·No text on this page.

·स विपेदे धारिणी सूतिरोगेण तनयः पुनः । अदृष्टमातृकः सोऽजूत्पुमानिव निरक्षरः ॥ ११ ॥ अरण्यमहिषीक्षीरं पाययित्वा मुहुर्मुहुः । सोमेन्मुरार्पयशाच्या धारणाय तमर्जकम् ॥ १२ ॥ अवाप सापि पञ्चत्वं कालेन कियतापि हि । धात्री दैववशेनानुथियासुरिव धारिणीम् ॥ ११ ॥ अपीप्यन्महिषीक्षीरं सोमेन्उस्तं शिशु स्वयम् । योन्निषसः शयानो वा स्वयमङ्के दधार च ॥ १२ ॥ स क्रमावर्धमानोऽनूसादचंक्रमणक्षमः । चक्रे च प्रत्यहं पांशुक्रीडां वनमृगार्नकैः ॥ १३ ॥ एंधोनिः स्वयमानीतैनीवारैः स्वयमाहतैः । स्वयं रसवती कृत्वा सोमेन्छुस्तमनोजयत् ॥ १२ ॥ वनधान्यैर्वनफलैः पोषं पोषं तमर्नकम् । सोमचन्त्रो व्यधादात्मसखं तपसि उस्तये ॥ १२५॥ यौवनानिमुखश्चालकीणः सर्वकर्मसु । पितृचर्याप्रवीणोऽनूदथ वटकलचीर्यपि ॥ १६ ॥ फलाद्यानयनैनित्यमङ्गसंवाहनेन च । शुश्रूषां स पितुश्चक्रे सा हि सर्वव्रतोचमा ॥ १७ ॥ आजन्मब्रह्मचार्येव व्रती वस्कलचीर्यनूत् । स्त्रीणां नामापि नाशासीदस्त्रीके निवसन्वने ॥ १० ॥ प्रसन्नचन्तः शुश्राव वनस्थस्यान्यदा पितुः । धारिणीकुक्षिसम्भूतं सुतं सोदरमात्मनः ॥ १२ ॥ कीशोऽस्ति स मे नाता मिलिष्यति कथं पुनः । इत्यनूषणरणको राज्ञो मनसि दुर्धरः ॥ १३० ॥ अथादिशच्चित्रकरांस्तत्र यात तपोवने । यीमत्तातपादानां पादपद्मरलङ्कृतम् ॥ १३१ ॥ पितृपादाजहंसस्य मदीयस्यानुजन्मनः । वने निवसतो रूपमालिख्यानयत द्रुतम् ॥ १३॥ युग्मम् ॥ प्रमाणमादेश इति प्रोच्य चित्रकरा अपि । ययुस्तन वने पुण्यीकृते वटकलचीरिणा ॥ १३३ ॥ १ अपाययत् । २ गच्छन् । ३ काष्ठैः । ४ तृणधान्यविशेषैः । ।

·ye श्रीहेमचंघाचार्यविरचितम् . परिशिष्टपर्व. ( स्थविरावलीचरित्रम्) बाबुसादेव राय बुधसिंदजी बहाउर तथा शेव वीरचंदना दीपचंद. सी. आइ. इ. नी मददथी उपावी प्रसिद्धकरनार श्रीजैनधर्मप्रसारकसजा. नावनगर. इदं पुस्तकं मुम्बयां निर्णयसागर मुजालये कोलनाटवीथ्यां२३,वा. रा. घाणेकरघारा सुप्रयित्वा प्रकाशितम् वीरसंवत् २४३८ विक्रमसंवत् १९६८. शके १८३४. म ·तयैकस्या दारिकायाः पाणिग्रहमकारि सः। सानात्तस्य करगता गार्हस्थ्यश्रीरिवाङ्गिनी ॥ १५ ॥ वधूवरं च गायन्त्यः सर्वास्तस्थुः पणाङ्गनाः । दध्यावृषिकुमारस्तु रुषयोऽमी पठन्ति किम् ॥ १५ ॥ अवीवदच मङ्गट्यान्यातोद्यानि पणाङ्गना। किमेतदिति सम्ब्रान्तः प्यधात्कौँ च सोमनूः ॥ १६ ॥ मुनिवेषजुषो वेश्याः कुमारानयने गताः। यथा गतास्तथैवैत्य तदोर्वीशं व्यजिज्ञपन् ॥ १७ ॥ तैस्तैः प्रकारैः प्रालोनि स कुमारो वनेचरः । इहागन्तुं च सङ्केतमस्मानिः सममग्रहीत् ॥ १ ॥ अप्यायान्तं तदा दूरे दृष्ट्वा तत्पितरं वयम् । तस्य शापनयानटाः कातराः स्त्रीस्वन्नावतः ।। १एए॥ सोऽस्मान् गवेषयन्नस्मत्प्रलोचनवशंवदः । नमन्वनानं गामी न गामी पितुराश्रमम् ॥ २० ॥ अनुशिश्ये विशामीशः किमकार्षमहं जडः । वियोगितौ पितापुत्रौ मया प्राप्तश्च नानुजः ॥ २०१।। पितृपाश्चात्सरिज्रष्टो जीविष्यति कथं नु सः । कियच्चिर जीवति हि मीनो नीराद्वहिष्कृतः ॥२०॥ एवं कुःखादरतिनागद्भुशमिलापतिः । उपेलशयनेऽप्यस्थान्मीनः स्तोक श्वाम्नसि ॥ २३॥ वेश्यायाः सदने तस्यास्तदा च मुरजध्वनिः । कर्णयोरवनीचर्तुरप्रियातिश्रितां ययौ ॥ २० ॥ ऊचे च राजा नगरं सर्व मदुःखःखितम् । लोकोत्तरसुखी कोऽयं यस्यायेमुरजध्वनिः ॥ २०५॥ स्वार्थनिष्ठोऽथवा सर्वो मृदङ्गध्वनिरेष हि । मुदे कस्यापि मम तु मुजराघातसन्निनः ॥२६॥ सा राझो वाग्जनश्रुत्या पानीयमिव कुट्यया । कर्णाववालं वेश्यायास्तस्यास्तूर्णमपूरयत् ॥ २०७॥ प्रसन्नच राजानं साथ गत्वा कृताञ्जलिः । वेश्या विज्ञपयामास धाप्टोत्कृष्टप्रगहनवाक् ॥ २० ॥ १ पश्चात्तापमकरोत् ।

·। सूचना. या ग्रंथ प्रथम बंगाला एशियाटिक सोसाइटी तरफथी उपाववामां आव्यो हतो, परंतु ते हालमां बीलकुल न मलतो होवाथी तेमज तेना दाइप विगेरे बराबर अनुकूल न होवाथी अमे उपर जणावेला वे गृहस्थो तरफश्री श्री त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरित्र माटे मलेली सहायतामांयीज आ ग्रंथ उपाव्यो बे. ते उत्तम साधु साध्वी जेओ संस्कृतना अन्यासी होय तेमने तेमज पुस्तक नंमार माटे लेट तरीके आपवानो के. अन्य जैनबंधुओ वेचाण लेवानी छावाला माटे किंमत रुपयो एक राखवामां आवेल ले के जे पहेली आवृत्ति करतां बदुज ओपी जे. या ग्रंथ श्रीजैनधर्मप्रसारकसनानी वती शा. कुंवरजी आणंदजीए मुंबई निर्णयसागर प्रेसमां जपावेल.

·परं सुतवियोगेन तेन तस्यातिरोदनात् । अतोऽपि रात्रीकरणमन्धत्वमुदपद्यत ॥ २४॥ स जरत्तापसोऽन्यैश्च तपासब्रह्मचारितिः । तापसैस्तपसः प्रान्ते फलादिमिरपार्यत ॥ २२५॥ पूर्णेषु घादशस्वब्देष्वन्यदेवमचिन्तयत् । प्रसन्नचन्जावरजो रजन्यर्धे प्रवोधनाक् ॥ २६ ॥ विपेदे मन्दनाग्यस्य जातमात्रस्य मे प्रसूः । कुमारनृत्यामकरोत्तातोऽरण्ये वसन्नपि ॥ २७ ॥ अहर्निशं कटिस्थेन मया दूरं दुरात्मना । तपःकष्टादप्यधिकं कष्टमुत्पादितं पितुः ॥ २२ ॥ यावत्प्रत्युपकाराय मीनूतोऽस्मि यौवने । दैवादिहागमं तावत्सापोऽहमजितेन्जियः ॥ ए॥ पितुरानृण्य लाग्नाहं नवाम्येकेन जन्मना । येनाहं सोहकप्टेन पूतरः कुञ्जरीकृतः ॥ २३० ॥ स एवं चिन्तयन्नेव गत्वा राजानमब्रवीत् । देवाहं तातपादानां नृशमुत्कोऽस्मि दर्शने ॥ २३१ ॥ राजा प्रोवाच हे व्रातः पिता हि सम श्रावयोः। तत्पाददर्शनौत्सुक्यं तवेवास्ति ममापि तत्॥२३॥ राजा च युवराजश्च ततस्तौ सपरिबदौ । तदाश्रमपदं तातपादालतमीयतुः ॥ २३३ ॥ घावण्युत्तेरतुर्यानादूचे वडकलचीर्यदः । दृष्ट्वा तपोवनमिदं राज्यश्रीस्तृणवन्मम ॥ २३ ॥ सरोवराणि तान्येतान्यक्रीडं यत्र हंसवत् । तेऽमी द्रुमाः कपिरिवाखादिषं यत्फलान्यहम् ॥ २३५ ॥ तेऽमी मे चातर श्व पांशुक्रीमासखा मृगाः । महिष्यस्ता श्मा मानिना यासामपां पयः ॥ २३६ ॥ स्वामिन्वने सुखान्यस्मिन्कियन्ति कथयाम्यहम् । अप्येकं पितृशुश्रूपासुखं राज्ये कुतो मम ॥ २३७ ॥ तत्राश्रमे विविशतुर्लातरौ तावुलावपि । तातं चाग्रे ददृशतुनयनाम्लोजनास्करम् ॥ २३ ॥ १ तपोयुक्तैः । २ लघुर्जलजतुः पूरो इति लोके ।

·- अनुक्रमणिका. सर्ग. पृष्ठ. पुंगी विषय. १ ३ ४२ ४ २२ १ ए २ ए४ एज श्रीजंबूस्वामिचरित्र-पूर्वनववर्णन. जंवूस्वामिविवाह-प्रजव चौरागमन-जंबूस्वामि अने तेनी स्त्रीओनी कहेली ११ कथा. जंबूस्वामि अने तेमनी स्त्रीउनी कहेलीकथा-प्रांते जंवूअने प्रनवप्रव्रज्यावर्णन. जंबूस्वामिनिर्वाण. प्रत्नवस्वामि-शय्यंजवसूरिचरित्र. यशोजप्रसूरि जवाहुस्वामिचरित्र-नववाहुस्वामिना । शिष्योनुं वृत्तांत- अन्निका पुत्र कथा-पाटलीपुर प्रवेश-उदायिनृपमारक कथा-नंदराज्यलाज वर्णन. कटपक अमात्य चरित्र. शकटाल मंत्रीमरण-स्थूलनजदीक्षा व्रतचर्या-संजूतिविजय स्वर्गगमन-चाणक्य चंगुप्तकथा-विन्सारजन्म अने राज्यप्राप्ति. or १ ज or ·15 श्रुत्वा केवलिनो नावि स्वे कुले जन्म पावनम् । देवोऽयमेवं स्वकुलप्रशंसां कुरुतेतमाम् ॥ २५ ॥ राजापञ्चत्पुनर्विद्युन्मात्येप जगवन्सुरः। किं सुरेष्वतितेजस्वी ग्रहेष्विव दिवाकरः ॥२६॥ आचख्यौ अनुरप्येवं जम्बूदीपस्य नारते । मगधाख्ये जनपदे ग्रामे सुग्रामनामनि ॥ १७ ॥ आर्यवान्राष्ट्रकूटोऽजूत्तस्य पत्नी तु रेवती । नवदत्तो जवदेवश्चाजूतां तनयौ तयोः॥ २०॥ युग्मम् । जवदत्तो जवाम्लोधेरुत्तारणतरी दृढाम् । यौवनेऽप्याददे दीक्षां सुस्थिताचार्यसन्निधौ ॥ २७ए । स व्रतं पालयन्खड्गधारोमं श्रुतपारगः । व्यहरद्गुरुणा सार्धं वितीयकीव तत्तनुः ॥ २० ॥ तस्मिन्गळे साधुरेकोऽन्यदाचार्यान्व्यजिज्ञपत् ॥ अनुजानीत मां यामि यत्र वन्धुजनोऽस्ति मे ॥ २१॥ तत्रास्ति मे लघुनाता स नृशं स्नेहलो मयि । प्रव्रजिष्यति मां दृष्ट्वा प्रकृत्याग्रेऽपि नजकः ॥ श्ए॥ ततस्तं श्रुतनृत्साधुसमेतं गुरुरादिशत् । परनिस्तारणपरे गुरुः शिष्ये हि मोदते ॥ श्ए३ ॥ स जगाम पितुर्धाम गतमात्रो ददर्श च । चातुरुवाहमारब्धं मन्मश्रद्रुमदोहदम् ॥ शए । विवाहकौतुकव्यग्रः स त्राता कन्यसो मुनेः। विस्मृतान्यकरणीयो मुपातुलस्तदाजवत् ॥ ए५ ॥ विवाहसमये प्राप्तमजानन्निव सोऽग्रजम् । नाकार्षीत्स्वागतमपि बतादानकथापि का ॥ २६ ॥ विलक्षः स मुनियोऽप्यागमत्सन्निधौ गुरोः । आलोच्याकथयत्सर्वामनुजस्य कथां तथा ॥ २७ ॥ नवदत्तोऽवददहो काठिन्यमनुजन्मनः । ज्यायांसं यदवाझासीदृषिमन्यागतं गृहे ॥ २ ॥ गुरुनक्तेरपि श्रेयः किं नामोघाहकौतुकम् । तत्परित्यज्य सानन्दः स ज्येष्ठं नान्वियाय यत् ॥ एए॥ १ गामेती इति लोके । २ लघुः। RAS ·ए ५ विन्सार अशोकथी कुणालकथा-संप्रतिजन्म राज्यप्राप्ति-स्थूलन पूर्वग्रहण- नवादु स्वर्गगमन. १ ए? ए or आर्यमहागिरि आर्यसुहस्ति दीक्षा-स्थूलनक स्वर्गगमन. संप्रतिराज चरित्र-आर्यमहागिरि स्वर्गगमन-अवंति सुकुमालचरित्र-आर्यसुह- स्ति स्वर्गगमन. वज्रस्वामिजन्मव्रतप्रनाववर्णन. आरक्षितव्रतग्रहण-पूर्वाधिगम-वज्रस्वामि स्वर्गगमन-तवंशविस्तारवर्णन. १२ एज २

·कश्चिदूचे तदा साधुनवदत्तासि परिमतः । यदि त्वमनुजन्मानं निजं प्रवाजयिष्यसि ॥ ३०० ॥
नवदत्तोऽब्रवीदेशे मगधाख्ये गुरुयदि । विहरिष्यति तददः कौतुकं दर्शयिष्यते ॥ ३०१ ॥
विहरन्तोऽन्यदा जग्मुर्मगधानेव सूरयः। समीरणवदेकत्र श्रमणानां स्थितिन हि ॥ ३०॥
आचार्यपादान्वन्दित्वा जवदत्तो व्यजिज्ञपत् । स्वजनानित श्रासन्नान्दिदृक्ष युष्मदाझया ॥३३॥
जवदत्तं ततश्चैकमपि तत्रादिशद्गुरुः । एकाकिनोऽप्यर्हति हि विहारो वशिनो मुनेः ॥ ३० ॥
जवदत्तो जगामाथ स्वेषां संसारिणां गृहे । प्रवज्याग्राहणेनानुग्रहीतुमनुजं निजम् ॥ ३०५॥
नागदत्तस्य तनयां वासुकीकुदिसम्नवाम् । उपयेमे लवदेवो जवदत्तानुजस्तदा ॥ ३०६॥
कृतोपाहोत्सवाः सर्वे वन्धवस्तं सुदाभ्ययुः। मन्यमाना उत्सवोपर्युत्सवं तत्समागमम् ॥ ३७॥
सद्यः पायेन तसादौ प्रदात्य प्रासुकेन ते । पादोदकमवन्दन्त मत्वा तीर्थोदकाधिकम् ॥ ३०७ ।।
जवाब्धिमजाननयादवलम्वमिवेचवः । सगित्वा पादयोः सर्वे बन्धवस्तं ववन्दिरे ॥३०॥
मुनिरप्यभ्यधाद्वन्धून्विवाहव्याकुलाः स्थ नोः। यामो विहर्तुमन्यत्र धर्मलालोऽस्तु वोऽनघाः ॥३१॥
तमृर्षि वन्धवः सर्वे नक्तपानादिनिर्मदा । एषणीयकट्पनीयप्रासुकैः प्रत्यलानयन् ॥ ३११ ॥
तदानीं लवदेवोऽपि कुलाचारं प्रपालयन् । सेव्यमानां वयस्यानिनवोढां मएमयन्ननूत् ॥ ३१॥
चक्रेऽङ्गरागं प्रेयस्या श्रीचन्दनरसेन सः। चन्झातपरसेनेवाकृष्टेन शशिमएकलात् ॥ ३१३ ॥
तस्या मूर्ध्नि च धम्मिलं सुमनोदामगर्जितम् । ववन्ध ग्रस्तशशिनः स्वाणोः श्रीमलिम्खुचम् ॥३१॥
तत्कपोलफलकयोः कस्तूर्या पत्रवालरीम् । मीनकेतोरिव जयप्रशस्तिमलिखत्स्वयम् ॥ ३१५ ॥

·प्रस्तावना यच्चातुर्वैद्यगोनिस्त्रिजुवनविदितैरन्यशब्दवर्गः खद्योतानामना| दितरकविगणोऽशिश्रियत् तारकात्वम् । प्रापद् दोषाकरत्वं परसमयसतिस्तार्किकप्राइसार्थः स्तोतुं शक्यः स किं स्यादिव दिवसपतिहेमचन्द्रो मुनीन्छः ? ॥१॥ केन खलु स्वधिषणाधरीकृतधिपणेन स्वड्पमतिना वा पुरुषमानिना, संप्रतिपन्नेन जिनपतिमतानुया यितां, नक्तिनरनिर्जरेण चेतसा न चिरपरिचित्यकारि; केन वान्यान्यमतलम्पटपाटवेनापि विपा, जेजुषा निकमनितोऽनियुक्तत्वाधिकारितां, नापश्चिमविपश्चित्त्वेन श्रवणमार्गमवातारि; केन वा तत्त- द्रन्थप्रणयनप्रकटितप्रज्ञाप्रकर्षेण प्राप्तरूपेण, प्राप्तवता प्रबुद्धपरिपत्सु प्रसिधि, तत्र तत्र स्वाभिप्रायसंवा- दकतया न समस्मारि जगवतो हेमचन्नत्य शरदिन्ऽसुन्दरयशसः सुविहितसुगृहीतं नामधेयम् ? । उप- निवधमप्येतस्य जगवतः सोमप्रज-प्रत्नाचन्मतिचि रेजिः सूरिनिः, उत्तरोत्तरं प्रतिपच्चन्द्रमसः कलेवाधिकाधिकमुन्नतीजूयमानेजानम् , असदृशतादृशगुणगणस्य रोहण व रत्ननिकरस्य निधानं, राजसजावाप्तमहोदयमपि सात्तिकधुराधुरीएतामादधानम् , अनुविदधानं च सर्वथा तत्तच्चिरंतनयति- MERARMS ·धर्मोदबुरनुजस्योचे मिथ्याप्यथो मुनिः।यात आयातमात्रोऽपि न विद्मः स ययौ क्वचित् ॥ ३४६ ॥ गतोऽन्येनाध्वना किं स इति जटपन्त आशु ते । प्रत्यावर्तन्त दीनास्या दस्युनिर्मपिता इव ॥ ३४ ॥ तां नवोढां हृदि ध्यायन्नातृतक्त्यैव केवलम् । प्रव्रज्यां लवदेवोऽपि सशस्यां पर्यपालयत् ॥ ३४ ॥ महापिनवदत्तोऽपि कालेन बहुनेयुषा । विपेदेऽनशनं कृत्वा सौधर्मे च सुरोऽनवत् ॥ ३५ए॥ जवदेवोऽप्यदो दध्यौ नागिला प्रेयसी मम । प्रेयांस्तस्या अहमपि विरहो ही प्योरजूत् ॥ ३५० ॥ चातुरेवोपरोधेन व्रतं चिरमपालयम् । तसिंस्तु स्वर्गते किं मे व्रतेनायासहेतुना ॥३५१ ॥ न तथा व्रतकष्टेन दुष्करेणास्मि पीमितः । यथा तपिरहेणोच्चैनविष्यति कथं नु सा ॥ ३५ ॥ गजीव चौरीपतिता पद्मिनीव हिमाविला । मरालीव मरुगता वलीन ग्रीष्मतापनाक् ॥ ३५३ ॥ यूथज्रष्टेव हरिणी पाशवक्षेव शारिका । सा मन्ये दैन्यलाग्लोकानुकम्प्यैव नविष्यति ॥३५॥ युग्मम् ॥ यदि प्राप्स्यामि जीवन्तीं तां प्रियामायतेक्षणाम् । तदद्यापि हि गार्हस्थ्यतृप्तो रस्ये तया सह ॥ ३५५॥ चिन्तातन्तुभिरेवं स्वं नियचन्नूर्णनानवत् । स्थविरर्षीननापृचय लवदेवो विनिययौ ॥ ३५६ ॥ तूर्ण जगाम च ग्राम सुग्रामं राष्ट्रकूटजूः । तस्थौ च संवृतघारबाह्यायतनसन्निधौ ॥ ३५७ ॥ गन्धमाट्यधरा नारी ब्राह्मण्या सममेकया । तत्राच्यागान्मुनिरसावित्यवन्दत तं च सा ॥ ३५७ ॥ पप्रच नवदेवस्तां राष्ट्रकूटः स आर्यवान् । पत्नी च रेवती तस्य जो जीवति वा न वा ॥ ३५ ॥ कथयामास साप्येवमार्यवान्नेवती च सा । व्यपद्येतां तयोश्चागाद्भूयान्कालो विपन्नयोः ॥ ३६० ॥ १ गछता । २ चारी गजबंधनस्थानम् ।

·पतिचरितं, चेतस्विचेतश्चमत्कारैककारणं चरित्रम् । तस्य चातिगरीयस्तया, अवरीयस्तया पुनरत्र स्थलस्य, न प्रयीयस्तया शक्यते विधातुमुखिम् । परिपूर्यते तु प्रचावकचरित्रप्रतिपादितेन पद्यमयेनैव जगवतः सत्तासमयादि विविदिपोर्विउपो विविदिषा; तच्चेदम्- "शेर-वेदे-श्वरे वर्षे कार्तिके पूर्णिमा निशि । जन्माजवत् प्रनोव्योमे-बाण-शस्नौ बतं तथा ॥१॥ रस-षट्वे-श्वरे सूरिप्रतिष्ठा समजायत । नॆन्द-व्य-रवौ वर्षेऽवसानमनवत् प्रचोः ॥५ आचार्यवृन्दवन्दितचरणारविन्दश्चायं जगवान् , अन्तरेणैवान्यसाहाय्यं, विनिरमास्त निःशेषैरपि विशेषविजूषितं, सूदोझिकया वीयमाणमपि दोपलेशस्यापि प्रवेशेनादूपित, सकलैरप्यङ्गोपाङ्गैः परिपू- रितं, सुवहुविस्तीर्णमपि न कृबूगम्यं, सुगममपि नैकेनापि नियमेन विनिर्मुकम् , अन्यूनमपि च झटिति व्युत्पत्त्याधायकं किं वहुना ? अविहितं प्राचीनैः, उ:शकं सध्रीचीनः, सर्वथाऽशक्यं चार्वाचीनैर्वक्षण- दक्षिणैः, सपादश्लोकलकलदितं सिलहेमचन्जानिधानं शब्दानुशासनम्; उपन्यतान्त्सीत् सुसंवधव- न्धुरपतिमलङ्कुर्वन्तं, सुबहूनपि शब्दानेकार्थवाचकान् प्रतिपादयन्तं, संकलयन्तं च नानार्थानिधाय- कानेकैकशब्दान्, परितः प्राप्तप्राज्ञपञ्चजनप्रशंसमनिधानचिन्तामएय-ऽनेकार्थसंग्रहादिकोशशास्त्रसमू- हम् । आविरवीनवत् समस्तमपि साहित्यशास्त्ररहस्यं प्राजु वयन्तं, निखिलान्यपि तत्र तत्र विसंवद- १, वैक्रमे ११४५। २, ११५० । ३, ११६६ । ४, १२२९ ।

·Mk गत्वा शिवकुमारोऽपि पितृपादान्व्यजिज्ञपत् । अद्य सागरदत्तः शुश्रुवे देशना मया ॥ ५३७ ॥ तत्प्रसादादधिगता नवस्यासारता मया । ततस्तस्माविरक्तोऽस्मि वीवधादिव नारिकः ॥ ३० ॥ तत्सर्वथानुजानीथ प्रव्रज्याग्रहणाय माम् । प्रत्यूषो मोहतमसः शरणं सागरोऽद्य मे ॥ ३ ॥ पितरावूचतुर्वत्स व्रतं मादत्स्व यौवने । नाद्यापि पूर्यतेऽस्माकं त्वत्क्रीमालोकजं सुखम् ॥ ४० ॥ अत्यन्तं निर्ममोऽस्त्वं कथमेकपदेऽपि हि । असंस्तुतानिवायुष्मन्यदस्मान्विजिहाँससि ॥४१ ।। यदि नक्तोऽसि यद्यस्मानाञ्चय च गमिष्यसि । तन्नकारैकवातूला नवित्री रसनावयोः ॥४॥ श्त्यनादिशतोः पित्रोः शिवो गन्तुमनीश्वरः । तत्रैव सर्वसावद्यनियमानावयत्यत् ॥ ३ ॥ मुनेः सागरदत्तस्य शिष्योऽहमिति निश्चयी । तस्थौ स मौनमालम्ब्य मौनं सर्वार्थसाधकम् ॥ ४॥ बलादप्यासितो जोक्तुं न किञ्चिद्लुजे च सः । मह्यं न रोचते किञ्चिदित्येकमवदन्मुहुः ॥ ४५ ॥ एवमुजितो राजा शिवेन शिवकाटिणा । इज्यपुत्रं दृढधर्म समाहूय समादिशत् ॥ ६ ॥ व्रतार्थमविसृष्टेन शिवेन तनयेन मे । मौनमालम्बितं वत्स पावनिष्ठुरचेतसा ॥ ७ ॥ मोघफाल इव वीपी करीव प्रनवन्मदः । नोजनायापि यतते न स चाटुशतैरपि ॥ ४ ॥ वेसि तथा वत्स वत्सं जोजय मे शिवम् । त्वया चैवं कृतवता किं किं नोपकृतं मम ॥धए॥ मजीवपक्षिणं कायकुलायाजन्तुमुत्सुकम् । प्रत्याशापाशवन्धेन नियन्त्रय महाशय ॥ ४० ॥ दृढधर्मोऽपि तामाज्ञामुररीकृत्य नूपतेः । ययौ शिवकुमारस्याच्यणे बुद्धिजलार्णवः॥ ४२१ ॥ १ लतासमूहात् । २ अपरिचितान् । ३ विशेषेण हातुमिच्छसि । ४ निष्फलफालः । ५ व्याघ्रः । यथा ·मानान्यप्यालङ्कारिकानिमतानि मतानि नीतितो निरस्यन्तम् , अवधीरयन्तं च सर्वातिशायिना विषय- विन्यासक्रमेणान्यान्यलङ्कारशास्त्राणि, गाम्भीर्यपरिपूर्ण टीका-विवेकवितषितं काव्यानुशासनं नामालङ्का- रग्रन्थम् ; अग्रन्थीच उस्तर्कतर्कसंपर्कोतिकर्कशतामावहत् , युक्तियुक्तं स्याहादवादैकनिरवद्यहृद्यतां प्रसा- धयत् , कणचहा-ऽपादादिप्रतिपक्षपक्षमाक्षिप्तपक्षपाततया प्रतिक्षिपत् , अनुमं च कक्षीकृतमदतद- तैर्विचक्षणैः श्रीवादानुशासन-प्रमाणमीमांसादि तर्कशास्त्रम् ; प्राणैपीच्च शेपेष्वशेपेषु विषयेषु संपूर्णतया तं तं विषयं विवेचयन्ति, दोपपङ्ककलङ्कशङ्कामप्यनयन्ति, शासादयन्ति च सहृदयहृदयानां हृदयङ्ग- मनावम् , अर्हन्नीति-स्तुति-योगशास्त्र-याचयप्रनृतीनि गीर्वाणवाणीमलङ्कुर्वन्ति,प्राकृतघ्याशय-देशीनाम- मालादीनि निन्नचिन्नन्नापामयानि चानल्पानि ग्रन्थरतानि । एवं च किरीट श्वालङ्कारसमुदये मूर्धन्यतामाजजमानो वैयाकरण निवहेषु, चक्रवतीय धराशकचक्रेषु नायकत्वमावहमानः कविवरनिकरेषु, तिग्मज्योतिरिव ज्योति?रणीष्वसाधारणतामादधानः सिद्धान्तवि- विवुधविसरेषु, कएगीरव श्व च च वारणवार निवारणे प्रतिवादिपक्षप्रतिक्षेपे निष्प्रतीकाशप्रागल्यमा- वित्राणो लोकोत्तरसामर्थ्यसंपाद्यकार्यव्यूहकर्तृत्वेन दिगन्तव्याप्तावदातयशा नगवान् हेमचन्छः, कस्कं वसुधाविहारिणं धरिणीस्पृशं नापिपद् निःसीमोपकारजारावनम्रता, कांस्कान् वा गर्वामितकन्धरानपि धीधनधीरधुरन्धरान् नापीपदत् परमाश्चर्यैकनिमग्नतां, कांस्कान् वा तदानीन्तनान् परमतानुयायि- नोऽपि विचक्षणान् स्वप्रौढपाएिकत्यप्रनावेण नाजिजपत् "वैष्यं विगताश्रयं श्रितवति श्रीहेमचन्ने ·~ स किं चिन्ताविधुरासीति पत्या पृष्टा तु धारिणी । दुःखं न्यवेदयत्तस्मै तन्मनःसम्प्रधारितम् ॥ १५ ॥ पुत्रचिन्तोनवं दुःखं सा पत्यौ यद्यपि न्यधात् । तथापि न दीणमजूदलवत्प्रत्युताधिकम् ॥ १५ ॥ नित्यं हृदयशट्येन तेन दुःखेन धारिणी । कृशतां कलयामास वितीयेन्युकलातुला ॥ १६॥ विसिस्मारयिषुःखं तत्तस्याः पतिरन्यदा । उवाच स्नेहजलधिस्रोतःसन्निन्नया गिरा ॥ १७ ॥ यामोऽद्य वैनारगिरि तत्रोद्याने कृशोदरि । रमामहे रम्यतया नन्दनोद्यानसन्निने ॥ १७ ॥ धारिणी पतिवाचं तां तथेति प्रत्यपद्यत । मान्या हि पतिवाग्मुःखविस्मारश्च नवत्विति ॥ १५ ॥ ततश्चर्षजदत्तोऽपि सद्यः सजीकृते रथे । आरुरोह तया हंसरोमकोमलतूलिके ॥ २० ॥ अपि संयोजिताणमनर्वाण महारथम् । अधिरूढौ दम्पती तौ प्रास्थिपातां गिरिं प्रति ॥ २१ ॥ वाह्यालीनूरियं पत्नि श्रेणिकस्य महीपतेः । वाह्यमानतुरङ्गाणां फेणबुद्बुददन्तुरा ॥ २२॥ राज्ञो मत्तधिपालौनरूपता सूचयन्त्यमी । तद्वन्धत्वचितस्कन्धा नगरप्रान्तपादपाः ॥ २३ ॥ अमूनि गोकुलान्यार्थे रम्याएवृषनलाङ्कृतैः । उत्कर्मतर्णककुलान्युद्दामरथनिस्वनात् ॥ २५ ॥ एते च मार्गे तरुणसहकाराः कृशोदर । सारस्वतौषधीजूतपखवाः पिकयोषिताम् ॥ २५ ॥ मृगा वायुमिवारूढा रथ निर्घोषनीरवः । प्रायः प्रयान्त्यमी व्योन्नि जिहासन्तो महीमिव ॥ २६ ॥ मृगादीकुवणेष्वेतेऽरघट्टा वारिवषिणः। मूर्त्यन्तरजुषः पृथ्व्यां पुष्करावर्तका इव ॥२७॥ दृष्टव्यदर्शनैरेवं पत्नी पथि विनोदयन् । जगाम वैजारगिरिमृषनः सपरिबदः॥२०॥ सप्तन्निः कुलकं ॥ १ अर्वन्तोऽश्वाः । २ अनर्वाण श्रेष्ठम् । ३ आलान गजबंधनस्थान । ऊर ·दिवम्" इत्यादीननकेशश्चित्ताकर्षकशब्दमयान् हृदयोज्ञारान् , कां कां श्रीमदाईतशासनप्रज्ञावनां नाची- करच्चतुरम्बुराशिकलापां काश्यपीमतुशासतं परमार्हतं कुमारपालधरापालम् ? । छायमपि स्थविरावलिचरित्राख्यो यथार्थमभिधानमादधानो ग्रन्थस्तेनैव जगदिश्रुतानिधेन जगवता, जलनिधिमिव जलानामाश्रयं शब्दार्थवैचित्र्यस्य, आकरजमिमिव धातूनामास्पदं प्रसादादिगुणानां, निधानस्थानमिव सदर्थानां पात्रमलङ्काराणां, गगनमिव परिमाणस्यावधिं रसानां, लाण्डागारमिव सार- वस्तुनो निलयमाहतस्येतिवृत्तस्य, दशपर्ध्यात्मकं विपटिशलाकापुरुषचरित्रायं महाग्रन्यं विरचय्य, शिखरारोप श्व महीयसि प्रासादे तस्मिन् परिशिष्टपर्वरूपो विनिरमाथि । अधिकृतं चात्र, प्रत्यक्षमुपलक्ष्य क्षणिकामिव क्षणिकतामाश्रयन्ती प्रचूतविजूति, निपुणं विनाव्य ध्वजाञ्चलमिव चञ्चलतामाकलयन्ती युवत्वसंपत्तिं, सम्यगवधार्य प्रेक्षणक्षणमिव क्षणजगुरतामास्वजन्तं स्वजनजनसंसर्गम्, अवितर्थ विचारगोचरतामानीय च बुद्बुदपटलमिव कटिति पतयालुतामनुवान जीवितव्यं,सर्वथाऽपारसंसारावारपारनिःसारतामधिजग्मुषां तिरस्कृतवैश्रमणवैजवं निजं महाविनवप्रानव- मपि तृणखएडमिव परित्यज्य, परमार्थप्रतिबन्धैकवचकक्षं च विषयलाम्पट्यं सुदूरमुत्सार्य शाश्वतिकाम- न्दानन्दसंदोहैकनिदानं चारित्रश्रियमधितष्ठुषा; निरुपमशमशस्त्रेण पावकपटेकमिव धाराधरधारया क्रोध- योधं विध्वस्य, महामार्दवमन्त्रेण कालकूटकष्टमिव पीयूषयूपेण मानव्यालं वशीकृत्य, अस्खलिताजववलन मदोन्मत्तकुम्निनमिव केसरिकिशोरकेण दम्बारम्नं संहृत्य, संतोपपोपमहिम्ना वारांनिधिमिव वमवान- लेन लोजप्रसरं संशोष्य, सम्यग्ज्ञानोद्योतेन तिमिरनिकर मिव सहस्रकिरणेन मोहावेशं प्रतिवद्ध्य, विर- ·यथावद्वादशावर्तवन्दनेन त्रयोऽपि ते । सुधर्मस्वामिनं नक्त्या वन्दित्वा न्यपदन्पुरः ॥ ४ ॥ सुधर्मस्वामिनो धर्मोपदेशपरमामृतम् । ते बद्धाञ्जलयः कर्णाञ्जलिमिर्चशमापपुः ॥ ४५ ॥ सिद्धपुत्रश्च समये पप्रल गणनृपरम् । सा जम्बूः कीदृशी जम्बूधीपः ख्यातो यदाख्यया ॥६॥ तामाख्यजणनृजाम्बू जात्यरत्नमयाकृतिम् । तन्मानं तत्प्रनावं च तत्स्वरूपमश्रापरम् ॥ ७ ॥ तदा च लब्धावसरा धारिणी गणनृघरम् । पाठ किमहं पुत्रं जनयिष्यामि वा न वा ॥ ७ ॥ सिमपुत्रोऽवदन्न त्वं सावधं प्रष्टुमर्हसि । जानन्तोऽपि हि सावद्यं न ह्याख्यान्ति महर्षयः॥४ए ॥ जिनपादोपदेशेन निमित्तज्ञानपरिमतः । तवाहमेव कल्याणि कथयिष्याम्यदः शृणु ॥ ५ ॥ धीरस्वनावो मनसा कायेन च पराक्रमी । निपेदिवाशिलोत्सङ्गे सुधर्मा गणनृत्त्वया ॥ २१ ॥ सुतजन्म यदपछि तत्स्वप्ने सिंहमङ्कगम् । बजे द्रदयस्यथो कुदौ सुतसिंहं धरिष्यसि ॥ ५॥ युग्मम् ॥ आख्यातजम्बूतरुवझुणरत्नमयश्च ते । जम्बूनामा सुतो लावी देवताकृतसन्निधिः ॥ १३ ॥ धारिष्यनिदधे जम्बूदेवतोद्देशपूर्वकम् । करिष्येऽष्टोत्तरं ताचामाम्लानां शतं कृतिन् ॥ ५५ ॥ सुधर्मस्वामिनः पादान्वन्दित्वा ते त्रयोऽपि हि । उत्तीर्य वैनारगिरेः पुनः प्रविविशुः पुरम् ॥ ५५ ॥ ततश्चर्षनधारिण्यौ पालयन्तौ गृहस्थताम् । सिद्धपुत्रवचःप्रत्याशया कालं व्यतीयतुः॥५६॥ अन्यदा धारिणी स्वप्ने श्वेतसिंह न्यनालयत् । प्रत्युश्चाकथयत्प्राज्यप्रमोदजलदीर्घिका ॥ २७ ॥ अपनोऽनिदधे सुन्नु सिवपुत्रवचोऽखिलम् । तत्सत्यमेव मन्यस्व स्वप्नेन प्रत्ययो ननु ॥ ५ ॥ १ हे पंडित ।

·तनावप्रजावेण क्षितिरुहव्यूहमिव हव्यहविषा कन्दर्पदर्पमुदिप्य च साम्यसाम्राज्यमानेजुषां श्रीमन्म- हावीरप्रजुपट्टपद्मामलंचक्रुषां श्रीजम्बूस्वामिनः प्रारज्य श्रीवज्रस्वामिपर्यन्तानां महामुनीनां यथाजात- मितिवृत्तम् । कविकुलतिलकायमानेन चानेन जगवता परिपुष्य सुश्लिष्टमुखादिसन्धिमाधुर्यम् , परिपूर्य मनोमु- दाधाननिवन्धनमविषमवन्धवान्धुर्यम् , निरस्य रसजावनैरन्तर्येण प्रवन्धवरस्यम् , निर्वयं च नग-नगरा- ऽर्णवादिवर्णनीयनिकुरम्बम् , सुसूत्रसंविधानकत्वेन सदलङ्कारवाक्यविन्यासेन, सर्वथा रसस्वरूपानुरूप- संदर्नेण चाङ्कितोऽयं ग्रन्थः कृत्स्सैरपि महाकाव्यलक्षणैर्विनूपित इत्यत्र कथंकथिकता कथमपि न शक्नोति प्रवेशलेशावकाशमासादयितुम् । यत्तु 'स्वयं निरवद्यचातुर्वैद्यप्रणेतुरत्य ग्रन्थकर्तुर्वचनरचनायां साधारणजमेनापि कर्तुमनर्दानि स्खल- नानि कथमवकाशमासादयेरन् ? ' 'स्वतन्त्रव्याकरणादिकर्तृत्वस्योनयत्र समानत्वेन हेमचन्जस्याप्यन्य- वैयाकरणादेरिव वा मतभिन्नत्वं कथं न नवेत् ? ' 'कथं वा मतनेदेऽपि च तस्य प्रमाणतयाऽवश्योपादे- यत्वेन सदूषणत्वमुच्यमानं शोजामावित्रीत ?' इत्यादीननेकशः सूक्ष्ममनीपागम्यान् बलीयसोऽपि वाध- कतर्कानपर्यालोच्य पण्डितयाकोविना ( H Jacoba) स्वसंशोधितस्य कलिकाताया एसियाटिक्समित्या च प्रसेधितस्यैतस्यैव परिशिष्टपर्वणः प्रस्तावनायां ग्रन्थकर्तुर्दूषणजालमुपन्यस्तम्, तस्य सर्वस्याप्येकैकशः प्रतिविधानं यद्यप्यन्यत्र पूर्वमेव व्यदधाम् , तथापि तस्यैतद्न्यवि विश्यकत्वेन 'एतत्साहाय्यापेक्षा वीचन्तां विचक्षणाः सुखं तानि विवादमार्गमध्यासीनानि स्थलानि, अनुमं परीक्षन्तां च प्रेक्षावन्तस्तत्सत्यासत्य- ·उच्चस्तरो गिरिरिव प्रक्षरन्मदनिरः । उदस्तहस्तोऽनाणीव प्रबंशयितुमम्बरात् ॥ १५ ॥ न्यैश्चयन्दमामहिपातैरन्तःशुपिरिणीमिव । आध्मातताम्रताम्रास्यो गर्जन्नूर्जितमब्दवत् ॥ १५ ॥ साक्षाद्यम श्व क्रोधाउधुरो वनसिन्धुरः।वराकं कान्दिशीकं तं पुरुपं प्रत्यधावत॥१६॥त्रिनिर्विशेषक मारयिष्याम्यहं याहि याहीति प्रेरयन्निव । जघान तं मुहुः पृष्ठे वारणः करशीकरैः ॥ १ ॥ स पुमान् कन्क व निपतन्नुत्पतन्निया । प्राप्तप्रायो दिपेनाप तृणचन्नमयावटम् ॥ १८ ॥ गजोऽवश्यं जीवितहत् कूपे जीवामि जातुचित्। इति सोऽदात्तत्र कम्पांजीविताशा हि उस्त्यजा॥१एगा वटोऽवटतटे चात्तत्पादश्चैक आयतः । लम्बमानोऽनवत्कूपमध्ये नुजगनोगवत् ॥ २० ॥ स पुमानिपतन्कूपे पाप तत्पादमन्तरा । आलम्ब्य लम्बमानोऽस्थाज्जुबद्धघटीनिनः॥ २०१॥ करं प्रक्षिप्य कूपान्तः करी पस्पर्श तनिरः । नाशकत्तु तमादातुं मन्दनाग्य श्वौषधीम् ॥ २०५ दत्तदृष्टिरधोलागे नागधेयविवर्जितः । कूपस्यान्तरजगरं गरीयसं ददर्श सः ॥ २०३॥ पतत्कवलबुध्या तं निरीक्ष्याजगरोऽपि सः । कूपान्तरपरं कूपमिव वनं व्यकासयत् ॥ २०॥ 'चतुर्वपि हि पक्षेषु चतुरोऽहीन्ददर्श सः। कालिन्दीसोदरस्येव वाणान्प्राणापहारिणः ॥२०॥ उत्फणाः फणिनस्ते तु तं दृष्टुं उष्टचेतसः। फूत्कारपवनानास्यैरमुचन्धमनीनिः ॥ २०६ ॥ वटप्ररोहं तं चेत्तुं मूपको कौ सितासितौ । चटचटेति चक्राते दन्तक्रकचगोचरम् ॥ २०७॥ अनामुवन्पुमांसं तं सोऽपि मत्तो मतङ्गजः । जघान वटशाखां तां वटमुत्पाटयन्निव ॥ २० ॥ १ ऊर्वीकृतशुंडादंडः २ नमयन् ३ यमस्येव Rom. - ·स्वरूपम् इति हेतुना महोपयोगितामवधार्य दूपणोल्लेखसहितं तमेव संपूर्णमपि निबन्धमत्रोब्लेखितुमुचि- तमुत्पश्यामि। तत्र चायमादेपविजागः- "To the fact that Hemachandia has used Piikuit originals, must be ascribed his occasional use of Prakriticisms,e g, अवत, XII, 320 used in the sense of उत्तृ, and I, 67, 136, XIII, 104 उत्त, for अवत, 3ust as in Prakait ओयरइ and उत्तरइ are interchangeable The word पदानुसारिन् In XII, 137 is probably a wrong translation of Pldkiit पयाणुसारी which means पदानुसारिन् , compare जाईसर- HTIARY The name that in II, 82 is a Prākuiticism for eficaat. Unusual, if not against grammar, are the forms मातरपितराभ्या in III, 130, the adjectives चिकीर्ष in VII, 9 and प्रतिचिकीk in VIII 453 instead of feasts and famig, the use of the simplex zag instead of the causativa Another proof of Hemachandra's careless and hasty composition is his rather too frequent use of meaningless words to fill up an otherwise too short vei se His verses frequently bear the marks of zapid versification like those of the Latin poet who In Hora Saepe Ducentos, Ut Magnum, versus Dictabat Stans Pede In Uno. Some verses contain meti ical faults in श्रेष्ठिनपभदत्तस्य, I, 264, कि बहुनापरासु II, 329, तो मरुता प्रीणयितु VI, 49, सम्यगुपलक्षयेहं, XI, 38, कान्दविकानथादिशत्, XI, 110, मालवकैशिकीमुख्य०, XIII, 59 the १ अगुद्धन् । २ मिथ्या।

·जम्बूरूचे च को बन्धुनिर्बन्धोऽबन्धुरप्यहो । कुवेरदत्तवद्यस्मात् कर्मणा खलु वध्यते ।। २२३ ॥ तथा हि मथुरापुर्यामेकाचूजणिकोत्तमा । नाम्ना कुवेरसेनेति सेनातुट्या मनोनुवः ॥ २४ ॥ सा च प्रथमगर्नेण नितान्तं खेदिता सती । वैद्यस्य दर्शिता मात्रा क्लेशे हि शरणं निपक् ॥ २२५ ॥ स्नायुस्पन्दादिना वैद्यस्ता विज्ञाय निरामयाम् । उवाच नास्या रोगोऽस्ति किं त्वेतत् क्लेशकारणम् १२६ अस्या हि युग्ममुत्पन्नमुदरेऽस्ति सुपुर्वहम् । खेदस्तद्धेतुको जावी स पुनः प्रसवावधिः ॥२७॥ माताप्युवाच तां वत्से गर्न ते पातयाम्यहम् । प्राणापायप्रतिनुवा रक्षितेनापि तेन किम् ॥२०॥ वेश्योचे स्वस्ति गाय सहिध्ये क्लेशमप्यहम् । सूकरी यसकृद्ववपत्यसूः सापि जीवति ॥ २२ए गर्नकेशं सहित्वा च समये गणिकाऽपि सा । दारकं दारिकां चापि भ्रातृनाएमे अजीजनत् ॥ २३० ॥ माता प्रोवाच गणिकामपत्ये वैरिणी तव । यकाच्यामुदरस्थान्यां मृत्युघारेऽसि धारिता ॥ २३१॥ युग्मं स्तनन्धयमिदं नावि यौवनहत्तव । वेश्याश्च यौवनाजीवा जीववक्ष यौवनम् ॥ २३५ ।। उदरात्पतितं युग्ममिदं यत्से पुरीपवत् । बहिस्त्याजय मा मोहं कापी रेप क्रमो हि नः ॥ २३३ ॥ वेश्योचे यद्यपि ह्येवं तथाप्यम्ब विखम्ब्यताम् । दशाहं यावदेतौ च दारको पोपयाम्यहम् ॥ २३५ ॥ कथञ्चिदप्यनुज्ञाता सा मात्रा पणसुन्दरी । स्तन्यदानेन तौ वालावहर्निशमपोपयत् ॥ २३५ ॥ एवं च वालकौ तस्याः पालयन्त्या दिवानिशम् । कालरात्रि#तीकाशमेकादशमन्चदिनम् ॥ २३६ ।। कुबेरदत्तकुवेरदत्तानामाक्तिते चले । मुक्षिके कारयित्वा च तद ब्योन्ये धत्त सा ॥ २३७ ॥ १ कुटुंबाग्रहः २ शत्रुतुल्यः ३ कालरात्रिसदृशं ·एप्रसञ्जनस्य निवारयितुमशक्यतया “प्रायशश्चादयो बुधैः" इत्येव वक्तव्यस्योचितत्वात् । इति सूदमे दि- कयाऽपि कुतस्तत्र दूपणावकाशः ? । पादान्ते प्रयुक्तस्य तु चादेर्दूषणत्वं पूर्वोक्ततन्नियमादौ नैवोपलन्यत इत्यस्वीकारादेव तिरस्कृतम् । तररीकरणेऽपि वा "स्वयं तदङ्गेषु गतेषु चारुतां परस्परेणैव विजूषितेषु च" "हेरिराकुमारमखिलानिधानवित् स्वजनस्य वार्तमयमन्वयुत च" "त्वमेव हव्यं होता च नोज्यं नोक्ता च शाश्वतः" "मनसः शिखराणां च सदृशी ते समुन्नतिः" इत्यादौ प्रायः सर्वत्राऽपि महाकविसूक्तेषु तदूदूषणप्रसक्तेः केनाऽप्यपहस्तयितुम शक्यत्वात्, इत्युल य- तोऽपि पाशारः प्रस्तावकस्य । यत्पुनः “ललिताङ्गवत् तथा चाऽऽस्ति" इत्यत्रैकस्मिन्नेव पादे नवादरत्वेन तछन्दसो पुष्टत्वमनिहि- तम् , तदण्यनहम् , एवंजातीयस्याऽपि बन्दसः सन्नावेनैतस्य नियमनङ्गासङ्गतत्वात् । स्पष्टं चैतद् गण- रत्नमहोदधौ । तथा च तत्रोल्लेखः-"अयमप्यस्ति वृत्तप्रनेदो यत्रैकः पादो नवादरोऽन्येऽष्टादरा इति । अन्यैरप्येतानि बहुशो व्यवहृतानि यथा- "परिषद्बलादू महाब्रह्मैराट नैकटिकाश्रमान्" “ प्रधाने कर्मण्यन्निधेये लादीनाहुर्षिकर्मणाम् । अप्रधाने मुहादीनां एयन्ते कर्तुश्च कर्मणः" ॥ १॥ १ नैष० १५-४८।२ शिशु०१३-६८ । ३ कु० २-१५ । ४ कु० ६-६६ ।

·कुर्वन्नाङ्गारिकोऽङ्गारान्सोऽग्नितापेन नूयसा । तथा तपनतापेन तप्तोऽश्रान्ततृपोऽनवत् ॥ ३३ ॥ वराको वर्मसेकेन पानेन च मुहुर्मुहुः । स वन्यो वारण श्व वारि सर्व व्यतिष्ठिपत् ।। ५३४ ॥ जलेन निखिलेनापि तस्य ह्यङ्गारकारिणः । तृषाग्निस्तैलवन्नैव प्रशशाम मनागपि ॥ ५३५ ।। निपाने जलपानाय चचालाङ्गारकारकः । यावत्तावत्तृपान्धोऽर्धमार्गेऽपि निपपात सः॥ ४३६ ॥ स पिसन्दैवयोगाच्च कस्याप्यध्वतरोरधः । पपातामृतवाप्याजच्छायायां शैत्यमातरि ॥ ३७॥ तरोस्तले शीतलया गयया प्यायितः स तु । जपलेले मनानियां सुखवारितरङ्गिणीम् ॥ ३० ॥ वापीकूपतमागादीन्स्वप्ने सर्वाञ्जलाशयान् । मन्तप्रयुक्ताग्नेयेरिव शोषयति स्म सः ॥ ५३ए । तथाप्यविच्छिन्नतृपो दैन्यजाक्स उदन्य॑या । ब्रमन्नेकं जरत्कूपं पतिलाम्जसमैक्षत ॥ ॥ तजावं चुलुकैलातुमशक्तो जिह्वया लिहन् । दाहज्वरीव नातृप्यत्तथापि स कथंचन ॥ १ ॥ तजीवोऽङ्गारकृत्तुल्यो वाप्यादिजलसन्निन्नाः । त्रिदशव्यन्तरादीनां नोगाः प्रियतमे खलु ॥४॥ स्वर्गादिसौख्यैरपि यो जीवस्तृप्तिमियाय न । मानुपैोंगैः स कथं तृप्येत्तन्माग्रहं कृथाः ॥ ३ ॥ उवाच पद्मसेनाथ परिणामः शरीरिणाम्। कर्माधीनस्ततो नुव जोगान्युन्यान्यया कृतम् ॥ ४॥ वहवः सन्ति दृष्टान्ताः प्रवर्तकनिवर्तकाः। नूपुरपएिकतायाश्च गोमायोश्च कथा यथा ॥ ५५ ॥ तथा हि नगरे राजगृहेऽनूत्स्वर्णकारकः । देवदत्तोऽनिधानेन देवदिन्नश्च तत्सुतः ॥ ६॥ गृहिणी मुर्गिला नाम देवदिन्नस्य चालवत् । एका उकासु धौरेयी सौलाग्यस्य महानिधिः ॥ ७॥ १ पातुमिच्छन् । २ सन्तुष्टः । ३ अग्न्यस्त्र । ४ तृपया।५ दक्षासु।

·न चैतबन्दोविशेषस्य बहुप्रसिद्धत्वानावेन व्यवहतिर्दोषाय इति वक्तुं योग्यम्, महाकाव्यत्वेन विशि- ष्टशब्दप्रयोगस्येव विशिष्टचन्दोग्रहणस्याऽपि दोषास्पदत्वानावात्, प्रत्युत शोनावहत्वेन गुणरूपत्वात् यदपि “मा साहसमिति मुदुः" इत्यत्र नविपुलायां चतुर्यादरस्य लघुत्वेन स्खलितवितसितमिति व्याहृतम् , तदप्यविचारितरमणीयम् , विपुलायां चतुर्थादरेण गुरुणैत्र नवितव्यमिति निश्चयस्य कुत्रचन छन्दःशास्त्रेऽनुपलम्नात् । आम्नायस्य तु तादृशस्य बन्दोविनिरपि प्रायिकत्वेनैव कहीकारात् । तथा च पिङ्गलस्यैव टीकाकारः-"सर्वासां विपुलानां चतुर्थो वर्णः प्रायेण गुरुर्नवतीत्याम्नायः” इति । अत एव "शूरः शौरिरशिशिरैराशाशैराशु राशिशः” (माघ १५-१०७) इत्यादयो महाकविव्यवहाराः सङ्गचन्ते । अन्यथाऽत्रापि सत्यपि चित्रगुणे बन्दसस्तु पृष्ठुत्वप्रसङ्ग : कथं सङ्गतिं नेयात् ? । स्पष्टरूपेणैव निष्टङ्कितं चैतत् पिङ्गलस्यैव "नौ न्तौ” (५।११) इति विपुला- प्रतिपादके सूत्रे तविपुलाप्रसङ्गे तट्टीकाकारण- “वन्दे देवं सोमेश्वरं जटामुकुटमंमितम् । खट्वाङ्गधरं चन्द्रमःशिखामणिविजूषितम्" । इत्येतच्चतुर्थादरलघुरूपं निदर्शनमुपन्यस्यता हलायुधेन । इत्यलमतिपलवितेन ।” तदेवं जगवत्प्रयुक्तस्य सर्वस्यापि प्रयोगजातस्य छन्दोजालस्य चानड्पैः स्वपरानिमतप्रमाणैः संसि- छिपञ्चत्यारूढत्वेन सर्वथा निर्दोषतामनुवानस्य ग्रन्यस्याऽस्य समूलचूलमालोकनेन पवित्रीकुर्वतां स्ववि- लोचनानि निपुणाः, निपीयन्तां नगवचः सुधारसं सहृदयाः, उद्युञ्जनां वर्णितमहामुनिचरितान्यनुकतु साधुजनाः नयन्तां चैवं साफल्यमस्याः सततं यतमानायाः प्रकटयिन्याः सनायाः परिश्रमं विवेकिनः । RA

·मुर्गिला जर्सनापूर्वं गल्ले धृत्वा रुपेव ताम् । अशोकवनिकाप्रत्यगद्वारेण निरसारयत् ॥ ४एए ।
मुएमापि हीवशाकृष्टनीरङ्गी गोपितानना । द्रुतं गत्वा तस्य पुंसः कथयामास खेदनाक् ॥ ६ ॥
नर्सितास्मि तया प्राग्वदूग्रीवायां विधृता ततः । पश्चाद्वाराशोकवनान्तरान्निस्सारितास्मि च ॥ ४ए॥
दध्यौ च धीमान्स पुमानशोकवनिकान्तरे । आगच्छेरिति सङ्केतो नूनं दत्तस्तया मम ॥ धएज् ॥
ऊचे च तां जगवति न्यकारोऽयं तया कृतः। सोढव्यो मे सा हि उष्टा वाच्या नातः परं त्वया ॥धएए।
ततश्च स युवा कृष्णपञ्चम्यां रजनीमुखे । जगाम पश्चिमघारेणाशोकवनिकान्तरे ॥ ५० ॥
सोनाक्षीवम पश्यन्तीं तां दूरादपि सापि तम् । तयोरस्खलितस्तारामेलकोऽनूविवाहवत् ॥११॥
प्रसारयन्तौ नयने श्व वाहू परस्परम् । रोमाञ्चो फुल्बसर्वाङ्गावुनौ तावन्यधावताम् ॥ ५॥२॥
तावग्रेऽप्येकमनसौ तदा त्वेकीजवत्तनू । सस्वजाते दृढतरं समुपसरिताविव ॥ ५०३॥
वार्तानिः प्रेमग जी रतैर्नवनवैरपि । सम्जोगहदमग्नौ तौ दियामीमतिनिन्यतुः॥ २०॥
ततो रतायासवतोर्नुजगएमोपधानयोः। सञ्चकाम तयोर्निजा नेत्राम्लोजविनावरी ॥ ५०५॥
श्तश्च देवदत्तोऽपि कायचिन्तार्थमुत्थितः । जगामाशोकवनिकां तौ शयानौ ददर्श च ॥ ५०६ ॥
अचिन्तयच्च धिगियं स्तुपा पापीयसी मम । परपुंसा सह रतश्रान्ता स्वपिति निर्नरम् ॥ ५०७ ॥
जार एवायमिति च निश्चेतुं स्थविरः स तु । गृहे गत्वा सुतं सुप्तं दृष्ट्वा गत्वेत्यचिन्तयत् ॥ ५ ॥
आकर्षाम्यहमेतस्याः शनकैः पादनूपुरम् । यथा प्रत्येति मे सूनुः कथितामसतीमिमाम् ॥ ५०ए॥
इति दस्युरिवाकृष्य सद्यस्तत्पादनूपुरम् । देवदत्तोऽविशश्म पुनस्तेनैव वर्त्मना ॥ १० ॥

·H 14 चैतत् प्रस्तावकस्यापि, नियामकाजावेन संपूर्णेऽपि शास्त्रे पुष्टत्वस्य प्रसक्तेः । न चैतेन यत्रैव वृत्ते जग- णयं गुरुक्ष्यं च क्रमेणोपलभ्यते, तत्रैव तद्दूषणालावः, न त्वन्यत्र, इत्यपि वचनं चारुतामञ्चति । "वितानमन्यत्" ( पि० सू० ॥ इत्यत्र अन्यदिति व्यापकनिर्देशेन समानीप्रमाएयौ व्यतिरिच्य सर्व- स्याऽप्यष्टादरबन्दसो ग्रहणात्, इतरथा "वितानं नौ गौ" इत्येव सूत्रं कुर्यात् । न चेदमास्माकमेवाऽऽ. म्नातम् , तट्टीकाकारणाऽप्येवमेव प्रतिपादनात् , तथाहि-"किं च 'वितानमन्यत्' इति ब्रुवन् सूत्रकारो वितानस्यानेकप्रकारतां दर्शयति, अन्यथा 'वितानं नौ गौ' इत्येव विदध्यात्" इति । नन्मेवमप्येकस्मिन्नेव सर्गे वचन वक्तवृत्तम् , कुत्रचिद् विपुलाचन्दः कचिच्च वितानमिति निन्नचिन्नवृत्ताङ्गीकारेऽस्य महाका- व्यत्वदतिः “पद्यं प्रायः-" इति महाकाव्यलकणे सर्गान्त्यवृत्तसादृश्यप्रतिषेधेन तदतिरिक्तानां सर्गान्तःपा- तिनां वृत्तानां समानतायाः सामर्थ्यावानात्, विशेषनिषेधस्य शेपान्यनुज्ञानान्तरीयकत्वात् , इति चेदू । मैवम् , वक्रविपुलयोरिव वितानस्याऽप्यनुष्टुबन्त वेन तेषां सर्वेपामप्यनुष्टुप्तया समानत्वेन महाकाव्यलक- संसिधेः; अन्येष्वपि सर्वेषु महाकाव्येष्वनुष्टुप्सर्गे व्यवहतवाद्यनेकलेदे एवमेव लक्षणसमन्वयात् । अनुष्टुप्त्वं च वितानस्य “पादस्यानुष्टुब् वक्रम्” (पि० सू० ५।ए) इत्यतः सूत्रात् सिंहावलोकितन्या- येनाऽनुष्टुबधिकारात्, इतरथा "ग्लिति समानी” (पि० सू० ५।६) इत्यस्मिंस्ततोऽपि पूर्वसूत्रेऽष्टादरनि- यमानावेन व्यवस्थाहानिप्रसङ्गात्, तेट्टीकायामप्यस्याशयस्योपलन्यमानत्वाच्च । १ श्रीहेमचन्द्रप्रणीतकाव्यानुशासनेऽष्टमाध्याये पृ० ३३० । २ तथाहि-" 'पादस्यानुष्टुबू कम्' (पि० सू० ५।९) इत्यतः सूत्रात् सिंहावलोकितन्यायेनाऽनुष्टुमणमनुवर्तते । तेनाऽष्टाक्षरः पादो यावद्भिः" इत्यादि । S SAR

·www
कार्याकार्ये विचार्ये हि हे स्वामिन्स्वामिना स्वयम् । स्वयं विचार्य तपक हस्तिरलं प्रसीद नः ॥५॥
नृपोऽप्यवोचदस्त्वेवं यूयं सर्वेऽपि मजिरा । इमं हस्तिपकं हस्तिरदाणाय जणन्तु जोः ॥ ५५ ॥
लोकाः प्रोचुः किमियती नूमिकां प्रापितं विपम् । आधोरणधुरीण त्वं निवर्तयितुमीशिपे ॥ एए ॥
स उवाच विपममुं केमेणोत्तारयाम्यहम् । ददात्यदो यद्यनियमावयोर्मेदिनीपतिः ॥ ५॥१॥
राजापि लोकैर्विज्ञप्तः प्रददावनयं तयोः । शनैश्च हस्तिनं हस्तिपकस्तमुदतारयत् ॥ ५५ ॥
उत्तीरें वारणस्कन्धाकाझीहस्तिपको तु तौ । पलायिषातां राझोक्ती मद्देशस्त्यज्यतामिति ॥ एए३ ॥
नश्यन्तौ प्रापतुस्तौ तु ग्राममेकं दिनात्यये । एकस्मिंश्च देवकुले शून्ये सुषुपतुर्युतौ ॥ एएच ॥
अर्धरात्रसमये च ग्रामादेको मलिम्बुचः । नष्ट्वा तदारककेच्यस्तत्र देवकुलेऽविशत् ॥ एएए ॥
तत्तु देवकुलं ग्रामारक्षकैः पर्यवेष्टयत । प्रातश्चौरं ग्रहीष्याम इति निर्णयवादिनिः॥ एए६ ॥
कराच्यां शोधयन्देवकुलं चौरोऽपि सोऽन्धवत् । शनैस्तत्र ययौ यत्र शयानौ तौ वजूवतुः॥ एए॥
निपादी न जजागार स्पृश्यमानोऽपि दस्युना । श्रान्तसुप्तस्य निता हि सज्यते वज्रलेपवत् ॥ एए ॥
अपीपत्तत्करस्पृष्टा राजपत्ती त्वजागरीत् । स्पर्शादप्यनुरक्तानूतन कोऽसीत्युवाच च ॥ एएए॥
शनैरुक्तस्तया सोऽपि शनैरूचेऽस्मि तस्करः। धावत्स्वारक्षकेष्वत्र प्राणत्राणाय चाविशम् ॥ ६०० ॥
सानुरागा च सा चौरमब्रवीदसतीब्रुवा । रक्षामि त्वां न सन्देहो यदि मां सुजगेबसि ॥ ६॥१॥
चौरोऽपि समाह कनकं मया प्राप्तं सुगन्धि च । मम पत्नी जवसि यजीवितव्यं च रक्षसि ॥६०२॥
परं पृनामि को नाम प्रकारो वरवर्णिनि । येन मां रक्षसि ब्रूहि मामाश्वासय धीमति ॥ ६॥३॥

·यच्च ततोऽनन्तरं काव्यपटू के चादेः पादादित्वं वचन पादान्त्यत्वं च दूषणमभ्यधित प्रस्तावकः, तद- प्ययुक्तम् , पादादौ चाद्यप्रयोगनियमस्य प्रायिकत्वात् । प्रायिकत्वं च तस्य “पादादौ न च वक्तव्याश्चा- दयः प्रायशो बुधैः” इत्यादितन्नियमप्रतिपादक एव सूत्रे प्रायशःशब्दस्य सादाबक्ष्यमाणत्वात् । तथापि तन्नियमस्य सार्वत्रिकत्वाङ्गीकारे “रे राक्षसाः! कथयत क स रावणो यो रत्नं रवीन्कुलयोरपहृत्य नष्टः” "आः सर्वतः कैरवमापिबन्ति ज्योत्स्नां कपायमधुरा मधुना चकोराः" " मुखाऽर्पितकाङ्गुलिसंजयैव मा चापलायेति गणान् व्यनैषीत्" "क्रियाँसु युक्तैर्नृपचारचकुषो न वञ्चनीयाः प्रजवोऽनुजीविनिः" "न कोणीनङ्गनीरुः कलयति च शिरःकम्पनं तन्न विद्मः" चरणगतसखीवचोऽनुरोधात् किल कथमप्यनुकूलतां चकार" इत्यादावपि दूषणप्रसङ्गात्, तत्प्रसङ्गसङ्गमस्य च प्रस्तावकस्याऽप्यनिष्टत्वात् । किञ्च, "चादयः प्रायशो बुधैः” इति पादादावेव चादिनिर्देशं कुर्वन्नालङ्कारिकशिरोमणिः स्वयं ज्ञापयति-चतुर्थपादादौ स्वरादि- पदसंहिताश्चादयो नैव दोषायेति सहृदयहृदयसंवेद्यमर्थम्, इतराऽत्रापि पादादावेव चादिनिर्देशेन दूष- १ वाग्भटालकारे १-१७ । २ वाग्भटालङ्कारे तस्यैव श्लोकस्य सिंहदेवगणिरचितायां टीकायां प्रायशःशब्द स्यैव चारितार्थे निदर्शनम् । ३ कु० सं० ३-४१ । ४ कि० १-४ । ५ नैप० १२-३९ । ६ शिशु० ७-११ ।

·R जम्वूनामाप्यनिदधे नाहमुत्पथगाम्यहो । जात्याश्व श्व देवानांप्रिये तस्य कयां शृणु ॥ ३ ॥ जितशत्रुः प्रतापेन वसन्तपुरपत्तने । जितशत्रुरनूजाजा राजमानोऽद्भुतश्रिया ॥ ५ ॥ तस्य चोवीपतेः श्रेष्ठी श्रेष्ठो धीधनशालिनाम् । जिनदास इति ख्यातो ऽनवविश्वासजाजनम् ॥ ४६॥ अन्यदा लक्षणधरात्रेवन्तस्यात्मजानिव । राज्ञः प्रादर्शयन्नश्वकिशोरानश्वपालकाः ॥ १७ ॥ तदाश्वलक्षणविदामादिदेश विशाम्पतिः। के केऽश्वा लक्षणैः कैः कैः सम्पूर्णा इति शंसत ॥ ४ ॥ एकमश्वकिशोरं ते शास्त्रोक्तैरश्वलक्षणैः । लक्षितं क्षितिनाथाय कथयामासुरित्यथ ॥ ए॥ असौ वृत्तखुरः स्तब्धसन्धिर्जङ्घाखुरान्तरे । निर्मासजानुजङ्घास्यः कुञ्चितोन्नतकन्धरः ॥ ५० ॥ पङ्कजामोदिनिःश्वासः स्निग्धरोमा पिकस्वनः । मलिकाको लघुस्तब्धश्रवणो लम्बकेसरः ॥५१॥ पञ्चन्नो गूढवंशः पृथुः स्कन्धादिसप्तके । उरस्यादिध्रुवावर्तदशकेनोपशोनितः॥ ५५ ॥ बुध्नावर्तादिनिर्दुष्टैरावतैः परिवर्जितः। स्निग्धदन्तः किशोरोऽयं पुष्णाति स्वामिनः श्रियम् ॥ ५३ ॥ ॥ चतुर्जिः कलापकं ॥ राजापि हि स्वयं विको विज्ञायाश्च तथैव तम् । स्वयमानर्च सर्वाङ्गं घुसृणाविलवारिणा ॥ २४ ॥ पुष्पपूजां वस्त्रपूजां कृत्वा तस्याथ वाजिनः । नृपतिः कारयामास लवणोत्तारणादिकाम् ॥ ५५ ॥ अचिन्तयञ्च को ह्येनं तुरङ्गं रदितुं क्षमः । प्रायेणापायवहुलान्येव रत्नानि जूतले ॥ २६॥ यका ममानुरक्तोऽस्ति सदा विनम्जजाजनम् । श्रावको जिनदासाख्यः प्रख्यातः श्रावकवतः ॥५॥ १ घुसृण केसरं. २ विश्वासपात्रम्.

·second and third syllables of the pāda are short, though this is expressly forbidden by writers on metrics In I, 288, II, 251, 484, III, I, VIII, 370, XIII, 73 an enclitical monosyllabic wond stands after the caesuna against the rule. The third pāda in III, 214 ललिताङ्गवत्तथाचास्ति consists of ninc syllables, such pôdas of nine syllables are not unfiequent in epical poetry, but classical poets avoid them There are some nicer i ules on the Vipulâ form of the sloka which though not laid down in native works on metrics are always observed by Mahakavis. Hemachadnra's vez ses set these rules aside nearly as often as they confoi m to them, e. g., in III, 145 the first pāda is correct, but the third is bad इदं चात्र प्रतिविधानम्- "यद्यप्ययं लेखः सर्वथा प्रमाणाऽस्पर्शित्वेन विषत्सदस्सु कथञ्चिदप्यादरं नैवावहति इत्युपेक्षाक्षेत्रमेव प्रेक्षाणाम् , तथाऽप्यन्युपगमवादेनापि तस्याऽसत्यता सप्रमाणं प्रदर्यमाना संदिग्धानां विदग्धानां संश- यापोहकत्वेनाऽवश्यमुपकी, इति प्रतिपाद्यते- पूर्व तावदन ग्रन्थे प्रयुक्तानां केषाश्चिचन्दानां प्राकृतप्रयोगसादृश्यदर्शनेन प्राकृतमूलत्वसंस्थापनमेव विचारासहम् , अतिप्रसङ्गात् । अतिप्रसङ्गश्च संस्कृतप्राकृतजापयोः कार्यकारणभावेन बहुषु स्थलेष्वेक- तया तत्सादृश्यवतां शब्दानां कुत्रापि संस्कृतग्रन्थेऽनिवार्यत्वेन सर्वेष्वपि संस्कृतपुस्तकेषु प्राकृतमूलत्वा- पत्तेः । कः खलु संख्यावान् प्राकृतेऽपि देवादिशब्दानां समानत्वेन संस्कृते तत्प्रयोगं निषेधति ?, तत्प्र- योक्तारं च प्राकृतशब्दव्यवहारित्वेन दूषयति ?, दूषयन् वा कथमपहास्यतां न याति ? ।

·दिल्याश्वो ऽस्त्येष हा धर्मच्चलेन बलितो ऽस्म्यहम् । इति हर्षविषादान्यां सद्यः स परिषस्वजे॥१०॥ ररक्ष जिनदासो ऽश्वं सविशेषं तदादि तम् । उत्पशं न जगामेति स हि प्रियतरोऽन्नवत् ॥ १०५॥ तमश्वमिव मां को ऽपि नोत्पथं नेतुमीश्वरः । तत्पन्थानं न हास्यामि परलोकसुखावहम् ॥ १०६ ॥ कनकश्रीरथोवाच सहासं प्रेमवन्धुरम् । ग्रामकूटसुत श्व मा त्वं स्वामिन् जमो नव ॥ १७ ॥ तथा हि ग्राम एकस्मिन् ग्रामकूटसुतो ऽनवत्। एको विपन्नपितृकोऽत्यन्तःखितमातृकः॥१०॥ तमूचे रुदती माता त्वं हि कापुरुषाग्रणी । विना परकथां नान्यत्कर्म ते प्रतिवासरम् ॥ १० ॥ अजीवघ्यवसायेन पिता ते व्यवसायवान् । आरब्धं च व्यवसायं सर्वदा निरवाहयत् ॥ ११० ॥ त्वं जातु नोपक्रमसे व्यवसायं युवापि हि । आरब्धव्यवसायस्य निर्वाहे तु कौव का ॥ १११ ॥ समानवयसस्ते हि जीवन्ति स्वेन कर्मणा । पशएड व ब्राम्यन्निष्कर्मा त्वं न लजसे ॥ ११ ॥ दारियण मदीयेन विजयुदरमप्यदः । उदरे च नृते कोशो नृत इत्येव मन्यसे ॥ ११३ ॥ पुत्रः प्रोवाच हे मात तः परमनर्गतः । नविष्यामि करिष्यामि खट्वर्थोपार्जनोद्यमम् ॥ ११ ॥ व्यवसायमुपक्रान्तमर्थोपार्जनहेतवे । निर्वाहयिष्ये हे मातरनिर्विमः पिता यथा ॥ ११५ ॥ तस्यान्यदा ग्रामपर्पद्युपविष्टस्य पश्यतः । अनश्यद्भामहखरस्त्रोटयित्वां हिवन्धनम् ॥ ११६॥ खरमुसलयन्तं तमन्वधावच्च नामहः । धारयितुमसमर्थश्चोर्ध्ववादुरदो ऽवदत् ॥ ११७ ॥ नोलो ग्रामसनासीनाः सर्वे ऽपि ग्रामदारकाः । यः कोऽपिशक्तो वो मध्ये स मे धरतु रासनम् ॥११॥ १ त्यक्ष्यामि २ भामहः कुम्भकारः SRH ·प्रकृतौ नवं, प्रकृतेरागतं वा प्राकृतम् , प्रकृतिश्चैतस्य संस्कृतमिति सर्वानुमतसिद्धान्तेन प्राकृतस्याऽपि मूलं संस्कृतमेवेति न्याय्यम् , तथा चाऽसति प्रतिवन्धके (विशेषनियमे ) संस्कृतानुसारिण्येव प्राकृतेऽपि शब्दार्थव्यवस्था, इत्युत्पूर्वकल्यावपूर्वकस्य च तृधातोर्विशेषनियम विनापि प्राकृते एकार्थतामङ्गीकुर्वन् , तदन्यथानुपपद्यमानत्वेन संस्कृतेऽपि तत्तत्पूर्वकत्य तृधातोायप्राप्तायां समानार्थतायां प्रयोगं कुर्वन्तं कर्तारं च दूषयन् प्रस्तावकः किञ्चित् पौर्वापर्यमपि न पर्यालोचयतीति चित्रम् । किञ्च, हेमचन्त्राचार्य- स्यैव स्वतन्त्रमहाव्याकरणप्रणेतृत्वेन, अनेकाप्रतिमकोशकर्तृत्वेन च सर्वैरप्यङ्गीकृतप्रामाण्यतया तत्प्रयु- क्तप्रयोगाणां स्वतःसिधैव प्रमाणता, इति नात्राऽन्यानि प्रमाणान्यपेक्ष्यन्ते; तथापि 'तुष्यतु उर्जनः' इति न्यायेनाऽनेकैः सुविश्रुतकविवरैहेमचन्जाचार्येणेव बहुशः प्रयुक्तयोरेतयोर्विवादास्पदीनूतयोः प्रयोगयोः कानिचिउदाहरणानि प्रदर्श्यन्ते- "वनान्तपर्यन्तमुपेत्य सस्पृहं क्रमेण तस्मिन्नवतीर्णपणे नैष-१-७५. "स्वर्गिवर्ग इव नाकिविमाना-दुत्ततार नुवि हीरकुमारः हीरसौ-५-ए. "विमानैव्योमतस्तूर्णमुत्तीर्णा वर्णिनीवृताः" वासु-१-६५३. "खिन्ना इवोत्तेरुरमी चमिश्रमाच्चन्त्रार्यमस्यन्दनगा नन्नस्तलात्" विजय-१०-२०. यदपि 'प्राकृतस्य पयाणुसारीति शब्दस्य पदानुसारीति यत् कर्ताऽनूदितम्, तदसत्यमेव, किन्तु पदा- नुस्मारी इत्येव स्यात् , यथा जाईसर जातिस्मर' इति प्रोक्तम् । तदपि एतस्य प्राकृतानुवादरूपत्वेनाऽस्वी- कारादेव निरस्तम् । तदङ्गीकारेऽपि वा नैतत् कथमपि कर्तुर्दूषणमाधातुमलम् , संस्कृतस्य पदानुसारिश- ·Ke तस्यामत्यन्तमासक्तः सोऽपि ब्राह्मणदारकः । सिषेवे श्वव तद्वारं कामः सर्वकषः खलु ॥ १३४ ॥ राजामात्यशेष्ठिपुत्रादिन्तिः सह महाधिनिः। क्रीमन्ती तमवज्ञासीत्तां दृष्ट्वैव जिजीव सः ॥ १३५॥ सा तु सम्नावयामास दरिषं न दृशापि तम् । गणिकानां स्वन्नावो ऽयं रागो धनिनि नाधने ॥१३६॥ स ब्राह्मणकुमारो ऽपि मारमार्गणदारितः। तत्कर्मकरता जे तत्पाN हातुमदमः ॥ १३७ ।। स चक्रे कृषिकर्माणि सारथ्यं वायुदञ्चनम् । कणपेषणमन्यच्च तस्याकृत्यमजून हि ॥ १३ ॥ स तु निःसार्यमाणो ऽपि निरसापीन्न तद्गृहात् । तृषां बुनुदां न्यक्कारं संसेहे तामनाद्यपि ॥ १३ ॥ तयुष्मास्वर्वतीप्रायास्वहं कर्मानियोगिकम् । नार्जयिष्यामि स इव कृतं वो युक्तिकल्पनैः ॥ १० ॥ ततः कमलवत्यूचे हे नाथ कमलानन । मासाहसशकुनिवन्मा त्वं साहसिको नव ॥ ११ ॥ तथा ह्येकः पुमान्देशान्तरे उनिपीमितः । चचाल स्वजनं हित्वा सार्थेन महता सह ॥ १४२ ॥ एकस्यां च महाटव्यां सार्थ आवासिते सति । आहर्तुं तृणकाष्ठादि स एको ऽपि विनिर्ययौ ॥ १४३ ।। तदा च सुप्तव्याघ्रास्यात्पदयेको वनगह्वरे । दन्तलग्नामिषखएडान्यादायारोहदंहिपम् ॥ १४ ॥ मा साहसमिति मुहुः स जणन्मांसखादकः । शकुनिस्तेन जगदे पुरुषेण सविस्मयम् ॥ १४५ ॥ रौषि मा साहसमिति व्याघ्रास्यान्मांसमत्सि च । मुग्धस्त्वं दृश्यसे वाचो ऽनुरूपं कुरुषे न च ॥१६॥ हित्वा सादानवसुखं तददृष्टसुखेन्छया । तपश्चिकीर्षुस्त्वमसि मासाहसखगोपमः ॥ १७ ॥ जम्बूरनिदधे स्मित्वा न मुह्यामि नवनिरा न हि श्याम्यहं स्वार्थाजानानस्त्रिसुहत्कथाम् ॥१०॥ 5 १ जलवाहनम् . PM ·- ब्दस्याऽपि प्राकृते पयाणुसारीतिरूपंनिष्पादनात्; अर्थतोऽपि पादानुसारीति का प्रयुक्तस्यैवाऽत्र संग- तत्वात्; अन्यत्राऽपि- "सीसँइव जस्स ताराणुसारिणिग्गयकलङ्कवलएण।" "गूढोयरतामरसाणुसारिणी नमरमालव ।" श्त्यादिषु बहुशः कविवरैः प्रयुक्तेपूपलन्यमानस्य अणुसारिशब्दस्य संस्कृते प्रस्तुतानुसारमनुसारिरू- पेणैवाऽनुवादस्य दर्शनाच्च । यथा 'अणुसरे अनुसरति, अहिसारण अनिसारण' इत्यादीनि । न हि संस्कृतस्याऽनुस्मरतिरूपस्यैव, अजिस्मारणशब्दस्यैव च प्राकृते 'अणुसरेइ, अहिसारणेति नवितुमर्हति, किन्तु प्रस्तावकाननिमतं अनुसरति, अजिसारणेत्याद्यपि । तथा च प्राकृतव्याश्रयमहाकाव्ये- "किस्सा तिस्सा जिस्सा सो जुवईए अणुसरे।" ५-७४. गौमवधेऽपि-- "अहिसारणम्मि तं रिनसिरीए णिसियासिघमियपमिविम्बो।" ७१२. १ "नो ण.” (हेम-प्रा-१।२२८ ) इति नस्य णत्वे "कगचज-" ( १।१७७ ) इति दस्य लुकि "अवर्ण-" (१११८०) इत्यनेनाकारस्य यत्वे वररुचेः प्राकृतप्रकाशस्य वा "नो ण. सर्वत्र" ( २।४२) "कगचजतदपयवा०" इत्यादिना कार्यजाते सति।२ गौडवघे १०६४, "शिष्यत इव कथ्यत इव यस्य तारानुसारिनिर्गतलकवलयेन" इति तट्टीका । ३ गौडवधे १८, “गूढोदरतामरसाणुसारिणी भ्रमरमालेव" इति टीकायाम् । ४ “स का या ता युवतिमनुसरति....पृष्ठानु- यायी भवतीति भावः" इति टीका ।५"अभिसारणेऽभिसरणकाले त्वं रिपुश्रियाः निशितासिघटितप्रतिविम्बः" इति तट्टीकायाम् । "h ·। न नवामि तव जातयदि व्यसनजागनाक् । कौलीनं मे कुलीनस्य तदानीमुपतिष्ठते ॥ १६ ॥ किं तु त्वत्प्रीतिविवशोऽनश्रमप्यात्मनः सहे । कुटुम्बमपि मेऽनर्थ गच्छेदिति तु उस्सहम् ॥ १६५ ॥ कुटुम्बमपि मे प्रेयः प्रेयांस्त्वमपि हे सखे । किं करोमि विधाचित्त श्तो व्याघ्र इतस्तटी ॥ १६६॥ मिस्नरूपैरहं ह्यस्मि सकीटकपलाशवत् । तस्मात्तेच्योऽनुकम्पस्व स्वस्ति तेऽन्यत्र गम्यताम् ॥१६॥ सत्कृत्यापि हि तेनैवं पुरोधाः स निराकृतः । निर्ययौ तगृहादेवे उष्टे पुत्रोऽपि पुष्यते ॥ १६७ ॥ आचत्वरं चानुगम्य पर्वमित्रे गते सति । दध्यौ पुरोधा उम्मापरोधा व्यसनवारिधिः ॥ १६ए । मया ययोरुपकृतं परिणामस्तयोरयम् । तन्नवाम्यधुना दीनः कस्याहं पारिपाश्चिकः ॥ १७ ॥ अद्य प्रणाम मित्रस्य यामि मित्रस्य सन्निधौ । तत्रापि नास्ति प्रत्याशा प्रीतिस्तस्मिंश्च वाडमयी ॥१७॥ यघा विकल्पैः पर्याप्तमाप्तः सोऽप्यस्ति मे मनाक् । प्रेहे तमपि कस्यापि कोऽपि स्याउपकारकृत्॥१७॥ इति प्रणाममित्रस्य मित्रस्य सदनं ययौ । सोऽथान्यागतमात्र तमन्युदस्थात्कृताञ्जलिः ॥ १३ ॥ उवाच च स्वागतं वः किमवस्था व ईदृशी । प्रयोजनं मया किं वो ब्रूत यत्करवाएयहम् ॥ १७ ॥ पुरोधा राजवृत्तान्तमाख्याय तमदोऽवदत् । त्यक्ष्यामि सीमां राज्ञोऽस्य साहाय्यं कुरु मे सखे ॥१७॥ सो ऽप्युवाच प्रियालापैरधमर्णोऽस्मि ते सखे । कृत्वा साहाय्यमधुना नविष्याम्यनृणस्तव ॥ १७६॥ मा नैषीरेष ते पृष्ठरदोऽहं मयि जीवति । न कश्चिदीश्वरः कर्तु त्वजोम्णोऽपि हि विप्रियम् ॥ १७७॥ पृष्ठोत्तं सततूणीरोऽधिज्यीकृतशरासनः । प्रणाममित्रोऽग्रे चक्रे निम्शङ्कस्तं पुरोहितम् ॥ १७ ॥ ययौ पुरोहितस्तेन सह स्थानं समीहितम् । अन्वच निराशङ्कस्तन वैषयिकं सुखम् ॥ १७ए । JL ·व न चात्र कथमपि अनुस्मरति अनिस्मारणं चेति प्रस्तावकानुमतं घटामाटीकते, प्रस्तुतासङ्गतत्वात्, तट्टीकाकाराज्यामपि अनादृतत्वेन तिरस्कृतत्वाच्च । एतेनात्र प्रस्तावकप्रयुक्तं जाईसरेत्येकदेशीयमुदाहर- एमप्यकिञ्चित्करत्वेन सुतरां प्रत्युक्तम् । इत्यमुमतीव सुज्ञानं विषयमजानन् , निर्दोषेऽपि दूषणं प्रदर्शयन् प्रस्तावकः कियत् साहसं प्रकटयतीति विपामेव विचारगोचरः। यदपि 'वीरवतीति प्रयोज्ये प्राकृतानुसारेण वीरमतीत्यशुधरूपं का प्रयुकम्' इत्युक्तम् , तदपि ज्रान्तिमूलमेव, जादिपाठेन वीरशब्दस्य मतोर्मकारस्य वत्वनिषेधेन तस्य ( वीरमतीत्यस्य ) सूपपद्य- मानत्वात्, “तत्राद् मम्मणो राजा तस्य वीरमती प्रिया" ( हे त्रि प०७, स३, श्लो० २१५) "त्वं तु वीरमती नाम तस्यादयिता किल" ( देव पा स० ६, श्लोक ६५३ ) इत्यादौ तस्यैवमेव स्पष्टमुपलम्लात् , गणपाठस्य चेष्टविषयत्वेन संझायामेव तेन वत्वनिषेधात् “हिणीयते वीरवती न नूमिः" इत्यादौ वत्वस्याऽपि निष्पत्त्या वाधानावाच्च । यदर्थ जिन्नमेव व्याकरणसूत्रम्, न ते महाकविनिरप्रयोज्यतां कदाप्यर्हन्ति, यथाऽमावास्यादि, जिन्नमेव चैतत्सिध्यर्थ "मातरपितरं वा” ( शशध) इति सिघहेमव्याकरणस्य "मातरपितरमुदी- चाम्” (६३।३२) इति पाणिनीयस्य च सूत्रम् । इति मातरपितरस्य काव्यप्रयोगयोग्यत्वे निर्दोपं निष्पन्नेऽपि, "पितरौ मातापितरौ मातरपितरौ पिता च माता च" १ भट्टिकाव्ये द्वितीये सर्गे-३८ । २ अभिधानचिन्तामणौ मर्त्यकाण्डे २२४ ।

