·HARATIYA VIDY SN. ॐ तत्सद्रमणे नमः। हनुमद्विरचितपैशाचसाप्यसहिता श्रीमद्भगवद्गीता। UBRARY (तत्र प्रथमोऽध्यायः।) * सर्व रसं गूढाविद्धगसमो नागामरावेगरवि शमन्नरा । वेलासरस्तीरकराजहंसः श्लोकामृतं सप्तशतेन पूरितम् ॥ १ ॥ (= प्रपन्नपारिजाताय तोत्रवेत्रकपाणये । ज्ञानमुदाय कृष्णाय गीतामृतदुहे नमः ॥ २ ॥ करकमलनिदर्शितात्ममुद्रः परिकलितोन्नतबहिबईचुडः । ४ इतरकरगृहीतवेत्रगोत्रो मम हृदि संनिधिमातनोतु शौरिः ॥ ३ ॥ सारथ्यमर्जुनस्याऽऽदी कुगीतामृतं ददौ । लोकत्रयोपकाराय तस्मै कृष्णात्मने नमः ॥ ४ ॥ * एतच्यलोकव्यार या ख. पुस्तके टिप्पण्या वते सा यथा- तनभगवानञ्जनीसुनुः श्रीभगवद्गीतामाध्यमारभमाणस्तद्भुतस्वश्रद्धातिशयेन तदुःकर्षे व्यज पति-सर्वमिति । अहं गूढर- विद्धरासभो वेलासरतीरकरमहंसोऽपि सप्तशतेन पूरित श्लोकामृतमन्तरा सर्व रसमरावेगरवि शं नागामियन्वयः । तमनु पदव्याख्या गूढं यथा भवति तथा रेणामिना लड्कादहनेनेति यावत् । विद्धः सरार( माती तो रासमो रावणो येन स तथा । घेलाविशिष्ट सरः समुद्रस्ततीरकराज- हंसः । स च ( समुद्र ) पारावारगामी । ईदग्दुष्कृतकर्मणा प्रभुमाराधितवानपीति भाव. 1 सप्तगु. गि शतं तेन पूरित तत्परिमित श्लकाभिनममृतं भगवच्छ्रीकृष्णमुवनिर्गतमन्नरा विना सर्व रस- मानन्द[ मानरूपम् । एतस्दैवाऽऽन-दत्यान्यानि भूतानि मानामुपजवन्ति ' इत्यादिश्रुतेः । अराणा तत्सदृशनाडीना बेगो यस्मात्तदभिनं रविम् । अत्र मुलं श्रुतिद्वयं यथा-'भरा इस रथनाभी संहता यत्र नान्य स एपोऽन्तश्चरते वहुवा जायमानः । "सूर्यो यथ सर्वलोकस्य चधुन लिप्यते चाचपैर्वाह्यदोपः । एफस्तया सर्व भूप्तान्तरात्मा ने लिप्यते लोकदुःखेन याच.'। एमाशं वेदान्तकवेई मुधं नाग न प्राप्तमनेन तु प्राप्तमतः परमोत्कट मेसद्वयाख्यायत इति भावः । एतद व्याज ] के नाम व्याख्यान श्रीरामकृष्णविदुषा कृतम् " । इति । -धनुधिनान्तर्गतो प्रन्यो ग पुस्तके न स्ति । ४ इतरकरगृहीततीप्रवेन इति युक्तं पठितुम् । १५. 'य देवीरें।

·हनुमद्विरचितपशाच भाष्यसहिना- १०१लो०१] मलनिर्मोचनं पुंगा जलस्नानं दिने दिने । सकृद्गीताम्भसि स्नानं संसारमनाशनम् ॥ ५ ॥ अकृत्यमपि कुर्वाणो भुञ्ज.नोऽपि यथा तथा ! कदानिनारकं दु.सं गीताध्यायी न पश्यति ॥ ६ ॥ वेदोदधिप्रमथिनं वासुदेवप्तमुद्धृतम् । सन्तः पिबन्ति सतत गीतामृतरसायनम् ॥ ७ ॥ एक शास्त्रं देवकीपुत्रगीतको देवो देवकीपुत्र एव । एको मन्त्रो यानि नामानि तय कर्माप्येक तस्य देवस्य सेवा ॥८॥ बन्दे कृष्णार्जुनौ वीरौ नरनारायण वुमौ । ॥ 'धार्तराष्ट्रकुलोन्मत्तगनारोहणवल्लमो ॥९॥ अस्य श्रीभगवीताशास्त्रमन्त्रस्य वेदव्यासो भगवानृषिः । प्रायेणानुष्टुप्छन्दः । श्रीकृष्णः परमात्मा देवता । अशोच्यानम्वोचस्त्वमिति बीनम् । सर्वधर्मान्परित्य- ज्येति शक्तिः उर्जमुलगध शाखमिति कीलकम् । मम मोशाय जपे विनियोगः ।) कारणख्याति जगतां मा(ता)रणार्थमनागम(मा)म् । वारणाननमात्मानमद्वयं समुपास्महे ॥ १० ॥ प्रणम्य परमात्मानं विष्णु मिष्णु जगद्गुरुम् । FREER परमात्मावलोपाव गीताव्याख्या मयोच्यते ॥११॥ समय निभ्यानिधयायोजनान्युच्यन्ते । मोसस्तावप्रयो ननम् । स च गीता. शासप्रतिपादिता परमार्थसबोधादेवेति परमार्थःवरूपमभिषेयम् । परमात्मस्वरूपा- वबोधस्यास्य व शामाय साध्यसाधनलक्षणः संबन्ध इति विशिष्टप्रयोमनबन्धाभिषे. यदीताशास्त्र | अपि नस्य राजा शत्रु भोपोतिरराष्ट्रः सह युद्ध सं. प्रतत्रहीया तन भगवता वासुदेवेन सह रथमारा योद्धं युद्धभूमि प्रविष्टोऽर्शन उभोरपि सेनयोमध्ये येद्धं व्यवस्पितानाचार्यपितृपितामहपुत्रमित्रादी- हो गया हन्तव्या मी पो मरिप्यन्तीति पर्यालेच्य शे'कोहाभिनित्तनया महु मलप्य न योरस्यारत्युत्वा गुदादपरराम । एवमुपरताय तस्मै तदविद्यामूल. शोकमोहानोदान, परमाणिक भगवान्मक्तवत्सली वासुदेवो वेदान्तताक्यः समषि. गम्यं परमार्थतत्वमुपदिदेश : جدول اليه و منهم من حدتهم ---१.क.ल. घः प्रविशु. १२ क प. इ. 'वि' । ३ क. ग. घ. द. रणे च्या' ।। प गतामा ! ५६, भगा । ६ ५. योश्चेनं ।। . स. ग. प. द. सपना । - ·VIDY SN LIBRARY [अ०१लो. १-२]] श्रीमद्भगवद्गीता । ( *संतोपं च गुरुं वन्दे परं संवित्प्रदायकम् । शान्तिसिंहासनारुटमानन्दामृतभोगदम् ॥ १ ॥ मूकं करोति वाचालं पहुं रड्मयते गिरिम् । यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमासम् ।। २ ।। इह खलु सफलले कहितावतार. परमकारुणिको भगवान्देवकीनन्दनस्तत्त्वाना- नविम्मितशोकमोहविभ्रशितविवेकनया निजधर्मपरित्यागपरधर्माभिसंधिपरमर्जुनं धर्म- ज्ञानरहायोपदेशलवेन तस्माच्छोकमोहसागरादुद्दचार । तमेव भावदुपदिष्टमर्थ कृष्ण- द्वैपायना समभि. श्लोकशतरुपनियबन्ध । तर तावद्धर्भक्षेत्र इत्यादिना विषीदग्निः दमावीदित्यन्तेन ग्रन्थेन श्रीकृष्णार्जुनसंवादप्रस्तावाय कथा निरूप्यते । ततः परमा समास्तयोर्धर्मज्ञानार्यः संवादः । तत्र धर्मक्षेत्र इत्यनेन लोकेन धृतराष्ट्रेण हस्ति. नापुरस्थितं स्वसारथि समीपस्य संजयं प्रति कुरक्षेत्रवृत्तान्ने पृष्टे संजयो हस्तिनापुर- स्थितोऽपि व्यासप्रसादालव्यदिव्यचक्षु. कुरुक्षेत्रवृत्तान्तं साक्षात्पश्यन्धृतराष्ट्रीय दयामास दृष्ट्वा तु पाण्डवानी कमित्यादिना ।। धृतराष्ट्र उवाच ۱۱۳ म है धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे सपवेता युयुत्सवः ।। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय | RATISEFITS धर्मक्षेत्र इति । हे राज्य मामा दुर्योधनाट्यश्चन्ये पाण्डका घुधिष्ठिरा- दयो युयुसियो योबुकमा धर्मक्षेत्रे धर्मममममी कुरक्षेत्रे समवेना मिमितासिन्तः किमकुर्वत कि विदधुः ॥ १ ॥ 11 ॥ संजय उवाच- 1. र fius integruoti दृष्टा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्य मुपसंगम्य राजा वचनमी : bis: मा::TRE FATERF if गानो पर तित पुनः । तथा तेषु मिलितेषु सत्सु स दुर्योधनोऽनेकतार दीप्लिन योधयित(नामशंकर आचार्य धनुर्वेद्रोपदेगा होशमाEिDiss. चार्यत्वकृतेन संगार समोरमातो) भरा बनाना मीतकमा पाण्द- वानीकं [न्यू] दृष्ट्वा ! माना युधिष्ट्रिय मानीमाहीन या मनीगूहरपनया Pfiri, Splita, UABIKE, PL 55-65 VFigsius एतदादिद्वितीयाध्यायस्वदशमीयव्यायासगापण" SRIRAM लोपार्थशानोपयुक्तम् । prapti ITTEFFFFERPETROFESTI . 7.

·हनुमादरचितपेशानभाष्यसहिता- [भ०१लो०३-१] दुर्योधनो द्रोणं प्रति पदचोऽवोचत्तदंष नवमि. लोकः संभयो धृतराष्ट्र प्रत्याह- पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ॥ ध्यूढां दूपदपत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥३॥ पश्यतामिति । हे आचार्यतां पाण्डुपुत्राणां महती सातौहिणीपरिमितां च सेना पश्य । कथंभूतां तव शिष्येण द्रुपदपुत्रेण धृष्टद्युम्नेन धीमता तव शिष्यत्वेन सेनान्यूद(ह)विन्यासादिबुद्धिमता व्यूढां व्यह विन्यासेन स्थापिताम् । तव शिष्ये- णेति तवापि पाण्डवसेनायां कश्चिदनुरागोऽस्तीति कौटिल्यवचनं दुर्योधनस्येति । [पाण्डुपुत्राणामिति] पाडुः पाण्डुधर्मा तत्पुत्रा भारपुत्रा इस्यमियाय(य) वचनं दुर्योधनस्य ॥३॥ अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।। युयुधानो विराटव द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ ॥ अति । अवास्यां चम्वाम् । अमी शूराः शौर्येण शत्रुधर्मोपता महेष्वासा इपको बाणा अश्यन्ते यस्तानि धनपि महान्ति येषां ते महेवासाः । कथंभूताः, युधि संग्रामे भीमार्जुनसमाः । माभिया) मयेन मीयत इति चकितरेव विदा(वीरा)न्तरे- पिंटोक्यत इति मीमः । अर्जुनः पशुपतिसंग्रामोपार्जितयशोविभूतिभिरर्जुनं पाण्डुरं संपादितं विश्वं येन सोऽयमर्जुनः। ताभ्यां समास्तुल्या. । युयुधानो वीरवरेरेव मिश्री- भावेन युद्धाविष्टो युध मिश्रण इति धातुपाठात् । विराटो विनतो विपक्षमतो (पा] राट्, राजा यस्य शत्रुमदनस्य स विराटः, द्रुपदो द्रुववृक्षवसंग्रामे निश्चलोले)पा. दौ(पदे) यस्य स द्रुपदः । महारथः, प्रत्येकं महारथन्वविशेषणम् । युयुधानो महारप इत्यादि ॥४॥ धृष्टकेतुबकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥ ४ ॥ धृष्टति । धृष्टकेतधृष्टः प्रगल्भः शत्रुविनाशनः केतुश्चिहं वनादिर्यस्य धृष्टानां रणे प्रगरमानां केतुर्विनाशक इति वा धृष्टकेतुः । चेकितानः संग्रामे कुशलः । काशि- राजः । कालो ब्रह्मतत्त्वप्रकाशो यस्यां निवासना सुलमः सा काशी तस्या राजा काशिरानो पेरीआर) पुरविजयी, शैव्यः संग्रामविनयी संग्रामविनयाहः ॥ ५ ॥ युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमोजाय वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६॥ युधामन्युरिति । युधामन्युश्च परं विक्रान्तो वीर्यवानुत्तमौजा सौभद्रश्च परं द्रोप. देवा द्रोपोस्तनयाः प्रतिविध्यादय एते सई महारथाः। एते च महा[4] युद्धोत्स- वायाऽऽसमन्तायाः शस्त्रास्त्रप्रभूता येषां ते महारपाः ।

·Anema
BHARA
S.N...........
LIBRARY
[भ०१लो०७-१०] श्रीमद्भगवद्गीता।
"एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु पन्विनः ।
अस्त्रशस्त्रावीणश्च महारथ इति स्मृतः ।।
अमितान्योधयेथस्तु संप्रोक्तोऽतिरथस्तु सः ।
रथी त्येकेन यो युध्येत्तम्यूनोऽर्धरयो मतः" इति ॥ १ ॥
आमाकं तु विशिष्टा ये तानियोध द्विजोत्तम ॥
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्य तान्ब्रवीमि ते ॥ ७॥
अस्माकमिति । हे द्विजोत्तम तु पुनर्येऽस्माकं धार्तराष्ट्राणां विशिष्टाः पाण्डव.
सेनावीरेभ्योऽपि श्रेष्ठास्तान्निबोधावधारय । मम सैन्यस्य नायका जेतारस्तांस्ते नुम्यं
संज्ञार्थं प्रवीमि ॥ ७ ॥
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिजयः ।।
अश्वत्थामा विकर्णश्व सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८॥
भवानिति । भवास्त्वमेव तावत्पश्य तव युद्धकौशल्गोपदेशेन भगवान्पशुपतिर ।
नेन निर्जितः स त्यम् । भीष्मः सकलक्षत्रियकुलकालनाधिवक्रायु योघलीलावतार.
परशुरामस्यापि रणे मयंक रत्वादीष्मः । कणों वैरिणां कर्तन[कर त्वात्कर्णः । कपा
शत्रुहिंसनशीलः कृधातहिसार्थः । अश्वत्थामा । भश्नुते व्यामोति तदेतादृशंस्थाम
बस्तं (ल)यस्य सः । यद्वा । अन्नाति वैरिणो मक्षयति [येन तादृशं स्थाम वलं
यस्य सः ] अश्वत्थामा । स किल लोकोपसंहारदक्षस्य दाक्षायणीपतेलीलावतारो
यस्मात् । विकर्णः । यस्यासमवीरसंग्रामोपार्जितकीर्तिमञ्जरीवन(ग)नायां प्रत्यार्षि.
(4) मताः पार्थिवा विगतकर्णा बधिरा इवोद्विजन्तो मवन्तीति विकर्णः । पार्वती.
पतिदत्तवरः सौमदत्तिः । तथैव च वयं (यथा) भवान्भीष्मश्च त्रैलोक्यपराजयक्षमी
तथैव चेतरेऽपीत्यर्थः ॥ ८ ॥
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ॥
नानाश स्रमहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥
अन्ये चेति । भन्येऽपरे सहायत्वेन समाहरग)ता मगदत्तशल्यप्रमतयो बहवः शूरा
मद मम विजयसाधनार्य त्यकं जीवितं यस्ते सर्वे युद्धविशारदा युद्धकुशलाः ॥९॥
सैन्यद्यपरिकल्पनप्रयोजनमाह-
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्त विदमेवेपां बलं भीमाभिरक्षिवम् ॥१०॥
अपर्याप्तमिति । तदिनि तत्तयामूरिर्युक्तमपि भीष्मेणामितो रक्षितमप्यस्माकं
बलं सैन्यमपर्याप्ठ तः सह योद्धुमसमर्थ भाति । इदं त्वेषां पाण्डवानां बलं भीमेना-
भितो रक्षितं सत्पर्याप्त समर्थ माति ॥ १०॥

·हनुमद्विरचितपशाचमाप्यसाहिवा-- [अ० १-ठो०११-१५] भीष्मस्यामयसपातित्वादरमहलं पाण्डवसैन्यं प्रत्यामर्थ भीमायापक्षपातित्यादे. तहलमस्मलं प्रति समर्थ तस्माद्भवद्भिरेव वर्तिव्यमित्याह --- अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥ अयनेविति । अयनेषु व्यूहप्रवेशमार्गेषु यथामागं विभक्तां स्वां रणभूमि परि. त्यज्यावस्थिताः सन्तो भेटममेवाभितो रक्षन्तु । या तुल्यैर्युध्यमानः पृष्ठतः कैश्चिन्न हन्येत तथा रक्षन्तु । भीमबलेनेवास्माकं जीवनमिति मायः ॥ ११ ॥ द्रोणं प्रति राज्ञा भीष्मस्य * च बहुमानपुर.सरं यदुक्तं तच्छुत्वा भीमः किम- करोत्तदाह- तस्य संजनयन्दप कुरद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शवं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२ ॥ तस्पति । कुरुवृद्धः पितामहो भीष्मस्तस्य राज्ञो दुर्योधनस्य हर्ष प्रीति संज- नयन्नुचैर्महान्तं सिंहनादं [ विनद्य ] कृत्वा शहं दध्मौ वादितवान् ।। १२ ।। तदेव सेनापतेप्मिस्य युद्धोत्सवमाल६५ सर्वतो युद्धोत्सवः प्रवृत्त इत्याह- ततः हाच भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दम्तुमुलोऽभवत् ।। १३ ॥ तत इति । ततो भोप्मस्य शसरणानन्तरम् । शङ्खाश्च परं यः पणवान. कंगोमुखाः । पणवा आनका गोमुखा वाद्यविशेषाः सहसैव तत्क्षणमेवाभ्यहन्यन्त .वादिताः । स च शहादिशब्दस्तुमुलो महानभवत् ॥ १३ ॥ ततः पाण्डवसेन्ये प्रवृत्तं युद्धोत्सवमाह तत इति पश्चमिः वतः श्वेतैईथैर्युक्ते मद्दति, स्यन्दने स्थिती माधवः पाडवाश्चैव दिव्यौ शह पदध्मतुः ।। HANसनो दुधनाया सन्ये बायकोलाहानन्तरम् । शुक्र केटामाचाट कल्पः परसैन्योत्कर्षतन्करणसामर्थ्यवद्भिः, हयैः । अतिवेगातिरेका स्वभावतो वाह. आकाशे यान्तीति हया विशिष्टा, अवास्तैर्युक्त संयोनिने महत्यादित्याण्डिलकरपे पूज्य स्यन्दने संग्रामममिपद्रवणशीले नधारे गिती वर्तगानौ । माघमाटपीस्तस्या धवः विवि-भती हो मम्मतुः। आरितातो + पोजक व भy rrrrrA ·BHARA [अ०१लो०१५-१९] श्रीमद्भगवद्गीता । S......... LIBRARY - तदेव विभ मेन प्रदर्शयन्ना- पाञ्चजन्यं हषीकेशो देवदत्तं धनंजयः । पौण्डू दध्मौ महाशवं भीमकर्मा कोदरः ॥ १५ ॥ पाञ्चजन्यमिति । हृषीकाणामिन्द्रियाणामांशोऽधिष्ठाता लीलागृहीतदेहो मगवा- विष्णुः । [ पाश्चनन्य ] पश्चननादयदेल्यदेहोद्भवं धननयो देवदत्तं वृकोदरो भीम घेरं कर्म यस्य सः [ भीमकर्मा ] । महाशवं पौण्डु दध्मो । आपूरितवान् ॥१५॥ अनन्तविजयं राजा कुस्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्व सुघोपमणिपुष्पको ।। १६ ॥ अनन्तविजयमित्यादियुम पूर्व श्लोकक्रियया संबध्यते । अनन्तति । कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरो राना पाण्डवाना स्वामी, अनन्तविजयं महाशहं दध्मौ । यस्य पुरणा- दनन्तः सततं विनयो भवतीत्यनन्ताविनयः । नकुलः सहदेवश्चोभी सुघोपमणिपु. पकी । नकुलः सुयोपं नाम शझं दध्मो । सहदेवो मणिपुष्प च ॥ १६ ॥ काश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः। धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यफिवापराजितः ॥ १७ ॥ काश्यति । च पर काश्यः काशिराजः परमेष्वासः । परम उत्कृष्ट इवासो धनुर्यस्य स. 1 च पुनः शिखण्डी महारयः शिखण्डवान्सकलसुरा[ सुरा नेय- भीष्मवधार्थमुत्पन्नः पीरुपेयशिखायुक्तश्च परं धुटद्युम्नो विराटः सात्यकिफास एवापरानितोऽनेयः । एते स पृयशसन्दध्मुर्वादयामासु रति परेण संबन्धः ॥ १७ ॥ द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्व महावाहुः शान्दा पृथक् पृथक् ॥ १८ ॥ द्रुपद इति । हे पृथिवीपते द्रुपदश्च परं द्रौपदेया द्रौपदीपुत्राश्च परं महाबाहुः सीमद्रः । एते सर्वे प्रत्ये शड्वान्दध्मः ॥ १८ ॥ तस्य शहनादस्य धार्तराष्ट्र प्रति ४ जयमय ननकत्वमाह- स घोपो धार्तरामाणा हृदयानि व्यदारयन् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ।। स घोप इति । स तुमुलो घोरः पाण्डनसेनापतीना शह दिननितो घोपो धात- राष्ट्राणा हृदयानि व्यहारयत् । कि कुर्वन् । नभ आकाशं पृथिवीं च व्यनुनादयन्म- निशब्दं (ब्द)। युकं कारयन् ।। १९ ।। . ४ नये त्यधिकम् ।

