत्यवायाधैरुत्सवैरपि भूरिशः ।। ७९ ॥
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे त्रिपुरा.
ऽऽविर्भावो नाम द्विपश्चाशत्तमोऽध्यायः॥ ४३३२ ॥

·अथ त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
--
अथ शक्रमुखा देवा दृष्ट्वा तां परमेश्वरीम् ।
विधातृमुख्यानचुस्ते देव्याः संस्थानहेतवे ॥१॥
श्रुत्वाऽमरवचो ब्रह्ममुखास्तां जगदीश्वरीम् ।
, मणम्प मार्थयामासुर्यत्तच्छृणु घटोद्भव ॥ २ ॥
परमेश्वरि शक्राफ्स्तव संस्थानमाहितम् ।
अस्या जगत्यां यनित्यं पश्यामस्त्वा महेश्वरीम् ॥ ३ ॥
वयं गुणेश्वरा निसं त्वत्कृपाऽऽत्तमहित्वतः ।
माप्य त्वदीय ते लोकं पश्यामस्त्वत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥
एते शक्रादयों देवा नियत्या नियतास्तव ।
ब्रह्माण्डभेद नाईन्ति तत्वां द्रष्टुमभीप्सवः ॥५॥
तदत्र लोक निर्माय निवास कर्तुमर्हसि ।
प्रार्थितेत्यं ब्रह्ममुखैः त्रिपुराम्बा महेश्वरी ॥६॥
मेरुशृङ्गे विश्वकर्मनिमिते नगरे शुभे ।
(अवसद सपरीवारा यथा लोके स्वके तया ॥ ७॥
अथाऽर्थिता निजाधीशविभागपरिफल्पितम् ।
1 कामेश्वरं पतिं चक्रे समूढाऽभवदम्बिका ॥८॥
इत्थं हयाऽऽस्यगदितं निशम्प घटसम्भवः ।
। पप्रच्छ विभवश्रुत्या पराया जातकौतुकः ॥९॥.
हयग्रीव दयासिन्धो कुत्र संस्थं हि तपुरम् ।
कीरशाफि प्रमाणञ्च यस्मिन् वसति सा परा ॥ १० ॥
इन्द्रादीनामप्रवेश्यं विश्वशिल्पिः फयं नु तम् ।
सातवान्नाम किं तस्य संस्थानचाऽपि कीदृशम् ॥ १॥

·त्रिपुरारहस्य माहात्म्यग्वण्डे अथाऽपि शक्रममुखैः श्रीमुक्तविधिना ननु । आराधिता सा त्रिपुरा प्रसन्नाऽभवदम्बिका ॥ १२॥ विधानं कीदृशं तस्य सूक्तचाऽपि कयंविधम् । किं माहात्म्यं भवेद सूक्तमेतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ १३ ॥ भक्तस्य तव शिष्यस्य कृपां कुरु हयानन । इत्यं पर्यनुयुक्तः स हयाऽऽस्यो मुनिमत्तमः ॥ १४ ॥ मत्वा योग्यं हि तच्छुत्वा निजगाद स हर्पितः । शृणु कुम्भज वक्ष्यामि भक्तिश्रद्धायुतो ह्यसि ॥ १५ ॥ नैतदश्रद्दधानाय चाऽभक्ताय शठाय च । वक्तुमई सर्वपत्र घन्योऽसि त्वं महीतले ।। १६ ॥ यत्कथाश्रवणोत्साह ईशस्तव दृश्यते । एतस्य कारण वेभि नैनदल्पफलं मुने ।। १७ ॥ गुणमूर्तिपु सर्वेषां भक्तिः साधारणी भवेत् । त्रिपुरापादभक्तिस्तु दुर्लभा सर्वतो भवेत् ॥ १८ ॥ पत्र स्यात् त्रिपुराभक्तिस्तअन्म घरमं भवेत् । शिवविवादिभक्तिस्तु दारमत्र प्रकीर्तितम् ॥ १९ ॥ क्रमेणाऽऽराध्य विष्ण्वादीन प्राप्य श्रीपादसेवनम् । मुच्यते सर्वथा जन्तु म्यया पल्पकोटिभिः ॥ २० ॥ अत्रोपपतिं वक्ष्यामि संशपस्त भनेमहि । लोफे साम्राज्ययुक्तस्य येऽनुगास्तारतम्यतः ॥ २१ ॥ मुरूपा मध्यास्तथा हीनास्ते तुष्टाः स्वपदं पति । अनिराधं स्वोपरिस्थमाप्ती मार्ग दिशान्ति च ॥ २२ ॥ ययाऽऽदो द्वारिफस्तुष्टी द्वारप्रतियन्धनम् । माणेशप्राप्तिमाप दिशपेव घटोद्भव ॥ २३ ॥ बमाया गुणसम्भूनास्तत्समाराधका इति । न सन्देहस्तव भवेन सुप्रसिद्धत्तपत्र च ॥ २४ ॥ . .

·त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। ২৩৩ वस्त्वद्वैतेऽपि लौकिक्या दृष्टया तानियतः स्फुटम् । मुख्यगौणप्रभेदश्च यथा देहेषु वै शिरः ॥ २५ ॥ नाऽत्राऽऽश्वासो दुष्कृतिनामन्धानाञ्च प्रपश्यताम् । मे च पादभवा देवाः सदा सेवनतत्पराः ॥ २० ॥ स्वं महाभाग्यवान ब्रह्मन प्राप्तो यच्छीपरारतिम् । एतत् सङ्गस्य माहात्म्यमहो-भाग्यमहो तपः ॥२७॥' भृणु ब्रह्मस्तव. परापादभक्तिमयोजकम् । यत्तेमिया सती लोपामुद्राऽऽख्या राजकन्यका ॥ २८॥ पुरा सा पितृहस्था माप भक्तिं परापदे । तदेतुं ते भवक्ष्यामि न तज्जानाति कश्चन ॥ २९ ॥ त्रिपुरामुख्यशक्तिस्तु भगमालिनिफाऽभिधा । तत्सेवनपरी राजा सर्वदा सर्वभावतः ॥ ३० ॥ पाल्पादियं युद्धचिचा पितृसेवापरायणा । पितुर्दृष्ट्वोपासनायाः क्रम देव्या यथाक्रमम् ॥ ३१ ॥ राज्यकर्म करे तस्मिंस्तां समाराधयत्यसौ । एवं चिराऽऽराधनेन भत्तया भावनपाऽपि च ॥ ३२ ॥ तुतोष सा भगवती वरेण समच्छन्दयत् । 'चवे चाऽसौ सर्वजगत्पुज्यायाः पादसेवनम् ॥ ३३ ॥ प्रसन्ना साऽपि सद्विद्यां त्रैपुरी समलक्षयत् । लक्षिता चाऽपि तां विद्या वाक्समुद्रपरिप्लुताम् ॥ ३४ ॥ समुद्धरद्रत्नमिव ततस्तस्य प्रसादनाद । विधा ऋपित्वं सम्मासातनाम्ना सा स्फुटगता-॥ ३५ ॥ तस्य सङ्गममान तब भक्तिसमुद्रमा । इति श्रुत्वा कुम्ममवः परत्या विभवचिस्तरम् ॥३६॥ मतन्नः पूजयामास पत्री श्रीपादतत्पराम् । ॥ अथाऽवददयाऽऽस्योऽपि प्रसन्नः कुम्भजन्मने ॥ ३७ ॥ ४८त्रि०मा० - ६ ·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे । शृणु ते सम्प्रवक्ष्यामि कळशीमुत संयतः । श्रीसूक्तस्य विधानं यत्पृष्टं परमपावनम् ।। ३८ ॥ न वक्तव्यमभक्ताय नाऽन्यदेवपराय च । विद्येचैतदोपित्तव्यं सर्वत्राऽतिमुगोपितम् ।। ३९ ।। श्रीसूक्तं पोडशच तदादि वेदसमुद्भवम् । पुरा श्रिया सुदृष्टं तद्वेदाऽन्धेः सम्पगुदधृतम् ॥ ४० ॥ तेनाऽऽराध्य परां शक्तिं त्रिपुरा सुविधानतः । सम्प्राप्ता लोकमावत्वं सर्वपूज्यत्वमागता ॥ ४१॥ आराधिता वत्सराणामधूदान्यकविंशतिः । प्रसन्ना छन्दयामास वरेण त्रिपुरा परा ॥ ४२ ॥ तया तश्च सायुज्यं ततः प्राह पराम्बिका। वत्से त्वया चिना विष्णुरप्रभुः परिपालने ॥ ४ ॥ अपालितं तेन चैतद्विशीर्येत निमपतः । ततो मे नियतेभेन एव नाऽर्हसि सम्प्रति ॥ ४४ ॥ तत् साम्प्रतं दिशाम्येवं लदाख्या सर्वदाऽप्यहम् । धारपामि स्वरूपश्च तत्ते वक्ष्यामि श्रूयताम् ॥ ४५ ॥ श्रीविद्यत्यहमारुपाता श्रीपुरं मे पुरं भवेत् । श्रीचक्रं में भवेचनं श्रीक्रमः स्पान्मम क्रमः ॥ ४५ ॥ श्रीमुक्तमेतद्यान्मे विधा श्रीपोडशी भवेत् । महालक्ष्मीत्य रुपाना लत्तादात्म्येन संस्थिता ।। ४७ ॥ तं चतुर्घा मत्समीपे पूजा प्राप्स्यसि संस्थिता । पछत्तव प्रियं लोके तन्मयाऽपि प्रियं भवेत् ॥ ४८ पूज्यसे भार्गवं वारे भक्तस्त्वं विधानतः । तवाऽहमपि पूज्या या मक्तापि विशेषतः ॥ ४९ ।। तत्र मुक्तभत्र मन्त्रः पूजिता (पचारकः । हुनाऽपि विविधव्यः प्रसन्ना वाग्छिताऽयंदा ॥ ५० ॥ 4

·त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्याय:।।
-
अभिषिक्ता च सलिलैर्दुग्घायः फलजैरसैः।
सर्वकामप्रदा तस्य यन्त्रे मूर्यादिकेऽपि चा ॥ ११ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये पूजनेऽपत्र चाऽपि मे ।।
लक्ष्मीसक्तं पोडशचे देव्याः स्नानविधौ पठेवः॥ ५२॥
सदावर्तनालक्ष्मी सदा तस्य गृहे वसेत् ।
3 पूजाऽशक्तौ फेवलं वा सूक्तन्ते यः पठेत् सदा ॥ ५३ ॥
तस्याऽखिलं कृत पूर्ण भवेत्तुष्धा भवाम्यहम् ।
विधाऽपि त्वत्समायोगाद्भविष्यति मम प्रिया ॥ ५४॥
अह विद्यामिका यत्तद्वीज ते सर्वशोभनम् ।
पूर्णा तेन समादिया महाश्रीपोडशाक्षरी ॥ ५५ ॥
उपचारेषु पूजाया मन्त्रान् मुक्तभवान् पठेत् ।
सा पूजा स्पान्महापूजा प्रसन्नाऽहं ततो द्रुतम् ॥५६॥
मृतऽर्थरूपा गुप्ताऽहं मद्धीजञ्चाऽपि गोपितम् ।
पूर्णरूपा, प्रार्थिताऽहं ऋपिभिः पावका पितुः ॥ ५७ ॥
नाऽन्यद मियतर लोफे स्वरसूक्ताद्भवति कचित्र ।
स्वमहं देव्यहं त्वा नाक्योरन्तरं भवेद ।। ५८ ॥
ईक्षते योऽन्तरं तस्य भवेयुः परमापदः ।
। इति दवा वरं तस्यै रमायै त्रिपुरा परा ॥ ५९॥
जगाम व्योमतां सघः प्रोक्तमेतद्धटोद्भव ।
श्रीसूक्तस्य महित्वं सेनेतद्व्याः कवचन ४६० ॥
अभक्तपु शठवन्तःश्रद्धाविरहितेषु
अप वक्ष्ये श्रीपुरस्य वृत्तं लोकोत्तरं शृणु ॥ ६१ ॥
यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
यदा सा परमा देवी मार्थिता विधिमुख्यकैः ॥ ३२ ॥
शक्रादीनां दर्शनार्य स्थिति कुर्विति कुम्भन ।
अडीचकार संस्थान लीलाविग्रहयारिणी ॥३२॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे ततस्त्वष्टारमाहूय मेरुपृढे महोन्नते । आज्ञापयविधिदेव्याः श्रीपुरस्य विनिर्मितौ ।। ६४ ॥ विश्वकर्मा तथाऽऽप्तः प्रणम्य प्रपितामहम् । भगवन्न मपा ज्ञातं तत्पुरं कुत्र संस्थितम् ।। ६५ ।। फि प्रमाणं किमाकार फिम्मयं किंविधं स्थितम् । एतन्मे शंस भगवन् विधास्येऽहं निशम्य तत् ॥ ६६ ।। अथ माह जगत्स्रष्टा शृणु विश्वकृते थे । श्रीपुरस्य प्रमाण संस्थानं प्रकृति तया ॥६७ ॥ रूपश्चाऽपि स्फुटतरं सावधानमनाः शृणु । यच्छुत्वा त्रिपुरापादतिमासादयच्छमाम् ॥ ६८॥ फनकादिः सुमे रुषो जगचित्रकलेवरः। तस्प मध्ये महाराङ्गो यश्चतु:शतपोजनः ६९ ॥ तत्र श्रीत्रिपुरादेव्याः पुरं कुरु जगत्कृते । श्रुत्वा मया ययामोक्तं कर्तव्यं सुविधानतः ॥ ७० ॥ मनोहरं चारुतरं वप्रभेदमुशोभितम् । यथा जगत्मतिकृतिस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ ७ ॥ इति श्रीमदितिहासोचमे विपुरारहस्ये माहात्म्यखण्ड लक्ष्मीमूक्तपहिमोक्तिसिपशाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४४०३ ।।

·अथ चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। - अनेफकोटिसङ्ख्यानां ब्रह्माण्डानां वहिःस्थितः ।। ऊर्चतोऽनन्तसङ्ख्याकः सुधासिन्धुर्जगत्कृते ॥१॥ मुमेरुसशोन्नम्रनृत्यद्वीचितरह कः । । । तस्य मध्ये मणिद्वीपः प्रभाक्षिप्ततमस्ततिः॥२॥ योजनानां कोटिशतर्विस्तृतोऽतिमनोहरः । कल्पद्रुमबनश्चिश्चित्रिता परितः स्थली ॥३॥ तत्र स्थित पुरं तस्याः सर्वरनसमुज्ज्वलम् । योजनानां चतुलौदीर्घायाममुविस्तृतम् ॥ ४ ॥ तावन्मितस्तस्य सालो लोहसारमयस्थितः । चतुरसः सर्वभद्रः समुज्ज्वलितदिक्तटः ॥ ५ ॥ चतुःसहस्रमुन्नम्रो योजनानां सवप्रकः । चतुर्दारयुतो पाह्य परिक्षण विराजितः ॥ ६ ॥ तदन्तः सप्तसाहस्रपोजनाऽन्तरितः स्थितः । माकार: कांस्यरचितः प्रोक्तमानोऽतिमासुरः ॥ ७ ॥ तदन्तरे कल्पवृक्षवाटीगणशताSSकुळे । दशयोजनविस्तीर्णवापीशतविराजिते ॥ ८॥ शातपोजनपिस्तीणमफुल्लफमलाऽऽकरैः ।। दिवटा युत्तेस्वर्वापस्मयाऽर्धयहि वि (???) ॥९॥ कास्पल्कप्ताऽन्तरभुवि नानापतिमगैर्युते । कमलाऽऽकराऽन्तर्मुवि क्लप्सकांस्यगृहाटके ॥ १० ॥ अनेकचित्ररचिते पश्चाऽऽवरणराजिते । शतयोजनविस्तारसमुन्नने सशोभिते ॥१॥ - "

·३८२ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
महासने महाकालः कालीसंश्लिष्टविग्रहः।
त्रिपुराम्बापादसेवामाप्तसौभाग्पनिर्भरः ॥१२॥
आत्मानमष्टधा कृत्वा स्थितो गेहाटके पृथक् ।
असंख्यपरिवारोघैः सेवितः सततं स्थितः ॥१३॥
अन्वाकांस्यमयामात् प्रोक्तयोजनदरतः।
भाकारस्तानरचितस्तरुणाऽरुणसम्प्रमः ॥ १४ ॥
मोक्तमानद्वारवापीपमिनीगृहमध्यभूः ।
वहिरन्तः कांस्यताम्रमपस्थलयुताऽन्तरः॥ १५ ॥
तदन्तरं मोक्तवत्तु कल्पवृक्षवनैर्युतम् ।
पृहेषु राजते तेषु वसन्तर्तुः मुपेशलः ॥ १६ ॥
मधुमाधवशक्तिभ्यां सेवमानः पराम्बिकाम् ।
संयुतः स्वपरीवारः समेधते निजश्रिया ॥ १७ ॥
सालमान द्वारमपि वापिकाः पमिनीभुवः ।
मोकरीत्यैव विज्ञपा विशेषः प्रोच्यते कमात् ॥ १८ ॥
अप सीसमय: साल: सन्तानवनमण्डितः।
ग्रीष्मर्तुः संस्थितः शुक्रविशक्तिपरीतः ॥ १९ ॥
आरफूटमयो वमो हरिचन्दनवाटिका ।
नभोनभस्यशक्तिभ्यां वर्षस्तत्र शोभते ॥ २० ॥
पश्चलोहमयः सालो मन्दारवनमण्डितः ।
शरस्तुरिपोजी(?)-पां शक्ति पा तन राजते ॥ २१ ॥
ततो राजससाको वै पारिजातवनाऽऽरतः।
सहरसहस्पशक्तिभ्यां हेमन्तस्तत्र रामते ॥ २२ ॥
सपनीयमपत्सालो चाळम्पशतप्रमः ।
कदम्ब विपिनं तत्र हालाऽऽमोदमुमदुरम् ।। २३ ॥
पासङ्गीतमधुरं लापगीतदिहुलम् ।
कीरमण्डलचातिमधुरध्वनिमुन्दरम् ॥ २४ ॥

·'चतुःपञ्चाशतमोऽध्यायः
३८३
.
सत्र सा मन्त्रिणी देवी संस्थिता लोफमोहनी'
सङ्गीतमातृका देवी मातङ्गीत्यभिविश्रुता ॥ २५ ॥
शुकाधा श्यामला चाम्पा शारिफाचा हसन्तिफा ।।
वीणावेणुमुखा सदच्छयामला लघुपूर्षिफा ॥ २६ ॥
श्यामला राजपूर्वा स्याद स्वयं या मन्त्रिणी मताप,
श्रीमानका तस्मियाऽन्या चेत्येवमष्टदिस्थिताः ॥ २७॥
मातङ्गकन्याकोटीन कोटिभिः परिवारिता ।
अथ वमः पुष्परागमयः पूर्वोक्तवत् स्थितः ॥२८॥
सिद्धेशः सिद्धसंवीतः तत्र ध्यायति तो पराम् ।
पद्मरागमयो वस्तदन्तोऽग्निशिखाऽरुणः ॥ २९ ॥
चारणात्रिपुरामक्ता सन्ति युक्तीयुताः ।
सालो गोमेदमणिजस्तत्र भैरवनायकैः ॥ ३० ॥
काळसङ्कर्पिणी देवी बटुफौघसमारता !
फराला काळमेघाभा फरवालकृताऽऽयुषा ॥ ३१ ॥
अष्टकोटिभैरवाणा नायरष्टभैरवैः ।
द्वाविंशतकोटिवटुकयुतैः संसेविता सदा ॥ १२ ॥
महाराजीपादप ध्यायन्ती विराजते ।
ततो वजमयः सालस्तत्र वजा नदी रियar ॥३३॥
परिखावद्वेष्टयित्वा सुधासिन्धुमवेशिनी ।
दाभ्यां गोमेदवजापापा प्रविमासिनी ॥ ३४॥
तत्र बजेवरी देवी वजभूषा समुश्वला।
बजमदानसन्तुष्टा वजिप्रमुखपनिता ॥ ३५ ॥
वैदर्यसाळस्तस्पान्तस्तत्र नागा दित्ते मुना..."
निरन्तरं ध्यायमानाः पराम्बापादपरजम् ॥ ३६॥
अपेन्द्रनीलसाळास्पात् तत्रं माः समास्पिता।
मुक्तावमस्तदन्तस्या दिपाला दिक्ष धैक्रमात् ॥ ३७॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यग्वण्डे अप साला मारफनः स्वर्णतालवनयुतः । तालगुस्पाइदत्यन्तहागसौरभसम्मनः ॥ १८ ॥ तत्र श्रीदहिनी देवी स्वप्नं स्यादभिरावृता । अपराजिनान् दण्ड योजयन्ती सुमंस्थिता ॥३९॥ मधु सानिमपत्स्वान्तराऽऽनन्दाधिपरिप्लुता । सना विद्युममालः स्यादप्राचयाऽन्तरे स्थितः ॥ १० ॥ अनेकसिदमुनिभियांगिभिक समाएतः । नवरसतो समस्नतोऽनिरचिरः गुभः ॥४॥ সদ্ধ লিঃ বাবনবিহামৰিাসন। मतोयनरमाधमपो पोऽतिमापुरः ॥ ४२ ॥ शिम: प्रमधमंमेपानापाने पिलाचनः । ननी मनोमयः मानोऽरुणाणममपि ॥ ४ ॥ सम्माऽपानसराप पान परितः परिगाऽतिः । मपुपमहाणी मरमुर स्थिमा ॥ १४ ॥ हमः शापामाम मुबिगजिना । गमा नमरमादरनाशाय मुनिमानिने ॥ ४५ ॥ पाSSRने समाना नाग मनापारिणी । अमेयानपानम्मतिभिः परिमारिता ॥ ४६ ॥ दरियाविना पशिसम्मारयमिचिनु । अप पुलिया मागं त्रिपदमिपयन ॥ १७ ॥ भानन्दादिया ना मानरमामना । मप्राऽपनी नणगंग्याना निमिश्ना ॥ १८ ॥ गुगनन्दमयी नावापापोदग्निाग। पारिनामा ननन पिनि कपन । ४..॥ नमलोकायाऽनमामिला मापारण याम:॥

·चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। PISA नीलमेघमतीफाशस्तदन्तपिकाऽपि च । विमर्शाssख्या ज्ञानरसवहनिश्चलशीतला ॥५१॥ तत्र नौकास्थिता देवी कुरुकुल्ला महेश्वरी । तदाज्ञामन्तरा तब नैपद प्राप्नोति तद्रसम् ।। ५२ ।। पीत्वा तल्लेशकमपि समस्ताऽज्ञानसम्भवम् । स्यजन्ति तापं पश्यन्ति जगतवमनावृतम् ।। ५३ ॥ अथ मूर्यात्मकः सालः प्रकाशनिकरः स्थितः । तत्राऽन्तरे समासीनः सूर्यो जलजविष्रे ॥ ५४॥ मार्तण्डभैरवाद्यैश्च रविमिदशात्मनः समेतः सूर्यसदृशदे भक्तैरभिष्टुतः५५ ॥ ततः शशाङ्काऽऽवरणः कोटिचन्द्रसमममः। तम सोमः स्थितो राजा किरंस्त तदन्तरे तु शृगारसालोऽत्यन्तािनात कौस्तुभाऽऽयमणियातनिर्मितो रुचिराऽऽकृतिirl तन्मध्ये परिघा स्वच्छशृङ्गाररससम्मृता। वन कौस्तुभसक्लप्तपोते शृङ्गारनामफे ।। ५८ ॥ कन्दर्पः संस्यितो रत्या प्रीत्या सम्मिलितः स्वयम् । अनेफकोटिकन्दपैरतिमातिगणैरपि ।। ५९ ॥ सेव्यमानो मोदते श्रीत्रिपुराभक्तशेखरः । तत्पारे तु महापभवनमामोदपेदुरम् ।। ६० ।। स्थलपवन तेषां फाडा पत्राणि केसराः। कार्णिकाश्चापि चाऽत्यन्तदीर्यास्तत्ते प्रवीम्यहम् ॥ ६१॥ सहस्रपोजनाऽऽपामाः काण्डा गसिपीवराः। विंशतियोजनानान्तु पत्राऽऽयामः प्रकीर्तितः ॥ ६२॥ प्रिंशयोभनदीर्घाणि पाणि फळशीत । योजनानां पञ्चदश केसराणा दीर्घता ॥६॥ फर्णिका योजनदशविस्ताराः सम्मकीर्तिताः । तम भूसा मणिनिमाः शैलामिताः स्थिताः ॥ ३४॥ गृहं श्रीत्रिपुरादेण्यास्तदन्तरतिभासुरम् । ४९धिमा

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
चिन्तामणिप्रवेकाऽतिरचितं चित्रचित्रितम् ॥ ६५ ॥
चतुरयुतं तत्र दिव्याऽऽधारसुसम्भृतम् ।
बहिमूर्तिमयाऽऽधारो वर्तुलस्तकलायुतः ॥ ६६ ॥
योजनानां पञ्चशतं विस्तारेऽध समुन्नतौ ।
तत्र सूर्यात्मकं पात्रं कलाद्वादशसंयुतम् ॥ ६७ ।।
योजनानां सहस्रन्तु विस्तारे सामुन्नते ।
तत्राऽमृताऽऽसवः पूर्णः स्वाद्यो मन्जुलसौरभः ॥ ६८ ॥
सुधांशुरूपः सवैक्तः फलाभिः परितो विधुः ।
तत्र पोतस्वितः खलंस्तरनेवासवाऽमृते ॥ ६९ ॥
श्रीचक्रस्थाःतयो यास्तासां पानाय कल्पितम् ।
महापद्माऽटसश्चिाऽपि याः शक्तयोऽमलाः ॥ ७० ॥
मुख्यशनियादातुं प्राप्य मोदन्ति सन्ततम् ।
नाय महाकुण्डं चिदग्निज्वालमालितम् ।। ७१ ॥
tattissयामं तथा निम्नं त्रिमेखलम् ।
शतयोजनमुन्नम्रा विस्तृता मेखलाः पृथक् ।। ७२ ॥
तत्र श्रीत्रिपुरादेव्या जनकश्चिन्मयाऽनलः ।
द्विसहस्रयोजनोन्नतज्वालामालयाऽऽकृतः ॥ ७३ ॥
गृहस्य पश्चिमदिशि स्थितश्चक्रात्मको रथः ।
नानामणिगणाऽऽकीणः सहस्रपोजनाऽऽयतः ॥ ७४ ॥
चतुर्गुणोन्नतो भूमिनवकेनाऽतिमुन्दरः ।
दशेन्द्रियहयोपेतो मनासारथिसंयुनः ।। ७५ ॥
आम्नायचक्रश्वाऽङ्गारो योगरश्मिर्मरुध्वजः ।
नभो वितानः सुमहान् सर्वलोकमयः स्थितः ॥ ७६।।
चिन्तामणिगृहे तस्मिन्मध्ये श्रीचक्रनायकः ।
नवाऽऽवरणदेवी भियुतः परमशोभनः ।। ७७ ।।
तन्मध्ये त्रिपुरा देवी पञ्चब्रह्मात्ममश्चके ।
कामेश्वराऽङ्कसंस्थाना ज्योतीरूपा विराजते ।। ७८ ॥
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
श्रीपुरवर्णनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥४४८१॥

