The Asiatic Society, Kolkata

Byaptipanchak Jagadishi Patrika

Kalishankara · 2006/06/10

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

मम्बर।
पन्यनाम ।
पन्थकारनाम
विषय
SARA
HTh... - ina
lagadishu tinebs peronis
VA-16402
ध्याप्तिपञ्चकनगदोशीपत्रिका
कालो गङ्करः
न्याय
Bir ,
[si

});
7
vii
/
번
v
6
기

;GNY
18SE7230HI1
अथजागदीशीपंचलक्षणीटिप्पणकालीशंकरीप्रारभ्यते

जा-पाश्रीगणेशायनमः।जागदीशी पंचसखण्याःकालीशंकरी अव्याप्यत्तिसाध्यकसदेतावितिशिरोमणि कपिसंपोगीगगनादित्यादावल्या का-शशिविरहानिमहेतावल्यास्पर्थसत्पदम्।अथैवमपिकपिसंयोगाभाववान्गुणत्वादित्यादावव्याप्ति संभव ती तिकथं अव्याप्यरतिसा ध्यकसनवावच्छेदेनाच्यामिरुक्ता नचाल्याप्यरत्तिसाध्यंयोतिन्युत्पत्यातसनवर्तमानोयोहेतुस्तत्राव्याप्तिरितिवाच्य तथासति अव्याप्यरनिसाध्य हेतुरितिसमासेनैवगगनहेतुनिराकरणेसत्पद्वैय्पर्ध्यापनः अपिचसंयोगाभावसाध्यकद्रव्यत्त्वहेतावन्याप्तिसंभ विपिहितीयलक्षणेपित हारणायोगातातस्मात्केलान्वयिभिन्नाव्याप्यत्तिसाध्यकसहेतुत्वावच्छेदेनाव्याप्तिवारणायद्वितीयलसण मि नियुक्तमुत्पश्यामः॥१॥साध्यवड़िवश्वासोसाध्याभाववांश्चेतिकर्मधारयेसाध्याभावपदैवप्यर्थ्यापत्तेः अतःसप्तमीसमास-रुतः नचतत्रा पिसाध्यवडिन्नामावत्यास्तांकिंसाध्यपदेनअधिकरणभेट्नाभावभिन्नत्वमतेनैवेतल्लक्षणकरणात् गगनाभावादिकमादायाव्याप्तिविर हादिसिवाच्यस्वप्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेनसाध्यवभिन्नवर्ततेयःसमवायसंबंधावच्छिन्नवयभावस्तहति हेतो तितयााव्याप्तिवार णायसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितालाभायसाध्यपदमितिजगदीशः अत्रेयमार्शका एवंसतिस्वप्रतियोगितावच्छेदक संबंधेनसाध्यवभिन्नीयःसाध्याभाववानितिकर्मधारयःकयंपरित्यक्ततिविभावनीयम् अत्रकेचित सप्तमीसमासपोस्वप्रतियोगिता वच्छेदकसंबंधेनसाध्यवभिनेयःसाध्यनाघटकसंबंधावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदवावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्तहदत्तित्वमेववाच्य मन्यथासाध्यतापटकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावमात्र निवेशेपटभिन्नस्यतादात्म्येनसाध्यत्वे पुदत्वादिहेतौद्रव्यत्वात्मकंदव्य भिन्नभेदमादायाव्यात्यापत्तेरभावस्यातिरिक्तत्वेपितदिनभेट्स्यतत्तत्स्वरूपत्वोपगमात् कर्मधारयपक्ष साध्यतावच्छेदकावच्छिन राम प्रतियोगिताकत्वनिवेशवैय्यर्थ्यमितिध्येयम् केचितुकर्मधारयपक्षेभावत्वेनाभावप्रवेशवैय्यप॑साध्यतापरकसंबंधावच्छिन्नप्रतियो।

गिताकत्वयात्रेणाभावनिवेशस्पैक्सम्यक्त्वातासप्तमीसमासपक्षेतुनदनिवेशेएकधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वस्पकरमतेसाध्यवद्धिलत्ति साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नद्रव्यत्वावच्छिन्ननिरूपकताधिकरणत्वमादायवन्हिमानभूमादित्पादाक्व्याप्तियारणायाभावत्वेनाभाव निवेशः निरूपक नायाअपिसंबंधप्रतियोगित्वाभिन्नत्वात् नचाभावीयाधिकरणत्वीयप्रतियोगित्वपोरेफजातीयत्वमप्रामाणिकमितिवार च्यम् तयोरेकजातीयत्वस्पकेवलान्चयिभट्टाचार्पणोक्तत्त्वादित्याहुः।२।उच्छरवलास्तसाध्यवभिन्नश्वासोसाध्याभावांश्चेतिकर्म धारयः तत्रसाध्यवत्वंस्वप्रतियोगिकत्वस्नसामानाधिकरण्योभयसंबंधेनएवं प्रतियोगितायांसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वं । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वंचनदेयंसामानाधिकरण्यमात्रस्यसंबंधत्वे पटाभावादेशपिनारशसंबंधेनसाध्यक्तपातमादायाच्यामिर विरहेणसाध्याभावइत्यत्रसाध्यपदवैय्पूर्खापत्तेस्वप्रतियोगिकत्वमात्रस्यसंबंधत्वेतादृशसाध्यवडियसाध्याभावासिद्धिरनोहम मुपातं विशिष्टसत्तावोनजानेरित्यादावतिव्याप्तिवारणायस्वदत्तिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्पसंबंपेनसाध्यवत्वं तंत्रसाध्याभावइत्यत्रसाध्यपदसार्थक्यायस्वप्रतियोगिकत्वघटित्संबंधानुधावनप्रक्षालनाद्धोत्पादिन्यायेनायुक्त सामानाधिकरण्य मात्र बंधेनैवसाध्यवत्वविवक्षणेसर्वदोषाभावाविशेषणताविशेषसंबंधनाभावाधिकरणात्वसामानाधिकरण्यपरकरतित्वंचव क्तव्यंसर्वत्रगगनघटिवोभयाभावव्यधिकरणसंबंधेनसाध्पाभावविपक्षमात्ररत्यभावंचादापाव्याप्तिवारणसंभवाताअधिकरणं भेदेनाभावभेअदिति ॥३॥सकलेनिासाकल्यसाधाभाववतिसाध्येबोध्यमितितत्रसाध्याभाववतिसाकल्प विशेषणेदत्तेएवसाध्येसाकल्यविशेषणमा र्थकमतःप्रथमतःसाध्याभाववतिसाकल्यविशेषणमिनिपांचवतन्नमनारमंगगनारत्तिधर्मवान्द्रव्यादित्यादावतिव्याप्तिरितिजगदीशः।अत्रेयमा शंकानिनुसाकल्यविशेषणेदत्तेपिगगनत्वसाध्योभयाभावमादायातिव्यापिरितिचे नाइदानीव्यासन्यरत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वप्रतियोगितापामस्ती त्यभिप्रायात्।अत्रेदंतत्वम्॥