·सोमश्रीरस्ति तद्भार्या तस्या उदरभूरहम् । नागश्री म उहिता क्रमेणाप्तास्मि यौवनम् ॥ १६॥ पितृन्यां च प्रदत्ताहं चट्टाय विजसूनवे । सम्पदामनुरूपो हि स्त्रीणां सम्पद्यते वरः ॥ १७ ॥ प्रयोजनेन केनाप्यौवाहिकेनान्यदा मम । अयातां पितरौ ग्राम मां मुक्त्त्वैकाकिनी गृहे ॥ १ ॥ ग्रामान्तरं च पितरौ यस्मिन्नेव दिने गतौ । तस्मिन्नेव दिनेऽन्यागाविप्रचट्टः स महे ॥ १५ ॥ स्वसम्पदनुसारेण विनापि पितरौ तदा । तस्याकार्ष पमहं स्नाननोजनादिनिरौचितीम् ॥ २० ॥ खट्दाप्रस्तरणं चैकं गृहसर्वस्वमात्मनः । शयनायार्पयामि म तस्याहं दिवसात्यये ॥२०१॥ ततो मया चिन्तितं च पर्योऽस्य समर्पितः । गृहोर्वी च लुलद्दीकरा तस्यां शये कथम् ॥२०॥ तद्विन्यतो नूशयनाचयेऽस्य शयनीयके । निशि नीरन्ध्रतमसि न हि दयति कोऽपि माम् ॥२३॥ अस्वाप्समिति तत्रैव निर्विकारेण चेतसा । मदङ्गस्पर्शमासाद्य स त्वजून्मदनातुरः॥२०४ ।। हिया होनेण विषयनिरोधेन च तस्य तु । सद्यः शूलं समुत्पन्नं विपन्नस्तगुजा च सः ॥ २०५॥ अचिन्तयं च जीताहं परासुमवलोक्य तम् । मम दोपेण पापायाः प्रापदेप मृतिं विजः ॥२०६॥ कस्याद्य कथयाम्येवं क उपायः करोमि किम् । एकाकिनी कथं चामुं गृहानिःसारयाम्यहम् ॥२०॥ इत्यहं खएडशोऽकार्ष कूष्माएडमिव तवपुः । गत खनित्वा तत्रैव न्यधामथ निधानवत् ॥ २० ॥ पूरयित्वा च तं गत सुपमीकृत्य चोपरि । अमार्जयमलिम्पं च ज्ञायते न यथा हि तत् ॥ २० ॥ पुष्पैर्गन्धैश्च धूपैश्च स्थानं तघासितं मया। ग्रामान्तराच्च पितरावागतौ स्तो ममाधुना ॥ २१ ॥ राजाप्युवाच यदिदं कुमारि कथितं त्वया। तत्सर्वमपि किं सत्यं ततः सा पुनरब्रवीत् ॥ २११ ॥ १ प्रसपेत्सपो।

·"मातापितरौ पितरौ मातरपितराविति प्रसूतातौ" "मातापितरौ पितरौ मातरपितरौ प्रसूजनयितारौं" इत्यादिषु च बहुषु कोशेष्वपि तत्प्रामाण्यं संवदत्सु मातरपितरशब्दस्य का प्रयुक्तस्य प्रयोगानस्तां प्रजष्पन प्रस्तावकः कथमिव प्रमाणतामङ्गीकुर्यात् ?, कथं च तस्याऽप्यजिमतानां बहुशो दृश्यमानानां धवलार्जुनादिशब्दानामपि प्रयोगानहतां वदतो वदावदस्य वनं वक्रीकुर्यात् ? । एतेन चिकीर्पति प्रति- चिकीर्षतीति कत्रर्थे क्विपि सुछु निष्पद्यमानयोः, "हास्यास्पदं काव्यचिकीः कवीनाम्" इत्यादिषु चोपल- न्यमानयोश्चिकीर्ष-प्रतिचिकी'शब्दयोरप्यप्रयोज्यतादूपणं नितरां निराकारि। 'व्यतिपूर्वकस्य श्धातोः प्रयोक्तृरूपे व्यवहर्तव्ये णिवर्जितमेव तत् का व्यापारि, लघ्व्यामेव च वच- नरचनायां कर्तव्यायां गुर्वी साऽकारि इति निर्जयमुविखंस्तत्स्थलमपि चाऽनिवेदयन् प्रस्तावकः साह- सिक श्व विरूपमेवाऽऽचरन् कथं प्रतिवचनीयः ? । न हि तत्स्थलमात्रस्याऽप्यनिर्णीतौ निर्मूलमेव साध- नवचनं वा दूषणानिधानं वा नूपणाय जवति । यदि चेदानीमपि प्रस्तावकस्तत्स्थाननिर्देशपूर्वकं स्वमत- माग्रहीष्यते, वचस्पृहेयमस्मधेखिनी सयुक्तिकोक्तिक्रमेण सुखमेव योग्योत्तराय प्रयतिष्यते, इत्यास्तां तावत् । बन्दःशास्त्रसंवन्धे वदता प्रस्तावकेन का प्रयुक्तानि यानि छन्दांसि उष्टत्वेनानिहितानि, तानि निःशेषाण्यप्यत्र श्रीमतो हेमचन्जाचार्यस्याऽपि स्वयं उन्दोऽनुशासनविनिर्मातुरन्यस्येव स्वतन्त्रप्रमाणत्वे- नाऽवश्यादरणीयतया दूपणान्येव न जवन्ति, किमङ्ग ! तधिवेकप्रयलेन ? । तथापि “येन केन प्रकारेण १ वैजयन्त्यां पृ १७६ पं ९४ । २ अमरकोशे मनुष्यवर्ग-३७ । ३ सम्यक्त्वसंभवमहाकाव्ये १-१४ ।

·अचिन्तयच्च तत्पास्थिता चतुरचेटिका । नूनं यून्यत्र रमते स्वामिन्या दृष्टिरुच्चकैः ॥ २६ ॥ ऊचे च स्वामिनि तव यून्यस्मिन्रमते मनः । न चित्रमत्र कस्येन्मु नन्दयति लोचने ॥ २७ ॥ ललितोचे मनोझासि साधु साधु मनीषिणि । जीवामि तद्यदि नजे मनोरमममुं नरम् ॥ २२ ॥ को ऽसाविति झापय मां झापयित्वा तथा कुरु । यथा हि सङ्गमय्यामु निर्वापयसि मे वपुः ॥ शए॥ गत्वा ज्ञात्वा च सा चेटी पुनरागत्य सत्वरम् । राइयै व्यज्ञपयर्यनाटकैकमहानटी ॥ ३० ॥ वास्तव्यः पत्तने ऽत्रैव ललिताङ्गो ऽयमाख्यया । समुजप्रियसञ्जस्य सार्थवाहस्य नन्दनः॥ ३१ ॥ सौजाग्यमन्मथश्चायं घासप्ततिकलानिधिः । कुलीनश्च युवा चेति स्थाने स्वामिनि ते मनः ॥ २३ ॥ अस्याकृत्यनुसारेण गुणानपि हि निश्चिनु । यत्राकृतिस्तत्र गुणा इति लोकेऽपि गीयते ॥ २३३॥ नारीवेकासि गुणिनी त्वं यथैष तथा नृषु । तद्वयोर्गुणिनोर्योगं घटयामि समादिश ॥ २३४ ॥ एवं कुर्विति राझ्यूचे तस्या हस्ते च तत्कृते । लेख प्रेमाङ्कराम्लोदपयःश्लोकाङ्कमार्पयत् ॥ २३५ ॥ सद्यो दास्यपि सा गत्वा दूतीकर्मैककोविदा । जगाद ललिताङ्गाय ललितोपझवाचिकम् ॥ २३६ ॥ प्रवर्त्य तजिरंसायां ललिताङ्गं चटूक्तिनिः । अर्पयामास तं लेखं तस्य प्रीणयितुं मनः ॥ २३७ ।। स सद्य उद्यत्पुलकः कदम्ब श्व पुष्पितः । तं प्रेमव्यञ्जकं लेख वाचयामास तद्यथा ॥ २३॥ यथा दृष्टो ऽसि सुन्नग तदाद्यपि वराक्यहम् । पश्यामि त्वन्मयं सर्व योगेनानुगृहाण माम् ॥ २३ए । वाचयित्वेति तं लेख सो ऽवादीदयि कोविदे । क्व च सान्तःपुरेवासा वणिग्मानः क चास्म्यहम् ॥२०॥ १ प्रशान्तं करोषि H ·संतोपं जनयेत् सुधीः" इत्युक्तिं समाश्रित्य प्रस्तावकतोपपोपायाऽन्यैरपि बन्दःशास्त्रैस्तत्सत्यता प्रकटी- क्रियते-पूर्व तावदू "श्रेष्ठिशवनदत्तस्य" इत्यादिपटके वितीयतृतीयाक्रलघुत्वेन “न प्रथमात् स्त्रो" (पि० सू० ५॥१०) इति नियममालम्ब्य यद् दूषणमुपन्यस्तम् , तबन्दःशास्त्रानवगाहफलमेव, यतोऽयं नियमोऽनुष्टुब्नेदविशेषे वक्रनामन्येव समस्ति, न त्वन्यत्र, “पादस्यानुष्टुब् वक्रम्” (पि० सू० एए) इत्येतउत्तरमस्य नियमस्य प्रतिपादनेन तस्यैव तत्रानुवृत्तेः । तथा च तट्टीकाकारः “न प्रश्रमात् स्त्री" (पि० सू० ॥१०) इत्यस्यैव वृत्तौ-"अत्र वक्रजातो पादस्य प्रथमादू वर्णादूर्व सगणनगणो न कर्तव्यौ" इति । न च का सर्वत्र वत्रचन्दांस्येव व्यवहृतानि, किन्तु तन्नियमरहितान्यन्यान्यपि, महा- काव्यत्वेनाऽपरापरबन्दसामुपनिवन्धस्य समुचितत्वात्। इति क नाम दूषणःस्थता ? । न चानुष्टुबिति पदस्येव वक्रमिति पदस्यापि “नौ न्तौ च" (पि० सू० ५१ए ) इति सूत्रं यावदनुवृत्तेः, तदनन्तरं चाष्टाक्षरजातेरनावेन वक्र एवाप्टादरजातेः पर्यवसिततया श्रीहेमचन्मव्यवहतानामप्यष्टाकरवृत्तानां नितरां वक्रत्वापत्तिः, तथा च सिमेव तदूषणसिधिरूपं समीहितमिति वक्तुं शक्यम्, तउत्तरत्र तद- जावेऽपि तत्पूर्वत्र "ग्लिति समानी" (पि सू० ५।६) इत्यादिसूत्रविनिर्दिष्टानामष्टाक्षरवृत्तानां नूयसां सनावात् “वितानमन्यत्" (पि० सू० ५॥ इति सूत्रोक्ते छन्दसि सुतरां तत्समावेशेनोक्तदूषणस्य दूरो- सारितत्वात् । श्रत एव तत्र (पिङ्गलशास्त्रे ) "वितानमन्यत्" इति सूत्रवृत्तौ प्रदर्शितम्- “अन्यदतो हि वितानं श्वेतपटेन यमुक्तम् । चित्रपदापि च नौ गौ तेन गतार्थमिवैतत्" ॥१॥ इत्युदाहरणमपि संगते, अन्यथाऽत्रापि वितीयतृतीयाक्षरलघुत्वेनाऽनिवार्यों दूपणप्रसङ्गः, अनिष्टं सा ·राझी दास्यपि तं जारमुत्पाव्योपरिवर्मना । बहिश्चिक्षिपतुस्तूर्ण गृहावकरराशिवत् ॥ २५६ ॥ स पपातौकसः पश्चात्प्रदेशस्थे महावटे । निलीय चास्थात्तत्रैव गुहायामिव कौशिकः॥ २७॥ कूपे तत्राशुचिस्थाने उर्गन्धानुनवप्रदे । स तस्थौ नरकावास श्व पूर्वसुखं स्मरन् ॥ २५ ॥ अचिन्तयच्च यद्यस्मात्कथञ्चिदवटादहम् । निर्यास्यामि तदीदोदकर्नोगैरवं मम ॥ २५ ॥ राझी दासी च तस्यानुकम्पया तत्र चावटे । नित्यं चिक्षिपतुः फेलां तया श्वेव जिजीव सः॥ २६० ॥ प्रावृष्युपस्थितायां च गृहप्रस्रवणाम्जसा । स कूपो विचराचक्र पातकेनेव 5ष्टधीः ॥ २६१ ॥ शववत्सोऽम्नसा तेन वाहयित्वातिरंहसा । वप्रधारिकया बाह्यपरिखायामपात्यत ॥ २६ ॥ उल्लाट्य वारिपूरणालाबुफलमिवोच्चकैः । सो ऽक्षेपि परिखातीरे नीरेणा” मुमूर्व च ॥ २६३ ॥ दैवादागतया तत्र कुलदेवतयेव सः। धाच्या दृष्टश्च नीतश्च सङ्गोप्य निजसमनि ॥ २६ ॥ पाध्यमानः कुटुम्बेनान्यङ्गस्नानाशनादिनिः । चिन्नप्ररूढशाखीव स बनूव पुनर्नवः ॥ २६५ ॥ अत्र चायमुपनयो यथा हि ललिताङ्गकः। कामनोगेष्वनिर्विणस्तथा जीवः शरीरिणाम् ॥२६६॥ यथा देवीपरिनोगस्तथा वैषयिकं सुखम् । आपातमात्रमधुरं परिणामे ऽतिदारुणम् ॥ २६७ ॥ कूपवासनिलो गर्नः फेलाहारसमं हि तत् । मात्रा जग्धान्नपानाद्यैर्यगर्जपरिपोपणम् ॥ २६ ॥ यो ऽब्दाम्बुपूरिताविष्टाकूपात् खालेन निर्गमः । पुजसोपचिताऊ द्योन्या निर्गमनं हि तत् ॥ २६ए॥ पतनं परिखोत्सङ्गे यत्प्राकाराद्वहिःस्थिते । गर्जवासानिपतनं सूतिकाजवने हि तत् ॥ १० ॥ १ उच्छिष्टं २ अलाबुफल तुंबिका Pre-the- ·अन्ते, लघावप्यस्यां प्रस्तावनायां मतिमान्धसमुन्नवानि स्खलनानि छन्तुं सऊनान् सानुनयमभ्यर्थ्य, प्रचुराणीदृशग्रन्यरत्नानि प्रकटीकुर्वत्या जैनोन्नतिवपरिकरायाः श्रीजैनधर्मप्रसारकसनायाः, यया सम- र्पितो मे प्रस्तावयितुमिदमयं शुन्नावसरः, कृतज्ञतामुररीकृत्य, जगवद्भन्थविलोकनेन प्रावतामान्तरो- जाराणामकृत्वैकश्लोकरूपेणेह प्रकाशनं, न शक्यतेऽवस्थानमाधातुम्, यउत;- तावद् गौरवमावहन्तु भवतां चित्तेऽपरे शाब्दिकाः, साहित्यामृतवर्पिणोऽपि दधतां तावत् प्रकर्ष परे । तर्कग्रन्थविधायिनस्तदितरे तावच्चमत्कुर्वतां, तास्ता यावदयुर्न वः परिचयं श्रीहेमसूरेगिरः ॥ श्रीयशोविजयजैनग्रन्थमालाकार्यालयम् । इति निवेदयति- वाराणसी। आश्विनशुक्ला तृतीया । हरगोविन्दः।

·स्वयं मात्रा स्वयं धाच्या ब्राह्मण्या सोऽर्जकस्तया । पाट्यमानः क्रमेणाजूत्पादचङ्गमणकमः ॥ ६ ॥
अतीते चाप्टमे वर्षे पप्रति स मातरम् । क नाम मे पिता मातर्वेपणाविधवा ह्यसि ॥६३ ॥
मातापि कथयामास प्रवत्राज पिता तव । तदा त्वमुदरस्थो ऽनूः पालितो ऽसि मयार्जक ॥ ६ ॥
अदृष्टपूर्वी पितरं त्वमायुष्मन्यथा ह्यसि । त्वामयदृष्टपूर्येव तथा जनयिता तव ॥ ६५ ॥
तव शय्यम्नवो नाम पिता यज्ञरतो ऽनवत् । प्रतार्य धूर्तश्रमणैः पर्यव्राज्यत कैरपि ॥ ६६ ॥
पितुः शय्यम्नवस्यदर्शनायोत्सुकः सुतः । निरियाय गृहाद्वालो वञ्चयित्वा स्वमातरम् ॥ ६७ ॥
तदा शय्यम्नवाचार्यश्चम्पायां विहरन्ननूत् । वालो ऽपि तत्रैव ययावाकृष्टः पुण्यराशिना ॥ ६ ॥
कायचिन्तादिना सूरिः पुरीपरिसरे व्रजन् । ददर्श दूरादायान्तं तं वालं कमलेक्षणम् ॥ ६॥
शय्यम्नवस्य तं बालं पश्यतो ऽधेरिवोमुपम् । स्नेहातिरेकाउल्लासस्तदानूदधिकाधिकः ॥ ७० ॥
मुनिचन्द्रमसं दूरात्तं दृष्ट्रा वालको ऽपि हि । विकसदनः सो ऽभूत्सद्यः कुमुदकोपवत् ॥ ७१ ॥
आचार्यो ऽपि हि तं बालं पप्रचातुहर्पलाक् । कोऽसि त्वं कुत आयासीः पुत्रः पौत्रोऽसि कस्य वा॥७२॥
सोऽर्जको ऽनिदधे राजगृहादत्राहमागतः । सूनुः शय्यम्नवस्यास्मि वत्सगोत्रधिजन्मनः ॥ ३ ॥
मम गर्लस्थितस्यापि प्रव्रज्यामाददे पिता । तं गवेपयितुमहं बम्नमामि पुरात्पुरम् ॥ १५ ॥
शय्यम्नवं मे पितरं जानते यदि तन्मम । पूज्यपादाः प्रसीदन्तु क सो ऽस्तीति वदन्तु च ॥ १५ ॥
पितरं यदि पश्यामि तदा तत्पादसन्निधौ । परिव्रजाम्यहमपि या गतिस्तस्य सैव मे ॥ ७६ ॥
सूरिः प्रोवाच तातं ते जानामि स सुहृन्मम । शरीरेणाप्यनिन्नश्चायुष्मंस्तमिव विधि माम् ॥ ७ ॥

·No text on this page.

·स्वसा च जयसिंहस्यानिका नाम कुमारिका । बजूव जूगतेव स्वर्ललना रूपसम्पदा ॥ ४५ ॥ जयसिंहो ऽन्यदा जामिमनिकामादिशनिजाम् । समित्रो ऽप्यद्य जोदये ऽहं दिव्यां रसवती कुरु॥४६॥ इत्युक्त्वा जयसिंहेन देवदत्तो निमन्त्रितः। आगाच्च तगृहे लोक्तुं तो घावपि निषेदतुः॥ ७ ॥ अष्टादश जदयनेदान्पडूसास्वादसुन्दरान् । योरप्यन्निका सा तु सुवेषा पर्यवेषयत् ॥ ४ ॥ तौ मरुता प्रीणयितुमपाकर्तुं च मलिकाः । धुन्वती व्यजनं चके कमैकं ध्यर्थकारि सा ॥ ४ ॥ प्रकणद्वाहुवलयां व्यजनान्दोलनेन ताम् । पश्यन्निन्मुमुखी देवदत्तः कामवशो ऽनवत् ॥ ५० ॥ स वीक्ष्माणस्तां बाला लावएयजलदीर्घिकाम् । तजिरंसापरवशो जोज्यास्वादं विवेद न ॥ ५१ ॥ तस्य दृग्विदधे तस्यामापादतलमस्तकम् । आरोहमवरोहं च लतायामिव वानरी ॥ ५५ ॥ मा नेत्रमैत्रीप्रत्यूहो जूदस्यामिति बुद्धिमान् । स स्थिरो ऽपि स्थिरतरं बुजुजे गजलीलया ॥ ५३ ॥ देवदत्तो तिीये ऽह्नि जयसिंहस्य सन्निधौ । प्रेषयामास चरकाननिकायाचनाकृते ॥ ५५ ॥ ते गत्वा प्रोचुरन्यस्मै कस्मैचिदप्यमूं ननु । यदि दास्यसि तदस्मै देहि वेत्स्वेष यादृशः॥ ५५ ॥ स उवाच कुलीनो ऽयं कलाझो ऽयं सुधीरयम् । युवायं किं बहूक्तेन सर्वे वरगुणा इह ॥ २६ ॥ किं तु जामिं प्रदास्यामि तस्मै यो मद्हात् क्वचित्। न यास्यति स्थितं चात्र तं द्रक्ष्याम्यात्मनः समम् ॥१७॥ एष सम्नाव्यते यास्यन्नद्य श्वो वापि सुन्दरः। किं नाऔषुर्विदेशस्थः प्रायेण हि गमिष्यति ॥ ५० ॥ प्राणप्रियेयं नगिनी मम लक्ष्मीरिवौकसि । तदिमां न प्रहेष्यामि विवोहुँरपि वेश्मनि ॥ एए॥ १ भगिनी २ सेवकान् ३ तुल्यम् ४ परिणेतुः ·रथ्यवादीदहमपि पियासुः पोतनाश्रमम् । ततोऽन्वगात्तमग्रेगूमिव वटकलचीर्यपि ॥ १६ ॥ स तापसकुमारोऽपि पथि यारथिकप्रियान् । रथाधिरूढां तातेति नापते स्म मुहुर्मुहुः ॥ १६५ ॥ रथिनं तत्प्रियावोचत्केयमस्योपचारगीः। यत्तापसकुमारोऽयं मयि तातेति जस्पति ॥ १६६ ।। रथिकः स्माह मुग्धोऽयमस्त्रीकेऽस्मिन्वने वसन् । स्त्रीपुंसयोरनेदज्ञो नरं त्वामपि मन्यते ॥ १६७ ॥ प्रवीयमानान्दृष्ट्वाश्वानूचे वल्कलचीर्यदः । वाह्यन्ते किममी तात मृगा नाहन्त्यदो मुनेः ॥ १६७ ॥ व्याजहाराथ रथिकः स्मित्वा वट्कलचीरिणम् । हंहो कर्मेदमेवैपां मृगाणां नात्र पुष्यति ॥ १६ए॥ रथिको मोदकान्खादून्ददौ वटकलची रिणे । सोऽखादच्च तदास्वादसुखमग्नो जगाद च ॥ १७० ॥ ईदृशानि वनफलान्यहमग्रेऽप्यखादिपम् । महर्षिनिः प्रदत्तानि पोतनाश्रमवासिनिः ॥ १७१ ॥ अजूच्च मोदकास्वादात्योतनं गन्तुमुत्सुकः । कषायरूदैनंटितः स विट्वामलकादितिः ॥ १७ ॥ रथिनश्चाजवद्युधं चौरेणैकेन दोष्मता । रथी गाढप्रहारेण तं चौरं निजघान च ॥ १७३ ॥ चौरोऽप्युवाच घातो हि वैरिणोऽपि प्रशस्यते । मामजैषीः प्रहारेण तेन तुष्टोऽस्मि मानव ॥ १७४ ॥ विपुलं धनमत्रास्ति मदीयं तगृहाण नोः। त्रयोऽप्यारोपयामासुरथ तद्रविणं रथे ॥ १७५ ॥ क्रमेण पोतनं प्राप्तो रथी वटकलचीरिणम् । प्रोवाच प्रेप्सितो यस्ते पोतनाश्रम एप सः ॥ १७६॥ किंञ्चिच्च विणं तस्मै रथी तापससूनवे । प्रददौ मार्गसुहृदे स्मयमानो जगाद च ॥ १७ ॥ अमुष्मिन्नाश्रमपदे न विना प्रव्यमाश्रयः । तदाश्रमार्थी कस्मैचिद्दद्याद्रव्यमवक्रये ॥ १७ ॥ १ हसन् ।

·स नापितकुमारस्तु प्रजातसमये तदा । स्वैरन्लैः पाटलीपुत्रं ददर्श परिवेष्टितम् ॥ २३ ॥ उपाध्यायाय तं स्वमं नन्द आख्यत्प्रबोधनाक् । उपाध्यायो ऽपि तपेदी तंच निन्ये स्ववेश्मनि॥३३॥ स प्रीतिजागलञ्चके नन्दमाचरणादिलिः । निजां हितरं तेन परिणाययति स्म च ॥ २३ ॥ नवं जामातरं नन्दं याप्ययाने ऽधिरोप्य तम् । पुरे परित्रमयितुमुपाध्यायः प्रचक्रमे ॥ २३५ ॥ जदाव्यपुत्रगोत्री हि परलोकमगादिति । तत्रान्तरे पञ्चदिव्यान्यनिषितानि मन्त्रिनिः॥ ३६॥ पट्टहस्ती प्रधानाश्ववतं कुम्लो ऽथ चामरौ । पञ्चाप्यमूनि दिव्यानि वेमू राजकुले ऽखिले ॥ २३७ ॥ ततश्च तानि दिव्यानि बही राजकुलाद्ययुः। स नन्दो याप्ययानस्थो नवोढो ददृशे च तैः॥ २३ ॥ पट्टहस्ती शारदाब्दशब्दसोदरगर्जितः। सद्यो नन्दं पूर्णकुम्नेनान्यषिञ्चत्तमुत्करः ॥ २३ए। तमुत्पाव्य निजस्कन्धे सिन्धुरः सोऽध्यरोपयत् । हयो ऽहेषत हर्षाच्च प्रस्तुवन्निव मङ्गलम् ॥ ४० ॥ व्याकासीदातपत्रं च पुएमरीकमिवोर्षसि । स्फायमानौ चालुवतां नृत्यन्ताविव चामरौ ॥ २१ ॥ ततः प्रधानपुरुषैः पौरैर्जनपदेन च । चक्रे नन्दस्य सानन्दमभिषेकमहोत्सवः ॥ २४ ॥ अनन्तरं वर्धमानस्वामिनिर्वाणवासरात् । गतायां षष्टिवत्सर्यामेष नन्दो ऽनवन्नृपः ॥ २४३ ॥ ततश्च केचित्सामन्ता मदेनान्धम्नविष्णवः । नन्दस्य न नतिं चक्रुरसौ नापितसूरिति ॥ २ ॥ नन्दो ऽपि तेषां सन्नावपरीक्षार्थमलक्ष्यधी। आस्थान्या निर्ययौ घारि शालाया श्व वारणः ॥२४॥ माता धात्री बालनृपा यात्येव शिशुना सह । नन्देन तु समं को ऽपि नागात्तस्थुस्तथैव ते ॥ २६ ॥ १ प्रातः REGNER ·ताश्चोचुराश्रमपदेऽस्मदीये नेदृशान्यहो । फलानि कश्चिदशाति नीरसान्यतिनीरसः॥ १४ए ।। अस्मदाश्रमवृक्षाणामीक्षस्व फलवर्णिकाम् । इत्युक्त्वा ता निर्द्धमूले तं च न्यषादयन् ॥ १५० ।। ताश्च तं प्राशयन्खएडफलान्यविफलाशयाः । सोऽपि सद्यस्तदास्वादाद्विवाद्युगनागत् ॥ १५१ ॥ एकस्थानस्थितं तास्तं स्वाङ्गस्पर्शमचीकरन् । तत्करं च न्यधुः पीनकुचकुम्ने निजोरसि ॥ १५५ ।। स ऊचे कोमलमिदं किमङ्गं वो महर्षयः। किसुन्नते स्थले एते यौष्माकीणे च वदसि ॥ १५३ ।। ताः प्रोचुस्तं स्पृशन्त्यः स्वैः कोमलैः पाणिपहवैः । अस्मघनफलास्वादे हीदृक् स्यादङ्गमार्दवम् ॥१५॥ आस्वादितैर्वनफलैरस्मदीयैर्महारसैः। अत्यन्तोपचयादेते जायते हदि च स्थले ॥ १५५ ॥ तभिमुंचाश्रममिममसाराणि फलानि च । अस्मदाश्रममागत्य त्वमप्यस्मादृशो जव ॥ १५६ ॥ अथ खएमफलास्वादलुब्धो वटकलचीर्यपि । सङ्केतमग्रहीन्मुग्धस्तानिः सह यियासया ॥ १५७ ॥ संस्थाप्य तापसन्नाण्डमागाघटकलचीर्यपि । यथोदितं च सङ्केतस्थानं तानिरधिष्ठितम् ॥ १५ ॥ तदा च ददृशे वृदाधिरूढैश्चरपूरुषैः । भागबन्सोमचन्जपिरकथ्यत च योषिताम् ॥१५॥ मा शाप्सीदेष इति तास्तस्मानीता द्रुतगुतम् । नेशुम॒ग्य श्व व्याधादमिलन्त्यः परस्परम् ॥ १६० ॥ स्थानं गते च पितरि कुमारस्ताः पणाङ्गनाः । नष्टस्वः स्वमिवान्वेष्टुमुपाक्रस्ताखिले वने ॥ १६१ ॥ ददर्श रथिनं चैकं स धावन्मृगवघने । तमप्यृषि मन्यमानोऽवदत्तातानिवादये ॥ १६ ॥ रथ्यपृछत्कुमार त्वं क गमिष्यसि सोऽवदत् । गमिष्याम्याश्रमपदं महर्षे पोतनाजिधम् ॥ १६३ ॥ - १ नष्टधनः । २ धनमिव ।

·ve सप्तमः सर्गः श्तश्च तत्रैव पुरे सनाथे नन्दनूलुजा । ब्राह्मणः कपिलो नामाध्युवासैको बहिर्नुचि ॥ १॥ एकदा तगृहोद्देशे परिवारसमन्वितः । आचार्यः कश्चिदप्यागात्संसारकरिकेशरी ॥२॥ तदाखिलनलाकान्तिखेदादिव दिवाकरः। जगाम पश्चिमाम्लोधिलहरीजलहस्तिताम् ॥३॥ प्रत्यग्रदाडिमीपुष्पवर्णवैनवहारिनिः। पश्चिमालहि सन्ध्यात्रैः कौसुम्नांशुकनागिव ॥ ४ ॥ गृहादीपमाखानि सुरानिः पदे पदे । व्योम्नः स्पर्धानुबन्धेन सनक्षत्रेव नूरजूत् ॥ ५॥ आलोकजनकं विष्वक्खगाः कोलाहलबलात् । दयसे व नु यो ऽपीत्यर्यमाणमिवोचिरे ॥६॥ मन्ये ऽस्तं गतार्केण वह्नौ न्यासीकृता रुचः। तस्मिन्काले कथमभूदन्यथा सो ऽतिजासुरः ॥७॥ नीरन्ध्रेणान्धकारेणाञ्जनसब्रह्मचारिणा । तदानूनोदसीरेन्ध्र पातालविवरोपमम् ॥ ७॥ नगरे पूर्वजो रात्री प्रवेश इति सूरयः । स्वैः पादैः पुपुवुस्तस्य ब्राह्मणस्य गृहाङ्गणम् ॥ ए॥ ब्राह्मणं तमनुज्ञाप्याचार्यास्ते तां विनावरीम् । तदग्निहोत्रशालायामवात्सुर्विश्ववत्सलाः ॥१०॥ जानन्ति किञ्चिदप्येते न वेति प्रत्यनीकधीः। जगामाचार्यवर्यस्य समीपे कपिलो निशि ॥११॥ हृदयान्तःसमुशासिश्रुताब्धिलहरीनिः । वचोजिर्विदधे सूरिस्तस्याग्रे धर्मदेशनाम् ॥ १ ॥ तस्यामेव हि तामस्यां धर्मदेशनया तया । श्रावकः कपिलो जज्ञे ऽथाचार्या ययुरन्यतः॥ १३ ॥ अन्यदा केचिदाचार्याः प्रावृद्धाले तदोकसि । तस्थुस्तेनाईतीजूतेनानुझाता विजन्मना ॥ १३ ॥ १ सहिते २ आकाशं ·ते विश्वकर्मणो मूर्त्यन्तराणीवातिकौशलात् । तमालिखन्यथावस्थमादर्शप्रतिबिम्बवत् ॥ १३ ॥ थानीय दर्शयामासू रूपं वस्कलचीरिणः । ते चित्रकारिणो राज्ञः सुधावर्तिनिन्नं दृशोः ॥ १३५ ॥ दध्यौ नृपतिराकृत्या मत्सितु ष हीयते । आत्मा वै जायते पुत्रः श्रुतिरेपा हि नान्यथा ॥ १३६ ॥ दिष्टया सोदर दृष्टोऽसीत्यनिधायासकृन्नृपः । तं सस्वजे मूर्ध्नि जघौ न चाङ्काउदतारयत् ॥ १३७ ॥ वट्कलाबादनधरं दृष्ट्वा वट्कलचीरिणम् । नदश्रुआंगनूजाजा सनिर श्वाचलः ॥ १३ ॥ ऊचे च प्रवास्तातो युक्तमाचरतु व्रतम् । मज्जातुस्त्वस्य बालस्य वनवासोऽपि नार्हति ॥ १३ए । अहं राज्यसुखहूदे मग्नः क्रीमामि हंसवत् । पुलिन्द श्व मे जाता वनवृत्त्यानुजीवति ॥ १० ॥ अरण्यजो जीव श्च पुरानेयः स पत्तने । कष्टं तु मम राज्येऽपि तस्मिन्त्राज्याविनागिनि ॥ ११ ॥ वनकैप्टमिति चातुरनुशोचन्महीपतिः । एवमाझापयामास वेश्याश्चातुर्यशालिनीः॥१४॥ मुनिवेषेण गत्वाङ्गस्पर्शेर्नवनवोक्तिन्निः। प्रलोच्य खाएझैश्च फलैरिहानयत मेऽनुजम् ॥ १३ ॥ इति राजाझया वेश्या मुनिवेषनृतो द्रुतम् । तदाश्रमपदं जग्मुः सोमचन्प्रेण सेवितम् ॥ १४ ॥ फलान्यादाय विटवादीन्यायान्तमृपिपुत्रकम् । वटकलाबादनं तत्र ददृशुस्तं मृगीदृशः ॥ १५ ॥ मुनिवेषजृतां तासां सोऽकादिभिवादनम् । ऋजुधीरित्यपृढच्च के यूयं को व आश्रमः ॥ १४६ ॥ ताः प्रोचुर्वयमृषयः पोतनाश्रमवासिनः । तवागताः स्मोऽतिथयः किमातिथ्यं करिष्यसि ॥ १७ ॥ उवाच स फलान्येतान्याहृतानि मया वनात् । यूयमनीत पक्कानि मधुराणि महर्षयः ॥ १४ ॥ १ वृद्धः । २ वनवासकष्ट ।

·किं कुर्मः कोऽपि वृणुते न जलोदरिणीमिमाम् । तपाक्बले पतिताय देया कस्मैचिदप्यसौ ॥३०॥ वाकूबलेनापि न ग्राह्यः कोऽपि ना कटपकं विना । सत्यसन्धः स एवैकस्तदर्थ प्रयतामहे ॥३१॥ तेनापि कूपिकाखानि स्वगृहाने दिजन्मना । कटपकागमवेलायां सा कन्याक्षेपि तत्र च ॥३॥ आयान्तं कल्पकं दृष्ट्वा पूच्चकार च स विजः। य आकर्षति मे पुत्रीं तस्मायेव ददाम्यहम् ॥ ३३ ॥ कल्पको ऽपि हि तत्कालं दयोनिखितमानसः । तामाचकर्षाश्रुत्वैव वाचं तत्पितुरुत्तराम् ॥ ३४ ॥ तत्पितोवाच मत्कन्यामिमामुषह कल्पक । कूपिकाकर्षकायोच्चैर्मयैपा कटिपता यतः ॥ ३५ ॥ एतस्याः सम्प्रदानं च श्रुत्वा संसोढवानसि । अनिषिधं ह्यनुमतमिति न्यायो ऽपि वर्तते ॥३६॥ स्रष्टेव विद्यास्थानानां त्वमेव न्यायवित्तमः । सत्यसन्धो ऽसि जातस्त्वं तत्कुरुष्व यदहति ॥३७॥ चलितो बुधिशक्त्याई किं करोमीति कल्पकः । नितम्विनीनिरीहो ऽपि तामुपोढुममन्यत ॥ ३ ॥ कलाकलापजलधिकुम्नजन्माष कपकः । आयुर्वेदोदितौषध्योखाघीकृत्योवाह ताम् ॥ ३५॥ कटपकं परिमतं बुधिमन्तं श्रुत्वाथ नन्दराट् । पाहूय प्रार्थयाञ्चक्रे ममामात्यत्वमाश्रय ॥४० जजहप कटपको राजन्यासाबादनमात्रकम् । विहाय नान्यमधिकं वाचाम्यपि परिग्रहम् ॥ १ ॥ धार्मिकाणां ससूकानां न हि निर्वहति क्वचित् । राजन्नमात्यव्यापारः पर्याप्तं तदनन मे ॥४॥ इत्युक्त्वा राज्ञ श्राज्ञां तामवज्ञायैव कल्पकः । जगाम चने च नृपस्तविज्ञान्वेषणोद्यमम् ॥ ५३॥ न नन्दः प्राप तहि नित्यमन्वेषयन्नपि । महात्मनां निरीहाणां तधि प्रायेण उर्लनम् ॥ ॥ १ सत्यप्रतिज्ञः २ नीरोगीकृत्य ३ सदयाना ·NAS ततो वररुचिर्गत्वा यन्त्रं गङ्गाजले व्यधात् । तन्मध्ये वस्त्रबद्धं च दीनारशतमष्टयुक् ॥ ३० ॥ प्रातर्गङ्गामसौ स्तुत्वा यन्त्रमाकामदह्रिणा । दीनारास्ते च तत्पाणावुत्पत्य न्यपतस्ततः॥ ३१॥ स एवं विदधे नित्यं जनस्तेन विसिष्मिये । तच्च श्रुत्वा जनश्रुत्या राजाशंसत मन्त्रिणे ॥ ३२॥ इदं यद्यस्ति सत्यं तत्प्रातर्वीक्षामहे स्वयम् । इत्युक्तो मन्त्रिणा राजा तत्तथा प्रत्यपद्यत ॥ ३३ ॥ दत्त्वा शिक्षां चरः सायं प्रेषितस्तत्र मन्त्रिणा । शरस्तम्बनिलीनो ऽस्थात्पदीवानुपलक्षितः॥ ३५ ॥ तदा वररुचिर्गत्वा बन्नं मन्दाकिनीजले । दीनाराष्टोत्तरशतग्रन्थि न्यस्य ययौ गृहे ॥ ॥ ३५॥ तजीवितमिवादाय दीनारग्रन्थिमादरात् । चरः समर्पयामास प्रवन्नं वरमन्त्रिणे ॥३६॥ अथ गुप्तात्तदीनारग्रन्थिमन्त्री निशात्यये । ययौ राज्ञा समं गङ्गामागाधररुचिस्तदा ॥ ३७॥ अष्टुकामं नृपं दृष्ट्वोत्कृष्टमानी सविस्तरम् । स्तोतुं प्रववृते गङ्गां मूढो वररुचिस्ततः ॥ ३० ॥ स्तुत्यन्ते ऽचालयद्यन्त्रं यदा वररुचिः परम् । दीनारग्रन्थिरुत्पत्य नापतत्पाणिकोटरे ॥ ३ए। ग्रन्थिं गवेषयामास पाणिना तजले ततः। सो ऽस्थादपयंस्तूष्णीको धूर्तो घृष्टो हि मौनजाक् ॥४०॥ इत्यूचे च महामात्यः किं ते दत्ते न जाह्नवी । न्यासीकृतमपि व्यं गवेपयसि यन्मुहुः ॥ १ ॥ उपलक्ष्य गृहाणेदं निजभव्यमिति ब्रुवन् । सो ऽर्पयामास दीनारग्रन्थिं वररुचेः करे ॥ ४ ॥ दीनारग्रन्थिना तेनोत्सापद्रन्थिनेव सः । दशामासादयामास मरणादपि सहाम् ॥ ३ ॥ विप्रतारयितुं लोकं सायमन विपत्यसौ । अव्यं प्रातः पुनर्गृह्णातीत्यूचे सचिवो नृपम् ॥ ४ ॥ साधु जातमिदं उझेत्यालपन्मन्त्रिपुङ्गवम् । विस्मयस्मेरनयनः स्ववेश्मागान्महीपतिः ॥४॥ SC ·यघा मे व्रतमादित्सोः किं राज्येन सुतेन किम् । धीमति तमादास्ये त्वं स्वं संवर्धयात्मजम् ॥ १०४॥ धारिण्यनिदधे नाहं त्वां विना स्थातुमीश्वरी । सत्यः पत्यनुयायिन्यः समये यत्र तत्र वा ॥ १०५ ॥ तद्वालेऽपि सुते राज्यं निदधीया अहं पुनः । शुचषिष्ये वनेऽपि त्वां देहबायेव पार्श्वगा ॥१६॥ अरण्यजस्तरुरिव सुतः स्वैरेव कर्मन्निः । प्रसन्नचन्त्रो बालोऽपि वर्धतां तेन किं मम ॥ १७ ॥ सोमचन्छस्ततो राज्यमारोप्य तनुजन्मनि । दिकूमोषितस्तापसोऽनूपल्या धान्या च संयुतः ॥ १० ॥ स आश्रमपदं किञ्चिच्चिरशून्यमशिश्रयत् । उस्तपं च तपस्तेपे शुष्कपत्रादिलोजनः ॥ १०ए। पलाशपत्राण्यादाय स आश्रमकुटी व्यधात् । मृगाणामध्वगानां च शीतळायामृतप्रपाम् ॥ ११ ॥ स्वाऽस्वादून्युदकानि वनस्पतिफलानि च । सोमेन्पुरानयत्पत्न्यै स्यूस्तित्प्रेमतन्तुनिः॥ १११ ॥ तत्रापि धारिणी सा तु पत्यावत्यन्तनक्तिनाक् । तटपं प्रकट्पयामास तदर्थ कोमलैस्तुणैः ॥ ११ ॥ तोड्दानि पक्कानि पेष पेषं च धारिणी । स्नेहं जग्राह दिवसे चक्रे च निशि दीपकान् ॥ ११३ ॥ अरण्यगोमयैराः सा विलेपाश्रमाङ्गणम् । पत्युः सुखासिकाहेतोर्मार्जयामास चासकृत् ॥ ११ ॥ तत्राश्रमे दम्पती तौ लालयन्तौ मृगार्जकान् । तपःकष्टमजानन्तौ कञ्चित्कालं व्यतीयतुः॥ ११५ ॥ सन्तोषसुखधारिण्याः धारिण्याः पूर्वसम्नवः । तत्र क्रमेण ववृधे गर्नोऽनुपादितव्यथः ॥ ११६ ॥ धारिण्या सूनुरन्यूनलक्षणः सुषुवेऽन्यदा । कान्त्या दीप श्वातैलपूरोऽन्तःसूतिकागृहम् ॥११७ ॥ श्राश्रमे वहकलान्येवेत्यवेष्टयत स वटकलैः । पित्रा वस्कलचीरीति ततस्तन्नाम कटिपतम् ॥ ११ ॥ १ प्रोतः । २ पिष्ट्वा पिष्ट्वा ।

·रथिको ऽप्यथ पाठ य एवं वर्ण्यते त्वया । को नाम स्थूलजसो ऽयं महासत्त्व शिरोमणिः ॥ १६॥
साप्यूचे शकटालस्य नन्दपालमन्त्रिणः। तनयः स्थूलजसो ऽयं तवाग्रे वर्णयामि यम् ॥ १७ ॥
तच्छ्रुत्वा सो ऽपि सम्भ्रान्त इत्युवाच कृताञ्जलिः। एषो ऽस्मि किङ्करस्तस्य स्थूलनजमहामुनेः ॥१७॥
संविझं साथ तं ज्ञात्वा विदधे धर्मदेशनाम् । प्रत्यबुध्यत सद्बुधिर्मोहनिजामपास्य सः॥ १७ ॥
प्रतिबुद्धं च तं बुवा साख्यन्निजमनिग्रहम् । तच्छ्रुत्वा विस्मयोत्फुसलोचनः सो ऽब्रवीदिदम् ॥१०॥
वोधितो ऽहं त्वया नजे स्थूलनजगुणोक्तितिः। यास्यामि तस्य पन्थानं नवत्यैवाद्य दर्शितम् ॥११॥
कट्याणमस्तु ते नद्रे पालय स्वमनिग्रहम् । उक्त्वैवं सजुरोः पार्वे गत्वा दीक्षां स शाददे ॥ १५ ॥
जगवान्स्थूलजसो ऽपि तीक्ष्णं व्रतमपाल यत्। वादशाब्दप्रमाणश्च सुष्कालः समजूत्तदा ॥ १ए३ ॥
श्तश्च गोह्मविषये ग्रामे चणकनामनि । ब्राह्मणो ऽजूच्चपी नाम तनार्या च चणेश्वरी ॥ १४ ॥
वनूव जन्मप्रति श्रावकत्वचणचणी । ज्ञानिनो जैनमुनयः पर्यवात्सुश्च तनहे ॥ १५ ॥
अन्यदा तूजतैर्दन्तैश्चणेश्वर्या सुतो ऽजनि । जातं च तेन्यः साधुन्यस्तं नमोऽकारयच्चणी ॥ १९६ ॥
तं जातदन्तं जातं च मुनिन्यो ऽकथयञ्चणी । ज्ञानिनो मुनयोऽप्याख्यन्नावी राजैष बालकः ॥१७॥
राज्यारम्नेण मत्पुत्रो मा जून्नरकनागिति । अघर्षयत्तस्य दन्तान्पीडामगणयंश्चणी ॥ १ ॥
स मुनिन्यस्तदप्याख्यन्मुनयो ऽप्येवमूचिरे । नाव्येष विम्बान्तरितो राजा रदनघर्षणात् ॥ १एए ।
चणी चाणक्य इत्याख्यां ददौ तस्याङ्गजन्मनः। चाणक्योऽपि श्रावकोऽनूत्सर्वविद्याधिपारगः॥२०॥
श्रमणोपासकत्वेन स सन्तोषधनः सदा । कुलीनब्राह्मणस्यैकामे कन्यामुपायत ॥ २०१॥

·जत्या तत्रैव वन्दित्वा सोऽस्मानग्रे स्थितानिव । आलोच्याथ प्रतिक्रम्य प्रशस्तं ध्यानमास्थितः॥
प्रसन्नचन्मो राजर्षिः शुन्नध्यानकृशानुना । कर्मकक्षमुवोप भाग्यानारण्यसंभवम् ॥ ५ ॥
श्रेणिकस्तस्य राजर्षेश्चरितेन सुगन्धिना । वासितः श्रीमहावीरं धर्मवीरो व्यजिझपत् ॥ ए. ॥
अपि वालं सुतं राज्ये विनिवेश्य विशांपतिः । प्रसन्नचंत्रो जगवन्प्रव्रज्यामाददे कथम् ॥ ए१ ॥
अथाख्यनगवानाजन्नगरे पोतनानिधे । अनुत्सौम्यतया चंः सोमचन्मो महीपतिः ॥ ए२ ।।
सधर्मचारिणी तस्य धारिणी धर्मधारिणी । वनूव शीलालङ्कारा विवेकजलदीर्घिका ॥ ए३ ॥
सा गवादेऽन्यदा पत्युरासीनस्य कचोच्चयम् । स्वयं करसरोजान्यां विवरीतुं प्रचक्रमे ॥ ए॥
ददर्श च तदा राज्ञः पलितं मूर्ध्नि धारिणी । स्थानं स्वीकृत्यनिशानं जरयेव निवेशितम् ॥ ए५ ॥
व्याजहार च राजानं स्वामिन्दूतोऽयमागतः। दिशोऽवलोक्य राजापि प्रोचे किं नेह दृश्यते ॥ ए६ ॥
राझ्यथादर्शयाज्ञः पलितं मूर्युवाच च । प्राणेश केशराजोऽयं प्रशस्यो धर्मदौत्यकृत् ॥ ए॥
तृतीयवयसः शस्त्रमिव यौवनघातकम् । तन्मूर्ध्नि पलितं दृष्ट्वा राजा उरमनायत ॥ ए॥
अन्यधाभारिणी देव किं वृष्यत्वेन लजासे । अप्येकं पतितं दृष्ट्वा यद्येवं धर्मनायसे ॥ एए॥
पटहोद्धोषणां कृत्वा लोकः सर्वो निषेत्स्यते । न यथा वृचनावं ते वार्तयापि प्रकाशयेत् ॥ १० ॥
राजा प्रोवाच जिमि नाहं पलितदर्शनात् । दौर्मनस्ये पुनरिदं कारणं जीवितेश्वरि ॥ १०१ ।।
अदृष्टपलितैरस्मत्पूर्वजैराददे व्रतम् । अहं तु विषयासक्तः प्रिये पलितवानपि ॥१०॥
अहमहाय गृह्णामि व्रतमेवं स्थितेऽपि हि । किं तु पुग्धमुखे सूनौ राज्यमारोप्यते कथम् ॥ १०३ ॥

·625 इति निश्चित्य तत्रागात्प्रविश्य च नृपौकसि । अग्रे दत्तेष्वासनेषु निषसादादिमासने ॥१६॥ चाणक्येन तदाक्रान्तमासनं प्रथमं सदा । नन्द एव ह्यलचके तस्य नघासनं हि तत् ॥ १७ ॥ नन्देन च सहायातो नन्दपुत्रस्तदावदत् । ब्राह्मणो निपसादैप गयामाक्रम्य भूपतेः ॥१०॥ राज्ञो दास्यैकया प्रोचे 'चाणक्यः सामपूर्वकम् । निपीदास्मिन्धितीयस्मिन्नासने त्वमहो विज ॥ १५॥ कमएमखुर्मदीयो ऽत्र स्थास्यतीत्यनिधाय सः । कमएमटुं न्यधात्तत्र नौज्जत्प्रथममासनम् ॥ २२० ॥ एवं तृतीयं दएन चतुर्थ जपमालया । पञ्चमं चोपवीतेनोत्थाप्यमानो रुरोध सः ॥ २१ ॥ दास्यवोचदहो धृष्टो न मुञ्चत्याधमासनम् । विशेपो ऽयं यदन्यान्यप्यासनानि रुपक्ष्यसौ ॥ १२ ॥ तत्किमेतेन धृष्टेन वातुन चिजन्मना । पादेनादत्य चाणक्यमित्युत्यापयति स्म सा ॥ २२३ ॥ चाणक्यस्तत्क्षणाद्भुष्टो दएमघृष्ट श्वोरगः । पश्यतः सर्वलोकस्य प्रतिज्ञामकरोदिमाम् ॥ २२ ॥ सकोशनृत्यं ससुहृत्पुत्रं सवलवाहनम् । नन्दमुन्मूलयिष्यामि महावायुरिव दुमम् ॥ २२५ ॥ आध्मातताम्रताम्रास्यो ज्वलन्वहिरिव कुधा।नगरान्नि निरगान्मक्षु सभ्रूक्षेपं चणिप्रसूः।। २२६ ॥ धीमतां मौलिमाणिक्यं चाणक्यश्चास्मरस्किल । यद्विम्बान्तरितो ऽह हि नविष्यामि महीपतिः॥२७॥ स राज्याई नरं कंचित्पश्यामीत्यत्रमद्भुवि । अपमानानापमानं विस्मरन्त्यनिमानिनः ॥ २२ ॥ चणेश्वरीकुक्षिजन्मा विजन्मा सो ऽन्यदा ययौ । मयूरपोपका यत्रावात्सुर्नन्दमहीपतेः॥ २२ए । मयूरपोपकग्रामे तस्मिंश्च चणिनन्दनः । प्राविशत्कणजिदार्थ परिव्राजकवेपनृत् ॥ २३० ॥ * असंहृत्य नृपं नन्दमखर्वगर्वपर्वतं । छुटिण्यति शिखा नैपा कालरात्रिरिव द्विषां ।। इत्थं महापइन्नं कुणमाणो सो गले गहेऊणं । जं रोयइ त कुज्जा इय भणिरनरेहि निच्छूढो ॥ Ow ·स्वाम्याख्यात्तत्र समये कृतकालो व्रजेन्नृपः । प्रसन्नचन्यो राजर्षिः सप्तमी नरकावनिम् ॥ ७३ ॥ श्रमणोपासको राजा ऋजुधीरित्यचिन्तयत् । अप्युग्रतपसोऽमुष्य गतिः केयं महामुनेः ॥ ४ ॥ नृपो भूयोऽपि पप्रच समयेऽस्मिन्महामुनिः। स कालं यदि कुर्वीत का लनेत ततो गतिम् ॥ १५ ॥ प्रन्नुः प्रोवाच हे राजन्स राजर्षिर्महातपाः । सर्वार्थ सिधिगमनयोग्यः सम्प्रति वर्तते ॥ ७६ ॥ राजा जगाद नगवन्किमियं व्याकृतिर्विधा । समाख्याहि ममाझस्य सार्वज्ञो वाकुतोऽन्यथा ॥७॥ स्वाम्याचख्या यदा राजनराजपिन्दितस्त्वया । रौषध्यानी तदासोऽभूलुक्लध्यानी तु सम्प्रति ॥ ७ ॥ स तदा नरका)ऽनूजौषध्यानपरायणः । सर्वार्थसिद्धियोग्यस्तु शुक्लध्यानपरोऽधुना ॥ ७ए । ज्ञानालोकार्कमहन्तं पप्रच श्रेणिकः पुनः । रौअध्यानी कथमजूबुक्लध्यानी कथं च सः॥ ७० ॥ स्वाम्यप्युवाच राजंस्त्वदग्रसैनिकवार्तया । शुश्रावानिजवं सूनोमन्त्रिभ्यः स्वेन्य एव सः ॥१॥ स्पृष्टः सुतममत्वेन प्रसन्नो विस्मृतव्रतः । मनसा योद्धमारेले तैः समं क्रूरमन्त्रिभिः ॥ ५ ॥ प्रत्यक्षरिव तैः साध युध्यमानोऽधिकाधिकम् । निष्ठितास्त्रः प्रसन्नोऽजूदप्रसन्नमनाः क्रुधा ॥ ३ ॥ स सन्नई स्वमझासीदिति चाचिन्तयत्क्रुधा । शिरस्त्रेणापि हन्म्येतान्सर्व शस्त्रं हि दोष्मताम् ॥ ३॥ ततश्च शिरसि न्यास्थचिरस्कादित्सया करम् । तं लुञ्चितं स्पृशन्नात्तव्रतमात्मानमस्मरत् ॥ ५ ॥ अचिन्तयञ्च बिग्धिग्मा रौऽध्यानानुवन्धिनम् । किं तेन सूनुना किं तैमन्त्रिनिनिर्ममस्य मे ॥ ६ ॥ इति चिन्तयतस्तस्य विलीने मोहर्दिने । विवेकनास्करः प्रापुरचूद्भूयोऽपि नास्वरः ॥ ७ ॥ १ पराक्रमिणाम् ।

·SANGRESSES रजको ऽप्यश्ववारं तं दृष्ट्वा दूराउदायुधम् । सत्यमवेति निश्चित्य पलायिष्टात्तजीवितः॥२७६॥ वृहतीक्षालनैर्वस्त्रदालने ऽपि कृतनमः । तस्त्राणि तु निर्नेक्तुमारेने चणिसूः स्वयम् ॥ २७ ॥ तं च सादिनमायान्तं पृचन्तं पूर्वसादिवत् । तथैव मारयामास चणिपुत्रः कुशाग्रधीः ॥ ७ ॥ चाणक्यचन्षगुप्तौ तु ततः स्थानात्प्रचेलतुः। चिखिदे चन्जगुप्तो यान्दामकुदिर्बुनुल्या ॥ २७ए । चन्त्रगुप्तं वहिर्मुक्त्वा चाणक्यो ग्रामसन्मुखम् । चचाल जक्तमानेतुं नक्तं ग्रामं विना न हि ॥२०॥ ग्रामानदं च निर्यान्तं तत्कालकृतनोजनम् । मन्दमन्दपदं तुन्दपरिमार्ज ददर्श सः॥२१॥ पप्रच चेह विप्रस्य पालिखगति वा न वा । नहो ऽप्याख्यद्वगत्येव लग्ना मम हि सम्प्रति ॥ २०॥ पुनः पाठ चाणक्यो बुजुजे नट्ट किं त्वया । स आख्यत्सरसदना कृतशालिकरम्बकम् ॥ २३ ॥ चाणक्यो ऽचिन्तयनामे जक्तार्थ चमतो मम । विलम्बः स्यात्कथं नावी चन्षगुप्तस्तु मां विना ॥२॥ एकाकी खलु नन्दाश्ववारैर्दुवारविक्रमैः । कुक्कुरैः सूकर श्व चन्षगुप्तो ग्रहीष्यते ॥ २५ ॥ कुमारश्चन्मगुप्तश्च गृहीतो नन्दसादिनिः । तदा मनोरथो नावी स्वप्नराज्यसमो मम ॥२६॥ उदरादस्य नदृस्य तदाकृष्य करम्बकम् । ददामि तस्मै तत्प्राणा रक्षाणीया यथा तथा ॥ २७॥ इति नट्टस्य चाणक्यस्तस्योदरमदारयत् । सद्यो रसवतीकार व कूष्माएिमकाफलम् ॥ २० ॥ चाणक्यस्तत्क्षणं जट्टजठरात् पिवेरादिव । स्वयं करम्बमाकृष्य चन्जगुप्तमनोजयत् ॥ २ए॥ सचन्नगुप्तश्चाणक्यस्ततो ब्राम्यन्दिनात्यये । आससाद ग्राममेकं कुलायमिव विष्किरैः ॥ २॥ १ क्षालयितुं २ तपेली नामकपात्रादिव. ३ नीडं ४ पक्षी.

·15 तचीवात्यया कर्णकोटरेण प्रविष्टया । प्रसन्नचन्धराजर्षेः समाधिदुरजज्यत ॥ ७ ॥ दध्यौ चैवं स राजर्षिरहो तेषां कुमन्त्रिणाम् । सन्मानो यो मयाकारि स नस्मनि हुतं ध्रुवम् ॥ २० ॥ मत्सुनोः क्षीरकण्ठस्य तैः शनैः पापकर्मन्निः । राज्यमालेत्तुमारेने धिक् तान्विश्वस्तघातकान् ॥ एए । तत्राहमन्जविष्यं चेत्तदा तेषां पुरात्मनाम् । करिष्यं नवनवैर्निग्रहैरनुशासनम् ॥ ६॥ जीवितेनामुना किं मे तपसा भूयसापि किम् । श्रुतिगोचरमायासीत्स्वसूनोर्यत्परानवः ॥ ६१ ॥ एवं राजपिरारोहानमधिकाधिकम् । आविष्टः क्रोधनूतन श्रामण्यं व्यस्मरन्निजम् ॥ ६ ॥ सिंहावलोकनन्यायनालीढः क्षत्रतेजसा । प्रत्यक्षानिव सोऽनाहीत्तानमात्यान्सुतधिषः ॥ ३ ॥ पूर्ववषएर कसूत्रधारोऽसिधारया । मनसा खएमशश्चके तान् रणे सूरणानिव ॥ ६ ॥ वेदनं नेदनं चान्यदपि कर्म दारुणम् । क्रोधान्धो मनसाकार्षीजाजर्षिः किं न मन्त्रिणाम् ॥ ६५ ॥ तत्र प्रदेशे च तदा राजा राजगृहेश्वरः। आजगाम जिनोपज्ञधर्मद्रुमविहंगमः ॥ ६६ ।। उत्ततार मुनिं दृष्ट्वा कुञ्जराजाजकुञ्जरः । नालं तिलकयन्भूमिरेणुना प्रणनाम च ॥ ६७ ॥ उद्बाइमेकपादस्थं तं दृष्ट्वातापनापरम् । अमोदिष्टान्वमोदिष्ट चात्यर्थ पार्थिवाग्रणीः ॥ ६ ॥ प्रसन्नचन्द्रराजर्षेस्तपःसामर्थ्यमद्भुतम् । चिन्तयन्नय राजागाजागशुरुजिनान्तिके ॥६५॥ प्रतुं प्रणम्य पञ्चाङ्गस्पृष्टभूर्भूनुजां वरः । निषसाद यथास्थानं पद्मकोशीकृताञ्जलिः ॥ ७० ॥ समयेऽथ जगन्नाथं महीनाथशिरोमणिः । नत्वापृछन्मुखधाररचितप्रचदाञ्चलः ॥ ७१ ॥ ध्यानस्थः समये यत्र प्रसन्नर्षिमयदयत । तत्रैव चेपिद्यत तत्कामासादयेजतिम् ॥ १२॥ k ·कदा हि जगवन्नेतत्पुरमुष्टयिष्यते । आख्याहि जानन्ति खलु प्रायः सर्वं जवादृशाः ॥ ३०६ ॥ चन्त्रगुप्तगुरुः माह हंहो शृणुत नागराः। मातरो यावदत्रैतास्तावमुष्टनं कुतः ॥ ३०७ ॥ जागयोत्पाटयामासुः पौरास्तन्मातृमण्डलम् । किं नाम कुरुते ना? धूर्तवश्यो विशेषतः ॥ ३० ॥ चाणक्यदत्तसङ्केतौ चन्पर्वतको तदा । पसायिपातां जहषुश्चात्यन्तं ते तु नागराः ॥३०॥ व्यावृत्य वाधिवेलेव मुर्धरौ पुनरेव तौ । अचिन्तितौ विविशतुः पुरे तत्र परन्तपौ ॥ ३१० ॥ ततश्च तत्पुरं जङ्क्त्वा तौ घावपि महारथौ । साधयामासतुर्नन्ददेशं चाणक्यसारथी ॥ ३११ ।। चाणक्यबुद्धया सन्नद्धौ तौ रुंघः स्मामितैर्बलैः। परितः पाटलीपुत्रनगरं गुरुविक्रमौ ॥ ३१॥ क्षीणकोशः क्षीणवलः क्षीणधीः क्षीणविक्रमः। नन्दः पुण्यक्षयेणाजूद्यावत्पुण्यं हि शयः ॥३१३ ॥ चाणक्यपाधै नन्दो ऽथ नासाग्रारूढजीवितः । धर्मधारमयाचिष्ट प्रेयः कस्य न जीवितम् ॥ ३१ ॥ अज्ञापयच्च चाणक्यस्त्वमेकेन रथेन नोः। निर्याहि तत्र चात्मेष्टं यथाशक्त्यधिरोपयेः ॥ ३१५॥ न हि ते को ऽप्युपत्रोता रथेनैकेन गतः । समाश्वसिहि मा लैपीर्षिजन्मेव न हन्यसे ॥ ३१६ ॥ नार्ये वे कन्यकां चैकां यथाशक्ति वसूनि च । रथमारोप्य निरगानगराध नन्दराट् ॥ ३१७ ॥ समायान्तं चन्द्रगुप्तं दृष्ट्वा भागनुरागलाक् । रथस्था नन्दऽहिता देवीवानिमिपाक्ष्यत् ॥३१७ ।। मुखचन्मयूखैश्च कटाक्षैनन्दनन्दिनी । चन्द्रगुप्तस्य सम्लोगसत्यङ्कारमिवार्पयत् ॥ ३१॥ नन्दो जगाद तां वत्से जव स्वैरं स्वयंवरा । प्रायः क्षत्रियकन्यानां शस्यते हि स्वयंवरः॥ ३२० ॥ १ शत्रुतापकरौ स ·कुम्निनिर्नवसिन्दूरारुणकुम्नैरनेकशः । सन्ध्यानपिनमकरैः परिवत्रे नृपधिपः॥४३॥ गजघण्टाटणत्कारैः पूरयन्परितोऽम्वरम् । प्राचालीदचलानाथस्तीर्थनाथमनूत्सुकः ॥ ४ ॥ गजेन्मगर्जितैरवहेषितैरथ चीत्कृतैः। मिलनिरम्बरतले शब्दोऽम्बरगुणोऽजवत् ॥ ५५॥ राज्ञोऽत्र्यसैनिकौ च घावेकमेकाग्रमानसम् । एकांहिणा तस्थिवांसमेकमूलमिवांहिपम् ॥ ४६॥ सिद्धिक्षेत्रभिवाक्रष्टुमुदथितनुजघ्यम् । श्रादर्श श्च सूर्येऽपि निष्कम्पन्यस्तलोचनम् ॥ ॥ जजिन्नस्फोटकमिवार्कतापात्स्वेदविन्मुनिः । शान्तरसं मूर्तमिव शान्तं ददृशतुर्मुनिम् ॥ ४ ॥ त्रिनिर्विशेषकम् । तयोरेकतरोऽवादीदहो मुनिमतङ्गजः । वन्दनीयो महात्मायं य एवं तप्यते तपः ॥ ४ए । कस्तिप्ठेदेकपादेन कः पश्येदर्कमएमलम् । मुहूर्तमप्येवमहो अहो दुष्करकारिता ॥ ५० ॥ स्वर्गो वा यदि वा मोदो नास्य दूरे महात्मनः। नूयसा तपसा किं किं नासाध्यमपि साध्यते ॥ ५१ ॥ व्याजहार दितीयोऽपिन जानासि वयस्य किम् । राजा प्रसन्नचन्नोऽयं न धर्मोऽस्य मुधा तपः॥५॥ अयं हि वालं तनयं न्यधाजाज्ये स मन्त्रिनिः। प्रच्यावविष्यते राज्यादामं फलमिव द्रुमात् ॥ २३ ॥ अनेन हि निजं राज्यं रक्षणाय समर्पितम् । मार्जाराणामिव झीरं तेषामेव पुरात्मनाम् ॥ ५४॥ तस्मिन्नुछेदिते वाले वंशो नास्त्यस्य सर्वथा । स्वपूर्वजन्मनां नामनाशनादेष पातकी ॥ ५५ ॥ प्रविव्रजिषुणानेन याश्च तत्यजिरे प्रियाः। न जाने का गतिस्तासामनाथानां नविष्यति ॥५६॥ १ अपक्कं ।

·श्त्युक्त्वा चन्गुप्तस्य नोजनस्थानजूतले । प्रातस्तरबोष्टचूर्ण मसूणं चिक्कसादपि ॥ ३९ ॥ नोक्तुं निषले च नृपे नोक्तुमागतयोस्तयोः। पदानि प्रत्यविम्ब्यन्त सचूर्णे तत्र नूतले ॥ ३ ॥ राझि नुक्तोत्थिते तत्र नूतले चणिनन्दनः । पदपङ्गिं तयोर्दृष्ट्वा चिन्तयामास चेतसि ॥ ३एए । मानुषः को ऽपि जून्यस्तपादः सिधाञ्जनः खलु । हरते नोजनं स्थालाददृश्यीय लीलया ॥४०॥ इति वितीय दिवसे चाणक्यो जोजनौकसि । जोजनावसरे धूमं सूचिनेद्यमकारयत् ॥ ४०१॥ प्राग्वजाझा सहैकत्र स्थाले नुञ्जानयोस्तयोः । वाष्पायन्ते स्म नेत्राणि धूम्रस्तोमेन मूर्खता ॥ ४०॥ नेत्राञ्जनं तयोः सर्वमदृश्यीकारकारणम् । वाष्पवारिनिराकृष्य प्रागनीयत पङ्कवत् ॥ ६ ॥ अनञ्जनदृशौ तौ तु जुञ्जानौ तत्र जाजने । दृष्टौ नरेन्बतोकेन कोपामृकुटिकारिणा ॥ ४ ॥ नाजपत्को ऽपि चाणक्यनयान्न्यक्कारकृत्तयोः । चाणक्यस्तु प्रवचनोड्डाहनीरुरदो ऽवदत् ॥ ४० ॥ पितरावृषिरूपेण युवां हि परमेश्वरौ । कृत्वा प्रसादमस्मासु स्वस्मै स्थानाय गलतम् ॥६॥ तयोर्गतवतो राजा सविषादमदो ऽवदत् । अनयोरहमुछिष्टनोजनेनास्मि दूषितः॥४०॥ चाणक्यः स्माह मा कार्कीर्दोषत्वारोपणं गुणे । आहारसंविनागेन मुनीनां पुण्यवानसि ॥10॥ धन्यः सोऽपि हि यो निझामनगाराय यति । एकस्थालातिथीनूतमुनिस्त्वं तु किमुच्यसे ॥४०ए। एवं च मौर्य सम्बोध्याचार्याणां पार्श्वमेत्य च । चाणक्यो ऽदाउपालम्लं क्षुझान्यायं प्रकाशयन् ॥३१॥ आचार्यः माह को दोषः क्षुःखयोरनयोर्ननु । स्वकुहिम्नरयः सङ्घपुरुषा यन्नवादृशाः ॥११॥ १ कोमलम् २ कोमलादपि. S ·परिशिष्टपर्व। प्रथमः सर्गः श्रीमते वीरनाथाय सनाथायात्रुतश्रिया । महानन्दसरोराजमरालायाहते नमः ॥१॥ सर्वेषां वेधसामाद्यमादिम परमेष्ठिनाम् । देवाधिदेवं सर्वज्ञ श्रीवीर प्रणिदध्महे ॥२॥ कल्याणपादपारामं श्रुतगङ्गा हिमाचलम् । विश्वाम्लोजरविं देवं वन्दे श्रीज्ञातनन्दनम् ॥ ३ ॥ पान्तु वः श्रीमहावीरस्वामिनो देशनागिरः । नव्यानामान्तरमलप्रदालनजलोपमाः ॥४॥ त्रिषष्टिशलाकापुंसां दशपर्वी विनिर्मिता । इदानीं तु परिशिष्टपास्मानिः प्रतन्यते ॥५॥ अत्र च जम्बूस्वाम्यादिस्थविराणां कयोच्यते । विश्वस्य कएगलङ्कारकृते हारावली शुन्ना ॥ ६ ॥ अस्यैव जम्बूदीपस्य नरतार्धेऽत्र दक्षिणे । देशोऽस्ति मगधानिख्यो वसुधामुखमएमनम् ॥ ७ ॥ तस्मिन्यामोपमा गोष्ठौ ग्रामाश्च पुरसन्निनाः। पुराणि खेचरपुरमायाण्यद्भुतया श्रिया ॥ ७ ॥ अप्येकवारमुतानि लूनान्यपि हि कर्षकैः । तत्र धान्यानि दूर्वावत्प्ररोहन्ति मुहुर्मुहुः ॥ ५ ॥ निरामया निरातङ्काः सन्तुष्टाः परमायुषः । वसन्ति तत्र सुषमाकालजाता इव प्रजाः ॥ १० ॥ सदा प्रस्रवशालिन्यः कुएमोभ्यस्तत्र सुव्रताः । अहर्निशं कामदोह्या गावः कामगवीनिनाः ॥११॥ सर्वत्राप्युर्वरैचोर्वी काले वर्षति वारिदः । धर्मकर्मरतो लोकस्तत्र धर्मैकसद्मनि ॥ १ ॥ १ ज्ञानिनाम् । २ गोस्थानानि, ब्रजाः ।

·RRC
गतेषु तेषु चाणक्यश्चन्त्रगुप्तमन्नापत । पश्य स्त्रीलोलताचिह्न वत्स पाषएिकनामिह ॥ २७॥
यावत्त्वदागमं तैर्हि त्वदन्तःपुरमीक्षितम् । गवादविवरक्षितलोचनैरजितेन्जियैः ॥ ॥
पदपक्तिमिमां तेषां सुव्यक्त प्रतिविम्विताम् । गवादविवराधस्तादृष्ट्वा प्रत्ययमुघह ॥ धशए।
सञ्जातप्रत्यये राशि वित्तीये ऽहनि तशुरुः । धर्ममाख्यातुमाह्वास्त तत्र जैनमुनीनपि ॥ ३० ॥
निषेऽस्ते प्रथमतो ऽप्यासनेष्वेव साधवः । स्वाध्यायावश्यकेनाथ नृपागममपालयन् ॥ ४३१ ॥
ततश्च धर्ममाख्याय साधवो वसतिं ययुः । श्यासमितिलीनत्वात्पश्यन्तो नुवमेव ते ॥ ३॥
गवाक्षविवराधस्तामोष्टचूर्ण समीक्ष्य तम् । चाणक्यश्चन्जगुप्ताय तद्यथास्थमदर्शयत् ॥ ५३३ ॥
ऊचे च नैते मुनयः पाषएिमवदिहाययुः। तत्पादप्रतिबिम्बानि न दृश्यन्ते कुतो ऽन्यथा ॥३॥
उत्पन्नप्रत्ययः साधून गुरून्मेने ऽथ पार्थिवः । पाषएिमषु विरक्तो ऽनूषियेष्विव योगवित् ॥ ४३५ ॥
एवं चानेकशः संविधानैः प्रथितधीगुणः । चाणक्यश्चिन्तयामास मौर्यश्रीवधिमएमपः॥ ५३६ ॥
साधयामि विषाहारं चन्षगुप्तं शनैः शनैः। रसायनं यथास्य स्याजरदः प्रजवेन च ॥ ३७ ॥
मौर्यो ऽथ मौर्यगुरुणा गुरुणेव महाधिया । अन्नोज्यत विषाहार दिनं प्रत्यधिकाधिकम् ॥ ३ ॥
अन्येधुश्चन्त्रगुप्तेन सह नोक्तुं प्रचक्रमे । रागोत्कटतया राझी मुर्धरा नाम गुर्विणी ॥ ४३ए ।
दृष्ट्वा विषान्नं नुञ्जानां तां गर्जापायशङ्कया । व्याहरत्किं कृतमिति बाक् चाणक्यो ऽज्यधावत ॥॥
विषान्नास्वादमात्रेण राज्ञी सा प्राप पञ्चताम् । दध्यौ चणिप्रसूर्मा स्म गर्नो ऽप्यस्याः प्रलीयतामाधध।
इति तस्या विपन्नायास्तदोदरमदारयत् । तस्मागर्नमाचकर्ष मुक्कां शुक्तिपुटादिव ॥ २ ॥

·किमत्र यामि याम्यत्र किं वेति सकले पुर । नत्प्रेक्षमाणो हाणि वज्राम मुनिपुङ्गवः ॥ १७ए । नराणामथ नारीणामृपिवुझ्या स मुग्धधीः । अभिवादनवातूल उपाहास्यत नागरैः ॥ १० ॥ पुरे ब्रमन्नथैकस्या वेश्यायाः स निकेतने । विवेश त्वरितं चापमुक्तः शर श्वास्खलन् ॥ ११ ॥ स तपेश्माश्रमं मेने वेश्यां मुनिममन्यत । इति तामप्युवाचैवं तात त्वामनिवादये ॥ १२ ॥ इति च प्रार्थयाञ्चके समर्पय ममोटजम् । अमुष्यावक्रये व्यं महर्षे गृह्यतामिदम् ॥ १३ ॥ त्वदीय उटजो ह्येष गृह्यतामित्युदीर्य सा । तदङ्गसंस्कारकृते दिवाकीर्तिमजूहवत् ॥ १४ ॥ अनिच्छतोऽपि तस्यपेर्नापितो गणिकाइया । शूर्पोपमान्पादनखानअन्वन्नुदतारयत् ॥ १७ ॥ कृत्वा वटकलचीरापनयनं सा पणाङ्गना । तं कुमारं स्नपयितुं वराशिं पर्यधापयत् ॥ १६ ॥ आजन्म मुनिवेपं मे मापनपीमहामुने । स वटकलापनयनादिति बाल श्वारटत् ॥ १७ ॥ वेश्यावोचन्महर्षीणामतिश्रीनामिहाश्रमे । उपचारपदं ह्येतत्तत्प्रतीच्छसि किं न हि ॥ १७ ॥ त्वमस्मदाश्रमाचारानीदृशांश्चेत्प्रतीबसि । तदा हि लप्स्यसे वस्तुमुटजं मुनिपुत्रक ॥ १७॥ ततस्तघासलोनेन स तापसकुमारकः । नाङ्गमप्यधुनोन्मन्त्रवशीकृत श्वोरगः ॥ १० ॥ तत्केशपाशं जटिलं तैलेनान्यज्य सा स्वयम् ॥ ऊर्णापिएममिव शनैर्विवत्रे वरवर्णिनी ॥ ११ ॥ अन्यज्य मृज्यमानाङ्गस्तया सोमेन्ऽनूरभूत् । कण्डूय्यमान श्व गौः सुखनिजाणलोचनः ॥ १ए॥ गणिका स्नपयित्वाथ कवोर्गन्धवारिजिः । तमामोचयदयोणि वस्त्राण्यानरणानि च ॥ १५३ ॥ १ नापितम् । २ श्रेष्ठानि ।

·पूर्णे ध्याने महाप्राणे स्थूलजलो महामुनिः । विवस्तूनानि पूर्वाणि दश यावत्समापयत् ॥५६॥ विहारकमयोगेन पाटलीपुत्रपत्तनम् । श्रीजवाहुरागत्य वाह्योद्यानमशिनियत् ॥ १७ ॥ यक्षादयो ऽपि विज्ञाय तिन्यो ऽत्रान्तरे तु ताः। नगिन्यः स्थूलनजस्य वन्दनाय समाययुः ॥ ७ ॥ वन्दित्वा गुरुमूचुस्ताः स्थूलनमः क नु प्रनो । लघुदेवकुले ऽस्तीह तासामिति शशंस सः ॥ ए॥ ततस्तमलि चेलुस्ताः समायान्तीविलोक्य सः। आश्चर्यदर्शनकृते सिंहरूपं विनिर्ममे ॥ ७० ॥ दृष्ट्वा सिंहं तु नीतास्ताः सूरिमेत्य व्यजिझपन् । ज्येष्ठार्य जग्रसे सिंहस्तत्र सो ऽद्यापि तिष्ठति ॥ १॥ ज्ञात्वोपयोगादाचार्यो ऽप्यादिदेशेति गवत । वन्दध्वं तत्र वः सो ऽस्ति ज्येष्ठार्यों न तु केशरी ॥२॥ ततो ऽयुस्ताः पुनस्तत्र स्वरूपस्थं निरूप्य च । ववन्दिरे स्थूलन ज्येष्ठा चाख्यन्निजां कथाम् ॥ ७३ ॥ श्रीयकः सममस्मानिर्दीक्षामादत्त किं त्वसौ । कुधावान्सर्वदा कर्तुं नैकनकमपि नमः ॥ ४ ॥ भयोक्तः पर्युषणायां प्रत्याख्याह्यद्य पौरुषीम् । स प्रत्याख्यातवानुक्तो मया पूर्णे ऽवधौ पुनः ॥ ५॥ त्वं प्रत्याख्याहि पूर्वार्ध पर्वेदमतिउर्वजम् । श्यान्कालः सुखं चैत्यपरिपाट्यापि यास्यति ॥ ६॥ प्रत्यपादि तथैवासी समये ऽन्निहितः पुनः । तिष्ठेदानीमस्त्वपार्धमित्यकार्षीत्तथैव सः॥७॥ प्रत्यासन्नाधुना रात्रिः सुखं सुप्तस्य यास्यति । तत्प्रत्याख्याह्यनतार्थमित्युक्तः सो ऽकरोत्तथा ॥७॥ ततो निशीथे सम्प्राप्ते स्मरन्देवगुरूनसौ । कुत्पीमया प्रसरन्त्या विपद्य त्रिदिवं ययौ ॥ जए॥ शषिघातो मयाकारीत्युत्ताम्यन्ती ततस्त्वहम् । पुरः श्रमणसङ्घस्य प्रायश्चित्ताय ढौकिता। ए॥ सङ्घो ऽप्याख्यन्यधायीदं नवत्या शुधनावया । प्रायश्चित्तं ततो नेह कर्तव्यं किंचिदस्ति ते ॥ ए१ ॥ .