·अथ पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
श्रुत्वैवमद्भुतं वृचं विश्वकर्माऽतिविस्मितः ।
पपच्छाऽनन्तरं वाक्यं सर्वलोकपितामहम् ॥ १ ॥
पितामहाऽत्र सन्देहो भगवन् बहुधा मम ।
हृदि तत् परिपृच्छामि वक्तुं तन्मे त्वमर्हसि ॥२॥
केनेदं निर्मितं स्थानं कदा केन च हेतुना ।
न गतिस्तत्र चाऽन्येषां गुणजेभ्य इति श्रुतम् ॥ ३ ॥
पुनस्तत्राऽपरा मा नागाद्याश्चाऽपि वर्णिताः ।
कथमेतत् स्थित देव कृपां कुरु मयीनर ॥ ४ ॥
आपृष्ट एवं लोकेशः माह तं विश्वशिल्पिनम् ।
त्वः शृणु समाख्यास्ये चैततृत्त सुगोपितम् ॥ ८॥
पुरा वयं गुणमया विश्वशत्या विनिर्मिताः ।
ब्रह्मादयो लोफसृष्टिस्थितिसंहतये ननु ॥ ६ ॥
तदा वयं सृष्टिमुखक्रियाकृतिपरायणाः ।
सदा समाकुलस्वान्तस्तोपिताऽस्माभिरम्बिका ॥ ७ ॥
त्रिपुरा परमाशक्तिः फेवला चितिरूपिणी ।
| निष्फलाSSकाशरूपेण फेवलं घाटमपी शिवा ॥४॥
आहाऽशरीरिणी वत्साः किं वः समभिवाञ्छितम् ।
संश्रुतवं परां वाचं नत्वाऽस्माभिः समीरितम् ॥ ९ ॥
स्तुस्वा सा विविधैस्तोत्रर्वदाऽनलिमिरादरात् ।
महादेषि वपनाऽस्मिन् जगत्करये निरन्तरम् ॥ १० ॥
भवस्या विनियुक्ता चै नैपदिन्दापहे रतिम् ।
सस्वरूपस्थिति त्यक्त्वा न किचिदभिरोचते ॥११॥

·३८८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे सुधारसाऽऽस्वादनानां यथा क्षारोदसेवने । । तस्कृपां कुरु देवेशि न रमामोऽन्न कर्मसु ॥ १२ ॥ . एवमुक्ता ब्रह्मास्त्रिपुरा माह नः पुनः । विधिमुख्याः साम्प्रतं नो भवेदेतत् कथश्चन ॥ १३ ॥ निपतिर्मऽतिदुर्वारा सवालुप्ता प्राङ्मयैच सा। चिन्तितुं नाऽईथैवं वो दास्ये ऽन्यदभिवाञ्छितम् ॥ १४ ॥ ततोऽस्माभिः प्रार्थिता सा त्रिपुरा लोकभावनी । यद्येवमम्ब तयञ्च गुणमूर्तिमहेश्वरी ॥ १५ ॥ राजराजेश्वरी भूत्वाऽखिलाऽण्डानां प्रशासने । कुरु तत्र वयं नित्यं त्वन्मूर्तेरभिषेवनात् ॥ १६ ॥ प्राप्स्यामोऽत्र रति लोके त्वदाज्ञापालनादपि । इत्यस्मदीरितं श्रुत्वा माह सा त्रिपुरा परा ॥ १७ ॥ अस्स्वेवं वो हितार्थाय दृश्यमूर्तिर्भवाम्यहम् । नाऽत्राऽण्डेषु स्थितिं प्रास्ये किन्त्वशेषाऽण्डवर्तिनाम् ॥१८॥ साधारणं सुधाऽम्भोधौ रत्नीपं सृजाम्यहम् । तत्रमा भक्तिभावेन यजन्तु जगदीश्वराः ॥१९॥ तत्र कुण्डे समिध्याऽग्नि चिन्मयं ज्वलिते शुचौ । पयेप्सितं ध्यायत मां स्त्रीपुम्प्रकृतितः शुभाम् ॥ २० ॥ ध्यानाऽनुरूपा वो भूत्वा प्रशासियेऽण्डसन्ततिम् | तत्राऽखिलाऽण्ड संस्थानां ब्रह्मादीनां निरन्तरम् ॥ २१ ॥ दिशामि दर्शनं स्वीपं स्थूल भावस्य संस्थिता । इत्युक्त्वाऽस्मान् विधिमुखानन्तर्धानं जगाम सा ॥ २२ ॥ अथ तस्या वचनतो ब्रह्माण्डानिर्गता वपम् । पीयूपाऽन्धि समासाद्य रनवीयं समन्ततः ॥ २३ ॥ विचिन्वतश्विरेणाऽथ मणिद्वीपोऽनुसादितः । नवरत्नमयः स्वीयच्छविव्याप्तदिगन्तरः ।। २४ ।।

·पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।
३८९
।
तत्र गत्वा विनिर्माय कुण्डं परमशोभनम् ।
प्रोक्तमानं तत्र वहियोजनं स्यात्कयन्विति ॥ २५ ॥
चिन्तां प्राप्ता वयं तत्र नाऽग्निरस्ति नचेन्धनम् ।
अथ देवः शिवः कुण्डे स्वाक्षणोऽग्निमनुकल्पपत् ॥ २६ ॥
अनिन्धनन्तु तं दृष्ट्वा मशमाऽभिमुखं शुचिम् ।
विष्णुः स्वयं स्वचेतोऽशैरेधांसि समकल्पयत् ॥ २७ ॥
अथ प्रज्वलिते वहौ विधिस्वं समकल्पयम् ।
मनापर्यु युद्धिमाज्यमहङ्कारं हविस्तथा ॥ २८ ॥
करणानि च पात्राणि तद्धोतुं देवतां पराम् ।
अभिध्यायमई स्वाऽन्तर्वही स्त्रीमुर्तिमीहशीम् ।। २९ ॥
ध्यात्वा हविर्तुतं यावत्तावत् सा परमेश्वरी ।
कुण्डवः समुदभूत् ध्यानरूपाऽनुसारिणी ॥ ३० ॥
पराशक्तिरियं तत्र ततोऽस्माभिरभिष्टुता ।
निर्ययौ पावकात्तस्मादहिवलोक्यमुन्दरी ॥३॥
अथाऽवदन्मा परमा काऽऽसनं मे विनिर्दिश ।
आदिष्ट एवं परममासनं कल्पितं मया ॥ ३२ ॥
स्पर्शमात्राद्विशीर्ण तदासनं भूय एव तत् ।
कल्पितं विविधं सारं स्पर्शाचीर्ण वी क्षणात् ॥ ३३ ॥
सर्वसामर्थ्यविहितान्यासनान्यपि सानि मे ।
परशतं विशीर्णानि तदाऽहं लजितोऽभवम् ॥ ३४ ॥
अयाऽऽविरासीनिमिपा सर्वदेवः सदाशिवः ।
तदिच्छयैव तुर्यश्च तो ता देवी मणेमतुः ॥ ३५ ॥
तावनवीन परा देवी सा फल्पपतमासनम् ।
दयौ सदाशिवः श्रुत्वा वाक्यं तस्याः क्षणादय ।। ३६ ॥
अनेककोटिसंरूपाता आययुर्गुणमूर्तयः ।
सदाशिया ईश्वराश्च तेभ्यः सर्वेभ्य एव च ॥ ३७॥

·३९०
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
सारं समाकृष्य पञ्चमृतीश्चफ्रेऽतिसुन्दरीः ।
सदाशिवाऽशेन तत्र सिन्दूरनिचपाऽरुणम् ।। ३८ ॥
फलकं कल्पयत्तस्य मा सङ्कटितं शुभम् ।
ईशरुद्रहरिविधिशक्तिसत चतुष्टयः ॥ ३९॥
पादास्तन्मूर्तिघटितान्निर्ममे स सदाशिवः ।
अशेपपृथिवीसारसम्भृताऽऽस्तरणं ततः ॥ ४० ॥
हंसतूलसइतिवत् कोमलं तस्य मूर्धनि ।
आस्तृत मेरुशिखरिसमुदायमुसाधितम् ॥ ४१ ॥
उपधान विरचयदेवदेवः सदाशिवः ।
मणभ्य माह ता देवी सिद्धमन समारह ॥ ४२ ॥
तन्मध्ये त गुणेशानां नमस्कृत्य सदाशिवम् ।
मोचुर्देव नौपयिकं पीठमेतद्धि मन्दिरम् ।' ४३ ।।
आकाशसंश्रयं तस्मान्मन्दिरं कुरु सुन्दरम् ।
सदाशिवोऽपि युक्तं तन्मत्वा चक्रे गृहं शुभम् ॥ ४४ ॥
चिन्तामाणिगणः कीर्ण नानारनोपभूपितम् ।
योजनाना दे सहसे विस्तृतौ गृहराजकः ॥ ४५ ॥
चतुरश्चतुर्वेदमप आम्नायमण्डितः ।
नभोपयचित्तानेन महताऽनिविराजितः ॥ ४६॥
पत्वा गृहं तदाऽऽकाशेन मनोहरमुत्तमम् ।
ससर्ज तस्प परितो महापपवनं शुभम् ।। ४७ ॥
सम्मोक्तलक्षणं तेन मन्दिरं तम्घराजत ।
एवं तन्पन्दिर रमसिंहासनमधीवरी ॥४८॥
समारुहत् मा त्रिपुरा भामयन्ती समन्ततः ।
रखासदामने तरिपन् संस्थिता सा पहेश्वरी ॥ ४२. ।।
अमरविधिविण्वीशतुर्पमानिसदाशिवः ।
संस्तुता बहुधा प्राह सदाशिवधीवरी ॥ १० ॥

·पचपश्चाशत्तमोऽध्यायः । सदाशिव ममाऽऽख्यानमनाख्यायाऽद्भुतं कुरु । आख्याताऽहं येन लोके भवामि विदिताऽऽकृतिः ॥५१॥ एवं तया नियुक्तोऽथ देवदेवः सदाशिवः । यावत्तस्याः समाख्यानं चिन्तयामास मानसे ॥ १२ ॥ ताबड्रह्मविष्णुरुद्रमुखैः सम्मार्थितोऽभवत् । देव नौपयिकं ह्येतद्भासते नः पराम्बिका ॥ ५३॥ चितिष्टमयी नित्या सदप्तद्रूपकारणम् । । ध्यानाऽनुरोधवपुषा दयया दृश्यतां गता ॥ ५४ ।। योपिद्रूपधरा देवी विना पुरुपसंश्रयम् । नाऽत्यर्थं शोभते लोकविगानादिति मन्महे ॥ ५५ ॥ न क्वचिल्लोफविततौ नारी नरसमाश्रयम् । ऋते सम्भवते वल्ली तरुहीना यथा भुवि ॥ ५६ ।। तदेतस्या जगद्धाच्या अनुरूपं पति शुभम् । परं कल्पय यन्ना स्यात् सर्वेपामभिवाञ्छितम् ॥ ५७ ॥ श्रुत्वैवं गुणमानामुक्तं देवः सदाशिवः । चिन्तयित्वा चिरं वाक्यं माह व्यवसिताऽन्तरः ॥५८ ॥ शृण्वन्तु गुणजाता मे वाक्यमेतत् समाहिताः । इयं परात्परा देवी सचिन्मात्रस्वरूपिणी ॥ ५९॥ एफाऽऽसीद सर्वपुरतः स्वातन्त्र्याऽऽत्मविधायिनी । न सन्नाऽसदभिन्नं वा विभिन्नं किमपि ह्यभूत् ॥ ६॥ सा स्वस्वभावविभव भरेणैवानभासयद । एतज्जगचक्रचिनं स्वात्मन्यादर्शलीलया ।। ६१ ॥/ नैतस्याः सदृशः कोऽपि कुत एवाऽधिको भवेत् । तदस्याः सर्वलोकैकमातुर्भाऽत्र को भवेत् ।। ६२ }] - न हि मेऽत्र भवेच्छक्तिः कर्तुं स्यात् खलु फिञ्चन । वदत्येवं सदा पूर्व शिवेऽस्माकं प्रपश्यताम् ॥ ६३ ॥i

·३९२
त्रिपुरारहस्प माहात्म्पखण्डे
विदित्वाऽस्मत्समीहां सा त्रिपुरा परमेश्वरी ।
पत् स्मितं कृतवती कोटिपूर्णेन्दुभासनम् ॥ ६४ ॥
अधाऽभवन्महाशब्दो ब्रह्माण्डौघविभेदनः ।
विदलन् श्रोत्रजालानि बधिरीकृतदिक्तरः ॥ १५॥
प्रजज्बाल महातेजः सर्वदिमण्डलाऽदनम् ।
तडिकोट्युदयाऽऽभासं सर्वचक्षुःममोपणम् ॥ ६६ ॥
तेन शब्देन महता तेजसा च समन्ततः ।
बधिराऽधीकृताः किं तदित्याश्चर्य समागताः ॥ ६७ ॥
दृष्टाsभाभिः क्षणेनैव ततः सा परमेश्वरी ।
समानमुन्दराऽद्भस्य पर्यमणिशोभिनी ॥ ६८ ॥
मिथुनीभूतसंस्थाना प्रतिविम्यं श्रिता यथा ।
दृष्ट्वा समानपुरुषवामाऽङ्कसुविराजिताम् ॥ ६९।।
प्रहमतुलं प्राप्ताः स्वेष्टसिद्धेगद्विधे ।
स्वाऽगसौन्दर्यलालित्य भरणेनैव परस्परम् ॥ ७० ॥
क्षिपनिव तन्मिथुनं परीरम्भमुखोल्वणम् ।
अथाऽब्रवीन्नः परमा देवा वः सिद्धमीप्सितम् ॥ ७१ ॥
अहं द्विधा हि सजाता भवदीप्सितहेतवे ।
वदन्त्वावयो मनि यावः ख्याति यतस्त्विह ।। ७२ ।।
श्रुत्वा सदाशिवो देवः प्रेक्षाऽस्मान्नाम कर्मणि।
विमूढानाह नत्वा तां देव्यस्मत्कामपूरणात् ।। ७३ ॥
कामेश्वरी त्वं देवश्च भवेत् कामेश्वरस्तथा ।
समयमा समयमामायापि सम्मत्तम् '७५..
राजराजेश्वरी त्वं वै राजराजेश्वरस्त्वयम् ।
त्वं वै त्रिपुरसुन्दरी चैप त्रिपुरसुन्दरः ॥ ७५ ॥
अथ धातृमुखाः स्तुत्वा वयं नां परमेश्वरीम् ।
अमार्थयत यस्ता मत्वा तत्रैकलां स्थिताम् ॥ ७ ॥

·বাহামাগাব। 7 मतिस्त्वं परिवारेण स्थातुमत्राऽईमीश्वरि । दृष्टूकलां त्वां न वयं हृष्यामोऽतितरां शिवे ॥ ७७॥ एवं सा प्रार्थिताऽस्माभिः स्वदेहाव क्षणमात्रतः । परी स्वसदृशीं शक्तिममृजत् प्रतिविम्बवत् ॥ ७८ ॥ इत्याहयत तां शक्तिं महात्रिपुरसुन्दरीम् । इति सज शक्तिचक्रं ममाऽनुगुणमुत्तमम् ।। ७९ ॥ सर्वलोकप्सितकरं परिवार पदंशतः । मोमित्युक्त्वा च सा देवी शक्तिचक्रं महाऽद्भुतम् ॥ ८ ॥ ससर्ज श्रीमहादेव्याः शत्स्याऽऽवरणमद्भुतम् । तामध्ये महादेवी स्वयं पोडशधाऽभवत् ।। ८१ ।। स्वयं ततोऽतिरिक्ताऽभूदेवी सप्तदशी तदा। एतस्मिन्नन्तरे साऽपि महात्रिपुरसुन्दरी ।। ८२ नवशक्तीः ससर्गात् सृष्टा सा माह वा मति । पृथक सजेथाः स्वस्वाऽनुरूपाः शक्तीमनोहराः ॥ ८३॥ महान्दति चोक्ताः ममजुस्ता पृषक श्या । एवं स्टपरीवारा पहाश्रीत्रिपुराऽम्बिका ॥ ८४ ॥ स्थान तासां जगचक्रमयं निर्माय सत्वरम् तत्तदस्थानस्थिताभिः सा शक्तिभिः सविताऽभवत् ॥ ८५॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे ललि. तामाहात्म्ये पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ ४५६६ ॥ ५०वि०मा० ·अथ पट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः। श्रुत्वत्यमद्भुतं वृत्तं विश्वकर्मा जगविधिः । पप्रच्छ भूयः प्रणतस्तच्छुतावतिकोतुकी ।। १ ।। भगवन् शक्तयो देव्या सृष्टा यात्रिपुराम्बया । नृपसंख्या नाम तासां रूपं स्थानश्च मे वद ॥२॥ महात्रिपुरसुन्दर्या सृष्टा यास्ताः समीरय । फिरूपाः कति संख्याकारतत्सृष्टाश्चाऽपि वर्णय ॥ ३ ॥ स्थानञ्चाऽपि जगच्चक्रप्रतिरूप किमात्मकम् । सृष्टं श्रीत्रिपुराशक्त्या कुत्र काः शक्तयः स्थिताः ॥ ४ ॥ एतन्मे सर्वमाख्याहि श्रोतुं मे प्रसमीहितम् । इति पृष्टो विश्वकृता प्रीतः प्राह चतुर्मुखः ॥ ५ ॥ शृणु त्वष्टगुह्यतमं सावधानेन चेतसा। एवमादौ विसृष्टा सा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ ६ ॥ नवशक्तीरसृजत शत्यौघस्य विसर्जने । समाप्तास्तया तास्तु पाहुत्रिपुरसुन्दरीम् ।। ७ ।। कथं वयं सृजामोऽम्ब शक्तीस्ते समुदीरिताः। श्रुत्वेति माह सा भूयो महात्रिपुरसुन्दरी ॥ ८ ॥ आत्मयोगं समाश्रित्य द्रुतं सृजय मा चिरम् । इत्युक्त्वाऽधा समसृजद्दशशक्ती: सुलोहिताः ॥१॥ ताश्चाऽणिमादिसिद्धीनां प्रदा लोकेऽभवन्नथ । पाशजाऽङ्कुशाशय शशिखण्डशिखण्डकाः ॥१०॥ अणिमा लघिमा चैव पहिमेशिविका ततः । वशित्वा प्राकाम्यका च मुक्तीच्छापामयः क्रमात् ॥ ११ ॥ सर्वकामा च सिद्धयन्ता दश देव्यः समुद्गताः। अथ ता नवशत्यस्तु माहुर्देवी स्वमातरम् ।। १२ ।।

·पट्पश्चाशत्तमोऽध्यायः नाम नः प्रदिशाऽम्पाऽऽशु ततः शक्ती: सृजामहे । श्रुत्वाऽऽहता महाशक्तीमहात्रिपुरसुन्दरी ॥ १३॥ योगेन सर्जनायूयं योगिन्यस्तु भविष्यथ । “अथाऽद्या प्रार्थयामास त्रिपुरेशी प्रणम्य तु ॥ १४ ॥ मात: स्थानं कल्पयाऽऽशु शक्तीना समवस्थितः । प्रापितवं पराशक्तिः ससर्न स्थानमद्भुतम् ॥ १५ ॥ चतुरसा वेदिफैका योजनद्वितयोन्नता । द्विशतं योजनानान्तु विस्तारेण विनिर्मिता ॥ १६ ॥ तस्योपरि चतुर्दिक्षु योजनानां चतुष्टयम् । पहिर्षिहाय तस्यानचतुर्दार सुशोभनम् ॥ १७ ॥ योजनानान्तु पिंशत्या विस्तृतं सुमनोहरम् । पट्योजनसुदीर्घश्च तत्सम्यद्धा तदन्ततः ॥ १८ ॥ योजनद्वयमुनम्रा चतुरसम्भूमिका । द्वियोजना ततोऽन्तस्तु योजनांचा तथा पुनः ॥ १९॥ एवं भूमित्रयं तस्य चाऽन्तः पोडशयोजने । भूमिका योजनोन्नना पोडशच्छदसनिमा ॥ २०॥ तदन्तर्योजनोन्नम्रा वसुपत्रसमाकृतिः । योजनानान्तु पिंशया भूमिकाऽतिमनोहरा ॥ २१ ॥ आदिसयोजनाऽऽपामा तदन्तयोजनोगता ) भूमिफा शक्रकोणाभा तदन्तथाऽपि सावत्ती ॥२०॥ भूमिका दशकोणामा तस्याऽन्तः शिषयोजना । घोजनाचा पूर्ववतु दशकोपसमप्रभा ॥२६॥ अन्तरे दशसंख्यातयोजनाऽऽयामतः स्थिता । विमुकोणात्मिका भूषियोजनोच्द्रायशोभिनी ॥ २४ ॥ तस्यानिध्यत्रभूमिस्तु रसयोजनसम्मिता । योजनोच्चा तवस्था तावदुच्छायशोमिनी ॥ २५ ॥ -

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्ड
योजनाऽऽयतविस्तारा बिन्दुभूमिः सुवर्तुला ।
प्रकल्प्य स्थानमेवं सा वृत्तभूमौ स्वयं स्थिता ॥ २६ ॥
पञ्चब्रह्मासनाऽऽसीनकामेशोत्सङ्गशोभिनी।
स्वागोभूताः शक्तयो याः स्वसमा नृपसंख्यकाः ॥ २७ ॥
ताः स्वभूमेरघघ्यभूमौ संवेशिताः क्रमात् ।
इन्दो: कलामयाः पक्षदिनाऽधिष्ठावदेवताः ॥२८॥
नित्याऽऽख्याः कारणेनाऽऽता नामानि च वदामि ते ।
आधा कामेश्वरी नित्या द्वितीया भगमालिनी ॥ २९ ॥
नित्यक्लिना च भेरुण्डा ततः स्याद्वहिवासिनी ।
महाविद्यश्वरी पश्वाच्छिवदूती ततः परम् ॥ ३० ।।
त्वरिता कुळसुन्दरी नित्या नीलपताकिका ।
विजया सर्वमङ्गाला घालामाला ततः परम् ॥ ३१ ॥
चित्रति नाम क्रमतो वामे पृष्ठे च दक्षिणे।
पञ्चकक्रमयोगेन उपसभूमौ निवेशिताः ॥ ३२ ॥
स्वपं सप्तदशी निस्पा पोडशी या पुरोदिता ।
सा तपोवीर्षसंयोगात् सायुज्यं समुपागता ॥ ३३ ॥
सृष्टादौ तत्र या देवी महात्रिपुरसुन्दरी ।
ता बिन्दुभूम्यधिष्ठात्री कृत्वा स्वाग्रे निवेशयत् ॥ ३४ ॥
योगिन्योऽपि तया सृष्टा नवसंख्याः पुरोदिताः ।
ताभिवाऽपि पृथक्कत्यै म प्राप्तं यथाक्रमम् ।। ३५ ।।
मकटा च ततो गुप्ता तथा गुप्ततरा परा ।
सम्प्रदायाऽकुलोतीर्णा निगर्मा च रहस्यका ॥ ३६ ॥
तथैवाऽतिरहस्पारुपा पराऽपररहस्यका ।
निवेशिताः क्रमेणैता देव्या चक्रेषु तच्छृणु ॥ ३७॥
चतुरसे नृपदळे नागपत्रे ततः परम् ।
मनुदिग्दिनागवतिकोणेपूर्वे पृथक् पृथक् ॥ ३८ ॥

·पदपञ्चाशसमोऽध्यायः +-- • ततः सा प्रकटाऽऽख्याना योगिनी स्वविनिर्मिताः। दशशक्तीरघो भुम्यां क्रमेण विनिवेशयत् ॥ ३९ ॥ पुनः सवाऽएशक्तीस्तु माम्यादीमातृकाऽऽमिकाः । वर्गशक्तीदितीयस्यां भूमिकायां निवेशयत् ॥ ४० ॥ ततः ससर्ज शक्तीनां दशकं प्रकटाऽभिधा । तृतीय भुमिकायां ताः क्रमेणाऽभिनिवेशयत् ।। ४१ ॥ अय गुप्ताऽभिधानाऽपि दृष्ट्वा तृपनिवेशनम् । अटजलावतीः शक्तीरथ गुप्ततराभिधा ॥ ४२ ॥ 'सम्प्रदायाSळाचीर्णा निर्भगा च पृथक् पृथक् । स्वस्वसंस्थानसम्मित्याऽमृजच्छक्तीविचित्रिताः॥४३॥ शक्तीर्विभाषयामास रहस्याः सप्तप्तवयकाः। रहस्पतरनानी च शक्तिपेका ससर्ज ह ॥ ४४ ॥ अणिमाया अपि पृथक् समजुः शतशोऽशतः । शकी सबसपाकाराऽऽयुधवनविभूषणाः ॥ ४५ ॥ बिन्दुचक्रेश्वरी या सा महात्रिपुरसुन्दरी । विनियुक्ता मूलदेव्या शक्तीनामभिधाऽऽकृतौ ॥ ४६ ॥ चकार तत्तत्कर्माऽनुरूपं नाम पृथक् पृथक् । तृतीयभूमिकादेव्यो याः सृष्टा दशसहयका ॥४७॥ मुद्रातत्वविधानज्ञाः सर्वमुद्रात्ममूर्तयः । आहरन्ति मुदं देव्यस्तस्मान्मुद्रासमाऽऽहपा || ४८ ॥ मुदमुत्पाद्य या लोकान् क्षोभयन्त्यतिमात्रकम् । द्रावयत्याकर्षयति वशयेन्मादयत्पपि ॥ ४९ ॥ योजयत्पश्यति चारपत्पपि खे तथा । त्रिखण्डपति योन्यात्मभावमानयतापरी ॥५० इति मुद्रा वीर्यवत्यः ख्याताः ससोभिणीति च विद्राविण्याकर्षणी च ततः पवादशङ्करी ॥ ५१ उन्मादिनी महाडशा त्रिखण्डा खेचरी तथा ।

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे
वीजा योनिः क्रमादेता दिक्षु कोणेष्वघोलपोः ।। ५२ ॥
भूमिकात्रित येऽप्येवं ब्राह्मी माहेश्वरी तथा ।
फौमारी वैष्णवी वाराही माहेन्द्री ततः परम् ॥ ५३ ॥
चामुण्डा च महालक्ष्मी(:) एवमाये स्थिता इमाः ।
ब्रह्मादीनां समानाङ्गाऽऽयुधाऽऽभरणवाससः ॥ ५४॥
मुद्रास्तु लोहिताऽऽभासाः पाशमुद्राऽङ्कुशैर्युताः ।
लोहिताऽङ्कुशधारिण्यः पनरागमुभूपणाः ।। ५५ ।।
अथ गुप्ताऽऽरुपया सृष्टा भक्तेष्टाकर्षणात्तथा ।
कामाकर्षिणिकाऽऽया स्थाबुद्ध्याकपिर्णिका परा ॥५६॥
अहङ्काराऽऽकर्षिणी च शब्दाऽऽकपिणिका तथा ।
स्पीऽऽकर्षिणिका तद्रूपाऽऽकर्षिणिका ततः ।। ५७ ॥
रसाऽऽकर्षिणिका गन्धाऽऽकर्षिणी चित्तपूर्विका :
आकर्षिणी धैर्यपूर्या कर्पिणी स्मृतिपूर्विका ॥ ५८ ।।
नामपूर्वाऽऽकर्पिणी च बीजाऽऽकर्षिका परा।
आत्माऽऽकर्षिणिका तद्वदमृताऽऽकर्षिणी ततः ॥ ५९॥
शरीराऽऽकर्षिणीयेवं पोडशच्छदशक्तपः ।
भावित। गुप्तयोगिन्यायपत्राद्वामतः स्थिताः ॥ ६ ॥
शुभ्राः शुभ्राऽशुकल्पाः पूर्णतारुण्पशोभिताः ।
पाशदानमुधाकुम्माऽङ्कुशाऽऽयुधपरिष्कृताः ॥ ६१ ॥
अनाकुममाऽनगमेखकाऽनङ्गपूर्विका ।
मदनाऽनङ्गमदनाऽऽतुराऽनङ्गाऽऽधरेखिका ॥ ६२ ॥
अनहवेशिन्यनगाऽङ्कुशाऽनङ्गाऽऽयमालिनी ।
एता गुप्ततराऽऽरूपोस्था नागच्छदनिवेशनाः ॥ ६३ ॥
रक्तवर्णीऽशुफकल्पा दिकोणक्रमतः स्थिताः। .
पाशं नीलोत्पलं पात्रपङ्कुशं पाणिषु स्थितम् ।। ६४ ॥
संक्षोभिणी निद्राविणी चाऽऽकर्षिणी चाऽऽहादिनी।
सम्मोहिनी स्तम्भिनी च जृम्भिणी च यशङ्करी ॥ ६ ॥