जा-पोसाध्येसाकल्पविशेषणस्यास्तवफलंयदव्यामिवारणंतदनसंभवतीतिप्राचामाशयःनचगगेनेतपोभयवान् तसादित्यादौसाध्याभाव का-गवतिमाकल्पविशेषणेदनेप्यतिव्याप्तिस्तत्रसाध्यप्रतियोगिकस्यएतद्रपाभावस्पाधिकरणेहेतोरभावात् गगनेन्दूपोभयत्वावच्छिन्नाभा २वस्पचप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वाभावातावादशंसकलसाध्याभावाप्रसिध्याएवनास्माकमतिव्याप्तिरितिसाध्येसाकल्प विशेषणस्पफलमपिवास्तवमतिव्याप्तिःप्रथमनोभवतीतिवाच्योतत्रसाध्येसाकल्पविशेषणसत्वेपिएतहटावृतित्वावच्छिन्नाभावत दूपगगनान्य तराभावचादायातिव्याप्तिवारणसंभवेनतस्यापातरफलत्वाभावातासाध्याभावव निसाकल्पविशेषणेनयसलंनभवतितस्ये वसाध्येसाकल्पविशेषणस्यापीतरफलत्वातावरततस्तासाध्याभाववनीत्युत्कासाध्याभावःमाध्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताको याबदत्यक्तीसाध्याभावोवेत्यनेनसहसाध्याभाववतिसाकल्पविशेषणस्यापिसान्निध्येनवैकल्पिकसंशयास्यात संचनावगच्छेताअतःसा ध्याभाववतिसाध्येचेत्युक्तमितिगतवरभट्टाचार्य।अवहेतुतावच्छेदकावच्छिनव्यधिकरणापेक्षयाप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनप्रति योगिव्यधिकरणाभावीयहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगित्वनिवेशनंयद्यपिगुरुतथापियथाभिनिवेशेनवैय्यावस्सनसाध्याभावव त्सकलनिष्ठहे तुतावच्छेदकावच्छिन्नस्वप्रतियोग्यनधिकरणताकाभावप्रतियोगित्वापक्षयाहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नयलतियोगिनावच्छे दुकावच्छिनानाधिकरणत्वंसाध्याभाववतस्तत्प्रतियोगित्वरूपंचलायवेनास्तामितितमोक्तानचास्माकमपियावच्छिन्नानविकरण स्वसाध्याभावक्तधर्मवत्वरूपस्यतदपेक्षपालापवमितिवाच्यम्। तथासतित्याने प्रतियोगित्वरूपत्वानुपपत्सामूलासंगतिः सकलस्य साध्यप्रतियोगिकामावस्याधिकरणाप्रसिद्याव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणार्थेयदिसाध्यामावस्यविशेषणयारवंतदापन्हिमानभूमादित्या राम दावव्याप्तिस्तत्रापिसपसारतित्वावच्छिन्नाभावस्यविपक्षारत्तित्वावच्छिन्नाभावस्पवासाध्याभावतोमस्माधिकरणाप्रसिद्धरेतआहार साकल्पंसाध्याभाववतीतिजागदीशी॥अत्रायंभावः।तत्रोक्तसाकल्यविशेषणंकिंदोषवारणायकुदेपमित्याशंकापांगगनातिधर्मवान्द्र व्यत्वात् इत्यत्रातिल्यानिवारणायसाकल्यस्यसाध्यांशेविशेषणत्वेपिधूमवान वन्हेरित्यादावतिळ्याप्तिवारणासंभवइनिसर्वत्रातिष्याति वारणार्थसाध्याभावएव विशेषणेदेयमितिपुनःसकलसाध्याभावाधिकरणीप्रसिद्याव्याप्तिरित्फत्तंपावतिव्याप्तिः अप्रसिद्धिनिबंधनार व्याप्तिवारणायसाकल्यप्रथमतःसाध्याभावविशेषणंनतुमाध्येइति अत्रेयमाशंका ननसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिातियोगिताकाभावस्य लक्षणेनिवेशनीयतयातमादायकथमव्याप्तिरितिवाच्यमाअभावह येतिपागिवैयधिकरण्यावच्छिन्नत्वस्यावश्यनिवेशनीयतयासमर वायादिसबंधावच्छिनप्रतियोगिताकाभाव मारायदोषाभावानातल्लसणेतस्यानिवेशनीयत्वादन्यथाधूमवान्वन्हेरित्यादीसंयोगसंबंधाव च्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्य गुणादावेवसत्वादप्रसिद्ध्याभिधानस्योन्मतपलापापने अथवाधूमवान्वटेरियादोवतिन्यानिवारणार्थसा ध्याभावाधिकरणेसाध्यतावच्छेदकसैबंधेनकिंचिड्मेवत्वस्यविशेषणीयतयासंयोगसंसर्गणचपेटारर्तित्वावच्छिन्नाभावपटारत्तित्वा बच्छिन्नाभावरूपसाध्याभावस्तोमस्याधिकरणगुणादौसंयोगेनकिंचिद्धर्मक्त्वापसिद्ध्याव्याते?रित्वात अथप्रागुक्तयुक्त्यासंभवाव्या त्यभिधानमसंगनचतहटभिन्नंपटत्वादित्यादावेवलक्षणगमनान्नास भवइतिवाच्याअवापिपरभेदावच्छिन्नपटभेदावच्छिन्नाभावरुन पसाध्याभावस्तोमस्याधिकरणाप्रसिद्धेर्दुरित्वातानचपतभेदावच्छिन्नाभावस्पप्रतियोगित्वंघटादिभेदेस्वीक्रियतेनतुतस्पप्रतियोगिर त्वंसाध्ये पीतिबाच्यमानावत्पर्येनानुधावनेधूमवान्वन्हेरित्यादीघटारत्तित्वावच्छिन्नाभावस्यप्रतियोगितंघादिभेदस्वीक्रियतेगनतु प्रतियोगित्वंधूमादावप्यनोलाघवानुसंधाननास्तीनिचेत्सत्योपातिधर्मवानघटत्वा दित्यादौलक्षणसमन्वयसंभवान्ना संभवतिनचप टभेदत्वावच्छिन्नाभावस्यमठभेदत्वावच्छिन्नाभावस्यघटा निधर्माभावस्यचसाध्याभावस्तोमस्याधिकरणापसिद्दीवाल्यानिसंभवई जा-पं तिवाच्योतादृशाभावस्ययावत्साध्यप्रतियोगिकत्वविरहेणसाध्याभावेयावत्साध्यप्रतियोगिक त्वविवक्षयानहारणातानचतत्पटारतिय का शर्माभावतत्पटानुयोगिक संबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रमेयाभावो भयात्मक साध्याभावस्तोमस्याधिकरणाप्रसिद्धवाव्याप्तिसंभवति ३/वाच्यविशेषरूपेणसंसर्गत्वास्वीकारेक्षत्यभावात केचित्तुसाध्येसाकल्पविशेषणदानेप्युभयपक्षेनित्पज्ञानानुयोगिकविषयत्वसंबंधावर च्छिन्नप्रतियोगिताकपटाभावेसाध्येपटत्वादिदेतौलक्षणामनान्नासंभवस्तत्रसाध्याभावस्याधिकरणत्वस्यनित्यज्ञानेसत्वादितिदिकाप्र तियोगिवैय्यधिकरण्यावच्छिन्नसाध्याभावव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिवैय्यधिकरण्यावच्छिन्नयधर्मावच्छिन्नाभावत्वतर्मवत्वमा प्तिरित्फक्तीतुनकोपिदोषतिध्येयम्॥जगदीशः॥