·शिवाजी विद्यापीठ- संस्कृत-प्राकृत-ग्रन्थमाला
उतीयं पुष्पम्
श्रीमद् वेमभूपालस्य
सप्तशतीसारः
भावदीपिका च
परिशिष्टे
छप्पण्णयगाहाओ
(मूलगाथा: संस्कृतच्छाया च)
संपादकः
उपाध्ये - कुलोत्पन्नः नेमिनाथतनयः आदिनाथ:
एम्. ए., डी. लिट.
कोल्हापुरस्थ - शिवाजी विद्यापीठे-कलासंकायप्रमुखः
प्रकाशकाः
कोल्हापुररस-शिवाजी विद्यापीठस्य सचिवा:
मुद्र का
कोल्हापुररथ-शिवाजी विद्यापीठ-सुव्रणालयस्याधिपतिः
शकाल्द:१८९२
मूल्यम् ७ रुप्याणि
सिस्ताद : १९७०

·TABLE OF CONTENTS
1. Foreword : Dr. A. G. PAWAR
V-yi
2. General Editorial : Dr. G. V. KULKARNI
vii-viii
3. Preface : Dr. A. N. UPADHYE
ix-x
4. Introduction by the Editor
1-24
5. Saptašatīsāra with Bhavadipika
8-80
6. Index of Gáthās
४१-४२
7. Index of Trivikrama's Sutras quoted in the
Commentary
8. These Gathas illustrated elsewhere
9. Quotations in the commentary
XE
no-c
४९-५४
10. Appendix : Chappannaya-Gahão
(i) Introduction
(ii) Text' with Chaya
(ii) Index of Gathas.
७१-८१
+

·FOREWORD Kakvāhana has been a house-hold name with us particularly because of the Saka era which has been widely current in Maharashtra Salivāhana is also called Hüla He ruled from Paithan some time at the beginning of the Christian era Many legends have grown around his name, and his personality is highly revered even in the Andhra country In an obvious reference to the king, a Gathā praises him for ensuring the welfare of the common people Hála was not, however, only a great king but also a lover and connoisseur of poetry The Garhásaprašanı, in Prākrit, is his compilation of selected lyrical verses which vividly erpress ideas and experiences in a most unsophisticated language that catches the eye of the reader is that such common people as a farmer, a hunter, a cowherd, a cowherdess, and even the girl who guards the field or grinds com at home, have been the subject-matter of these songs, the nature and seasonal settings of which are alluring The landscape is of Maharashtra which has remained more or less the same in rural areas though twenty centuries have passed As A B KEITH puts it, there is seen in these lyrics 'a measure of naturalness which is doubtless the reflex of the matter-of-fact spirit of the Maratha People' Every verse is a self-sufficient pen picture, almost a miniature painting Love constitutes the predominent theme, and there is no end to the modes in which it is erpressed Here are a *They tell me that my hard-hearted lover will be leaving me tomorrow morning Oh night I continue indefinitely so that there may be no diwn' Happy are the women who see their beloved in their dreams I do not get any sleep in his absence How can I then see him in sleep' 'The thirsty traveller feasts his eyes on the maiden who pours water for him, and to prolong the feast, few gems ·vi lets the water escape through his fingers while she, with equal desire, lessens the stream of water which she directs into his hands'. Those who know how water has been served in India to a traveller, will appreciate the poetic imagination of this unknown author. Hala has selected and collected such verses from many that were current in his days and presented them in his Kośa It is from such Seven Centuries of Verses of Hala that the Andhra ruler, Vema Bhūpāla (c 1403–20), selected one hundred of his Saptasarisára and wrote a commentary, Bhavadipila in Sanskrit, on them, in which with a fine taste and scholarship he elucidates their poetic and aesthetic significance and appeal Dr AN UPADHYE, who has edited the Text, has already made a name for himself as an assiduous text-cntic He has brought to light a large number of Prakrit, Sanskrit and Apabhramśn works and edited them with exemplary patience and insight. He has critically edited here the text of Saplasat sāra along with Bhavadipiha with his wonted acumen, meticulous care, and profound scholarship It is a pleasure to present this Collection 'to the deserving and scholarly readers as one of the volumes of the Sanskrit and Prākrit Series of Shivaji University, Kolhapur Vidyanagar : Kolhapur. 12-12-70 } A. G, Pawar Vice-Chancellor ·GENERAL EDITORIAL ·vili Our thanks are due to Dr UPADHYE who has enriched the Sansknt and Präkrit Series of the Shivaji University by contributing this volume It is very kind of our Vice-Chancellor to have obliged us with his Foreword to this volume G. V. Kulkarai ·PREFACE After 1 edited the lilavai for the Singhi Jain Series, No 31 ( Dharalıya Vidya Bhavana, Bombay 1949, 2nd ed 1965), the personality of its hero, Hild, had an attraction for me His Gashasaprašasí has to be a constant companion of all the correst students of the classical literature in Sanskrit and Prikrit So it has been with me As it has greatly influenced most of the classical poets and as it has been an inexhaustible source book for the writers on poetics as well as for the Prührit grammarians, the Goshasaplosan has ever remained a standard work in ancient literature of India Its universality of appeal is well cvinced by the fact that it is found translated gracefully in many modern Indian Janguages Owing to these facts, I have always felt all these years that it is a pity that a critically presented text in Devanagari, worthy to be National Edition, of the original Prakrit anthology, commanding the respect of scholars as an authentic one, has Temained yet a desideratum It was exacily one hundred years back that A WEBLR, lhat indefatigable German Orientalist, gave us a model edition of Hala's Kosa (Leipzig 1870) He pursued his studies on this work thereafter too The Prakrit text presented by him and the critical appa ratus and discussion about various aspects of this work in the Introduction have an abiding value even to this day Indian scholars cannot afford to forget this great savant, who has done so much for Indian literature in general and Präknit literature in particular May be it is a coincidence, but I am happy to note that ·X the publication of this Saptasarisara with the Blusadipika marks the centenary of WEBER S first critical edition of Hila's Saprasari It was Prof SRIRAMA MURTI, of the Andhra University, that drew my attention, as early as 1961, to the need of an authentic edition of the Suprafatisura with the Bharadipiha of Vema Bhupila and procured for me a copy of the edition in the Telugu script But, being given to understand that a friend of mine in Mysore was working on it I kept my material aside for a while Later, I was assured that he was not proceeding with the proposed work I therefore took up the plan, held in aheyance for some years seriously in 1965 My friend Dj V RAGHAVAN University of Mdr is secured for me transcript of the Madras Ms and also oblived me with a list of the commentaries on the Gathusaptaſan Some corrupt portion of the text was emended and explained to me by my revered Professor Dr PL VAIDYA Poona My friend Prof MY PATH ARDHAN of Poont helped me throwing light on some obscure contexts in the Chuppannayagahao Prof E V V RAGHAVACHARYA, Hyderabad, gave me some Bibliographic notes Shri V G Desi B A holhapur, has rendered valuable assistance in the preparation of the press copy I am very grateful to all of them My thanks are due to the Director, Oriental Institute, Baroda, for his permission to reprint here my paper on the Chat ppanna, agahao from the Journal of the Oriental Rescarch Institute, IY 1, June 1962 The Sanskrit chyd, however, is added here It was very kind of the authorities of the Shuvaji University, Kolhapur to have included this work in their Sanskrit and Prüknit Series It is quite gencrous of Di A G Pasar, the Vice Chancellor, to grace this volume with a Foreword The Shiv in Untersity Press extended to me all cooperation in the printing of this work Lastly, I shall be failing in my duty, if I do not record my sincere gratitude to the University Grants Commission, Acw Delhi, for having so generously made me the grant intended for retired ·X Teachers It is this timely aid that enabled me, cven after refirement. 1o pissue my researches in my specialised branches of Indology with the peace of mind all such work needs kurmansesaithlköras 10! Dhayali, VIII Rajarampur), Kolhapur I-11-70 AN Upadhye ·introduction 1 MSS MATERIAL AND TEYT-CONSTITUTION Tairs EDITION of the Saptasari-sara, along with the Bhavadipha of Vema-Bhūpāla, is based on the following material M - This is a modern copy in Devanāgari, foolscap sheets 1-91, written only on one side of the sheet and got prepared for me by my friend Prof Dr V RAGHAVAN, Madras He informs me that this copy is made 'from a paper Devanagari transcript in the Madras Government Oriental Manuscripts Library, bearing the No R 3394 Its original is a palm-leaf Malayalam Ms in the Paliyan Estate Collection This collection is now in the custody of Keral University Mss Library (Director Dr K RAGITAVAN PILLAI) The Alphabetical Index mentions a Ms of Gåthasaptasarisara beanng No 2731 It needs verification whether their No 2731 is the same as the Paliyam Ms' This copy could not be too much relied upon for the Präkrit Text, and, even in the Sanskrit Commentary, it bristies with scribal mistakes The copyist often confuses between an anusiara followed by a consonant and a duplicate consonant, for instance, tamt for fatii, samcia for saccia etc Often p is represented by V, 1 by I, u by da May be that the copyrst has not been able to read his adarsa correctly The Sufras of the Prūknit Gramwas, which we quoted in the commentary, are not at all written with the necossary accuracy T-This stands for the proted edition 'Sapthasarhı saramu with Bhava Dipika' by Peda Komatı Vema with Introduction, purport and translation by D V SITARAMASWAMI, MA, Andhra University Series No 45 Roughly Double Crown 8vo, 26-88-2 Published by Andhra University, Waltair, 1951 Price Rs 34- It is printed in Telugu characters There is an Introduction dealing with the Gathasaplašar, its author and Bharadipika and its author The etc ·2 Saptaśatis įra Pikritā Text is followed by Sanskrit Chayū and Bharadipiha and prose rendering of the Gathi in Telugu There is given also, at the close of the work (pp 71-88), a metrical Telugu version of the Gathās printed earlier As a University publication, it is not at all a creditable performance The Prakrit Text is full of blunders, and the presentation of the Sanskrit Commentary is far from satisfac tory In the Prākrit Text very often / is written for 1, 1 for 1, b for 1, d for o etc, and no distinction seems to be made betrieen an anusāra which aasalıses and the fat zero which duplicates the following consonant At times no distinction of short and long vowels is made Spacing in print is worse than that in a good Ms The Sūtras of the Prakrit grammar included in the commentary are wrongly given By way of illustration an extract may be repro duced here in Nāgart नायिका सखी माह कइ यम वरहिअ० वे०म० ज० छि० चि अमामिमाणुसेलोए । जलहोलकन्स विरह हो सइ विरहरुमिकोजिवल ॥ ५२ ।। [तव विरहित प्रेम नास्त्येव सखि मानुषे लोके। यदिभवति वस्य विरहोभवति न विरहे को जीवति ॥] अन काचित् स्वाधीनपतिका पत्यो निरतिशय प्रेमानुबद्धा विरहे क्षणमपि नशक्यं जीवितुमिति मन्वाना तस्मिन् प्रोषिते प्राणान् धारयती मरया पुरस्तात् हे सखि मानुषे लोके निष्वैतव प्रेम नास्येव यद्य स्ति कस्य विरह - यथाकथंचित् विरहेसति केनवा जीव्यत इत्यनेन- मया विरह सह्यते जीवित मपि धार्यते मम प्रेम मकेतव मित्यात्मान मुपालभत इत्यभिप्राय - हेतुरलकार निष्कैनवप्रेम्णो विरहाभावनिमितत्वात -अन वाक्यप्रकाश्यो सलक्ष्यकमो भावभ्वनि निवेदस्यप्रतीते - Obviously, the editor has his own ideas of spacing Sanskrit words, he has not worried himself about properly writing the Prakrit text, he is indifferent about the presentation of the Sutras of the Prākrit grammar quoted in the Bhāradipikä in finc, he has just reproduced the Sanskrit and Prakrit text as he felt like copying them Both M and T contain quite significant common slips and crrors which go to indicate that their common ancestor coder is not far distant in time Quile a reliable text of the Bhūrodipiko could be presented with the help of both of them In constituting ·Introduction 3 the critical text of the Gathas an attempt has been made, in the present edition, to restore the version which must have been there before Vema Bhūpila on the basis of our sources, namely, M and T While doing so, the editor has carefully studied all the readings so elaborately recorded by A WEBER,' especially those from what he calls T (elugu ) Recension Of course, the rules of Trivikrama's Präknt Grammar, pormalisation of orthography ctc have been kept in view 2 MUKTAKA POETRY The muktaka composition falls under fyrıcal poetry, and has gradually assumed a clear cut definition, as Abhinavagupta in his Locana on the Dhian alokaputs it पूर्वापरनिरपेक्षेणापि येन रसचर्वणा क्रियते तदेव मुस्तरम् । The poetic spirit behind a muhtaka, in the ultimate analysis, vcers round, in the hands of Indian poets, the well-known themes, corresponding to the four human objectives dharma, artha, kama and moksa When dharma and moksa go together, the muktaka breathes the spirit of null, re, moral maxims or didactic precepts, and the presiding rasa or sentiment is santa or bhakti When dharma and artha go together the predominant rasas are bhakti, karuna, ura etc, and the mtikraka becomes a good subhasita, didactic in guidance and worldly in tone When kama is the predominant theme, the muh saha delineates the relations of youths attracting sexes with mutual responses and with reference to environments, both social and natural the allpervading rasa is érngara in its different contentional varieties, These give a good insight into the Indian thought-patterns and ways of life, and here the autbar gets anni segne for slescontar of nature as well The muktaka in this pattern becomes a subhasita in certain contexts and an arthantaran, asa in others 3 AOSAS OR ANTHOLOGIES The collections of muktokas, often composed or compiled by diflerent authors, obviously cover all the four objectives, and, 1) Das Saptaſatakam of Hāla Leipzig 1881 2) Ed P L. Vaidya Jivarajā J Granthamala Sholapur 1994 3) Ed Lāvyamala 25 Bombay 1935 175 ·4 Saptakatisara now and then, the verses are classified into wjjas or paddharis, according to the topic of discussion Some of the anthologies put together stanzas on such different themes that one is struck, as Dr R N DANDEKAR nghtly observes, by the polarity of Indian attitude which is revealed in them 'On the one hand, one comes across stanzas which embody the most sensuous kind of poetry, while on the other, there are stanzas which speak of the vanity of human life and accordingly recommend a life of renunciation These latter stanzas are often characterised by a cynical view about the fair sex, which, it is asserted, is the main source of all evil in this world' Any way an anthology presents the complexity of life without holding fully, before the reader, any part or aspect of st Confiding ourselves to the ancient period of Indian literature, these can be illustrated by some compositions of outstanding poets For these anthologists what is said in a stanza is more important than the author who says it or the time when he said it Attention may be concentrated on such works as contain lyrics of the mul taka type, singly or collectively, and embrace different topics The Thera-and Theri-Gashas? contain much wise sayings in the muktaka pattern, and they prominently pertain to Dharma in its miscellaneous aspects Jaina canonical texts, works on Dharma- Śästra, the great epics like the Mahabharata and Ramayana, etc contaio many muk solas Bhartrhans three śasakas : Nit (Dharma and Artha), Vairagya (Dharma and Moksa) and Śrngāra (Artha and Kima) are an attempt by a gifted poct to portray the complexities of life, laying more or less stress on ont aspect of the other of the human objectives He uses choice expressions, and his style is catching and diction elegant The early Tamil literature gives plenty of speamens of the muktala type with themes corresponding to dharma, artha, kama and mokso, for instance, the eight collections known as Eſfulogal or Epi-1-lohan. In some of these love is the predominint theme Their dates are uncertain and controversial, but they represent a good amount of collectic wisdom in which many authors have Subnapisamukráren Journal of the University of Poons Humanitas Section, No 25 p 4 Poong 1962. 2) Khudlaha-n löya Nalanda ed op 234 ff 1959 3) Ed DD 41 Saiyapu 1 P 7 Madras 15 of Tamil Uterature 1 ·Introduction $ their share The Tiru-h-kurol os Kural systematically deals with dharma, artha and Rama, but much of it can be labelled as muktaka poetry The Kural like the Gathakosa derives its title from the metre used in it 1 both of them have influenced subsequent literature the first in Tamil and the latter in Sanskrit and Prakrit Likewise the Tamil Nalalıyar (1 e, catuspad:2) derives its title from the pattern of metre and contains four hundred quatra. ins, each one composed by an unknown saint but all of them edited and compiled together later by Padumanās They are something like the Thern Gathas Their contents have plenty of world. ly wisdom with a good deal of religious inclination breathed through them Like the Kural they are divided into artificial sections of dharma, artha and kama, but one can very castly transfer some verses from one section to the other Thus the spirit of muktaka poetry pervades our ancient literature, and, in a way, it is the best form to carry to the posterity the wisdom of the earlier generations The range of foating muktakas, epigrammatical verses, is pretty large they can be picked up in plenty from the epics, Dharmašistras, from fables, from Kavyas, works on Sanskrit rhetorics and even from the commentaries like the Mahabhasja of Patanjali In fact, learning or buhu-frutara consisted in ancient India in one's being able to quote verses like these in oral discourses and discussions Their contents are varied, and some of them at least are not without poetic flash or striking imagery which induces one to commit them to memory It is this necessity that led to the compilation of what are called Kosas or anthologies The term Kośa has a special sense in this context as defined by Viſvanātha ( Sahitya-darpana VI 329 ) कोशः श्लोकसमूहस्तु स्यादन्योन्यानपेक्षकः । व्रज्याक्रमेण रचितः स एवातिमनोरमः ॥ Dandin (Kavadarśa 1 13 ) mentions koša, and Vädighanghála explains him by saying कोशो नानाकर्तृक्सुभापितरत्नसमूहः। In Sanskrit kosa, signifying an anthology, is often replaced by 1) SV Pilla1 Ibid D 85 2) S V. Filla, ibidem pp 88-90 ·3 Saptaśatisāra more significant and suitable terms, to indicate collections of Subhāsıtas, such as,-muktasalı,-samdoha etc Some are compilations of the stanzas of other poets, while some are individual compositions M KRISHNAMACHARIAR 1 has listed a good number of them (Section 373) Those which are collections have special significance, because, pow and then, they quote works and authors which have not otherwise come down to us Such anthologies in Sanskrit are comparatively late in age, and the earliest known does not go before 1000 AD Historians of Sanskrit literature like M WINTERNITZ, A MACDONELL, A B KEITH, S K DE have offered their observations on some important Košas 4 KING HALA In Indian literature, the most important Koſa is that of Hala in Prakrit, originally known as Gahakoso, but popularly called Saltasar (Saplašanı ) or Gathāsaptasan 1 Bana (€ 620 AD) has referred to it in his Harsacarita (I 13) in this manner अविनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहन । विशुद्धजातिभिः कोप रत्नरिव सुभापितैः॥ Uddyotana refers to it in his Amalaj amala ( 779 A D3 in this manner ( p 3, lunes 21-22, see also line 18 ) भणिइ-विलासवइत्तण चोल्लिके जो करेड़ हलिए चि । कन्वेण कि पउत्थे हाले हाला वियारे च ॥ पणईहि कइयणेण य भमरेहि व जस्स जायपणएहिं । कमलायरो व्व कोसो विलुप्पमाणो वि हु ण झीणो।। A good deal has been written about Hala, the compiler 1) History of Classical Sanskni Literature Madras 1937 2) The Prabandha Cinlāmani of Merutungi ( 1306 A D )attnbutes to him a Samgraha gathā kośa pamed after Satavāhana (Fidaniya) and conlairung se en hundred gäthas (p 10 Santandetana 1933) Rājasekhara ( 1349 A D) in his Prabandhalosa (Sanan ketana 1939) 72 mentrons how once ala prop tiated Sarasvati to make up for his humi liation request of her that the entire metropolis should be poetically Inspired The goddess granted this and he collected 10 crores of Gäihäs which constituted the Satavahanata Sastra 3) Ed l Teterson Bombay 1909 4) ED AN Upadhye, Singh J Series Nos. 45-46. Bombay 1959-69 si See my ed of the Lidiol, Singh J Series No 31, 2nd ed., Intro m 42 IT. Bombay 1966 ·Introduction 7 of the Gahakoso Besides Häla he is called by alternative names Salavahana Salahana, Satavahana ctc Hala has won remarkable eminence in Indian history, legends and literature 1 The inscriptions and coins connected with the so-called Indhra, Andhrabhrtya or Satavahana dynasty are a valuable source of information Some of them clearly testify to the existence of a race or family of Sada or Sata vahanas? One can easily surmise that Hala stood for Süda in a local Prakrt dialect, and that Sada is a shortened form of Sadavahana2 The legend Sarasa occurring on coins is taken by scholars to stand for Sadakarni though it may as well be equated, at least in some cases with Satavāhana which is a title borne by the kings of that dynasty Lately, however, a couple of coins have come to light, and they clearly mention a king Sādavañana: it is just possible that he was most prominent in the family or the founder of the dynasty which consequently came to be known after him The first Sadavahana is being assigned to the 3rd century BC or so though it is not unlikely that his period comes later by a century or two The Puranas designate this family as Āndhra possibly because it held its sway, at some time over the Āndhra country They enumerate 29 or 30 kings and assign to them 456 or 460 years One Hala (of course different from the progenitor of the dynasty, but bearing the same name or title and consequently confused mutually in floating traditions) figures in this dynastic list as the 17th king The chronology of these kings is much uncertain it is surmised however, that this dynasty rose to power soon after the death of Asoka = 232 B C The Purnosc calculation, which mentions the period of reign of each king would require us to assign Hala with his reign extending over just five years only, to the first century AD The text of the I) Hemacandra s Prākr Grammar i 8 211 gives Satavahana Salahana and Salavahana His Desinamaniala VIII 66 Salähananın Halo, com Halo Salavahanah also Ii 36 / alanım Kumralo con Kuntalo Satavahanah and 111 7 Halammi Cauracimdho com Ca racimdho Satavahanah In hs Sanskrit lexicons too he equates Hala with Satavahana 2) Rapson Catalogue of Indian Coins Andhras etc London 1908 sec pp Xivt ff also D C Sircar Select Inscript ons 1 Calcutta 1942 rp 183 ff K Gopalacdari Early H story of the Andhra Country Madras 1941 has been noticed the change Ja-Sala (Sara) probably also 4) The Journal of the Numis 45 pp 1-4 sec also Bulletin of 3 March 1945 . Dcit p X1 ·oo Sapta atsāra Gahäkoso has grown from time to time Sach popular songs would undergo dialectal changes in the mouth of people So the Prākrit dialect cannot be a safe evidence to fix the date of Hala Like the ancient monarch Vikramāditya and medieval king Bhoja, Sādavāhana, generally mentioned as Sālıvāhana in Sanskrit, has become a favourite subject of many legends some of which are like fables and miracles According to Somadeva's Kathasaritsāgaral etc Sātavāhana of Pratisthāna, probably the same as Paithan on the bank of Godāvari, was a patron of Gunadhya, the author of the Brhatkatha in Paisāci, and of Śarvavarman, the author of the Katantra grammar That he is made to learn Sanskrit presumes that Satavāhana and his family were partial to Print which is attested by the fact that the Sátavāhana rescriptions and coin-legends are in Prakrit Vätsyāyana also refers in his Kamasisra to a king of Kuntala, śātuvāhana Sītaharnt by name, who killed his queen Malayavati wth scissors : Rājasekhara records that it was reported that Satavähana, the king of Kuntalas, had Prakrit as the household language The Vayalaggam ( Gathā No 468 )# clearly presumes a tradition that Hala ruled Pratsthāna on the bank of Godavari The Nišitha (ed Sanmatı Jnanapitha, Agra ) refers to SāJavāhans, see gāthīs 1571, 3153 Further, there are some Prabandhas,s ancient and modern, and Cantas wuch record 1) Rapson Op et pp Istv IT, Pargster The Purana Text of the Dyna shtes of the Kall Age, Oxford 1913, pp 35-43 2) Nittayasagara ed, Bombay 1930 espreally hathapithani, Keith History of Sanskrit Literature, Orford 1928, pp 266 ff 3) कर्तयां कुन्तल शातवाहनो महादेवी मलयवती (जधान । Chap XII Kuntala may be cren an alternative name of Hata that is hos Hemacandra appears to have taken it in his Desinantamofa quoted abore 4) श्रूयते च कुन्तलेषु सानवाहनो नाम राजा तेन प्राकृतभाषाम:मन्त पुर एवेति समान TAIP 50.GOS, 3rd ed., Baroda 1934 41 पुरिसनिमेसेण सदसणार न कुलकमेण महिलाण । सम्गे गए यि हाले न मुया गोला पाहाणे ।। 468 Ahmedabad 1969 5) Soc 1) Purāland-prabandha-samgraha Singh Jaina Granthamäti 2, Calcutta 1936 Sītavāhana-prabandha p 11, Nagarjunaprabandha on 91 92 Pädalıptaprabandha pp 92 95 2) Prabandha-cintāmand of Merutunga Ibid No I, Santiniketans, 1938 Sātavahanaprs.sr 10 it, 3) Prabandhokośa of Rājaśckhara, Ibid No 6 Santiniketana 1995, Sälgrāhanaprabandha pr 66-67 Nagarjunapra . pp 84-86 Padatirtarra 4) Prabharatacarita Ibid, No 13, Ahmedabad 1940' Pida. Terracanicam, capacity at 96-40 at ·Introduction 9 various legendary tales about Satavahani llis nime 11 Variously spelt in Sanskrit . Síta-, $itt-, Sül.-, and $ilt-Vatans Almost uniformly he is associated with Prairthint on the Godivari in Mulärästra Some of the legendary tales may be summarised here. 1) Sitatūhana inherited the kingdom of his father Naraváhana who retired from the world being consured by the public for fus attempt to sacnfice a guilant boy beforc Cimundi 2) Once Sitnjhana sent out a military expedition, and within one day he had four festive events by dwy-break he had a son; by midday Disc crorcs of golden coins were obtained from a well; by afternoon Dalsina Mathură was conquered, and by cvening Vitara Mathurà as annexed 3) In his earlier life Sitavihana, as Kālikācārya or Jñīnasāgara cıplained to him, was a burden-bcarer; and as a result of his pious gift of food to a monk, he became 1 ling in his subsequent life The Aquatic Daily, under the carb of a fish in Godavari, ho inct all this, smiled at his prosperity 4) Sitavāhana was born from a Dvija »idow through her contact with Sesa Niga who asked her to remember him in adversity 5) The fame of the potter-boy Sitavihana as a fair judge reached the can of Vikramiditya of Uyain who conscquently anticipated in him a prospective and potential advcrsary and sent against him a wellcquipped army Thc boy was unruffled His mother, however, sought the aid of sesa Näga who gave a pot of nectar with which the boy's carthen horses etc were sprinkled and turned into a genuine army with the aid of which the boy routed away the enemy He conquered the territory in the North as far as Tápi and started bis cra 6) A Bráħmana, śudraka by name, trained himself as a Katriya against the wish of his father Sitzsibuna apprccuied Ars strengti ant spanie hm # j-gvinur who suttressfully carried out his duties with only a staiT as his ucapon Mayasura assumed the form of only a Head and kidnapped the queen Passing throuch great ordeals, Sajraka propitiated Malilaksti at Kollāpura, but he died along with his two faithful dors on the field while fighting against Kollisur, the brother of Mayasura The goddess revived him and his dogs to life and gave him a sword and a boon of invincibility He lilled Miyasure and rest- 1 Thus procis found in the larta bigare also, Ag 2, Tarangi , verses 117.1 18 ·10 Saptagatisára ored the chaste queen to Satavahana just in time to save him from immolating himef in fire out of disappointment The king joyfully welcomed the queen and greeted Śūdraka by giving him half of his kingdom 7) King Sītavāhana had a harem of five hundred queens Queen Candralekhā laughed at his ignorance of Sanskrit when he misunderstood modakaih as sweetmeats, the intended meaning being mã+udahah! Being ashamed, he propitiated Sarasvati, and through her favour he collected ten crores of gåthås to constitute a Satavahanakaśāstra : 8) On account of the successful military achievements of his commander in chief Kharamukha, Hāla was puffed with pride, but his minister managed to pacify his vanity by a false report of the death of Kharamukha and of his subsequent revival to life 9) Hearing a remark of conventional meaning, Hila decided to marry, every four days, beautiful girls from the four classes of society It was a social calamity that many youths had to go without marriage Propitiated by a Dvija, a goddess assumed the form of a beautiful girl, but simply scared the king to death by developing terrific appearance on meeting him 10) Satavahana was a contemporary of king Vikramarka who flourished 470 years after the Nirvana of Mahāvíra, and it appears that he was different from another Satavahana who changed the date of pargūsana in the presence of Kalakācārya, otherwise an ancient gātha is contradicted 1 II) Nagarjuna was a Siddhapurusa and had studied under Padalıpta He became a Kalā-guru, teacher in arts, of Sātavāhana ? Queen Candralekha had accepted Nāgārjuna as her brother He could fly in the air After propittating Vāsuki Nāga, he came to possess a miraculous liquid (rasa ) 12) Padalipta once came to Pratisthāna on the bank of Godavari and found in king Satavahana an outstanding personality, pre eminent among the learned, brave, philanthropicand romantic He proved to the audience his learning and wisdom He composed there Nirvana-kalika, Prasna prakasu etc His Campū Tarangalola was highly appreciated by the king and his assembly But a courtezan 1) एकदा भारतीमभ्यर्थयत । सकलमपि पुरे आघयामार्धमह' कविरूपं भवतु । तथैव कृतं देव्या । एकस्मिन दिवसे दशमोटयो गाथा सपना । सातवाहनकशास्त्र सत्कृतम् । Prabandhakosa p 72 2) Namely नवसयतेणउएहि समरकतहि वीरमुक्साओ। पज्जोसवणचउत्थी कालयमूरीहि #fazt II Prabandhakosa p 74 3) पृथिवीं विचरन् पृथिवीस्थानपत्तने सातवाहननृपस्य कलागुरुर्जात । Puratana-prabandha samgraha p 91 ·Introduction had no words of praise for him Pádalipta pretended to dic, and when his body rcached her door on way to the burning ground, she simply wept and cursed the cruel god of death who snatched away Padalipta like that? Apart from the above legendary bits of information included in Prabandhas, there are available cven some independent poems glorifying the life and acts of Sutivāhana The Vikramo. daya, which celebrates the glories or Vikram iditya, devotes onc chapter to sālivāhana According to the Vtracarita, Srlıvāhana of Pratisthana is depicted as a conquerer of Vikramaditya of Ujjain It describes the heroic achievements of $ūdraka, the friend and afterwards coregent of ſalivahana and subsequently of his son, and his ultimate usurpation of the throne According to Śivadāsa's Šaltalanocarira, Salivuhana conquered Vikrama and married his daughter Madayanti from whom he had a son Traslokyasundara who married Padmini, daughter of king Suryasimha of Sumhala He performed a horse sacrifice There is one more Salrahanacaruia of an unknown author Its plot is summarised thus *Salivahana was the grandson of a Ksatriya, Latasimha by name, whose residence was Pratisthana nagara on the banks of the Narmada Salvahana was born to his daughter Śaśıkalı by Taksaka, one of the eight Nagas, who assumed the form of her husband during his absence Sasikala fearing a social scandal threw her son into Narmadi in a covered earthen pat A potter got the pot while floating in the niter and took the baby to his house The child grew up in the pot-niker s house and afterwards became the great Emperor Salivahana The Prakrit poem Ulajar (c 800 A D ) depicts Salavāhana or Hala as its hero Nāgūrjuna and Bhatta Kumarila are asso ciated with him He is ruling at Pratisthana on the bank of Godavari in the Aśmaka country He marries a Simhala princess, and the plot grows round this event The setting of the poem is quite attractive, with predominant sentiment of Singara From all these legends and tales about Satavahana certain broad points are clear He is uniformly associated with Prausthina 1) सीमे करवन पुजमस्स पारिचर्य हरतस्सा जस्स मुनिज्झराओ तरगोनाहा। Puratana-prabandha-samgrata P94 The original Torasgaraz OT Tarongololā of Padal pra is no more available but here is found today a later digest of at in Pralnt 2) M Arushnamachanar History of Classical Sanskrit Literature PP 275-76 ·12 Saptafatisara There is some mystery about his birth At times he is made partial to Jainism, or a devotec of Mahālaksmi or Câmundā, or a performer of the horse-sacrifice stripped of sectarian bias, it may be taken that he was pious, if not religious His partiality for Prakrits was often ridiculed He was a mighty monarch, quite lucky and aided by divine favour He was just, brave and a worthy rival of Vikra. māditya He was assisted by commanders like Śūdraka and Kharamukha He was generous and a patron of learning He was not averse to worldly pleasures He is associated with eminent Jaina monks like Pidalıpta, Kalalícārya etc and ( Buddhist ?) teachers like Nīgārjuna 5 HALA'S SATTASAI The name of Hūla has become memorable in Indian literature by his Sotrosal or Saplašatakam, or more genuinely Gahokoso (SK Gáthakośah), which is the earliest known anthology of Prakrit (or specifically Māhārastri verses un gāthī metre mostly of erotic contents Every verse is an unit by itself, a miniature sketch as it were in words, with well-chosen strokes of select and suggestive vocabulary The present collection, put together from different recensions, contains a large number of such word paintings It depicts primarily village life in its various contexts at home, on the field, through streets, in the garden, on the mountain slope, by the well side and on the river banks The various seasons with their flora and fauna supply the necessary back ground, as well as refreshing flavour The family life of a simple and unsophisticated village folk is seen in its different colours, though mostly with respect to their love affairs The current of eroticism is so strong in this anthology that the commentators force it out even from a slight suggestion, if not from nowhere Now and then we get glimpses of the town and court life, and that is inevitable, because some of the gāthās have come from the pens of kings and their court poets The collection is rich in maxims and popular sayıngs, and sheds good deal of light on the customs and conventions in the contemporary society There are allusions to deities like Śiva, Pārvati, Gauri, Ganapati, Visnu, Laksmi etc and to mythological events from the epics The references to Vindhya and Narmads, Sahya and Godā go to indicate the locality ·Introduction 13 of the composition of most of these verses The nyers, countries and mountains from Northern India do not figure conspicuously, that shows that this anthology had its origin in the Deccan in general and in Maharistra in particular The text of this Kola has come down to us in half a dozen recensions which differ in the number and arrangement of crses There are some 430 verses common to all the recensions, and they can be looked upon as the carliest sub-stratum of the Kola The contents are such that any number of githas can be admitted at Any context It is cvident from different reccnsions that there has been extensive interpolation all along luus quite possible that originally it was a Gähäkoso, an anthology of Gathäs, atinbuted to different authors but selected from a larger number and recdited and arranged for the taste of the cultured audience Some of them are said to have composed by authors whose names are specified and a few of them are known to us from other sources as well it is obvious that the Gashi-saplafani presupposes an extensic literature in Prakrit in the formation of which cien women took active part Prof V V MIRASINI has shown how some royal pocts, as late at the 8th century AD, have their gath is included in this collection and how it received the title Gashi-saplašarı instead of Gothakoša sometime after the 9th century A DI It is interesting to quote A WILARANDT on the contents in thus Kosa the peaceſu) and private life of the Indian people, particularly in village and in nature, is described by songs and 15 sung, then these quatrains were intended to be sung All the landscapes, the scasons and the pleasure and pain of weather play their part, but there is always the urging of the heart Feelings that are most tender and most sensuous are often frankly expressed, the tender feeling dommates It is not a man who often speaks but it is a female yoice that we hear in it more and more, the women who speak ars old, young, friend, mother, daughter and aunt. They speak to young men and girls who are in love, 10 other girls or of their ownselves They probably talk about so many things yet the theme of the talk is always love ? 1) Shri S. V Sohoni says that this loša, like the Bhagavad-Gira contained 700 verses right from the beginning, vide his Exposition of the first five verses noted in the Bibliography 2) M Wintergit2 History of Ihre Vol. III, Part 1 p 108 1, Delht 1963 ·14 Saptaśatísāra The stuff is essentially popular, but it is handled after all by a skilled poet Here is found a refreshing picture of the way in which the people in ancient India, especially in the country side, expressed themselves about pleasures and sorrows of love The work is essentially secular in its approach, a trait 50 rare in ancient Indian literature As a rule, each gathā is self sufficient Very rarely a muktaha extends over the next githa or gathas It is a Picture complete by itself drawn with a few strokes from actual {ife 'In the most concise form, in a few words a sentiment 15 expressed, a lament is made or the pleasure of the highest sensuous charms of love is described. Though most of the Gathās dwell on the scenes of village ſrfe, there are many of them depicting the city harem life Many songs depict nature, its seasonal changes and charms, its soft breezes and thunderstorms, as well as the behaviour of birds and beasts in different settings The ideas scattered all over this text teach a fund of wisdom There are a number of reasons for the popularity of Hāla's anthology Its themes are choice and strike a note of actuality and realism The metre is gāthī, intended primarily for singing The contexts, generally secular and amorous, are catching It contains tiny masterpieces of epigrammatic poetry, skilful immature paintings in soft words, which catch the memory, thrill the youthful hearts and tickle the mouth for recitation In fact, the situa tions depicted and sentiments expressed are uncoventional and hence all the more captivating for those who are accustomed to conventional court poetry No other work, therefore, has so much influenced subsequent Sanskrit and Prakrit poetry as the Gaha Sarrasar Its echoes are seen in Kalidesa, Bharthari, Bhavabhuti, Sriharsa, Amaruka and other poets The writers on poetics, Thetonics and Prakrit grammar and lexicons have so much and so often quoted Hala, generally without mentioning his name, because the verses were known to all of them According to expert opinion?, almost all its gathās have been quoted by Bhoja in his Śrngaraprakasa and other works Some of the gathas so quoted are not traced in the present collection Subsequent Prūknit anthologies like the Vapalaggam,2 Chhappanna) agahaos etc are indebted 1) y Raghavan Bhojo s rngaraprakſaša p 822 Madras 1963 2) Ed My Patwardhan Prakrt Text Series Intro PP 26 F Ahmedabad 1969 3) See the Appendix to this edition ·Introduction 15 to Hali's Koka iſála has not introduced any divisions in his Kosa excepting the division of Centuries, probably sntroduced after it reached the number of seven centuries Jayavallabht has divided his Valjalaggam into scclions according to topics of treatment As to the language of the Gashäsopralari, it is agreed by scholars that it is written in Mihirüstri Präknit, though the term Maharastri is not used in thic text The tort uses the general term Prūknt to refer to its language, once in contrast to Sanskrit to cmphasise the sweetness of Prakrit poctry and the necessity of knowing it by a man of culture (1 2) The concluding verse ( VII 101 ) calls Satlasoa a Piua-kavva composed by King Häla Among the Prākrit grammars, so far as we know, the Prokrta-prahála by Vararuci is the earliest Nisti Dolci' has clearly shown that this grammar, in its first 8 or 9 Chapters, 15 mostly based on the matenal supplied by the Sasrasui even to the extent of including double forms of a number of words What the Práknt Grammankos generally call Prikrit, in which the Sallasat is written, is described also as Maharastrí, which is looked upon as the best Prakrit There are additional reasons why the dialect of the Gathasaplasatı should be described as Māhūtiistai King Ilila, the compiler of thus anthology, ruled at Pratisthina on the bank of Godzvati in Maharastra The geographical allusions to the river Godavari, the mountain Sahya etc show that the poets were acquainted with the country of Mahirätra This language is obviously a refined form of the popular dialect of the locality, so it is Mähätistri, the Prakrit of Mahirăctra Some of the dest words found in this anthology are peculiar to the country of Maharastra, of course, it cannot be denied that there are other Desi words which are found in some of the Dravidian languages The dialect Maharastri has its specialities Iis characteristic tendency is to drop intervocalıc stops, both voiced and unvoiced This gres, no doubt. a softness and liquidity to this dalect. Then all aspirated consonants are reduced to h if is changed to d, in some words, that is merely an option allowed now and then Some grammatians like Hemacandra would not accept it as normal It is common in this dialect to use jaho, laha with final shortenings, and the original Sanskrit r is changed to a ands preferably In the declensions of I) Les Grammairier: Präknit Parit 1938 ·16 Saptakatisára nouns, the Nominative sign of a-stems is o, Accusative pl ends in both , and e, and the Neu pl is always 1, there is the Abl form, both singular (also - and -ão ) and plural, in hr, and Locative sing is mostly in mmi and also in-e In the famidine words, the forms of the Instrumental and Genctive, sing often cnd a and besides the regular one in e In the verbal forms, the passive has the augment igja, the future has, ha and h, and the Gerund is in jina It is well-known that the Anā Saprašatı of Govardhan? (11th century AD) follows the Goshasaplosan of Halal The author tells us that he has carried over to Sanskrit by force the type of poetry that usually found tasteful expression in Präknt in the same manner as Balarāma rised up into the sky the river Yamunā of which the water was suitable for a low plain Here the verses are arranged alphabetically thus its arrangement is 10 a way novel having neither the strict Muktaka pattern of Hila or the Vrajya classification of Jayavallabha Comparatively speaking Govardhana's Arya-Saprašanı falis short of Hála and his Gatha- Saprašati in every respect, though his task was to write in Sanskrit a work that could throw into dark the fame of Hala's Sarrasar by composing 700 stanzas in the Āry i metre with erotic themes Govardhana is followed by Bihari Lal who composed his Sarsas (1662 A, D ) in Hindi which has received great popularity and appreciation This work is imitated by Paramînanda in bus Srngära-Saptašauka 6 COMMENTARIES ON THE GATHASAPTASATI The Gathasaptasani has been the most popular anthology in Indian Literature, it is essentially secular in outlook, its style, imagery and sentiment have been quite catching, and in every Gatha there is ample scope for intelligent and imaginative interpretation Naturally so many commentanes in Sanskrit have been written on this anthology Below is guen a list of them with some useful references It is based on the information so kindly supplied to me by my friend Dr V RAGHAVAN, Madras ? A) Printed 1) Gangadhara-bhatta Bheialeſa prakafra, included in 1) Set M Winternitz A History of IL III 1 pp 134 F Deiht 1963 2) See also the ed of the Gathesaptasail by J L Shastrı Lahore 1942 ·Introduction 17 the kivyamila. No 21, 2nd Edition, dimuatazi1 Press, Bombay 1911. 2) Bhuvanarila Ucber Bhuvanapili's Como chiar a Hila's Saptılaualam by A WINER; Ind Stulen XI. 1883 The name of Bhusanapili's Commentity is Chehrkol-Viciraliti? 3) Patimbara Gúthosapialaii-frakúlikd, llili's Gullasapasaii, iv-vil Satakas, Ed JACDISU LAI, Lahore 1942. B) Still in Manuscripts 4) Lada PORI, No 385 of 1887-91 5) Kumiradeva · Jodhpur Ms No 274 6) Kulanitha . WEBER 1593 7) Govindalarman llc was the son of Dhavadora of Palicobhavamsa (?) llc refers to Pitămbars 8) Ghanašyims of Tanjore I{c rcfcts to his commentary in tfic Introductory verse No 15 of his commentary (ascribed to his wiſe) on the whalal : nijika (Tanjore Cat No 54678) 9) Pramul hasukan (?) His commentary is sud to be in the Bilaner Library in S R BELANDARKAR's report on the Miss in Rajasthan and Central India, p 51 But later Bikaner Catalogues harc no such manuscript 10) Psemaraja BORI, No 181 of 1879 80 11) Balades or Kulabaladera DO RI No 395 of 1887-91 12) Madhara Bhalta ( Yapan ), son of Mandala Bhatta Hcwrote the commentary at the instance of Krsnad sa of Mihir family Madras Government Onental Ms Library. R 3778 Tnvandrum Curator's Office, Descriptic Cataloguc 1439 13) Vrajarāja Dilsita Report of A KATIWATI, No 595 14) Sidharanadera The name of his commentary is Multi. sali, India Office 7218 WEBER 1996 This author *3$ the son of Malladeva and grandson of Viminadeva 15) 1106 Tanjore Catalogue, 1746, notes a commertory by this author This commentary records a legend 1) P D Valiyanua infants (Fus fc 26-6-0) me that there a Mts of this ia LD Ir<ulit Alinestad 13 ·18 Saptabatisāra about Saptasari which WEDER had noticed Compare with this R 23 of Madras GO M Library 16) Jahlanadeva H D VELANKAR Jinoratnokosa, p 109 17) Vemabhūpala Saptaśatīsaratikā, Madras GOM Library, R 3394 7. VEMA BHUPĀLA & TUIS BHĀVADIPIKĀ Vema Bhūpăla, or Peda-komatı Vema-Bhüpila or Vemaredali, succeeded Komāragırı on the throne of Koodavıdu in c 1403 ADI He ruled for seventeen years and passed away sometime in 1420 A D. He belonged to the Pantakula Prola was the progenetor of this mighty race Māca was his eldest son Our Vema Bhūpala was his grand son he was a great warrior and had won the titles Víra-Nirayana and Jaganobbagamda Besides, he was not only a patron of men of letters, but himself an author and scholar His wife was Suramamb: who was known for her charity some tanks and canals are associated with her name Matlambiki from his family married Kätayavema, the famous Commentator He patronised great poets like Śrinātha and Vamana Bhatta Bāna This Vimana Bhatta, like Bana, the author of the Kadambarī, belonged to Vatsagotra, and looked upon himself as the incarnation of Bana whom he had the ambition to emulate Like Bāna glonfying his patron in his Harsacarita, he wrote the romance, Viranäraj ana or Vemabhūpäla-carita which depicts 'situations full of poetic effusions in language at once melodious and expressive As a man of letters, Vema Bhūpala has to his credit the Sahitja-cintaniani and Samgira-cintamanı dealing respectively with poetics and music He wrote Sansknt commentaries on the Aniarušaraka and Saprašatisära Vema Bhūpāla's Saptasari-sara-tiha is a commentary on a select Century of Gathās from the Satlasai of Hala The name of the commentary is Bharodipika Just as Hula selected, in the past, seven hundred out of one crore of Gathās (see Gathāsaptaśan I 3) so Vema-nepāla, as he himself says in the opening verse, selected one hundred even out of that seven hundred that is his Saptasatisara, and on that collection he has written a Sansknt commentary 1) See M Krishnamachariar History of Classical sk Literature rp 470 f. Madras 1937, also CR Devadhara Amarušafaham Intro pp 29, Poona 1969 ·Introduction 19 which he calls in the concluding colophon Blatudepika By the use of so jam 'he possibly hints that he has inherited the personality of king Hala just as his protege Vamana claimed that he was an incarnation of Bina Bhatta Though Vema Bhūpila states that he has selected one hundred Guthis from the Koa of Hila, his actual number, however, is 104 The selection of Sathus goes beyond the recension of Gangadhara, and some of the readings, as found in our Mss, correspond to those in the Telugu Recension The number, accompanied by W, at the beginning of every Gathi, in this edition, shows the ſumber as found in WEBER'S edition Vema Bhupāla first gives the Gātha then adds his Sanskrit chaja, thereafter he explains the text often commenting on certain Prakrit words by quoting the authority of the Prakrit grammar, and lastly, the alamkāra and dhiant aspects are specially stressed. In fact it is the last item that constitutes the speciality of Vema Bhupala, who has made his commentary sufficiently exhaustive Apart from the sacjártha, he brings out the vjangartha here and there The Gathas selected by him have a special significance from the point of poetics, and it will be seen that some of them are already discussed by Hemacandra Vema Bhupala draws his quotations from the Amarakośa, Kavjādarsa of Dandın, possibly also from the Dhvanj aloka, Sarasratkanthabharana and the Jay amangala commentary on the Kamasutra of Vatsyayana · All his quotations for the explanation of Prakrit terms and forms are traced to the Prakrta-sabdanušasanam of Trivikrama whose grammar has received greater popularity in different parts of South lodia * * * 1) See the Tables at the end of this edition ·Select Bibliography 1 Arjāsaplasari (in Bengali script), cd Somapatha MUNERJEE, Dacca, 1864 (R) 2 A WEDER Ueber das Saprašalakam des Hala, Leipzig 1870 3 Arzuāsaprasar (in Telugu types ), with Apanta Pandita's Comm , Arsha Press, Vizagapatam 1871 (R) 4 Ibidem, ed Jivānanda VIDYASAGARA, Kivyasamgraha, pp 376-442, Calcutta 1872, Ibidem 1886, with a full Comm, 1888 (R) 5 Gāthāsaprašati Malayalam Translation by VALLATHIOL 1879 (R) 6 A WEBER Das Sapinsalakanı of Hala, Leipzig 1881 7 Ārāsaplašast with Ananta's comm, Vj angyarihodi pona, ed DURGAPRASAD and K P PARAB, Kivyamili No 1, NS Press, Bombay, 1st ed 1886, 2nd ed 1895 8 The Gathasaplaćan by Satavahana with thecommentary of Gan gādhara bhatta,ed DURGAPRASADA and PANASHIKARA, Kávyamalā 21, 1st ed Bombay 1889 2nd ed, Bombay 1911 3rd ed, with Mathurinatha's Sanskrit commentary and metrical version, Bombay 1933 9 R PISCHEL Grammatik der Prakrit sprachen, Strassburg 1900, 6 13, English Translation, 2nd Ed , Delhi 1965 10 Bihari Sat Sai for details see GRIERSON JRAS, 1909, F E KEAY A History of Hindi Literature, pp 42f Mysore 1920, NAGENDRA First Anniversary Souvenir, Calcutta Andhra Sahitya Parishad, pp 39 f 11 M WINTERNITZ Gescluchte der Indischen Literatur, Leipzig 1922, pp 97 ff, English Translation, III, part 1, pp 103 ff, Delhi 1965 For some more references about the study of the Gatha saptasun, see foot-note No 2, P 108 of the English translation 12 A B KEITH A History of Sanskrit Literature, Oxford 1928, Pp 223 ff 13 Gathasaprašalı Telugu Translation of 395 verses by R AK SHARMA, Prajotpatti (Bhadrapada ) Sadhana Press, Anantapur 1931 (R) ·Bibliography 21 14 AM GHATAOE Mahārästri Language and Literature, Journal of the University of Bombay, IV 6, May 1936 15 M KRISHNAMACHARIAR llistory of Classical Sanskrit Litera. iure, Madras 1937 16 Fİ's Gathasaptasari with Harit mr Pitimbıra's Commentary (G prakāſıkj), JY-VII, ed J L. SHASTRI, Lahore 1942 17 AN UTADIYE Prūknit Literature, Encyclopedia of litera. ture, I, New York 1946 18 VV MIRASIH The original name of the Gathu soplaluil, a paper submitted to the 13th Alf india Oriental Conference, XIII, part II, pp 370-74, Nagpur 1946 19 S N DASGUPTA & SK DE A History of Sanskrit Lierature, Classical Period, University of Calcutta, Calcutta 1947 20 K SITARAMAYYA Gūthūsaptašati and Mahārāstri Prakrta, All Indu. O Conference, Summaries of Papers XIV, 1, 71-73, Darbhanga 1948 21 Lilavar of Koühala, ed by AN UPADHY, Ist od Bombay 1949, 2nd ed Bombay 1966 22 Gatlusaprašan Telugu Translation of 310 verses by Y V SUBBAYYA, Guntur 1950 (R) 23 Garhusaptasarisara Telugu Translation of 312 verses by K P and V R SIPASTRI, Tenalı 1951 (R) 24 V V MIRASHI The Date of the Gathasaplafari, Indian Iſis. torical Quarlerl), XXIII, 4, PP 300-10, also Siddha bl aratı, pp 173-83 Hoshiarpur 1950 M MATHUR assignes the final shape of the Gathasaptalari to the end of the 20th century A D Sec Nagan Pracanımı Patrika, Vol 56, Nos 3-4 p 274, Varanası 1951 There was a king Ślivahana of the Guhilot dynasty of Mevada He was a Sanya and given to lurunous living It is said that su poets helped him to complete the final redaction and their names are Vodita (Vodısa) Culluha Amararaja, humanla, Makarandasena and Sriraja (See the Intro of N CILATURVEDI'S ed noted above) 25 Gosha Saptasani Saramu Metrcal rendering in Telucu by K PRABIXARAR SHASTRI and K. VIRARAGHAVA SYANI, Tenalı 1951 ·22 Saptaśatisīra 26 S N BANAIIATTI l'ünmasa-I marsa (in Marathi ), the first nectar-sweet Love-poem of Mahitāstra (pp 185 f ), Poona 1955 27. S V. SOHONI Reference to Satavahana Coinage in Gathāsaprašali, Journal of the Bihar R Society, XL 1, 11, Patna 1955 Shn S y SOHON! 15 continuing hus studies on Hula He has in press another paper • The historical corpus of Lilīvai Hala Sötavāhana, Nāgirjuna and Ceylon' The gist of his analysis is that the observations of Nagarjuna in persuading Hala not to give up his life are of real philosophical ment, consistent with Nāgārjuna's recognised position with reference to life's problems Secondly, that Nāgārjuna did visit Ceylon, in terms of other independent evidence( Harsacarta, supplemented by Chinese and Tabetan sources which are discussed in details) Thirdly, Ceylonese sources give the basis to decide when such a Sātavāhana king could have invaded Ceylon, in the light of the available evidence regarding the chronofogy of Hala himself, Nāgārjuna and his disciple Aryadeva The result goes to confirm that Nāgārjuga belonged to the second century A D 28 Gallia-ratna-samuccaya (Abridged) 133 Prākrit and 133 Sanskrit verses with Sanskrit Commentary by Bhatta Mathurānātha SHASTRI, with English Preface (dated 17-10-35), 1955 (R) 29 T* RAMACHANDRA Rural life in Gathasaplašali, Buddha Jayanti Souvenir, Hyderabad 1956 (R) 30 Gatha Sapraśarī Metrical rendering in Telugu with explanatory notes by G NARASIMHA SASTR) There is a neat Introduction in Telugu, Tenali 1956 31 Ibidem Text with an elaborate Introduction and Marathi translation by S A JOGALILAR, Poona 1956 32 Ibidem Telugu Translation by G L N Shastri, Tenali 1956 (R) 33 Ibidem ed RG BASAK, Prakrit Tert, Sanskrit Chāya, Select Variants, Annotations and Bengali Translation, Calcutta 1957 (R) 34 Ibidem (1-1! &III 1-15) ed with Marathi Translation, Notes and critical study, A MANGRULKAR & D M HATA ·24 Saptasatisāra 48. Ibidem, with a Commentary in Sanskrit and Hindi and appreciation by Ramākānta TRIPATHI, Varanası 1968 (R) 49. K. C. SAHA : Gäthäsaplašati, Summaries of papers, 24th Session, A I. O Conference, Varanası 1968 (R) 50. S. V. SOJONJ : Verse No.355 in Gathāsaptašati, J. of the Bihar R. Society, LIV, 1-17, Patna, 1968 51. B. V. SURYANARAYANA : Andhras and the Gathāsaptasari (in Telugu), Souvenir of the 4th A I. Tel. Writers' Conference (June), Hyderabad 1968. (R) 52. Gälā-satlasai (III-IV, V. 1-48), ed with Marathi Translation by P. B. BADIGER, Sholapur 1969. 53 Hindi Gairāsaprašaji : A research work improved and enlarged with an addition of more than 100 Gathas and with an appreciation and commentary in Hindi by Jagannātha PATIIAK, 1969 (R) Note .- Entries suffixed with (R) I owe to my friend Prof. E. V V Raghavacharya, 636 Vidyanagar, Hyderabad-7 who has on hand an exhaustive Dibliography on the Saptaſati literature in all the Indian languages, ancient, medieval and modern He is collecting not only basic works but also essays, arucies etc dealing with them I am so tlenkul to him for these entries directly connected with the Gatha-Saplasari which he kindly placed at my disposal for being included in my Bibliography.