·परपञ्चाशत्तमोऽध्याय
रजिनी चोन्मादिनी च सतश्चैवार्थसाधिनी ।
सम्पचिपूरणी मन्त्रमयी द्वन्द्वक्षयङ्करी ॥ ६६ ॥
सम्पदायोझावितता मनुकोणे' संस्थिताः ।
अनाद्वामक्रमेणैव रक्तामाऽशुकभूषणाः ।। ६७ ।।
पाशाऽमृतघटाऽऽदर्शाऽदुशशोभिचतुर्भुजाः ।
सिद्धिपदा सम्पत्मदा ततः पश्चास्मियरी ।। ६८ ॥
मङ्गलाऽऽद्याकारिणी च ततः काममदा स्मृता।
दुःखाद्विमोचिनी तद्वन्मृत्युग्नशमनी ततः ॥१९॥
विघ्नन्निवारिणी चाऽङ्गसुन्दरी तदनन्तरम् ।
सौभाग्यदायिनी पट्टिकोणे माग्वत् समास्थिताः ॥ ७० ॥
पाशं भूपणपेटीचाऽङ्कुशं पाणिचतुष्टयः ।
दधाना विशदाऽऽकारांऽशुफभूपणभूपिताः ॥ ७१ ॥
कुलोत्तीर्णाः समुदिताः शक्तयो यौवनाऽन्विताः ।
ज्ञानशक्तिरैश्वर्यप्रदा ततो ज्ञानमयी स्मृता ॥ ७२ ।।
ततो व्याधिविनाशिनी चाऽधाराद्यास्वरूपिका ।
ततः पापहराऽऽनन्दमयी रक्षास्वरूपिणी ॥ ७३ ॥
इप्सिताद्याभदा चेति दशारे पूर्ववत् स्थिताः ।
पाशदानज्ञानटककरा रक्ताङ्गभूषणाः ॥ १४ ॥
निगर्भाख्या भावितास्तु तरुण्यः शक्तयोऽमलाः |
वशिनी मोदिनी तद्विमला चाऽरुणा ततः ॥ ७५ ।।
जयिनी सर्वेश्वरी च कोलिनी चेति शक्तयः ।
रहस्ययोगिनीजाता पारागसमप्रभाः ॥ ७३ ।।
चापदानपुस्तकेषुफरा लोहितभूपणाः ।
नागकोणेपु पूर्वोक्तक्रमेण सुविराजिताः ॥ ७७॥
शक्तिरेका चाऽतिरहस्याऽऽस्योरयो दक्षकोणके।
एवं ताः शक्तयम्बके सृष्टाः प्रकृतिशक्तिभिः ॥ ७८॥
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्टे श्रीचक्र-
देवतानिरूपणं नाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥४६४३॥

·अथ सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
श्रुत्वाऽवष्टरितं घातुः पुनः पप्रच्छ सादरम् ।
पितामह श्रुतश्चैतच्छ्रीचक्रं शक्तिमण्डलम् ॥१॥
शक्तीनां नाम सम्पत्तिहेतुं मे पृच्छते वद ।
तयाऽहाऽऽरे त्रिकोणे च कुतः स्थान विशक्तिकम् ॥ २ ॥
पोडशी सा महानिस्पा केन सायुज्यमागमत् ।
एवं स्वाऽनुयुक्तोऽथ प्रीतः प्राह चतुर्मुखः ॥ ३ ॥
विश्वकर्तः शृणु महागुह्यमेतन्निहितम् ।
महाश्रीत्रिपुरेशान्या सृष्टास्त्रित्यास्तु पोडश ॥ ४ ॥
महात्रिपुरसुन्दर्या स्टास्त्वन्यास्तु शक्तयः 1 (3)
नाम ताप्तां पृथक्स्त्रीपक्रिपयैव निरूपितम् ॥ ५ ॥
या सा शक्तिर्महादेवी त्रिपुराऽऽख्या महत्तरा ।
तस्याः सदा विलसितं जगदेतचराचरम् ॥ ६॥
ब्रह्मादिमूर्तिवंशेन संस्थिता सा महेश्वरी ।
जगचक्रक्रियाकाण्डं निर्वाहयति चिन्मयी ॥ ७॥
सा खण्डैकरसाप्यम्बा चितिमात्रशरीरिणी ।
अनेकधाऽपि भवति स्वस्वातपावभामिनी ॥ ८॥
यथा सहस्ररश्मीनां पिण्डो इंसो नभोमणिः ।
एकोप्यनकयाऽप्यास्ते यथा वा वानिधिः स्थितः ॥९॥
तरोमिफेनमय एकाऽनेकात्मना तथा ।
दर्पणः प्रतिविम्बानां सहस्रेण यथा स्थितः ॥ १० ॥
नथैषा परमा चाऽपि भेदाऽभेदमयी स्थिता ।
शक्तयोंऽशामिकाम्नस्या अणिमाधाः प्रकीर्तिताः ॥११॥

·सप्तपश्चाशत्तमोऽध्यायः। ४०१ तस्याः स्वातन्त्र्यवशतः स्थूलाऽऽकारपरिग्रहः । या शक्तिर्यफियाहेतु म तस्यास्तथास्थितम् ॥ १२॥ । एवं सृष्टाः शक्तयस्ता महामायाविमोहिताः । स्पर्धाश्चः संस्थितिपु स्थाननीचोचभावतः ॥ १३॥ दृष्ट्वा तच्छक्तिचक्रेषु कश्मलं समुपस्थितम् । महादेव्याज्ञया प्राह महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १४ ॥ शृणुध्वं शक्तयः सर्वा मम वाक्यं हि साम्प्रतम् । स्पर्धाक्रोधात्मनामन्त्र स्थान देवीसमीपतः ॥ १५ ॥ दुर्लभं तत्तपोयोगात् स्थानं विन्दथ नाऽन्यथा । इत्युक्त्वाऽऽदौ स्वयञ्चके तपः सुमहदद्भुतम् ॥ १६ ॥ दृष्ट्वा तपस्यभिरतां महात्रिपुरसुन्दरीम् । अन्याः सर्वा अपि तपश्चनियतमानसाः ॥ १७ !! एवं शक्तिगणे तत्र तपस्यभिरते सति । अगात् कालो दीर्घतमस्तदा तुष्टाऽवदव परा ॥ १८ ॥ वत्सास्तुष्टाऽस्मि तपसा स्थान योग्य दिशामि । इत्युक्त्वा स्थानमदिशन्महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १९ ॥ या तस्यै सर्वचक्राणामीश्वरीत्वं ददौ परा । अप नित्याऽऽस्मशक्तीनां व्यसभूमौ निवेशनम् ॥ २० ॥ प्रतिपा पञ्चास्य चाऽथ नित्या तु पोडशी। मदिष्टसम्मुखस्थानाऽप्यमन्यत न तदहु ॥ २१ ॥ पुनरातिष्ठदस्पन्तं तपः परमदुष्करम् । एवं कामेश्वरी तद्वदगमालिनिकाऽपि च ॥ २२॥ न तत्स्थानमलं मत्वा तपश्वक्रतुरुत्तमम् । एवं तपस्पभिरते शक्तिमण्डलके शिवा ॥ २३ ॥ एकाकिनी स्वामपश्यन्न तत् सम्यगमन्यत । तावद्विज्ञायाऽभिमत महानिपुरसुन्दरी ॥ २४ ॥ ५१ वि०मा०

·४०२ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
त्रिपुराऽङ्गायुधेभ्यश्च दशशक्तीविसर्जयत् ।
ता विसृष्टाः स्थितेः स्थानं महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ २५ ॥
पमच्छुः माह ता देवी तपसा स्थानमीक्षय ।
इत्युक्त्वा तप एवोच्चैश्चक्रुः प्राक् शक्तिभिः सह ॥ २६ ॥
पुनर्देवी स्वपरितो मत्वैकामवलोकयत् ।
अवलोकनतो जाताः शक्तयो वेदसडल्यकाः॥२७॥
काञ्चनाऽऽभा पद्मधराः शुभ्रवस्त्रविभूपणाः।
दृष्ट्वा शक्तिगणं सर्व तपस्याभिरतं सदा ॥ २८ ॥
पनो दधुस्तपस्येव स्वष्टस्ता अपि संपयुः ।
भूपी ददर्श परितो जातं शक्तिचतुष्टयम् ।। २९ ।।
पाशाऽभयवरमणिधरा रक्ताऽङ्गभूपणाः ।
त्रिनेत्राश्च तपस्येव रता दृष्ट्वा च पूर्वजाः ॥ ३० ॥
पुनः सृष्टास्तथाऽन्याश्च पाशपुस्तकमालिकाः ।
दधाना अङ्कुशञ्चापि रक्तवर्णविभूषणाः ॥ ३१ ॥
पुनः सृष्टारसक्तयश्च तावत्यः स्फटिकमभा।
पाशाभयवरमणिधराश्च तप आस्थिताः ॥ ३२ ।।
सृष्टाः पुनश्च तावत्यो रक्ताऽऽकारविभूपणाः ।
तपस्येव रतास्ताश्च दृष्ट्वा शक्तीः पुरः स्थिताः ॥ ३३ ॥
अथ दृष्ट्वा तपः प्रोटं प्राह ता त्रिपुरेश्वरी ।
नित्यां पोडशिकां वत्से वरं यूह्यभिवाञ्छितम् ॥ ३४ ॥
सायुज्यमेव सा व सर्वा मत्वाऽल्पिको स्थितिम् ।
माता च परया तत्र सायुज्यं पोडशी परा ॥ ३५॥
या जाताः स्वागतो देव्याश्चतस्रः पञ्चधा च ताः ।
स्वयन्तु पश्चमी भूत्वा तासां तुष्टा समास्थिता ॥ ३६॥
पञ्च पशकतां तेन प्रापुस्ता नामपञ्चकम् ।
रत्नेश्वरीत्वमाधानां कामधुपत्वं ततः परम् ॥ ३७ ॥

·सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। तथा कल्पलतेशित्वं ततः कोशेश्वरीपदम् । लक्ष्मीश्वरीत्वमन्त्यानां शक्तिटन्दाऽऽसने स्थितिम् ॥३८॥ प्रत्येकच ददौ शक्तिसहस्रेश्वरतां शिवा । रत्नाः कामदुधाः कल्पलताकोशाऽभिधायुताः ॥ ३९ ॥ लक्ष्मीसमाख्यास्ताः शक्तीस्त्वष्टर्जानीहि ताः पृथक् । पश्चविंशतिसाहस्रसङ्ख्यास्तास्तु पृथक्पृथक् ॥ ४० ॥ सेवमानाः स्वस्वनाथं मत्पेकन्तु सहस्रकम् । पञ्चसाहस्रसङ्खधाका मूलदेव्यास्तु शक्तयः ।। ४१ ।। सिद्धलक्ष्मीस्तत्र चाऽचा राजमातङ्गिनी परा । तृतीपा भुवनेशानी तुर्या वारादिका मता ॥ ४२ ॥ रत्नेश्चर्य इमाः प्रोक्तास्ततः कामदुधाः शृणु । सुधापीठेश्वरी चाऽऽधा सुधासूश्च ततः परा ॥ ४३ ॥ तृतीया चाऽमृतेशानी तुर्पा चाऽन्नापुरणी। अथ कल्पलतास्तत्र पञ्चकामा ततः परा ॥४४॥ पारिजातेश्वरी चाऽपि कुमारी च ततः परा । पञ्चवाणेश्वरी चाऽथ परंज्योतिस्ततः परा ॥४५॥ परानिष्कलशाम्भवी चाऽजपा मातृका परा । • इति कोशेश्वरी: मोक्ताः शृणु लक्ष्मीश्वरस्तितः ॥४६॥ लक्ष्मीचाऽथ महालक्ष्मीनिशक्त्याद्या ततः परा । साम्राज्यलक्ष्मीश्च रमा चेति पञ्चकदेवताः ॥ ४७ ।। एवं पञ्चदेवीनां तपसा परितोपिता । ददौ समीपसंस्थानं विन्दुचक्रोपरि क्रमात् ।। ४८ ।। आमेयादिपु कोणेषु तपसस्तु प्रकर्पतः । मातङ्गिन्याश्च वाराहा ददावतुलसम्पदम् ॥ ४९ ॥ मन्त्रिणीत्वं सर्वलोफापमन्त्रणहेतुताम् । वाराह्या दण्डिनीवश्च दुष्टदण्डनहेतुताम् ।। ५० ॥

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पग्वण्टे ततः कालान्तरे मिहरिन्मणिसुखमयोः । मध्यं स्थानं ददौ देवी प्रसन्ना परिसेवनात ॥५१॥ एवं तपो विशेपेण तुष्टा स्थानं पुनर्ददा । कामेश्वरी च वनेशी भगपालिनिका च या ।। ५२॥ ताभ्यः समयदेवीचं दत्वा स्वाऽग्रे च पृष्ठतः । वामे च दक्षिणे पावें स्थानं देव्यभिकल्पयत् ।। ५३ ।। उद्भाविता तु या देवी रहस्यतरनामया 1 सा प्राप तपसोकानसालाऽन्तरे भुवि ।। ५४ ॥ आधिपत्यं वज्रनदीतीरे मन्दिरसंस्थितिम् । वज्ररत्नेश्वरीत्वञ्च तेन बजेश्वरी मता ॥ ५५ ॥ पुनखिकोणकोणेपु स्थानं कामेश्वरीमुखाः । प्रापुस्तपस आविश्वात्तथा कापेश्वरी पुनः ॥ ५६ ॥ अष्टाऽरेपु द्वितीयश्च स्थान प्राप्ता तपोबलात् । तथापा अपि शक्तीस्तु महात्रिपुरसुन्दरी ।। ५७ ॥ देव्या तया च स्थानेषु क्रमेण विनिवेशपत् । एवं नवसु चक्रे विभज्य विनिवेश्य च ।। ५८ ॥ स्वयं तत्तदधिष्ठात्री नवधा समजायत । त्रिपुरा त्रिपुरेशी च तथा त्रिपुरसुन्दरी ।। ५९ ।। ततत्रिपुरवामिनी त्रिपुरा श्रीस्ततः त्रिपुरमालिनी त्रिपुरा सिद्धा त्रिपुराऽम्बिका ।। ६० ॥ नवमी च स्वयं तत्र महात्रिपुरसुन्दरी। तपदावरणाऽऽद्याऽग्रे स्थित्ता तत्सदृशाऽऽकृतिः ॥ ६ ॥ मूलदेव्याऽऽभिमुख्पेन संस्थिताः सर्वशक्तयः । अप ब्रह्मादिभिदृष्ट्वा सर्व शक्तिगणाऽऽतम् ।। ६२ ।। मत्ता न तत् सम्पगिति कामेशः प्रार्थितोऽभवत् । कामेश भगवन् देव स्वमपि सुन स्वांशातः ॥ ६ ॥ .

·४०८
सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।
परिवार शिवाकारं नैतदोपपिकं यतः ।
मन्यामहे शक्तिगणं केवलं विपमन्विति ॥ ६४ ।।
अथ कामेश्वरो देवः स्वांऽशाच्छत्तयंशतोऽपि च ।
उभयांऽशात्तदन्यस्थादसजद्वेदसङ्ख्यकान् ॥ ६५ ॥
मित्रीशपष्ठीशौडीशचर्यानाथाऽभिधास्ततः ।
पुस्तकाऽभीतिवरचिद्दधानान स्फटिकमभान ॥ ६६ ॥
क्षेतवस्त्राऽऽकल्पयुवास्थिणेत्रान् रक्तशक्तिकान् ।
पद्माऽऽसनसमासीनान प्रसन्नवदनेक्षणान् ॥ ६७ ।।
तान गुरुन शक्तिमन्त्राणामकरोच्छान्तविग्रहान् ।
पृथग्विद्यागुरून यूयं सृजध्वयिति चाऽब्रवीत् ।। ६८ ।
अथाऽऽधस्तत्र दिव्याख्यान सिद्धारपानपरस्तथा ।
हतायो मानवाऽऽरुपांस्तु गणानजत क्रमात् ॥ ६९ ॥
मुनिवेदनागसंख्या सर्व विद्यागुरुनथ ।
नायान्नवाऽसृजत्तुपी कालमूर्ती महामभान् ॥ ७० ॥
गुरुमण्डलपेवन्तु सृष्टमुग्रतरं तपः ।
तप्त्वा प्राय स्थानमपि स्वरिता पृष्ठभागके ।। ७१ ॥
तत्र त्रिपतिरूपेण मन्दिराणि क्रमेण तु ।
दिव्यसिद्धमानवौघगुरूणां संस्थितानि हि ॥ ७२ ॥
तत्र स्थान प्राप्नुवन्ति त्रिपुरा परमेश्वरीम् ।
पूर्णोपासनयोगेनोपास्य शास्त्रोक्तमार्गतः ॥ ७३ ॥
गुरुभियोंधिताः पश्चात् प्रयान्ति परमं पदम् ।
इति ते पृष्टमाख्यात रहस्यं परमं महत् ॥ ७४ ॥
इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे श्रीचक्र.
देवतानिरूपणं सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७१७ ॥

·अथाऽष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
---
अय भूयश्चतुर्वक्त्रं त्वष्टा पप्रच्छ सादरम् ।
जगद्विधे त्वा पृच्छामि गुरवस्त्वौघरूपिणः ॥ १ ॥
कुतः समानसङ्ख्याका नाऽभवस्तम्ममेरय ।
नाम तेषाञ्च सर्वपामथाऽग्नेः कुण्डमीरितम् ॥ २॥
तत्राऽनिश्चिन्मयः केन जातम्तदपि वर्णय ।
तत्र कुण्डे भवद्भिश्व स्त्रीरूपा केन हेतुना ॥ ३ ॥
चिचिन्तिता पराशक्तिर्वदैतत् कारणं विभो ।
न तृप्याम्यद्भुतकथां संशृण्वन्नपि भूरिशः ॥ ४ ॥
को नु तृप्येत्पराशक्तः स्वात्ममूर्ते. कथाऽमृतम् ।
पिवन्नपि चिरं दैवहत स्थाणुमृते कचित् ॥ ५ ॥
तन्मे प्रब्रूहि भगवन् श्रोतव्यं यदि मे भवेत् ।
श्रुत्वा विश्वकृतोक्तं तत् प्रसन्नः प्रपितामहः ॥ ६ ॥
समाहितः शृणु कथा त्वष्टश्चित्रा पुरातनीम् ।
पार्वती सर्वतो गुप्ता प्रसन्ना प्रत्रुवे तव ॥ ७ ॥
मित्रीशाधास्तु ये सृष्टा राजराजेश्वरेण ते ॥
वाग्विद्यागुरवः सर्वे स्वच्छ संवित्तिरूपिणः ॥ ८ ॥
पश्यन्ती मध्यमा चेति वैखरी च पस तथा ।
चतुर्विधा शब्दमयी पराशक्तिर्विजृम्भते ॥ ९ ॥
तत् क्रम प्रवक्ष्यामि सर्वव मुर्गापितम् ।
त्रिपुराख्या हि पा शक्तिः स्वच्छसंवेदनामयी ॥ १० ॥
न तत्र वागिन्द्रियाणि मनो वाऽप्यस्ति सर्वथा ।
सर्वास्तिसारभूताऽऽत्ममापिणी परमेश्वरी ॥ ११ ॥

·-
1
अष्टपश्चाशत्तमोऽध्यायः । ४०७
न धर्मों धर्मवान वाऽपि सर्वधर्मविवर्जनात् ।
सर्वाऽऽश्रयचितिः स्वच्छा केवला वागगोचरा ॥१२॥
तस्य चैतन्यमात्मेति न ततो विद्यतेऽधिकम् ।
तदेव मर्वस्वातन्त्र्यमतो मायास्यमीरितम् ॥ १३ ॥
अतोऽपयनुयोज्यमाहात्म्यमखिलाऽऽश्रयम् ।
स्वयं स्वात्मानमपलं विकल्पपति भूरिशः ॥ १४ ॥
लीलयैव सर्वजगजालमेप समीरतः ।
विकल्प एव शब्दात्मा स्यूलमध्यविभेदतः ॥ १५ ॥
सूक्ष्मकारणभेदाभ्यां चतुर्विधमिति स्थितम् ।
तत्र स्थूलन्तु यद्रूपं वैखरीति प्रकीर्तितम् ॥ १६ ॥
तत्र ध्वन्यात्मको व्यक्तो वर्णात्मा व्यक्त इरितः ।
तल्लौकिकाऽलौकिकत्वाद्विधा सर्वत्र संस्थितः ॥ ७॥
तत्राऽध्यक्तः सप्तविधो नादब्रह्माकुरात्मकः
पड्जर्षभौ च गान्धारमध्यपञ्चपधैवताः ॥ १८ ॥
निपाद इति सप्तैते तन्त्रीकण्टादिजाः स्वराः ।
रागान्धिभूताऽग्निदसनागसंख्याविभदिनः ॥ १९ ॥
एवं भूपो भेदेन तु न सख्येया भवन्ति ते।
तदेतदेवसंस्थानं गुरवः सप्तसङ्ख्यकाः ॥ २० ॥
दिव्यौधास्तेन सम्मोक्ता मित्रीशेन प्रभाविताः ।
व्यक्तस्त्वलौकिको विद्यामयः कूटचतुष्टयम् ॥ २ ॥
तदाश्रयाः सिद्धगणास्तेनैते वेदसयकाः ।
सिद्धौघगुरवः प्रोक्ताः षष्ठीशप्रतिभारिताः ॥ २२ ॥
लौकिको मातृकाऽऽत्मा स्पादष्टपटेश्वरीमयः ।
तत्संश्रया पानवाः स्युरतस्ता वसुसंख्यकाः ॥ २३ ॥
एकोनविंशतिपिता एवमोघवयस्थिताः ।
औझीशमभवा एते वसुसंख्यास्तु मानवाः ॥ २४ ॥

·४०८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे शब्दः कालमयः सर्यो मात्रात्रयपराऽवधिः । ध्वनिराशिः समायुक्तो वारास्यटकेन च ॥ २५ ॥ तेन स्युर्नवनाथा वै चर्यानाथसमुद्भवाः । कालस्याऽवच्छेदकास्ते तुरीयपदसंश्रयाः ॥२६॥ प्रकाशोऽथ विमाख्योऽथाऽऽनन्दो ज्ञानसंज्ञकः । सत्यः पूर्णः स्वभावाऽऽख्यः प्रतिभः सुभगाऽभिधः ॥२७॥ इति मे नवनाथास्तु ओघानामधिनायकाः । ओघश्चतुर्विधो विद्याविभेदायुगभेदतः ॥ २८ ॥ मिश्रितत्वाच्छक्तिमिश्रा गुरवः संव्यवस्थिताः । ओघस्तु पञ्चमोऽपि स्याद्गुरुविद्याप्रवर्तकः ॥ २९ ॥ द्वादशैकादशरसमितास्ते चक्रवाह्यगाः । वयं दिव्यभावाः सिद्धाः कुमाराद्याश्च मानवाः ॥ ३० ।। नृसिंहाचा इति मोक्ता गुरवस्त्वोधमम्भयाः । अथाऽनश्चिन्मयत्वं ते वर्णयामि क्रमाच्छृणु ॥ ३१ ।। गुणमूर्ती तृतीयो यो महादेवो महेश्वरः । तमाक्रियः सत्त्वमृतिर्विकसश्चिन्मयाऽन्तरः ॥ ३२ ॥ देहिना देहमध्यस्थं मार्गत्रयमनामयम् । दक्षवाममध्यसंम्धं पिङ्गलेडामुषुम्णकम् ।। ३३ ॥ इच्छाक्रियाज्ञानपयं तत्र भिन्नं द्वयं स्थितम् । वद्धं मध्यं ज्ञानमार्ग विद्वांसः प्राहुरार्यकाः ॥ ३४ ॥ चित्स्पन्दकपिणी रुद्धा पार्थाभ्यामूर्धनिर्गता। क्रियामिच्छां चेतयति मत्यांस्तेन हि चेतनाः ॥ ३५ ॥ क्रियेच्छापात्रसंयुक्ता ज्ञानमार्गस्य रोधतः । आप्रयीभूतचिन्मात्रस्पोर्ध्ववाहाच चेतनाः ।। ३६ ॥ तिरश्चामूर्ध्वमार्गाणां संरोधात्तिर्यगा स्थितेः । न चेनयन्ति ते भृतं भव्यश्च कचिदात्मनि ।। ३७ ॥

·अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । तेनाऽचेतनतुल्पास्ते तिर्यश्चः सर्व एव हि । एवं स्थिते महादेवो यस्त्रिनेत्रस्ततोऽधिकः ॥ ३८ ॥ अस्माकमन्त सम्भिन्ना मध्यनाडी चिदास्पदा। तेनाऽन्तरस्मद्विज्ञानं पूर्ण समुपलक्ष्यते ॥ ३९ ॥ महादेवस्याऽन्तरे तु ज्ञानोद्रेकात्तर्ध्वतः । फाळदेश विनिर्मिना मध्यनाडी चिदात्मिका ॥ ४० ॥ अन्तस्तमोकभावाश्चिदेवाऽग्नितया स्थिता । तस्माचनेत्रसम्भूतश्चिदग्निरिति विश्रुतः ॥ ४१ ॥ अथ तऽभिधास्यामि स्त्रीरूपा चिन्तिता यतः। शृणु लोके विश्वकर्मन् यत्सुखं तचिदात्मकम् ॥ ४२ ॥ अतः सुखे पशूनाश्च मातिः सर्वात्मना स्थिता । मुखावई सुन्दरश्च लोके प्रत्यक्षभावनात् ॥ ४३ ॥ योपिदूपं सुन्दरश्च तस्माल्लोके जनैः सदा । प्रेक्ष्यते योपिता रूपं मुखसाधनभावतः ॥ ४४ ॥ अन्यञ्च तेऽभिधास्यामि सा या चिद्रूपिणी परा । स्ववैभवात्मकं विश्व स्वातन्त्र्येण प्रकाशितम् ॥ ४५ ॥ नियत्या स्वाऽऽत्मनः शक्त्या नियतं सर्वमेव हि । अभिमानो वृथा मोहादई कर्तेति संस्थितः ॥ ४६॥ यदि फर्ता स्वयं स्पाचेव कुत्तोऽन्यत् प्रसमाक्ष्यते । तयाऽप्यसम्मतमाप्तिर्भवेदा कयमारय ।। ४७ ॥ तस्मात् सृष्टयादिकं किञ्चित् सर्व तस्या विजृम्भितम् । तस्पायोपिन्मयध्यानं तयैव विभाषितम् ॥४८॥ सर्व विश्वस्य वैचित्र्य तत्स्वातन्त्र्यनिवन्धनम् । एवं स्थिता महाराशी चिन्तामणिगृहे तदा ॥ ४९ ॥ महापानान्त:स्थं वीक्ष्य तद्गृहराजकम् । मत्वा तदपि नो सम्पग्रहादेवः सदाशिवः ॥ ५० ॥ ५२ नि०मा० ·४१० त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे श्रीदेव्याज्ञा समादाय निर्मपे प्रोक्तवत्पुरम् । ब्रह्माण्डेषु स्थिता देवा दैत्या मादयोऽपि ये ॥ ५१ ॥ उपास्य त्रिपुरेशानी सालोक्यं मुक्तिमाययुः । ते तत्र तत्तत्स्थानेषु निवसन्ति पृथक् पृथक् ॥ ५२ ॥ इन्द्रब्रह्मादयोऽप्येवं निवसन्ति चिरं पुरे । तत्तद्वमान्तरभुवि स्वाम्यं प्राप्य मुनिर्मलम् ॥ ५३ ॥ तत्तत्कालपमाणस्य नियुत मोष्य वै ततः । विशन्ति परमं भावमवामनप्सगोचरम् ॥ ५४॥ तदन्तरे तु सम्माप्ता विधीन्द्रेन्दुमुखादयः । पूर्व सस्थितसायुज्यं लब्ध्वा तिष्ठन्ति सर्वतः॥ ५५ ॥ साम्प्रतं यो विधिस्तन्न विद्यते तेन संयुताः । ब्रह्माण्डान्तरसम्पाप्ताः पष्टिसाहस्रसंरुपकाः॥५६॥ पद्शतश्च त्रिषष्टिश्च सायुज्यं ब्रह्मणा गताः । इति ते सर्वमाख्यात मान श्रीपुरसस्थितम् ॥ ५७ ।। अन मेरो पोक्तरीत्या पुर रचय सुन्दरम् । यत्र श्रीपुरसाम्राज्ञी त्रिपुराम्बा भविष्यति ।। ५८ ॥ वयं पत्र स्थितां नित्यं पश्यामो नेत्रसुन्दरीम् । इति धात्वचः श्रुत्वा विश्वकर्माऽतिविस्मितः ॥ ५९॥ निर्मातुं श्रीपुरं देव्या पेरुशृड्ने मनो दधे । विभावयन् विधिप्रोक्त हनिभरिताऽन्तरः । ६०॥ इति श्रीमदितिहासोत्तपे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललि तामाहात्म्पे श्रीपुरवर्णनेऽष्टपश्चाशनमोड पायः ॥४७७७।।