·एवं विमर्ष कुर्वाणो मूर्डितो न्यपतन्नृपः । आः किमेतदिति वदन्दधावे च परिचदः ॥ ३० ॥ व्यजनैर्वीज्यमानश्च सिच्यमानश्च चन्दनैः। जातिस्मरणमासाद्योदस्थादवनिशासनः ॥ ३१ ॥ स प्राग्जन्मगुरुं ज्ञात्वा जातिस्मृत्या सुहस्तिनम् । तदैव वन्दितुमगाविस्मृतान्यप्रयोजनः ॥ ३ ॥ पञ्चाङ्गस्पृष्टपीठः स नत्वार्यसुहस्तिनम् । पाठ जिनधर्मस्य लगवन्कीदृशं फलम् ॥ ३३ ॥ सुहस्ती नगवानाख्यन्मोक्षः स्वर्गश्च तत्फलम् । अपृष्ठभूपतियः सामायिकफलं च किम् ॥ ३ ॥ सामायिकस्याव्यक्तस्य राजनराज्यादिकं फलम् । सुहस्तिनैवमाख्याते प्राक् प्रत्येति स्म नूपतिः ॥ ३५॥ नखाबोटनिकां कृत्वा प्रत्ययव्यञ्जिकां मुहुः । एवमेतन्न सन्देह इत्यनापत नूपतिः ॥ ३६॥ सुहस्तिनं नमस्कृत्य ततः प्रोवाच पार्थिवः । किं नाम मां यूयमुपलक्ष्यध्वे ऽथवा न हि ॥ ३७॥ आचार्यो ऽप्युपयोगेन ज्ञात्वोचे त्वां नरेश्वर । सम्यगुपलक्ष्ये ऽहं स्वां प्राग्नवकथां शृणु ॥ ३० ॥ महागिर्याचार्यमिविहरन्तो वयं पुरा । सह गबेन कौशाम्ब्यामागछाम नरेश्वर ॥ ३५॥ सङ्कीर्णत्वेन वसतेः पृथक्पृथगवस्थितौ । तत्रावां परिवारो हि महाननवदावयोः ॥ ४० ॥ तत्रादतिर्निदं तथाप्यस्मासु नक्तिमान् । लोको जक्तादिकं दातुमुपाक्रस्त विशेषतः ॥ १ ॥ निक्षार्थ साधवो ऽन्येधुरेकस्य श्रेछिनो गृहे । विविशुः पृष्ठतस्तेषां रङ्क एको विवेश च ॥ १५ ॥ तत्रेयाकारमर्यादां विविधां मोदकादिनिः । साधवो लेनिरे निदां तस्य पश्यत एव ते ॥३॥ साधूनामात्तनिक्षाणां वसतिं प्रति गवताम् । अनुगः सो ऽब्रवीको दीयतां मम नोजनम् ॥ ४ ॥ १ विश्वाससूचिका A ·॥ पुरा मे देव दैवज्ञोऽकथयद्यस्तवौकसि । शपिवेषो युवान्येति दद्यास्तस्य निजां सुताम् ॥ २०॥ ऋषिवेपो युवा कोऽपि गोवन व्यवहारवित् । अन्यागान्मगृहे सोऽद्योषाहितः सुतया स्वया ॥ २१॥ तविवाहोत्सवे देव गीतवाद्यादि मनहे । दुःखिनं त्वां न जानामि योगो मे सहस्व तत् ॥ ११ ॥ अयादिशन्नरान्नाजा कुमारं दृष्टपूर्विणः । उपलयितुं तेऽपि गत्वोपालदयंश्च तम् ॥ २१ ॥ अथैत्य ते नरेन्जाय तं तथैव व्यजिज्ञपन् । राजापि दृष्टसुस्वम श्वात्यर्थममोदत ॥ २१३ ॥ तया समन्वितं वध्वा करेणुमधिरुह्य च । आनिनाय निजं वेश्म राजा वटकलची रिणम् ॥ १४ ॥ अखिलव्यवहारझो राज्ञाकारि क्रमेण सः। पशवोऽपि हि शिदयन्ते नियुक्तः किं पुनः पुमान् ॥१५॥ तस्मै राज्यविनागं च दत्त्वा राजा कृतार्थ्यजूत् । राजकन्याश्च तेनोदवाहयत्स्वर्वधूपमाः॥ १६ ॥ वधूनिः सहितः तानिरखएिकतसमीहितः । रेमे वटकलचीयुच्चैः सुखाब्धिजलकुञ्जरः ॥ १७ ॥ सोऽन्यदा रथिको मार्गसुहृष्टकलचीरिणः । तच्चौरदत्तं स्वर्णादि विक्रीमानोऽन्रमत्पुरे॥ २१ ॥ यद्यस्य यस्य चौरेणापहृतं स स तचनम् । उपलक्ष्यारदकाणामूर्ध्ववाहुरचीकथत् ॥ २१ए॥ संयम्य च स ारदै राजघारमनीयत । तं च राजानुजोऽज्ञाक्षीदृशा जीवानुकल्पया ॥ २२ ॥ तमुपालदयघटकलचीरी मार्गोपकारिणम् । अमोचयच्च सन्तो हि नोपकारस्य घस्मराः ॥ २१ ॥ सोमचन्योऽपि पुत्रं स्वमपश्यन्नभ्रमबने । वृक्षावृदं नेत्रजलैः सिञ्चन्निव निरन्तरम् ॥ २२॥ प्रसन्नचन्महितैनरैर्वटकलचीरिणः । प्रवृत्तौ कथितायां च सोऽनूचानलोचनः ॥ २३ ॥ १ वृषभवत् । २ अपराधः । ३ प्रफुलनेत्रः ।

·Anon ततः प्रैषीदनार्येषु साधुवेषधरान्नरान् । ते सम्प्रत्याझ्यानार्यानेवमन्वशिपन्नृशम् ॥ १ ॥ विचत्वारिंशता दोषैरेनिरेनिर्विवर्जितम् । वस्त्रपात्रान्नपानादि देयमस्मास्वहो स्वयम् ॥ ए॥ अध्येतव्यं चेदमिदं ततो युष्मासु तोषनाक् । नविता सम्प्रतिस्वामी कोपिष्यत्यन्यथा पुनः॥ ए३ ॥ सतः सम्प्रतिराजस्य परितोषार्थमुद्यताः। ते तु तत्पुरुपादिष्टमन्वतिष्ठन्दिने दिने ॥ एव ॥ एवं साधूचिताचारचतुरेषु कृतेषु तु । अनार्येषु सम्प्रतिना विज्ञप्ता गुरवः पुनः॥ ए५ ॥ कदापि श्रमणा एते नगवन्नार्यदेशवत् । अनार्येष्वपि देशेषु विहरन्ति कुतो न हि ॥ ए६ ॥ व्याजहुः सूरयो ऽनार्यदेशेष्वज्ञानतः सदा । शानदर्शनचारित्राण्युत्सर्पन्ति न पार्थिव ॥ ए॥ राजा प्रोवाच जगवन्ननार्येष्वपि सम्प्रति । श्रमणान्प्रेष्य जानीध्वं तेषामाचारचातुरीम् ॥ एज् ॥ एवं राज्ञो ऽतिनिर्वन्धादाचार्यैः के ऽपि साधवः। विहर्तुमादिदिशिरे ततो ऽन्ध्रमिलादिषु ॥ एए॥ अनार्याः प्रेदय तान्साधून्सम्प्रतेः पुरुषा इति । ज्ञात्वा प्रावशिक्या तेन्यो जक्तपानादिकं दः॥१०॥ निरवयं श्रावकस्वमनार्येष्वपि साधवः । दृष्ट्वा गत्वा स्वगुरवे पुनराख्यन्सविस्मयाः॥ ११ ॥ एवं सम्प्रतिराजेन स्वशक्त्या बुद्धिगर्नया । देशाः साधुविहारार्हा अनार्या अपि चक्रिरे ॥१०॥ राज्ञा प्राग्जन्मरकत्वं वीनत्सं स्मरता निजम् । महासत्राण्यकार्यन्त पूर्धारेषु चतुर्वपि ॥ १०३ ॥ अयं निजः परो वायमित्यपेक्षाविवर्जितम् । तत्रानिवारितं प्रापुर्नोजनं नोजनेचवः ॥ १० ॥ यदवाशिष्यतान्नादि नुक्तवत्सु बुजुकुषु । तदिन्नग्योपाददिरे महानसनियोगिनः ॥ १०५॥ १ पाचकाः स ar...

·तत्पदान्यसृगास्रावविस्राणि शिशुनिता। लिहाना जम्बुकी कापि तत्रोदेशे समाययौ ॥ १५३ ॥ तत्पादप्रक्षरजक्तपङ्कगन्धेन नूयसा । सशिशुः सा विवेशाय मध्येकन्यारिकावनम् ॥ १५ ॥ शोधयन्ती च सा प्राप तत्पादरक्तपिचलम् । तं च खादितुमारेले कृतान्तस्येव सोदरा ॥ १५५ ॥ चटच्चदिति सा चर्म त्रटनटिति जङ्गलम् । धगठगिति मेदश्च कटकटिति कीकसम् ॥ १५६ ॥ जदयन्ती पादमेकं तस्य सा निरशेषयत् । तड्डिस्नरूपाण्यपरं प्रथमे प्रहरे निशः ॥ १५७ ॥ युग्मं ॥ तथापि न चकम्पे स प्रत्युतामस्त सात्त्विकः । अपि तां पादखादिनी पादसंवाहिकामिव ॥ १५ ॥ एवं वितीये प्रहरे तदूरू च चखाद सा । साधु तृप्यतु जीवो ऽयमित्यकार्षीत्कृपां तु सः॥ १५ ॥ तत्तुन्दं जयामास तृतीयप्रहरे च सा । स तु दध्यौ मश्रत्येपा न तुन्दं किं तु कर्म मे ॥ १६ ॥ तुर्ये च यामे यामिन्या महासत्वो विपद्य सः। विमाने नलिनीगुटमे महरिमरोऽनवत् ॥ १६१॥ वन्द्यो महानुजावो ऽयं महासत्त्वो ऽयमित्यथ । तचरीरस्य तत्कालं महिमा निर्ममे ऽमरैः ॥ १६ ॥ तन्नार्यास्तमपश्यन्त्यः पृचन्ति स्म सुहस्तिनम् । आख्याहि जगवन्नस्मत्पतिः कथमन्नूदिति ॥ १६३ ॥ उपयोगेन विज्ञाय सुहस्त्यपि हि तत्तथा । तदीयं सर्वमाचख्यौ तान्यो मधुरया गिरा ॥ १६ ॥ अवन्तिसुकुमालस्य पत्यो गत्वाथ सझनि । नजायाः पुरतः सर्वं तं वृत्तान्तं न्यवी विदन् ॥ १६५ ॥ अवन्तिसुकुमालस्य माता जना निशात्यये । श्मशाने प्रययौ तत्र कन्यारीवनलाञ्छिते ॥ १६६॥ आकृष्टं दिशि नैर्सत्यां दृष्ट्वा सूनोः कलेवरम् । रुरोद वाष्पमिपतो वारिदानोद्यतेव सा ॥ १६७ ॥ १ मासम् ।

·उवाच सोमचर्पि प्रणमन्मेदिनीपतिः। प्रसन्नचन्जस्ते सूनुस्तात त्वां प्रणमत्यसौ ॥ २३ए । प्रणमन्तं च राजानं सोमः पस्पर्श पाणिना । मार्जन्निव तदङ्गेषु सङ्क्रान्तवर्तनीरजः ॥ २० ॥ पित्रा स्वपाणिपझेन स्पृश्यमानोऽवनीपतिः । उत्कोरककदम्बानो बजूव पुलकाङ्गुरैः॥ २१ ॥ राजानुजोऽपि सोमर्पि प्रणमन्निदमब्रवीत् । प्राप्तो वहकलचीर्येष त्वत्पादाम्लोजनृङ्गताम् ॥ २५ ॥ मौलिमाघ्राय तस्यानमिव सोमः प्रमोदनाक् । तमालिलिङ्ग सर्वाङ्ग नगं नव श्वाम्बुदः ॥ २३ ॥ सोमवेस्तु तदा कोणो वाष्पः प्राउज़वन्दशोः । वनूव तत्क्षणादान्ध्यप्रध्वंसपरमौषधम् ॥ २४ ॥ हग्भ्यां तत्कालमालोकवतीच्या तावुनी मुनिः। ददर्श पुनरावृत्तगाईस्थ्यस्नेहबन्धनः ॥ २५॥ पृञ्चति स्म च हे वत्सौ सुखं कालोऽतिवाहितः । तावूचतुस्त्वत्प्रसादात्कट्याणगुमदोहदात् ॥ २४६॥ अप्रेक्ष्यमाणं तत्कीहगत्तापसनामकम् । इति वटकलचीर्यन्तरुटज प्राविशद्रुतम् ॥ २७ ॥ तानि तापसनाएमानि स्वोत्तरीयाञ्चलेन सः। प्रतिलेखितुमारेले प्राग्ममत्वं परिस्पृशन् ॥ २४ ॥ तस्य चैवमच्चिन्ता पात्राणि यतिनामहम् । किं पात्रकेसरिकया क्वापि प्रत्यलिख पुरा ॥ २४ए । इति चिन्तयतस्तस्य जातिस्मृतिरजायत । सस्मार च ह्याकृतवद्देवमर्त्यनवाग्निजान् ॥ २५ ॥ श्रामण्यं प्राग्नवकृतं स्मरन्बटकलचीर्यथ । वैराग्यं परमं जे मित्रं निर्वाणसम्पदः ॥ २५१॥ धर्मध्यानं व्यतिक्रम्य शुक्लयाने द्वितीयके । स्थितो वटकलचीयोपत्केवलज्ञानमुज्वलम् ॥ २५ ॥ तत्कालकेवलज्ञानी महात्मा सोमचन्मः । पितुळतुश्च विदधे सुधानां धर्मदेशनाम् ॥ २५३ ॥ १ मार्गधूलिः । २ ईषत् उष्णः । ३ गतदिनकृतवत् ।

·चिकीर्षति स्म बालो ऽपि नीहारादि यदा च सः। चक्रे तदा सदा सज्झां सुव्यक्तां वालधारिषु ॥६॥ शय्यातरकुमाराणां सर्वेषां जन्मरिव । वज्रो ऽजवत्प्रीतिगुणं समानं तेषु दर्शयन् ॥६३ ॥ ज्ञानोपकरणादानालक्रीडां प्रपञ्चयन् । वनः प्रमोदयामास प्रतिवासरमार्यिकाः॥ ६ ॥ वनं दृष्ट्वा सुनन्दापि सुरूपं शीलशालिनम् । शय्यातरेन्यो ऽयाचिष्ट मत्सूनुरिति वादिनी ॥६५॥ जननीपुत्रसम्बन्धं तवामुष्यानकस्य च । न विद्मः किं त्वसौ न्यासो गुरूणामिति ते ऽवदन् ॥६६॥ इत्युक्त्वा नार्पयामासुस्तस्यै शय्यातराः सुतम् । ततश्चैक्षिप्ट सा वनं दूरस्थैव परस्ववत् ॥ ६७ ॥ महता तूपरोधेन सा तेषामेव वेश्मनि । धात्रीव लालयामास स्तन्यपानादिना सुतम् ॥ ६ ॥ श्तो ऽपि चाचलपुर विषयश्रीविनूषणे । कम्या पूर्णा चेति नद्यौ विद्येते प्रथितानिधे ॥ ६ए॥ अन्तराले तयोर्नचोरवात्सुः के ऽपि तापसाः। पादलेपविदेको ऽजूतेषां मध्ये च तापसः॥ ७० ॥ विधाय पादलेपं च पाउके परिधाय च । जले ऽपि स्थलवत्पादौ विन्यस्य सञ्चचार सः॥ १ ॥ एवं च पाडकारूढः स नित्यं जलवम॑ना । पुरे गतागतं चक्रे जनयन्विस्मयं जने ॥ ॥ नहि वो दर्शने को ऽपि प्रनावो ऽस्ति यथा हि नः। श्रमणोपासकानेवं प्रजहास स तापसः ॥ ७३ ।। तत्रागादार्यशमिताचार्यों वज्रस्य मातुलः । विहारक्रमयोगेन योगसियो महातपाः ॥ ४ ॥ तस्मै चाचार्यवोंय कथयामासुराहताः । स्वदर्शनोपहास ते तापसोपशमुच्चकैः ॥ ७॥ तदाकार्यशमितः श्रुतज्ञाने स्फुरत्यपि । ज्ञात्वा मतिवलेनापि जगाद स्वानुपासकान् ॥ ७६ ॥ नास्य कापि तपःशक्तिस्तापसस्य तपस्विनः । केनाप्यसौ प्रयोगेण प्रतारयति वो ऽखिलान् ॥ १७ ॥ A RECE ·सोमचन्यः प्रसन्नश्च ततो वटकलचीरिणम् । सुरार्पितयतिलिङ्गं प्राप्तवोधौ प्रणेमतुः ॥ २५४ ॥ वयं च समवासार्म विहरन्तोऽन्यदा नृप । उद्याने पोतनप्रत्यासन्ने नाना मनोरमे ॥ २५५ ।। प्रत्येकवुनः पितरं निजं वटकलचीर्यपि । अर्पयित्वा तदास्माकं गतोऽन्यत्र नराधिप ॥ २५६ ॥ राजा प्रसन्नचन्योऽपि प्रययौ पोतनं पुरम् । तस्थौ च स्थिरवैराग्यो वाग्निर्वटकलचीरिणः ॥ २७ ॥ तदा प्रसन्नचन्मः स्वे राज्येऽनमपि नन्दनम् । स्वयं न्यस्य विरक्तात्मा प्रावाजीदस्मदन्तिके ॥ २५ ॥ एवमाख्याय विरते श्रीवीरे परमेश्वरे । ददर्श देवसम्पातमाकाशे मगधेश्वरः ॥ २५ए । पप्रल श्रेणिको नूयः प्रणम्य जगदीश्वरम् । किमेष देवसम्पातो दृश्यते द्योतिताम्बरः ॥ २६ ॥ स्वाम्यप्याख्यत्प्रसन्नरुत्पन्नमिह केवलम् । कर्तुं च तन्महिमानममराः सम्पतन्त्यमी ॥ २६१ ॥ पुनर्विज्ञपयामास जिनेन्; मगधाधिपः । नगवन्केवलझानं कस्मिन्ब्युच्छेदमेष्यति ॥ २६ ॥ नाथोऽप्यकथयत्पश्य विद्युन्माली सुरो ह्यसौ । सामानिको ब्रह्मेन्जस्य चतुर्देवीसमावृतः ॥ २६३ ॥ अहोऽमुष्मात्सप्तमेऽह्नि च्युत्वा जावी पुरे तव । श्रेष्ठिऋषजदत्तस्य जम्बूः पुत्रोऽन्त्यकेवली ॥ २६ ॥ राजापृचदसौ यद्यासन्नप्रच्यवनोऽमरः। तेजोऽस्य तत्किमहीणमथाचख्यौ जगजुरुः ॥ २६५ ॥ राजन्नेकावताराणामन्तकालेऽपि नाकिनाम् । तेजादयादिच्यवनलिङ्गान्याविनवन्ति न ॥ २६६ ॥ तदा मुदानादृताख्यो जम्बूफीपपतिः सुरः । शब्देन महतावादिदहो मे कुलमुत्तमम् ॥ २६७ ॥ तदा च श्रेणिकोऽपृचन्नगवन्तं कृताञ्जलिः । देवोऽयमेवं स्वकुलप्रशंसां कुरुते कुतः ॥ २६७ ॥ सर्वज्ञः कथयामास राजन्नत्रैव पत्तने । यो गुप्तमतिर्नाम बभूव नुवि विश्रुतः ॥ २६ए ।

·२ ततश्चिकीर्षवः स्वस्य दर्शनस्य प्रत्नावनाम् । आचार्याश्चिक्षिपुर्योगविशेष सरिदन्तरे ॥ एव ।। एहि पुत्र यथा यामो वयं परतटे तव । इति चावोचदाचार्यों धुर्यो महात्मनाम् ॥ एए । तटपये ततस्तस्याः सरितो मिलिते सति । आचार्यः सपरीवारः परतीरनुवं ययौ ॥ ए६ ॥ आचार्यैदर्शितं तं चातिशयं प्रेदय तापसाः। सर्वे ऽपि संवि विजिरे तन्नक्तश्चाखिलो जनः॥ ए॥ आचार्यस्यार्यशमितस्यान्तिके प्राव्रजन्नथ । सर्वे मश्रितमिथ्यात्वास्तापसा एकचेतसः॥ ए॥ ते ब्रह्मवीपवास्तव्या इति जातास्तदन्वये । ब्रह्मवीपिकनामानः श्रमणा आगमोदिताः॥ एए॥ श्तश्च वज्रस्तत्रस्थः क्रमेणानिहायनः । तदा च धनगिर्याद्यास्तत्र साधव आययुः ॥ १० ॥ आयास्यति धनगिरिग्रहीष्यामि स्वमात्मजम् । सुनन्दैवं चिन्तयन्ती तेष्वायातेष्वमोदत ॥११॥ सुनन्दापि महर्षिन्यः स्वनन्दनमयाचत । ते पुनर्पियामासुः प्रत्यनाषन्त चेदृशम् ॥ १०॥ अयाचितस्त्वया दत्तो मुग्धे ऽस्मभ्यमयं शिशुः । वान्तान्नमिव को दत्तं पुनरादातुमिछति ॥ १०३ ॥ विक्रीडेष्विव दत्तेषु स्वामित्वमपगति । मा याचिष्ठाः सुतं दत्त्वा त्वयैष परसात्कृतः॥ १० ॥ पक्ष्योरुनयोरेवमुच्चैर्विवदमानयोः । लोको ऽवादीदमुं वादं राजा निर्धारयिष्यति ॥ १५ ॥ ततः सुनन्दा लोकेन सहिता नृपपर्षदि । जगाम सङ्घसहिताः श्रमणा अपि ते ययुः ॥ १०६॥ राज्ञो न्यषीदघामेन सुनन्दा दक्षिणेन तु । श्रीमान्सङ्घः समस्तो ऽपि यथास्थानमधापरे ।। १०७ ॥ परिनाव्य प्योोषामुत्तरं चावदन्नृपः । येनाहूतः समायाति बालस्तस्य नवत्वसौ ॥ १० ॥ १ संवेगं प्रापुः ।

·तस्य कौ तनुजन्मानावजूतां क्रमयोगतः । ज्यायानृपनदत्ताख्यो जिनदासानिधो लघुः ॥ २० ॥ ज्यायानतिसदाचारो द्यूतादिव्यसनी लघुः । तौ घावाद्यन्तयुगयोः प्रत्यक्षे श्व वर्मणी ॥ ११ ॥ ततवर्षजदत्तेन जिनदासः सुमेधसा । त्यक्तो ऽराचार इति सर्वस्वजनसादिकम् ॥ ॥ अहमञातृकोऽस्मीति ज्येष्ठः स श्रेष्ठिसूर्वदन् । कनिष्ठस्य शुन श्व प्रवेष्टुं न गृहेऽप्यदात् ॥ २३ ॥ जिनदासोऽन्यदा दीव्यन्नन्येन द्यूतकारिणा । संजातद्यूतकलहे सद्योऽस्त्रेण न्यहन्यत ॥ २७४ ॥ फलं द्यूतविषतरोरायुधाघातवेदनम् । जिनदासोऽन्वनूषङ्क श्व मितले लुग्न् ॥ २५ ॥ स्वजनाश्चर्षजदत्तमूचुर्नो परमाईत । प्राणिमात्रसाधारिया दयया जीवयानुजम् ॥ २६ ॥ पात्रं कीर्तविशुद्धायाः स बन्धुः स च नायकः । यो बन्धुं सेवकं चान्युघरते व्यसनावटात् ॥ २७ ॥ रुपनोऽप्यन्यधाजत्वावरजं स्वजनेरितः । समाश्वसिहि हे वत्स त्रास्ये त्वामौषधादिनिः॥ ॥ जगाद जिनदासोऽपि क्षमस्व मम दुर्नयान् । कार्यमामुष्मिकं कुर्या जीवितव्यास्पृहस्य मे ॥ २७ए । प्रयच परलोकाध्वप्रस्थितस्य ममाधुना । धर्मोपदेशपाथेयमार्यानशनपूर्वकम् ॥ २० ॥ रुपनोऽप्यन्वशादेवमनुजं निर्ममो नव । जप स्वचमनाः पञ्चपरमेष्ठिनमस्क्रियाम् ॥ २१ ॥ एवमाद्यनुशिष्यानुजन्मानमुपत्नः स्वयम् । आराधनां सानशनां कारयामास शुषधीः ॥ २ ॥ विपद्य जिनदासोऽपि तेन पण्डितमृत्युना । जम्बूदीपाधिपो जज्ञे देवोऽयं परमर्षिकः ॥ २३ ॥ अयं चास्मघचोऽौषीद्यमाजगृहपत्तने । केवली चरमो जावी जम्बू ऋषजदत्तजः ॥ २४ ॥ १ शरीरे, द्विवचनम् । २ अधकूपात् गर्भातू ।

·व्यजिज्ञपन्गुरुं योगप्रतिपन्नाश्च साधवः। जगवन्वाचनाचार्यस्तत्को ऽस्माकं नविष्यति ॥ १५॥
वज्रो वो वाचनाचार्यो नवितेत्यादिशद्गुरुः । नक्तत्वादविचार्यैव प्रत्यपद्यन्त ते तथा ॥ १३॥
प्रातःकृत्यं कायोत्सर्गवाचनाग्रहणादिकम् । कर्तुं ते साधवो वजं निषद्यायां न्यषादयन् ॥ १३ ॥
गुर्वाज्ञास्तीति वज्रो ऽपि निषद्यायामुपाविशत् । श्राचार्यस्येव विनयं तस्याकार्षश्च साधवः ॥ १५ ॥
सर्वेषामपि साधूनामानुपूर्व्या परिस्फुटान् । सङ्क्रान्त्या वज्रलेपानान्वज्रो ऽथालापकान्ददौ ॥ १६॥
ये ऽत्यल्पमेधसस्ते ऽपि साधवो ऽध्येतुमागमन् । उपचक्रमिरे वज्रादादायादाय वाचनाम् ॥ १७ ॥
अमोघवाधनो वज्रो बनूवातिजमेष्वपि । तन्नव्यमजुतं दृष्ट्वा गठः सर्वो विसिमिये ॥ १० ॥
आलापान्साधवः पूर्वमधीतान्सुस्फुरानपि । संवादार्थमपृच्छंश्च वज्रो ऽप्याख्यत्तथैव तान् ॥ १५ ॥
तावदेकवाचनया वज्रात्पेतुर्महर्षयः । अप्यनेकवाचनाजिर्यावन्न गुरुसन्निधौ ॥ १० ॥
ते ऽज्यधुः साधवो ऽन्योन्यं गुरुर्यदि विलम्बते । वज्रपार्श्वे तदा शीघ्र श्रुतस्कन्धः समाप्यते ॥११॥
गुरुन्यो ऽज्यधिक वनं मेनिरे मुनयो गुणैः । एकगुरुदीक्षिते हि सुगुणे मोदते गणः ॥ १७ ॥
श्राचार्याश्चिन्तयामासुरेतावन्निश्च वासरैः । वज्रो ऽस्मत्परिवारस्य नावी ज्ञातगुणः खलु ॥ १५३ ॥
वज्रमध्यापयामो ऽथानधीतं यद्यदस्य हि । उपेत्य पाठ्यतां याति गुरोः शिष्यो ऽमलैर्गुणैः ॥ १एच ॥
चिन्तयित्वैवमाचार्याः कथिते ऽह्नि समाययुः । मुनयो वज्रसहितास्तत्पादांश्च ववन्दिरे ॥ १५ ॥
किं वः स्वाध्यायनिर्वाहो नवतीति गुरूदिते । बनापिरे देवगुरुप्रसादादिति साधवः ॥ १६ ॥
वन्दित्वा पुनराचार्या शिष्याः सर्वे व्यजिज्ञपन् । अस्माकं वाचनाचार्यों वनो ऽयुष्मदाझया ॥१॥

·अधीत्य दश पूर्वाणि शीघ्रमेहि मदाझया । तव सन्निहिताः सन्तु सौम्यशासनदेवताः ॥ १५ ॥ त्वन्मुखाच प्रसरतु दशपूर्वी महर्षिषु । हे वत्स कूपाउदकमिवोपवनशाखिषु ॥ २१५ ॥ एवं सिंहगिरिर्वजमवन्तीं गन्तुमादिशत् । वर्तते स्थविरः कल्प इत्यृषी पौ च तत्समम् ॥ १६॥ शेषामिवाज्ञामादाय मूर्धा सिंहगिरेगुरोः । वज्रो ऽगानगुप्तांहिपूतामुजयिनी पुरीम् ॥ १७ ॥ प्राप्ते चोजयिनीपुर्या सुनन्दानन्दने मुनौ । निरैदिष्ट जगुप्ताचार्यः स्वप्नं शुन्ने क्षणे ॥ २१ ॥ यदादाय मम करात् दीरपूर्ण पतद्रहम् । आगन्तुको ऽपिबत्कश्चित्तृप्तिं च परमामगात् ॥ १५ ॥ शिष्येन्यः कथयामास गुरुः स्वमं च तं प्रेगे । तस्यार्थ विविधं ते ऽपि यथाप्रझं व्यचारयन् ॥ २०॥ गुरुरूचे न जानीयातिथिः कोऽप्यागमिष्यति । स सार्थ सूत्रमस्मत्तः सर्वमादास्यते सुधीः ॥२१॥ वज्रो ऽपि नगरीधारे शर्वरीमतिवाह्य च । प्रजाते ऽगानगुप्ताचार्यवर्यप्रतिश्रयम् ॥ २२ ॥ दूरतो वज्रमालोक्य गुरुरिन्दुमिवार्णवः । उवासं कलयामास परं परमया मुदा ॥ २३ ॥ आचार्यों ऽध्यायदहो मे सौजाग्यनास्य धीरिति । किमालिङ्गाम्यहममुमकमारोपयामि च ॥ २२ ॥ प्रसिद्धिसदृशीं वज्रस्याकृति परिनाव्य च । वज्रो ऽयमिति निश्चिक्ये नगुप्तो महामुनिः ॥ १२५ ॥ वन्दनानिमुखं वज्र नगुप्तो ऽथ सस्वजे । बलीयसी खलुत्कएग विनयं न प्रतीदते ॥ २६ ॥ आरोप्याङ्के जगुप्ताचार्यों वज्रमजाषत । अधितपदनाम्लोज स्वनेने नृङ्गतां नयन् ॥ २७ ॥ कञ्चित्सुखविहारस्ते कञ्चित्ते ऽङ्गमनामयम् । कच्चित्तपस्ते निर्विघ्नं कञ्चित्ते कुशली गुरुः ॥ २० ॥ १ पात्रम् । २ प्रातः ।

·अनेकधातुमभूमिधृतसन्ध्याघ्रविन्रमम् । व्राम्यउन्मत्तचमरीजम्नानाङ्कारगह्वरम् ॥ ३६५ ॥ नमेरुजूर्जतगरकिम्पाकाकुलमेखलम् । स तं हिमाजिमजादीव्योमस्थो ऽन्य श्वार्यमा ॥ ३६५ ॥ ॥ चतुर्तिः कलापकम् ॥ स शाश्वताहत्प्रतिमाः सिचायतनवर्तिनी । ववन्दे वन्द्यमानांहिर्विद्याधरकुमारकैः ॥ ३६६ ॥ तरङ्गरङ्गशालास्थलास्यलासकपङ्कजम् । पद्मसौगन्ध्यवहनादिव मन्थरमारुतम् ॥ ३६७ ॥ सञ्चरन्नीरजमिव क्रीमदप्सरसां मुखैः । उन्निपङ्कजरजोधिवाससुजगोदकम् ॥ ३६७ ॥ श्रीदेवीदेवतागारप्रगायदमरीजनम् । पद्मदं जगामाथ वज्रर्पिोमवर्त्मना ॥३६॥त्रिनिर्विशेषकम् ॥ तदा च देवपूजार्थमवचित्यैकमम्बुजम् । श्रीदेव्या देवतागारं यान्त्या वज्रर्षिरैदयत ॥ ३७० ॥ श्रीवता ववन्दे तं दृष्टमात्रं मुनीश्वरम् । रक्कोणीर्षप्रजाम्नोमिः पयन्तीव तत्क्रमौ ॥ ३७१ ॥ धर्मलालाशिषं दत्त्वा तस्थिवांसं तु तं मुनिम् । बझाञ्जलिः श्रीरवददाज्ञापय करोमि किम् ॥ ३७॥ जगाद वज्रो नगवानादिष्टमिदमेव ते । पाणिपद्मस्थितं पद्ममिदं पद्मे ममार्यताम् ॥ ३७३ ॥ स्वामिन्किमेतदादिष्टमिन्त्रोपवनजान्यपि । पुष्पाण्यानेतुमीशास्मीत्युक्त्वा सा पद्ममार्पयत् ॥ ३७४ ॥ वन्दितश्च श्रिया वज्रः पुनरुत्पत्य सत्वरम् । पथा यथागतेनैव हुताशनवनं ययौ ॥ ३७५ ॥ विद्याशक्त्या च नगवान्विमानं व्यकरोदय । पालकस्यानुजन्मेव बन्धुरं विविधर्धिनिः॥ ३७६ ॥ अस्थापयच्च तन्मध्ये श्रीदेव्यर्पितमम्बुजम् । विंशतिं पुष्पलदाणि तस्य पार्श्वेषु तु न्यधात् ॥ ३७७ ॥ १ कमलम् २ उष्णीषो मुकुटः LOCROSSASARASRRORE ·कुचयोमएमनं यावन्नवोढः स प्रचक्रमे । तावदागममोपीनवदत्तमहामुनेः ॥ ३१६॥ स चातृदर्शनोत्तालः किंतवो जयवानिव । फागुदस्थापिहायाधमण्डितामपि वसनाम् ॥ ३१७ ॥ हित्वार्धमएिकतां कान्तां न गन्तुमुचितं तव । तस्याः सखीनामित्युक्तिं स एड इव नाशृणोत् ॥३१७ ॥ साग्रहं वारयन्तीनां तासां चेत्युत्तरं ददौ । कृत्वा गुरुप्रणिपातं पुनरेष्यामि वालिकाः ॥३१॥ नवदेवस्ततः स्थानात्प्लवमानः प्लवङ्गवत् । अभ्येत्य नवदत्तर्षि तत्र स्थितमवन्दत ॥ ३५० ॥ वन्दित्वोलितमात्रस्यानुजस्य घृतनाजनम् । मुनिः श्रामण्यदानाय सत्यंकारमिवार्पयत् ॥ ३१॥ जवदत्तस्ततोऽगारादनगारशिरोमणिः । निर्जगाम धियां धाम मनाग्त्रातरि दत्तदृक् ॥ ३२ ॥ नवदेवोऽपि तत्सर्पिोजनं जारयन्करे । अन्वगानवदत्तर्षि तत्सदाम्भोजपट्पदः ॥ ३२३ ॥ अन्येऽपि बहवो नार्यो नराश्च जयदेववत् । अन्वयुर्जवदत्तर्पिमुदूर्मिप्रमदइदाः॥ ३२ ॥ मुनिर्न कञ्चिद्व्यसृजन्मुनीनामुचितं ह्यदः । अविसृष्टाश्च मुनिना न व्याववृतिरे जनाः ॥ ३२५ ॥ दूरं गत्वा च निर्विणास्तं वन्दित्वा महामुनिम् । स्वयमेव व्याजुघुटुरादौ नार्यो नरास्ततः ॥ ३२६॥ नवदेवस्तु नजात्मा चिन्तयामासिवानिदम् । अप्यविसृष्टा व्याघुटन्त्वेते नैते हि सोदराः ॥ ३२७ ॥ अहं तु सोदरोऽमुष्य घावावां स्नेहलो मिथः। तदनेनाविसृष्टस्य न्याय्यं व्याघुटनं न मे ॥ ३२ ॥ जक्तपानादिनारेणाक्रान्तोऽयं नूनमग्रजः । ततो ममार्पयघोढुं प्रसीदन्घृतजाजनम् ॥ ३शए। चिरादन्यागतं श्रान्तं ज्यायांसं जातरं मुनिम् । अमुक्त्वा तदमुं स्थाने न निवर्तितुमुत्सहे ॥ ३३० ॥ १ उत्सुकः । २ छूतकारः । ३ बधिरः ।

·मा वनस्वामिना साध वसेरेकप्रतिश्रये । किं तु वत्स त्वमन्यस्मिन्नधीयीथाः कृतस्थितिः ॥ ए२ ॥ यो हि सोपक्रमायुष्को वजेण सह यामिनीम् । एकामपि वसेत्सो ऽनुम्रियते तं न संशयः ॥ ए३ ॥ एवं करिष्ये ऽहमिति प्रतिपद्यार्यरक्षितः । तेषां निर्यामणां कृत्वा पुरीं वज्राश्रिता ययौ ॥ एव ॥ नगर्या बहिरेवास्थात्तां निशामार्यरहितः । निशाशेपे स्वप्नममुं वज्रस्वामी ददर्श च ॥ एए॥ यदद्य पयसा पूर्णः केनाप्यस्मत्पत नुहः । अपाय्यागन्तुना जूरि किंचिदस्थाच तत्पयः॥ ए६ ॥ वज्रस्वामी महर्षीणां स्वमार्थ व्याकरोत्प्रगे। बहुपूर्वश्रुतग्राही को ऽप्येष्यति ममातिथिः ॥ ए७ ॥ स उपादास्यते ऽस्मत्तो बहुपूर्वश्रुतं सुधीः । पूर्वश्रुतावशेष तु मत्पार्श्वे ऽपि रहिष्यति ॥ ए॥ उपवनमुनि प्रातराययावार्यरहितः । ववन्दे हादशावर्तवन्दनेन च तं गुरुम् ॥ एए॥ तं च पाच वर्षिः कुत आगाः स चावदत् । तोसलिपुत्राचार्याणां पादमूलादिहागमम् ॥ १० ॥ वनस्वाम्यब्रवीदार्यरक्तिस्त्वं किमाख्यया । सो ऽप्याख्यादेवमिति च पुनर्वन्दनपूर्वकम् ॥ १०१ ॥ वज्रस्वाम्यपि तं ज्ञात्वा सप्रसादमदो ऽवदत् । स्वागतं तव कुत्र त्वं प्रतिश्रयमशिश्रियः ॥१०॥ बहिरावासितो ऽस्मीति तेनोक्ते खाम्यदोऽवदत्।महात्मन्किंन जानासि बहिःस्थोऽध्येष्यसे कथम् १०३ सोमजूर निधत्ते स्म स्वामिन्निन्ने प्रतिश्रये । उदतारिषमाचार्यनगुप्तानुशासनात् ॥ १५॥ उपयोगेन वर्षिर्विदित्वैवमुवाच च । युक्तमेतमि पूज्यास्ते स्थविरा नाहुरन्यथा ॥ १० ॥ वज्रो ऽथ पृथगावासस्थितमप्यार्यरक्षितम् । अध्यापयितुमारेने पूर्वाणि प्रतिवासरम् ॥१०६॥ अचिरेणापि कालेन सोमदेवजवो मुनिः । पूर्वाण्यपूर्वप्रतिनो नवाधीयाय लीलया ॥ १०७ ॥ SOME SAR ·मासौ वसेदिति मनोव्यापार्थ कनीयसः। गार्हस्थ्यवार्ता प्राक्रस्त नवदत्तो महामुनिः ॥ ३३१ ॥ एते ते ग्रामपर्यन्तपादपाः पान्धमएमपाः।ज्रातरावां वानरवयेषु स्वैरमरंस्वहि ॥ ३३५ ॥ सरोवराणि तान्येतान्यावान्यां यत्र शैशवे । अकारि नलिनीनाबारश्रीः कएज्योमिथः ॥ ३३३ ॥ एताश्च ग्रामपर्यन्तनूमयो भूरिवालुकाः। यत्रावां वालुकाचैत्यक्रीडां प्रावृष्यकृष्वहि ॥ ३३४ ॥ जवदत्तोऽनुजन्मानमेवमध्वनि वार्तयन् । जगाम ग्राममाचार्यपादपझैः पविनितम् ॥ ३३५ ॥ सानुजं नवदत्तर्षि वसतिघारमागतम् । निरीक्ष्य कुहकाः प्रोचुः कृतवक्रोष्ठिका मिथः ॥ ३३६ ॥ दिव्यवेषधरो नूनमनुजो मुनिनामुना । प्रव्राजयितुमानीतः खं सत्यापयितुं वचः ॥ ३३७ ॥ सूरिरूचे नवदत्त तरुणः कोऽयमागतः। सोऽवदन्नगवन्दीदां जिघृक्षुर्मेऽनुजो ह्यसौ ॥ ३३ ॥ सूरिणा लवदेवोऽपि पप्रचे किं व्रतार्थ्यसि । मा नूचाता मृपावादीत्येवमित्यवदत्स तु ॥ ३३५ ॥ नवदेवस्तदैवाथ पर्यव्राज्यत सूरिनिः । साधुन्यां सहितोऽन्यत्र विहाँ च न्ययोज्यत ॥ ३० ॥ नवदेवः किमद्यापि नायात इति चिन्तया । स्वजनाः पृष्ठतोऽज्येत्य नवदत्तं बनापिरे ॥ ३१ ॥ जवदेवोऽन्वगायुष्मान्प्रियां हित्वार्धमण्डिताम् । तन्मुदे किं त्वनायाते तस्मिन्जीवन्मृता वयम् ॥३५॥ खिद्यते चक्रवाकीव सा युक्तिविधवा वधूः। विश्राम्यति न तस्याश्च नयनाम्बु सिराम्बुवत् ॥ ३४३ ॥ एकाक्यस्माननापृचय नवदेवः क्वचिद्रजेत् । इति स्वप्नेऽप्यसम्नाव्यं गतश्च क्वापि किं ह्यदः ॥ ३४ ॥ नष्टस्वानिव अहिलान्नवदेवमपश्यतः । अस्माननुगृहाण कथय व स तेऽनुजः॥ ३३॥ १ अपेक्षयाविधवा । 5555 ·ARL जनिकदोपानिःशेषं तदा च क्षितिमण्डलम् । जझे धान्यर्विनाम्चोजिर्मीनबहुःखसङ्कुलम् ॥ १७ ॥ धर्मप्रधाना सा वन्धून्निजानेवमयान्यधात् । जीवितास्मः सुखं तावदद्य यावदमी वयम् ॥ १५ ॥ विना धान्यक्रयाहुःखं जीवितास्मः कियच्चिरम् । तपरं सविषं नोज्यमुपनुज्य समाहिताः ॥ १६ ॥ स्मृतपञ्चनमस्काराः कृतानशनवृत्तयः। मुखगेहस्य देहस्य सद्यस्त्यागं विदध्महे ॥ १७ ॥ युग्मम् ।। अथेत्यम् बन्धवो ऽवोचन्नस्त्वेवं हन्त साम्प्रतम् । गळतो ऽस्य शरीरस्य प्राप्तकालं फलं ह्यदः ॥१७॥ पक्त्वाथान्नं लक्ष्मूल्यं सा यावन्नापिदिषन् । वज्रसेनमुनिस्तावत्तजीवातुरिवागमत् ॥ १५ ॥ तमालोक्य मुनि सापि हर्षादेव व्यचिन्तयत् । चित्तं वित्तं च पात्रं च दिष्टया पूर्णमिदं त्रयम् ॥१०॥ दत्त्वा तदद्य पात्राय श्लाघ्यं जन्म करोग्यदः । कदाचिदैवयोगेन यदीपात्रसङ्गमः ॥ ११ ॥ हृष्टाय तस्मै विस्मेरचकुनिझामदत्त सा । लक्ष्मूल्यस्य पाकस्य वृत्तान्तं च न्यवेदयत् ॥ १७॥ अथाख्यबज्रसेनो ऽपि मा स्मैवं प्रतिपद्यथाः। न सुजिदं यत्प्रातर्नविष्यति न संशयः ॥ १५३ ॥ सापृचन्नवताझायि स्वयमेततान्यतः । अथोचे सो ऽप्यदो ऽम्नोदगर्जितोर्जितया गिरा ॥ १४ ॥ श्रीवज्रस्वामिनास्म्युक्तो यदा निदां त्वमामुयाः । लक्पाकोदनात्प्रातः सुनि नविता तदा ॥ १५५ ॥ इति श्रोत्रामृतं श्रुत्वा तद्दिनं क्षणमात्रवत् । श्राविका सा सुर्निदं पयामास लीलया ॥ १६ ॥ प्रजाते च प्रजाजालैश्चएमांशोरिव मएमलम् । वहि–चक्रमापूर्ण धान्यैर्दूरादथागमत् ॥ १७ ॥ जनः स्वछमनाः सा च ततः सद्यो ऽप्यजायत । कालं कंचन तत्रैव वज्रसेनो ऽप्यवास्थित ॥ १९॥ १ नौकासमूहः REASESENGE ·जूयोऽप्यपृवत्स मुनिरार्यवत्सूनुना प्रिया । नवदेवेन या त्यक्ता नवोढा सास्ति वा न वा ॥ ३६१ ॥ सा दध्यौ जवदेवोऽयं नूनमात्तवतोऽग्रजात् । यदि वा वार्तयाम्येनमने समिहागतम् ॥ ३६५ ॥ उवाच चिन्तयित्वैवमार्यववतीसुतः । त्वमेव नवदेवोऽसि किमिहागास्तपोधन ॥ ३६३ ॥ नवदेवोऽवदत्साधु त्वयाहमुपलक्षितः । स एव नवदेवोऽस्मि नागिलाजीवितेश्वरः ॥ ३६५ ॥ तदाग्रजोपरोधेन तां विमुच्य निरीयुषा । अनि तापि हि मया व्रतमादायि दुष्करम् ॥ ३६५ ॥ विपन्ने साम्प्रतं नातर्यहमङ्कुशवर्जितः । नागिला सा कथमनूदित्यागां तद्दिदृदया ॥ ३६६ ॥ नागिला चिन्तयामास चिरादृष्टां हि मामसौ । न हि प्रत्यभिजानाति परावृत्तवयोगुणाम् ॥ ३६७ ॥ आत्मानं झापयाम्येनमिति प्रोवाच नागिला । नागिला सास्म्यहं हन्त नवोढात्याजि या त्वया ॥३६॥ एतावता च कालेन यौवनेऽपि व्यतीयुषि । किं नाम मयि लावण्यं पुण्याशय विमृश्यताम् ॥ ३६ए । मुक्त्वा रत्नत्रयं स्वर्गापवर्गफलदायकम् । वराटिकामात्र निजां मा ग्रहीस महाशय ॥ ३७० ॥ अत्यन्तघोरनरकपातप्रतिनुवामहो । विषयाणां स्मरास्त्राणां मा गास्त्वं नेदनीयताम् ॥ ३७१ ॥ ग्राहितोऽसि व्रतं जात्रा बद्मनापि हितैषिणा । तमप्यनाप्तं मा मंस्था मयि पापखनौ रतः ॥ ३७२ ॥ तदद्यापि निवर्तस्व गुरुपादाननुव्रज । मयि रागकृतं चाघमालोचय तदन्तिके ॥ ३७३ ॥ यावदेवं नवदेवं नागिला नृशमन्वशात् । ब्राह्मण्या दारकस्तावत्तत्रागानुक्तपायसः ॥ ३७॥ जचे च पायसं नुक्तं यन्मयाद्य सुधोपमम् । तघमिष्याम्यहं मातरधो धारय नाजनम् ॥ ३७५ ॥ १ पापरहितम् । २ निर्गतेन । ३ मृते । ४ साक्षिणाम् ।

·निमन्त्रितोऽहमन्यत्र लप्स्ये तत्र च दक्षिणाम् । अवान्तपायसो मातनोक्तुं शदयामि नो पुनः॥ ३७६ ॥ आदाय दक्षिणामत्रागतो नूयोऽपि पायसम् । स्वयं वान्तं स्वयं लोदये का हीः स्वोबिष्टनोजने ॥३७॥ ब्राह्मण्युवाच वान्ताशी जुगुप्स्यस्त्वं नविष्यसि । अलं जुगुप्सनीयेन कर्मणानेन दारक ॥ ३७७ ॥ तच्छ्रुत्वा नवदेवोऽपि निजगादेति हे वटो । त्वं नविष्यसि वान्ताशी निकृष्टः कुक्कुरादपि ॥३७ए॥ नागिलोवाच तमृषि यद्येवं वेत्सि वदि च । तन्मामुषम्य किमिति नूयोऽप्युपबुजुक्षसे ॥ ३० ॥ मांसासृगस्थिविण्मूत्रपूर्णाहमधमाधमा । वान्तादपि जुगुप्स्यास्मि मामिछन् किं न लजासे ॥ ३१॥ पश्यस्यौ ज्वलदग्निं न पुनः पादयोरधः । यसरं शिक्ष्यस्येवं न स्वं शिक्षयसि स्वयम् ॥ ३२॥ का हि पुंगणना तेषां येऽन्यशिक्षाविचक्षणाः। ये स्वं शिदयितुं ददास्तेषां पुंगणना नृणाम् ॥३७३ ।। जवदेवोऽवदत्साधु शिक्षितोऽस्मि त्वयानधे । आनीतः पथि जात्यन्ध इव यानहमुत्पथे ॥ ३४ ॥ तदद्य स्वजनान्दृष्ट्वा यास्यामि गुरुसन्निधौ । व्रतातीचारमालोच्य तप्स्येऽहं उस्तपं तपः ॥ ३०५ ॥ नागिलाप्यवदत् किं ते स्वजनैः स्वार्थलाग्जव । मूर्तिमन्तो हि ते विघ्ना नाविनो गुरुदर्शने ॥ ३७६ ॥ तगन गुरुपादान्ते दान्तात्मा व्रतमाचर । प्रत्रजिष्याम्यहमपि वतिनीजनसन्निधौ ॥ ३७॥ नवदेवोऽथ वन्दित्वार्ह द्विम्बानि साहितः । गत्वा गुर्वन्तिकेऽकार्षीत्कृत्यमालोचनादिकम् ॥ ३ ॥ श्रामण्यं निरतीचारं नवदेवः प्रपालयन् । कालं कृत्वादिकल्पेऽन्वसामानिकः सुरः॥ ३ ॥ श्तश्च नवदत्तस्य जीवः स्वर्गात्परिच्युतः। विजये पुष्कलावत्यां विदेहोवींशिरोमणौ ॥ ३ ॥ १ नवान्तं पायसं येन सः। २ वान्तभोजी। ३ गछन् । ४ सावधानः ।

·S नगर्यां पुष्करी किण्यां वज्रदत्तस्य चक्रिणः। यशोधरानिधानाया राझ्याः कुदाववातरत्॥३१॥ युग्मम् तस्मिन्नुपागते कुझिसरोवरमरावताम् । अद्यशोधरादेव्या दोहदोऽम्नोधिमझाने ॥ ३ए॥ ततश्चाम्भोधिसध्रीच्यां सीतानद्यां महीपतिः। कीमयित्वा महादेवीं तद्दोहदमपूरयत् ॥ ३३ ॥ सम्पूर्णदोहदा साथ महादेवी यशोधरा । वहीव कलयामास लावण्यमधिकाधिकम् ॥ ३ए। ॥ पूर्णे च समयेऽसूत महिषी चक्रवर्तिनः । उत्तमं तनुजन्मानं गडेव कनकाम्बुजम् ॥ ३५ ॥ यशोधराया उत्पन्नदोहदानुगतां नृपः। सागरदत्त इत्याख्यां तस्याकृत शुन्नेऽहनि ॥ ३९६ ॥ धात्री निर्माल्यमानश्च पयःपानादिकर्मभिः । शाखीवासादयवृद्धिं राजपुत्रः क्रमेण सः ॥ ३ए ॥ वक्तुं प्रवीणतां प्राप्तः स कुमारोऽध्यजीगपत् । उद्यम्य काञ्चनेलतामुत्सुकं शुकशारिकाः ॥ ३ ॥ प्रौढीलवन्सुहनिश्च स रेमे रलकन्कैः। पीनांसमिकारङ्गनृत्यन्माणिक्यकुएमलः ॥३एए॥ समये स नरेन्जेण नियुक्तो गुरुसन्निधौ । गुरोः कलाः परिपपौ कूपादप श्वाध्वगः ॥ ४० ॥ विश्वस्यापि नृशं नेत्रकैरवाणि प्रमोदयन् । शशीव सम्पूर्णकलः प्रतिपेदे स यौवनम् ॥ ०१॥ स्वयंवरागताः कन्याः पितृन्यां पर्यणायि सः। एता हि पात्रमायान्ति रत्नाकरमिवापगाः ॥ ४०॥ अनडाहीनिरुदेव करेणुजिरिव द्विपः । तारानिरिव शीतांशुस्तानिः सममरस्त सः॥ ३॥ नारीजिरन्यदा कीडन्प्रासादे मदनोपमः । मेरुसन्निनमाकाशे स ददर्शात्रमण्डलम् ॥५॥ अचिन्तयञ्च यादृम्हि श्रूयते मेरुरागमे । तादृगज्रमयः सोऽयं काप्यहो रमणीयता ॥१०॥ १ वृक्ष इव । २ सुवर्णदंडं । ३ गोभिर्वृषभइव ।

·एवं मेरुनिनं मेघमएमसं तस्य पश्यतः । नाभूदवाङ्मुखी दृष्टिविलग्नेव तदन्तरे ॥ ४०६॥
कुमारोऽपश्यदुत्पश्यो यावत्तन्मेघमएमलम् । वारिबुद्बुदवत्तावत्तपिलीय ययौ क्वचित् ॥ ४० ॥
कुमारोऽचिन्तयञ्चैवं क्षणिकोऽयं यथाम्बुदः। तथा शरीरमप्येतत्का कथा सम्पदा पुनः॥ ४० ॥
यत्प्रातस्तन्न मध्याह्ने यन्मध्याह्ने न तन्निशि । निरीक्ष्यते नवेऽस्सिन्ही पदार्थानामनित्यता ॥ ४०ए॥
विवेकजलसिक्तस्य मर्त्यजन्ममहीरुहः । सकामनिर्जरासारं तगृह्णामि व्रतं फलम् ॥ १० ॥
सुधीः सागरदत्तोऽथ परं वैराग्यमुघहन् । बतादानाय पितरावापप्रच कृताञ्जलिः ॥ ११ ॥
पितरावूचतुर्वत्स यौवनेऽपि व्रताग्रहः । वीणायां वाद्यमानायां शास्त्रपाठ श्वैष ते ॥ १२ ॥
इदानीं युवराजस्त्वं राजापि त्वं चविष्यसि । राज्यं चिरं पालयित्वा गृह्णीयाः समये व्रतम् ॥ १३ ॥
सागरो व्याहरत्पूज्याः प्रत्याख्याता मया श्रियः। परिव्रज्यामुपादातुं तदादिशथ किं न माम् ॥१५॥
इत्याग्रहकुगरेण प्रेमपाशं तयोः सुधीः । चिच्छेदाथान्वमन्येतां तौ व्रतग्रहणाय तम् ॥ १५ ॥
अनेकराजतनयपरिवारोऽथ सागरः। आददे व्रतममृतं सागराचार्यसन्निधौ ॥ १६ ॥
विविधानिग्रहधरो गुरुसेवापरायणः । क्रमात्सागरदत्तोऽनूच्छुतसागरपारगः ॥ १७ ॥
न दूरे तपसः किञ्चिदिति प्रत्ययकारकम् । अवधिज्ञानमुत्पदे सागरस्य तपस्यतः ॥ १७ ॥
जवदेवस्य जीवोऽपि पूर्ण काले दिवश्च्युतः । तत्रैव विजये वीतशोकायां पूःशिरोमणौ ॥४१ए॥
पद्मरथानिधानस्य महर्चेरवनीपतेः। महिष्यां वनमालायां शिवो नाम सुतोऽनवत् ॥ २०॥ युग्मम् ॥
स पाल्यमानो यत्नेन कल्पद्रुम श्वोजतः । क्रमेण कलयन्वृद्धिं काकपक्षधरोऽनवत् ॥ २१॥

·साक्षिमात्रीकृतगुरौ तस्मिन्प्राज्ञशिरोमणौ । मिथो गृहीतसङ्केता व सञ्चक्रमुः कसाः॥२२॥ यौवने पर्यणैषीत्स राजकन्याः कुलोन्वाः । सम्पृक्तश्चाशुलत्तानि तानिरिव पादपः ॥ २३ ॥ सकलत्रस्य चान्येद्युः प्रासादे तस्य तस्थुषः । सागरर्पिः पुरीवाह्योपवने समवासरत् ॥ २५ ॥ तत्र कामसमृघाख्यः सार्थवाहो महामुनिम् । तं प्रत्यलाजयनत्या मासपणपारणे ॥ ४२५ ॥ गृहे कामसमृघस्य पात्रदानप्रनावतः । वसुधारापतघ्योन्नः पात्रे दानाधि किं न हि ॥ ४२६ ॥ शिवस्तदद्भुतं श्रुत्वा गत्वावन्दत तं मुनिम् । निषसाद च तसादपद्मान्ते राजहंसवत् ॥ ४२७ ॥ चतुर्दशानां पूर्वाणामाकरः सागरोऽपि हि । शिवस्य सपरीवारस्याचख्यौ धर्ममार्हतम् ॥ ४२ ॥ विशेषतश्च संसारासारतां तस्य धीमतः । गमयामास स मुनिर्मनसि स्फटिकामले ॥२॥ शिवोऽपृचच्च तमृर्षि किं प्राग्नवनवः प्रनोः । हो मे पश्यतो यत्त्वां हर्षोऽयमधिकाधिकः ॥ ३० ॥ ज्ञात्वा चावधिनाचख्यौ मुनिस्त्वं पूर्वजन्मनि । कनिष्ठोऽतर्मम त्राता प्राणेभ्योऽप्यतिवतन्नः ॥३१॥ मया प्रबजितेन त्वमनिबन्नपि हि व्रतम् । उपायेन ग्राहितोऽसि परलोकहितेचया ॥३॥ अजूव च सुरावावां सौधर्मे परमर्द्धिको । कुमुदेन्योरिव प्रीतिस्तत्राप्यनवदावयोः ॥ ४३३ ॥ जवेऽस्मिन्वीतरागोऽहं स्वे परे वा समानदृक् । त्वं त्वद्यापि सरागत्वात्माग्नवस्नेहलाग्मयि ॥ ३ ॥ शिवोऽवदद्तादानाद्देवोऽनुवं पुराप्यहम् । तदिहापि नवे पूर्वनववद्देहि मे व्रतम् ॥ ३५ ॥ आपृचय पितरौ यावदायामि व्रतहेतवे । पूज्यास्तावदिहैवाध्वं यूयं मयि कृपालवः ॥ ४३६ ॥ १ उपविशत। 56

·कृत्वा नैषेधिकीं तस्य सदनान्तः प्रविश्य च । क्रमशः प्रतिचक्राम स ऐर्यापथिकी सुधीः॥ ४५ ॥
वन्दनं बादशावर्त दत्त्वा नूमिं प्रमाय च । निषसाद बदन्नुच्चैरनुजानीहि मामिति ॥ ४५३ ॥
शिवोऽवददहो इन्य साधूनामुपसागरम् । विनयोऽयं मया दृष्टः स कथं मयि युज्यते ॥ ४५ ॥
इन्यपुत्रोऽज्यधात्सम्यग्दृष्टीनां यत्र कुत्रचित् । समजावो हि योग्यः स्यात्सर्वस्य विनयस्य जोः॥५५॥
यस्य कस्यापि हि स्वान्तं समजावाधिवासितम् । स वन्दना) नवति दोषाशंकापि नेह नोः॥४६॥
कुमार किं तु पृच्छामि प्रष्टुमेवाहमागमम् । रसज्वरातुरेणेव किं त्वयात्याजि लोजनम् ॥ १७ ॥
शिवोऽवदविसृजतो व्रताय पितरौ न माम् । ततो नावयतीनूय स्थितोऽस्मि विरतो गृहात् ॥ ४॥
यथा युधिज्य पितरौ विहाय ममतां मयि । व्रतार्थमादिशतो मामतः कुर्वे न नोजनम् ॥ ४५६ ॥
इन्योऽज्यधत्त यद्येवं तजुञ्जीथा महाशय । धर्मो ह्यधीनो देहस्य देवश्चाहारसम्भवः ॥ ४६० ॥
आहारं निरवयं हि गृहन्त्यपि महर्षयः । शरीरे तु निराहारे मुष्करा कर्मनिर्जरा ॥ ४६१॥
कुमारोऽप्यन्यधादिन्यसूनो सम्पद्यते मम । नाहारोऽप्यनवद्योऽत्र तस्माघरमनोजनम् ॥ ६ ॥
ज्योऽवादीगुरुस्त्वं मे शिष्यस्तेऽहमतः परम् । सर्वं सम्पादयिष्यामि निरवद्यं यदिसि ॥ ४६३ ॥
व्याजहार कुमारोऽपि सखे तर्हि निरन्तरम् । षष्ठं कृत्वा करिष्येऽहमाचामाम्लेन पारणम् ॥ ४६५ ॥
शिवस्य नावयतिनस्तदाद्यपि महेन्यसूः । विनयं कर्तुमारेले सामाचारीविचक्षणः ॥ ४६५ ॥
तपस्यतः शिवस्यापि ययौ घादशवत्सरी । मोहापितॄन्यां न पुनव्य॑सर्जि गुरुसन्निधौ ॥ ५६६ ॥
मृत्वा शिवकुमारोऽभूब्रह्मलोके महाद्युतिः । विद्युन्माट्यनिधानोऽयमिन्सामानिकः सुरः ॥ ४६७ ॥

·आसन्नच्यवनस्यास्य पुण्यात्मन श्यं द्युतिः। पुरानूद्ब्रह्मलोकेन्जसमानद्युतिरेष हि ॥ ६ ॥ च्युत्वायमत्रैव पुरे सप्तमेऽहन्यतो दिनात् । शषनेच्यस्य तनयो जम्बू व्यन्तकेवली ॥ ६ ॥ तदा चोपप्रसन्नर्षि विद्युन्मालिनि जग्मुषि । चतस्रस्तत्प्रिया एवं पप्रमुस्तं महामुनिम् ॥ ७० ॥ श्तोऽस्माकं वियुक्ताना विद्युन्मालिदिवौकसः । समागमः पुनः क्वापि नविष्यत्यथवा न वा ॥७१ ॥ ज्ञषिराख्यच्च सन्तीन्याश्चत्वारोऽत्रैव पत्तने । समुषः प्रियसमुजः कुबेरः सागरोऽपि च ॥ १५ ॥ तेषां चतुर्णा चतस्रः पुग्यो यूयं नविष्यथ । मर्त्यत्वमीयुषा नावी तत्र वोऽनेन सङ्गमः ॥७३॥ सुरासुरैः सेवितपादपद्मः श्रीवर्धमानोऽपि कृपासमुजः । जव्याजसूर्योऽतिशयपिात्रं विहर्तुमन्यत्र ततो जगाम ॥ ४ ॥ श्त्याचार्य श्रीहेमचन्द्रविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महाकाव्ये जम्बूखामिपूर्वनववर्णनो नाम प्रथमः सर्गः॥१॥ 5 १ मनुष्यत्व प्राप्तेन ।

·द्वितीयः सर्गः श्तश्च नगरे राजगृहे राजशिरोमणिः। श्रेणिकोऽपालयाज्यं प्राज्यश्रीर्मघवानिव ॥१॥ तत्पर्षद्भूषणं श्रेष्ठी श्रेष्ठो धर्येण कर्मणा । नाम्ना झपजदत्तोऽजून्नरर्षजधुरन्धरः ॥२॥ अर्हन्देवो गुरुः साधुरित्येव स दिवानिशम् । जजाप सर्वानिमतसिधिमन्त्राझरोपमम् ॥३॥ गुरुवाकतकदोदसंसक्तमजवत्सदा । प्रशान्तानमदं तन्मनोवारि निर्मलम् ॥ ४ ॥ सरोवरस्येव जलं फलं मार्गतरोरिव । तस्यैश्वर्यमनूत्केषां केषां नैवोपकारकम् ॥ ५॥ धर्मानुसारिणी मत्या गत्या हंस्यनुहारिणी । सधर्मचारिणी तस्य धारिणी त्याख्ययाजवत् ॥ ६॥ तस्या गुणेषु नूयःसु गाम्नीयोदिषु सत्स्वपि । प्रयत्नः सुष्टु शीलेऽनूचीलाका हि कुल स्त्रियः॥७॥ सती संवीतसर्वाङ्गा नीरङ्गीशोजिनी च सा । सञ्चचार करस्पर्शासहेब तरणेरपि ॥ ७ ॥ गुणैरत्यन्त विमलैः सा शीलविनयादिन्निः । पत्युयलीयत हृदि मध्येवाधीव जाह्नवी ॥ ए॥ नखमांसवदन्योन्यं तयोर्नित्यावियुक्तयोः । अभूदखण्डितं प्रेम विशरीरैकचेतसोः ॥ १० ॥ धारिणी चिन्तयामास निरपत्या परेद्यवि । धत्ते जन्म ममापुत्रं नैष्फट्यमवशिवत् ॥ ११ ॥ शैत्यमुत्पादयन्नङ्गे सुधारस श्वोच्चकैः । रमते तनुजन्माङ्के धन्यानामेव योपिताम् ॥ १२ ॥ गृहवासो हि पापाय तत्रापि सुतवर्जितः । तदेतत्खडबलवणकुनोजननिन्नं मम ॥ १३ ॥ १ गुप्तसर्वाङ्गा । २ मुखाच्छादनवनम् । ३ वन्ध्यवृक्षवत् । - ·RS जायापती तावव्यग्रावुत्तेरतुरथो रथात् । वैजारपर्वतोद्यानदिक्षानृत्यदाशयौ ॥ ए॥ प्रत्येकं नामधेयानि पृचन्तीमध्वशाखिनाम् । स्वादूनि निरजलान्याचामन्ती मुहुर्मुहुः ॥ ३० ॥ तरुबायासु सान्जासु विश्राम्यन्तीं पदे पदे । सुखस्पर्श विदधतीं शीतलैः कदलीदलैः ॥ ३१ ॥ स्मयमानां शुकालापैगशावेषु वत्सलाम् । अङ्कारोपितवालासु वानरीष्वतिसस्पृहाम् ॥ ३२॥ धारिणीमृषनदत्तो दत्तहस्तावलम्बनः। गिरिमारोपयामास तत्सुखेन शनैः शनैः॥३३॥चतुर्निः कलापकम्। तत्र रुपनदत्तोऽपि धारिण्याश्चित्तहारिणीम् । अङ्गुल्या दर्शयामास गिरेरुद्यानसम्पदम् ॥ ३३ ॥ मातुलिङ्गीरिमाः पश्य फलप्राग्जारवामनाः । तात्रैश्च पुष्पैर्विश्रान्तसन्ध्यात्रा श्व दाडिमीः ॥ ३५ ॥ मृषीकामएडपाः सन्ति दुर्गाण्यकत्विषामपि । नृत्यत्केकिकलापानदलास्तालगुमा अमी ॥ ३६ ॥ पुष्पजातय एताश्च मिथःसौरनलम्जनैः । स्वाजन्यं घोपयन्तीह रोलम्बतुमुलबलात् ॥ ३७॥ जम्बूकदम्बमाकन्दपारिजवादिनिर्दुमैः । गयया चोलकमसौ संव्यायित वाचलः ॥३०॥ रुपनस्तत्र चापश्यद्राक्खेचरमिवागतम् । सिकपुत्रं यशोमित्रं श्राई बन्धुमिवात्मनः ॥ ३५॥ ततश्च झपना श्रेष्ठी सिकपुत्रमवायत् । साधर्मिकोऽसि खलु मे तदाख्याहि व यास्यसि ॥४०॥ सोऽप्याख्यदस्मिन्नुद्याने शिष्योऽस्ति चरमार्हतः । पञ्चमः समवसृतः सुधर्मा गणनृत्सखे ॥१॥ तघन्दनार्थ यास्यामि यदि वस्तविवन्दिों । त्वरध्वं यूयमपि तघांग्रेगूर्जवाम्यहम् ॥ ४॥ मित्युक्त्वा दम्पती तौ तेनैव सह चेलतुः। त्रयोऽप्यथ ययुः स्थानं सुधर्मस्वामिपावितम् ॥ ३ ॥ १ सूर्यकांतीनाम् । २ परस्परसुगन्धदानैः । ३ भ्रमरतुमुलमिपात् । ४ वंदितुमिच्छा । ..

·जम्बूनामा महानागे पवित्रचरितस्तव । सर्वलक्षणसम्पूर्णः पुत्रो नूनं नविष्यति ॥ एए॥ ब्रह्मलोकात्परिच्युत्य विद्युन्मालिसुरस्तदा । उत्पेदे धारिणीकुक्षिशुक्तौ मौक्तिकरत्नवत् ॥ ६० ॥ तस्याश्चाजूद्देवपूजागुरुपूजासु दोहदः । दोहदाः खलु नारीणां गर्जनावानुसारतः ॥ ६१ ॥ वित्तेन नूयसा श्रेष्ठी तद्दोहदमपूरयत् । उत्पन्नदोहद श्व सोऽपि धर्मे धनव्यये ॥ ६ ॥ क्रमेण पुष्यभर्ना घ सञ्चचारातिमन्थरम् । गर्नक्लेशागमजिया सावधानेव धारिणी ॥ ६३ ॥ तस्याः कपोलफलको पाएमुरिम्नातिशायिना । अनूतां प्रातरेणाङ्कविम्बसब्रह्मचारिणौ ॥ ६ ॥ ततश्च नवनिर्मासैः सार्धसप्तदिनाधिकैः । धारिणी सुषुवे सूनुं न्यूनीकृतरविं रुचा ॥ ६५ ॥ मुक्ताचूपयेव घटितैरक्षतैरतिनिर्मलैः । पूर्णानि स्वर्णपालाणि प्राविशन्नृपनौकसि ॥ ६६ ॥ अधिष्ठि कुलवधूक्षिप्तैर्दू कुरैश्च्युतैः। तदासनसमीपोर्ध्या दूर्वावणमिवान्नवत् ॥ ६७ ॥ सर्वकट्याणधुर्याणि तूर्यवर्याख्यनेकशः। नेञ्जः श्रेष्ठिगृहकारे श्रियो लास्यनिवन्धनम् ॥ ६ ॥ स्थेपुटीकृतसीमन्ताः कुङ्कुमस्तबकैनवैः । ननृतुस्त गृहघारे गायन्त्यः कुलवालिकाः ॥ ६ए॥ झपनो विदधे देवगुरुपूजां विशेषतः । ददौ च दानमर्थिन्योऽयंमानोऽत्यर्थमुवसन् ॥ ७० ॥ सूनोर्जम्बूतरोर्नाम्ना जम्बूरित्यनिधां व्यधात् । शुत्नेऽह्नि शपन्नः श्रेष्ठी संवर्मितमना मुदा ॥ १ ॥ नझापयन्तावङ्कस्थं पितरौ तं दिवानिशम् । अजूतां हर्षवातूलौ विस्मृतान्यप्रयोजनौ ॥ १२ ॥ पित्रोर्जम्बूकुमारोऽपि नवन्नुत्सङ्गभूषणम् । क्रमेणासादयदृषिं तयोरिव मनोरथः ॥ ३ ॥ १ एणांकः चन्द्रः २ नृत्यकारणम् ३ आच्छादितसीमंताः SER ·क्रमेण प्रतिपेदे च वयो मध्यममार्षनिः। अनूपाणिग्रहाहश्च पित्रोराशालतातरुः ॥ ॥ इतश्च तत्रैव पुरेऽभून्महेन्यशिरोमणेः । समुप्रियसंज्ञस्य नाम्ना पद्मावती प्रिया ॥ ५ ॥ तथा समुदत्तस्य समुषस्येव सम्पदा । नान्ना कनकमालेति पत्न्यजूझुणमालिनी ॥ ६ ॥ तथा सागरदत्तस्य गरिष्ठस्याचुतश्रिया । विनयश्रीरभूनार्या सदा विनयशालिनी ॥ ७ ॥ तथा कुवेरदत्तस्य कुबेरस्येव अधिनिः। धनश्रीरिति नाम्नानुत्पत्नी शीलमहाधना ॥ ॥ दम्पतीनाममीषां तु विद्युन्मालिप्रियाश्युताः । क्रमाहुहितरोऽनूवन्ननिधानेन ता यथा ॥ ७ए । समुजश्रीश्च पद्मश्रीः पद्मसेना तथैव च । तथा कनकसेनेति रूपात्प्राग्जन्मिका इव ॥ ७० ॥ तथा कुवेरसेनस्य प्रिया कनकवत्यनूत् । अचमणदत्तस्य श्रीषणेति तु गेहिनी ॥१॥ वसुषेणानिधानस्यात्नवदीरमती प्रिया । वसुपालितस्य पुनर्जयसेनेति ववना ॥२॥ ननःसेना कनकश्रीस्तथा कनकवत्यपि । जयश्रीश्चेति चानूवंस्तेषां उहितरः क्रमात् ॥ ३ ॥ अष्टानामपि तासां तु कन्यानां पितरोऽन्यदा। प्रार्थयाञ्चक्रिरे जम्बूपितरं विनयोद्यताः ॥ ४ ॥ अष्टौ नः कन्यकाः सन्ति रूपलावण्यवन्धुराः । कलाब्धिपारदृश्वर्यो गुणेश्वर्योऽप्सरःसमाः ॥५॥ तासां विवाहकट्याणसुहृत्प्राप्तं च यौवनम् । वरं तदनुरूपं चापश्याम तव नन्दनम् ॥ ६ ॥ कुलशीलवयोरूपादयो वरगुणा हि ये । जम्बूकुमारे ते सन्ति प्राप्यः पुण्यैरयं वरः ॥ ७ ॥ तासामस्मत्कुमारीणां भवतु त्वत्प्रसादतः। वरो जम्बूकुमारोऽयं दक्षजानामिवोपः ॥ ७ ॥ १ दक्षपुत्रीणाम् M ·श्रीमानसि कुलीनोऽसि प्रार्थना त्वयि नो हिये । कृत्वा विवाहसम्बन्धं सर्वथानुगृहाण नः ॥ए॥ हर्षादृषनदत्तोऽपि तपचः प्रत्यपद्यत । स्वयमप्युत्सुकः पुत्र विवाहे प्रार्थितश्च तैः ॥ ए. ॥ जम्बूनाम्ने प्रदत्ताः स्मो वरायातिवरीयसे । इति ज्ञात्वा च ताः कन्या धन्यंमन्या मुदं दधुः ॥ ए१ ॥ अलान्तरे च विहरन्जव्यसत्त्वानि बोधयन् । तत्रैवागत्य नगवान्सुधर्मा समवासरत् ॥ ए२ ॥ सुधर्मागमनोदन्तसुधासिक्तोऽथ कन्दवत् । सद्यो जम्बूकुमारोऽभूत्प्ररूढपुलकाङ्कुरः ॥ ए३ ॥ जम्वूनामा नमस्कर्तुमागतं गणनृपरम् । जगाम धाम धर्म रथेनानिवरंहसा ॥ एच ॥ स प्रणम्य सुधर्माणं शुश्राव श्रावकाग्रणी । सुधानिस्यन्ददेशीयां देशनां तन्मुखाम्बुजात् ॥ ए५ ॥ देशना च मनसि सा परिणाममुपेयुषी । तस्यादानववैराग्यमन्त्राग्यैरतिउर्वजम् ॥ ए६ ॥ सुधर्मस्वामिनं नत्वा जम्बूरेवं व्यजिज्ञपत् । श्रादास्येऽहं परिव्रज्यां नवबन्धनकर्तरीम् ॥ ए७ ॥ आपृचय पितरौ यावदायामि परमेश्वर । तावत्त्वं कलयात्रैवोद्याने धर्मद्रुमश्रियम् ॥ ए७ ॥ तथेति प्रतिपन्ने च सुधर्मस्वामिनापि हि । अधिरुह्य रथं जम्बूनगरधारमाययौ ॥ एए॥ तदानूच्च पुरघारं तथेनाश्वरथाकुलम् । पतितस्य तिलस्यापि प्राप्तिाजवद्यया ॥ १० ॥ इति चाचिन्तयजाम्बूः पुरधारानयैव चेत् । प्रवेशाय प्रतीक्षिष्ये तत्कालातिक्रमो भवेत् ॥ ११॥ सुधर्मस्वामिनं तत्रागमय्य सदनं प्रति । गन्तुं पक्षीवुजूषोर्मे न स्थातुमिह युज्यते ॥ १०२॥ तद्विशाम्यपरेणैव धारण त्वरयन्रथम् । उत्सुकस्य वरं श्रेयानन्योऽध्वा न प्रतीक्षणम् ॥ १०३ ॥ १ प्रतिष्ठाप्य २ पक्षीभवितुमिच्छोः

·इति यावद्ययौ घारान्तरं त्वरितमार्षभिः । ददर्श तावत्तत्रापि वर्म सझितयन्त्रकम् ॥ १०॥
वोपरिष्टाद्यन्लेपु लम्बिताश्च महाशिलाः । ददर्श गगननश्यज्रगोलकसन्निनाः ॥ १०५ ॥
दध्यौ चैवं परचक्रनयादीगुपक्रमः । तदेतेनापि हि पारेणानर्थबहुलेन किम् ॥ १०६॥
गलतो मेऽध्वनानेन शिलोपरि पतेद्यदि । तदस्मि नाहं न रथो न रथ्या न च सारथिः ॥ १०७ ।।
एवं च मृत्युमासाद्याविरतो ऽर्गतिं बने । प्राणिनां हि कुमृत्यूनां सुगतिर्योमपुष्पवत् ॥ १० ॥
मा भूवं स्वार्थतो भ्रष्टो व्याघुय्य पुनरप्यहम् । नवामि श्रीसुधर्माहिपद्मसेवामधुव्रतः ॥ १५॥
इत्यार्प निर्वालयित्वा रथं वक्र श्व ग्रहः । प्रदेशं गणनृत्पादसनाथं तं पुनर्ययौ ॥ ११ ॥
सुधर्मस्वामिनं जम्बूरिति नत्वा व्यजिज्ञपत् । यावजीवं ब्रह्मचर्य प्रतिपन्नोऽस्म्यहं त्रिधा ॥ १११॥
अनुझातो जगवता नियमं प्रतिपद्य तम् । हर्षवानार्षनिर्धाम जगामाकामविक्रियः ॥ ११ ॥
पित्रोश्च कथयामास यदहं गणनृन्मुखात् । सर्वज्ञोपशमश्रौषं धर्म कर्मक्ष्यौषधम् ॥ ११३ ॥
अनुजानीत मां पूज्याः परिव्रज्यार्थमुत्सुकम् । जन्तूनामेप संसारः कारागारनिनः खलु ॥ ११ ॥
रुदन्तौ तौ च पितरावूचतुर्गजदस्वरौ । मा नूरकाएमेऽस्मदाशालतोन्मूलनमारुतः ॥ ११५ ॥
चिन्तयामो वयमिदं सवधूको चविष्यसि । अक्ष्यामः पौत्रवदनं दृक्कैरवनिशाकरम् ॥ ११६॥
प्रव्रज्याया न समयो विषयाऽत्र यौवने । एतस्योचितमाचारं किं नेसि मनागपि ॥ ११७ ॥
यदि वात्याग्रहो वत्स प्रव्रज्याविपये तव । तथापि किञ्चिन्मन्यस्व वयं हि गुरवः खलु ॥ ११ ॥
वत्साष्टौ कन्यकास्तुन्यमस्मानिः सन्ति या वृताः। कृत्वा पाणिगृहीतास्ताः पूरयोफाहकौतुकम् ॥११॥

·एवं कृत्वा कुमार त्वं निःप्रत्यूह परिव्रजेः । त्वामनु प्रव्रजिष्यामः कृतार्था वयमप्यथ ॥ १२० ॥
कुमारोऽप्यवदयुष्मदादेशेऽस्मिन्ननुष्ठिते । प्रवज्याया न वार्योऽहं बुजुनुलॊजनादिव ॥ ११ ॥
आमेत्युक्त्वा च पितरौ कथयामासतुर्दुतम् । कन्यापितॄणामिन्यानामष्टानां करुणापरौ ॥ १२ ॥
कन्यासु व्यूढमात्रासु पुत्रो नः प्रव्रजिष्यति । विवाहमप्यसावस्मउपरोधात्करिष्यति ॥ १३ ॥
पश्चादपि हि चेत्पश्चात्तापपापं करिष्यथ । मा म कृढ़वं तउपाहं दोषः कथयतां न नः ॥ १२४ ॥
अष्टावपि महेन्यास्ते सकलत्राः सवान्धवाः । किं कार्यमिति निर्णेतुं संक्षपन्ति स्म 5ःखिताः ॥१५॥
श्रुत्वा च तेषां संलापं कन्यास्ता एवमूचिरे । पर्यालोचेन पर्याप्तमाप्ताः शृणुत निर्णयम् ॥ १२६ ॥
जम्बूनान्ने प्रदत्ताः स्मोऽस्माकं नर्ता स एव हि । देया न वयमन्यस्मै लोकेऽप्येतदधीयते ॥ १७ ॥
सकृजाटपन्ति राजानः सकृजाट्पन्ति साधवः । सकृत्कन्याः प्रदीयन्ते त्रीएयेतानि सकृत्सकृत् ॥१२॥
पितृपादैः प्रदत्ताः स्मस्तस्मादृषनसूनवे । स एव गतिरस्माकं वयं तपशजीविताः ॥ १२ए॥
प्रव्रज्यामितरघापि यद्यजम्बूः करिष्यति । तदेव पतिजक्तानामस्माकमपि युज्यते ॥ १३ ॥
ते कन्यापितरो जम्बूपितुराख्यापयन्निति । सजीनवन्तूघाहाय प्रमाणं प्रथमं वचः ॥ १३१ ॥
ततो नैमित्तिकमुखात्तैरिन्यैपनेण च । विवाहलग्नं निर्णिन्ये तदिनात्सप्तमे दिने ॥ १३ ॥
महेच्या ञातर श्व तेऽष्टावप्येकचेतसः । सम्लूय कारयामासुः स्फारमुघाहमएमपम् ॥ १३३ ॥
विचित्रवर्णैर्वासोनिरुबोचस्तत्र चानवत् । सन्ध्यात्रखएडैराकृष्टैरन्तरिक्षतलादिव ॥ १३४ ॥
तत्रोच्छूलीकृतान्याजान्मुक्तादामानि सर्वतः । स्वकीयमंशुसर्वस्वं न्यासीकृतमिवेन्ना ॥ १३५॥

·555-5NS तोरणैनितरां तारैर्वातान्दोलितपक्षवैः । मएमपोऽनाराहानसझामिव विपश्चयन् ॥ १३६ ॥ शुशुने मएम्पो विष्वक्स्वस्तिकन्यस्तमौक्तिकैः । उप्तवीजावलिरिवोद्भूत्यै मङ्गलशाखिनाम् ॥ १३७ ॥ अक्षेपि वर्णके जम्बूर्मुहूर्ते दोपवर्जिते । कौसुम्नवसनाः सोऽनावालातंप श्वार्यमा ॥ १३७ ॥ कन्यका अपि ताः क्षिप्ता वर्णके नाचरन्बहिः । राजपल्य श्वासूर्यपश्यतायां नियोजिताः ॥ १३ए । कुमारश्च कुमार्यश्च स्वस्वस्थानस्थिता अथ । विधिवन्मङ्गलस्नानमकार्यन्त शुने क्षणे ॥ १० ॥ स्नातस्यर्पलसूनोश्च च्याव्यमानाः पयो वन्नुः । आसन्नोत्पाटनीत्याश्रु मुश्चन्त श्व कुन्तलाः ॥ ११ ॥ केशाजम्बूकुमारस्य गन्धकार्योऽध्यवासयन् । कर्पूरागरुधूमेनोत्तंसलीला वितन्वता ॥ १२॥ गन्धकारिकया तस्य सुमनोदामगर्नितः । जात्याश्वकन्धरावक्रो धम्मिबो मूर्त्यवध्यत ॥ १५३ ॥ पर्यधाचारिणीसूनुस्तारे मौक्तिककुएफले । मुखाजमान्तविश्रान्तमरालमिथुनश्रिणी ॥ १५ ॥ मुक्ताहारं परिदधे जम्बूरानानिलम्बितम् । सावण्यसरितः फेनबुद्बुदावलिसन्निन्नम् ॥ १५॥ स चन्दनविलिप्ताङ्गः सर्वाङ्गामुक्तमौक्तिकः । राकाशशाङ्कवत्तारामालानिः शुशुले नृशम् ॥ १६ ॥ देवदूष्ये श्वादृष्ये सदशे श्वेतवाससी । विवाहमङ्गलकृते पर्यधादृपजात्मजः ॥ १७ ॥ अथ जात्याश्वमारूढो मायूरातपवारणः । आत्मतुव्यवयोवेषानुचरैः परिवारितः ॥ १४ ॥ नीरङ्गी बन्नवदनो गीयमानोरुमङ्गलः। उत्तार्यमाणलवणो वधूटीन्यां च पार्श्वयोः ॥ १४ए । निनदन्मङ्गलातोद्यः परन्मङ्गलपाठकः। विवाहमएडपघारमार्षनिस्त्वरितं ययौ ॥१५०॥ त्रिनिर्विशेषकं ॥ १ उदयकालीनातपः २ कर्णाभरणचेष्टां ·दध्यादिमङ्गलद्रव्यैर्ददावर्घ सुवासिनी । तत्र जम्बूकुमारस्य मारस्येव वपुष्मतः ॥ १५१ ॥ शरावसम्पुटं पारि वहिगर्जितमंहिणा । जङ्क्त्वा सोऽगान्मातृगृहं गृहं कल्याणसम्पदः ॥ १५ ॥ ततस्तानिः कुमारीनिस्तत्रासित्या सहाष्टनिः। । जम्बूकुमारः प्रत्यैठत्कौतुकोघाहमङ्गलम् ॥ १५३ ॥ ततश्च लग्नवेलायां गत्वा चतुरिकान्तरे । थार्षनिः पर्यणैषीत्ताः पित्रोरनुनिनीषया ॥ १५ ॥ तारामेलकके हृष्टा कौतुकेषु ससम्ञमा । सन्तुष्टा मङ्गलावते मधुपर्के स्मितानना ॥ १५५ ॥ यौतके सावधाना च कृतिन्यश्चलमोक्षणे । वाष्पायिता प्रणामेऽङ्कारोपणेऽत्यन्तनिर्वता ॥ १५६ ॥ अपत्योषाहकह्याणसुखमित्याप धारिणी । स्युः पुरन्ध्यो हि नीरन्धेमुदोऽपत्ये विवाहिते ॥ १५७ ॥ त्रिनिर्विशेषकं ॥ विवाहानन्तरं तासां वधूनां च वरस्य च । यौतकं तदनूयेन सौवर्णः क्रियतेऽचखः ॥ १५ ॥ ततो मङ्गलदीपेन समाजसहचारिणा । गायन्तीनिः कुलस्त्रीलिः कवं धवलमङ्गतम् ॥ १५ ॥ पुरो मङ्गलतूर्यैश्च वाद्यमानैः कलस्वरम् । सङ्गीतकेन नवता तूर्यत्रेयमनोरमम् ॥ १६० ॥ हृष्टैर्येष्ठैः कनिष्ठैश्च बन्धुनिः पार्श्वयायिनिः। जम्बूर्जगाम स्वं धाम तानिरूढाजिरावृतः॥१५१ ॥ त्रिनिर्विशेषकं ॥ आदितो वन्दितवतां सर्वशं कुलदेवताम् । वधूवराणामनवदय कङ्कणमोक्षणम् ॥ १६ ॥ धारिएषनदत्ताभ्यां हृष्टान्यां तदनन्तरम् । अकारि पूजा देवस्य जम्बूपीपपतेः स्वयम् ॥ १६३ ।। १ कामदेवस्य २ पहरामणी इतिलोके ३ सांद्रहर्षा ४ मधुरम् ५ गीतं नृत्यं वाजिनं चेति ६ परिणीताभिः ·स ततो जम्बूकुमारोऽपि सर्वालङ्कारभूषितः । वासागारमुपेयाय पत्नीनिस्ताजिरावृतः॥१६४ ॥ सकलत्रोऽपि तत्रास्थादापनिब्रह्मचर्यनृत् । विकारहेतौ पार्श्वस्थेऽप्यविकारा महाशयाः॥ १६५ ॥ इतश्चात्रैव नरतेऽस्त्युपविन्ध्याधिपत्तनम् । नाम्ना जयपुरं तत्र विन्ध्यो नामानवन्नृपः ॥ १६६ ॥ उन्नावजूतां तनयो प्रथितौ तस्य भूपतेः । श्राख्यया प्रनवो ज्यायान्मनुनामा तु कन्यसः ॥ १६७ ।। राज्यं जयपुराधीशोऽन्यदा केनापि हेतुना । प्रनवे सत्यपि ज्येष्ठे मनवेऽदात्कनीयसे ॥ १६ ॥ अनवोऽप्यनिमानेन निर्गत्य नगरात्ततः। संनिवेशं विधायास्थापिन्ध्याजेविपमावनौ ॥१६ए । खात्रखननैर्वन्दिग्रहणैर्वर्मपातनैः । चौरैः प्रकारैरन्यैश्च जिजीव सपरिच्छदः ॥ १७० ॥ एत्य विज्ञपयामासुश्चरास्तस्य परेद्यवि । शर्षि जम्बूकुमारस्य श्रीदस्याप्युपहासिनीम् ॥ १७१ ॥ विवाहमङ्गले चास्य महेन्यान्मिलितान्वहून् । कथयामासुरत्यर्थमर्थचिन्तामणी निव ॥ १७ ॥ अवस्वापनिकातालोद्घाटिनीच्यां समन्वितः। विधान्यां स तदैवागाधारिणीतनयोकसि ॥ १७३ ॥ अथावस्वापनिकया विधया विन्ध्यराजनः । जाग्रतं सकलं लोकं जम्बूवर्जमसूपुपत् ॥ १४ ॥ सा विद्या प्राजवत्तस्मै प्राज्यपुण्यजुपे न हि । प्रायः पुण्याधिकानां हि न शक्रोऽप्यसमापदे ॥ १७॥ ततो निकायमाणानां सर्वेषामपि दस्युनिः । अखकारादिसर्वस्वमाछत्तुमुपचक्रमे ॥ १७६॥ लुएटाकेष्वपि लुएटत्सु स च जम्बूमहामनाः । न चुकोप न चुक्षोल सीलया त्विदमन्यधात् ॥ १७ ॥ शयानमिह विश्वस्तं निमन्त्रितमिमं जनम् । नो नोः स्पृशत मा स्मैपां जानदेपोऽस्मि यामिकः ॥१०॥ १ बलाद् गृहीतुम्