·- श्रीः-
सप्तशती सारः
वेमभूपालविरचित-भावदीपिकासमेतः ।

·[ सप्तशतीसारः] Wi) पसुबइपरे रोमारुण-पडिमा-संफैन-गोरिमुहअंदं । गहिअग्ध-पंक विक्ष संझा-मलिलंजलि णमह ॥१॥ W2) अमिझ पाअड-कव्वं पदिदं सोढुं व जे ण जाणंति । कामस्स तत्त-तत्ति'युगंति कह ते ण लज्जति ॥ २॥ प्राकृत-सप्तशतीसार-व्याख्या भावदीपिका हालः प्राक् महशनी गायाकोटेळयत्त मप्रति तु । सोऽय वेम-नृपालरतस्या अपि शतकमाहरन्मारम् ॥ १) अथ शालिवाहननरेन्दो निचिनप्रन्यपरिममाप्यर्थमिष्टदरतानमग्कार- मादी निवनाति । पसुपइणो- 'पशुपते रोपारणप्रतिमाममा तगारीमुराचदम् । गृहीताय॑पपजामा सव्यासलिलाञ्जलि नमत ।' गोरिमुहअदं इत्या “गभीरग इत" इति इत्वम् । पशुपते मध्यासपिलाञलि नमन । कयमित्र स्थितम । रोपाम्ण प्रतिमानकान्तारीमुखचन्द्र 'सदगृहीतार्थ्यपङ्कजमिर स्थितम । रोपस्य कारण मध्याननितापन्दनम् । यत स्त्रीणाम् अन्यामगमगाद इOमानो भरति । अाजला पुष्प वा फल ना निक्षेप्तव्यम इति विधानाद गृहीताध्यपकजमिवेन्युक्तम् । अत्रोप्रेक्षालकार । 'अन्यथास्थिना तिथे तनस्येतरस्य या । अन्यथोप्रेक्ष्यते यत्र सामु प्रेक्षा चिया ॥"॥१॥२) इदानी स कवि प्रशसापूर्व काव्यस्योपादेय [ता] माह । अमिअ- " अमत प्राकृतकाव्य पठितु श्रोतु च ये न जानन्ति । कामन्य तन्त्रता पयं कुर्वन्ति क्य ते न अन गार्या । INT सत्तत ति। 2 M द| 31 सन्धम् । 41 सगृहा! 57 रोपारण। 61 अन्य।

·सप्तशतीसार [३- W815) गाहाण अगेआण अतंती-सहाण पोद्ध'-महिलाणं। ताणं स चिदंडोजे ताण रसं ण आणति ॥३॥ W893) पणमह माणस्स हला चलणे किं देवएहि अण्णेहिं । जस्स पसादेण पिओ घोलइ पाअंत-पासेसु ॥ ४॥ लजन्ते।" पाअडकव्वं इत्यत्र " प्रतिगेऽप्रतीपगे" इति उत्तम् । तती-शन्द- स्तात्पर्यपाची । घरहत्तादिपु पाठात् सिद्ध । अत्र प्राकृतकाव्यस्यामृतांदाबाद- कन्वादमृतत्वारोप । सर्वत्र कामसिद्धान्तस्य निरूपणार्यादेतत् पठितुमन्येन पञ्यमाने श्रोतु वा ये न प्रयन्त तेषा कामतन्त्रतात्पर्यकरण लजासह कथ न भवतीत्यभिप्राय । तस्मादनस्य ज्ञातव्यमित्यस्योपादेयता। अमृतत्वरूपणात् प्रशसाहेतुरलकार । श्रयणपटनाभावस्य लजावहत्वात ।। २ ॥ ३) अपि च । गाहाण- 'गाथाना गेयाना तन्त्रीशब्दाना प्रोढमहिलानाम् । तेषा स एव दण्डो ये तेषा रस न जानन्ति ।।' अन ताण एतच्छब्द प्रसिद्धो गाथामि प्रत्येक सपथ्यते । अत्र गायानामुपादेथगेयादिसाहचर्यादुपादेयता। अवश्य ज्ञातव्याना रसारहाना गायनादीनामज्ञानात् तथाविधसुखेनात्मान वञ्चयतामात्मद्रोहिणा दण्ड क इत्यपेक्षाया स एव दण्ड , तज्ज्ञानाभावं एव दण्ड इत्युक्तम् । तस्माद्विशिष्टो दण्डो नास्तीति भार । अतिशयोक्तिरस्कार । "विक्षा या विशेषस्य लोकसी. मातिपर्तिनी । असागतिशयोक्ति स्यादलकार सता मता ।। इत्युक्तत्वात् । गाथारसज्ञेन' दण्डकथनेन एतदुत्कों द्योत्यते'। यद्वा तुल्ययोगितालकार । 'विवक्षितगुणोत्कर्य समीकृत्य कस्पचित। कीर्तन स्तुतिनिन्दाथ सा मता तुल्ययोगिता ॥” इत्युक्तत्वात् ॥३॥ ४) प्रिय वशीकर्तुमुद्यता सखी सख्याह पणमह~ "प्रणमत मानस्य है सत्यश्वरणा किं दैवतैरन्य' । यस्य प्रसादेन प्रियो घूर्णति पादान्तपार्थेषु ॥' घोल इत्यत्र " घूर्णेम्मपहल्लघोलघुला इति घोलादेश । प्रिय वशीकर्तुम् अन्या देवता न सेव्या । अस्य फलस्य दुर्लभत्वात् । किंतु मान एक सेव्य । तस्मिन् सेविते सात तत्प्रसादेन प्रिय " " 1 कोथ, बौथ [त्य] for पोढ | 21 तदज्ञाना134 गायारसज्ञान 14 बोतते। 57 रन्योन्ये ।

·५ -६] भाजदीपिका W 522) मन्वं कलह कलहे मुरारभो गो गो हो । माणो' उण माणसिणि गरुओ पम्मं विणासंह ॥५॥ W 12) मच्चं जाणइ दट्ट सरिमम्मि जणम्मि जुज्जए गओ । मरउण तुम भगिस्सं मरणं पि' सिलाहणिज्ज से ॥६॥ -- पादयोलुटन यस्पो भवति । तस्मा मान" य मेन्य इ यागय । अत्र हनुरलकार । मानप्रणामस्य प्रियारननहेतुत्वात । लक्षणामू-पदगतात्यन्तनिरस्नोऽविवक्षितगाम्यो ध्वनि । घोल इत्यनेन प्रणामे लक्षिते प्रियशवदन्वरूपस्य परस्य गम्यमान पात । घनिर्नाम' याच्यादतिशयित काव्यम् । तया चोक्तम् । “दमुत्तममनिशयिनि व्यङ्गय वाच्याद् धनि ” इत्यादि ॥४॥ ५) काचिदुपायेन मानात मानी निरारयति । सच्चं कलहे सय कलहे काहे सुरतारम्भो नो नो भाति। मान पुनर्मनस्थिनि गुरु प्रेम विनाशयति ।। माणमिणि इयत्र "तु समृद्रयादी" इति मिन्दुल् । अर मान कर्तव्य इयनुनाय विफलासु सर्वा काचिद्विदग्या ससी नायकन भेद गमिता नायिकामुपेत्य, मनम्विनि मानो न कांय इति वृया सामाक्षिपन्ति मुग्धा सख्य एता । मान क्नव्य । माने हि फल महदस्तीति नवनयसुरतारम्भरूप फल दर्शयित्वा तदाप्तीभूय स पुनानो गुरुत् प्रेम विनाशयति । अतो दीर्थो न कार्य इयुपदिश्य ता मानानिवारयति मात्र । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूठोऽलकारेणात्कारपनि , हेतुना गुरन कर्तव्य इत्याक्षेपस्य गम्यमानत्वात् । यथोक्तम्-"प्रतिषेधोक्तिराक्षेप ।" ॥५॥ ६) दूतीवाश्यम् । सच्चं जाणइ - ' सत्य जानाति द्रष्टु सदृशे जने युयने राग । प्रियता न ला भणिमामि मरणमपि श्लाघनीयमस्या ॥' अत्र इए जानाति सन्यमियनेन कुलशील्सौन्दर्यादिभिर्गुणोंकोत्तरे नायके अभिलाषा कृतपाति गम्यते । सदृशे जने युज्यते राग इत्यनेन लोकोत्तरस्य नायकस्य नायिक्या सादृश्यकपनात् नायिकाया अपि लोकोत्तरत्न गम्यते । प्रियतामित्यनेन नायिका नवमी दशा प्राप्तेति गम्यते । त्वा न हि भणियामीत्यनेन भयान् सर्गोपालम्भाना भाजनमिति गम्यते । अस्या मरणमपि साध्यमित्यनेन एतादृशि पुस्पेऽनुराग कृत्वा मृता- 31 तस्यामन। 4 धनि म । 51 गतवतीति । 1NT माण। 2MT वि । 617 मृगया।

·मप्तशतीमार r [ W886 ) कस्स र ण होइ रोसो टूण पिआए सनणं अहर | स-भमर-पोम्मग्याइणि वारिअ-बामे सहसु एण्हिं ॥७॥ V 861 ) जंतुह कजं तं चिअ कर्ज मज्झ ति जं सदा भणसि । ओ दूइ सच्च-यअणे अज्ज खु पार गआ तस्स ॥ ८॥ यामपि तस्या कीतिरेर नोपालम्भ इति गम्यते । अथवानिष्टमपि मरणमिदानी मतापहारितया' तस्या माध्यमिति गम्यते । अत्र काचिद्विदग्या दूती नायक गल्या नायिकामाह। अर्ह एव नायकेऽमिलाप चो सदृशे । कुत सोयमनुरागो युज्यते जनेरनुमोद्यत एवेति प्रशसायाम् | विरहन्यथातिशयेन नियताम् । यतो ऽस्या मरणमपि श्लाघ्यम् । ततो न त्वा भणियामति पत्रोक्त्या भवान् उपालम्भभाजन भविष्यतीत्युपालम्भप्रदर्शनेन नायक प्रोसाहयतीत्यभिप्राय । अत्र दूती निसृष्टार्था । तथा चोक्तम्"धुतस्य समीहितमात्मधियेवारभेत या कार्यम् । सा हि निमृष्टार्थेति।" अन लक्षणामूलपाक्यगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षिताच्यसंकीणा धनि । सत्य जानाति द्रष्टुमित्यादिभिर्गम्यमानरनुप्राहक्न त्वा भणियामीत्यनेन गम्यमानस्यानुग्राह्यचात् ॥६॥ ७) कस्याश्चित् सख्या पचनम् । कस्स- 'कस्य ना न भवति रोपो दृष्ट्या प्रियाया सत्रणमपरम् । सभ्रमरपद्माधायिणि पारितयामे सहस्वेदानीम् ।। पोम्म इत्यत्र " पद्मे मि" इत्यत्रोक्तम् । (ख) एम्हि इत्यत्र " एप्हिं एत्तहे इदानीमः " इति ददानी-शब्दस्य एहि आदश । अत्र काचिद्विदग्धा सख्यु- पपतिना दष्टाधरा सखा पतिरालोक्य कि ग प्रतिवरतीति तस्मिन् समागच्छति सति तदागमनमजानतीन ता प्रति, हे पारितयामास्ये मद्वचनानगीकारिणि प्रियाया सत्रणमपर दृष्ट्वा कस्य रोषो न भरति, ईर्ष्याभररहितस्यापि रोषो भवतीत्यर्थ । सभ्रमर- पद्माघाण न कर्तव्यमियुक्तम् । किमर्थं कृतम् । इदाना न केवल वेदनामेव, तह- टया तेन यक्रियते तदपि सहस्वेति सखा भर्सयन्तार तस्या अधरक्षनिर्भमरकृता अकृतेति त प्रति श्राश्यीयभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनान्य- विषयो पस्तुपनि ८) नायिका दुतीमुपालभते । जंतुह- 17 सतापकारि°12NT श्रावयन्त्य ।