नचकपिस्योग्येतहक्षत्वा दित्यादावव्याप्तिवारणायसाध्याभावेप्रतियोगिवैय्यधिकरण्यस्य सार्थपिहत्वभावेप्रतियोगिवैय्यधिकरण्यमनर्थकमेवानचैतहसत्ववान्कपिसंयोगादित्यादावतिव्याप्तिवारणायतदितिवाच्यमातत्रसा ध्याभाववतिजलादोकपिसंयोगाभावस्यसत्वे पितदवोच्छन्नाभावस्यापि तत्रसत्वादितिचेनाद्रव्यंविशिष्टसत्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय तियोगिवैय्यधिकरणपस्यव्यापकताशरीरेदेयत्वात् अन्यथाद्रव्यत्वाभाववतिगुणादीविशिष्टसत्वाभावत्वावच्छिन्नाभावस्यसत्तास्वरुपत यातदवच्छिन्नाभावस्यतत्रसत्वेनविशिष्टसत्ताभावत्वस्यन्यापकावच्छेदकत्वविरहात अधुनातुतित्रापिविशिष्ट सत्वाभावस्याभावसत्के पिताशाभावप्रतियोगिनोविशिष्टसत्वाभावस्यगुणादोसत्वेनप्रतियोगिवैय्यधिकरण्यावच्छिन्नाभावस्यव्यापकताशरीरनिवेशनीय तयात होषवारणेपिरक्षत्ववानपिसंयोगादित्यादावतिव्याप्तिटुरैवेतितहारणायहेत्वभावप्रतियोगिवैय्यधिकरण्यावच्छिन्नत्व विशेषणेमवश्यनिवेशनीयमितिध्ययम्॥४॥ इदन्तु यथाऋतमेवान्यथासाध्याभाववनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकतान योगि राम तानिरूपितप्रतियोगिताया अवच्छेदकेवाभावस्थतादशाभावत्वेनिवेशनीयनयैवद्रव्य विशिमृत्वादित्यादावव्याप्तिवारणसंभवेल्या ३ पकताशरीरेप्रतियोगिवैय्यधिकरण्यमनादेयमितिध्येयं ॥केचित्तव्यापकनापटकीभूताभावस्यसाध्यवहुत्तित्वंयदियेनकेनापिसंबंधेन तदावन्हिमान्धूमादित्यांदावव्याप्तिीवन्ह्यभाववतिकालादोकालिकसंबंधेनधूमाभावाभावस्यसत्वातानापिहेतुतावच्छेदकसंबंधेनसत्ता वानजातेरित्यादीसत्ताभाववतिसामान्यादीप्रतहेतुनावच्छेदक संबंधेनवत्तित्वाप्रसिडेनापिहेतुतावच्छेदक संबंधान्यहेतुप्रतियो गिक संबंधातिरिक्तसंबंधेनसत्तावानसमवायेनप्रमेयादित्यादाकव्याप्नेस्तत्रसमवायस्येवनिरुक्तसंबंधत यासाध्याभाववतिसामान्यादी तेनसंबंधेन स्नेप्रसिद्धरेतेनहेतुनावच्छेदकसंबंधात्यहेतुनावच्छेदक संबंधेनवर्तमानहेतुमत्युतियोगिकान्यसंबंधेननित्वनिवेशा लकोपिदोष इत्पपिनिरस्तम्॥निरुक्तस्थलेस्वरूपसंबंधस्यापितथात्वात्साध्याभाववतिसामान्यादौतेनसबंधेनप्रमेयत्वरूपहेत्वभावा भावस्परत्तरितिानापिहेतुतावच्छेदकसंवधस्वरूपान्यतरसंबंधनघटवानपमेयत्वादिस्यादौघटानुयोगिक स्वरुपसंबंधेनहेतुताया मव्याप्तिस्तवसाध्याभाववस्पटादौस्वरूपसंवर्धनतोमुत्तेरतोयेनकेनसंबंधैनवृतित्वंवन्हिमानभूमादित्यादावव्याप्तिवारणार्थव्याप कताशरीरेप्रतियोगिवैय्यधिकरण्यस्पावश्पनिवेशनी यत्त्वात्। तनिवेशेचहत्त्वभाव एतदक्षत्ववानपिसंयोगादित्यादावतिव्याप्तिवा रणार्थप्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छिन्नस्यावश्यकत्वमितिध्येयम्॥६॥निघूमत्वव्याप्यातनिधूर्मत्वव्याप्याभावयतिपर्वतमहानसादीव न्यभावाभावस्यवन्हिस्वरूपस्ययावहिपक्षारतित्वेपिवन्यभावभैदस्ययावद्विपसरत्तित्वसैभवातनाव्याप्तिः नचारयंताभावानिवे शेधूमवान्चन्ह रित्यादावतिव्याप्तिरयोगोलकवन्हि भेदसत्वादितिवाच्य धूमाभाववतिवन्त्यादीवन्हि दासत्वेनातिव्याप्तरनवकाश दितिचेदत्रकेवितावन्यभावान्यत्वविशिनि मंत्वव्याप्यवान वन्त्यभोवान्यत्वविशिष्टनिर्वन्हित्वादिस्यादाक्याप्तिस्तत्रसाध्यामा वदतिवन्यभावेवढ्यभावभेदात्मकहेवभेदस्यासनात् पर्वनादौ चवन्यात्मकेहेत्वभावस्ययावद्विपक्षारत्तित्वादितिानचवाभा माप वान्यत्वविशिष्टवन्यभावाभावोभवन्हिस्वरूपःकित्वनिरिक्तएवान्ययावन्यभावेविशिष्टाभावबुझनु दयपसंगइतिवाच्यापतियोगित कागतासंयोगान्यतरसंबंधेनवहिनेवोपपनोभनिरिक्ताभावानभ्युपगमादि ति। अत्रेदचित्यं भवतुविशिष्शभावोन्हिस्वरूप तथापिसयो गनैववाभावाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वातावह्यभावत्वस्यनाव्याप्तिानचसंयोगसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकवन्यभावाभावभे दात्मकहेतभेट्स्यासत्वात् अभावप्रतियोगितावच्छेदकमभावत्वमितिहेतुतावच्छेदकस्यानवच्छेदकवादमाप्तिस्नयापीनिवाच्यावि पपतासंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकूबह्मभावान्यत्वविशिष्टयन्त्यभावाभावस्यसाध्याभाववृतिसर्वस्मिन्नेवसंभवादास्यभावाना वंचूधूमाभावव्याप्यवानवह्यभावादियो हेनुनावच्छेदकविशेषणताविशेष संबंधेनप्रतियोगिव्याधिकरणविषयनासंबंधावच्छिन्नमनि त्वानंगीकारेणनत्राच्याप्तिरित्यभिप्रायेणायग्रंथइतिध्येयम्॥७॥॥॥॥इजा०प०कालीश०समा जयजागदीश्या सिंहल्याघ्रस्यको लीशकरी लिरल्यते॥ ॥श्रीगणेशायनमः।साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्रतियोगित्ला जूधिकरणत्व मित्पस्यसाध्यनिष्ठाभावप्रतियो ग्याधेयना निरूपकाधिकरणत्तित्वानधिकरणत्वमितिपर्यवमितार्थचन्हिमा-धूमादित्यादीमहानसीयवन्द्यादिनिधाभावप्रतिपाग्या धेपना निरुपकाधिकरणपूर्वतादिनित्वस्यधूमेसत्वात् भव्याप्तिरिति साध्यसामान्यनिष्ठाभावप्रतियोगीत्येवं वक्तव्यम्। तथाचसा मान्यपदस्पव्यापकत्वार्थकत्वादतिगौरवमतः कल्पानरमिनिजगदीशे नोकामवत्रसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिनायतानिवा असामान्यनिष्ठाभावप्रतियागिसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नाधेयत्वा प्रसिद्ध एवंवन्हिमान्पर्वतरूपान्यतस्यादित्योदावतिव्या । .