·GOSSOS Seos
महापुण्यप्रनावस्य तस्याथ वचसेदृशा । ते चौराः स्तब्धवपुपोऽनूवन खेप्यमया इव ॥ १७ए ।
ददर्श धारिणी सूनुं प्रनवोऽपि निजालयन् । पक्षीनिरन्वितं तालिः करोणुनिरिब पिम् ॥ १० ॥
कथयामास चात्मानं विन्ध्यराजसुतोऽस्म्यहम् । महात्मन्मजयो नाम सख्येनानुगृहाण माम् ॥ ११॥
वयस्य देहि मे विद्यां स्तम्लनी मोक्षणीमपि । श्रवस्वापनिका
पनिकातालोदूघाटिन्यौ ते ददाम्यहम् ॥ १२ ॥
जम्बूरूचे प्रजातेऽहं प्रजवाटावपि प्रियाः । नवोढा अपि हि त्यक्त्वा प्रवजिप्यामि निर्ममः ॥ १३ ॥
श्दानीमप्यहं नावयतीभूतोऽस्मि तेन नोः। प्रलव प्रानवनेयमवस्वापनिका मयि ॥ १४ ॥
त्यक्ष्यामि लदमी तृणवत्मातातरिमामहम् । तत् किं मे विद्यया कार्य निरीदस्य वपुष्यपि ॥ १५ ॥
तामवस्वापिनी विद्यां संवृत्य प्रनवोऽपि हि । प्रणम्य धारिणीपुत्रमुवाच रचिताञ्जलिः ॥ १६ ॥
सखे सुखं वैषयिकं भुलाजिनवयौवनः । अनुकम्पस्व चेमासु नवोढासु विवेक्यसि ॥ १७ ॥
मानिः सह सुभूनिर्मुक्तलोगफलो लव । शोजिष्यते परिव्रज्याप्युपात्ता तदनन्तरम् ॥ १७ ॥
जचे जम्बूकुमारोऽपि सुखं विपयनोगजम् । अपायवहुलं स्वस्पं तेन किं दुःखहेतुना ॥ १७ए ।
सुखं विषयसेवायामत्यपं सर्पपादपि । दुःखं तु देहिनः प्राज्यं मधुबिन्धादिपुंसवत् ॥ १० ॥
तथा हि पुरुपः कोऽपि देशादेशं परित्रमन् । साथैना विरुदटवी चौरयादोमहानदीम् ॥ ११ ॥
तं सार्थ लुपिटतुं तत्र चौरव्याघ्रा दधाविरे । मृगवच्च पलायन्त सर्वे सार्थनिवासिनः ॥ १ए२ ॥
सार्थाद्धीनः स तु पुमान्प्रविवेश महाटवीम् । आकएठमागतैः प्राणैरन्युद्यत्कूपवारिवत् ॥ १५३ ॥

·घटस्यान्दोश्यमानेन पादेन स पुमान्दृढम् । पाण्यं हिवन्धं तन्वानो नियुचमिव निर्ममे ॥ २० ॥ गजेन इन्यमानायाः शाखाया मधुमक्षिकाः । मधुमएमकमुत्सृज्योडिमिरे तोमराननाः ॥ १० ॥ मक्षिकास्ता ददंशस्तं लोहसन्देशसन्निन्नैः । तुएडैः कीकस विश्रान्तैर्जीवाकृष्टिपरिव ॥ २११॥ उत्पश्मदिकारुप्सर्वाङ्गः स पुमांस्तदा । कृतपक्ष श्वालदि कूपान्निर्गन्तुमुत्सुकः ॥ २१ ॥ घटस्थमधुकोशाच्च मधुविन्धुर्मुहुर्मुहुः । खलाटे न्यपतत्तस्य वार्धान्या वारिविन्वत् ॥ १३ ॥ मधुविन्स्तस्य नालाल्लुठित्वा प्राविशन्मुखे । स तदास्वादमास्वाध सुखं महदमन्यत ॥ १४ ॥ श्रूयतां प्रनवामुष्य दृष्टान्तस्य च नावना । यः पुमान्स हि संसारी याटवी सा तु संसृतिः॥१५॥ यो गजो स पुनर्मृत्युर्यः कूपो मर्त्यजन्म तत् । योऽजगरः स नरको येऽहयस्ते क्रुधादयः ॥ १६॥ वटपादो यस्तदायुर्मूषको यौ सितासितौ । तौ शुक्लकृष्णौ पक्षावायुश्छेदपरायणौ ॥ १७ ॥ या मक्षिका व्याधयस्ते मधुविन्ऽस्तु यः सखे । तपै सुखं वैपयिकं तत्र रज्येत कः सुधीः ॥ २१ ॥ चतुर्निः कलापकं ॥ देषो विद्याधरो वापि यदि कूपात्तमुद्धरेत् । तत् किमिछेदय न वा स पुमान्दैवदूपितः ॥ २१ए॥ प्रनवः माह को नाम निमजन्विपदर्णवे । नेत्तरएमसदृशमुपकारपरं नरम् ॥ २२० ॥ जम्बूरुवाच तदहमपारे नवसागरे । किं निमजामि गणदेवे सत्यपि तारके ॥ २१ ॥ प्रनवोऽनिदधे घ्रातः स्नेहलो पितरौ निजौ । अनुरक्ताश्च गृहिणीः कथं त्यक्ष्यसि निष्ठुरः ॥ २२ ॥ १ बाहुयुद्धम् २ जलधार्याः RSS ·ICE ततश्चाकारयद्दारुपेटां बुद्ध्या पटीयसी । रलैश्च पूरयित्वा तां तत्र ती बालकौ न्यधात् ॥ २३ ॥ पेटां प्रावाहयत्तां च प्रवाहे यामुने स्वयम् । जगाम निरपायं च सा तरन्ती मरालवत् ॥ २३ए ॥ कुबेरसेनापि ततो व्याघुट्य स्वगृहं ययौ । अपत्ययोर्ददानेव नयनाजतिनिर्जलम् ॥ २४ ॥ मञ्जूषा शौर्यनगरधारे प्राप्ता दिवामुखे । उनान्यामिन्यपुत्रान्यां ददृशे जगृहे च सा ॥ २१ ॥ अपश्यतां च तन्मध्ये तं वालं वालिकां च ताम् । एको वालमुपादत्त बालिकामपरः पुनः ॥ २४ ॥ तौ विदाञ्चक्रतुः पाणिमुधिकाझरदर्शनात् । कुवेरदत्तकुबेरदत्ताख्यौ खटिवमाविति ॥ २४३ ॥ तावुनावप्यवर्धेतामिन्ययोः सदने तयोः । रयमाणौ प्रयत्नेन स्वाम्यर्पितनिधानवत् ॥ २४ ॥ कलाविदो क्रमेणानौ तौ घावपि वनूवतुः । प्रपेदाते चानिनवं यौवनं रूपपावनम् ॥ २५ ॥ अनुरूपाविमावेवेतीच्याच्यां परया मुदा । तयोरेव मियोऽकारि पाणिग्रहमहोत्सवः ॥ २६॥ वैदग्ध्यशिक्षागुरुणा यौवनेनोपलिप्तयोः । तयोरङ्गाधिरूढोऽनूत्पुनारीवाहनः स्मरः ॥ २५ ॥ वधूवराज्यामन्येद्युठूतक्रीमा प्रचक्रमे । तान्यां परस्परोन्मीलत्प्रेमवारितरङ्गिणी ॥ २ ॥ कुवेरदत्तस्य करात्प्रस्तावे क्वापि मुनिका । सख्या कुवेरदत्तायाः करोत्सङ्गे न्यधीयत ॥ २४ए । करस्थितामूमिकां तां परीक्ष्यमिव नाणकम् । कुवेरदत्ता प्रैक्षिष्ट पर्यस्यन्ती मुहुर्मुहुः ॥ २५ ॥ कुवेरदत्ता दध्यौ च प्रयत्नादियमूर्मिका । विदेशघटिता जाति चोर्मिकान्तरदर्शनात् ॥ २१ ॥ ततस्तामूर्मिकां स्वां च सा पश्यन्ती मुहुर्मुहुः । चिन्तावेशात्स्फुरत्काया निश्चिकायेति चेतसि ॥२५॥ १ निर्विघ्नम् । २ परित उत्क्षिपंती।

·एकत्र देशे घटिते चैकेन तुलया समे । समानलिपिनाम्नी ऊर्मिके सोदरे व ॥ २५३ ॥ कुवेरदत्तश्चाहं च तद्वावप्यूमिके भव । अत्यन्तं रूपसदृशौ घ्रातृनाएमे न संशयः॥ २५ ॥ अन्यूनाधिकसर्वाझावावां युगलजौ खलु । देवेन कारितो हन्त विवाहाकृत्यमीदृशम् ।। २५५॥ जनकेन जनन्या वा प्योरप्यावयोव॒वम् । समेनापत्यवात्सत्येनोमिके कारिते समे ॥ २५६ ॥ सोदरौ यत एवावां तत एव निरन्तरम् । नास्मिन्मे पतिधार्नास्य पत्नीधीमय्यजायत ॥ २५७ ॥ कुवेरदत्ता ध्यात्वैवं तथेति कृतनिश्चया । करे कुबेरदत्तस्य दिपति स्मोर्मिकाफ्यम् ॥ २५ ॥ कुवेरदत्तोऽपि तथैवोमिकाध्यदर्शनात् । चिन्तासन्तानमासाद्य विषसाद सदाशयः ॥ २५ए॥ ततः कुबेरदत्तायास्तां समोर्मिकां सुधीः । गत्वा दत्त्वा च शपथमिति पाच मातरम् ॥ २६० ॥ किमौरसोऽपवियो वा दत्रिमैः कृत्रिमोऽथवा । अन्यो वा तव पुत्रोऽस्मि पुत्रा हि बहुधा किल ॥२६॥ आग्रहपहिलीजूय पृचतस्तस्य चाम्बिका । मञ्जूषाप्राप्तितः सर्वां कथयामास तां कथाम् ॥ २६ ॥ कुबेरोऽप्यवदन्मातः किमकृत्यमिदं कृतम् । ज्ञात्वापि युग्मजन्मानावावां यत्परिणायिता ॥ २६३ ॥ सैव माता वरं माता या पोषितुमनीश्वरी । स्वजाग्यनाजनीकृत्य तत्याजावां नदीरये ॥२६॥ ॥ नदीरयो हि मृत्यै स्यान्नाकृत्यकरणाय तु । जीवितान्मरणं श्रेयो न जीवितमकृत्यकृत् ॥ २६५ ॥ व्याजहार जनन्येवं युवयोरतिहारिणा । रूपेणात्यनुरूपेण मोहिताः स्मोऽल्पमेधसः ॥ २६६॥ तवानुरूपा नो कन्या तां विना काप्यदृश्यत । तस्या अप्यनुरूपस्त्वामृते कोऽपि वरो न हि ॥ २६७ ॥ १ मातापितृभ्या त्यक्तः। २ दत्तकः ।

·SSES पाणिग्रहणमेवैकमद्यापि युवयोरजूत् । न पुनः पापकर्मान्यत्पुंस्त्रीसम्बन्धसम्जवम् ॥ २६ ॥ अद्यापि हि कुमारस्त्वं कुमार्यद्यापि सा तथा। स्वस्ति तस्यै त्रातृजाएमकथामाख्याय मुञ्च ताम् ॥२६॥ व्यवहाराय दिग्यात्रां चिकीर्पन्नसि सुन्दर । देमेण कृत्वा तां शीघ्रमागछेरस्मदा शिपा ॥ २७ ॥ समागतस्य हेमेण करिष्ये तव दारक । महोत्सवेन वीवाहमन्यया सह कन्यया ॥ २७१ ॥ ततः कुवेरदत्तोऽपि वदन्नोमिति धर्मधीः । गत्वा कुवेरदत्तायै तमाख्याति स्म निर्णयम् ॥२७॥ ऊचे च पित्रोः सदनं याहि नो नगिन्यसि । विवेकिन्यसि ददासि तद्यथोचितमाचरेः॥ २७३ ॥ पितृन्यां वञ्चितावेवमावां किं कुर्वहे स्वसः। तयोर्न दोपोऽयमियमावयोर्नवितव्यता ॥ २७ ॥ पितरो हि यथापत्यं विक्रीणन्ति त्यजन्ति वा । आज्ञापयन्त्यकृत्येऽपि तथा तंदूष्यकर्मणे ॥ २७५ ॥ कुवेरदत्तस्तामेवमनिधाय विहाय च । पण्यनाएडमुपादाय जगाम मथुरापुरीम् ॥ २७६ ॥ तत्र च व्यवहारेण सोऽर्थमत्यर्थमार्जयत् । उवास च चिरं स्वैरं विलसन्यौवनोचितम् ॥ २७ ॥ अन्येधुर्मविणं दत्त्वा रूपलावण्यशालिनीम् । कुवेरसेनां गणिकां तां कलत्रीचकार सः॥ २७ ॥ कुवेरसेनया सार्धं तस्य वैषयिकं सुखम् । नुञ्जानस्य सुतो जज्ञे दैवनाटकमीदृशम् ॥ २७ए । तदा कुबेरदत्तापि गत्वा पाच मातरम् । मातापि हि तथैवाख्यन्मजूपाप्राप्तितः कथाम् ॥ २७० सद्यो निर्वेदमासाद्य स्वकीयकथया तया । कुबेरदत्ता प्राब्राजीत्तपस्तेपे च उस्तपम् ॥ २१ ॥ तामूर्मिकां तु सङ्गोप्य प्रव्रजन्ती मुमोच सा । व्याहार्षीच्च प्रवर्तिन्या सहमाना परीषहान् ॥२२॥ १ तत्कर्मणामेव दोषः।

·तस्याश्चाखएमतपसः प्रवर्तिन्युपदेशतः। पुष्पं तपोविटपिनोऽवधिज्ञानमजायत ॥ २३ ॥ कुबेरदत्तोऽस्ति कथमिति चिन्तयति स्म सा । कुवेरसेनासङ्क्रान्त्या सपुत्रं तं ददर्श च ॥ २४ ॥ अनघा सा शुशोचैवमहो मम सहोदरः। अकृत्यपङ्कनिर्मग्नो वराह श्व तिष्ठति ॥ २५ ॥ इति तत्प्रतिबोधार्थमियाय मथुरापुरीम् । समेता संयतीनिः सा करुणारससारणिः ॥ २६ ॥ आर्या कुबेरदत्तापि धर्मलानपुरःसरम् । पार्थे कुवेरसेनायाः प्रतिश्रयमयाचत ॥ २७ ॥ प्रणम्य सेनाप्यवददार्येऽहं पणसुन्दरी । सम्प्रत्येकपतित्वेन पुनः कुलवधूरिव ॥ २७ ॥ कुलीनपतिसंसर्गात्कुलस्त्रीवेष एष मे । कुलीनाचरितेनापि प्रसादार्हामि वः खलु ॥ २५ ॥ तदितो मगृहान्य प्रतिगृह्य प्रतिश्रयम् । संनिधिस्था जवत मे सदेष्टा श्व दैवताः ॥ २० ॥ ततश्च सपरीवारा तस्याः कट्याणकामधुक् । कुवेरदत्ता तद्दत्तवसताववसत्सुखम् ॥ २१॥ कुवेरसेनाप्यन स्वं तत्रागत्य दिवानिशम् । आर्यायाः पादपद्माग्रे लुउन्तममुचनुवि ॥ श्ए ॥ बुध्येत यो यथा जन्तुस्तं तथा बोधयेदिति । आर्या तत्प्रतिवोधार्थ तं बालमुदलापयत् ॥ शए३ ॥ भ्रातासि तनुजन्मासि वरस्यावरजोऽसि च । भ्रातृव्योऽसि पितृव्योऽसि पुत्रपुत्रोऽसि चार्जक ॥२॥ यश्च ते बालक पिता स मे नवति सोदरः। पिता पितामहो नर्ता तनयः श्वशुरोऽपि च ॥ २ए५ ॥ या च बालक ते माता सा मे माता पितामही । नातृजाया वधूः श्वश्रूः सपत्नी च नवत्यहो ॥शए६॥ कुवेरदत्तः तन्वृत्वा जगादार्ये किमीदृशम् । परस्पर विरुद्धार्थ नाषसे विस्मितोऽस्म्यहम् ॥ शए७ ॥ आर्योचे मम वालोऽयं जातैका जननी यतः । वदामि तनुजन्मानममुं मत्पतिसूरिति ॥ एज ॥

·+5 मनर्तुः सोदर इति देवरोऽपि नवत्यसौ । ज्ञातुस्तनय इति च त्रातृव्यं कीर्तयाम्यमुम् ॥ २एए॥ पितृव्यश्चैष नवति नाता मातृपतेरिति । पुत्रः सपत्नीपुत्रस्येत्यसौ पौत्रो मयोदितः ॥ ३०० ॥ योऽस्य वप्ता स मे त्राता माता ह्येका यदावयोः। अस्य तातश्च मे तातो नर्ता मातुरनूदिति ॥३१॥ पितृव्यस्य पितेत्येनमुद्घोषामि पितामहम् । परिणीताहममुना ह्यस्मीति पतिरेप मे ॥ ३०॥ ममैष तनुजन्मा च सपत्नीकुक्षितरिति । देवरस्य पितेत्येप नवति श्वशुरोऽपि हि ॥ ३०३ ॥ यास्याम्बा सा ममाप्यम्बा तया जातास्म्यहं यतः । पितृव्यकस्य मातेति मम सापि पितामही ॥३०॥ घ्रातृजायापि जवति मचातुर्गहिणीत्यसौ । सपत्नीतनयस्यैपा गृहिणीति वधूरपि ॥ ३०५ ॥ माता पत्युर्मदीयस्येत्यसौ श्वशूरसंशयम् । नर्तुार्या दितीयेयमिति जाता सपल्यपि ॥ ३०६ ॥ इत्युक्त्वा सार्पयामास स्वां कुवेराय मुनिकाम् । तां दृष्ट्वा सोऽपि तं सर्वं जझे सम्बन्धविप्लवम् ॥३०॥ कुबेरदत्तः संवेगमासाद्य प्राव्रजत्तदा । तपस्तप्ता च मृत्वा च स्वर्वधूनामतिथ्यत् ॥ ३० ॥ कुबेरसेनापि तदा श्राविकात्वमशिश्रियत् । आर्या प्रवर्तिनीपाच पुनरेव जगाम सा ॥३०॥ एवं च यः स्वयमपि कर्मणा हन्त वध्यते । शुक्ताविव रजतधीर्मूढानां तत्र बन्धुधीः ॥ ३१ ॥ यः स्वयं बन्धुरहितोऽन्येषां यो बन्धुमोदकः । स क्षमाश्रमणो बन्धुरन्ये नाम्नैव बन्धवः ॥ ३११ ॥ जूयोऽपि प्रजवः प्रोचे नो कुमार निजान्पितॄन् । उर्गतौ पततस्त्रातुं पुत्रमुत्पादयात्मनः ॥ ३१॥ पितरो यान्ति नरकेऽवश्यं संतानवर्जिताः । तदसञ्जातपुत्रस्त्वं पितॄणान्मुच्यसे न हि ॥ ३१३ ॥ १ पिता. ..

·जम्बूजगाद मोहोऽयं यत्पुत्रापितृतारणम् । जो महेश्वरदत्तोऽत्र सार्थवाहो निदर्शनम् ॥ ३१ ॥ तथा हि तामलिप्याख्यपुर्यां सार्थपतिः पुरा । श्रीमानजायत महेश्वरदत्तोऽनिधानतः ॥ ३१५ ॥ तस्य चाजूऊनयिता समुनो नाम विश्रुतः। अजाततृप्तिर्वित्तेषु समुज श्व वारिषु ॥ ३१६॥ मायाप्रपञ्चवहुदा बहुला नाम तस्य च । अर्थमातेव माताजूदजातविपुलाशया ॥ ३१७ ॥ लोनावकरगर्तोऽर्थसञ्चयव्यसनी स तु । पिता तस्य विपद्याद्देशे तत्रैव सैरिनेः॥ ३१ ॥ पत्युश्च मरणादातध्यानानलपतङ्गताम् । जग्मुषी तस्य मातापि मृत्वा तत्रैव शुन्यनूत् ॥३१ए । महेश्वरस्य गृहिणी नामधेयेन गाङ्गिला । महेश्वरस्य गौरीवालवत्सौलाग्यजन्मजूः ॥ ३० ॥ श्वश्रूश्वशुरहीना च वसत्येकाकिनी गृहे । स्वचन्दचारिण्यनवदरण्ये हरिणीव सा ॥ ३१॥ पतिं वश्चयमाना च रेमे पुंसा परेण सा । एकाकिनीनां नारीणां सतीत्वं हि कियच्चिरम् ॥ ३२ ॥ एकाकिनी रहस्थाश्च दृष्ट्वा मकरकेतनः । योषितो हि प्रहरति निर्जीक श्व निर्नरम् ॥ ३५३ ॥ तस्यां च रममाणायां परपुंसा निरङ्कुशम् । अकस्मादन्यदा घारापेश्मन्यागान्महेश्वरः ॥ ३२ ॥ पुंश्चट्युपपती दृष्ट्वा तौ च विस्रस्तकुन्तलौ । रतायासजयौ कम्प्रजङ्घावुशान्तलोचनौ ॥ ३३५॥ परावर्तात्तसंव्यानावगृहीतोत्तरीयको । नग्नप्रायौ स्खलत्पादौ कान्दिशीको बजूवतुः ॥३६॥ युग्मम् ॥ जारं केशेषु दधेऽथ नल्लूकमिव लुब्धकः । जघान च चपेटानिर्जूतार्त्तमिव मान्त्रिकः ॥ ३२७ ॥ ममर्द पादघातैश्च मृत्पिएममिव कुम्नकृत् । यध्या चाताडयमप्रविष्टमिव कुकुरम् ॥ ३२० ॥ १ दृष्टातः । २ महिषः । ३ रीछ इति लोके ।

·किं वहुनार्धपरासुमिव चक्रे महेश्वरः। चौरेऽपि न तथा कोपो यथा जारे मनस्विनाम् ॥ ३२ए॥ महेश्वरेण रुष्टेन कृतान्तस्येव वन्धुना । सोऽयार्धमारितो जारः प्रणश्य कथमप्यगात् ॥ ३३० ॥ स्तोकं च गत्वा पतितो गाझिलोपपतिः स तु। कएगेपकएगरूढेषु प्राणेप्विदमचिन्तयत् ॥ ३३१॥ बिग्धिग्मुमूर्परेवाहमका कर्म गर्हितम् । तत्कामदं तीर्थमिव युक्तं मृत्यै ममानवत् ॥ ३३ ॥ एवं च चिन्तयजारो मृत्वा वीर्य स्व एव हि । जाग्मुक्तगाझिलाकुदौ पुत्रयमियाय सः ॥ ३३३ ॥ समये सुपुवे सूनुं गाझिलाथ महेश्वरः । कुएममप्यात्मजनितं मन्यानस्तमलालयत् ॥ ३३४ ॥ तस्याः प्रसूतपुत्राया गाङ्गिलाया महेश्वरः । पुत्रप्रेम्णा व्यस्मरत्तं पुंश्चलीदोपमागतम् ॥ ३३५ ॥ तस्योपपतिजीवस्य पुत्रमूर्तेमहेश्वरः । धात्रीकर्माणि कुर्वाणो न जिहाय प्रमोदलाक् ॥ ३३६ ॥ वर्धमानं च तं कूर्चकचा कर्पकमर्चकम् । हृदयाग्रे स्थितं दधे सदार्थमिव तम्घनः॥ ३३७ ॥ महेश्वरोऽन्यदा प्राप्ते पितुर्मरणवासरे । महिपं पितॄजीवं तमक्रीणात्तत्पलेवया ॥ ३३ ॥ पितृवासरपर्वार्थ महिपं तममारयत् । स्वयं सामुधिरुन्मुद्रप्रमोदपुलकाङ्कुरः ॥ ३३ए । ततश्च माहिषं मांसं ग्रासीकुर्वन्महेश्वरः । अङ्कस्थायार्नकायापि ददौ तस्मै प्रमोदजाक् ॥ ३०॥ तन्माता च शुनी मांसलुब्धा तत्रान्युपासरत् । समांसान्यस्थिखएमानि सोऽपि चिदेप तत्कृते ॥३४॥ स्वकीयपतिजीवस्य कीकसानि जघास सा । पुजेन नृत्यता वाताहतधूमशिखाग्रवत् ॥ ३४॥ समुपसूनोरेवं च खादतः पितृजाङ्गलम् । मासपणनिवार्थी तत्रैकोऽन्याययौ मुनिः ॥ ३४३ ॥ १ जारजातम्. २ समुद्रश्रेष्ठिपुत्रः. SANSAR ·ज्ञानातिशयसम्पन्नः सर्वं विलसितं मुनिः । विदाञ्चकार च महेश्वरदत्तस्य तादृशम् ॥ ३५ ॥ अचिन्तयच्च धिगहो अस्याज्ञानं तपस्विनः । यदश्नाति पितुर्मासमके च वहति विषम् ॥ ३४५ ॥ कीकसानि समांसानि पत्युरनन्तहर्षनाक् । अनाति सारमेयीयमहो संसार ईदृशः ॥ ३४६ ॥ सम्यगेवं परिझाय निर्ययौ तगृहान्मुनिः। महेश्वरोऽपि धावित्वा वंदित्वा च तमब्रवीत् ॥ ३५ ॥ अनात्तनिदो नगवन्किं निवृत्तोऽसि मद्गृहात् । न ह्यनक्तोऽहं नावज्ञामकार्ष हर्षुलोऽस्मि च ॥३॥ मुनिरूचे विहरेऽहं न मांसादस्य सद्मनि । ततो नाग्रहिषं निदां संवेगोऽनूच्च मे महान् ॥ ३४ए॥ किं कारणमिति पृष्टः सार्थेशेन मुनिः स तु । कथयामास महिषशुन्यादीनां कथां तथा ॥ ३५० ॥ को नाम प्रत्यय इति पृचन्तं च महेश्वरम् । मुनिरूचे पृष्ठ शुनी प्राग्निखातं किमप्यहो ॥ ३५१ ॥ तथा पृष्टा शुनी तेन निधानस्थानमंहिणा । चखान शय्यार्थमिव दितिं जातिस्वन्नावतः ॥ ३५२ ॥ उत्पन्नप्रत्ययः सोऽथ नवोदिनो महेश्वरः । परिव्रज्यामुपादत्त दत्त्वा पात्रेषु सम्पदम् ॥ ३५३॥ तस्मात्प्रनव को नाम निश्चयो वदतां वर । तार्यन्ते उर्गतिहदाद्यन्मातापितरः सुतैः॥३५४ ॥ अत्रान्तरे समुपश्रीर्जम्बूनामानमब्रवीत् । पश्चात्तापं मा स्म गास्त्वं स यथा नाथ कर्षकः ॥ ३५५॥ तथा हि पृथ्वीप्रथिते ग्रामे नाम्ना सुसीमनि । कर्षको धनधान्यादिसमृद्धो बक इत्यनूत् ॥ ॥३५६ ॥ प्राप्ते च वर्षासमये स कङ्गः कोषवानपि । वपति स्म महारम्नः क्षेत्रे कृष्टमतीकृते ॥ ३५७ ॥ उजतैः श्यामलदलैस्तैर्धान्यैः क्षेत्रचूरजूत् । अनिलोठितकाचेव जातकेशोच्चयेव च ॥ ३५ ॥ १ शुनी.

·तत्कनुकोऽववनं वर्धमानमुदीय सः । मुदितः क्वाप्यगादामे देविठे स्वजनातिथिः ॥ ३५ ॥ स्वजनैलॊजने तस्य प्रदत्ता गुममण्डकाः । अपूर्वेण तदाहारेणात्यन्तं च स पिप्रिये ॥ ३६० ॥ झातीन्प्रीतश्च सोऽपृचदहो वः साधु जीवितम् । मनोहरोऽयमाहारो येषां सुष्छुः सुधोपमः ॥ ३६१ ॥ स्वप्नेऽप्याहारमीदमादं न कदापि यत् । कङ्गुकोषवदग्धान्तान्धिगस्मान्नृपशूनमून् ॥३६२ ।। पप्रल च ततो झातीनशातगुडमएमकः । इमान्याहारवस्तूनि कानि वा क्व नवन्ति च ॥ ३६३ ॥ ते तस्मै कथयामासुररघट्टजलेन नोः । क्षेत्रेषु सिक्तेपूप्यन्ते गोधूमा अन्यधान्यवत् ॥ ३६४ ॥ तेषां पाकिमलूनानां पिष्टानां च घरट्टकैः । पच्यन्ते वह्नितप्तायामयस्पान्यां हि मएमकाः ॥ ३६५ ॥ इक्ष्वोऽपि तथोप्यन्ते तेषां वृद्धिमुपेयुपाम् । निपीलनाउपात्तेन रसेनोत्पद्यते गुमः ॥ ३६६ ॥ गुममएमकनिष्पत्तिं विज्ञायैवं कृपीवलः । स उपात्तेनुगोधूमवीजो ग्रामं निजं ययौ ॥ ३६७ ॥ ततश्च गत्वा स क्षेत्रे फलितं कङ्गुकोद्रवम् । वको लवितुमारेने रत्नसान्मातृशासितः ॥ ३६७ ॥ ऊचे च पुत्रैः किं तातार्धनिष्पन्नामिमां कृपिम् । स्वकुटुम्बकजीवातुं लुनीपे तृणमात्रवत् ॥ ३६ए। वकः प्रोवाच हे पुत्राः किमेनिः कोजवादिनिः । वप्स्याम्यनेनुगोधूमान्खाद्या हि गुममएमकाः॥३७॥ पुत्राः प्रोचुर्दिनैः स्वट्पैर्निष्पत्स्यन्ते कणा अमी । तानादायेकुगोधूमान्वपेस्तात यथारुचि ॥ ३७१ ॥ निष्पन्नेयं कृषिर्याति गोधूमे कुषु संशयः । कटिस्थे गवति शिशौ का प्रत्याशोदर स्थिते ॥ ३१॥ एवं निवार्यमाणोऽपि वकस्तैस्तनुजन्मतिः । लुलाव कोप्रवकङ्गुवनं तत्र प्रनुर्हि सः॥ ३७३ ॥ १ अतिदूरस्थे.

·प्रलूय तानि शस्यानि स देवानां प्रियो वकः । चकार गोलिकाक्रीमोचितां तां क्षेत्रमेदिनीम् ॥ ३७॥
ततश्च खानयामास स कूपं पार्श्वगः स्वयम् । तस्मात्तु निरगान्नाम्नः स्तन्यं वन्ध्यास्तनादिव ॥ ३७५॥
खान खानमनिर्विन्नं पातालविवरोपमम् । अकारयदकः कूपं न तु पङ्कोऽपि निर्ययौ ॥ ३७६॥
ततस्तस्यानवन्नव कङ्गवो न च कोषवाः । नेवो न च गोधूमाः पश्चात्तापं त्वियाय सः॥ ३७७ ॥
ऐहिकं स्त्रीधनसुखं त्यजन्नामुष्मिकं पुनः । संशयास्पदमाकास्तघन्मा योन्फितः॥ ३७७ ॥
जगाद जम्बूनामापि स्मयमानो महामनाः । निर्बुद्धिहे समुश्री हमप्यस्मि काकवत् ॥ ३७ए ।
तथा हि नर्मदाकूले विन्ध्याटव्यां महागजः । एको यूथपतिरबिन्ध्यायुवराडिव ॥ ३० ॥
स्वचन्द विहरन्विन्ध्ये व्यतीयाय स यौवनम् । आयुर्नदीपारनिन्नमाससाद च वार्धकम् ॥ ३१॥
अशक्नुवन्दन्तघातान्कर्तुं क्षीणवलस्तरौ । मदोन्कितो गिरिरिव ग्रीष्मतौं शुष्कनिकरः ॥३०॥
शतकीकर्णिकारादिवननङ्गपराङ्मुखः । उच्चान्निम्ने निम्नाचोच्चेऽवतारोत्तारकातरः ॥ ३३ ॥
दन्तपातादट्पनोक्ता कामकुर्बुिजुक्या। अस्थित्नस्त्रासदृक्कायो वार्धके सोऽनवविपः ॥ ३० ॥
॥त्रिनिर्विशेषकम् ॥
कुञ्जरः सोऽन्यदा शुष्कगिरिनद्यां समुत्तरन् । पर्यस्तपादो न्यपतत्कूटमेकं गिरेरिव ॥ ३५ ॥
स जरत्कुञ्जरस्तत्र नात्यातुमीश्वरः । तथैवास्थात्पादपोपगमनं पालयन्निव ॥ ३८६॥
स विपेदे तथास्थोऽपि विपेदानस्य तस्य तु । अपानपललं जकुः श्वफेरुनकुलादयः ॥ ३ ॥
बनूव तन्महद्भूतापानरन्ध्रकलेवरम् । सकन्दरगिरिमायं श्वापदैरास्पदीकृतम् ॥ ३ ॥

·RE अपानसत्रशालायां विकास्तस्यां विजा इव । विविशुश्च निरीयुश्चानेकशो नोजनार्थिनः ॥ ३॥ एकश्च वायसोऽत्यन्तमतृप्तो मांसनोजनात् । अपानमध्य एवास्थाउत्पन्न श्व विकृमिः ॥ ३० ॥ करिकायस्य तस्यान्तः सारमासादयन्स तु । काष्ठस्येव घुणो मध्ये प्रविवेशाधिकाधिकम् ॥ ३१ ॥ सशरीरः परपुरे प्रवेश नाटयन्नृशम् । अपूर्वो योगविदजूदनायासः स वायसः ॥ ३५ ॥ लूतेव करिकायस्य सोऽश्नन्नव्यग्रमामिषम् । पूर्वापर विजागाझो बनूवात्यन्तमध्यगः ॥ ३ए३ ॥ दिवाकरकराक्रान्तं करिकायस्य तस्य तु । संचुकोचापानरन्ध्र मुक्तविष्टं पुरा यथा ॥ ३ए। ॥ काकोऽथ संवृतापानरन्ध्रे करिकलेवरे । बपधारे करएमेऽहिरिव तस्थौ तथैव सः ॥ ३५ ॥ करिकायः स मेघौ सरिता वारिपूर्णया । तरङ्गहस्तैराकृष्य नर्मदायामनीयत ॥ ३ए६ ॥ तरत्प्रवहणमिव तत्कुञ्जरकलेवरम् । रेवयानायि जलधौ तन्नकाणामिवोपदा ॥ ३ए॥ तस्मात्कलेवरान्निद्यमानात्मविशदर्णसः । वारिशैव कृतधारान्निर्जगाम स वायसः ॥ ३ ॥ तस्यान्तरीपप्रायस्योपरिष्टात्करिवर्मणः । निषद्य वायसश्चक्रे विष्वग्दिगवलोकनम् ॥ ३एए॥ अग्रतः पार्श्वयोः पश्चान्नीरावैतं ददर्श सः । दध्यौ चोड्डीय यास्यामि तीर नीरनिधेरहम् ॥ ४ ॥ उड्डीयोड्डीय च प्राप न प्रान्तं वार्धिवारिणः । जूयो भूयोऽपि तत्रैव निषसाद कलेवरे ॥४०१॥ आक्रम्यमाणमनितस्तन्मीनमकरादिनिः । सद्यो निमऊति स्माब्धौ नाराकान्तेव मङ्गिनी ॥४०॥ निममऊ दिकः सोऽपि पयोराशौ निराश्रयः । प्राणैश्च मुमुचे सद्यो जलाप्लावनयादिव ॥ ४०३ ॥ १ काकाः । २ अन्यदेहे। ३ नौः ।

·- ततो विपन्नवन्येजसन्निना हि पुरन्ध्रयः । संसारः सागरप्रायः पुरुषो वायसोपमः ॥ ४०॥ युष्मासु रागवान्हस्तिकलेवरनिनास्वहो । नाहं काक श्वामुष्मिन्मंदयामि नवसागरे ॥ ४०५॥ अथ प्रोवाच पद्मश्रीरस्मान्नाथ समुत्सृजन् । त्वं वानर श्वात्यन्तमनुतापमवाप्स्यसि ॥६॥ तथा हटव्यामेकस्यामन्योन्यमनुरागिणौ । वानरो वानरी चास्तां सदा विरहवर्जितौ ॥४७॥ युगपद्रुनुजाते तो मियो वेलाधराविव । युगपच्चारुरुहतुः स्पर्धमानाविव द्रुषु ॥ ४० ॥ एकरवाकृष्टाविव युगपञ्च दधावतुः । युगपञ्चक्रतुः सर्वमेकचिन्ताविवानिशम् ॥धए ॥ युग्मम् ॥ रेमाते जान्हवीतीरवानीरे तो परेद्यवि । प्लवमानः प्लवङ्गश्चानवधानोऽपतनुवि ॥१०॥ प्रनावात्तस्य तीर्थस्य क्षणादपि स वानरः । मोऽमरकुमारालोऽनवद्विद्यावलादिव ॥ ११ ॥ वानरी वानरं तं तु दृष्ट्वा प्राप्तं नृरूपताम् । स्त्रीरूपेबुर्जही प्राणान्वानरस्यैव वर्त्मना ॥ १२॥ ततश्च वानरी नारी जागनूदमरीनिना। नवीनूतेन च प्रेम्णा तं नरं परिषस्वजे ॥ १३ ॥ विलेसतुश्च प्राग्जन्मवानराविव तौ नरौ । अविप्रयुक्तावनिशं निशाचन्मसाविव ॥ १५ ॥ वानरो यो नरीनूतो नारी प्रोवाच सोऽन्यदा। आवां देवीलवावोऽद्य महँनूतौ यथा पुरा ॥१५॥ नायूंचे प्रिय पर्याप्तमसन्तोषेण नूयसा । मनुष्यरूपावेवावां विषयानुपलुङ्वहे ॥ १६ ॥ देवत्वेनास्तु देवत्वादधिकं ह्यावयोः सुखम् । नित्यावियुक्तौ निर्विघ्नमनिनौ यजमावहे ॥ १७ ॥ तयैवं वार्यमाणोऽपि स वानरवरो नरः । वानीराऽच्चकैर्फम्पां ददौ तत्रैव पूर्ववत् ॥ १७ ॥ १ वेलंधरपर्वतौ । २ स्वतंत्रौ ।

·तत्र तिर्यम-जूतो देवीनूतश्च मानवः । तीर्थप्रनावात्ताहको स्यातां चेत्पततः पुनः॥ १५ ॥ इति तत्रैव हि तीर्थे स ऊम्पां दत्तवानपि । प्राग्जन्मवानरत्वेन वानरः पुनरप्यनूत् ॥ २० ॥ राकानिशाकरमुखी कम्बुकएपीमुरुस्तनीम् । तनूदरी वरारोहां पझोपमकरक्रमाम् ॥ २१॥ गङ्गामृत्कृततिलकां लतासंयतकुन्तलाम् । अरण्यकेतकोत्तंसां तालिकादलकुएफलाम् ॥ ४२ ॥ कण्ठस्थनलिनीनालहारां हरिणचकुपीम् ॥ तामीझाञ्चक्रिरेऽन्येार्ऋमन्तो राजपूरुपाः ॥ ४२३ ॥ ॥ त्रिनिर्विशेषकम् ॥ राझे समर्पयामासुस्तामुपादाय ते नराः। यद्यदस्वामिकं तत्तत्सर्वं नवति राजसात् ॥ ४ ॥ राज्ञा दिव्याकृतिश्चक्रे सान्तःपुर शिरोमणिः । लदम्यो लक्षणवत्या ह्याकृतेरतिथयः खलु ॥ वानरः सोऽपि जगृहे कैश्चित्तत्रागतैनरैः। नाट्यं विविधनङ्गीकं पुत्रवच्चिश्तिश्च तैः ॥ २६ ॥ ते नटाश्चान्यदा जग्मू राज्ञस्तस्यैव सन्निधौ । वानरं नर्तयन्तस्तं चक्रुश्च प्रेक्षणीयकम् ॥ ॥२७॥ अरोदीवानरो राज्ञोऽर्धासने प्रेदय तां प्रियाम् । अश्रुपातैः सात्त्विकालिनयं प्रकटयन्निव ॥ ४२ ॥ राइयूचे यो यथा कालः कपे सेवस्व तं तथा । मा वज़ुलपरिज्रप्टः साम्प्रतं पतनं स्मर ॥ ४५ ॥ तस्मात्त्वमपि सम्प्राप्तमुज्कन्वैषयिकं सुखम् । पश्चात्तापपरः पश्चान्मा नूः स इव वानरः॥ ३० ॥ जम्बूनामा जगादेवं पद्मश्रीरपि न ह्यहम् । विषयेष्वस्मि तृपितो यथा ह्यङ्गारकारकः ॥ ३१ ॥ तथा हि कश्चिदङ्गारकारकोऽगान्महाटवीम् । अङ्गारान्कर्तुमुष्णतौ पातुमात्तवहूदकः ॥ ४३५ ॥ १ राजाधीनम् । २ वृक्षात्परिभ्रष्टः ।

·जगाम सान्यदा नद्यां जलमजनहेतवे। दोनयन्ती मनो यूनां कटादैर्मन्मगुन्तिः ॥ ४ ॥
सर्वाङ्गाहेमाजरणा चान्ती वासोनिरुज्ज्वलैः । नदीतीरमलञ्चक्रे सा मूर्तेवाम्बुदेवता ॥ धधए ॥
अर्गनूमि स्मरस्येव दर्शयन्ती स्तनफ्यम् । शनैरुत्तारयामास सा कञ्चुकमुरुस्तनी ॥ ४० ॥
कञ्चुकं चोत्तरीयं च वयस्यायाः समर्प्य तु । तन्वङ्गी तिरयामास संव्यानार्धन सा कुचौ॥ ४५१॥
विदग्धालीजनालापैर्दग्धा जीवितमन्मथा । मन्दं मन्दं मरालीव तीरातीरं विवेश सा ॥ १२ ॥
तरङ्गहस्तैरुक्षिप्तैर्दूरादपि तरङ्गिणी । तामालिलिङ्ग सर्वाङ्गं चिरादृष्टां सखीमिव ॥ ४५३ ॥
त्रस्तसारङ्गनयना सा चिक्रीडिपुरम्जसा । नौरिवारित्रदण्माभ्यां पाणिन्यां वार्यदारयत् ॥ ४५ ॥
तस्याः स्वान्त्याश्चिरं वारि विकिरन्त्याः कुतूहलात् । शुशुजाते चलौ पाणी नृत्यदम्जोजविन्रमौ ॥२५॥
श्लथैकवस्त्रा विस्रस्तकेशा धौतरदच्छदा । रतोरियतेव सालकि जलक्रीमापरायणा॥ ४५६ ।।
तां क्रीमन्ती नदीमध्ये वाधिमध्ये सुरीमिव । ददर्श नागरयुवा फुःशीलः कोऽपि पर्यटन् ॥ ४५७ ॥
तां जलक्लिन्नसूदमैकवसनाच्छादितामपि । सुव्यक्तसर्वावयवां दृष्ट्वा दोजात्पपाठ सः॥ ४५८ ॥
सुस्नातं ते नदी पृच्छत्यमी पृच्छन्ति चांहिपाः । पृच्छाम्यहं च त्वत्पादपद्मयोनिपतन्नपि ॥ ४एए॥
साप्यपानीस्वस्ति नद्यै चिरं नन्दन्तु चांहिपाः । सुस्मातपृच्छकानां च करिष्यामि समीहितम् ॥६॥
मनोरथलतोन्नेदे सुधासेकोपमं वचः । तस्याः श्रुत्वा तथैवास्थाद्रुद्धो राजाज्ञयेव सः॥ ५६१ ॥
चिन्तयंश्च केयमिति स एकस्य तरोरधः । ददर्शोच्चैर्मुखान्बालान्फलपातालिकासिणः ॥ ४६॥
ततश्च स युवा लोष्ठैर्वृदशाखाः प्रतामयन् । फलानि पातयामास बटलटेति नूतले ॥ ४६३ ॥

·यथेष्टं तत्फलप्राप्तिहष्टान्पप्रच्छ सोलकान् । नद्यां मजनकृत्केयं नारी कास्या निकेतनम् ॥ ४६५ ॥ तेऽनकाः कथयामासुदेवदत्तानिधस्य नोः । सुषा स्वर्णकृत श्यमितश्चास्या निकेतनम् ॥ ४६५ ॥ गिलापि युवानं तं ध्यायन्त्येकेन चेतसा । विहाय मजानक्रीडां सद्यः स्वसदनं ययौ ॥ ४६६ ॥ कस्यां रात्रौ दिने कस्मिन्क प्रदेशे क वा रणे । आवां मिलिष्याव इति तो दध्यतुरहर्निशम् ॥१६॥ वियोगात्तौं युवानौ तौ मिथासङ्गमकाविणौ । चक्रवाकाविव चिरमनुरक्तावतिष्ठताम् ॥ ४६॥ स युवा तापसीमेकां पुंश्चलीकुलदेवताम् । जोजनादिनिराराध्यार्थयाञ्चक्रे परेद्यवि ॥ ६ ॥ देवदत्तस्नुषायाश्च मम चान्योन्यरक्तयोः । सादान्नियतिदेवीव शीघं घटय सङ्गमम् ॥ ७० ॥ स्वयं दूतीय पुरा सा सुचूाषिता मया । सङ्गमं मे प्रपन्नास्ति सुकरं तव सम्प्रति ॥ १॥ प्रतिपद्य करोमीति सद्यः सा तापसी ययौ । सदनं देवदत्तस्य निदादम्नेन धीमती॥ ७ ॥ स्थालीतलकदानेन व्यापृतां स्वर्णकृषधूम् । सा परिवाजिकाजाक्षीन्मङ्घ तामित्युवाच च ॥ ३ ॥ मन्मुखेन रिरंसुस्त्वां युवैको मूर्तमन्मथः । प्रार्थनस्ति विशालादि मा विलकीकृथाः स्म माम् ॥७॥ रूपेण वयसा बुद्ध्या वैदग्ध्यान्यगुणैरपि । आत्मानुरूपमासाद्य तं कृतार्थय यौवनम् ॥ ५ ॥ नद्यां स्वान्तीं यदा नजादीत्त्वां स तदाद्यपि । त्वजुणोजानवातूलोऽन्यस्त्रीनामापि वेत्ति न ॥६॥ गोप्तुं हृदयनावं स्वं अगिलापि हि धीमती । तां परिब्राजिकामेवं कदमतर्जयत् ॥ ७ ॥ किं मुएमे पीतशुएमासि यदेवमजिनापसे । कुलीनेष्वकुलीनाई किमनहेऽसि कुट्टिनी ॥ ७ ॥ आस्त्यजास्मदृशोरग्रं नव ढुंब्वददर्शना । दर्शनेनापि ते पापं नापणेन तु का कथा ॥ ए॥ १ शुण्डा सुरा । २ लुप् लोपः तद्वददर्शना ।

·निर्जसिताया गच्चन्त्यास्तस्याः पृष्ठे तु मुर्गिला । सौधन्नित्ताविव ददौ मपीमलिनहस्तकम् ॥ ७ ॥ तदाशयमजानाना विलक्षा सा तपस्विनी । गत्वा तमूचे उःशीलपुरुषं परुपादरैः ॥ १ ॥ आस्त्वमेवं मृपावादीर्यन्मय्येषानुरागिणी । सा ह्यखर्वसतीगर्वा शुनीमिव ततर्ज माम् ॥ २ ॥ मम दूत्यं मुधा मुग्ध तत्राभूत्कुलयोपिति । जित्तौ हि चित्ररचना चतुरस्यापि जुम्नते॥ ३ ॥ मषीमलिनहस्तेन गृहकर्मविहस्तया । तया कुपितया पृष्ठे चाहतास्मि चपेटया ॥४॥ श्त्युक्त्वा उर्गिलादत्तकजालस्थासकाङ्कितम् । धूर्तप्रष्ठाय पृष्ठं स्वं दर्शयामास तापसी ॥ ५ ॥ स दध्यौ कृष्णपञ्चम्यां सा सङ्केतमदाद् ध्रुवम् । पञ्चाङ्गुलिमपीहस्तः पृष्ठेऽस्या यददीयत ॥ ६ ॥ वैदग्धी काप्यहो तस्या या मे सङ्केतवासरम्। आख्याति स्मानया नङ्ग्या समाश्वसिहि हे मनः॥१॥ सङ्केतस्थानमाचख्यौ न सा केनापि हेतुना । अहो तत्सङ्गमसुखान्तरायोऽद्यापि विद्यते ॥ ७ ॥ पुनश्च तापसीमूचे न जानासि तदाशयम् । अनुरक्तैव मयि सा नूयोऽपि प्रार्थयस्व ताम् ॥ ए॥ सर्वथा मा कृथा मातनिवेदं मत्प्रयोजने । भूयोऽपि गच्छानिवेदः श्रीव मूलमादिमम् ॥ भए ॥ साप्यूचे तव नामापि कुलीना सहते न सा । स्थले जलारोपणवदुष्करं ते समीहितम् ॥ ४ए१ ॥ त्वदर्थसिधौ सन्देहोनिःसन्देहं तु जर्त्सनम् । अविलम्वेन यास्यामि मुक्त्वानाशां तथापि हि ॥धए॥ इत्युक्त्वा त्वरितं गत्वा तापसी स्वर्णकृषधूम् । नूयोऽप्युवाच वचनैरमृतवसोदरैः॥ भए३ ॥ आत्मानुरूपं रूपेण तं युवानं रमस्व हे । गृहाण यौवनफलं यौवनस्योचितं ह्यदः ॥ एच ॥ SANSKRE

·नूपुराकर्षणेनाशु प्राबुद्ध स्वणकृषधूः । प्रायः सञ्जयसुप्तानां निजाप्यरूपा जयादिव ॥ ५११ ॥
ज्ञात्वा च सापि श्वशुरेणाकृष्टं पादनूपुरम् । उत्थाप्य जारपुरुष बन्नापे जीविसंस्थुला ॥ ५१५ ॥
प्रयाहि शीघ्रं दृष्टौ स्वः श्वशुरेण उरात्मना । साहाय्याय यतेयास्त्वं ममानर्थे समागते ॥ ५१३ ॥
आमेत्युक्त्वार्धसंवीतसंव्यानः स जयाद्ययौ । पुंश्चत्यपि द्रुतं गत्वा पार्थे पत्युरशेत सा ॥ १५ ॥
धृष्टत्वं नाटयन्ती सा धीमतीनां धुरन्धरा । पतिं प्रबोधयामास गाढालिङ्गनपूर्वकम् ॥ ५१५ ॥
उवाच चार्यपुत्रेह धर्मो मामतिवाधते । तदेह्यशोकवनिकामनिलालोलपहवाम् ॥ ५१६॥
उत्थाय देवदिन्नोऽपि स्त्रीप्रधानः स आर्जवात् । जगामाशोकवनिकां तया ग्रीवाविलग्नया ॥ ५१७ ॥
तत्रैव गत्वा साशेत पतिमालिङ्गय निर्जरम् । सजारा यत्र शयिता श्वशुरेण निरीक्षिता ॥ २१ ॥
तत्रापि तत्पतिर्निजां प्रपेदे सरलाशयः । निषा ह्यकुषमनसां प्रायेण सुलजैव हि ॥ ५१५ ॥
नटीव गोपिताकारा सा धूर्ताथावदत्पतिम् । त्वत्कुले कोऽयमाचारो यो वक्तुमपि नेष्यते ॥ ५२० ॥
त्वामालिजय प्रसुप्ताया निरावरणवक्षसः। जग्राह तातो मे पादादस्मादाकृष्य नूपुरम् ॥ २१ ॥
न युज्यते वधूः स्पष्टुं पूज्यानामन्यदापि हि । किं पुनः पतिसहिताः शयिता रतवेश्मनि ॥ १२ ॥
जगाद देवदिन्नोऽपि प्रातः पितरमीदृशम् । सोपालग्नं नणिष्यामि पश्यन्त्यास्ते मनस्विनि ॥ ५५३ ॥
सोचेऽधुनैव तातं त्वं संवादयितुमर्हसि । प्रातामन्यपुंसा हि शयितां कथयिष्यति ॥ ५२४ ॥
सोऽवोचन्मम सुप्तस्याहापीनूपुरमित्यहम् । तातमादिप्य वक्ष्यामि तव पोऽस्मि निश्चितम् ॥ २२५॥
प्रनातेऽपि तथा वाच्यं वहीदानीं यथा प्रिय । इति तं कारयामास सा धूर्ता शपयान्वहून् ॥५२६॥

·प्रनाते देवदिन्नोऽपि कुपितः पितरं निजम् । जगाद किमकास्त्विं वध्वा नूपुरकर्पणम् ॥ ५२७ ॥ स्थविरो व्याहरवत्स उशीला हि वधूरियम् । दृष्टान्यपुंसा शयिता मयाशोकवने निशि ॥ ५२७ ॥ उशीलेयमिति दृढप्रत्ययोत्पादनाय ते । वध्वाः पादात्समाकृष्य गृहीतं नूपुरं मया ॥ २२ए॥ पुत्रोऽवददहं सुप्तस्तदानून्नापरः पुमान् । निर्लोन त्वया तात लजितोऽस्मि किमीदृशम् ॥ ५३० ॥ अर्ग्यतां नूपुरं वध्वा मा तातस्त्वं विगोपय । मयि सुप्ते तदाकृष्टं प्रकृष्टा खटिवयं सती ॥ ५३१ ॥ स्थविरोऽवोचदाकृष्टं यदास्या नूपुरं मया । उपेत्य वीलितोऽसि त्वं तदा हि शयितो गृहे ॥ २३ ॥ उर्गिलोवाच न सहे दोपारोपणमात्मनः । तातं प्रत्याययिष्यामि कृत्वा दैवीमपि क्रियाम् ॥ ५३३ ॥ कुलीनायाः कसको मे वाङ्मानमपि हीदृशम् । न शोजते मपीबिन्दुरपि धौतसितांशुके ॥ ५३४ ॥ श्ह शोजनयदस्य जङ्घान्तर्निस्सराम्यहम् । तजावयोर्हि मध्येन नाशुन्यो यातुमीश्वरः ॥ ५३५ ॥ पित्राथ सविकटपेन निर्विकटपेन सूनुना । प्रतिज्ञा प्रतिपेदे सा तस्या धाटयमहानिधेः ॥ ५३६ ॥ स्नात्वा धौतांशुकधरा धूपपुष्पोपहारनृत् । सा सर्ववन्धुप्रत्यदं यदं पूजयितुं ययौ ॥ ५३७ ॥ तस्या यदं पूजयन्त्या जारः सङ्केतितः स तु । अलगद्भहिलीजूय कएपदेशे कवर्गवत् ॥ ५३७ ॥ अपास्यत गले धृत्वा जनहिल इत्यसौ । पुनः स्नात्वा च सा यक्ष्मर्चित्वैवं व्यजिज्ञपत् ॥ ५३ए। कदापि हि मयास्पर्शि पुमान्नान्यः पति विना । पहिलोऽयं तु मत्कएठे लग्नः प्रत्यक्षमेव च ॥ ५४० ॥ पत्युन्मत्तध्यानान्यो लनश्चेन्मत्तनौ पुमान् । तदा मे शुघिदोनूयाः सत्याः सत्यप्रियो ऽसि हि ॥५॥१॥ यदो ऽपि यावदाविष्टः किं करोमीति चिन्तया । तावत्तमायोरन्तस्त्वरितं निर्जगाम सा ॥ ५५ ॥ ब R ·शुद्धा शुद्धेति तत्कालं जने तुमुलकारिणि । पुष्पदाम गले तस्या राजाध्यदा निचिकिपुः ॥ ५४३ ॥ वाद्यमानेन तूर्येण हृष्टैर्वन्धुजनैर्वृता । स्वीकृता देवदिन्नेन सा ययौ श्वशुरौकसि ॥ ५४॥ नूपुराकर्षणोद्भूतं कलङ्कमुदतारयत् । इति सा तत्प्रनृत्यूचे जनै पुरपण्डिता ॥ ५४५ ॥ वध्वा बुद्ध्या पराजूतो देवदत्तस्तदाद्यपि । चिन्तया नष्टनिजोऽनूपारिवद्ध व दिपः ॥ ४६॥ तं योगिनमिवानिकं ज्ञात्वा च पृथिवीपतिः । वृत्तिं ययार्थितां दत्त्वा चक्रे शुद्धान्तरक्कम् ॥ ५ ॥ एका राज्ञी क्वचिजात्रौ तमन्तःपुररक्कम् । शेते नो वेति विज्ञातुं निरैलिष्ट पुनः पुनः॥ ५ ॥ सोऽचिन्तयच्च किमपि कारणं ज्ञायते न हि । उत्थाय नूयो भूयोऽपि मामेपा यन्निरीक्षते ॥ ५४ए॥ सुप्ते च मयि किं कुर्यादिति ज्ञातुं स यामिकः । अलीकनिया शिश्ये सा तु नूयोऽपि निर्ययौ ॥५५॥ सापि निर्जरसुप्तं तं ज्ञात्वा हृष्टिमुपेयुपी । गवाक्षाभिमुखं गन्तुमारेले चौरवच्चनैः॥ ५५१ ॥ गवाक्षस्य हि तस्याधो बद्धोऽनूजाजवखनः । कुञ्जरो निर्जरगजानुजन्मेव सदामदः॥ ५५ ॥ सा तस्य हस्तिनो मेएठे नित्यरक्ता गवाहतः । सञ्चारिदारुफलकमपसार्य बहिर्ययौ ॥ ५५३ ॥ तामादाय करणेलो नित्याच्यासात्सुशिक्षितः । मुमोच नूमौ तां दृष्ट्वाधोरणः स चुकोप च ॥ ५५५ ॥ अतिकाले किमायासीरित्युक्त्वा दारुणेक्षणः । हस्तिशृङ्खलया राझी दासीमिव जघान ताम् ॥ ५५५ ॥ सोवाच मा ताडय मामद्यान्तःपुररक्षकः । राज्ञामुक्तो नवः कोऽपि जागरूकोऽरुणत्स माम् ॥५५६॥ निजानि कथमपि प्राप्य तस्य चिरादहम् । आगतास्मीति विज्ञाय मा कोपीमयि सुन्दर ॥ ५५७ ॥ १ हस्तिपके । २ हस्तिपकः ।

·इत्यं च बोधितो हस्तिपकः कोपं विहाय सः । रमते स्म निराशङ्कस्तया सह यथारुचि ॥ ५५ ॥ रात्रेस्तु पश्चिमे नागे सा साहसमहानिधिः । हस्तिना हस्तमारोप्योदश्चिता स्वाश्रयं ययौ ॥ ५५ ॥ दध्यौ च स्वर्णकारोऽपि चरितं योषितामहो । अश्वानां कुहकारावमिव को वेत्तुमीश्वरः ॥ ५६० ॥ अहो असूर्यम्पश्यानामपि याजयोषिताम् । शीलनगो नवत्येवमन्यनारीषु का कथा ॥ ५६१ ॥ पानीयाहरणाद्यर्थ सामान्यगृहयोषिताम् । नगरे सञ्चरन्तीनां शीलवाणं कियच्चिरम् ॥ ५६५ ॥ इति स्नुपाया दौःशीट्यामर्षचिन्तां विहाय सः । सुष्वाप दत्तर्ण श्वाधमर्णस्तत्र निर्जरम् ॥ ५६३ ॥ मनातेऽपि जजागार स्थविरः स्वर्णकन्न सः। चेटाश्च कथयामासुस्तं तथास्थं महीनुजे ॥ ५६५ ॥ राजापि व्याजहारैवं जाव्यं केनापि हेतुना । स यदा प्रतिबुध्येत तदा नेयोऽस्मदन्तिके ॥ ५६५ ॥ इत्यादिष्टा ययुश्चेटाः स्वर्णकारोऽपि निर्जरम् । निजसुखं सप्तरात्रं चिरादनुवजूव सः ॥ ५६६॥ सप्तरात्रावसाने च स प्रबोधमुपागतः । चेटैनिन्ये पुरो राज्ञो राज्ञा चैवमपृच्छचत ॥ ५६७ ॥ निजा कदापि ते नागादुर्लगस्यव कामिनी । तत्किं सुप्तः सप्तरात्रं को हेतु—ह्यनीस्तव ॥ ५६७ ॥ सोऽपि तं रात्रिवृत्तान्तं राझ्या हस्तिपकस्य च । हस्तिनश्च यशादृष्टं कथयामास जूजुजे ॥ ५६ए । राज्ञा प्रसादं दत्त्वा स विराष्टः स्वगृहं ययौ । जीर्णःखः सुखं चास्थाप्य ह्येति जनो जनात् ॥५७०॥ तां च उश्चारिणी राझी परिझातुमिलापतिः । कारयित्वा किलिंञ्चेनं राझीः सर्वाः समादिशत् ॥५७१ ॥ स्वमो दृष्टो मया यत्तत्कैलिञ्चोऽयं मतङ्गजः। आरोढव्यो विवस्तानिवतीनिः पुरो मम ॥ ७॥ १ दत्तं ऋणं येन सः। २ काष्ठगजं ।

·चक्रिरे च तथा राइयो राज्ञः पश्यत एव ताः । राज्ञी सैका त्वदोऽवादीद्विनेम्यस्मान्मतङ्गजात् ॥५७३॥ तां लीलोत्पलनालेन सामर्पः प्राहरन्नृपः । मूर्गनाटितकं कृत्वा न्यपतत्सापि नूतले ॥ ५७८ ॥ नृपोऽपि बुद्ध्या निश्चिक्ये सैवेयं कुलपांसिनी। पापीयसी उराचारा कथिता स्थविरेण या ॥५७५ ॥ निरूपयंश्च तत्पृष्ठं शृङ्खलाघातदर्शनात् । नखाच्छोटनिकापूर्व कृत्वा स्मितमदोऽवदत् ॥ ५७६ ॥ क्रीमसीजेन मत्तेन किलिम्चेना द्विलेपि च । मोदसे शृङ्खलाघातान्मूर्तस्युत्पलघाततः ॥ ५७७ ॥ प्रदीप्तकोपप्राग्जारो गत्वा वैचारपर्वते । राजापि तं हस्तिपकं हस्त्यारूढमजूहवत् ॥ २७ ॥ तद्वितीयां च तां राझीमारोपयदिनासने । आधोरणाधर्म चोग्रशासनस्तं समादिशत् ॥ एजए॥ विपमाजिप्रदेशाधिरूढं कृत्वा मतङ्गजम् । पातयेः पतता तेन युवयोरस्तु निग्रहः ॥ २० ॥ आधोरणस्तं करिणमधिरोप्यानिमूर्धनि । त्रिपद्या धारयामासोदिप्तकचरणं स्थिरम् ॥ ११ ॥ हाहाकुर्वजनोऽप्यूचे पशोराज्ञा विधायिनः । मारणं करिरत्नस्य राजरत्न न युज्यते ॥ २७२ ॥ अनाकर्णितकं कृत्वा पातयेत्येव वादिनि । नृपे दिपं हस्तिपकः पद्भ्यां पान्यामधारयत् ॥ १३ ॥ हहा न वध्यो हस्तीति पुनर्लोके प्रजपति । तूष्णीकोऽजून्नृपो मेएगेऽप्येकांह्रिस्थं गजं दधौ ॥५॥ मारणं हस्तिरत्नस्य लोको अष्टुमनीश्वरः । हाहाकुर्वन्महीनाथं जगादोदश्चितैर्नुजैः ॥ १५ ॥ औपवाह्यो ह्यसावन्यगजासह्यः सुशिक्षितः । दितिवन :प्रापो दक्षिणावर्तशतवत् ॥ ५७६ ॥ प्रनुस्त्वमपराधीनो यदिच्छसि करोपि तत् । निरङ्कुशं स्यादयशस्त्वविवेकनवं तव ॥२७॥ १ वालनीयः, जस S

·साप्यूचे सुत्नग ग्रामपुरुषेष्वागतेष्वहम् । त्वां नर्तारं जणिष्यामि सोऽवादीदेवमस्त्विति ॥ ६०४ ॥
प्रातच ग्रामसुजदैः प्रविष्टैः शस्त्रपाणिजिः । पृष्टास्त्रयोऽपि कश्चौर इति चूजङ्गनीषणैः ॥६०५॥
तान्यामपुरुषान्धूर्ता मूर्तमायेव सावदत् । उद्दिश्य चौरपुरुषं मम प्रेयानसाविति ॥६६॥
कृताञ्जलिः पुनश्चोचे ज्रातरोऽस्मिन्सुरालये । आवां ग्रामान्तरे यान्ताववात्स्व दिवसात्यये ॥ ६०७॥
ग्रामीणास्ते ऽपि सम्भूय पर्यालोच्यैवमूचिरे । सम्नाव्यते न चौरस्य गृहे स्त्रीपात्रमीदृशम् ॥ ६ ॥
ब्राह्मणी वाणिजी राजपुत्री कापीतरास्तु वा । श्यं पवित्रा मूर्त्यापि चौरो नास्याः पतिनवेत् ॥६०ए।
विचित्रवस्त्रालङ्कारा लक्ष्मीरिव वपुष्मती । श्यं हि गृहिणी यस्य स किं चौर्येण जीवति ॥ ६१० ॥
पारिशेष्यादयं चौर इति हस्तिपकस्य ते । दोषमारोप्य विदधुः सद्यः शूलाधिरोपणम् ॥ ६११ ॥
शूलाधिरोपितो मार्गे यं यं यान्तं ददर्श सः । तं तं प्रोवाच दीनं मां वारि पायय पायय ॥ ६१२॥
तं च राजनयात्कोऽपि न पानीयमपाययत् । सर्वो ऽपि कुरुते धर्ममात्मरक्षापुरःसरम् ॥ ६१३ ॥
श्रावको जिनदासाख्यस्तेन तेनाध्वना ब्रजन् । दृष्टश्च याचितश्चाम्नः सो ऽपि चैवमुवाच तम् ॥६१॥
उदन्यां ते हरिष्यामि कुरुष्वेकं तु मचः। घोषेर्नमोऽर्हन्य इति यावकार्यानयाम्यहम् ॥ ६१५॥
मेएवो ऽपि तद्धोषयितुं प्रारेने ऽम्नःपिपासया । श्रावको ऽप्यानयन्नीरं राजपुंसामनुझ्या ॥ ६१६ ॥
आनीयमानं दृष्ट्वाम्बु समाश्वस्य निषाद्यपि । नमो ऽहङ्ग्य इति नृशं पठन्प्राणैरमुच्यत ॥ ६१७ ।।
स त्वसंश्रुतशीलो ऽपि शीलिताकामनिर्जरः । नमस्कारप्रत्नावेण बनूव व्यन्तरामरः ॥ ६१७ ॥
प्रतस्थे पुंश्चली सापि चौरेण सह वर्त्मनि । आससाद नदीमेकां वारिपूरेण उस्तराम् ॥ ६१५ ॥

·चौरो ऽपि पुंश्चलीमूचे प्रिये त्वामेकवेलया। नोत्तारयितुमीशोऽस्मि वस्त्रान्तरणचारिणीम् ॥ ६५० ॥ वस्त्रानरणसम्नारं त्वं ममार्पय वर्णिनि । तमादौ परतो नेण्ये ततस्त्वामपि लीलया ॥ ६२१ ॥ यावदायाम्यहं ताव,रस्तम्बे तिरोनव । एकाकिन्यपि मा नैषी रेष्यामि न चिरेण हि ॥६॥ आरोग्य पृष्ठदेशे त्वां तरन्पोत श्वाम्नसि । तटे परस्मिन्नेष्यामि मा नैषीः कुरु मचः॥ ६५३ ॥ पुंश्चट्यपि तथा चक्रे शरस्तम्बे प्रविश्य च । वस्त्राभरणनृत्सो ऽपि पारं गत्वेत्यचिन्तयत् ॥६॥ जारं मारयामास येयं मय्यनुरागिणी । हाणरागा हरिजेव विपदे स्यान्ममाप्यसौ ॥ ६ ॥ इत्युपादाय तस्त्राचरणानि स तस्करः । तां वलत्कन्धरः पश्यन्नश्यति स्म कुरङ्गवत् ॥ ६२६ ॥ करिणीवोडतकरा यथा जातेव नग्निका ॥ ऊचे तं यान्तमालोक्य मां विहाय प्रयासि किम्॥ ६२७ ॥ चौरो ऽब्रवीविवसनामेकां शरवणस्थिताम् । राक्षसीमिव दृष्ट्वा त्वां विजेम्येव कृतं त्वया ॥ ६ ॥ एवं वदन्खग श्वोड्डीनः सो ऽगाददर्शनम् । तत्रैव तस्थौ त्वासित्वा धर्पणी पतिधैषिणी ॥ ६२ए॥ स हस्तिपकजीवो ऽपि देवनूयमुपेयिवान् । प्रयुक्तावधिरपाक्षीतां तथास्थां तपस्विनीम् ॥ ६३० ॥ सम्बुवोधयिषुस्तां तु प्राग्जन्मगृहमेधिनीम् । मुखात्तगांसपेशीकं शृगालं विचकार सः॥ ६३१ ॥ श्तश्च सरितस्तस्यास्तीरे नीराद्वहिःस्थितम् । मीनं जोक्तुमधाविष्ट मांसपेशी विहाय सः ॥ ६३५ ॥ तदा मीनः पुनरपि प्रविवेश नदीजलम् । उपाददे तविकृतशकुन्या मांसपेश्यपि ॥ ६३३ ॥ नदीतीरे शरवणनिषएणा सा तु नग्निका । जगाद सुःखदीनापि जम्बुकं दृष्टकौतुका ॥ ६३४ ॥ १ तृणगुच्छे । २ व्यभिचारिणी । ३ नष्टपतिका ।

·मांसपेशी परित्यज्य मीनमिबसि धर्मते । व्रष्टो मीनाच्च मांसाच्च किं जम्बुक निरीक्षसे ॥ ६३५॥
फेरुः माहोडनारं हित्वोपपतिमिनसि । भ्रष्टा पत्युश्च जाराच्च नग्निके किं निरीक्षसे ॥ ६३६ ॥
तत्वृत्वा सुष्ठु विज्यत्यास्तस्याः स व्यन्तरामरः । महर्षिकं निजं रूपं दर्शयित्वैवमब्रवीत् ॥ ६३७ ॥
पापमेवाकृथाः पापे यद्यपि त्वं तथापि हि । जिनधर्म प्रपद्येथाः पापपङ्कजलप्लवम् ॥ ६३७ ॥
मुग्धे हस्तिपकः सोऽहं यस्त्वया मृत्युमापितः। जिनधर्मप्रजावाच देवीजूतोऽस्मि पश्य माम् ॥ ६३ए ।
जिनधर्म प्रपत्स्ये ऽहमपीति कृतनिश्चयाम् । तां साध्वीसन्निधौ नीत्वा स प्रव्रज्यामजिग्रहत् ॥ ६४० ॥
तदस्मारजनानन्प्रिवर्तकनिवर्तकान् । दृष्टान्तांस्त्वमनादृत्य हुँदव वैषयिकं सुखम् ॥ ६४१ ॥
जगाद जम्बूनामापि विद्युन्मालीव खेचरः। न ह्यस्मि रागमहिलश्चरितं तस्य तवृणु ॥ ६॥२॥
अस्तीह जरतोत्रे वैताब्यो नाम पर्वतः । सम्पृक्तो जरतार्धाच्या पदाच्यामिव नीडजः ॥ ६५३ ॥
तत्र चास्ति पुरवरमुत्तरश्रेणिभूपणम् । गगनवजनमिति घुसदामतिवद्धनम् ॥ ६ ॥
चौ विद्याधरतरुणौ प्रीतिमन्तौ सहोदरौ । तत्राभूतां मेघरथो विद्युन्माली च नामतः ॥ ६॥५॥
मन्त्रयामासतुस्तौ च विद्यासाधनहेतवे । यामो नूगोचरायणे विद्या तत्रैव सेत्स्यति ॥ ६४६॥
विद्यासियौ विधिश्चायमतिनीचकुलोनवाम् । कन्यां परिणयेर्पावधि ब्रह्म च पालयेत् ॥ ६ ॥
ततो गुरूननुज्ञाप्य जरतार्धेऽत्र दक्षिणे । आजग्मतुर्षावपि तौ वसन्तपुरपत्तनम् ॥ ६ ॥
ततश्चएडालवेपेण गत्वा चण्डालपाटकम् । प्रचक्रमाते चएमालाराधनं धीमहाधनौ ॥ ६४ए॥
आराधितास्तु मातङ्गाः प्रोचुरायातमन किम् । आख्यातं चिरकालो ऽधुवयोरिह तिष्ठतोः ॥६५॥

·सनावगोपनं कृत्वा कथयामासतुश्च तौ । वितिप्रतिष्ठान्नगरादागमावेह हे हिताः ॥ ६५१ ॥
मातापितृन्निरावां हि कुटुम्बस्य वहिष्कृतौ । इति रोपेण निर्यान्तौ चमन्तौ चागताविह ॥ ६५ ॥
मातङ्गाः प्रोचिरे चास्मानाश्रित्यातिष्ठतं युवाम् । युवान्यां तत्प्रयामः स्वे पे कन्ये यदीबथः॥ ६५३॥
किं त्वस्मत्कन्यके पाणिगृहीत्यौ चेत्करिष्यथः । अस्मज्जात्युचित्तं सर्व तदनुष्ठास्यथो युवाम् ॥ ६५५ ॥
तावप्यूचतुरामेति मातङ्गैरपि कन्यके । तयोः प्रदत्ते उघाहपूर्वकं काणदन्तुरे ॥ ६५५ ॥
विद्युन्माली तु मातङ्गकन्यायामतिरागवान् । अनूदपि कुरूपायां न विद्यासाधनं व्यधात् ॥ ६५६ ॥
क्रमण गृहिणी विद्युन्मालिनो गर्नवत्यनूत् । पूर्णे च वत्सरे सिद्धविद्यो मेघरयो ऽनवत् ॥ ६५७ ॥
ततो मेघरथः प्रीत्या विद्युन्मालिनमब्रवीत् । हे व्रातः सिझविद्याः स्मश्चएमालकुलमुज्जताम् ॥ ६५० ॥
पात्रीनवावो वैताब्यविहारसुखसम्पदाम् । मातङ्गीं त्यज नाविन्यः खेचर्यो नौ स्वयंवराः ॥ ६एए ।
विद्युन्माद्यपि तं लजावनम्रवदनो ऽवदत् । याहि विद्याब्य वैताब्यं कृतकृत्यो ऽसि सुव्रत ॥ ६६० ॥
मया त्वधमसत्त्वेन जग्नो नियमपादपः । ततश्च मे तत्प्रनवं विद्यासिधिफलं कुतः ॥ ६६१॥
वराकी त्यक्तुमर्हामि जातगर्जामिमां न हि । त्वया सविद्येनाविद्यो गलजिहेमि चानघ ॥६६॥
याहि साधितविद्यस्त्वं तुन्यं स्वस्त्यस्त्वहं पुनः । असिघविद्यो वन्धूनां दर्शयामि कथं मुखम् ॥६६३॥
वञ्चितो ह्यात्मनैवात्मा प्रमत्तेन मयामुना । इदानीं साधयिष्यामि विद्यामुद्योगवानहम् ॥ ६६॥
वर्षान्ते पुनरागवित्राणो वातरं हृदि । तदा साधितविद्यो ऽहं यथा यामि त्वया सह ॥६६५ ॥
चण्मालीप्रेमपाशेन वई तं नेतुमदमः । एकाक्यपि ययौ मेघरथो वैताब्यपर्वतम् ॥ ६६६ ॥

·आगतो ऽसि किमेकाकी क ते भ्रातेति वन्धुनिः । पृष्टः स कथयामास विद्युन्मालिकयां तथा॥६६॥ कुरूपा तत्प्रिया सापि म्लेची सुतमजीजनत् । विद्यासिद्धिमिव प्राप्य विद्युन्माट्यप्यमोदत ॥ ६६७ ॥ म्लेयामत्यन्तमासक्त्या पुत्रप्रेम्णा विशेषतः। पुःस्वमवदिसस्मार स खेचरसुखं कुधीः ॥ ६६ए । सा विद्युन्मालिना साध रममाणा यथासुखम् । यो ऽप्यधारय गर्न चएमाली काणदन्तुरा ॥ ६७० ॥ श्तश्च विद्यासम्पन्नस्तत्र मेघरथो ऽन्यगात् । वर्षमेकं कथमपि स्वज्रातृविरहातुरः ॥ ६७१ ।। शाहं हि स्वर्वधूकट्पविद्याधरवधूवृतः । स काणदन्तुरम्लेडीगार्हस्थ्यनरकोषितः॥ ६७२ ॥ प्रासादे सप्तमे ऽहं वसाम्युद्यानवन्धुरे । श्मशानकीकसाकीर्ण स चएमालकुटीरके ॥ ६७३ ॥ अहं विविधविद्यर्जिसिध्यमानसमाहितः । जीर्णकर्पटसंव्यानः कदन्नप्राशनश्च सः॥६५॥ विद्युन्मालिनि सौन्त्रात्रानुरूपमिति चिन्तयन् । आगात्पुनर्मेघरथो वसन्तपुरपत्तनम् ॥ ६७५ ।। चतुर्जिः कलापकं ॥ ऊचे च त्रातरं चातर्गत्वा वैताढ्यपर्वते । विद्याधरसुखैश्वर्यं वर्य किं नानुनूयते ॥ ६७६ ॥ विलक्षहसितं कृत्वा विद्युन्माट्यप्यदो ऽवदत् । पत्नीयं वालवत्सा मे पुनर्गुर्वी च वर्तते ॥ ६७७ ॥ अनन्यशरणां नक्तां सपुत्रां गुर्विणी मिमाम् । न ह्यहं वज्रहृदयस्त्वमिवोज्झितुमुत्सहे ॥ ६७ ॥ तज्जातर्गल दद्या मे दर्शनं समयान्तरे । अK समयमत्रैवातिनेष्यामि स्म मा रुषः ॥ ६७ए । तं प्रबोध्य प्रबोध्यातिखिन्नो मेघरथो ऽपि हि । पुनर्जगाम कुर्यात्किं हितो ऽप्यतिजडे नरे ॥ ६०० ॥ विद्युन्माल्यपि सञ्जाते दितीये तनुजन्मनि । अमंस्त मातङ्गकुलं स्वर्गादप्यधिकं मुदा ॥ ६१ ॥ RS SEASE

·वस्तनोज्यादिदौःस्थ्ये ऽपि दुःखं न हि विवेद सः। तौ म्लेचीकुक्षिजौ बालौसलीलमुदलालयत् ॥६॥
तान्यामङ्काधिरूढान्यां प्रस्रवद्भ्यां मुहुर्मुहुः । गन्धोदकस्ताननिनं मूत्रस्नानममन्यत ॥ ६३ ॥
ततर्ज सुनगंमन्या तं म्लेच्यपि पदे पदे । चएमालकुलदासो ऽजूत्तदासक्तस्तथापि सः॥ ६४ ॥
चातृस्नेहानुवन्धेनागत्य मेघरथः पुनः । विद्युन्मालिनमालिङ्गचागदजजदया गिरा ॥६५॥
कुलीन चण्डालकुले मा स्थाः कास्था तवेह जोः। किं हंसो मानसोत्पन्नो गृहस्रोतसि खेलति॥६६॥
यत्रोत्पन्नो ऽसि तन्मा स्म स्वकुलं मलिनीकुरु । धूमेनेव गृहं वह्निस्त्वमनेन कुकर्मणा ॥ ६ ॥
एवं प्रबोध्यमानो ऽपि न ह्यागन्तुमियेप सः । न यो ऽप्यहमेष्यामीत्युत्का मेघरयस्त्वगात् ॥ ६ ॥
अपालयच्चिरं राज्यं पित्र्यं मेघरयो ऽग्यथ । समये चार्पयत्सूनोासे धृतमिवाखिलम् ॥६७ए ।
सुस्थितस्यानगारस्य सन्निधाने स धीधनः। परिव्रज्यामुपादाय तपस्तत्वा च देव्यत् ॥ ६ए० ॥
एवं मेघरयः प्राप धीमान्सुखपरम्पराम् । विद्युन्माली तु जडधार्बज्राम नवसागरे ॥ ६ए१ ॥
विद्युन्मालीव रागान्धो न पिप्याम्यहं ततः। उत्तरोत्तरसौख्यानां पझसेने ऽतिलम्पटः ॥६ए॥
ततः कनकसेनोचे गनाग्मानय मामपि । मा शङ्खधमक श्व स्वामिन्नतिशयं कृथाः॥ ६५३ ॥
तथा हि शालिग्रामे ऽभूत्कश्चिदेकः कृपीवलः । नित्यं ररक्ष स क्षेत्रमाविनातं दिनात्ययात् ॥६॥
स क्षेत्रसागरे सत्त्वान्दूरादप्युपसर्पतः । शङ्खमापूरयन्मञ्चपोतारूढः पलाययत् ॥ ६५५ ॥
अन्यदा गोधनं हत्वा चौरास्त क्षेत्रसन्निधौ । आगुस्तचलनादं च ते श्रुत्वैवमचिन्तयन् ॥ ६९६ ॥
अहो ग्रामपुमांसो ऽमी विवालयिपवो धनम् । आगुरग्रे ऽपि यदयं नेदीयाङ्खनिःस्वनः ॥६॥