·अथैकोनपष्टितमोऽध्यायः।
एवं श्रुता हपग्रीषवाक्पमत्यन्तमुन्दरम् ।
कुम्भोद्भवः माह भूयस्तस्कथाश्रवणोत्सुकः ॥१॥
भगवन्नवदन भण्डदैत्यः समागतः ।
तपो विघ्नं निर्जराणां चिकीर्षन् वन्दिनाऽऽतान् ॥ २॥
देवान्निशाम्य विमुखः यातः शून्यपत्तनम् ।
ततः किमकरोत्तत्र तन्मे वद सुविस्तरम् ॥ ३॥
संशृण्वन् ललितेशाम्पाः कथा फययतस्तव ।
पुनः श्रोत समीहा में वर्धतेऽतितरां ननु ॥ ४॥
एवं पृष्टः कुम्भजेन मुनिः माह हयाऽऽननः ।
शृणु कुम्भोद्भव फयां विचित्रां परमाऽभुताम् ॥ ५॥
अपयाते भण्डदैत्ये देवपिरथ नारदः ।
शून्पकं प्रत्याजगाम शरदभ्रमिवाऽम्बरात् ॥ ६॥
तमायान्तं देवमुनि भण्डदैत्यो विहापसि ।
ददर्श वृष्टमेघा पादयन् वल्लकी शुभाम् ॥ ७ ॥
समुद्गम्य समानीय मुनि दैत्यः प्रपूजपद
सम्पूज्य विपिना माह कृताअलिरिदं वचः ॥ ८ ॥
देवर्षे स्वागतं नुनै चिरातेऽहं समीप्सितः ।
कृपया १३५ शिप्पं ते दुर्लभं ते कृपेक्षणम् ।। ९ ।।
हि कचिनिनराणां प्रक्षीणानां स्थिति स्थिराम् ।
पायो विमा भीरवो हि गुरुमै भयमोहितः ॥ १० ॥
महार्षिपविद देवाऽसुरभयावहम् ।
देवाः शकिमुपासीनाः प्रसन्ना पदि सा भवेत् ॥ ११ ॥

·४१२
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
पराजयस्ते ध्रुवं स्यात्तस्माद्विघ्नं समाचर ।
इत्युक्तोऽह दैत्यगणैस्तत्राऽऽपातो जिघांमया ॥ १२ ॥
वन्हिज्वालाऽवलीढांस्तान् दृष्ट्वा देवान् सवासवान् ।
हृष्टः प्रत्यागतः स्थानं तत्र पृच्छामि प्रस्तुतम् ॥ १३ ॥
कथं दावामिना ग्रस्ता देवा भस्मत्वमाययुः ।
कश्चित्तत्र विमुक्तो वा तन्मे शंस मुनीश्वर ॥ १४ ॥
पृष्ट एवं देवमुनिः प्रहस्प प्राह दैत्यपम् ।
दैत्येश्वरेभ्योऽभूया मे न कर्राध्या कदाचन ॥ १५ ॥
नाऽनृतं कुत्रचियूमो वयं सत्यैकसंश्रयाः।
प्रमापसे फयं मुग्ध इवत्वं पण्डितोऽपि सन्॥१६॥
विपरीतो ननु विधिर्यस्माते बुद्धिराशी ।
शोकस्थाने हर्पयुतो यतस्त्व वीक्षितो मया ॥ १७ ॥
सुसमृद्धाः शत्रवस्ते महादेवीसमाश्रयात् ।
आचिर्भूता स्वद्धाय तोपिता शक्रमुख्यकैः ॥ १८ ॥
चिदप्रिकृण्डानिर्याता ललिता परमेश्वरी ।
सर्वलोफेश्वरी दिव्यरूपाऽद्भुतमहावला ॥ १९ ॥
सर्वाऽऽयुधसमुपेता शक्तिस है। परीना।
समेष्यति खो निहन्तुं किं तुष्पति हि मूढवत् ॥ २० ॥
श्रुत्वा नारदसम्प्रोक्तं महस्य आह दैत्यराट् ।
नूनं मया पुरैवोक्त विप्राः प्रकृतिभीरवः ॥ २१ ॥
मुने जानासि नो मा त्वं साक्षान्मृत्योर्भयङ्करम् ।
विष्णुः मुरेवतिचली स युद्ध मे पराजितः ।।०२॥
पभोत्तरशताण्डानामधिपोऽहं पराक्रपी।
देवासुरादिसष्टाऽई लोकशस्त्रास्वसन्ततः ॥ २३ ॥
मपरशे स्थिता ब्रह्मविष्णुमुरूपपरम्परा।।
पथ भीतोऽसि स्त्रीतोनिसर्गादरलाः बियः ॥ २४ ॥

·एकोनषष्टितमोऽध्यायः
तदन्तरे भण्डदैत्पपल्या सम्मोहिनीमुखाः ।
देवर्षिमानयामासुरवरोघे सखीगणैः ॥ २५ ॥
आगतं मुनिशा सम्पूज्याऽऽसनमुख्पकैः ।
पापाऽप्यः सुवलिद्रव्यैः प्रणम्य प्राहुरादरात् ॥ २६ ॥
देवर्षे त्वत्मसादेन धन्यास्त्वदर्शनेन च ।
वयमस्मानिरीक्षस्व दृष्टया करुणया मृशम् ॥ २७ ॥
वयन्तु गुरुपनीभ्यः शुश्रुमाऽत्यन्तसाध्वसम् ।
उत्पन्ना ललिता देवी देवैः समभिपूजिता ॥ २८ ॥
भर्तुर्वघाय नो देवसौख्याय परमेश्वरी ।
तद्बोधयाऽसुरपत्तिं यथानाशं न चैप्यति ॥ २९ ॥
शरणं त्वां प्रपन्नाःस्मो निममा दुःखसागरे ।
उद्धराऽस्मान् दुःखसिन्धोः पाहि नः परिचारिकाः ॥३०॥
इत्युक्त्वा चरणी स्पृष्ट्वा रुगदुर्दैत्ययोपितः ।
वीक्ष्य तासां प्ररुदितं करुणाऽऽक्रान्तमानसः ॥ ३१॥
आनाप्प दैत्यराज तं तत्र मोवाच नारदः।
दैत्पेश्वर मदुक्तं वं मृणु वाक्पं सुधासमम् ॥ ३२ ॥
मा शोचयाऽवलाश्चेमा मा नाशाय च वान्धवान् ।
हितवक्ता हि लोकेषु जनः परमदुर्लभः ॥ ३३ ॥
अविचार्याऽऽगमाऽपायं मधुरं यः समततः ।
पदेचमभिजानीयाउनु मित्रस्वरूपिणम् ॥ ३४ ॥
यो घूयादागमाऽपापं विमृष्य परया पिया।
कटुकं घोपघसमं जानीयान्मित्रमेव तम् ॥ १५ ॥
गुरुः फाप्योऽत्पन्तपीरदीर्घाsमर्शी पिये हितः ।
सक्तमत्पन्तपध्पं रोगिणो भेपनं यथा ॥ ३६ ॥
गुरुक्तमपरित्यज्य सौभाग्यं परमाप्नुयात् ।
तदहं प्रवीमि त्वां यत्तदैत्यपते शृणु ॥ ३७ ॥

·. त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे मन्यसे यत्स्वमात्मानं सर्वेभ्यो वलवतरम् । तत्राऽपि शृणु वक्ष्यामि कैटभो दैत्यशेखरः ॥ ३८ ॥ यस्याऽभुन्भेदसश्चयं मेदिनी लोकधारिणी । विष्णुना निहतो युद्धेऽप्रतिमा वलपौरुपे ॥ ३९ ॥ स्त्रियं तामवला यवं मन्यसे तत् पुरा श्रुतम् । शुम्भासुरनिशुम्भौ च महिपश्च बलोद्धतः । हतोऽनयैव परया महामुरवलेतः ॥ १० ॥ अलं ते बलदर्पण रिपुणा स्वाऽऽत्मघातिना । न किं स्मरसि गौर्या ते युद्धे पूर्वपराभवम् ॥ ४१ ।। गौर्यादिभिर्विशिष्टेयं ललिता परमेश्वरी । सेव्यते याऽनेककोटिगौरीप्रमुखशक्तिभिः ॥ ४२ ।। नाऽस्याः शक्तः पादनखसमं ब्रह्माण्डमण्डलम् । यस्य प्रसादादेव त्वं मन्यसे वलिनां वरम् ॥ ४३ ॥ सोऽपि तस्या महादेवः पीठपादांशसम्भवः । तदलं स्वाऽऽत्मसार्थनाशनाऽभिनिवेशतः ॥ ४४ ॥ प्रपश्येमाः प्रियाः साध्वीः शोचन्तीदेन्यमागताः । अहं त्वां तन्त्र नेष्यामि पराशक्तः पदान्तिकम् ॥ ४५ ॥ क्षामयामि च तां देवीं त्वदर्थ सर्वयत्रतः। राज्यं प्रसाधि पाताले दिवं शासतु वासवः ॥ ४६॥ रक्ष दैसपरीवारान् मा विनीः प्रियैः सह । न करिष्यसि ममोक्तं यदा तर्हि विनइक्ष्यसि ॥ ४७॥ दैत्येश फचिन्मस्मोक्तं श्रुतं मनसि रोचते । पिया साविकया चैतद्विमृश स्वात्मरक्षणम् ॥ ४८ ॥ श्रुत्वेत्थं नारदवचो भण्डदैत्यः प्रहस्य च । हस्तेनाऽऽदाय देवर्षि प्रारोह सौधशेखरम् ।। ४९ ॥ मेरुपृङ्गमतीकाशं काञ्चनं सौधशेखरे ।

·एकोनपष्टितमोऽध्याय:। --- यातायने मणिमये विश मृदुविष्टरे ॥ ५० ॥.. " सन्निवेश्याऽऽसने तत्र देवर्षि मृदुतूलजे । देव मयि रोयं त्वं न शिष्ये कर्तुमर्हसि ॥ ५१ ॥ जानामि त्वां महाभक्तं पराशक्त पदाऽऽश्रयम् ।. यहवीप्यखिलं तत्तेनाऽन्यथा विदितं मया ॥ ५२ ॥ जानासि सर्व मे वृत्त लीलयैवं ब्रवीपि माम् ॥ ५३ ॥ अहं ननु रमादेव्या दतो माणिक्यशेखरः । कदाचित् सा तोषणाय त्रिपुराया महत्तपः ॥ ५४॥ घकेन्दानां त्रिनियुतं जाहवीतटसंश्रया। कदाचित किन्नरी काचित्तारुण्याऽमृतपूरिता ॥ ५५ ॥ उन्मजन्ती निमजन्ती पतिता जाह्नवीनले । स्रोतोऽभिरुह्यमाना सा धातारं नाऽधिगच्छत ॥ ५६ ॥ दृष्टा करुणपाऽऽविष्ट आप्लुतः स्वधुनीजले । तो पृष्ठतः समारोप्य तटमारुह्य सत्वरम् ॥ ५५ ॥ तो समावेशयं तत्र विज्वरा सा क्षणाद्वभौ । तदनस्पर्शनाचा लावण्यस्य समीक्षणात् ॥ ५॥ फामेन मोहितो जावस्तायोचमियां गिरम् । फल्याणि त्वं रक्षिताऽप्ति मया मृत्योर्मुखादिव ॥ ५९॥ स्वदङ्गसहाद कामा? जातोऽई रक्ष मामिह । कृते प्रतिकृति कुर्याछक्तः सर्वात्मना स्वयम् ॥ ६० ॥ अकुर्वन् प्रत्युपकृति निहन्त्यात्मानमात्मना । तन्यां कामानिनाऽऽविष्टमात ते शरणागतम् ॥११॥ रक्षाधुत्ता स्वात्मदानानो चेत् माणान जहाम्यहम् । श्रुत्वा मद्विपरीतोक्तिं साध्वी सा फिन्नरी वचः ।। ६२ ।। अब्रवीदमृतस्पन्दि मधुरं गुणवत्तरम् । मा युद्धिभ्रंशमागच्छ किन्नरीपतिदेवता ॥ ६३ ॥.;; .

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
तपस्यभिरतो भर्ता इतो मे क्रोशपञ्चके ।
आस्ते तस्य मिया चाऽस्मि तरुच्छायेव सङ्गता ।। ६४ ॥
नाऽतिवर्ते पति काऽपि शृण्वन् यदपि कारणम् ।
य आपद्भ्यः समुद्धा यश्च वाल्ये प्रपोषकः ॥ ६५ ॥
स पिता धर्मतः शास्त्रे प्रोक्तस्तस्मात् पिता मम ।
त्वं ते मुता धर्मतोऽहं नैवं मां वक्तुमर्हसि ॥ ६६ ।।
पुरुषः स्वात्मनः शनुं मनो यच्छेदपस्थलाद ।
नाशयेत्तं मनः शीघ्रं मनो यस्य वशे न हि ॥ १७॥
विमृश स्वच्छया बुद्ध्या धीरया लोकचेष्टितम् ।
स्त्रीमुखं सर्वतो झकं न विशेषः पशुष्वपि ॥ ६८ ॥
तत् स्वकान्तास्वेव रतिं मनसा भर नाऽन्यतः ।
पतिव्रतानां क्रोधाग्निं प्राप्य मा भस्मतां व्रज ॥ ६९॥
इत्यादिहितवाक्यानि वदन्ती बहुधाऽप्यहम् ।
काममोहपरीताऽऽत्मा परामर्दुमुपद्रुतः ॥ ७० ॥
सा क्रोशन्ती रमादेव्याश्चरणान्तिकमागता ।
वदन्ती रक्ष रक्षेति ततस्तस्यास्तु सम्मुखे ॥ ७१ ॥
परामृष्टोत्तरीये सा मया कामान्धचक्षुपा ।
अथ दृष्ट्वाऽनयं देवी रमा क्रुद्धा शशाप माम् ॥७२॥
नेपा देवतनुमूढ दुर्दिनीत घोचिता ।
कृत्यं तवाऽमुरं खेतत्ततस्त्वमसुरो भव ॥ ७३ ॥
तं शापं घोररूपन्तु श्रुत्वा कामस्य वेगतः ।
प्रतिबुदः शोकसिन्धुनिमनोऽभवमञ्जसा ।। ७४ ॥
समाश्वस्ता किन्नरी सा नवा स्वभवनं थयो ।
पुनः प्राह रमादेवी मां मनं शोकसागरे ॥ ७५ ॥
धिगनार्य मत्समीपं न वस्तु त्वमिहाऽसि ।
शरीरं ते घोररूपं परदाराऽमिपनिम् ॥ ७६ ॥

·एकोनषष्टितमोऽध्यायः । गच्छत्वदृश्यतां सद्यो भव वायुशरीरकः । एवं तया प्रशप्तोऽह भीतो देवीश्रियं तदा ।। ७७ ।। प्रसादयं बहुविधैः प्रार्थनैः सन्नतैरपि । एवं चिरेण भूयोऽपि प्रसन्नाऽभवदन्धिका ।। ७८ ॥ मया शापविमोक्षाय प्रार्थिता साऽऽह मां तदा! माणिक्यशेखर कृतं त्वयाऽत्यन्तविनिन्दितम् ॥ ७९ ॥ नैतस्याऽपचितिं चान्यां पश्यामि स्वल्पमप्युत । नाऽन्यथा मे भवेच्छापः कृतं भोक्तव्यमेव ते ।। ८० ।। नदेहो वायुभूतश्चिरं स्थित्याऽनुरो भव । फिन्तु ता पनिता तोये दययोवृतवानसि ॥ ८१ ॥ तेन पुण्यमपान विभवं सर्वतोऽधिकम् । प्राप्पाऽनेकाऽण्डनाथत्वं भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् ।।८२॥ महादेव्या इत: सङ्खथे प्राप्य तल्लोकसंस्थितिम् । प्राप्य तत्र चिरं कालमसुरैः प्रतिपूजितः ।। ८३ ॥ अन्ते तत्पदमासाध न भूयः सम्भविष्यसि । श्रुत्वैतद्वचनं भुयो ह्यपृच्छं लोकमातरम् ॥ ८४ ॥ देवि का सा महादेवी निहत: स्यां यया मृधे । सा कि स्वत्तोऽधिका देवी नाऽहं जाने तवाऽधिकाम् ॥८॥ हि सा कतमा का च तस्याः किं वा महिलकम् । इत्यापृष्टा मदादेवी माह श्रीलोकमातृका ।। ८६ ॥ माणिक्यशेखर शृणु सा देवी सर्वतः पस । महाचितितरूपा सा यस्याः प्रकृतिधर्मतः ॥ ८७ ॥ ब्रह्मा विष्णुई रश्चैव प्रत्यण्डं गुणमूर्तपः । ६वरोऽपि तिरोधानकरत्रिगुणजेश्वरः ॥ ८॥ तत्राऽप्यनुग्रहकरः सदाशिव इतीरितः । यस्या ईक्षणलेशेनाऽनुग्रहादखिलं सृजेत् ॥ ८९॥ अनादिकालतो मायापाशितानणुसङ्घकान् । अनुग्रहान्मोचयितुं सृजत्येप महेश्वरः ॥ ९ ॥ ५३ त्रि०मा० ·४१८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्ड न मुक्तिः प्रलयस्थानामनां शून्यभावतः । देहभावं समापन्ना सृष्टी ज्ञातुं प्रभाविताः ॥ ९ ॥ सोऽपि तस्या अशभूत इति सा माररूपिणी। सर्वाऽऽत्मरूपा परमा चितिशक्तिरुदीरिता ॥ ९२।। सैवाऽत्यत्र जगचित्रभिति दर्पणसम्मिता । सर्वाऽऽत्मना बृंहणेन ब्रह्मशब्देन शब्दिता ।। ९३ ॥ न स्त्री न पण्डो न पुमात्रिपुरा चिच्छरीरिणी । अवाङ्मनसगम्या सा चेत्यनिर्मुक्तचिन्मयी ॥ ९४ ॥ सा तु सप्तदशी नित्या परमेश्वरसश्रया । द्वे कले तस्य नाथस्य कार्यता कर्तुतेति च ॥ ९५ ॥ कार्यता स्यात् पोडशधा कृर्तृता चैकरूपिणी । इन्द्रियाणान्तु दशकं भूताना पञ्चकं तथा ॥९६ ।। अन्तःकरणमित्येव कार्यता पोडशाऽऽत्मिका। कस्ता स्यात् सप्तदशी कला नित्या महशितुः ।। ९७ ।। सा पोडशाऽऽश्रयीभूता संचित् सर्वस्य कारणम् । तां हित्वा न शिवः कश्चित् ब्रह्मा वाऽपि सदाशिवः ॥९८॥ ईश्वरः शिव विष्णू वा ब्रह्मा वा देवतागणः । नरा नार्यः प्राणिजात जङ्गमं स्थावरं तथा ॥ ९९ ॥ प्राणवच्चाऽप्राणकं वा न किञ्चिदवशिष्यते । भूपणेषु स्वर्णमिव जलवन सागरादिषु ॥ १० ॥ शून्यत्त्वमिव चाऽऽकाशे स्पर्शवत् स्यन्दवत्परे । तेजस्युष्ण पथा रूप जले स्पन्दो रसो यया ॥ १०१ ॥ पृथिव्यां गन्धकाठिन्ये इव सा सर्वतः स्थिता । सा स्वाऽऽभासित लीलाऽऽत्मलोकोद्धरणहेतुना ॥ १०२॥ परश्रीचक्रनगरसाम्राज्ञीत्वमधिष्ठिता । जाता वयं तदङ्गेश्यो वाम्श्रीगौरीसमावयाः ॥१०॥ काली क्रोधात् समुत्पन्ना महाकालेन सयुता । वचनातु तथा जाता तारा भैरवसंयुता ॥ १०४॥ .

·एकोनषष्टितमोऽध्यायः।
पराक्रमात् समुद्भूता दुर्गा दुर्गतिनाशिनी ।
क्रौर्यात प्रत्पगिरोद्भुता महाशरभसंयुता ॥ १०५ ॥
शौर्याजाता शूलिनी च मालिनी वाक्समुद्भवा ।
चण्डिका चण्डशब्देन धूम्रा क्रूरेक्षणेन च ।। १०६ ॥
एवं सर्वास्तदङ्गोत्था न हि काचित्ततः परा ।
तस्या लीलावतारेण ललिताऽऽख्येन सङ्गरे ॥ १०७ ।।
इतस्तल्लोकवसति चिरं प्राप्य विमोक्ष्यसे ।
इत्युक्तस्तु तया पश्चात् मार्यनं कृतवान् पुनः ।।१०८ ॥
एवश्वेदम्ब भवतु किञ्चित्त्वां प्रार्थये पुनः ।
आमुरत्वं भवेयोनिसम्बन्धेन विना मम ॥ १०९ ।।
पराशक्तर्मुरूपभक्तशरीरान्मे जानिर्भवेत ।
न जातु मामियं प्रज्ञा जहातु जगदम्बिके ।। ११० ॥
मार्थितैवं तथैवाऽस्तु तवेत्युक्तवती रमा।
तदहं भक्तमूर्धन्या कामानाजनिमाप्तवान् ॥ ११ ॥
पञ्चोचरशताऽण्डानामाधिपत्यं चिरं कृतम् ।
विषयानुत्तमान भुक्त्वा नित्यश्च चिरकालतः ॥ ११२ ॥
निर्विष्णो विषयेभ्योऽहं काझे तस्या वधं स्वकम् ।
वस्तुं तस्याः समीपेऽहं तल्लोके कृतनिश्चयः ॥ ११३ ॥
तस्याः पदाम्बुनं ध्यायननत्रं परमेश्वरीम् ।
प्रतीक्षामि कदाऽऽगत्य वषिष्यति च मामिति ॥ ११४ ॥
पुत्रपौत्रकलवाद्यनिहतस्तु तया रणे ।
तल्लोके निवसाम्याशु इति मे वरते मनः ॥ ११५॥
तद्गत्वाऽश्वोस्प मे भायो बोधयाऽऽश्वविवेकतः ।
इति श्रुत्वा भण्डवचो नारदो हृष्टमानसः ॥ ११६ ॥
संश्लाध्य भण्डदैत्येशं समाश्वास्य च तस्मियाम् ।
जगामाऽभिमतं स्थानं नारदो मुनिसत्तमः ॥ १२७॥
इति श्रीमदितिहासोचमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्टे ललि.
तामाहात्म्ये नारदसंवादे एकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥४८९४॥

·अथ षष्टितमोऽध्यायः।
इत्युदीरितमाकर्ण्य नारदो हारितायनम् ।
प्रसन्नः प्राह संहृष्टः स्वाऽनुभूतनिरूपणात् ॥१॥
हारितायन साधूक्तं त्वयैतचिरकालजम् ।
मानसं वाह्यमपि च ममाऽऽसीयत पुरातनम् ॥ २ ॥
तद्यथातथनिर्देशात् स्मृतं मे प्रोक्तवत्कमात् ।
चिरकालेनाऽन्तरितमप्यद्येव तवोक्तितः ॥ ३ ॥
भात्यन्तःकरणे सर्व धन्यस्त्वमसि भूतले ।
यस्पराकृपया सर्व विदितं वाह्यमान्तरम् ॥ ४ ॥
तत्वां पृच्छामि मे चूहि संशयोऽन्तश्चिरात् स्थितः ।
अतीतमान्तरं वाह्यं कथं ते विदितं ह्यभूत ॥ ५ ॥
अष्टमश्रुतं चाऽपि कथं जानाति सुव्रत ।
श्रुत्वेत्थं नारदवचः महस्य हारितायनः ॥ ६ ॥
देव शृणु वक्ष्यामि वहल्पमिदमीरितम् ।
अत्रोपपत्तिरपरे खण्डे सम्यग्भविष्यति ॥ ७ ॥
यथाऽनुभूतं स्मरति जन एषमई ननु ।
वरेण ब्रह्मणः सर्ववाह्य वाऽप्यान्तरं तया ॥८॥
त्वत्प्रसादेन जिता सा मात्रेणैषाऽनुभूतवत् ।
संस्मराम्यविदग्धं श्रीदेव्याः सुप्रसादतः ॥९॥
ततो दत्तगुरुः प्राह रामायैकाग्रचेतसे ।
शृणु भार्गव तत्पश्चाद्धयाऽऽस्पः कुम्भजन्मने ॥ १० ॥
पाह युद्धको भण्डाऽसुरदेव्योमहाद्भुताम् ।
शृणु कुम्भोद्भव मुने होमाऽग्निजनितां शिवाम् ॥११॥

·पष्टिामोऽध्यायः
ललिता सर्वलोकैकसुन्दरी परमेश्वरीम् ।
दृष्ट्वा शक्रमुखा देवाश्चिन्तयामासुरान्तरे ॥ १२ ॥
नन्द्रियं तरुणी सर्वलोक सौन्दर्यमन्दिरा ।
लतेचाऽऽलम्बरहिता भईहीना न शोभते ॥ १३ ॥
देवचिन्तां विदित्वैवं ब्रह्माचा गुणमूर्तयः ।
दध्युः कामेश्वरं यावत्तावतोऽपि विनिर्गतः ।। १४ ।।
तनोस्तस्या महादेव्याः समानाऽऽकारभूपणः ।
दृष्ट्वाऽनुरूपं देव्यास्ते पतिरस्या वरो मतः ॥ १५॥
भूयाद्विवाहः अनयोरित्याशंसनतत्परा।
तद्विज्ञाय विधिमुखाः प्रार्य देवी पारात्पराम् ॥ १६ ॥
महोत्सव विधानेन विवाह समफल्पयन् !
अथ देवैः मार्थिता सा ललिता परमेश्वरी ॥ १७ ॥
वधाय भण्डदैत्यस्य परिवारानकल्पयत् ।
समस्ताऽऽवरणौघांश्च स्मरणात् समवाऽसजत् ॥ १८ ॥
तदन्तरे तु देवर्षिः प्राप्तो देव्याः पदाऽन्तिकम् ।
प्रणम्य दण्डवदेवी स्तुत्वा विविध संस्तथैः ॥ १९ ॥
कृताञ्जलिर्वभापे तां विनीतो नतकन्धरः ।
देष्य समनुमामो भण्डदैत्यस्य सन्नियः ॥ २०॥
आगच्छति महासेना विकर्पन बलवत्तरः।
तदहं प्रेपितस्तेन त्वामाहाऽप्रमुपतिः ॥ २१ ॥
अपला स्वं कस्प पलान्मया योदु हि वाञ्छसि ।
अज्ञात्वा महलं मुग्धा विनाशं मा प्रजाऽधुना ॥ २२ ॥
भव मापागा शीघ्रं त्यज ब्रह्ममुखान् सुरान ।
भूयः पराजितान्मत्तो मायामाप्रसमाश्रितान ॥ २६ ॥
मया विरुध्य कोऽप्यत्र योपिदा पुरुषोऽपि वा।
केयात् मुखं मृत्युमुखपविष्टमिव सर्वथा ॥ २४ ॥