·.. भादपिका . W 137) फुरिसं यामनिट तुम जह पहिइ मम' पिओ अ ना मुहम् । संमीलिअ दादियों तुण विभई पुलोइम्स ॥५॥ W23) आणा-मआई देती' नह सुगा हरिम-विअसि-कयोला। गोसे वि ओणअ-गृही अह से नि पिग गहिमो ॥१०॥ . यत्ता कार्य तत्र कार्य ममेनि यसता भागि। ओ दृति मसान अप गाg पारं गता तम्य' । "ओ (इति) मातापगूनने"। अनामिका दृती प्रनि. यकृत्य (ता) तदेव मकार्यमिनि अमदा भगमि । हे मन्यानने अब सम्य कार्यस्य पारं गतामात्यनेनामत्यप्रलापनि मे प्रियमंगमरस कार्य क्या न प्रेरित मया जातमिति तामुपालमत राभिप्राय । अत्र समामूलवायगतासन्त निरस्कृताविवक्षितवाच्यमंकीणों बनिः, मत्यपदाचनव्यायम्यानुप्रागपात' ॥८॥ ९) नायिकोक्तिः। फारिश- स्पुरितं वामाथि वया योप्यति में प्रियोऽय तस्मात सुचिरम । मंगोल्य दक्षिण लया रिकृष्ण दृश्यामि। दाहिण इला " दक्षिणे(म्य)"नि दीर्घः । “म या तीर्थ गदक्षिणी" इनि हादेश । अत्र काचित प्रियदर्शनोसुका प्रोपिनमतका स्फुरणणि प्रियागमन ममति गति हटा, हे चामाक्षि वामनेत्र, अद्य मे प्रियो यधेपति' तदा दक्षिण गमाल्य यावितृष्ण- मवलोकपिण्यामीति पारितोषिक प्रतिशगोतीत्यभिप्राय । सापकहनुरलकारः, अभिरपुरणग्य प्रियदर्शनज्ञापकत्वात । चास्यग्ल' विपक्षिनान्यपरसाच्यो 5 मेलश्यक्रमो भारपनि , तस्य गम्यमानत्वात ॥१० ) नायिकोक्ति: । आणासआइ- 'आजागतानि ददती तया मुरने पंपिकमितकपोला। गोमगे व्यपनतमुगी अमौ मेति प्रिया न अदम || गोमर्ग:ति प्रभातमाची, गोगादिष पारात सिद्धआज्ञाशतानि-मुञ्च,पीटय गहाण,जीक्यप्रायम्वेत्यादि। अह एतददम. प्रथमैकाचनम,"अहद्वा सुना" इति मूनात मिदन । अत्र नायको निगाया मुरने हपरिकसितकपोला रमावेशादाज्ञागतानि ददनीमतिमा वकीया नायिकामुपलभ्य प्रभाते किमयज्ञानतीमा लाजयारनतमुनी मेघमिन्यदेवा च दृष्ट्या मागा साध्यं सुरते धाटर्यन । अन्यदा लजेति गुणयमा पानेत्र प्रतिविमिन त प्रा. सतीति भारः । अत्र संश्यस्मरिक्षितान्यपरमाध्यममृप्टो भार पनि , धाष्टीटयो. " अन्न INT मा 2urr! 3 पानी। 41 "नुप्राहकवा। 57 योग। 61 सलीना।

·८ सप्तशतीसार [११- V 655) पच्चसागअ णर-राम-रत्त किअ-लोअ-लोअगाणंद । अण्णत्थ-गमिअ-सवार गह-भूसण देव दिणघड णमोदै ॥११॥ W416) वाहिता पडिवअणं ण देह रूसेड एक्कमेक्कस्स । असई कज्जेण विणा पलिप्पमाणे णई-कच्छे ।। १२ ।। प्रतीयमानत्वात् ॥ १० ॥ ११) काचित् प्रियमन्यापदेशेनोपालमते । पचूसागअ- प्रत्यूषागत नवरागरक्त कृतलोकलोचनानन्द । अन्यत्र गमितशार्परीक नभोभूषण (नखभूषणेति च) दिनपते नमस्ते ॥' अत्र वाच्यार्थ स्पष्ट । व्यग्यार्थस्तु प्रत्यूषागत, नगरागरक्त, प्रियालिड्गनवशात् कुचलटसक्तकुङ्कुमादिरागरक्त, कृत- लोकलोचनानन्द, अभिलपितकामिनीसगमत्रशादतिप्रसन्नमुखरागतया जनित- जननयनोत्सन, अन्यत्र गमितशार्वरीकेति शरीविरहो लक्ष्यते । नखपदभूषण, दिनपते, न रात्रौ, नमरत इतीतःपर लया सभाषण न करिष्यामीति । अत्र काचित् खण्डिता सूर्यप्रणाममाचरन्ती तसमये पश्चादागत कृतागम कृतापराध नायकमजानतीव सूर्यस्तुति व्याजीकृत्य प्रत्यूषागतेति पदबन्धेन तस्कृतापराधान् गणयन्ती नमरत इति वक्रोक्त्या तमुपालभत इति भाव । लक्षणामूलो- ऽत्यन्ततिरस्कृताविपक्षिताच्यसकोणी पनि । उभयशक्तिमलोपमाल्कारण नमस्त इत्यनेन गम्यमानस्यानुग्राह्यत्वात ॥११॥ १२). कस्याश्चिद् वचनम् । वाहिता- 'व्याहतापि प्रतिश्चन न ददाति रुप्यत्येकैकस्मै | असती कार्येण दिना प्रदीप्यमाने नदीकच्छे ।' वाहिता इत्यत्र देवादिपाठाद् द्विस्वम् । अत्र नदीकच्छे दानानलेन दह्यमाने सति असयन्येन व्याहृता प्रतिपचन न ददाति । कार्येण विना एकेकरमै रुष्यतीत्यनेनेष मम चिरात सकेतभूतो नदी- कच्छ परिदह्यत इति थैमनस्यचिन्ताविपादादिभागकुलैब पिचेटते पश्येति काचित् सहचरीमाहेति भाव । अत्रासुन्दर नाम गुणीभूतव्यङ्ग्य नदीकच्छदाहेन गम्य- मानलात् । मकेतस्थानभ्रशात् [व्याहृतापि ] प्रतिपचन न ददातीत्येकैकरमै रुष्य- तीति गच्यार्थस्यैव चमकार्यत्वात् । यया काव्यप्रकाशे- अगूढमपरस्याड़ा पाच्यसिद्धयड्गमरफुटम् । मदिग्धतुल्यप्राधान्ये कायाक्षिप्तमसुन्दरम् | व्यग्यमेर गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याप्टौ भिदा स्मृता "॥ १२ ॥ १३ ) कस्याश्चिद् वचनम् । IMT अणत्त । 2MT सरिभा ·१५] भावदीपिकाच W 161) उद्धच्छो पिअड' जलं जह-जह विरलंगुली चिरं पहियो। पावालिआ वि तह-तह धारं तणुअंपि तणुएइ ॥ १३ ॥ W 821) अव्यो ण-आमि खेत्तं सज्जउ साली नि कीर-णिनहेहि । जागंता अवि पहिआ पुन्छति पुणो पुणो मग्गं ॥ १४ ॥ W669) अत्ता एत्थ णुम इ एत्थ अहं एत्थ परिअणों सअलो। पंथी राई-अंधल मा मे सअणे णुमजहिसि ॥१५॥ उद्धन्छो- 'ऊर्धाक्ष पिबति जल यथा यथा पिरलागुलिचिर पथिक । प्रपा- पालिकापि तथा तथा धारा तनु तिनुते हि ॥' अत्र पावालिआ इत्यत्र 'द्वच' [?] इति निषेधेऽपि बहुलग्रहणम् । अत्र पथिक प्रपापालिकामुखसोन्दर्यदिदृक्षयो- नमितनयनो विरलागुलियथा यथा जल पिबति प्रपापालिकापि तथैव तन्मुखदिदृक्षया धारा तनु रितनुत इति । अनेनोभौ च परस्परानुरक्तो परस्परालोकनसुखमनुभवितु पिरलागुलिवरूप धारातनुत्वरूप च केतमाचरत इति पश्येति काचित सहचरमाहेति भार । अत्रासलक्ष्यक्रमो विवक्षितान्यपरराच्यमकीणों भारयनि । परस्परानुरागप्रतीते ॥ १३ ॥१४) बालिकापचनम। अव्यो- 'अन्यो ( इति खेदे ।) न यामि क्षेत्र, खाद्यता शालिरपि कीरनियहै । जानन्तोऽपि पथिका पृच्छन्ति पुन पुनर्मार्गम् ॥' खाद्यता भक्ष्यताम् । अन काचित बालिका माना शालिगोपनाय क्षेत्र बजेति नियुक्ता नाह क्षेत्र ब्रजामि, शालि कीरनिरहैरपि खाद्यता नाम | यतस्तत्र मार्ग जानन्तोऽपि पथिका मार्गप्रश्नेन खेदयन्ती यमुग्धोक्त्या स्वकीयलारण्यातिशयमोहिताना दर्शनालापकुतूहलिना नेषामभिप्रायमजानती स्वमाढ्य प्रकटितपतीति भार । अाक्षेपोऽलकार हेतुर्ग । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूल सकीर्णो वस्तुना वस्तुवनि, तत्सोन्दा तिशयमाग्च्यतद्वचनश्रयणामिलापाणा प्रतीयमानत्वात् ॥१४॥ १५) असया वचनम् । अत्ता- श्वश्रूरत निपीदति अनामत्र परिजन सकल । पान्य रात्र्यन्ध मामकशयने निपेत्स्यसीति' ॥ एत्थ इत्यत्र शय्यादो" इत्येत्वम् । णुमाइ इत्यत्र " ने सदेमन्न " इति निपूर्वस्य सीदतेमन आदेश । निरीक्ष्य प्रादिविति नेतृत्वम् । अंधल इत्यत्र “ लो या विद्युत्प- IMT पिया | 2 M T जाणनं ! 3 NT परिएणो। 4 MT मा मस ! 5 IT गुमनसिहि । . , ·१० सप्तशतीसार W127) अह लज्जालुइणी तस्स अ उम्मत्तआड पेम्माई । सहिआ-जणो वि णिउणो हलाओ कि पाअ राएण ॥ १६ ॥ W 714) जं असरणो ब्व दड्ढो गामो माहीण-बहु-नाणो । संभम-विसंटुलाणं तं दुचरिअं तुह थणाणं ॥ १७ ।। . प्रपीतान्धात् " इत्यादी सार्थे र यम् । अत्र काचिच्चलितचारित्रमुद्रा प्रोषितप तिका युपतिर्वासरावसाने वसतिं प्रार्थयमान कचित परि युवानमुद्दिश्य समुप नमन्मयाशा श्वश्रसनिधी तस्मै शयनस्थान निरिक्तमुद्दिश्य तरिमनिशान्धतामा- रोप्य श्वश्ररत्र निषीदतीत्यादिना श्वबादिसनिवेगस्थान दर्शयन्ती स्वशयनस्थान स्पर्शप्रतिषेधव्याजेन रात्रापत्र मदीयमेव शयनस्थान त्वया नितमुपरथातव्यम् इति स्वय दूतीवृत्त्या स्वाभिप्रायमस्म निवेदयतीति भार । अन्न स्वत मिद्धार्थ शक्तिमूलो निषेधरूपेण रस्तुना विधिरूपो वस्तुवनि , मच्छयन निभृतमुपस्थात व्यमिति पिपिप्रतीते ॥१५॥१६) नायिकापचनम् । अहअं- 'अह ल जापती तस्य चोन्मस्तकानि प्रेमागि । सग्वीजनोऽपि निपुणो हे सख्य कि पादरागेण ॥' लजालुइणी इत्यत्र वरदत्तगास्तुनाये " इति तद्गुणे निपातित । अत्र स्वाधीनभर्तृका प्रगल्भा नायिका प्रसाधिकासु लाक्षारागेण पादमल्कर्तुमुद्यतासु, मम पादरागो न कार्य । यस्मात् प्रिय प्रेमावेशपशगतो रसानिरेकामामवश्य पुरुषायित कारयिष्यति । तदानीं निपुण सखीजनो शय्यागत साल्क्तकपदाडकैस्तदनुमान्य लजाकुला मामपहसिष्यन्तीति पादरागनिषेधेन प्रियो मय्यत्यन्तमनुरक्त इति स्वसौभाग्य प्रकटितवतीति भार । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो निषेधरूपेण पस्तुनामकीर्णो वस्तुपनि , ,लन्जारतीयादिपदप्रकाश्यैर्याच्यसिद्धयडगर्गुणीभूतव्यङ्ग्य पादरागनिषेध । प्रतीयमानस्य तसोभाग्यप्रकटनस्यानुप्राहकत्वात् ॥१६॥१७) दूत्या रचनम् । जं असरणो-'यदशरण इव दग्धो ग्राम स्वाधीनबयुगापिएमभ्रमविमठुलयोस्तवरित ता स्तनयो ॥' अत्र केनचित् प्रेषिता विदग्वदूती नायिकामुपेत्य तस्तनमण्डल ग्रामदहनसमये सभ्रमचलितमतिमनोहर दृष्ट्या सयुपसु चित्रिनेविर निधेष्टितेषु ग्रामोऽयमशरण इस दग्य इति तस्या स्तनसौन्दर्यवर्णनया ता वशीकर्तुमुत्कर्षयताति भार । हेतुरस्कार । करिनिनद्ववक्तृप्राढोक्तिसिद्धारकारव्यङ्ग्येन उस्तन वस्तुनि । अत्र हेतुना यूना निक्षेपण गम्यते । तेन मनसा दर्यातिशय ॥१७॥ प ·at the W48) महिला पगंगका करि मन्मदाग। पुग्गिा मांग-ग्गा णटोग-गुण प्रिगति ॥१८॥ W874) वाणीरगुहाग-मउगिलोलाहलं गुनाए । पा-मम्मयाटाग यह मीनि' अंगा ॥१९॥ W52) सिति-पिन्स लिम-पंग यांनी सिनिर्मातिप्रति दर-परिमाइमनिगमिरिण-अनगि परिमाण जंदगं ।।२० ·सप्तशतीसार २१- W 190) अज च्चेअ पउत्थो' अञ्ज चिअ सुग्णआड जाआई । रच्छामुह-देउल-चचराई अम्हाण अ घराई ॥२१॥ W_49) थोअंपि ण णीइ' इमा मज्झण्हे' उ सिसिरअल-लग्गा । आअव-भएण छाहा वि ता पहिअ किण वीसमसि ॥ २२ ॥ । , निश्रमशीले न जानासि पुरुपाणा यदु खम् ॥' अत्र' नायको नायिका प्रति, त्व पुरुषायितेन शिखिपिच्छललितकेशे, वेपमानोरु, अर्धनिमीलिताक्षी सती क्षणेन श्रान्तासि । पुरुषाणामस्माकायदु खतन्न जानासीति खदु खनिवेदनव्याजेन तपुरुषा- यितकोतुकम् । इत परमपि लया पुरुषायितमड्गीकर्तव्यमिति ता प्रोत्साहयतीत्यभि प्राय । रसदलकार । गुणीभूतो रसादिर्यत्र तत्र रसयदलकार इत्युक्तन्यात् । अत्र गुणीभूतव्यङ्ग्येन रसपदर्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुष्वनि , सभोगस्प वाच्य- सिद्द्यड्गत्वात् ॥ २० ॥ २१) कस्याश्चिद् वचनम् । अज्ज चेअ- 'अद्यैव । प्रोपित अद्यर शून्यानि जातानि । रथ्यामुखदेवकुलचलराण्यस्माक च गृहाणि)' अत्र काचिदसञ्चरिता पत्यो प्रोषिते सति सखीसमक्ष पतिरद्यव प्रोपित । अधैर रथ्यामुखादीनीत्यनेन सप्लकारभूतेन तेन विना अरमणीयानि जातानाति पति- साभाग्यरर्णनव्याजेन पतिप्रवासादस्माक गृह शून्य रथ्यामुखादीनि देवाशाजन- रहितानि । अतस्तर पत्र वा रन्तुमिच्छा तनागन्तव्यमिति वातदूतीवृत्त्या प्राति- वेशिक भावयतीत्यभिप्राय । "यान्यसभाषणव्याजात् स्वाभिप्रेतार्धमुत्सुका । या श्रापयत्यसामुख्याद्वातदूतीति सा मता ॥"हेदुलकार , नत्प्रससस्य शून्यताहेतुन्वान् । अत स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनान्यविषयो वस्तुध्वनि , अनेन त्वया समागन्त व्यमित्यस्य प्रतीते ॥२१ ।। २२) काचित् प्रपापालिका पर्थिकयुनानमाह । थोअपि पा--'स्तोकमपि न गच्छति यन्मध्याहे पश्य शिशिरतललग्ना । आतप भयेन च्छायापि तस्मात् पथिक कि न विश्राम्यसि ॥'" गमिरणुपज्जा" इत्या- दिना गमे णिइ इत्यादेश । छाहा इत्यत्र छायाया होऽकान्ती" इति हादश । अत्र काचित् प्रपापालिका प्रीममध्याह्नसमये यत्र कुत्रापि गच्छन्त 1 पट्ठो। 2 M देवउल) 3M पत्तराद। 4[णि]| 5 MT मगमे। 6ur पस्स 17ीण विस्समसि | 84 विधमन्ती। 9Tadds aश्चित् after अत्र। 10 बातति । -- ·-२४] भावदीपिका च १३ W 21) अममत्त-मंडण-च्चि गच्छ घरं से म-कोउहल्लस । बोलाविअ-हलहलिअस्स पुत्ति चित्ते ण लग्गिहिसि ॥ २३ ।। W 418) णिदं लहंति भणि सुगंति सलिअक्सरं ण जंपति । जाहि ण दिट्ठो सि तुमं ताओ चिअ सुहअ सुहिआओ ॥२४॥ प्रदेश, -- - पयिकयुमान प्रति, अस्मिन् समये तीव्रातपभयान छायापि शिशिरतल मिनापि स्तोकमपि न नियति । किं पुनरन्यो भवान् किमर्थं न विश्राम्यतीति स्वय दूतीवृत्त्येदानीमन न कोऽपि मचरति, निरिक्तोऽय रिश्राम्यतामिनि स्वाभिलषित प्रकटितपतीति भार । अन पाक्या ताम-- लक्ष्यक्रमो भाषपनि , अनुरागस्य प्रतीयमानत्वात् ॥ २२ ॥ २३) काचिद्विदग्धा पालिकामुपदिशति । अममत्त- 'असमाप्तमण्डनेनेव गच्छ गृहमस्य सकौतूहलस्य । अपकमितानुरागस्य पुति चित्ते न लगिष्यसि ॥' हलहली-शब्दो ऽनुरागाची देश्य । परदत्त" आदिपाठात् सिद्ध । अत्र काचिद्विदग्धायुत्कण्ठातुरेण प्रियेण मुहुर्मुहुराहृयमानाया प्रियाशीकरणायामान मण्डयन्ती बाला, हे पुत्रि, अस- माप्तमण्डन' गच्छ । मण्टनविलम्पनेनालम् । इदानामेव गच्छ । नो चैन्मुहुर्मुहुर्म- याइयति निरादरा नागतेति तस्मिन् रोपेणापमान्तो कण्टे सति पश्चात् त्व गलापि तस्य न लगिष्यसीयनेन प्रियवशीकरणे मण्डनमप्रयोजकम् । उत्कण्ठासमकालमेर गया तदनुपर्तनमे प्रयोजकमिति तामुपदिशतीत्यभिप्राय । अत स्वत सिद्धार्थ- शक्तिमूलो पस्तुनालकारध्वनि , प्रियापर्जने तदनुपर्तनस्य हेतुल्यात् ॥ २३ ॥ २४) काचित् प्रियामुपालभते । णिई- निद्रा लभन्ते भणित शुण्यन्ति स्खलि- ताक्षर न जल्पन्ति । याभिर्न दृष्टो ऽमि व ता एत्र सुभग सुखिता ॥' अत्र काचित कस्मिंश्चिदभिरूपे यूनि कृतानुरागा त प्रति, हे सुभग, याभिर्न दृष्टो ऽसि ता एर सुखिना । यतो निद्रा लभन्ते, स्खलिताक्षर न जल्पन्ति, सरयादिभणित (शृण्वन्तीत्यनेन वदर्शनाप्रति विरहव्यथातिशयान्निद्रा न लभ्यते, त्वदाहृतचित्ततया सरयादिभणित ] न श्रूयते, त्वयानपासनाजनितश्रमतया स्पलिताक्षर प्रजरप्यत इत्या मनो दगाविशेषान् मूचयन्ती मामेव विधावस्या किमुपेक्षस इयुपालभत इत्यभिप्राय । हेतुरलकार , दर्शनाभावस्य निद्रादिहेतुत्वात् । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमलो यस्तुना सकीर्णो वस्तुध्वनि , निद्रा लभन्त . 1MT मसर्ग चित्र। 2 M T लग्गिसिहि। 31 गतसं! 47 मण्डनेनैव ।

·१४ सप्तशतीसार [२५- w 73) जंज मो णिज्झाअ अंगोआसं महं अणिमिसच्छो । पच्छाएमि अ तं तं इच्छामि अ तेण दीसंतं ॥ २५ ॥ W42) आरंभंतस्स धुआं लच्छी मरणं व होड पुरिसस्स । तं मरणमणारभे चि होड लच्छी उण ण होड ॥ २६ ॥ W168) अच्छउ ताय मणहर पिआएँ मुहन्दंसणं [अइमहग्य] । तगाम-छत्त-सीमा वि झत्ति दिट्ठा सुहावेड ।। २७ ।। " 1 इस्यादिपाक्यगतय॑यस्तस्य विरहातिरनुमाहात्यात् ॥ २४ ॥ २५) मणिका मात्रा पृष्टाह । जं जं सो---- य य स निध्यायति अगायकाश ममानिमिपाक्ष । प्रच्छादयामि च त तमिच्छामि च तेन दृश्यमानम् ॥' अत्र काचिद् पारविलासिनी माना गल्लमेनार्जनाय कौशल पृष्टा ता प्रति, म कामा मम यद्यदङ्ग रसावेशा- दनिमिपाक्ष पश्यति तत्तदढ्ग प्रच्छादयामि च तेन दृश्यमानमिच्छामीत्यनेन दर्शनेऽन्यतोऽपि निवर्तते, अदर्शने क्लेशात्तस्य द्वेपो भविष्यतीत्यन्तरा किंचित् प्रदर्य तस्यामिलापो यथा न निवर्तते तथा क्लिोपयामीति कथितयतीति भाव । युक्तिरलकार । अयुज्यमानस्य मिथ शब्दस्यार्थस्य वा पुन । योजना क्रियते या सा युक्तिरित्यभिधीयते ॥ " अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलोऽल. कारण वस्तुवनि , युक्या प्रियापर्जनकाशलस्य चोयत्यात् ॥ २५ ॥ २६) काचिद् दृती राजकन्यका प्रति भीरु युगान प्रोत्साहयति । आरंभंतस्स- 'आरममाणस्य धुर लक्ष्मीमरण का भपति पुरुषस्य । तस्य मरणमनारम्भे ऽपि भवति लक्ष्मी पुनर्न भरति । अत्र काचिद्विदग्पा दूती राजकन्यकामभिलपन्त भीरु युगान, ध्रुन महाकार्यमारभमाणस्य लक्ष्मर्मिरण वा भवति । तदनारम्भेऽपि मरण भवति । लक्ष्मी पुनर्न भवतीत्यनेन "उद्योगानुसारिणी लक्ष्मी " इति वचनत्वात् सहचरमाह । उद्योगेनैव लक्ष्मा प्राप्यते । अतो भीरता विहाय लक्ष्मीसदीमेना प्राप्तुमुद्योग क्रियतामिति प्रोत्साहयतीयभिप्राय । अन स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो पस्तुथनि , अलकारज्वनि , रूपकस्य गम्यमानत्वात् ॥ २६ ॥ २७) अत्र काचि सहचरमाह । अच्छउ-'आस्ता तारन्मनोहर प्रियाया मुखदर्शनमतिमहाघम् । तद्मामक्षेत्र- सीमापि झटिति दृष्टा सुखयति ॥' अच्छउ इत्यत्र " र्गमिष्यमासाम् " इत्यु क्तम् । अत्र कश्चिधुवा प्रियतमानिनासभूत प्राममागत । तद्ग्रामसीमानमासाद्य सजातहर्ष सन् , अये सहचर, प्रियाया अतिमहाघ मनोहर मुखदर्शनमास्ता , 1M T एआए।

·भावटीपिग च W 332) सरन्छलेण पुत्तिएँ कस्म तुम अंजलिं पणामेसि । हाम-कटक्सुम्मीसा ण हॉति देवाण' जोकाग ॥२८॥ W876) ठाणे ठाणे बलिआ वलणे वलणे म-बेडम-कुडुंगा। ण गओ मि मन्द गाम देअर ण दिट्ठा तुए मुरला ॥२९॥ W87) अवलंविध-माण-परम्मुहीए एतस्म माणिणि पिअस्म । पिट्ट-पुलउग्गमो तुह कहेड ममुहहि हिअअं॥३०॥ . तारत । तजनितनिरतिगयमुपविशेष ईदश इति केन वयित शक्यते । तमान्यतया प्रामक्षेत्रसीमापि दृष्टा झटिती ये सुगयतीति तस्या म्पयौवनलाय. ध्यातिशयेन लोकोत्तरता मीयम अनुराग च प्रकटितवानियभिप्राय । अन मलक्ष्यक्रमस्मृतिपरिपुष्टो भाग्धनि , अनुरागानिशयग्य प्रतीते ॥ २७ ॥ २८ ) काचिद्विदग्पा काचिदाह । सूरन्छलेण-- - सूर्यच्छलेन पुनि कस्य बमञ्जलि समर्पयसि । हासकटाक्षोमिश्रा न भवन्ति देवाना जयकारा ।' अन काचिन्छ- रितचारित्रमुद्रा पूर्वमविदितचारित्रमडगा प्रातिशिकी प्रति, हे पुत्रिके, ल मूर्यम- पदिश्य करमा अञ्जलिं समर्पयसि । मूर्यायवेति चेत तदयुक्तम् । यतो देवानां नमस्कारा हासकटाक्षोन्मिश्रा न भान्तीयनेन 7 विलासहामकटाक्षरीक्षणेन य कचन युवानं सामिलापमलोकयमि यचरित मया ज्ञातमिति तो बरशीवर्तुमाहे- त्यभिप्राय 1 अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुवनि, अल्कारेण ज्ञापकचहेतुना त्वचरित मया ज्ञातमिति व्ययमानत्वात् ॥२८॥ २९) काचिदेवरमाह । टाणे ठाणे- 'स्थाने स्थाने पलिता नग्ने रम्ने सवेतसकुटुगा । न गतोऽस्यरुमाक माम देवर [न] दृष्टा त्वया मुरल। काचिदर दरानुरक्ता श्वशुरनामे यत्र क्यापि सुग्वेन मोतम्थानमलभमाना, हे देवर, निश्चितपितृप्रामगमना पूर्वमस्माक ग्राम न गतोऽसि । भ्याने म्याने पलिता पलने वल्ने सवेतसागा मुरला त्वया न दृष्टा । नेति काबुद्रयेन पृष्ठन्ती मुरलापर्णनयास्मद्ग्रामे तत्र तत्र मकेनस्थानस्य सुलभन्यानि गक मुरतरीडा तर मभविष्यतीति स्वग्रामगमनाय त प्रोसाहयतीति भार । प्ररोचनालकार । "प्रोमाहनार्थायान्येषा प्रदासा मा प्ररोचना । अत स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलों फुल्कारेण पस्तुचाने । प्ररोचनया प्रामगमनप्रोसाहनस्य गम्यमानत्वात् ॥२०॥३०) सखी नायिका विडम्बयति । अवलम्बिअ-'अलम्बितमानपराइमुण्या यतो गच्छन 1 MT रेलाण! 2NT वेतम। 3M टार्म दशम। 57 मूलेन अले। " 411 देवानन्जनियरा।

·सप्तशतीमार. [३१- V 506) तुह दंसण-सत्तिण्हा सदं मोऊण णिग्गआ जाई । तुह बोलते ताई पआइ वोढविआ जाआ ॥ ३१॥ W 651) जाइ वअणाड अम्हे नि पिमो जाड जंपड जणो वि। ताड च्चिों तेण पपिआइ हिअ सुहावेति ॥३२॥ मानिनि प्रियस्य । पृष्टपुल्कोद्गमस्तर कथयति समुखस्थित हृदयम् ।।' अत्र काचिद् विदग्धा सखी अनुनयन्तमायान्त कान्तमनादृत्य मानमरलम्च्य निर्यान्ती सखी प्रति विपरीतलक्षणया मानिनाति मयोध्यानुनयति । प्रियतमे, किमर्थं पराङ्मुखी यासि । तससर्गसभरस्ता पृष्टपुल्कोद्गमबद्धृदय तदभिमुख कथयतीति सोत्प्रासमुक्त्वा वृयामानेनालमिति ता मानानिवारयतीति भार । अत्र वस्तुना सकीर्णोऽलकारध्वनि , मानिनीपदव्यङ्ग्येनाक्षेपस्यानुग्राह्यत्वात् ॥३०॥ ३१) काचिदृती नायकमाह । तुह दंसणे- 'तर दर्शने सतृष्णा शब्द श्रुत्वा निर्गता यानि । वश्यपक्रामति तान्येय पदानि गोरल्या जाता ॥' अत्र काचिद् विदग्या दृती नायकस्य पुरस्तात् [कथयति । विरहिणी नायिका बयि यदृच्छया तेन पथा सचरमाणे सति वदालापमाकर्ण भवदर्शनोकष्टिता यानि पदानि यारन्त पन्थान निर्गता तथा वय्यपनामति सति त्वदर्शनालाभेन विषण्णा तापायसन्नगात्रतया तानि पदानि प्रतिगन्तुमुक्ता मोढव्या जातेति तस्या निर्भरमवस्थाविशेष सूचयन्ती त्वयेय मभारनीयेति त प्रोत्साहयतीत्यभिप्राय । अत्र मलक्ष्यनि, औत्सुक्यालानि- विषादपरिपुष्टस्य पूर्वानुरागविग्रलम्भस्य प्रतीते ॥३१॥ ३२) मुग्या सखीमाह | जाइ वअणाइ- 'याति पचनानि पयमपि जल्पामो यानि जल्पति जनोऽपि । तान्येव तेन प्रापितानि हृदय सुग्वयन्ति ।।' अत्र कयाचिन्मुम्भया करिमश्चित् कृताभिलाषया तमगमनुभूय सखीना पुरस्तादस्माभिर्जनेन च यानि वचनानि जल्प्यन्ते तान्येव तेन प्रजल्पितानि हृदयं सुखयन्तीयनेनानुरागत्यात प्रियसबन्धि सम्मपि मनोहरमिति मोग्यादजानल्या साश्चयं तच्चरिताचनाना माधुर्यकथनेन वकीयानुरागानिशय प्रकटित इत्यभिप्राय । हेतुरलंकार, तप्रजल्पनस्य सुम्वनिमित्तत्वात । अनासम्यक्रममसृष्टो भानवनि , मौढ्यानुरागयो 3 महा अति। 5 M TO मुक्ते। 2MT ताईव देण। 4Mपृष्ठे। IMT ndd चिalter ताई।