·इति ते गोधनं हित्वा पलायित दस्यवः । दिशो दिशं च प्रययुः प्रातकोत्यपदिवत् ॥ ६ ॥ कुधितं गोधनं तच्च शनकैः शनकैश्चरत् । अरुणोदयवेवायां तत्क्षेत्रान्यर्णमाययौ ॥ ६एए॥ गोधनानिमुखं यावद्धावे स कृषीवलः । तावन्निर्मानुपं सर्व तदृष्दैवमचिन्तयत् ॥ ७० ॥ श्रुत्वा मलनिःस्वानं गोधनं तस्करा जहुः । तत्रानिशङ्कया नूनं पापाः सर्वत्र शङ्किताः ॥ ७०१ ।। नीत्वा तज्ञोधनं ग्रामे ग्रासायादादशक्तिः । वदन्मे देवतादत्तमिदं नो गृह्यतामिति ॥ ७० ॥ ग्रामो गोमी कृतस्तेन तं साक्षाग्रामयदवत् । नक्तिपात्रीचकारोचैर्यो हि दत्ते स देवता ॥ ७०३ ॥ तथैव लब्धप्रसरः स वितीये ऽपि वत्सरे । देने गत्वा प्रतिनिशं प्रारेने शङ्खवादनम् ॥ ०४॥ चौरास्त एव ह्यन्येचुस्तत्वोत्रस्यादवीयसि । आययुर्गोधनं हत्वान्यस्माद्ग्रामान्महानिशि ॥ ७०५॥ तस्य शङ्खधमस्योच्चैस्ते श्रुत्वा शङ्खनिःस्वनम् । सुष्टु सौष्ठवमालम्ब्य जल्पन्ति स्म परस्परम् ॥ ५०६ ॥ आत्र प्रदेशे क्षेत्रे ऽत्र पुरा शङ्खध्वनिः श्रुतः । श्रूयते चाधुनाप्येष ते दरास्ते च मेएढकाः ॥ ७० ॥ सत्त्वेन्यः क्षेत्ररक्षार्थ को ऽप्येष क्षेत्ररक्षकः । नूनं वादयति शङ्ख धिग्वयं वञ्चिताः पुरा ॥ ७० ॥ घर्षन्त इति ते हस्तांस्तूलवर्तिकरा इव । पीमयन्तो रदैरोष्ठान्गोस्तनानिव तर्णकाः॥ ७० ॥ उत्पाटयन्तो लकुटाञ्शुएकादण्डानिव दिपाः । आन्दोलयन्तः शस्यानि क्षेत्रान्तर्गोवृषा श्व ॥ १० ॥ शङ्खशब्दानुसारेण यान्तस्ते चौरकुञ्जराः । मञ्चाधिरूढं ददृशुस्तं नरं शङ्कवादकम् ॥ ७११॥ त्रिनिर्विशेषकम् ॥ १ गोमान् कृतः। २ गुहाः। ३ आवासाः ।

·AMRORE आन्दोल्य मञ्चदारूणि ते मञ्च व्यपातयन् । पपात सो ऽप्यनाधारं नाधेयमवतिष्ठते ॥७१॥ कणमूटकवच्चौरा लकुटैस्तमतामयन् । नुञ्जान इव सो ऽदैप्सीन्मुखे पञ्चाप्यथाजुलीः॥ १३ ॥ अस्थिनिर्मग्नवन्धं तैर्ववा चायोज्य तत्करौ । बद्धाञ्जलि रिवालदि सो ऽथ चौरानतीचया ॥ १४ ॥ धनं गवादि वस्त्रान्तं जगृदुस्तस्य दस्यवः । क्षेत्रपालः क्षेत्रपालस्तदा नग्नीकृतो ऽनवत् ॥ ७१५॥ तत्रैव शङ्खधमकं मुक्त्वा ते दस्यवो ययुः । गोपाः प्रातः पप्रबुस्तं कथयामास सो ऽप्यदः॥ ७१६॥ धमेद्धमेन्नातिधमेदतिध्मातं न शोजते । ध्मातेनोपार्जितं यत्तदतिध्मातेन हारितम् ॥ १७ ॥ नाथ नातिशयः कर्तुं तत्तवापि हि युज्यते । अस्मानप्यश्मकविन न ह्यवज्ञातुमर्हसि ॥ ७१७ ॥ निजगाद ततो जम्बूरम्बुशीतलया गिरा । न बन्धनाननिझोऽहं यथा शैलेयवानरः ॥ १५ ॥ तथा हि विन्ध्यो नामाजिरस्त्यवन्ध्यो वनश्रिया । तत्रैको वानरश्चाभून्महावानरयूथराट् ॥ १२ ॥ कुमार इव विन्ध्याजेविन्ध्याशिवनगहरे । क्रीमन्सोऽपास्थदखिलान्वानरान्यूथसम्नवान् ॥ ७२१॥ वानरीनिः समं रेमे स एवैको महावलः । प्राज्यस्त्रीराज्यसाम्राज्यसुखलीलां प्रपञ्चयन् ॥ ७२२॥ अन्यदा वानरयुवा कश्चिदेको मदोद्धतः । वृषस्यन्वानरी रागात्तमवज्ञाय वानरम् ॥ २३ ॥ कस्याश्चिषक्रमातागं वलकरदनाङ्कुरम् । चुचुम्व पाकारुणितस्फुटद्दामिमसन्निन्नम् ॥ २५ ॥ बुरयामास कस्याश्चित्केतकीरजसा मुखम् । गुञ्जहारं स्वयं कृत्वा कएठे कस्याश्चिदादधौ ॥ ७२५॥ कृत्वा कृत्वा बिट्वपत्रैः कस्यचिद्वीटिकां ददौ । प्रालम्बदोलामध्यास्त कामप्यालिङ्गय निर्जरम् ॥२६॥ १ निराकरोत् । २ आच्छादयामास ।

·एवं वानरनारीनिरपशङ्कमरंस्त स । अग्रेतनं यूथपतिमविदन्निव दोर्मदात् ॥ २७ ॥ ॥ चतुर्निः कलापकं ॥ कण्डूय्यमानलाशूलः कयापि हि नखाङ्कुरैः । प्रमृज्यमानसर्वाङ्गरोमराजिः कयापि हि ॥ ७ ॥ कदलीतालवृन्तेन वीज्यमानः कयाचन । कयापि नलिनीनालैः क्रियमाणावतंसकः॥ अश्ए । उच्चैःशृङ्गस्थितो दूरात्स जरन्यूथनायकः । जाग्वानरयुवानं तं दृष्ट्वा कोपादधावत ॥ ३० ॥ ॥ त्रिनिर्विशेषकं ॥ गोलाङ्कलयुवानं तं लाशूलं नर्तयन्रुषा । जघान ग्रावगोलेन स गोलाङ्गलयूथपः ॥ ७३१ ॥ लोष्टाहतः सिंह व कपिसिंहयुवापि सः । क्रुद्धो घुरघुरारावघोरस्तं प्रत्यधावत ॥ ७३२ ॥ तौ क्रोडीकृतसाङ्गी मियो जूतावुनावपि । उहुंदावपि सुचिरान्मिलितौ सुहृदाविव ७३३ ॥ बटनटेति दन्तात्रैश्चटचटेति पाणिजैः । व्यापप्रतुर्वेपुपि तौ युध्यमानौ परस्परम् ॥ ७३३ ॥ परस्परं दन्तनखदतक्तजचर्चितौ । तदा परिहिताताम्रचोलकाविव रेजतुः ॥ ७३५ ॥ कणाद्वन्धं क्षणान्मोदं प्रयुञ्जाते स्म तावुनौ । युध्यमानौ नियुशेन क्रीमन्तावादिका विव ॥ ७३६ ॥ जग्नास्थिमुष्टिघातेन कपियूना जरत्कपिः। शीघ्रं शीघ्रमपासाषींन्मन्दं मन्दं त्वढौकत ॥ ७३७ ।। तं वृक्षवानरं चापसर्पन्तं युववानरः । जघान लोष्टघातेन तेन चास्फोटि तबिरः ॥ ७३७ ॥ प्रहारवेदनाक्रान्तः स जरन्यूयनायकः । नंष्ट्वा दूरं ययौ दूरापातिमुक्तपतत्रिवत् ॥ ७३ए॥ १ वानरयुवानं । २ क्षतज रुधिरम् । ३ द्यूतकारौ ।

·प्रहारवेदनादीनस्तृषार्तश्च परिज्रमन् । एकस्मिन्प्रदरबैले शिलाजतु ददर्श सः॥ ४०॥ सोऽम्बुबुख्या न्यधापक्रं शिलाजतुनि वानरः । विलग्य तत्तु तत्रैव तस्थौ चूमेरिवोत्थितम् ॥ ११ ॥ आकर्षामि मुखमिति वाहू तेनाल्पमेधसा । शिलाजतुनि निक्षिप्तौ लगित्वैव हि तस्थतुः ॥ २ ॥ तेन दिप्तौ विलग्नौ च पादावप्यास्यहस्तवत् । सोऽथ कीलितपञ्चाङ्ग श्व मृत्युमवाप च ॥ ३ ॥ स वानरः पाणिपादाऽवः कर्पेन्मुखं यदि । तदा मुच्येत शैलेयसलिलान्नात्र संशयः ॥ ७॥ एवं च जिलेन्धियमात्रलुब्धो नारीषु शैलेयनिजासु मुग्धः । मजान्हषीकैरपि पश्चसद्ध थैर्देही विनश्येन्न तथास्म्यहं तु ॥ ४५ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्यविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महा- काव्ये जम्बूस्वामिविवाहप्रजवचौरागममधुबिन्दुपुरुषकथाकुवेरदत्तकथा- महेश्वरदत्तकथाकर्षककथाकाककथावानरवानरीकथाअङ्गारकारककथानू- पुरपएिकताशृगालकथा विद्युन्मालिकथाशङ्खधमककथा शिलाजतुवानरक- थावर्णनो नाम हितीयः सर्गः ॥ १ शिलाजतुतुल्यासु ।

·तृतीयः सर्गः अयोवाच ननःसेना रचिताञ्जलिरार्पनिम् । मा स्म नूः स्थविरेव त्वं स्थविरायाः कथा यया ॥१॥ अजूतां ग्राम एकस्मिन्बुद्धिः सिद्धिश्च नामतः । स्थविरे ६ मिश्रःसख्यौ नित्यमत्यन्त:स्थिते ॥२॥ तस्य ग्रामस्य च बहिः साधिष्ठानोऽस्ति सर्वदा । प्रसिद्धो नोलको नाम यक्षः कासितवित्तदः ॥३॥ स्थविरा बुधिनाम्नी च दारिद्यगुमवाटिका । सम्यगाराधयामास तं यदं प्रतिवासरम् ॥ ४॥ त्रिसन्ध्यमपि तद्देवकुलं मार्जयति स्म सा । पूजापूर्वं च नैवेद्यं तस्मै नित्यमढौकयत् ॥ ५॥ ददामि किं तुच्यमिति यदस्तुष्टो ऽन्यदावदत् । आराध्यमानो नितरां कपोतो ऽपि हि तुप्यति ॥६॥ जगाद साथ स्थविरा यदि तुष्टो ऽसि देव मे । तद्देहि येन जीवामि सुखसन्तोपत्तागहम् ॥ ७॥ यक्षः प्रोवाच हे बुधिस्थविरे सुस्थिता लव । मत्पादमूले दीनारं लप्स्यसे त्वं दिने दिने ॥ ७ ॥ दिने दिने च दीनारं बनमाना तदादि सा । स्वजनाजनपदाच्चाधिकदिः स्थविरानवत् ॥ ए॥ दिव्यनेपथ्यसम्लारं स्वप्ने ऽपि न ददर्श या । क्षणे क्षणे पर्यधात्तं सा राशीव नवं नवम् ॥ १० ॥ यस्याश्च काञ्जिकलधाप्यपूर्यत कदापि न । कुएमोभ्यो धेनवस्तस्या गृहे ऽवन्सहस्रशः ॥ ११ ॥ आजन्मापि हि या तस्थौ जीर्णे ताणे कुटीरके । सौधं साकारयदीमत्तवारणबन्धुरम् ॥ १५ ॥ जिजीव या परगृहगोमयत्यागकर्मणा । पाञ्चाट्य श्व तां दास्यः स्तम्जलग्नाः सिपेविरे॥ १३ ॥ १ तृणमये।

·स्वग्रासचिन्तया दीना सर्वदापि वजूव या । सा दीनोधारमारेले सम्पदा यरुदत्तया ॥ १५॥ तां बुधिसम्पदं दृष्ट्वा सिधिः सञ्जातमत्सरा । अचिन्तयत्कुतो ऽमुष्याः सम्पन्ना सम्पदीदृशी ॥ १५ ॥ जवत्वस्याः सखीत्वेन सदा विश्वासनागहम् । प्रक्ष्यामि तदिमामेव कृत्वा चाटुशतान्यपि ॥ १६ ॥ इति बुद्धिमती सिद्धिः प्रययौ बुद्धिसन्निधौ । बुद्ध्या प्रियसखीत्युच्चैः सत्कृतैवमुवाच सा ॥ १७ ॥ विनवस्ते नगिन्येष कुत आगादचिन्तितः। चिन्तामणिरिव प्राप्तो वैनवेनानुमीयते ॥ १७॥ किं ते राजप्रसादो ऽनूत्तुष्टा वा कापि देवता । लब्धं किञ्चिन्निधानं वा रसो वा साधितस्त्वया ॥१५॥ सम्पपत्या त्वयानूवमहं सम्पती सखि । अद्य दारिद्यदुःखाय मया दत्तो जलाञ्जलिः ॥२०॥ अहं त्वं त्वमहं प्रीत्या नेदो देहे ऽपि नावयोः। आवयोन मिथो ऽकथ्यं कथयदिरियं कुतः॥ २१ ॥ अवुध्यमाना तनावं बुधिराख्यद्यथातथम् । यथा ह्याराधितो यदो यथा च स ददौ श्रियम् ॥ २५॥ सिचिर्दध्यौ च तत्वा साधु साधु ममापि हि । विनवोपार्जनोपायो निरपायो नविष्यति ॥ २३ ॥ सविशेषममुष्या हि यकमाराधयाम्यहम् । सविशेषा यथा सम्पदपि सम्पद्यते मम ॥२५॥ अथार्थ सिधये सिधिबुधिदर्शितया दिशा । आराधयितुमारेने यक्ष्मेवमहर्निशम् ॥२५॥ खटिकाधातुनिर्देवकुलसोपानमालिकाम् । यदस्य मएडयामास जत्या विविधजक्तितिः ॥२६॥ नित्यं स्वस्तिकरेखानिर्यदाङ्गणमञ्षयत् । जक्तिप्रकारान्कर्तव्यान्गणयन्तीच तन्निजान् ॥ २७ ॥ स्वयं पानीयमानीय स्पयामास सा स्वयम् । यदं कही कृतोपास्तिनियमा प्रतिवासरम् ॥२७॥ १ अगीकृतोपासनानियमा. -SERIES S ·विट्वपत्रकरवीरतुलसीकुब्जकादितिः । सा यदं पूजयामास त्रिसन्ध्यं स्वयमाहृतैः॥ ए॥ एकजक्तोपवासादितत्परा यदवेश्मनि । उवासाहर्निशं यदानियोग्यव्यन्तरीव सा ॥ ३० ॥ एवमाराधितोऽत्यन्तं स यक्षः सिधिमन्यधात् । तुष्टोऽस्मि ते महानागे प्रार्थयस्व यदिच्छसि ॥ ३१ ॥ साथ विज्ञापयामास यमदीणसम्पदम् । मत्सख्या यत्त्वया दत्तं देहि तद्विगुणं मम ॥ ३२ ॥ एवं अविष्यतीत्युक्त्वा जोलयक्षस्तिरोदधे । सिकिरप्यनवदुरधिकर्षिःक्रमेण तु ॥ ३३ ॥ बुधिदृष्ट्वाधिकर्षि तां यक्ष्माराधयत्पुनः। यदो ऽपि प्रत्यहं तस्यै ददौ तद्विगुणं धनम् ॥ ३५ ॥ सिपिराराधयद्यदं तस्याश्च स्पर्धया पुनः। यदे तुष्टेऽतिऽष्टात्मा चिन्तयामास चेतसि ॥ ३५ ॥ यत्किञ्चित्प्रार्थयिष्येऽहं प्रव्यं यदात्प्रसेषः । यदमाराध्य तद्बुधिर्षिगुणं प्रार्थयिष्यते ॥ ३६॥ तस्माकिमपि तद्याचे यत्तु विगुणमर्थितम् । अपकाराय जायेत बुझेर्बुधिस्तदा हि मे ॥३७ ॥ इत्ययाचत सा यत्मक्ष्येकं मम काणय । एवमस्त्विति यदोक्ते सद्यः काणा बनूव च ॥ ३० ॥ यदोऽधिकं किमप्यस्या नूयोऽपि प्रददाविति । तमेवाराधयामास बुधिस्तद्विगुणार्थिनी ॥ ३५॥ प्रसन्नात्प्रार्थयाञ्चक्रे यहागुधिरपीदृशम् । सिध्यन्नवता दत्तं देहि तद्विगुणं मम ॥ ४० ॥ एवमस्त्विति यदोऽपि प्रणिगद्य तिरोदधे । सापि तत्कालमन्धाजून्न मुधा दैवतं वचः ॥ १ ॥ एवं हि बुधिस्थविरा पूर्वाप्तयापि सम्पदा । अतृप्तातिलोनपरा स्वं स्वेनैव व्यनाशयत् ॥ २ ॥ मानुपश्रियमासाद्य त्वमपीच्चन्नतिश्रियम् । तस्या अन्धस्थवीरायाः प्रतिरूपो जविष्यसि ॥ ३ ॥ १ कुजकः अपामार्गः ·बुद्धिमान्स्वामिजक्तश्च प्रमादपरिवर्जितः। स एवेशरत्नस्य न्यासपात्रत्वमर्हति ॥ ५ ॥ जिनदासमथाहूय सप्रसादं समादिशत् । रक्षणीयो ममात्मेवाश्वकिशोरस्त्वया ह्ययम् ॥ एए॥ प्रमाणमादेश इति जिनदासोऽनिधाय च । निन्ये तमश्वं स्वगृहे पदातिपरिवारितम् ॥ ६ ॥ स्थानमश्चकिशोरस्य दिप्तकोमलवालुकम् । सुखदं कारयामास स गङ्गापुलिनोपमम् ॥ ६१ ॥ पत्रलान्यरजस्कानि स्वादूनि हरितानि च । तृणानि चारयामास तमश्वं स्वयमेव सः॥ ६५ ॥ नूप्रदेशे सिकतिले लोप्टकण्टकवर्जिते । मुखरजौ स्वयं धृत्वा वेबयामास तं हयम् ॥ ६३ ॥ सुगन्धिन्निश्च स्थानीयैः पानीयैरेकतप्तकैः । तं स्वयं स्त्रपयामास स्वयं सत्रौ यदा तदा ॥ ६ ॥ नीरुङ् न वेत्यनुदिनं तमश्वं स परीक्षितुम् । स्वयं पर्यस्य पर्यस्यापश्यत्तन्नेत्रपक्ष्मणी ॥६५॥ स्वयमारुह्य गमयन्सुखं प्रथमधारया । निन्ये पयः पाययितुं तं सरस्यनुवासरम् ॥ ६६ ॥ सरोगृहान्तरे चाजूजिनायतनमुच्चकैः । संसाराब्धेरन्तरीपमिवाक्रान्तं नतेन यत् ॥ ६ ॥ मा नूदहावक्रेत्यश्वारूढोऽपि तत्सुधीः। त्रिः प्रदक्षिणयामास यानायानपि सोऽन्वहम् ॥ ६॥ अश्वारूढोऽप्यवन्दिष्ट स देवं देवतत्त्ववित् । प्रमादो मा स्म जूदस्येत्युत्तीर्य प्राविशन्न तु ॥ ६ए । एवं च जिनदासस्तं तथा हयमशिक्षयत् । यथा सरोगृहं चैत्यं विना नान्यत्र सोऽगमत् ॥ ७० ॥ यथा यथा स ववृधेऽश्वकिशोरः शनैः शनैः। तथा तथा ववृधिरे सम्पदो नृपवेश्मनि ॥ १ ॥ तस्य चाश्चकिशोरस्य प्रत्नावेण स जूप्रन्नुः । उत्कृष्टो ऽभूदशेषाणां राज्ञामाज्ञाशतक्रतुः ॥ १२॥ १ सिकतामये. २ गच्छन्नागच्छन्नपि. SHk ·ते त्वाज्ञाकरणोविना दध्युरेवं महीनुजः । हार्यों मार्यो ऽथवाश्वो ऽयं यत्प्रनावाच्यं जिताः ॥७३॥ तस्याश्वस्य तथा कर्तुमशक्तेषु तु राजसु । एकस्य मन्ती सामन्तस्योचे धीगर्वपर्वतः॥ ॥ अहं केनाप्युपायेन तं हरिष्यामि वाजिनम् । दुष्करं किमुपायस्योपायशक्तेहि नो मितिः॥ १५ ॥ एवं कुर्विति सामन्तेनाप्यादिष्टः स धानिधिः । मायया श्रावकीभूयागाघसन्तपुरे पुरे ॥ ७६ ॥ तत्र चैत्यानि वन्दित्वा मुनीन्सुविहितानपि । जिनदासगृहे गत्वा गृहचैत्यमवन्दत ॥ ७ ॥ श्रावकवन्दननाथ जिनदासमवन्दत । मयूरव्यंसकत्वेन श्रावकत्वं स दर्शयन् ॥ ७ ॥ अन्युत्थायाथ वन्दित्वा तं साधर्मिकवत्सलः। जिनदास पर्यपृच्छत्कुतो ऽज्यागान्महाशयः ॥ ए॥ कपटश्रावको ऽप्यूचे संसारेऽहं विरक्तिनाक् । न चिरात्प्रव्रजिष्यामि गार्हस्थ्येन कृतं मम ॥ ७० ॥ तीर्थयात्रां तु निर्माय निर्मायो धर्मवान्धवः । आदास्ये सुगुरोः पार्श्व प्रनवत्पुंत्रतं व्रतम् ॥ १ ॥ जगाद जिनदासो ऽपि महात्मन्स्वागतं तव । समानशीलयोः सन्तु धर्मगोष्ठीसुखानि नौ ॥ ५ ॥ तथेति प्रतिपेदानं दानशौएमः स धर्मिषु । तं प्रीत्या रूपयन्मायाश्रावकं निजबन्धुवत् ॥ ३ ॥ अपि स्नानप्रयलेन निर्मवीकृतकुन्तलान् । कस्तूरी पङ्कमलिनांस्तस्य मूर्धन्यकारयत् ॥ ७ ॥ सामन्तमन्त्रिणस्तस्यालेख्यालिखितसन्निनम् । सुमनोदामगर्न च धम्मिलं मूय॑वन्धयत् ॥ ५ ॥ तदङ्गमङ्गरागेण ज्योत्स्नासब्रह्मचारिणा । अचर्चयत्सुरनिणा चान्दनेन तनीयसा ॥ ६ ॥ निर्दग्धागुरुकर्पूरकस्तूरीवासितान्यथ । वस्त्राणि धर्मवन्धुं तं धर्मधीः पर्यधापयत् ॥ ७ ॥ १ प्रमाणं २ धूर्तत्वेन. ३ निष्कपटः ४ ज्योत्स्नासदृशेन.

·लेह्यचोष्यपेयास्वाद्यहृद्यां रसवतीमथ । जिनदासस्तन्निमित्तं क्षणेन निरपीपदत् ॥ ७ ॥
आसितो जिनदासेन हंसरोमासने ऽथ सः। अजोजि विविधै|ज्यर्विलुलध्वजनानिलम् ॥ ए॥
जोजनानन्तरं उद्मश्रावकेण पुरात्मना । महात्मा जिनदासो ऽथ पारेले धर्मसङ्कथाम् ॥ ए० ॥
स्वजनो जिनदासस्य तदैको ऽन्येत्य चावदत् । कट्ये कल्याणकार्येणोपेहि बन्धो मदोकसि ॥ ए१ ॥
अहोरात्रं च सकलं स्थातव्यं तत्र हि त्वया । कट्याणकुशलोऽसि त्वं कल्याणं किं त्वया विना ॥२॥
आमेत्युदित्वा स्वजनं जिनदासो विसृज्य तम् । तं मायाश्रावकमृजुर्व्याजहारातिहारगीः ॥ ए३ ॥
अवश्यमेव गन्तव्यं मया स्वजनवेश्मनि । मगृहं त्वगृहमिदं त्वया रक्ष्यं गते मयि ॥ एच ॥
आमेति प्रतिपेदे च स कूटश्रावको हसन् । जगाम जिनदासस्तु विश्वस्तस्तत्र उमंतौ ॥ ए५ ॥
तस्मिंश्च दिवसे कौमुद्युत्सवो ऽजून्महान्पुरे । हलीसपूर्वकं पौरवधूरासकलासकः ॥ ए६॥
रजन्यां च जनपदे कौमुदीमहऽर्मदे । स मायाश्रावको ऽशकं तमादायाश्वमश्वयीत् ॥ ७ ॥
अश्वो ऽपि सोऽर्हच्चैत्यस्य विधाय त्रिः प्रदक्षिणाम् । जगाम वार्यमाणोऽपि तस्मिन्सरसि नान्यतः॥ए॥
व्यावृत्तः सरसश्चागात्तदेवायतनं पुनः । ततो ऽपि च ययौ गेहे सो ऽश्वो नान्यत्र कुत्रचित् ॥ एए॥
स दुःसामन्तसचिवो ऽन्यत्राश्वं नेतुमीश्वरः। न यावदलवत्तावविनाति स्म विनावरी ॥ १० ॥
पलायिष्ट स उष्टात्माज्युदितश्च दिवाकरः । तदा च जिनदासो ऽपि न्यवर्तत गृहं प्रति ॥ ११॥
आगबजिनदासश्चाश्रौषीजनमुखादिदम् । वाहितः सकलां रात्रिं तवाश्वः कौमुदीमहे ॥ १०॥
किमेतदिति सम्भ्रान्तो जिनदासो ऽप्यगागृहम् । ददर्श चान्वंतं श्रान्तं कामं स्वेदमलीमसम् ॥१३॥

·म . ग्रामकूटसुतो ऽर्थस्य दानं तस्मादिचिन्तयन् । धावित्वा तं खरं पुच्छे वृन्ते फलमिवाग्रहीत् ॥११॥ लोकैः स वार्यमाणो ऽपि यावत्तं नामुचत्खरम् । तावत्तच्चरणाघातलग्नदन्तो ऽपतञ्जवि ॥ १० ॥ तस्मान्नाथ त्वमप्येवमसद्मनुत्सृजन् । न ज्ञायते किमपि यत्फलमासादयिष्यसि ॥ ११ ॥ जगाद जम्बूनामाथ स्मितविच्चुरिताधरः । स्वकीयकार्यग्रहिलः सोहक श्व नास्म्यहम् ॥ १५ ॥ तथा हि नुक्तिपालस्यैकस्याजुद्धोटिकोत्तमा। स्वयं स पुत्रीमिव तामलालयदपालयत् ॥ १२३ ॥ प्रत्यजागरयत्तां तु घृततैलौदनादिभिः । पुमांसं सोझकं नाम समादिश्याश्वविदम् ॥ १२ ॥ स्वाऽ स्वार यदैर्वत्यै लोज्यं स्मामोति सोखकः । किञ्चिदेव ददौ तस्यै शेपं तु बुलुजे स्वयम् ॥१२॥ सोझको ऽप्यर्जयामास चिरं वञ्चनया तया । वमवाजीवविषयं कर्मोच्चैराजियोगिकम् ॥ १२६ ॥ प्रपद्य कालधर्म स तेन वञ्चनकर्मणा । मूढः पान्य वारण्ये ऽज्राम्यत्तिर्यग्गतौ चिरम् ॥ १२७ ।। क्षितिप्रतिष्ठे नगरे सोमदत्तदिजन्मनः । सूनुः सोटलकजीवो ऽभूत्सोमश्रीकुक्षिजो ऽन्यदा ॥ १२ ॥ मृत्गार्वती नवं ब्रान्त्वा तस्मिन्नेव पुरोत्तमे । पुत्री कामपताकाया गणिकाया अजायत ॥ १२ ॥ मातरपितराच्यां च पोष्यमाणः स मानवः । क्रमेण यौवनं प्रापाप्रमत्तः कण निदया ॥ १३० ।। धार्यमाणा हृदयाने धात्रीनिहरियष्टिवत् । गणिकादुहिता सापि क्रमेण प्राप यौवनम् ॥ १३१ ॥ वपुःपावनयोस्तस्या रूपयौवनयोरजूतू । भूप्यपणतात्यन्तं तुड्यैव हि परस्परम् ॥ १३२ ॥ मिथश्च ग्रामतरुणाः स्पर्धमाणा महर्षयः। आसज्यन्त नृशं तस्यां मालत्यामिव षट्पदाः ॥ १३३ ॥ १ असेवत. २ अश्वाय.

·॥ क्षितिप्रतिष्ठे नगरे जितशत्रोर्महीपतेः । पुरोधाः सोमदत्तो ऽनृत्सर्वत्राप्यधिकारकृत् ॥ १४ए । तस्य मित्रमजूदेकं सहमित्रो ऽनिधानतः। सर्वत्र मिलितः पानखादनादिनिरैक्यवान् ॥ १५ ॥ पर्वमित्रो ऽनिधानेन तस्यानूदपरः सुहृत् । आगतेपूत्सवेष्वेव सन्मान्यो नान्यदा पुनः ॥ ११ ॥ प्रणाममित्रनामात्सुहृत्तस्य तृतीयकः । यथादर्शनमालापमानोपकृतिनाजनम् ॥ १५२ ॥ पुरोधसो ऽन्यदा तस्य क्वाप्यागसि समागते । कुपितस्तं न्यजिघृक्षद्भूपतिश्चएमशासनः ॥ १५३ ॥ विज्ञाय तदलिप्रायं रानावेव पुरोहितः । मित्रस्य सहमित्रस्य सदनं दैन्यन्नाग्ययौ ॥ १५ ॥ ममाद्य रुष्टो राजेति कथयित्वा पुरोहितः । तमूचे त्वगृहे मित्र गमयाम्यशुनां दशाम् ॥ १५५ ॥ हे मित्र झायते मित्रमापत्काले झुपस्थिते । स्वगृहे गोपयित्वा मां तन्मैत्री च कृतार्थय ॥ १५६ ॥ सहमित्रो जगादैवं मैत्री सम्प्रति नावयोः । तावदेवावयोमैत्री यावाजलयं न हि ॥ १५७ ॥ त्वं ममाप्यापदे राजदूषितो मगृहे वसन् । कर्णायु ज्वलदूर्ण हि क्षिपेत्को ऽपि न वेश्मनि ॥ १५७ ॥ तवैकस्य कृते नाहमात्मानं सकुटुम्बकम् । अनर्थे पातयिष्यामि व्रजान्यत्रास्तु ते शिवम् ॥ १५ ॥ एवं च सहमित्रेण सोमदत्तो ऽपमानितः । पर्वमित्रस्य मित्रस्य त्वरितं सदनं ययौ ॥ १६ ॥ राज्ञो ऽप्रसादवृत्तान्तं पर्व मित्रस्य स विजः । तथैव कथयामास तदाश्रयकृताशयः ॥ १६१ ॥ पर्वमित्रो ऽपि तत्पर्वमैच्या निष्क्रयकाम्यया । महत्या प्रतिपत्त्या तं ददशैवमुवाच च ॥ १६ ॥ त्वया पर्वस्वनेकेषु तैस्तैः सम्नाषणादिन्निः । स्नेहप्रकारैर्मत्प्राणा अपि क्रीताः सखे ध्रुवम् ॥ १६३ ॥ १ निगृहीतुमैच्छत् .

·अत्र चोपनयो जीवः सोमदत्तस्य सन्निनः । सहमित्रस्य मित्रस्य तुल्यो नवति विग्रहः ॥ १० ॥
विग्रहोऽयं कर्मराजकृतायां मरणापदि । सत्कृतोऽपि हि जीवेन सह नैति मनागपि ॥ ११ ॥
पर्वमित्रसमानाश्च सर्वे स्वजनवन्धवः । श्मशानचत्वरं गत्वा निवर्तन्ते हि तेऽखिलाः ॥१२॥
प्रणाममित्रसदृशो धर्मः शर्मनिवन्धनम् । यः परत्रापि जीवेन गच्छता सह गवति ॥ १३ ॥
तदैहलौकिकसुखास्वादमूढो मनस्विनि । परलोकसुखं धर्म नोपेदिष्ये मनागपि ॥ १४ ॥
जयश्रीश्चान्यधान्नाथ तुएमताएडवधीनिधे । नागश्रीवन्मोहयसि परं कूटकथानकैः ॥ १५ ॥
तथा हि रमणीयाख्ये पुरे राजा कयाप्रियः। वारं वारेण पोरेन्योऽचीकयत्प्रत्यहं कथाम् ॥१६॥
तत्र चासीत्पुरे विन एको दारिन्यविद्रुतः । चान्त्वा ज्रान्त्वाखिलदिनं सोऽजीवत्कण निझ्या ॥१७॥
अन्यदा तस्य विप्रस्य निरक्षर शिरोमणेः । कथाकथनवारोऽनूञ्चिन्तयामास चेतसि ॥ १७ ॥
सन्निपातवती चेयं स्वनामकथनेऽपि हि । जिह्वा स्खलति मे नित्यं का कथाकथने कथा ॥ १५ ॥
कथां कथयितुं नाहं जानामीति यदि अवे । तत्कारामन्दिरं नीये का गतिमें नविष्यति ॥ १० ॥
कुमारी मुहिता तस्य तं चिन्ताग्लपिताननम् । दृष्ट्वा पप्रच्छ का चिन्ता तस्या हेतुं जगौ च सः॥११॥
मुहितोवाच मा तात चिन्तासन्तानलाग्नव । त्वदीये वारके गत्वा कथयिष्याम्यहं कथाम् ॥१ए॥
इति स्नात्वा परिहितश्वेतवस्त्रा नृपान्तिके । गत्वा जयाशिपं दत्त्वा नृपं सोचे कयां शृणु ॥ १ए३ ॥
राजापि तस्यास्ताहानिदोनत्वेन विस्मितः । उत्कर्णो ऽजूत्कयां श्रोतुं गीतिं मृग इवोच्चकैः ॥१॥
साप्यारेने कथयितुमिहैव नगरे विजः। नागशर्माग्निहोत्र्यस्ति कणनिकजीविकः ॥ १५ ॥

·FREERIESARSSEURGENEMAGE कथानकानि यानि त्वं शृणोष्यन्यानि पार्थिव । तानि सत्यानि चेदेतदपि सत्यं तदाखिलम् ॥१५॥ एवं नागश्रिया राजा यथा विस्मापितस्तथा । नाथ प्रतारयस्यस्मान्कि कहिपतकथानकैः ॥ १३ ॥ जम्बूरूचे प्रियाः सर्वा नाहं विषयलोलुपः । ललिताङ्गवत्तथा चास्ति श्रीवसन्तपुरं पुरम् ॥ १४ ॥ तत्राद्भर्विनूतीनां वजायुध श्वाझया। राजा शतायुधो नाम रूपेण कुसुमायुधः ॥ १५ ॥ तस्यानललिता देवी देवीव ललिताकृतिः । कलानां सकलानामप्येकं विश्रामधाम या ॥ १६ ॥ मत्तवारणमारुह्य स्वे विनोदयितुं दृशौ । सान्यदा अष्टुमारेले सञ्चरन्तमधो जनम् ॥ १७ ॥ धम्मिल्लेन विमूर्धानमिव स्फारेण हारिणा । कस्तूरीपङ्किलश्मधु सदानमिव दन्तिनम् ॥ १७ ॥ वृषस्कन्धं पृथूरस्कं पद्मोपमकरक्रमम् । ग्रीवाकरक्रमामुक्तजात्यकाश्चनजूषणम् ॥१५॥ कर्पूरपूर्णताम्बूलप्रवृधमुखसौरजम् । स्मरजैत्रपताकानं तिलकालङ्कृतालिकम् ॥ २० ॥ अङ्गरागढलान्मूर्त लावण्यमिव बिज्रतम् । धूपायितांशुकामोदमेरीकृतवर्मकम् ॥ २१॥ वपुःश्रिया श्रियो देव्या दितीयमिव नन्दनम् । पुमांसं सा ददशैकं युवानं यान्तमध्वनि ॥ २२ ॥ ॥ पंचनिः कुलकं ॥ तद्रूपालोकनोन्मत्तलोचना सा सुलोचना । स्तम्नलाक्तजतमनाः शालनजीनिजामवत् ॥ २३ ॥ दध्यौ च सैवमन्योन्यदोलताबन्धवन्धुरम् । यद्येष परिरच्येत स्त्रीजन्म सफलं तदा ॥ २२ ॥ अहं मनोरमममुं स्वयं दूतीत्वपूर्वकम् । उड्डीय गत्वाशु नजे नवामि यदि परिणी ॥ २२५ ॥ AAMROSE १ अलिकं ललाटम् ·154 न घेतमक्यते धतु हृदये ध्रियतेऽधवा । न वक्तुं शक्यते तर्हि यस्ये नृपयोषिता ॥ २१ ॥ शक्यते यदि हि स्पष्टुं भूस्थेन शशिनः कला । तदान्यपुंसां सम्भोगविषयो राजपल्यपि ॥ २५ ॥ दास्युवाचासहायस्य समस्तमपि पुष्करम् । तव त्वहं सहायास्मि चिन्तां सुन्दर मा कृथाः ॥ २३ ॥ अन्तरन्तःपुरमपि मद्बुद्ध्या त्वमलक्षितः । पुष्पमध्ये स्थित इव सञ्चरिष्यस्यसं जिया ॥ २४ ॥ श्राह्वयेः समये मां सा तेनेत्युक्ता च चेटिका । सद्यो गत्वा तदाचख्यौ राइयै हर्षोच्चस वे ॥ २५॥ तत्सङ्गमं चिन्तयन्त्या ललितायास्तदाद्यपि । अन्यदा पत्तने कौमुद्युत्सवो ऽभून्मनोहरः ॥ २॥६॥ शस्यप्रशस्यक्षेत्रायां मुग्धशुद्धसरोम्नसि । बहिनूमौ ययौ राजा तदाखेटकलीलया ॥ २४ ॥ तदा च विजनीजूते परितो राजवेश्मनि । तयैव चेव्या ललिता ललिताङ्गं समाह्वयत् ॥ २० ॥ देव्या विनोदमुद्दिश्य सा दास्यन्तापुरे नरम् । नवीनयमतिमाव्याजेन तमवी विशत् ॥ २४ए । ललिता सविताजश्च तो चिराज्जातसङ्गमौ । सस्वजाते मियो गाढं वहीविटपिनाविव ॥ २० ॥ विविः सौविदाश्चैवमनुमानादिकोविदाः। निश्चितं परपुरुषप्रवेशोऽन्तःपुरेऽनवत् ॥ २१ ॥ मुषिताः स्मो वयमिति तेषां चिन्तयतामपि । समाप्याखेटकक्रीडामाययौ मेदिनीपतिः ॥ २५ ॥ ते च राझे व्यज्ञपयन्न लादानपूर्वकम् । आशङ्कास्माकमस्त्यन्तःपुरे परपुमानिति ॥ २५३ ॥ शब्दायमाने पन्नछे विहाय निनुतक्रमम् । प्रविवेश विशां नाथः शुशान्ते परिमोपिवत् ॥ २५ ॥ सा चेटी चतुरा पारदत्तदृग्मेदिनीपतिम् । ददर्श दूरादायान्तं राझ्यौ ज्ञापयति स्म च ॥ २५ ॥ १ अन्तःपुररक्षकाः २ अच्छलं निष्कपट ३ उपानही ४ चोरवत् ·या मूर्खा सलिलापूर्णपरिखातीरतरथुपः । जराय्वसम्मयात्कोशात्तदहिःस्थस्य मूर्खनम् ॥ २७१ ।। या धात्रिका यथा चालूदेहोपग्रहकारिणी । सा हि कर्मपरीणामसन्ततिायतामयि ॥२७॥ भूयो राज्ञी ललिताङ्गं यदि तद्रूपमोहिता । चेच्या प्रवेशयेदन्तःपुरान्तः प्रविशेत्स किम् ॥ २३ ॥ पल्यः प्रोचुः कथं नाम प्रविशेत्सो ऽल्पधीरपि । अनुभूतं स्मरन्तुःखं विष्टावटनिपातजम् ॥ २१ ॥ जम्बूरुवाच सो ऽज्ञानवशेन प्रविशेदपि । अहं तु नानुतिष्ठामि गर्नसङ्क्रान्तिकारणम् ॥ २७५ ॥ जम्बूनाम्नो ऽथ ताः पल्यो विशातदृढनिश्चयाः। प्रतिबोधमुपेयुष्यः क्षमयित्वैवमूचिरे ॥२१६ ॥ निस्तारयास्मानपि त्वं यथा निस्तरसि स्वयम् । नात्मकुहिम्नरित्वेन सन्तुष्यन्ति महाशयाः ॥ २७॥ जम्बूनाम्नो ऽथ पितरौ श्वशुरा बन्धवो ऽपि च । ऊचुः साधूक्तधर्मासि प्रव्रज्या नोऽप्यतः परम्॥२७॥ प्रजवो ऽप्यन्यधान्मित्र पितनापचय सत्वरम् । परिव्रज्यासहायस्ते नविष्यामि न संशयः॥ २७ए । अविघ्नमस्तु ते मा स्म प्रतिवन्धं कृथाः सखे । इति जम्बू कुमारो ऽपि प्रजवं प्रत्यनापत ॥ २० ॥ विनातायां विनाव- जम्बूनामा महामनाः । स्वयं संवहति स्मोच्चैरधिनिष्क्रमणोत्सवम् ॥ २१ ॥ स्नात्वा कृत्वाङ्गरागं च सर्वाङ्गीणं च पर्यधात् । अलङ्कारान्रत्नमयान्कर्पोऽयमिति कटपवित् ॥२०॥ जम्बूरनाहतेनाथ देवेन कृतसन्निधिः । उपाह्यां नृसहस्रेण शिविकामारुरोह च ॥ २३ ॥ (निनन्दन्मङ्गलातोद्यः पठन्मङ्गलपाठकः । उत्तार्यमाणलवणः स्वकीयमानमङ्गतः॥) दानं विश्वजनीनं स ददानः कल्पवृक्षवत् । प्रशस्यमानो लोकेन जम्बूः काश्यपगोत्रः॥ २४ ॥ १ क्षेपकोऽय प्रतिभाति. -SERI ·सुधर्मस्वामिगणनृत्पादपद्मपवित्रितम् । जगाम तं वनोद्देशं धाम कट्याएसम्पदाम् ॥ २०५॥ युग्मं ॥ गणनृभूषितोद्यानधारदेशे स ईयिवान् । याप्ययानाउदतारीत्संसारादिव निर्ममः ॥ २६ ॥ सुधर्मस्वामिनः पादानापदाम्लोधितारकान् । पञ्चाङ्गस्पृष्टपीठः स प्रणम्य व्यजिज्ञपत् ॥ २७ ॥ संसारसागरतरी प्रव्रज्यां परमेश्वर । मम सस्वजनस्यापि देहि धेहि कृपां मयि ॥ २ ॥ पञ्चमः श्रीगणधरो ऽप्येवमन्यर्थितस्तदा । तस्मै सपरिवाराय ददौ दीक्षां यथाविधि ॥ २ए॥ पितृनापचय चान्येद्युः प्रनवो ऽपि समागतः। जम्बूकुमारमनुयान्परिव्रज्यामुपाददे ॥ २० ॥ श्रीजम्बूस्वामिपादाजमरालः प्रनवो ऽनवत् । शिष्यनावेन तस्यैव दत्तः स गुरुणा यतः॥ २५१ ॥ श्रीसुधर्मगणनृत्पदाम्बुजोपासनमरतां समुघहन् । सुःसहानगणयन्परीषहानार्षनिर्विहरति स्म मेदिनीम् ॥ २५ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महाकाव्ये सिकिबुद्धिकथाजात्याश्वकिशोरकथायामकूटसुतकथासोब- ककथामासादसशकुनिकथा त्रिसुहत्कथाविप्रफुहि तृनागश्रीकथालविता- ङ्गकथासपरिवारजम्बूप्रव्रज्याप्रनवप्रव्रज्यावर्णनो नाम तृतीयः सर्गः ॥ १ शिबिकातः * ·चतुर्थः सर्गः अन्यदा श्रीगणधरः सुधर्मा विहरन्नुवि । जगाम चम्पां नगरी जम्बूस्वाम्यादिशिययुक् ।। १ ॥ पुरीपरिसरोद्याने गणनृत्परमेश्वरः । समवासरदुद्भूतधर्मकट्पद्रुमोपमः ॥२॥ सुधर्मस्वामिपादाब्जवन्दनाय पुरीजनः । गन्तुं प्रववृते जत्या हल्लेखोत्कर्षनाग्मनाः॥३ ।। नागर्यः पादचारेण कणकणितनू पुराः। काश्चिकग्मुः श्लथीनूतधम्मिनशिगर्नकाः ॥४॥ काश्चिच्च रथमारुह्य नागर्यः पतिभिः सह । तैस्ततः प्राजयामासुस्त्वरितत्वरितं रथात् ॥ ५॥ काश्चित्त्यक्तान्यकर्माणः श्राविका निर्ययुग़हात् । कट्यारोपितशिशवः कपिमत्पादपोपमाः ॥६॥ अश्वारूढा ययुः के ऽपि महेन्याश्चलकुण्डलाः । श्वेतातपत्रैः कुर्वन्तो दिवमुत्पुएमरी किणीम् ॥ ७॥ श्रीमतां गतां तूर्ण मिथःसहपतामनात् । हारमुक्ताफलै→प्टैर्दन्तुरा मार्गनूरजूत् ॥७॥ तदा तस्यां नगर्या च कूणिकः पृथिवीपतिः। दृष्ट्वा यान्तं तथा लोकमिति पप्रठ वेत्रिणम् ॥ ए॥ किं यात्राद्य पुरोपान्ते देव्याः कस्याश्चिद्यता । कस्यापि हि महेन्यस्य किमुद्यापनिकोत्सवः ॥ १० ॥ किं महान्कौमुदीप्रायो महो वा कश्चिदागतः । पूजा विशेषो यदि वोद्यानचैत्ये प्रवर्तते ॥ ११ ॥ किं वा जैनमुनिः कोऽपि महात्मा समवासरत् । यदेवमखिलो याति त्वरितं नगरीजनः ॥ १२ ॥ त्रिनिर्विशेषकम् ॥ वेत्री तदैव विज्ञाय नरेन्जाय व्यजिज्ञपत् । इतो ऽस्ति समवसृतः सुधर्मा गणनृपरः ॥ १३ ॥ १ गर्भका वेणीस्थपुप्पादि ·4 वन्दितुं गणनृत्पादान्सर्वो ऽयं याति पूर्जनः । एकातपत्राईधर्मराज्यं विजयते तव ॥ १४ ॥ राजा प्रोवाच हे वेबिन्धन्यो ऽयं नगरीजनः । य एवं त्वरते हन्त सुधर्मस्वामिवन्दने ॥ १५ ॥ अहो जाग्रदवस्थोऽपि सुपुप्तावस्थतामगाम् । यदद्य गण→द्देवमपि न ज्ञातवानहम् ॥ १६॥ तजत्वा गणनृत्पादान्वन्दे ऽहमपि सत्वरम् । तिष्ठन्ति ते हि नैकत्राप्रतिवधाः समीरवत् ॥१७॥ श्त्युत्थायासनाजाजा स्मेरराजीवलोचनः । चन्प्रांशुभिरिव व्यूते पर्यधावेतवाससी ॥ १७ ॥ श्रामुचत्कर्णतखयोरथ मौक्तिककुण्डले । सुधाकुएम इव स्वचमुक्तांशुचयपूरिते ॥ १५ ॥ हृदि चालम्वयामास हारं विमलमौक्तिकम् । लावण्यसरितः फेनरेखामिव तटस्थिताम् ॥२०॥ अन्यान्यपि हि सर्वाङ्गं रत्नालङ्करणानि सः । वनार जूलारधरः कल्पगुम श्वापरः॥२१॥ आकाशस्फटिकस्वळ पर्यधादय चोलकम् । नृत्यन्तमिव तत्स्पर्शात्समीरतरवाञ्चलम् ॥ २॥ सुगन्धिसुमनोदामगर्निते कऊलबविम् । ग्रस्तेन्दुप्रावृमत्रानं धमिझं मूर्यवन्धयत् ॥ १३ ॥ जजाणां कारणं नवारणं सो ऽरिवारणः । थारोहदारोहेकरात्पश्चास्य इव पर्वतम् ॥ २५ ॥ विद्युल्लेखामिव व्योनि पाणिन्यां नर्तयन्सृणिम् । पादाच्या प्रेरयामास करिणं जूमिवासवः ॥ २५ ॥ निर्जरैः पादपातैर्मे मा नूनगुरेति सः । मन्थरं मन्थरं गन्तुं कृपयेव प्रचक्रमे ॥ २६ ॥ गर्जन्नत्यूजितं वर्षन्मदवारि निरन्तरम् । जनेनालहि स गजः पर्जन्य इव नूगतः ॥ २७ ॥ नृत्यन्त इव वदगन्तो मुखाग्रस्पर्शिजानवः । प्रावग्रुर्लक्षशो ऽश्वास्तं गजमारूढसादिनः ॥ २० ॥ १ निर्मिते २ निश्रेणितः F ·पुरो विजयशंसीनि तूर्यवर्यापयनेकशः । अवाधन्त तदायुक्कैमिथःसंवलितस्वनम् ॥ शए । शब्दायमानमनितस्तूर्याणां प्रतिशब्दितैः । अपौरुषेयमुद्दामं वाधान्तरमभूननः ॥३०॥ सुधर्मस्वामिगणनृत्पादपझैरधिष्ठितम् । आससाद वनोदेशं नृपो ऽथ सपरिबदः ॥ ३१ ॥ कुम्लोपरि सृषिदएमाघातेन स्थापितादथ । कक्षां गृहीत्वावातारीत्कुलराजाजकुञ्जरः ॥ ३ ॥ सन्त्यक्तपाको दूरीकारितछत्रचामरः । वेत्रिबाहुमपि त्यक्त्वा महावाहुर्महीपतिः ॥ ३३ ॥ जक्त्या स्वमपि मन्वानः सामान्यजनसन्निनम् । वन्दारूग्श्रावकान्पश्यन्नुधजोमाञ्चकञ्चकम् ॥ ३४ ॥ आबश्वाञ्जलिना कुर्वन्मुकुटं मुकुटोपरि । सुधर्मस्वामिनं दृष्ट्वा दूरादपि नमो ऽकरोत् ॥ ३५ ॥ त्रिनिर्विशेषकम् ॥ नत्वा च निषसादाग्रे ऽग्रेसरो जक्तिशालिनाम् । तवक्त्रदत्तग्राजा तविष्यपरमाणुवत् ॥ ३६॥ ततश्च गणदेवः सुधर्मा धर्मदेशनाम् । प्राणिकारुणिकश्चके श्रोतृश्रोत्रसुधाप्रपाम् ॥ ३७॥ देशनान्ते च गणनृच्छिष्यान्पश्यन्नरेश्वरः। जम्बूस्वामिनमुद्दिश्य पान परमेश्वरम् ॥ ३० ॥ जगवन्नद्भुतं रूपमिदं सौजाग्यमद्भुतम् । तेजो ऽप्यद्भुतमेतस्य महर्षेः सर्वमद्भुतम् ॥ ३५॥ तथा हि यमुनावीचिकुटिलश्यामदाः कचाः। नेत्रे कर्णान्तविश्रान्ते नासानालाम्बुजे इव ॥ ४० ॥ श्रवसी नेत्रसरसीतीरस्थे श्व शुक्तिके । कएव: कम्बुविडम्ब्येप वदो ऽररिसहोदरम् ॥ १ ॥ आयतौ सरलौ वाहुदण्डावाजानुलम्बिनौ । मुष्टिग्राह्यो मध्यदेशः सनी चालानसन्निने ॥४॥ १ कपाटसदृशम् २ जानुद्वयम्

·एपीजडोपमे जङ्घ करांहि कमलोपमम् । रूपसम्पदमेतस्य कियघा वक्तु मादृशः॥ ४३ ॥
॥ चतुनिः कलापकम् ॥
महालागस्य सौजाग्यमप्यस्य न गिरां पथि । यदेनं बन्धुमिव मे पश्यतः प्रीयते मनः ॥ ४॥
महातेजाश्च को ऽप्येष तथा ह्येतस्य तेजसा । न सम्यक् पार्यते अष्टुं रूपमप्यस्ति यादृशम् ॥ ४५ ॥
अधृष्यं चानिगम्यं च तेजो ऽमुष्य महामुनेः । किमहस्करशीतांश्वोरेकनाकृष्य पिएिकतम् ॥ ४६॥
कियान्वा कथ्यते तेजोराशिरस्य तपोनिधः। यत्पादनखरश्मीनामपि दासीनिला तमित् ॥ ७ ॥
जम्बूपाग्नववृत्तान्तमयाख्यजणघरः, । श्रेणिकाय यथाचख्यौ पुरा श्रीज्ञातनन्दनः ॥ ४ ॥
श्राख्याय चावोचदिदं प्राग्जन्मतपसा नृप । रूपसौलाग्यतेजांसीदृशान्यस्य महात्मनः ॥ ४ए ।
अयं चरमदेहश्च चरमश्चैव केवली । नवे ऽस्मिन्सेत्स्यतीत्याख्यत्स एव परमेश्वरः ॥१०॥
स्वामिना चेदमाख्यातं जम्बूनानि शिवं गते । न मनःपर्ययो जावी न चापि परमावधिः ॥५१॥
नाहारकवपुर्लन्धिर्जिनकल्पस्तथा न हि । पुलाकलब्धि! नो वा रुपकश्रेणिरोहणम् ॥ २५॥
न च स्याऽपरितनं संयमत्रितयं कचित् । एवं नविष्यत्यग्रे ऽपि हीनहीनतरर्धिता ॥ ५३ ॥
एवं वचनमाकये सुधर्मस्वामिनो गुरोः । तत्पादपद्मे नत्वा च राजा चम्पापुरीं ययौ ॥ २४ ॥
सुधर्मापि ततः स्थानाजगाम सपरिबदः । श्रीमहावीरपादान्ते तत्सम विजहार च ॥ ५५ ॥
आत्तं पश्चाशदब्देन सुधर्मस्वामिना व्रतम् । त्रिंशदन्दीमथाकारि शुश्रूषा चरमाईतः॥ ५६ ॥
मोदं गते महावीरे सुधर्मा गणनृपरः । उद्मस्थो बादशाब्दानि तस्थौ तीर्थ प्रवर्तयन् ॥ २७ ॥

·ततश्च दानवत्यन्दीप्रान्ते सम्प्राप्तकेवलः । अष्टाब्दी विजहारोवी जव्यसत्त्वान्प्रबोधयन् ॥ ५ ॥ प्राप्ते निर्वाणसमये पूर्णवर्षशतायुषा । सुधर्मस्वामिनास्थापि जम्बूस्वामी गणाधिपः ॥ एए॥ तप्यमानस्तपस्तीनं जम्बूस्वाम्यपि केवलम् । आसाद्य सदयो नव्यनविकान्प्रत्यबुधत् ॥ ६०॥ श्रीवीरमोक्षदिवसादपि हायनानि, चत्वारि पष्टिमपि च व्यतिगम्य जम्बूः । कात्यायनं प्रनवमात्मपदे निवेश्य, कर्मक्षयेण पदमव्ययमाससाद ॥ ६१ ॥ श्त्याचार्यश्रीहेमन्त्रविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महाकाव्ये जम्बूस्वामिनिर्वाणवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ १ वर्षाणि ·पञ्चमः सर्गः ततश्च प्रजवस्वामी कात्यायनकुलोद्भवः । तीर्थप्रजावनां कुर्वन्नुर्वीतलमपावयत् ॥ १ ॥ अन्यदावश्यकश्रान्तसुप्तायां शिष्टपर्षदि । निशीथे योगनिजास्थः प्रनवस्वाम्यचिन्तयत् ॥२॥ जावी को मे गणधरो ऽर्हाम्लोजनास्करः । सङ्घस्य यः स्यात्संसारसागरे पोतसन्निनः ॥३॥ अनया चिन्तयासीढो गणे सोऽपि च स्वके । उपयोगं चकारेष्टज्ञेयालोकप्रदीपकम् ॥४॥ स ज्ञानलानुनादित्यतेजसेव प्रसारिणा । नामाक्षीत्तादृशं कश्चिदव्युछित्तिकरं नरम् ॥ ५॥ उपयोगं ततश्चादात्परेषामपि दर्शने । तादृग्नरार्थी पङ्कादप्युपादेयं हि पङ्कजम् ॥ ६॥ ददर्श च पुरे राजगृहे शय्यम्नवं विजम् । यज्ञं यजन्तमासन्नन्नव्यं वत्सकुलोनवम् ॥ ७ ॥ अन्यत्रापि विहर्तव्यं श्रमौरनवस्थितैः । इत्यगात्प्रनवस्वामी तत्रैव नगरोत्तमे ॥ ७॥ श्रादिशच्च प्योर्मुन्योर्गम्यतां यज्ञवाटके । तत्र निक्षार्थिनौ ब्रूतं धर्मलालाशिषं युवाम् ॥ए। अदित्सावादिजिस्तत्र यज्ञवादविजादिनिः । अपि प्रस्थाप्यमानान्यां युवान्यां वाच्यमीदृशम् ॥ १० ॥ अहो कष्टमहो कष्टं तत्त्वं विज्ञायते न हि । अहो कष्टमहो कष्टं तत्त्वं विज्ञायते न हि ॥ ११ ॥ अथ वन्दनमालाघारमुत्तम्नितध्वजम् । कार्मुक्ताचामनाहावं समिध्यापृतमाणवम् ॥ १५ ॥ चालबद्धलगलं वेदिमध्ये पावकम् । होमव्यनृतानेकपात्रमूत्विग्जिराकुलम् ॥ १३ ॥ सामिधेन्यर्पणव्यग्राध्वर्युमध्वरवाटकम् । तौ मुनी जग्मतुर्जिदासमये गुर्वनुशया ॥१॥त्रिनिर्विशेषकं ॥ १ पश्चाद्वालिताभ्याम् २ चषालो यूपस्तंभः ३ इद्धः प्रदीप्तः ४ सामिधेनी मत्रः

·A
SAMAR
निझामदित्सुनिर्विप्रैर्विसृष्टावथ तौ सुनी । गुर्वादिष्टमहो कष्टमित्याधूचतुरुच्चकैः ॥१५॥
अध्वरे दीक्षितस्तस्मिन्नाम्ना शय्यम्नवो विजः । यज्ञवाटघारदेशस्थितो ऽश्रौषीवचस्तयोः ॥१६॥
अचिन्तयच्चोपशमप्रधानाः साधवो ह्यमी । न मृषावादिन इति तत्त्वे सन्देग्धि मे मनः ॥ १७॥
इति सन्देहदोलाधिरूढेन मनसा स तु । किं तत्त्वमिति पप्रचोपाध्यायं सुधियां वरः॥१७॥
उपाध्यायो ऽवदत्तत्त्वं वेदाः स्वर्गापवर्गदाः । न वेदेन्यो ऽपरं तत्त्वमिति तत्त्वविदो विचः॥१५॥
शय्यम्नवो ऽज्यधान्नून प्रतारयसि मादृशान् । यज्ञादिदक्षिणालोनाघेदास्तत्त्वमिति ब्रुवन् ॥ २० ॥
वीतरूपा वीतरागा निर्ममा निष्परिग्रहाः । शान्ता महर्पयो नैते वदन्ति वितयं क्वचित् ॥२१॥
न गुरुस्त्वं त्वया ह्येतविश्वमाजन्म वञ्चितम् । नितान्तं शिक्षाणीयो ऽसि प्रत्युताद्य उराशय ॥ २५ ॥
यथावस्थितमाख्याहि तत्त्वमेवं स्थितेऽपि नोः । नो चेन्छेत्स्यामि ते मौलिं न हत्या उष्टनिग्रहे ॥२३॥
इति कोपाच्चकर्षा सिमाकृष्टासिरलछि सः । तन्मृत्युवाचनायात्तपत्रः साक्षादिवान्तकः ॥ २ ॥
उपाध्यायो ऽप्यदो दध्यौ मिमारयिपुरेप माम् । यथास्थतत्त्वकथने समयो ऽयमुपागतः ॥ २५॥
इदं च पठ्यते वेदेष्वाम्नायो ऽप्येप नः सदा । कथ्यं यथातथं तत्त्वं शिरश्छेदे हि नान्यथा ॥ २६ ॥
तस्मात्प्रकाशयाम्याशु तत्त्वमस्मै यथातथम् । यथा जीवामि जीवन्हि नरो जत्राणि पश्यति ॥ २७ ॥
श्त्याचख्यावुपाध्यायो ध्यायन्कुशलमात्मनः । अमुष्य यूपस्याधस्तान्न्यस्तास्ति प्रतिमार्हतः ॥ २० ॥
पूज्यते ऽधस्थितैवान प्रचन्नं प्रतिमाहती । तत्पनावेन निर्विघ्नमिदं यज्ञादि कर्म नः ॥ २५ ॥
महातपाः सिद्धपुत्रो नारदः परमार्हतः। अवश्यमध्वरं हन्ति प्रतिमामाईती विना ॥ ३० ॥

·स
ततो यूपमुपाध्यायस्तमुत्पाद्य यथास्थिताम् । तामहत्प्रतिमां रानी दर्शयित्वैवमब्रवीत् ॥ ३१ ॥
श्यं हि प्रतिमा यस्य देवस्य श्रीमदर्हतः। तत्त्वं तऽदितो धर्मो यज्ञादि तु विझम्बना ॥ ३ ॥
श्रीमदर्हत्प्रणीतो हि धर्मो जीवदयात्मकः । पशुहिंसात्मके यज्ञे धर्मसम्भावनापि का ॥ ३३ ॥
जीवामो वयमेवं तु हन्त दम्लेन नूयसा । तत्त्वं जानीहि मां मुञ्च लव त्वं परमार्हतः ॥ ३४ ॥
चिरं प्रतारितो ऽसि त्वं मया स्वोदरपूर्तये । नातः परमुपाध्यायस्तवास्मि स्वस्ति ते ऽनघ ॥ ३५ ॥
शय्यम्नवो ऽपि तं नत्वा यज्ञोपाध्यायमब्रवीत् । त्वमुपाध्याय एवासि सत्यतत्त्वप्रकाशनात् ॥ ३६॥
इति शव्यम्नवस्तस्मै सर्वमत्यन्ततोषनाक् । सुवर्णताम्रपानादि यज्ञोपकरणं ददौ ॥ ३७॥
स्वयं तु निर्जगामाशु महर्षी तो गवेपयन् । ययौ च तत्पदैरेव प्रजवस्वामिसन्निधौ ॥ ३ ॥
ववन्दे प्रजवस्वामिपादान्सर्वान्मुनींश्च सः। धर्मलाजाशिषा तैश्चाभिनन्दित उपाविशत ॥ ३५ ॥
कृताञ्जलिश्च प्रत्नवाचार्यपादान्व्यजिझपत् । लगवन्तो धर्मतत्त्वं ब्रूध्वं मे मोदकारणम् ॥ ४० ॥
प्रनवस्वाम्यथाचख्यावहिंसा धर्म आदिमः । चिन्तनीयः शुजोदर्को यथात्मनि तथापरे ॥१॥
वाच्यं प्रियं मितं तथ्यं परस्यावाधकं च यत् । तत्तथ्यमपि नो वाच्यं परवाधा नवेद्यतः॥४॥
अदत्तं नाददीतार्थ नित्यं सन्तोषभाग्नवेत् । इहापि मोक्षसुखजागिव सन्तोषजार जनः ॥ ३ ॥
ऊर्ध्वरेता नवेत्प्राज्ञः सर्वतो मैथुनं त्यजन् । मैथुनं खलु संसारविषपादपदोहदः ॥ ४ ॥
मुक्त्वा परिग्रहं सर्वं स्वशरीरे ऽपि निःस्पृहः । आत्मारामो जवेविकान्यदीखेदपुनर्जवम् ॥ ४५ ॥
अहिंसासूनृतास्तेयब्रह्माकिञ्चन्यलदाणैः । व्रतैः पञ्चचिरप्येवं नवादात्मानमुघरेत् ॥ ४६॥

·ज्ञात्वा शय्यम्नवस्तत्त्वं नवोदिनः कणादनृत् । प्रनवस्वामिनः पादान्नत्वा चैवं व्यजिज्ञपत् ॥ ७ ॥ असशुरु गिरा मे ऽजूदतत्त्वे तत्त्वधीश्चिरम् । मृत्पिण्डमपि हेमैव पीतोन्मत्तो हि पश्यति ॥ ४ ॥ तदद्य शाततत्त्वस्य प्रव्रज्या दीयतां मम । नवकूपे निपततो हस्तालम्बनसन्निन्ना ॥ ए॥ ततश्च प्रनवस्वामी शय्यम्नवमहाजिम् । संसारवैरिणो जीतं परिव्राजयति स्म तम् ॥ ५० ॥ परीषहेभ्यो नानैषीत्स तपस्यन्महाशयः। दिष्ट्या कर्म दिपामीति प्रत्युतो पितो ऽनवत् ॥ ५१ ॥ तुर्यपष्ठाप्टमादीनि उस्तपानि तपांसि सः। तेपेतरां तपनवत्तेजोजिरतिभासुरः ॥ ५५ ॥ कुर्वाणो गुरुशुश्रूपां गुरुपादप्रसादतः । महाप्राज्ञः क्रमेणात्स चतुर्दशपूर्वनृत् ॥ ५३॥ श्रुतज्ञानादिना तुल्यं रूपान्तरमिवात्मनः । प्रनवस्तं पदे न्यस्य परलोकमसाधयत् ॥ २५ ॥ शय्यम्नवो यदा पर्यव्राजीसोकस्तदाखिलः। तन्नार्या युवतिं दृष्ट्वानुशोचन्निदमन्यधात् ॥ ५५ ॥ अहो शय्यम्नवो नट्टो निष्ठुरेन्योऽपि निष्ठुरः । स्वां प्रियां यौवनवती सुशीलामपि यो ऽत्यजत्॥५६॥ पुत्राशयैव जीवन्ति योपितो हि पतिं विना । पुत्रो ऽपि नाजूदेतस्याः कथमेषा नविष्यति ॥ ७ ॥ पृजति म च लोकस्तामयि शय्यम्नवप्रिये । गर्जसम्भावना कापि किं नामास्ति तवोदरे ॥ ५ ॥ मनागित्यनिधातव्ये सापि प्राकृतलाषया । उवाच मणयमिति ह्रस्वगर्ला ह्यभूत्तदा ॥ एए॥ तस्याश्च ववृधे गर्नः प्रत्याशेव शनैः शनैः । समये च सुतो जज्ञे तन्मनोऽग्लोधिचन्जमाः॥ ६ ॥ ब्राह्मण्या मणयमिति तदानीं कृतमुत्तरम् । इति तस्यापि वालस्यानिधा मणक इत्यभूत् ॥ ६१ ॥ १ उत्साहितः ·तन्ममैव सकाशे त्वं परिव्रज्यां शुनाशय । प्रतिपद्यस्व को नाम नेदः पितृपितृव्ययोः ॥ ७ ॥ सूरिस्त बालमादाय जगामा प्रतिश्रयम् । अद्य लानः सचित्तो ऽनूदिति चालोचयत्स्वयम् ॥ ए॥ सर्वसावद्यविरतिप्रतिपादनपूर्वकम् । तमवालधियं बालं सूरिर्बतमजिग्रहत् ॥ ७० ॥ नपयोगं ददौ सूरिः कियदस्यायुरित्यथ । षण्मासान्यावदस्तीति तच्च सद्यो विवेद सः ॥ १ ॥ एवं च चिन्तयामास शय्यम्नवमहामुनिः। अत्यल्पायुरयं वालो नावी श्रुतधरः कथम् ॥ २ ॥ अपश्चिमो दशपूर्वी श्रुतसारं समुघरेत् । चतुर्दशपूर्वधरः पुनः केनापि हेतुना ॥ ३ ॥ मणकप्रतिवोधे हि कारणे ऽस्मिन्नुपस्थिते । ताम्यहमपि सिधान्तार्थसमुच्चयम् ॥ ३ ॥ सिद्धान्तसारमुद्धृत्याचार्यः शय्यम्लवस्तदा । दशवैकालिकं नाम श्रुतस्कन्धमुदाहरत् ॥ ५ ॥ कृतं विकालवेलायां दशाध्ययनगर्जितम् । दशवैकालिकमिति नान्ना शास्त्रं वजूव तत् ॥ ६ ॥ अपाग्यन्मणकं तं ग्रन्यं निम्रन्थपुङ्गवः । श्रीमाव्यम्नवाचार्यवर्यो धुर्यः कृपावताम् ॥ ७ ॥ आराधनादिकं कृत्यं कारितः सूरिनिः स्वयम् । परमासान्ते तु मणकः कालं कृत्वा दिवं ययौ ॥७॥ विपेदाने तु मणके श्रीशय्यम्नवसूरयः। अवर्षन्नयनैर्श्रुजलं शारदमेघवत् ॥ ५ ॥ यशोनादिलिः शिष्यैरथ दुःखितविस्मितैः । सूरिय॑ज्ञप्यनह वः किमिदं हेतुरत्र कः ॥ ए० ॥ ततो मणकवृत्तान्तं सुतसम्बन्धवन्धुरम् । शिष्येच्यो ऽकथयत्सूरिस्तजन्म मरणावधि ॥ १॥ उवाच चैष वालो ऽपि कालेनाल्पीयसापि हि । पालितामलचारित्रो ऽकापीत्कालं समाधिना ॥ ए॥ वालो ऽप्ययमबालो ऽजूच्चरित्रणेति सम्मदात् । अस्माकमश्रुसन्पातः पुत्रस्नेहो हि उस्त्यजः ॥ ए३ ॥ १ अग्र्यः ·5 ऊचुः शिष्या नमद्रीवा यशोलनादयस्ततः । पूज्यैरपत्यसम्बन्धः किमादौ शापितो न नः ॥ ए४ ॥ मणककुखको ऽस्माकमयं हि तनुनरिति । अझापयिष्यन्यद्यस्मान्गुरुपादा मनागपि ॥ एए । गुरुवजुरुपुत्रे ऽपि वर्तेतेति वचो वयम् । अकरिष्याम हि तदा सत्यं तत्पर्युपासनात् ॥ ए६ ॥ युग्मम् ॥ सूरिभूरिमुदित्यूचे तस्यानूसुगतिप्रदम् । तपोवृधेषु युष्मासु वैयावृत्त्योत्तमं तपः॥ एy ॥ ज्ञातास्मत्पुत्रसम्बन्धा यूयं हि मणकान्मुनेः । नाकारयिष्यतोपास्ति स्वार्थ सो ऽथ व्यमोक्ष्यत ॥ ए॥ अमुमट्पायुषं ज्ञात्वा कर्तुं श्रुतधरं मया । सिद्धान्तसारमुद्धृत्य दशवैकालिकं कृतम् ॥ एए॥ मणकार्थ कृतो ग्रन्थस्तेन निस्तारितश्च सः। तदेनं संवृणोम्यद्य यथास्थाने निवेशनात् ॥ १० ॥ यशोजनादिमुनयः सङ्घायाख्यन्निदं तदा । दशवैकालिकं ग्रन्थं संवरिष्यन्ति सूरयः ॥ १०१॥ सङ्घो ऽप्यन्यर्थयाञ्चक्रे सूरिमानन्दपूरितः । मणकार्थो ऽप्ययं ग्रन्यो ऽनुगृह्णात्वखिलं जगत् ॥ १५ ॥ अतः परं नविष्यन्ति प्राणिनो यत्पमेधसः । कृतार्थास्ते मणकवद्भवन्तु त्वत्प्रसादतः ॥ १०३ ॥ श्रुताम्नोजस्य किंजल्कं दशवैकालिकं ह्यदः । आचम्याचम्य मोदन्तामनगारमधुव्रताः ॥ १० ॥ इति सङ्घोपरोधेन श्रीशय्यम्नवसूरिलिः । दशवैकालिकग्रन्थो न संवत्रे महात्मलिः ॥ १०५॥ श्रीमाशय्यम्नवः सूरियशोन महामुनिम् । श्रुतसागरपारीणं पदे स्वस्मिन्नतिष्ठिपत् ॥ १०६॥ कृत्वा मरणं समाधिनागा- दय शय्यम्लवसूरिरूप्रलोकम् । श्रुतकेवलिनो निजे ऽपि कार्ये किं मुह्यन्ति जगत्प्रदीपकल्पाः ॥ १० ॥ श्त्याचार्यश्रीहेमचन्द्र विरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते प्रजवदेवत्वशय्यम्नवचरितवर्णनो नाम पञ्चमः सर्गः समाप्तः ॥ १ परागः R ·षष्ठः सर्गः अथ श्रीमान्यशोजप्रसूरिः पूरितदिग्यशाः। तुर्यादिन्निः कृताहारो विजहार वसुन्धराम् ॥ १ ॥ धर्मेणाईउपझेन स चतुर्दशपूर्वनृत् । विश्वमप्रीणयविस्वं जीमूत श्व वारिणा ॥२॥ मेधाविनी जवाहुसम्भूतविजयौ मुनी। चतुर्दशपूर्वधरौ तस्य शिष्यौ बभूवतुः॥३॥ सूरिः श्रीमान्यशोजकः श्रुतनिध्योस्तयोध्योः । स्वमाचार्यत्वमारोप्य परलोकमसाधयत् ॥४॥ नजवादुर्जगनअङ्करो ऽथ विहरन्नुवि । क्षमाश्रमणसङ्घन राजराजगृहं ययौ ॥ ५॥ चत्वारो वणिजस्तस्मिन्पुरे सवयसो ऽनवन् । उद्यानगुमवकृष्मिं जग्मिवांसः सहैव हि ॥६॥ सन्निधौ जवाहोस्ते धर्म शुश्रुवुराहतम् । कपायाग्निजलासारं प्रतिबोधं च लेनिरे ॥ ७॥ श्रीजवाहुपादान्ते दान्तात्मानः सहैव ते । प्रव्रज्यामाशु जगृहुर्गृहवासपराङ्मुखाः ॥ ७ ॥ तप्यमानास्तपस्तीत्रमुपार्जितबहुश्रुताः । युगमात्रदत्तदृशो विहरन्तो महीतले ॥ ए॥ प्रियां तथ्यां मितां वाचं वदन्तः कुलिशम्बलाः । निरीहा निर्ममाः साम्यवन्तः सन्तोपशालिनः ॥१०॥ धर्मोपदेशप्रवणाः करुणारससागराः । ते गुरोहृदये ऽविक्षन्सरसीव सितबदाः॥ ११॥ त्रिनिर्विशेषकं ॥ गुरोरनुज्ञयैकाकिविहारप्रतिमाधराः। ते विहृत्य विहृत्यागुः पुना राजगृहं पुरम् ॥ १२ ॥ तदा दरिणमिम्नानां दन्तवीणाप्रवादकः । पद्मिनीपझकोशेषु हिममग्निमिव पिन् ॥ १३ ॥ शीताा लिङ्गनजुषां यूनां प्रणयकोपहृत् । ज्वलदङ्गारशकटीनिकटीजवदीश्वरः ॥ १४ ॥ १ उपवासाद्यैः २ वर्मद्रव्यरहितं मेघपक्षे जलधनरहितम् ३ हसाः ४ ईश्वरो धनाढ्यः ·दुमाधिरूढींढार्कतापः कपिनिरुन्मुखैः। मर्तुकामीकृताध्वन्यो हिमतुरजवदशम्॥१५॥त्रिनिर्विशेषक। निदां कृत्वा निवृत्तास्ते दिवा यामे तृतीयके । उपचक्रमिरे गन्तुमुपवैनारपर्वतम् ॥ १६ ॥ तेषां गिरिगुहाघारे पुरोधाने तदन्तिके । पुराज्यणे च तुर्यो ऽनूगवतां प्रहरः क्रमात् ॥ १७ ॥ तृतीययामे कुर्वीत निक्षां गमनमेव वा । इति ते तुर्ययामे ऽस्थुस्तथैव प्रतिमाधराः ॥ १७ ॥ यो ऽजूदजिगुहाघारे शीतं तस्यानवमृशम् । किचिन्मन्दमत्तस्य य उद्याने तु तस्थिवान् ॥ १५ ॥ य उद्यानसमीपे ऽस्थात्तस्य मन्दतरं त्वत् । यस्तु तस्थौ पुरान्यणे तस्यात्यस्पं पुरोष्मणा ॥२०॥ चत्वारोऽपि हि शीतेन विपद्य त्रिदिवं ययुः । आद्यदितीयतृतीयतुर्ययामेषु ते क्रमात् ॥ २१ ॥ इतश्च पुर्या चम्पायां कूणिके श्रेणिकात्मजे । आलेख्यशेषे नूपो ऽजूदायी नाम तत्सुतः ॥ २२ ॥ पितृव्ययशुचाकान्तो दुर्दिनेनेव चन्जमाः। निगूढतेजा राज्ये ऽपि प्रमदं न बनार सः ॥ २३ ॥ उवाच च कुलामात्यानमुष्मिन्नगरे ऽखिले । पश्यतो मे पितुः क्रीडास्थानानि व्यथते मनः ॥२४॥ श्यं हि सैव परिषद्यस्यां तातः क्षाणे क्षणे । सिंहासनमसेविष्ट मामङ्कादपरित्यजन् ॥ २५ ॥ अनुक्तेहाक्रीडदिहारस्तेहाशेत चेह यत् । पिता ममेति पश्यामि तं सर्वत्र जलेन्वत् ॥ २६ ॥ पश्यतस्तातपादान्मे दृशोरग्रे स्थितानिव । राज्यलिङ्गनृतः सातिचारं स्याधिनयव्रतम् ॥ २७ ॥ पिता हृदि स्थितो नित्यमिहस्थस्येति मे सुखम् । सदा शट्यमिवास्त्रोकः शोको दुःखाकरोति च ॥२०॥ अमात्या अपि ते ऽत्यांप्ता बहुदृष्टा बहुश्रुताः । शोकशङ्कुचिदा प्रोचुर्वाचा वाचंयमा श्व ॥ २५ ॥ १ मृते २ अतिहितेच्छवः ·कस्य नेष्टवियोगेन शोकः स्यानवता पुनः । नुक्तान्नवत्सजा?(नार्या)हि लजा स्यादन्यथा तव ॥३०॥ यघा स्यालोक एवेह नगरे वसतस्तव । तदन्यन्नगरं वापि निवेशय विशाम्पते ॥३१॥ पुरा पुरं राजगृहं कूणिकोऽपि पिता तव । हित्वा पितृशुचाकापीदिमां चम्पानियां पुरीम् ॥३॥ उदाय्यपि समाहूय नैमित्तिकवरान । स्थानं पुरनिवेशार्ह गवेपयितुमादिशत् ॥ ३३ ॥ तेऽपि सर्वत्र पश्यन्तः प्रदेशानुत्तरोत्तरान् । ययुर्गङ्गातटे रम्ये दृशां विश्रामधामनि ॥ ३४ ॥ ते तत्र ददृशुः पुष्पपीटलं पाटलिगुमम् । पत्रलं बहुललायमातपत्रमिवावनेः ॥ ३५ ॥ अहो नद्यानवाह्यो ऽपि सकलापोऽयमहिपः । इत्यं चमत्कृतास्तत्र ते ऽसाक्षुश्चापपक्षिणम् ॥ ३६॥ शाखानिपणः स खगो व्याददौ वदनं मुहुः । कवलीनवितुं तत्र निपेतुः कीटिकाः स्वयम् ॥ ३७ ॥ ते ऽचिन्तयन्निहोद्देशे पक्षिणो ऽस्य यथा मुखे । कीटिकाः स्वयमागत्य निपतन्ति निरन्तरम् ॥ ३० ॥ तथास्मिन्नुत्तमे स्थाने नगरे ऽपि निवेशिते । राज्ञः पुण्यात्मनोऽमुष्य स्वयमेष्यन्ति सम्पदः ॥ ३५ ॥ इति निणर्णीय तत्स्थानं नगरार्ह महीपतेः । आख्यान्ति स्म विवृण्वन्तो निमित्तं चापलाणम् ॥ ४० ॥ जरनैमित्तिकश्चैको जगाद वदतां वरः । पाटलेयं न सामान्या ज्ञानिना कथिता पुरा ॥१॥ तथाहि स्तो नगरों में मथुरे दक्षिणोत्तरे । समानसौन्दर्यगुणे स्वसारौ युग्मजे श्व ॥४२॥ अजूदग्मथुरायां देवदत्तो वणिक्सुतः । दक्षिणस्यां मथुरायां दिग्यात्रार्थमियाय सः ॥ ३ ॥ वणिपुत्रजयसिंहेनाजवत्तस्य सौहृदम् । तावन्योन्यं प्रपेदाते रहस्यैकनिधानताम् ॥ ५ ॥ १ पुष्पैः रक्तं

·अपत्यजन्मावधि जो यद्येवं कर्तुमीश्वरः। तबहतु मे जामि देवदत्तो ऽनिकामिमाम् ॥ ६ ॥
देवदत्तानुझया ते ऽप्योमिति प्रतिपेदिरे । देवदत्तो ऽपि तां कन्यां परिणिन्ये शुने ऽहनि ॥ ६१ ॥
तत्र तस्यान्निकाप्रेमतन्तुवचस्य तिष्ठतः । प्रैष्युदरमथुरास्थान्यां पितृभ्यां लेख ईदृशः ॥ ६ ॥
आवां हि चकुर्विकलौ चतुरिन्जियतां गतौ । जराजर्जरसर्वाझावासन्नयमशासनौ ॥ ६३ ॥
आयुष्मन्यदि जीवन्तौ कुलीनस्त्वं दिदृक्षसे । तदेह्युघापय दृशावावयो रुदतोः सतोः ॥६॥युग्मम्॥
सो ऽवाचयच्च तं लेख स्नेहाम्नोधिनिशाकरम् । निरन्तरदरन्नेत्रनीरपात्रीचकार च ॥६५॥
अचिन्तयच्च धिग्धिग्मां पितरौ विस्मृतौ हि मे । अहं विषयमग्नो ऽस्मि पित्रोः पुनरियं दशा ॥६६॥
किं करोमि कथं यामि पत्नी नापत्यश्वरी । निजवापाशबद्धस्य का गति, नविष्यति ॥ ६७ ॥
अन्निकापि हि तन्नेत्रमार्जनेन स्वमंशुकम् । क्लेदयन्ती जगादैवं सद्यस्तदुःखदुःखिता ॥ ६ ॥
केनैष प्रहितो लेखो धत्ते चान्जमसी कलाम् । भावयन्वारि उर्वारं त्वन्नेत्रचन्जकान्तयोः ॥ ६ए॥
दिवेन्मुनिजमालोक्य निष्कलापं मुखं तव । निश्चिनोम्यनुपूरो ऽयं मुःखजो न तु हर्षजः ॥ ७० ॥
मुःखाख्यानप्रसादेन तत्सम्नावय मामपि । ममाप्यस्तु नवदुःखसंविनागधुरीणता ॥ १ ॥
नादात्मत्युत्तरं किञ्चिदुःखजागन्निकापतिः। तस्थौ तु स्नपयन्नेव तं लेखं नयनोदकैः ॥ ७ ॥
अनिकापि हि तं देखमादायावाचयत्स्वयम् । तदुःखकारणं सद्यो विवेद च जगाद च ॥ ७३ ॥
सर्वथा मा कृथा दुःखमार्यपुत्राचिरादहम् । वातरं बोधयिष्यामि कारयिष्ये त्वदीप्सितम् ॥ ७ ॥
गत्वा चोचे चातरं स्वं नितरां कुपितेव सा । इदं विवेकिन्हे जातनवता किमनुष्ठितम् ॥ १५ ॥

·स्वकुटुम्बवियोगेन क्लिश्यते तव नावुकः। श्वश्रूश्वशुरपादानामहमुत्कण्वितास्मि च ७६॥ अनुमन्यस्व मे नाथं स्वस्थानगमनं प्रति । तमन्वेष्याम्यहमपि तस्यायत्ता यतो ऽसवः ॥ १७ ॥ स्थास्यत्येवैष वाग्वधः प्रणन्तुं श्वशुरौ त्वहम् । एकाकिन्यपि यास्यामि किं कार्य तदनेन ते ॥ ७० ॥ इति साग्रहमुक्तस्तु जयसिंहो मुहुर्मुहुः । प्रयातुमनुमेने च तमुदग्मथुरां प्रति ॥ ए॥ नगर्या निर्ययौ तस्यास्ततश्च स वणिक्सुतः । तमन्वगादनिकापि यामिनीव निशाकरम् ॥ ७० ॥ अनिकाजूत्तदा गुर्वी नेदीय प्रसवापि च । इति मार्गे ऽपि सासूत सुतं लक्षणधारिणम् ॥१॥ स्थविरौ पितरौ नामकृति सूनोः करिष्यतः । इति तौ दम्पती नैव चक्रतुः स्वमनीषया ॥ ७ ॥ तयोरन्वङ् परिजनस्तं बालं लालयन्मुदा । अन्निकापुत्र इत्येवोखापनेन जगौ पथि ॥ ३ ॥ उत्तरामन्निकानाशो जगाम मथुरामथ । तौ ववन्दे च पितरौ तान्यां मूर्धन्यचुम्बि च ॥ ४ ॥ देशान्तरोपार्जनेयं ममोपादीयतामिति । ब्रुवाणः सो ऽर्जकं पित्रोरर्पयामास हृष्टयोः ॥ ५ ॥ इयं वधूर्वः पुत्रो ऽयं ममैतत्कुदिसम्भवः । इत्याचख्यौ च सम्बन्ध नक्तिबन्धुरया गिरा ॥ ६ ॥ पितरौ चक्रतुस्तस्य शिशोः सन्धीरणानिधाम् । अन्निकापुत्र इति तु लोकनाम्ना स पप्रथे ॥ ७ ॥ लाढ्यमानः कुटुम्वेन वर्धमानो ऽन्निकासुतः । चतुर्वर्गार्जनसुखं प्रपेदे मध्यमं वयः ॥ ७ ॥ जोगानपास्य तृणवद्यौवने ऽपि स धीधनः । जयसिंहाचार्यपाधै परिव्रज्यामुपाददे ॥ ए॥ स खड्गधारातीदणेन व्रतेन वतिनां वरः। आत्मनो दारयामास दारुणान्कर्मकएटकान्। ए॥ १ भगिनीपतिः २ अनुगच्छन् कर