·८
हनुमद्विरचितपशाचभाष्यसहिता-०१-लो०२०-२५]
तस्मिन्समये श्रीकृष्णं प्रत्यर्जुनेन यदुक्तं तचतुर्मिः श्लोकः संजय आह-
अप व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्त शस्त्रसंपाते धनुरुधम्प पाण्डवः ॥ २० ॥
अति । अप शङ्खपूरणानन्तरम् । कपिध्वनः पाण्डको व्यवस्थिताविशेषणाव.
स्थितास्वशहनादादोरतरादप्यपरित्रस्तान्धातरराष्ट्रान्दृष्ट्वा शत्रसंपात उत्तमाहवस्थळे
च घातराष्ट्राणां प्रवृत्ते सति घनुरुद्यम्य सज्नीकृत्य हृषीकेशं प्रति वाक्यमाहेति
द्वितीयेनान्वयः ॥ २० ॥
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
अर्जुन उवाच-
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥
हृषीकेशमिति । हे महीपते तदा हृषीकेशमिदं वाक्यमाह । हेऽन्युन मे मम
स्थामयोः सेनयोर्मध्ये मध्यादेशे स्थापय ॥ २१ ॥
यावदेवानिरीक्षेऽहं योद्धकामानवस्थितान् ।
कर्मया सह योदव्यमस्मिरणसमुघमे ॥ २२ ॥
पावदिति । अहं यावदेतान्प्राधान्यांद्वीरान्योद्धकामानवस्थितानिरीक्ष निरीक्षण-
पूर्व परीक्षां करोमि । अस्मिन्रणसमुद्यमे मया कैः सह योद्धव्यं युद्धं कर्तव्यमि-
त्यर्थः ॥ २२ ॥
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽर समागताः ॥
धाराष्ट्रस्य दुर्घदेर्युदे पियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥
योस्यमानानिति । अहं योत्स्यमानानने युद्ध करियमाणानक्षे निरियामि
य एतेऽन मम च पुनस्तव समागमे दुर्बुद्धेरविचारिणो धार्तराष्ट्रम्य दुर्योधनस्य युद्धे
युद्धस्थले प्रियचिकीर्षवः प्रियं विनयं कर्तुकामाः समागताः प्रागल्भ्यातिरेकेण सम्य-
मिरचितसपारम्भेण ऽऽाता अविचारकारिण इत्यर्थः ॥ २३ ॥
ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायामाह, एवमिति युग्मेन--
संजय उवाच-
एवमुक्तो हषीकेशो गुटरफेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥
हे भारत धृतराष्ट्र गुडाकेशेन जुनेनैवं यथावर्णितमुक्तो हृषीकेश उमयोः सेनयो-
मध्ये रषोत्तमं स्थापयित्वोवाच ॥ २४ ॥
भीष्मद्रोगामुखतः सर्वेषां च महीक्षिवाम् ।
उवाच पार्य पश्येतान्समवेताकुरूनिवि ॥ २५ ॥

·- - . - . म० श्लो-२६-२९] श्रीमद्भगवद्गीवri . भीष्मेति । भीष्मद्रोणयोः प्रमुखेऽमे तथा सर्वेषां च महीक्षितां भूमण्डलाध्यक्षयो- धवराणामन इत्युवाच । इतीति किम् । हे पार्थतान्समवेतानस्य (१) द्रष्टुमैगुल्या निर्दिशति । भीष्मद्रोणकर्णकृपादीन्कुरूनवस्थितान्योपान्पश्येति मगवानुवाच गरि॥ ततः किं वृत्तमित्यत माह- सत्रापश्यस्थितान्पार्थः पितृनय पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातृम्पुत्रान्पोत्रान्सखींस्तथा । श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ॥ २६ ॥ तति । अथानन्तरम् । पार्थोऽर्जुनः । तत्रोभयो. [सेनयोः] स्थितापिताम्पमन्ति चुम्बन्ति लालयन्ति पर्य(तर्प)यन्त्यपत्यानीति पितरस्तापितॄन् । अत्र च पितृकक्ष्याः पितृव्यादयः [सग्राह्या] । पितामहागाने यादीन् । आचार्यान्द्रोणादीन् । मातुलान् , मात्रा जनन्या साम्यं येषा ते मातुलाः शल्यादयस्तान् । भ्रातृमोदरान् । पुत्रापुंना. सो नरकापितॄणां त्राणात्पुत्रास्तानवश्यत् । श्वशुरानिति । च पुनः श्वशुगन्मुहदश्वा- पश्यत् ॥ २६ ॥ ततः किं कृतवास्तदाह- तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्वन्धनवस्थितान् । कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदनिदमब्रवीत् ॥ २७ ॥ तानिति । स कौन्तेयोऽर्जुन. सर्वान्विशेपेण बन्धून् । बध्नन्ति परस्परं नेहपाशे. रिति नन्धवस्तानवस्थितान्समीक्ष्य । कृपयेति । कृपया करुणया । परयाऽतिशयि- तयाऽऽविष्टो युक्तो विषीदन्विशेपेण सीदन्नवसादं ग्लानिं लभमान इदमनन्तरमुच्यमान- मब्रवीत् ॥ २७ ॥ किमब्रवीदित्यपेक्षायामाह छट्वेममित्यादिना यावदध्यायपमाप्ति - अर्जुन उवाच- दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सु समुपस्थितम् । सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ॥ २८॥.. कृष्ण, मकानां संसारलेशविलेखनात्कृष्णः । इमं स्वननं युयुत्सु यो काम सन्त समुपस्थितमिहाऽऽगतं दृष्ट्वा मम गात्राणि सीदन्तीत्युत्तरेण संबन्धः ।,सीदन्तीति । - हे कृष्ण, इमं स्वमनामुपस्थितं दृष्ट्वा मम गात्राण्यङ्गानि सीदन्ति- विशीर्णानि शिपिलानि निरुत्साहानि भवन्ति । च पुनर्मुखं परित. सम-ताच्छुष्यति, निर्देवी भवति ॥२८॥ घेपयुष शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते । गाण्डीवं संसते हस्तात्वक्चैव परिदह्यते ।। २९ ॥ - भ 5 ·हनुमंदिरचिवपैशाचमाप्पसहिता- [भ०१लो०३०-३५) मे मम शरीरे वेपथुः कम्पश्च जायते । तथा रोमहर्षश्च -नायते।। गाण्डीवामिति । -मे-मम हस्तागाण्डीवं संसनेऽपः पतति । त्वचैव परिदह्यते । आन्तरशोकानलेन संतप्यते। 1-11-२९॥ न च शक्रोम्यवस्था भ्रमतीव च मे मनः ॥ निमिधानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ॥३०॥ ध परं मे मनः कन्याकर्तव्यबोधसाधनमन्तःकरणं नमतीव भ्रमं गच्छति निर्धा- रणं कर्तुं न शक्नोति। च पुनरवस्थातुं स्थिति क न शक्नोमि । निमित्तानीति । रहे केशव, "प पुनर्विपरीतान्यहितसूचकानि निमित्तानि शकुनानि पश्यामि ॥२०॥ न'चयो न पश्यामि इत्वा स्वजनमाहवे। 'नफाझे विनयं कृष्ण न च राज्य मुखानि च ॥३१॥ कि नौराज्येन गोविन्द किं मांगै विनेन वा ॥ ३२॥ चपुनः । हे कृष्णांहं विजयं विशिष्टं जयं संग्रामोत्कर्ष न का न मार्थये । प पुना राज्यमाधिपत्यं सुखानि च विषयजन्याप्रमोदान प्रार्थये । हे गोविन्द, नोऽ. स्माकं राजनेन किं, मोगविषयसुखैः किं, जीवितेनापि किम् । गोमिः श्रुतिभिर्वेदान्त- पाक्यविद्यते परमार्थरूपेण 'लम्यत इति गोविन्दः ।। ३१ ॥ ३२ ॥ पामय क इक्षितं नो राज्यं भोगाः मुखानि च । व इमेऽवस्थता युद्ध प्राणांस्त्यकन्या धनानि च ॥ ३३ ॥ पामर्थःइति । येषां स्वजनानामय प्रयोजनाय नोऽस्माकं राज्यं मोगाश्च पुनः मुखान्येतत्सर्व कासितं वाञ्छि त इमे युद्धे युद्धनिमित्तं प्राणानान्तरमाणाधनानि माक्षमाणांश्च त्यक्त्वाऽवस्थिताः ॥ ३३ ॥ आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः पाला। संवन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥ आचार्या इति । आचार्यादयो ययाव्याख्याताः । पितरः : पुत्रास्तथा पितामहा 'भातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः परन्या भ्रातरः । स्वस्य संबन्धिनो विवाहादिसंबन्ध- वन्तः॥३४॥ पथदि कृपया स्वमेतान हम्यास्तहि त्वामेते राज्यलोभेन हनिप्यन्त्येवातस्त्वमेवैता. हत्या राज्यामुइव तत्राऽऽह सार्धन- एतान हन्तुमिच्छामि ननोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हैतोः किं नु महीकृते। निहत्य धाराष्ट्रामा का भीतिः स्थाजनार्दन ।। ३५ ।। * ·(०.१-लो०३६-३८] श्रीमद्भगवद्गीताः। एतानिति ।।हे. मधुम्दनैतानाचार्यादीन्नतोऽप्यम्मा घातयतोऽपि त्रैलोक्यराज्य. स्थापि,हेतोस्तत्माप्त्यर्थमपि हन्तुं नेच्छामि । किं पुनर्महीमात्रप्राप्त्यर्थम् । मिहत्येति । हे जनार्दन, देवविपक्षभूनानसुरादीञ्जनानर्दयति पीडयतीति जनार्दनः । अथवा, जने.. रधिकारिपुरुपरम्युझ्यादिकं प्रार्यत इति जनार्दनः । धार्तराष्ट्रानिहत्या हवा. नोऽ. स्माकं का प्रीतिः स्थानिक सुखा स्यान्न किमपीत्यर्थः ॥ ३५॥ नन्वाततायिनामेषां वो युक्तो विहितत्वातथा चोकम्- अग्निदो, गरदश्चैव शत्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारापहर्ता च पडेने आततायिनः ॥ इति ।। स्मरणा( तस्मा )दग्निदत्वादिमि. पभिरपि हेतुभिरेते भात आततायिनः । माततायिना वघो युक्त एव । आततायिनमायान्तं हत्यादेवाविच रयन् । नाऽऽततायिवधे दोपो हन्तुभाति कधन ॥ इति वचनातत्राऽऽह सान- पापमेवाऽऽअपेदसाइवतानाततायिनः ॥ ३६॥ तस्मानाही वयं हन्तुं धाराष्ट्रान्स्वान्यवान् । सजन हि कयं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥३७॥ पापमिति । आततायिनमायान्तमित्यादिकपर्यशास्त्रं हि तच्च धर्मशास्त्रादुर्बलम् । यपोकं याज्ञवल्क्येन- स्मृत्योपिरोधे न्यायस्तु बल पाव्यवहारतः । अर्थशास्त्र च बलाद्धर्मशास्त्रमिति [ स्थितम् ] । स () स्मादाततायिना म ये तेपानाच दिना वधेऽम्मा पापमेव भवेत् । अन्याय्यत्वादधर्मत्वाच्च तद्ववस्य । हे माधव, यस्मादेनेपा हनने लोकद्वरोऽयक- ल्याणमेव तस्मात्स्वान्या धाराष्ट्र हा वां नार्हा न यो । एषा व त्याया- ग्यत्वादधर्मत्वाच । न केवलमस्माक पारलौकिक सुख न भवत्यहिकमपि न मती- त्याह--स्वजनं हीति । हि यस्म तस्वननं ह वा वयं मुखिनः कथं स्याम का सुखयुक्ता भवाम ॥ ३६ ॥ ३७॥ ननु चौपामपि व धुमधदोपे समाने सति यौने बन्धुत्वानही कारेग युद्धे पब- तन्ते तयैव भवानपि प्रवर्तता किमनेन निपादेनेत्याशिधपविरोकि किभेदेन परि. हरति- यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभीपासचेतप्तः । कुलक्षयकृतं दोष मित्रद्रोहे च पातकम् ॥३८ ।। - ·हनुमद्विरचितपैशाचाप्य साहिता- भ०१ली ०६९-४२y यधपीति । हे कृष्ण, यद्यप्येते धार्तराष्ट्रा लोमोपहनचेनपः । [लोम: ] परद्र- च्यामिलापः । लुनाति नाशयति लोकद्वयं प्राणिनामिति लोमस्तेनोपहतचेतसस्तिरः स्कृतिकर्तव्याकर्तव्यविवेकविज्ञानाः सन्तः कुरुक्षयकृतं गोत्रवघनिमित्तदोष मित्रद्रोहे च-पांतकं न पश्यन्ति ॥ ३८ ॥ फयं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मानिवर्तितम् । कुलक्षयकृत दोष प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥ फपमिति । हे जनार्दन, तथाऽप्यस्माभिः कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यन्दिरस्मात्पा- पानिवर्तितुं कथं न ज्ञेयम् । कथं न यत्नः कर्तव्यः ॥ ३९ ॥ । कुलक्षये कृते दोष उत्पद्यते तं दोपं कथयति- कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । घमें नष्टै कुलं कृत्स्नमधोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥ फुलक्षय इति । कुलक्षये गोत्रपुरुषाणां विनाशे सनातनाः पारंम्पर्यागताधिर- तमाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति । वमें नष्टे कृत्स्ननापि कुलमधर्मोऽभिभवति तिरम्करोति । उतादि । अधर्माभिमवेनिवारकधर्मस्यामावादित्यर्थः ॥ ४० ॥ अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुप्यन्ति कुलस्त्रिया । स्वीप दृष्टासु वार्णय जायते वर्णसंकरः ॥ ४१ ॥ मितिाहे कृष्णाधर्माभिभवा कुलत्रियो विशुद्धवंशोद्भवाः प्रदुप्पन्ति स्वैरियो भवन्ति । तासु स्त्रीषु दुष्टासु वालेय वृष्णिशोद्भव, वर्णसंकरों जायते । वर्णस्य वर्णा: न्तरमिश्रीकरणं संकरः ॥ ११ ॥ संकरों नरकायैव कुल नानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो होपो लप्तविण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥ सकर इति । (* संकराज्जायतेति ) संकर एषा युनाना पापरं कुल देव नरकीय भवतीति । हि यस्मादेषां कुलघ्नाना कुलहन्तृणाम् । न तेषा कुलस्य. वनरकीय भाति, पित्वेषां कुलमानां स्वर्गादाः पितरो लुप्तपिण्डोदकक्रिया: सन्तः पतन्तीत्यर्थः ॥ १२॥ उक्तदोषमुपहिरति दोपरिति हा पाम् - दोपैरतः कुलमानां वर्णशंकरकारकैः । उत्सायने नातिधर्माः कुलधर्मांध शाश्वताः ।। ४३ ।। एतर्मनाशाधर्माभिमादिलसर्पर्णसकरकारकोषः कुलमानां नातिधर्माः क्षत्रि. * धनुधिनान्तर्गतमधिकमिव भाति।

·- (म०१श्लो6१४-१५] श्रीमद्भगवद्गीना। यत्वपयुक्ता धर्मास्तथा शाश्वताः कुलधर्माः पारम्पयांगता वंशधर्माश्चोत्सायन्ते. लुप्यन्ते । तेषामाचरणं न मवति । चकारादाश्रमधर्मादयो गृह्यन्ते ।। १३ ।। उत्सन्नकुलधर्माणों मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥ उत्सम्मेति । भो जनार्दन, उत्सन्न कुलधर्माणा विनष्टकुलवर्णाश्रमादिधर्माणा मनु- ध्याणा नरके निपनं नियमे चासो भवतीत्यनु वारंवारं व्यासादिम्यः शुश्रुम श्रुत. पन्तो वयम् ।। ४४ ॥ न-धुवधाप्यवसायेन संतप्यमानतयाऽऽह- अहो वन महत्पापं व्यवसिता चयम् । - यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुघताः ॥ ४५ ॥ अहो यतेवि । महो वन कटं यस्परमेश्वरस्य तव संनिधानेऽपि वयं महत्पा कर्तुं व्यवसिता व्यवसाय निश्चय गता. ! कि तन्महत्पाप कर्तुम् । यद्राज्यसुखलोभेन स्वननं हन्तुमुद्यता. । उदतिशयेन यत्नव-तो यता. ॥ ४५ ॥ एवं संतमो मृत्युमेवाऽऽशासानोऽर्जुन आहे- यदि मामपतीक'रमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धाराष्ट्रा रणे इन्युस्तन्मे क्षेमतर भवेत् ॥ ४६ ॥ यदीति । यदि शत्रपाणयो धार्तराष्ट्रा अपतीकार प्रतियुद्धमकुर्वाणं मामशस्त्रं रणे संग्रामे ह-युर्हनिष्यन्नि चेतर्हि तद्धननं मे मम क्षेमतर पापस्यानु पत्ते तोरत्य. तं हिततरं मोत् ।। ४६ ॥ तत. किं वृत्तमित्यपेक्षायामाह-- संजय उवाच- एवमुक्त्वाऽर्जुन. संरूपे स्योपस्थ उपाविशत् । विमृज्य सशरं चापं शोकमविनमानसः ।। ४७ ॥ इति श्रीमहाभारते शनसाहस्य साहतायां वैथासक्या भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपासु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जु- नसंवादेऽर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ - . एवमिति । अर्जुन एवमुक्त्या संख्ये संग्रामे रथोपस्थे स्थस्योपर्युगाविशत् ·-- हनुपरिचितपैशांचभाष्यसाहिता- [अ०२-०१-२१ उपविवेशक कृत्वा सशरं शरेण बाणेन सह वर्तमान धनुर्विमृज्य शोकविना मानसः शोकेन संविन मानसं यस्य स एवंविधः सन्नुपविष्ट इत्यर्थः ॥ १७ ॥ इति श्रीमद्धनुमद्विरचिते.देशाचमायनामके. श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्याने प्रसमोऽध्यायः ॥ १ ॥ अथ. द्वितीयोऽध्यायः। ततः किं वृत्तमित्यपेक्षा यामाह- संजय उवाच-- तं तथा कृपयाऽऽविष्टमथुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्पमुवाच मधुमदनः ॥१॥ तमिति । मधुसूदनः श्रीकृष्णस्तमजुनं तया तेन प्रकारेग कायाऽऽविष्टमश्रा कुलक्षणं विषीदन्तं पूर्वोक्तमकारेण विषाद प्राप्तवन्तं प्रतीदं व६३माणमुवाच ॥ १॥ तदेव वाक्यं दर्शयति कुत इति द्वाभ्याम्- श्रीभगवानुवाच- फुतस्त्वा कश्पलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टपस्वार्थपकीर्तिकरमर्जुन.1॥ २ ॥ हेऽर्जुनेदं कश्मलं मोहबलु विषमे संकटे वा कुनो हेतोः. समुपस्थितमनापन:- हमारसेवितमस्वार्य स्वर्गस्यासाधनमकीर्तिकरमयशस्करन् ॥ २ ॥ तस्माद्यत्कर्तव्यं तदाह- कम्यं मा स्त्र गमः पार्थ नैनत्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥ ३॥ कैम्पमिति । हे पार्थ, क्लेयं मा म गमः कातय मा पाप्नुहि त्वयि विषम एतन्नोपपद्यते युकं न भवति । है परंतप, क्षुदं तुच्छ हृदयदौर्षयः कात त्यक्त्वो. तिष्ठ ॥ ३॥ महं न कातरतया युद्धादुपरतोऽस्मि ति युद्धम्यान्याध्यत्वादिति [ प्रतिवच- ममाह - - - ·भ०२ श्लो०४-१] 'श्रीमद्भगवद्गीता। अर्जुन उवाच- कथं भीष्ममह संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इपुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजाविरिसूदन ॥ ४॥ कथामिति । हेरिसूदनाहं संग्रामे भीष्मं च पुनर्दोणमिभिः कथं योत्स्यामि । यो भीष्मद्रोणो पति वाचाऽपि योत्स्यामीति वक्तुमनुचितं ताविषमिः कथं योत्स्यामी. त्यर्थः । यतस्तौ पूजाहीं ॥ ४ ॥ तर्हि तव स्थितिरपि न स्यादिति चेत्तत्राऽऽह- गुरून हत्या हि महानुभावा- श्रेयो भोक्तुं भक्षमपीह लोके ॥ इत्वाऽर्यकामांस्तु गुरूनिदेव मुञ्जीय भोगाधिरपदिग्यान् ॥५॥ गुरूनिति । हि यस्माद्गुरूनहत्वा । गुरवः शास्त्रोपदेष्टारो मुख्यवृत्या। पाने: संस्कृतश्चैव गद्यपद्याक्षरैस्तथा । 'देशपाषादिभिः शिष्य बोधयेत्स गुरुः स्मृतः ।। इत्युक्तत्वादन्येऽपि तत्तुल्या जनकादयस्तेऽपि गुरवस्तान्महानुभावान्द्रोणादीन्गुरु- नहत्त्वा परलोकविरुद्धं गुरुवधमकृत्वेह लोके मैक्ष्य(स) मिक्षामात्रमपि "मोक्तु । श्रेय उचितम् । न केवलं परत्र दुःखमिहापि नरकदुःखमनुभवितव्यमित्याह -हत्वेति । तु पुनरर्थकामाना(योऽमिलापस्तत्परान्नाऽऽप्तकामान्गुरून्हत्वेहास्मिन्नेव शरीरे गुरूणों रुधिरेण प्रदिग्धान्प्रकग लितान्मरणानन्तरं नरके मोक्तव्यान्मोगाजीवन्नेवाई कथं मुन्नीय भेक्ष्यामीत्यर्थः ।। ५॥ "किंच यद्यधर्ममध्यङ्गी करिष्यामस्तयाऽप्यस्माकं जय. परानयो वा भवेदिति न.ज्ञायते । अपि च तयोः कतरच्छेयः, [ इत्याह - न चैतद्वियः कनरनो गरीयो • यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेच इत्वा न जिजीविषाम. स्तेऽवस्थिताः प्रमुख धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥ 'न चैतदिति । च पुनरेतद्वयं न विझो न जानामि(नीमः), नोऽस्माकं कतरकि नाम गुरूणां हननं वाऽइननं गरीयः किमधिकतर भविष्यतीति न विद्मः । यद्वता- स्वयं जयेम जेष्यामो यदि वा नोऽस्मानेव ते जयेयुध्यन्तीति न विद्मः . किंधा- स्माकं जयोऽपि फलतः पराजय एवेत्याह - 'यानेवेति । किंच-जयपक्षेऽपि जय- प्रवृत्तिरस्माकं न युक्ता, 'यस्मायानेव -धार्तराष्ट्राम्हत्वा :वयं न मिमीविषामो न

·हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिवा- [अ०२ लो० ७-९]
जीवितुमिच्छामः । एवं [च ] राज्यादिभोगस्य शङ्काऽपि का । तएव पुर्तराष्ट्राः
प्रमुखेऽये युद्धार्यमवरियता वर्तन्ते ॥ १ ॥
तस्मात्संशयानो निर्गतं पृच्छति -
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसंपदचेता।।
यच्छ्रेयः स्यानिश्चित हि. तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाघि मा त्वां अपनम् ॥ ७ ॥
कार्पण्यति । एतान्हत्या कथं जीवियाम इति कार्पण्यं, दोपश्चास्य कुलस्य क्षय.
कृतस्ताभ्यामुपहनः स्वभावः शौर्यलक्षणो यस्य सोऽहं कार्पण्पदोपोपहतस्वमावः ।
भषवा कृपणस्य भावः कार्पण्यं देयमज्ञाननिमित्तं तदेव दोपस्तेनोपहतः स्वमावो
यस्य स त्वां पृच्छामि-। कमतः । धर्मसंमूढचेताः । धर्मे समूदं चेतो यस्य । विवेक.
विज्ञानानुदयात् । अथवा धर्मप्तमुढचेताः, युद्धं त्यक्त्वा भिक्षाटनमपि क्षत्रियस्य
धर्मोऽधों वेति संदिग्ध चेतचित्तं यस्य सोऽहं धर्मसमूदचताः । अतो यन्मे श्रेयो
हितं स्यात्तनिश्चितं हि । किंच ते तवाहं शिष्यः शासनाहोऽतस्त्वां प्रपन्नं शरण
मागतं मा शाधि शिक्षय ।। ७.॥
त्वमेव विचारवान्ययुक्तं तत्कुर्विति चेत्तत्राऽऽह-
न.हि प्रपश्यामि ममापनुद्या.
घच्छोकमुच्छोपणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं .
राज्यं सुराणामपि चाऽऽधिपत्यम् ॥ ८ ॥
न होति । क्षत्रियाणां युद्ध स्वधर्मप्रदं तदेव निश्चयेन कर्तव्यमिति म गावदुपदेशं
'स्वयमेवाऽऽकयाऽऽह । युद्धे क्रियमाणे जयस्तावत्पासिकः । निश्चयपक्षेऽपि युद्ध-
फलं भूमौ राज्यं तचासपत्नं निष्कण्टक च। तदवाप्यापि यन्मम शोकं मदीयं यत्क-
पिनुवादपनयेत्तदहं न हि प्रपश्यामि । किविशिष्टं शोकम् । इन्द्रियाणामुच्छोषण-
मिति शोषकरम् । न केवलं भूमौ राज्यं शोकविच्छेदकरं [न] भवति, सुराणामप्याधि-
पत्यं युद्धे मरणपक्षे प्राप्तमिति(मपि) नन्मान्तरेऽपि पजनवघनिमित्तशोकशान्ति न
पश्यामीत्यर्थः । भूमावतपस्नमृद्धं राज्यं चापरं मुराणामप्याधिपत्यमवाप्य यत्कर्म कृतं
तन्ममेन्द्रियाणामुच्छोपणं शोकमपनुद्यादपनयेत्तन्न हि प्रपश्यामीत्यन्वयः ॥ ८॥
" एवमुक्त्वाऽर्जुनः किं कृतवानित्यपेक्षायामाह-
संजय उवाच--
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतप ।
F .. :: .. . न योत्स्प इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णी बभूव ह ॥ ९ ॥

·ܦܵܨܵ (भ०२ श्लो०१०-१३] श्रीमद्भगवद्गीता । एवमिति । गुडाकेोऽर्जुनो हषीकेशं श्रीकृष्णं प्रत्येवं पूर्वोक्तप्रकारेण कथं श्रीम. महं संख्ये योत्स्यामीत्यादि हे परंतप है धृतराष्ट्राहं न योत्स्ये युद्धं न करिष्यामी- ति गोविन्दं प्रत्युक्त्वा तूष्णीं वसूत्र मौनमाश्रितवान् ॥ ९ ॥ ततः किं वृतमित्यपेक्षायामाह- तमुवाच हृषीकेशः प्रहसनिव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ १० ॥ तमिति । हे मारत हृषीकेशः श्रीनारायणः प्रसन्नवदनः सन्नुभयोः सेनयोर्मध्ये . विषीदन्तं विषादं कुर्वन्तमर्जुनं प्रतीदं वक्ष्यमाणं वचो वाक्यमुवाच । * च दृष्ट्वा तु पाण्डवानी कमित्यार न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णी मभूव हेस्येवमन्तो ग्रन्थः प्राणिना शोकमोहबहु छः संसाऽवद्यामूल इतिप्रदर्शनार्ष. स्वेन व्याख्येयः ॥ १०॥ श्रीभगवानुवार-- अशोच्यानन्यशोचर- मनावादांच भापसे । गतासूनगतासंश्च नानुशोचन्धि पण्डिनाः ॥ ११ ॥ अशोच्या न शोच्या भीष्मद्रोणादयः । धार्मिकत्वाद्वस्तुतश्च परमात्मस्वरूपत्वात् । मावशीचोऽनुशोचितवास्त्वम् । प्रज्ञा परमात्मज्ञानं तनिमित्तांश्च वादान्यचनानीह भाषसे । गता अतः प्राणा येषा ते गतासानगनासनगरमाणाध पण्डिना पर. माविदो नानुशोचन्ति । अतो मूढ वं प्रज्ञा परमा कुतते ।। ११ ।। कुतरशोच्या जन्ममरण दिममा(स)पवादत आह-- न हवाई गातु नाऽऽसं न ने जनाधिपाः । न चेत्र न भविष्यामः सर्व वयमा परम् ।। १२ ॥ न स्विति । मातुशब्दः कदापिदित्येतस्मिन्न वर्तते । नाहं कदाचिन्नाऽऽसमपि स्वासमेव । न त्वं नामीरातारवेत्यर्थः । नेमे भीष्मादयो नाSकि वासभेव । न चैव न भविष्यामः स वयमतः परम् । त्वमहमिमे रामानश्च स वयं जातु न न भविष्यामोऽपि तु भविष्याम एव । अनीतेप देहोत्रतिविनाशेषु संपामेवास्माकमुस्प- तिविनाशो न स्तः । परमात्मवरूपेण नित्यत्वात् । तथा भविष्यदेहोत्पत्तिविनाशश- का न कर्तव्यत्यर्थः । बहुचनं देहामि यिण । बहुदेहेषु नायमानेषु विनश्यत्सु घाऽऽत्मनो जन्म विनाशो न स्त इत्युक्तं मवति ॥ १२ ।। ११. स. ग...'। क. स. प. इ. यावन यो"३ प. 'यः। कालाम ! ।

·हनुमद्विरचितपैशाचभाप्यसहिता- [भ०२-लो०१३-१६] भत्रोचितं दृष्टान्तमाह- देहिनोऽस्मिन्यया देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरमाप्तिर्षीरस्वत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥ देहिनो देहवतोऽस्मिन्वर्तमाने देहे यथा कौमार कुमारभावो यौवनं यूनो मावो नरा वृद्धत्वं तथा तद्वदेहान्तरप्राधिः । धीरो धीमस्तित्र न मुह्यति न मोहं गच्छति । यथाऽस्मिन्देहे कौमारयोवनजरास्वात्मनोऽभेद एव भिन्नाः शरीरावस्था एवं शरीरान्त- 'राणीत्यर्थः ॥ १३॥ यद्यप्यात्मनाशनिमित्तः शोको न संभवति नित्य आत्मेति जानतस्तथाऽपि शीतो- निमित्तः शोकः संमवतीत्येतदर्जुनस्य वचनमाशङ्कयाऽऽह- मानास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापापिनोऽनित्यास्तस्तिविक्षत भारत ॥ १४ ॥ मात्रापस्थिति मीयन्त आभिः शब्दादय इति मात्रा इन्द्रियाणि, मात्राणां स्पर्शाः शब्दादिभिः संयोगाः । शीतोष्णसुखदुःखदा। शीतं चोष्णं च शीतोष्णे ते एक सुखदुःखे ते ददतीति शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिन मागमापाय- शीलास्तस्मादनित्यास्तान्मात्रापशास्तितिक्षस्व महस्व तेषु हविषादी मा कार्षी- रित्यर्थः ॥ १॥ मात्रास्पर्शान्सहमानस्य किं स्यादित्यवाह-- हिन व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५ ॥ हिन व्यययन्त्रीत्यादि । यहि पुरुषं न व्यपयन्ति न घालयन्त्येते मात्रामीः समदुःखसुखं सुखदुःखपाठो हविषादरहितं धीरे धीमन्तं सोऽमृतत्वाया- मृतभावाय मोसमात्यर्थः । करते समयों मवति ॥ ११ ॥ इतश्च शोकमोहावकृत्वा शीतोष्णादिसहन, यस्मादुक्तम्- नासो विधवे भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदार्शभिः ॥ १६ ॥ नासत इत्यादि । समतोऽविद्यमानस्य रज्नुसर्पवदृष्टनष्टस्वमावस्य नगतो भाषा सत्ता न विद्यते । तया परमाय मत आत्मनोऽभावोऽविद्यमानता न विद्यते । सर्व. श्राव्यभिचारात् । अनयोः सदसतोद्देष्ट उपलब्धोऽन्तो निश्चयस्तत्वदर्शिमिरात्मदर्शि- भिरिपर्यः । तस्मात्तत्वदशिना दृष्टिमाश्रित्य शोक मोहं च हित्वा शीतोष्णादस्ति. तिसत्पभिवायः ॥ १६ ॥ स. यादि तिति'।

·[अ०२लो १७-१९] श्रीमद्भगवदीवा। १५ किं पुनस्तद्यदेव सर्वदा देवेन्युच्यते- अविनाशि तु ताइद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥ अविनाशीति । विनष्टुं शीलमस्येति विनाशि। न विनाश्यविनाशि । तुशब्दोs. सतो विशेषणार्थः। तद्विद्धि जानीहि । येन सर्वमिदं जगद्व्याप्ठमाकाशेनेव । विनाशम. दर्शनं घटादिवदस्याव्ययस्य ब्रह्मणो विनाशं का नोर्हति, न कश्चिदात्मानं विनाश- यितुं शक्नोति ॥ १७॥ किं पुनस्तदसद्यत्स्वात्मसत्ता व्यमिवरतीन्युच्यते- अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्पोक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्मायुध्यस्व भारत ॥ १८ ॥ अन्तो नाशो विद्यते येषां तेऽन्तवन्तः । * नित्यस्य शरीरिणो यथा मृगतृष्ण. कादो सद्बुद्धिरनुवृत्ता प्रमाणनिरूपणाद्विच्छियते स तस्यान्तस्तपेमे देहाः स्वप्नमाया- 'लब्धदेहादिवदन्तवन्तः । नित्यस्य शरीरिणः शरीरवतोऽनाशिनोऽप्रमेयस्याऽऽत्मनोऽ.. न्तवन्त इत्युक्ताः पण्डितैर्मह्मवादिपिरित्यर्थः । अप्रमेयस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणपरिच्छेयस्थ न त्वात्मा परिच्छिद्यते । तथा च ति:-यत्साक्षादपरोक्षामाऽऽत्मेति । यामां- देवं नित्यः सन्नपिच्छेद्यश्चाऽऽत्मा तस्माद्युध्यस्व । तदुपरमं मा कापीरित्यर्थः । नपत्र युद्धकर्तव्यता विधीयते । युद्धे प्रवृत्त एवासी मोहप्रतिबन्धतस्तूष्णीमास्ते तस्य प्रति- मन्धापनयनं भगवता क्रियते । तम्माधुध्यस्वेत्यनुवादमात्रं न विधिः ॥ १८ ॥ शोकमोहादिसंसारसागरनिवृत्त्यर्थ गतिशास्त्रं प्रवर्तत इत्येतस्यार्यस्य साक्षिमते ऋचावानिनाय भगवान् । यत्तु मन्यसे युद्धे भीमादयो हन्पन्तेऽहमेषां हन्तेति । एषा बुद्धिषेव सा । कथम्-- य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते इतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥ य एनं प्रकृतं देहिन वेत्ति हन्तारं यश्चेनं मन्यते हतं देहहननेन हतोऽयमिति हन- नक्रियायाः कर्मभूतमात्मानं तावुभौ न विजानीतोऽविवेकेनाऽऽस्मानमहंपत्ययविपर्य तावुमावात्मस्वरूपानमिजावित्यर्थः । यस्मानायमात्मा हन्ति हनन क्रियाया न कर्ता न हन्यते न च कर्म भवतीत्यर्थः । विक्रियत्वात् ॥ १९ ॥ । ते -- * इदं पदद्वयमधिकम् । १ ख. सदित्यु १२ क. ख. घ. ह. नास्तीति । ३ ६. 'पद्धस्तु । ४. ख. ग. ह. 'ये यो विमानातस्तावु।५ क ख. घ. ४. 'बुभी चाऽम'।

·हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिना- [अ०२ श्लो०२०-२१] । कथमविकिय आस्मेति द्वितीयो मन्त्र:---- न जायते म्रियेत वा कदाचित माय भूत्वां भविता का न भूयः । अनो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते इन्यपाने शरीरे ॥ २० ॥ न जायते नोपयते जननाय न कर्ता ननिलक्षणवस्वविक्रियाऽरमनो न विद्यत इत्यर्थः । तथाऽयं न म्रियते वा कदाचिदुत्पत्तिक्रियायाः सत्तां नानुभवति । उस्पत्त: मत्तानुमवस्य मरणाच्यभिचारात् । (उत्पत्तेः त नोत्पद्यते जननस्य न का मनन- लक्षणा वस्तुविक्रिया न विद्यते ) । उत्पत्तेः सत्तामननुभवन नियत इत्युच्यते । ततोऽस्तिलक्षणा भावविक्रियाऽऽस्मनों न विद्यत इत्यर्षः । वाशब्दधार्थे । कदाचित छन्द सर्वविक्रियापतिषेधेः संबध्यते । न कदाचिनायते न कदाचिन्मियत इति सर्वत्र गोज्यम् । अयं भूत्वा मविता वा न भूयः । अयमात्मा मूत्वोत्पत्तिक्रियामनुसूप पयो मपिता न । अवस्यान्तरं प्राप्यावस्थान्तरं न प्राप्नोति । न विपरिणमत इत्यर्थः । विपरिणामलक्षणा भावविक्रियाऽन्मनो न विद्यत इत्यर्थः । अजोऽवयवोपचयरूपण नौपचीयते, वृद्धिलक्षणा भावविक्रिया न विद्यत इत्यर्थः । अतो नित्यः । अपक्षय- .रक्षणा भावविक्रियाऽऽस्मनो न विद्यत इत्यर्थः । शश्वद्धनः शाश्वनः । अविना- शीत्यर्थः । अतः पुराणः पुराऽपि नव. पुराणः सदेकला इत्यर्थः । तस्मान्न हन्यते न विक्रियते हन्यमाने विक्रियमाणेऽपि शरीरे) अस्मिन्मन्त्रे षड्भावधिकारा लौकिका वस्तुविक्रिया आत्मनि प्रतिषिध्यन्ते । सर्वप्रकारपिजियारहित आत्मेति वाक्याः । यस्मादेवं तस्मादुभी तो न विमानात इति पूर्वेग मन्त्रेणास्य संबन्धः ॥ २०॥ य एनं पति हन्तारमित्यनेन मन्त्रेण हननक्रियायाः कर्ता कर्म च न भवतीति प्रतिज्ञाय न जायत इत्यनेनाविक्रियत्व हेतुमुक्त्वा प्रतिज्ञातार्थमुपसंहरति... घेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । फयं स पुरुपः पार्थ के घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥ घेदाविनाशिनमिति । वेद विज्ञानाति । अविनाशिनं प्रेत्यभावविकाररहितम् । नित्यं विपरिणामरहितं यो वेदेति संबन्धः । एने पूर्वोक्तमन्त्रेणोक्तलक्षण ! म जननक्रियारहितम् । अव्ययमपक्षयरहितम् । कथं केन प्रकारेण । स विद्वान्पुरुषोडा " * धनुधिहान्तर्गतमधिक भावि। १.५न । ९सगं. घ. द. शिनमस्य भा।

·(१२लो०१३-२५ श्रीमद्भगवद्गीता। पिंकृतो हन्ति हननक्रियां करोति कयं वा घातयति हन्तारं प्रयोजयति न कयचि. द्धन्ति न कचिद्धातयति । उभयत्राऽऽक्षेप एवार्थः । प्रभासंपवात् । हेस्वर्षस्ये तस्यत्वाद्विदुषः सर्पकर्मप्रतिषेध एव प्रकरणार्योऽभि हनो भगवताहन्तेम्वक्षिप उदा- हरणार्थत्वेनोक्तः । विदुषः सर्वकर्मासमवे के हेतुविशेष पश्य कर्माण्यालिपति मंग- घन्कियं स पुरुष इति ॥ २१ ॥ । भारमनी नित्यत्वं प्रतिज्ञासं तत्कथं शरीरेषु नश्यस्वित्यत्राऽऽह- यासासि जीर्णानि यथा विहाय नेवानि गृहावि नरोऽपराणि । सया शरीराणि विहाय जीर्णा- नन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥ वासासीति । यथा नरो जीर्णोनि वासोसि विहाय नवानि वस्त्राणि गृह्णाति स्वयं विद्यमान एव तथा जीर्णानि शरीराणि [ विहायान्यानि नवानि ] संयाति देही स्वयं पूर्वदेहविनाशेऽप्यविक्रियो विनाशरहितः ।। २२ ॥ कथं पूर्व न विक्रियत इत्युक्तमत माह- नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । । न चनं केदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २३ ॥ नैनं छिन्दन्तीति । एनं प्रकृतं देहिनं न च्छिन्दन्ति निश्वयवत्वाचावयविमार्ग कुर्वन्ति शस्त्राणि वास्यादीनि । तथा नैनं दहति पावकः । अग्निरपि न भस्मी करो- ति । तथा च नैनं क्लेदयन्त्यापः । अपा हि सावयववस्तुन्यामावकरणेनावयवविश्ले. पणोपादने सामर्थ्य न निरवयव आत्मनि संमवति । तथा नेहव्यं स्नेहशोषणेन शोपयति वायुः । एवं चाऽऽस्मानमस्नेहवन्तं न शोषयति मारुतोऽपि ॥ २३ ॥ यत एवं तस्मात् अच्छेद्योऽयमदायोऽयमप्लेयोऽशोध्य एव च । नित्या सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २४ ॥ मच्छेद्य इत्यादि । यस्माद]न्यनाशहेतुभूतान्यात्मानं नाशयितुं नोत्सहन्ते तस्मा; नित्योऽयं नित्यत्वात्सर्वगतः सर्वगतत्वात्स्थाणुरिव स्थितः स्थितत्वादचलोऽयमा- त्माऽतः सनातनश्चिरंतनो न कारगास्कृतश्विनिष्पन्नोऽभिनय इत्यर्थः । कथं नु,नाम संसारिणां बुद्धिगोचरतामापन्नः संसारनिवृत्तये स्यादिति पुनः पुनरुच्यते ॥ २४ ॥ किंच- अध्यक्तोऽयमचिन्स्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ।। २५ ॥ - - . .