·४२२
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
इत्युक्त्वा युद्धसन्नाई परमं सम्यगादिशत् ।
मन्येऽहं त्वं जितमाया नेन धीरेण साम्प्रतम् ॥ २५ ॥
पृच्छामि देवि स्वां किश्चिद्रहस्याज्ञापयाऽऽशु माम् ।
निशम्प नारदोक्तिं तां मन्त्रिणी समवेक्षत ॥ २६ ॥
विदित्वा देव्यभिमायमिद्भितज्ञाऽथ मन्त्रिणी ।
करेणाऽऽदाय देवपि रहसि प्राविशत् परा ॥ २७ ।।
अथ तत्र समासीना माह तं मन्त्रनायिका ।
पृच्छ नारद प्रष्टव्यं यचे मनसि विद्यते ॥ २८॥
जानामि त्वां परादेव्याः पादभक्तिपरायणम् ।
नूनं नाऽविदितं तेऽस्ति लोके श्रीपाद संश्रयात् ॥ २९ ॥
तथाऽपि पृच्छ तेऽभीष्ठं छेमि संशयमाहितम् ।
आज्ञप्त एवं मन्त्रिण्या प्रणम्य मुरतापसः ॥ ३० ॥
माह बद्धाजलिपुटः प्रश्न शब्दान् मुपशलान् ।
देवि भण्डासुरो ष्टो मया सम्यक् परीक्षितः ॥ ३१ ॥
नूनं स सर्वभक्तानामस्माकं शेखरायितः ।
कथं युद्ध पराभूयात् परापादैकसंश्रयः ॥ ३२ ॥
अथाऽपि तेन सम्प्रोक्तमहं देव्पा हतो युधि ।
चिरं निवस्य श्रीलोके ततो गच्छामि तत्पदम् ॥ ३३ ॥
तल्लोफवाधकः कस्माद्धीनाऽऽचारोऽपि मुच्यते ।
वयं कस्माल्लोकगति विन्दामस्तद्रवीहि मे ॥ ३४ ॥
पृष्टैनं श्यामला राज्ञी नारदं प्रत्युवाच ह ।
शृणु मे नारद वचो रहस्यमपि साम्प्रतम् ॥ ३५ ॥
श्रीपादसंश्रयः काऽपि हीयते न कदाचन ।
तस्पोचमपदमाप्तिः मर्वथा स्यान्न चाऽपया || ३६ ।।
यथा पाळस्पाऽऽमयिनो माता पल्पमपीच्छितम् ।
न यच्छति तथा पध्यमोषधं घनपेक्षितम् ॥१७॥

·पष्टितमोऽध्यायः।
४२३
ददाति बल तस्वयं तत्प्रपोषणतत्परा ।
तं भक्तशेखर हत्वा दुष्कृतं विततं कृतम् ॥ ३८ ॥-
दर्शनाऽऽलापशस्त्राघौनाऽस्य बलवत्तरम् ।
स्वपदं प्रापपत्याशु तथा शृणु ब्रवीम्यहम् ॥ ३९॥
यस्तु यं प्रार्थयत्यर्थमैकान्तेन स्वचेतसा ।
तस्मै तत्रिपुरा शीघ्रं प्रयच्छति न संशयः ॥ ४० ॥
प्रतिकूलमभीष्टस्य यावनी नाशमृच्छति ।
तावदेव तस्य चिरं ततः स्वेष्टमवाप्नुयात् ॥ ४ ॥
शृणु वं नित्यमुक्तोऽसि न ते मुक्तिः समीहिता
अक्षरया तत्समीटर स्पाद शस्य रे जस्कुजो नपे । ४२ ॥
बद्धो हि मुक्तिं वाञ्छत यया भुक्ति बुभुक्षितः
इस कथं भुक्तिमिच्छेत्तवाऽन्यो भोजपेत् कयम् ॥ ४३ ॥
अमाप्तस्य प्राप्तिरिष्टा का या मातस्प सम्भवेत् ।
आकाशस्पेष पूर्णस्य किं प्राप्तिः स्यात् कथं वद ॥ १४ ॥
तस्मादस्य मामव्यो मुक्तिस्ते शस्प सा फयम् ।
श्रुत्वेत्यं नारदो मन्त्रिणीमोक्तं हृष्टमानसः ॥ ४५ ॥
प्रणम्य ताश्च त्रिपुरा जीवन्मुक्तो जगाम ह ।
अथ सा त्रिपुरा देवी भण्डाऽपुरवधं प्रति ॥ ४६
मार्थिता विधिविधानियो शक्तिसेना ।
चक्रराजसमाफाररये पर्वनवाऽऽस्मफे ।। ४७ ।।
ऊोंर्घमूमिकाSSफारसदृशे समलङ्कते ।
ऊर्ध्वभूमौ स्थिता युद्धसम्माघमुसम्मता ॥४८॥
अभेधफवचदांशताऽतिविभीपणी।
शस्त्राऽसनिचोपता रोपाऽरुणितलोचना ॥४९॥
धनुर्वेदो मूर्तिघरः स्थितः पारे कृताअलिः ।
शाखाण्यखाणि च तथा मूर्तिमन्ति स्थितानि च ॥ ५० ॥

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे शक्तीनां सिंहनादैश्च वीराऽऽस्फोटमहास्वनैः । जयमेरीरमण्डमदनामल्लरीरवैः ॥ ७॥ गोमुखाऽऽनकनिःसाणतालकाहलनिःस्वनैः । मिश्रितः श्रीचक्रराजरयनेमिगणोद्भवः ॥७८ ॥ महाध्वनिः सर्वदिशं पूरयन्निव सम्बभौ । श्रुत्वा श्रीललितादेव्या जैत्रपात्रामहास्वनम् ॥ ७९ ॥ दैत्पाः साध्वसमपन्तं मृत्पोरिच समायपुः । भण्डदैत्यः स्वात्मवघं चिराभिलपितं तया ॥ ८० ॥ श्रुत्वा तं निमदं ह्यारादध्यवस्पत सर्वथा । अथ दैत्यान् समालोक्य नस्तान शुष्यन्मुखाम्बुजान ॥८॥ कृपया परपाऽऽविष्ट इदं स्वान्तरचिन्तयत् । नुन हीमे मम कृते विनश्यन्ति सवान्धवाः ॥ ८२ ॥ लोफे मृत्योर्नातिरिक्तं भयमस्ति कदाचन । मत्कृते निहतानेतान् शोचिष्यन्ति मिपात्मनाः ॥८३॥ भगिन्यो मातृमुख्याश्च इन्त वैशसमीरशम् । तदहं पुरतो गत्ता युद्धा श्रीललिताम्बया॥ ८४ ॥ तच्छनाऽनलपूतात्मा प्रपद्येऽभिमता गतिम् । शोचयामि कुतस्त्वेता वियोज्य स्वस्ववान्धवैः ॥ ८५॥ तदलं घोरनिधनारोदनेन कृतेन में । शक्तोऽरक्षन स्वीयजनं शोकस्थानात् कथञ्चन ॥ ८६ ॥ पन्धुघ्नः स तु विलेपा पुरुषादसमो जनः । अधैवं मपि मिर्गत्य प्राप्त देव्या निजाऽत्ययम् ॥ ८७।। यधुनों शोक एवाऽस्यान्मया पिरहिताऽऽस्मनाम् । फर्य पपि हते देवत्रासना मम बान्धवाः ॥ ८८॥ महर्दिशोभना देवैः परीमता हुनयः । भविष्यन्ति शुचा हीना न चैतदपि सम्मतम् ।। ८९ ।।

·पष्टितमोऽध्यायः ४२७ भाप्य सर्वोच्छ्रयं कश्चिदभिभूतः कथं भवेत् । नूनं मयि हते देव्या भ्रातपुत्रादिवान्धवाः ।। ९० ॥ शूरास्तु तत्क्षणे एवं वीर्यक्रोघसम्मुच्छिनाः । युद्धाऽयौ स्वात्मशलभान् भस्मीकुर्युर्न संशयः ॥ ९ ॥ अथ ये कातराः स्वल्पवीर्यास्तेऽवनिरन्ध्रगा।। देवा इब देन्यमाजो वियुक्ताः स्त्रीमुतादिभिः ॥ ९२ ॥ शोचपन्तस्तथाऽन्योन्यं भवेयुर्वै मृताऽधिकाः । आरोदनन्तु पन्धूनां नास्तीति न फपश्चन ॥ ९ ॥ तदया किं चिन्तनेन मन्ये नाऽन्यदितो परम् । आदौ देठा इतेपु ततोऽहम इतः ॥१४॥ अयं श्रेपान हि मे भाति सन्त्यत्र पहुशो गुणाः । पावनं देवताशवः माप्तिर्लोकोत्तमस्य च ॥ ९५ ॥ परीभवाऽऽधसम्भावः कीर्तिोंके महतरा । .अत्राऽपि मन्ये खीबालमुखानां न हि सम्भवम् ॥ २६ ॥ अमतीकार्यमेतत् दैवमत्र परायणम् । अथ वैतन्मया पूर्व श्रुतमन्नासनान्मुखात् ॥ ९७ ॥ सा परा त्रिपुरा देवी भक्तवाञ्छा पूरणी । इति तन्मे परीवारं न शोपयतु सा परा ॥ ९८ ।। न में चैतेनाऽइमेषां परमार्थस्वभावतः । जानामस्याऽपि में देवी मोहमुत्पादयत्पलम् ॥ ९९ ॥ सन्मे विचिन्तनं व्यय स्वप्नसारे जगस्थितौ । तत्ता सन मावेन शरणं माप्तवानहम् ॥ १० ॥ तन्मां नियोजयेघदभियुक्तोऽस्मिन चाऽन्यया । पाहिमा परमेशानि शरण्ये शरणागतम् ॥ १०१ ॥ मोहनाळप्रवन्धान्पामभ्युद्ध पिहाईसि । इति मार्थ महादेवी त्रिपुरा मण्डदानवः ।। १०२॥

·४२८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
निशाम्य दैन्पमापन्नान् बन्धून स्वपरितःस्थितान् ।
हर्पयन्नितिहोवाच पराक्रमयुतं वचः ॥ १०३ ।।
हे दानवा मम वचः शृणुध्वं श्रद्धया परम् ।
न में मृत्युः कुतोऽप्यस्ति मृत्योर्मुत्युरई यतः ॥ १०४॥
शस्त्राणान तथाऽस्त्राणां महामापाविनामपि ।
सचराऽचरलोकानां सदाऽहं वः समक्षतः ॥ १०५ ॥
पश्चोतरशताण्डानामीश्वरोऽहं महाबलः ।
तत्रेमामवलां ज्ञात्वा न शीघ्र हन्तुमुत्सहे ।। १०६ ॥
युद्धनिर्भरतामस्या दृष्ट्वा निर्जित्य लीलपा ।
स्वाऽन्तःपुरं समानीय महाऽऽनन्दमुपैम्पलम् ॥ १०७ ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ललिवामाहात्म्पे. भण्डामुरवि.
चारे पष्टितमोऽध्यायः ॥ ५००१॥

·अथैकषष्टितमोऽध्यायः। इत्युक्त्वा पार्श्वगं सूतं दीर्घग्रीवं महाऽसुरः । यभापे क्रोधताम्राक्षो रयः संयुज्यतामिति ॥ १॥ अथ सूतो निमेषेण सन्नदं स्पन्दनोत्तमम् । निवेदयदत्यनाथे प्रणम्याऽविविनीतयत् ॥ २ ॥ आरुरोह रयश्रेष्ठं भण्डदैत्यः प्रतापनः । गृहीत्वा सशरं चापं मचचालाऽतिरोपितः ॥ ३ ॥ दृष्ट्वा श्रुत्वा च दैत्येशं व्रजन्तं युद्धकारणात् । दैया विनिर्ययुः शीघं सन्नद्धाः क्रोधमाछताः ॥ ४॥ पुरतः पायोः पृष्ठे सर्वतः परिवार्य तम् । निर्ययुदैत्यमुभटाः सहशो धृतहेतयः ॥ ५ ॥ भण्डदैत्पसुताः सर्वे मण्डतुल्यपराक्रमाः । कुटिलाक्षोऽग्रजस्तेपाममेयपळविक्रमः ॥6॥ स्यन्दनस्याः सन्नदाः सपरेवनिवर्तिनः । अक्षोहिणीशतयुता भण्डदैत्याऽग्रतो ययुः ॥७॥ अहम्पूर्षिकया युद्धे पे संस्पर्धन्ति नित्यशः । पाचयोर्दैत्यराजस्य विपङ्गश्च विशुक्रकः ॥८॥ चेलतु तरौ तस्य विष्णुतुल्यपरक्रमौ । रयस्यौ तौ महाचापौ धाऽरुणितलोचनौ ॥९॥ असन्ताविव सैन्यानि परेपां ययुतुर्दुतम् । प्रत्येकपक्षोहिणीनां शतेन परिवारिती ॥१०॥" उग्रकर्ममुखास्तस्प मन्त्रिणो भीमविक्रमाः । अनुजग्मुदत्यपति भावासोहिणिसंयुतीः ॥११॥ 4 ·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पग्वण्डे एवं प्रचलिते दैत्यनाथे समरकारणात् । रराज राजपथ्या तु माट्काळनदी पथा || १२॥ कृलपा दैत्यजला स्थाऽऽर्वसमाकुला । तुग्गभगा द्विरदयाहा खटककच्छपी ॥१३॥ उमीपतफेनपिण्डाऽऽध्या पताकालहरीयुता। खगदीर्घमहासपी तूणीमत्स्यविचित्रिता ॥ १४ ॥ दानवाऽऽस्याऽम्भोजतातस्तन्नःशफरीगणा। विचित्रच्छत्रसादिपतत्रिततिमालिनी ।। १५ ।। उच्लत्तुरगोत्तुगशिशुमारकुलाऽऽविला । रथघोपमहाघोपा वाहिनी जलवाहिनी ॥ १६ ॥ निर्गमत्तस्पुरद्वारान्महतो रत्नगोपुरात् । कुल्यामुखाजलं ह्याशु केदार प्रस्तं यथा ॥ १७ ॥ पुरद्वारावाहिनी सा प्रस्ताऽभूहिः क्षणात् । तदन्तरे तु विजयः पाप्य दैत्येश्वरं द्रुतम् ॥ १८ ॥ मन्त्री प्रणम्य विन्यस्य मूर्यश्चलिपुटं स्थितः । प्राप्याऽऽशायवदत्तं सवधस्तत्कालसम्मतम् ॥ १९ ॥ दैत्येश्वर महाराज कीर्तिस्ते सर्वतस्तता। प्रतापतपनश्चीचे ब्रह्माण्डानि तपस्यसौ ॥ २० ॥ पळवत्तर एषोऽत्र हरिरेको विभावितः । सोऽपि त्वत्सम्मुखं प्राप्य युद्धे मुयः पराजितः ॥२१॥ तवां मुद्धे जगत्कश्चिदिति मोघो हि निश्चयः । तथाऽपि मन्त्रिणा काले चाऽर्थशास्त्रममाणतः ॥ २२ ॥ विमृश्य राज्ञे वक्तव्यं हितमागमसम्मितम् । काळे युक्तमनुक्त्वा तु न मुमन्त्रित्वमर्हति ॥ २३ ॥ चत्वार एव सम्प्रोक्ता उपाया दण्डशासने । तत्रैकैकोऽपि स्चे काले सम्मतो चळवतरः ।। २४ ।।

·एकषष्टितमोऽध्यायः। अन्यकालेऽन्यमातिष्ठन्मूढदुर्मन्त्रिपन्धितः । नश्येदसदृश भुक्त्वा ह्यामयीवाऽगदं नृपः ॥ २५॥ तत्राऽध्यवसितं प्रार्दुतचारदृशाऽखिळम् । दृष्ट्वा युद्धं प्रकुर्वीत तेन श्रेयः समाप्नुयात् ॥ २६ ॥ तत्सम्मतो दचारी परेषु मेपय द्रुतम् । तावत् सेनाऽपि सन्नदा भविष्पत्यविशक्षिता ॥ २७ ॥ रक्षणं नगरस्याऽपि विहितं याचयाविधि । विज्ञप्तव्यमिदं काले मया ते स्वामिनः पुरः ॥ २८ ॥ विज्ञापितं तद्भवता कर्तव्यं काहसम्मितम् । निशम्य मन्त्रिवाक्यं तद्युक्तं कुशलसम्मतम् ।। २९ ।। समाधानाय बन्धुनामभिमन्यत मन्त्रणम् । निवेश्य सेनापतिभिः सेनां तत्र विभागशः ॥ ३०॥ पुररक्षाविधानाप कुटिलासमवाऽमृजत् । अमित्रघ्नं मन्त्रिवर्य प्राह भण्डमहाऽऽसुरः॥ ३१ ॥ गच्छाऽमित्रन मच्छास्त्या नां ब्रूहि ललिताऽभिधाम् । नाऽहं त्वा सुन्दरी देवी सर्वथा संश्रयोचिताम् ॥ ३२ ॥ पाञ्छामि योद्धं तत्कस्मान्मा योद्धं त्वामिहागता । युद्धश्रद्धा तवेयं वै सम्मतं मम सर्वया ॥ ३३ ॥ न विमेमि महायुद्ध सत्ययुद्ध भयं कुतः। फित्व त्वां मियाकारां दृष्ट्वा द्रुतं मनोमवाम् ॥ २४ ॥ तत्सुराणां परित्यज्य पक्षं पसंश्रया मव । साम्ना युद्धेन वाऽपि त्वां फरोम्यात्मतमाश्रयाम् ॥ ३५ ॥ मद्विरोधेन ते लोके हानिरेव न संशयः । विमृश्यैतद्रुततरं पक्षमेकतरं भन ॥ ३६ ॥ इति तां यूहि साम्ना च ज्ञात्वा तस्याः समीहितम् । घळच सर्व तस्कत्यं ज्ञात्वा याहि द्रुतं पुनः ।। ३७ ॥

·४३२
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
अथ मायाविना श्रेष्ठं विद्युन्मालिनमाह सः ।
विद्युन्मालिन्महामाज्ञ मायाविकुलनायक ॥ ३८ ॥
परैरविदितो गत्वा देव्याः सेनामशेषतः ।
वलञ्च व्यवसायश्च भेदच्छिद्राणि युक्तितः ॥ ३९ ॥
विचार्य शीघ्रमायाहि त्वमत्र कुशलोऽह्यसि ।
आज्ञप्तावितरौ दैत्पौ ययतुः शक्तिवाहिनीम् ॥ ४ ॥
अनन्तामम्बुधिप्रख्यामविगाह्य कथञ्चन ।
अपित्रांनो महासेनां विवेशाऽब्धि यथा प्लवः ॥ ४१ ॥
उत्खातकरवालाभिः शक्तिभिः परिरक्षिताम् ।
प्रविष्टमात्रं शस्या स गृहीतो बलवत्तरः ॥ ४२ ॥
परिचारिकया दण्डनाथायाः काश्चनाऽऽभया ।
चपेटया निहत्याऽऽशु गृहीत्वा तं गलेऽसुरम् ॥ ४३ ।।
तर्जयामास वचनैः क्रोधयुक्तैर्भयङ्करैः ।
कस्त्वं सेनामिमां देव्या दण्डराज्ञीसुरक्षिताम् ॥ ४४ ॥
अविज्ञाप्य प्रविष्टोऽसि चाऽस्मत्प्रमुखवीक्षिताम् ।
आता विना दण्डराइयाः प्रविष्टो वाहिनीमिमाम् ॥ ४५ ॥
जीवन्नो यास्यसि पुनः साक्षान्मृत्युरपि स्वयम् ।
तदन्तरे तु सम्प्राप्ताः सैन्यरक्षा नियोजिनाः ॥ ४६ ॥
दण्डिन्पाज्ञाप्रवीक्षिण्यः शक्तयः शतशः क्षणात् ।
प्रवलाभिः समाकृष्टो निहतो भूच्छितोऽभवत् ॥ ४७ ॥
श्रुत्वा तदन्तरे दण्डनाथा दैत्यस्य सङ्गतिम् ।
सपर्श ह्यानपामास स्वपरीचारशक्तिभिः ॥ १८ ॥
पृष्ट्वा तं ह्यागतं दृतं ज्ञात्वा भण्डाऽसुरस्य हि ।
विज्ञाप्य मन्त्रिणी देव्याः समीपमानयत्ततः ॥ ४९ ॥
साऽपि विज्ञाप्य तं प्राप्तं ललितायाः समीपतः ।
नीत्वा पप्रच्छ दूतं तं कृत्यं तत्राऽऽगमस्य हि ॥ ५९॥

·एकपष्टितमोऽध्यायः। भाह प्रणम्याऽमित्रघ्नः मामो भण्डनिदेशतः । दतोऽहं तस्प दैत्यस्य तदुक्तं संबवीम्यहम् ॥५१॥ आश्योने विरोधोऽस्ति कुतो योद्धं समागता । युद्धाऽस्ययुद्धा वा देवि भूपारस्पं मत्समाश्रया ॥ १२ ॥ तवामात्ममियां हृयां योपयामि फयं वद । तद्देवान् सम्परित्यज्य भव त्वं मत्समाश्रया ॥ २३ ॥ वक्तव्यति त्वया गत्वा ज्ञेयं सेनावलाऽवलम् । इत्यई प्रेपितस्तेन दूतबध्या[:] विनिन्दिता[न] ॥ ५४॥ शास्त्रेषु दृतस्य वध न वदन्ति विचक्षणाः । इति मत्वा प्रविष्टोऽई लक्षितः सर्वशक्तिभिः ॥ ५५ ॥ भविष्टमात्रोऽभिमतो गृहीतस्तव शक्तिभिः । आनीतस्ते समक्षञ्चेत्येतत् सर्व निरूपितम् ॥ ५६ ॥ अग्ने देव्येव शरणमपोग्यो मे वधो भवेत् । निशम्य दूतवचनं ललिताया मतं ततः ॥ ५७ ॥ विदित्वा मन्त्रिणी माह स्मेरमञ्जुलमापिणी । माभैदैत्य प्रज सुखं इन्यसे न कदाचन ।। ५८ ।। घूयास्तं भण्डदैत्येशं मयोक्तमवधार्य च । यदि ते जीवने श्रद्धा द्रुतमागत्य निर्भपः ॥ ५९ ॥ शरणीकुरु देवेशी त्रिलोकी सम्परित्यज । त्रिलोकेशो भवेदिन्द्रः त्वं पाताले निवत्स्यति ॥ ६॥ कुरु सख्यं गोत्रभिदा सपुत्रयलवाहनः । अन्पया न विमोसस्ते जीवन काऽपि भविष्यति ॥ ६१॥ नयैनं दण्डसाम्राज्ञि सेना दर्शय सर्वतः । दर्शयित्वा ततः सेनापहिरेणं विसर्जय ॥ ६२॥ इत्पाज्ञप्ता कोलमुखी मदर्प सामनीकिनीम् । व्यसय देतेयं यदिः सेनानिवेशनात् ।। ६३ ॥ ५५ त्रि०मा० ·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे अथ मुक्तः पुनर्जातमात्मानं समर्मसत । जगाम राजसविध भयविहलिताऽन्तरः ॥ ६४ ॥ विद्युन्माली निशाम्यनमीमत्रानं विहिसितम् । भीतो रात्रौ महामायः कौशिकी तनुपाश्रितः ॥ ६५ ॥ विचरन्नाकाशमार्गे सेनां मा निशामयत् । गणयित्वा सर्वसेना वजन्तं गगनाऽध्वनः ॥६६॥ जग्राह काचिच्छक्तिस्तं खेचरी निशिरक्षिणी। गृहीतमात्रो मायावी प्रोड्डीय गगनोलतः ।। ६७ ॥ पञ्चाशद्योजना युयोध त तया भृशम् । चिरं युवा शुलहतस्तथा मुक्तः कथञ्चन ॥ ६८ ॥ जगाम दैत्यनृपतिपीपत्रमाणावशेपितः । पपात पुरतस्तस्य मूर्यस्योदयनं प्रति ॥ ६९ ॥ दृष्ट्वाऽयपतितं दैत्यं म्रियमाणं भृशं हतम् । भण्डारो जपमन्त्रं पस्पर्शाऽङ्गेषु पाणिना ।। ७० ।। मन्त्रस्पर्शनमात्रेण जीवितश्व गतव्यथः । उत्थाय पणनामाऽऽशु दैत्यराज पुरस्थितम् ॥ ७१ ।। अथ पृष्टः माह विद्युन्माली वृत्तं स्वर्क क्रमात् । महाराज स्वरसमक्षं गतोऽमित्रनमंयुतम् ॥ ७२ ॥ दृष्टवानस्मि तो सेना प्रलयाम्बुधिसन्निभाम् । अधाऽमित्रघ्न एवाऽऽदौ प्रविवेश महाचभूम् ।। ७३ ।। पश्यतो मे क्षणेनैव गृहीतः शक्तिभिर्वलाद । मधुवन्मक्षिकाभिः स समानान्तोऽथ शक्तिभिः ।। ७४ ॥ क्षणेन विगतमज्ञः समभूगलवानपि । अशक्तः स्पन्दितुमपि क युद्धं क पलायनम् ॥ ७५ ॥ कथञ्चिदपि नो जीवेत् स इत्थं मम निश्चयः । ताबद्रीतोऽप्यहं दूराद पलायनपरोऽभवम् ।। ७६ ॥