·तपोनिनातिदीप्रेण दग्ध्वा कर्ममहामलम् । अग्निशौचांशुकमिव स आत्मानमशोधयत् ॥ ए१ ॥
स क्रमेण परिणतचरित्रज्ञानदर्शनः । आचार्यवर्यधुर्यो ऽजूत्स्वगबाम्नोजलास्करः ॥ ए॥
स मुनिः सपरीवारो वृष्यत्वे विहरन्ययौ । नगरं पुष्पजमाख्यं गङ्गातट विजूषणम् ॥ ए३ ॥
तत्राभूभूपतिः पुष्पकेतुस्तस्य तु वसना । मीनकेतोरिव रतिः पुष्पवत्यनिधानतः ॥ एव ।।
पुष्पवत्या अनूतां च पुत्रः पुत्री च युग्मजौ । पुष्पचूलः पुष्पचूला चेति नाम तयोरजूत् ॥ एy ॥
सहैव वर्धमानौ तौ रममाणौ सहैव च । परस्परं प्रीतिमन्तावुनावपि बनूवतुः॥ ए६ ॥
दध्यौ च राजा यधेतौ दारको स्नेहलौ मिथः । वियुज्यते तदा नूनं मनागपि न जीवतः ॥ ए७ ॥
वियोगमनयोश्चाहमपि सोढुमनीश्वरः। मिथस्तदनयोरेव युक्तं वीवाहमङ्गलम् ॥ ए॥
मित्राणि मन्त्रिणः पौरानथ पप्रम पतिः । अन्तःपुरे यत्पन्नं रत्तं तस्य क ईश्वरः॥ एए ॥
ते प्रोचुर्देशमध्ये ऽपि रत्नमुत्पद्यते हि यत् । तस्येश्वरो नरपतिः का कथान्तःपुरे पुनः ॥ १० ॥
यद्यदुत्पद्यते रत्नं स्वदेशे तदिदापतिः। यथे, विनियुञ्जीत को हि तस्यास्तु बाधकः ॥११॥
तेषां नावाननिज्ञानामालम्ब्य वचनं नृपः । सम्बन्धं घटयामास निजदारकयोस्तयोः ॥१०॥
तस्य राझी पुष्पवती श्राविकाजूत्तया नृपः। अवार्यत तथा कुर्वन्न तु तामप्यजीगणत् ॥ १०३ ॥
ततश्च पुष्पचूलश्च पुष्पचूला च दम्पती । गृहिधर्म सिषेवाते नितान्तमनुरागिणौ ॥१४॥
क्रमेण पुष्पकेतौ तु कथाशेषत्वमीयुपि । पुष्पचूलो ऽनवजाजा राजमानो ऽमलैर्गुणैः ॥ १५ ॥
तदकृत्यं वारयन्ती तदा पत्यापमानिता । राझी पुष्पवती जातनिर्वेदा व्रतमाददे ॥ १॥६॥

·सा विपद्य सुरो जज्ञे प्रमज्यायाः प्रत्नावतः । प्रव्रज्या चेन्न मोक्षाय तत्स्वर्गाय न संशयः॥ १७ ॥
स देवो ऽवधिनाजाक्षीत्तामकृत्यनियोजिताम् । निजां हितरं स्नेहादिति चाचिन्तयत्तराम् ॥ १० ॥
मम प्रारजन्मनि प्राणप्रियेयं उहितानवत् । तत्तथा करवै घोरे नरके न पतेद्यथा ॥ १० ॥
इति तस्याः स्वममध्ये नरकावासदारुणान् । बेदलेदादिषुःखारिटन्नारकिकाकुलान् ॥ ११ ॥
पातकेनेव संरुधानन्धकारापदेशतः। उर्दान्दर्शयामास नरकान्स सुरो ऽखिलान् ॥ १११ ॥ युग्मं ।।
वर्तिकेव श्येनमुक्ता मृगीव दवनिर्गता । सतीव परपुरुषकरस्पर्शपलायिता ॥ ११ ॥
सुसाध्वीवायाततपोतीचारविधुरीकृता । सा दृष्टनरका नीत्या प्रबुजापि ह्यकम्पत ॥ ११३ ॥ युग्मं ॥
बिन्यती सा तु नरकं गतेव नरकेक्षणात् । अखिलं कथयामास तं स्वप्नं पत्युरग्रतः ॥ ११५ ॥
क्षेमेनुः पुष्पचूलायाः पुष्पचूलनृपो ऽपि हि । निपुणं कारयामास शान्तिकं शान्तिकोविदैः ॥ ११५ ॥
स तु पुष्पवतीजीवदेवस्तहितकाम्यया । तादृशानेव नरकान्रात्रौ रात्रावदर्शयत् ॥ ११६॥
अथ पाषएिमनः सर्वानाजुहाव महीपतिः। परिपप्रल च ब्रूध्वं कीदृशा नरका इति ॥ ११७॥
गर्नवासो गुप्तिवासो दारियं परतन्त्रता । एते हि नरकाः साक्षादित्याख्यंस्ते ऽटपमेधसः ॥ ११ ॥
सा मुर्गन्धमिवाघ्राय कुर्वती मुखमोटनम् । निजस्वप्नविसंवादिवचनांस्तान्व्यसर्जयत् ॥ ११ए ।
थाहूय चानिकापुत्रं राजापृचत्तदेव हि । नरकान्स तथैवाख्यदृष्टाः स्वप्ने यथा तया ॥ १० ॥
राइयप्युवाच जगवन्किं नवनिरपीदृशः । मयेव वीक्षितः स्वप्नो वित्थेत्यं कथमन्यथा ॥ ११ ॥
सूरिः प्रोवाच हे नजे विनापि स्वप्नदर्शनम् । संसारे नास्ति तद्यहि न ज्ञायेत जिनागमात् ॥ १५ ॥

·पुष्पचूलापि पाठ जगवन्केन कर्मणा । इशान्नरकान्धोरानामुवन्ति शरीरिणः ॥ १३ ॥ आख्याति मान्निकापुत्रो महारम्नपरिग्रहैः । गुरुप्रत्यनीकतया पञ्चेन्जियवधादपि ॥ १२ ॥ पिशिताहारतश्चापि पापं कृत्वा शरीरिणः । गन्ति नरकेष्वेषु दुःखान्यनुजवन्ति च ॥ १२५ ॥ ततश्च जननीजीवदेवस्तस्यास्तदादि तु । स्वप्ने नरकवत्स्वर्गान्प्राज्यसौख्यानदर्शयत् ॥ १२६ ॥ प्रबुझा कथयामास सा पत्ये स्वर्गदर्शनम् । सो ऽथ पापएिमनो ऽपृचद् ब्रूथ किं स्वर्गलक्षणम् ॥१२॥ तेष्वेके प्रोचिरे स्वर्गस्वरूपं प्रियसङ्गमः । अन्ये त्वादुः स्म स स्वर्गो यद्यद्धि सुखकारणम् ॥ १२ ॥ एवं स्वर्गस्वरूपं च तमुक्तं पुष्पचूलिका । नामन्यत स्वमदृष्टस्वःस्वरूपा हि सानवत् ॥ १२ए॥ राशा पृष्टो निकासूनुः स्थितिमाख्यदिवौकसाम् । मनश्चिन्तितकार्याणि सिधान्येव जवन्ति च ॥१३०॥ सकल्पवृक्षाश्चारामा वापयः स्वर्णपङ्कजाः । देव्यश्चित्तानुवर्तिन्यो रूपवत्यः कलाविदः ॥१३१॥ यथादिष्ट विधातारस्त्रिदशाश्चाजियोगिकाः । छया दिव्यसङ्गीतनाटकानिनयोत्सवाः ॥ १३ ॥ शाश्वतेषु विमानेषु रम्यरत्नगृहाणि च । सर्वशक्तिनृतो नित्यं परिवारे च नाकिनः ॥ १३३ ॥ ॥ चतुर्जि: कलापकं ॥ आनुत्तरविमानं यद्यध्यन्तरपुरावधि । सुखं किमपि देवानां तत्कियत्कथ्यते गिरा ॥ १३ ॥ तच्छुत्वा पुष्पचूलोचे यूयं वित्य यदीदृशम् । स्वर्गा युष्माभिरपि किं स्वमे ददृशिरे ऽखिलाः॥१३५॥ मुनिर्जगाद कट्याणि जिनागमसुधापिवाः । स्वःसुखानि वयं विद्मो विद्मो झेयान्तराण्यपि ॥ १३६ ॥ प्रमाणं वचनं जैनमिति निश्चित्य राइयथ । शर्षि पप्रल जगवन्स्वर्गाप्तिः केन कर्मणा ॥ १३७ ॥ SAS ·सूरिरूचे ऽर्हति देवे गुरौ साधौ च निश्चयः । यस्य संसारिणस्तस्य स्वर्गाप्तिर्न दवीयसी ॥ १३ ॥ पुनश्चारित्रधर्मे च मुनिना कथिते सति । सा राशी लघुकर्मत्वान्नवोविनैवमन्यधात् ॥ १३ए। नगवन्पतिमापृञ्चय पादमूले तवैव हि । उपादास्ये परिव्रज्यां मानुष्यकतरोः फलम् ॥ १० ॥ इत्युक्त्वा तमृषि नत्वा पुष्पचूला विसृज्य च । आपप्रळे महीनाथं महीनाथो ऽप्यदो ऽवदत् ॥११॥ तदा त्वामनुमन्ये ऽहं ब्रतार्थ वरवर्णिनि । ममैवौकसि चेन्निदामादत्से तिनी सती ॥ १५ ॥ तथेति प्रतिपेदाना दानं कटपलतेव सा । अर्थिन्यो ददती राझा कृतनिष्क्रमणोत्सवा ॥ १३ ॥ स्त्रीचूलामणितां प्राप्ता पुष्पचूला महाशया । अन्निकापुत्रपादान्ते गत्वा दीक्षामुपाददे ॥१५॥युग्मं॥ गुर्वादेशाध्वपश्रिकी सा शिक्षामाददे ऽखिलाम् । सामाचारीप्रधानं हि तपः शुधात्मनामपि ॥ १५५ ॥ ज्ञात्वा नविष्यदुनिमन्निकासूनुनान्यदा । गलो देशान्तरे प्रैपि स देशो यत्र जीव्यते ॥ १४६ ॥ बादशाब्दकमशिवं नावीति श्रुतसम्पदा । ज्ञात्वा गुरूपदेशाच्च गडो ऽगबदथान्यतः॥ १७ ॥ जवावलपरिदीणास्तत्रैवास्थुस्तु सूरयः। विनापि हि परीवारमूरीकृतपरीषहाः ॥ १५ ॥ आनीयान्तःपुरानक्तपानादि प्रतिवासरम् । गुरवे पुष्पचूलादात्पित्रे पुत्रीव जक्तिनाक् ॥ १४ ॥ अनन्यमनसस्तस्यागुरूणां पर्युपासनात् । नावयन्त्याश्च संसारासारतामेव सर्वदा ॥ १५० ॥ अन्येयुः पुष्पचूलाया अपूर्वकरणक्रमात् । केवलज्ञानमुत्पेदे निदानं मुक्तिसम्पदः ॥ १५१ ॥ युग्मं ॥ पुष्पचूला तु सञ्जातकेवलापि विशेषतः । वैयावृत्यं गुरोश्चक्रे प्रोक्तो ह्यर्थों ऽयमागमे ॥ १५ ॥ पुरा ह्यभूत्प्रयुजानः कृत्यं यो यस्य तस्य सः। केवल्यपि च कुर्वीत स यावषेत्ति तं न हि ॥ १५३ ॥ PROM ·पुष्पचूला तु विज्ञाय केवलज्ञानसम्पदा । सर्वं सम्पादयाञ्चके सूरियद्यदचिन्तयत् ॥ १५ ॥ सूरिः पप्रन तां साध्वीं वत्से वेत्सि कथं ननु । ममानिप्रायमेवं यत्सम्पादयसि चिन्तितम् ॥ १५५ ॥ उवाच पुष्पचूलापि प्रकृतिं वेमि वः खलु । यो यस्य नित्यमासन्नः प्रकृतिज्ञो हि तस्य सः ॥ १५६ ॥ सायिका पिएडमानिन्ये ऽन्यदा वर्पति वारिदे । सूरिरूचे श्रुतझासि वृष्टयां किमिदमहति ॥ १७ ॥ साब्रवीद्यत्र मार्गे ऽभूदप्कायो ऽचित्त एव हि । तेनैवायासिपमहं प्रायश्चित्तागमोऽत्र न ॥ १५ ॥ अचित्ताप्कायमध्वानं कथं वेत्सीति सूरिणा । उदिते पुष्पचूलाख्यउत्पन्नं मे ऽस्ति केवलम् ॥ १५ ॥ मिथ्या मे ऽकृतं केवट्याशातित इति ब्रुवन् । इत्यचिन्तयदाचार्यः सेत्स्यामि किमहं न वा ॥ १६० ॥ केवट्यूचे मा कृषीदमधृतिं मुनिपुङ्गवाः । गङ्गामुत्तरतां वो ऽपि चविष्यत्येव केवलम् ॥ १६१ ॥ ततो गङ्गामुत्तरीतुं लोकेन सह सूरयः । तदैवारुरुदुर्नावं को हि स्वार्थमुपेक्षते ॥ १६ ॥ निषसाद स आचार्यो यत्र यत्रापि नौतटे । तत्र तत्र तटे सद्यः सा नौमां प्रचक्रमे ॥ १६३ ॥ नौमध्यदेशासीने च तस्मिन्नाचार्यपुङ्गवे । समन्तान्मङ्घमारेले सा नौरैय श्वाम्नसि ॥ १६ ॥ ततो नौस्थितलोकेन सूरिः सो ऽक्षेपि वारिणि । शूले न्यधात्प्रवचनप्रत्यनीकामरी च तम् ॥ १६५ ॥ शूलपोतो ऽपि गङ्गान्तः सूरिरेवमचिन्तयत् । अहो वपुर्ममानेकपाएयुपञवकारणम् ॥ १६६ ॥ अपकाया दिदयासारं स सूरिवियन्तृशम् । पकश्रेणिमारूढो ऽन्तकृत्केवड्यजायत ॥ १६७ ॥ तुरीयशुक्लध्यानस्थः सद्यो निर्वाणमाप सः । निर्वाणमहिमानं च तस्यासन्नाः सुरा व्यधुः ॥ १६ ॥ १ अयो लोहा ·AGRA निर्वाणमहिमा तत्र देवैर्निर्मित इत्यनूत् । प्रयाग इति तत्तीर्थ प्रथितं त्रिजगत्यपि ॥ १६ए । करोटिरनिकासूनोर्यादोनिर्मकरादितिः । त्रोव्यमाना नदीतीरमानीयत जलोमितिः ॥१७॥ इतस्ततो लुलन्ती च शुक्तिकेव नदीतटे । प्रदेशे गुप्तविषमे तस्थौ क्वापि विलग्य सा ॥ १७१ ॥ करोटिकपरस्यान्तस्तस्यान्यस्मिंश्च वासरे । न्यपतत्पाटलाबीजं दैवयोगेन केनचित् ॥ १७॥ करोटिकपर जिन्दस्तदीयाइक्षिणानोः । उजतः पाटलितरुर्विशासो ऽयमभूत्क्रमात् ॥ १७३ ॥ पाटलाद्गुः पवित्रो ऽयं महामुनिकरोटिनूः । एकावतारोऽस्य मूलजीवश्चेति विशेषतः ॥ १४ ॥ तदन पाटलितरोः प्रजावमवलम्ब्य च । दृष्ट्वा चापनिमित्तं च नगरं सन्निवेश्यताम् ॥ १७५ ॥ एको नैमित्तिकश्चोचे सर्वनैमित्तिकाझया । दातव्यमाशिवाशब्द सूत्रं पुरनिवेशने ॥ १७६ ॥ प्रमाणं यूयमित्युक्त्वा तानिमित्तविदो नृपः । अधिनगरनिवेशं सूत्रपातार्थमादिशत् ॥ १७ ॥ पाटली पूर्वतः कृत्वा पश्चिमां तत उत्तराम् । ततोऽपि च पुनः पूर्वी ततश्चापि हि दक्षिणाम् ॥१७॥ शिवाशब्दावधिं गत्वा ते ऽथ सूत्रमपातयन् । चतुरस्रः सन्निवेशः पुरस्यैवमजूत्तदा ॥ १७ए ॥ युग्मं ॥ तत्राङ्किते जूप्रदेशे नृपः पुरमकारयत् । तदनूत्पाटलीनाम्ना पाटलीपुत्रनामकम् ॥१०॥ पुरस्य तस्य मध्ये तु जिनायतनमुत्तमम् । नृपतिः कारयामास शाश्वतायतनोपमम् ॥ ११ ॥ गजाश्वशालाबहुलं नृपप्रासादसुन्दरम् । विशालशालमुद्दामगोपुरं सौधवन्धुरम् ॥ १७ ॥ पण्यशालासत्रशालापौषधागारजूषितम् । जुजा तदलञ्चके शुने ऽन्युत्सवपूर्वकम् ॥ १३ ॥ युग्मं ॥ १ चिबुकस्य ·STREER राजा तत्राकरोताज्यमुदाय्युदयनाक् श्रिया । वं विक्रममिवाखएम तन्वानो धर्ममाईतम् ॥ १० ॥ अर्हन्देवो गुरुः साधुर्धर्मश्चाईत इत्यनूत् । देवतत्त्वं गुरुतत्त्वं धर्मतत्त्वं च तद्धृदि ॥ १५ ॥ चतुष्पव्यया॑ चतुर्थादितपसा स्वं विशोधयन् । पौषधं पौषधागारे स जग्राह महामनाः ॥ १६ ॥ स धर्मावाधया क्षात्रमपि तेजः प्रजावयन् । आत्मनः सेवकांश्चके तुर्योपायेन नूपतीन् ॥ १७ ॥ राजानो ऽत्यन्तमाकान्तास्ते तु सर्वे ऽप्यचिन्तयन् । यावजीवत्युदाय्येप तावभाज्यसुखं न नः॥१७॥ स्तश्च राज्ञ एकस्यागसि कस्मिंश्चिदागते । श्रावेद्युदायिना राज्यं प्राज्यविक्रमवज्रिणा ॥ १-ए॥ आचिन्नराज्यो राजा स नश्यन्नेव व्यपद्यत । तत्सूनुरेकस्तु परिज्रमन्नुऊयिनीं ययौ ॥ १० ॥ राज्यव्रष्टकुमारस्तु सो ऽवन्तीशमसेवत । अजूदसहनो नित्यमवन्तीशो ऽप्युदायिनः ॥ ११ ॥ स सेवको राजपुत्रस्तं राजानं व्यजिज्ञपत् । उदायिनमहं देव साधयामि त्वदाया ॥ १ए । त्वया तु मे वितीयेन नाव्यमव्यभिचारिणा । को हि प्राणांस्तृणीकृत्य साहसं कुरुते मुधा ॥ १५३ ॥ तथेति प्रतिपेदाने ऽवन्तिनाथे स राजसूः। जगाम पाटलीपुत्रं सेवको ऽनूदायिनः ॥ १ए॥ उदायिनृपतेर्नित्यं जिमालोकयन्नपि । व्यन्तरो मान्त्रिकस्येव उरात्मा नाससाद सः ॥ १५५ ॥ उदायिनस्तु परमाईतस्यौकसि सर्वदा । श्रस्खलजमनाजैनमुनीनेव ददर्श सः ॥ १ए६ ॥ उदायिनो राजकुले प्रवेशार्थी ततश्च सः। उपाददे परिव्रज्यां सूरेरेकस्य सन्निधौ ॥ १७ ॥ माययाप्यनतीचारं स व्रतं पालयन्मुनीन् । तथा ह्याराधयत्ते हि यथा तन्मयतां ययुः ॥ १ ॥ दम्नप्रधानं श्रामण्यं न तस्यालदि केनचित् । सुप्रयुक्तस्य दम्नस्य ब्रह्माप्यन्तं न गछति ॥ १एए॥

·उदायी त्वाददे ऽप्टम्यां चतुर्दश्यां च पौषधम् । श्रवात्सुः सूरयो धर्मकथार्थ च तदन्तिके ॥ २० ॥ अन्यदा पौपधदिने विकाले ते तु सूरयः । प्रति राजकुलं घेलुर्मायावी यैः स दीक्षितः ॥ २०१॥ गृह्यतामुपकरणं यामो राजकुले वयम् । नोः कुलकेत्यनिदधुः ससंरम्नं च सूरयः ॥२०॥ स एव मायाश्रमणः कुर्वाणो नक्तिनाटितम् । उपादायोपकरणान्यग्रे ऽभूवललिप्सया ॥२०३॥ चिरसङ्गोपितां कङ्कमयीमादाय कत्रिकाम् । प्रचन्नां धारयामास स जिघांसुरुदायिनम् ॥२०॥ चिरप्रव्रजितस्यास्य शमः परिणतो नवेत् । इति तेनैव सहितः सूरी राजकुलं ययौ ॥२०॥ धर्ममाख्याय सुपुपुः सूरयः पार्थिवो ऽपि हि । स्वाध्यायखिन्नः सुष्वाप प्रतिलिख्य महीतलम् ॥२०६॥ पुरात्मा जाग्रदेवास्थात्स मायाश्रमणः पुनः । निद्रापि नैति नीतेव रौजध्यानवतां नृणाम् ॥ २० ॥ स मायाश्रमणो राज्ञः सुप्तस्य गलकन्दले । तां कत्रिकां लोहमयीं यमजिह्वोपमां न्यधात् ॥ २० ॥ कएगे राशस्तयाकर्ति कदलीकाएमकोमलः। निर्ययौ च ततो रक्तं घटकएगदिवोदकम् ॥ २० ॥ कायचिन्तामिषेणाथ स पापिष्ठस्तदैव हि । निर्जगाम यतिरिति यामिकैरप्यजटिपतः॥२१॥ राइस्तेनासृजा सिक्ताः प्रबुद्धाः सूरयो ऽपि हि । मूर्धानं ददृशुः कृत्तं निर्नालकमलोपमम् ॥११॥ सूरिस्तं तिनं तत्रापश्यन्निदमचिन्तयत् । नूनं तस्यैव कमैतद्वतिनो यो न दृश्यते ॥ २१॥ किमकृत्यमकापी रे धर्माधारो महीपतिः । यद्यनाश्यथ मालिन्यं कृतं प्रवचनस्य च ॥ १३ ॥ मयेहन्दीक्षितो जुष्टो ऽत्रानीतश्च सहात्मना । तन्मत्कृतं प्रवचनमालिन्यमिदमागतम् ॥ १५ ॥ तदहं दर्शनम्लानिं रक्षाम्यात्मव्ययादहम् । राजा गुरुश्च केनापि हतावित्यस्तु लोकगीः ॥ १५ ॥ Stos SNE

·ततश्च जवचरमप्रत्याख्यानं विधाय सः। तां काकत्रिकां कण्ठे दत्वा सूरिय॑पद्यत ॥ १६ ॥
प्रातरन्तःपुरशय्यापालिकास्तत्र चागताः। पूच्चक्रुर्वक्ष थाप्नत्यो निरीक्ष्य तदमङ्गलम् ॥ १७ ॥
तत्कालं मिलितो राजलोकः सर्वो ऽप्यचिन्तयत् । राजा गुरुश्च निहतौ कुलकेन न संशयः ॥२१॥
हन्तान्यो यदि तत्क्षुल्लः प्रथमं व्याहरेत्खलु । स महासाहसं कृत्वात एवागादर्शनम् ॥ १५ ॥
वैरी वा वैरिपुत्रो वा वैरिणा प्रहितो ऽथवा । को ऽपि मायावतीय विश्वस्तमवधीनृपम् ॥ २२० ॥
राज्ञश्च पितृवत्सूरिः सूरे राजापि पुत्रवत् । नूनं स सूरिणा धर्तुं निषेधुं वा प्रचक्रमे ॥ २१ ॥
तपादामतनुः सूरिरपि तेन उरात्मना । तथा कुर्वन्नुव्यपाति न्यपाति च नरेन्जवत् ॥ २२ ॥ युग्मं॥
विनयवाना सूरिरपि तेन ह्यवश्चि सः। ततस्तस्मै ददौ दीक्षां धूतैः को न हि वश्यते ॥ २२३ ॥
नष्टं निशायां तं प्रातः मापुर्नुपजटा न हि । क्रमेणापि हि यस्त्यक्तस्त्यक्तः क्रमशतेन सः ॥ ॥
ततः शरीरसंस्कारं राज्ञः सूरेश्च चक्रिरे । प्रधानपुरुषास्तारं विवपन्त उदश्रवः ॥ २२५॥
उदायिमारकः पापः सो ऽगाउजयिनी पुरीम् । आख्यच्चोऊयिनीचर्तुर्यथोदायिवधः कृतः ॥ २६ ॥
अवन्न्तीशो ऽवदत्पाप यः कालेनेयतापि हि । परिव्रज्यां गृहीत्वापि स्थित्वापि मुनिसन्निधौ ॥ २७ ॥
अहर्निशं च धर्मोपदेशाञ्च्छ्रुत्वापि पुष्टधीः।अकार्षीरीदृशं कर्म स त्वं मे स्याः कथं हितः॥२२॥युग्मं॥
अजष्टव्यमुखो ऽसि त्वं पापापसर सत्वरम् । इति निर्जय॑ तं राजा नगरान्निरवासयत् ॥ २२ए।
तत्प्रनृत्येव मेदिन्यामनव्यानां शिरोमणिः । अनिधानेन स ख्यात उदायिनृपमारकः ॥ २३ ॥
श्तश्च तत्रैव पुरे दिवाकीर्तेरजूत्सुतः । एकस्य गणिकाकुक्षिजन्मा नन्दो ऽनिधानतः ॥ २३१ ॥

·आगत्य पुनरास्थान्यां सिंहासने निषध च । नन्दो जगाद स्वारक्षानिहन्यन्ताममी इति ॥२७॥ शारदा अपि ते चक्षुःप्रेक्षणं चक्रिरे मिथः । मितं च नाटयामासुजूतात्तप्रेणादिव ॥ २॥ आरक्षानपि विज्ञाय नन्दस्तत्सामायिकान् । जाग्ददर्श सदोषारधाःस्थौ लेप्यमयावपि ॥ श्वए॥ नन्दपुण्याकृष्टदेव्या तो कयाचिदधिष्ठितौ । प्रतीहारौ खेप्यमयावाकृष्टासी दधावतुः॥ २० ॥ ते ऽविनीताःसामन्तास्तान्यां के ऽपि निजग्निरे।केऽप्यनाश्यन्त नन्दो ऽजूदखएडाइस्ततः परम् ॥ २५१ ॥ नन्दो राजा राजमानो महा नूसुत्रामा सूत्रिताको बनूव । प्रायः पुण्यं विक्रमश्च प्रमाणं क्लीवं जन्म श्लाघनीयेऽपि वंशे ॥ २५॥ श्त्याचार्यश्रीहेमचन्डविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महाकाव्ये यशोज देवीनावनडबाहुशिष्यचतुष्टयवृत्तान्तयनि- कापुत्रकथापाटलीपुत्रप्रवेशउदाथिमारककथानन्दराज्यलाजकीर्त- नोनाम पष्ठः सर्गः॥ १ संबंधिनः ·अन्येयुः सूनुरुत्पेदे कपिलस्य विजन्मनः । स पुनर्जातमात्रोऽपि रेवंतीनिरगृह्यत ॥ १५ ॥ मुनिलिः कल्पमानानां नाजनानामधश्च सः । वालो दिजन्मना तेन दभ्रे श्रमानशालिना ॥ १६ ॥ तेपां महाप्रजावानामृपीणां पात्रवारिणा । अन्तिपिक्तं शिशु क्रूरव्यन्तर्यों मुमुचुर्दुतम् ॥ १७ ॥ मुनिजाजनकटपाम्लोनिपिक्तस्यारुजः शिशोः । चक्रे कट्पक इत्याख्यां कपिलः श्रावकस्तदा ॥ १० ॥ तदादि व्यन्तरीदोषस्तगृहे न कदाग्यनूत् । ततश्च पुत्रसन्तानसमृधः कपिलो ऽनवत् ॥ १५ ॥ कल्पकः क्रमयोगेन विपन्नपितृकः पुरे । समस्त विद्यास्थाना एको ऽनूत्कीर्तिलाजनम् ॥ २० ॥ सगर्नश्रावकत्वेन सदा सन्तोषधारकः । न परिग्रहलूयस्त्वमनोरथमपि व्यधात् ॥ २१ ॥ कुलीना अपि लावण्यवती रूपवतीरपि । दीयमाना अपि प्रार्थ्य नोपयेमे स कन्यकाः॥२५॥ पुरे परित्रमन्नित्यं कपको बटुलिर्वृतः। पौराणां पूजनीयो ऽनूदिघान्सर्वत्र पूज्यते ॥ २३ ॥ श्तश्च कापिलेस्तस्य गमनागमनाध्वनि । पर्यवात्सीविजन्मैकस्तस्य चैकाजवत् सुता ॥ २५॥ तामत्यन्तं रूपवतीमप्युपायंस्त को ऽपि न । जलोदरेण तस्या हि रूपलमीरदूष्यत ॥ २५॥ पयोनृतदृतिप्रायं तस्यास्तुन्दमजायत । कन्यापि साजूजुरीवादमा चक्रमणे ऽपि हि ॥ २६ ॥ सा कन्यकापि वसीव समये पुष्पवत्यनूत् । विषमा तत्तु तन्माता कथयामास तपितुः ।। २७ ।। ब्राह्मणो ब्राह्मणीमूचे प्रिये दोपो ऽयमावयोः । नोवाहितेयं यत्कन्या कन्याप्येषा ह्यजूदवीः ॥ २७ ॥ अस्याः पत्युरजूतत्वात्पुष्पे मोघत्वमागते । उपस्थितं भ्रूणहत्यापापं तदिदमावयोः ॥ ए॥ १ व्यन्तरीभिः २ ऋतुमती ३ आर्तवे ·अन्यदा कटपकगृहपाररथ्यानिवासिनम् । राजा रजकमात्मीयं पप्रचाहूय धीनिधिः ॥ ४५ ॥ ब्राह्मणः कल्पको नाम यस्तव प्रातिवेश्मिकः । वसनानि तदीयानि त्वं दालयसि किं न वा ॥१६॥ क्षालयामीति रजकेनोक्ते प्रोवाच तं नृपः। तदानीं तानि वस्त्राणि धर्तव्यान्यर्पय स्म मा ॥४॥ प्रमाणमादेश इति विज्ञप्य रजको ययौ । स्तश्च समयः कौमुद्युत्सवस्य समाययौ ॥ ४ ॥ कटपकं च गृहिएयूचे वस्त्ररलान्यमूनि मे । राजनिणेजकेनाद्य निर्णेजय मनोरम ॥धए । यथातिशयचोक्षाणि सहायान्यंशुकान्यहम् । धूपयित्वा परिदधे कौमुदीपर्ववासरे ॥ ५० ॥ कहपको ऽचिन्तयच्चैवमासन्ने पर्ववासर । अन्यस्य नाटिलोजेन रजको राजवेर्चसी ॥५१॥ अर्पयेपरवस्त्राणि नार्पयिष्यति मे पुनः । ससंक्लेशं परिनवं तन्न क्रेष्ये स्वपाणिना ॥ ५५ ॥ युग्मं ॥ विवेकलोचनेनैवं प्रेदय प्रेदावतां वरः। उपैदिष्ट वचः पत्याः स्त्रीमुखाः कृतिनो न हि ॥ ५३ ।। अत्याग्रहगृहीतस्तु तस्या वासांसि कटपकः । रजकस्यार्पयत्तस्य स्त्रीग्रहो वलवान्खलु ॥ ५५ ॥ समागते पर्वदिने कटपकस्योपतस्थुषः । वासांसि नार्पयत्तस्य रजको राजशासनात् ॥ ५५ ॥ अद्य याहि प्रातरेहीत्येवं प्रातारयन्मुहुः । रजकः कहपकं राजनियोगादनयो हि सः॥५६॥ प्रयोजनेन तेनैव कटपको रजकस्य तु । गृहे ययावुत्तमर्णस्याधमर्ण इवान्वहम् ॥ २७ ॥ एवं जग्मतुरब्दे तस्य वस्त्राणि मार्गतः । जवेदनिनवायैव दमा ह्यत्यन्तदर्शिता ॥ ५ ॥ ततो वर्षे तृतीये तु प्रवृत्ते कटपको ऽवदत् । अरे सुन्दर चौरस्त्वं मस्त्राण्यसि जीर्णवान् ॥ एए॥ १ राजरजकेन २ राजतेजस्वी ·रञ्जयित्वा त्वदसृजा स्वानि वस्त्राण्यहं यदि । न हि गृह्णामि तन्नास्मि कट्पको रजकाधम ॥ ६ ॥ कटपको रजकागारं निशायां गन्तुमन्यदा । एकाकी निर्ययौ विद्यासाधनायेव साहसी ॥६१ ॥ चएिककानृगुवेतालाद्यशेषमतपण्डितः । गुप्तां स दभ्रे क्षुरिकामन्तकस्येव देवताम् ॥ ६ ॥ फालोजत इव वीपी नृकुटीविकटाननः । कटपको निस्पकोपो ऽथ गत्वा रजकमन्यधात् ॥ ६३ ॥ रे सेवक स्वाभ्यागां वे वर्षे तव वेश्मनि । वस्त्राण्यर्पयसीदानीमथवा नेति कथ्यताम् ॥ ६ ॥ तं ब्रह्मराक्षसमिव कुधितं प्रेक्ष्य धावकः । कुजितो गृहिणीमूचे वासांस्यस्य समर्पय ॥ ६५॥ रजक्यपि तथा चक्रे व्यक्तीकृत्याय कल्पकः । प्राक् बुरीं नर्तयामास लालमिव केसरी ॥ ६६ ॥ चटचटेति कुर्वाणं रजकस्याथ कट्पकः । उदरं दीर्णवान्बुर्या कुशिकेनेव जूतलम् ॥ ६७ ॥ असुजा निर्यता तुन्दान्निर्फरादिव वारिणा । वासांसि रञ्जयामास कटपकः सत्यसङ्गरः॥ ६ ॥ आक्रन्दन्ती रजक्यूचे निहंसि किमनागसम् । राजाइयैप वस्त्राणि गृहे चिरमधारयत् ॥ ६ए । तदाकर्ण्य तु सम्भ्रान्तः कटपकः समकट्पयत् । अहो राज्ञः प्रपञ्चो ऽयं यचो न कृतं मया ॥ ७० ॥ तदद्य रजकवधापराधान्नृपपूरुपैः । नीये न यावत्तावधि स्वयं यामि नृपान्तिकम् ॥ १ ॥ कटपकञ्चिन्तयित्वैवमुपनन्दं स्वयं ययौ । नन्दो ऽपि सद्यः सानन्दस्तं चके गौरवास्पदम् ॥ १५॥ साकाङ्क्ष कट्पकं ज्ञात्वा नन्दो ऽपीङ्गितवित्तमः । बन्नापे नृशमन्यादत्स्वामात्यपदं मम ॥ १३ ॥ स्वापराधप्रतीकारं चिकीर्षुरथ कटपकः। प्रतिपेदे नृपवचः स सुधीर्यों हि कालविद् ॥ १४॥ नन्दो ऽपि कृतकृत्यं स्वं मन्यमानः प्रमोदलाकू । कटपकं वार्तयामास स्वमनोवहिणाम्बुदम् ॥ १५ ॥ Sy ·शड्यनूतान्हृदयस्य नन्दो ऽपि स्वार्थसंशयान् । कटपकं पृचति स्मेष्टं विद्यागुरुमिवागतम् ॥ १६॥ नृपतिं प्रीयामास कटपको ऽपि यनपधीः । वाक्यैस्तत्कृतसन्देहलोप्टपेपणमुजरैः ॥ ७ ॥ अन्यायं रजकश्रेणी तदा पूत्कर्तुमागता । ददर्श कटपकं राज्ञा प्रदत्तगुरुगौरवम् ॥ ७ ॥ तथास्थं कटपकं दृष्ट्वा निवृत्य रजका ययुः। राजमान्यत्वमेवैकमनर्थस्य प्रतिक्रिया ॥ ए॥ तदैवानेतनामात्यमपसार्य महीपतिः । कल्पकायार्पयन्मुजाकरेवादि यथोचितम् ॥ ७० ॥ समुवसनेशेज्य आसमुजमपि श्रियः । उपायहस्तैराकृप्य ततः सो ऽकृत नन्दसात् ॥ १ ॥ नवे तस्मिन्महामात्ये श्रीवशीकारमान्त्रिके । श्रीरजून्नन्दराजस्य सिरोवारिवदक्ष्या ॥ २ ॥ तस्य धीवारिणा सिक्को राज्ञो विक्रमपादपः । यशःप्रसूनं सुपुवे सुरजीकृत विष्टपम् ॥ ३॥ नन्दराजप्रतापाग्नेर्वृधिमुत्पादयन्पराम् । तस्य बुधिप्रपञ्चो ऽभूत्सचिवस्य महानिलः ॥ ४ ॥ श्तो ऽपि च परिनष्टः प्राग्मन्त्री कल्पकस्य सः। उलं गवेपयामास तटस्थो ऽपि हि जूतवत् ॥५॥ स पुष्टः कट्पकस्येप्टां चेटी वस्त्रादिनिशम् । आवर्जयितुमारेले तत्प्रवृत्तिबुनुत्सया ॥ ६ ॥ सापि लोनाभिभूतात्मा प्रत्यहं कट्पकौकसि । क्रियमाणं जदप्यमानं चाख्यत्प्राक्तनमन्लिणः ॥ ७ ॥ नूयांसस्तनुजन्मानो वनूवुः कटपकस्य तु । प्रायेण पुत्रवन्तो हि लवन्ति परमार्हताः ॥ ७ ॥ सारेले ऽन्यदैकस्य सूनोरुपाहमङ्गलम् । निमन्त्रयितुमैच्च तत्र सान्तःपुरं नृपम् ॥ ए॥ स राज्ञः स्वागतचिकीर्मुकुटबलचामरान् । प्रचक्रमे कारयितुमन्यच्चास्मै यदर्हति ॥ ए॥ १ पृथ्वीशेभ्यः २ निर्झरजलवत् ३ बोद्धमिच्छया ·ब्रष्टामात्याय सा चेटी कथयामास तत्तथा । लब्धो ऽवसर इत्याशु सो ऽपि नूपं व्यजिपत् ॥ १॥ न साम्प्रतममात्योऽस्मि न मान्योऽस्मि तथापि हि। कुलीनोऽस्म्यतिनक्तोऽस्मीत्याख्यामि स्वामिनो हितम् कटपकेन यदारब्धं शृणु त्वत्प्रियमन्त्रिणा । बत्रादिराज्यालङ्कारान्कारयन्नस्ति सो ऽधुना ॥ ए३ ॥ श्यता कथितेनेशः स्वयं वेत्तु तदाशयम् । सिक्थेनापि जोणपाकं जानन्ति हि मनीषिणः ॥ एच ॥ ग्रासेन स्वामिदत्तेन वर्धितो ऽस्मीति वच्म्यदः । न पुनः पदसापत्यं मात्सर्य मम कल्पके ॥ एए । कदाचिन्मत्सरेणाहमसत्यमपि हि ब्रुवे । सत्यं तत्तु चरैर्विद्धि नृपा हि चरचक्नुपः ॥ ए६ ॥ प्रेषिताश्च चरा राज्ञा गत्वा कट्पकसद्मनि । दृष्ट्वा च तत्तदाख्यातमाख्यान्ति स्म महीनुजे ॥ ए७ ॥ ततश्च सकुटुम्बो ऽपि कटपको नन्दनुजा । सद्यो ऽन्धकूपकारायामोग्याकेपपूर्वकम् ॥ ए ॥ कटपकाय सपुत्राय कोचौदनसेतिकाम् । पयःकरकमेकं च कूपके ऽपयन्नृपः ॥ एए ॥ कटपको ऽपं निरीदयान्नं कुटुम्बमिदमन्यधात् । सिक्थैर्हि संविनागो ऽस्य कवलानांतु का कथा १०० कवलैः शतसङ्खचैर्हि नवेऽदरपूरणम् । तत्सिक्थमात्राण्यश्नन्तः सर्वे यूयं मरिष्यथ ॥११॥ तस्मातां स एवैकः समस्तं कोषवौदनम् । यो ज्रष्टमन्त्रिणो वैरशोधनाय नवेदलम् ॥ १०॥ सम्योचे कुटुम्बेन त्वं जुडव हेममस्तु ते । वैरनिर्यातनं कर्तुं तात नास्मासु को ऽप्यलम् ॥ १०३ ॥ ततश्च कटपको ऽनुत तदन्नं प्रतिवासरम् । अन्ये त्वनशनं कृत्वा विपद्य त्रिदिवं ययुः ॥१०॥ तदा च कटपकानावं ज्ञात्वा सामन्तजूनुजः । रुरुधुः पाटलीपुत्रं नन्दोन्मूलनकाम्यया ॥ १०५॥ १ कणेनापि ·रुपधारे प्रतिदिशं पाटलीपुत्रपत्तने । नाएक लाएमेन पुस्फोट पौराणां तत्र नीजुषाम् ॥ १०६ ॥ अनीशो विहिषां तेपामासने शयने ऽपि वा । दाहज्वरातुर इव नन्दो न प्राप निवृतिम् ॥ १७ ॥ अचिन्तयच्च यावधि कल्पको मन्त्र्यभून्मम । तावत्सिंहगुहेवेदं पुरं नास्कन्दि केनचित् ॥ १० ॥ विना तं कट्पकमजून्नगरस्येदृशी दशा । श्ररक्षकं पवनं पान्थैरप्युपजीव्यते ॥ १०ए॥ स जीवति यदि तदा तेनैवोकेष्यते पुरम् । प्रायेण कृष्यते हस्विजारो हस्तिजिरेव हि ॥ ११०॥ काराधिकारिणो राज्ञा पृष्टाश्चैवं व्यजिज्ञपन् । अन्धकूपस्थितः को ऽपि गृह्णात्यद्यापि कोज्वान् ॥१११॥ क्षिप्त्वा च मञ्चिकां कूपे तत्रारोप्य च कटपकम् । तदैवाकर्पयामास नन्दो निधिमिवात्मनः॥ ११ ॥ अपि पक्वद्रुपतानं शिविकामधिरोप्य तम् । वप्रस्योपर्यत्रमयन्नृपः पूर्देवतामिव ॥ ११३ ॥ तं दृष्ट्वा वैरिणो दध्युनन्दो ऽजूदवलः खलु । यदेषो ऽस्मान्जीपयते दर्शयन्कूटकरूपकम् ॥ ११ ॥ ततो वाढमुपजोतुं ते प्रावर्तन्त वैरिणः । अनुत्पन्ननया यन्त्रप्रतियन्त्रादिकल्पनैः ॥ ११५॥ ततश्च कटपकः प्रेष्य दूतं तानेवमब्रवीत् । एतु वः को ऽप्यनिमतो ऽन्तर्गङ्गं नावमास्थितः ॥ ११६॥ यथाहमपि नौयानो जटिपत्वा तेन धीमता । करोमि सन्धिमन्यमा नवतां यदनीप्सितम् ॥ ११७ ॥ सान्धिविग्रहिकस्तेषां कहपकश्चापि नौस्थितौ । मिलितावानिमुख्येन वक्रावक्रग्रहाविव ॥ ११० ॥ तत्र कस्यचिदेकस्येकुकलापं करस्थितम् । निरीक्ष्य कट्पको मन्त्री तमूचे ऽङ्गुलिसया ॥११॥ यद्यमुष्येकुजारस्य मूलं प्रान्तश्च कर्त्यते । एतन्मध्यप्रदेशस्य तदा किमुपतिष्ठते ॥ १० ॥ १ भयभाजाम् ·सान्धिविग्रहिकः सो ऽथ विधानपि सुधीरपि । न तदाशयमझासीदीहशस्तु तदाशयः ॥ ११ ॥ यथेनुयष्टिर्मूलेन प्रान्तेन च विवर्धते । उन्नान्यामेव सन्धिच्यां तथा क्षत्रियसन्ततिः ॥ १२ ॥ तत्र चैकः सत्यसन्धिर्यत्रोक्तं नान्यथा भवेत् । प्रपञ्चसन्धिरपरो मायया यः प्रतन्यते ॥ १३ ॥ अविश्वासेन वो नन्दे सत्यसन्धेर्न गोचरः। प्रपञ्चसन्धिस्तु कथं नावी वो मयि तदिदि ॥ १५ ॥ निःसन्धिवन्धास्तद्यूयमुपजीव्या नविष्यथ । निकृत्तमूलप्रान्तेक्षुयष्टिवन्नन्दनृपतेः ॥ १२५ ॥ पुनश्च तत्प्रदेशस्थानीर्या मूर्धन्यदर्शयत् । दएमाहतां दधिस्थाली कटपको हस्तसञ्झ्या १२६॥ प्राग्वनावार्थमज्ञासीत्प्रधानपुरुषो न सः। कटपकामात्यहृदयनावार्थो ऽयमजूत्पुनः ॥ १२ ॥ त्वत्पक्षसंहतिस्थाली मद्दोर्दएमाहता यदि । तपः स्याष्टिकाकाई विकीर्ण दधिवलम् ॥ १२ ॥ पुनः स्वनावा तन्नावः कटपकस्त्रिः प्रदक्षिणाम् । चकार तदभिप्रायं तत्रापि न विवेद सः ॥ १२ए । नावार्थस्त्वेष मन्नावा यथा नौरावृता तव । तथास्मत्तेजसा तेजो नवतामावरिष्यते ॥ १३० ॥ सज्ञात्रये ऽपि नावाश्रमजानन्कटपकस्य सः । ऊहापोहपरस्तस्थौ व्यात्तास्यः काकपोतवत् ॥ १३१ ॥ स्वस्थानं कटपको ऽथागात्साधिविग्रहिकः स तु । तनावमविदन्वीक्षापन्नः स्वशिविरं ययौ ॥ १३ ॥ स सन्धिविग्रहपुमान्निजैः पृष्टो विपादनाक् । अवोचदत्यसम्बन्धप्रलापी कहपकविजः ॥ १३३ ॥ पुनः पुनश्च तैः पृष्टो न स किञ्चिदवोचत । स हि जिह्वाय तनावं नाशासिपमिति ब्रुवन् ॥ १३ ॥ मिलितः कल्पकस्यायमपीति कृतनिश्चयाः। ते ऽथ सामन्तराजानः पलायन्त दिशो दिशम् ॥ १३५॥ १ जारपुरुषरूपकाकोचितम् २ विलक्षः S ·- -- ----- ततः पलायमानानां तेषां कटपकशासनात् । हस्त्यश्वरत्नकोशादि जग्राहाविद्य नन्दराट् ॥ १३६ ॥ नन्दो ऽपि तं निजग्राह प्राक्तनं उष्टमन्त्रिणम् । जक्तस्य कट्पकस्यायमनर्थकृदिति क्रुधा ॥ १३७ ॥ नन्दशियां रक्षणसौविदक्षः सुधीनयोपायनदीनदीनः। मां कटपको नन्दनरेश्वराशानियन्त्रिता मन्त्रिवरश्चकार ॥ १३ ॥ श्त्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महाकाव्ये कल्पकामात्यसङ्कीर्तनो नाम सप्तमः सर्गः ॥ १ नदीनःसमुद्रः 15515 ·श्रष्टमः सर्गः HARE कटपकः पुनरुत्पन्नानेकपुत्रो धियां निधिः । सुचिरं नन्दराजस्य मुजाव्यापारमन्वशात् ॥१॥ नन्दस्य वंशे कालेन नन्दाः सप्तालवन्नृपाः। तेषां च मन्त्रिणो ऽनूवन्नूयांसः कटपकान्वयाः॥२॥ ततस्त्रिखएमपृथिवीपतिः पतिरिव श्रियः। समुत्खातविषत्कन्दो नन्दो ऽजून्नवमो नृपः ॥३॥ विशङ्कटः श्रियां वासो ऽसङ्कटः शकटो धियाम् । शकटाल इति तस्य मन्त्र्यनूत्कटपकान्वयः ॥४॥ तस्य लक्ष्मीवती नाम लक्ष्मीरिव वपुष्मती । सधर्मचारिण्याजवळीलालङ्कारधारिणी । ॥ ५॥ तयोश्च ज्येष्ठतनयो विनयालङ्कृतो ऽजवत् । अस्थूलधीः स्थूलजजो नजाकार निशाकरः॥६॥ लक्तिनिष्ठः कनिष्ठो ऽजूच्छ्रीयको नन्दनस्तयोः। नन्दराहृदयामन्दानन्दगोशीर्षचन्दनः ॥ ७ ॥ पुरे ऽजूत्तत्र कोशेति वेश्या रूपश्रियोर्वशी । वशीकृतजगच्चैता बनूव जीवनौषधिः॥७॥ नुञ्जानो विविधान्लोगान्स्थूलनको दिवानिशम् । उवास वसथे तस्या बादशाव्दानि तन्मनाः॥ ए॥ श्रीयकरत्वङ्गरदो ऽनूभूरिविश्रम्ननाजनम् । वितीयमिव हृदयं नन्दस्य पृथिवीपतेः ॥१०॥ तत्र चासीररुचिर्नाम बिजवराग्रणी । कवीनां वादिनां वैयाकरणानां शिरोमणिः ॥११॥ स्वयङ्कतैर्नवनवैरष्टोत्तरशतेन सः । वृत्तैः प्रवृत्तो ऽनुदिनं नृपावैलगने सुधीः॥१२॥ मिथ्यागिति तं मन्त्री प्रशशंस न जातुचित् । तुष्टो ऽप्यस्मै तुष्टिदानं न ददौ नृपतिस्ततः॥ १३ ॥ ज्ञात्वा वररुचिस्तत्र दानाप्रापणकारणम् । श्राराधयितुमारेले गृहिणीं तस्य मन्त्रिणः ॥ १५ ॥ १ विशालः २ गृहे २ नृपानुरजने SISRSE ·सन्तुष्टया तयान्येयुः कार्य पृष्टो ऽब्रवीदिदम् । राज्ञः पुरस्तान्मे काव्यं तव नर्ता प्रशंसतु ॥ १५ ॥ तया तउपरोधेन तविज्ञप्तो ऽवदत्पतिः । मिथ्यादृष्टेरमुष्याहं प्रशंसामि कथं वचः॥१६॥ तयोक्तः साग्रहं मन्त्री तत्तथा प्रत्यपद्यत । अन्धस्त्रीवालमूर्खाणामाग्रहो बलवान्खलु ॥ १७ ॥ राज्ञः पुरस्तात्पठतः काव्यं वररुचेस्ततः । अहो सुजापितमिति वर्णयामास मन्त्रिराट् ॥ १७ ॥ दीनारशतमष्टाग्रं ततो ऽस्मै नृपतिर्ददौ । राजमान्यस्य वाचापि जीव्यते ह्यनुकूलया ॥ १५ ॥ दीनाराष्टोत्तरशते दीयमाने दिने दिने । किमेतद्दीयत इति नूपं मन्त्री व्यजिज्ञपत् ॥२०॥ अथोचे नृपतिर्मनिन्दद्मो ऽस्मै त्वत्प्रशंसया । वयं यदि स्वयं दद्मो दद्मः किं न पुरा ततः ॥ २१ ॥ मन्त्र्यप्यूचे मया देव प्रशंसा नास्य निर्मिता। काव्यानि परकीयाणि प्राशंसिपमहं तदा ॥ २२ ॥ पुरो नः परकाव्यानि स्वकीकृत्य परत्ययम् । किमेतत्सत्यनावेनेत्यनापत नृपस्ततः ॥ २३ ॥ एतत्पवितकाव्यानि पठन्तीर्वालिका अपि । दर्शयिष्यामि वः प्रातरित्यूचे सचिवो ऽपि च ॥ २४ ॥ यदा यददत्ता जूता जूतदत्तैणिका तथा । वेणा रेणेति सप्तासन्प्राज्ञाः पुत्र्यस्तु मन्त्रिणः ॥२५॥ गृह्णाति ज्यायसी तासां सकृउक्तं तथेतराः। विच्यादिवारक्रमतो गृह्णन्ति स्म यथाक्रमम् ॥ २६ ॥ राज्ञः समीपं सचिवो दितीये ऽह्नि निनाय ताः। तिरस्करिण्यन्तरिताः समुपावेशयच्च सः॥२७॥ अष्टोत्तरशतं श्लोकान्स्वयं निर्माय नैत्यिकान् । ऊचे वररुचिस्तास्तु यथाज्येष्ठमनूचिरे ॥२०॥ ततो वररुचे रुष्टो राजा दानं न्यवारयत् । उपायाः सचिवानां हि निग्रहानुग्रहक्षमाः ॥ ए॥ १ जवनिकाच्छादिताः ·न अमर्षणो वररुचिः प्रतीकारं विचिन्तयन् । गृहस्वरूपं सचिवस्याबच्चेटिकादिकम् ॥ ६ ॥ तस्याथ कथयामास काचित्सचिवचेट्यदः । भूपतिः श्रीयकोचाहे नोदयते मन्त्रिवेश्मनि ॥४॥ सज्ज्यते चात्र शस्त्रादि दातुं नन्दाय मन्त्रिणा । शस्त्रप्रियाणां राज्ञां हि शस्त्रमाद्यमुपायनम् ॥ ॥ समासाद्य उलशस्तठलं वररुचिस्ततः । चणकादि प्रदायेति डिम्मरूपाण्यपापयत् ॥ ए॥ वेत्ति राजा यदसौ शकटालः करिष्यति । व्यापाद्य नन्दं ताज्ये श्रीयकं स्थापयिष्यति ॥ ५० ॥ स्थाने स्थाने पठन्ति स्म डिम्ला एवं दिने दिने । जनश्रुत्या तदोषीदिति चाचिन्तयन्नृपः ॥ ५१॥ बालका यच्च नाषन्ते नापन्ते यच्च योषितः । उत्पातिकी च या नाषा सा जवत्यन्यथा न हि ॥५॥ तत्प्रत्ययार्थ राज्ञाथ प्रेषितो मन्त्रिवेश्मनि । पुरुषः सर्वमागत्य यथादृष्टं व्यजिज्ञपत् ॥ २३ ॥ ततश्च सेवावसरे मत्रिणः समुपेयुषः। प्रणाम कुर्वतो राजा कोपात्तस्थौ पराङ्मुखः ॥ ५५ ॥ तनावशो ऽथ वेश्मैत्यामात्यः श्रीयकमब्रवीत् । राशो ऽस्मि ज्ञापितः केनाप्यनको विहिषन्निव ॥५५॥ असावकस्मादस्माकं कुलक्ष्य उपस्थितः। रयते वत्स कुरुषे यद्यादेशमिमं मम ॥५६॥ नमयामि यदा राशे शिरश्चिन्धास्तदासिना । अनक्तः स्वामिनो वध्यः पितापीति वदेस्ततः॥२७॥ यियासौ मयि जरसाप्येवं याते परासुताम् । त्वं मत्कुलगृहस्तम्नो नविष्यसि चिरं ततः॥ ५ ॥ श्रीयको ऽपि रुदन्नेवमवदनादस्वरम् । तात घोरमिदं कर्म श्वपचो ऽपि करोति किम् ॥ एए॥ अमात्यो ऽप्यब्रवीदेवमेवं कुर्वन्विचारणाम् । मनोरथान्पूरयसि वैरिणामेव केवलम् ॥ ६ ॥ १ यातुमिच्छौ २ मृत्यु ·राजा यम श्वोदएमा सकुटुम्ब निहन्ति माम् । यावत्तावन्ममैकस्य दयापक्ष कुटुम्बकम् ॥ ६१॥ मुखे विषं तालपुटं न्यस्य नस्यामि नूपतिम् । शिरः परासोम बिन्धाः पितृहत्या न ते ततः ॥ ६ ॥ पित्रैवं वोधितस्तत्स प्रतिपेदे चकार च । शुनोदाय धीमन्तः कुर्वन्त्यापातदारुणम् ॥ ६३ ॥ जवता किमिदं वत्स विहितं कर्म पुष्करम् । ससम्ञममिति प्रोक्तो नृपेण श्रीयको ऽवदत् ॥ ६ ॥ यदैव स्वामिना ज्ञातो घोह्ययं निहतस्तदा । नर्तचित्तानुसारेण नृत्यानां हि प्रवर्तनम् ॥ ६५॥ नृत्यानां युज्यते दोषे स्वयं ज्ञाते विचारणा । स्वामिझाते प्रतीकारो युज्यते न विचारणा ॥६६॥ कृतौलदेहिकं नन्दस्तत. श्रीयकमब्रवीत् । सर्वव्यापारसहिता मुजेयं गृह्यतामिति ॥ ६७ ॥ अथ विज्ञपयामास प्रणम्य श्रीयको नृपम् । स्थूलनानिधानो ऽस्ति पितृतुट्यो ममाग्रजः ॥ ६ ॥ पितृप्रसादानिर्बाध कोशायास्तु निकेतने । लोगानुपनुञ्जानस्य तस्यान्दा पादशागमन् ॥ ६ए॥ आहूयाथ स्थूलनमस्तमर्थ जूनुजोदितः। पर्यालोच्यामुमर्थं तु करिष्यामीत्यनाषत ॥ ७० ॥ अद्यैवालोचयेत्युक्तः स्थूलजलो महीनुजा । अशोकवनिकां गत्वा विममर्शेति चेतसा ॥ १ ॥ शयनं नोजनं स्नानमन्ये ऽपि सुखहेतवः । काले ऽपि नानुनूयन्ते रोरैरिव नियोगिनिः॥७॥ नियोगिनां स्वान्यराष्ट्रचिन्ताव्यग्रे च चेतसि । प्रेयसीनां नावकाशः पूर्णकुम्ने ऽम्नसामिव ॥ ७३ ॥ त्यक्त्वा सर्वमपि स्वार्थ राजाथै कुर्वतामपि । उपभवन्ति पिशुना नदधानामिव विकाः॥ ४ ॥ यथा स्वदेहविणव्ययेनापि प्रयत्यते । राजार्थे तदात्मार्थे यत्यते किं न धीमता ॥ ५ ॥ विचिन्त्यैवं व्यधारकेशोत्पाटनं पञ्चमुष्टिनिः । रक्षकम्बलदशानी रजोहरणमप्यथ ॥ ६ ॥ AGROSOS og RE ·ततश्च स महानागो गत्वा सदसि पार्थिवं । आलोचितमिदं धर्मशानः स्तादित्यवोचत ॥ ७ ॥ ततः स राजसदनाशुहाया श्व केसरी । निःससार महासारः संसारकरिरोषणः ॥ ७ ॥ किमेप कपटं कृत्वा यायी वेमागृहं पुनः । इत्यप्रत्ययतः मापो गवाक्षेण निरैत ॥ ए॥ प्रदेशे शवगन्धे ऽप्यविकूणितनासिकम् । यान्तं दृष्ट्वा स्थूलज नरेन्यो ऽधूनयछिरः ॥ ७ ॥ नगवान्वीतरागो ऽसावस्मिन्धिग्मे कुचिन्तितम् । इत्यात्मानं निनिन्दोच्चैनन्दस्तमनिनन्दयन् ॥१॥ स्थूलजसो ऽपि गत्वा श्रीसम्जूतिविजयान्तिके । दीक्षां सामायिकोच्चारपूर्विकां प्रत्यपद्यत ॥ २॥ गृहीत्वा श्रीयकं दोषि ततो नन्दः सगौरवम् । मुसाधिकारे निःशेषव्यापारे सहिते न्यधात् ।। ३ ।। चकार श्रीयको राज्यचिन्तामवहितः सदा । सादादिव शकटालः प्रकृष्टनयपाटवात् ॥ ४ ॥ स नित्यमपि कोशाया विनीतः सदने ययौ । स्नेहाजातुस्तस्मियापि कुलीनर्बहुमन्यते ॥ ५॥ स्थूलनावियोगार्ता श्रीयकं प्रेदय सारुदत् । श्ष्टे दृष्टे हि मुखार्ता न सुःखं धर्तुमीशते ॥ ६ ॥ ततस्तां श्रीयको ऽवोचदार्ये किं कुर्महे वयम् । असौ वररुचिः पापो ऽघातयजनकं हि नः ॥ ७ ॥ अकाएमोस्थितवज्राग्निप्रदीपनसहोदरम् । स्थूलनपवियोगं च नवत्या अकरोदयम् ॥ ७ ॥ त्वजाम्यामुपकोशायां यावतो ऽस्त्यसौ खलः । तावत्प्रतिक्रियां काञ्चितिचिन्तय मनस्विनि ॥ नए॥ तदादिशोपकोशां यत्प्रतार्य कयमप्यसौ । विधीयतां वररुचिर्मद्यपानरुचिस्त्वया ॥ ए॥ प्रेयोवियोजनावराद्दाक्षिण्यादेवरस्य च । तत्प्रतिज्ञाय सा सद्यो ऽप्युपकोशां समादिशत् ॥ १ ॥ १ हस्ते ·ASA कोशायाश्च निदेशेनोपकोशा तं तथान्यधात् । यथा पपौ सुरामेष स्त्रीवशैः क्रियते न किम् ॥ ए॥ सुरापानं वररुचिः स्वैरं नहो ऽद्य कारितः। उपकोशेति कोशायै शशंसाथ निशात्यये ॥ ए३॥ अथ कोशामुखात्सर्वं शुश्राव श्रीयको ऽपि तत् । मेने च पितृवैरस्य विहितं प्रतियातनम् ॥ एच ॥ शकटालमहामात्यात्ययात्प्रति सो ऽप्यनूत् । नट्टो वररुचिर्भूपसेवावसरतत्परः ॥ एए॥ स प्रत्यहं राजकुले सेवाकाले समापतन् । राझा च राजलोकैश्च सगौरवमदृश्यत ॥ ए६॥ अन्यदा नन्दराड्मन्त्रिगुणस्मरण विह्वलः । सदसि श्रीयकामात्यं जगादैवं सगजदम् ॥ ए॥ नक्तिमाशक्तिमान्नित्यं शकटालो महामतिः। अनवन्मे महामात्यः शक्रस्येव बृहस्पतिः ॥ ए॥ एवमेव विपन्नो ऽसौ दैवादद्य करोमि किम् । मन्ये शून्यमिवास्थानमहं तेन विनात्मनः ॥ एए॥ उवाच श्रीयको ऽप्येवं किं देवेह विदध्महे । इदं वररुचिः सर्व पापं व्यधित मद्यपः ॥ १० ॥ सत्यमेष सुरां नट्टः पिबतीति नृपोदिते । श्वो ऽमुं दर्शयितास्मीति श्रीयकः प्रत्यनापत ॥ १०१ ॥ श्रीयकश्च वितीये ऽह्नि सर्वेषामीयुषां सदः । स्वपुंसा शिक्षितेनाव्यं पद्ममेकैकमार्पयत् ॥ १२॥ तत्कालं मदनफलरसजावनयाञ्चितम् । पुरात्मनो वररुधेरर्पयामास पङ्कजम् ॥ १०३ ॥ कुतस्त्यमञ्जुतामोदमिदमित्यनिवर्णिनः । प्रातुं राजादयो निन्युर्नासाने स्वं स्वमम्बुजम् ॥१०॥ सो ऽपि नट्टो ऽनयद्धांतु घ्राणाग्रे पङ्कजं निजम् । चन्महाससुरां सद्यो रात्रिपीतां ततोऽवमत्॥१०॥ धिगमुं शीधुपं ब्रह्मवन्धुं बन्धवधोचितम् । सर्वैरित्याक्रुश्यमानो निर्ययौ सदसो ऽथ सः ॥ १०६॥ १ मद्यपं २ अधमब्राह्मणम् N ·ॐ ब्राह्मणा याचितास्तेन प्रायश्चित्तमचीकथन् । तापितत्रपुणः पानं सुरापानाघघातकम् ॥ १७ ॥ मूषया तापितमय पपौ वररुचिस्त्रपु । प्राणैश्च मुमुचे सद्यस्तत्प्रदाहलयादिव ॥ १० ॥ स्थूलजजोऽपि सम्जूतविजयाचार्यसन्निधौ । प्रवज्यां पालयामास पारदृश्वा श्रुताम्बुधेः ॥ १५ ॥ वर्षाकाले ऽन्यदायाते सम्जूतविजयं गुरुम् । प्रणम्य मूर्धा मुनय इत्यगृह्णन्ननिग्रहान् ॥ ११ ॥ अहं सिंहगुहाघारे कृतोत्सर्ग उपोपितः । अवस्थास्ये चतुर्मासीमेकः प्रत्यशृणोदिदम् ॥ १११ ॥ दृग्विषाहिविलधारे चतुर्मासीमुपोपितः । स्थास्यामि कायोत्सर्गेण दितीयो ऽज्यग्रहीदिदम् ॥ ११ ॥ उत्सर्गी कूपमण्डूकासने मासचतुष्टयम् । स्थास्याम्युपोषित इति तृतीयः प्रत्यपद्यत ॥ ११३ ॥ योग्यान्मत्वा गुरुः साधून्यावत्तानन्वमन्यत । स्थूलनमः पुरोजूय नत्वैवं तावदब्रवीत् ॥११४ ॥ कोशानिधाया वेश्याया गृहे या चित्रशालिका ॥ विचित्रकामशास्त्रोक्तकरणालेख्यशालिनी ॥ ११५॥ तत्र कृततपःकर्मविशेषः पडूसाशनः । स्थास्यामि चतुरो मासानिति मे ऽनिग्रहः प्रनो ॥११६॥युग्मं॥ ज्ञात्वोपयोगाद्योग्यं तं गुरुस्तत्रान्वमन्यत । साधवश्च ययुः सर्वे स्वं स्वं स्थानं प्रतिश्रुतम् ॥ ११७ ॥ शान्तांस्तीव्रतपोनिष्ठान्दृष्ट्वा तान्मुनिसत्तमान् । त्रयो ऽमी नेजिरे शान्तिं सिंहसपरिघट्टकाः ॥ ११ ॥ स्थूलनमो ऽपि सम्प्राप कोशावेश्यानिकेतनम् । अन्यत्तस्थौ तथा कोशाप्याहिताञ्जलिरग्रतः ॥११॥ सुकुमारः प्रकृत्यासौ रम्नास्तम्न श्वोरुणा । व्रतनारेण विधुरो ऽत्रागादिति विचिन्त्य सा ॥ १० ॥ उवाच स्वागतं स्वामिन्समादिश करोमि किम् । वपुर्धनं परिजनः सर्वमेतत्तवैव हि ॥ १२१ ॥ चतुर्मासी वसत्यै मे चित्रशालेयमर्प्यताम् । इत्यूचे स्थूलजसो ऽपि सा तूचे गृह्यतामिति ॥ १५ ॥ RANG

·RECE
Rishes
तया च तस्यां प्रगुणीकृतायां नगवानपि । कामस्थाने ऽविशधर्म इव स्ववलवत्तया ॥ १३ ॥
अथ सा पडूसाहारजोजनानन्तरं मुनेः । विशेषकृतशृङ्गारा दोलाय समुपाययौ ॥ १५ ॥
सोपविष्टा पुरस्तस्योत्कृष्टा काचिदिवाप्सराः। चतुरं रचयामास हावन्नावाधिकं मुहुः ॥ १२५ ॥
करणानुनवक्रीमोद्दामानि सुरतानि च । तानि तानि प्राक्तनानि स्मारयामास सासकृत् ॥ १६ ॥
यद्यदोनाय विदधे तया तत्र महामुनौ । तत्तन्मुधानवपत्रे यथा नखविलेखनम् ॥ १२७ ॥
प्रतिवासरमप्येवं तत्वोजाय चकार सा । जगाम स तु न होनं मनागपि महामनाः ॥ १२ ॥
तयोपसर्गकारिण्या प्रत्युतास्य महामुनेः । अदीप्यत ध्यानवह्निर्मघवह्निरिवाम्नसा ॥ १२ए ।
त्वयि पूर्वमिवाझानागन्तुकामां धिगीश माम् । आत्मानमिति निन्दन्ती सापतत्तस्य पादयोः ॥१३० ॥
मुनेस्तस्येन्जियजयप्रकर्पण चमत्कृता । प्रपेदे श्रावकत्वं साग्रहीञ्चैवमनिग्रहम् ॥ १३१ ॥
तुष्टः कदापि कस्मैचिद्ददाति यदि मां नृपः । विना पुमांसमेकं तमन्यत्र नियमो मम ॥ १३ ॥
गते तु वर्षासमये ते त्रयो ऽपि हि साधवः । नियूंढानिग्रहा एयुगुरुपादान्तिकं क्रमात् ॥ १३३ ॥
आयान्सिंहगुहासाधुरहो मुष्करकारक । तत्र स्वागतमित्यूचे किंचिपुत्थाय सूरिणा ॥ १३ ॥
सूरिणा नापितौ तदायान्तावितरावपि । समे प्रतिज्ञा निर्वाहे समा हि स्वामिसक्रिया ॥ १३५ ॥
स्थूलजमथायान्तमन्युत्थायाब्रवीशुरुः । पुष्करपुष्करकारिन्महात्मन् स्वागतं तव ॥ १३६ ॥
सासूयाः साधवस्ते ऽथाचिन्तयन्नित्यहो गुरोः। श्दमामन्त्रणं मन्त्रिपुत्रताहेतुकं खलु ॥ १३७ ॥
यद्यसौ षडूसाहारात्कृतपुष्करपुष्करः । इदं वर्षान्तरे तर्हि प्रतिज्ञास्यामहे वयम् ॥ १३७ ॥

·एवं मनसि संस्थाप्य सामस्तेि महर्षयः । कुर्वाणाः संयमं मासानष्टावगमयन्क्रमात् ॥ १३५ ॥
उत्तमर्ण श्व प्राप्ते काले हृष्टः पुरो गुरोः । साधुः सिंहगुहावासी चकारेति प्रतिश्रवम् ॥ १० ॥
कोशावेश्यागृहे नित्यं पडूसाहारजोजनः । लगवन्समवस्थास्ये चतुर्मासीमिमामहम् ॥ ११ ॥
स्थूलजण मात्सर्यादेतदङ्गीकरोत्ययम् । विचार्येत्युपयोगेन ज्ञात्वा च गुरुरादिशत् ॥ १५ ॥
वत्स मानिग्रहं कारितिकुष्करपुष्करम् । स्थूलनजः क्षमः कर्तुमनिराज श्व स्थिरः १५३ ॥
न हि मे मुष्करो ऽप्येष कथं पुष्करपुष्करः। तदवश्यं करिष्यामीत्युवाच स पुनर्गुरुम् ॥ १५ ॥
गुरुरूचे ऽमुना लावी बंशः प्राक्तपसोऽपि ते । आरोपितो ऽतिजारो हि गाननङ्गाय जायते ॥१४॥
गुरोर्वचो ऽवमत्याथ वीरस्मन्यो मुनिः स तु । उन्मीनकेतनं प्राप कोशायास्तनिकेतनम् ॥ १५६॥
स्थूलनस्पर्धयेहायाति मन्ये तपस्व्यसौ । नवे पतन् रक्षणीय श्त्युत्थाय ननाम सा ॥ १७ ॥
वसत्यै याचितां तेन मुनिना चित्रशालिकाम् । कोशा समर्पयामास स मुनिस्तत्र चाविशत् ॥ १४ ॥
तं नुक्तपडूसाहारं मध्याहे तु परीक्षितुम् । कोशापि तत्र लावण्यकोशजूता समाययौ ॥ १४ए ।
चुक्षोज स पुनर्मनु पङ्कजाक्षीमुदीक्ष्य ताम् । स्त्री तादृग्नोजनं तादृग्विकाराय न किं भवेत् ॥ १५ ॥
स्मराा याचमानं तं कोशाप्येवमवोचत । वयं हि लगवन्वेश्या वश्याः स्मो धनदानतः॥ १५१ ।।
व्याहापन्मुिनिरप्येवं प्रसीद मृगलोचने । अस्मासु नवति अव्यं किं तैलं वालुकास्विच ॥ १५ ॥
नेपालनूपो ऽपूर्वस्मै साधवे रत्नकम्बलम् । दत्ते तमानयेत्यूचे सा निर्वेदयितुं मुनिम् ॥ १५३ ॥
ततश्चचाल नेपालं प्रावृद्धाले ऽपि वालवत् । पहिलायामिलायां स निजव्रत श्व स्खलन् ॥ १५४ ॥

·REAM तत्र गत्वा महीपालापत्तकम्बलमाप्य च । स मुनिर्वलितो वमन्यासंस्तस्मिंश्च दस्यवः ॥ १५५॥ आयाति लक्षमित्याख्यदस्यूनां शकुनिस्ततः । किमायातीत्यपृचच्च दस्युराड् दुस्थितं नरम् ॥ १५६ ॥ आगठन्जिकुरेको ऽस्ति न कश्चित्तादृशो ऽपरः । इत्यशंसद्रुमारूढश्चौरसेनापतेः स तु ॥ १५७ ॥ साधुस्तनाथ सम्प्राप्तस्तैर्विधृत्य निरूपितः। किमप्यर्थमपश्यनिर्मुमुचे च मलिम्बुचैः ॥ १५७ ॥ एतबदं प्रयातीति व्याहरबकुनिः पुनः । मुनि चौरपतिः प्रोचे सत्यं ब्रूहि किमस्ति ते ॥ १५॥ वेश्याकृते ऽस्य वंशस्यान्तः क्षिप्तो रत्नकम्बलः । अस्तीत्युक्ते मुनिश्चौरराजेन मुमुचे च सः ॥ १६० ॥ स समागत्य कोशायै प्रददौ रत्नकम्बलम् । चिक्षेप सा गृहस्रोतःपके निःशङ्कमेव तम् ॥ १६१ ॥ अजहपन्मुनिरप्येवमक्षेप्यशुचिकर्दमे । महामूट्यो ह्यसौ रत्नकम्बलः कम्बुकण्ठि किम् ॥ १६ ॥ अथ कोशाप्युवाचैवं कम्बलं मूढ शोचसि । गुणरत्नमयं वन्ने पतन्तं स्वं न शोचसि ॥ १६३ ॥ तच्छ्रुत्वा जातसंवेगो मुनिस्तामित्यवोचत । बोधितो ऽस्मि त्वया साधु संसारात्साधु रक्षितः॥ १६ ॥ अघान्यतीचारलवान्युन्मूलयितुमात्मनः । यास्यामि गुरुपादान्ते धर्मलालस्तवानघे ॥ १६५ ॥ कोशापि तमुवाचैवं मिथ्या मे मुष्कृतं त्वयि । ब्रह्मव्रतस्थयाप्येवं मया यदसि खेदितः ॥ १६६ ॥ आशातनेयं युष्माकं बोधहेतोर्मया कृता । छन्तव्या सा गुरुवचः श्रयध्वं यात सत्वरम् ॥ ॥ १६७ ॥ श्यामीति वदन् गत्वा सम्भूतविजयान्तिके । गृहीत्वालोचनां तीक्ष्णमाचचार पुनस्तपः ॥ १६ ॥ समाधिमन्तो मरणं साधयित्वा परेद्यवि । सम्भूतविजयाचार्यपादाः स्वर्ग प्रपेदिरे ॥ १६ ॥ SACH १ नरके

·R
राज्ञा प्रदत्ता कोशापि तुष्टेन रथिने ऽन्यदा।राजायत्तेति शिवाय विना रागेण सा तु तम् ॥१७॥
स्थूलन विना नान्यः पुमान्को ऽपीत्यहर्निशम्। सा तस्य रथिनोऽज्यणे वर्णयामास वर्णिनी॥११॥
रथी गत्वा गृहोद्याने पर्यो च निपद्य सः। तन्मनोरञ्जनायेति स्वविज्ञानमदर्शयत् ॥ १७ ॥
माकन्दलुम्बी वाणेन विव्याध तमपीपुणा । पुखे ऽन्येन तमप्यन्येनेत्याहस्तं शराठ्यनूत् ॥ १७३ ॥
वृन्तं नित्वा कुरप्रेण वाणश्रेणिमुखस्थिताम् । लुम्बी स्वपाणिनाकृष्यासीनस्तस्यै समार्पयत् ॥ १७४॥
इदानीं मम विज्ञानं पश्येत्यालप्य सापि हि । व्यधत्त सार्पपं राशिं तस्योपरि ननर्त च ॥ १७५ ॥
सूची क्षिप्ता तत्र राशौ पुष्पपत्रैः पिधाय ताम्।सा ननर्त च नो सूच्या विद्या राशिश्च न क्षतः॥१७॥
ततः स ऊचे तुष्टो ऽस्मि पुष्करणामुना तव । याचस्व यन्ममायत्तं ददामि तदहं ध्रुवम् ॥ १७७॥
सोवाच किं मयाकारि दुष्करं येन रञ्जितः । इदमप्यधिकं नास्मात्किमच्यासेन पुष्करम् ॥ १७ ॥
किं चाम्रलुम्बी दो ऽयं नृत्तं चेदं न मुष्करम् । अशिक्षितं स्थूलजसो यच्चक्रे तत्तु मुष्करम् ॥ १७ए॥
अनुक्त पादशाब्दानि नोगान्यत्र समं मया । तत्रैव चित्रशालायामस्थात्सोऽखएिकतव्रतः॥ १० ॥
पुग्धं नकुलसञ्चारादिव स्त्रीणां प्रचारतः। योगिनां 5ष्यते चेतः स्थूललमुनि विना ॥ ११ ॥
दिनमेकमपि स्थातुं को ऽलं स्त्रीसन्निधौ तथा । चतुर्मासी यथातिष्ठत्स्थूलनो ऽक्तव्रतः ॥ १२ ॥
आहारः पडूसश्चित्रशालावासो ऽङ्गनान्तिके । अप्येकं व्रतलोपायान्यस्य लौहतनोरपि ॥ १३ ॥
विलीयन्ते धातुमयाः पार्थे वढेरिव स्त्रियाः । स तु वज्रमयो मन्ये स्थूलजनमहामुनिः ॥ १७ ॥
स्थूलन महासत्त्वं कृतपुष्करपुष्करम् । व्यावर्ण्य युक्ता मुजैव मुखे वर्णयितुं परम् ॥ १५ ॥

·स चाणक्यनार्या त्वन्येद्युर्मातृधाम जगाम सा । बभूव तत्र तज्ज्ञातुस्तदोषाहमहोत्सवः ॥२०॥ तस्मिन्महोत्सवे तस्याः स्वसारो ऽन्याः समाययुः । वस्त्रालङ्कारशालिन्यो महेन्यपतिका हिताः॥२३॥ ताश्चित्रवाहनाः सर्वाः सर्वा दासीजिरावृताः । सत्रप्रक्रियाः सर्वाः सर्वाः स्रग्युक्तमौलयः॥२०॥युग्म।। सर्वा दिव्याङ्गरागिण्यः सर्वास्ताम्बूलपाणयः । सर्वा अपि श्रियो देव्या वैक्रिया श्व मूर्तयः ॥ २०५॥ 'चाणक्यगृहिणी त्वेकर्वराशिनिशि चाहि च । विशुशुधसरिकाजरणा जीर्णकञ्चुका ॥ २०६॥ जीर्णकौसुम्नोत्तरीया ताम्बूलविकलानना । वपुर्मसैकसञ्जाताङ्गरागा त्रपुकुएमला ॥ २० ॥ कर्मणा कर्कशकरा सदा मलिनकुन्तला । तानिः श्रीमदूढानिर्जगिनीजिरहस्यत ॥ ॥ २० ॥ ॥त्रिनिर्विशेपकं ॥ विवाहमिलितो ऽन्यो ऽपि लोकः सर्वो जहास ताम् । सा तु जिहियती कोणप्रविष्टोघाहमत्यगात्५०ए गताथ चाणक्यगृहे विषादमलिनानना । सास्थात्तिलकयन्ती मां साञ्जनैरश्रुविन्मुनिः ॥ १० ॥ तां तु म्लानमुखीं दृष्ट्वा प्रातः कैरविणीमिव । तदुःखमुःखी चाणक्यो ऽनिदधे मधुराक्षरम् ॥ ११ ॥ किं मत्कृतो ऽपमानस्ते प्रतिवेशिकृतो ऽयवा। पितृवेश्मकृतो यचा यदेवं ताम्यसि प्रिये ॥१५॥ सा त्वाख्यातुमनीशाजूदपमानकदर्थिता । पत्युरत्यन्तनिर्वन्धादाख्याति स्म तथापि तत् ॥ १३ ॥ चाणक्यो ऽपि हि विज्ञातगृहिणीःखकारणः। विकोपार्जनोपायं निरपायमचिन्तयत् ॥ १४ ॥ पाटलीपुत्रनगरे नन्दराजो विजन्मनाम् । विशिष्टां दक्षिणां दत्ते तदर्थ तत्र याम्यहम् ॥१५॥ १ एकस्थूलवस्त्रा २ धनिकपरिणीताभिः N ·मयूरपोपकमहत्तरस्य मुहितुस्तदा । अदापनसत्त्वायाश्चम्पानाय दोहदः ॥ २३१ ॥ तत्कुटुम्वेन कथितश्चाणक्याय स दोहदः । पूरणीयः कथमसाविति पृष्टो ऽवदच्च सः॥ २३ ॥ यद्येतस्या जातमात्रं दारकं मम दत्य नोः । तदाहं पूरयाम्येव शशनृत्पानदोहदम् ॥ २३३ ॥ अपूर्णे दोहदे गर्ननाशो ऽस्या मा जवत्विति । तन्मातापितरौ तस्यामंसातां वचनं हि तत् ॥ २३ ॥ चाणक्यो ऽकारयच्चाथ सनि तृणमएमपम् । पिधानधारिणं गुप्तं तदूधै चामुचन्नरम् ॥ २३५ ॥ तस्याधो ऽकारयामास स्थानं च पयसा नृतम् । ऊर्जराको निशीथे च तन्मुः प्रत्यविम्ब्यत ॥ २३६॥ गुर्विष्यास्तत्र सङ्क्रान्तं पूर्णेन्डं तमदर्शयत् । पिवेत्युका च सा पातुमारेले विकसन्मुखी ॥ २३७ ।। सापाद्यथा यथा गुप्तपुरुपेण तथा तथा । न्यधीयत पिधानेन तनिकं तार्णमएमपम् ॥ २३ ॥ पूरिते दोहदे चैवं समये ऽसूत सा सुतम् । चन्जगुप्तानिधानेन पितृन्यां सो ऽज्यधीयत ॥ ३५ ॥ चन्घवच्चन्त्रगुप्तो ऽपि व्यवर्धत दिने दिने । मयूरपोपककुलोत्पलिनीवनलासकः ॥ २० ॥ सुवर्णोपार्जनधिया चाणक्यो ऽपि परिज्रमन् । गवेषयितुमारेने धातुवादविशारदान् ॥ २१॥ इतश्च चन्षगुप्तो ऽ रममाणो दिने दिने । विलेले नूपतिरिव तेन्यो ग्रामादिकं सदा ॥ १२॥ हस्तीकृत्य हयीकृत्य चारुरोह स वालकान् । प्रायो हि नाविनी लक्ष्मीरिङ्गितैरपि सूच्यते ॥ २३ ॥ क्रमयोगेन चाणक्यस्तत्रैवागात्परिज्रमन् । चन्जगुप्तं तथाचेष्टं दृष्ट्वा चातिविसिमिये ॥ २४ ॥ चाणक्यस्तत्परीक्षार्थमेवमालापते स्म तम् । हे राजन्मह्यमपि हि किंचनापि प्रदीयताम् ॥ २५॥ १ कार्तिकीपूर्णिमामध्यरात्री. .