·हुनुमद्विरचितपैशाचभाप्यसाहिता- [१०२ श्लो०२१-२८] - अव्यक्तोऽयमिति । सन्द्रियाविषयत्वान्न व्यज्यत इत्यव्यक्तः । अध्यक्तोऽय. मात्माऽत एवाचिन्योऽयम् । य इन्द्रियगोचरः स विषयत्वमापद्यते । अयं त्वात्मा निरिन्द्रियगोचरत्वादचिन्त्यः । अविकार्योऽयम् । यया क्षीरं दध्यातचनादिना विक्रि: यते न तयाऽऽत्मा । [किं तु] निरवयत्वादविक्रियः। न हि निरवययं विक्रियात्मक च वस्तु दृष्टम् । [अतोऽविक्रियत्वादविकार्योऽयमात्मोच्यते । तस्मादेवं यपोक्तान कारमेनमात्मानं विदित्वा नानुशोचितुमर्हसि हन्ताऽहमेषां मयेमे हत्यन्त इति ॥२५॥ आत्मनस्तु हननमभ्युपगम्येतदुच्यते- अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तपाऽपि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥ अथ चनामिति । अथ चैत्यम्युपगमार्थम् । प्रकृतमेनं निरर लोकपसिया नित्यं नातो नित्यजातो नित्यं वा मन्यसे मृत तथाऽप्येवमपि त्वं महाबाहो, एनमा- रमानं शोचितु नाहसि । जननमरणयोरस्य स्वाभाविकत्वात् ॥ २९ ॥ तदेव दर्शयति- जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु(वं जन्म मृतस्य च । वस्मादपरिहार्यऽयें न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥ जातस्यति । जन्मवतो नाशो नाशवतो जन्म स्वामाविकश्चेदपरिहार्योऽयम् । तस्मादपरिहार्येउ न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ।। कार्यकारणधर्मकान्य(प)प्येतान्युद्दिश्य शोको न युक्तः क, यतः- अध्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २८ ।। अन्यक्कादीनीति । अव्यक्तमदर्शनमनुपलब्धिरादियेषां मूतानां तान्यव्यवादीनि प्रागुत्पत्तेः । उत्पन्नानि च प्राविनाशाद्वयक्तमध्यानि व्यक्तान्तरालानि । अव्यकनि- धनान्ये पुनरप्य[व्यक्तम]दर्शनं मरणं येषां तान्यव्यक्तनिधनानि । मरणादर्भमन्य. कमेव प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः। तथा चोक्तम्- भदर्शनादिहाऽऽयातः पुनश्चादर्शन गतः" इति । तत्र का परिदेवना को वा विलापः । दृष्टनाभान्तिम्तेषु भूतेविवे- दुर्योधोऽयं प्रकृत आत्मा किं त्वामेवेकमुपालमै साधारणे भ्रान्तिनिमित्ते, कर्ष दुर्विज्ञेप आत्मेति तथाऽऽह--- आधर्यवत्पश्यति कविदेन- माधर्यवद्वदति तयेव चान्यः। १ क. ग. घ... यवत्वं दि १२. ग. इ. मकरवं च 1 ३ क. स. ग .. 'प पुनः TIY क. ग. घ....विप्रलापः। स्यः ।। २८॥

·(भ०२ श्लो०२९-३५] श्रीमद्भगवद्गीता । आश्चर्य वच्चैनमन्या शृणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव फश्चित् ।। २९ ॥ आश्चर्यवादति । आश्चर्यवदाश्चर्यमद्भुतम्। स्वार्थे वतिप्रत्ययः। आश्चर्यमेवाऽऽश्चर्य- बदृष्टमननुमतमकरमादृश्यमानमाश्चर्यमेनमात्मान कश्चित्पश्यतीत्याश्चर्यम् । तवे- नमात्मानमन्यः कश्चिद्वदतीत्येतदाश्चर्थम् । श्रुत्या दृष्ट्वोक्त्वाऽप्येनं न च वेदेत्याश्चर्यमतो दुर्बोध आत्मेत्यभिभायः ॥ २९ ॥ अदानी प्रकरणमुपतहियते- देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत | तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितमईसि ॥ ३० ॥ तस्माद्भीमादीनि सर्वाणि भूगम्युद्दिश्य न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३०॥ परमार्थतत्त्वापेक्षया शोकमोही न संभवत इत्युक्तम् । न(किं) केवलं परमार्थ. 'तत्वापेक्षया शोकमोहयोरकर्तव्यता साध्यते तबाऽऽह-- स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धादि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्सपियस्य न विद्यते ॥ ३१ ॥ स्वधर्ममपि स्वधर्मः क्षत्रियस्य युद्धं तदप्यवेक्ष्य त्वं विकम्पितुं नार्हसि प्रचलित नाहसि । स्वाभाविकायुद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते । हि यस्मात् ।। ३१ ॥ ईतश्च युद्ध कर्तव्यमित्युच्यते- यहच्छया चोपपनं स्वर्गद्वारमपातम् । सुखिनः सनियाः पार्य लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ।। यहच्छया चोपपन्नमागतं कर्तव्यतया प्राप्तमपि ॥ ३२ ॥ अय चेत्त्वमिमं धर्य संग्रामं न करिष्यसि । वतः स्वधर्म कीति च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ ३३ ॥ धये धर्मा दानपेतम् ॥ ३३ ॥ न केवलं स्वधर्मकीर्तिपरित्याग,- अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । संभावितस्प चाफीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥ संभावितस्य धर्मात्मा शूर इत्यादिगुणैः संभावितस्याकीतर्वरं मरणमित्यर्थः ॥३॥ भयारणादुपरतं मस्यन्ते त्वां महारथाः ।। येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ।। ३५ ।। M १क. १. भतथा ·हनुमद्विरचितपैशाचयापसहिता- [अ०२लो० ३६-३९ भयाकर्णादिमी रणायुद्धादुपरत निवृतं मस्यन्ते चिन्तयिष्यन्ति न कृपयेति त्वा महारया हुर्योधनप्रभृतयः । के मंस्यन्त इत्यत्राऽऽह-येषां च दुर्योधनादीनां त्वं -बहुमतो भूत्वा पुनर्यास्यसि लाघवं लघुभावं ते मस्यन्ते ॥ ३५ ॥ . 1. अवाच्यवादांश्च वहन्वदिष्यन्ति ववाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्य ततो दुःखवरं नु किम् ॥ ३६ ॥ मषाच्यवादानव्यक्तवादांश्च बहूननेकप्रकारान्वदिष्यन्ति तवाहिताः शत्रयो निन्द- न्तः कुन्सयन्तस्तव सामथ्र्य निवातकववादिजयसामानिमित्तम् । ततस्तस्मानिन्दामा- मर्दुःखतरं किम् । ततः कष्टतरं नास्तीत्यर्पः ।। ३६ ॥ युद्धे पुनः कर्णादिभिः क्रियमाणे- हतो घामाप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिधयः ॥ ३७॥ हतो पति । नित्वा कर्णादी-मोक्ष्यसे महीम् । उभययाऽपि ते लाभ इत्यभि. प्रायः । यत्र एवं तस्मादत्तिष्ठ कौन्तेय । कृतनिश्चयो नेष्यामि परान्मरिष्यामि वेति "निश्चयं कृत्वेत्यर्थः ॥ १७ ॥ सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालामा जयाजरी। ततो युद्धाय युज्यत नेवं पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥ सतः स्वधर्म इत्येव युध्वस्व । उपदेशमिम शृणु-सुखदुःखे समे कृत्वा लामा- लाभो नयानयों व समो कृत्वेति । एष उपदेशः प्ररोचार्यः प्रासानिकः ॥ ३८ ॥ बोकापनये लौकिको न्यायः स्वधर्ममपि चावे त्याचा लोकरको न तात्पर्येण । परमादनमिह मोफ (pi), तथ्योकमतसंहरति- एषा वेऽभिहिता सांख्ये युद्धियोंगे विमां शृणु । युद्धया युक्तो यया पाये कर्मवन्धं महास्यसि ।। ३९ ।। ९पा ते तुम्यमभिहितोक्का सांख्ये परमात्मवस्तविकविषये बुद्धिर्ज्ञानं साक्षाच्छो. कमोहादिसंसारनिवृत्तिकारणम् । योगे तत्माप्युपाये निःसङ्कतया द्वंद्वमहरणपूर्वकमी. श्वराराधना कर्मानुष्ठाने समाधियोगे मामनन्तरं मयोच्यमाना बुद्धि शृण । तो मुद्धि स्तौति श्रोतॄणां मरोचनार्थम् । बुद्धचा यया योगविषयया युक्तो हे पार्थ कर्म- मन्ध कव धर्माधर्माख्यं बन्धस्तं महास्यसि । ईश्वरप्राप्तिनिमित्तज्ञान प्राप्स्यसीत्यभि. प्रायः ।। ३९ ॥

·(१०-लो०४०-४३] श्रीमद्भगवद्गीता। नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयाद ॥ ४० ॥ इह मोक्षमार्गेऽभिक्रमनाशोऽभिकमणमभिक्रमः पारम्मतन्नाशो नास्ति । यथा कृष्यादेः, मोक्षविषये प्रारम्भस्य नानकान्तिकफलत्वमित्यर्थः । किंत्र चिकित्साप. त्प्रत्यवायो न विद्यते, किं तु भवति । स्वल्पमप्यस्य धर्मग्य मोक्षसाधनानुष्ठित त्रायते रक्षति संसारमयाजन्ममरणादिलक्षणात् ॥ १० ॥ व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा धनन्ताश्व युद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥४१॥ व्यवसायामिका निश्चयात्मिका मुद्धिः सांख्ययोगे व्यवसायिनां पुरुषार्थसाधिका । अव्यवसायिनां बुद्धयो पहुशाखा बहुस्कन्धा अनन्नाश्च भवन्ति । न ताः पुरुषार्थ प्रति साधनमित्यभिप्रायः ॥ ४१ ।। यामिमां पुष्पिता चाचं भवदनस्पषिपश्चिन।। चेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीतिवादिनः ॥ ४२ ॥ यामिमां वैदिका वेदभवां द्रव्यगुगकर्मणां स्वर्गादिफलोत्पादनसमर्थाना फलपूर्वमा वित्वात्पुप्पमिव पुष्पं तानि च पुषितानि । एषां पुटिपतानां प्रतिपादिका वागपि पुष्पिता: तां वाचं वदन्ति पठन्स्यविपश्चितोऽपिता वेदस्य वादो वदनं वेदवादस्तत्र रताः सका घेवादरताः । वेदवाक्यप्रतिपादितस्वर्गादिफलाशापाशबद्धा इत्यर्थः । स्वर्गादिफलादन्यदपवर्गाख्यं सुखं नास्तीतिवादिनो वदनशीलः ॥ ४२ ॥ कथंभूनास्तेऽविपश्चित इत्यत्राऽऽह--- कामात्माना वापरा जन्मकर्मफलपदाम् । क्रियाविशेपबहुला भांगश्वर्य गति प्रति ।। ४३ ॥ कामात्मानः कामिन. स्वर्गपराः स्वपिधानाः । जन्मकर्मफलप्रद जन्म विशिष्टश. रारेन्द्रियप्राधिः । कर्मणः फलानि स्वर्गादनि । जन्म च कर्मफलानि च जन्मकर्मफ. छानि । तानि प्रददातीति जन्मकर्मफलपदा तां वाचम् । क्रियाविशेषमहुलां क्रियाणां विशेषाः क्रियाविशेषाः पाकयज्ञादयः । बहुति प्रतिपादयतीति बहुला। [क्रिया- विशेषर्षहुला ] क्रियाविशेषबहु ताम् । भोगेश्वर्यगति भोगः शब्दादिविषयलामा, ऐश्वर्यमणिमादि, भेगैश्वर्ययोगतिस्ता मौगश्वर्यगति प्रति तलसणां शब्दादिविषयलामा- णिमादिसाधनभूनामित्यर्षः । सा याचं त्या तदर्षे पुरुषार्थभुद्धि मा कापीरित्यर्थः । १ क. ख. ग, घ ड. 'लाभगतिमा।

·२६ हनुमद्विरचित्तपैशाचभाष्यसहिता--- [अ०२ लो०४४-१९] तथा च श्रुति:-" प्वा ह्येते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म " इत्यादि ॥ ४३ ॥ कस्माता पावत्याज्यत्यत्राऽऽह यदि · सा घाममाणत्वेनोपादीयते तदनुष्ठाने तत्फलपातौ च प्रसक्तिः स्यात्ततश्च- भोगैश्वर्यपसक्तानां तयाऽपहरचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समायो न विधीयते ॥ ४४ ॥ मोगेश्वर्यप्रसतानां मोगेश्वर्ययोरेव प्रणयवतां तया वाचाऽपहृतचेतसामाच्छादित. 'विवेकप्रज्ञानां व्यवसायामिका साख्य योगे वा बुद्धिः समाधी परमात्मावबोध इय. मेव बुद्धिः परमपुरुषार्यतया कहियेत्येवं निश्चिता सा बुद्धिर्न विधीयते नोत्पादयितुं शक्यते । तस्मादियं वाक्परमपुरुषार्थविरोधिवास्यायेत्याममायः ॥ ४१ ॥ कनोपायेन सा वाक्त्यज्यत इत्यत्राऽऽह- गुणपपिपया पदा निगण्यो भवार्जुन । निदा निायसयो नियोगक्षेम आत्मवान् ॥ ४५॥ प्रय एव गुणा गुण्यं सत्तरजस्तमाति तत्कायवादागद्वेषो *गुण्यवन्तौ ।। विषयों येगी ते वेदाण्याविषयाः । निगुम्यो भवोपथिरुन्मूलि.रागद्वेषो भवे. त्यर्थः । निद्वो निर्गतशीतोप्यादिः । नित्यसमस्यः सदा सत्त्वगुणपधानः । तथा नियोगक्षेपः । अनुत्तस्योपादान योग उपात्तस्प रक्षणं सेमः । योगक्षेमप्रतक्तस्य श्रेयसि प्रवृत्तिर्दुकरेत्यतो नियोगक्षेमो भव । एष तव तस्या वाच + स्तस्यागो- पदेशः ।। ४५॥ ज्ञाननि कार्यभूतबद्धव्यवसायिनो योगनिष्पन्नस्य श्रोतस्मातफलानवाधिलक्षणो दोप इति चेन्नम् । यतः- यावान उदपाने सविनोदके । तावान्सपु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ।।.४६॥ * २था लोके ५.पतलायनेमिनुदपान उदः पायो मनित्युषानं नाशय. स्तस्मिनाशय यायावत्प्रमाण मानपानादिरः फलं स सोऽ सर्वतःसप्लुको- दके कुतकाचपिम मेन सित पूरे भवत्येव, पव तथा वेदपिहितयालादानादि साधनसाध्यो यावानयतापदिनानाsh मरुतस्य ब्रह्मगस्य भवति । स तदभिः * भैगुग्यशब्दोऽस्ति ययोती लक्षणया त्रैगुण्यशब्दयोध्यापित्यर्थः । स्यागोपाय इति तु परित युकम् । ५ यथैत्यधिकम् । १.स.ग, प.ह. न त।

·- [अ०२ श्लो०४७-१०] श्रीमद्भगवद्गीता समेति यत्किच मजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद स वेद " इति श्रुतेः । " सर्व कर्मा. खिलं पार्थ ज्ञान परिममाप्यते " इति च वक्ष्यते ॥ १६ ॥ फर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा फर्मफलहेतभर्मा ते सङ्गोऽस्त्यकर्मणि ॥४७॥ कर्मण्येवाधिकारो न ज्ञाननिष्ठायां ते तव । तत्र कर्म कुर्वतो मा फलेवधिकारोऽस्तु कर्मफलतृष्णा मा मूत् । कदाचन कस्यों चिदवस्थायामित्यर्थः । यदा कर्मफलतृष्णा. स्यात्तरमानमा कर्मफलहेतुर्भूः । यदा हि कर्मफलतृष्णाप्रयुक्तः कर्मणि प्रवर्तते तदा कर्मफलस्यैव जन्मनो हेतुर्भवेत् । यदि कर्मफलं नेष्यते किं कर्मणि(गा) बहुरूपेणानु- टितेनेति मा ते तव सङ्गोऽस्त्वकर्मणि, अकरणे प्रीतिर्मा भूत् ॥ ४७ ॥ यदि कर्मफलयुक्तेन न कर्तव्यं कर्म कथं तर्हि कर्तव्यमित्यत्रोच्यते- योगस्थः कुरु कर्माणि मङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धघसिद्ध यो। ममो भूत्वा सपन्य योग उच्यते ॥ ४८ ॥ योगस्थः सन्कुर्वनुष्ठेगकर्माणि केवलमीश्वरार्थमीश्वगे मे तुप्यतीति सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । फलतृष्ण शून्यन क्रियम में प्र] सशुद्धिज्ञानप्राप्तिलक्षणा सिद्धिम्तद्विपर्य- योऽसिद्धिस्तयोः सिद्धयमिद्धयोरपि समतुल्या भून्वा कुरु कर्माणि । कोऽसौ योग इदमेव तसिद्धचसिद्धचो. समन्वं योग उच्यत ॥ १८ ॥ दुरण झवर्ष फर्म बुद्धियोगाद्धनंजय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ ४९ ॥ यत्पुनः समस्यबुद्धि युक्तीश्वराराधनार्थ कर्म तस्मात्कर्मणो दूरेणात्यन्तदूरमेवायरम- धर्म निकृष्ट कर्म फलार्थिना क्रियमाणं बुद्धियोगात्समत्वबुद्धियुक्ताकर्मणो जन्ममरणा- दिहेनुवादित्यर्थः । अत एव योगविषयाया बुद्धौ तत्पाकनायां सांख्यबुद्धौ शरण- माश्रयममयप्राप्तिकारणमन्विच्छ प्रार्थय । परमाज्ञानशरणो भवेत्यर्थः । यतोऽवरं कर्म कुर्वाणाः फलहेतवः फलतृष्णाप्रयुकाः सन्तः कृपणा. । " यो वा एतदक्षरं गाय- विदित्वाऽस्माल्लोका प्रति स कृपणः " इति श्रुतेः ॥ १९ ॥ समत्वबुद्धियुक्तः सन्स्वकर्म चानुतिष्ठन्यत्फलं प्राप्नोति तच्छृणु- युधियुक्तो जहातीह उभे सुकन दुकने । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥ बुद्धियुक्तः समत्वबुद्धया युक्तो नहातीहाम्मिलीक उमे सुकृनदुष्कृते पुण्यपापे सत्त्वशुद्धिज्ञानमाधिद्वारेण । तस्मात्समत्यबुद्धियोगाय युज्यस्व घटस्व । योगः कर्मसु . कौशलम् । स्वधर्माख्येपु कर्म वर्तमानस्य या सिद्धयसिद्धयोः समत्वबुद्धिरीश्वराः ·F हनुमद्विरचितपेशाचभाष्यसहिता [अ०२ लो०९१-५४] तिचेतस्कतया, तत्कौशलम् 1 यद्वन्धस्वमायान्यपि कर्माणि समत्वयुद्धया स्वभावा. निवर्तन्ते तस्मात्समत्वभुद्धियुक्तो मा स्वम् ॥ १० ॥ इतश्च फलसङ्गं त्यक्त्वा स्वधर्मोऽनुष्ठेयः-- कर्म युद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मवन्धविनिर्मुक्काः पई गच्छन्त्यनामयम् ॥ ५१ ॥ कर्मों कर्मफलमिष्टदेहादिप्राठिलक्षणं त्यक्त्वा बुद्धियुका ज्ञानिनो मनीषिणो मननशीला जन्मना नयो मन्मबन्धस्तेन विनिर्मुक्का जीवन्त एव जन्मनन्यविनि. मुंकाः सन्तः पदं वैष्णवं मोक्षास्यं गच्छन्त्यनामयं सर्वोपद्रवरहितमित्यर्थः ॥ ११ ॥ योगानुष्ठानमनिता सत्वशुद्धिः कदा पाप्यत इत्यत्राऽऽह- यदा ते मोहफलिलं बुद्धिर्व्यतितारिष्यति । तदा गन्तासि निर्पदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ।। ५२ ॥ यदा यस्मिन्काले ते तव मोहकलिलं मोहात्मकमविषकरूपं कालुदेय येनाऽऽत्मा. नात्मविवेक कलुषीय विषयाप्रत्यन्तःकरणं प्रवयते तद्वृद्धितितरियति । शुद्धभावमापद्यत इत्यर्थः । तदा तस्मिन्काले गन्तासि प्राप्तासि निर्वेदं वैराग्यं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च । तदा श्रोतव्यं श्रुतं च ) निष्फलं प्रमातीत्यर्थः ।। ५२ ॥ मोहकलिलात्ययद्वारेण लयात्मविवेकशः कदा कर्मयोग फलं परमार्ययोगमवा- प्स्यसि तच्छृण- श्रुतिविमविपना ते यदा स्यास्पाने निथला । समाधावचला पुद्धिस्तदा योगमवापपासे ॥ ५३ ॥ श्रुतिविप्रतिपन्नाऽनेकसाध्यसाधनसंबन्धप्रकाशनश्रुतिमिः श्रुतेः श्रवणेषिप्रतिपन्ना न संपतिपना विलिता सती ते तव बुद्धिर्यदा यस्मिन्काले स्थास्यति निश्चला विशेपचल- नमिता समाधौ समाधीयतेऽस्मिनिति समाधिरात्मनीत्येतत् । अचला तत्रापि विक- एपमितेत्येतद्बुद्धियुको कारणं तदा योगमवाप्स्यसि ॥५६॥ मवासयोगस्य लक्षणबुमुत्सयाऽर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच-- स्थितपक्षस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितीः किं प्रभात किमाप्तीत प्रजेत फिम् ।। १४ ॥ स्थिता प्रतिष्ठित्ताऽहमस्मि परं ब्रह्मेति प्रज्ञा यस्य तस्य का माषा भाषणं पचन . १. 'वार्यन्ते । २०, च...तेना।