·एकपष्टितमोऽध्यायः भवदाज्ञागौरवेण न निवृत्तोस्मि ते भयात् । ततो दिनाऽवसानेऽई पापापूकत्वमास्थितः ।। ७७ ॥ उपर्युपरि सेनायाः सञ्जरंस्तो निशामयम् । सा सेना महती हटा भीमा भीषणनादिनी ।। ७८ ॥ संवर्तकालसंक्षुब्धमहोमिजलधिर्यया । दर्शनादेव सेनाया यास्यन्ति मृतिमासुराः ॥ ७९ ॥ तत्र सर्वा महाभीमाः शक्तयो भीमविक्रमाः । अहम्पूर्विकया युद्धं फर्तुमादौ समुत्सुकाः ।। ८० ॥ तत्र याला कुमारी या ललितायाः प्रियाऽऽत्मजा । कुमारीमिः कोटिशतसंख्याभिः परिवारिता ॥८॥ शस्राऽस्त्रकौशलाऽभिज्ञा युद्धसन्नाइसम्भ्रमा। भण्डपुत्रान् निहन्मीति सा ब्रवीति पुनः पुनः ।। ८२ ।। कुमार्योऽपि च ता धूयुर्भण्डपुत्रसुवाहिनीम् । नाशयामः क्षणेनाऽतिगर्जन्त्यः समरोत्सुकाः ॥ ८३ ॥ अथ सम्पत्करी चाचाऽऽरूढाख्या शक्तिनायिका। गजानश्वानसंख्यातान महाशक्तिभिरास्थितान् ॥ ८४ ॥ कर्पन्त्यौ ते बलोदने वालापानद्वपाऽश्रिते । अय पाळा पृष्ठतस्तु महास्थनिवासिनी ॥ ८५।। ललिता श्रीमहादेवी नवाऽऽधरणशक्तिभिः । अममेयबलकौशौर्ययुक्ताभिरामता ॥ ८६ ॥ तस्याः पार्श्वद्वपे मन्त्रनाया दण्डधराऽऽस्थिता । प्रत्येक रथमारूढा महाऽद्भुतपराक्रमा ॥ ८७ ॥ अनेफकोटिमातङ्गकन्यामिः स्वसपारमभिः। चित्रवीर्याभिरभितः संहता मन्त्रिणी स्थिता ।। ८८ ।। वाराह्यपि महाभीमविकराऽऽकृतिनामभिः । शक्तिभिर्वटुकायश्च संयुताऽनिरुपान्विता ।। ८९ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
सर्वत्र शक्तिसेनासु न मया काऽपि लक्षितम् ।
यत्र ते वधतान्तसङ्गतिन हि संस्तुता ॥ ९ ॥
तत्रैकाऽप्यवरा शक्तिः सर्वमस्मद्धलं क्षणात् ।
नाशपेदिति मे बुद्धिर्व्यवसायं समास्थिता ।। २१ ।।
शतकाटिपरार्धानां कोट्यवि॒दशतात्मिका ।
सेनैवं शक्तिनिचिता दैत्यराज वदामि ते ॥ ९२ ।।
शकिरन्यतमा तेपु बले वीर्ये च विक्रमे ।
सर्वान् दैत्यगणानस्मानतितिष्ठति सर्वथा ॥ ९३ ॥
इत्युक्त्वा दैत्यराज तं मणिपत्य कृतालिः ।
विद्युन्माली समभवत्तूष्णीं दैत्यसभागतः ॥ ९४ ।।
इति श्वीत्रिपुरारहस्ये ललितामाहात्म्ये चारवाक्यं
नामैकपष्टितमोऽध्यायः ॥ ५०९५ ॥

·अथ द्विषष्टितमोऽध्यायः। अथ क्षणादमित्रनः प्राप्तो दैत्यसभान्तरम् । भण्डासुराऽध्योरपतत् भयविहलितान्तरम् ॥ १ ॥ आश्वस्तः माह सचिवैः पृष्टो वृत्तं प्रवेपितः । महाराज त्वदाशप्तो गतः शक्तिमहाचमूम् ॥ २॥ प्रविष्टः शक्तिभिस्ताभिर्गृहीतो बलवत्क्षणात् । नमे वीर्य बलं वापि वभौ शत्यग्रतः कचित् ॥ ३ ॥ रविमभानिमनस्य खद्योतस्येव मुममा । सणेन तासां ग्रहणाद्विसंज्ञोऽभवमञ्जसा ॥४॥ अथ नीतो दण्डनाथासविधं मृतवत् स्थितः । सा कुलादिरियोनम्रा क्रोडास्या काञ्चनमभा ॥५॥ क्रोधानिमुद्विरन्तीव सुनेत्रैरारवा । ताग्विधं शक्तिगणं तस्याः क्रोधप्रदीपितम् ॥ ६॥ पृष्ट्वाऽहममवं भुयो श्वसितुश्चाऽपि नो विभुः । तस्या नियोगानीतोऽहं शक्तिभिर्मन्त्रिणीपुरः ॥ ७ ॥ सा दृष्टा मन्त्रिणी देवी नापिन्छदलसनिमा । सौन्दर्यकुलसाराती पूर्णतारुण्यगर्विता ॥८॥ मन्दस्मितमुखी पानमदमाद्यविलासिनी । गीतहास्यपरा निसं वीणावादननिष्ठिता ॥९॥ तस्याः सन्ननेवाजाऽमृतवर्षाऽभिजीवितः । अन्ववेक्षमहं सर्वसौभाग्यकसमाश्रयाम् ।। १० ।। तयाऽनुयुक्तो निखिलमबदं तव भाषितम् । तया नीतो महारापाः समक्षमहमाश्वथ ॥ ११ ॥ साटा लळिता राक्षी महाविमवसंश्रया ।

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे सन्देश वाचयन्मह्यं यत्तत्ते मन्त्रिणीमुखात ॥ १२ ॥ वक्ष्यामि शृणु दैत्येश सावधानेन चेतसा । श्रूयास्त भण्डदैत्येशा जीवने यदि ते मतिः ॥ १३ ॥ त्रिलोकी विसृजेन्द्राय शरणीकुरु मातरम् निवस त्वं परीवारयुतः पातालसमनि ॥ १४ ॥ इन्द्रेण सङ्गतो भूयाः पुत्रामात्यादिसंयुतः । अकृत्वैवं न ते मोक्षो लोकाऽन्तरगतस्य च ॥१५॥ इन्द्रशत्रुमहं त्वां तु (?) न नेप्याम्पात्मसंश्रयम् । इति त्वया तत्र गत्वा वक्तव्यो भण्डदानवः ।। १६ ।। तदन्तरे शक्तिरेका श्यामा तुरगसंश्रया । करालकरवालोद्यत्करा तत्र समाययौ ॥ ॥१७॥ अवरुह्य स्ववाहनात् मा प्रणम्य ललिताऽम्बिकाम् । मन्त्रनाथाश्च वृत्तान्तं यमापे साऽनुयोजिता ।। १८ ॥ पित्ता भण्डदैत्यस्य वाहिन्यां नगरेऽपि च । मभृत्याः शक्तयो गत्वा दृष्ट्वा सर्व समागताः ॥ १९ ॥ ताभिर्विभावितं सर्व सैन्यं नगरमेव च । इति वृत्तं तया प्रोक्तं सर्वमस्मरसमाश्रयम् ॥ २० ॥ दैत्यानां सैनिकानाञ्च मन्त्रिणामायुधस्य च । संरूपानं वाहनानाञ्च कोशानां दुर्गरक्षिणाम् ॥ २१ ।। पुत्राणां ते तत्सुतानां तत्सतानाञ्च सर्वशः॥ न तयाऽविदित किञ्चिन्नाऽस्ति वाह्याऽन्तरेषु च ॥ २२॥ त्रियः सर्वाः मुविदितास्तासाश्चापि प्रभापितम् । मन्त्रस्ते मन्त्रितोऽप्यत्र नाऽस्माभिर्विदितोऽपि यः॥ २३ ॥ तया मोक्तोऽथ वचनं वृत्तश्चापि पृथक पृथक् । चित्रं मन्ये चिरादत्र वसन्नविदितञ्च यत् ॥ ॥ २४ ॥ तत् सर्वश्च तया प्रोक्तं यद्यथा समस्थितम् । यत्वयाऽस्यत्र नो शातं तवया कथितं ननु ॥ २५ ।। मन्येऽहं तदलं देव्या अनेयं दैत्यपुङ्गवैः ।

·द्विषष्टितमोऽध्यायः । एकाऽपि शक्तिरवरा सर्वानो नाशयेन् क्षणात् ।। २६ ॥ दैत्यश्वराऽहं ते सैन्पे बलिष्यनवरो ननु । इन्द्रादयोऽपि विजिता मया भूयः समागमे ॥२७॥ सोऽहं प्रविष्टमात्रोऽपि शक्त्या सामान्पया ननु । गृहीतो लीलयवाऽऽशु हरिणा मृगशाववत् ॥ २८ ॥ यथा याला क्रीडनकमाछियापकरस्थितम् । गृहन्त्यहं तथा ताभिहीतो बलवानपि ॥२९॥ न मेऽभूव स्पन्दितुमपि शक्तिः क नु विमोक्षणे। अशक्यं सर्वथा दैत्पैजेतुं नास्स्यत्र संश्रयः ॥ ३० ॥ इत्युक्त्वा विररामाsथ दैत्यो दैत्येश्वराऽग्रतः । श्रुत्वत्यं दैत्यवचनं भण्डः स्वाऽन्तरचिन्तयत् ॥ ३१ ॥ नूनं सा त्रिपुरेशानी कृपया मयि संश्रिते । भसादमकरोदय चिरकालाऽभिकाङ्गितम् ॥ ३२ ॥ यत्तया लोकमात्रोक्तं तदद्याऽवितथायितम् । धन्योऽहं त्रिपुरेशानी दृष्ट्वा युद्धऽनुभाष्य च ॥ ३३ ॥ तरछसानिमहाज्वालानिर्दम्यकलुपाऽङ्गकः । प्रजामि तल्लोकममुं महामुखसमाश्रयम् ।। ३४ ।। महापापसमुद्भूतो देहोऽयं पापसंश्रयः । दैत्यस्वभावविहितश्चिरमारायितो ननु ॥ ३५ ॥ - यथाऽऽविष्टिगृहीतो हि भारं क्षिप्त्वा पलायति । तथाई दुःखदं देहममुं भारं विसृज्य तु ॥ ३६ ॥ पलापिध्ये सुखस्थानं न मे खेदोऽत्र विद्यते । नूनं वर्षसहस्राणां नियुतदेह एप मे ॥ ३७॥ सम्मासोऽत्यन्तमुखितामपि में न हि रोचते । त व भोगारतद्राज्य साखिषस्तव सङ्गतम् ॥ ३८॥ अन्य सेवमनस्य सर्व रस्यूमागतम् । निर्विग्गोऽहं दृदातरमस्मात् पर्युषितात्मनः ॥ ३१ ॥ वाग्छामि नाशं देहस्याऽऽमयं दीर्घाऽऽमपी यया ।

·४४० त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे परन्तु मे विरहिताः शोचिष्यन्ति प्रिया इमे ॥ ४० ॥ तथा तैरप्पेहं हीनो न विन्दामि क्षणं मुखम् । आदौ वाऽनन्तरं वाऽपि दुःखदैव मृतिर्भवेत् ।। ४१ ॥ तदेतद्विपमं भाति कथं नाऽतिर्भवेन्मम । एवं मे त्रिपुरा देवी कृपां कुर्यादभीप्सिताम् ॥ ४२ ॥ युगपद्यदि नो हन्यात क्षेमं मे प्रतिभाति तत् । भक्तवाञ्च्छासमधिकफलदा सा निसर्गतः ॥ ४३ ॥ कुतो न पूरयेदिष्टं सा निजाध्याश्रयस्य मे । इत्थं विचिन्त्य मनसा नमस्कृत्य पराम्बिकाम् ॥ ४४ ।। नाट्ये नट इव स्वैरं क्रोधमाहारयत् परम् । धिगस्स्वधम दैतेय कथं पम समक्षतः ॥ ४५ ॥ अप्रियां परसंश्लाघो कुर्वन्नपि न लज्जसे । परसंश्लाघनं यत्तल्लोके कापुरुषत्रतम् ॥ ४६ ।। परन्तु पकिनं ज्ञात्वा न शूरः श्लाघो कचित् । चली वायरलो वाऽपि शरास्तत्र न बिभ्यति ॥ ४७ ॥ इत्युक्त्वा खद्गमुद्यम्य क्रुद्धः कालमहाऽहिवत् । वमन्निव नेत्रमुखात् क्रोधकाकोलपावकम् ॥ ४८ ॥ निर्ययौ नगरद्वारान्महाविलमुखादिव । पश्यन्तु दैत्या ये भीताः तस्यामेति पराक्रमम् ॥ ४९ ॥ अद्य मां समरे प्राप्य पुनः सा न भविष्यति । वदन्तमेव दैत्येशं सूतः सरथमग्रतः ।। ५० ॥ अभ्याजगामाऽथ सोऽपि रथमारुह्य संययौ । तं मेनिरे जनाः कालं जगत्संहरणोद्यतम् ॥ ५ ॥ नाऽस्य क्रोधानिमासाद्य जगद्भूयो भविष्यति । इत्यूचुः सहसा सर्वे भीताश्चाऽसुरपुङ्गवाः ॥ ५२ ॥ निर्ययुः स्वस्वसेनाभिः सेनाऽपक्षाश्च मन्त्रिणः । पुत्राः पौत्राः प्रपौत्राश्च भ्रातरः सर्व एव ते ॥ ५३ ।।

·द्विपष्टितमोऽध्यायः ४४१ भीता निशेषतः सेनां समादाय विनिर्ययुः । अथाऽज्ञप्तो विशुफ्रेण कुटिलासश्च भूपतिः ॥ १४ ॥ अक्षौहिणीपञ्चफेन चक्रे नगररक्षणम् । तन्निवेध विशुक्राय विफर्पन्महती चमूम् ॥ ५५ ॥ ययौ भण्डासुरस्याऽये ग्रसन्निव ककुप्तठम् । एवं प्रचलिते दैत्यराजे निखिलसेनया ॥ ५६ ॥ अवादयंस्तु दैतेया रणभेरीः समन्ततः । पटहाऽऽनफभेरीणां पाई त्यविगर्जनैः ॥ ५७॥ आस्फोटैमियोपैश्च गजचीत्कारमिश्रितः। वन्दिमागधसनादै पहेपितहितैः ॥ ५८॥ तुरङ्गरविक्षपोन्मिपञ्चटचटारः। हुक्ताऽऽहानसंरावैः संहतो हि महास्वनः ॥ ५९॥ वी जगत्पीभेदप्रगल्भ इव पूरितः । सेनास्वनं समाकर्ण्य भण्डदैत्यसमागमम् ॥ ६० ॥ विदित्वा पारमुखतो निश्चित्य महदुधपम् । दण्डिनी त्वरिता मन्त्रनाथां प्राप्य व्यजिज्ञपत् ॥ ६१ ॥ सचिवेगेष सम्माप्तो भण्डः सेनासमन्वितः । महासनाइसम्भारो युद्धं महदुपस्थितम् ॥ ६२ ॥ विज्ञाप्य ललितादेवी समेताशक्तिमिर्टता । संरक्षन्ती शाक्तिगणैर्महाराज्ञा अनुबन ॥ १३ ॥ अहं यास्ये तमिरोडुं पुरतः सेनपाता। एप शब्दः श्रूयते वै गनवाजिसमाकुलः ॥ ६४ ॥ मन्ये घाला सम्प्रटचा युद्ध युद्धसमुत्सुका । सम्पनायाऽश्वनायाम्प युता चित्रपराकमा ।। ६५ ॥ एवं वदन्त्यां तस्यान्तु माता सन्देशहारिणी। पयित्वा दण्डनाया मन्त्रिणीचाऽप्यभाषत ॥ ६६॥ देवि भटचं सुमहद्युद्धं घालाम्बया सह । ५६ त्रिमा

·त्रिपुरारहस्यं माहात्म्पखण्डे
दैत्पराजस्य सन्नाहो महान् युद्धसमुद्यमः ॥ ६७ ।।
भ्रातपुत्रादिसहितसर्व सेनाममातः ।
समागतः ऋरतरो युध्यति क्रूरविक्रमः ॥ ६८ ॥
इति विज्ञापनायाऽह मम्पत्कर्या निम्मपिता।
किं वदामि पुनर्गत्वा तां देवीं गजवाहिनीम् ॥ ६९ ॥
श्रुत्वा सन्देशहारिण्या वाक्यं श्रीदण्डनायिका ।
माह तत्कालसदृशं वाक्यं विक्रमबृहितम् ॥ ७० ॥
गच्छे मसेनानेत्री ता हि श्रुत्वा मदीरितम् ।
अपमत्ततया नूनं योद्धव्य दैत्यपुगवैः ॥ ७१ ॥
वाला कुमारिका नित्यं युद्धगोष्टीसमुत्युका ।
सर्वतः
1: सा रक्षितव्या प्राप्ताऽस्म्यहमपि द्रुतम् ।। ७ ।।
यया पलाय्य नो गच्छेन्मायया दैत्यपुङ्गवः ।
तथा संरुभ्य योद्धव्यं यावन्मम समागमः ॥ ७३ ।।
नतोऽह तस्य न चिरं युद्धश्रद्धा चिरन्तनीम् ।
नाशयामि क्षणेनैव तमः मूर्योदये यथा ।। ७४ ।।
गच्छ शीघ्र समादाय सन्देशं गजवाहिनीम् ।
आज्ञप्तेव निर्गता सा शक्तिः मन्देशहारिणी ॥ ७ ॥
ततः किरिरथारूढा दण्डिनी निर्ययो द्रुतम् ।
असङ्घयशक्ति सेनाभिर्युता क्रोधममाला ।। ७६ ॥
निसर्गक्रोधना भूयो युद्धोपक्रमरोपिता ।
दिधक्षन्तीव लोकांश्च सर्वान् रोपामिना क्षणात् ।। ७७ ॥
रयनेमिमहास्वनयुतः सेनामहारवः !
परंपा हृदयं भिन्दन् श्रोत्रमार्गेण संविशन् ।। ७८ ॥
प्रतिस्वानमहाघोपः मोचलद्भीपणाऽऽकृतिः ।
एवं श्रीदण्डसाम्राज्ञी जत्रयात्रामुपाऽक्रमन् ॥ ७२ ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्पे ललितामाहात्म्ये युद्धाऽऽरम्भे
द्विपष्टितमोऽध्यायः ॥ ५१७४ ॥

·अथ त्रिषष्टितमोऽध्यायः। भण्डासुरमहासेनाकोलाहलमहाध्वनिम् । निशम्य प्रेक्षदत्यन्तयुद्धोत्सुकतया दिशम् ॥१॥ मागुदीची कुमारी सा ललिताया मन:प्रिया । ददर्श दैत्यसेनायाः सम्मदजनितं रजः ॥ २ ॥ प्रतिसश्वरसम्भूतसांवर्तकसमूहवत् । ज्ञात्वा प्राप्तं दैत्यराज सर्व सेनासमास्तम् ॥ ३ ॥ समरोत्सुकचित्ता सा वाला त्रिपुरसुन्दरी । लघुचक्ररथाऽऽरूढा रथनेत्रीमचोदयत् ॥ ४ ॥ श्रीमातुः प्रतिरोधं सा तर्कयन्त्यय संयुगे । अदृष्ट्वैव महादेवी मन्त्रिणीमभिसंययौ ॥ ५ ॥ सेनानेत्रीच सेनाथाऽप्याकाङ्कनत्यतिसत्वरम् । दैत्यसेनाऽभिमुखतो वायुवेगेन संपयौ ॥ ६ ॥ शरदीव महामेघ आकाशे वायुनेरितः । यथा पुरो निपतति तथा वेगादयो ययौ ॥७॥ वालाया युद्धपात्रां तां विषमां वीक्ष्य सत्परम् । अश्वारूढा द्रुततरं नामनु प्रतिसंययौ ॥ ८॥ तुरङ्गैस्तुगभगाभः पयोधिरिव तचमूः । उपाद्रवज्जगज्ज्वालाप्लावनायेव सर्वतः ॥९॥ सम्पत्करी च तत्पश्चाद्रणकोलाहलस्थिता । अनेककोटिमातङ्गसेनासंवलिता द्रुतम् ॥ १० ॥ वेगादनुससारोच्चैलारसणहेतवे । नोदिता शीघ्रसंयाने स्थविद्याविशारदा ॥ ११ ॥ घालायाः सदृशाऽऽकारा वाहयत् स्पन्दनं जवात् । प्राणनदीव जलधिं दैत्यसेनां व्यगाहत ॥ १२ ॥ -

·।
४४४ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्टे
सज्यं धनुर्विकर्पन्ती वर्पन्ती शरवर्षणम् ।
नदीवेगविभिन्नेऽब्धौ नौरिव स्यन्दनन्तु तत् ॥ १३ ॥
विवेश दैत्यराजस्य वारोघदलिता चमूम
कुटिलाक्षो दैत्यसेनामुखे कुझरसंस्थितः ॥ १४ ॥
महत्या सेनया वाला संरुरोध महावली ।
दैत्यसेनापतिः सोऽपि दृष्ट्वा वाला कुमारिकाम् ॥ १५ ॥
सृजन्ती शरवर्षाणि मेनेऽद्भुतपराक्रमम् ।
एकाकिनी रयास्ढा मृङ्गीमहायनाम् ॥ १६ ॥
अहो चित्रतम ह्येतत् केयमेका कुमारिका ।
निर्भया योधपत्यम्मानिन्द्रादीनाञ्च बासनान ॥ १७ ॥
मन्येऽद ललितामना निमित्तश्चार संस्तुतः ।
लक्षये सर्वचिह्नानि किन्वेपा तरुणी न च ॥ १८ ॥
अप्येपा तस्य तनया भवेत् पूर्व हि या श्रुता ।
कथ तत्तनया वाला सेनाविरहिता पुनः ॥ १९ ॥
एकला युद्धसन्नद्रा समागच्छेन्मृधे कचित् ।
नूनमेपैद सर्वान्नो जेप्यतीव विभाति मे ॥ २० ॥
लक्ष न युधि स्थातुं सम्मुखेऽस्पा भवेत् प्रभुः ।
विशुक्रो वा विपनो वा राजा वाऽप्यहमेव वा ॥ २१ ॥
कुतो राजकुमाराद्याः प्रत्येक मिलिताश्च वा।
अस्पत्सेना यत्र यत्र निरीक्षति ततस्ततः ॥ २२ ॥
शरजालेन शिथिला करोति निमिषार्धतः ।
कोटिशो निहता दैत्पास्वासिताऽस्मन्महाचमूः ॥ २३ ॥
एते विभिन्नचाहा हदयनोडमस्तका: ।
पतिताश्च मृताश्चान्ये धावन्त्यन्ये महाभयात् ॥ २४ ॥
शोणितप्रवहा तत्मशक्ता भयकम्पिताः ।
पत्तितास्तत्र शतशो निमना रक्तसिन्धुषु ॥ २५ ॥
प्राप्तेषाऽस्मञ्चमं भिवा प्रविशेष क्षणमात्रतः ।
रोम्पेय मया पनादिङ्मामेवंविधं स्थितम् ॥ २६ ॥

·त्रिषष्टितमोऽध्यायः।
योपिदाला मत्समक्ष भित्त्वा सेना प्रवेक्ष्यति ।
नैतदिन्द्रेण परुता वायुनाऽपि कृतं पुरा ॥ २७ ॥
विषमं भाति में ह्येतदेषा यति सर्वथा ।
इति निश्चित्य तां रोधुं महागजसमास्थितः ॥ २८ ॥
ससार पुरतस्तस्याः शरजालान्यवाकिरन् ।
युयोधाऽतिवलो दैत्यः कुटिलाक्षस्तया सह ॥ २९ ॥
पालया युद्धकुशलो मायाशस्त्रास्त्रकोविदः ।
ववर्ष शरवर्षेण वाला युद्धेऽग्रतः स्थिताम् ।। ३० ॥
उद्यन्तं भास्करमिव हिमसंहतिवर्षवत् ।
साऽपि वालाऽरुणाऽऽभागी शरतीक्षणतरांऽशुभिः ॥३१॥
अनयन्नाशपत्यन्तं तं वर्ष निमिपाऽधतः ।
अर्दयामास दैत्यस्प सेना निशितसायकैः ॥ ३२॥
अतिलाघवतस्तस्याः शरसन्धानमोक्षणम्
न वेद कश्चित्कुशलोऽप्यतिसूक्ष्मशाऽपि च ॥ ३३ ॥
अपश्यन् शरसडातधारां चापविनिर्गताम् ।
मारगिरिमुग्वात्तोयधारामिव निरन्तराम् ॥ ३४ ॥
विधूय ता महासेना मुहूर्ताऽष्टमभागतः ।
कुटिलाक्षं समासाद्य जघान निशितैः शरैः ॥ ३५ ॥
युपोध सोऽपि बलवान् सर्चप्राणेन संयुगे ।
तस्य शस्त्रास्त्रजालानि प्रतिशस्त्रास्त्रवर्षतः ॥ ३६ ॥
मोघं कृत्वा शरैस्तीक्ष्णैः माहरदत्यनायकम् ।
एफेन तीक्ष्णभल्लेन चापं तस्याऽच्छिनजवान् ॥ ३७ ।।
ततकेन वाहस्य गजस्य प्राहरन्मुखे ।
इपुणा ताड़ितो वक्ने गिरिराजसमो गजः ॥ ३८॥
चीत्कुर्वन् विभ्रन भूमौ गताऽमुरपतत् क्षणात् ।
मरिष्यन्तमिभं ज्ञात्वा कुटिळासो गदाधरः ॥ ३९ ॥
क्रोधेनाऽभ्यद्रवद्धन्तुं शाला रयसमाश्रयाम् ।
असन्तमरुणं वालं राहुं द्रुतगति यया ॥४०॥

·4
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
भीत्या युद्ध विद्रुतन्तु धर्मश्चाऽर्थः महास्यति ।
आहार्य वीर्य क्रोधश्च निवर्तध्वं समन्ततः ॥ ६९ ।।
विनिर्जिताः स्त्रिया युद्धे पलाय्य सदनं गताः ।
फि पप गृहे स्त्रीभिः पृष्टा युद्धान्निवर्तने ॥ ७० ॥
मृतिरेव ततः श्रेयः स्वीकृतादपपानतः ।
विशुक्रवचनं श्रुत्वा परात्तास्ततस्तु ते ॥ ७१ ॥
आगत्य बाला त्रिपुरा परिवः समन्ततः ।
दैत्यसेनाभिराक्रान्ता सा वाला स्थसंस्थिता ।। ७२ ॥
परिवपित्याला इव तत्र व्यराजत ।
अथ तां स्थनेत्री सा सखी माह प्रियंवदा ॥ ७३ ।।
कुमारि पन्ये दैत्याना सेनामारोऽतिदुःसहः ।
न ते पाणिग्रहा काचिच्चक्रगोज्यधिविद्यते ॥ ७४ ॥
अग्रे सेनाभरो मुयान मन्यमे चेदई द्रुतम् ।
स्यं निवर्तयाम्येषा सेनायुक्ता पुनतम् ॥ ७५ ॥
आगत्य चैतान देत्येन्द्रान यथेच्छं योधयिष्यसि ।
श्रुत्वा सखीवचः माह पहस्य मृदुभाषिणी ॥ ७६ ।।
भीताऽसि कि प्रिये युद्धे नैवं शतगुणा अपि ।
पर्याप्ता में दैत्यसेना युध्यन्त्यायुधि मे कचित् ।। ७७ ॥
लीलपाऽहं विलम्बेन युध्यामि रणकौतुकी।
मन्यसे चेदिमं पश्य क्षणं निर्दैत्यलोककम् ॥ ७८ ॥
इत्युक्ता सा पुनः माह सखी स्थवहा तदा।
देवि नास्त्येव में भीतिः सैन्येऽपातः शतोत्तरे ।। ७९॥
तथाऽपि रथनाथाया ज्ञेयं चित्तं रणोद्यमे ।
शङ्के श्रीललितादेव्या यदाज्ञामन्तरा त्वया ॥ ८० ॥
युद्धे विनिर्गता चाऽस्मि एतावत् साध्वसं मम ।
ब्रूहि शीघ्र स्यमई क नयामि रणाऽवनौ ॥ ८ ॥
इति श्रीमदितिहासोचमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललिता.
माहात्म्ये वालापराक्रमे त्रिपष्टितमोऽध्यायः ॥ ५२५५ ॥