·- जगाद चखगुप्तो ऽपि ब्रह्मन् ग्रामगवीरिमाः । यथारुचि गृहाण त्वं महत्ताः को निषेत्स्यति ॥२६॥ स्मित्वा प्रोवाच चाणक्यः कथं गृह्णामि गा इमाः। गोस्वामिन्यो बिजेम्युच्चैारयिष्यन्ति ते हिमाम् ॥२४॥ प्रोवाच चन्मगुप्तोऽपि मा नैपीर्ननु ते मया । गावः प्रदत्ता गृह्यन्तां वीरत्नोज्या वसुन्धरा ॥ २१ ॥ चाणक्यो ऽचिन्तयदसावहो विज्ञानवानपि । अतः पाच को ऽसावित्यर्नकांस्तत्समीपगान् ॥धए ॥ निम्नकाः कथयामासुः परिव्राजकपुत्रकः । असौ मात्रोदरस्थो ऽपि परिव्राजकसात्कृतः ॥ २५० ॥ चाणक्यो ऽपि स्वयं लब्धं तं ज्ञात्वोवाच वालकम् । स एषोऽस्मि यदीयस्त्वमेहि राज्यं ददामि ते॥५१॥ राज्यार्थो चन्जगुप्तो ऽपि लगति स्म तदअलौ । चाणक्योऽपि तमादाय साक् पलायिष्ट दस्युवत्॥२५॥ धातुवादोपार्जितेन द्रविणेन चणिप्रसूः । चक्रे पत्त्यादिसामग्री नन्दमुछेत्तुमुद्यतः ॥ २५३ ॥ ततः सर्वानिसारेण तया पत्त्यादिसेनया । पाटलीपुत्रनगरं चतुर्दिशमवेष्टयत् ॥ २५ ॥ तदटपसारं चाणक्यशिविरं नन्दनूपतिः। निर्गत्य कुट्टयामास सर्वमाजकलीलया ॥ २५५ ॥ सचत्रगुप्तश्चाणक्यः समयज्ञः पलायत । नष्ट्वापि रदेदात्मानं सत्यात्मनि पुनः श्रियः ॥२५६ ॥ चन्त्रगुप्तं ग्रहीतुं च नन्दो ऽपि वरसादिनः । आदिशन्न सहन्ते हि राजानो राज्यकाटिणम् ॥२७॥ जितकाशिनि नन्दे च पुनर्नगरमीयुपि । नागरैरुत्सवश्चक्रे ऽनुरूपः स्वस्वसम्पदाम् ॥ २५ ॥ तेषां च सादिनामेकः साद्यश्वेन तरस्विना । अदवीयसि देशे ऽगाञ्चन्त्रगुप्तस्य गढतः॥ २५ ॥ चाणक्यो ऽपि तमायान्तं दूरादालोक्य सादिनम् । प्रत्युत्पन्नमतिश्चन्ऽगुप्तायैवं समादिशत् ॥ २६० ॥ १ अजानां मारणं आजकं ·सरसः पद्मिनीपएमममितस्यास्य वारिणि । श्रातिलीलायितं कृत्वा मोन्मोश्च मजिरा ॥ २६१॥ ममा चन्द्रगुप्तो ऽथ प्रागगाधे ऽपि वारिणि । धीरो वारिस्तम्ननिकां विद्यां साधितवानिव ॥२६॥ स्वयं तु सरसस्तीरे चाणक्यः सुस्थिरासनः । समाधिनाटनं कृत्वा तस्थौ योगीव निर्ममः ॥२६३ ॥ मातोद्यकोणाघाताजपादपातेन वाजिना । वायुवाजेन नन्दाश्ववारो ऽथ स समाययौ ॥ २६ ॥ स पप्रच च चाणक्यं नदन्त कथयाशु मे । किं त्वयाद्य पुमान्को ऽपि दृष्टो ऽनिनवयौवनः ॥ २६५॥ समाधिनङ्गनीरुत्वानिनयेन चणिप्रसूः । अङ्गुलीसझया तस्य ढुकुर्वन्वार्यदर्शयत् ॥ २६६ ॥ चन्षगुप्ताकर्षणाय स सादी ममम्जसि । श्रामुक्तं मोक्तुमारेने चलनीमिव नर्तकी ॥ २६७ ॥ तस्यैवादाय निस्त्रिंशं निस्त्रिंशश्चणिजूरथ । अम्बुदेव्या बलीकर्तुमिव चिच्छेद तचिरः ॥ २६ ॥ एहि वत्सैहि वत्सेति चाणक्येनोदिते क्षणात् । सरसो निर्ययौ चन्जगुप्तश्चन्द्र श्वोदधेः ॥ २६ए । चन्धमारोप्य तत्राश्वे चाणक्यः समनापत । त्वामाख्यं सादिने यहि तर्हि किं चिन्तितं त्वया ॥२७॥ चन्जगुप्तो ऽब्रवीदार्य मयैतच्चिन्तितं तदा । इदमेव खलु श्रेयो जानात्यार्यों हि न त्वहम् ॥ २७१ ॥ चाणक्यो ऽचिन्तयन्नूनं सर्वदापि वशंवदः । न हि मे व्यभिचार्येप यन्तुर्जन व दिपः ॥२७॥ तयोश्च गवतोः पृष्ठे यमदूत श्वोद्भटः । श्राययौ नन्दसायन्यो वायुवाजेन वाजिना ॥ २७३ ॥ तमापतन्तं दृष्ट्वा च चाणक्येनोदितः पुनः। चन्जगुप्तः सरोमध्ये न्यमझीन्मङ्घ हंसवत् ॥ २७ ॥ रजकं वारितीरस्थं चणिसूनुरुवाच च । त्वबेणिरुपितो राजा नश्य चेन्न मुमूर्षसि ॥ २७५ ॥ १ वायुवेगेन २ खड्गं ३ निर्दयः ·तदा प्रविष्टो निक्षार्थ ग्रामे तस्मिन्परिन्रमन् । चाणक्यो रोरवृक्षाया ययौ कस्याश्चिदोकसि ॥ २१ ॥ बालकानां तया चोष्णा रब्बानूपरिवेपिता । तत्रैको वालकः पाणिं चिक्षेपातिबुद्धक्षितः॥ २ए॥ दग्धाडसीकं तं बालं रुदन्तं स्थविरावदत् । न किंचिदपि जानासि चाणक्य इव बालकः ॥ २९३ ॥ चाणक्यस्तवचः श्रुत्वा प्रविश्य च तदोकसि । पप्रच वृक्षां चाणक्यदृष्टान्तः कोऽयमनके ॥ ए॥ जरत्युवाच चाणक्यो बहिर्देशमसाधयन् । श्रादौ नन्दपुरं रुन्धन्विगोपं प्रापदस्पधीः ॥ एए ॥ शनैः पार्श्वप्वजुञ्जानो मध्य एव क्षिपन्करम् । तथा बालो ऽप्ययं दग्धोऽङ्गुलीष्वत्युषणरन्वया ॥२६॥ अहो स्त्रिया अप्येतस्या धीमत्त्वमिति चिन्तयन् । चाणक्यो हिमवत्कूटं ततो ऽगात्सन्निवेशनम्॥श्ए॥ तत्र पर्वतकाख्येन नृपेण सह सौहृदम् । चन्जगुप्तगुरुश्चके तत्साहाय्यककाम्यया ॥ २ए ॥ तमन्यदोचे चाणक्यो नन्दमुन्मूट्य पार्थिवम् । ताज्यं संविजज्यावां गृह्णाव घ्रातरा विव ॥ श्एए॥ ततः पर्वतकेनापि प्रत्यपधत तवचः। स हि चाणक्ययुक्तो ऽनूत्सन्नद्ध श्व केसरी ॥ ३०० ॥ चाणक्यश्चन्जगुप्तश्च स च पर्वतको बहिः । उपचक्रमिरे नन्ददेशं साधयितुं त ॥३०१॥ एकं तु तैः पुरं रुपमपि नगुमशाकि न । निक्षार्थ निक्षुयेषेण चाणक्यस्तत्र चाविशत् ॥ ३०२ ॥ तत्र त्रिदण्डी चाणक्यः पुरमध्ये परित्रमन् । ददर्शानादिकाः सप्त सकला मातृदेवताः ॥ ३०३ ॥ चाणक्यो ऽचिन्तयदिमाः सकलाः पाहि देवताः । नूनमासां प्रत्नावेण पुरमेतन्न नज्यते ॥ ३० ॥ मातरः कथमुत्थाप्या इति यावदचिन्तयत् । चाणक्यः पुररोधातैः पौरस्तावदपृष्ठयत ॥ ३०५॥ १ अतिशयेन पान्तीति पाहि RSE ·आयुष्मति स्वस्ति तुल्यं रथाउत्तर मुश्य माम् । त्वत्परिणायनशट्यं मम यातु स्वया सह ॥ ३२१॥ एवमुक्ता तु सा तस्माथाउत्तीर्य सत्वरम् । चान्द्रगुप्तं रथवरमारोदुमुपचक्रमे ॥३२२ ।। आरोहन्त्यां तदा तस्यां चन्जगुप्तरयस्य तु । नवारका अन्नज्यन्त यन्त्राकान्तेक्षुयष्टिवत् ॥ ३२३ ॥ असावमङ्गलकरी केयमायाति मप्रथम् । रथारुरुकुमिति तां चन्मगुप्तो न्यवारयत् ॥ ३२ ॥ चाणक्यो ऽप्यवदन्मेमां चन्जगुप्त निवारय । शकुनं हि शुलायेदं मा स्म मंस्थास्त्वमन्यथा॥ ३२५ ॥ शकुनेनामुना वत्स वृधिमेवाधिकाधिकाम् । गामी पुरुपयुगाणि नव यावत्तवान्वयः ॥ ३२६ ॥ ततश्च नन्दसदने प्रविष्टौ चन्मपर्वतौ । आरेलाते संविनक्तुं विपुलां नन्दसम्पदम् ॥ ३२७ ॥ तत्राजूत्कन्यका चैका सर्वस्वमिव रक्षिता । नन्दजपतिराजन्म तामुपाजीजिवहिपम् ॥ ३२ ॥ तस्यां पर्वतकस्यानूदनुरागस्तदा तथा । यथा तां हृदये सो ऽधाध्यातव्यामिव देवताम् ॥ ३२ए । तां च पर्वतकायैव चत्रगुप्तगुरुर्ददौ । तदैव पाणिग्रहणमङ्गलं च प्रचक्रमे ॥ ३३० ॥ सश्चक्राम विषं तस्यास्तदा पर्वतकेऽपि हि । होमानितापसम्जूततत्स्वेदजलसङ्गमात् ॥ ३३१ ॥ सङ्क्रान्तविपवेगातस्तदा पर्वतको ऽनवत् । शिथिलीनूतसर्वाङ्गश्चन्जगुप्तमुवाच च ॥ ३३ ॥ अहं पीतविष श्व वक्तुमप्युत्सहे न हि । परित्रायस्व हे वत्स मियते ऽद्य न संशयः ॥ ३३३ ।। मात्रिका मान्त्रिका वैधा वैद्या इत्यनुलापिनम् । चाणक्यश्चन्त्रगुप्तं शाकणे नूत्वैवमन्वशात् ॥३३४ ॥ विनौषधं हि ते व्याधिर्यदि यात्येप यातु तत् । कुरु मौनमुपेक्षस्व स्वस्ति ते स्तादमुं विना ॥ ३३५ ॥ १ प्राप्स्यति २ विपेण तामुपाजीवत्

·अर्धराज्यहरं मित्रं यो न हन्यात्स हन्यते । इति मार्यो ऽयं स्वयं चेम्रियते पुण्यवानसि ॥ ३३६ ॥
अनुशिप्यैवमुदिप्तनृकुटीनङ्गसञ्झ्या । चाणक्यो वारयामास मौर्य धुर्यो मनीषिणाम् ॥ ३३७ ।।
ततश्च हिमवत्कूटपार्थिवः प्राप पश्चताम् । तच्चत्रगुप्तसाम्राज्यघयमप्यन्नवत्तदा ॥ ३३० ॥
एवं च श्रीमहावीरमुक्तेर्वर्षशते गते । पञ्चपञ्चाशदधिके चन्जगुप्तो ऽनवनृपः॥ ३३ए ।
चन्जगुप्तस्य राज्ये तु के ऽपि नन्दानुजीविनः । अकार्षः पुरुषाश्चौर्य प्रदेशे विषमे स्थिताः॥३४॥
पुररक्षामं कंचिदीक्षमाणो ऽथ पूरुपम् । चाणक्यो ऽव्रजदेकस्य कौलिकस्य निकेतनम् ॥ ३१॥
मत्कोटकदरीष्वग्निं हिपन्नासीत्तदा च सः। तं पप्रच च चाणक्यः किं करोष्यथ सो ऽब्रवीत् ॥३२॥
मत्पुत्रोपवकरान्मुष्टान्मत्कोटकानमून् । मूलाउन्मूलयन्नस्मि 5ष्टानां नान्यदहति ॥ ३४३ ॥
अहो धीव्यवसायान्यां कौलिको ऽयं प्रकृष्यते । चिन्तयन्निति चाणक्यश्चन्त्रगुप्तान्तिके ययौ ॥३॥
आहाय्य कौलिकं तत्र चन्अगुप्ताच्चणिप्रसूः । कारयामास नगराध्यक्षं शिक्षाविचक्षणः ॥ ३३५ ॥
ते नन्दपुरुपाश्चौरा विविधैर्भोजनादिनिः। विश्वास्य जन्निरे तेन चाणक्यस्य मुधा न धीः ॥ ३६॥
इतश्च मौर्यस्य गुरुर्यस्मिन्ग्रामे पुरा किल । निक्षां न प्राप्तस्तपासानाजुहाव कुटुम्बिनः ॥ ३ ॥
जातकोपस्तदा तेषां कुप्रबुद्ध्या चणिप्रसूः । श्राघाणां कुरुत वृति वंशीनामिति चादिशत् ॥ ३॥
'चाणक्यस्य निदेशेन तैस्तद्रामकुटुम्बिनिः । वंशीश्वित्त्वा वृतिश्चक्रे सहकारमहीरुहाम् ॥ ३॥ए॥
रे रे मयैतदादिष्टं वंशीनां क्रियतां वृतिः । श्रावैरिति वदन्मौर्यगुरुः कोपमनाटयत् ॥ ३५० ॥
उत्पाध कृत्रिमं दोपमिमं तेषां कुटुम्बिनाम् । सवालवृद्धं चाणक्यो प्राममज्वालयद्षा ॥ ३५१ ॥

·k अन्येधुश्चन्छगुप्तस्य कोशो नास्तीति चिन्तया । दीनारैः स्थाखमापूर्य चाणक्यो खोकमत्रवीत्॥३५॥ मया सहादैर्दीव्यन्तु यो मां जेष्यति तेन हि । दीनारपूरितं स्थालमिदं खन्यमसौ पणः ॥ ३५३ ॥ जेष्यामि यं पुनरहं तस्य पादिहो जनाः । दीनारमेकमादास्ये प्राविण रेखेव वागियम् ॥ ३५ ॥ ततश्च रन्तुमारेले जनैः सह दिवानिशम् । चन्मगुप्तगुरुः कूटपाशकैस्तु जिगाय तान् ॥ ३५५ ॥ एषो ऽर्थोपार्जनोपायः सविलम्बो ऽपको ऽपि च । इत्युपायान्तरं कर्तुं पौरानादास्त सोऽखिलान्॥३५६॥ ततश्च नोजयित्वा तानपीप्यघरवारुणीम् । पानगोष्ठयां च बंहिष्ठानुञ्चतालानवीवदत् ॥ ३५७ ॥ हसनं नर्तनं गानमन्यच्च दीवचेष्टितम् । चाणक्यो ऽलिनयन्नूचे ऽर्थार्जनोपायपरिमतः ॥ ३५ ॥ वस्त्रे धातुरक्ते मे त्रिदएमं स्वर्णकुएिमका । नृपतिर्वशवी च तपादयत कुम्वरीम् ॥ ३५ए॥ ततश्च मुम्बरीवाद्ये कौलिकैर्वादिते सति । व्याजहार परो मत्तः करमुदिप्य नागरः॥३६० ॥ योजनसहस्रयाने यानीनस्य पदान्यहो । तानि स्वर्णसहस्रेण प्रत्येकं पूजयाम्यहम् ॥ ३६१ ॥ युग्मं ॥ प्राग्वादितफुम्बर्यामपरः कश्चिदब्रवीत् । तिलानामाढके झुप्ते प्ररूढे फलिते नृशम् ॥ ३६५ ॥ तिला नवन्ति यावन्तस्तावन्ति मम सद्मनि। कार्तस्वरसहस्राणि सन्ति सङ्ख्या न विद्यते ॥३६३ ॥युग्मं॥ प्राग्ववादितमुम्बर्यामन्यो ऽवादीद्धनागमै । प्रवहन्त्या गिरिनद्या वारिपूरेण नूयसा ॥ ३६ ॥ यहाणेनैकदिवसोत्पन्नेनापि गवामहम् । संवैरं विरचय्योच्चैः स्खलयामि पयोरयम् ॥ ३६५ ॥ युग्मं ॥ प्राग्वादितकुम्बामन्यो ऽवददहं खलु । जात्यनवकिशोराणामेकवासरजन्मनाम् ॥ ३६६ ॥ १ उन्मत्तचेष्टाम् २ सुवर्णसहस्राणि ३ हैयंगवीनेन ४ पालीम् ५ जलवेगम् ·RSSR समुद्धृतैः स्कन्धकेशैर्वेष्टयामि समन्ततः । पाटलीपुत्रनगरं वृदं लूतेव तन्तुन्निः ॥ ३६५ ॥ युग्मं ॥ प्राग्वघादितम्बर्यामूचे ऽन्यो मम वेश्मनि । शालिरेको जिन्नभिन्नशालिबीजप्रसूतिमान् ॥ ३६७ ॥ अन्यो गर्दनिकाशालिः स पुननवूनकः । पुनः पुनः फलत्येवेत्येतजत्नषयं च नः ॥ ३६ए ॥ युग्मं ॥ प्राग्वघादितम्बर्या स्माहान्यो मदविह्वलः। सहस्रसङ्खयं विणं विद्यते मम सझनि ॥ ३७० ॥ अनृणो ऽहं सुगन्धिश्च जात्यचन्दनचर्चितः । सदापि वश्या मे नार्या मे तुल्यो नापरः सुखी ॥३७१॥ प्राग्वादिताम्वर्या मतिज्ञानमहानिधिः । चणिसूरेवमझासीत्सर्वेषां श्रीमतां श्रियम् ॥ ३७॥ एकयोजनगामीनपदप्रमितिकाञ्चनम् । तथैकतिलजतिलमिताः स्वर्णसहस्रकाः ॥ ३७३ ॥ प्रतिमासं चैकदिननवनीतनवं घृतम् । एकस्मिन्दिवसे जातास्तथा जात्यकिशोरकाः ॥ ३७॥ ॥ कोष्ठागाराणां चरणप्रमाणाः शालयो ऽपि च । तैश्चाणक्याय ददिरे तन्मर्मविदनूद्धि सः ॥ ३७५ ॥ ॥ त्रिनिर्विशेषकं ॥ चक्रे समर्थमर्थेन तेन मौर्य चणिप्रसूः । धियां निधिरमात्यो हि कामधेनुर्महीनुजाम् ॥ ३७६॥ श्तश्च तस्मिन्मुष्काले कराले पादशाब्दके । आचार्यः सुस्थितो नाम चन्जगुप्तपुरे ऽवसत् ॥ ३७७ ॥ अन्नदौःस्थ्येन निर्वाहानावान्निजगणं स तु । देशान्तराय व्यसृजत्तत्रैवास्थात्स्वयं पुनः ॥ ३७७ ॥ व्याघुव्य कुखको घौ तु तत्रैवाजग्मतुः पुनः । आचार्यैश्च किमायाताविति पृष्टावशंसताम् ॥ ३७ए ॥ वियोगं गुरुपादानां न ह्यावां सोढुमीश्वहे । तः पार्थे जीवितं वा मरणं वावयोः शुन्जम् ॥ ३० ॥ आचार्यः माह न कृतं युवान्यां साध्वमुत्र हि । अगाधे क्लेशजलधौ युवां मुग्धौ पतिष्यथः ॥३१॥ 655 RECENE ·इत्युक्त्वा तावनुज्ञातौ गुरुणा तत्र तस्थतुः । नक्त्या शुश्रूपमाणौ तं तत्पदाम्लोजपट्पदौ ॥ ३७५ ॥ ततो सुनिदमाहात्म्यानिक्षयात्यपलब्धया । सारयित्वा गुरूणां तौ नुञ्जानावत्यसीदताम् ॥ ३३ ॥ अपूर्यमाणाहारौ तौ दीयमाणौ वुद्धक्ष्या । कुञ्जकावपमीणं मन्त्रयामासतुर्मिथः ॥ ३० ॥ प्रकाश्यमानं गुरुणा गीतार्थान्संयतान्प्रति । अौष्वावामदृश्यत्वकारकं दिव्यमञ्जनम् ॥ ३५ ॥ तत्प्रयोज्य प्रयोगोऽयमावान्यां कुक्षिपूर्तये । पूर्णकुदी च निश्चिन्तौ गुरुपादानुपास्वहे ॥ ३०६ ॥ अदृश्यीय सम्य तौ धौ तत्रैव वासरे । जोजनावसरे चन्गुप्तस्यान्यर्णमीयतुः ॥ ३० ॥ अदृश्यमानौ तौ कुहौ चन्षगुप्तस्य नाजने । बुनुजाते यथाकामं वन्धू प्राणप्रियाविव ॥ ३ ॥ एवं दिने दिने तान्यां नुञ्जानाच्यां महीपतिः । ऊनोदरत्वेनोदस्थात्तपस्वीव जितेन्धियः ॥ ३५ ॥ कृष्णपक्षपाजानिरिव कामः शनैः शनैः । चन्गुप्तनरेन्यो ऽजूत्ताच्यामाछिन्ननोजनः ॥ ३ ॥ निजामतृप्तिं कस्यापि तथाप्यकथयन्न सः। नित्यं कुत्पीमितो ऽप्यस्थान्मदवानिव वारणः ॥ ३ए१ ॥ अपृचदेकदैकान्ते मौर्य मौर्यगुरुः सुधीः । प्रत्यहं दीयमाणो ऽसि वत्स क्ष्यरुजेव किम् ॥३ए ॥ मौर्यो ऽवदन्न तावन्मे हासेन परिवेष्यते । किं तु को ऽपि प्रेत श्वाछिनत्ति मम नोजनम् ॥ ३५३ ॥ तटस्थिता विदन्त्यार्या मां पूर्णाहारजोजनम् । न त्वर्धमपि तुझे ऽहं न जाने किंचिदप्यदः ॥ ३ ॥ चाणक्यो ऽवोचदद्यापि किमेवमसि मुग्धधीः । मुमुक्षुणेवातत्त्वज्ञेनात्मा यत्खेदितश्चिरम् ॥ ३ए५ ॥ जवत्विदानीमपि हि युक्तमाख्यातवानसि । तव नोजनलुएटाकमादास्ये न चिरादहम् ॥ ३९६ ॥ १ नेत्रपट्करहितम् द्वावेवेतियावत् २ क्षपाजानिः चंद्रः ·चाणक्यो ऽपि तमाचार्य मिथ्याऽष्कृतपूर्वकम् । वन्दित्वानिदधे साधु शिक्षितो ऽस्मि प्रमघरः॥३१॥ अद्यप्रति यज्ञकपानोपकरणादिकम् । साधूनामुपकुरुते तदादेयं मदोकसि ॥॥१३॥ इत्यनिग्रहमादाय चाणक्यो दृढनिश्चयः । तदादि पालयामास स्वगार्हस्थ्यं कृतार्थयन् ॥ १५ ॥ चन्धगुप्तं तु मिथ्यादृक् पापण्डिमतजावितम् । अनुशासितुमारेले हितस्तस्य पितेव सः ॥ ४१५॥ असंयता ह्यमी पापाः प्रकृत्या स्त्रीपु लम्पटाः । अपि सम्नापितुं नास्तित्पूजायांतु का कथा ॥१६॥ कषायपक्षिवृदेषु कृतघ्नेषु पुरात्मसु । एतेषु निष्फलं दानमूपरेष्वम्वुवृष्टिवत् ॥ १७ ॥ आत्मानमाश्रितं चापि राजमोहतरएमवत् । पातयत्सु नवाम्लोधौ तज्नति तेषु मा कृथाः ॥ १० ॥ मौर्यो ऽवादीमम हीदं त्वचो गुरुसम्मितम् । नैते संयमिन इति प्रत्यायय तथापि माम् ॥ १५ ॥ पुरे प्रघोपं चाणक्यस्ततश्चैवमकारयत् । धर्म श्रोष्यति सर्वेपामपि पापण्डिनां नृपः॥ २० ॥ ततश्चाहूय तान्सर्वा शुम्घान्तस्यादवीयसि । देशे निवेशयामास स विविक्ते विविक्तधीः ॥ २१ ॥ शुघान्तासन्न दिग्नागे चाणक्येनाग्रतो ऽपि हि । अक्षेप्यलक्ष्यं श्लक्ष्णं च लोप्टचूर्ण महीतले ॥ ४२२॥ तत्रोपदेशनार्थ ते चाणक्येन प्रवेशिताः । ज्ञात्वा विविक्तं स्थानं तबुखान्तानिमुखं ययुः॥ ५२३ ॥ स्त्रीलोलास्ते स्वन्नावेन नृपस्त्रैणमसंयताः । गवाक्षविवरैर्घष्टुमुपचक्रमिरे ततः ॥ २५ ॥ ते राजपलीः पश्यन्तस्तावदस्थुराशयाः । न यावदाययौ राजा निपेऽस्तु तदागमे ॥ ५२५ ॥ ततश्च चन्पगुप्ताय धर्ममाख्याय ते ययुः । पुनरागममिछन्तो ऽन्तःपुरस्त्रीदिदृदया ॥ ४६॥ १ लोहनौकावत् २ सूक्ष्म

·R
विषविन्मुश्च सङ्क्रान्तस्तस्य बालस्य मूर्धनि । ततश्च गुरुन्निविन्सार इत्यन्निधायि सः ॥३॥
बिन्सारे प्रपेदाने वयो मन्मथवखनम् । समाधिमरणं प्राप्य चन्मगुप्तो दिवं ययौ ॥ ॥
चाणक्यो ऽथ न्यधाप्राज्ये बिन्दुसारं सुसारधीः । सचिवायतसिधिश्च तदाज्ञाकृद्वनूव सः॥ ४५ ॥
श्तश्च मौर्यमाछाप्य पूर्व हि चणिसूनुना । सुवन्धुर्नाम दाक्षिण्यात्सचिवः कारितो ऽजवत् ॥६॥
स्वातन्त्र्यमन्त्रितालिप्सुश्चाणक्ये मत्सरी स तु । तउच्छेदाय रहसि बिन्सारमदो ऽवदत् ॥ ७ ॥
नाहं प्रमाणजूतो ऽस्मि यद्यपीश तथापि ते । परिणामहितं वच्मि कुलीनानां क्रमो ह्ययम् ॥ धधम् ॥
विश्वासघातकस्यास्य मा चाणक्यस्य विश्वसीः । एष त्वन्मातुरुदरं उरात्मा खल्वदारयत् ॥ धधए॥
पप्रच्छ धात्रीराहूय विन्सारस्तदैव तत् । तथैव ताजिरप्युक्ते चाणक्याय चुकोप च ॥ ४०॥
राजानं कुपितं ज्ञात्वा चाणक्यो ऽचिन्तयत्स्वयम् । सुवन्धुना कृतघ्नेन राजा मण्यन्यथाकृतः॥५१॥
अयं हि प्रागमात्यत्वे कारितो ऽनून्मयैव हि । तन्मे प्रत्युपकाराय युक्तमस्य कुलोचितम् ॥ ५५ ॥
तदत्यासन्नमृत्योर्मे पर्याप्तं राज्यचिन्तया । कृते प्रतिचिकीर्बुद्धिं प्रयोदये ऽहं तथापि हि ॥ ४५३ ॥
मद्धीपिशाचिकाग्रस्तः सो ऽपि मा राज्यमनुताम् । इति तस्यापकारेण करिष्ये समयोचितम् ॥४५॥
संयोज्य योगमन्त्राद्यैर्वरगन्धान्समुजके । लिखितादरलेन सह सो ऽदिपग्रधीः ॥ ५५ ॥
समुजं जतुनालिप्य पेटायां स सुधीय॑धात् । तालयामास तां पेटां तालकानां शतेन च ॥ ४६॥
गेहान्तयस्य तां गेहसर्वस्वमिव पेटिकाम् । दीनानाथादिपात्रेन्यश्चाणक्यो न्यददाद्धनम् ॥ २७ ॥

·ततश्च नगरासन्नकरीपस्थलमूर्धनि । निषधानशनं चके चाणक्यो निर्जरोद्यतः॥ ४५ ॥ यथाविपन्नजननीवृत्तान्तं धात्रिकामुखात् । विज्ञाय बिन्दुसारो ऽनुशेयानस्तत्र चाययौ ॥ ४एए॥ नवाच क्षमयित्वा च चाणक्यं चन्मगुप्तसूः । पुनर्वतय मे राज्यं तवादेशकृदस्म्यहम् ॥ ४६० ॥ मौर्याचार्यो ऽन्यधावाजन्कृतं प्रार्थनयानया । शरीरे ऽपि निरीहो ऽस्मि साम्प्रतं किं त्वयामम॥४६॥ अचलन्तं प्रतिज्ञाया मर्यादाया श्वार्णवम् । चन्त्रगुप्तगुरुं ज्ञात्वा बिन्छसारो ययौ गृहम् ॥ ४६५ ॥ चुकोप गतमात्रो ऽपि विन्सारः सुवन्धवे । सुवन्धुरपि शीतात श्वोचे कम्पमुहन् ॥ ४६३ ॥ देव सम्यगविज्ञाय चाणक्यो दूषितो मया । गत्वा तं क्षमयाम्यद्य यावत्तावत्प्रसीद मे ॥ ४६॥ इति गत्वा सुवन्धुस्तं क्षमयामास मायया । अचिन्तयच्च मा नूयो ऽप्यसौ बजतु पत्तने ॥ ४६५ ॥ अमुना कुविकल्पेन स राजानं व्यजिझपत् । चाणक्यं पूजयिष्यामि तस्यापतिकार्यहम् ॥ ४६६ ॥ अनुज्ञातस्ततो राज्ञा सुवन्धुश्चणिजन्मनः। पूजामनशनस्थस्य विधातुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥ पूजां सुबन्धुरापातवन्धुरां विरचय्य च । धूपाङ्गारं करीपान्तश्चिपान्यैरलक्षितः॥४६॥ धूपाङ्गारेणानिलास्फालितेन प्रोद्यज्ज्वाले जाकरीपस्थले तु । दारुपायो दह्यमानो ऽप्यकम्पो मौर्याचार्यो देव्यनूत्तत्र मृत्वा ॥ ४६ए॥ श्त्याचार्यश्रीहेमचन्धविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महाकाव्ये शकटालमरणस्थूलना दीकावतचयासम्भूतविजयस्वर्गगमनचाणक्यचन्गुप्तकथाविन्सारजन्मराज्यवर्णनो नामाष्टमः सर्गः। १ करीष शुष्कगोमयम् २ पश्चात्ताप कुर्वन् ३ अपकारकर्ता ·नवमः सर्गः RSANSAR चाणक्यगृहमन्येधुर्बिन्सारात्सुवन्धुना । वस्तुं ययाचे सम्नाव्यचाणक्य व्यलिप्सुना ॥१॥ राज्ञादिष्टः प्रविष्टश्च सुबन्धुस्तत्र वेश्मनि । तां पेटां तालकशतावधारां ददर्श च ॥२॥ अचिन्तयच्च चाणक्यसर्वस्वमिह विद्यते । नान्यथा तालकशतेनेदृशी स्यान्नियन्त्रणा ॥३॥ पेटायास्तान्यनज्यन्त तालकानि सुबन्धुना । कारागृहसमाकृष्टवन्द्याः पादान्दुका श्च ॥४॥ मध्ये दृष्ट्वा समुजं तं चिन्तयामास चेतसि । नियतं रत्नकोशो ऽयं यस्य रक्ष्यमीहशी ॥५॥ तमपि स्फोटयामास समुझं नालिकेरवत् । लोकोत्तरमहागन्धान्मध्ये गन्धान्ददर्श च ॥६॥ गन्धान्सुगन्धीनाजनौ गन्धलुब्धो हिरेफवत् । मूर्धानं धूनयन्नुच्चैः सुवन्धुर्जातविस्मयः॥७॥ सनाथमदरैर्जमथ तत्र ददर्श च । स्याद्रव्यवीजकमिति वाचयामास च स्वयम् ॥ ७॥ गन्धानाघ्राय य इमान्न तिठेन्मुनिचर्यया । अन्तकस्य स तत्कालमतिथित्वं गमिष्यति ॥ ए॥ वाचयित्वाक्षराण्येतान्यतीव विषसाद सः। चाणक्यस्य प्रयोगो ऽयं न मुधेति सनिश्चयः॥१०॥ तथापि नूर्जप्रोक्तार्थप्रत्ययार्थ सुवन्धुना । गन्धानाघ्राप्य तान्को ऽपि दिव्याहारमनोज्यत ॥११॥ जाग्मृते पुरुषे तत्र सुवन्धुर्मुनिसन्निनः । वनूव विषयास्वादमनिबन्मनसापि हि ॥१२॥ अनव्य इत्यविरतो नटितो जीविताशया । सुबन्धुर्वन्धुरहितो विज़हार वसुन्धराम् ॥ १३ ॥ तनुजन्मा त्वशोकश्रीविन्सारस्य चालवत् । विन्मुसारे विपेदाने सो ऽजूदवनिशासनः ॥ १४ ॥ १ पादशंखलाः Sks ·कुणालो नाम तनुजूरशोकस्याप्यजायत । कुमारजुक्तौ राजादात्तस्मायुजयिनी पुरीम् ॥ १५ ॥ उऊयिन्यां स्थितो राजनियुक्तैर्वालधारकैः । रयमाणो जीवितवत्सो ऽनूत्साग्राष्टंडायनः॥१६॥ राझे च तावषयसं तमाख्यन्वालधारकाः। दध्यावध्ययना) ऽयमिति राजापि हर्षजाक् ॥ १७ ॥ ततो राजा कुमारायालिखदेखे स्वयं त्विदम् । प्राकृतं सुखबोधाय यत्कुमारो अधीयउ ॥ १७ ॥ सपत्नी जननी तत्र कुणालस्य निषेषी । राज्ञः पाश्चांउपादाय तं तु लेखमवाचयत् ॥ १५॥ मत्सुतस्यैव राज्यं स्तात्कुणालस्य तु नेति सा । अन्यचित्ते नरपतावकरोत्कूटमीदृशम् ॥ २० ॥ निष्ठीवनाीकृतया नेत्राञ्जनशलाकया। आकृष्य कजाद नेत्रादकारे विन्मुकं ददौ ॥१॥ अशोको ऽपि प्रमादेन नानुवाचितमेव हि । तं लेखं मुयामासोजयिन्यां प्राहिणोदय ॥२२॥ तं लेख पितृनामाकं मुजालङ्कृतमस्तकम् । पाणिज्यामाददे हान्यां कुमारो मूर्ध्नि च न्यधात् ॥ २३ ॥ लेखं वाचयामास कुमारो लेखकादथ । वाचयित्वा च तूष्णीको विषलो लेखको ऽप्यनूत् ॥ २ ॥ तस्मिन्नुदश्रुनयने लेखार्थ वक्तुमदमे । ततश्च तत्करावेखं कुमारः स्वयमाददे ॥२५॥ दर्शनोत्प्रेक्षाणैर्वानपि वाचयितुं क्षमः । वाचयामास तं लेखमशोकतनयः स्वयम् ॥ २६ ॥ अंधीयन इति प्रेदयाक्षराएयुजायिनीपतिः। दध्यौ मौर्यान्वये को ऽपि गुर्वाज्ञालको न हि ॥२७॥ लोप्स्यामि राज्ञो यद्याज्ञामहमेवाग्रतः स्थितः। तदा मत्कृत एवाध्वान्येषामपि नविष्यति ॥ २ ॥ ततश्च साहसनिधिौर्यवंशाब्धिचन्धमाः। अनक्ति स्म स्वयमपि नेत्रे तप्तशलाकया ॥ २५॥ १ अष्टवर्षेभ्योऽधिकः ·विज्ञाय तमशोकश्रीमहासाहसकारकम् । धिकूटलेखको ऽस्मीति निनिन्दात्मानमात्मना ॥३०॥ अचिन्तयच्च मुर्दैवाधिष्ठितो ऽहं हताशयः । कुमारो यदनूदेवं प्रमादलिखितेन मे ॥ ३१ ॥ राज्यं वा मएमलित्वं वा वत्सो नाद्यायमर्हति । मयि यस्येदृशी नक्तिर्धिक्तस्येदृशमागतम् ॥ ३२ ॥ यौवराज्यमसौ तुक्त्वा जविष्यति नृपो ऽप्यसौ । मनोरथेन पर्याप्तममुना साम्प्रतं मम ॥३३॥ कुणालायेत्यशोकश्रीददौ ग्रामं महर्बिकम् । तत्सापत्नकुमाराय ददावुऊयिनी पुनः ॥ ३३॥ कुणालस्य तु तं ग्रामं नुञ्जानस्य परेद्यपि । अनूवरनियां पल्यां सूनुः सम्पूर्णलक्षणः ॥ ३५ ॥ वर्धापिकान्यो दासीच्यः कुमारः पारितोपिकम् । दत्त्वा महोत्सवं चके पुत्रजन्मनिवन्धनम् ॥ ३६ ॥ मातुर्मनोरथं लध्व्या वृथैवाद्य करोम्यहम् । इत्यागात्पाटलीपुत्रं कुणालो राज्यलिप्सया ॥३७॥ ततो गीतविनोदेन स्वेचया स पुरे नमन् । प्रेयान्वनूव लोकस्य गान्धर्वेणातितुम्बुरुः ॥ ३० ॥ पाटलीपुत्रनगरे यत्र यत्र जगौ स तु । तत्र तत्र ययुः पौरा गीताकृष्टाः कुरङ्गवत् ॥ ३५ ॥ गान्धर्वेणाद्भुतं श्रुत्वा तमन्ध इति पार्थिवः । आहूय जवनीगुप्तं कृत्वा गातुं समादिशत् ॥४०॥ यथास्थानं मन्जमध्यतारैः षड्जादिनिः स्वरैः । पद्यप्रवन्धमीदं जगौ राग स पोषयन् ॥४१॥ प्रपौत्रश्चन्धगुप्तस्य विन्सारस्य नप्तकः । एपो ऽशोकश्रियः सूनुरन्धो मार्गति काकिणीम् ॥१२॥ पद्यप्रवन्धमन्धेन गीयमानं महीपतिः। श्रुत्वा पप्रठ को नाम त्वमस्याख्याहि गायन ॥ ३ ॥ स उवाच तवैवास्मि कुणालो नाम नन्दनः । त्वदाझालेखमीदित्वा यो ऽन्धः स्वयमजायत ॥ ४ ॥ १ पौत्रः

·OSIS
ततो जवनिकां वेगादपसार्य नरेश्वरः । दृष्ट्वोपलक्ष्य स्वं सूनुमुदश्रुः परिषस्वजे ॥४॥
ऊचे च राजा तुष्टोऽस्मि वत्स तुज्यं ददामि किम् । व्यजिझपत्कुमारोऽपि याचेऽहं देव काकिणीम्॥६॥
किमेतद्याचितमिति राझि ब्रुवति मन्त्रिणः । ऊचिरे राजपुत्राणां काकिणी राज्यमुच्यते ॥ ४॥
राजा प्रोवाच हे वत्स किं राज्येन करिष्यसि । तत्ते स्यादन्यसादेव दैवापहृतचक्षुषः ॥ ७ ॥
व्यजिझपत्कुमारोऽपि तात जातोऽस्ति मे सुतः। पौत्रेण वर्धसे दिष्ट्या राज्ये ऽस्मिन्सोऽनिषिच्यताम् ॥धए।
पप्रचाशोकराजो ऽपि कदोत्पेदे सुतस्तव । सम्प्रत्येवेत्यकथयत्कुणालो ऽपि कृताञ्जलिः ॥ ५० ॥
तदैव तमशोकश्रीः समानाययदर्लकम् । नामापि सम्प्रतिरिति तस्याकृत कृतोत्सवः ॥ ५१ ॥
अमोघवागशोकश्रीस्तं दशाहादनन्तरम् । सम्प्रति स्तन्यपमपि निजे राज्ये न्यवीविशत् ॥ ५५ ॥
वृधिमासादयामास वयसा विक्रमेण च । श्रिया च सम्प्रतिरजूच्चाजन्म परमार्हतः ॥५३ ॥
क्रमेण साधयामास चरतार्ध सदक्षिणम् । प्रचएमशासनश्चानुत्पाकशासनसन्निनः ॥ ४ ॥
इतञ्च तस्मिन्मुष्काले कराले कालरात्रिवत् । निर्वाहार्थ साधुसङ्घस्तीरं नीरनिधेर्ययौ ॥ ५५ ॥
अगुण्यमानं तु तदा साधूनां विस्मृतं श्रुतम् । अनन्यसनतो नश्यत्यधीतं धीमतामपि ॥५६॥
सद्यो ऽथ पाटलीपुत्रे पुष्कालान्ते ऽखिलो ऽमिलत् । यदङ्गाध्ययनोद्देशाद्यासीद्यस्य तदाददे ॥ २७ ॥
ततश्चैकादशाङ्गानि श्रीसद्धो ऽमेलयत्तदा । दृष्टिवादनिमित्तं च तस्थौ किंचितिचिन्तयन् ॥ ५० ॥
नेपालदेशमार्गस्थं नववाहुं च पूर्विणम् । ज्ञात्वा सङ्घः समाह्वातुं ततः प्रैषीन्मुनिष्यम् ॥ एए॥
गत्वा नत्वा मुनी तौ तमित्यूचाते कृताञ्जली । समादिशति वः सङ्घस्तत्रागमनहेतवे ॥६॥

·सो ऽप्युवाच महाप्राणं ध्यानमारब्धमस्ति यत् । साध्यं पादशनिवागमिष्याम्यहं ततः॥६१॥ महापाणे हि निष्पन्ने कार्ये कस्मिंश्चिदागते । सर्वपूर्वाणि गुण्यन्ते सूत्रार्थाच्या मुहूर्ततः॥ ६ ॥ तघचस्तौ मुनी गत्वा सङ्घस्याशंसतामय । सङ्घो ऽप्यपरमाहूयादिदेशेति मुनिष्यम् ॥ ६३ ॥ गत्वा वाच्यः स आचार्यो यः श्रीसङ्घस्य शासनम् । न करोति नवेत्तस्य दएमः क इति शंस नः॥६॥ सङ्घवाह्यः स कर्तव्य इति वक्ति यदा स तु । तर्हि तदएमयोग्यो ऽसीत्याचार्यों वाच्य उच्चकैः ॥६५॥ तान्यां गत्वा तथैवोक्त आचार्यो ऽप्येवमूचिवान् । मैवं करोतु जगवान्सङ्घः किं तु करोत्वदः॥६६॥ मयि प्रसादं कुर्वाणः श्रीसङ्घः प्रहिणोत्विह । शिष्यान्मेधाविनस्तेन्यः सप्त दास्यामि वाचनाः ॥ ६ ॥ तत्रैकां वाचनां दास्ये निकाचर्यात पागतः । तिसृषु कालवेलासु तिस्रो ऽन्या वाचनास्तथा ॥ ६ ॥ सायाह्नप्रतिक्रमणे जाते तिस्रो ऽपराः पुनः । सेत्स्यत्येवं सङ्घकार्य मत्कार्यस्याविवाधया ॥६५॥ तान्यामेत्य तथाख्याते श्रीसद्धो ऽपि प्रसादलाक् । प्राहिणोत्स्थूलनजादिसाधुपञ्चशतीं ततः ॥ ७० ॥ तान्सूरिर्वाचयामास ते ऽप्यरूपा वाचना इति । जनज्येयुर्निजं स्थानं स्थूलजस्त्ववास्थित ॥ १ ॥ श्रीजावाहुपादान्ते स्थूलनको महामतिः । पूर्वाणामप्टकं वरपाठीदप्रजिजूंशम् ॥ ७२ ॥ किमुन्नग्नस्त्वमित्युक्तः सूरिणा सो ऽब्रवीदिदम् । नोनज्ये नगवन्किं तु ममाल्पा एव वाचनाः ॥ ७३ ॥ सूरिरूचे मम ध्यानं पूर्णप्रायमिदं ततः । तदन्ते वाचनास्तुन्यं प्रदास्यामि त्वदिचया ॥ ४ ॥ स्थूलनजस्ततः प्रोचे ऽधीतशेपं च मे कियत् । सङ्घयां गुरुस्तदा चाख्यद्विन्दूदध्युपमानतः ॥ ५ ॥ १ उद्विज्य जग्मु. जर ·ततोऽहमित्यवोचं च सादादाख्याति चेजिनः । ततो हृदयसंवित्तिर्जायते मम नान्यथा ॥ ए२ ॥ अत्रार्थे सकलः सङ्घः कायोत्सर्गमदादथ । एत्य शासनदेव्योक्तं ब्रूत कार्य करोमि किम् ॥ ए३ ॥ सो ऽप्येवमनापिष्ट जिनपार्थमिमां नय । साख्यनिर्विघ्नगत्यर्थ कायोत्सर्गेण तिष्ठत ॥ ए॥ सङ्घ तत्प्रतिपेदाने मां सानैषीजिनान्तिके । ततः सीमन्धरः स्वामी लगवान्वन्दितो मया ॥ ए५ ॥ जरतादागतार्येयं निर्दोपेत्यवदझिनः । ततो ऽहं चिन्नसन्देहा देव्यानीता निजाश्रयम् ॥ ए६॥ श्रीसङ्घायोपदां प्रैपीन्मन्मुखेन प्रसादनाक् । श्रीमान्सीमन्धरस्वामी चत्वार्यध्ययनानि च ॥ ए॥ जावना च विमुक्तिश्च रतिकटपमथापरम् । तथा विचित्रचर्या च तानि चैतानि नामतः ॥ ए॥ अप्येकया वाचनया मया तानि धृतानि च । उजीतानि च सङ्घाय तत्तयाख्यानपूर्वकम् ॥ एए॥ आचाराङ्गस्य चूले पे आयमध्ययनपयम् । दशवैकालिकस्यान्यदय सङ्घन योजितम् ॥ १० ॥ इत्याख्याय स्थूलनजानुज्ञाता निजमाश्रयम् । ता ययुः स्थूलजसो ऽपि वाचनार्थमगाशुरुम् ॥ ११॥ न ददौ वाचनां तस्यायोग्यो ऽसीत्यादिशद्गुरुः। दीक्षा दिनात्प्रनृत्येपोऽप्यपराधान्व्यचिन्तयत् ॥१०॥ चिन्तयित्वा च न ह्यागः स्मरामीति जगाद च । कृत्वा न मन्यसे शान्तं पापमित्यवदशुरुः ॥ १३ ॥ स्थूलनजस्ततः स्मृत्वा पपात गुरुपादयोः। न करिष्यामि यो ऽदः क्षम्यतामिति चानवीत् ॥१०॥ न करिष्यसि नूयस्त्वमकापार्यदिदं पुनः। न दास्ये वाचनां तेनेत्याचार्यास्तमनूचिरे ॥ १०॥ स्थूलनस्ततः सर्वसङ्घनामानयजुरुम् । महतां कुपितानां हि महान्तो ऽवं प्रसादने ॥ १०६॥ १ हृदयानुभवः ·सूरिः सङ्घ बनाये ऽथ विचक्रे ऽसौ यथाधुना । तथान्ये विकरिष्यन्ति मन्दसत्त्वा अतः परम् ॥१७॥ अवशिष्टानि पूर्वाणि सन्तु मत्पार्थ एव तु । अस्यास्तु दोषदएको ऽयमन्यशिक्षाकृते ऽपि हि ॥१०॥ स सङ्घनाग्रहामुक्तो विवेदेत्युपयोगतः । न मत्तः शेषपूर्वाणामुछेदो नाव्यतस्तु सः॥१०॥ अन्यस्य शेषपूर्वाणि प्रदेयानि त्वया न हि । इत्यनिग्राह्य लगवान्स्थूलनअमवाचयत् ॥ ११० ॥ सर्वपूर्वधरो ऽथासीत्स्थूलनलो महामुनिः । न्यवेशि चाचार्यपदे श्रीमता नजवाहुना ॥ १११ ॥ वीरमोदाघर्षशते सप्तत्यग्रे गते सति । नवाहुरपि स्वामी ययौ स्वर्ग समाधिना ॥ ११ ॥ ततः प्रवोधं जनयञ्जनानां नीलोत्पलानामिव शीतरश्मिः। सर्वश्रुतस्कन्धनिधानकोशः श्रीस्थूलो व्यहरत्पृथिव्याम् ॥ ११३ ॥ श्त्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते बिन्फुसारअशोकश्री- कुणालकथासम्प्रतिजन्मराज्यप्रातिस्थूलनपूर्वग्रहणश्रीनबाहुखर्गगमनवर्णनो नाम नवमः सर्गः।

·दशमः सर्गः।
आचार्यः स्थूलजकोऽपि श्रावस्त्यामन्यदा ययौ । बाह्योद्याने च समवासापद्दपिजिरावृतः ॥ १ ॥
सर्वो ऽपि लोकः श्रावस्तीवास्तव्यस्तै विवन्दिषुः । हर्पसंवर्मितोत्साहस्तत्रोद्याने समाययौ ॥२॥
जगवान्स्थूलजसो ऽपि जगन्नअङ्करस्तदा । विततान सुधासारमधुरां धर्मदेशनाम् ॥ ३ ॥
स्थूलजकः स्वसुहृदं श्रावस्तीवासिनं निजम् । धनदेवमनायातं विज्ञायैवमचिन्तयत् ॥४॥
स मे प्रियसुहन्नूनमिह नास्ति कुतो ऽन्यथा । पूर्लोकः सकलो ऽप्यागान्न पुनः स्नेहलो ऽपि सः॥५॥
गतो देशान्तरं वा स्यादू ग्लानो वा स्यादिति स्वयम् । गामि तहमपि सो ऽनुग्राह्यो विशेषतः॥६॥
इति निश्चित्य नगवान्स्थूलजस्ततो वनात् । वन्दारुनिरनिमुखैश्चय॑मानपदाम्बुजः ॥ ७ ॥
सप्रमोदं पुरस्त्रीनिर्गीयमानतपोगुणः । जक्तानां श्रीमतां ग्लैमएकपाध व स्थितः ॥ ॥
आवृत्तवृन्तपद्माजविवलत्कन्धराननैः। अग्रेसरैः श्राधजनैः प्रेक्ष्यमाणमुखाम्बुजः ॥ ए॥
नगरीमध्यचैत्यानि वन्दमानः पदे पदे । जगाम पूर्वसुहृदो धनदेवस्य सद्मनि ॥ १० ॥
चतुर्तिः कलापकं ॥
तत्राविशच्च नगवान्कल्पशाखीव जङ्गमः । ददृशे च धनेश्वर्या धनदेवगृहस्थया ॥११॥
समुत्थायासनात्सद्यो धनेश्वर्यनवद्यधीः । स्थूलनमवन्दिष्ट जूतदन्यस्तमस्तका ॥ १२॥
ततः सा स्थूलनजाय दापयन्महदासनम् । सतां नक्त्यनुसारेण गुरौ हि प्रतिपत्तयः । १३ ॥
जगवानप्यलञ्चके प्रतिलिख्य तदासनम् । तां धर्मदापनिवाहोदन्तेनान्वग्रहीदय ॥ १५ ॥

·पतिप्रवासविधुरां पप्रच च धनेश्वरीम् । नावसारे पतिः किं ते धनदेवो न दृश्यते ॥ १५ ॥
धनेश्वर्यप्यदो ऽवादीत्पतिर्हि नगवन्मम । व्ययते स्म धनं सर्व यगृहे ऽदहिःस्थितम् ॥ १६ ॥
सो ऽर्थहीनः पुरे ऽत्राजूवघुरेव तृणादपि । अर्थाः सर्वत्र पूज्यन्ते न शरीराणि देहिनाम् ॥ १७ ॥
न चापत्पूर्वपुरुषनिधीनन्वेषयन्नपि । निर्जाग्यस्यान्तिकस्थापि श्रीहि दीपान्तरस्थिता ॥१७॥
स वणिग्व्यवहारेण प्रविणोपार्जनेन्छया । गतो देशान्तरं को हि विदेशो व्यवसायिनाम् ॥ १५ ॥
ज्ञात्वा श्रुतवलेनाथ निधिस्थानं तदोकसि । आख्यातुं चिन्तयामास तस्यै सूरिः कृपानिधिः ॥२०॥
धर्मोपदेशव्याजेन नगवान्हस्तसञ्झ्या । अधःस्थितनिधिं स्तम्लं मुनिस्तस्यै प्रदर्शयन् ॥२१॥
व्याहादियि संसारस्वरूपं पश्य कीदृशम् । गृहमीरक्तव नर्तुर्वाणिज्यं तच्च तादृशम् ॥ २५॥ युग्मं ॥
एवमाख्याय नगवान्धनेश्वर्या मुहुर्मुदुः । ययौ विहर्तुमन्यत्रार्हतं धर्म प्रजावयन् ॥ २३ ॥
धनदेवस्ततो लाजोदयकर्मविवर्जितः । यादृग्गतस्ताहगागात्तैरेव वसनैरपि ॥२४॥
स्थूलनागमोदन्तं तस्य चाख्यप्पनेश्वरी । सहर्ष सो ऽपि पाठ किमूचे लगवानपि ॥ २५ ॥
साप्याख्यत्स्थूलनप्रेण विहिता धर्मदेशना । अस्य स्तम्जस्यानिमुखहस्ताजिनयपूर्वकम् ॥ २६॥
धनदेवो ऽप्यदो दध्यौ तस्य ज्ञानाम्बुवारिधेः । न ह्यभिप्रायरहिता चेष्टा नवति जातुचित् ॥ २७ ॥
स्तम्लमुद्दिश्य हस्तानिनयो यविदधे मुहुः । तन्नूनमस्य स्तम्नस्याधस्तात्सम्नाव्यते निधिः ॥ २७ ॥
इति बुद्ध्या धनदेवः स्तम्नमूलमचीखनत् । तत्र चाविरजूद्रव्यं तत्पुण्यमिव पुष्कलम् ॥ २७ ॥
धनदेवो ऽनवत्तेन धनेन धनदोपमः । स्थूलनप्रसादो ऽयमिति च व्यस्मरन्न हि ॥ ३० ॥

·45 स्थूलनजस्य वन्धस्य वयस्यस्योपकारिणः । वन्दनायान्यदा सो ऽगास्पाटलीपुत्रपत्तनम् ॥ ३१ ॥ ततश्च वसतौ गत्वा स्थूलन महामुनिम् । ववन्दे सपरीवारं धनदेवः प्रमोदनाक् ॥ ३२ ॥ ऊचे च स्थूलनी धनदेवः कृताञ्जलिः । त्वत्प्रसादेन दारिद्र्यसमुझं तीर्णवानहम् ॥ ३३ ॥ नानृणस्त्वत्प्रसादस्य लवामि जगवन्नहम् । त्वं गुरुस्त्वं च मे स्वामी तदादिश करोमि किम् ॥ ३४॥ भूयास्त्वमाईत इति स्थूलनप्रेण जटिपतः। मित्युक्त्वा धनदेवः स्वस्थानमगमत्पुनः ॥ ३५ ॥ स्वामिना स्थूलजण शिष्यौ घावपि दीक्षितौ । आर्यमहागिरिश्चार्यसुहस्ती चानिधानतः ॥ ३६ ॥ तौ हि यक्षार्ययाबाह्यादपि मात्रेव पालितौ । इत्यायोपपदी जातौ महागिरिसुहस्तिनौ ॥ ३७॥ खड्गधारेव तीव्र तावतीचारविवर्जितम् । परीपहेन्यो निीको पालयामासतुर्बतम् ॥ ३० ॥ तौ स्थूलजनपादाजसेवामधुकरावुनौ । साङ्गानि दश पूर्वाणि महाप्रज्ञावधीयतुः ॥३५॥ शान्तौ दान्तौ लब्धिमन्तावधीतावायुष्मन्तौ वाग्मिनौ दृष्टलक्ती । आचार्यत्वे न्यस्य तौ स्थूलनमः कालं कृत्वा देवयं प्रपेदे ॥ ४० ॥ श्त्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महाकाव्ये आर्यम- हागिरिधार्यसुहस्तिदीक्षास्थूलन खर्गगमनकीर्तनो नाम दशमः सर्गः ॥ १ खगेम् ·एकादशः सर्गः जविकाननुगृह्णन्तौ कुर्वाणो धर्मदेशनाम् । महीं विहरतः स्मायौँ महागिरिसुदस्तिनौ ॥ १ ॥ कालक्रमेण जगवाञ्जगद्वन्धुर्महागिरिः। शिष्यान्निष्पादयामास वाचनाजिरनेकशः॥२॥ महागिरिनिजं गन्चमन्यदादात्सुहस्तिने । विहर्तुं जिनकपेन त्वेको ऽजून्मनसा स्वयम् ॥ ३ ॥ व्युछेदाजिनकटपस्य गढनिश्रास्थितोऽपि हि । जिनकटपाहया वृत्त्या विजदार महागिरिः॥४॥ ते धर्मदेशनावारि वर्षन्तो वारिदा इव । विहरन्तो ऽन्यदा जग्मुः पाटलीपुत्रपत्तनम् ॥ ५॥ वसुन तिरिति श्रेष्ठी तत्र चार्यसुहस्तिना । सम्बोधितः श्रावको ऽनूजीवाजीवादितत्त्व वित् ॥ ६ ॥ सुस्त्याख्यातधर्मानुवादेन स्वजनानपि । प्रबोधयितुमारेले वसुजूतिर्दिवानिशम् ॥७॥ प्रबोध्यमाना अपि ते सादरं वसुजूतिना । नाबुध्यन्त विना धर्माचार्यमित्यत्पमेधसः॥७॥ वसुतिगुरोराख्यनगवन्स्वजना मया। न पारिता बोधयितुं तान्बोधयितुमर्हसि ॥ ए॥ इति तत्प्रतिबोधाय सुहस्ती तगृहं ययौ । सुधातरङ्गिणीप्रायां प्रारेले धर्मदेशनाम् ॥ १० ॥ प्राविशत्तत्र निझार्थ तदा चार्यमहागिरिः । तमभ्युदस्थादाचार्यः सुहस्ती वन्दते स्म च ॥ ११ ॥ श्रेष्ठयप्युवाच युष्माकमपि को ऽप्यस्ति किं गुरुः । युष्मानिर्वन्द्यते विश्ववन्द्यैर्यदयमागतः॥१२॥ सुहस्ती स्माह नोः श्रेष्ठिन्ममैते गुरवः खलु । त्यागाहलक्तपानादिनिक्षामाददते सदा ॥ १३॥ दृग्जिक्षाशना ह्येते ऽपरथा स्युरुपोपिताः । सुगृहीतं च नामैपां वन्द्यं पादरजो ऽपि हि ॥१४॥ १ अन्यथा ·एवं महागिरिं स्तुत्वा प्रतिबोध्याखिलांश्च तान् । पुनरेव निजं स्थानं सुहस्ती नगवान्ययौ ॥ १५ ॥ श्रेष्ठयपि स्वजनानूचे दृढनक्तिर्विशेपतः। ईदृशं पश्यथ मुनिं यदा जिक्षार्थमागतम् ॥ १६॥ त्यज्यमानं दर्शयित्वा जक्तपानादिकं तदा । तस्मै देयं तदादत्तं तधि वः स्यान्महाफलम् ॥१७॥युग्मं॥ स्वजनैर्वसुजूतेस्तु प्रत्यपद्यत तपचः। निक्षार्थ च दितीये ऽह्नि तेष्वेवागान्महागिरिः॥ १७ ॥ महागिरिं समायान्तं दृष्ट्वा ते श्रेठिवन्धवः । तथैवारेनिरे कर्तुं तस्मै तदातुमिचवः ॥ १ए । उपयोगेन विज्ञाय तदशुद्धं महागिरिः । श्रनादायैव वसतिं गत्वा चोचे सुहस्तिनम् ॥ २० ॥ त्वया ह्यो विनयं कृत्वानेषणा महती कृता । ते हि त्वउपदेशेन निवां मह्यमसऊयन् ॥ २१ ॥ नैवं जूयः करिष्ये ऽहमिति जटपन्सुहस्त्यपि । क्षमयामास पादाग्रे लुग्न्नार्यमहागिरिम् ॥ २॥ इतश्च सम्प्रतिनृपो ययावुजायिनी पुरीम् । कदापि क्वापि तिष्ठन्ति स्वनूमौ हि महीनुजः ॥२३॥ जीवन्तस्वामिप्रतिमारथयात्रां निरीदितुम् । आयातावन्यदावन्त्यां महागिरिसुहस्तिनौ ॥२५॥ पृथक्पृथक्वसत्यां तौ तस्थतुः सपरिचदौ । तयोरतिमहागचस्ततो नैकत्रसङ्गमः ॥ २५॥ निर्ययौ चोत्सवेनाथ जीवन्तस्वामिनो रथः। मनोमयूरजलदः पौराणां नक्तिशालिनाम् ॥ २६ ॥ तान्यामाचार्यवर्यान्यां श्रीसद्धेनाखिलेन च । अन्वीयमानः स रथः पुर्यां पर्याटदस्खलन् ॥२७॥ गते राजकुलघारं रथे ऽथ पृथिवीपतिः । वातायनस्थितो दूराद्ददर्शार्यसुहस्तिनम् ॥२॥ दध्यौ चैवं मुनीन्छो ऽयं मन्मनःकुमुदोमुपः । क्वापि दृष्ट श्वानाति न स्मरामि तु किं ह्यदः ॥ २५ ॥ १ अनुगम्यमानः ok S ·-SS ते साधवो ऽनिदधिरे जानन्ति गुरवः खलु । वयं गुरुपराधीना न किंचिदातुमीश्महे ॥ ४५ ॥ ततः स रङ्कः साधूनामन्वेव वसतिं ययौ । दीनात्मा तत्र दृष्ट्वास्मानयाचत च नोजनम् ॥ ४६॥ साधवः कथयन्ति स्म लगवन्नमुना पथि । याचिता धयमप्युच्चै|जनं दीनमूर्तिना ॥ ७ ॥ विदितं चैवमस्मानिरुपयोगपरायणैः । नावी प्रवचनाधारो यो ऽयं नवान्तरे ॥४॥ ततः स प्रमको ऽस्मानिः प्रियपूर्वमन्नाष्यत । यद्यादत्से परिव्रज्यां बनसे नोजनं तदा ॥ ए॥ ऽचिन्तयदग्रे ऽपि सर्वकष्टमयो ह्यहम् । तघरं व्रतजं कष्टमिटनोजनलालकृत् ॥ ५० ॥ प्रतिपन्नं परिव्रज्यां ततो र तदैव तम् । प्रवाज्यावूनुजामेष्टं मोदकादि यथारुचि ॥ ११ ॥ स स्वादं स्वाउमाहारं तथा ह्याकएठमात्तवान् । पन्थाः श्वासानिलस्यापि यथा उसञ्चरोऽजवत्॥५॥ तदिनस्यैव यामिन्यां तेनाहारेण नूयसा । रुद्धश्वासो विपन्नः स श्वासजीवा हि देहिनः ॥ ५३ ॥ स्थितो मध्यस्थानावेन रङ्कसाधुर्विपद्य सः । कुणालस्यावन्तिपतेः सूनुस्त्वमुदपद्यथाः ॥ ५५ ॥ पुनर्विज्ञपयामास सुहस्तिनमिलापतिः । लगवंस्त्वत्प्रसादेन प्राप्तो ऽहं पदवीमिमाम् ॥ ५५॥ त्वया प्रवाजितो न स्यां तदाहं नगवन्यदि । अस्पृष्टजिनधर्मस्य का गतिः स्यात्ततो मम ॥ ५६ ॥ तदादिशत मे किंचित्प्रसीदत करोमि किम् । जवामि नानृणो ऽई वः पूर्वजन्मोपकारिणाम् ॥ ७ ॥ जन्मन्यत्रापि गुरवो यूयं मे पूर्वजन्मवत् । अनुगृह्णीत मा धर्मपुत्रं कर्तव्यशिक्ष्या ॥ ५ ॥ कृपालुरादिदेशार्यसुहस्ती जगवान्नृपम् । जिनधर्मं प्रपद्यस्व परत्रेह च शर्मणे ॥ एए । वर्गः स्यादपवर्गो वामुत्राईधर्मशालिनाम् । इह इस्त्यश्वकोशादिसम्पदश्चोत्तरोत्तराः॥ ६० ॥ 964 SIGLO S OG ·k अन्यग्रहीदथ नृपस्तदने तदनुझया । अर्हन्देवो गुरुः साधुः प्रमाणं मे ऽहतो वचः ॥ ६१ ॥ अणुव्रतगुणवतशिदाव्रतपवित्रितः । प्रधानश्रावको जझे सम्प्रतिस्तत्प्रनृत्यपि ॥ ६ ॥ त्रिसन्ध्यमप्यवन्ध्यश्रीर्जिना मर्चति स्म सः । साधर्मिकेषु वात्सल्यं वन्धुष्विव चकार च॥ ६३ ॥ स सर्वदा जीवदयातरङ्गितमनाः सुधीः । अवदानरतो दानं दीनेन्यो ऽज्यधिकं ददौ ।। ६४ ॥ आवैताब्यं प्रतापाढ्यः स चकाराविकारधीः । त्रिखएक नरतक्षेत्रं जिनायतनमएिकतम् ॥६५॥ सुहस्त्याचार्यपादानामवन्त्यामेव तस्थुषाम् । चैत्ययात्रोत्सवश्चके सङ्घनान्यत्रवत्सरे ॥ ६६ ॥ मएमपं चैत्ययात्रायां सुहस्ती जगवानपि । एत्य नित्यमलञ्चके श्रीसद्धेन समन्वितः ॥ ६७ ॥ सुहस्तिस्वामिनः शिष्यपरमाणुरिवाग्रतः । कृताञ्जलिस्तत्र नित्यं निषसाद च सम्प्रतिः॥ ६ ॥ यात्रोत्सवान्ते सङ्घन रथयात्रा प्रचक्रमे । यात्रोत्सवो हि नवति सम्पूर्णो रथयात्रया ॥ ६ए॥ रथो ऽथ रथशालाया दिवाकररथोपमः । निर्ययौ स्वर्णमाणिक्यद्युतिद्योतितदिङ्मुखः ॥ ७० ॥ श्रीमदईत्प्रतिमाया रथस्थाया महर्द्धिनिः । विधिज्ञैः स्नात्रपूजादि श्रावकैरुपचक्रमे ॥ ११ ॥ क्रियमाणे ऽर्हतः स्नात्रे स्नात्राम्लो न्यपतप्रथात् । जन्मकल्याणके पूर्व सुमेरुशिखरादिव ॥ ७ ॥ श्रादैः सुगन्धिनिर्जन्यैः प्रतिमाया विलेपनम् । स्वामिविज्ञाप्सुन्निरिवाकारि वनाहितांशुकैः ॥ ३ ॥ मालतीशतपत्रादिदामनिः प्रतिमाईतः । पूजितानात्कलेवेन्दोवृता शारदवारिदैः ॥ ७ ॥ दह्यमानागरूत्यान्निधूमलेखाजिरावृता । अशुजत्प्रतिमा नीलवासोनिरिव पूजिता ॥ ३५॥ आरात्रिकं जिनार्चायाः कृतं श्राबैचलचिखम् । दीप्यमानौषधी चक्रशैलशृङ्गविरुम्बकम् ॥ ७६॥ SONG R ·155 यन्दित्वा श्रीमदर्हन्तमथ तैः परमार्हतैः। रथ्यैरिवाग्रतोनूय स्वयमाचकृपे रथः ॥ ७ ॥ नागरी जिरुपक्रान्तसहलीसकरासकः । चतुर्विधातोद्यवादसुन्दरप्रेक्षणीयकः ॥ १० ॥ परितः श्राविकालोकगीयमानोरुमङ्गलः। प्रतीन्विविधां पूजां प्रत्यढें प्रतिमन्दिरम् ॥ ए॥ बहलैः कुङ्कुमाम्नोजिरजिपित्ताग्रनूतलः । सम्प्रतेः सदनधारमाससाद शनै रथः ॥ ७० ॥ ॥ त्रिनिर्विशेषकं ॥ राजापि सम्प्रतिरथ रथपूजार्थमुद्यतः। आगात्पनसफलवत्सर्वाङ्गो जिन्नकण्टकः॥१॥ रथानिरूढां प्रतिमां पूजयाप्टप्रकारया । अपूजयन्नवानन्दसरोहंसो ऽवनीपतिः ॥ ७ ॥ तदानीमेव सामन्तानाहूय निखिलानपि । सम्यक्त्वं ग्राहयित्वैवमादिदेश विशांपतिः ॥ ३ ॥ मन्यध्वमयि सामन्ताः सम्यग्मां स्वामिनं यदि । तनवन्तु सुविहितश्रमणानामुपासकाः॥ ॥ चव्यैरपि न मे किंचिद्युष्महत्तैः प्रयोजनम् । एवं कृते हि सामन्ताः प्रियं नवति मे कृतम् ॥ ५ ॥ एवमाशाप्य सामन्ता विसृष्टाः स्वस्वनीवृति । गत्वा चक्रुः स्वामित्नत्त्या श्रमणानामुपासनाम् ॥६॥ प्रावर्तयन्रथयानां तत्रानुगमनं सथा। रथाग्रे पुष्पवृष्टिं च चैत्यपूजां च ते व्यधुः ॥ ७ ॥ इत्यादि श्रावकाचारं ते सर्वे चक्रिरे तथा । प्रान्तदेशा अपि साधुविहाराही यथाजवन् ॥ ७ ॥ सम्प्रतिश्चिन्तयामास निशीथसमये ऽन्यदा । अनार्येष्वपि साधूनां विहारं वतर्याम्यहम् ॥ ५ ॥ श्त्यनार्यानादिदेश राजा दध्ध्वं करं मम । तथा तथास्मत्पुरुषा मार्गयन्ति यथा यथा ॥ ए० ॥ १ गृह्णन् २ स्वस्वदेशे ·को गृह्णात्यवशिष्टानमिति पृष्टा महीनुजा । आख्यन्महानसायुक्ताः स्वामिन्नादद्महे वयम् ॥ १०६॥ आदिदेश च ताराजा यदन्नमवशिष्यते । अकृताकारितार्थिन्यः साधुन्यो देयमेव तत् ॥ १७ ॥ अव्यं दास्यामि वस्तेन सनिर्वाहा नविष्यथ । न हि केष्वपि कार्येषु सीदति व्यवाचनः ॥ १७ ॥ ते ऽवशिष्टान्नपानादि तदाद्यपि तदाझया। साधुन्यो ददिरे ते ऽपि स्वीचक्रुः शुचिदर्शनात् ॥ १०ए॥ श्रमणोपासको राजा कान्दविकानयादिशत् । तैलाज्यदधिविक्रेतुन्वस्त्र विक्रयकानपि ॥ ११ ॥ यत्किंचिउपकुरुते साधूनां देयमेव तत् । तन्मूल्यं वः प्रदास्यामि मा स्म शङ्कध्वमन्यथा ॥ १११ ॥ ते तयारेजिरे कर्तु जातहर्षा विशेषतः। विक्रीयमाणे पण्ये हि वणिजामुत्सवो महान् ॥ ११२ ॥ तत्तवार्यसुहस्ती तु दोपयुक्तं विदन्नपि । सेहे शिष्यानुरागेण लिप्तचित्तो बलीयसा ॥ ११३ ॥ सुहस्तिनमितश्चार्यमहागिरिरलाषत । अनेषणीयं राजान्नं किमादत्से विदन्नपि ॥ ११ ॥ सुहस्त्युवाच लगवन्यथा राजा तथा प्रजाः। राजानुवर्तनपराः पौरा विश्राणयन्त्यदः ॥ ११५ ॥ मायेयमिति कुपितो जगादार्यमहागिरिः । शान्तं पापं विसम्जोगः खल्वतः परमावयोः ॥ ११६ ॥ सामाचारीसमानैर्हि साधुभिः साधु सङ्गतम् । सामाचारीविन्निन्नस्य जिन्नो ऽध्वातः परं तव ॥११॥ वेपमानो लिया वाल व नक्तः सुहस्त्यपि । आर्यमहागिरिपादान्वन्दित्वोचे कृताञ्जलिः ॥ ११ ॥ सापराधो ऽस्मि जगवन्मिथ्याउःकृतमस्तु मे । दम्यतामपराधो ऽयं करिष्ये नेदृशं पुनः ॥ ११ ॥ ऊचे महागिरिरथ दोपः को नाम ते ऽथवा । पुरा नगवता वीरस्वामिनैतछि नापितम् ॥ १० ॥ १ ददन्ति RESPALI

·मदीये शिष्यसन्ताने स्थूलजनमुनेः परम् । पतत्प्रकर्षा साधूनां सामाचारी लविष्यति ॥ ११ ॥
स्थूलजनमुनेः पश्चादावां तीर्थप्रवर्तकौं । अव तदिदं स्वामिवचः सत्यापितं त्वया ॥ १५ ॥
स्थापयित्वेत्यसम्जोगिकल्पमार्यमहागिरिः । जीवन्तस्वामिप्रतिमां नत्वावन्त्या विनिर्ययौ ॥ १३ ॥
पूर्व हि समवसृतौ श्रीमतश्चरमाईतः । दशार्णनसम्बोधसमये यानि जज्ञिरे ॥ १२ ॥
गजेन्द्रस्याग्रपदानि समायाते दिवस्पतौ । तथैवास्थुश्च तत्रागात्तीर्थे चार्यमहागिरिः॥ १२५ ॥ युग्मं ॥
ख्याते तत्र महातीर्थे गजेन्डपदनामनि । त्यक्तदेहो ऽनशनेन ययौ स्वर्ग महागिरिः॥ १६ ॥
पार्थिवः सम्प्रतिरपि पालयश्रावकव्रतम् । पूर्णायुर्देव्यत्सिदि क्रमेण च गमिष्यति ॥१२७ ॥
अत्र विहृत्यान्यनार्यसुहस्त्युझायिनी पुनः । जीवन्तस्वामिप्रतिमावन्दनार्थ समाययौ ॥ १२ ॥
बाह्योद्याने च नगवान् सुहस्ती समवासरत् । वसतिं याचितुं प्रेषीत्पूर्मध्ये पौ मुनी च सः ॥ १२ए ॥
तौ तु नजानिधानायाः श्रेष्ठिन्या जग्मतुहे । सापि पाच तौ नत्वा किं नामादिशयो युवाम् ॥१३॥
तावप्यूचतुरावां हि शिष्यावार्यसुहस्तिनः । तदादेशेन कड्याणि वसतिं प्रार्थयावहे ॥ १३१ ॥
विशालां वाहनकुटी वसतिं सार्पयत्ततः । सुहस्ती सपरीवारो ऽप्यलञ्चके ततश्च ताम् ॥ १३ ॥
परावर्तितुमारेने प्रदोषसमये ऽन्यदा । आचार्यैनलिनीगुल्मानिधमध्ययनं वरम् ॥ १३३ ॥
जसायाश्च सुतो ऽवन्तिसुकुमालः सुरोपमः । तदा च विलसन्नासीत्सप्तनूनिगृहोपरि ॥ १३४ ॥
घात्रिंशता कलत्रैः स क्रीमन् स्वःस्त्रीनिरपि । तस्मिन्नध्ययने कर्ण ददौ कर्णरसायने ॥ १३५ ॥
तत्सम्यगाकर्णयितुं जासूनुरनूनधीः । प्रासादाद्रुतमुत्तीर्य वसतिधारमाययौ॥ १३६ ॥

·अनुजूतं मया केदमिति चिन्तापरः स तु । सञ्जातजातिस्मरणो ययावाचार्यसन्निधौ ॥ १३७ ।। नत्वा चोवाच लगवन्नायास्तनयो ह्यहम् । पुरा च नलिनीगुल्मविमाने त्रिदशो ऽनवम् ॥ १३ ॥ विमानं नलिनीगुटमं जातिस्मृत्या मया स्मृतम् । तत्रैव गन्तुं यो ऽद्य परिविवजिपाम्यहम् ॥ १३ए । ततः प्रार्थयमानं तं प्रव्राजयत मामिति । आचार्य मिश्रा जगः सुकुमारोऽसि दारक ॥१४॥ सुखदा लोहचणकाः सुस्पर्शा वह्नयो ऽपि हि । पुष्करं तु जिनोपझं तपो ऽतीचारवर्जितम् ॥ ११ ॥ नायो ऽजिदधे बाद प्रव्रज्योत्कण्ठितस्त्वहम् । सामाचारी चिरतरं न च पालयितुं क्षमः ॥ १५ ॥ आदावेव परिव्रज्यां तस्मादनशनान्वितम् । आदास्ये सत्त्वमालम्व्य स्तोकं कष्टमिदं खलु ॥ १४३ ॥ गुरुरूचे महानाग प्रव्रज्यां चेजिघृक्षसि । तदनुज्ञापय निजान्वन्धूनिह हि कर्मणि ॥ १४ ॥ अवन्तिसुकुमालो ऽपि गृहे गत्वा कृताञ्जलिः । आपप्रच्छे निजान्बन्धूननुजज्ञे तु तैर्न हि ॥१५५ ॥ जज्ञासूनुस्ततः केशस्तित्रैवोदखनत्स्वयम् । स्वयं चोपाददे साधुलिङ्गं गृहपराङ्मुखः ॥ १४६ ॥ ताग्रूपो ययावार्यसुहस्त्याचार्यसन्निधौ । अवन्तिसुकुमालो ऽथ निर्ममः स्ववपुष्यपि ॥ १४ ॥ स्वयमेवोपात्तलिङ्गो मा नूदिति सुहस्त्यपि । तं परिव्राजयामास प्रव्रज्याविधिमुच्चरन् ॥ १४ ॥ चिरकालं तपःकष्टनिर्जरां कर्तुमक्ष्मः । गुरूनापचय सो ऽन्यत्र ययावनशनं चिकीः ॥ १४ए ॥ चक्रे ऽवन्तिसुकुमालः सुकुमालपदयात् । निर्गवक्तपृषतैः सेन्जगोपामिवावनिम् ॥ १५ ॥ स्थाने स्थाने चिताजस्मधूसरी कृतजूतलम् । सो ऽगापितृवेनं क्रीमास्थानं पितृपतेरिव ॥ १५१ ॥ कन्यारिकाकुडङ्गान्तस्तस्थावनशनेन सः । समाहितः स्मरन्पञ्चपरमेछिनमस्क्रियाम् ॥ १५ ॥ १ श्मशानम् । 10 ·जसा वधूनिः सहिता रुदती विसलाप च । प्राणानपि किमत्याक्षीरस्मानिव किमीदृशः ॥ १६ ॥ वत्स प्रबजितो ऽपि त्वमेकस्मिन्नपि वासरे । किं नाम नालमकृया विहारेण गृहाङ्गणम् ॥ १६ए ॥ का नाम रात्रिः कट्याणी सा लविष्यत्यतः परम् ।या स्व दर्शयित्वा त्वामस्मान्सजीवयिष्यति ॥१७॥ निर्मोहीनूय यद्यस्मात्पर्यहापात्रतेचया । तद्गुरुष्वपि निर्मोदः किमनूस्ते यज्झिताः ॥ १७१ ।। विलप्यैवं वहुतरं जा शिप्रानदीतटे । तस्योर्ध्वदेहिकं चक्रे रुदती समयोचितम् ॥ १५२ ॥ जजासूनोर्गृहिण्यो ऽपि विलप्य च विलप्य च । शिप्रायां चक्रिरे शहोघरणं क्विन्नवाससः ॥ १३ ॥ सुतमृत्युसमुक्तशोकानलकरालिता । जता तदैवत्प्रव्रज्यां शमामृततरशिणीम् ॥ १७ ॥ जसाथ सदने गत्वा मुक्त्वैकां गुर्विणी वधूम् । वधूनिः सममन्यानिः परिव्रज्यामुपाददे ॥ १७५ ॥ गुा जातेन पुत्रेण चके देवकुलं महत् । अवन्तिसुकुमालस्य मरणस्थाननूतले ॥ १७६ ॥ तद्देवकुलमद्यापि विद्यते ऽवन्तिजूपणम् । महाकालानिधानेन लोके प्रश्रितमुच्चकैः ॥ १७ ॥ जगवानार्यसुहस्त्यपि गळं समये वरशिष्याय समर्प्य । विहितानशनस्त्यक्त्वा देहं सुरलोकातिभितां प्रतिपेदे ॥ १७ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महाकाव्ये सम्प्रतिराजचरित्रार्यमहागिरिवर्गगमनअवन्तिसुकुमालनलिनीगुल्म- गमनार्यसुहस्तिस्वर्गगमनवर्णनो नाम एकादशः सर्गः ॥

·कादशः सर्गः SA२ सुहस्तिनो ऽन्वये वज्रस्वामी च क्रमयोगतः। अनुत्प्रवचनाधारस्तत्कथा च प्रपञ्च्यते ॥ १॥ इहैव जम्बूधीपे ऽपागजरतार्धविनूषणम् । अवन्तिरिति देशो ऽस्ति स्वर्गदेशीय शचिन्तिः ॥२॥ तत्र तुम्बवनमिति विद्यते सन्निवेशनम् । निवेशनमिव श्रीणां घुसदामपि हर्षदम् ॥ ३ ॥ बनूव श्रावकस्तत्र श्रियो देव्या श्वात्मजः। न्यपुत्रो धनगिरिनिरीकृतधनोञ्चयः ॥४॥ मध्यमेनापि वयसा तस्य नूषितवर्मणः । हृदये नाविशत्कामः प्रशमघाःस्थरदिते ॥ ५॥ धर्मादर्थो नवतीति न्यायशास्त्रेष्वधीयते । सो ऽर्थादपि व्यधाधम पात्रेन्यो ऽर्थ नियोजयन् ॥६॥ ब्रह्मचर्यपरीणाम स्वर्गमोक्षफलं विदन् । श्येष कन्या नोघोढुं सो ऽहधर्मपरायणः ॥ ७ ॥ यत्र यत्र कुले कन्यां धनगिर्यर्थमाहतौ । प्रार्थयेते स्म पितरौ तबाहमहोत्सवे ॥७॥ तत्र तत्र धनगिरिर्गत्वा स्वयमचीकथत् । अहं हि प्रजिष्यामि दोषोऽस्ति मेन जपतः ॥ए॥ युग्मं ॥ श्तश्च धनपालस्य महेन्यस्य तु नन्दना । सुनन्दोचे धनगिरेयाहं सो ऽस्तु मे वरः॥ १० ॥ महेन्यो धनपालो ऽपि स्वयंवरपरायणाम् । प्रददौ धनगिरये दीक्षामपि जिघृदवे ॥ ११ ॥ ज्रातार्यशमितो नाम सुनन्दायाः पुराग्रहीत् । परिव्रज्यां सिंहगिरेराचार्यस्यां हिसन्निधौ ॥ १२॥ अन्यदा तु ऋतुस्मातां सुनन्दां ब्रह्मधीरपि । जे धनगिरिलॊगफलं कर्म हि नान्यथा ॥ १३ ॥ श्तश्चाष्टापद गिरौ गौतमरवामिना किल । प्ररूपितं पुएरीकाध्ययनं ह्यवधारितम् ॥ १५ ॥ पुरा येन वैश्नमणसामानिकदिवौकसा । स प्रच्युत्यावततार सुनन्दायास्तदोदरे ॥ १५॥ युग्मं ॥

·अन्तर्वती धनगिरिस्तां ज्ञात्वोचे विशुषधीः । एप गर्नो ऽदितीयस्ते नविता प्रव्रजाम्यहम् ॥ १६॥ अमनीपित एवात्सम्बन्धो ऽपि त्वया सह । प्रव्रज्यैव प्रेयसी मे ऽतः परं स्वस्ति ते पुनः ॥ १७ ॥ इत्युक्त्वा तां धनगिरिरवक्रयकुटीमिव । हित्वा सिंहगिरिगुरोः पार्थे गत्वाचवद्यतिः ॥ १० ॥ सो ऽथ पाविंशतिमपि सहमानः परीपहान् । सुस्तपं तपस्तेपे स्वशरीरे ऽपि निःस्पृहः ॥ १५ ॥ स स्थैर्यार्जवविनयादिनिः शिष्यगुणैर्वृतः। श्रुतसारं गुरोः पाश्चात्पयः कूपादिवाददे॥ २० ॥ नवमास्यां व्यतीतायां सुनन्दापि हि नन्दनम् । अजीजनजनानन्दं सरसीव सरोरुहम् ॥ २१ ॥ सुनन्दायाः प्रीतिपात्राण्यङ्गनाः सूतिकागृहे । प्रतिजागरणायातास्तं बालमिदमूचिरे ॥ २२॥ यदि जात न ते तातः प्रावजिष्यत्तदोत्सुकः । जातकर्मोत्सवः श्रेयाननविष्यत्ततः खलु ॥ २३ ॥ स्त्रीजने सत्यपि गृहं जाति न स्वामिनं विना । वहीनिरपि तारानियथा चन् विना ननः ॥ २५ ॥ स तु वालो ऽपि सझावाज्ञानावरणलाघवात् । तासामाकर्णयामास तं संलापं समाहितः ॥२५॥ अचिन्तयच्च मत्तातः परिव्रज्यामुपाददे । एवं च चिन्तयन्नेव जातिस्मरणमाप सः ॥ २६ ॥ सञ्जातजातिस्मरणः संसारासारतां विदन् । श्येप क्षीरकएगे ऽपि पित्र्ये ऽध्वन्यध्वनीनताम् ॥ २७॥ कथमुपिज्य मां माता त्ययतीति विचिन्त्य सः।मातुरङ्कस्थितोऽप्युच्चै रोदिति स्म दिवानिशम् ॥२०॥ न रागमधुरैर्गानैर्न क्रीडनकदर्शनैः। न वस्त्रदोलाप्रेतानिन चाटुवचनैरपि ॥ २ए॥ नोत्सङ्गनृत्यलीलानिन मुखातोद्यवादनैः । न शिरश्चुम्बनेनापि विशनाम स रोदनात् ॥३०॥ युग्मं ॥ १ भाटकेन गृहीतां कुटीमिव ।