·। [भ०२-लोः५५-५५] श्रीमद्भगवद्गीता। कथमसी भाप्यते । समाधिस्थस्य समाधो स्थितस्य केशव । स्थितधीः स्थितप्रज्ञः कि प्रमापेत किमर्थ स्वरूपं भाषत । किमासीत कथं वाऽऽसीत । ब्रजेत किं कथं वा गच्छेदित्यर्थः । स्थितप्रज्ञस्य लक्षणमनेन श्लोकेन पृच्छयते । स्थितप्रज्ञस्येत्यारम्याss. ध्यायपरिसमाः स्थितपजस्य लक्षणं साधनं घोपदिश्यते । सर्वप्राध्यात्मशास्त्रे लक्ष- णानि यानि तान्येव साधनान्युपदिश्यन्ते यत्नसाध्यत्वात् । यानि यानसाध्यानि [ तानि ] लक्षणानि सर्वप्राध्यात्मशास्ने विद्यन्ते ॥ १४ ॥ भतस्तान्येव साधनानि मामनुवाच- श्रीभगवानुवाच-- मनहाति यदा कामान्सर्वान्पार्य मनोगतान् । आत्मन्येवाऽऽत्मना तया स्थितमनस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥ मनहाति प्रकर्षेण जहाति परित्यजति यदा कामानिच्छामेदान्हे पार्थ मनोगताम- नसि पविष्टानात्मन्येव प्रत्यगात्मस्वरूप एयाऽऽत्मना स्वेनैव वालामनिरपेक्षम्तुष्टः परमार्थदर्शनामृतरसलापेनास्यस्मिन्यातुन्यलंपत्ययपास्थितपतः । स्थिता पज्ञाऽऽत्मा. नात्मविवेकना यस्य स स्थितप्रज्ञो विद्वस्तिदोच्यने । त्यक्तपुत्रवित्तलाभः संन्यास्या. त्माराम बास्मक्रीडापानिस्थतप्रज्ञ इत्यर्थः ॥ १५ ॥ - । । दु.खेष्वनुद्विममानाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभय क्रोधः स्थितधीर्मनिरुच्यते ॥ ५६ ॥ दुःखेष्वाध्यात्मिकादिप्वनुद्विग्न प्रक्षुभितं मनो यस्य सोऽनुद्विग्नमनाः । तथा सुखेषु प्राप्ठेषु विगता स्पृहा तृष्णा यस्य नागरिवन्धनाद्याधानेन सुखान्यनुवर्तन्ते स विगतस्पृहः । वीतरागभयकोधः । रागश्च मयं च क्रोधश्च विगता यस्मात्स वीतरागमय. क्रोधः । स्थितीः स्थितप्रज्ञो मुनिर्मननशीलन्तदोच्यते ।। ५६ ॥ किंच- यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्माप्य शुभाशुभम् । नामिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥ यो मुनिः सर्वत्र स्वदेहनीवनादिप्वनभिस्नेहोऽभिस्नेहवर्मितः । तत्तत्माप्य शुभाशु- मम् । तत्तच्छुमाशुभं लब्ध्वा [नामिनन्दति ] न दृप्पति न द्वेष्टी(e) [न विषाद करोती] त्यर्थः । तस्यैवं हर्पविषादवर्मितस्य विवेकजा प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ १७ ॥ १क, 'मनु' । ३ क. स. ग.. 'तम

·हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता-. [म०२श्लो०१८-११]
।
किंच
यदा संहरते चार्य मोऽङ्गानीव सर्वशः।
इन्द्रिपाणीन्द्रियायेभ्यस्तस्य मन्ना प्रतिष्ठिना ।।५८ ।।
यदा संहरते सम्यगुपसंहरति, अयं ज्ञाननिष्ठायां प्रवृत्तो मुनिः कोऽजानीव। यथा
कर्मोऽम्यासात्स्वाहा युपसंहरति सर्वशः सर्वत एवं ज्ञाननिष्ठ इन्द्रियाणीन्द्रियाम्यः
सर्वविषयम्य उपसंहरति । तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिनेत्युक्तार्थ वाक्यम् - १८ ॥
तत्र विषयाननाहरनभ्यासात्कमोऽङ्गानीवेन्द्रिया[ण्य म्य उपसंहरति, अतस्त.
स्थापि प्रज्ञा प्रतिष्ठिता स्यादित्यत आह-
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्थ देहिनः ।
रसधजे रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५९ ॥
यद्यपि विषयोपलक्षितानि विषयशब्दवाच्यानीन्द्रियाणि निराहारस्यानाहियमाण-
विषयस्याऽऽतरस्य काठनपप्ति स्थितस्य मूर्खम्यापीन्द्रियाणि निवर्तन्ते न व्यामियन्ते
देहिनो देहवतः । मृदमदन हेण क्रियमाणं तपः काठनपः । रसव, रसो रागो रसिको
रसज्ञ इति प्रयोगदर्शनाद्रागं वर्जयित्वा । स्थितप्रज्ञालक्षणं तु रागेण सहेन्द्रियाणां
विषयेभ्यो न्यावृत्तिरमिमता । कथं तर्हि विषयेम्यो रागम्य निवृत्तिरिति चेद्रसोऽप्यस्य
यतेः परं परमात्मानं दृष्ट्वीपलम्याहमेव तदिदंभूत इति निवर्तते । निर्मीनरागः संपधत
इत्यर्थः । नासति सम्यग्दर्शने रागस्योच्छेदः । तस्मात्सम्यग्दर्शनात्मिकायाः प्रज्ञायाः
स्थैर्य कर्तव्यमित्यभिप्रायः ॥ १९॥
तस्य च सम्यग्दर्शनस्थैर्यस्योपायमाह-
यततो हापि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति मसमं मनः ॥६० ॥
यततो यतमानस्यापि पुरुषस्य विपश्चितो मेघाविनोऽपि मन इन्द्रियाणि प्रमाणोनि
प्रमथनशीलानि प्रसमं हरन्ति ॥१०॥
यस्मादेवं तस्मात्--
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।
व हि यस्येन्द्रियाणि तस्य मन्ना प्रतिष्ठिता ॥ ६१ ॥
तानि सर्वाणीन्द्रियाणि वशीकृत्य युक्तः समाहितः समासीत । मत्परोऽयं पातु.
देवः सर्वपत्यकामा परः प्रधानं यस्य स मत्सरः । नान्योऽहं तस्माद्वासुदेवादित्युपा
सीतेत्यर्थः । वशे हि यस्पेन्द्रियाणि वर्तन्तेऽभ्यासबलात्तस्य प्रज्ञा प्रतिछिता ॥१॥

·[अ०२ श्लो०६२-६५) श्रीमद्भगवद्गीता। ३१ अपेदानीमात्मनाशस्य मूलमुच्यते- ध्यायतो विपयान्पुमा सङ्ग स्तेपुपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामाक्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥ ध्यायतश्चिन्तयतः शब्दादिविषया-सङ्गः प्रीतिस्तेषु शब्दादिषु विपयेपनायत उत्पद्यते । सङ्गात्पीतेः संजायते समुत्पद्यते कामस्तृष्णा। कामात्कुतश्चित्पतिहतात्तु क्रो- धोऽमिजायते (ज्यमाने विवितश्च ) || ६२ ।। क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशावुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्मणश्यति ॥ ६३ ॥ क्रोधाद्भवति नायते समोहः कार्याकार्याविवेकः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः शास्त्राचा. योपदेशनातसंस्कारजनितायाः स्मृतेश उत्सत्तिनिमित्तमाको सत्यामनुत्पत्तिः । ततब्ध स्मृतिभ्रंशामुद्धिनाशः कार्याकार्यपि कलक्षणाया बुद्धशः । बुद्धिनाशात्स्वयं प्रण- श्यति । एतावान्हि पुरुषो यावत्कार्याकार्यविवेकस्तन्नाशे नष्ट एव पुरुषो भवति॥३॥ अदानी मोक्षकारणमुच्यते-- रागद्वेषवियुक्तस्तु विषयानिन्द्रियश्चरन् । भात्मवश्यविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६४ ॥ रागश्च द्वेषश्च रागद्वेषो तत्पुरःसरा हीन्द्रियाणा प्रवृत्ति: स्वामाविकी। ताम्या वियुः कैरिन्द्रियरात्मवश्येषियाश्चरनुपलममानो योग्यात्मवश्यः स्वाधीनविधेय भात्माऽ. न्तःकरणं यस्य सोऽयं विधेयात्मा प्रसादं स्वास्थ्यमधिगच्छति प्राप्नोति ॥ ६ ॥ प्रसादे सति कि स्यादिस्यत्रोच्यते-- मसादे सर्वदुःखाना हानिरस्योपजायते । मसनचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठने । ६५ ।। प्रसादे प्रसन्नताया लत्या सर्वदुःखानामाध्यामिकाधिभौतिकाधिदैविकाना हानि- नशिः । आयात्मिकानि जन्मजरामरणे तदन्तरीले परिपतितवातपित्तश्लेष्मसंक्षोम- ननिता विकाराः । आधिभतिकानि मूतानामितरतरं नयघातकमावेन अनितानि दुः- खानि शस्त्रप्रहरणादीनि । आधिदैविक नि वातातपवर्षतत्प्रतिवन्धननितानि दुःखानि । एतेषामाध्यामिकादीना दुःखाना हानि शोऽस्य योगिनः प्रनायते । किंच प्रसन्न- चेतसः स्वस्थान्तःकरणस्याऽऽशु शीघ्र बुद्धिः पर्यवतिष्ठत आकाशमिवाऽऽत्मकत्व- ग्राहिणी परितः समन्तादवतिष्ठते । आत्मस्वरूपेणव निश्चम भवतीत्यर्थः ॥१५॥ * एतचिन्हान्तर्गतो प्रन्योऽधिक इति भाति । , ग. राज्यमाले । १ क. १. रामप'1३ क. ग. पं... 'ध्यक्षा ।

·२ इनुमद्विरचितपैशाचभाप्यसहिता-- [अ०२-लो०११-१९ नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुन: सुखम् ॥ ६६ ॥ न विद्यते सेयं प्रसन्ना बुद्धिरात्मस्वरूपविषयाऽयुक्तस्यासमाहितस्य । न चायुक्त- स्य मावनाऽऽत्मज्ञानामिनिवेशो भावना । न चामावयतः शान्तिरमावयत आत्मा झानामिनिवेशशून्यस्य शान्तिरुपशमो न विद्यते । अशान्तस्य'नुपरतेन्द्रियस्य कुतः सुखम् । इन्द्रियाणां विषयतृप्गातो निवृत्तिः सुखं न विषयतृष्णा, दुःखमेव हि सा । तृष्णायां सत्यां न सुखस्य गन्धमात्रमप्युपपद्यते ।। ६६ ।। भनुपरतेन्द्रियस्य सुखं नास्ति कमादित्यत्राह - इन्द्रियाणां हि चरनां यन्मनोऽनुविधीयते । वदस्य हरति प्रज्ञां वायुविमिवाम्मासि ॥ ६७ ॥ इन्द्रियाणां हि यस्माचरतां विषयेषु वर्तमानानां यन्मनोऽनुविधीयतेऽनुवर्तते तदस्य हरति प्रज्ञा =हरति तदिन्द्रियविषयविकल्पने प्रवृतं मनोऽस्य यतेर्हरति प्रज्ञामात्मा. नात्मविवेकनां वायु वमिवाम्भति, उदके निगमिपता मार्गादुद्धृत्य दुर्गममार्गे यथा वायु व प्रवर्तयत्येवमात्मविषयां पज्ञामिन्द्रियानुविधायि मनो विषयाभिमुखी करोति ॥१७॥ यततो ह्यपीत्युपन्यस्तस्यानेकविधोपपत्तिमुक्त्वा तस्यार्थमुपपायोपसंहरति- तस्माघस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्येभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिना ।। ६८॥ यस्येव योगिनः परमात्मनि नित्यशुद्धबुद्धमुकस्वभावे सर्वगतेऽयमहमस्मीति प्रज्ञा प्रतिष्ठिता स संयमयोगी ॥ १८ ॥ या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी। यस्यां जाप्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६९ ॥ या निशा रात्रिः सर्वपदार्थानामविवेककारिणी सर्वभूतानां निशेति सर्वपाणिव्यवहा रागोचरब्रह्मरूपमुच्यते, तस्यां जागति प्रबुद्धवानास्ते । यस्यां सर्वभूता माप्रति प्रबुध्यन्ते यस्यां व्यवहरन्ति साऽविधा निशा परमार्थस्वरूपं ब्रह्म पश्या मुनेवामिनः । एषमवियापियामेदावविदुषः सर्व कर्माणि, विदुषः सर्व कर्मभिवृत्तिः स्वम पासकलकर्मसंन्याप्त एव ॥ १९ ॥ पिदुपश्त्यकैपणस्य स्थितप्रज्ञस्य यतेरेव मोक्षो न कामकामिन इत्येवमथै दृष्टान्त प्रतिपादयिष्यन्नाह- आपूर्यमाणमचलतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । = इदं पदमधिकम् । १. ग. प. ३. दुर्मागे । ११. मुखो की ·[अ०२-०७०-७२]. श्रीपद्भगवद्गीता । ३३ द्वत्कापा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥७॥ मापूर्यमाणमादः । अवलपतिष्ठम् । अधला प्रतिष्ठा यस्य सः । तमचलप्रतिष्ठ समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वयथा तद्वत्तथा कामा यं प्रविशन्ति परमात्मज्ञानेनैव रागद्वे. पाम्यामकम्प्यमानं स शान्ति मोक्षलक्षणां प्राप्नोति । न कामकामी । कामान्कामयत इति कामकामी ॥ ७०॥ यस्मादेवं तस्मात्- विहाय कामान्या सर्वान्पुमांश्चरति नि:स्पृहः । निर्ममो निरहंकारस.स शान्तिमधिगच्छति ॥ ७१ ॥ परति शरीरनीवनमात्रमेव पेप्टते । निस्पृहः शरीरनीवनमात्रेऽपि निर्गता स्पृहा वस्य स निःस्पृह उपेक्षकः । निमः शरीरादौ ममेदमितिबुद्धिरहितः । निरहंकारो विद्यायवादिनिमित्तेनाऽऽत्मसमावनारहितः । स शान्तिमविद्योपरमलक्षणामधिगच्छति सपा ज्ञाननिष्ठा ॥ ७१ ॥ एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ ननां प्राप्य विमुद्यति । स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ।। ७२ ।। इति श्रीमहाभारवे शतसाहस्त्रयां संहितायां यासक्या भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जु- नसंवादे सांख्ययोगो नाम दिनीयोऽपायः ॥ २॥ एषा यथोक्ता मामी ब्रह्मणि मवेयं स्थितिः । नना स्पिति प्राप्य लब्ध्वा विमु. यति न मोहं प्राप्नोति । स्पिस्या बाहया स्थिती यथोक्तायामन्त कालेऽप्यन्ते पयस्यपि ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मनिति मोसमृच्छति गच्छति ॥ ७२ ॥ इति श्रीमंदनुमद्वरचिते पैशाचमा पनामके श्रीमद्भगवद्गीताब्याख्याने द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ (आदितः श्लोकानां समयका-११) ५ ·इनुपरिरचिनपेशाचभाष्यसहिता- [भ. ३ श्लो०१-१) (अय तृतीयोऽध्यायः ।. अर्जुन उवाच- ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । तकि कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥१॥ कर्मणः सकाशाद्धे जनार्दन बुद्धिायसी तव मता चेतत्र तर्हि घोरे युद्धात्मके कर्मणि मां किमर्ष नियोनप्ति केशव ॥ १॥ किंच- । . पामिश्रेणेव वाक्येन घुद्धिं मोहयसीव मे । वदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २॥ ध्यामिश्रेणेव संकीर्णेनेव बुद्धिं मोहयसीव कदाचिकर्म श्रेय इति कदाचिद्बुद्धिः श्रेयसीति च संकीर्णनेव वाक्येन बुद्धिं मोहयपीव मोहं नयसीव मे । तत्तस्मादेवमनु- ठेयं निश्चित्य वद । येनानुष्ठितेन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥ श्रीभगवानुवाच-~ लोफेऽस्मिन्दिविधा निष्ठा पुरा मोक्ता मयाऽनघ । ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन(ण) योगिनाम् ॥ ३ ॥ लोकेऽस्मिशास्त्रानुष्ठानाधिकृतेषु पुरुपेषु द्विविधा द्विषकारा निष्ठा स्थितिरनुष्ठे. पतात्पर्य पुरा पूर्व सर्गादौ प्रनाः सृष्ट्वा तासामम्युइयनिःश्रेयसप्राधिसाधनं वेदार्थ संपदायं कुर्वता पुरा प्रोक्ता मया सर्वनेश्वरेणानघापाप । का निष्ठा द्विविधेत्यत भाह -तत्र ज्ञानमेव योगस्तेन सांख्यानामात्मविषयविवेकज्ञानवता निष्ठा प्रोक्ता । कर्मयोगेन(ण) कर्मव योगः । अनेन कर्मयोगेन( ण ). कर्मिणां कर्मनिष्ठा प्रोफेत्यर्थः ॥ ३ ॥ घोरं कर्म न कर्तव्यमिति मन्यमानमर्जुनं प्रति धर्माधिकारिणा कर्म कर्तव्यमिति प्रतिपादयितुमाह- न कर्मणामनारम्भनिष्फम्र्य पुस्योऽश्नुते । न च संन्यसनादेव सिद्धि समधिगच्छति ॥ ४ ॥ कर्मणामनारम्भादकरणविक मकलक्षणामकस्मिक्षानलक्षणां सिदि पुरुषो नाश्नुते । यथा ज्ञानाधिकारी ज्ञानेन । तर्हि सकल कर्मसंन्यास एव पुरुषार्थ. स्तमनुतिष्ठामीति चेत्तदपि न नियतः । न च संन्यसनादेव कर्मत्यागमात्रादेव सिद्धि नैका लक्षणा सिद्धि समधिगच्छ न विच योगानुष्ठानपूर्वकात्सत्त्वशुद्धिननितात्मवि. ज्ञानासिदि समधिगच्छति ॥ ४ ॥ .