·--३५) भावदीपिशाच 1७ W 350) ययंतीहि तुह गुणे बहुसो अम्हेहि मिंडई-पुरओ। बालअ म चित्र कओ सि दुल्हो कस्स कुप्पामो ॥३३॥ W91) 'मंति जे पहुत्तं कुवि दाम व जे पसाअंति । ते चिअ महिलाण पिआ सेसा मामि च्चिा यगआ ॥३४॥ W 249 ) अज्ज मए गंतच्वं तस्स सआसं घणंधारे ति । बाला णिमीलिअच्छि पअ-परिवाडि घरे कुणड ।। ३५ ।। + प्रतीयमानवात ॥ ३२॥ ३३) काचिजारमुपाटभने । अण्णंतीहि-- -'पर्णयन्तीभिस्तर गुणान् बहुशोऽस्माभिरसतीना पुरत । पालक खयमेर कृतोऽमि दुर्लभ कस्म कुष्याम ॥' अत्र काचिदसच्चरिता पूर्व यथेच्छमुपभुक्तमिदानी- मन्यामगरशाद् दुर्लभदर्शनमुपपति प्रनि, हे बालक, तर गुणान्' रूपादीनसतीना पुरो वर्णयन्तीभिरस्माभि स्वयमात्मनेर दुर्लभ कृतोऽसि, कस्मै कुष्याम इत्यने- नास्मनिमित्त एान्यासगस्तेनामगेनैवाय जनो न स्मयते । ममवेदमकुशालमित्या- त्मोपालम्भव्याजेन तमुपालभत इत्यभिप्राय । हेतुरलकार , गुणवर्णनस्य दलभन्त्र हेतुत्वात् । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिवस्तुमूलेन पस्तुध्वनि , आत्मोपालम्भेन तद- पालम्भस्य गम्यमानत्वात् ।। ३३ ॥ ३४) काचित सीमाह । मंति- 'प्रच्छादयन्ति ये प्रभुत्व कुपिता दास इस ये प्रसादयन्ति । त पत्र महिलाना प्रिया शेषा स्वामिन एर घराका ॥' "छादेर्णमणुमोव्यालढक्कपव्वालमतुमा इति छादेर्णमादेश । अत्र काचित् सस्या भर्तुनुरागस्वयि कीदृश टनि पृष्टा ता प्रति, ये स्त्रीणा पुरत प्रभुत्व न दर्शयन्ति, कुपिता दास बढ़ पचरन्ति त एस महिलाना प्रिया , शेषा राका स्वामिन एवेत्यनेनष दुरामा बहुमोऽपराधान कृत्वा कदाचिदपि मा नानुनयति, प्रभुत्व दर्शयिन्या व्यययतीति विषण्णा तस्या नुरागामार प्रकटितपतीत्यभिप्राय । अत्र पाक्यगतामलक्ष्यममो दिपादस्य प्रतीते ॥ ३४ ॥ ३५) कस्याश्चिद् वचनम् । अज्ज मए- 'अद्य मया गन्तव्य तस्य सकाश धनान्धकार इति । बाला निर्मालिताक्षी पदपरिपाटा गृहे कुरुते ॥' एषा बालिका प्रियतमेन कथितमरेता धनसमये मेशकान्तमम्बर दृष्ट्या अद्य मया घनान्धकारे तस्य समीपमपश्य गन्तव्यमिति मत्या 11 गुणादी। 21 वास्यगत । " , भाववनि , ·सप्तशतीमार [३६- W33) उण्हं विणीससंतो कीस मम परम्मुहीऍ मअगद्धे । हिअअ पलीविउं अणुसएण पिढें पलीवेसि ॥३६ ।। W664) साणेण अ पायेण अ तह गहिओ मंडलो अडअणाए। अणुमण्णड जह जार भुंकड धर-सामिए एते ॥३७॥ W 182) महिला-सहस्स-भरिए तुह हिअ सुहअ ठाणं अलहंती । णिच्चं अणण्ण-कम्मा अंगं तणुअंपि तणुएइ ॥ ३८ ॥ निमीलिताक्षी गृहे पदानुक्रम करोतीत्यनेनास्या मुग्माया प्रियानुसरणे उत्कठा पश्येति काचिसहचरीमाहेत्यभिप्राय । अत्र खत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनामकीर्णधनि , मोढ्योत्सुक्ययोनिमीलिताक्षी पदपरिपाटी गृहे करोतीत्यनेन व्यञकानु-- प्रवेशात् ॥३५॥ ३६) काचित् प्रियमुपालभते । उहं- ' उष्ण पिनि दरसन कस्मान्मम पराङ्मुरया शयनार्धे । हृदय प्रदीयानुशयेन पृष्ट प्रदीपयसि ॥' अत्र काचित् स्वकीया नायिका पश्चाच्छ्यनाः शयान पति प्रति, पूनमपराधशतर्मम हृदय लया प्रचल्तिमिदानीमुष्ण विनि श्वसननुशयेन पश्चाद्भागमपि किमर्थ प्रचलयसीत्यनेन शठापसरेति रोपमतापातिशयेन त भसितपतीत्यभिप्राय । अत्रा मलश्यक्रमव्यङ्गय मकीर्णो भानध्वनि, उष्ण विनि श्वसन्नित्यनेन प्रतीयमान लात् ॥३६॥ ३७) काचिदसती क्स्याश्चिदसत्या कागलमाह | खाणेण- 'खादनेन पानेन च तथा गृहीतो मण्डलो ऽसत्या | अनुमन्यते यथा जार भषति गृहखामिन्यायाते ॥' अत्र अडअणा इत्यसती, " परदत्त" आदिषु पठ्यते । अत्र काचिदा मानमविश्वस्य पत्या स्वरक्षणार्थं गृहे स्थापित शुनक जारहस्तेन प्रदा पितेरन्नपानस्तदागमन यथानुमन्यते तयारश्य कृत्वा गृहपतिना त्वदर्थ स जी कृतमन्नपानादिकमनेन भक्षितमिति ताडयिन्वा तदागमने भपति तथाविध कृत्वा तस्य मनसि मयागतेऽप्ययमेर भपति, किं पुनरन्यस्मिन जन इयेविषप्रत्ययोपादनेन त पञ्चयतीति काचिसखीमाहेयभिप्राय । स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलोऽल्कारेण रस्तुध्धनि युक्त्या पलिकञ्चनस्य प्रतीते ॥ ३७ ॥३८) दूती नायकमाह । महिला- 'महिलासहसभरिते तर हृदये [सुभग] स्थानमलभमाना । नित्यमनन्यकर्मा अडग तन्वपि तनूयति ॥' अत्र काचिदृती नायक [प्रति] हे सुभग, एविधा मम सम्वी त्वचित्त प्रवेष्टम एविधा यथा अत्र 1MTउपणा 21 अत्रस।

·भावदीपिका च W 939) तडआ मह गंडस्थल-णिमिअ दिढि ण णेसि अण्णत्तो। एहि स अ अहं ते अ कवोला ण सा दिट्टी ॥ ३९॥ W 583) धणिअ' उपगहिअ मऍ कुमकुड-सद्देण झत्ति पडिबुद्धो। पर उमड-बास-संफिर पिअअम्मि घरे सि मा भाहि ॥४०॥ W954) अणुदिअह-काभोआजहजह थणा निणिति कुमरीए। तह तह लद्धोआसो व्य सम्महो हिअअमाविमड ।। ४१ ।। . भातीत्यनेन तर हृदये प्रवेशाभागादियमेतादृशीमवस्था प्राप्ता । तस्मादनुगम्यतामिति त प्रोसाहयतीत्यभिप्राय । अत्र राक्यप्रकाश्य कमिनिबद्भवस्तृप्राढोक्तिसिद्धार्थ शक्तिमूलो ऽलकारणालकार पनि , हेवलकारेण तनोस्तनूकरणे ऽपि तर हृदय न विशतीति विशेषोक्तेर्गम्यमानत्वात् । “ कारणे सति कार्यानु पत्तिशेिषोक्ति " इत्युक्तम् ॥ ३८ ॥ ३९) नायिका नायकमुपालभते । तडआ मह- तदा मम गण्टस्थलस्थापिता दृष्टिं न नयसि अन्यत । इदानीं समाह ताप कपोलौ न सा दृष्टि । णिमिअ-शब्द स्थापिताची देश्य अपुण्ण आदिषु पठित । अन नायिका पुर स्थित मणिमुकुरसमानामा मकपोलापत्यादरेण सादर विलोक्य पश्चात्तादृगनुरागरहित नायक प्रति, सर्व तदेव, दृष्टिस्तु सा न भविष्यत्यनेनेतस्तत पार्श्वयो सचरन्ता मकपोलप्रतिविम्बिता सखीमपलोकयन साभिलापदृष्टिरासी । इदाना तस्यामपक्रान्ताया दृष्टिरेतादृशी जाता । अत एव वञ्चक, तर शाठय विदितमासीदिति तमुपालभत इत्यभिप्राय । स्मत सिद्धार्थशक्तिमूलले यस्तुना वस्तुवनि, अनेन वाक्यार्थेन शाठ्योद्घाटनस्य वस्तुनो गम्यमानत्वात् ॥३९॥ ४०) नायिका पतिमुपालभते । नायिका भर्तार- मुपालभते । नायिका धरमुपाल्भते । धणिअ- 'प्रियतम उपगटो मया कुक्कुट शब्देन झटिति प्रबुद्ध । परसमतिनासशङ्काशील, निजे गृहे ऽसि मा विमिहि ॥' काचिद्विदमा कुटपा[वा ]लिका परदारलम्पट परगृहवासराकया स्थगृह ऽपि कुस्कुटशब्दन प्रभात जातमिति सभय प्रतिजुद पतिं यया परगृहप्को सकला रात्रयो नीयते, न कदाचिदपि स्वगृहे स्थीयत इति उपालमत इत्यभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनि , वाच्येन प्रियो- पालम्भस्य गम्यमानत्वात् ॥ ४० ॥ ४१) काचिद्युपानमाह । अणुदिअह- अनुदिवसकृताभोगौ यथा यथा स्तना विनिर्याती कुमार्या । तथा तया अत , अत्र 1AT गणि12MT लहाआ।

·सप्तशतीसारः [४२- W 167 ) भंजंतस्स वि तुह सग्ग-गामिणो णइ-करंज-साहाओ । भण कह अज्ज वि धम्मिअपाआ धरणि चिअ छिवंति ॥४२॥ W 164 ) वंकं को पुलइज्जड कस्स कहिज्जइ सुहं व दुक्सं व । केण समं व हसिज्जड पामर-यहले हअग्गामे ॥ ४३ ।। W335 ) बहलतमा हअ-राई अज पउत्थो पई घर सुण्णं । तह जग्गेसु सअजिअजह अम्हे ण अ मुसिज्जामो ।। ४४ ॥ लगायकाश इन मन्मथो हृदयमाविशति ।।' अत्र कुमार्या स्तनावित्यादिना इदानीमेषा प्रतिदिन सविलासहासकटाक्षाभिप्रायाचना जाता, पश्यति काचिद्युनान प्रोसाहयतीत्यभिप्राय । अत्र करिनिबद्धवक्तप्रोटोक्तिसिद्धार्थ शक्तिमूलो ऽलकारेण पस्तुवनि । उप्रेक्षया दिलासहासादिप्रतीते ॥ ४१ ॥ ४२) काचित् कुलटा तापसमाह । भजंतस्स- भञ्जतो ऽपि तत्र स्वर्गगामिनो नदीकरनशाखा । भण कथमद्यापि धार्मिक पादौ धरणीमेन स्पृशत ॥' अत्र काचिदमचरिता प्रतिदिन शिवपूजार्थमात्मसकेतभूतकरञ्जशाखाभञ्जक तमपि देवल्क प्रति, है धार्मिक, स्वगं गन्तुकामेन लया प्रतिदिन करनशाखा भन्यन्ते, तत्कयमद्यापि तर पादों धरणीमेव स्पृशत । एतादृशस्यापि पादा धरण्या कथ तिष्यत इत्यनेन हे पापकारिन् , त्वया धर्मबुद्धया कृतेनतद्व्यापारेण स्वर्गो न लभ्यते। अपि तु अधोगतिरेवेत्याक्षिपतीत्यभिप्राय । विशेषोक्तिरलकार । शिवपूजार्थं करञ्जभचने सत्यपि स्वर्गगमनरूपस्य कार्यस्यानुत्पत्ते । अत्र वाक्यप्रकाश्यसलक्ष्यक्रम सकीर्णो भाववनि । धार्मिकादिपदव्यग्यानुगृहीतस्या- मर्पस्य प्रतीते ॥४२॥ ४३) कस्याश्चिदसत्या निदोक्ति । वंक- 'वक्र को दृश्यते कस्म कथ्यते सुख वा दुख वा । केन सम प्रहस्यते पामरबहुले हतग्रामे ।' काचिद्विदग्धा पूर्व स्वच्छन्दचारिणी प्रामान्तर गता । कयाचिदसत्या कुशल पृष्टा । पामरबहुले अस्मिन् ग्रामे वऋषिलोकनादि को जानाति । सुख वा दुख या निवेदयितु को वाई । केन सम नर्महास क्रियत इत्यनेन सामिलापत्वमूचकानगतेक्रदर्शनायनुभाषराना पिफलत्वेन निर्वेद प्राप्ता कथका- रमतास्माक कुशलमिति ता प्रत्युक्तरतीत्यभिप्राय । हेतुरस्कार । अत्र वाक्य- प्रकाश्यासलक्ष्यक्रमो भाग्थ्यनि , निदस्य प्रतीते ॥४३॥ ४४) काचि. प्रातिवेशिक्माह । बहलतमा- 'बहलतमा हतरारिरथ प्रोषितपतिगृह शून्यम् । तथा जागृहि प्रातिबेशिक यया यय न मुप्यामहे ॥' अत्र काचिजनसमक्षमय IMTसमचि ·भावदीपिकाच २१ W 372) वड-जक्यो जो अतह दिण्णो सीसम्मि मह जुआणेहि । तं चिम एण्डिं पणमामि हअ-जरे होसु संतुहा ।। ४५॥ W 100 ) दुक्यं देतो' वि सुहं जणेड जो जस्स मल्लहो होइ । दइअ-गह-दूमिाण वि बढइ थणाण रोमंचो ॥४६॥ W 198) बहुसो वि कहिअंतं तुह वअणं मज्झ हत्थ-संदिदं । ग सुति जपमाणा पुणरुत्त-सअंकुपाइ अजा ॥४७॥ , महत्यन्धकारे शून्ये गृहे चाररह यथा न मुग्ये तथा मा प्रतिपाल्येत्यनेन प्रार्थना- व्याजेनामेकाकिनी बया समागन्तव्यमिति विधे प्रतीते ॥४४॥ ४५) कस्याश्चिदसन्या निदोक्ति । वडजक्सो- 'पटयक्षो यश्च तथा दत्त शीर्षे सह युरभि । तमेवेदानी प्रणमामि हतजरे भर सतुष्टा ॥' अत्र काचिदसजरती पूर्व यौवनमदात् स्टस्याध स्थिते यक्षागारे या यक्षप्रतिमामुपधानीकृन्य युरभि सम बहुस्काल सुरतसुखान्यनुभूयेदानी गिल्तियारनमदा तामेर देवतमिति पूजयामि, हे जरे मतुष्टा भवेन्यनेन वयाहमेतादृशीमवस्या प्राति निर्वेदात तामुपालभत इत्यभिप्राय । अत्रासलक्ष्यक्रमो भागधनि , निदस्य प्रतीते १४५॥ ४६) नायिका सखीमाह ! दुक्खं- 'दु ग्व दददपि सुख जनयति यो यस्य उल्लभो भवति । दयितनखदु खितयोरपि वर्तते स्तनयो रोमाञ्च ॥' अत्र सखीभि प्रियतमापराधान् मसूच्य तपाय दुखकारी मान क्रियतामिति बोश्तिा काचित्तस्मिन्ननुरागातिशयाद्विरहमसहमाना ता प्रति, दुख दददपि सुख जनयति । यथा दयितनवाणपरिदूनयोरपि स्तनयोहर्षेण रोमाञ्चो भवतीत्यनेन किचिदु खे ऽपि सुखातिशयस्य विद्यमानत्वात् त बिरहय्य क्षणमपि स्थातु न शक्नोमीति खानुराग प्रकटितवतीत्यभिप्राय । अत्र निदर्शना- लकार । अत्र " अर्थान्तरप्रवृत्तेन किंचित् तसदृश फलम् । सदसद्वा निदर्येत यदि तस्यानिदर्शनम् ।" इयुक्तत्वात् । अत्रामलक्ष्यक्रमो भावष्वनि , अनुरागस्य प्रतीले १४६॥ ४७) दूती नायकमाह । बहुसो- 'बहुशो ऽपि कथ्यमान तन वचन मम हस्तसदिष्टम् । न श्रुतमिति जल्पन्ती पुनरक्तशत कारयति वधू ।' अत्र काचिञ्चतुरा नापिकानुरागपरिज्ञानाय प्रेषिता प्रत्यागत्य नायक प्रति, ता 1 क्तो।

·सप्तशतीमारः W 254) तह सुण्हाएँ पुलइओ दर-चलिआवंग-तार पहिओ। जह वारिओ बि घर-सामिएण ओलंबए वसई ॥ १८ ॥ W 301 ) अह अम्ह आगओ कुल-धरोऑ अजेत्ति 'छेछई जारं। सहमागअस्स पइणो तुरिज कंठम्मि लाएइ ।। ४९ ।। W 376) अवरज्झसु वीसद्धं सव्वं तुह सुहअ विसहिमो अम्हे । गुण-णिभरम्मि हिअए जाणसु दोसा ण माअंति ।। ५० ।। , मंदेश मन्मुखाद् बहुश. श्रुवापि पुन पुन संभ्रमकुतूहलेन न श्रुतमिति मा पुनरुक्तशत कारयतीत्यनेन तस्यास्त्वयि महाननुराग इति सूचितपतीत्यभिप्रायः। अत्रामलक्ष्यक्रमो भावधनिः, अनुरागस्य प्रतीते ॥४७॥ ४८) काचिदसतीमाह। तह- 'तथा स्नुपयानलोकित दरपलितापाङ्गतारक पथिकम् । यथा पारितोऽपि गृहस्वामिनावलम्बते वसतिम् ।।' अत्र गृहपतिना वारितो ऽपि यथा गृहे वसति- मालम्बते तथाप्रलोकित इत्यनेन एषा श्वशुरादिमनिधौ तेन सह सलाप कर्तुमशाता कटाक्षवीक्षणैरेय स्वाभिप्राय सकलमस्मै निवेदयति, पश्येति काचिदसतीमाहेत्यभि- प्रायः । अत्रासलक्ष्यक्रमो ऽसंकीर्णो भावयनिः, उभयोरनुरागप्रतीते ॥४८॥४९) काचिदसती सहचरीमाह | अह अम्ह- ' असावस्माकमागत' कुलगृहा- दोत्यसती जारम् । सहसागतस्य पत्युस्चरित कण्टे लायति ॥ सहसा अतकितम् । “ अतर्किते तु सहसा।" इत्यमर । अत्र काचिदसती स्वैरमुप- पतिना सह धर्तमाना सहसा पत्यो गृहमागते सति । असारस्माकं कुलगृहादागत. । त्वयैष परिश्वज्यताम् ' इति पतिकण्ठे लगयतीत्यनेन प्रत्युत्पन्न- मतिस्त्रीभिः को वा न वन्च्यते, कुल्टाकपट केन वा वेदितु शक्यते, पश्येति सखीमाहेत्यभिप्राय | अन्न स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलकारेण वस्तुध्वनि , युक्त्या तद्वचनस्य प्रतीते. ॥ १९॥ ५०) काचिन्नायकमुपालभते । अवरज्झसु-- 'अप- राध्य विसब्ध सर्व तव सुभग रिपहामहे क्यम् । गुणनिर्भरे हृदये जानीहि दोश न मान्ति ||' काचित् प्रगल्भा नायिका मुहुर्मुहरपराधिन नायक प्रति, विस्रब्धमपराधान् कुरु । त्वया यत्कृत तत्सर्वं मया सह्यते । यतस्तर गुणपूर्णे मम हृदये दोपाणामरकाशो नास्तीत्यनेन विपरीतलक्षणया 'हे दुर्भग, तय कश्चिदपि गुणो नास्ति । शतशो ऽपराधाः नियन्ते । सात ' इति रोपात् त भसितरतीयभिप्रायः । अत्र लक्षणामूलो वाक्यप्रकाश्यो ऽयन्ततिरस्कृतारिक- । IMT विचरो।

·भारदीपिरान V 707) रणरणअ-गुण्ण-हिमओ चितंतो विरह-दुन्नलं जा। अगणिअ-णिअ-चमह बिन बोलीणो गाम-मज्झण ॥५१॥ W 124 ) कइअव-रहि पेम्म गस्थि चित्र मामि माणुसे लोग। जह होड कस्स विरहो होतह' विरहम्मि को जिअ ॥५२॥ W 851 दक्मिण्यारण एंतो मुहअ मुहावेसि अम्ह गेहाई । णिकडअयेण जाणं गओ सि का णियुई ताणं ॥५३॥ - क्षितपाध्यध्वनि , अनेन तदर्शनस्य प्रतीते ॥५०॥ ५१) काचित महचरमाह । रणरण रणरणकान्यहृदयश्चिन्तयन पिहाला जायाम । अगणित- निजवसतिरेवापकान्तो प्राममध्येन ।' एपा देशान्तराठा मनाममासाध विरह- दुर्वला जाया कीदृशीमवस्था प्राप्तेति चिन्तारणरणकशून्यहढयो ऽस्या वीय्यामा- स्मीयमगारमिति विस्मरन मोहाग्राममध्येन निर्यात ट्यनेन मसे अनुरागातिश- येनायमेतादृशविशेष प्राप्त पश्येति, कधित सहचरमाह यभिप्राय । अन वाश्यगतामलक्ष्यक्रमो रसनि . प्रासप्रिलम्भस्य प्रतीते ॥५१॥ ५२) नायिका सखीमाह । कइअर- वितविरहित प्रेम नास्ये सपि मानुषे लोके यदि भरति कम्य दिरहो भवति च निरहे को जी नि !' अत्र काचित स्वाधीन- पतिका पत्यौ निरतिशयप्रेमानुनद्रा विरहे क्षणमपि न शक्य जीपिनुमिति मन्याना तस्मिन् प्रोषिते प्राणान् धारयन्ती सरया पुरस्तात् , 'हे सपि, मानुषे लोके निकेतर प्रेम नात्येव । यद्यस्ति कम्प विरह | यथाक्थचित निरहे सति केन या जीव्यत इत्यनेन मया रिद सपते, जीवितमपि धार्यते। मम प्रेम सर्वतम', रत्या मानमुपालभत इत्यभिप्राय । हेतुरलकार । निकताप्रेम्णो रिहाभार- निमित्तन्यात । अत्र वाक्यप्रकाम्यो ऽमालयनमो भारनि , निदस्य प्रतीने ॥ ॥५२॥ ५३) नायिका नायकमाह । दस्यिपणएण- 'दाक्षिण्येनायन सुभग मुखयस्यस्माकं गृहाणि । निष्क्तवेन यासा गतो ऽसि का नितिस्तामाम ॥' अत्र काचित प्रगल्भा धीरा नायिका ययास्यचित हमागत नायक प्रति, सुभग, दाक्षिण्येनारमानेन सुरायसि ।' सट्जप्रेम्णा यासा गृहाणि गच्छसि तासा कीदृग मुखमित्यनेन, तर यत्रामिरतिम्नत्रय स्यानव्यम् । किमर्थमरमान ग्वेदयितु- मागच्छसि इति तमाक्षिपतीत्यभिप्राय । अत्र वाक्यप्रतिपाक्यायन्त- तिरस्कृनाविषभिताच्यो पनि, अनेन तद्भर्मनस्य प्रनीने ॥ ५३ ॥ . 1 होम्सा 21 वाक्य। 31 अम्माकं मुगमि।

·२४ सप्तशतीसार [५४- W554) एदहमेत्तग्गामे ण पडड भिक्स त्ति कीस मं भणसि । धम्मिअ करंज भंज जंजीअसि तं पि दे बहुअं ॥ ५४ ॥ W 173 ) सिहि-पहुणावअंसा बहुआ वाहस्स गव्विरी भमइ । गअ-मोत्तिअ गहिअ-पसाहणाण मज्झे सवत्तीणं ।। ५५ ।। W938 ) पच्चक्व मंतु-कारअ जा चुंबसि मह इमे हअ-कवोले । ता मज्झ पिअ-सहीए पिसेसओ कीस तण्णाओ ।। ५६ ।। " ५४) काचिदसती देवलकमुपालभते । एदह- 'एतारन्माने ग्रामे न पतति भिक्षेति कस्मान् मा भणसि । धार्मिक करनेभञक यजीवसि तदपि ते बहु ॥' अत्र काचित् कुल्टा महत्यपि ग्रामे काचिदपि भिक्षा न ददातीति विद्यमान देक्ल प्रति विपरीतलक्षणया तमयकारिण धार्मिकेति सबोध्यास्मिन् ग्राम इत्यादिना सर्वसामस्माक मकेतभूतकरञ्जभञ्जनापराधेन दण्ड्यस्य कुतो भिक्षेति त भत्सितपतीत्यभिप्राय । अत्र' पदप्रकाश्यस्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽमकीर्णो वस्तुना वस्तुवनि , धार्मिकपदप्रकास्यव्यङ्ग्यस्यानुगृहीतत्वात् ॥५४॥ ५५) काचित् सहचरीमाह । सिहि- 'शिखिबहरितसा अावस्य गर्विता भ्रमति । गजमौक्तिकगृहीतप्रसाधनाना मध्ये सप नीनाम् ॥' पेहुण इति वर्हवाची देश्य , झाड " आदिषु पठित । अत्र व्याधस्य वधूगंजमौक्तिकगृहीतमण्डनाना सपत्नीना मध्ये बर्हागतसगर्विता भ्रमतीयनेन, पतिर्मय्यासक्ततया निरन्तरसुरतविनो मौक्तिकार्य गजान् व्यापादयितुमसमर्थ सन् मम बहीरापतसीकृतवान् । युप्मास्वनुरागाभागादखिन्नतया गजान् व्यापाद्य मौक्तिकानि युष्मभ्य दत्तानिति खसौभाग्येन गर्पिता भ्रमति पश्येति सहचरीमाहेन्यभिप्राय । अत्र गुणीभूतव्यग्ययो समुष्टि । रहारतसगजमौक्तिकप्रसारनपदव्यग्ययोच्य सियङ्गयो ससर्गात ॥ ५५॥ ५६) नायिका नायकमुपालभते । पच्चक्ख- 'प्रयक्षमन्तुकारक यदि चुम्बसि मम इमौ हतकपोली । तस्मान्मम प्रियसख्या विशेषक कस्मादाई ।।' तण्णाअ-शब्द आर्दवाची । " आदिपु पटित । अत्र काचिन्नायिका स्वकपोलप्रतिविम्बित सखीमुख चुम्वन्त नायक प्रति, हे प्रत्यक्षापराधकारका, यत्राभिरतिस्तत्रेर स्थातव्यम् । स्मिस्मान् सेदयितुमाग-- च्छसीति तामाक्षिपतीत्यभिप्राय । अपरायकारक इति इमी कपोली घुम्बसि रदत्त JM प्रकाश्यब्यङग्यपरन्जमन्जव पदभकाश्यध्यरम्य। 2Tराजमाविया याग ।

·भाषिराम 8 W231 ) तस्म अमोहम्ग गुणं अमहिला मरिसंच माहरा मज्म । जाणइ गोलागे परिमाालद्धरतो अ॥५७ ॥ W 175} मम धम्मिा मद्धं मो सुगमओ अन्न मारिओ ने । गोलाअद-विश्रद-युइंग-मासिणा दरिम-हिण ॥५८॥ यदि तर्हि प्रियस याग्निक कम्मादा टत्यनेन झट, न्वया मनपोल गुम्बन- व्याजेन प्रतिविम्बित गनीमुग गुम्यते । नो नेत कम तम्या मारिपाटय' इति तमाक्षिपतीत्यभिप्राय । अत्र स्पन सिद्धार्यशस्तिो ऽग्यारेण सगे यगुवनि , निल्याईतानुमानम्य मानीमुगचुम्बनन्य तिपदप्रमान्यन पोरचुम्बनेन म मनात ॥५६॥ ५७) पम्याथिदमन्या पचनम । तस्म- 'तम्य । मौभाग्यगुणम अमहिमा च माहल मम । जानानि गोदापूगे काला राध ॥' अत्र काचिदमचारता माया पुरम्नादुदामयाग्नामुपास्मन्मय- व्यथावेशा तसौभाग्यगुणेनाइटमहासारमिनी गर्नदनायकारभपकार अपराग महान्तमुभयकर गोदागपूरमुत्तीर्य तत्र नन मम मुमान्यनुभूय पुनरप्या- गच्छामि । अत्र मम साटसम्य च तमामाग्यम्य च गेदारीपूरो पाराम साक्षिणामिति वस्त्तान्तस्यनेन माहमाग्णाय ता प्रोमाहितीन्यभिप्राय । अन स्वत सिद्धार्यशस्तिमूलो रस्तुना बस्नुपनि । अर प्रोमाइनन्य गम्यमान- त्यात् ।। ५७ ॥ ५८) काचिद् देयमाह । भम- 'भ्रम धामिक गियम शुनको ऽध मारितस्तेन । गोदानटरिस्टबुझ गासिना दृप्तमिहेन ॥'दरिअ- इत्यत्र 'दृप्ने ऽरिप्ता" हात दृप्तगन्द्र पवारतवागम्या मह [2] कारम्य • अरि'- इत्ययमादेशो भगी। अत्र काचित कुष्टा भिभानि शुनवभ्यात गृह प्रवेटुमक्षम देण्टक प्रति, ' है धानिक, अद्य म गुनको गंदाट- निकुन्जायु मचरन्न देवक ता मिहो उन्नति भयमु पाथ तमचार निगरितातीत्यभिप्राय । हनुग्ल्यार। मचारहेतुत्वात् । स्चत निदागिक्तिम्लो वास्यप्रामानिरिस पस्तुना निषेधरपो बस्नुपनि । विमय भ्रमेने निदिना तत्र न च- 17 भाउरो। 2MT3MT+मदद ·सप्तशतीसार [५९- W 237) पइ पुरओ चित्र णिजइ विंचुअ'-दवत्ति जार-वैज घर । सहिअअ-सहिअण-पसरिअ-कर-जुअलंदोलिरी अज ॥५९॥ W440 ) सेउल्लिअ-सव्वंगी णामग्गहणेण तस्स सुहअस्म । दूई अप्पाहेती तस्स चिअ घरगणं पत्ता ।। ६० ।। W688) मा वच्चसु वीसंभं इमाण बहु-चाड-कम्म-णिउणाण । णिवत्तिअ-कञ्ज-परम्मुहाण सुणआण व खलाण ।। ६१ ॥ रितव्यमिति निषेधस्य प्रतीते || ५८ ।। ५९) काचित् सहचरीमाह । पइ- 'पतिपुरत एस नीयते वृश्चिकदप्टेति जारपेद्यगृहम् । सहृदयसखीजन- प्रसारितकरयुगलान्दोलिनी अद्य ॥' अत्र काचिदसच्चरिता उपपतिनानुरागपरीक्षार्थ पतिसमक्षमेव त्वया मद्गृहमागन्तव्यमिति नियोजिता सती वृश्चिकदष्टास्मीति सखीभिरुह्यमाना पयु पश्यत एव जारवेद्यगृह नीयत इत्यनेन अस्या पञ्चनाचातुरों पश्येति काचि सहचरीमाहेत्यभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽल्कारेण वस्तुवनि, युक्त्या चञ्चनचातुर्यस्य प्रतीते ॥ ५९॥ ६०) कश्चित्सहचरमाह । सेओल्लिअ- (स्वेदार्टीकृतसाङ्गी नामग्रहणेन तस्य सुभगस्य । दूती सदिशन्ती तस्यैव गृहाङ्गण प्राप्ता ॥' अप्पाहती-इति "मदिशो पाह " इति अप्पाह- आदेश । अत्र काचित् प्रियमानेतु दूती सदिश्य तनामधेयग्रहणात् स्वेदादितागी तस्या प्रस्थिताया तामनुसृत्य पुन पुन सदेशशेष कथयन्ती रसातिशयादरिदितसचारितपदा तस्य गृहागण प्राप्तेत्यनेनानुराग पश्येति कश्चिदाहेत्यभिप्राय । अन वाक्यप्रकाश्यो ऽमलभ्यक्रमो भावध्वनि , औत्सुक्यस्य प्रतीते ॥ ६० ।। ६१) वेश्या दुहितरमाह ! मा पञ्चसु- ‘मा ब्रज विलम्भमेषा' बहुचादुकर्मनिपुणानाम् । निरर्तितकार्य पराङ्मुखाना शुनकानामिन खलानाम्।।' वच्चसु इत्यत्र " च तिमदिनजाम् " इति बजेरित्यस्य चकारादेश । अन काचिद्वेश्यामाता दुहितर प्रति, वसभोगलोलुपतया प्रथम बहुचाटुकर्मनिपुणाना सभोगे निर्वृत्ते सति शुनकाना [स] पराङ्मुखाना विश्वास मा व्रजेत्यनेन पूर्वमेर लया तेभ्यो धन ग्रहीतव्यम् । पश्चान ददतीति कथितरतीत्यभिप्राय । अत्रोपमालकार । स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तु पनि, I विचिभ। 2MT अप्पाहती। 3M सदेहशेष। 4MT विसम्धमेयो।

·-६४] भावदीपिका च २७ 1W 743 ) मिउडीऍ पुलोइस्सं विभच्छिस्सं परम्मुही होस्सं । जं भणह तं करिस्सं सहीऑ जइ तं ण पेक्सिस्सं ॥१२॥ W532 ) ओसरइ धुणइ साहं भंभा-मुहलो पुपो समुल्लिहइ । जंबू-फलं पण गेण्हइ' भमरो त्ति कई पुढम-डको' ।। ६३ ।। W 499 ) कत्तो खेम कत्तो जो सो खुज्जबओ घरदारे । नस्स किर मत्थओरि को वि अणत्यो समुप्पण्णो ।। ६४ ॥ अनेन प्रथममेव धन ग्रहीतव्यमिति वस्तुन प्रतीते ॥६१ ॥ ६२) नायिका सीमाह । भिउडीए-- " भृकुट्या विलोकयिष्यामि नियिष्यामि पराङ्मुखी भविष्यामि । यद्भणत तत्करिप्यामि हे सख्यो दयित [यदि तन द्रक्ष्यामि ।।" अत्र काचिन्मुग्धा नायिका सखीभिर्मानकरणाय बोधिता ता प्रति, हे सख्य , अपरा- धिन प्रियमुद्दिश्य भाभि [भपतीभि] रुपदिष्ट भृकुटीरिलोकनादिक करिष्यामि, यदि त न द्रक्ष्यामि, इत्यनेन तस्मिन्नदृष्टे अमात्मन प्रभवामि । दृष्टे पुनस्त- परवशा न प्रभवामीति स्वानुरागं प्रकटितरतीत्यभिप्राय [अन वाक्यप्रकाश्यो ऽमल- क्ष्यक्रमो भानधनि , अनुरागातिशयस्य प्रतीते ॥ ६२॥ ६३) काचित् सह- चरीमाह । ओसरह- 'अपसरति धुनोति शाखा भम्भामुखर पुन समा- श्रयति । जम्बूफल न गृह्णाति भ्रमर इति कपि प्रथम दष्ट ॥' भम्भेत्यनु - करणम् । "क शक्तमुक्तदप्टमृदुल्लरुग्णेषु " इति दष्टशब्दे सयुक्तस्य इत्यादिना दस्य डादेश अत्र काचित् प्रतिवेशिकी सहचरी प्रति कपिचेष्टितकथनव्याजेन एप पूर्व परदारसगत.. स्तपतिना ताडित । तथायनुरागातिशयादिदानीमपि तद्गृह प्रवेष्टुकामस्तत्र तामेर दृष्ट्वा अन्यशङ्कया उपसर्तुमक्षम सन्नापसरति । तदेतज्ज्ञापनार्थ यत्किं चिचापल्यति । कासादिशब्दकरे, अय त इति भर्सनवचनाभागाचोपसरति,सहसा न प्रशिति, पश्येत्यभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो यस्तुना वस्तुधनि , कपिचेष्टितकथनेन तच्चेष्टितस्य प्रतीते ॥ ६३ ॥ ६४) प्रोषितभर्तृकाया वचनम् । कत्तो खेम-'कुन क्षेम कुन्त यत स कुजाम्रो गृहद्वारे । तस्य क्लि मस्तकोपरि कोऽप्यनर्थ समुत्पन्न ।। अत्र काचित् प्रोषितभर्तृका कयाचित् कुशल पृष्टा ता प्रति मम क्षेम कुन कुन । निर्वेदातिशयाद् द्विरुक्ति । मम गृहागणे यो ऽसो कुब्जामस्तस्य शिरसि कोऽध्यनर्थ इति मञ्जरीमेना दृष्ट्या कथ जीवामीत्यभिप्राय । अत्र गूढ नाम गुणीभूतव्यङ्गये प्रतीयमानस्य याच्यायमानत्वात् ॥ ६४ ॥ कादेश । " दम्भ-दर " 11 T गण्हर। 2 NTदको।