·एवं च रुदतस्तस्य शिशोर्मासाः पमत्यगुः । आससाद सुनन्दापि निर्वेदं तेन सूनुना ॥३१॥ अन्यदा तु सिंहगिरिस्तत्रागात्सन्निवेशने । विनेयैर्धनगिर्यार्यशमितादिनिरावृतः ॥ ३५ ॥ वसत्यां तस्थिवांसं च नत्वा सिंदगिरि गुरुम् । धनगिर्यार्यशमितावन्वजिझपतामिति ॥ ३३ ॥ स्वजनाः सन्ति नावस्मिन्नगवन् सन्निवेशने । यौष्माकेण नियोगेन तान्विवन्दयिषावहे ॥ ३४ ॥ तयोश्च पृछतोरेवं शकुन शुनसूचकम् । दृष्ट्वा सिंहगिरिगुरुरूचे ऽनूचानपुङ्गवः ॥ ३५ ॥ महॉसाजो ऽद्य वा जावी लजेथे यावां मुनी । सचित्तं वाप्यचित्तं वा तदादेयं मदाज्ञया ॥ ३६॥ सदने ऽथ सुनन्दाया जग्मतुस्तौ महामुनी । तस्यास्तावन्यनारीनिर्धार्यायातौ निवेदितौ॥ ३७॥ महिलाश्चोचिरे सर्वाः सुनन्दे नन्दनस्त्वया । अर्पणीयो धनगिरेः क नेष्यत्येष दृश्यताम् ॥ ३० ॥ निरानन्दा सुनन्दापि तमादाय स्तनन्धयम् । तेन निर्वेदितोदस्थादूचे धनगिरिं च सा ॥३०॥ श्यन्तं कालमात्मेव बालकः पालितो मया । नटिताहं त्वनेनोच्चै रोदित्येष दिवानिशम् ॥ ४० ॥ यद्यप्यसि प्रव्रजितस्तथाप्येनं स्वमात्मजम् । गृहाण मामिव त्यादीर्मा स्मैनमपि सम्प्रति ॥३१॥ स्मित्वा धनगिरिरपि प्रोवाच वदतां वरः। एवं करिष्ये कल्याणि पश्चात्तापं तु यास्यसि ॥४॥ मा कृथाः सर्वदं कुरुषे वा कुरुष्व तत् । समदं साक्षिणां जो पुनर्बेनं न लप्स्यसे ॥४३॥ ततश्च साक्षिणः कृत्वा सनिर्वेदं सुनन्दया । नन्दनो धनगिरये ऽर्पितस्तेनाददे च सः॥४॥ सो ऽनको धनगिरिणा पात्रवन्धे न्यधायि च । गृहीतसङ्केत श्व विरराम च रोदनात् ॥ ४५ ॥ १ तत्ववित्श्रेष्ठः ।

·ततः सुनन्दासदनादृषी तावात्तबालकौ । गुर्वाज्ञापालको नूयो ऽपेयतुर्गुरुसन्निधौ ॥ ४६॥
महासारस्य नारेण पुत्ररत्नस्य तस्य तु । नमद्वाडं धनगिरिं दृष्ट्वा गुरुरजापत ॥४७॥
आयासित वासि त्वं निदानारेण तं मम । समर्पय महानाग विश्राम्यतु नुजस्तव ॥ ७ ॥
इत्युपादाय यत्नेन साधुः श्रीपात्रमर्नकम् । कान्त्या सुरकुमारालमर्पयामास तं गुरोः ॥ ए॥
देदीप्यमानं तेजोनिरधिपं तेजसामिव । आचार्यवर्यस्तं वालं पाणियां स्वयमाददे ॥ ५० ॥
शिशोस्तस्यातिनारेण सद्यः सिंहगिरेगुरोः । नमति स्म महीपीवं वार्यादित्सोरिवाञ्जलिः ॥ ५१ ॥
तनारजगुरकरो गुरुरूचे सविस्मयः। अहो पुंरूपनृवज्रमिदं धर्तुं न शक्यते ॥ ५५ ॥
नावी प्रवचनाधारो महापुण्यः पुमानयम् । यत्नेन रदयो रत्नं हि प्रायेणापायवबलम् ॥ १३ ॥
साध्वीनामिति तं वालं पालनायार्पयशुरुः । वज्रसारस्य तस्यादापन इत्यनिधामपि ॥ ५५ ॥
गत्वा शय्यातरकुले नक्ते तं वालमार्यिकाः । स्वमात्मानमिवाख्याय पालनायार्पयन्नथ ॥ ५५ ॥
कुमारनृत्याकुशलाः शय्यातर्यो ऽपि तं शिशुम् । स्वस्वपुत्राधिकं प्रीत्या पश्यन्त्यः पर्यपालयन् ॥ ५६ ॥
शय्यातरपुरन्ध्रीणां स सौजाग्यनिधाननूः । अकादकं सञ्चचार हंसो ऽम्बुजमिवाम्बुजात् ॥ २७ ॥
नवापयन्त्यस्तं बालं मन्मनोलापपूर्वकम् । शय्यातरकुटुम्विन्यो हर्षवातुलतां ययुः॥ ५० ॥
शय्यातर्यों महालागाः स्नानपानाशनादिनिः। स्पर्धमाना श्वान्योन्यं चक्रुर्वज्रस्य सक्रियाम् ॥ ७ ॥
वयोवृधपरीणामो वज्रो वालो ऽपि संयमात् । न बालचापलं चक्रे किंचित्तासामसौख्यदम् ॥ ६ ॥
बुलुजे प्रासुकं वनः प्राणयात्राकृते सुधीः । जातिस्मरणसञ्जातविवेकः कल्पविधि सः॥६१॥

·यथा ह्यकालपुष्पादि दर्शितं कौतुकावहम् । तथैतदपि विज्ञानं न तपःशक्तिरीदशी ॥ ७ ॥
उपदेशमात्रसिधे साध्ये युष्मादृशामपि । विज्ञाने विस्मयं कृत्वा मा स्म अश्त्त तापसान् ॥ ए॥
यदि वः प्रत्ययो नास्ति तापसस्तन्निमन्त्र्यताम् । गृहागतस्य तस्याही प्रक्षाल्यौ पाउके अपि ॥ ७ ॥
श्रावकैस्तापसः सो ऽथ मायां कृत्वा न्यमन्त्र्यत । एकस्य श्रावकस्यौकस्यागात्परिवृतो जनैः ॥ १ ॥
श्रावकः सकुटुम्बो ऽपि दर्शयन्नक्तिनाटकम् । तं तापसमन्नापिष्ट गृहकारमुपागतम् ॥ ७२ ॥
लगवन्नवतः पादपझौ प्रहालयाम्यहम् । ये कालयन्ति त्वत्पादावात्मानं झालयन्ति ते ॥ ३ ॥
तदस्माननुगृयैवं निस्तारयितुमर्हसि । स्खलयन्ति महात्मानो नक्तिं चक्तिमतां न हि ॥ ४॥
अनिबतो ऽपि तस्याय श्रावकस्तापसस्य सः । क्षालयामास पादौ च पाउके चोष्णवारिणा ॥ ५ ॥
तत्पादपाउकाशौचमकापीत्स तथा यथा । तत्र प्रलेपगन्धो ऽपि नास्थान्नीचे ऽनुरागवत् ॥ ६॥
महत्या प्रतिपत्त्या तं तापसं श्रावकाग्रणीः । अनोजयत्कार्यवशात्पूज्या मिथ्यादृशो ऽपि हि ॥ ७ ॥
तेन लेपापहारेण तापसो धर्मनायितः । नावेदीज्ञोजनास्वादं विगोपागमशङ्कया ॥ ७ ॥
तापसो नोजनं कृत्वा सरित्तीरं पुनर्ययौ । लोकैर्वृतो जलस्तम्जकुतूहलदिदृदया ॥ ए॥
लेपाश्रयः स्यादद्यापि को ऽपीत्यल्पमतिः स तु । अलीकसाहसं कृत्वा प्राग्वत्प्राविशदम्नसि ॥ ए० ॥
ततः कमएमलुरिव कुर्वन्वुडबुडारवम् । ब्रुमति स्म सरित्तीरे स तापसकुमारकः ॥ ए१ ॥
वयं मायाविनानेन मोहिताः स्मः कियञ्चिरम् । मलिन्यदिति मनस्तदा मिथ्यादृशामपि ॥ ए॥
दत्तताले च तत्कालं जने तुमुलकारिणि । आचार्या अपि तत्रागुः श्रुतस्कन्धधुरन्धराः ॥ ३ ॥

·Roc तं निर्णयममंसाता तौ तु पदावुनावपि । इति चोचतुरादौ कः सूनुमाहातुमर्हति ॥ १० ॥ स्त्रीगृह्याः प्रोचिरे पौरा वतिनामेप वालकः। चिरसङ्घटितप्रेमा तपचो नातिलवते ॥ ११ ॥ मातैवाह्वयतामादावियं दुष्करकारिणी । नारीति चानुकम्ग्यापि जवत्येतछि नान्यथा ॥ १११ ॥ ततः सुनन्दा बहुशो वालक्रीमनकानि च । विविधानि च नदयाणि दर्शयन्त्येवमन्यधात् ॥ ११ ॥ हस्तिनो ऽमी अमी अश्वाः पत्तयो ऽमी आमी रथाः। तव क्रीडार्थमानीतास्तद्गृहाणेहि दारक ॥११३॥ मोदका मएमका जादाः शर्कराश्चान्यदप्यदः । यदिबसि तदस्त्येव गृह्यतामेहि दारक ॥ ११ ॥ तवायुष्मन्कृपीयाहं सर्वाङ्गमवतारणे । चिरं जीव चिरं नन्द सुनन्दामाशु मोदय ॥ ११५ ॥ मम देवो मम पुत्रो ममात्मा मम जीवितम् । त्वमेवासीति मां दीनां परिष्वङ्गेण जीवय ॥ ११६॥ विलदां मा कृथा वत्स मां लोकस्यास्य पश्यतः । हृदयं मे ऽन्यथा नावि पक्कवालुङ्कवविधा ॥ ११७ ॥ एहि हंसगते वत्स ममोत्सङ्गं परिष्कुरु । कुश्विासावक्रयो मे न लन्यः किमियानपि ॥ ११ ॥ एवं क्रीमनकैनदयप्रकारैश्चाटुकैरपि । सौनन्देयः सुनन्दाया नान्यगचन्मनागपि ॥ ११ ॥ न मातुरुपकाराणां को ऽपि स्यादनृणः पुमान् । एवं विदन्नपि सुधीर्वज्र एवमचिन्तयत् ॥ १० ॥ यदि सङ्घमुपेदिष्ये कृत्वा मातुः कृपामहम् । तदा स्यान्मम संसारो दीर्घदीर्घतरः खलु ॥ ११॥ श्यं च धन्या माता मे ऽल्पकर्मा प्रव्रजिष्यति । उपेक्ष्यमस्या ह्यापातमात्र मुखमप्यदः ॥१५॥ दीर्घदर्शी विमृश्यैवं वज्रो वज्रढाशयः । प्रतिमास्थ श्व स्थानान्न चचाल मनागपि ॥ १३ ॥ १ तैलाभ्यगे रणच्छेदे कन्याया मरणे तथा । आपातमानतो दुःखं स पश्चात्सुखमेधते ॥ kes ·राजावादीत्सुनन्दे त्वमपसर्प शिशु_सौ । नागादाहूयमानस्त्वामजानशिव मातरम् ॥ १२५ ॥ ततो राझा धनगिरिः प्राप्तावसरमीरितः । रजोदरणमुदिप्य जगादैवं मितादरम् ॥ १२५ ॥ व्रते चेध्यवसायस्ते तत्वज्ञो ऽसि यदि स्वयम् । तज्जोहरणं धर्मध्वजमादत्स्व मे ऽनघ ॥ १२६ ॥ वज्रस्तदैव कलन श्वोदिप्तकरो द्रुतम् । दधावानिधनगिरि प्रकणत्पादघर्घरः ॥ १७ ॥ गत्वा च पितुरुत्सङ्गमधिरुह्य विशुषधीः । तजोहरणं लीलासरोजवऽपाददे ॥ १२ ॥ वज्रेण पाणिपद्मान्यां रजोहरणमुद्धृतम् । विरराज रोमगुठ एव प्रवचनश्रियः ॥ १२ए । नवसत्कुन्दकलिकाकारदन्तद्युतिस्मितः । स रजोहरणादृष्टिं नान्यत्रादान्मनागपि ॥ १३० ॥ दिनात्यये पझिनीव सद्यो म्लानिमुपेयुपी। हस्तविन्यस्तचिबुका सुनन्दैवमचिन्तयत् ॥ १३१ ॥ त्राता मम प्रव्रजितो जर्ता प्रव्रजितो ऽथ मे । प्रव्रजिष्यति पुत्रो ऽपि प्रबजाम्यहमप्यतः ॥ १३२॥ न मे नाता न मे जा न मे पुत्रो ऽपि सम्प्रति । तन्ममापि परिव्रज्या श्रेयसी गृहवासतः ॥ १३३ ॥ स्वयमेवेति निणीय सुनन्दा सदनं ययौ । वज्रमादाय वसतिं प्रययुर्मुनयो ऽपि ते ॥ १३ ॥ व्रतेनुर्न पपौ स्तन्यं वज्रस्तावघ्या अपि । इत्याचार्यैः परिव्राज्य साध्वीनां पुनरार्यत ॥ १३५ ॥ उद्यनाग्यविशेपेण नववैराग्यशम् । सुनन्दापि प्रवबाज तबाचार्यसन्निधौ ॥ १३६ ॥ पठदार्यामुखावृण्वन्नशान्येकादशापि हि । पदानुसारी नगवान्वज्रो ऽधीयाय धीनिधिः ॥ १३७ ॥ अष्टवर्पो ऽजवषत्रो यावदार्याप्रतिश्रये । ततो वसत्यामानिन्ये हर्पनाग्जिमहर्षिभिः ॥ १३० ॥ १ चामरः।

·अन्यदा वज्रगुरवः प्रत्यवन्तीं प्रतस्थिरे । धाराधरो ऽखण्डधारमन्तराले ववर्ष च ॥ १३ ॥ यक्षमएमपिकापाये स्थाने वाप्यस्रवकले । आचार्या वज्रगुरवस्ते तस्थुः सपरिचदाः ॥ १० ॥ प्राग्जन्मसुहृदो वज्रस्यामरा जुम्नकास्तदा । सत्त्वं परीक्षितुं तत्र वणिग्मूर्तीविचक्रिरे ॥ ११ ॥ जत्पर्याणितववाश्चत्पनं चरदौष्ट्रकम् । मण्मलीकृतशकटं सन्निवेशितकेणिकम् ॥ १५॥ जवनछन्नविक्रेयवस्तुगोणीपरम्परम् । राधान्नोत्तीर्णपात्रीकं जुझानजनसङ्गुलम् ॥ १३ ॥ तृणप्रावरणबन्नसञ्चरत्कर्मकृऊनम् । आवासं ते दिविपदो वणिग्रूपा विचक्रिरे ॥ १५ ॥ ॥ त्रिनिर्विशेषकम् ॥ वारिदे विरतपाये तानाचार्यान्दिवौकसः । न्यमन्त्रयन्त निझार्थ इस्ववन्दनपूर्वकम् ॥ १५ ॥ निवृत्तामिव विज्ञाय वृष्टिमाचार्यपुजवाः । वज्रमादिदिशुदिानयने विनयोज्वलम् ॥ १६ ॥ वज्रो ऽथावश्यिकीं कृत्वा वितीयमुनिना सह । विहाँ निरगादीर्याशुधिमध्वनि चिन्तयन् ॥ १७ ॥ तुपारान्पततो दृष्ट्वा बसरेणुनिज्ञानपि । वज्रो निववृते च जाग्नीतो ऽप्कायविराधनात् ॥ १४ ॥ तुपारमात्रामप्यम्बुवृष्टिं देवा निरुध्य ताम् । आह्वासत पुनर्वघ्नं वृष्टिनास्तीति जापिणः ॥ १४ ॥ वज्रस्तउपरोधेन वृष्ट्यनावेन चाचलत् । जगाम च तदावासं नक्तपानादिसुन्दरम् ॥ १५० ॥ ससम्नमेषु देवेषु तेषु लक्तादिदित्सया । व्यक्षेत्रकालनावैरुपयोगमदत्त सः ॥ १५१ ॥ कूष्माएमकादिकं अव्यं कुतो राधमसम्जवि । श्दमुजयिनीक्षेत्रं स्वनावादपि कर्कशम् ॥ १५२ ॥ १ केणिकं वसगृहम् ।

·प्रावृपि प्रथमायां च व्यस्यास्य कथापि का । दातारो ऽप्यनिमेपाक्ष अस्पृक्चरणा इति ॥१३॥ नियतं देवपिएमो ऽयं साधूनां न हि कटपते । तस्मादनात्तपिएको ऽपि व्रजामि गुरुसन्निधौ ॥ १५ ॥ ॥त्रिनिर्विशेपकम् ॥ इत्यनादाय तनिका वज्रस्वामी न्यवर्तत । प्रत्यक्षीय तैश्चायो जगदे विस्मितैः सुरैः ॥ १५५॥ वयं हि जुम्नका देवाः प्राग्जन्मसुहृदस्तव । त्वां अष्टुमागमामेह त्वमद्यापि हि नः सुहृत् ॥ १५६ ॥ अथ वैक्रियलब्ध्याख्यां विद्यां तोपनृतो ऽमराः । निष्क्रयं कृप्तमायाया श्व वज्राय ते ददुः॥१५७ ॥ ज्येष्ठे मास्यन्यदा वज्रो विरंश्च बहिर्जुवि । नैगमीजूय तैर्देवैधुतपूरैय॑मन्त्र्यत ॥ १५ ॥ वज्रो गत्वा तदावासे देवपिण्डं च पूर्ववत् । ज्ञात्वा न खलु जग्राहोपयोगविउरो हि सः ॥ १५ ॥ वज्राय पूर्वसुहृदे विद्यामाकाशगामिनीम् । प्रदउस्तोपनाजस्ते स्वं स्वं स्थानमयो ययुः ॥ १६० ॥ ततो विहरतो गन्चमध्ये वज्रस्य चानवत् । पदानुसारिलब्धात्ता सुस्थिरैकादशायपि ॥ १६१॥ अधीयमानमश्रौपीद्यद्यत्पूर्वगताद्यपि । तत्तजग्राह लगवान्वज्रो मेधाविनां वरः॥१६५ ॥ यदा पति स्थविरा वनं स्माहुस्तदा हि सः । किंचिजुणगुणारावं निजालुरिव निर्ममे ॥ १६३ ॥ स्थविराज्ञानङ्गनीरुः स्वशक्तिं चाप्रकाशयन् ।अव्यक्तमुगुणन्किंचित्सो ऽश्रौषीत्परतो ऽपरान् ॥१६॥ अन्यस्मिन्नह्नि मध्याह्ने निक्षार्थ साधवो ययुः । आचार्यमिश्रा अपि ते बहिर्जूमौ विनिर्ययुः ॥१६५॥ तस्थौ तु वन्न एकाकी पश्चासतिरक्षकः । स साधूनां मएमलेन वेष्टिंकाः सन्न्यवी विशत् ॥ १६६ ॥ १ उपधीन् ।

·आचार्य श्व शिष्याणां तासां मध्ये निषध सः। वाचनां दातुमारेने प्रावृमम्जोधरध्वनिः ॥ १६७ ॥ एकादशानामझानामपि पूर्वगतस्य च । वाचनां पुनरागबन गुरुः शुश्राव दूरतः॥ १६ ॥ वसतिधारमायातः श्रुत्वा गहगहारवम् । आचार्यो ऽचिन्तयत् िनु साधवः शीघ्रमागताः ॥ १६ ॥ अस्मदागमनममी पालयन्तो महर्षयः । स्वाध्यायं कुर्वते जिदामुपादाय समागताः ॥ १७ ॥ आचार्याश्च विदाञ्चक्नुः क्षणं स्थित्वा विमृश्य च । यथैष वज्रवालपैर्वाचनां ददतो ध्वनिः ॥ ११ ॥ असौ पूर्वगतस्यैकादशाजया अपि वाचनाम् । यदत्ते तत्किमध्यैष्ट गर्नस्थो विस्मयामहे ॥ १७ ॥ स्थविरैः पाठयमानो ऽयमत एवालसायते । बाध्यात्पागलस इति ज्ञात्वाशिष्म तदा वयम् ॥ १३ ॥ अस्मदाकर्णनाशङ्की लजितो मा स्म चूदसौ । रोमाञ्चितः शिष्यगुणैराचार्य इत्यपासरत् ॥ १७ ॥ शब्देन महताचार्याश्चक्रुनैपेधिकीमथ । गुरूणां शब्दमाकर्योदस्थापनोऽपि विष्टरात् ॥ १७५ ॥ उपेत्य जिहितिगतिर्न यावत्माविशजुरुः । तावत्ता वेष्टिका वज्रः स्वस्वस्थाने मुमोच च ॥ १७६॥ अन्येत्य च गुरोर्दएममाददे ही ममार्ज च । तज्जोवन्दनेनोच्चैः स्वं नालमवगुण्डयन् ॥ १७७ ॥ आसनस्थस्य च गुरोः पादौ प्रासुकवारिणा । दालयामास शिरसा ववन्दे पादवारि च ॥ १७ ॥ आचार्याश्चिन्तयामासुमहात्मा बालको ऽप्यसौ । श्रुतसागरपारीको रदयो वज्रास्पदीजवन् ॥ १७ ॥ अजानन्तो ऽस्य माहात्म्यं बालस्याप्यन्यसाधवः । कुर्वन्ति न यथावज्ञा प्रयतिष्यामहे तथा ॥१०॥ इत्याचार्या विजावाँ शिष्येन्यो ऽकथयन्निति । यास्यामो ग्रामममुकं चित्रोहं तत्र नः स्थितिः॥१७॥ १ स्खलितगतिः । २ द्विवादिनम् ।

·वनश्चिरमवझातो ऽस्मानिरझाततशुणैः । इदानी नगवत्पादा श्व वालो ऽप्ययं हि नः ॥ १७ ॥
वालो ऽप्यस्त्वेष गवस्य गुरुगुरुगुणान्वितः । प्रदीपः कुन्दकलिकामानो ऽप्युद्योतये गृहम् ॥ १एए॥
आचार्यवर्या जगनवत्वेवं तपोधनाः । किं त्वसौ नावमन्तव्यो विद्यावृष्यो ऽनको ऽपि हि ॥२०॥
अगमाम वयं ग्राममाचार्यो ऽयं च वो ऽर्पितः । अत एव यथा वित्य यूयमस्येदृशान्गुणान् ॥२०१॥
अन्यथा वाचनाचार्यपदवीं नायमर्हति । गुर्वदत्तं यतो ऽनेन कर्णश्रुत्याददे श्रुतम् ॥२०॥
सङ्केपानुष्ठानरूपोत्सारकट्पो ऽस्य संयताः । कार्य आचार्यपदवीयोग्यो ह्येष ततो नवेत् ॥ २०३॥
ततश्च प्रागपतिं श्रुतमर्थसमन्वितम् । शीघमध्यापयामास वजं गुरुरुदारधीः ॥ २० ॥
साक्षिमात्रीकृतगुरुर्वज्रो गुर्वर्पितं श्रुतम् । प्रतिविम्वमिवादशः सर्वं जग्राह लीलया ॥ २०५॥
श्रुतज्ञो ऽजूत्तदा वज्रो यथा तस्य गुरोरपि । ऽर्नेदचिरसन्देहलोप्टमुजरतां ययौ ॥ २०६॥
दृष्टिवादो ऽपि हृदये यावन्मात्रो ऽनवद्गुरोः । तावानुपाददे वजेणाम्नश्शुलुकलीलया ॥ २०७॥
अन्यदा विहरन्तस्ते ग्रामादामं पुरात्पुरम् । पुरं दशपुरं जग्मुराचार्याः सपरिबदाः ॥ २० ॥
तदा चोङायिनीपुर्यां सम्पूर्णदशपूर्वनृत् । आचार्यो ऽस्ति तदेतस्मादादेया दशपूर्व्यपि ॥ २० ॥
एकादशाङ्गीपागे ऽपि येषां कष्टायते नृशम् । ते स्म शिष्या दशपूर्वग्रहणे कथमीशताम् ॥१०॥
अथवास्त्येव ढुं वज्रः कृतमीदृशचिन्तया । पदानुसारिलव्ध्या हि दृष्टप्रत्यय एव सः ॥ ११ ॥
इत्यादिशद्गुरुवज्रं त्वं वत्सोजयिनी व्रज । तत्राधीव दशपूर्वी नगुप्तगुरोमुखात् ॥ २१ ॥
अत्यहपमेधसः सर्वे न च सब्रह्मचारिणः । न ह्यलम्जूष्णवो ऽमुत्र यत्राहमपि कुएउधीः॥ १३ ॥

·किं किंचित्कार्यमुद्दिश्य विदारक्रमतो ऽथवा । इहागतो ऽसि वज्र कथयास्मान्प्रमोदय ॥ २२ए॥
वन्दित्वा जगुप्तर्षि बज्रो विरचिताश्चलिः । उवाच वदनधारविन्यस्तमुखवस्तिकः ॥ २३ ॥
यद्यत्सुखविहारादि पूज्यपादैरपृचयत । तत्तत्तथैव देवानां गुरूणां च प्रसादतः ॥ २३१ ॥
अध्येतुं दश पूर्वाणि त्वामागां गुर्वनुज्ञया । तपाचनाप्रदानेन प्रसीद लगवन्मयि ॥ २३२ ।।
ततश्च दशपूर्वी तं नअगुप्तो ऽध्यजीगपत् । गुरोरजनितक्लेशो वज्रो ऽथ दशपूर्व्यनूत् ॥ २३३ ॥
यत्र चाध्येतुमारब्धं ग्राह्यानुशापि तत्र हि । इति सिंहगिरेः पार्थे वज्रो गन्तुमचिन्तयत् ॥ २३ ॥
श्त्यापृव्य नगुप्तं वज्रो दशपुरं पुनः । अधीतदशपूर्वो ऽगागृहीताम्बुरिवाम्बुदः ॥ २३५ ॥
दशपूर्वार्णवागस्तेर्वजस्यान्यागतस्य तु । पूर्वानुज्ञा कृता सिंहगिरिणा गुरुणा तदा ॥ २३६ ॥
वनस्य पूर्वानुज्ञायां विदधे जम्नकामरैः । महिमा दिव्यकुसुमप्रकरादिजिरअतः ॥ २३७ ॥
अर्पयित्वा सिंहगिर्याचार्यो वज्रमुनेर्गणम् । प्रत्याख्यायानपानादि कालं कृत्वामरो ऽनवत् ॥ २३ ॥
वज्रस्वाम्यपि नगवान्मुनिपञ्चशतीवृतः। विजहार महीं नव्यजनकैरवचन्जमाः ॥ २३ए ।
पुनानः दमा विहारेण वनस्वामी महामुनिः। यत्र यत्र ययौ तत्र तत्र ख्यातिरनूदियम् ॥ २४ ॥
अहो अस्योज्वलं शीलमहो लोकोत्तरं श्रुतम् । अहो सौनाग्यमनघमहो लवणिमातः ॥ २१ ॥
श्तश्च पाटलीपुत्रे धनो नाम महाधनः । श्रेष्ठी गुणगणश्रेष्ठो वनूव चवि विश्रुतः ॥ २५॥
कन्या सुरूपा तस्यानूदनिधानेन रुक्मिणी । रुक्मिणीव पुनरपि रूपान्तरमुपेयुषी ॥ २३ ॥
तस्य च श्रेष्ठिनो यानशालायाममलाशयाः । तिन्यो निवसन्ति स्म श्रीवनस्य महामुनेः ॥ १४॥

·तिन्यस्तास्तु वज्रस्य चक्रिरे गुणसंस्तवम् । स्वाध्यायावश्यकसमो गुरूणां हि गुणस्तवः ॥ २४ ॥ तां तां वज्रस्य सौजाग्यकथामाकर्ण्य रुक्मिणी । वज्रमेव पतीयन्ती प्रत्यज्ञासीदिदं च सा ॥ २४६॥ वज्रः स्याद्यदि मे नर्ता नोदये लोगानहं तदा। अन्यथा तु कृतं लोगैः किं लोगैर्दयितं विना ॥२॥ तस्या वरयितारश्च ये केचिपतस्थिरे । सा प्रत्यषेधत्तान् सर्वान्मुखमोटनलीलया ॥ २ ॥ प्रव्रजिताश्च तां प्रोचुरयि मुग्धासि रुक्मिणि । वीतरागं प्रव्रजितं यजं तं वुवूर्षसि ॥ २४ए ॥ रुक्मिण्यनिदधे वज्रो यदि प्रव्रजितस्तदा । प्रव्रजिष्याम्यहमपि या गतिस्तस्य सैव मे ॥ २५ ॥ श्तश्च जगवान्वज्रः पाटलीपुत्रपत्तने । विहारेण ययौ धर्मदेशनावारिवारिदः ॥ २५१ ॥ श्रुत्वा च वज्रमायान्तं पाटलीपुत्रपार्थिवः । तत्कालं सपरीवारो ऽज्यगादृद्ध्या गरिष्ठया ॥ २५ ॥ श्तश्चेतश्च वज्रवृन्दीजूतान्महामुनीन् । ददर्शागतो राजा राजमानांस्तपःश्रिया ॥ २५३ ॥ दृष्ट्वा तांस्तु निदध्यौ च सर्वेऽमी द्युतिशालिनः। सर्वे ऽपि मधुराकाराः सर्वेऽपि विकसन्मुखाः ॥२५॥ सर्वे प्रियंवदाः सर्वे करुणारससागराः। सर्वेऽपि समतानाजः सर्वे ऽपि ममतोकिताः ॥ २५ ॥ को नाम वज्रस्वामीति न जानामि करोमि किम् । स एव लगवानादौ वन्द्यो गलस्य नायकः ॥२५६॥ ॥ त्रिनिर्विशेषकम् ॥ पप्रच च क्षणं स्थित्वा जगवन्तो महर्षयः । आख्यान्तु वज्रः किमयं किमेष किमसाविति ॥ २५७ ॥ मुनयः प्रोचिरे राजन्वनस्यान्तिषदो वयम् । मा चिन्तय तमस्मासु क्वार्कः क्व ज्योतिरिङ्गणाः ॥२५॥ १ पतिमिच्छन्ती। २ शिष्याः। ३ खद्योताः।

·॥ एवं तु मुनिवृन्देषु पृचन्सर्वेषु भूपतिः । वज्रं ददर्श मोहाधिवज्रं पश्चाजणे स्थितम् ॥ २५ए । वज्रनहारकमथ ववन्दे वसुधाधवः । किरीटरत्नांशुजलैस्तत्पादौ स्नपयन्निव ॥ १६० ॥ सुनन्दासूनुराचार्यों ऽप्युद्याने समवासरत् । आश्रित्य सपरीवारस्तरुबायाप्रतिश्रयम् ॥ २६१ ॥ महीनायो ऽपि वननिषद्याय निषेपः । पादावचर्चयद्यश्कर्दमेन सुगन्धिना ॥२६॥ ततश्च नगवान्वज्रः सुधामधुरया गिरा । चकार देशनां मोहध्वान्तध्वंसैकदीपिकाम् ॥ २६३ ॥ वीरास्रवलब्धिमतः श्रीवज्रस्वामिनस्तया । धर्मदेशनया राजा हृतचित्तोऽन्नवत्तराम् ॥ २६ ॥ देशनान्ते मुनिं नत्वा राजा स्वसदनं ययौ । गत्वा च मध्येशुचान्तं राझीनामित्यचीकथत् ॥ २६५ ॥ वाह्योद्याने कृतावासो वनस्वाम्ययि सुनुवः । मयाद्य वन्दितो धर्मदेशनादीरसागरः ॥ २६६ तं वन्दित्वा च दृष्ट्वा च तस्य धर्म निशम्य च । मम गात्रं च नेत्रे च श्रोत्रे चायुः कृतार्थताम् ॥१६॥ श्दमेव दिनं मन्ये दिनत्वेन सुलोचनाः । अजवद्यत्र वज्रर्पानादित्यस्य दर्शनम् ॥ २६ ॥ एतावतापि धन्यो ऽस्मि दृष्टो वज्रमुनिर्मया । किं पुनस्तन्मुखाधर्ममश्रौषमहमाईतम् ॥ २६ए । हे देव्यस्त यमपि वर्षि अष्टुमर्हथ । त्वरितं यात झपयो ऽनेकत्रस्थाः समीरवत् ॥ २० ॥ राझ्यः प्रोचुः स्वयमपि तं विवन्दिषवो वयम् । त्वदाज्ञाप्यत्र यदत्तत्प्राप्ता तृषितैः सरित् ॥ २१ ॥ ततश्चानुज्ञया राज्ञो राझ्यो वज्रविनूषितम् । याप्ययानाधिरूढास्तास्तऽद्यानवरं ययुः ॥ २७॥ वज्रमागतमाकर्ण्य रुक्मिण्यपि जनोक्तितिः। तमेव चिन्तयन्त्यस्थादात्मानमिव योगिनी ॥ २७३०॥ १ आसीनस्य ।

·पितीये वासरे रुक्मिएयुवाच पितरं निजम् । वज्रस्वाम्यागतो ऽस्तीह यं वुवूर्षाम्यहं सदा ॥ १४ ॥ तन्मां वज्रकुमाराय सम्प्रदत्तान्यथा तु मे । मरणं शरणं तात ग्राणि रेखेव गीरियम् ॥ २७५॥ आनिजात्यसखीं लजां विहायैवं ब्रवीमि यत् । तत्रेदं कारणं वनो मत्पुण्यैरयमागतः ॥ २७६ ॥ एष प्रायेण न स्थास्तर्यद्यद्यैवेह गबति । किं ज्ञायते कदाप्येति नूयो ऽप्युड्डीनपक्षिवत् ॥ २७ ॥ तस्मादलं विलम्बेन देहि वज्राय तात माम् । चिरकौमारदीनां मां पश्यन्किं न हि दूयसे ॥ २० ॥ एवं धनो ऽतिनिर्वन्धाऽपवजं निनाय ताम् । सद्यः कृत्वा विवाहार्हसर्वालङ्कारभूषिताम् ॥ २१ ॥ पुत्र्या सममनैषीच्च धनकोटीरनेकशः। प्रलोननं वरयितुर्यथा स्यादिति जातधीः ॥ २० ॥ तदहाध्यस्तने चाहि वजे कुर्वति देशनाम् । जक्तिमान्नागरलोकः परस्परमदो ऽवदत् ॥ २१ ॥ अहो वज्रस्य सौस्वर्य यदीयां धर्मदेशनाम् । आकानन्दमन्नानां मुक्त्यवस्थेव जायते ॥ २५॥ श्रीवज्रस्वामिनः सर्वगुणरत्नमहोदधेः । गुणानुरूपं चेद्रूपं जवेमुच्येत तर्हि किम् ॥ २३ ॥ वज्रर्पिणा च नगरप्रवेशे रूपमात्मनः । शक्त्या सङ्क्षिप्तमेवासीत्पुरदोजाजिशङ्कया ॥२४॥ तदा च जगवान्वज्रस्तेषां नावं मनोगतम् । संलापं च ज्ञानबलेनाज्ञासीदतिशायिना ॥ २५ ॥ हितीये ऽह्नि च वज्रेण विचक्रे ऽनेकलब्धिना । सहस्रपत्रं कमलं कमलाविष्टरोपमम् ॥ २६ ॥ कृत्वा स्वानाविक रूपमञ्जुतं तस्य चोपरि । निषीदति स्म लगवान्वज्रो राजमरालवत् ॥ २७ ॥ वज्ररूपं जनो दृष्ट्वा जितामरकुमारकम् । शिरांसि उधुवे गीतान्यासं विरचयन्निव ॥ २ ॥ ऊचे च लोको वज्रस्य रूपं नैसर्गिकं ह्यदः । गुणानामाकृतेश्चाद्य सदृशो ऽनूत्समागमः ॥ २ए॥

·मा नूवं प्रार्थनीयो ऽहं लोकस्येति हि शङ्कया । सामान्य ह्यस्तनं रूपं नूनं शक्त्यैप निर्ममे ॥ २ ॥ राजापि व्याजहारैवं विस्मयस्मेरमानसः । यथेष्टरूपनिर्माणलब्धिर्वनमुनिः खलु ॥ २१ ॥ धनश्रेष्ठ्यपि तवज्रस्वामिरूपं निरूपयन् । स्वां पुत्रीं वर्णयामास साग्रहां तत्स्वयंवरे ॥ २ए॥ धनस्य हृदये स्वार्थप्रार्थनां कर्तुमिचतः । न वज्रदेशनार्थो ऽस्थादत्युत्तान श्वोदकम् ॥ ए३ ॥ देशनान्ते ऽवदनं धनश्रेष्ठी कृताञ्जलिः । कृत्वा प्रसादं मत्पुत्रीमिमामुघह मानद ॥ २४ ॥ क जवानमराकारः केयं मानुपकीटिका । जरीकुरु तथाप्येनां महत्सु न वृथार्थना ॥ २५ ॥ विवाहानन्तरं वज्र हस्तमोचनपर्वणि । अव्यकोटीरसङ्खचातास्तुच्यं दास्ये नवत्वदः ॥ २ए६ ॥ वज्रस्तमज्ञं विज्ञाय स्मित्वोचे करुणापरः । पर्याप्तं व्यकोटीनिः पर्याप्तं कन्यया च ते॥ ए७ ॥ नितम्विन्यो हि विषयास्ते पुनः स्युर्विपोपमाः । आपातमात्रमधुराः परिणामे ऽतिदारुणाः॥शए ॥ विवेच्यमाना विषया विशिष्यन्ति विषादपि । जन्मान्तरेऽप्यनर्थाय ये नवन्ति शरीरिणाम् ॥ शएए॥ ज्ञात्वा उरन्तान्विषयान्कथमङ्गीकरोम्यमूम् । ज्ञातैश्चौरैरसारो ऽपि ग्रहीतुं न हि शक्यते ॥ ३०० ॥ महानुनावा कन्या ते यदि मय्यनुरागिणी । प्रव्रज्यां तन्मयोपात्तामुपादत्तामसावपि ॥ ३०१॥ श्येष मामेव यदि कुलीना मनसाप्यसौ । तदेवं युज्यते कर्तुं परलोकहितेचया ॥३०॥ विवेकपूर्वमथवानुज्ञयापि मदीयया । गृह्णात्वेषा परिव्रज्यां निर्वाणार्पणलग्निकाम् ॥३३॥ विनीतकतरुछायामिवानर्थप्रदायिनीम् । मा कार्षीविषयासक्तिं त्वत्पुत्री वझि तचितम् ॥ ३०४ ॥ १ भिल्लातकवृक्षच्छाया। SONGS ·एवं नगवतो वज्रस्वामिनः पेशलोक्तितिः। प्रतिबुला प्रवत्राजापकर्मा रुक्मिणी तदा ॥ ३०५ ।। धर्मो ऽयमेव हि श्रेयान्यत्र निर्लोनतेशी। एवं विमृश्य बहवः प्रतिबोध जना ययुः ॥ ३०६ ॥ (तया गृहीता प्रव्रज्या श्रीवज्रस्वामिनोग्रतः। तस्मात् स्थानान्मुनीन्त्रोऽपि विहारं चकृवांस्ततः।) अन्यदा जन्मसंसिद्धपदानुसूतिलब्धिना। ततो जगवता वज्रस्वामिनाकाशगामिनी ॥ ३०७ ॥ महापरिज्ञाध्ययनादाचाराङ्गान्तर स्थिता । विद्योदधे लगवतः सङ्घस्योपचिकीर्षुणा ॥ ३०७ ॥ युग्मं ॥ वजाण वज्रो लगवाननया विद्यया मम । जम्बूदीपाञ्जमणे ऽस्ति शक्तिरामानुषोत्तरम् ॥ ३०॥ ॥ ममेयं धरणीयैव विद्या देया न कस्यचित् । अल्पयो ऽपसच्चाश्च नाविनो ऽन्ये ह्यतः परम् ॥३१॥ अन्यदा पूर्वदिग्नागाल्यूीवनो ऽगान्महामुनिः । सूर्यो मकरसङ्क्रान्ताविवापाच्या उदग्दिशम् ॥ ३११ ।। तदा तत्र प्रववृते उर्जिदमतिनीषणम् । वजूव नोजनश्रधानुवन्धविधुरो जनः ॥३१॥ गृहिणामन्नदारियादरपत्नोजनकारिणाम् । वजूव नित्यमप्यूनोदरता यतिनामिव ॥ ३१३ ॥ संवबिरे सत्रशाला गृहस्थैरीश्वरैरपि । सर्वत्रादविरतरखरोलाकुलैव नूः ॥ ३१ ॥ रङ्का विक्रीयमाणानि दधिनाएमानि चत्वरे । फोटं फोटं तद्दधीनि लिखिदुः कुक्कुरा इव ॥ ३१५ ॥ अस्थिचर्मावशेषाङ्गाः सुव्यक्तस्नायुमएमलाः । रङ्काः सर्वत्र सञ्चेरुः परेता इव दारुणाः ॥ ३१६ ॥ अनगारेष्वतिथितामागतेष्वन्नतृष्णया । अदर्शयन्निदादोपानुपेत्य श्रावका अपि ॥ ३१७ ॥ ग्रामेषु शून्यीजूतेषु विष्वग्निधूमधामसु । अन्नवत्पादसञ्चाराः पन्यानो ऽप्यनवन्खिलाः ॥ ३१७ ॥ १ दक्षिणतः । ३ संचारायोग्याः। २ शवाः।

·ततश्च सकलः सो मुष्कालेन कदर्थितः । दीनो विझपयामास सुनन्दानन्दनं मुनिम् ॥ ३१ए ।
अस्मान्मुःखार्णवादस्मात्कयंचिदवतारय । सङ्गप्रयोजने विद्योपयोगो ऽपि न सुप्यति ॥ ३० ॥
ततश्च वज्रो जगवान्विद्याशक्त्या गरिष्ठया । पटं विचक्रे विपुलं चक्रनृचर्मरत्नवत् ॥ ३१ ॥
श्रीवज्रस्वामिना सङ्घो निर्दिष्टः सकलस्तदा । पोते वणिक्सार्थ श्वाधिरुरोह महापटे ॥ ३५ ॥
वार्षिणा जगवता विद्याशक्त्या प्रयुक्तया । उत्पुप्लुवे पटोव्योम्नि पवनोदिप्ततूलवत् ॥ ३५३ ।।
तदा शव्यातरो दत्तनामा वनमहामुनेः । समाययौ सहचारिग्रहणार्थ गतो ऽनवत् ॥ ३२ ॥
सद्देन सहितं वज्रस्वामिनं स्वर्गयायिनम् । निरीक्ष्य मूर्धजान्शीघ्रमुत्खायैवमुवाच सः ॥ ३२५ ॥
शय्यातरो ऽहं युष्माकमनवं नगवन्पुरा । अद्य साधर्मिको ऽप्यस्मि निस्तारयसि किं न माम् ॥३२६॥
शय्यातरस्य तां वाचं श्रुत्वोपालम्लगर्जिताम् । दृष्ट्वा च लूनकेशं तं वज्रः सूत्रार्थमस्मरत् ॥ ३२७ ॥
ये साधर्मिकवात्सल्ये स्वाध्याये चरणे ऽपि वा । तीर्थप्रजावनायां वोद्युक्तास्तांस्तारयेन्मुनिः ॥ ३२० ॥
आगमार्थमिमं स्मृत्वा वनस्वामिमहर्पिणा । पटे तस्मिन्नध्यरोपि सो ऽपि शय्यातरोत्तमः ॥ ३२ए॥
विद्यापटोपविष्टास्ते यान्तः साजिसरित्पुराम् । सर्वे विलोकयामासुः करामलकवन्महीम् ॥ ३३० ॥
जक्तिप्रखैः पूज्यमानो मार्गस्थव्यन्तरामरैः । व्योम्नि प्रदीयमाना? जकैज्योतिपिकामरैः ॥ ३३१ ।।
विद्याधरैर्वर्ण्यमानः शक्तिसम्पञ्चमत्कृतैः । आलिङ्ग्यमानः सुहृदेवानुकूलेन वायुना ॥ ३३५ ॥
पटनायादर्शितानबायासौख्यो महीस्पृशाम् । वन्दमानो नजःस्थो ऽपि मार्गचैत्यान्यनेकशः ॥ ३३३ ॥

·पटस्थो ऽपि पटस्थेच्यस्तन्वानो धर्मदेशनाम् । वज्रपिराससादाथ पुरीं नाम महापुरीम् ।। ३३४ ।। ॥ चतुर्मिः कलापकं ॥ तस्यां धनकणान्यायां सुनिदमजवत्सदा । प्रायेण श्रावको लोको बुनक्तस्तु पार्थिवः ॥ ३३५॥ तस्यां जैनाश्च बौघाश्च स्पर्धमानाः परस्परम् । चक्रिरे देवपूजादि जैनवौधास्तु जिग्यिरे ॥३३६ ॥ जैना हि यद्यत्पुष्पादिपूजोपकरणं पुरे । ददृशुस्तत्तदधिकमूड्यदानेन चिक्रियुः ॥ ३३७ ।। नाजूवन्बुम्चनक्तास्तु पुष्पाद्यादातुमीश्वराः। ततश्च बुधायतनेष्वनुत्पूजा तनीयसी ॥ ३३ ॥ बुधवक्तास्तु ते हीणा बुनक्तं महीपतिम् । विज्ञप्य सर्वं पुष्पादि श्रावकाणां न्यवारयन् ॥ ३३ ॥ पुष्पापणेषु सर्वेषु बहुमूट्यप्रदा अपि । अहन्नक्तास्ततः पुष्पवृन्तान्यपि न लेनिरे ॥ ३४ ॥ उपस्थिते पर्युषणापर्वण्यहउपासकाः । ततो रुदन्तो दीनास्या वज्रर्पिमुपत स्थिरे ॥ ३१ ॥ ते श्रावका नेत्रजलैः क्लेदयन्तो महीतलम् । नत्वा व्यजिज्ञपन्वजं खेदगजदया गिरा ॥ ३५ ॥ अर्हचैत्येष्वहरहः पूजादि अष्टुमदमैः । वौर्वयं पराजूता जूतैरव उरात्मभिः ॥ ३५३ ॥ विज्ञप्तो वौशलोकेन बौयो राजा न्यवारयत् । पुष्पाणि ददतो ऽस्माकं मालिकानखिलानपि ॥ ३४॥ बजामहे वयं नाथ नागस्तिकुसुमान्यपि । किं कुर्मों अव्यवन्तो ऽपि राजाज्ञां को ऽतिलङ्घते ।। ३४५ ॥ तुलसीवर्वरीपूजापात्रतां ग्रामयदवत् । प्रयान्ति जिनविम्वानि हहा कि जीवितेन नः ॥ ३५६ ॥ मार्हत्स्वारोपयन्त्वेते उद्मनेत्यजिशङ्कितैः । पौषैः पुष्पं निषि नः केशवासकृते ऽपि हि ॥ ३४७ ॥ किं चानिशं गणयतां स्वामिन्नस्माकमडलीः । आगात्पर्युपणापर्वदिनं दिनमतविका ॥ ३४ ॥ १ दिवसश्रेष्ठम् ·पर्वण्यप्यागते ऽमुष्मिन्वयं यतिवदर्हताम् । जावपूजां करिष्यामः पुष्पसम्पत्तिवर्जिताः ॥ ३॥ पराजूय परानूय बौधिनिर्वयम् । जीवन्मृता इव कृताः स्वामिनि त्वयि सत्यपि ॥३५० ॥ जिनप्रवचनस्यानिनूतस्यास्य प्रतावनाम् । विधाय जगवन्नस्मान्सञ्जीवयितुमर्हसि ॥ ३५१ ॥ समाश्वसित हे श्राधा यतिष्ये वः सुतेजसे । इत्युक्त्वा नगवान्व्योमन्युत्पपात सुपर्णवत् ॥ ३५॥ स्वामी निमेषमात्रेणाथागान्माहेश्वरी पुरीम् । अवातारीउपवने चैकस्मिन्विस्मयावहे ॥ ३५३ ॥ हुताशनानिधानस्य देवस्योपवनं च तत् । यो ऽजूदारामिकस्तत्र मित्रं धनगिरेः स तु ॥ ३५४ ॥ अकस्मादागतं वज्रं निरीक्ष्यानत्रवृष्टिवत् । आरामिकः प्रगे सद्यस्तमिताख्यो मुदावदत् ॥ ३५५ ॥ तिथिस्थितिषु धन्येयं यत्र त्वमतिथिर्मम । आत्मानं चाधुना धन्यं मन्ये ऽहं यत्स्मृतस्त्वया ॥ ३५६ ॥ दिष्ट्या सुस्वप्नवदहं चित्तानापकृतस्त्वया । ममागास्त्वं यदतिथिः किमातिथ्यं करोमि ते ॥ ३५७ ॥ वज्रस्वाम्यप्यनिदधे मम ह्युद्यानपालक । पुष्पैः प्रयोजनं तानि प्रदातुं च त्वमीशिषे ॥ ३५ ॥ मालाकारो ऽवदत्पुष्पादानेनानुगृहाण माम् । जवन्ति प्रत्यहं पुष्पलदा विंशतिरत्र हि ॥ ३५ए । जगवानादिशत्तर्हि पुष्पाणि प्रगुणीकुरु । आगबाम इतो गत्वा यावाद्यानरक्षक ॥ ३६० ॥ एवमुक्त्वा पृषदश्व श्वोत्पत्य विहायसा । अकुता कुहिमवजिरिं वज्रमुनिर्ययौ ॥ ३६१ ॥ गङ्गासिन्धुजलक्रीडाप्रसक्तसुरवारणम् । दशमामृतकुएमालपद्मइदमनोरमम् ॥ ३६५ ॥ सदावन्दारुदिविपत्सिहायतनमएिमतम् । गायत्किम्पुरुषीगीतानुचरैणकदम्बकम् ॥ ३६३ ॥ १ वायुः २ मृगसमूहम् ·स्मरति स्म तदा वज्रो लगवाञ्जम्नकामरान् । ते वज्रं वनिणमिव तत्क्षणाचोपतस्थिरे ॥ ३७७ ।। बत्रस्येवाम्बुजस्याधो धनगिर्यात्मन मुनिः। निपद्य व्योमयानाय विमानवरमादिशत् ॥ ३४ए । तस्मिन्विमाने चलिते जुम्नका अपि नाकिनः । चेबुर्विमानारूढास्ते गीतवाद्यादिपूर्वकम् ॥ ३० ॥ वैमानिकैर्विमानस्थैर्विमानस्थः समावृतः । पुरीं नाम पुरीं प्राप वज्रस्तां वौघदूषिताम् ॥ ३१ ॥ तत्पुरीवासिनो वौघा विमानानि निरीक्ष्य खे । अज्ञापन्तैवमुत्पश्या उत्पुप्लुपोद्यता व ॥ ३२ ॥ सपनावमहो बौघदर्शनं प्रेक्ष्य नाकिनः । बुझपूजार्थमायान्ति श्रीवुयाय नमो नमः ॥ ३८३ ॥ तेषां च वदतामेवं वनो ऽहत्सदनं ययौ । विमानैदर्शयन्व्योम्नि गान्धर्वनगरश्रियम् ॥ ३४ ॥ पुनबौद्धैरजिदधे मषीधौताननैरिव । अहो अर्हदर्शने ऽदियं दैवी प्रज्ञावना ॥३०॥ चिन्तितमन्यथामाजिरन्यथेदमुपस्थितम् । दृष्टिः प्रसारिताप्यस्थाहायुना नीतमञ्जनम् ॥ ३६॥ ततः पर्दूषणापर्वण्यईदायतने ऽमरैः । महीयान्महिमाकारि नूस्पृशां यो न गोचरः॥ ३५ ॥ जुम्नकामरकृतां प्रनावनामहतो जगवतो निरीक्ष्य ताम् । वौशनावमपहाय पार्थिवः सप्रजो ऽपि परमाईतो ऽजवत् ॥ ३० ॥ श्त्वाचार्यश्रीहेमचन्डविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महाकाव्ये वनखामिजन्मत्रतप्रनाववर्णनो नाम बादशः सर्गः॥ SANSAR ·त्रयोदशः सर्गः श्तश्चौजायणनृपो जझे दशपुरे पुरे । सोमदेवो ऽनववियो रुषसोमा तु तत्प्रिया ॥१॥ ब्राह्मणी रुजसोमा सा वच परमाईती । दयादिनिर्गुणैर्धर्मद्रुमबीजैरखता ॥५॥ तयोरजनिषातां धौ तनयौ नयशालिनौ । नाम्नार्यरक्षितो ज्यायान्कनीयान्फटगुरदितः ॥३॥ तत्रार्यरहितो मौजीबन्धनादप्यनन्तरम् । अधीयाय पितुरेव सकाशे यक्ष्वेिद सः ॥४॥ ततो ऽनुज्ञाप्य पितरावध्येतुमधिकाधिकम् । पाटलीपुत्रनगरे प्रययावार्यरहितः ॥ ५॥ सो ऽङ्गानि वेदांश्चतुरो मीमांसान्यायविस्तरम् । पुराणं धर्मशास्त्रं च तत्राध्यैष्ट विशिष्टधीः ॥६॥ चतुर्दशापि हि विद्यास्थानानि निजनामवत् । कृत्वा कण्ठगतान्यागात्पुरं दशपुरं पुनः॥ ७ ॥ चतुर्वेदो ऽयमायातः पूज्य इत्यवनीनुजा । अधिरोह्य करिस्कन्धे स प्रावश्यत पत्तने ॥ ७॥ विविधोपायनकरा लोका अपि तमन्यगुः । राजनिः पूज्यते यो हि पूजनीयो न कस्य सः॥ ए॥ गृहस्य बाह्यशालायामध्युवासार्यरक्षितः । कुटुम्बे दददानन्दमुपदामिव नूतनम् ॥ १० ॥ तं ब्रह्मचर्यसधनं पूज्यमानं महीनुजा । दृष्ट्वा तद्वन्धवो गोत्रं पवित्रं मेनिरे निजम् ॥ ११ ॥ स्वजनैस्तगृहपारे रम्यमावन्धि तोरणम् । चिरेष्टायाः समेष्यन्त्या लीलादोलोपमं श्रियः ॥ १५॥ तगृहे तत्सुवासिन्यः स्वस्तिकान्स्वस्तिकारकान् । लिलिखुस्तद्गुणाख्यानप्रशस्त्यक्षरसन्निनान् ॥ १३ ॥ बाह्यावासस्थितो ऽप्यायरक्षितो ऽष्टपैदिनैरपि । श्रीमान्बनूव नूयोनिरागनिरुपायनैः ॥ १५ ॥ अन्यदा चिन्तयामास शुधीरायरहितः । अहो प्रमादो नाद्यापि जननीमनिवादये ॥ १५ ॥ RE SCORE ·जवन्ति पुत्ररूपेण बाह्याः प्राणा हि योषिताम् । तस्य प्रवास मुखं तासामति हि मुसहम् ॥१६॥ मत्प्रवासेन मन्माता नविष्यति कथं हि सा । निजायामपि या नित्यं मन्नामाक्षरवाग्मिनी ॥ १७ ॥ श्दमेव हि धीरत्वमहो मन्मातुरनुतम् । अपि देशान्तरे प्रैषीद्या मां महितकाम्यया ॥ १० ॥ तशुणोपार्जनामूलां सम्पदं दर्शयन्निजाम् । आनन्दयामि स्वामम्बामुत्कएगम्नस्तरङ्गिणीम् ॥ १५॥ इत्यार्थरहितः सद्यो दिव्ये संवीय वाससी। कश्मीरजाङ्गरागेण संवर्मितवपुर्युतिः॥२०॥ सुगन्धिसुमनोदामगर्जितावचकुन्तलः । ग्रीवापाण्यं हि विन्यस्तकातेस्वरविजूषणः ॥२१॥ कर्पूरफालिकामिश्रताम्बूललटनाननः । विशदचत्रसश्रीकमौलिः स्वसदनं ययौ ॥ २ ॥ ॥त्रिनिर्विशेषकम् ॥ स आदावेव विनयी मातुः पादानवन्दत । कएगवलम्बिसौवर्णशृङ्खलाश्लिष्टजूतलः ॥ २३ ॥ दीर्घायुरक्षयो नूयाः स्वागतं तव दारक । इत्युक्त्वा सावदत्पातिवेश्मिकीवापरं न हि ॥ २५ ॥ स पुत्रप्रेमसंरम्नोचितसंलापलक्षणम् । प्रसादं पूर्ववन्मातुरपश्यन्निदमब्रवीत् ॥ २५॥ अधीताशेषविद्यो ऽहं त्वत्पादान्अष्टुमागमम् । किं नालपसि मां नक्तिमर्यादामकराकरम् ॥ २६ ॥ मम पूजां करोत्येप राजा राजगुरोरिव । महिमानमिमं सूनोदृष्ट्वा किं न हि हृष्यसि ॥२७॥ रुषसोमावदन्नन किं विद्योपार्जनेन ते । हिंसोपदेशकं ह्येतदधीतं नरकप्रदम् ॥ २ ॥ दृष्ट्वा नरकपातानिमुखं त्वां कुदिसम्भवम् । कथं हृष्यामि मनास्मि खेदे गौरिव कर्दमे ॥ ए॥ १ धारयित्वा २ लटभ सुंदरम् R5575525 ·यदि त्वं मयि नक्तो ऽसि यदि मां मन्यसे हिताम् । दृष्टिवादं तदधीष्व हेतुं स्वर्गापवर्गयोः ॥ ३० ॥ इत्यार्यरक्षितो दध्यौ किमधीतमिदं मया । न यन्मातुः प्रमोदाय तजया सम्पदापि किम् ॥ ३१ ॥ विमृश्यैवमुवाचाम्बामार्यधीरार्यरदितः । दृष्टिवादं पविष्यामि मातराख्याहि तद्गुरुम् ॥ ३५ ॥ रुजसोमावदघत्स श्रमणोपासको जव । दृष्टिवादस्य गुरवः श्रमणा एव नापरे ॥३३॥ दृष्टिवादो हि दर्शनविचार इति शोजनम् । नामाप्यस्येति मनसि श्रद्दधावार्यरक्षितः॥ ३४ ॥ ऊचे च मातुरादेशः प्रमाणं गुरवस्तु ते। क अष्टव्या दृष्टिवादं यथाधीये तदन्तिके ॥ ३५ ॥ रुषसोमापि तनयविनयोबुसिता सती । ब्रमयन्त्यश्चलं तस्य निजगाद प्रसादचाक् ॥३६॥ श्दानी हि न जिहेमि त्वयाहं तनुजन्मना । मदादेशमनुष्ठातुं यदकामिनोरथम् ॥३७॥ सन्ति तोसलिपुत्राख्या आचार्या आर्यरक्षित । श्तो ममैवेढुवाटे प्रतिपन्नप्रतिश्रयाः॥३०॥ तत्पादपङ्कजोपास्तिहंसतामुररीकुरु । ते त्वामध्यापयिष्यन्ति दृष्टिवादं तनूजव ॥ ३५॥ एवं प्रातः करिष्यामीत्यनिधायार्यरदितः । दृष्टिवादानियां ध्यायन्नाशेत रजनावपि ॥ ४० ॥ पातश्चचाल पृष्ट्वाम्बामार्यरक्षितकुम्नः । दृष्टिवादोदधिं प्राज्ञः पातुं गएडूपलीलया ॥ १ ॥ पितृमित्रमितश्चार्यरक्षितस्य महाविजः। अनूपपुरं ग्रामे पितेवात्यन्तवत्सलः॥४२॥ सो ऽचिन्तयन्मया हि ह्यो दृष्टो न ह्यार्यरहितः । आयुष्मन्तं तदद्यापि तं पश्यामि सुहृत्सुतम् ॥३३॥ इति विजाग्रणीरिकुयष्टीः स सकला नव । तत्खण्डं चैकमादायार्यरक्षितगृहं ययौ ॥ ४ ॥ १ अगस्तिः RRORSCORRORK ·सोमदेवसुतं ज्येष्ठं निर्यान्तं च निकेतनात् । ददशैंप विनातत्वात्तमुपालक्ष्यन्न च ॥ ५॥ को नाम त्वमसीत्युच्चैः सो ऽपृवदार्यरक्षितम् । आर्यरक्षित एपो ऽस्मीत्यब्रवीचार्यरदितः ॥१६॥ दिजो जगाद हे चातुः पुत्र ह्यस्तनवासरे। कुटुम्बकृत्यकरणप्रमादानासि वीक्षितः॥७॥ एकेनापि गतेनाना मन्ये गतमहःशतम् । यत्र त्वां नाहमजादं हुत्कैरवनिशाकरम् ॥ ४ ॥ इत्यार्यरक्षितं प्रेम्णा विजन्मा परिरन्य सः । अवोचदिक्षवो ह्येते मयानीयन्त त्वत्कृते ॥ ४ए। उवाच सोमनूरिझूस्तात मन्मातुरपयेः । अहं शरीरचिन्तार्थ गवन्नस्मि वहिर्जुवि ॥ ५० ॥ श्दं च मातुराख्याया यशचन्नार्यरदितः । अधुनेक्षुलतापाणिमाक्षीदादितो ऽपि माम् ॥ ५१ ॥ इत्यार्यरक्षितेनोक्तः स विजन्मा तथाकरोत् । आयरहितमातापि सा दवमचिन्तयत् ॥ २२॥ मम सूनोरिदं श्रेयोऽनूनकुनमतश्च सः । नव पूर्वाणि खण्डं च नूनमादास्यते सुधीः ॥ ५३ ॥ नवाहं दृष्टिवादस्य पूर्वोत्यध्ययनानि वा । दशमं खएकमध्येष्ये दध्यौ यानिति सोमजूः ॥ ४ ॥ गत्वा चेक्षुगृहमारे स्थिरधीरायरक्षितः । अचिन्तयदविज्ञातः कथमन्तर्विशाम्यहम् ॥ ५५ ॥ राशामिव गुरूणां हि सन्निधाने यतस्ततः। विदितो ऽपि नोपसर्पदहं तु विदितोऽपि न ॥५६॥ तदत्रैव क्षणं स्थित्वा वसत्यन्तर्विशाम्यहम् । प्रातर्वन्दनकायातश्रमणोपासकैः सह ॥ ५७ ॥ श्त्यार्यरक्षितस्तस्थौ पारे ऽपि धारपालवत् । विषां रजसारम्ने विवेको ह्यर्गलायते ॥ २० ॥ मालवकैशिकीमुख्यग्रामरागपरिस्पृशा । स्वाध्यायेनापि साधूनां स ययौ लयमेणवत् ॥ एए॥ १ मृगवत्

·रच
तत्रागाड्डरो नाम श्रमणोपासकः प्रगे । वन्दनाय महषीणा हर्षेणोत्फुहलोचनः ॥ ६ ॥
स त्रिनॆषेधिकी कुर्वन्प्रविवेश प्रतिश्रयम् । अथैर्यापथिकी प्रत्यक्रामउच्चैस्तरस्वरम् ॥ ६१॥
तदनन्तरमाचार्यान्साधूनपि यथाविधि । वन्दित्वा निषसादाने विष्टरं प्रतिलिख्य सः॥ ६ ॥
अथार्यरदितो धीमांस्तेन सार्धं प्रविश्य सः। वन्दनैयर्यापथिक्यादि तस्मान्तमधारयत् ॥ ६३ ॥
तद्दर्शितविधि चामिनयन्पठनपूर्वकम् । अवन्दताचार्यपादान्साधूनप्यायरहितः॥ ६ ॥
ढहरश्रावकं त्वार्यरवितो न ह्यवन्दत । सुधीरपि निराम्नायं कियविज्ञातुमीश्वरः ॥ ६५ ॥
निषणं सोमतनयं तमवन्दितढड्डरम् । आचार्या विविः कोऽपि श्रायो ऽयं नूतनः खलु ॥६६॥
धर्मलानाशिषं दत्त्वा शरदम्जोमलाशयाः। पृढन्ति स्म तमाचार्याः कुतो धर्मागमस्तव ॥ ६७ ॥
औरसो रुषसोमाया स जगाद यथातथम् । श्रमणोपासकादस्मादात्तधर्मो ऽस्मि नान्यतः ॥ ६॥
चिरे साधवो ऽप्येवं नगवन्नार्यरक्षितः। तनयो रुषसोमाया विकान्वेदान्धिपारगः ॥६५॥
चतुर्दशविद्यास्थानोपाध्यायः पृथिवीनुजा । करिस्कन्धाधिरूढो ऽयं पत्तने ऽस्मिन्प्रवेशितः॥ ७० ॥
अयमाद्यगुणस्थानस्थितानां धुरि गएयते । आश्चर्य श्रावकाचारं परिस्पृशति किं ह्यदः ॥ ७ ॥
अथार्यरदितः माह श्रावको ऽस्मि हि सम्प्रति । किं नवो न नवेन्नावपरिणामः शरीरिणाम् ॥ २॥
इति विज्ञपयामास चाचार्यान्रचिताञ्जलिः। दृष्टिवादाध्यापनेन जगवंस्त्वं प्रसीद मे ॥ ३ ॥
मया विवेकहीनेनोन्मत्तेनेव उरात्मना । हिंसोपदेशकं सर्वमधीतं नरकावहम् ॥ १४ ॥
आचार्या अपि तं शान्तं योग्यं ज्ञात्वैवमूचिरे । यदि त्वं दृष्टिवादाधिजिगांसुस्तत्परिवज ॥ ७॥

·किं चान्यदप्युपात्तायां प्रव्रज्यायां विजोत्तम । दृष्टिवादं क्रमेण त्वं विपन्नध्यापयिष्यसे ॥ १६ ॥ सो ऽप्युवाच परिव्रज्यामिदानीमपि दत्त मे । मया न पुष्करा ह्येपा मन्मनोरयकामधुक् ॥ ७ ॥ किं तु प्रसादं कुर्वाणैर्लगवनिर्निजे शिशौ । विहारक्रमजं कष्टमादृत्यान्यत्र गम्यताम् ॥ ७ ॥ मामत्र स्थितवन्तं हि राजा पुरजनो ऽपि च । अत्यन्तमनुरागेण प्रव्रज्यां त्याजयेदपि ॥ ए॥ आचार्या अपि तस्योपरोधेन सपरिबदाः। ययुरन्यत्र सो ऽप्यग्रे स्थितो याति स्म नृत्यवत् ॥ ७० ॥ तीर्थे श्रीवर्धमानस्य तदानीमनगारिणाम् । शिष्यचौर्यव्यवहारः प्रथमो ऽयमवर्तत ॥१॥ तदायरहितं जट्टमाचार्या पर्यविव्रजन् । सादीकृतगुरुश्चाजूजीतार्थः सोऽचिरादपि ॥२॥ तप्यमानस्तपस्तीव्र सहमानः परीपहान् । मातृकावदधीयाय सो ऽङ्गान्येकादशापि हि ॥ ३ ॥ तेषामाचार्यमित्राणां दृष्टिवादः परिस्फुटः । यावान्वनूव तावन्तमग्रहीदायरहितः ॥ ७ ॥ तदा वृधजनोक्त्यैवमोषीदायरहितः। यद्भूयान्दृष्टिवादो ऽस्ति वज्रः साम्प्रतं स्फुटम् ॥ ५ ॥ अजूच्च समवसृतः पुर्यां वन्नमुनिस्तदा । इति प्रतस्थे तत्रैव गन्तुं सोमात्मजो मुनिः ॥ ६ ॥ ययौ चोङायिनीमध्ये जगवानार्यरहितः । नगुप्तानिधानानामाचार्याणां प्रतिश्रयम् ॥ ७ ॥ गुणवन्तं तपोराशिं पूर्वावस्थाकुतीर्थिकम् । उपलक्ष्य तमाचार्याः परिपस्वजिरे मुदा ॥ ७ ॥ ऊचुश्च वत्स धन्यो ऽसि कृतार्थो ऽसि सुधीरसि । विहाय यो हि ब्राह्मण्यं श्रामण्यं प्रत्यपद्यथाः॥ए। अद्याहं दीणाशेषायुःकर्मा त्वामर्थये ऽनघ । कर्तुकामो ऽस्म्यनशनं मम निर्यामको जव ॥ ए० ॥ तथेति प्रतिपेदानं रुजसोमात्मजं मुनिम् । विहितानशनो नत्रगुप्ताचार्यो ऽन्वशादिति ॥ ए१ ॥ HORRESPECAR ·REOSORRORE दशमं पूर्वमध्येतुं प्रवृत्तं चार्यरक्षितम् । दशमपूर्वयमकान्यधीष्वेत्यादिशजुरुः ॥ १० ॥ ततो दशमपूर्वस्य बहूनि विपमाणि च । अध्येतुं यमकान्यार्यरवितर्षिः प्रचक्रमे ॥ १०ए श्तश्च सन्दि दिशतुः पितरावार्यरदितम् । नागबसि किमद्यापि विस्मृतास्तव किं वयम् ॥ ११ ॥ त्वं नः करिष्यस्युद्योतमिति ह्याशामकृष्महि । तवानागमने सर्व पश्यामस्तु तमोमयम् ॥ १११ ।। एवमाहूयमानो ऽपि सन्देशवचनैस्तयोः । यावदध्ययनासक्तो ववले नार्यरक्षितः ॥ ११ ॥ तावत्तान्यां तमाह्वातुमनोज्यां फदगुरदितः । प्राणप्रियोऽनुजस्तस्य प्रैपि निवन्धशिक्ष्या ॥११३॥युग्मम्॥ द्रुतं गत्वा च नत्वा च सो ऽवादीदायरक्षितम् । किमेवं कग्निो ऽस्त्वमनुत्कएठः कुटुम्बके ॥ ११॥ वैराग्यपर्शना बिन्नं यद्यपि प्रेमवन्धनम् । तथापि तव कारुण्यमस्ति स्वस्तिनिवन्धनम् ॥ ११५ ॥ शोकपङ्कनिमग्नो ऽस्ति बन्धुवर्गश्च साम्प्रतम् । तदागत्य तमुर्तुं नगवंस्तव साम्प्रतम् ॥ ११६॥ इति तेनानुजेनोक्तो गन्तुं तत्रार्यरक्षितः । श्रीवज्रस्वामिनं नत्वा पप्रच्छ स्वचमानसः ॥ ११ ॥ अधीष्वेति ततस्तेन प्रत्युक्तः स पुनः पठन् । किं ते ऽस्मि विस्मृतः फटगुरक्षितेनेत्यजल्प्यत ॥ ११ ॥ बान्धवाश्च परिव्रज्यामनोरथरथस्थिताः। न कुत्रापि प्रवर्तन्ते त्वया सारथिना विना ॥ ११ ॥ तदेहि देहि प्रव्रज्यां जगत्पूज्या खगोत्रिणाम् । श्रेयस्यपि सकों ऽपि किमद्यापि प्रमाद्यसि ॥ १० ॥ अथार्यरक्षितः माह यदि सत्यमिदं वचः। ततस्त्वं तावदादत्स्व वत्स सत्त्वहितं व्रतम् ॥ १२१ ॥ एवमुक्तस्ततस्तेन श्रघानिधौतमानसः । सो ऽवददेहि को हि स्यात्पीयूषस्य पराङ्मुखः ॥ १२ ॥ १ योग्यम् ASONS 65 ·अथार्यरक्षितः प्रीतस्तस्यामृतकिरा गिरा । स्वयं तमनुजग्राह दीदया शिक्यापि च ॥ १३ ॥ यातुमुक्तो ऽन्यदा फल्गुरदितेनार्यरहितः। अधीताशेषयमको गन्तुमूचे पुनर्गुरुम् ॥ १२ ॥ प्राग्वन्निवारितस्तेन स खेदादित्यचिन्तयत् । स्वजनाह्वानगुर्वाज्ञासङ्कटे पतितो ऽस्मि हा ॥ १२५॥ अधीयानः पुनः प्राग्वद्यमकेन्यः पराजितः। कृताञ्जलिपुटो भूत्वा गुरून्नत्वा च सो ऽब्रवीत् ॥१२६॥ दशमस्यास्य पूर्वस्य मयाधीतं कियत्प्रनो । श्रवशिष्टं कियञ्चेति सप्रसादं समादिश ॥ १७ ॥ जगाद गुरुरप्येवं स्मितविबुरिताधरः। विन्मानं त्वयाधीतमन्धितुल्यं तु शिष्यते ॥ १२ ॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाचमूचिवानार्यरहितः। परिश्रान्तोऽ हमध्येतुं प्रातः परं प्रनो ॥ १२ए॥ शेषमप्यचिरेणापि त्वमागमयसि श्रुतम् । धीमन्नधीष्व धीरो ऽसि किमकाएडे विषीदसि ॥ १३० ॥ एवमाश्वासितस्तेन गुरुणा करुणावता । पुनःप्रवृत्तः सोऽध्येतुं नग्नोत्साहोऽपिनक्तिनाक्॥१३१॥युग्मम्॥ फगुरक्षितमन्येधुर्मूर्तिमद्वन्धुवाचिकम् । दर्शयन्नुत्सुको गन्तुं श्रीवजं स पुनर्जगौ ॥ १३ ॥ अयमुत्साह्यमानो ऽपि हन्त गन्तुमनाः कथम् । एवं विचिन्तयन्वज्रस्वाम्यजूदुपयोगवान् ॥ १३३ ॥ सो ऽथामस्तेत्यतो यातो नायमायास्यति ध्रुवम् । स्तोकं ममायुर्मय्येव पूर्व च दशमं स्थितम् ॥ १३४ ॥ अनुज्ञातस्ततस्तेन गमनायार्यरदितः । स फटगुरक्षितः शीघ्र पुरं दशपुरं ययौ ॥ १३५॥ तत्रायातं च तं ज्ञात्वा सपौरः पृथिवीपतिः । सरुषसोमः सोमश्च नत्या वन्दितुमाययौ ॥ १३६ ॥ प्रमोदाश्रुपयःपूर्णलोचनास्ते च तं मुनिम् । मूर्त धर्ममिवानम्य यथास्थानमुपाविशन् ॥ १३७ ॥ १ समर्थः ·विदित्वा धर्मशुश्रूषां तेषां कारुण्यवारिधिः । देशनां विदधे सो ऽपि मेघगम्भीरया गिरा ॥ १३ ॥ श्रोत्रपत्रपुटीपीतदेशनात्यचवारिलिः । तत्कालं कालयन्ति स्म विस्मितास्ते मनोमलम् ॥ १३ ॥ अथार्यरक्षितस्यान्ते नृपः सम्यक्तमग्रहीत् । ततः सपौरस्तं नत्वा ययौ निजनिकेतनम् ॥ १० ॥ ससोमा रुषसोमापि वन्धुनिर्वहुनिः समम् । संसारचारकावासविरक्ता व्रतमाददे ॥११॥ श्तश्च विहरन्वज्रस्वामी शोणितले कमात् । संयमक्रमचारी च प्रययौ दक्षिणापथम् ॥ १२॥ तमानन्दमहाकन्दकन्दलोज़ेदवारिदम् । संवीक्ष्य दाक्षिणात्यो ऽनलोकः केकीव हर्पजाक् ॥ १३ ॥ द्योतयन्वस्तुतत्त्वानि मुनिः किमयमर्यमा । यछंश्चकुश्चकोराणां प्रीतिं किमुत चन्माः॥ १४ ॥ किमस्मत्कर्ममाहात्म्याटों वा दत्तदर्शनः । एवं तवीक्षणानन्दनिमग्ना जगउर्जनाः ॥ १५ ॥ युग्मम्॥ श्रीवज्रस्वामिनो ऽन्येयुः श्लेष्मवाधानवभृशम् । ततः शुएीं समानेतुं स साईं कंचनान्यधात्॥१६॥ साधुनानीय दत्तां च शुएठीमशम्चेतसा । जुत्क्वैनां जक्षयिष्यामीत्यतः कर्णे न्नधत्त सः ॥ १७ ॥ जोजनान्ते स कर्णान्तर्वर्तिनी जतिनां पतिः। स्वाध्यायध्यानविवशो विसस्मार तथैव ताम् ॥१५॥ ततः प्रदोपे सा तस्य प्रतिक्रमणकर्मणि । मुखवस्त्रिकया कायं प्रत्युपेक्यतो ऽपतत् ॥ १४ए । पतितां तां च खाङ्कृत्यास्मरपनो मुनीशताम्।हा हा धिग्धिक् प्रमादोऽयं ममेति स्वं निनिन्द च ॥१०॥ प्रमादे संयमो न स्यानिष्कलङ्कः कथंचन । तं विना मानुषं जन्म जीवितं च निरर्थकम् ॥ १५१ ॥ फुर्मस्ततो वपुस्त्यागं वज्रस्वामीत्यचिन्तयत् । लाजायत समन्ताच्च उर्निदं घादशाब्दकम् ॥ १५२ ॥ लक्ष्मूट्यौदनानिहां यत्राहि लमवामुयाः। सुनिझमववुध्येयास्तउत्तरदिनोपसि ॥ १५३ ॥ ॥

·एवमादि समादिश्य स्वशिष्यं श्रुतपारगम् । वनसेनमुनि स्माह विहर्तुमथ सो ऽन्यतः ॥१५॥युग्मम्।। ग्रामाकरपुरारण्यवतीं वसुमती ततः। विहर्तुं वज्रसेनो ऽपि प्रावृतन्मुनिपुङ्गवः ॥ १५५॥ श्रीवनस्वामिनः पार्श्ववर्तिनो तिनः पुनः। वनन्ते न क्वचिनिदां जाम्यन्तो ऽपि गृहे गृहे ॥ १५६॥ विना निकां झुधावामकुक्यो ऽनन्नवृत्तयः । ते ऽन्वहं गुरुनिर्दत्तं विद्यापिएममन्नुञ्जत ॥ १५७ ॥ घादशाब्दानि नोक्तव्यः पिएमो ऽयं वस्ततो यदि । संयमस्य न वाधास्ति तमाहृत्य ददाम्यहम् ॥१५॥ नो वा तदा सहान्नेन तनोस्त्यागं विदध्महे । इत्युक्ता गुरुन्निर्धर्ममतयो यतयो ऽज्यधुः ॥१५एायुग्मम्॥ धिक् पोषणमिमं पिएम पिएम पोष्यमिमं च धिक् । प्रनो प्रसीद येनैतत्त्यजामो वितयं वयम् ॥ १६० ॥ अथादाय मुनीन्सर्वा श्रीवज्रो नुवनार्यमा । गिरि प्रत्यचलबोकान्तरं द्योतयितुं जवी ॥ १६१ ॥ तत्रैकः कुल्लको नास्थाघार्यमाणो यदा तदा । क्वापि प्रतार्य तं ग्रामे समारोहद्गुरुगिरिम् ॥ १६ ॥ मा नद्गुरूणामप्रीतिर्मनसीति विचिन्तयन् । त्यक्त्वा नक्तं च देहं च कुसको ऽस्थागिरेरधः॥ १६३ ॥ मध्याह्नतपनात्युषणरोचिस्तप्ते शिलातले । पिएमवन्नवनीतस्य विलीनस्तदणादपि ॥ १६५ ॥ युग्मम् ॥ शुलध्यानगतस्त्यक्त्वा तनुं योगीव शक्तिनाक् । अन्तर्देवालयं चक्रे तन्वन्तरपरिग्रहम् ॥ १६५ ॥ तस्मिन्देवाङ्गनासङ्गसुखमने लसन्मुदः । त्रिदशाः पूजयामासुराशु तस्य कलेवरम् ॥ १६६॥ श्रीवजं यतयो ऽप्यूचुः प्रेदयावतरतः सुरान् । किमत्रावतरन्त्येते देवाः सर्वयः प्रनो ॥ १६७ ।। सो ऽप्यूचे कुलकः कार्यमिदानी स्वमसाधयत् । महिमानं ततस्तस्य सुपर्वाणः प्रकुर्वते ॥ १६ ॥ १ वेगवान् ·श्रुत्वैवं मुनयो दध्युः शिशुनाप्यमुना यदि । स्वकार्य साधितं वृक्षाः साधयामस्ततो न किम् ॥ १६ए। इति संवेगिनः साधूंश्चारित्रज्ञानयोगिनः। श्रावकीय तत्रैवं मिथ्याग्देवतावदत् ॥ १७० ॥ पारणं नवतामद्य जगवन्तः प्रसीदत । गृहीत शर्करादोदमोदकं पानकं च नः ॥ ११ ॥ अवग्रहो ऽयं नैतस्याः प्रीतिहेतुस्ततो ऽन्यतः । यामो ध्यात्वेति ते जग्मुस्तदासन्नं नगान्तरम् ॥१७॥ कृत्वा मनसि तत्रत्यदेवतां साधवो व्यधुः । कायोत्सर्ग समागत्य नत्वा तानित्युवाच सा ॥ १७३ ।। अनुग्रहो ऽसावस्माकमिह यूयं यदागताः । न जातु जायते कहपतरुमरुषु कर्हि चित् ॥ १४ ॥ त एवं तजिरा प्रीताः श्रीवत्रस्वामिना समम् । कृतानशनकर्माणः सत्कर्माणो ययुर्दिवम् ॥ १७५ ॥ भत्वैतजोत्रनिंजोत्रं तमागत्य रथस्थितः । प्रमोदात्पूजयामास वज्रादीनां वपूंष्यथ ॥ १७६ ॥ शक्रः प्रदक्षिणीचक्रे तं गिरिं सरथस्तदा । वृक्षादीन्नमयन्नुच्चैः स्वदेहमिव जक्तितः॥ १७ ॥ युग्मम् ॥ विनम्रा एव ते ऽद्यापि विद्यन्ते तत्र पर्वते । यतस्तस्यानिधा जझे रथावर्त इति क्षितौ ॥ १७ ॥ मुकावनिनृपने श्रीवजे स्वर्गमीयुषि । विछिन्नं दशमं पूर्व तुर्य संहननं तदा ॥ १७ए । श्तश्च शिष्यो वनज्रसेनः परिज॑मन् । पुरं श्रीनिरसम्प्राप्तपारं सोपारमीयिवान् ॥ १० ॥ यथार्थनामा तत्रासी जितशत्रुर्महीपतिः। प्रिया च धारिणी तस्य समग्रगुपधारिणी ॥ ११ ॥ आसीच्च श्रावकस्तत्र जिनदत्तानिधो धनी । तस्येश्वरीति विख्याता दयितोमापतेरिव ॥ १२ ॥ सुधांशुधामधवलं सा शीलं तदशीलयत् । तस्या विश्वम्भरायाश्च यद्वव विऋषणम् ॥ १३ ॥ १ इन्द्रः २ पर्वतम् ३ शिवस्य RS ·RSS जिनदत्तः सहेश्वर्या सूनुनिर्वहुस्तितः। अर्चाञ्चके जिना यामर्थिन्यो ऽर्थमदत्त च ॥ १एए । महोत्सवेन ते ऽन्येधुर्जगृहुः शान्तचेतसः । वज्रसेनमुनेः पार्थे लोकष्यहितं व्रतम् ॥ २० ॥ एवं शिष्यप्रशिष्यादिशाखानिर्वटवृक्षवत् । श्रीवज्रस्वामिनो वंशः प्रसरन्व्यानशे दिशः ॥२०१॥ साधुपत्रः सुपर्वाड्यो मुक्तावासनिबन्धनम् । श्रीमषज्रमुर्नेवंशः कस्य नासीन्मनी पितः ॥२०॥ ये केचिन्नयनातिथित्वमगमन्ये वा श्रुतेर्गोचरं वंशास्तेषु तनुत्वमग्रमजजन्मूलं पुनः स्थूलताम् । नव्योऽसौ दशपूर्विणो मुनिपतेः श्रीवज्रसूरेगुरो-शोयः प्रथमं दधाति तनुतांस्फाति पुरस्तात्पुनः॥२०३॥ श्त्याचार्यश्रीहेमचन्डविरचिते परिशिष्टपर्वणि स्थविरावलीचरिते महाकाव्ये आर्यरक्षि- तव्रतग्रहणपूर्वाधिगमवज्रखामिखर्गगमनतळंशविस्तारवर्णनो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥ जम्बूमुनिप्रतिगणाधिनाथपर्यन्तसाधुजनचित्रचरित्रपुष्पैः । सग्दामगुम्फितमिदं परिशिष्टपर्व शिष्टात्मनां लुग्तु कए तटावनीषु ॥ ॥ समाप्तो ऽयं ग्रन्थः॥ १ मनोरञ्जकः । KES NROER ·Published by Shnh Kuvarji Anandzı, for Jain Dharmaprasarak Sabha, Bhavanagar. Printed by B.R. Ghanekar at the Nirnaya-sagar Press, 23, Kolbhat Lane, Bombay.

·No text on this page.