·[म०३-लो०५-९] श्रीमद्भगवदगीता। ३५ तत्र कश्चित्कुतो नेप्काय नानुन इति हेत्वाकाक्षायामाह- न हि फयित्क्षणपपि जातु निष्ठत्यकर्मकन् । कार्यते यशः कर्म सर्वः प्रकृति जर्गुणः ॥ ५ ॥ न हि यस्मात्मणमपि नातु कदाचित् , तिष्ठत्यकर्म क्रियः । कस्मात् , कार्यते पवर्त्यते हि यस्मादवश एव कव सर्वः प्राणी प्रकृतिनर्गुणैः सत्त्वरजस्तमोभिः । अन इति वाक्यशेषः ॥५॥ फन्द्रियाणि संपम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियान्धिमूहात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६ ॥ कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायास्यानि संकाय निरुध्य य आस्त उपविशति मनसेन्द्रियान्विषयास्मरन्पिमूढारमा विमूढातःकरणो मिथ्याचार: पापाचारः उच्यते । नासो संन्यासी, मानसायापारस्यानुपरतत्वादित्यभिप्रायः ॥ ६ ॥ * यत एवमत:- यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽऽरमतेऽर्जुन । फन्द्रियः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७॥ यस्तु पुनः कर्मण्यधिकृतोऽनो युद्धीन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽऽरमतेऽर्जुन कमें- न्द्रियैक्पिाण्यादिभिः । किमारमन इत्ययाऽऽह-कर्मयोगम् । कर्म योग आरा. ध्याराधकसंवन्धरूपकत्वात् । अपक्तोऽफला काडसी स विशिष्यते तस्मामिथ्याचा- रात् ॥ ७॥ यत एवमता-- नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो धर्मणः । शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्दकर्मणः ॥ ८॥ तस्मानियतं नित्य कर्म त्वं कुरु । यतः कर्म ज्यायः श्रेष्ठं फलकरत्वात् । मक- मणोऽनारम्मात् । इनश्च ज्यायः, शरीरयात्रा शरीरस्थितिरपि च ते तब न प्रसिध्येन प्रसिध्यति । अमर्मणोऽकरणात्तस्मारकर्तव्यमित्यभिशयः ॥ ८॥ यत्तु मन्यसे अन्धहेतुत्वाकर्ष न काव्यमिति तदमन् । कथम्- यज्ञार्याकर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्षबन्धनः । तदर्थ कर्म कोलेय मुक्तमनः समाचर ॥ ९॥ यज्ञार्थात् । यज्ञो विष्णु । रज्ञो वै विणु." इति श्रुतेः । सोऽर्थः प्रयोननं * इस: पूर्व सकलादर्शपुरतकेगु " समामिथ्याचारात " इत्यधिको प्रन्योऽस्ति ।

·हनुपद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता- [अ०३ श्लो०१८-१३) यस्य तद्यज्ञार्थ विष्ण्वाराधनार्थ तस्माद्विष्ण्वाराधमर्यकर्मणोऽन्यत्रायं लोकः कर्म- बन्धनः । तदर्थ विष्ण्वाराधनार्थ यज्ञादिकर्म कौन्तेय मुक्तः सङ्गो येन स मुकसङ्गः समाचरानुतिष्ठ ॥९॥ इतश्चाधिकृतेन कर्तव्यं कर्म- सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुगेवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥ सहपज्ञा यज्ञसहिताः प्रमाः प्राणिनो ब्राह्मणाद्यान्यज्ञाधिकारिणः सृष्ट्वा पुरा पूर्व सर्गादावुयाच प्रजापतिः प्रजाः सृष्टेरनन्तरम् । कथमुवाच । अनेन यज्ञेनोत्पादयध्व- मेष यज्ञो पो युप्माकमस्तु भवस्विरकामधुक् । इष्टकामानमिमतान्फलविशेषान्दोग्वी. तीष्टकामधुक् ॥ १० ॥ कपमिष्टकामधुग्यज्ञ इत्यत्राऽऽह- देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यय ॥ ११ ॥ देवान्भाषयतानेनेत्यादि । देवानिन्द्रादीन्भावयत वर्धयतानेन यज्ञेन । ते देवा पर्धिता युष्मान्मावयन्तु । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परं विज्ञानप्राप्तिक्रमणावा- प्स्यथ ॥ ११ ॥ किंच- इष्टान्भोगान्दि पो देवा दास्यन्ते यजभाविताः । तैर्दचानप्रदायैन्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥ इष्टान्मोगानभिमतास्वर्गपुत्रादीन्यो युष्मभ्यं देवा इन्द्रादयो दास्यन्ते. यज्ञमा- विताः । अतस्तदेवदत्तान्परिगृह्याप्रदाय चरुपुरोडाशादिरूपेगादत्त्वा()[म्यो] यो मुक्के स्तेन एव सः ! आनृण्यमकृत्वा तैर्दत्तोपमोगादीनामित्यभिप्रायः ॥१२॥ पज्ञाशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः भुञ्जवे वे त्वचं पापा ये पचन्न्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥ यज्ञाः पश्च महायज्ञाः । देवयज्ञा पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्मयज्ञ इति । एते पञ्च महायज्ञास्तेषां शिष्टं यज्ञशिष्टम् । देवयज्ञादीन्निवर्य तच्छिष्टमशनममृता- रूपमशितुं शीलं येषां ते यज्ञशिष्टाशिनः । सर्वकिल्मिषैः सर्वपापैर्मुच्यन्ते [यज्ञ]. शिष्टाशिनः । चुल्लीपेषण्यवस्करीखण्डनीकुम्मलक्षणपञ्चसूनाकृतः प्रमादकृतहिंसाननितम किल्विषैर्मुच्यन्ते । ये त्वात्मकारणास्पचन्ति ते तु पापाः पापस्वरूपा अघं पापमेष भुञ्जते । तस्मादवश्यं पञ्च महायज्ञाः कर्तव्याः ॥ १३ ॥ क. . ८. 'वस्कारिख ।२. प. ८. 'सुण्डिनिकु' । क. ख. ग. ल. 'क्षणा चुलपा. दिप' । प. उपपादिए।

·[म. ३ श्लो०१४-१७] श्रीमद्भगवद्गीता। अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादनसंभवः । यज्ञाद्भववि पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥ अन्नाद्भवन्ति मायन्ते मूतानि कार्यकरणसंघातात्मकानि। पर्जन्यादृष्टेरलसमवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यः। अग्नी प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिकृष्टेरनं ततः प्रजाः ॥ इति स्मृतेः । यज्ञाद्यागक्रियासमुद्भवाद्यज्ञा( धर्मा )द्भवति पर्जन्यः । यज्ञः कर्मसमुद्भवो याग- क्रियासमुद्भवो धर्मः कर्मसमुद्भवः कर्मविग्यजमानव्यापारात्मको पागः समुद्भवः कारणं यस्यासौ कर्मसमुद्भवो यागफ्रियासमुद्भव इत्पर्षः ॥१४॥ फर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्मासरसमुद्भवम् । तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥ कर्म ब्रह्मोद्भवं ब्रह्म वेदः प्रकाशकं यस्य तत्कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि विजानीहि । ब्रह्म पुनर्वेदाख्यमक्षरसमुद्भवं विद्धि । अक्षरः परमात्मा समुद्भवः कारणं यस्य ब्रह्म- जस्तदक्षरसमुद्भवम् । अक्षरात्पुरुषनिःश्वासवत्समुद्भूतं ब्रह्म । तस्मात्सर्वार्थप्रकाशकस्वा. सर्वगतं ब्रह्म वेदो यज्ञप्रकाशकत्वाद्यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥ एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयवीह यः। अघायुरिन्द्रयारामो मोघं पार्थ स जीवंति ॥ १६ ॥ एवमन्नपूर्वकं प्रवर्तितं चक्रं निष्पादितं चङ्क्रमणशीलं नानुवर्तयति नानुतिष्ठति योऽघायुरघमात्मन इच्छतीत्यवायुः । इन्द्रियाणामाराम इन्द्रियक्रीडास्थानं मोघं वृषा हे पार्थ स जीवति स प्राणं धारयति । तस्मादजेन कर्मण्यधिकृतेन यज्ञाः कर्तव्या इत्यभिप्रायः ॥ १६ ॥ कर्मण्यनाधिकृतस्य ज्ञानिनः कर्म न कर्तव्यमित्याह- यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्व मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥ १७॥ यस्त्विति । यस्तु सांख्य आत्मज्ञाननिष्ठ आत्मरतिरात्मनि रतिर्यस्य स] भात्म- रतिः । भात्मन्ये नै)। तृशो नान्नरसादिना । आत्मन्येव च संतुष्टः संतुष्टो नाह्यार्थ। लामे भवति तमनपेक्ष्याऽऽत्मन्येव च संतुष्टः । भात्मविदस्तस्य कार्य करणीय न विद्यते ॥ १७॥ - । । 'मनुपू' 1४ क.स.स ग. घ. 'यंकार' । २. स. श्रुतेः । ३ क. ख. ग. फमणशील । ५ क... "ति प्रा।६ प. प्राणान्धार'। ।

·हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता- [अ०३श्लो०१८-२२] नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कथन । न चास्य सर्वभूनेषु कश्चिदर्यव्यपाश्रयः ॥ १८॥ तस्याऽऽत्मरतेः कृतेन करणेन नार्थः प्रयोजनमेवे नाप्यतेनाकरणेन कश्चित्माय- वायः । न चास्य विटुपः कश्चिद्गृह्मादिस्थावरान्तेष्वव्यपाश्रयः कार्यार्थमाश्रय- णम् ॥ १८॥ . स्वं तु कर्मण्यधिकृतः-- तस्मादसक्तः सततं कार्य कर्म समार। असतो ह्याचरन्कर्म परमानोति पूरुषः ॥ १९ ॥ तस्मादसक्तः फलसङ्गवर्नितः सततं सदा कार्य कर्तव्यं कर्म युद्धादि समाचरानु. तिष्ठ । किं तत इति चेत् । असक्तः सङ्गवर्मितो हि यस्मादाचरननुतिष्ठन्कर्म पर परमात्मानमामोति पुरुषः, तस्मान्नित्यं कर्म कुर्विति संबन्धः ॥ १९ ।। इतय कर्म कर्तव्यम्- फर्मणैव हि संसिदिमास्थिता जनकादयः । लोकसंग्रहमैवापि संपश्यन्कर्तुपईसि ॥ २० ॥ कर्मणैव हि पूर्व क्षत्रिया जनकप्रमृतयः संसिद्धि मोक्ष प्राप्तुं प्रवृत्ताः । यदि ते प्राचप्सम्यादर्शनाः केवलं लोकतंग्रहार्थ कर्मणि प्रवृत्तास्तहिं त्वमपि लोकसंग्रह लोकस्य. धर्मपरिसंग्रहं पश्यस्तदर्थमेव कर्म कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥ छोकसंग्रहार्थ किं कर्तव्यमित्युच्यते- यद्यदाचरति श्रेष्ठस्वत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुवे लोकस्वदनुवर्तते ॥ २१ ॥ . यद्यत्कर्माऽऽचरति श्रेष्ठः प्रधानस्तत्तदेव कर्माऽऽचरतीतरो जनस्तदनुगतः। किंच. स श्रेष्ठो यल्लौकिक वैदिकं वा प्रमाणं कुरुते प्रत्येति लोकस्तदनुवर्तते तदेव प्रमाणी फरोतीत्यर्थः ॥२१॥ तदर्शयति- न में पास्ति, कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । नानवाप्तमवाप्तव्यं चर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥ मे मम पार्थ कर्तव्यमनुछेयं त्रिषु लोकेषु किंचन किमपि न । कुन इति चेत्, न मेऽनवामिप्राप्तमवाप्तव्यं प्राप्तव्यं प्रापणीयं नास्ति तपाऽपि कर्मण्येव वर्ते ॥ २२ ॥ यदि पुनरहमिव त्वं कृतार्थबुद्धिरात्मविदन्यो वा तायाऽऽत्मविदः कर्तव्यामावेऽपि परानुमहः कर्तव्य इत्यात्मसम इदमुच्यते- १. स. ५, ६. त्मसंभद उच्य।

·१ ९ [म०३ श्लो०२३-२८] श्रीमद्भगवद्गीता । यदि हाई न वर्तेय जातु फर्मण्यतन्द्रितः । मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥ २३ ॥ [यदि यहमिति] ॥ २३ ॥ ततश्च को दोष इत्यत आह- उत्सीदेयुरिमै लोका न कुर्या कर्म चैदहम् । संकरस्य च कर्वा स्यामुपहन्यामिमा प्रजाः ॥ २४ ॥ उत्सीदेयुरिमे लोका इति । अनेन कारणेनोपहन्यामिमाः प्रना प्रजानामनुग्रहाय प्रवृत्तः कर्मोपहतिं कुर्यामिति । ततश्च ममेश्वरस्याननुरूपमापयेत ॥ २४ ॥ - ततध- सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यया कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुलोकसंग्रहम् ।। २५ ॥ सक्ताः प्रसक्ताः फलामिसंधौ । विद्वाज्ञानी तथा तेन प्रकारेणा भातकः फलामि- संघिरहितः । चिकीर्षुः कर्तुमिच्छुः । लोकसंग्रहं कर्तव्यं धर्मोत्पादनम् ॥ २५ ॥ किंच- न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिन्नाम् । जोपयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥ समाचरन्कर्म न कर्तव्यमिति बुद्धेरन्यथाभावं न जनयेनोत्पादयेत् । केपामज्ञाना- मविवकिनां कर्म सजिनामिदं विशिष्टफलसाधनमिति कर्मसगिनाम् । किं तु कुर्यात् । नोपयेत्कारयेत्सर्वकर्माणि यज्ञादीनि विद्वानस्वयं तदेवाविदुषां कर्म युक्तोऽमियुक्तः समाचरन् ।॥ २६ ॥ इदं च कर्तृत्यमाश्मनोऽपरमार्यरूपम् । कथम्- प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहंकारविमुढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥२७॥ प्रकृतेव्यक्तस्य गुणैः सत्वरजस्तमोभिः क्रियमाणानि कर्माणि लौकिकानि शास्त्री. याणि च सर्वशः सर्वप्रकाराणि । अहंकारविमूढारमाऽहंकारोऽव्यक्त[कार्यकरणसंघाते- प्वनात्मन्यहमिति बुद्धिस्तेनाहंकारेण विमूढो व्यामूद आत्मा यस्य सोऽयमहकारवि. मूढारमा कर्ताऽहमेषां कर्मणामिति (*कर्तव्यमिति) मन्यते ॥ २७ ॥ तत्त्ववित्त महावाही गुणकर्मविभागयो।। गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥ * धनुचिह्नान्तर्गतमधिकम् ।

·: । हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता- [अ०३लो०१९-१३॥ सत्त्वविदकर्ता स्वरूपवित् । गुणाः सत्वादयः । गुणानां कर्तृभूतानां कर्मणां च कार्य- भूतानां विमागयोः सतोः । गुणाः सत्त्वरमस्तमांसि गुणेषु तत्कार्येषु गमनागमनादि. कर्मसु कर्तृत्वेन वर्तन्त इति त मन्यमानो न सज्जते । नाहं कति मन्यत इत्यर्थः।।२।। ये पुन:- प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्वे गुणकर्मसु । सानकत्तविदो मन्दान्त्स्नविन विचालयेत् ॥ २९ ।। प्रकृतेर्गुणैर्वयं कर्तार इति समूढाः सन्तः सज्जन्ते गुणानां कर्मसु वयं कर्म कुर्मः फलायेति सज्जन्ते मन्यन्ते । तानकृत्स्नविदा कर्मफलमात्रदर्शिनो मन्दान्मन्दप्रज्ञा- रस्त्रविसर्वविद्ब्रह्मविन विचालयेत् । बुद्धिभेदकरणमेव चालनं तन कुर्यादित्यर्थः ॥२९॥ त्वं कर्माधिकारी मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्वाध्यात्मचेतसा । निराशीनिमो भूत्वा युध्यस्व विगवमरः ॥ ३०॥ मपि वासुदेवे परमेश्वरे सर्वज्ञे सर्वकर्मभोक्तरि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्म- घेतसा विवेकबुद्धया निराशीनिर्ममः कर्मणि तत्फले च ममत्ववर्मितो युध्यस्व विगत. ज्वरो विगतसंतापः ॥ ३० ॥ यदेतन्मम मतं कर्म कर्तव्यमिति सप्रमाणमुक्तं तत्त]पा.- ये मे मतामिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । भदावन्नोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥ येऽधिकारिणो मे मम मतमिदमुक्तस्वरूपं नित्यं सदाऽनुतिष्ठन्ति मानवाः श्रद्धा- वन्तः श्रद्दधाना अनसूयन्तो मयि वासुदेव उपदेष्टर्यस्याहितास्तेऽपि कर्मभिः सकलकिल्मिषैर्मुच्यन्ते ॥ ३१॥ ये वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढास्तान्विदि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥ ये वेतन्मम मतमभ्यसूयन्त ईय॑न्तो नानुतिष्ठन्ति न कुर्वन्ति मे ममेश्वरस्य मत सर्वाणि च तानि ज्ञानानि तेषु विमूढानपरमार्थविदो विद्धि विनानीहि नष्टानचेततोऽ- विवेकिनः ॥ ३२ ॥ तया हि- सहयं चेष्टते स्वस्पाः प्रकानवानपि । भकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ।। .क. स. प.इ. 'वन्तोऽन'।

·४ [MA-- श्रीमद्भगवदीता। मदशमनुरूपं बेष्टते सत्याः प्रकृतेः । प्रकृति म पूर्वकृतधर्माप्रविसंस्कारो वर्तमासमन्मानापमियतो माः सा, प्रकृति(ते)समस्या: सशमेत सर्वशन्तुनिनामपि किपुत मूर्खः । प्रकृति त्यस्ति भूतानि मिग्रही निराधः किं कारष्यति मम याऽन्यस्य ।। ३३ ।। अतः शास्त्रानर्थक्यमिति तबाह इन्द्रियस्येन्द्रियस्मा रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।। सपोर्न वशमाएर चौबस्य परिपव्यिनी ॥३४॥ इन्द्रियानित्रयाया मन्द्रियाणाम भागोऽनिष्टे द्वेष इत्येवं प्रयपि प्रकृत्याय. "WHITE: प्रसिमिती सभाऽपितयो शावमपूर्वकस्व प्रत्यक्षा रागात्प्रवृत्तिपानि- वृत्तिरिति । अतो रागद्वेषो नियम्य यथाशास्त्रं प्रेवतेते ॥ यतस्ती भागद्वेषोपरिपमिनी पुरुषार्थपतिमन्धको ।। १४ 18. कि चान्यत्- श्रेयास्तमो विगुणाः परधर्मास्तमुछिताम् ।। स्वातिनं मासस्थमा भयाप्रदा ॥ ३९ ॥ या याप्रशस्यतर: RRA विगुणः कतिपया) रहितः सरस्म धर्म: सरधर्म- स्तस्मासरधर्मात्सगुणमनुमितादिनाइतः सप्तमें निधनं शेयः प्रशस्यतरम्हासरसों भयावहः । भयमावहतीत्यर्थः * ॥ ३५ ॥ 'मुद्धिपूर्वकारिपुरुषेषु प्रसिद्धा (सरधर्मानुष्ठानदर्शनानध्य कारणावमुत्सयार्जुन उवाच- अर्जुन उवाच-- आय केन मयुक्तोऽयं पाप चविपूरुषः। अतिरउन्नति वागणेय मलादिष-नियोजितः ॥२६॥ अंग्रेविनियोजितदय.।। ३९ ॥ भारमपापप्रवृत्तिकारण श्रीमावानुवाल- श्रीभगवानुवाच- फाम एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः। महाशनो-महापामा.वितमिहारिणम्॥३७॥ * इस उपर " बुद्धिपूर्वकारिपुष्पेषु प्रतिक्षामित्यर्थः " इत्यधिक ख. ग. घ. इ. पुस्तके । "क"सरा क. रा.प.प्रवर्तते । ४ का प्र. -

·इनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता- [अ०३-लो०३८-११!
एप कामः क्रोधश्च रनोगुणसमुद्भवः । महाशनः । महदशनं यस्य स महाशनो
विषयसेवानुपरतः । अत एव महापामा । महान्पाप्मा पापं यस्माद्भवति स महा-
पाप्मा । एनं काम क्रोधं च, इहाधिकारिपुरुषाणां विषये शत्रु विद्धि ॥ ३७ ॥ .
कथं स वैरीत्यत्राऽऽह--
धूमेनाऽऽवियते वह्निर्ययाऽऽदशों मलेन च ।
यथोल्नाऽऽवृतो गर्भस्तथा तेनेदमाटम् ॥ ३८ ॥
धमेनाऽऽप्रियते पिघीयते वहिर्यया । यथा चाऽऽदों दर्पणो मलेन च कालिमा-
ख्येन विधीयते । यथा चोल्नेन नरायुणा गर्भाशयगतः प्राणी तथा तद्वत्तेन कामेन
क्रोधेनेदं विवेकप्रमवं ज्ञानमावृतमाच्छन्नम् । सकल पुरुषार्थप्रकाशकज्ञानावरणद्वारेणायं
कामः क्रोधश्च वैरीत्यभिप्रायः ॥ ३८ ॥
आवृतं ज्ञानमेवेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा।
फामरूपेण फौन्तेय दुःपूरेणानलेन च ॥ ३९ ॥
आवृतं पिहितं विवेकज्ञानमेतेन कामेन क्रोधेन च ज्ञानिनोऽपि क्मुिन मूर्खस्ये
नियरिणा नित्यं री तेन । नित्यरित्वं ज्ञानापिधानद्वारकम् । कामरूपेण दुप्पूरेणा-
नलेन च । दुःखेन पूर्यत इति दुष्पूरः । न विद्यतेऽलं पर्याप्तिरस्येत्यनलः । भूयो भूयो
विषयसेवया वर्धमानेन कामेन प्रयुक्तः श्रेयोर्या पुरुषः पापं चरतीत्यर्थः ॥ ३९ ॥
किं चास्य कामस्य कारणमुच्यते--
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । .
एविमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥
इन्द्रियाणि लोचनादीनि । मनः संकल्पात्मकम् । बुद्धिरध्यवसायामिका ।-अस्य
कामस्याधिष्ठानं कारणमुच्यते । इन्द्रियेण प्रहित प्रपमं मदलीदं विषयमालोच्य मनसा
तस्य सुखहेतुत्व संकरप्याहमनेनेन्द्रियगेवं विपयं सेव इति वुद्धयाऽध्यवस्य पुरुषः
कामयते। तस्मादिन्द्रियादीनि कामस्याधिष्ठानं कारणम् । एतरिन्द्रियादिभिः कारणरेनं
देहिनं विमोहयति । भोक्तृत्वप्रतिपत्तो हि कारणं भवतीति ज्ञानं सम्यग्ज्ञानमा.
त्याऽच्छाच यत एवमतः ॥१०॥
यस्मादिन्द्रियाणि रागद्वेषमूला-
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्पादौ नियम्य भरवर्षभ
पाप्मानं मजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥
तस्मात्तान्यादी प्रथमं नियम्य निरुध्येनं प्रकृतं वैरिणं पाप्मानं सकलपापहेतु काम
प्रनहीति । ज्ञानमात्मशास्त्राचार्योपदेशननित विज्ञान तत्पूर्वकः प्रत्यगात्मानुभवस्तयो-
नाशनं प्रजहि ॥११॥

·१.१-२] श्रीमद्भगवद्गीवा। ४३ - यज्ञानरूपमारमानं काम आणनि तस्य सरुपमाह- इन्द्रियाणि पगण्याहुरिन्द्रियभ्यः परं मना। मनसस्तु परा घुद्धियाँ युदः परनानु सः ॥ ४२ ॥ इन्द्रियाणि धोत्रादीनि पराणि पनि मुदमा पारसकटदेण्यापिणापा फपयन्नि । तेभ्योऽवीन्द्रियम्पः परं प्र मन म दुः। तस्यादिन्द्रिपा प्रवृत्तः । मनतोऽपि परा मुदः। भुद्धियायामका तवामनमः । यो मुद्धः परतो मोदास कामेनाऽऽमृत इत्यादिमायः ॥ १२ ॥ पर्य पुदः परं या मंस्तभ्याऽऽन्मानमात्मना । नदिन महाया हो पामरूपं दुगमदम् ॥ ४३ ॥ इमि धीमहामारते शतसारियां मनाया धेगामाया भीमपर्वणि श्रीमद्भगमहीनागपानिपगु माविद्यायो योगशास्र श्रीकृष्णार्नु. नसंगारे फर्मपोगों नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ एवं मुझेः समां गतो पुढे. परं योद्धारमाम नं मुना शाराऽन्तःकरणमारमनेर सतम्य कामर शगुंगारे । दुरास दुगेनाऽऽमायने निनाश्यत इति दुराप्त [] इति धामनुमरिगणिते पेशवपनाम के श्रीमद्भातीतायारूपाने तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ (माधि लोकाना रामप-118) (भा पाग्यां )। - पूर्ण योगमने कशिपरिग्रहेण (प)नौति रोप नापं श्रीमगवान- थीभगवानुवाच- इमं विवरसते योग प्रोक्तवानहमपयम् । विवस्वान्मन माइ मनुरिक्षवाकऽग्रवीत् ॥ १ ॥ इमं पोकं विवसने पोस्वानहमव्ययमविनाशिनम् । स प विवस्वान्मन सप- प्राय माह । स प मनुरिक्षाकोऽनन् ॥ १॥ एनं परम्परामाप्तमिमं रानयो गिदुः । स फालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ।। २ ॥

·हनुमद्विचितपैशाचभाष्यसाहिवा- Mot-1)
एवं क्षत्रियपरम्परमा प्रतिमिम राभिषयों मप्रभूतयों विदाजानन्ति । स
योगो महता कालनं नटी विच्छिन्नसंप्रदायः संवृत्तः परंतप परास्तापयतीति परं.
तपः । शतप इत्यभिप्राय:J॥२॥
स एवार्य मया तेऽध योगा मोक्ता पुरावना ।
भक्तोऽसि मैं संखा चेति रहस्यं तदुत्तमम् ॥ ३॥
स एव विनिदायो योगः प्रोकः पुरातनः । ते तब। रहस्यमप्रकाश्यम-
तमं निरुपमम् ॥ ३॥
एवं श्रुत्वाऽर्जुन उवाच
अर्जुन उवाच--
अपरं भवती जन्म पर जन्म विवस्वतः ।
कर्मताद्वजानीयाँ स्वमादी पोकवानिति ॥४॥
अपरमर्वाचीन वसुदेवगृहे मवतो जन्म, पर पूर्व विवस्वत आदित्यस्य जन्म सर्गा-
दावतः कयमेतद्विजानीयां त्वमादी विवस्वत मोक्तवानिति ॥ १॥
मात्मनों निरीश्वरसा मुसभुद्धिपरिकहिपता परिहरभगवानुवा-
- धीमेगवानुवाच-
वहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव पार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं बैत्य परंतप ॥५॥
बहूनीति। तान्यहं वेद विजानाम्यनावरणजानत्वात्त्वं तु न वेत्य न जानी-
विद्याकामकर्मावृतत्त्वात् ॥५॥
कथं तर्हि तव नित्येश्वरस्य धर्माधर्मामा नन्मेत्यर्जुनस्य प्रश्ने सति मगवानाह-
अजोऽपि सनध्ययीत्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् |
प्रकृति स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥६॥
अजोऽपि जन्मरहितोऽपि समन्ययात्माऽनुपक्षीणज्ञानशक्तिस्वभावो भूतीनामाबम.
स्तम्बपर्यन्तानामीश्वर ईशनशीलोऽपि प्रकृति मम वैष्णवी माया त्रिगुणामिको यस्या
पशे सर्व जगद्वर्तते यया मोहित स्वमात्मानं वासुदेवं मी न जानाति तो प्रकृति
स्वामषिष्ठाय स्वीकृत्य संभवामि देहवानिव जात ईव च भवामि । भारममाययाss.
मिनो मायया । में परमार्थतो लोकवत् ॥६॥
तच्च जन्म कदा किमर्थ घेत्यत्रोच्यते-
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अम्पुरयाममधर्मस्य सदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥

·(म०लो०-१२] श्रीमद्भगवद्गीता। यदा यदा यस्मिन्यस्मिन्काले धर्मस्य प्राणिनामभ्युदयस्य नि.(यनि)|यससाघ- माय म्लानिमयति । अधर्मस्य यदाऽभ्युत्थानमुद्रयो भवति तदाऽहमात्मानं धनाम्यु. स्पस्यामीति ॥ ७॥ किमर्थमित्यत्राऽऽह--- परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे॥८॥ परित्राणायति । युगे युगे प्रतियुगम् ॥ ८ ॥ जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः। त्यक्त्या देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥९॥ जन्म मायारूपं कर्म च धर्मसंस्थापनार्थाय कंसवधादिरूपं दिव्यममाकृतमधर्व यो वति तत्त्वतो यथावदेहं त्यक्त्वा पुनर्जन्म न गच्छति कि तु मामेवेति प्राप्नोति मुच्यत इत्यर्थः ॥९॥ नैष मोक्षमार्ग इदानी प्रवृत्तः किं तर्हि पूर्वमपि- वीतरागभयकोषा मन्मया मामुपाश्रिताः । यहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ १ ॥ मन्मया ब्रह्मविदो मामुपाश्रिता मामेव परमेश्वरमाश्रिताः । ज्ञानमेव तपस्तेन ज्ञान. तपसा पूताः शुद्धाः । मद्भावमीश्वरमावमागता मुक्ता इत्यर्पः ॥१०॥ मद्भावमागता इन्युपश्रित्य मोक्षमेव प्रयच्छति भगवान्मकाना न ज्ञानेश्वर्यादिफल- मित्यर्जुनस्य वचनमाशङ्कयाऽऽह- .ये यथा मां प्रपद्यन्ते तास्तथैव भजाम्यहम् । मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥ ये यत्फलमार्पिनः पुरुषा यथा येन प्रकारेण सात्त्विकराजसतामसमावेन मां अप. धन्ते सानहं तव तत्फलदानेश्वर्यादिकलापिनस्तदानेनैवेत्यभिपायः । ममेश्वरस्य पर्भ मार्ग यथाभिलपितफलप्रदत्वमनुवर्तन्तेऽनुसरन्ति । यथफलमाभिलपितं तदेव मा प्रार्थयात इत्यभिपायः ॥११॥ काइसन्तः कर्मणां सिदि यजन्त इह देवताः । सि हि मानुपे लोफे सिद्धिर्भवति कर्मना ॥ १२॥ कान्तः कामयमानाः कर्मणां यज्ञादीनां सिद्धिं स्वर्गाविफलं पनन्ते पूजयन्तीह लोके देवता इन्द्रायाः । यतः सिपं शीघ्रं मानुषे लोके कर्ममा सिद्धिः कर्मफल भवति मायते न लोकान्तरे वर्णाश्रमादिविशेषालामात् ।। १२ ॥

·. हनुमद्विरचितपैशाचभाग्यसाहिता- [भ० ४-लौ० १२-१०५ अत एव-- चातुपये मया सृष्टं गुणकर्मधिभागशः । तस्य करिमपि मां विद्धधकारमव्ययम् ॥ १३ ॥ चत्वारो वर्णाश्चातुर्वण्य मयेश्वरेण सृष्टम् ! गुणाः सत्त्वादयस्तद्विभागेन च। तत्र सात्विकस्य ब्राह्मणस्य शमो दमस्तप इत्यादीनि कर्माणि । सत्वोपसर्जनस्य रजःम. धानस्य सनियस्य शौर्यतेनःप्रमृतीनि कर्माणि । रजःप्रघानस्य वैश्यस्य कृप्यादीनि कर्माणि । तामसस्य शूद्रस्य शुश्रूषव कर्मेत्येवंगुणकर्मविभागशश्चातुर्वर्थ मया सृष्ट- मित्यर्थः । तस्य चातुर्वर्ण्यस्य कर्मणः शमश्भृतेः कर्तारं मामीश्वरं विद्धि नानीहि । वस्तुतोऽकर्तारमव्ययमविकारिणम् ॥ १३॥ "कर्तृत्वे कर्मफलसंबन्धात्तवानीश्वरत्वमित्याशङ्कयाऽऽह- न मां कर्माणि लिम्पन्ति न कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति.फर्मभिर्न स बध्यते ॥ १४ ॥ नमा कर्माणि यज्ञादीनि लिम्पन्ति, उपनिलम्यन्ति देहाद्यारम्मकत्वेनाहंकारामावात्। न में कर्मफले स्पृहा । अतो हेतोरकात्मज्ञानादहं कर्मामालित इत्यतोऽपि मा पर. मात्मानं योऽमिनामात्यवगच्छति कर्मभिर्न स वध्यते न लिप्यते ॥ ११ ॥ एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वरपि मुमुक्षुभिः । फुरु कर्मव तस्मात्वं पूर्वः पूर्ववरं कृतम् ॥ १५ ॥ अहमेवेश्वरः कर्मणः स्रष्टाऽहमेव च कर्तेति ज्ञात्वा पूर्वः पुरुषैः पूर्वतरमेव कृतं कर्म, त्वं तस्मादेव हेतोः कुरु ॥ १५ ॥ मध्यात्मज्ञानेन कर्मफलं प्राएं मन्यमानः स्वयमेव कर्मणामाध्यात्मिकस्वरूपाविष्का रणार्थमाह- कि कर्म किमफोति फवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते फर्म प्रवक्ष्यामि यज्जात्वा मोक्षसेऽशुभाव ।। १६ ॥ कि कर्म किमफर्मेति । कर्माकर्मस्वरूपमनानन्तः कवयोऽपि मोहिताः परयमूढाः। तत्वतस्तचे कर्म प्रवक्ष्यामि यत्कर्मस्वरूपं ज्ञात्वाऽशुमात्संसाराद्विमोक्ष्यसे ॥ १९ ॥ कर्म नाम शरीरेन्द्रियव्यापारस्तदभावश्याकर्म कथमत्र कवयोऽपि मोहिता इति घेदुच्यते-- कर्मणोऽह्यापि वोद्धव्यं वोद्धव्यं च विकर्मणा । अकर्मणश्च चौदव्यं गहना फर्मणो गतिः ॥ १७॥ ..फ.स. प. रु. 'गाऽऽध्या।

·[अ०४-लो०१८-२२] श्रीमद्भगवद्गीता । कर्मणो यपि योद्धव्यं शरीरेन्द्रियव्यापारनिर्वत्यै रूपं बोद्धव्यं किंचिदस्ति । तया विकर्मणः प्रतिपिद्धस्यापि बोद्धव्यं प्रतिषेध्यरूपमस्ति । तथाऽकर्मणः कर्मामावस्यापि बोद्धव्यं रूपमस्ति । यतः कर्मणो गतिर्गहना दुर्योधा ॥ १७ ॥ इदानी कर्माकर्मविकर्मणां बोद्धव्यं रूपं दर्शयितुमाह- कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः। स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ १८ ॥ कर्मणि शरीरेन्द्रियव्यापारलक्षणे कर्मण्यकर्म नित्यसिद्धवादात्मस्वरूपं, द्रष्टव्यमिति शेषः । यथा मरीच्युदक उदकस्य स्वरूपभूता मरीचयस्तदमाव उदकस्य नराम्या- सङ्गादेवं कर्मणि अकत्मिस्वरूपमस्ति । तथाऽकर्मके वस्तुनि निश्चले कर्मस्वरूप द्रष्टव्यम् । यथा मावि स्थितस्य निश्चले तटनगे भ्रमिकर्मदर्शनम् । अत एव यः कर्मण्यकर्मरूपमकर्मणि कर्मरूपं पश्यति स मनुष्येप्वधिकारिपु पुरुषेषु बुद्धिमान् । स च युको योगी । स च कृत्स्नकर्मकृत्सकल कर्मकृदित्यर्थः । तस्मात्त्वमपि कर्माकर्मणोर्य- यावस्वरूपपरिज्ञानेन कर्माणि कुपित्यर्थः ॥ १८ ॥ तस्मात्- यस्य स समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानामिदग्धकर्माण तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ १९ ।। यस्य कर्मिविदः सर्वाः क्रियाः कामसंकल्पवर्जिताः फलसंकलरहितास्तं ज्ञानी- मिदग्वकर्माण कर्माकर्मतत्त्वज्ञानमेव ज्ञानानिस्तेन दग्यकर्माण बुधा ब्रह्मविदः पण्डित. माहुः ॥ १९ ॥ त्यक्त्वा फर्मफलासॉनित्यतृप्तो निराश्रयः। कम्पमिमहत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ।। २० ॥ स पण्डितः कर्मफलासङ्गं त्यक्त्वा निराश्रय आश्रयितव्यवर्जितः । कर्मण्यमिप्रवृ. तोऽपि नैव किंचित्करोति सः । कर्मणा तस्य बद्धत्वामावादित्यभिपायः ॥२०॥ निराशीतचिवात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाऽऽमोति फिलिमपम् ॥ २१ ॥ निराशीः प्रार्थनारहितः, यतपित्तात्मा संयतान्तःकरणरत्यकसर्वपरिग्रहः शारीर केवलं कर्म शरीरस्थिति साधनं कर्म कुर्वन्नाऽऽमोति किरिव पापम् ॥ २१ ॥ यहच्छालाभसंतुष्टो दावीतो विमत्सर। समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निबध्यते ॥ २२ ॥ ग. ह. भमेण क १ ग. प. 'मणा व . ३ क. प. , बद्धकता । ग. पन्धकला'! -

·-
हनुमद्विरचितपैशाचमाष्प्रसहिता- [अ०४-०२५-२0
यहच्छालामसंतुष्टोऽपार्पितलामसंतुष्टः । द्वंद्वातीतः शीतोष्णमुखदुःखादिरहितः ।
मासः क्रोधर्मित: कर्मणां फल मावामावयोः समचिसः । स 'प्रयंभूतः कृत्वाऽनि
ने निमध्यते न कर्मफलं शरीरादि प्राप्नोति ॥ २२ ॥
गतसङ्गस्य मुक्तस्म मानावस्थितचेतसः।
यसायाऽऽपरतः कर्म समग्रं प्रपिलीयते ॥२३॥
गतसङ्गस्य फलसंकल्परहितस्य, ज्ञामावस्थितघेतसः परमात्ममि ववस्थितबुदे,
'नहायश्चराराधनामापरतः कर्मानुष्ठातस्तस्कर्म ‘सममं प्रविलीयतेऽफलप्रद गोस,
भावकं भवति ॥२३॥
मयमरोस्योग-
मामार्प प्रमाविलामो ब्रह्मणा हुतम् ।
प्रसवतेत मगन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥२४॥
"ब्रह्म परमात्मा हपतेऽनेनेति अर्पणं सुवादिस्तदेव ब्रह्म तदेष हुयत इति
हविश्वरुपुरोडाशादिकं तथा ग्रीवाग्निस्तत्र 'ब्रह्मणा हुने प्रक्षित यस्यैतत्स तेन पुरु.
पेण ब्रह्मैव गन्तव्यम् । कथंमतेन, ब्रह्मकर्मसमाधिना । ब्रहाणा कर्मणि समाधि प्रति
'पर्यवस्यते(ता) । अत्र श्लोकेऽद्धिपोऽर्पणादिपञ्चक ब्रह्मष्टिः कर्तव्यतयोपदिश्यते ।
विदुषामात्मैवेदं सर्वमिति परमार्थरूपत्वं विद्यमानमुपदिश्यते ॥ २४ ॥
"इदानी ब्रह्मोपासनपसझेनोपासनान्तराणि सत्त्वशुद्धयर्थमविदुषामाह-
देवमेवापरे यई योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्मानावपरे ग्रहं यज्ञेनैवोपजुह्वति.॥२५॥
देवा इन्द्रादपस्तेपामिदं देवं सोमयागादि । अपरे योगितोऽनुष्ठानमन्तरेणापि
कमेवस्य ध्यानेनानिष्पादयन्ति सत्वशुद्धयर्थं ब्रह्मवाग्निब्रह्मानिरूपेणोपास्य समा.
मिस्तस्मिन्नमामो-1 अपरे. यज्ञं परमात्मानं यज्ञेन सोमयागादिनोपजति ध्यानेन
संपादयन्ति होममित्यर्थः ॥ २९॥
श्रोत्रादीतीन्द्रियाण्यन्ये संयपानिपु जुह्वति ।
शदादीविषयानन्य इन्द्रिपानिपु जुहति ॥ २६॥
श्रीप्रमादिषा तानि नोवादीनीन्द्रियाणि, अन्ये ब्रह्मविदः संयमामिण विननि.
रोपामिषु जुइति ध्यानेन संपादयन्ति । अन्ये योगिनः शब्दादीशब्दस्पर्शरूपरस-
गन्धादीन्वि(धान्वि)षयानिन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ २६ ॥
सर्याणीन्द्रियकर्माणि-माणकर्माणि-बापरे-
मात्मसंयमयोगामी शुक्षति शानदीपित ॥ २७ ॥