- तिः।तथाहिसाध्यनिशाभावप्रतियोगियत्साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिनाधेयत्वंतन्निरूपकदादीतादशान्यतरत्तस्यासत्वात्। अत्रकेविर नसाध्यसामान्यनिष्ठाभावीयसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नाधेयत्वसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगित्वाश्रयनिरूपिनरत्तित्वस्यानधिकरणत्व मेवनिष्कष्टदलार्थातथाचपर्वनादौवन्हिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वाभावान्नाव्याप्तिरिति।अत्रयद्यप्येतादशसंबंधस्परत्यनियामकतयार तत्सम्बन्धावच्छिलपतियोगित्वाप्रसिद्या संभवापत्तेः। तथापिसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्त्वसाध्यनिष्ठत्वोभयाभाववत्वमाथे तायोनिवेशेनपूर्वोक्तदोषावकाशानचंवन्हिमान्यूमादित्यादीसमवायसंबंधावच्छिनपर्वताधेयत्वस्यापितथात्वनाव्याप्स्यापत्तरिति वाच्यम्।साध्यतावच्छेदकसंबंधातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्वंसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिक रणतावन्निरूपितत्वोभयाभावदाधेयत्वस्येव विवसिनत्वात्नपूर्वोक्तदोषःनिचतथापिसमवायेनप्रमेयसाध्यकसत्वादिहेतावच्या प्तिःप्रमेयसामान्यनिष्ठाभावप्रतियोगिताहशाधेयत्वस्पोप्रसिद्धरितियोच्यमांसामान्यपदस्यव्यापकतार्थकत्वेनसाध्यतावच्छेदकसंबं धप्रतियोग्यनुयोगिकसाध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधेनसाध्यतावच्छेदकस्यव्यापकत्वनिवेशान्नदोषइतिध्येयोअतिचिन्त्यम्। आधेयभेटेनाधेयतायाभिन्नत्वात्तद्वन्हिमान्तडमादित्पादावव्याप्तिः तहहिनिष्ठोयोभावस्तत्पतियोगियत्तइमनिष्ठाधेयत्वातविरत पकाधिकरणंयत्तडूमाधिकरणंत इत्तित्वानधिकरणत्वस्यतडूमे सत्वात्।नेचयनिरूपितत्तित्वसामान्याभावःसाध्येतन्निरूपित वृत्तित्वानधिकरणत्वमेवहे तोव्याप्तिः। तथाचततीतहमाधिकरणनिरूपितहतित्वसामान्याभावोनास्ति तत्पदेनतहमाधिकरणंधन शक्यताकिंतुहृदादिकमेव तन्निपिन रत्तित्वानाधिकरणत्वंतमेस्तीतिवाच्यम्।एवंसतिधूमवान्वन्हेरित्यादीधूमेहेदनिरूपितरराति त्वसामान्याभोवस्यसत्वात्। यत्पदेनदंधत्वातन्निरूपितरर्तित्वानधिकरणत्वस्यव होसत्वादतिव्याप्तिः।नयद्यनिरुपितरत्तिखा - - जा-सि भावः साध्येतत्तन्निरूपितवृत्तित्वानधिकरणत्वमेवहेतौविवसणीयमा तथाचधूमा योगोलकनिरूपितत्तित्वाभावोऽप्यस्तिात त्ननिरू काश पितरत्तित्वानाधिकरणत्वेव होनास्तीतिनातिन्याप्तिरितिवाच्यमाएबंयधिकरणानधिकरणंसाध्यमितिपूर्वन्यारल्यायोधूमवान्बन्हेरि पात्यत्रातिल्याप्तिवारणार्थपद्यतेपदप्रवेशेगौरवमितिदानंजगदीशस्यविरुध्येतयद्यत्पदप्रवेशस्यावश्यकत्वादितिध्येयमाअत्रलक्षणेव न्हिमोर न्यूमादित्यादीविषमव्याप्तावव्याप्तिः।महानतीयवहोपर्वतनिरूपितरत्तित्वाभावोवर्नते।तत्प्रतियोगिपर्वतनिरूपितरनित्वंतनिरूपका धिकरणपर्वतः ननिरूपितवृत्तित्वमेवधूमेस्तीतिनतत्नदनधिकरणत्त्वमितिजगदीशेनोक्तम्।अत्रयदिआन्धनप्रभववन्हि मान्यूमा दित्या दिसमव्याप्तहेतावव्याप्ति संभवतिी महानसीयवन्यायकाईन्धनप्रभववहौवर्तमानोयपर्वतरत्तित्वाभावस्तप्रतियोगिपर्वतनि त्वातन्तिरूपकाधिकरणत्तित्वस्यपर्व नीयधूमेसत्वाताननशब्दवान गगनत्वादिस्मादिसमव्याप्तीनाव्याप्तिः संभवनिशब्देगगनरत्ति त्वाभावविरहातासमव्याप्तत्वावच्छेदेनाल्याप्ति संभवतिाअनौविषमव्याप्तानधावनमितिचे नासत्ताद्रव्यत्वान्यतरबान,व्यत्वादि त्यत्रविषमज्याप्तावप्यव्याप्ति संभवति।सत्तायांद्रव्यत्वेवाद्रव्यत्वासामानाधिकरण्यविरहाता विषमव्याप्तत्त्वावच्छेदेनापिअव्यात्या संभवादितिचेदवाहःसाध्यनिष्ठसामानाधिकरण्यसंबंन्धावच्छिन्नाभावेत्यादिकल्पेआ न्यनप्रभववन्हिमान्धूमादिसमव्याप्ती का। प्याईन्धनप्रभववन्हासामानाधिकरण्यसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमसामान्याभावानास्तिावन्हिमान्यूमादित्यत्र यत्रताव्यभिचा रतिधिकरणावच्छेदेनसामानाधिकरण्पसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकहेतुसामान्याभावसत्वातासमव्याप्तेनुसाध्यहेतौव्यभिचार एवनास्तिाकुतस्तदवच्छेदेनसाध्यनिरुक्तसामानाधिकरण्यसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकहेनुसामान्योभावसत्वमित्यपिनयुक्तमातयात राम निवहिनिष्ठस्यसामानाधिकरम्पसबंधेननत्तमाभावस्यप्रतियोगित्वाधिकरणत्वस्पनत्तहमसत्वात्।आन्धनप्रभवचन्हिमान्यूमादि| - त्यादावन्याप्तवारत्वात्।तारशसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगितानवच्छेदकहेतुनारच्छेदकमितिविनक्षयाव्याप्तिवारणे पिधूमवान्वन्हेरित्पादावतिव्याप्त्यापते।वम्तनोविषमल्याप्तत्त्वेव्यधिकरणरतिसाध्यतावच्छेदकत्वमितिनानुपपत्तिरितिाकेचित्तुस्वस मानाधिकरणसाध्यकहेतोरेवविधमन्याप्तपदेनविवक्षितनयाआईन्धनप्रभववन्हिमान्धूमादित्यादौविषमन्याप्तत्वानतुशन्दवानगगन त्यांना सत्ताट्रम्पत्वान्यतरवानद्रव्यत्वादित्यादावित्याहुःसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणरत्तित्वानयिकरणत्वमित्यर्थः साध्यनिष्ठा धेयत्वसाध्यतावच्छेदक संबंधावच्छिन्नबोध्यम्।