·अथ चतुःपष्टितमोऽध्यायः॥ । सखीवचो निशम्याऽथ बाला संहमानता। माह शीघ्रं नप रथं यत्राऽसौ गजसंश्रयः ।।१।। स्तूयमानो वन्दिगर्षिशुक्राख्यो महासुरः । इत्याशता क्षणादेव निनाय स्यन्दनोत्तमम् ॥ २॥ पालाऽपि दैत्यसेना तामपारा सागरमभाम् । शरसन्ततिधाराभिचक्रऽतिशिथिला तदा ॥ ३ ॥ पुन: क्षणाद्धनीभूतां दृष्ट्वा तां दैत्पवाहिनीम् । परिवार्य निजात्मानं जिघांसन्ती विशङ्कटाम् ॥ ४ ॥ नाशयत् कुलिशास्त्रेण भस्मशेषत्वमानयत् । इतास्तत्र महादैत्याः कुलिशास्त्रेण सर्वतः ॥६॥ : भामशेषीकृताः केचित फेचिद्धतवराका । एकवाइक्षिचरणपार्टीभूतास्तथा परे ।। ६ ॥ महाक्रन्दभीमरवा नष्टमाया चमू निनाम् । निशाम्य पाहिणोनागमैरावतकुलोद्भवम् ॥ ७॥ योद्धु विशुक्रस्ता बाला दृष्ट्वाऽद्भुतपराक्रमाम् । { वर्ष शरधाराभिर्मणिमिवाऽम्बुदः ॥ ८॥ पतिवर्ष वर्षाऽय प्रतिदैत्यं शिलीमुखैः। शरवर्षे वयं तनु तपोभूतं रणाऽनौ ॥९॥ तदन्तरे तु निशितशरेणाऽऽनतपर्वणा। जधानाऽऽकर्णपूर्णेन हस्ते वो रयवाहिनीम् ॥ १० ॥ सा गादविद्धा बाणेन फिश्चिकमनमागमत् । तदृष्ट्वा रोपतानाशी गर्जन्वं दैत्यपुङ्गवम् ॥ ११॥ ५७ शि० मा०

·त्रिपुरारहस्पे माहात्म्पखण्डे
जघान तरसा भाले तीक्ष्णभल्लचतुष्टयैः ।
भल्लादितो गाढमच्छौं विशुक्रः प्राप तद्गतः ॥ १२ ॥
पुनः क्षणेन चोत्थाय वर्ष निशितान शरान् ।
अथ वाला क्षणेनैव लघुहस्तक्रियाऽन्विता ॥ १३ ॥
द्वाभ्यां चापश्च छत्रश्च चिच्छेद युगपन्मृधे ।
अथैकेनाऽऽकर्णपूर्णशरेण नतपर्वणा ॥ १४ ॥
विव्याध वाहनगजमेरावतकुलोद्भवम् ।
इन्द्रायुधं गिरिमिव ददार स शरो गजम् ।। १५ ॥
कुम्भप्रदेशे निर्मग्नो जघनाभ्यां विनिर्गतः ।
संछिन्नः कचेनेव महास्थाणुर्वभौ गजः ॥ १६ ॥
ताग्विधं गजपति व्यसं वीक्ष्य स दैत्यराद् ।
खड्ग हस्तः समुत्पत्य तो प्रहर्तुमुपद्रुतः ॥ १७ ॥
आयान्तमन्तकनिभं करवालकरोद्यतम् ।
लाघवेनैव सा वाला दूरादेकेन पत्रिणा ॥ १८ ॥
करवालं द्विधा चक्रे तं मूर्ध्नि त्रिभिराहनत ।
विशुक्रमूर्ध्नि तन्मग्न किश्चिद्राणत्रयं यदा ॥ १९ ।।
व्यराजत तदा दैत्यत्रिशृङ्गो नगराडिव ।
गाढविद्धोऽपि धैर्येण पक्षिराडिव वेगवान् ॥ २० ॥
दाय वाला पाणिभ्यामुच्चचाल नभोऽङ्गणम् ।
निशाम्य द्वियमाणां तां रथनेत्र्यवीदिदम् ॥ २१ ॥
अलं वाले लीलया ते महाऽनर्थावसानया ।
जहि वीर्यण दैतेयं यावरं न गच्छति ॥ २२ ॥
श्रुत्वा सखिवचो वाला मत्वा कालसमं वचः ।
निर्त्य मुष्टिं मुढा पातयत्वस्य मूर्धनि ॥ २३ ॥
वजक्रपमुष्टिडतो भिन्नमूर्धा वमन्नमृक् ।।
गादमु समाविष्टो निपपात महीतळे ॥ २४ ॥

·चतुःपष्टितमोऽध्यायः। अथ वाला रथारूढा सखी तामभिचोदयद । मिये शीघ्रं नय रथमेपोऽग्रे दैत्यनायकः ॥ २५ ॥ घेताऽऽतपत्रराजीभिश्वामरैरभिसेवितः । यथा नीलगिरिसर्जलनिरिसंवृतः ॥ २६ ॥ आस्ते तथा राजतेपं नप तन रथं द्रुतम् । पपा माता पृष्टतो मे दण्डनाया चमूटता ॥ २७ ॥ श्रूपते सिंहवाहस्प गर्जतो भैरवो रवः । अवश्यं मम युद्धस्य विहति सा करिष्यति ॥ २८ ॥ तावद्भुतं योधयामि भण्डदैत्य महावलम् । उत्कण्ठिताऽस्मि तयुद्ध सर्वथा नय मां द्रुतम् ॥ २९॥ श्रुत्वा तद्गदितं साऽपि सखी रथमचोदयत् । यावद्भण्डस्प पुरतस्तावद्रयवराऽऽश्रयः ॥ ३० ॥ ज्ञात्वा सर्व विपनोऽपि मत्वाऽनेया सुराऽमुरैः । अनया युद्धमानस्य दैत्यराजस्य सर्वथा ॥ ३१॥ जीवतो न विमोक्षोऽस्ति विजितस्वनया यदि । तदा चिरामिता कीर्तिपर्थे हीयेत सर्वथा ॥ ३२ ॥ यदि सा ललिता राज्ञी विजेष्यति समं हि तत् । * तस्मादत्र यथाशक्पा पतिवन्पं भवेन्मया ॥ ३३ ।। इति निश्चित्य बालाया निपपाताऽग्रतो वली। आयान्त सम्सुखं दैत्यं दृष्ट्वा रथवरस्थितम् ॥ ३४ ॥ भण्डयुद्धमहाविघ्नं मत्वा माह सखी प्रति । पिये भण्डेन योदव्पे महान विघ्नो ह्युपस्थितः ॥ ३५ ॥ पश्य मे लाघवचैनं वारयामि मुदरतः । इत्युक्त्वा निशितान् पाणावतुरो विससन ह ॥ ३६॥ तेस्तस्य वाहा निहताः प्रोन्नम्रा वातरंहसः । अयैकेन ध्वनं छित्वा मूतमेकेन पत्रिणा ॥ ३७॥ +-

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
निजघानाऽथ देतेयो विषङ्गोऽत्यन्त कोपित्तः ।
मोघं सोद्योगमालक्ष्प तुरङ्गाऽन्तरसंश्रयः ।। ३८ ॥
आदाय परिचं घोरमभिदुद्राव गतः ।
तुरगेण समायान्तं वातनुन्नाऽभ्रखण्डवत् ॥ ३९ ॥
चवर्ष सायकौन माडब्द इचाऽचलम् ।
शरवर्षमगणयन्नायान्तमाभिमुख्यतः ॥४०॥
दृष्ट्वा बाला द्रुतसरं शरेणकेन कर्णिना।
अफरोद्यमुमश्वं तं हताश्वोऽथ विपङ्गकः ॥ ४१ ।।
उद्यम्य परिघं घोरमुपाऽऽयान्तं सुभीषणम् ।
समुद्रमिय गर्नन्तं कालान्तकथमोपमम् ॥ ४२ ॥
सुपुखेन शरेणाऽऽशु जघान क्लवद्धृदि ।
स गाढविद्धो वाणेन भ्रमन्तुष्णमसम्वमन् ॥ ४३ ।।
मृद्धितः प्रापतद्भुमा कृत्तपक्षमहीध्रवत् ।
तदद्भुतं कर्म दृष्ट्वा दैत्या देवाश्च विस्मिताः ॥ ४४ ॥
अहो दैत्याऽधिपो ह्येपः पुरा शक्रमुखान् सुरान् ।
बहुधा हजयाद्धे विष्णुतुल्पपराक्रमः ॥ ४५ ॥
स एप बालया नूनं लीलयैव निपातितः ।
सर्वान् विजेष्पत्येपैव ललिता किं करिष्यति ॥ ४६ ।।
पाहुरेवमध पुनः स्थनेत्री रथं नयव ।
भण्डामुरसमक्षं स्वं दृष्ट्वा पाला महासुरम् ॥ ४७ ।।
साधु प्रियं कृतं ह्यद्य चिराभिलपित्तं मम ।
अनेन युवा सन्तुष्ये चिराऽभिलषितन्ततः ॥ ४८ ॥
इत्युक्त्वा शरवर्षेण चवर्षाऽसुरभुपतिम् ।
अथ भण्डामुरो दृष्ट्वा वाला सम्मुखसताम् ॥ ४९ ।।
जहषे वाञ्छितं प्राप्य चिरायाऽभिमतं तदा ।
स काल एप सम्प्राप्तः श्रियोक्तश्विरवाञ्छितः ॥५०॥

·: चतुःपष्टितमोऽध्यायः।
एषा दृष्ट्वा महादेवी भक्तवाञ्छितपुरणी ।
नूनमेषः क्षणो मेऽद्य घोरदेहवियोजकः ॥ ५१ ।।
अनया निहतस्त्वत्र बजामि समलोकताम् ।
एपा श्रीललितारापाः कुमार्यद्भुतविक्रमा ॥५२॥
तस्या विम्घसमुद्रूतमतिविम्बवदास्थिता।
'मा निहन्तुं साऽपि देवी रमावचनगौरवात् ।। ५३ ।।
आयास्यति न सन्देहो रमोक्तं नाऽन्यथा भवेत् ।
भवत्वेनां पूजयामि तद्विम्वादुस्थिताऽऽस्मिकाम् ।। ५४ ॥
कालोपपन्नविधिना शरभूतप्रसाधनैः ।
इत्यं विचिन्त्य सशरं जग्राह सुदृढं धनुः ॥ ५५ ॥
जलानमन्त्रितशरौ माक्षिपत्तस्याः पादयोः ।
अथाऽपरं पौप्पमन्त्रमन्त्रितं मूर्धनि क्षिपत् ।। ५६ ॥
शरौ सिपिचतुः पादौ निर्मलैः शीतलैजलैः ।
शरोऽपरो मुनि तस्या मालावर्षमवाऽकिरत् ॥ ५७ ॥
तदद्भुतं निशाम्पाऽथ पप्रच्छ रथनापिका ।
कुमार्येतन्महच्चित्रं प्रपश्याम्पसुरेश्वरे ॥ ५८ ॥
तेनैव विहितं किंवा जातं स्यात्तव तेजसा ।
त्वयि वर्ष फिरन्त्या वे भाराणामाहवाऽवनौ ॥ ५९ ॥
एतस्य पूननविधिः शरैः किमिव ते भवेत् ।
अहं संशययुनाऽस्मि तन्मे दूरीकुरु द्रुतम् ।। ६०॥
पृष्टैवं माह सा वाला शृणु प्रेयसि महचः ।
पुरा श्रुतं यल्ललितामोक्तमत्यन्तगृहितम् ।। ६१ ॥
एष लक्ष्म्या महादूतो नाम्ना माणिक्यशेखरः ।
शापेन दैत्यता प्राप्तत्रिपुराभक्तशेखरः ।। ६२॥
एष युद्धे विनिहतः श्रीपुरं प्रतिपरस्पति ।
मां मत्वा ललितापुत्री पूजयामास सायकैः ॥ ६३ ॥

·४५४
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
तमीक्ष मत्मतिकृतिमित्युक्त्वा शरमुत्सृजत् ।
स शरः पञ्चशाखात्मा पस्पर्श तस्य मूर्धनि ॥ ६४ ॥
कराऽम्बुजं मस्तके स्वे न्यस्तं मेने महासुरः ।
प्रमादमकरोदेवी चेति संहृपितोऽभवत् ।। ६५ ।।
तदृष्ट्वा विस्मिताऽत्यन्तं वालाया रथनायिका ।
अथाऽभवन्महायुद्धं कुमारीभण्डदैत्ययोः ।। ६६ ।।
कृतपतिकृतोपेतं घोरं भीरुभयावहम् ।
द्वन्द्रभूतमनुपमं द्वैरथ्यं शरवर्षणम् ॥ ६७ ॥
भण्डासुरोऽपि भक्त्यवाऽद्वतः स्वीयपराक्रमः ।
देवी सन्तोषयामीति युषोध बलवत्तरम् ॥ ६८॥
विकिरन्तौ शस्त्रगणान्मर्मपहरणोधमौ ।
ज्ञात्वाऽन्योन्यं शस्त्रयोगलाघवं श्लाघनापरौ ॥ ६९ ॥
साधु शूर रणश्लाघ्य साधु देवि महाबले ।
इत्येवं युध्यतोस्तत्र कुमारीभण्डदैत्ययोः ॥ ७० ॥
पावर्तन्त महास्त्राणि लोकमोहराणि वै ।
कुलिशाऽस्त्रं पार्वतस्य नागाऽत्रस्य च गारुडम् ॥ ७१ ॥
आग्नेयस्य च पार्जन्यं तस्य मारुतनामकम् ।
तस्य सार्प तस्य पुनर्नाकुळं तस्प चैव हि ॥ ७२ ॥
बैडालं कुक्कुरं तद्वद्वकं वैपाघ्रमेव च ।
महाव्याघ्रं मृगेन्द्रश्च तस्य शारभमस्त्रकम् ॥ ७३ ॥
गण्डमेरुण्डामित्येवं तथा याम्यञ्च वारुणम् ।
फौवरं नैऋतश्चन्द्रं रौद्रं मोहनमेव च ॥ ७४ ॥
पैनाक वैष्णवं ब्राह्ममेवमौस्तु सङ्कुळम् ।
युद्धमासीन्महाघोरं कुमारीभण्डदैत्ययोः ॥ ७५ ॥
तत्र दैत्याः शक्तयश्च सहायाऽथ समागताः ।
मेक्षार्विचित्रेण युद्धनाऽत्यन्तविस्मिताः ॥ ७६ ॥

·चतुःषष्टितमोऽध्यायः। .. एवं प्रवृत्त समरे वालाया लाघवात्तु सः। हीयमानः समभवद्भण्डदैत्यो यदा तदा ।। ७ ।। विषद्गश्च विशुक्रश्च कुटिलाक्षश्च भूपतिः। संवा दैत्यसेनाभिः परिवार्य कुमारिकाम् ॥ ७८ ॥ युयुधुः शस्त्रसवातैमद्भिर्व विमुल्वणम् । घालाsपि तान् लीलपैव योधयामास सर्वतः ॥ ७९ ।। एवंविधे महायुद्धे प्रवृत्ते वालया सह । सम्माता दण्डसम्राशी जिवा दैत्यमहाचमूम् ॥ ८ ॥ भिवा सेनामहाद्रिं तं दैत्यानामतिविस्तृतम् । मुसलास्ममहावनाऽऽयुपेन क्रूविक्रमा ॥ ८१ ॥ आससाद महायुद्धे घाला युदरसोत्सुकाम् । युध्यन्तीमेफला दैत्यैः पश्यन्ती विस्मिता तदा ।। ८२।। इति श्रीमदितिहासोचमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे वालापराक्रमे चतुःपष्टितमोऽध्यायः ।।५३३७॥

·अथपञ्चषष्टितमोऽध्यायः॥ . अथ भण्डस्य सा सेना कोलवक्त्रा पराक्रमात् । विशीर्णा पर्वत इव देवेन्द्राऽऽयुधगौरवात् ॥१॥ सेनायां दैत्यराजस्य वाराहीमुसळीऽऽहतेः । विशीर्णायामपश्यत् सा वाला दैत्यैः मुसङ्गताम् ॥ २ ॥ एकला योधयन्ती तान्महादैत्यान् समन्ततः । समरोत्सुकितां भूयो दृष्ट्वा विस्मयमागमत् ।। ३ ।। अथ तां माह कोलास्या समासाद्य विशृण्वताम् । अलं वाले साहसेन युद्धेन विपमेण ते ॥ ४ ॥ नैतदन्यत्र पश्यामि साहसं यच्चमेकला । दैत्यान्महाबलान् भीमान संयुगे जितवत्यसि ॥५॥ त्वां निशम्यै कलां दैत्यैर्युध्यमानां महेश्वरीम् । श्रीदेवीवत्सला नूनं भवेयाकुलितान्तरा ॥ ६ ॥ इमं क्षणं महाराज्ञी द्रष्टुमर्हसि याहि तत् । इत्युक्ताऽऽज्ञापयच्छक्तिमश्वसेनाऽधिनायिकाम् ॥ ७ ॥ अश्वारूढे प्रयाह्येनां समादायाऽतिसत्वरा । महाराश्यै निवेद्यनामागच्छ त्वरितं पुनः ॥ ८ ॥ अश्वारूदैवमाज्ञप्ता समसदनिवर्तिनीम् । वालाया रथाविश्य न्यवर्तयत तं रयम् ॥ ९ ॥ अथाऽऽऽगत्य महाराश्य वालां तां विनिवेदयत् । मातरेपा युद्धभुवो बलात्कारान्निवर्तिता ॥ १० ॥ अतिसाहसचारित्राऽद्भुतवीर्यपराक्रमा । त्वदाज्ञया वयं यावदनां युद्धान्निवर्तितम् ॥ ११ ॥ प्रयातास्तावदेपा तु दैत्यसेनामहार्णवम् । प्रविष्टा तत्र दैत्यानां कोटयो बलबचराः ॥ १२ ।।

·जनयुद्ध महाभीमे मर्पिता बलाचरा, . पञ्चषष्टितमोऽध्यायः निपातिता महायुद्धे भण्डदैत्या बरोद्भयौ । निर्जिती भीमचारित्रौ तो विशुक्रपिग को ।। १३ ॥ ततो भण्डं समादाय जितलोफेश्वराऽसुरम् । युवा तेनाऽपि मुचिरं जितमायं चकार वै ॥ १४ ॥ कथञ्चिदेपा वाराद्या विक्रम्याऽऽसादिता भवेत् । • इत्युक्त्वा निर्ययौ साऽपि युद्धाय तुरगाऽऽश्रया ॥ १५ ॥ अथ घाल महाराज्ञी साङ्कमानीय सत्वरम् । परिष्वज्याऽतिवात्सल्यान्मू[पानिप्रदाधिका ॥ १६ ॥ वत्से नवं पुनः फार्य कचिव साइसमाप्रपा । अनुक्त्वैव गता युद्धे नैतदोपयिकं तव ॥ १७ ॥ अथ माह कुमारी सा ललिता मातरं प्रति । एपाऽरुणितनेत्रान्ता निश्वसन्ती पुनः पुनः ॥ १८ ॥ मातश्विरादई युद्धक्रीडाकौतुकिताऽन्तरा। शङ्कमाना त्वया तत्र विघ्नं नैतमवेदयम् ॥ १९ ॥ युद्धक्रीडारसभरादविवव शरिता । तावक्या दण्डरायाऽ थैर ममराङ्गणात् ॥ २० ॥ स्वत्तोऽतिभीतयाssताय मानिता रणसम्भ्रमे । अन्यथा साऽपि मधुद्ध विमदा माय बै भवेत् ॥ २१ ॥ वदन्तीमिति तां बालों परिष्वज्य महेश्वरी। मैं बसे पुनर्भूया इत्युक्त्वा सान्त्वयत् परा ॥ २२ ॥ अथ दण्डपहाराशी किरिचक्रममाश्रया। युयोध भण्डदैत्येन युतेन दैत्यसेनया ॥ २३ ॥ शक्तिसेना दैत्य सेना युध्यमाना परस्परम् । क्रोधाऽऽवेशसमायुक्ता प्रविष्टाऽभूत् परस्परम् ॥ २४॥ दैया शक्तिगणान् प्रन्ति मुसलमासतोमरः । नाराचैमिन्दिपालेश्च खाशूलपरश्वधैः ॥ २६ ॥ शक्तपोऽपि प्रहरणैविविधदैत्यपुङ्गान् । T 7 ५८त्रि०मा०

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
तत्र शक्तिगणाहतच्छिन्नवाहूरुनामिकाः।
केचिहिधा कृताः शस्त्रैः केचित्तु तिलशः कृताः ॥ २७ ॥
केचित्महाभारशस्त्रनिष्पिटाऽशेषदेहकाः ।
क्रन्दन्तः पुत्र मिति हा भ्रातस्तात इत्यपि ॥ २८ ॥
एवं शक्तिगणाऽखाग्निभस्यशेपत्तमागताः ।
दैत्याः शिष्या सुवित्रस्ताः पलायनपरास्तदा ॥ २९ ॥
अभवन् सा युद्धभूमिरगम्याऽभवदञ्जसा ।
शोणितोदा बघ! फेनिला भीषणस्वनाः ॥ ३० ॥
प्रेतगोमायुकड़ाऽऽदिशचाऽऽहारमहोत्सवाः ।
एवं विनिहतप्रायां दैत्यसेनामुपद्रुताम् ॥ ३१ ॥
विशुक्रः स विपदोऽथ निवार्याऽभ्याययौ मृधे ।
पुनस्तत्राऽभव युद्धं क्रूरं शक्तिगणैः सह ।। ३२
मायया शक्तिसनां तां विशुको मोहयत क्षणात् ।
ससर्ज पापया ध्यानतं तत्र वर्षे शिलामयम् ॥ ३३ ॥
वहिवायुसमोपेतं तेन शाक्तिमहाचमः ।
वित्रामिता मृर्दिछना चाऽपभवद्भीममरवा ॥ ३४ ॥
तं दृष्ट्वाऽभ्याययो सम्पत्करी गजसमाश्रया ।
विशुक्रण पहायुद्ध सङ्गताऽतिद्रुतं चभौ ॥ ३५ ॥
अश्वारूढाऽपि युयुधे विपङ्गेण महावळा ।
वाराही भण्डदैत्येन युयोधाऽतिरुपाऽन्विता ।। ३६ ॥
रणकोलाहलाऽऽख्यानं गजमारुप वेगिनम् ।
असहयगजसैन्येन युता सम्पत्करी पग ।। ३७ ।।
विशुक्र पोधयामाम महागजगमाश्रयम् ।
वर्प शरवण विशुन मायपा युतम् ।। ३८ ॥
विमायण हत्वा तन्मायामयन्तीतिदाम् ।
प्रतिवर्षेण देश्योऽपि वर्ष विशिखात्मना ॥ ३९ ॥
एवं युद्धा चिरं तस्य धनुचिच्छेद मध्यतः।
सोऽप्यन्पदाददे चापं तथाऽप्पा समाच्छिनत् ॥ ४० ॥

·पञ्चषष्टितमोऽध्यायः। एवं धनुः शतं छिन्नं गृहीतन्तु पुनः पुनः । अथाऽतिक्रोधसंयुक्तो विशुक्रोऽद्भुतविक्रमः॥४१॥ भल्लेन प्राहरत्तस्याः सम्पत्कर्या महाभुजे भल्लाऽऽहतभुजात्तस्था न्यपतत्तन्महद्धनुः ॥ ४२ ॥ जगण पतितं दृष्ट्वा हस्ताचापं महत्चरम् । सम्पत्करी ततः कुद्धा माहिणोद्वाहनं गजम् ॥ ४३ ।। महितस्सोऽपि करिराट् दैत्येभमनुसंययौ । तयोरभून्महद्युद्धं फरिणोरगयोरिख ॥ ४४ ॥ फरसंवेटनैः कुम्भसद्धः पार्वधर्पणैः । दन्ताऽऽक्रमहाशद्वैर्मुहर्तमतिभीपणम् ॥ ४५ ॥ रणं कोलाहलश्वाऽय बलवान दैत्यवारणम् । आक्रम्य भूमौ वेगेन निपात्य रदनद्वयम् ॥ ४६ ॥ उदरे विनिवेश्योर्ध्वमुत्थाप्य प्राक्षिपद्रुषा । एवं निक्षिप्तमात्रस्तु चीत्कुर्वन कुञ्जराधिपः ॥ ४७ ॥ अपतन्त्रिपरिक्रम्य व्यसुः पर्वतशृङ्गवत् । पतनत वाहनेभन्तमालक्ष्य स महामुरा॥ ४८ ।। उत्पत्पाऽङ्कुशमादाय रणकोलाहलं गजम् । माइरत् कुम्भयोर्मध्ये सर्वप्राणेन रोपितः ॥ ४९ ॥ हतोऽङ्कुशेन बलवत् स गजो भिन्नमस्तकः । अपाऽसरत् पञ्चधनुर्मानं चीत्कारभैरवः ॥ ५० ॥ विशुक्रा पुनरुत्पत्य सृणिहस्तो महागजम् । तमेव वाहनं तस्याः सम्पत्कर्या युयोध ह ॥५१॥' तस्याः करगतं चापमाच्छिद्य त्वरितं रुपा। पमा तत् द्विधा मध्ये समादापैकखण्डकम् ॥ ५२ ।। माहरन्मूर्ध्नि बलवान् सम्पत्कर्याः सुवेगनः । एवं हता सा बलवदीपकमलमागता ॥ ५३॥ पुनर्मुष्टिं विनिर्वत्य बजसारां न्यपातयत् । मूर्ध्नि तस्य विशुक्रस्य रूपा सम्पत्करी बलात् ॥२४॥ .