·सप्तशतीसार ६५- V 379) भंडताएँ तिणार्ड सिविउं दिण्णाइ जाइ पहिअस्म । ताड चेअ पहाए असई आअड्ढड रुअंती ॥ ६५ ।। W881 ) अइपिङलं जल कुंभ घेत्तूण समागअ म्हि सहि तुरिअं । सम-अ-सलिल-णीसास-णीसहा वीसमामि सण ॥६६॥ W 955) केमा पंडुर-छाआ असई-संगेण चम्म जारि । चित्तं तुह सोभग्गं गोदा इत्तणं कुणइ ॥६७ ॥ ६५) काचित् प्रातिवेशिकी सखीमाह । भंडतीए- 'भर्सयन्त्या तृणानि खपितु दत्तानि यानि पथिकस्य । तान्येर प्रभाते असती आकर्षति रुदती ॥' अत्र काचित् प्रातिवेशिकी ययानया कुलटया रात्रापागतेन पथिकेन शयनाथ तृणानि याचितया त विलोक्य सामिलापया गृहजनपञ्चनार्थ त वृथा भर्सयन्त्या यानि तृणानि दत्तानि सेय प्रभाते तान्येव तृणानि रदत्याकर्पतीत्यनेनेषु तृणेयह तेन सह विविधानि सुरतान्यनुभूय एतादृशानि स्थ त्यनेयमिति रदती कर्पति, पश्येति सखीमाहेत्यभिप्राय । अत्रासलक्ष्यक्रम मसृष्टो भानपनि , यन्तीति, रुदती कर्पतीति च पदप्रकादययोरसहित्याविषादयो ससृष्टत्वात ।। ६५ ।। ६६) कस्याश्चिद् असया वचनम् । अइ पिहुलं- 'अतिपृथुल जलकुम्भ गृहीत्वा समागतास्मि सखि बरितम् । श्रमस्वेदसल्लिनि श्वासनि सहा विश्रमामि क्षणम् ।। अत्र काचित् जलाहरणाय नदीं गवा तत्र केनचिदुपपति- नानुभूतमभोगजनितश्रमस्वेदादियुक्ता गृहमागम्य कयाचित् प्रतिवेशिन्या जलानयनार्थमान्यमाना ता प्रति, अतिपृथुलमित्यादिना मभोगनित स्वकीय श्रमादिकमन्यथाशट्विभ्य श्वश्वादिभ्यो अल्युम्भारणकृत, न चार्यरतकृतमिति निवेदयतीयभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽल्कारेण वस्तु पनि , हेतुना चार्यरतपच्छादनस्य प्रतीते ॥ ६६ ॥ ६७) स्याश्चिदसत्या जरल्या वचनम् । केसा पंडुर- 'केशा पाण्डुरच्छाया असतीमगेन चर्म जर्जरितम् । चिन तर सोभाग्य गोदा दूतीत्व करोति ॥' अत्र केनचिदुपपतिना प्रकाश पुष्पाणि दातुम क्षमेण गोदापरीपूर्वगाङ्ग गत्वा परपुटे निक्षिप्य वा प्राहे त्यस्तानि गोदापयर्या समा- नीतानि पुष्पाणि गृहन्ती काचिदसती प्रति, कानिज्रती अमेरिया या कुत्रापि न दृष्टमीदृश तर सौभाग्यम् | चित्र गोदा दृय करोतीति अनेन मपा ज्ञात त्वचरितमिति ता गितेदितवतीत्यभिप्राय । अत्र कविप्रोटोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो ·१] भावदीपिश च W956 ) णीणिदं दोब्बल्लं चिंता अलसत्तणं सपीससि । मह मंद-भाइणीए कए सहि तुम पि अहह परिभवड ।। ६८॥ W 476 ) उज्जुअ-रए ण तूसड बंकम्मि वि आसअं विअप्पेड । एत्थ अभन्चाएँ मए पिए पिअं कह णु कादव्यं ।। ६९ ॥ 225 ) अद्धच्छि-पेच्छि मा करेसु साहाविअं पलोएम् । सो वि सुदिट्ठो खु भवे तुम पि मुद्धा कलिजिहिसि ॥७० ॥ W 452 ) कह सा सोभग्ग-गुणं मए समं यहइ सघिण तुमाए । जाए हरिजइ णाम हरिऊण वि दिलए मज्झ ॥७१ ॥ रस्तुना प्रस्तुवनि अनेन तटतच्चरितस्य प्रतीते ॥ ६७ ।।६८) नायिका दूतीमुपालभते । णीणिई-निनिंद्र दाबल्य चिन्ता अलसत्व सनि.श्वसितम् । मम मन्दभागिन्या कृते सखि चामपि अहह परिभाति ।। अत्र काचिनायिका सखों प्रति, हे सखि, मन्दागिन्या मम कृते प्रियमानेतु गतागतानि कुर्मती त्या निनिद्र- त्यादिना एते भाषा ['परिभवन्तीत्यनेन इति तामुपालभत इत्यभिप्राय } अन स्वत सिद्धार्थशक्तिभूलो वस्तुना वस्तुध्वनि , मन्दभागिन्या इति पदस्यार्थन दूत्यास्तत्रासक्तिप्रतीते ॥ ६८ ॥ ६९ ) नायिकोक्ति । उज्जुअ- ऋजुरते 'न तुप्यति चक्रे ऽयाशय पिकल्पयति । अगभव्यया मया प्रिये प्रिय कथ नु कर्तव्यम् ॥' अत्र काचिनायिका सखीभिस्तर प्रेयानन्यत्रासक्तस्बया किमिति नापर्यत इति पृष्टा ता प्रति, ऋजुरत-इत्यादिना वाक्यकदररेन त कथमावर्जयामाति खरिपाद प्रकटितवतीत्यभिप्राय । अन नाश्यप्रकाश्यो ऽसळल्यामो भापनि, पिपादस्य प्रतीते ॥६९।। ७०) काचिदसन्जरती प्रथमकुलटा बोधयति । अद्धच्छि- 'अधीक्षिप्रेक्षित मा कुरुष स्वाभाविकमालोक्य । सो ऽपि सुदृष्ट खलु भवेत् लमपि मुग्धा करिष्यसे ।।" अन कचिदपि सुरूप युगान इतरजनभयादर्धविलेोकनेन सामिलाप पश्यन्ता नरकुलटा प्रति, काचिदसजरती शड्कास्पदमर्धपिलोकन न कर्तव्यम् । स्वाभाविकमेव विलोकयेति तर फल दर्शयित्वा तामेन कुर्यतीत्यभिप्राय । अत्र गूढक नाम गुणीभूतव्यग्य, प्रतीयमानस्योपदेशस्य व्याख्यायमानत्वात् १७०॥ ७१) काचित् कृतगोत्रस्खलित नायकमुपालभते। कह सा-'कथ सा सोभाग्यगुण मया सम वहति सघृण त्यया । यस्या हृदये ते नाम हत्या अपि दीयते मह्यम् ।।' सम्षिण इत्यत्र “से बा" [मा से] इति समासे विकल्पेन द्वित्वम् । अन 1 Added from Weber's extract, ·३. सप्तशतीसार [७२- W482) उजागरअ-कसाइअनगरुअच्छी मोह-मंडण-विलक्सा । लजइ लजालुइणी सा सुहअ सहीण रि राई ।। ७२ ।। W 193) गोला-विसमोआर-च्छलेण अप्पा उरम्मि से मुक्को । अणुअपा णिदोसं तेण वि सा गाढमुक्गूढा ॥ ७३ ॥ W741 ) जइ यि हु दिल्लिदिलिआ तह नि अमापुचि णग्गिा भमसु । छेआ गाम-जुआगो माअं धृआएँ अणुमति ।। ७४ ॥ काविनायिका अन्यकान्तासक्तेन नायकेन तन्नामग्रहमाकारिता न प्रति, हे सघृण मयि दयापर, त्वया यस्या नाम हत्वा मह्य प्रति दीयते सा कथ मत्सदृशीति वक्रोक्या निधूण, तामेन सदा हृदये ग्रहसि । पुर स्थितामपि मा न जानासि । त्वा धिगिति तमुपालभत इत्यभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलोऽमकीर्णो वस्तुना वस्तुवनि , सघृणपदप्रकाश्येन तदुपालम्भस्यानुगृहीतत्त्रात् ।। ७१ ॥ ७२) दूती नायकमाह । उजागर- 'उजागरकपायितगुर्पक्षी मोघमण्डनविलक्षा । ल्जते लजावतीसा सुभग सखीनामपि वराकी ।' अन प्रथम वासकसनिकाया प्रिये चिरायति, पश्चाद्विरहोकण्ठिताया नायिकाया दूती नायक प्रति, त्वया वञ्चिता समदु खस्य सखीजनस्यापि सकाशालजत इत्यनेन तत्कृतादपि नान् महत पराभवादित पर का दशा प्राप्नुयात् । तत् त्वया सत्वरमागय रामाननीयेति त प्रोत्साहितपतीय- भिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूल्यस्तुना वस्तुवनि , अनेन नायिकाया अनर्थागमरूपस्य वस्तुन प्रतीते ॥ ७२ ॥ ७३) काचिद् विदग्धा सखीमाह । गोला विसम- 'गोदापिषमावतारच्छलेना मा उरस्यसि [उरस्यस्य] मुक्त ! अनुकम्पानिर्दोष केनापि मा गाहमुपगता ॥' अत्रमा कामुकी त विलोक्यान रागातिशयाद् विषमारतारस्खलनव्याजेन तस्मिनिपतति । एपोऽप्यनुकम्पया गृह्ण- निर तामालिङ्गतीत्यनेनेता युवानौ सपा पश्यतामेर परस्परमालिङ्गनमाचरत । अनयो कपटचरित पश्येति काचित् कामप्याहेत्यभिप्राय । अन खत सिद्धार्थ- शक्तिमूलो ऽलकारेण वस्तुनालकार पनि , अन्योन्यालंकारेण सर्वजनवञ्चनारूपस्य वस्तुन प्रतीयमानत्वात् ।। ७३ ॥ ७४) काचिदसती यून श्रापयति । जइ वि- 'यद्यपि खलु बाला तथापि च मा पुति नग्निका भ्रम । छेका ग्रामयुगानो मातर दुहितानुमान्ति ॥' अत्र काचिदसती स्वदुहितर प्रति, यद्यपि व बाला तथापि विकसना मा भ्रम । विदग्धा प्रामयुगानो दुहिना मातरमनुमान्तीति दुहितुर्य मदन- .

·في عام - भावदीपिका च 1W 333 ) मुह-विज्झविअ-पई णिरुद्ध-सास ससंक्रिउल्ला । समह-सअ-रक्सिओटुं चोरिअरमिअं सुहावेड ॥ ७५ ।। W879 ) पंथअण एत्थ संथरमत्थि मणं पत्थरत्यले गामे । उण्णाअ-पओहरे पेक्सिजण जड वससि ता यससु ।।७६ ॥ IV 884 ) बैंक भणिआह कत्तो कत्तो अद्धच्छि-पेच्छिअब्बाइ । उमसिउं पि ण तीरइ छल्लं-बहुले हअग्गामे ।। ७७ ॥ मन्दिर तथैव मातुरपीति निश्चिन्वन्तीयनेन वा दृतीवृत्या स्वकीयस्य मदनमन्दिरस्य मनोहरतां व्यञ्जयन्ती तान् प्रोत्साहयती यभिप्राय । अन स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलकारेण वस्तुनि , अनुमानालकारेण तत्प्रोसाहनरूपस्य वस्तुन प्रतीते ११ ७४।७५) काचिदसतीमाह । मुहविज्झविअ ' मुखनिापितप्रदीप निरुद्ध- नि खासगतितोल्लासम् । सशपथशतरक्षितोष्ठ चोरितरत सुखयति।।' अत्र काचिदसती केनचित् प्रेषिता चोरिनरर्णनेन त्वयापि तर प्रतितव्यमिति सी प्रोसाहयतीत्य- भिप्राय । अत्र खत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वरतुवनि । अनेन तप्रोत्साहनस्य प्रतीते ॥ ७५ ॥ ७६) काचिदसती गृहमागत पथिकमाह । पंथा - 'पान्थ नात्र मस्तरमस्ति मनाक प्रस्तरस्थले ग्रामे । उन्नतपयोपरान् दृष्ट्या यदि उससि तस्माद् उस ॥' उन्नतपयोपरान् उन्नतमेधान् उन्नतस्तनो च । अत्र काचिद- सचरिता विदग्धा हालिकाधू सायतनसमये गृहमागल्य शयनाथ मस्तर याचमान कमप्यभिरूपपथिक युगान प्रति, साभिलाषापि निरभिलापत्र गृहजनरचनार्थ प्रस्तरस्थले प्रामे मनागपि मस्तर नास्तीति प्रतिकूल अराणा उन्नपयोपरी दृष्ट्वा यदि उससि तस्माद् सेन्यनेनोन्नतस्तनमण्डल दृष्टया यापभोगापेक्षास्ति तर्हि तिष्ठेति निवासाय न प्रोसाहयतीत्यभिप्राय । अत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुधनि , अनेन तमोसाहनस्य गम्यमानत्वात् । स्तनमण्डल दृष्ट्वा रिरसुश्चेत्तिठे तिरस्तुन प्रतीते ।। ७६ ॥ ७७) करयाश्चिन्निदोक्ति. । बंकमणिआइ-मनभणितानि कुत कुत अर्धाक्षिप्रेक्षितानि । उच्छ्यसितुमपि न शक्यते छेकबहुरे हतप्रामे ।' अत्र काचिदसती स्वैरभणितपिलोकनचातुर्येण त्वया रिमाकृप्यन्ते युवान इति पृष्टा ता प्रति, विदग्धबहुले इगिताकारवेदिजनप्रचुरे ऽस्मिन् ग्रामे उच्छ्यसितुमपि न पार्यते । कुतो वक्रमणितानी यनेन स्वरपिहारसुखामभवादुदभूत स्वनिद प्रकटित यतीत्यभिप्राय । अत्र वाश्यप्रकाश्योऽमलक्ष्यक्रमो भावनि , निर्वेदस्य प्रतीते ||७|| Prणिरुद्धणीसा। 2tT छउन।

·सप्तशतीसार [७८- W885 ) तत्य वि हॉति सहीओ पुत्तिएँ मा रुबसु जत्थ दिण्णा सि । तत्थ मिणिउंज-लीला तत्थ वि गिरि पाहिणी गोला।।७८॥ y 132 ) रूपं अच्छीसु ठिअं फंसो अंगेसु जंपिअंकण्णे | हिअ हिअएण समं विओइअंकि थ देव्वेण ॥ ७९ ॥ W400) भण कोण रूसड जणो पत्थिज्जतो अदेस-कालम्मि । रइ-बाबुडा रुअतं पिअंपि पुत्तं सबइ माआ॥ ८० ।। V 742 ) गअ गंड गरम-सेरिह-सरमअ-सदूल-रिक्ख-जाईणं । थणआ वाह-बहूए अभदाउं र णिकता ॥८१ ।। अत्र " ७८) काचिद् बालिकामाह । तत्थ वि-'तथापि भान्ति सस्य पुत्रिके मा रुदिहि यन दत्तासि । तत्रापि निकुञ्जलीलास्तत्रापि गिरिनाहिनी गोदा।। काचिद् दिग्या मखी सखीभि सम गोदावरीतीरनिकुजेयु स्वरविहारलीला स्मृत्वा सशुरग्रामगमनमनिच्छन्ती बाला प्रति, च यत्र दत्तासि तत्र सख्यादय सन्ति, मा रुदिहीयनेन तत्रापि तर स्वैरसुख सपत्स्यते, गच्छेति प्रोसाहितपतीत्यभि प्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुपनि , अनेनास्यासनेन तत्रापि चौर्यरतक्रीडा मभविष्यन्तीति वस्तुन प्रतीते ॥ ७८ ॥ ७९) नायिकावास्यम् । रूवं अच्छीसु- 'रूपमक्ष्णो स्थित रपर्शोऽङ्गेषु जल्पित कर्णे । हृदय हृदयेन सम ( सह स्थित ) वियोजित स्मित्र देवेन ॥' कि थ इत्यत्र " लुगव्ययत्यदाया इत्यदायात्परस्याव्ययस्यादरचो लुक् । अत्र काचित् प्रोपितभर्तृका पिरहव्यथातिशयादप्रमावस्था प्राप्ता निरन्तरचिन्तासमानीतदयितरूपादिकमुपाल- भमाना दैवेन विमत्र वियोजित सर्वमुपस्थितमित्यनेन कथ मम हृदयमड्गानि तप्यन्त इति सविस्मघ सखीमाहेत्यभिप्राय (अप्रयापप्रकाश्योऽमलत्यकामो रस पनि , मलाप कारिण प्रयासविप्रलम्भस्य प्रतीते ॥ ७९ ॥ ८०) दृती जारमाह । भण को- 'भण को न रुप्यति जन प्रार्थयमान अदेशकाले । रतिव्यामृता रदन्त प्रियमपि पुत्र शपति माता ॥' अत्र काचिदसतीमनासरे रति प्रार्थ तनिरासाद्विमनायमान- मुपपति प्रति, दृती, अनरसरे याचमानाय को ना न रप्यति । तयाहि । माता रतिकाले प्रियमपि पुन रुदन्त शपतीत्यनेन त्वन्त एाय दोष , न तन्निमित्तक इति त प्रोसाहयतीत्यभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्यशक्तिमूलोऽरकारेण यस्तुपनि , निदर्शनालकारेण रतिप्रार्थनाभड्गविमनस्कनारप्रोसाहनस्य गम्यमानन्यात् ॥ ८०॥ ८१) काचित सखीमाह । गअगंड- ‘गजगण्डगपयसरिभशरभाशालक्ष .

·~८४] भावदीपिका च W649) परिपुच्छिआ ण जंपड गहिआ विप्फुरह चुंपिा रुअइ । तुहिका णर-बहुआ फिआवराहेण दहारण ।। ८२ ।। W951) पाणिअब हस्थि-दंता कत्तो अम्हाण वग्ध-फिची अ । जार लुलिआलअ-मुही घरम्मि परिचट्टए सुण्हा ।। ८३ ।। W470) अपणाण वि होति मुहे पम्हल-धवलाइ दीह-कमणा । णप्रणाइ सुदरीण' तह परिदट्ठ पा-आणति ।। ८४ ।। जातीनाम् । स्तनो व्यापध्या अभय दातुमिर निष्प्रान्ती ॥' अत्र काचिद् दिग्धा कस्याश्चिद् व्याधाप्या निरपद्यमुदितापतिमनोहरो कुचकल्या दृष्ट्या मागी प्रति, अश्या स्तनौ गजादीनामभय दातुमिा निषान्तापिन्यनेनास्या ईदृग्गियो स्तनी दृष्ट्या सर्वे ऽपि पक्कणवासिन शरयुगानो पिरहव्ययाकर्शिता मृगयां कर्तुमगक्ता- स्तदेकनिरतास्तिष्ठन्तीति ज्ञापितातीत्यभिप्राय । अत्र करिनिदानप्रौदोस्ति- सिद्धार्थशक्तिमूलो ऽलकारेण रस्तुपनि, उप्रेक्षया व्याधयुगानस्त परतया मृगयायामशक्ता, इति वस्तुन प्रतीते ८१ ॥८२) काचित् सीमाह । परि- पुच्छिा ' परिपृष्टा न जल्पति गृहीता पिपुरति चुम्बिता रोदिति । तूष्णीका नमधू कृतापराधेन दयितेन ॥' तुहिका इयत्र देगादिपाटाद् द्वित्वम् । अपा प्रतापराधै प्रिये गहमागते सति माननगेन तूष्णीका दर्शनरपर्यनमभाषणादिरहिता तेन परिपृष्टा न जल्पतीयादिनान्त मतप्यमानाया पालिकाया रोपविशेष पश्यति काचित् सखीमाहेत्यभिप्राय । अन वाक्यप्रकाश्यो उपलक्ष्यमो भाग्यनि , ईर्ष्यामानस्य प्रतीते ॥ ८२॥ ८३) काचिद् वणिजमाह । वाणिस-गणितक हस्तिदन्ता कुतो ऽस्माक व्याकृत्तयश्च । यारल्लुपिताटकमुखी गृहे परिवर्तने स्नुपा । किचि ' इत्यत्र " च कृत्तिचत्वरे " इति [ मयुक्तस्य ] च । अत्र काचिद् ब्याजरती गजदन्तान व्याकृत्तीच केनुमागत वणिज प्रति, पर स्नुश ललितालकमुखी यावद् गृहे पर्तते नामदस्माक गनदन्तव्यानरत्तयथ कुन इत्यनेनास्या पतिरनुरागातिशयानपर्यापनामेना विहाय क्षणमपि अन्यत्र स्थातुमशक्त सन् मृगया न करोतीयभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थापितम्रो ऽलकारेण वस्तुपनि , उत्तरालकारेण तपतिस्तदामस्ततया मृगया न करोतीयस्य ॥ ८३ ॥ ८४) काचित् सहचरमाह । अण्याण वि- 'अन्यासामपि भवति मुसे पश्मलपपलानि दीर्घकृष्णानि । नयनानि मुदरीगा 1 MT मुदरी। . वस्तुन प्रतीते ·३४ सप्तगतीसार [८५- W877 ) महुएहि किं व पंथा जइ हरसि णिसणं णिवाओ । साहेमि कस्स रण्णे दूरे गामो अहं एका ॥ ८५ ।। W957 ) णिअ-दइअ-दंससुअ पंथअ अण्णेण वच्चसु पहेण । गहवइ-धूआ दुल्लंघ-बाउरा ठाइ हअ-गामे ॥ ८६ ॥ W 860) साहेती महि सुहअं सणे खणे दूमिआ सि मज्झ कए । सम्भाव-णेह-करणिज्ज-सरिसरं दाव विरइ तुमए ।।८७॥ तथा परिद्रष्टु न जानन्ति । अत्र कश्चित् प्रियया भावगम्भीरैरवलोकनैरपहृतमना सहचरस्य पुरस्तादनुरागातिशयात्तानि स्मार स्मार प्रशसतीत्यभिप्राय । अत्र पदप्रकाश्यो ऽमलक्ष्यक्रमो भावधनि , तथेति पदेन पूर्वानुभूतेन प्रियारलोकनेन विश्लेषस्मरणस्य प्रतीयमानत्वात् ॥ ८४ ॥ ८५) कस्याश्चिदसल्या वचनम् । महुएहि- 'मधुकै कि पान्य यदि हरसि निमसन नितम्बात् । कथयामि कस्यारण्ये दूरे ग्रामो ऽहमेका ॥' महुएहि इत्यत्र " वा मधुके " इत्यूकार- स्योकार । णिसण-शब्दो वस्तु [वसन ] याची देश्य । काचिदसती युनतिर्वनान्तरमुपागत्य मधूककुसुमानि सगृह्य प्रतिनिवर्तमाना मध्येमागं कस्मि- श्चिदभिरूपे यूनि पथिके तान्यादातु कर प्रसारयति सति त प्रति, हे पान्य, मधुके कि वा । नितम्बादशुक यदि हरसि तदारण्ये कस्य कथयामि । ग्रामो दूरे, अहमेकेयनेन तदर्शनादुत्पन्नमन्मथव्ययापदेशादुपभोगाय वासो हरेति त प्रति बोधितवतीत्यभिप्राय । अन्न स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो विधिनिषेररूपेण वस्तुना विधिरूपो वस्तुपनि , अनेन सभोगार्थ वस्त्रमपहरेति प्रतीने ॥ ८५ ।। ८६) कस्याश्चिदसत्या वचनम् । णिअदइअ-'निजदयितादर्शनोत्सुक पान्य अन्येन वज पथा । गृहपतिदुहितातिदुर्लड्घ्यवागुरा तिष्ठतीह हतग्रामे ॥' अत्र काचिद- सजरती कमप्यभिरूप पधिकयुगान दृष्ट्या त प्रति, हे पान्य, निजदयिता- दर्शनोसुक, अन्येन पथा व्रज । अस्मिन् हतग्रामे दुर्लध्यागुरा गृहपतिसुता तिष्ठतीत्यनेनात्र काचिद् रमणीयाकृतियुगतिरास्ते । सा त्वया द्रष्टव्येति त प्रोत्सा- हितरतीयभिप्राय | अन खत सिद्धार्थशक्तिमूलो विधिनिषेधरूपेण वस्तुना निधिरूपो वस्तुवनि । अनेनापश्यमेपा द्रष्टव्येति विधे प्रतीते ॥ ८६॥ ८७) नायिकोक्ति । साहती-'साधयन्ती सखि सुभग क्षणे क्षणे दूनासि मम कृते । सद्भारस्नेहकरिणी' यसदृश तावद् विरचित त्वया ॥' अत्र काचिनायिका IT कारिणी। ।

·मानदीपान V 968} आमाप्रमाणाएण तिता ती ग घ धिः । ओरमसु उमह हि क्यिना-गहमागतं ।। ८८ ॥ W 959) उच्चिणमु पडिअ-गुमं मा धुण गहालि हलिअ-गुहे। एम अपमाण-निरसो मगुरंग गुओ' बलम-गो 11८।। W 159) ईमालो पई से रनि महुए पटेर उन्जेई । उन्ड अप्पण चिभमाग आउनुअ-महान ॥१०॥ मभोगविना मी प्रति, सद्भाल्यादिनिक्षगया मप्रिय मारा शत्रुचमाचरितमिलनेन सशिनान सस्था सापराधि प्रानिायिभिप्रा । अत्र लक्षणामूरो यायगतासन्ततिरसना पहिलाप्यो धनि , अनी त्यापन सरया सापरास्वप्रकागनप्रतीते ॥ ८७ ॥ ८८) कम्पाभित मन्या सनम | आसाइ- 'आमादितमन्यायेन यातारता यमान भूमि । उपम पमंदाना रक्ष्यते गृह पतिक्षेत्रम् ॥' अर क्षेत्रदान पनी व्यग्यने । अत्र कानिद पिदरा सखी कमपि जार कन्याधिदमगा गृह प्रोय परिपाय॥ तानु तदीय करिमभिसमागधति सति आमादितमि यादिना पनि परेश याबादम्पोन सदासात्या चिरयन्तमुपपतिमुपभेगानिवारयात्यमाय । अम्पत गिद्धाशान. मूलो निषेधरूपेण वस्तुना निषेवरूपो वस्तुपाने , वृषमनियर न तलिपरन्य प्रतीते ॥ ८८ ॥ ८९) कन्याभिद् वचनम । उचिणमु- • चिनु परितकुमुम मा धनु शेफारिका हानिवस्नु । पोऽमिनपिग्मा श्वशुरंग तो धन्यशन्द ॥' अत्र काचिच्चनुरा मनी गृहपभामागस्थिने का कानि उपपतिना मह रममाणा मी पाल्गन्नी रममानित तदीयाम्यरिचितमवर्य तां प्रति, उच्चिनु पतितकुमुममियादिना चापिक्टम्बकेन चाररत प्रसाने काम- शन्दो न कर्तव्य इति निपारितान्यन्त्रिाय । अत्र वन दिशानिनने पिपिनिषधरूपेण पस्नुना निषेधम्पो वस्नुननि , चिनु, मा धुपिति मिति निधाभ्या वलयशन्दो न कर्तव्य इति नियस्य प्रतीत ॥ ८९॥९०) पम्या- विद् वचनन् । ईमालुओ- ईर्ष्यापन पतिरन्या रात्री मधुकानि न ददाय- बचेतुन् । उपचिनोयामना मत अतिदुत्भार । अप्पण इति स्वय निपातित । " स्वयम-पग इयुक्तरत । अत्र काटि विदम्मा चिटिन्प्राति. देशिन वृतान्ता सती प्रति, भस्या पतिवन् रामी मधूकान्याचेतु न IATRो।

·सप्तशतीसार [९१- IW469) गामणि-घरम्मि अत्ता एक च्चिा पाडला इहग्गामे । बहु-पाडलं व सीसं दिअरस्स ण सुंदर एवं ॥९१॥ W550) बोल-सुणओ विरश्णो अत्ता भत्ता पई वि अण्णत्तो । फलिई वि मोडिआ महिसएण को कस्म काहेइ ॥९२ ॥ W969) पविसंती घर-दारं विरलिअ-चअणा विलोइऊण पहं । संथे मोत्तूण घडं हा हा गट्ठोति असि सहि किं ति ॥१३॥ ददाति । अतिम्जुस्त्रभार स्वयमेवारचिनोतीत्यनेन स्वगृहिण्या वनन्यभिचार- शङ्कया ता परिहत्यप स्वय गच्छति । गृहे व्यभिचार न जानाति, पश्येति सोप- हासमाहेत्यभिप्राय । अन्न स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना ससृष्टो वस्तुष्यनि, ईर्ष्यावान् मधूकान्यवचेतु न ददातीति वाक्यप्रकास्यस्यातिन्जुस्वभाव स्वयम- वचिनोतीति वाक्यप्रकाश्येन सह ससर्गात् ।। ९० ॥ ९१) श्वश्रू प्रति कस्याश्चिद् वचनम् । गामणि- 'ग्रामणीगृहे अत्ता एकर पाटला इह ग्रामे । बहुपाटल- मिन शीर्ष देवरस्य न सुन्दरमेतत् ॥' अत्र ग्रामणीयनेन तस्य प्रतीकारसामर्थ्य गम्यते । वहुपाटलशीर्षमियनेन देवरस्य तद्गृहिणीसबन्यो गम्यते । न सुन्दर, न शोभनम् । अनर्थपर्यवसायीत्यर्थ । अत्र काचिदसती देवरानुरक्ता इह ग्रामे प्रामणीगृहे एकैर पाटलेत्यादिना वाक्यक्दम्यवन ग्रामणीगृह- प्रवेणे महान्तमनथं प्रदर्य तेन स्वाभिलपितसिद्धये तस्मादेन निारयेति श्वश्रूमाहे- त्यभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना सकीर्णो वस्तुध्वनि , ग्रामण्या- दिपदव्यम्य स्वार्थसिद्धये तन्निपारणरूपस्य व्यङ्ग्यस्यानुग्राह्यत्वात् ॥९१॥९२) कस्याश्चिदसल्या वचनम् । बोल-बोलो (दुष्ट छिन्नकर्णो पा सचासा) शुनकश्च विपन्न अत्ता मत्ता पतिरप्यन्यत । कार्पासो ऽपि मा भूदितो महिपरेण कस्तस्य कथयति' अन काचिदसती हालिकाधू, शुनको विपन्न , मत्ता माता, पतिरन्यत , तस्मात कार्यासो ऽपि महिपेण भग्न । कम्तस्य कथयतीत्यनेन प्रतिबन्धकाना दुष्टशुनकादीनामभार सूचयन्ती वातदूतीवृत्या प्रवेशकालोऽय, त्वया समागन्तव्यमिति विधे प्रतीत ॥९२ ॥ ९३) कस्याश्चिद विदयाया वचनम् । पविसंती- 'प्रविशन्ती गृहद्वार विचलितादना पिलोक्य पन्थानम् । स्कन्धे मुक्त्वा घट हा हा नष्ट इति रोदिपि सखि विमिति ।।' मा काचिद् दिदग्या प्रातिवेशिकी काचित स्तुपा प्रति, हे सखि, गृहद्वार प्रविशन्ती सिलितादना पयान पिलोम्य स्कन्धे स्थित घट मुक्या हा हा नष्ट इति कि गेदिपीत्यनेन , , 1 MT दस्स।

·भावदीपिवा च W 961) मा पंथ रंधसु पहं अयेहि बालअ असेसिअ-हिरी । अम्हे अविरिकाओ' सुण्ण घरअं व अफममि ॥९॥ w_32) अह संभाविअ-मग्गो सुहअ तुए च्चेष णवर णिचूढो । एहि हिअए अण्णं अण्णं वाआइ लोअरस ।। ९५ ।। V 889) माए घरोपअरणं अज सुपस्थिति साहि तुमए। ता भण कि करणिजं एमेअ ण वासरो ठाउ ॥९६॥ नदीतीरलतागृहे कृतमोतवेलामतिवाटेदानी पयिं गच्छन्त जार दृष्ट्वा जल हरण- कर्मणि समाप्ते ऽपि पुनर्गमनसिद्धये स्वयमेर घट पातयित्या किमिति वृथा रोदिपि। शीप्रमेर पुनरपर घट गृहीचा गच्छत्यनुमतरतीत्यभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थ. शक्तिमूलो ऽलफारेण वस्तुध्वनि , घटपातनेन पुन मोतस्थानगमनेच्छाप्रतीते ॥ ९३ ॥ ९४) कस्याश्चिदसल्या वचनम् । मा पंथ---- ‘मा पान्य रुन्धि पन्धान अपेहि बालक अशेषित-हीक । वयमरिक्ता (किं) शून्य गृह- मिनाक्रमसि ।। ' इत्यनेन कामान्धतया पथिकजनसमक्ष गृहीतकाम जार निवारयन्ती उपमानकथनव्याजेन समेतस्थान शून्यगृहमस्ति चेत्तन गच्छात्र इति त प्रबोधित- बतीत्यभिप्राय । अत्र स्वत सिद्धार्थशक्तिमूले ऽलकारेण वस्तुनि , उपमानेन शून्यगृहगमनप्रतीते ॥ ९४ ॥ ९५) नायिकापचनम् । अह- 'असा सद्भावित- मार्ग सुभग त्वमेव केवल निपढ । इदानी हृदये ज्यदन्यद्वाचि लोकस्य ॥' अत्र काचित् प्रगल्भा नायिका गोरस्खलित नायक प्रति, लोकस्य मनस्यन्यद् वाच्य- न्यत् । तर तु यन्मनसि वर्तते तदेव गाचि । तस्मात् लया सद्भारितमार्ग केवल निळूट इत्यनेन त प्रशसन्तीय विपरीतलक्षणया न केवल तद्गृहगमनमेष, तनामधेयग्रहणमपि मम पुरस्तात करोषि । तस्मात् त्वादृशो दुरामा कश्चिनास्तीति तमुपालभत इत्यभिप्राय । अन लक्षणामूलो वाक्पगतात्यन्ततिरस्कृतारित्रक्षितवाच्यो ध्वनि , अनेन दुरात्मेयुपालम्भस्य प्रतीते ॥ ९५॥ ९६) कस्याश्चित् स्वरिण्या वचनम् । माए- 'मातहोपकरण अद्य खलु नास्तीति कथित त्वया । तस्माद् भण कि करणीय एवमेव न बासरस्तिष्ठति ॥' 'एमेअ' इत्यत्र “ एसमेर देवकुलप्राचार- कयारजीवितापटालमान तापति व "[इत्यादिना] अन्ततिनो वकारस्य [अचासहि- तस्य लोप । अत्र काचिदसती मातरमद्य गृहोपकरण नास्तीत्येवमादिना वाश्येन स्वैर- मिहारार्थिनीय कचनाभिसर्तुकामा गृहोपकरणव्याजेन मातर पृच्छतीयभिप्राय ।अत्र 1 IT अहे भण रुक्काओ।