अन्यथारूपवान्महाकालत्वादित्यादौसमवायेनव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिःपयपिर कालिकसंबंधावच्छिन्नरूपनिष्ठाधेयतानिरूपकोधिकरणत्वस्यैवमहाप्रलयेपिसत्वातासंबन्धसामान्य नस्पनिठाधेयत्वा निरुपका धिकरणवनमहाप्रलयेकिंतुगगनवातन्निरूपितत्तित्वानधिकरणत्वस्पकालत्वहेनापिसत्तात्तत्राप्यतिव्याप्तिसंभवमहाकाल त्वानुधावनव्या यादशहेतुकल्यभिचारिमात्रएवाधयनायांसाध्यतावच्छेदकसबंधनिवेशे तिव्याप्तिातादशहेतु महाकालत्वमे वनन केवलं कालत्वातथाहिजन्यरूपवान कालत्ता दित्पादोजन्यूभावानधिकरणरूपमहाप्रलयकालिकसेबंधावच्छिन्नायाजन्यरूपादि निष्ठाधेयतातनिरूपकाधिकरणत्वस्यसत्वाता नारशकालनिरूपितरत्तित्वस्यमहाकालत्वेसस्वादतोमहाकालत्वानुभावनातथाचमही कालेत्तिमन्मात्रस्येवकालिकसेबेधेनरनित्वातानतुकालिकसंबंधावच्छिन्नकिच्चिनिष्ठायतायाअनिरुपकाधिकरणत्वंमहाकाले स्तीतिानचतथापिकालिकसंबंधेनवाच्यत्वस्यसाध्यताजन्यत्वहेतुः आधेयतायांसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वानिवेशेनमान्याप्तिरे विभवतिस्वरूपसंबंधावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठाधेयतानिरूपकाधिकरणत्वस्यसर्वत्रसत्वातासंबन्धसामान्यावच्छिन्नवाच्यत्वनिष्ठाधे यां त्वानिरूपकत्वस्याप्रसिद्धेः एवमहाकालान्यत्तस्पयत्रसाध्यतास्वरूपसंबंधेनसमवायेनपटत्वंहेतुस्लत्रकालिकसंबंधेनमहाकाला ६ ना सिंन्यत्वस्पमहाकालेसत्वानास्वरूपसंबंधेनमहाकालान्यत्वस्यमहाकालातिरिलेसन्वातासंबंधसामान्यावच्छिन्नमहाकालान्यत्वनिष्ठा का शधेियत्तनिरूपकाधिकरणत्वाप्रसिद्धेः।अबाव्याप्तिसंभवे तिव्याप्तिपर्यतानुधावनेजगदीशेनकथरुतमितिवाच्यम्।यत्किञ्चित्संबंधाव च्छिन्नसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वानधिकरणत्वं यदिहेतावस्तिनदैवहतोलक्षणगमनसंभवतीतिययुच्यतेतदाकालिक संबंधेनवाच्यत्वसाध्यकजन्यत्वहेतीकालिकसंबंधावच्छिन्नवाच्यत्त्वनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणरत्तित्वानधिकरणत्वस्यजन्य त्वसत्वात्।स्वरूपसंबंधेनमहाकालान्यत्वसाध्यकपटत्वहेतीचस्वरूपसंबंधावच्छिन्नमहाकालान्यत्वनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिक रणत्तित्वानाधिकरणत्वस्यपरत्वेसत्वान्नाव्याप्तिःसंभवति। एवंप्रकारेणकालिकसंवैधावच्छिन्ननिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणर तित्वानधिकरणत्वस्यमहाकालत्वेसत्वात्। रुपवान्महाकाल त्वादिस्यत्रातिव्याप्तिःप्रसज्यताअप्राधेयतायांयत्किंचित्सम्बन्धा वच्छिन्नत्वमनिवेश्यविशेषतःसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यनिवेशनकुतमिति साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्यन्पाप काभावप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्वमितिनिष्कर्षः। अथासाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरुपकाधिकरणत्वस्वरूपसंबंधेनतादृशानिस पकत्ववत् यदधिकरणत्वंतह्यापकत्वा धिकरणत्वंपरित्यज्यतादृशा निरुपकत्वव्यापकलंकिंवासामानाधिकरण्यसंबंधेनतादृशानिर रुपकत्त्व विशिष्ट्रयदधिकरणत्वंतड्यापकत्वंवानिवेश्यतोनाद्या घटभिन्नंपटत्वादित्यादावव्याप्तःसाध्याधिकरणनाभिन्नाधिकरणता मात्रस्येवसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वसत्तावातादृशनिरुपकाधिकरणत्वन्यापकत्वस्यहेत्वधिकरणत्वाभावप्रसिद्ध परकल्पयं नसाधूवहिमानवाधिकरणतात्वारह्मधिकरणेत्त्वपर्वतान्यतरत्वादेत्यादावतिल्याप्तः।हेत्वधिकरणनात्मकाधिकरणतायाहत्तधिकर, राम णपर्वतस्यसाध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकत्वस्य सत्वात इनिचेनासाध्यनिष्ठाधयेत्वाभावव्या पकाभावप्रतिपोग्यधिकरणतासामान्यकत्वस्या ६ - निष्कृष्टार्थस्पविवक्षितत्वान्। तादृशाधेयत्वाभावश्चस्वनिरूपकत्वस्वनिरूपकाधिकरणत्वाभयसंबंधावच्छिन्नपतियोगिताकोवोध्यतिनको पदोषइतिासाध्यनिष्ठाधेयत्वाधिकरणत्वव्यापकाभावप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्वमितिनिष्कृष्टकल्पोपरि नचहेतुतावच्छेदकसंब न्धनपद्धर्मावच्छिन्नाभावत्वेननादशाधिकरणनाव्यापकत्वमित्यस्पेवसम्यकताअधिकरणत्वाभावपर्यनप्रवेशोव्यर्थइतिवाच्यम्। हत्यनियामकसंबन्धनहेतावतिप्रसंगातानाशसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध अस्माकन्तुतारशसंबंधेनयद्धेतुसंबंधित्वंत, स्यस्वरूपसेबन्धावच्छिन्नाभावमादायलक्षणसमन्वयसम्भवादितिजगदीशः। अत्रेयमाशंकााहेतुनावच्छेदसंबंधावच्छिन्नयन्दर्मा विच्छिन्नाभावत्वेनव्यापकतानिवेशेसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणरतित्वमवश्यंहतुनावच्छेदकसम्बधेनवक्तव्योअन्यथावन्हि मान्यूमादित्पादोसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणीभूतयोधूमावयवः तत्रधूमाभावाभावस्यसमवायेनवर्तमानन्नात्तत्प्रतियोगितावर दकघूमाभावत्वमित्यव्याप्तेः।