·४६० त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे मुष्टिपात्तादिनमूर्धा वहदतोऽतिमृञ्छितः । कृत्तपक्षः शैल इव पपात वसुधातले ॥ ५५ ॥ तावद्गजोऽपि सङ्क्रुद्धः पदाऽऽकान्तु समुद्यतः । आलक्ष्य तद्भण्डसुतः युध्यमानः समीपतः ॥२६॥ मत्वा इत पितृव्य वै मायया तमपाऽवदत् । एवं पराजितः सम्पन्नाथया स महासुरः ॥ ५७ ॥ तथाऽश्वारूढया यु-यद्विपडो वाजिवाहनः । विविधरस्वशस्वैश्व युध्यन्तं त महामुरम् ॥ ५८ ॥ अश्वारूढाऽश्वस्त्र संस्थाना माहरद्दयोरसि । ताडितो गदपा पन्मूप्राप्य पुनर्जवात् ॥ ५९ ।। पदाप्तिका खेटकश्च शतचन्द्रमनुत्तमम् । समादायाऽश्वसनासु विचचारान्तकोपमः ॥ ६०॥ पट्टासिमान्तसछिन्नास्तुरगाः शक्तयोऽपि च । छिन्नमाचरणाः मपेतुः सड्डमड्डशः ॥ ६१ ॥ एवं शक्तीप्रिनिनन्तमश्वारूढाऽतिकोपिता । घद्ध्वा पाशेन गदया साऽश्व हन्तुं समुघता ।। ६२ ॥ अथ सोऽपि महादैत्यो मत्वा स्त्रात्मपराभवम् । अन्तर्धान ययौ सानो मायया मायिना गुरुः ॥६३ ॥ एवं पलायितो युद्धे विषको वाजिनायगा । दण्डनाया च भण्डेन युयोध वलसम्मृता ॥ १४ ॥ विहत्याऽत्राणि चाऽस्त्रोः शस्त्रः शस्त्राणि सर्वशः । पराक्रपेणाऽऽकपत भण्डं कोलमुसी युधि ।। ६५ ।। खड्गयुद्ध गदायुद्ध धनुःपरशुयुध्ययोः । मुष्टियुद्ध व दैत्येशपरिच्यत दण्डिनी ॥ ६६ ५ एवं पराजितः शस्त्रयुद्धपु विमृशस्ततः । माया मादुश्चकारोचर्मायिना शेखरोऽमुरः ।। ६७ ॥ अन्धकार महावापु विद्युद्वर्षे महारचम् । शिलावर्प सर्पवर्ष शववर्षभ पावकम् ।। ६८ ॥

·पञ्चषष्टितमोऽध्यायः
सारमेयान् कान् व्याघ्रांस्तरक्षन् राक्षसानपि ।
सिंहाच शरमानाण्डभेरुण्डानसजाधि ॥ ६९॥
एवं तेन महामायां सुज्यमानां पुनः पुनः ।
प्रतिक्रियाऽस्त्रसन्धान शयामास सर्वतः ॥ ७० ॥
अथ दण्डमहाराज्ञीशस्त्रतेजोभिरदितः ।
नभस्यन्तहिता भूत्वा युपोष सरथोऽसुरः ॥ ७१ ।।
मादुश्चकाराऽश्मवर्षपतिभीमं महारवम् ।
शस्त्राऽशनिगणोपेतं शक्तिसेनाभयङ्करम् ॥ ७२ ॥
तेन वर्षेण महता पीडिता शक्तिवाहिनी ।
भिन्नसेतूदकमिव विलुप्ताऽभूत् समन्ततः ॥ ७३ ॥
दृष्ट्वा तदक्रम दण्डराशी चण्डमकोपना ।
उत्पपाताऽतिवेगेन सायुधा नभसोऽङ्गणम् ॥ ७४ ॥
वर्ष पतन्तं तदाविश्य शिलामयमतिद्वतम् ।
मृगपामास दैत्येश नभस्पन्धतमोत्ते ॥ ७ ॥
निजाकान्त्या कुर्वन्ती नभोदेशं सुभास्वरम् ।
अपहत्य महामायामाससाद महासुरम् ॥ ७६ ॥
रयसंस्थं शैलनिभं सृजन्तं शैलवर्षणम् ।
गदयाऽभ्पाहनन्मूनि वनाऽऽहत इवाऽद्रिराट् ॥ ७७ ॥
पपात मूछितो भूमौ स्रोताकृततटो यथा ।
पुनः सा गदपैवाऽऽशु रथमवाय सारथिम् ॥ ७८ ॥
विनाशयइण्डनाया क्रोधेन महताSता ।
तावन्मूविनिर्मुक्तो गदाहस्तो महासुरः ॥ ७९ ॥
उत्पपात नमो वेगाघोद्धं किरिनिभाऽऽननाम् ।
अथाऽभवन्महायुदं वाराहीदैत्यराजयोः ॥ ८॥
गदामहारतुमुळं वज्रपातमहारवम् ।
मुहूर्नमात्र पुनवं बलोसिक्तं महामुरम् ॥ ८१ ॥

·त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे
मत्वा चकर्ष सीरेण मुसलोयन्महाभुजा ।
तावन्मत्वा निजात्मानं हतं मुसलघाततः ॥ ८२ ॥
चिन्तयद्भण्डदैत्येशः पुरा लक्ष्मीप्रभाषितम् ।
नूनं प्रोक्तं रमादेव्या यत् पुरा न तदन्यथा ॥ ८३ ॥
भवेत् मुसलघातेनाऽमोघेन स्यां कथं हतः ।
त्रिपुरा सा महादेवी भक्तवाञ्छित पूरणी ॥ ८४ ॥
मां हन्यात
समरे साक्षादेतन्मेऽभिमतं चिरात् ।
दैत्ये विचिन्तयत्येवमभवन्नाभसं वचः ।। ८५ ॥
दण्डनायेनैप वध्यस्तव युद्धे कथश्चन ।
अमोघो मुमलस्तेऽयं सन्निवर्तय वै द्रुतम् ॥ ८६ ॥
श्रुतलेत्यं नाभसवचश्चण्डिका दण्डनायिका ।
मोचयत्तं सीरगर्भान्मत्वा वध्यं सुरेश्वरम् ॥ ८७ ॥
अय सोऽन्तहितो दैत्यो निर्जितो दण्डनायया ।
दैत्यसेनाशक्तिगणैगाढ विद्धा पलायिता ॥ ८८ ॥
दृष्ट्वा भनां दैत्यसेनां जयभेरीमवाद यत् ।
शक्तयो विविधांश्चापि वाघान जयविधी मतान् ॥ ८९ ॥
अथ हुतं मेपयित्वा जपाऽऽरुया नाथदण्डिनी ।
ललिताय शक्तिसेना समवाप्पाऽभितः स्थिताम् ॥ १० ॥
सता हताः वक्तपो या अमृतेशी च ता द्रुतम् ।
अजीवयद्विजपत् ततो दृष्टाश्च तां चमूम् ॥ ९१ ।।
संना स्वरयाऽऽम्हा सम्पद्देव्याऽनुसङ्गता।
पुरोऽननदश्वनाथा सेनया दण्डनायिका ॥ १२ ॥
द्रष्टुं ता ललितादेवी ययो द्रुततरं मुदा ।
गजवादित्रशन्दोपः ख्यापयन्ती स्वकं जयम् ।। ९३ ।।
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ललितामाहात्म्ये भण्डाऽमुरपराभव
पचपष्टिनमोऽध्यायः ॥ ५४३० ॥

·अथ षट्षष्टितमोऽध्यायः। तो मार्ग:प्रविदितो बदामा अय गत्वा दण्डनाथा शक्तिभिर्विविधैर्युता । आसाद्य मन्त्रिणीं देवीं प्रणम्य जपमादिशत् ।। १ ।। साऽपि प्रीता परिष्वङ्गं तस्यै मानेन संददौ । अय गत्वा तया साधू महाराजी प्रणम्य च ॥ २ ॥ जयवृत्तं समाचल्यो शक्तिचक्रमहर्पदम् । भण्डासुरोऽपि दैत्यानां सेनया नष्टशेषया ॥३॥ ययौ पहिाखिभतया दृष्टश्वाऽन्तरभीप्सितात् । शून्यकं नगरं प्राप्य जगामाऽन्तःपुरं स्वफम् ॥ ४ ॥ ततः मिया: सममेत्य भण्डं सम्मोहिनीमुखाः। युर्नाय किमद्य त्वां पश्यामः कृपणं यथा ॥ ५ ॥ नारदेन पुरोक्तं यचदन्यथयितं कयम् । माह पनीवचः श्रुत्वा ज्ञात्वा स्वाभिमतं शुभम् ॥ ६ ॥ नारदोक्त्याऽभिविदितमाभिः सर्वात्मनेत्यय । अमवत् प्रकटस्तामु मिपाः शृणुत मे वचः ।। ७ ।। कयमिधाळामेषु खिन्नः स्यामतिमुग्धवत् । विदितं ते नारदोक्तः सर्वे मे समभीप्सितम् ॥ ८ ॥ अचिरादेव तल्लोकं मास्यामि परया हतः । फिन्त दैत्येषु स्वरूपं निगृहितमिति स्थितिः ॥ ९१ अप पाहुः पुनारा नाय नमोऽमिनिम्। पदि ते निश्चयो युद्ध हता यास्यामः rest इति चेद्वै सदेकान्ता नयाऽस्मान् सारा .

·४६४
त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
भक्ता हातुमयोग्यास्ते वयं छायेव सङ्गताः ।
श्रुत्वा प्रोक्तं प्रियाभिस्तव माह हर्षमुनिर्भरः ॥ १२ ॥
शृणुध्वं मद्वचस्तथ्यं मयतचिन्तितं पुरः ।
न भवेदन्यथा ह्येतत् सर्वथा कारणं त्रुवे ॥ १३ ॥
रमादेव्याः प्रसादेन स्मरामि प्राक् समुद्भवम् ।
नूनं सा मेऽब्रवीदेवं त्रिपुराऽस्मत्समाश्रया ॥ १४ ॥
संश्रितानां सुभक्तानां वाञ्छितं सा हि मर्वया।
दिशत्यसाध्यमपि च ततो नः स्यात् समीहितम् ॥ १५ ॥
मयाऽभिवाञ्छितं यामि भवतीभिः सहेति वै ।
तल्लोक तद्भवेदेचं सर्वथाऽपि न संशयः ॥ १६ ॥
अथाऽपि मे समीहाऽन्या पुत्रादिभिः सह ।
गन्तव्यमिति तत्रापि भवेदेव तथाऽप्यहम् ।। १७ ।। .
चिन्तयाम्पमेणैव भवेत्तस्याः कृपावशात् ।
नूनं लोके मुहद्वन्धुवैधुर्य जातु वैक्षणम् ॥ १८ ॥
सोढुं न योग्यं वै यत्र त्रुटिः कल्पगणायते ।
एतावत् पार्यते नूनं न भवेत् स क्षणः कचित् ॥ १९ ।
तस्माशुष्माभिरप्येतत् प्रार्थनीयमहर्निशम् ।
सा साधयति भक्तानामसाध्यमपि चाञ्छितम् ॥ २० ॥
एतदन्यन विज्ञेयमित्यहं शुच्यवस्थितः ।
शोकं जहथ राज्योऽत्र प्राप्तोऽभ्युदय उच्छ्रितः ॥ २१ ॥
इत्युक्त्वाऽस्तगते सूर्ये विवेश महती सभाम् ।
अथाऽऽगता विशुक्राया भ्रातरो मन्त्रिणस्तथा ॥ २२ ।।
पुत्रा भृत्याः सभास्तारा सभामध्येऽतिभास्वरे ।
प्रणम्याऽमुरभुपालं विविशुः स्वस्वविष्टरे ॥ २३ ॥
विशुक्रः प्रेक्ष्य राजानं शोचन्तमिव संस्थितम् ।
कृताञ्जलिः प्रणम्याऽऽह वर्धयित्वाऽद्भुतं
वचः ॥ २४ ॥

·'पदपष्टितमोऽध्यायः श्रीदेच्या भण्डदैत्येशवाञ्छितार्यसमीया । नाशिताऽखिलदैत्यानां बुद्धिनीतिसमानुगां ॥ २५ ॥ योऽतिबुद्धिमता श्रेष्ठो विचारे शुक्रसम्मितः । विशुक्रः सोऽपि विमतं प्राह स्वार्थविपर्ययम् ॥ २६ ॥ अगस्त्यैतावदेवह कृत्यं कालस्य भावितम् । भाव्यर्थस्याऽनुरोधेन बुद्धिमुन्मेपयत्यलम् ॥ २७ ॥ महाराज लक्ष्यसे मे शोचनिय सभास्थितः । जीवत्स्वस्मासु दैत्येषु पश्याम्येतदसाम्प्रतम् ॥ २८ ॥ इत्युक्तः पुनरूचे स दैत्येशो दैत्यमण्डले । विका कि रक्षाम्पा मासस्पैर विपर्यये ॥ २९॥ योऽहं पञ्चोत्तरमातबह्माण्डानां प्रशासकः । यस्य युद्ध विष्णुमुखा भूयो जाताः पराङ्मुखाः ॥ ३० ॥ यस्य नाम्नाऽपि त्रघ्नो निद्रामप्येति नो कचित् । सोऽद्याऽहमपलासहपयुद्ध कदर्षितः ॥ ३१ ॥ फि तामां पृच्छसि मा शोचसीति मृतमभम् । काले मृतिः श्लायतमा नेशस्य कदर्थना ॥ ३२ ॥ विशुक्र इति तदाक्यं श्रुत्वा माह ततो वचः । देत्यौवं नाऽसि त्वं भापितुं करुणं वचः ॥ ३३ ॥ अबला योपिदित्येवं कारुण्यं नाऽऽप्नुयात्तु फ।। नैसर्गिकस्ते धर्मोऽपं स्त्रीषु शस्त्रपराशतिः ॥ ३४ ॥ अलं त्वया मयो वाऽपि राजपुत्रादिभिस्तथा। 'दैत्यध्वन्यतमोऽध्येकावपालो मुहूर्ततः ॥ ३५ ॥ हन्याच्छक्तिगणं सर्वमत्र पादौ स्पृशामि ते । त्वं तिष्ठाऽन्तःपुरे क्रीडन मुरवारगणः सह ॥ ३६ ॥ गतोऽहं तां विजित्पर पादौ पश्यामि ते पुनः । इत्युक्त्वा पात: प्रैशव कुटिलासं चम्पत्तिम् ॥ ३७॥ ५९त्रि०मा०

·४६६ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
तावद सोऽपि प्रणम्यनं कृताञ्जलिरभाषत ।
युवराज फिमेवं त्वं ब्रवीपि मयि जीवति ॥ ३८ ॥
राक्षा सह विपण राजपुत्ररुपाविश ।
सेनासेनाधिपैः साकं गत्वाऽई साधयामि ताम् ॥ ३९ ॥
अन्यथा नाऽऽगमिष्यामि सत्यं प्रतिशृणोमि ते ।
इत्युक्त्वा प्रणिपत्यैतानियो नगरादहिः ॥ ४० ॥
अनेकाऽक्षौहिणीसेनायुक्तः सेनाऽधिः सह ।
अथाऽऽगत्य दुर्मदाऽऽख्यो वाहिनीपो महाबलः ।। ४१ ॥
दशाऽक्षौहिणिकायुक्त उष्ट्राऽऽरोहो गदाधरः ।
माहाऽहवारशैलस्थः प्रणम्याऽऽत्मचम्पतिम् ।। ४२ ॥
सेनाधीश त्वमत्रैव तिष्ठ सेनासमातः ।
अबलाविजयेनैव प्रयाणं वः सुसम्मतम् ॥ ४३ ।।
आनेष्यामि मुहूर्तेन बद्ध्वा तामवलाधिपाम् ।
मुहूर्तमात्राधदि ता नाऽऽनेष्यामि ततस्त्वया ॥ ४४ ।।
यतितव्यश्च गन्तव्यमित्युक्त्वा निर्ययौ जवात् ।
वादयन् जैत्रयात्राऽङ्गयादित्राणि मुद्दुर्मुहुः ॥ ४५ ॥
ययौ शक्तिचमूवक्त्रं सूर्यस्योदयनं प्रति ।
दैत्यसेनासमारम्भकोलाहलमहारवम् ।। ४६ ॥
श्रुत्वा सम्पत्करी देवी चाऽश्वारूढा महावला ।
गत्वा श्रीमातरं नत्वा मन्त्रिणी दण्डिनीमपि ॥ ४७ ।।
विज्ञाप्य दैत्यसबाहमनुज्ञातेऽतिमोदिते ।
यपतुः शक्तिसेनाभिरसख्याभिः समायुते ॥ ४८ ॥
तत्र सम्पत्करी देवी समारुह्य महागजम् ।
रणकोलाहलाऽऽख्यानं पालेयाऽद्विरिवोन्नतम् ॥ ४९ ॥
सुवर्णाभा जपाऽऽरक्तवासोरत्नविभूषणा ।
तारुण्याम्भोधिळहरी लावण्याघसमुद्रिका ॥ ५० ॥

·पपष्टितमोऽध्यायः।
विकर्षन्ती मणिमयं चापमिन्द्रधनुष्यभम् ।
दैत्याम्बुधेः शोपणाय शरान् भानुकरोपमान ॥ ५ ॥
फिरन्ती निर्ययो सूर्य उदयाऽद्विगतो यथा ।
असहख्या वारणाऽऽरूढा शक्तयश्चाऽपि तादृशाः॥५२॥
परिवार्य ययुर्वाणान् विकिरन्स्यः समन्ततः ।
प्रत्येक ताशी शक्तिर्गजने व्यङ्कुशग्रहा ॥ ५३ ॥
गजग्रीवासमारूढा नयती शवाहिनीम् ।
कस्मिंश्चिदेका संरूढाऽनेकाथाऽन्येषु मंस्थिताः ॥ ५४॥
इत्यसख्येभसेनाभिः समेता सम्पदावरी ।
असन्तीव दैत्यसेनां व्याप्य भूमिमुपाऽऽपयौ ॥ ५५॥
निसर्गभिन्नगण्डास्ते गजाः पर्वतसन्निभाः।
दैत्यसेना समासेदुस्ते युद्धेषनिवर्तिनः ॥ ५३ ।।
अय वादिवनिस्वाना सेनयोरुभयोरभूत् ।
महत्तः शस्त्रपातोऽपि पाणचोरमहारवः ॥५७ ॥
दैत्या रयेमतुरगखरोष्ट्रमृगरोहिणः ।
गृधकाफकङ्कपूरुमासकेक्यधिसंश्रयाः ॥ ५८ ॥
अन्ये मानोरनकुलसरटमेतवाहनाः ।
चण्डशूलखनवनाभिन्दिपालघराः परे ॥ ५९ ॥
तोमरप्राप्तपरिचमुगुण्डीलगुडाऽऽयुधाः ।
एवंविधैर्दैत्यगणैः समेता शक्तिशाहिनी ॥ ३०॥
युयुधे प्रौढसंरम्भा क्रोधसरक्तलोचना ।
परस्परं क्षिपन्तस्ते वाक्यैः कटुरसोदयः ॥ ६ ॥
इतोऽसि तिष्ठ शौर्यण पृष्ठंसं न मदर्शय ।
इत्यादिचहुचाक्यानि बदन्त्यः शतपो रणे ॥ १२ ॥
जनुत्पास्तेऽपि तद्वन्निनम्नुः शक्तिवाहिनीम् ।
एवं मधे समरे माणसूते भयहरे ॥ ६३ ॥

·४६८ त्रिपुरारहस्ये माहात्म्पखण्डे
छिन्नवाहनिमूर्धान: पाटिताऽर्धाऽदेहिनः ।
एवंविधाः शक्तयोऽपि दैत्यहेतिभिराहताः ।। ६४ ॥
पाटिताऽङ्गा अपि दृढं क्रोधात् सन्दष्टदच्छदाः।
जन्नुः प्रत्पर्धिनां वृन्दं शस्त्रैर्दन्तेश्च मुष्टिभिः ॥ ६५ ॥
नष्टशस्त्राः परकराच्छस्त्रमाच्छिद्य वै वलात् ।
अन्पे भनेरथाश्च देतिभिर्युयुधुर्मंशम् ॥ १६ ॥
एवं प्रवृत्ते समेरे घोरे संहतिसन्निभे ।
वधुनद्यो लोहितौघाः सफेनिलतरङ्गिकाः ॥६७ ॥
शक्तिभिर्गजरोहाभिदैत्यसैन्यं विनाशितम् ।
पलायितं गाढविद्धं दशाऽक्षौहिणिशेपितम् ॥ ६८ ॥
दृष्ट्वा दुर्मद एवं स्वां भग्ना सेनां समन्ततः ।
उष्ट्राऽऽरूढो गदाहस्तः कालाऽन्तफपमोपमः ॥ ६९ ॥
दशतालममुन्ननं करभं पिङ्गलाऽऽकृतिम् ।
प्राहिणोच्छक्तिसेनासु महावेगं महाबलम् ॥ ७० ॥
अथ प्रविष्टः शक्तीनां सेनास्ट्रोऽतिवेगवान् ।
मृतिणीमान्तविगलन्मांसपिण्डाऽऽभजिहकः ।। ७१ ।।
समुद्रमथनोदश्चन्महाशब्दमतिस्वनः ।
फेनपिण्डानुदिरंश्च मूत्रयन् पृष्ठतो बहु ॥ ७२ ॥
उरसा पादविक्षेपैस्तुण्डाऽऽघातैः करिग्रजम् ।
नाशयन् दशनैश्चैव व्यचरच्छक्तिसन्यके ॥ ७३ ॥
दुर्मदोऽपि गदाऽऽधातैरिभाच्छक्तीश्च नाशयन् ।
शक्तिसेनाऽतक इव कदनं प्रफरोद्रुषा ।। ७४ ।।
तदृष्ट्वा शक्तिसेनाया नाशनं सम्पदीश्वरी ।
रणकोलाहलं तस्य नाशाय समचोदयात् ।। ७५ ॥
अयमराज आसाद्य फरभं दैत्यवाहनम् ।
अयुध्यत विषाणाऽग्रकुम्भाऽऽघातर्मुहुर्मुहुः ॥ ७६ ॥

·पपष्टितमोऽध्यायः।
सोऽपि दन्तैमूर्धघातः पदक्षेपैरयुध्यत ।
एवं युद्ध समभवत्तुमुलं करभेभयोः ॥ ७७ ॥
अपेमराजा करम मसाऽपातयदभुधि ।
निपात्य पादेनाऽऽक्रम्याऽकरोतं करभं व्यसुम् ॥ ७८ ॥
मरिष्यन्तं विदित्वोष्ट्रं गदाहस्तः खपाप्लुतः ।
संभ्राम्य पातयन्मूर्ध्नि गदा वारणकुम्भयोः ।। ७९ ।।
गदयाऽमिहनो हस्ती भिन्नमूर्धा भ्रमन्नुर।।
जानुभ्यां विफलो भूमि प्राप्तः शोणितमुनिरन् ॥ ८ ॥
ताव सम्पदधीश्याऽपि शरेणोरसि ताहितः।
जही मरणान् दुर्मदोऽपि विधोरसि विपाटितः ॥८१ ॥
हतं सेनाऽधिपं दृष्ट्वा विद्रुता दैत्यसैनिकाः |
अध्धा पृष्ठतो यान्ती शक्तीर्जीवितहेतवे ।। ८२ ।।
इति श्रीललितामाहात्म्ये दुर्मदवघे पट्पष्टितमोऽध्यायः ॥१५१२॥

·अथ सप्तषष्टितमोऽध्यायः॥ दुर्मदं निहतं श्रुत्वा कुरण्डो दुर्मदाध्यजः । क्रुद्ध आज्ञा समादाय कुटिलाक्षान् महाबलः ॥ १ ॥ विंशत्यक्षौहिणीयुक्तो योदुमभ्याययौ जवान् । विलोक्य पुनरायान्ती दैत्य सेना नभोनिभाम् ॥ २ ॥ अश्वारूढाऽवसेनाभिरपाराभिरभिवजत् । तुरङ्गा विविधास्तुङ्गाः तरङ्गा इव रेजिरे ॥ ३ ॥ पृथग्वर्णा सङ्घशः सा सेनाऽत्यन्तं व्यराजत । फेनपिण्डनिभानश्वानारूढाः कनकप्रभाः ॥ ४ ॥ नीलांशुकाः खड्गखेटघरास्तारुण्यगर्विताः । अपराः कालजीमूतनिभवाजिसमाश्रयाः ॥ ५ ॥ चन्द्रकान्तिसमाssभासः शोणाऽऽभरणवाससः । धनुर्वाणधरा नीलरनकोटीरशोभिताः ॥ ६ ॥ अन्या गारुत्मतनिभानश्वानारुह्य वेगिनः । कुरुविन्दसमानाङ्गयः पाटलांऽशुकभूपणाः ॥७॥ कचित् समानाऽगभूषांऽशुकाऽश्वाः शक्तयो ययुः । एवं विचित्राऽभ्रयुतसन्ध्याऽऽकाशनिभा चमूः अतिवेलाऽम्युधिनिभा प्रसदस्यच द्रुतम् । भेरीफाइलगोभृङ्गपटहाऽऽनकनिस्वनः ॥ १० ॥ तुरखुरकुद्दालतालनिस्वनमिश्रितः । हुङ्काराऽऽहानविक्षेपाऽऽस्फोटसंरावमांसलः ॥ ११ ॥ द्यावापृथिव्यन्तरालमापूऽधिपरोचत । अथ पत्तः समरः करालोऽमुविकर्षणः ॥ १२ ॥ ८॥

·सप्तषष्टितमोऽध्याया। ४७१ हेतिपातमहाशब्दधिरीकृतदिमुखः । तुरङ्गखुरविक्षेपविधूतरजसा गणः ॥ १३ ॥ : सावर्तकमहामेघसङ्घवद ख समाक्रम । क्षणं कुहनिशीयाऽऽभं जातं होनाऽवलोफनम् ॥ १४ ॥ ततो हेतिमपतनोच्छलच्छोणितष्टिभिः। रजोऽधकार: संशान्तः पुनरासीन्महारणः ॥ १५ ॥ परस्परं प्राणहर: शक्तिसैन्यस्य चाऽनुरः । बलीयसीभिदैत्यानां शक्तिभिस्तेज आहृतम् ॥ १६ ॥ भग्नाऽभवदैत्यसेना शक्तिभिर्गाढमर्दिता । छिन्नपादकरोत्रकुक्षिपृष्ठा महामुराः ॥ १७ ॥ मास्यशनाणि परितो विधुन्वन्तः करान्मुहुः । बदन्तो हा हतास्मेति त्यक्त्वा युद्धं विदुद्रुवुः ॥ १८ ॥ निशाम्य सेना स्वा भन्नां कुरण्डः क्रोधमूर्छितः । अवारुढो महचापं विकर्षन सायकान क्षिपन् ॥ १९॥ शक्तिसेना समाविश्य नाशयचाः सहस्रशः । शरवः कुरण्डाऽन्दनिर्मुक्तः शक्तिवाहिनी ॥ २० ॥ भग्ना सेतरिवोन्नम्रा महाजळसमागमात् । भनायां शक्तिसेनायामश्वारूढा समासदद ॥ २१॥ अपराजितनामानं वाजिनं समाधिष्ठिताम् । तप्तहेमनिभामग्दुकूलाऽऽभरणोज्ज्वलाम् ॥ २२ ॥ पाशाऽशधनुर्वाणधरां दृष्ट्वाऽब्रवीद्वचः । दुष्टेव लिप्ताऽसि चिरं मोचयाम्यवलेपकम् ॥ २३ ॥ यन्मे त्वया हतो भ्राता तत्फलं माप्स्यसि द्रुतम् । खां निहत्य रणे पश्चान्मुक्ता स्यां भावदोपतः ॥ २४ ॥ मयि प्रदर्शयाऽऽदौ ते वीर्य यचिरसम्मृतम् । एवं मोक्ता रोपिताऽश्वारूढां तीक्ष्णैः शरैलिमिः ॥ २५ ॥ १

·अथ सप्तपष्टितमोऽध्यायः॥
दुर्मदं निहत थुत्वा कुरण्डो दुर्मदाऽग्रजः ।
क्रुद्ध आज्ञां समादाय कुटिलाक्षान् महाबलः ॥ १ ॥
विंशत्यक्षौहिणीयुक्तो योद्धमभ्याययौ जवात् ।
विलोक्य पुनरायान्ती दैत्यसेनां नभोनिभाम् ।। २ ।।
अश्वारुढाऽश्वसेनाभिरपाराभिरभिवजन् ।
तुरङ्गा विविधास्तुङ्गाः तरङ्गा इव रेजिरे ॥ ३ ॥
पृथग्वर्णा सङ्घशः सा सेनाऽत्यन्तं व्यराजत ।
फेनपिण्डनिभानश्वानारूढाः कनकप्रभाः॥४॥
नीलांऽशुकाः खड्गखेटधरास्तारुण्यगर्विताः ।
अपराः काळजीमूतनिभवाजिसमाश्रयाः ॥ ५ ॥
चन्द्र कान्तिसमाऽऽभासः शोणाऽऽभरणवाससः ।
धनुर्वागधरा नीलरत्रकोटीरशोभिताः ॥ ६ ॥
अन्या गारुत्मतानिभानश्वानारुह्य वेगिनः ।
कुरुविन्दसमानागयः पाटलांऽशुकभूपणाः ॥ ७ ॥
कचित् समानाऽङ्गभुषांऽशुकाऽश्याः शक्तयो ययुः ।
एवं विचित्राऽभ्रयुत सन्ध्याऽऽकाशनिभा चमूः ॥ ८ ॥
अतिवेलाऽम्युधिनिभा ग्रसदैत्यचम द्रुतम् ।
भेरीफाहलगोशृङ्गपटहाऽऽनकनिस्पनः ॥ १० ॥
तुरङ्गखुरकुदालतालनिस्वनमिश्रितः ।
हुङ्काराऽऽहानविक्षेपाऽऽस्फोटसंरावासलः ॥ ११ ।।
द्यावापृथिव्यन्तरालमापूर्याऽधिव्परोचत ।
अथ प्रवृत्तः समरः करालोऽसुविकर्पणः ॥ १२ ॥