·३८ सप्तशतीसार W4) उप पिच्चल-णिफंदा भिसिणीरत्तम्मि रेहइ पलाआ । णिम्मल-मरगअ-भाअण-परिहिआ संस-सिप्पि व्य ९७॥ W 875) णोल्लेइ अणोल्ल-मणा अत्ता मं घर-भरम्मि सअलम्मि । सण-मत्तं जह संझाएँ होइ ण व होइ वीसामो ॥९८॥ W 962) सुबइ समागमिस्सइ तुझ पिओ अज पहर-मेत्तेण । एमेअ कि ति चिट्ठसि ता सहि सजेसु करणिजं ॥ ९९ ॥ W 705) गामेलुअ म्हि गामे वसामि' णअरहिई ण-आणामि । णाअरिआणं पइणो हरेमि जा होमि सा होमि ॥१०॥ खत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना बस्तुवनिः,स्वैरविहारस्य गम्यमान नात् ।।९६॥९७) कस्याश्चिदसत्या वचनम् । उब-'पश्य निश्चलनिप्पन्दा विसिनीपत्रे राजते बलाका। निर्मलमरकतभाजनप्रतिष्टिता शङ्खशुक्तिरित।।' राजते पश्येति कथनव्याजेन बलाका निष्पन्दतया जनरहितो ऽय देशस्तेनाय सकेतस्थान भवितुमर्हति इति तटस्थ जार श्रावयतीत्यभिप्राय । अत्रोपमालकार । स्वत सिद्धार्थशक्तिमूलो वरतुना वस्तुवनि , बलाकानिप्पन्दताव्यङ्ग्येन जनराहित्येन सकेतस्थानस्य गम्यमानत्वात् ॥ ९७ ॥ ९८) कस्याश्चिदसच्चरिताया वचनम् । गोल्लेइ- 'प्रेरयत्यनार्दमना अत्ता मा गृहभरे सकले । क्षणमात्र यया सन्याया भवति न वा भवति विश्राम ॥' अत्र कस्याश्चित् स्तुपा प्रातिवेशिनीम् अनामना श्वधरिल्यादिना वाक्यकयनव्याजेन मम दिवा रात्रौ च नावसर । क्षणमात्र सच्याया विश्रमो ऽरित । तदानी त्वया समागन्तव्यमिययसरापेक्षिण तटस्य जार धारयतीत्यभिप्राय । अत्र खत सिद्धार्थ- शक्तिम्लो ऽलकारेण वस्तुना वस्तुपनि , अनेन सध्यासमये त्वया समागन्तव्यमिति वस्तुन प्रतीते ॥९८॥९९) कस्याश्चित् सख्या पचनम् । सुव्वड-'श्रूयते समागमिष्यति ता प्रियो ऽघ प्रहरमात्रेण । एसमेर सिमिति तिष्टसि तस्मात् सखि सजय करणीयम् ॥' अत्र काचित् सखी प्रातिवेशिकी स्वैरिणी कस्याश्चित् स्नुषा प्रति, वव्रा सनिधौ हे सखि, प्रियो ऽद्य प्रहरमात्रेण समागमिष्यतीति श्रूयते । तस्मात् करणीय स जय । एवमेव विमिति तिष्ठसीत्यनेन प्रियागमनस्य याममात्र निलम्बो ऽस्ति । एतापति काले शाकाद्यानयनच्याजेन निर्गत्य मकेता- गतमुपपतिमुपभोगेन कृतार्थयेत्यावेदयतीत्यभिप्राय । अत्र स्वत मिद्धार्थशक्तिम्लो वस्तुना वस्तुवनि , अनेनास्मिन्नन्तरे व्याजानिर्गत्य तदुपभोग क्रियतामिति वस्तुन प्रतीते ॥ ९९ ॥ १००) कस्याश्चिद् वचनम् । गामेलुअम्हि-'प्रामाणाह प्रामे 1MT गामेराराना ·-१०३] भावदीपिकाच Y 963) खण-पाहुणिआ देअर-जाआ ए सुहअ किं ति दे भणिया । रुड घरोपंत-फलिणि-घरम्मि अशुणिअउ बराई ॥१०१।। W940) ताण गुणग्गहणाणं ताणुष्ठाण तस्स पेम्मस्म ! ताण भणिआण सुंदर असरिसओ होइ ओसाओ ॥१०२॥ W103) बहु-पुष्फ-भरायणमिअ भूमि गम-साह मुणमु विण्णनि' । गोला-तड-विअड कुटुंग महुअ सणिअं गलिज्जासु ॥१०३॥ वसामि नगरस्थिति न जानामि । नागरिकाणा एतीन हरामि या भवामि सा भवामि ॥' अम्हि- इत्यत्र तव्यत्ययक्ष इति लुड्रयाने लए। अर काचित् ग्रामीणा नायिका सती प्रति, प्रामे गाता प्रामे सामि नगरस्थिति न जानामि ! या भामि मा भगामि, तथापि नागरिकाणा पतीन् हामीत्यनेन तया सह सलापत्र्याजात स्वत्य रूपयौवनकलाकौशलानि नरागत कमपि नागरिक वातदूतीवृत्या श्रावयती यभिप्राय । अन स्वत मिद्धार्थशक्तिमलो कारण वस्तुपनि , विभावनया वस्तुन प्रतीते: । " प्रसिद्धहेतुल्यावृत्या यकिचित् कारणान्तरम् । नेसर्गिक श या स्यात् विभाज्या मा विभावना।" इति ॥१०॥ १०१) कस्याश्चित प्रजापया अचनम् । खगपाहुणिआ-'क्षणाहुणिका देवर जाया सुभग किमपि भणिता । रोदिपि गृहपक्षाभागपलिनीलताकुने वराकी' अर काचित् प्रजापती देवर प्रति, हे सुभग, तर जाया क्षणप्राणिका सा निमपि भणिता गृहपश्चाद्भागपलिनी ताकुने रोदिति बराकी । अनुनीयता- मित्यनेनेय त्वय्यनुरक्ता सती ग्रामान्तरादुन्सच्याजेनागता भयन्तमदृष्ट्य छतागृहे भृशमुल्कण्ठिता तिप्रति । तामुपभोगेन सभावयेयभिप्राय ।अरस्वत सिद्धार्थदशक्ति मूलो वस्तुना वस्तुवनि , अनेन तदुपभोग क्रियतामिति वस्तुन प्रतीते ॥१०१॥ १०२) कस्याश्चिद् वचनम् । ताण- ' तेषा गुणग्रहणाना तासामुत्कप्टाना तस्य प्रेम्ण । तेघा भणिताना सुन्दर असदृशको भवयासाद ॥' अत्र तपदैस्तत्त- दतिशयो गम्यते । अत्र काचिदुपारूदयौरनमदा कामिना बहुविधतुरततत्वसमर्थो हमिति विकत्थमान अन्तरा श्रान्त कान्त प्रति, है सुन्दर, तेषा गुणग्रहणा- दीनामसदृशो ऽवसादो भातीन्यनेन तमपहसन्ती वय पुरुषायितायोमहत इत्यभिप्राय । अब म्बत सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुपनि, अनेन पुरुषा- वितकरणेच्छाप्रतीते ॥१०२॥१०३) कस्याभित् स्वरिप्या वचनम् । बहुपुक- 'बहुपुष्पमारास्नमित भूमिगतशाख शृणु विज्ञाप्यय । गोदातटनिकटकुडा मधूक , , 11 विष्णप्पं ·४० सप्तशतीसारः W965) घरिणि-पवेसिअ-जारे घरे घरत्येण छिंछई ठविआ । मिलिआ छिछह-जारा पच्छा परिणी-धरत्थो अ॥१०४|| शनैर्गलिप्यसि ॥' अत्र काचिदसती बहुपुप्पभरावनमितभूमिगतशाखे गोदातट- विकटकुडुङ्गमधूके कृतसंकेता तत्रोपपतिना रममाणा कदाचिदस्य पिरलपुष्पता दृष्ट्वा हे मधूक, शनैर्गलिप्यसि, इत्यनेनेत.परमपि कानिचिदिनानि तेन समं रिंसुः कुसुमापनयनव्यपदेशेन स्वनिर्गमनसिद्धये ते प्रार्थयत इत्यभिप्रायः । अत्र स्वतः- सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुचनिः, अनेन रिरंसोस्तस्या निर्गमनेच्छा- प्रतीतेः ॥ १०३ ॥ १०४) कवेर्वाक्यम् । परिणि- 'गृहिणीप्रवेशितजारे गृहे गृहस्थेन असती स्थापिता । मिलितावसतीजारौ पश्चाद् गृहिणी गृहस्थश्च ॥' अत्र वाक्यार्थः स्पष्टः । अभिप्रायो व्यक्त एव ॥ १०४ ॥ इति वेदकोमठिवेमभूपालन कृता सप्तशतीसारटीका भारदीपिका संपूर्णा ।।

·INDEX OF GĀTHAS गाथाक्रमाङ्क: गाधाप्रमा: उदन्छो विभाजन उर गियलगिफदा एहमेत्तग्गामे २१ ५४ ओमरर धुणा ११ बदअपरहिअ पेम्म कत्तो म कत्तो कस्मवण होई कह सा सोमग्गगुण ८४ ७ केमा परलाआ ५० ३० अइपिद्दलं जलकुम्भ अच्छड तार मणहर अज्ज च्चे एउत्यो अज्ज मए गतच अणुदिअहकामोआ अण्णमहिलापसग अण्णाण रि होति अत्ता एत्य शुमन्ना अद्धन्छिपेन्धिमा अमिअ पाअडकन्य अमरज्मसु पीसद अपलबिअमाण- अब्यो ण आमि असमत्तमडण घि अह अम्ह आगओ अहअ लाजालुइणी अह सभाभिमागो आणासआइ देती आरभतस्स धुर आसाइअमण्णाएण ईसालुओ पई से उधिणसु पडिअ कुसुम उज्जागरअकसाइ उजुअरए ण तमा उप्ह पिणीसस्तो २३ ९५ खणपाणिा देअरजाआ १०१ ग्वाण अपाणेग गभगडगाअसेरिह- गामणिपरम्मि अत्ता गामेल म्हि गामे १०० गाहाण अगेहाग गोलाविममोआर धरिगि-पवेसिअजारे १०४ जा नि हुदाह- ज असरणो व्य जज मोनिद्वार २५ ज तुहकज त ८ जाइ अगाइ अम्हे टागे टाणे लिआ মিরসমান্ত णि दोच्चल ८८ ·૪૨ सप्तगतीसार गाथामाङ्कः गाथाक्रमाङ्क: २४ ३४ .८ भम धम्मि पीसद्ध भजतस्स वि तुह भडतीए तिणाइ भिउडीए पुलोइरस महिलासहस्सभरिए महुएहि किन ६५ ६२ ७८ माए घरोअरण १०२ २२ ७५ ४६ ४० ३३ गिद लहति भणि णूमति जे पहुत्त जोलेड अपोल्लमणा तइआ मह गइत्यल- तथ नि होति सहीओ तस्स अ सोहगगुण तह सुम्हाएँ पुलइओ ताण गुणग्गहणाण तुह दसणसत्तिण्हा थोअपि ण णी दक्खिपणएण एतो दक्ख देंतो वि धणिअ उपाहि पइपुरओ चि पञ्चक्खमतुकार पञ्चूसागअ पर- पणमह माणस्स परिपुच्छिआ ण जप परिसती घरदार पसुबइणो रोसारुण- पथण एत्थ पुरिअ रामछि तुए बहलतमा हराई बहुपुष्फभरावणमिअ- बहुसो नि कहिज्जत बोल-मुणओ पिण्णो भण को ण रूस ४३ ११ ४५ मा पथ रुपसु पह मा उच्चसु बीसभ मुहविन्झपिअपर সম্ভuগৰিসঙ্গী रूप अच्छी पण्णतीहि तुह गुणे कणिआइ कत्तो पक को पुलइनइ रडजक्खो जो अ वाणिअअ हयिदता पाणीरकुडगुड्डीण- वाहित्ता पडिनअण सच्च क्लहे कलहे सच्च जाणइ दट्ठ साहेती सहि सुहा सिहिपेहुणापअसा सिहिपिच्छललिअकेसे सुव्यइ समागमिस्सइ मुरडलेण पुत्तिए सेउल्लिअसव्वी ८२ १२ १ ur . २० ०० ८० ६० ·भावदीपिकोक्त- निविक्रममूत्रानुक्रमणिका अपुण्णगा क्तेन 39 [11. 1 1321 अहद्वा सुना 10 [ II. 2 91] एहि एत्ताहे इदानीम 7[J 3 103] एउमेरदेवकुलप्रापारकयापजीविताटायर्तमानतारति व 96 [3 94] ओ पश्चात्तापसूचने 8 [11 1 60] क शक्तमुक्तदप्टमृदुत्वरुग्णेषु 6311441 गभीरंग इत् 11, 2 51 ] गमिरगुपनापन्नसा" 22 [11 1 97] पूर्णेघुम्मपहल्लघोलघुला 4 [II 4 142 ] चतिमदिनजाम 611 II 4 49 ] च कृत्तिचत्वरे 83 [1 4 16] गमिप्यमासा 27 {1 4 50] डादेर्णमनुमोबालडकपल्यालसतुमा 34 [II 4 110) छायाया होऽकान्तो 22 [ I. 3 70] तद्व्यत्यय च 100 { III 4. 70] तु समृद्र्यादा 5[1 2 103 दृप्ते रिप्ता 58 { 1 2 88] द समुखीकरणे 18II 1 59 ] दवगेषु 12,82[1 4 92 ] न मा तीर्थदु वदक्षिणदी] 91.4 63] ने समन 15[II 4 145] पझे मि THI.2 313

·सप्तशतीसार:
प्रतिगे प्रतीपगे 2, 19 [I. 3. 33]
लुगव्ययत्यदाधात्तदचः 79 [I. 2.3]
लो वा विद्युत्पत्रपीतान्धात् 15 [II. 1. 26 ]
चरइत्तगास्तुनाथैः 2, 16, 23, 37,56 [II. 1. 30]
वा मधूके 85 [I. 2. 70]
से
71 [I.4 90]
शय्यादौ 15 [I. 2. 26]
संदिशो ऽपाहः 60 [ III. 1. 112]
स्वयमो ऽर्थे अप्पणा 90 [II. 1. 70]
हे दक्षिणे ऽस्य 9 [I. 2.9.]
वा

·भावदीपिकायाम् अन्यग्रन्थेम्प उदृतश्लोकानुक्रमणिका अगूढमपरस्थान अतकिते तु सहसा अन्यथानस्थिता भयुज्यमानस्य मिय अर्यान्तरप्रवृत्तेन इदमुत्तममतिशयिनि उद्योगानुसारिणी कारणे सति कार्यानुत्पत्ति गुणीभूतो रसादिर्यत्र प्रतिषेधोक्तिराक्षेप असिसहेतुम्याइत्या १२ (काव्यप्रकाश, ५.४५-४६) ४९ (अमरकोश, अव्ययार्ग, २८६३) १ (काव्यादर्श, २.२२१) २५ (सरस्वतीकण्ठाभरण, २.४४) ४६ (कान्यादर्श, २.३४८) (of काव्यप्रकाश, १.४) २६ (cf यत्नानुसारिणी लक्ष्मी कीर्तिस्यागा- नुसारिणी।) ३८ २० (ct. धन्यालोक, २.५) ( काव्यादर्श, २.१२०) १०० (cf काव्यादर्श, २.१९९, सरस्वतीकण्टामरण, ३.९) ६ (cf जयमङ्गला-वास्यायनकाममूत्र, ५४) २१ ३ (काव्यादर्श,२,२१४,सरस्वतीकण्टाभरण,५.८१) ३ (काव्यादर्श, २.३३०) बुद्वेतस्य समीहित यान्यसभाषणव्याजाद पिपक्षा या विशेषस्य विक्षितगुणोत्कर्षे ·अन्यग्रन्थेषु उद्धृताः सप्तशतीसारस्थ-गाथाः S. No. Quotation Name of the work (पृष्ाक) Observation 15 अत्ता एत्य 16 अहअं 88 आसाइअं 89 उच्चिणसु " 7 कस्सव " 98 गोल्लेह " " 86 णिअदइआ 76 पंथअण 44 बहलतमा 58 भम धम्मि 38 महिलासहस्स 85 महुएहि 94 मा पंथ 83 वाणियय कान्यानुशासनम् (५३) निपेधे विधिरूपो धनिः । (१५५) अस्फुटं व्यङग्यम् । (५४) निषेधे निषेधान्तररूपो धनिः । (५५) विधिनिषेधयोनिषेधान्तररूपो ध्वनिः। (५७) घाच्याद् विभिन्न विषयत्वेन व्यवस्था- पितो चनिः। (६०) अन्यासत्तिवैशिष्ट्यात अर्थस्य व्यञ्जकत्वम् । (५५) विधिनिषेधयोर्विव्यन्तररूपो धनिः। (६७) वाक्ये ध्वनिः । (५३) विधौ विध्यन्तररूपो ध्वनिः । (४७) विधी प्रतिषेधरूपो ध्वनिः । (१५५) सदिग्धप्राधान्ये ध्वनिः। (५४ ) अविधिनिषेधे विधिरूपो ध्वनिः । (८४) त्याद्यन्ते ध्वनिः। (६३) व्यङ्ग्याद् ध्वनिः। १(३९६) परिसख्यालकारः। (१५२) व्यङ्ग्यात् वाच्यमेव सातिशयम् (६२) अमुख्यस्य व्यञ्जकन्त्रम् (४२५) पिच्छित्तिः । (७२) (६१) प्रस्तावाद् व्यञ्जकत्वम् " " " 19 वाणीर 87 साहेती 20 सिहि पिच्छ 99 सुब्बइ "

·परिशिष्टम्
छप्पण्णयगाहाओ
(संस्कृतच्छाया च)