एवंचसत्तावानजानेरित्यादीसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणेसामान्यादौहेतुनावच्छेदक संबंधेन रत्ति वा सिद्धाव्याप्तिः। एवञ्चयादशस्थलेल्यात्यापूर्वोक्तलक्षणपरित्यज्यसतादशलक्षणेकनानादशस्थल एवाव्याप्ति सम्भवनिम्नाम पिक्ष्यकयचैत्रत्ववान ननादित्यादिस्थूलो तगनुधावनेरुता एवंद्रव्यविशिष्टसत्वादिखत्रसाध्यनिष्ठाययत्वानिरूपकाधिकरणगुण सत्तास्वरूप विशिष्टसत्ताभोवाभावावर्तते तत्प्रतियोगितावच्छेदकेविशिष्ट सत्वाभावत्वमितिनत्राप्यव्याप्तिःपरिहारमतादृशाविवक्षायांन सम्भवतीतिबादः।माध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापकतावच्छेदकमनसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरुपकाधिकरणीभूनयत्किं चिद्याक्तिहत्पधिकरणतानवच्छेदकंयन्निन्वरूपनिवेशनीयअत्रयत्किंचिद्यनित्यधिकरणताहेतुमताग्रह विरोधिताघटकसंबंधा वच्छिन्ना तथाचवन्हिमान्यूमादित्यत्रचधूमावयव निष्ठायास्वरूपसंबंधावच्छिन्नाधिकरणतातदवच्छेदकत्वस्यैवसंयोगसंबंधावच्छि जा- सिनप्रतियोगिताकधूमाभावन्वेसत्ताता एवंट्रव्यंविशिष्टसत्वा दिल्यादीद्रव्यत्त्वनिष्ठाधेयत्वानिरुपकाधिकरणायोगुणः तहनिर्यास्वरूपस का-शबंधरुपहेतुमत्वग्रहे विरोधिताघदकसे बंधावच्छिन्नाधिकरण नातदवच्छेदकत्वस्यैवविशिष्ट सत्ताभावले सत्वातानिरुक्तव्यापकतावच्छेद ७ कन्वमक्षतमेवाधूमवान्चन्हरित्यत्रधुमनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणयदयो गोलकनन्निष्ठायास्वरूपसबंधस्पहेतुमत्ताग्रहविरोधिताघ तकसंबंधावच्छिन्नाधिकरण नानदनवच्छेदकत्वस्यवाभावत्वे सत्वान्नसाध्यनिष्ठाधेयन्वानिरूपकाधिकरणीभूतयत्किंनि यकिन त्य धिकरणतानवच्छेदकभिन्नत्वमस्तीतिनातिप्रसंगः यत्किंचित्पदमपि अतिव्याप्तिवारणार्यमेव अन्यथात्रयदर्शनषाधिकरणतावर च्छेदकत्वस्येववन्यभावेसत्वातावाभावत्वस्यव्यापकतावच्छेदकत्वापत्तेः। अत्रेदेचित्यता द्रव्य गुणान्यनरत्ववानकर्मत्वाभावादिस त्रव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः। तथाहिसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरुपकाधिकरणपदेनजात्यादिकंधर्तुनशक्यते।तन्निरूपिनसमवायरूपहेतुम ताग्रहविरोधिनाघरकसे बंधावच्छिन्नतित्वाप्रसिद्धेः। यदिकर्मध्रियते तदासमवायरुपहेसुमत्ताग्रहविरोधिताघटकर्मबंधावच्छिन्ना धिकतावच्छेदकत्वस्यैवकर्मत्वाभावाभावत्वरूपहेत्वभावाभावत्वेसत्वान्निरुक्तव्यापकतावच्छेदकत्वस्थाशतत्त्वात्। एतेनवादशाधिक रणताव्यापकत्वंनत हुन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वकिंतुतादृशाधिकरणविशिष्टान्यत्ववैशिष्ट्य चम्वनिष्ठावच्छेदेकनाकभेदवत्वसवं धेन अवच्छेदकताच निरवच्छिन्नाधेयतासंबंधेन आधेयताच हेतुमत्ता ग्रहविरोधिताघटकसंबंधेना एवंसतिसत्तावान द्रव्यत्वादि त्पादौनाव्याप्तिसंभव इनिनिरस्तम्। द्रव्यत्वगुणत्वान्यतरवान्द्रव्यगुणान्यतरत्त्ववानवाकर्मत्वाभावादित्यादावतिव्याप्तिः। तथानि तादृशनिरूपकाधिकरण पदेनजात्यादैर्धारणेनसंभवति। तन्निष्ठहेतुमत्ताग्रह विरोधिताघटकसंबंधावच्छिन्नाधेयत्वाप्रसिद्धेः किंतता राम दृशाधिकरणपदेनकर्मणावग्रहणीतद्विशिष्टान्यत्वेहेत्वभावेसत्वादिति। नवप्रतियोगिवैय्यधिकरण्यघटितव्यापकतायानिवेश्यत्वात् ७ व्यापकन्वघटकतहुन्निष्ठत्वांशेसंबंधनिवेशस्यवैकल्पात तन्निवेशइतिवाच्यम्।अन्याप्यत्तिसाध्यकव्यभिचारिएपातप्रसगात् । ग्रदिचसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणीभूत यत्किंचियक्तिनिष्ठाधिकरणतासामान्येहेतुतावच्छेदक संबंधावच्छिन्नयंत मर्माव छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नत्वहेतुमत्ताग्रहविरोधितापटकसंबंधावच्छिन्नत्वएतदुभयाभावः।तर्मभिन्नहेतुतावच्छे कवत्वमेवव्यामिःतथाचधूमवान्वन्हेरित्यादावयोगोलकनिष्ठाधिकरणतासामान्यएवविशेषणनाँविशेषमंबंधावच्छिन्नत्ववाभाव त्वावच्छिन्नत्वएनटुभयाभविसत्वायर्मपदेनवन्हित्वेध शक्यते तदुर्मभिन्नोनहेतुनावच्छेदकः। वहिमानधूमादित्यत्रतुसाध्यनि ष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणतायाधूमाभावत्वावच्छिन्नविशेषणना विशेषरूपहेतुमत्ताग्रहविरोधिताघकसेबंधावच्छिन्नत्वएतद्भ योःसत्वात् सहर्मपदेनघूमत्वधर्तनशक्यते। अधिकरणतात्वन्तुनिरवच्छिन्नंग्राह्य अन्यथाधूमवान वन्हेरिन्यसे योगेनवन्हेरल्याप्यर नित्वात् अयोगौल कनिष्ठोधिकरणनायां वन्यभावत्वावच्छिन्न त्वविशेषणता विशेषसंबंधावच्छिन्नत्वसंतदुभयोःसत्वेऽपिभयोगोलक निष्ठनिरवच्छिन्नाधिकरणतायातादृशोभयोभावसत्वान्नातिन्याप्तिरित्यच्यतेतदास्पसामान्यपदधदिनत्वेनपद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वा भावत्वेनसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वापेक्षयागुरुत्त्वेना नुस्थिते वस्र साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरुपकाधिकरणनिरूपितर तितायोहततावच्छेदकसम्बंधावच्छिन्नत्वेनदेयम्। किं नुवन्हिमान्यूमादित्पादावल्यानिवारणायहेतुनिष्ठत्वहेतुतावच्छेदकसंवैधाव च्छिन्नत्वातदुभयाभावनिवेश्यत्वानसंबंधान्नरावच्छिन्नतित्वमादायव न्हिमा-धूमादित्यादाक्याप्तिः।सत्तावाना द्रव्यत्वादिल्यादी समवायसंबंधावच्छिन्नतादशनिवाप्रसिद्भावपिस्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्तिन्वस्यतादशत्वान्नदोषः। यद्यपिसत्तावान्समवायेनप्रमे यादित्यादौसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणसामान्यादि निझपितनिरुक्ताभयाभाववहन्तित्वापसिद्धिः। तथापिहेत्वभावाभावत्वावर ना-सिंच्छिन्नत्वहेनुतावच्छेदकसंबंधानिरिक्तसंबंधावच्छिन्नत्वा तदुभयाभावस्यविवक्षितत्वातासामान्यादिनिरूपितवाच्यन्वत्वावच्छिना का-श रत्तिनायाःप्रमिड्त्वानकोपितोषः।परेत्तुसाध्यनिष्ठाथेयत्वानिरूपकाधिकरणनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकीभूतान योगितानिरू ८ पिनप्रतियोगितानवच्छेदकं यदावल्लिन्नाभावत्वंनतर्मवत्वस्यविवक्षितत्वात्। अधिकरणताचनसंबंधविशेषणनिर्देशनीया संयोगसे बंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमाभावस्यसे योगातिरिक्तसंबंधेनअधिकरणतानिरूपतानवच्छेदकत्वातावन्हिमान्धूमादित्पादावल्या प्रभावाच्चाएकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाभावत्वस्यान्यसंबंधावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वास्वीकारात अतएवपालस्यसमवाये नघटत्वावच्छिन्नवत्तेपिसंयोगसेबंधावच्छिन्नघटाभावाभावत्वावच्छिन्नात्वा प्रसिद्दीवता पेणप्रमावासभा बात से योगादिसंबंधेनैवत्तादशघटाभावाभावत्वावच्छिन्नाधिकरणतायाःपारमार्थिकत्वात् इति केवलान्वयिग्रंथजगदीशेनसमाहि नमितितच्चिन्त्यम्।साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूकाधिकरणरतित्वमित्य त्रसत्तावान दव्यत्वा दित्यादौतादृशाधिकरणनिरूपितहेतुतावच्छ दकसंबधावच्छिन्नाधेयत्वाप्रसिद्यारव्याप्तिरतोनिष्कृष्टकल्पउक्तानन्वत्र हेतुतावच्छेदसंबंधान्य हेतुनिरुपितसंबंधान्यसबंधनताह शाधिकरणनित्वविवक्षणीयम्। तथासति।सत्तावानद्रव्यत्वादित्यादौताशसंबंध स्वरूपएव ते नसबंधेनतारशारन्तित्वाच्यत्वादी प्रमिई तह दस्यहनोसत्वान्नाव्याप्तिसंभावनापीतिकेचितापूर्वपक्षति। तन्नसत्तादोसाध्येसमवायेनप्रमेय लेनहेनायव्यामिः ततायो छेदकेसंबंधान्यहेतु निरूपितसंवेधान्यसंबंधः केवलसवायएव तेनसंबंधेनसनानिष्ठाधेयत्वानिस्पकाधिकरणयत्सामान्यादितन्नि रूपितरनिवामिह हेतुनावच्छेदकमबंधान्यहेतुतावच्छेदक संबंध प्रतियोगिप्रतियोगिक संबंधान्यसबंधनत्तित्वोक्तोमनावानप्रमेया राम दित्यादौतारशसंबंधस्वरुपरवते नसंबंधेनसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणसामान्यादितित्वस्यप्रमेयेसत्वादिनिध्येयम्। चरमाता- : धिकरणत्वांशस्यानतिप्रयोजनकतयारत्या दिव्याख्यानंदीधितिरुतारुतमाअथात्रतहलानुक्तौपावच्छिन्नाभावः नादशाधकरणल ज्यापकातहलमित्पर्थः अत्रयविच्छिन्नाभावेहेतुतावच्छेदकसंबंधेनैववाच्यः।अन्यथापूमवान्वन्हेरित्यादौ स्वरूपादिसंबंधेनव न्हित्वावच्छिन्नाभावस्यापितादशाधिकरणत्वव्यापकत्वादतिव्याप्तिानन्वेवरत्सनियामकसैबंधेनहेतुनायांतत्संबंधावच्छिन्नपतिः योगित्वाप्रसिझाल्याप्तिावन्ह्यारीसाध्येसंयोगेनकादिहेतौनादृशसंबंधावच्छिन्नरूपाभावस्पकेवलान्वपित या तिव्याप्तिः।चरमा धिकरणत्वाशस्योपादानेच हेतनावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नगर्भावच्छिन्नसंबंधित्वस्यस्वरूपसंबंधावच्छिन्नाभावस्यलक्षणपटक तयानाव्याप्तिसंयोगसंबंधावच्छिन्नरूपत्वावच्छिन्नसबंधित्वोप्रसिडानातिव्याप्तिश्चेतिचैन्नतावच्छेदकसंवैधावच्छिन्नयर मविच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदस्तादशाधेयत्वा निरुपकाधिकरणत्वव्यापकस्तधर्मवत्वमित्यर्थकरणा देवाधिकरणत्वांश स्यानतिषयोजकत्वात्।त्यनियामकसे बंधेनहेतुतायांतत्संबंधावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्वीकारोन्नाव्याप्तिः।सयोगादिसंबंधेनरुपसेवेर ध्यपसियानत्संबंधावच्छ्न्निरूपनिष्ठावच्छेदकत्वस्यालीकत्वात्।नातिव्याप्तिरितिगूढाभिप्रायः।