·CHAPPANNAYA-GĀHÃO OR THE GATHĀKOŠA The Kinalay amālā of Uddyotanasūri ( A. D. 779), which is critically edited by me and lately published in the Singhi Saina Series (Bhūratiya Vidya Bhayana, Bombay 1959), contains three references (page 3, lones 18 and 25; page 177, line 2) to Chuppannaya : पालितय-सालाहण-टप्पण्णय-सीह गाय सहहिं । संसुद्ध-मुद्ध-सारंगओन्ध कह ना पपं देमि ।। "How can I take any steps (or present any words by way of composition), being, like a simple deer, ternified by the roar of lions, namely Pälittaya, Sālāhana and Chappannaya 7 " छापण्णयाण किंवा भण्णउ कई जगण भुवम्मि । भण्णो विछय भणिभो भग्ज वि उवामिज्जए जेहिं । "What need be said about Chappannayas, the prominent poets, with whom, even to thus day, any other poct of clever sayings is compared in this world ?" एवं इमाई एरय क्षणाइ मि होति यहु वियप्पाई। उप्पण्णय बुद्धि-विपियाई मह-विस्थर-कयाई ॥ * Thus there arc these and various other alternatives (of verbal tricks) fashioned or conceived by the intelligence of the Chappannayas and composed by their extensive wisdom " Studying these three verscs together, it is clear that Chappannaya is not any individual author like 'álittaya and Salahana Chappannayas represented a community of outstanding pocts whose clever utterances were looked upon as a standard. They were of alert intelligence and extensive wisdom, and further quite proficient in a variety of verbal tricks 1 The way in which these tricks are introduced indicates that these Chappannayas were also known by the name Vidagdha.? Mm V V MIRAsint' was attracted by the first tivo gāthīs of Uddyatana quoted by C D DALAL, years back, in his edition of Rījasekhara's Kārjamimamsci. While interpreting the first serse he adduced the following reference from the Avantisundarikatha सेतुरूपेण तिष्टन्तो रोके सदस्नुदर्शिनः। पदपमाशयमाणत्वं गना न. कविपुरगरा ॥ Į Some of them are illustrated in the Kuvalayamālá para 280, pp 174 1. 2 ता अण्णेण देण वि वियड्ड-बुद्धि-परिकटिपण विणोपण अच्छामो ति । कुमारेण मयि दर मलत्त, तत्थ रियड्ड प कम्पियाई इमाई विणोय-कारणाई 1 त जहा । पहेन्यिा etc. 3. Some Ancient Prakrit Posts, Bharatiya Vidjā, Vot X, pp 4-8. Presbay 133 ·4o छप्पण्णयमाहाओ This led him to interpret that Chappannaya indicated a group of fifty-six eminent poets who had an insight into the real nature of things and attained the position of authority in their own sphere Further, they have survived in this world in the form of Setu He raises some probable questions whether the word Setu stands for the famous Prakrit Kavya, Sen-bandha or Rasanalaho, whether it was actually composed by fifty-six poets who fathered it upon the king Pravarasena ( of the Vákātaka dynasty ) who was ruling over Vidarbha in the 5th century A D He, However, rules out these possibilities, taking into consideration the uniform character of the Setubandha, like that of Kumarasambhava etc, but proposes that Setu must have been another work of the type of an anthology, containing subhāsias, in which the poets by means of a few strokes depicted an interesting situation In his opinion, there might have been such an anthology compiled in the Vykataka age, possibly under the name of Setu, and some of its verses got incorporated into the carher anthology of Hāla Whether the word Chappannaya used by Uddyotana really indicated fifty-six is a moot point In fact, taking together all the three references of Uddyotana, it is more consistent that he has in view a group of poets known by the title Chappannaya i e, Catprajña It is not unlikely that the author of the Āvantısundarihatha misunderstood or differently understood the word Chappannaya and took it to mean 'fifty six 'just as Ratnaprabhasuti,in his Sanskrit Kuvalay amala-katha renders Chappannaya into Sanskrit as atkarna (p *2, line 15 ) or Satpama (see the corrupt vanous reading below, No 15) and the report on the Cambay Ms , noted below, gives the name "atpamaka The word setu might mean 'a landmark', and these authors have survived as a "landmark in the sphere of poetry Dr V RAGHAVAN has written an interesting note on the Satpraña and has shown how, in course of time, its meaning gradually changed His observations are reproduced below, and in the light of these Uddyotana's verses became all the more clear Dr RAGHAVAN's note stands thus "Somadera continues his descnp. tion of rogues He speaks of fourteen families of rogues of which the sixth family, he says, arose from the dust of the feet of Satprajñas This is an interesting reference to a community of men of society whom both Anandavardhana and Abhinavagupta refer to in their Dhranjaloha and Locana (Uddyota IV, pp 222-3, N S Press edition of 1928 ) ? This is lately edited by me critically as a supplement to the ed of the Kualasa. mala (Singh Jain Series 45A) Bombay 1961 2 Glcanings from SomadevasŪNS Y1Sastulalacamnu Ganganatha tha Research Instfule Journal, Vol 1 part pr 370-72 Allahabad 194 ·Introduction 1५१ Anandavardhana mentions these hatprajñas in connection with cases of expressions where the charming acza is primary nuhinya' and the vanga is subordinated 'gunibhūia', and gives as illustrations the beautiful Prakrit verses on love composed by the hatprajias, Satprajñídı gāthis Commenting on this in his Locana, Abhinavagupta suys that these gathās are called in this circles of Prikrit poets aalia', and atprajñas are those Sahrdayas who, living next door to ench other and being well versed in the world, meet together and exchange expressions of wit, lyrical stanzas etc And Abhinavagupta cites as an example a gātha of his own Guru, Bhattendurnja Dhanyaloka (p 222) यदा तु चाटुपु देवतास्तुनिषु का रसादीनामहगतया व्यवस्थान, हृदयातीषु च पदमजा दिगाथासु कासुचिद् व्यगाविशिष्टयाच्यप्राधान्यम् । Locana (pp 222-23) हृदयानीस्विति । 'अमरिया' इति प्रारतकविगोएग प्रमिदामु निमगोपायोपेयशरा सहदया परप्रज्ञा प्रानिवेश्यका उच्यन्ते । तद्गाया यथा महेन्दुराजस्य- रघिअगअणा फल हीरआओ होतु त्ति वताए । हरिभस्मासिस पाडिवेस अथ रहितगणना कापासरता भवन्त्यिति हारि कस्याशिष वर्धयन्त्या प्रातियेश्मिक पर- मिनि प्रापित इति चौर्यसभोगामिलापणीयमित्यनेन व्यङ्गेन विशिष्टवाच्यामेव मुन्दरम् । In a githa in the layalaggan ( Bib Ind edn, pp 58-59, No 281) Vidagdha paddhati, Matprajña is used in the sense of a Vidagdha and an adept in the art of love making [जइ कति ताण अप्पण्णयाण तुणुयाग गोयर पदसि । वा धोरवसहदाहेकमडिया दुक्कर जियसि ।।] यदि कथमपि तेषा पदप्रज्ञाना तन्वनि गोचर पतासि । नदोकृष्टपभदाहकमपिद्धना दुप्कर जीवसि ॥ In explanation of the name "atprajña gren to these gifted men, Abhinava seems to say that they are so called because of their knowledge (prajña) of six ( sat ) things the upay as ( means) and upeyas (ends) pertaining to trnarga (dharma artha and hama_3x2=6) Monier WILLIAMS says on the basis of some authority that six things are the four purusarthas lohartha and tatt rartha, and it is probably the same authority as quoled in the Sabdahalpadruma धर्मार्थकाममोक्षेपु रोकतत्त्वार्थयोरपि । परसु प्रज्ञास्ति यस्यो स परमज्ञ इनि स्मृत ॥ In Abhinava's explanation, there is the omission of Moksa, and in Inandavardhana too, the implication is that the Satprajāa is a man of taste and a worldly wise person Onginally a wise man, then one with much worldly wisdom and taste then one with a gift for fine expression and enjoyment of ·५२ छप्पण्णयगाहाओ good things, the sat prafia thus gradually underwent a semantic pejoration until he came to mean a Vita The Prakrit verses he uttered dealt mostly with love and that of the clandestine variety The lexicons also came to understand him so The Trihandasesa quoted in the Sabda kalpa-druma says पिङ्गो व्यलीक पटप्रज्ञ कामकेलिविंदूपक । and Keśava's Kalpadru kośa (GOS eda 1, p 219) कट्टरश्वाथ पट्प्रज्ञ कामकेलिविदूषक । No wonder that Somadeva counts Satprajñas among men of deceitful behaviour (satprajño dūriak-Srideva, p 130, sai prajño utah-Srutaságara)" Anandavardhana clearly mentions Satprajñadı Sathus, and it is quite likely that there were current many collections or Kośas incorporating the clever utterances of Vidagdhas There is an idiom in Marathi chappanna salune Perhaps it is a doublet like kama-kaja basara-hõja etc Or choppanna is used to indicate just a group Lately, a Gathā kośa svas reported from Cambay,' and it describes itself as Chappannaja galiao (No 1), a Gathākośa composed by Vidagdhas (No (57) In referring to Chappannaya, it is highly probable that Uddyotanasun had some such collection before him The text of this Chappannaya gahão is presented authentically at the close of this paper It is based on a transcript (of the Cımbay Ms ) so kindly supplied to me by my friend Pt DALASUAH MALAVANIA, Director, LD Bhíratiya Samskrti Vidyā Mandıra, Ahmedabad The transcript shows scribal errors here and there, and some verses present difficulties of interpretation as well Wherever I have improved upon the tert, the actual readings of the transcript are duly noted in the footnotes indicating the number of the gūtha and the păda of it, a, b etc The Chiyā is added by the editor The Kośa contains in all 164 verses The majority of them are găthis Therr dialect can be called MJhxxstri, oresen Jaina Mbarastri on account of the use of a sruu (In the company of a or a remaining after the elision of consonants) and the use of n 101trally and in a conjunct group These points are more or less the conventions of copyists than the basic dialectal traits In addition to these gâthis in Māhārustri, there are some verses in Apadhrainia; and their metrical forms also deserve our attention Verses Nos 54, 55, 57, 109, 114-16, 118, 139, 141-2, 151 and 164 (= 13) are of the Dvipathaka type (or even Dohaka type, having two lines of 26 mātrās each (14–12 4x3,-; Catalogue of Palm-Leof Viss in the Säntināsho Jaina Bhan tūra al Cambay GOs. No 135, Baroda 1961 Thu Ms is assigned to the middle of the 13th century of the Vikrams $52. The name of the author is given as Satparnaka ·Introduction ५३ 4, 4,--1--)1 Some words need retouching here and there Secondly, Nos 112, 113 and 119( 3 ) are of the Pañcapadi type, and there is seen some uncertainty of syllabic calculation, as our text is based on a single Ms Thirdly, Nos 148 and 155 (=2) look like the Mahinubhāyī type (12 6,4, 2 or 4x3, 6x2) ? And lastly, No 154 (-1) is a Samkulaka ( 16 6,4, 4, 2,)Thus there are nineteen verses in Apabhramśa, in different metres "Even in the gathas we find Apabhramya forms intruding here and there Looking at the formation of this text, there are reasons to suspect that the basic compilation has been subjected to inflation by the addition of verses here and there, from time to time First, there being no topical divisions in the work, verses of allied contents are found in different places for instance, a durjana is described in No 28 and also in No 69 etc Secondly, the Apabhramsa verses could not have had a legitimate place in the basic Gathikoša, obviously a thesaurus of Githás Lastly, some verses are added even after the gātha No 157, which is more or less the concluding Mangala of the work Though this Gathokośa has no divisions of Vajjis or Paddhatis or specification of any names of authors of verses, a close study of the gathās shows that very often verses of kindred contents come in a group here and there Of course, the grouping is neither thorough nor well-planned, possibly on account of later interpolation It is difficult to sort all the verses according to topics, but the following subjects strikingly catch one's attention in this Kośa Sujana (Nos 2,6,7, 26, 27, 31, 40-2, 81-2, 85, 90-1, 95, 125 etc), Durjana, ( Nos 28 -30, 32, 35, 37 8, 50-1, 63, 69-70, 83, 86, 88–9, 92-3, etc ), Daiva, Vidh or Pūra kría (Nos 3, 106, 108-115, 117-18, 126 etc ), Sthaura (Nos 52-4, 152-5 etc.), Mura ( Nos 131-36 etc ), Rddhı ( Nos 140-46 etc ), Guna and Dosa (Nos 8-9, 127-30 etc), Dharma ( Nos 15-17, 164 ), ksama (Nos 33-4, 72-3 etc ), Mahila (Nos 59-60, 78 etc ), etc If some such other collections are discovered in future, it would be possible to understand more clearly the nature and the format of the basic Gātnākosa The possibility of there being many such Gathākošas should not be ruled out, and we know, as Hāla says (Gathasaprašan, 3), that his Koſa was compiled by picking up verses from a vast number of floating gathis This is further confirmed by Bana ( Harsacarita 13 ) that Sātavāhana made an immortal refined treasure of sons, adorned with fine expressions of purest character lıke jewels 1 H D VELANLAR Chandonušasana (Bombay 1961) pp 337, 351 and corresponding references 2 ibid, p 341 No. 12 with cross references 3 Ibid p 342 No 39 with crass references ·५४ actrocuttie Tlus Gathakośa in its present form is a Jaina recension The opening verse refers to Mahāvira Verse No 62 pays glowing tributes to Vardhamāna Then verses Nos 4,61, 80, 156 and 158 are obviously Jaina in outlook There are, however, many verses which contain references to non-Jaina festivities' deities and mythological events There is reference to Indramaha in verse No 19 Divinities like Krsna Hara Samkara, Janardana etc are referred to niore than once (Nos 106, 114, 116, 117, 118, 120, 142 etc ) Thus even in this Jaina recension the basic cosmopolitan outlook is maintained In an anthology like this, it is always possible to insert or to omit any verse without being easily detected, and it is well known how the different recensions of the Gasha sapiafati and Vajjalaggam have varying oumbers of gathās or verses Even a casual study of this Gathakośa shows that it has got a number of verses common with the Vajjalaggam as well as the Gatha saptasan These common verses are not perfectly identical They show differences in words here and there Obviously they might have been reproduced by the compilers from memory rather than meticulously copied from Mss Any way the following verses deserve comparison Garhakosa V'ajulagganil Gathasaplašali" 2 84 9 82 23 88 25 147 27 34 III 50 31 39 81 33 $57 II 63 89 62 102 1 41 117 132 748 134 64 Jul 17 Further, Nos 108 and 128 of this Kost are found in the Samaraierakaha! (op 131 and 127) of Haribhadra The verse No 47 has some parts common with 7 verse quoted in the story of Agadadatia (No 75 ) found in the commentary of Devendra on the Urtaradhja ang 129 1 Biblio Indica No 227 Calcutta 194 2 NS cd Bombay 1933 3 Bblo Indica No 169 Calcutta 1926 4 For further studes see Pror A Parmardkans Intro ( 36 T) to the Vajfalegon Ahmedabad 1969 ·॥ अथ गाथाकोशः॥ निजरिय जरा-मरणं वंदित्ता जिणवरं महावीरें । छप्पण्णय-गाहाओ वोच्छं मुयणस्स जोग्गाओ ।।१।। सुयणे सच-समिद्धे अलिय-दलिदे सहाव-संतुट्टे । तर-नियम-धम्म-मइए सिमा वि गहा समा होति ।।२।। गयणम्मि गहा सयणम्मि सुविणया सउणया वणग्गेसु । तह बाहरंति पुरिसं जह दिढं पुल्य कम्मेहिं ॥३॥ सव्वे ताह यसत्था सउणा सुमिणा गहा य नक्सत्ता । तिहुयण-मंगल-निलयं हियएण जिणं वहंतस्स ॥ ४॥ कत्थह न करइ मोल्लं सुवणयं कत्थ यो वंदो । कत्थड सरल-सहारो जणो [उ] अरमाणणं लहइ ॥५॥ [संस्कृतच्छाया ] निर्जरितजरामरण पन्दित्वा जिनपर महावीरम् । छप्पण्यायगाथा: यक्ष्ये सुजनस्य योग्या ॥१॥ सुनने सयसमृद्धे अलीकदरिद्रे स्वभावमतप्टे । तपो- नियमधर्ममतिके विपमा अपि ग्रहा समा भान्ति ॥२॥ गगने प्रहा शयने स्वप्ना शकुनका नामेषु । तथा व्याहरन्ति पुरुष यथा दिष्ट पूर्वकर्मभि ॥३॥ से तस्य प्रशन्ता शकुना स्वप्नाः महा च नक्षत्राणि । निमुनमगलनिलय हृदयेन जिन वहत ॥ ४ ॥ कुत्रापि न क्रियते मूल्य सोपणक कुत्र (चित) दर्भगो वन्ध । कुत्रचित् सरलस्वभावस्तु जन अरमानन लभते ॥५॥ 10 छप्पनय 2D हुति 31 मुविण वा 4c तिहुअण 5 B सुवनय ·५६ छप्पण्णयगाहाओ दत्यो डहइ रवी अग्गी अगेहि फरसिओ डहह । डहइ पिय-विप्पओगो सुयणो अईसणे डहइ ॥६॥ डहए सुयण विओगो डहइ अणाहत्तणं परविएसे। डहड य अन्भक्साणं डहइ अकजं कयं पच्छा ॥७॥ संत-गुण विप्पणासे असंत-दोसुब्भवे य जं दुक्ख । तं सोसेड समुई किं पुण हिययं मणुस्साणं ॥८॥ संतेहि असंतेहि य परस्स किं जंपिएहि दोसेहिं । अत्थो जसो न लब्भइ सो य अमितो कओ होइ ।। ९॥ महुरेण जिणह कडयं खमाएँ दप्पं गुरुं पणामेण । सतोसेण य लोहं कलहं च अजंपियव्वेण ।। १० ।। एक सुकरण तृसह जाव सयं दुक्यिाण चोलेइ । ससरीरे वि न सका दियहे दियहे पियं काउं॥ ११ ॥ कह नाम तस्स पावं चिंतिज्जइ आगयम्मि कोहम्मि । चंपय-दल-सुकुमालो जस्स घरे ऑल्लिओ हत्थो ॥१२॥ दूरस्थ दहति रवि अग्नि अङ्ग स्पृष्ट दहति । दहति प्रियविप्रयोग सुजन अदर्शने दहति ॥ ६॥ दहति सुजनपियोग दहति अनायता परविदशे । दहति च अभ्याख्यान दहति अकार्य कृत पश्चात् ॥ ७ ॥ सद्गुणविप्रनाशे असदोषोद्भवे च यदु खम् । तत् शोषयति समुद्र किं पुनर्रदय मनुष्याणाम् ॥ ८॥ सद्भि असद्भि च परस्य किं जल्पित दोपै । अर्थ यश न लभ्यते स च अमित्र कृत भवति ॥२॥ मधुरेण जय कटुक क्षमया दर्प गुरु प्रणामेन | सतोपेण च लोभ कलह च अजल्पितव्येन ॥ १०॥ एकसुकृतेन तुम्थत यावत् शत दुष्कृतानाम् अतिशमति । स्वशरीरे अपि न शक्य दिवसे दिरसे प्रिय कर्तुम् ॥ ११ ॥ क्य नाम तस्य पाप चिन्यते आगते क्रोधे । चम्पकदलसुकुमार यस्य गृहे आदित HAR 6cपि D असणे 7 सहर मुअण एसो C अ, १० भन्यो 12 अपय D उ-िभो ·सस्कृतच्छायाच पिय-पाहुण-आगमणे अप्प-दुपंतस्स सज्जण-जणस्स । मरणाओ अमहियं उप्पाइ माणसं दुक्खं ।। १३ ॥ न हु अइभरियं धम्मइ जह भरियं तह सुहारहं होइ। पंचम्मि न य किलिम्मइ गओ वि पिय-पाहुणो होइ ॥१४॥ ते धन्ना जे धम्म सुदु वि जागति सुगु नि करंति । जीविय-सारमसार खणेण परियत्तए सव्वं ।। १५ ।। सा माया सो य पिया तं मित्तं बंधवो य सो चेव। जो हिय-निस्सेस-कर धम्मस्स पहे नयं देह ॥ १६ ॥ नवि तं करेइ माया पिया य पुत्तो य पंधन-जणो य । जं पुरिसस्सायरिया करति धम्म उवइसंता ॥ १७ ॥ कि अच्छह वीसत्या दियहा बोलति तुरिय-पहिय च । ते य न गणंति तुम्मे तुब्मेहि नवि य गणिजंति ॥१८॥ तुट्ठा होति मगुस्सा इंदमहो आगो ति रमणीओ। नवि जाणंति पराया पडिया संबच्छर-सलाया ॥१९॥ हस्त ॥१२॥ प्रियप्रापूर्णकागमने अल्पदुष्प्रान्तस्य सज्जनजनस्य ! मरणाद् अभ्यधिक उत्पद्यते मानस दु खम् ।। १३ ।। न खल्ल अतिभृत धमति यया भृत तथा सुखायह भवति । पश्चसु न च काम्यति गत अपि प्रियप्राचूर्णकः भाति ॥१४॥ ते धन्या ये धर्म सुष्टु अपि जानन्ति सुष्टु अपि कुन्ति । जीवितसारम् असार क्षणेन परिपतते सर्पम् ॥ १५ ॥ सा माता स च पिता तन्मित्र बान्धय च स च एव । य हितनि श्रेयसकर धर्मस्य पथे नय ददाति ॥१६॥ नेय तत्करोति माता पिता च पुत्र च बान्धवजन च । यत् पुरुषस्य आचार्या कुर्वन्ति धर्ममुपदिशन्त ॥१७॥ किम् आध विश्वस्ता दिवसा अतिझामन्ति चरितपथिका इन । ते च न गणयन्ति युष्मान् युप्माभि नैव च गण्यन्ते ॥ १८॥ तुष्टा भान्ति मनुष्या इन्द्रमह आगत इति रमणीय । नेव जानन्ति घराका पतिता । 13 D दुप्पतरस सजण, D माणुस 16 c हियनिमेसकर D पहेण वदेइ 18 D तुम्मे विय 19 4 हुति ·५८ छप्पण्णयगाहाओ उच्चासणो महिच्छो आणाइतो य निरुपयारीओ। अलसो पिय-जिम्मण रूमणो य न चिर पिओ होइ ॥२०॥ सहस त्ति पीइमंता अत्थक्के जं व तं व जंपंता। पासे य निवसंता पियाय सत्तुत्तणमुति ॥ २१ ॥ नीयं अइक्षमतो पुन्याभासी पिया अपंतो। छंदं अणुयत्ततो वेसो वि जणो पियो होइ ॥२२॥ छंदं जो अणुयत्त मम्मं रोहइ गुणा पयासेइ । नहु नवरि माणुसाण य देवाण वि दुल्लहो होइ ॥ २३ ॥ आवं ति य एवं ति य वोत्तव्यं पडिएण पुरिसेण । इयरो पि होइ तुट्ठो डयर पि तत्तियं चेव ॥२४॥ छाइ पहुस्स ललियं पियाएँ माणं समा समत्यस्म । जाणंतस्स य भणियं मोण च अयाणमाणस्स ॥२५ ।। सहइ न कडुयं जंपड दोसे न लहइ गुणा पयासेड। रूसंताण न रूसइ दक्सिण्ण-महाभडो सुयणो ॥ २६ ॥ सरसरशलाका ॥ १९॥ उच्चासन महच्छ आज्ञापयन् च निरुपकारी। अलस प्रियभोजन रोषण च न चिर प्रिय भवति ॥२०॥ सहसा एस प्रीतिमन्त अननसरे यद्वा तद्वा जल्पन्त । पार्श्वे च प्रियाय निरसन्त शत्रुन्त्रमुपयन्ति ॥ २१॥ नीच च अतिक्रामन् पूर्वाभाषी प्रियाणि जल्पन् । छदम् अनुक्र्तमान द्वेष्य अपि जन प्रिय भवति ॥ २२ ॥ छन्द य अनुवर्तते मर्म रोधयति गुणान् प्रकाशयति । न खलु केवल मनुष्याणा च देशनाम् अपि दुर्लभ भवति ॥ २३ ॥ आमम् इति एवम् इति वक्तव्य पण्डितेन पुरुषेण । इतर अपि च भवति तुष्ट इतरद् अपि तापद् एस ॥२४॥ शोभते प्रभो ललित प्रियाया मान क्षमा समर्थस्य । जानत भणित मौन च अजानत ॥ २५ ॥ सहते न कटुक जल्पनि दोषान् न लभने गुणान् प्रकाशयति । रुप्यता न स्पति दाक्षिण्यमहाभट 22 A Tीय च अ° पुनमामी 23 3 मम रा गुणा 260मिन ·मस्वृतछाया च मुयणो न चेन रूसह अह रूमइ मंगुलं न चिंतेड । अह चिंतेइ न जंपड अह जंपइ ललिओ होइ ॥ २७ ॥ जं दुजणस्स सुयणो लजाए सहइ छिन्नलजस्स । तं जाणड निल्लज्जो एसो असमत्थओ सहह ॥२८॥ अणुयत्तियं न-याणइ पिये वि भाणिए नि अप्पियं भणइ । दाणेण न संपञह नस्थि उवाओ सलयणस्स ।। २९ ।। बज्झट मंतेहि विसं हत्थी रज्जूहि सेउणा सलिलं । पयइ विसमस्स बंधो न याणिमो दुज्जण-जणस्स ॥३०॥ सव्वस्स एस पयई पियम्मि उप्पाइए पियं काउं। सुयणस्स का वि पयई अफए वि पिए पियं काउं ॥३१॥ फजम्मि समापडिए अणुयत्तह दुजणं पयत्तेण । विसमासा किर जायइ अमयाउ विसं न संभवड ॥ ३२ ॥ जइ वि रामा परिभूया जइ वि समंतस्स आयरो नत्थि । तह वि समा खमियया सम सरिमो बंधो नत्थि ॥३३॥ सुजन ॥ २६॥ सुजन न चर रष्यति अथ रुप्यति अनिष्ट न चिन्तयति । अथ चिन्तयति न जल्पनि अथ जस्पति जतो भाति ।। २७ ।। यद् दुर्जनस्य सुजन लज्जया सहते दिनल स्य । तद् जानाति निर्लज एप असमर्थक सहते ॥ २८ ॥ अनुमतित न जानाति प्रिये अपि भणिते अपि अप्रिय भणति । दानेन न मपाद्यते नालि उपाय खलजनस्य ।। २९ ॥ बध्यते मन्त्र विष हस्ती रज्जुभि सेना सलिलम् । प्रकृतिविषमस्य वन्य न जानीम दुर्जनजनस्य ॥३०॥ सर्वस्य एपा प्रकृति प्रिये उपादिते प्रिय कर्तुम् । सुजनस्य कापि प्रकृति अकृते अपि प्रिये प्रिय कर्तुम् ॥ ३१॥ कार्ये समापतिते अनुवर्तध्व दुर्जन प्रयनेन । विषम् आशा (विषमाशा ) कि जायते अमृतात् विष म मभवति ।। ३२ ।। यद्यपि क्षमा परिभूता यद्यपि क्षममाणस्य आदर नास्ति 290 खलयजगस्स 33 समिअन्धा ·६० छप्पण्णयगाहाओ कह तस्स रूसियव्वं जस्स पणामो पुणो वि कायव्यो। अचंत-निग्गुणस्स वि कह सका रूसिउं तस्स ।। ३४ ॥ रोसस्स खमा दंडो काम-गुणाणं निरंभणा दंडो। दुज्जण-जणस्स कलहुज्जयस्स परिवज्जणा दंडो॥३५॥ भदं पहू सुयाणं अपराहेऊण बद्ध-बइराण । पणियइय-बच्छलाणं मुहुत्त चंडिक्सोसाणं ॥ ३६ ॥ बीहेयन्वं दुज्जण-जणस्स निच्चं पलोट्ट-जीहस्स । वरनरयण-निज्झरस्म व वयण-करालं यहंतस्स ॥३७॥ अत्थक्कु जंपए पयह-पायर्ड सबलोय-तत्तिल्लं । तं माणुस वेयालं पुहई वि ससंकिया भमइ ।। ३८ ।। नीओ खणेण रच्चइ रत्तो संतो विरच्चइ खणेण । नीओ विरत्त मेत्तो भामेइ घराघरि दोसे ॥३९ ।। सुयणो चिरस्स रच्चइ रत्तो संतो विरच्चइ चिरस्स । सुयणो जइ वि विरच्चइ तह वि न दोसे पयासेइ ॥४०॥ तथापि क्षमा क्षन्तव्या क्षमासदृश बान्धर नास्ति ॥ ३३ ॥ कय तस्य रोपितव्य यस्य प्रणाम पुनरपि कर्तव्य । अत्यन्तनिर्गुणरयापि कय शक्य रूपितु तस्य ॥३४॥ रोपस्य क्षमा दण्ड कामगुणाना निरोधन दण्ड । दुर्जनजनस्य कलहोद्यतस्य परि. वर्जन दण्ड ।। ३५।। भद्र प्रभु सुताना(अथपा, स्वकाना )अपराध्य बद्धवैराणाम् । प्रणिपतितासलाना मुहूर्तचण्डेकरोपाणाम् ॥३६॥ मैतव्य दुर्जनजनात् नित्य रहस्य- मेदिन । वररदन निझरस्य इस वदनकराल वहत ॥३७॥ अननरत जल्पति प्रकृतिप्रकट सालोकतापदम् । त मनुष्यवेताल पृथ्वी अपि सशक्षिता भ्रमति (वहति ) ॥ ३८ ॥ नीच क्षणेन रज्यते रक्त सन् विरश्यते क्षणेन । नीच रिक्तमात्र भ्रामयति गृहे गृहे दोषान् ।। ३९ ॥ सुजन चिरात रज्यते रक्त सन् रिज्यते चिरात् । सुजन यधपि विरज्यते तथापि न दोपान प्रकाशयति ॥४०॥ 38 भन्छन माणुस 34A रूसिभ 36A पापाराण, D रोमा 39 cमित्तो Pघरापरि ·गरानच्छापा च छुल्लुच्छलेइ ज होड उणयं रिनयं कणयणे । भरिया. न चुच्चंति सुपुरिम-विष्णाण-भंडाई ॥ ४१॥ तं साह जरिज्जातं जपह महायणे जोगा। तं जपति सुपुरिसा कालेण विन लंघेह ॥ ४२ ॥ ततिय-मत्तं पह जेसिप-मेत्तस्म निलं चाह । तं उक्सवेह भार जं अद्ध-पहे न छाडेह ।। ४३ ।। युन्झति नाम भारा ते च्चिय युझंति वीममंतहि । सील भरो वोदयो जायज्जी अपीसामो॥४४॥ जो सक्यं न यागड सुविसुद्ध-पाइयं पि योत्तुं जे । मोया तु तस्स सरणं नीसरणं अहव परिमाए ।। ४५ ॥ उच्चं न सिक्सिओ अद्ध मिक्सिओ सिस्सिओ कुमालाए । जो वहइ विउस-सायं सो मरिसो संनियाएण ॥ ४६॥ को कुरलयाण गंध करेड् महुरत्तणं च उच्ण । पर-हत्यीण य लीलं विणयं च कुलप्पभूयाणं ॥४७॥ उच्छलति यद्धपति ऊन रिक्त क्यण करणायते । भरितानि न अवन्ति सुपुरुषविज्ञान- भाण्डानि ।। ४१ ॥ तत् खादत यद जीर्यते तद जल्पत यद महाजने योग्यम् । तद् जल्पन्ति सुपुरुषा कालेनापि यद् न लड्ध्यते ॥ ४२ ॥ तान्मान जस्पत यानमार स्पष्ट जल्गय । तम् उक्षिपत भार यम् अर्थपथे न व्यनय ॥ ४३ ॥ उह्यन्ते नाम भारा ते एक उह्यन्ते विधाम्यनि । शीलभर रेढव्य यापजीयम् अविश्रान्तम् ॥ ४४ ॥ य मस्कृत ने जानाति सुपिशुदप्राकृतम् अपि वस्तु । मौन तु तस्य शरण नि मरणम् अथवा परिषद ॥४५॥ उच्च न शिक्षित अर्धशिक्षित शिक्षित कुशालायाम् । य रहति विद्वाद स सदृश मनि- पातेन ॥ ४६॥क कुवल्याना गन्ध करोति मधुरता च इथूणाम् । परहस्तिना 4D विधाण 427 जोग 43 पित्त, निक्य च इह 44 B दुन्यति 4SA उच्चन्ह सिरिकओ ·२ छप्पपणयगाहाआ अणुयत्तह भगह पियं जं कन्जं तं सुणेह हियएण। महुरं लवइ मयूरो सविसं च भुयंगमं गिलह ॥ ४८ ॥ उच्छ महुरो सोमो चंदो [तह ] चंदणं चिय सुसुरभि । अभिजाओ य कुलीणो को दोसो आयरो चेव ॥ ४९ ॥ जो गुड-कयाएँ वायाएँ जंपए निस-कएण हियएण । सो विलनाओघ सप्पो बज्जयब्यो पयत्तेण ॥ ५० ॥ अहिडे वि सलयणे नामग्गहणे यि होइ आसंका। अलिय-पलते वि अही अहि ति भण को न बीहेइ ॥५१॥ संडेव-पडिय-पच्चुहिएण सीएण थरहरतेण । थेरेण पहे रुनं तारुणं संभरतेणं ॥५२॥ विवरीया धेर-मई वारिजंती य जाइ थेर-मई। कालो तेत्तिय-थामं न पच्छसे पंडर सीसं ।। ५३ ।। तं जि सरीरं तं जि मुहु ताजि लोयणयाई । नाइ विही सीस चरइ दिन पाउ जराए ॥५४॥ च लीला विनय च कुलप्रसूतानाम् ॥ १७ ॥ अनुवर्तव्य भगत प्रिय यत् कार्य तत् शृणुत हृदयेन । मयुर लपति मयुर सविष च भुजङ्गम गिलति ॥४८॥ इक्षु मधुर सौम्य चन्द्र चन्दनम् एस सुसुरभि । अभिजातश्च कुलीन के दोष आदर चैर ।। १९ ।। य गुडकृतया वाचया जल्पति विपकृतेन हृदयेन । स बिलगत इस सर्प वर्जनीय प्रयत्नेन ॥ ५० ॥ अदृष्टे अपि खलनने नाम- ग्रहणे अपि भवति आशका । अलीकमलपिते अपि अहिरहिरिति भण क न निभेति ॥ ५१ ॥ जलशिलापतितप्रयुथितेन शीतेन कम्पमानेन । स्थविरेण पथि रदित तारुण्य सस्मरता ॥