साध्यानधिकरणानधिकरणत्व मितिलक्षणस्यसाध्यं यदधिकरणानाधिकरणतत्वाभाव इत्यर्थः ननुनिरुक्तमूलेनैवतादशार्थबोधनात् दीपि तिग्रन्यासंगतिरिति चेन्न। अधिकरणमधिकरणंयस्येतिसमासेनताशार्थलभ्यत्वातानथाहिल्यासार्थोयन्निरूपिताधिकरणत्वावच्छिन्नप्रतियोगि ताकभेदवदधिकरणीसमासार्थस्त अधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकाधिकरणतानिरूपकंसाध्ये अधिकरणानधिकरणंयस्य तिसाध्यापिकरणानधिकरणाअत्रव्यासार्थस्तापन्निरूपिताधिकरणनिष्ठभेदेप्रतियोगितावच्छेदकाधिकरणतानिरूपकंसाध्यमिति समासार्यस्तु साध्यनिरूपिताधिकरणत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदाश्रयीभूताधिकरणत्तित्तस्याभावेऽतिभावप्रत्ययालाशवृत्ति जा सिं त्वलामा ततोसाध्याधिकरणानधिकरणमिति नञ्तसरुषःनिश्चमाध्यपदोनरनिपात:साध्यनिपात्तस्यभट्टाचार्यणलिखितत्त्वादितिप्रथम का-शक्षणाप्राप्तिःसाध्यस्यानाधिकरणंसाध्यवदिन्नमितियोवतातादशाधिकरणआधेयतानिरूपयस्यततोभावप्रत्ययातासाध्यानधिकरणरतित्व लाभानतानसमासः। ननसाध्यानधिकरणपदोपात्तः तिहितीयार्थस्यप्राप्तिः। तदुभयमपीसारीसाध्यइत्यादेःसाध्ययदधिकरणानधिका रणेतत्वाभावइतिदीधितिः॥अत्रनागदीशी साध्यानधिकरणेत्यादौ नत्रव्यत्ययेन चरमाधिकरणत्वेनसहान्वयलाभाल्लाभइत्यातः ननुमा ध्यानधिकरणानधिकरणवशब्देनसाध्यपदधिकरणानधिकरणंतत्वाभावस्याबोधनादसंगतिरितिचेन्नव्यमतेवव्रीहिस्थलेविषहवाकोन पाहशार्थःप्रत्याय्यवेतसदार्थवैपरीत्पनाचयावगाहिबोफसमासेनजन्यतेतिव्युत्पत्तेरधिकरणमनधिकरणआधेयतानिरूपयस्यसाध्यस्या निपथमंबहुव्रीहिः॥ ततोधिकरणानधिकरणंयस्यति नदुत्तरं भावप्रत्ययाचनञ्तत्पुरुषःननःसाध्यपदोत्तरंनिपातः भट्टाचार्पणन साध्यनिपातस्यकापिनयेनव्युत्पत्यविरोधानातलेथमबहव्रीहिवाकोनयपदार्थसाध्यनिष्ठाधेयत्वनिरूपकत्वावच्छिनप्रतियो गिताकभेदबधिकरणमितिवाधासमानतुअधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतनिरूपकताकाधयत्तावत्साध्यमिति बोधोजन्यताहितीयवहुव्रीहिणाबाक्येनतुत्पदोत्तरषष्ठ्यर्थस्यत्तितानिरूपकत्वस्याधिकरणाशवगाहिनेतिप्रकारएवबोधः। हि तीयबीहिणातुपुनस्तत्सदार्थनजव्यत्ययेनसाध्यनिष्ठाधेयत्वनिरूपकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदवदधिकरणनिरूपितत्वंयत्पर दार्थबोध्यतेभावप्रत्ययेनताशरतित्वमात्रांनननसुरुषेणतदभावइतिरीत्याचस्माधिकरणाशविनिर्मुक्तस्यसाध्यनिष्ठाधेयत्वानिस्तकाधिकरणतित्वाभावरूप स्यप्रथमलसणार्थस्पावगत द्वितीयलक्षणार्थावगतिस्तु एवरीत्पासाध्यस्यानधिकरणंसाध्यानधिकरणंसाध्यवडिनमितियावत्यतदेवाधिकरणमाधेयनानिस्पक राम यस्यक्तिक्कनियन्भिनाघेकननिरूपकंसाध्यवद्भिनमितिबाधः समासेननुसाध्यवडिवनिरूपितरनिलपसदार्थबोध्यनेइति प्राचीसमाधानअनोत्पत्तिकालावच्छे ९ ना-सिदिनघटेपृथिवीत्वेनरूपवत्तित्व इनिप्रतीत्यापृथिवीत्वादरूपवत्तित्वामावाभ्युपगमेहेत्वधिकरणनिष्ठावच्छेदकत्वानरवाच्छन्नूमाह का-श तिनरूपवान् पृथिवीत्वादिपादोनोज्याप्तितित्रपटनिष्ठावच्छेदकत्व स्यात्पत्तिकालनावच्छेदादितिध्येयमितिजगदीश:भित्रकेचिदाक्षि १० पन्तिानचहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न त्वधिकरणावच्छेद्यसाध्योएलक्षित तिवाभावस्येवलसणेनिवेश्यत्वाअन्यथावन्हिा गभाववन्हिविशिष्टनिरूपितत्तित्वाभावस्यसत्वात् वन्हिमानवन्हिपागभावादित्यादावल्याप्तिस्स्यात्। तथाचसाध्यविशिष्टनिरूपि तरत्तित्वाभावसत्वपिसाध्योपलक्षितनिरूपिततित्वाभावविरहेणवन्हिमान्चन्हिपागभावादित्पादावल्यातिविरहात कयहेत्वधिक रणनिष्टावच्छेदकतायोनिरवच्छिन्नत्वनिवेशिमामतिवाच्यम्।साध्योपलसितनिरूपितरत्तित्वाभावस्पनिवेशेऽपिवन्हिमानबन्हि गभावादित्यादावल्याप्तिवारणार्थहेत्वधिकरणनिष्ठावच्छेदकतायांनिरवच्छिन्नत्वेदेयम्।अन्यथा वन्यधिकाणकालाबच्छदेनक न्त्युपललितनिरूपितति त्वाभावसत्वादव्याप्तिरितिध्येयम्॥ ॥इतिजागदीशीपंचलक्षणीटिप्पणकालीशेकरीसमाप्ता॥२॥७॥ वाराणसीप्रसादम्यनियोगनप्रयत्नतः॥काशीसंस्कृतमद्रायोमेकितोयशिलासरैः। ॥श्रीकाशीजीमेशानवापी के पूर्वकाटकपर श्रीवि श्वनाथजीकेपामश्री३युतमहाराजशिवलालबेजीकमकान काशीसंस्कृतमुद्रायन्त्रमेलपि जिनकोलेनाहोय उन्होनेस्सलापेरखाने किकार्यसंपादकवाबूवाराणसीप्रसादयाकचौरीगलीमेभाईप्रतापसिहजीकेदुकानपरमिलेगी। मिनिज्येष्ठ शुद्धपमंदनासरे सेवत् १९३१॥ राम १० इतिजागदीशीपंचलक्षणीटिप्पणकालीशंकरीसमाप्ता

No text on this page.

No text on this page.

No text on this page.

Byaptipanchak Jagadishi Patrika

Author
Kalishankara
Title
Byaptipanchak Jagadishi Patrika
File name
Byaptipanchak Jagadishi Patrika
Text
OCR done
Citation
1874
Published
2006/06/10
Publisher
The Asiatic Society Of Bengal, Kolkata
Language
Sanskrit
Pages
26
Library
The Asiatic Society, Kolkata
Classification
Vedas
Keywords
Indian Philosophy
DLI number
487032
Barcode
4990010095789.00
Scanning centre
C-DAK, Kolkata
Digital publisher
Digital Library Of India
Rights
In Public Domain
VMLT id
Naw6vRKEZhI
Download PDF

Byaptipanchak Jagadishi Patrika