५२ ॥ विपरीता स्थपिरमति वार्यमाणापि ऐति स्परिरमति । काल तागन् विस्तीर्ण न प्रेक्षसे पाण्डुर शार्पम् ॥ ५३॥ नदेय शरीर तदेव मुरा ते एर लोचने । ननु विधि शीर्ष चरनि दत्त पाद. 500वि 52.देवयपडि, दामन 54 Dपाभी ·मस्कृतच्छाया च ६३ तई पहु धणिय घरेण घरु नयणिहि दाइय सोय । एवहि जर-नीहोडियउ पडिजिय अच्छड़ एहु ॥५५॥ लट्ठी-धरिय-कडेवर गय-जोवण एवमेव संतुह । सहइ कडुयं पि भणिओ गओ तुम रूसिङ कालो।। ५६ ॥ सिरु पलियउँ मुहुँ बलि-भरिउ जर लग्गी हय नाम । मरण होइ अचिंतियउँ धम्मु करहि जिय नाम ।। ५७॥ चय महिलं मुह-कइयं चय मित्तं नस्थि जत्थ सम्भावं। चय सामियं अदायं चयाहि परिभ्य वामं च ।। ५८ ॥ आलत्तं चिय रूसइ भिउडि काऊपा देड़ उल्लावं । महिला-छलेण पुरिसं बाहेइ पुराणयं कम्मं ॥ ५९॥ . महिलाण एस पयई मच्चस्स करति वेमणस्माई। तस्स न करति नवरं जस्स अलं कामयंते गं ॥६॥ पिय-जण-अपत्त-भोगा बालत्तणयम्मि गहिय-मामण्णा। अहिट्ठ-पिय-विओगा जियंति मुणिणो सुहं लोए ।। ६१ ।। जरया ॥५४॥ तदा प्रभु धन्य गृहे गृहे नयनै दर्मित स च । अधुना जराजरित. पराजित आस्ते एप ॥५५॥ यष्टिकृतकलेवर गतयारन एरमेय संतुष्टः । सहते कटुकमपि भणित गत तर रोपितु काल ॥ ५६ ॥ शीर्ष पलित मुख बलिभरित जरा लग्ना हता नाम । मरण भवति अचिन्तितं धर्म कुरु जीर नाम ।। ५७ ॥ न्यज महिला मुखकटुका त्यज मित्र नास्ति यत्र सद्भार । स्पज खाभिनम् अदातार त्यज परिभूत वासम् ॥ ५८ ॥ आलप्तम् एर रुप्पति भृकुटिं कृत्वा ददाति उल्लापम् । महिलाळलेन पुरुष बाधते पुराण कर्म ॥ ५९॥ महिलानाम् एषा प्रकृति सरस्य कुर्वन्ति वमनस्यानि । तस्य न कुर्वन्ति केवल यस्मै अल कामयन्ते ननु ।। ६० ।। प्रियजन-अप्राप्तभोगा बालवे गृहीतश्रामण्या । 568 जोयण 57A बल, C अचितिय 603 करिति 61B सामना ·६४ छप्पण्णयगाहाओ सुलभो विमाण वासो एग च्छता य मेइणी सुलभा । लोगम्मि नारि दुलहा पाया जिण बद्धमाणस्स ॥ ६२॥ उच्च सहाय महुरो नियो कदुओ हुयासणो इहणो । सुयणस्स दुजणस्स य पयइ-विसेसो सहावेण ॥६३ ॥ जं उप्पलस्स पत्तेण छिजए किं व सत्थ-मग्गेणं । महुरम्म माणियन्वे किं ते कडुएण भणिएण ।। ६४ ।। महुर-बयणेहिं आसासिएल्लया जे गया परविएस । ते ता. संभरंता अन्नत्थ रइं न बंधति ।। ६५ ।। कडय-जयहिं निभच्छियल्लया छिन्न-पेम संबंधा । ते ताई संभरता तत्तो य परे ण वचंति ।। ६६ ।। धन्नाण हियं च मियं च गाहयं देस-काल-भणियं च । न य परलोय विरुद्ध गुण-पत्तटुं भणइ जीहा ।। ६७ ।। एसा सत्ति-पहारे य कस-पहारे य वल-पहारे य । उच्छहइ दयावेउं दुविणीया अत्तणो जीहा ॥६८॥ अदृष्टप्रियपियोगा जीपन्ति मुनय सुख लोके ।। ६१ ॥ सुलभ विमानवास एकच्छत्रा च मेदिनी सुलभा । लोके केवल दुर्लभौ पादौ जिनमानस्य ॥६२॥ इक्षु स्वभावमधुर निम्य कटक हुताशन दहन । सुजनस्य दुर्जनस्य च प्रकृतिपिशेपा स्वभावेन ॥ ६३ ॥ यद् उन्पलस्य पत्रेण विद्यते किं वा शस्त्रमार्गेण । मधुरे भणितव्ये कि ता कटुन भणितेन ॥ ६४ ॥ मपुरवचनै आ पासिता ये गता परविदेशम् । ते तानि सस्मरन्त अन्यत्र रतिं न बप्नन्ति ॥ ६५॥ कटुकरचनै निसिता दिनप्रेममान्धा । ते तानि सस्मरन्त तत च पर न व्रजन्ति ॥६६॥ धन्याना हित च मित च ग्राहक देशकालभणित च । न च परलोकविरुद्ध गुणप्राप्तार्य भणति जिता ।। ६७ ॥ एपा शक्तिमहारान् च कशप्रहारान् च बलप्रहारान च। उसहते दापयितु दुनिीता आमनो 64 पत्तण c भाणिअमे ·यस्तच्छायाच जो दुजगंण मेची करेट सुयणो ति नाम कलिऊण। सुविणप-लद्धो व निहीं पच्छा इच्छं न पूरेड ॥ ६९ ॥ दुज्जग-मंसम्गीए आपाए उच्छु-संड-महुगए । विममिन अणाय-गीयं पच्छा होई अपत्यालो ।। ७० ॥ बड कंचणं गिरीओ जायह [मोतिय] च हत्याओ। विगओ य बुलीणाओ को दोसो आयरो र ॥७१॥ पडिक्यण-समस्येणं सहियत्वं दुअगस्य हियएण । नय पहिम्मि निलीणो वसहस्स सिरि हरइ काओ ॥७२॥ एको समाएँ दोसो सभालंकार-भूसिय-गुणाए । असमत्यो ति गणिजड जं पुरिसो दुअल-जणेग ।। ७३ ॥ तिसु जे अदिट्ट-पुला राय-कुले गुरु-कुले य पेमामु । विण्णाण-माण-लडहत्तणाण ते काहिरा होति ॥७४।। नाउण य विण्णाणं कारुण य ममर-माहम कम्मं । लंघरुण य मेरु पुरोहि विगा सुहं कत्लो ।। ७५ ॥ स्वप्नल्ध जिला ।। ६८ ॥ य दुर्जनेन मी करोति सुजन इति नाम क्लयिका । र निषि पथात् इच्छा न पूरयति ।। ६९ ॥ दुर्जनससर्गेण आपाते इक्षुखण्डमधुरेण । विमिर (विममिय) अज्ञातीन पवाद् भवति अपथ्य ।। ७० ॥ यदि काञ्चन गिारत जायते माक्तिक च हस्तित । विनयश्च कुलीनात् को दोपो आदर चैर ॥ ७१ ॥ प्रतिपचनसमयेन सहितन्य दुर्जनस्य हृदयेन । न च पृष्ठे निलीन वृषभस्य निय हरति काक ।।७२ ॥ एक क्षमाया दोष सालकारभूषितगुणाया । असमर्थ इति गण्यते यत् पुरुष दर्जनजनेन ॥७३॥ त्रिषु ये अदृष्टपूनी राजकुले गुरुकुले च वेश्यासु विज्ञान-मान-विदग्पताभ्य ते बाह्या भवन्ति ।। ७४ १६ बाला च विज्ञान इत्याच समरसाहम कम । लधिया च मेरु पुण्य पिना सुख कुत ॥ ५५ ॥ काले 69 A मित्ती B मुयशु Cय निहिं 0 इच्छि 70 C अगा, D अपच्छाओ 71 8 जायमा विपच 72विसयिब्ध 740 ते पाहिराति ·छपप्णयगाहाआ काले उपणिजंती थेवा वि महोसही जियावेह । अमय-रस-मीसिएण वि मयस्म कि लाक्यपरोण || ७६ ॥ न्हायस्स य धोवती जिमियस्स यच ते च तंबोलं । अवसर पहिया गाहा तिनि वि मगं विसेमंति ।। ७७॥ नीयं च लद्ध-पसरं सिष्पि-पउत्तं च अत्य-मंजुर । महिलायत्तं च घरं तिनि विसले विसंसति ।। ७८ ।। थके भणियं सोहइ थके भणियं सुहापहं होइ । अत्थक्के पुण भणियं कयं पि कजं विणासेइ ।। ७९ ।। किं तं मेह पलायह जं सरणं नत्थि तिहुयणे सयले । मोत्तुं जिणंद-वयणं सेमं सव्वं क्लयलेइ ।। ८० ॥ सुयणो सरल-सहायो मालिशंतो वि दुजपा-जणेग । छारेण दप्पणो बिय अहिययरं निम्मलो होइ ।। ८१ ।। सुयणस्स दुजणारूसियस्स कड्डयाइँ भन्नमाणस्स । कमल-मउले व्च भमरो नाहिर-हिंडी भमड रोसो ॥ ८२॥ उपनीयमाना स्तोकापि महोपधि जीपयति । अमृतरसमिश्रितेनापि मृतस्य किं लागकरसेन ॥ ७६ ॥ स्नातस्य च पिलेपन भुक्तस्य च यच तच ताम्बूरम् । अपसरपठिता गाथा तिस्रोऽपि स्वर्ग विशेषयन्ति ।। ७७ ॥ नीच च लब्धप्रसर शिल्पिप्रयुक्त च अर्थनयुक्तम् । महिलायत्त च गृह त्रीणि अपि शल विशेष- यन्ति ।।७८॥ स्याने भणित शोभते स्याने भणित सुखावह भवति । अस्थाने पुनर्भणित कृतमपि कार्य विनाशयति॥ ७९ ॥ किं तत् मेध प्ररूपसे यत् शरण नास्ति त्रिमुग्ने सकले । मुक्चा जिनेद्राचन शेष सा कटकल इति ।। ८० ॥ मुजन सालखमार मलिनीक्रियमाण अपि दर्जनजनेन । क्षारेण दर्पण इन अधिकतर निर्मल भाति ।। ८१ ॥ सुननस्य दर्जनारुष्टस्य क्वानि मणत । कमलमुडुले हा भ्रमर वाशाटन भ्रमति रोप ॥ ८२ ॥ यया यया अनुप्रयते --- 77Aधोवनी 78Aपित्त 81 मता गिर 2cमागे ·सस्कृतच्छाया च जह जह अणुयत्तिज्जइ तह तह नीयत्तणस दोसेण । वट्टा-धूली व खलो चडइ सिरे नत्थि संदेहो ।। ८३ ॥ जेण विणा नवि भज्जइ अणुणिज्जइ सो कयायराहो वि । पत्ते य नगर-दाहे भण कस्स न बल्लहो अग्गी ॥ ८४!! तं जपंति सुपुरिसा तं चिय पमुहे करति पडिवत्ती। रयणायरो व्य वेलं कालेण विजं न लंघेह ॥ ८५॥ पर-तत्ति-तग्गय-मणो दुस्सीलो अलिय-जंपओ चवलो । जत्थ न दीसइ लोओ वर्ण पितं चैव रमणीयं ।। ८६ ॥ जो जस्स निय-सहावो सजण-संगे वि सो तहा चेव । वाणो धम्मे वि ठिओ गुण-गहिओ तह वि मारेइ ।। ८७ ।। सल-संगे परिहरिए पंच्छह तिल्हेण जं फलं पत्तं । मयणाहि-सुरमि-गंधं पहु-सीसं पावियं जेण ॥ ८८ ॥ जेहिं चिय उन्भविया जाण पसाएण वढिय-पयावा । समरा डहति विझं खलाण संगो चिय विणासो।। ८९ ।। तथा तथा नीचत्वस्य दोषेण । रथ्याधूलिरिव खल आरोहलि शिरसि नास्ति मदेह ॥ ८३ ।। येन पिना नैव भृज्ज्यते अनुनीयते स कृतापराध अपि । प्राप्ते च नगरदाहे भण कम्य न बल्लभ अग्नि ॥ ८४ ॥ तत् जल्पन्ति सुपुरुपा तामेर प्रमुख कुन्ति प्रतिपत्तिम् । रनाकर इस वेला कालेनापि या न लवयति ॥ ८५॥ परतापतद्गतमन दु शील अलीकजल्पक चपल । यत्र न दृश्यते लोक पनमपि तदेव रमणीयम् ॥ ८६ ॥ य यस्य निजस्वभार सन्ननसगे अपि स तथा एव । वाण धर्मे ( धामनि ) अपि स्थित गुणगृहीत तयापि मारयति ॥ ८७॥ खलमगे परिहते पश्यत तिलेन यत्फल प्रासम् । मृगनाभिमुर- भिगन्ध प्रभुशीय प्रापित येन ॥ ८८ ॥ ये पर उद्भारिता येषा प्रसादेन वर्धितप्रतापा । शारा दहन्ति विन्ध्य खलाना मग एव विनाश ॥ ८९ ॥ 84A रजा 850 करिनि 89 B बट्टिय- D चिय ·६८ हप्पणयगाहाओ सुयणाण नेउराण य सुव्यंतो सुइमणोहगे सहो । सो चेप कण्ण-कडओ नियलाणं दड्ड-पिसुणाणं ॥ ९० ।। नागेहि वणं कागेहि उपवणं राउलं पिसुणएहि । रुद्धं मयहि जलं हयविहि सुयणो कहिँ जाउ ॥९१॥ तं नत्थि नरद-घरं सयले महिमंडले भमंताणं । जत्य अकारण-कुविया दो तिणि सला न दीति ।।९२ ॥ अचंत-निम्मलागा वि मोल्ल महम्घाग मार-गल्याणं । मणियारों बसलयणो रयणाग वि कुणइ छिड्डाई ।। ९३ ।। जासिं चेव नईणं वमहा घुटंति पाणियं तिसिपा । तासिं चैव नईणं सिंगेहिं तडी विणासति ॥ ९४ ॥ सरिसे माणुस-जम्मे डहह सलो सजणो सुहावेइ । लोहं चिय संनाहो रक्सड जीयं असी हरड ॥९५ ॥ जान्हा-जलेण चंदो धुवइ कलंक दिसाबा-मुहाण । न य धुवइ निय-कलंकं सव्यो मुज्झइ सकज्जेसु ।।९६ ।। सुजनाना नपुराणा च श्रयमाण श्रुतिमनोहर शब्द । सएर कर्णकटुक निगडाना दग्धपिशुनानाम् ॥ १०॥ नागे वन काके उपवन राजकुल पिशुनकै । रुद्र मकरे जल हतरिघे सुजन कुत्र यातु ॥ ९१ ] तत् नास्ति नरेन्द्रगृह सकले महीमण्डले भ्रमताम | यत्र अकारणकुपिता द्विता खला न दृश्यन्ते ।। ९२ ।। अत्यन्तनिर्मलानाम अपि मूल्यमहााणा सारगुरुकाणाम् । मणिकार इव खलजन. स्नानाम् अपि करोति विद्राणि ॥१३॥ यासा चैत्र नदीनां वृषभा पिबन्ति पानीय तृषिता तासा चा नदीना शझ सदी• पिनाशयन्ति ॥९४ ॥ सदृशे मानुषजन्मनि दहति सल मजन सुग्वयति । लेहमेव मनाह रक्षति जीवम असि हरति ।।९५॥ योस्नाजलेन चन्द्र धारति कल दिशारधूमुग्पानाम् । न च धारति निजकलई म मुगति सकार्यः ॥९६॥ य यस्य वर्तते हृदये स त । 96उरा 90cकन्न 910 जाओ 93D Pार 94 पिणामिति 950 रमद ·मरतन्छायान जो जस्म यट्टर हिया मोतं टावह सुंदर-महारं । बग्घी-छा जणणी भई मोमं च मन्नेह ।। ९७ ॥ रत्तो दुलो मृढो पुनि कुरगाहियो य चत्तारि । उपएमस्य अणरिहा अरिहो पण होइ मन्झन्यो ।। ९८॥ सन्यो परस्स पेन्छइ वालग्गाओ नणि छिशाणि । नियय-कयाइँ न पेच्छइ हिमगिरी-सिहरप्पमाणाई ।। ९९ ।। रत्ता पच्छंति गुणा दोमा पच्छंति में विग्छति । मज्झत्या पुण पुरिमा दोमा चि गुणा विपच्छति ॥१०॥ करिणो करि-मंघट्टे पत्थर-नियरे मुघण्या-रह या निवडइ वसण-कमवयम्मि मारो कुलीगाणं ॥ १०१ ।। मब्भार-नेह-मइए रत्ते गञ्चिज्जा नि जुत्तमिणं । अणहियए पुण हिययं जं दिज्जड नं जणो हमह ॥ १०२ ।। हीरति जे गुणेहिं बवगय-नेहा दि जेन नजति । रुपि जेसु अग्घड ते पुत्त कलिम्मि अन्यमिया ॥ १०३ ।। स्थापयति मुन्दरस्वभाव । व्याधीशार जननी भद्र माग्य च मन्यते ॥ १७ ॥ रक्त दुष्टः मूद पूर्व कुमाहित च चवार । उपशम्य अनहीं अहं पुनः भरति माध्यस्थः ।। ९८ ॥ सर्व परस्य प्रेक्षते बालापात मनूनि टिटाणि । निजातानि न प्रेक्षते हिमगिरिशिखरप्रमाणानि ॥ १९॥ रक्ता. प्रेक्षन्ने गुणान् दोषान् प्रेक्षन्ते ये विरक्ताः । माध्यस्था पुन पुरुषा दोपान अपि गुणान् अपि प्रेशन्ने ॥१०॥ करिणः करिमंघ अन्तरनिको मुवर्णग्वा इस । स्पष्टीमति व्यसनकपप सारः कुलीनानाम् ॥ १०१ ॥ सद्भावस्नेहमति के रक्त रयते इति युक्तमिदन । अहृदये पुनर्हदय यहीयते तद् जन. हसति ॥ १०२ ॥ हियन्ते ये गुणै. व्यपगतस्नेहाः अपि ये न ज्ञायन्ते । रुदितमपि येषु गोमते ते पुत्र कली अन्नमिताः ॥ १०३ ॥ 100A पिच्छति 102Boनग्जद ·७० छप्पण्णयगाहाआ विसम-सहावम्मि जणे न याणिमो कह गुणा विढप्पंति । हिम-सीयले वि किरणे नेच्छइ नलिणी मियंकस्स ॥१०४॥ सोहिय-संववहारो सम्भावो गरुयया समा तुच्छा। विहडंति बंधवाण य कलिकाल-पयावन्दोसेण ॥१०५।। कण्हस्स कालिओ फण-मणिम्मि सिट्टो जणरस कसिणो सो। देहुप्पना वि विसं चयंति देवे पराहुत्ते ॥१०६|| को व न दुक्खं पत्तो सुहं व भण कस्स सासयं अस्थि । कस्स निरतर-पणओ सोहग्गं कस्स अक्सलियं ॥१७॥ सब्यो पुव्य-कयाणं कम्माणं पावए फल-विवागं । अपराहेसु गुणेसु य निमित्त-मत्तं परो होइ ॥१०८।। नउ वि करतह सुपुरिसह जइ दइवह न सुहाइ । का वि अवत्थ स संपडइ जा चिंतगह न जाइ ॥१०९॥ अन्नह परिचिंतिजइ सहरिस-कंडुअएण हियएण। परिणमइ अन्नह चिय कज्जारभो विहिवसेण ॥११०॥ Human विषमखभावे जने न जानीम कथ गुणा अय॑न्ते । हिमर्शतलान् अपि पिरणान् नेच्छति नलिनी मृगाकस्य ।। १०४ ॥ शोधि (भि) तमन्यवहार सद्भार गुरुकता क्षमा तुच्छा। विघटयन्ति वान्धवाना च कलिकालप्रतापदोपेण ॥१०५॥ कृष्णस्य कालिय फणामणौ शासित जनस्य कृष्ण स । देहोपन्ना अपि विर्ष त्यजन्ति दवे पराङ्मुखे ।। १०६ ॥ को वा न दुख प्राप्त सुख वा भण क्स्य शाश्वतम् अस्ति । कस्य निरन्तरप्रणय सौभाग्य कस्प अस्खलितम् ॥ १०७ ।। सर्व पूर्वकताना कर्मणा प्राप्नोति फलविपाकम् । अपराधैषु गुणेषु च निमित्तमात्र पर भवति ॥ १०८ | नयमपि दुरंत सुपुरुपस्य यदि दैयस्य न सुभाति । कापि अपस्था सा सपद्यते या चिन्तयितु न याति ॥ १०९ ॥ अन्यया परिचिन्त्यते सहर्पवण्ड्युतेन हृदयेन । परिणमति अन्यया य कार्यारम्भ विधिरशेन ॥ ११ ॥ 105 0 या 106 1 मान, करियोमे 110 इंडण ·गगनमाया न विहिणा वि नडिअंतो मन्यो चिय भणट अट्ठमो चंदो। चंदस्म राहु-गहणे तडया को अट्ठमो आसि ॥१११ ॥ विउलु नहयलु रहारारुङ, दुप्पंच्छा तसु किरण, अत्थ-सिहरु दुग्गमु सुणिज्जह । विहि-विहियं च परिणमड, तेण सूरु राहि गिलिज्जड ।।११२।। भुवणप्फाल वि धणु समड, बन्युल हेहि डिओ ओह पेक्यु न कि गिलंत । देवाह वि एह दस सिहि करतु किं किं पिलिज्जड ।। ११३ ।। धनु सुवण्णउँ तिहुयण दिनउ होड हरेण । तस्म वि चिहि-मिहिउ घणु संकरु नग्गउ तेण ।। ११४ ।। जा तालुकह नाह फिर संपड फेडड देह । तह वि जराअउ हरह घणु गलि हड्डई परिहेड ॥११५ ।। अन्न भणति जणदणह हरह तिडज्जउ भाउ । तस्स वि दइविं निम्मियउ मय णिउ कालउ काउ ॥ ११६ ।। विधिनापि मापमान मा एक भगति अष्टम चन्द्र । चन्द्रस्य राहुग्रहण तदा क अष्टम आसीत् ।। १११ ॥ विपुल नमस्तल रथराम्द्ध दुप्रेत्या तस्य रिणा अस्तशिखर दुर्गम श्रूयते । विधिविहित चिक परिणमति नेन सूर्य राहणा गिल्यते ॥ ११२॥ भुपनोफालम अपि धनु शाम्यति ( भुगनपाल अपि धन समेति ) बब्बुलस्य अप स्थिल अहो पभ्य न कि गिलाते । देवानाम् अपि एता दशा विधि कुर्वन् किं किं पीडयति ॥ ११३ ॥ धान्य सुपर्ण त्रिभुवनस्य दत्त भवति हरेण । तस्यापि धिक् विधिविहित धन शकर नग्न तेन ॥ ११४ ॥ यत् त्रैलोक्यस्य नाथ किल मपद स्फेन्यति यच्चति । तथापि जरास्त हरस्य धन गले अस्थीनि परिपत्ते ।। ११५॥ अन्ये भणन्ति जनादन हरस्य तृतीय भाग । तस्यापि देवेन निर्मित सदा निज काय ॥ ११६ ॥ विपिरिहितन् कृष्ण 112 B किरिण, धू 113 "पप्पानु B बप्पल पेबु 1156जरअर 116A अनि, दरवी 114 C D तुम ·७२ छप्पण्णयगाहाओ विहि-पिहियं चिय लभइ अमयं देवाण महुमहे लन्छी । रयणायरे वि महिए हरस्स भाए रिसं जायं ।। ११७॥ पुत्तय विहिवास विनाडियड को तिणयणि साहारु । जिं हर-बसहु वि तिण चरह वासुगिए वगाहारु ॥ ११८ ॥ जइ वि तिणयणु एक पहइहि बंदिज्जड सुर-गणिहिं । तो वि तासु बढ किह नमिजद । सरणागउ जासु सिरसिरहु लेवि राहिं गिलिज्जइ ।। ११९ ।। मझे जडाण निवसंतयस्स कचो गुणाण वित्थारो । हर-ससिणोतं च हुयं सा वि कला जं न से झीणा ।। १२० ।। थेवेहि वि होइ गुणेहि गारवं निग्गुणाण मज्झम्मि । भण्णति जैण मणुया सरेहि कूया वि कूय-सरा ।। १२१ ।। जह मूसगस्स एगेणं विहिणा दो विधानडा हत्था । तह य मुणिय-कल्लाणा थेवेण वि उत्तणा होति ॥ १२२ ॥ एस लम्यते अमृत देवाना मधुमथे लक्ष्मी । रत्नाकरे अपि मथिते हरस्य मागे विष जातम् ।। ११७ ।। पुत्रक विधिवशेन निटिते क त्रिनयने स आधार । यत् हरवृषभ अपि तृण चरति वासुकेश्च चनम आधार (पाताहार )॥ ११८॥ यद्यपि त्रिनयन एक पृथिव्या वन्धते सुराण , तदपि तस्प हं मूर्ख कय नम्यते । शरणागत यस्य शीर्षस्थ गृहींचा राहणा गिल्लते ॥ ११९॥ मन्ये जटाना (जडाना) निरसत कुत गुणाना विस्तार । हरशशिन तत् च भूत सापि कला यत् न तस्य क्षीणा ॥ १२० ॥ तोकै अपि भरति गुण गौरव निर्गुणानां मध्ये । भणन्ति येन मनुजा सरोभि कृपा अपि कूपसरा ॥ १२१ ) यथा म्यकस्य एकेन रिधिना द्वारपि व्याहती हस्ती । तथा गणितणा. स्तोफेन अपि दृप्ता भरन्ति ॥ १२२ ॥ गुणवता जानीत भवन्ति गुणा प्रकटा महार्या ! 1180 वार 117cमहिये 122 D चिउचगा 1194 , D सिरिसर 1200 हरि गर्य ·गंस्कृतन्छाया च गुणवंतयाण जाणह होति गुणा पायडा महग्याया। मणि रयणं चिय गोटे गोगा तकेण मरगति ।। १२३ ॥ अभयंताप वि नज्जड विण्णाणं सुपुरिमाण चरिएहि । किं घोलंति मणीओ जाओ सहस्से हि घेप्पति ॥ १२४ ।। अट्टत्तपाइँ पालया होति जहिन्छाए निग्गुणाणं पि । सज्जण-सलाहणिज्जा सारखेहि गुणा चिढप्पति ।। १२५ ।। पुव्य-कय-असुह कम्मो पुरिसो असुहस्स उनियंतो वि । निगडइ असुहक्सलिओ कलि-कलह-किलेस-जालम्मि ॥ १२६ ।। जाणड सुगंधयारे वि बच्छओ मायर गवसंतो। दइयं च मुणइ हिययं वेसं जाणंति नयणा।। १२७ ॥ जस्स न पोइ जणो सज्जया-गोहीम गुण-नहस्साई । कि तस्स जणाण-जोब्यण-विउडण-मेण जम्मणं ।। १२८ ।। मा दोसु चिय गण्हह विरले य गुणे पसंसह जणस्म । अक्सपउरो वि उयही भण्णड रयणायरो लोए ।। १२९ ।। मणिरत्नम् एस गोष्ठे गोपा तरेण याचन्ने ।। १२३ ॥ अभयताम् अपि ज्ञायते विज्ञान सुपुरुषाणा चरित । किं झुन्ति मणय ये सहसै गृह्यन्ते ।। १२४ ।। अपत्वेन बालका भान्ति यथेच्च्या निर्गणानाम् अपि । सननश्लाघनीया सुग्व गुणा अयन्ते ॥ १२५ ॥ पूर्वकृतअशुभकर्मा पुरष अशुभस्य उद्वेजयन् अपि । निपतति अशुभस्खलित कलिकलवलेशजाले ॥१२६॥ जानाति निविडान्धकारे अपि पस मातर गवेषयन् । इपित च जानाति हृदय वेष जानीत नयने ।। १२७ ॥ यस्य न वर्णयति जन गोष्ठीषु गुणसहस्राणि । किं तस्य जननीयावननिनाशमात्रेण जन्मना ।।१२८॥ मा दोपमेव गृहीत विरलान् च गुणान् प्रशसत जनस्य । अक्षप्रचुर अपि उदरि भज्यते रत्नाकर लोके ॥ १२९ ॥ सा गुणेषु र यति गुणरहित क जन समाश्रयति । सजन- 123 B हुँति, C गुहे, ममासि 125A हुति, D मुखेदि 126 खलिभो 128 3 गुहीसु, मग, जोयण 129 मिन्हह ·छप्पण्णयगाहाओ सच्चो गुणेसु रज्जइ गुण-रहियं को जणं समल्लियइ । कुसुम पि गंध-रहियं पत्तिय भमरा न सेति ॥ १३० ॥ गुण-जाल-बद्ध-मूले सञ्च फले नेय पल्ला सणाहे। नेह-मइयम्मि सुयणे मिच-दुमे को न वीसमइ ।। १३१ ।। सभापियं-सिणेहं समदुक्ख-सहेज्जयं मुसीलं च । दूरालोय-विहसियं को मित्त-सुहं न संभरइ ।। १३२ ।। गुज्झस्स संनिहाणं सुहस्म दुक्सस्स कहण-वीसमण । एवं पि जस्स मिनस्थि हु कि तस्स जीएणं ॥ १३३ ॥ तं मित्तं कायच्वं ज मित्तं वमण-देसयालम्मि । आलिहिय-भित्ति-बाउल्लयं व न परम्मुहं ठाइ ।। १३४ ।। बद्ध-सिणेहो अइयार-बल्लहो अप्प-कज्ज-मइ-कुसलो । वज्जसु कओ वि मित्तो एयावत्थो तुम सुपणु ॥ १३५ ।। मज्झत्थेण वि ससिणा चक्काण न तीरए पियं काउं। विहडण-संघडणं चिय पुणो वि मित्तो चिय करेह ।। १३६ ॥ कुसुमम् अपि गन्धरहित प्रतीहि भ्रमरा न सेवन्ते ॥ १३० । गुणजालबद्धमूले सत्यफले नीतिपल्लरसनाथे । स्नेहमतिके सुजने मित्रद्रुमे क न विश्राम्यति ।।१३।। सद्भावितस्नेह समदु खसाहाय्य सुशील च । दूरालोकविहसित क मिरसुण्य न सस्मरति ॥१३२ ॥ गुह्यस्य मनिधान सुखस्य दु खस्य कथनविभ्रमणम् । एकमपि यस्य मित्र नास्ति खलु किं तस्य जीवितैन ॥१३३॥ तन्मित्र कर्तव्य यन्मित्र व्यसनदेशकालेषु । आलिखितमित्तिपुत्तलिकाइन न पराङ्मुख तिष्ठति ॥ १३४ ।। बद्धस्नेहम् अविचारमल्लभम् आमकार्यमतिकुशलम् । पर्जय कृतमपि मित्र एतदनस्थ त्व सुतनु ॥ १३५॥ मध्यस्थेनापि शशिना चकनाकाना न शायते प्रिय कर्तुम् । विघटनसबटने एव पुनरपि मित्र एवं करोति ।। १३६॥ या सरसान् 134DI FORT परमर 1361पि संपाधिए मेसोचिय ·सस्कृतच्छाया च जह सरसे तह सुक्क वि पायवे यहह अशुदिणं विंझो । उच्छंग चढियं निग्गुणं पि गरुया न सिदिलंति ॥ १३७ !! उत्तम-जपण-संसग्गी कायच्या जइ वि निष्फला होड । मेरुस्स कडय-लग्गं तणं पितं कंचणं होड ॥ १३८ ॥ एह न चिंत महादुमह जिर महु मूलु पलीषु । निसि अधारी बप्पुडा सउषा करय निलीणा ।। १३९ ॥ जोहा जलेण भुवणंतराह दे भरसु पुणिमाइंद। को जाणइ अथिरा के चिर च तुह एरिसा रिद्धी ॥१४० ।। दिज्जइ घणु मम्गताहे पत्त-परिक्खह काइ। कि परिसंतउ अकहरु जोवह समविसमाई ॥१४१॥ बलि-बंधण पेक्लेवि नरु पत्त परिक्स करेह । ओह भट्ठउ न उच्छुडइ जो निस्सीलह देड ॥ १४२ ॥ देजसु मा संकेजसु एसा सुमहग्ध रयण-निम्मविया । पुत्त सिरी मयहर थाल य य वारेण संकमड ॥ १४३ ।। तथा शुष्कान् अपि पादपान् रहति अनुदिन विध्य । उसगवर्धित निर्गुणमपि गुरुका न शिथिलयन्ति ॥ १३७ ॥ उत्तमजनमर्ग कर्तव्य यद्यपि निष्फल भाति । मेरो कर कलग्न तृणमपि तत्काञ्चन भरति ॥ १३८ । एपा न चिन्ता महाद्रुमाणा यया मम मूलानि त्रुटितानि । निशा प्रकारे संगका शकुना कुत्र निलीना ॥१३९ ।। ज्योस्लाजलेन भुरनान्तराणि ह भर पूर्णिमाचन्द्र । क जानाति अस्थिरा वियच्चिर च तर इदृशी ऋदि ॥१४० ॥ दीयते धन मार्गयता पात्रपरीक्षया किम् । किं वर्षन् अकथर पस्पति सम निपमानि ॥१४॥ यस्बिन्धन प्रेक्ष्य नर पानपरीक्षा कुरु। उताहो भ्रष्ट न उद्गच्छति य नि शीलस्य ददाति ॥१४२॥ देहि मा शङ्कस एषा सुमहायाननिर्मापिता। पुत्र श्री मृतहर (महत्तर) स्थालम् स च रमेश सक्रामति ॥१४३ ।। 137A सरिसे वट्टिय 139यपुडा 1420 मदर 143थलब्य वारेण 140 जुपुत्रिमा 141C अखहरु ·७६ छप्पण्णयगाहाओ अणवस्य चिय देतो कोड नरो होड बिउल रिदिल्लो । निच चिय संचंतो कोइ सया दुग्गमो होड ॥ १४४ ॥ रायग्गि चोर हरिए लम्प महस्से कहेड एरन । अन्भत्थिओ उ जम्हा दालिद्द दाण गहणं च ।। १४५ ॥ थेगा वि सा गणिज्जइ रिद्धी जा सयललोय-सामना । पिज्जइ यावीए जलं न उण समुद्दस्य थे पि ॥ १४६ ॥ तं तेत्तियं जलं सायरस्स सो चेव परम वित्थारो । एवं पि पलं तं नत्थि जंपिवासा निनारेइ ।। १४७ ।। ना सज्जइ ना पिज्जड ना दिज्जा विहलाहं । धत्तराहलु जारिसि संपह होड खलाहं ।। १४८ ॥ गडयाग कर-परपरा परियत्तम खेय वसण-परिसंता । अत्था किरण-घरत्था सत्थावत्था सुति व्य॥ १४९ ॥ समापरेण तइया थुत्थुक्यि रक्रिया पयत्तेण । किविणाणं जा रिद्धी परसानत्था कुमारि व्य ।। १५० ॥ अनवरत एर ददान को ऽपि नर भाति विपुलऋद्धिमान् । नित्यमेव संचिन्वन् को ऽपि सदा दुर्गम भवति ॥ १४४ ॥ रानाग्निचोरहते लक्षसहस्राणि कथयति परनाशिते । अभ्यर्थित तु यस्मात दारिद्रय दानगहन च ॥१४५ ॥ स्तोकापि सा गण्यते ऋद्धि या सकल्लोकसामाया । पीयते नाप्या जल न पुन समुद्रस्य स्तोकमपि ॥ १४६ ॥ तत् तापमान जल सागरस्य स एप परमविस्तार । एकमपि पल तनास्ति यत् पिपासा निवारयति ॥१४०॥ न खायने न पीयते न दीयते विहलानाम् । धत्तरफलसदृशी मपद् भवति खानाम् !! १४८ ॥ ज्ञानिनां कर- परपरापरिवर्तनखेदव्यसनपरिश्रान्ता । अर्था कृपणगृहस्था स्वस्थायस्या स्वपन्ति इन ॥ १४९॥ सर्वादरेण तदा थूकृतरक्षिता प्रय नेन । कृपणानां या ऋद्धि परस्वावस्था कुमारीव ॥ १५० ) अपहता आस्ते थूकृता मपद् पणगृहेषु । 144Aदितो 148 जारमा ·मरताया ७ ओहय अच्छड धुत्युक्रिय संपय किषिण-घरहि । थेरणेष विशाहीय भुजैसी अपरहि ।। १५१ ॥ सीसं पलिय-पलितं ठाणंतर वियलिया मुहे देता। कंपति दो वि हत्या तह पि मणं जोवणं वहह ।। १५२ ॥ द्रोणामिय भमुहा पए पए किं विसेम-पुच्छेना । नहुँच होचणं महियलम्मि थेरा गमति ॥ १५३ ।। परिहणु पर कहिँ परिहिज्जड दियहि दियहि अगं परिझिज्जा । भूमिहि कर हावेवि उटिज्जइ तह वि धम्मु अणुविष्णु नवि किन्नड ।। १५४ ।। सिरि एक पलियडें पडडे अगीनाणु नीसरु जोषण-पाहुणा जर संडेमी माणु ॥ १५५ ॥ भपियाण तं महायम गंमार-ममुद्द निच पडियाणं । निजामओ सि सामिय दुग्गय-सलिले नियुटाणं ॥ १५६ ।। एवं गाहाकोसं जो पढ़ड वियड्द-विग्इयं लोए। सो पानि निउलरिद्धी जणम्मि मोहग्गय लहड ।। १५७ ।। स्थविरेणेव न्यूढा भोक्ष्यते अपरं ॥ १५१ ॥ शीर्ष पन्दितप्रदीप्त स्थानान्तररिंग- लिता मुग्वे दन्ता । कम्पैते द्वायपि हस्तो तयापि मनो योरन रहनि ।।१५२ ॥ दूरोनामितभ्कुट्य पदे पढ़े - किविशेष' पृष्ठन्त । नष्ट च यौवन महीतले स्थगिरा गोषयन्ति ।। १५३ ।। परिधान परकर परिधीयते दियमे दिरसे अब परिक्षीयते । भूमी करो स्थापयिचा उथायने तथापि धर्म अनुदिन नेर क्रियते ॥ १५४ ॥ शिरसि एकक पलित प्रविष्ट अग्निबाण । नि सर है योनिमार्णक जरा सण्डयिष्यति मानम ॥ १५५॥ भन्याना व महाया ममार- समुद्रनियपतिनानाम् । नियामक असि स्वामिन् दर्गतमाले निमग्नानाम् ॥१५६ ॥ एत गायाकोश य पठति दिग्यविरचित ऋनि जने मौभाग्य लभते ॥ १५७ ॥ निनशासने भक्ति पण्डितगोरी 151A ओड शुभुकाय 154 C हावार आमा 155 c जोयण 156n परिहिं 157 C पाव विकल लोके । म प्राप्य विपुल ·७८ छप्पण्णयगाहाओ जिग-सासणम्मि भत्ती पंडिय-गोट्ठी वितिह-संसग्गी। मुणिवर-दाण-पसंगो न होई धेवेहि पुण्णेहि ॥ १५८ ।। न य वाहइ कमल-वणं अप्पा पीणड पिएइ मयरंदं । एसो भमर-जुवाणो केणइ निउणचण-गुणेण ।। १५९ ।। लझिज्जई जेण जणे मइलिज्जइ निय-कुलकमो जेण । कंठहिए कि जीए मा सुंदर तं कुणिज्जासु ॥१६० ॥ आरोग्ग-सारियं माणुसत्तर्ण सच्चसारिओ धम्मो । विज्जा निच्छय-सारा सुहाइँ संतोस-साराई ॥१६१॥ पत्तम्मि य पाहुणए कि काही दुग्गओ तुरंतो वि । अंधो मलिएहि लोयणेहिं अंधो च्चिय वराओ ॥ १६२ ॥ जेण ण किंचि व कज्ज तस्स वि घरमागयस्स जे सुयणा । निचं पहसिय-चयणा निय-सीसं आसणं देति ॥ १६३ ॥ विणु धम्मि हियइच्छिय. आसावहि पट्टति । कंडकविलु जिमु काउरिस परलालह घुटंति ॥१६४॥ ॥ इति गाथाकोशः॥ विशिष्टसंसर्ग.। मुनिवरदानप्रसंगः न भवति स्तोकैः पुष्यैः ।। १५८॥ न च बाधते कमलबन आत्मान प्रीणयति पित्रति मकरन्दम् । एप भ्रमरयुवा केनचित् निपुणत्वगुणेन ॥ १५९ ॥ लभते येन जने मलिनीक्रियते निजकुलममः येन । कण्ठस्थिते अपि जीवे मा सुन्दर तत् कुर्याः ॥ १६० ॥ आरोग्यसारं मानुष्यं सत्यसारको धर्मः । विद्या निश्चयसारा सुखानि संतोषसाराणि ।। १६१ ॥ प्राप्ते च प्राघूर्णके किं करिष्यति दुर्गतः त्यरमाणःअपि।अन्धः मर्दिताभ्यां लोचनाभ्यामन्यः एव वराकः ॥ १६२ ॥ येन न किंचिदपि कार्य तस्यापि गृहमागतस्य ये सुजनाः । नित्य प्रहसितपदनाः निजशी आसनं ददति ॥ १६३ ।। पिना धर्मेण दिप्सि- तानि आशापथे वर्तन्ते । कण्डुकपिलाः यया कापुरुषा. परलाला पियन्ति ॥१६४॥ इति गायाकोशः। 1603 मनजर, दमे 161 भारोग. 1630 दिति ·Index of Verses १२ ९३ वह नाम ताग १२५ काले उणिज्जती १४४ कि अच्छह बीमत्था अच्चतनिम्मलाण वि अट्टत्तणाइ बालया अपवरप चिप देतो अणुयत्तह भगत अणुत्तिय न-याण अत्यक्कु जपए अद्दिठे वि खलयणे अन्नह परिचितिज्जद वित मेह पायह ८० का कुवलयाण गध ३८ को वन दुवाव ५१ बलमगे परिहरिए ११० गयणम्मि गहा १०७ ८८ ३ अन्ने मणति जण द्दणह १३१ १२३ २५ २३ ४१ अभणताण वि आरोग्गमारिय आवति य एवति आलत्त चिप रुसइ उच्च न सिक्सिओ उच्चामणो महित्थो उच्छू महुरो मोमो उच्छू सहावमहुरो उत्तमजणसमग्गो एक्कसुरएण तूमह एक्को खमाए दोमो एय गाहाकोम एमा सत्तिपहारे एह न चित महादुमह ओहय अच्छ बजम्मि समावडिए कडुगवयगेहि मुझस्स मनिहाण १२४ गुणमालपदमूले गुणवतयाण जाणह २४ चय महिल मुह छग्जद पहुस्म ४६ छद जो अणुयत्ता २० छुल्लुच्छलेइज जह कचण गिरीओ जइ दिपमा १३८ जइ वि तिणयगु जस्म ण वरणेद जमा जह जह अणुपत्तिज्जर १५७ जह मूसगस्म एगेण ६८ जह मरमे तह १३९ ज उप्पलस्म पतण ज दुजणस्म सुयणो जाण सुयधयारे जा तइलक्क नाह १०६ जासि चेव नईण जिणमासम्म भत्ती १.१ ण ण किवि वि जेण विमानवि १२८ ८३ १२२ २८ १२७ वहस्म कालिआ वस्थइन रह करिणो करिरापट्टे मह तस्ग नियन्त्र ८४ ·छप्पण्णयगाहाओ ७८ ८९ नीय अइक्कमतो ५० नीय च लद्धपसर ८७ न्हायस्म य धोक्त्ती ९७ पडिवयणसमस्येण ७७ ७२ पतम्मि य पाहुणए १५४ ७ १२६ १४२ ३७ जेहिं चिय उन्भविया जो गुडकयाए जो उस्स नियमहावो जो जम्म वट्टए जो दुज्जणेण मेती जोन्हाजलेण चदो जोन्हाजलण भुवण जो सक्क्य न-याग डहए सुयणविओगो तइ पहु धणिय तत्तियमेत जपह तयाह ज जरिज्जा त जपति सुपुरिसा त जि मरीर त त तत्तिय जल त त्यि नरेदघर त मित्त कायद तिसु जे अदिट्ठपुवा तुट्ठा होति मणुस्सा ते घना जे धम्म थक्वे भणिय मोहइ थेवा वि सा गणिज्जई थेवेहि वि होइ दिज्जइ धणु मगताह दुजणगसरगोए दूरस्थो डहइ रवी दूरोणामियभमुहा देज्जमु मा मवेज्जसु घमाण हिय च मिय ध गुधण्यउ नउवि करतह नववाहइ कमलवण न वि त बरेइ माया नहु बइमरिय नाऊण यविण्णाण ना मज्जद ना पिग्जट नागेहि वणवाहि निग्जरियजरामरण नौज गणेण रच्चद ९६ परतत्तितग्गयमणा १४० परिहणु परक्रेहि पिपजणअपत्तभोगा पिपपाहुणआगमणे पुत्तय विहिवास पुवकयअसुह ४२ वज्झइ मतेहि ८५ बद्धसिणेहो बलिबधण पेक्खेवि १४७ वीहेयव दुग्नण ९२ भद्द पहू मुयाण भवियाण त महायस ७४ भुवणप्पालु वि मज्झत्थेण वि समिणा मज्झे जदाण १४६ महिलाण एस पयई १२१ महुरवयहि १४१ महुरेण जिगह काय मा दोमु च्चिय रत्ता पेच्छति गुणा १५३ रत्तो दुलो मूहो १४३ रायग्गिचोरहरिए रोमस्म खमा दडो ११४ लज्जिज्जइ जेण जणे १०९ लट्ठी गरिय कडेवर १५९ विउल नह्यलु १७ विणु धम्म हियच्छिया १४ विवरीया धेरमई ७५ विमममहापग्मि जणे १४८ विहिणा वि नडिग्जतो ९१ विहिविहिय चिय १ युपनि नाम भाग गझ्याण पगारपर ७० ६ १२९ १०० १४५ ११२ ·81 INDEX OF VERSES १५५ मुयणाण नेउराण F मम्भावनेहमदए मम्माविय मिणेह मरिसे माणुमजम्मे मबस्म एम पपई मब्वायरेण तहया मध्ये ताह पमत्या मयी गुणेमु रग्जद मधो परस्म पेच्छर मन्वो पुष्वक्याण महइन वडय महम त्ति पीइमता महेवपडिय मतगुणविणणामे मतेहि असनेहि १०२ सा माया गाय मिरि एकपत्र पलिपह गिह पलियउ मुह मीस पलियपलित्त १५० मुयणस्ग दुजणा ८ १३० सुयणे मच्चमिद मुपणो चिरम्म मुयणी न चैव मुयणो सरलगहानी ५२ मुलभो विमाणवामी ८ मोहियमयवहारो ९ हीरति जे गुणेहि १०८ ८१

·SHIVAJI UNIVERSITY SANSKRA PRIKRIT SERIE
Saptaśatisara With Bhävadipika
of
Vema Bhūpīla
along with the
Chappannaya-Gabão
(Text and Chaya )
Edited by
Dr. A. N. Upadhye, NAD Litt
Dean, l'aculty of Art*,
Shivaji Unlersity, hollupur
KOLIANUN
SHIVAJU UNIVERSITY
1970