·- . (०लो०१८-३१] श्रीमद्भगवद्गीता । इन्द्रियाणां कर्माणि प्रेक्षणादीनि, तथा प्राणकर्माण्युच्छ्वासादीनि, अपरे योगिन मात्मनोऽन्ताकरणस्य संयमः स एव योगः स एवाग्निरात्मसंयमयोगानिस्तस्मिन्ना- नदीपिते विवेकज्ञानेन प्रज्वलिते जुहति । एवं होम संपादयन्तीत्यर्थः ॥ २७ ॥ ट्रम्पयन्नास्वपोपना योगयज्ञास्तयाऽपरे । स्वाध्या यज्ञानयज्ञाय यतया संशितव्रताः ॥ २८ ॥ द्रव्यादीनां हिरण्यगवादीना दानमे। यज्ञो येषां ते द्रव्ययज्ञाः । दानमेव यजमु. पासत इत्यर्पः । आरे तु तपोयज्ञाः । तपः कृच्छ्चान्द्रायणादिकं तदेव यज्ञबुद्ध्या कुर्वन्ति । योगयज्ञा योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः स एव यज्ञो येषा ते योगयज्ञाः । यज्ञबु. या चितवृत्तिनिरोधमेव कुन्तिीत्यर्थः । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः । यज्ञशब्दः प्रत्येक मभिनिध्यते । स्वाध्यायो वेदाठः स एव यज्ञो येषा ते तथा । ज्ञान शानपरि- ज्ञानं तदेव पक्षो येषा ते ज्ञान यज्ञाः । यज्ञबुद्धया ज्ञानं कुर्वन्तीत्यर्थः । सर्व एवं यतयो यतनशीला । संशितं तीक्षाकृत बांयेाते संशितवः ॥२८॥ अपने जुह्वपि प्राणं प्राणेशानं वयापरे । माणापानगवी रुदा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥ भपाने मानवायो प्राणं नइति, उपासनया प्राणहोंमें संपादयन्तीत्यर्थः । प्राणारूपे वागावपानं जुह्वति । यथाऽ घृतादिकं तमा होमं ध्यानेन संपादयन्ति । कर्षमताः सन्तः । प्राणधापानश्च तयोगी मानती रुम्बा निरु:य प्राणाया- मपरायणाः। प्राणायामः परमयनं स्पितिमा ते प्राणायामरायणाः ॥ २९ ॥ अपर नियताहारा माणामाणेषु जहति । सऽयते यज्ञविदो यक्षपिमाः ॥ २० ॥ भारे योगिनो नियत संकुपितं येषा भोजन से नियताहाराः । अनशनलागे तपसि व्यस्थिता इत्यर्थः । प्रागानागेषु जुही प्राणहोम ध्यानेन संपादयती- त्यर्थः । स येते यज्ञविदो यज्ञोपासा ॥ ३० ॥ यजशिष्टामृतभुजो यान्ति ग्रह्म सनातनम् । नापं लोकोऽत्ययज्ञस्य कुनोऽम्पकुरुसचः ॥ ३१ ॥ पतस्य शिष्टं यज्ञविधम् । यतशिमेवामृत, यज्ञशिष्टं तथाऽमृतमिति श्रुतेः । भो यज्ञविदो यज्ञपरिश्रान्ता सन्तः शरीरयात्रा पञ्जो तयज्ञाशयामृतं भुञ्जाना । यज्ञविधामृतमन ] इत्यर्थः । यान्ति गच्छन्ति ब्रा सनातनं नित्यम् । मजस्य पुंसोऽयमपि लोको नाति मिशिनियमानत्वात् । कुतोऽ.प: परलोकोऽकिसाप- नसाध्य ज.दिसाध्यस्तरमा प्रयत्नतः कार्य इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ १. पली' । २ प. एसे!

·५. हनुमद्विरचितपशाचभाप्यसहिता- [अ०४-लो०३२-१६ एवं बहुबिधा यता वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान्सर्वाने ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ३२ ॥ एवमुक्तमकारण बहुविधा यह का। यज्ञा बितता विस्तीर्णा ब्रह्मणः परमात्मनों मुख आस्थे । एते यज्ञाः परमात्मनः प्रत्यासन्नाराधनमूता इत्यर्थः । ताश्च यज्ञाक- मजान्वाड्मनःकायकर्मात्मनः । स्वरूपमतात्मनः शुद्धकूटस्थतमत्वात् ॥ ३२ ॥ श्रेयान्द्रन्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयतः परंतप । सर्व फर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ।। श्रेयानिति । ज्ञाननिर्वृत्तो यज्ञो ज्ञानयज्ञः । मनोनियमरूपत्वेन परमात्मसंयो- घस्य प्रत्यासन्नरूपत्वात् । सवै] क्रियानुरूपमुपासनानुरूपं च । ज्ञाने परमात्मसंबोधे परिसमाप्यते विलीयते । विलयनं गच्छतीत्यर्थः ।। ३३ ॥ एवंमूतं परमात्मानं कथमहं जानीयामित्यत्राऽऽह-- तद्विद्धि प्रणिपातेन परिमश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञान बानिनस्तत्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥ तज्ज्ञानरूपं ब्रह्म विद्धि विनानीहि । प्रणिपातेन प्रकर्षण नोर्दण्डवस्पतनं प्रणि- पातो नमस्कारविशेषस्तेन । परिमन परितः सर्वतोऽवलोक्य गुरोश्चित्तप्रसादावगत्या । प्रश्नस्तेन च । सेवयेच्छानुवर्तनेन । एवं सत्युपक्षिन्ति ते तव ज्ञानं परमार्थसंबोधन- स्वरूप ब्रह्म । ज्ञानिनों ज्ञानवन्तस्तत्वदर्शिनः साक्षात्कृतपरमार्थाः ।। ३४ ।। तज्ज्ञानं विशिनष्टि- यज्ञात्वा न पुनमोहमेवं यास्यास पाण्डव । येन भूतान्यशेपेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५ ॥ यज्ज्ञानरूपं ब्रह्म ज्ञात्वा पुनः पश्चादेवं मोहं व्यामोहं न यास्यसि न गन्तासि । सज्जानमुपदेश्यन्तीत्यर्थः । पुनरपि पिशिनष्टियेन ज्ञानेन भूतानि कार्यकरणसंघा- तानि मतान्यशेपेण द्रक्ष्यति, उपलक्षयिष्यति । आत्मनि प्रत्यगात्मनि, मयीश्वरे घासुदेवात्मनि ॥ ३१॥ आत्मनि च ज्ञानफलमाह- अपि चेदसि पापेभ्यः सभ्यः पापकृतमः । सर्व ज्ञानप्लवेनैव दृजिनं संतरिष्यासि ॥ ३६ ॥ अपि चेदति मपसि सभ्यः पापद्भयोऽतिशयेन पापकृत्पापकृत्तमः । सर्प ज्ञान. सवेनेव प्लवतेऽनेनेति प्लयो जलतरण ज्ञानमेव प्लयो ज्ञानप्लवस्तेनैव वृनिनं पापं तरिष्यसि ॥ १६ ॥ क.ख. घ..'नेता।

·[म०३ श्लो०३७-४०] श्रीमद्भगवद्गीता । ब्रह्मज्ञानस्य सकलनिनतरणत्वमाह- यथैधासि समिद्धोऽग्निर्भससाकुरुतेऽर्जुन | ज्ञानाग्निः सर्वकाणि भस्मसात्कुरुते तया ॥ ३७ ॥ यथाऽयं दृष्टान्तः। एधासि काष्ठानि समिद्धो ज्वचितोऽग्निर्मस्मसात्सर्वं कुरुतेऽर्जुन । तथा ज्ञानमेवाग्निः सर्वकर्माणि नित्यनैमित्तिककाम्यप्रतिषिद्धरूपाणि भस्मसात्कुरुने * तथा ॥ ३७ ॥ यत एवमतः- न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनाऽऽत्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥ ज्ञानेन तत्त्वावबोधेन सरशं पवित्रं पावनमिह लोके न विद्यते । तज्ज्ञानं योगसं. सिद्धो योगानुष्ठानेन संस्कृतान्त करणः कालेन परिपाकेणाऽऽ मन्यन्तःकरणे विन्दति समते स्वयमेव ॥ ३८॥ इदानी ज्ञान प्राप्त्युपाय उच्यते- श्रद्धावाल्भते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥ श्रद्धावान्श्रद्दधान. । लमते प्राप्नेति । तत्परस्तदेव परं प्रधानं यस्य स तत्परो ज्ञाननिष्ठ इत्यर्थः । संयतेन्द्रियः संयतानि निरुद्धानीन्द्रियाणि चक्षुरादीनि येन स संयतेन्द्रियः । अनेनोपायेन ज्ञानप्राप्ती कि रमन इत्यत्राऽऽह-ज्ञानमेकत्वावनोधं लब्ध्वा प्राप्य परां मोक्षलक्षणां शान्तिमचिरेणापकालेनाधिगच्छति ॥ ३९ ॥ इदानी ज्ञानप्राप्तौ बाधकम ह- अज्ञश्वाश्रधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुख संशयात्मनः ॥ ४० ॥ अनथेति । अज्ञो ज्ञानप्राप्पिमुखोऽश्रद्दधानः श्रद्धाशून्यश्च संशयात्मा । संशय इति पचाडच् । संशयः सर्वत्र संदेहवानात्मा यस्य स संशयात्मा विनश्यति । ज्ञान- लक्षणात्पुरुषार्थादृश्यत इत्यर्थः । किंचान्यासंशयात्मनस्तस्यायं सर्वसाधारणोऽपि लोको नास्ति । न च परः स्वर्गारूयः। नाप्यस्यान्नपानादि किमपि सुखमस्तीति ॥४०॥ मसंशयानं तु- * इदमधिकम् । १ क, रा. ग. ह. 'नस्योपा' । ३ घ. 'त्मन. सर्वसंशयारमन' । ३ ख. "दिकम ।

·हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता [१०९ लो.] योगसंन्यातकर्माणं ज्ञानसंछिमसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥४१॥ योगसंन्यस्तकर्माणं योगेन फलत्यागेन संन्यस्तानि त्यक्तानि.कर्माणि येन तं ज्ञान- संछिन्नसंशयं ज्ञानं परमात्मावबोधस्तेन संछित्लाः संशया यस्य तमात्मवन्तं जितेन्द्रिय कर्माणि बन्धकान्यपि न निबध्नन्ति । इटानिष्टानि शरीरेन्द्रियविषयमापकाणि न मन- न्तीत्यर्पः ॥ ११ ॥ अत उपसंहरति- तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्यं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः। छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ १२॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्यां संहितायां वैयासक्य मीमपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतामुपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जु- नसंवादे ज्ञानकर्मसन्यासयोगो नाम चतुर्योऽध्यायः ॥ ४ ॥ - . यस्मात्सर्यानहेतुः संशयस्तस्मादज्ञानतंमृतमविद्यापमवं इस्पं हदि तिष्ठनीति हस्पस्त ज्ञानप्रतिपक्षतया ज्ञानावकाश हृदयदेशमधिष्ठाय वर्तमान ज्ञानमेवासि ना. प्तिस्तेन रिछत्ता विनाश्यैनं पूर्वोक्तसंशयं योगं फलसकरहितं कर्माऽऽतिष्ठ सेवस । उत्तिष्ठ योद्धा मन हे मारतेति ।। १२ ।। इति श्रीमदनुमद्विगविते पेशाचभाष्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताव्याल्याने चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ (मादितः लोकानां समष्टपड्का:-२०४)। (भय पञ्चमोऽध्यायः)। [संन्यासकर्मयोगान्यतरश्रेष्ठयविविदिषया ] अर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच- संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्य एतयोरेफ तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥१॥ * एतदने सकलादर्शपुस्तके " महुयो भूय रत्पद्यमानः" इत्यधिकम् । स.ग.प.क. 'तिहावी भ'।

·५३ [म०५लो०२-६] श्रीमद्भगवद्गीता । सब छकर्मसंन्यासन शमदमादिसाधनानुष्ठानेन प्रा जिज्ञासमानस्य बझावबोध: स्यादेव । तथा मुमुक्षोः सकलकाम्यप्रतिपिद्धकर्मसंन्यासेन वासुदेवार्च बुद्ध्या कर्मा- ण्यनुतिष्ठनः सत्यशुद्धर्नान्तरीयकत्वेन संबोध: स्यादेवत्यपिपायः ॥ १॥ मगवानर्नुनस्यामिमायं विदितवानुवाच-- श्रीभगवानुवाच- संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥ संन्यासः कर्मयोगधोमो निःश्रेयसकरौ मोक्षकरावेव । तर्हि तयोः को विशप इति चेत्तयोस्तु कर्मसंन्यासाकर्मत्यागात्कर्मयोगः श्रेयान् । कर्मणां ज्ञानफलकत्वेन विस्पष्टं विधामात्स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानव इति ॥२॥ कथं श्रेयानिति चेत्- ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न देटि न काक्षसि । निदो हि महाबाहो सुखं चन्धात्ममुच्यते ॥३॥ ज्ञेयो बोद्धव्यः । स नित्यसंन्यासी यो न द्वेप्टि न काड्सति , कथमिति चेत्कामक्रो. पादयो द्वंद्वात् दहितो निद्वः । हि यस्मान्महाबाहो सुखमक्लेशेन बन्धात्संसारात्ममु- प्यते मुक्तो भवति । कर्मयोगी कृतसकलकर्मसंन्यास एवेत्यभिप्रायः ! रागद्वेपवियो- गात् ।। ३॥ इदानी योगस्य संन्यासयोगत्वात्स्वरूपैक्येन(ग) फलैक्यं दर्शयितुमाह--- सांख्ययोगी पृथग्वाला प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोविन्दते फलम् ॥ ४ ॥ सांख्ययोगी पृथग्मिन्नौ वाला मन्दा: प्रवदन्ति न पण्डिता बुद्धिमन्तः । यस्मादेक- मप्यास्थितः सेवमानः सम्यग्यावदुभयोः सांख्ययोगयोः फलं विन्दते लभते ॥ ४ ॥ यत्सांख्यः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एक सख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५॥ यत्सांख्यैर्ज्ञाननिष्ठे। प्राप्यते स्थान मोक्षाख्यं तद्योगः कर्ममिरपि गम्यते । अत एवामिन्नं साख्यं योगं च यः पश्यति स पश्यति सम्यग्दीत्यर्थः ॥ ५ ॥ फर्मसंन्यासाकर्मयोगो विशिष्ट इत्युक्तं कथं विशिष्ट इत्यत्राऽऽह- संन्यासम्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो मुनिव्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६॥ संन्यामो ज्ञाननिष्ठा महामाहोऽयोगिभिर्दुःखेन प्राप्यते कर्मभिस्त सुखेन सत्ताद्ध- ·हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता- [भ०५लो०७-10] द्वारेण प्राप्यतेऽतः कर्मयोगो विशिष्यत इत्युक्तम् । यतो योगयुक्तो मुनि नी ब्रह्मा- पिरेणाधिगच्छति प्राप्नोति ॥ ६ ॥ . योगयुक्तो विशुद्धामा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ।। ७ ।। योगयुको विशुद्धात्मा प्राप्तसत्त्वशुद्धिर्विनितात्मा रागद्वेषाम्यामनाकृष्यमाणोनिते- न्द्रियः सर्वभूतात्मभूतारमा सर्वेषु भूतेप्वात्मकत्वदशी कणि कुर्वनपि तत्फले लिप्यते न संबध्यते ॥ ७॥ यत एवमतः-- नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्वविद । पश्यञ्ण्वन्स्पृशअिघ्रनश्नन्गच्छन्स्वपंञ्चसन् ॥ ८ ॥ आत्मनोऽकर्तृत्वान्नैव किंचिदहं करोमीति मन्येत तद्दर्शनादिषु कर्तृत्वस्याविद्यातः प्रतिमासे सत्यपि । पश्यरूपमालोचाशवशब्दं शृण्वजिप्रन्गन्धानुपाददानोऽश्न. सोदनान्मुजानो गच्छम्पद्भां विहर-स्वपन्शयानः श्वसञ्चासं विसृजन्नपि ॥८॥ तथा- । पळपन्धिसृजन्गृह्णन्नुन्मिपग्निमिपन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियायेंषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥ प्रलपन्प्रमाषमाणो विसृजन्मत्रपुरीषे विसृनन्गृह्णन्हस्तेनोपाददान उम्मिपन्निमिपशु- न्मीलग्निमालनपीन्द्रियाणि चक्षुरादीनीन्द्रियार्येषु विषयाभिमुखं वर्तन्त इति धारयः मन्यमानो नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्वविदिति पूर्वेण संबन्धः । तस्यैवं तत्त्वविदः सर्वकार्यकारणचेष्टामु कर्मस्वकर्मैव संपश्यतः सम्यग्दर्शिनः सर्वकर्मसंन्याप्त एवाधिकारस्तत्तत्कर्मणोऽमावदर्शनात् । न है मृगतृष्णिकायामुदकबुद्धया पानाय प्रवृ. सावुदकाभावज्ञानेऽपि तत्रैव पानप्रयोजनाय प्रवर्तन्ते ॥ ९॥ यस्तु पुनरतत्त्ववित्प्रवृत्तश्च कर्मयोगे मवति(?)- ब्रह्मण्यापाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रामिवाम्भसा । १०॥ कर्माणि ब्रह्मणीश्वर आघाय तदर्थ करोमीति मृत्य इव स्वात्मार्थ मोक्षेऽपि फले सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः कर्माणि लिप्यते न स पापेन संध्यते पद्मपत्रमिवाम्भसो. दकेन । केवलं सत्त्वशुद्धिफलमात्रमेव स्यात् ॥ १० ॥ ११. नस्तत्व'।

·५५ [अ०५ लो० ११-१३] श्रीमद्भगवद्गीता । कायेन मनसा घुया फेवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥ ११ ॥ केवलममत्ववर्जितरीश्वराय करोमि न कर्मफलायेति ममत्वशुद्धिंशन्यैरिन्द्रियैः। फेव- लशब्दः कायादिमिरपि प्रत्येकममिसंवध्यते । सर्वव्यापारादिषु ममतावनिता योगिनः कर्माणि कुर्वन्ति । सङ्गं त्यक्त्वा फलविषयमात्मशुद्धये सत्त्वशुद्धय इत्यर्थः । तस्मात्तत्रै- वाधिकार इति कर्मव कुरु ॥ ११ ॥ तस्माच- युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमामोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ।। १२ ।। युक्ता कर्मफलं त्यक्त्वा युक्त ईश्चराय कर्माणि न कर्मफलायेत्येवं समाहितः सक. मफलं त्यक्त्वा शान्ति मोक्षाख्यामाप्नोति नैष्ठिकी निष्ठाया भवाम् । सत्त्वशुद्धिज्ञान- प्राप्तिसर्वकर्मसंन्यासज्ञाननिष्ठाक्रमेणेति वाक्यशेषः । यस्तु पुनरयुक्तोऽसमाहितः । कामेन करणं कामकारस्तेन कामकारेण काममेरणयेत्यर्थः । मम फलायेदं करोमि कर्मेत्येवं फले सक्तो निवध्यते । न मुक्को भवेदित्यर्थः ॥ १२ ॥ सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽऽस्ते सुखं वशी। नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन कारयन् ॥ १३ ।। यस्तु परमार्थदशी स नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रतिषिद्धं च सर्वाणि कर्माणि तानि मनसा विवेकबुद्धयाऽकर्मदर्शनेन सत्यनेदित्यर्थः । आस्ते तिष्ठति सुखमित्यर्थः । वाङ्म- नाकायचेटानिरायांसः प्रसन्नचित्त आत्मनोऽन्यत्र निवृत्तवाशसर्वप्रयोजन इति सुखमास्त । इत्युच्यते । वशी जितेन्द्रिय इत्यर्थः । काऽऽस्त इत्यत्राऽऽह-नवद्वारे । सप्ठ शीर्ष- प्यान्यात्मन उपलब्धिद्वाराणि । भयो द्वे मूत्रपुरीपविसर्गीय इति । तेर्निवद्वारं पुर- मुच्यते । शरीरं पुरमिव पुरमात्मकस्वामिकं तदर्थप्रयोजनश्चेन्द्रियमनोबुद्धिपिपयरनेक. फलविज्ञानोत्पादक पौरिवाधिष्ठिते देहे देही सर्वाणि संन्यस्याऽऽस्ते । विशेष. गेन, तोऽपि देही संन्यस्य संन्यासीव देह एवाऽऽस्त इति चेत् । उच्यते-यात्वज्ञो देहेन्द्रियसंघातमात्रात्मदर्शनः स सर्वोऽपि देहे (ही) भूमावासने वाऽऽस इति मन्यते । नहि देहमात्रात्मदर्शिनो गेह इव देह आस इति प्रत्यय उपपद्यते । पर. कर्मणां च परस्मिन्नात्मन्यविधयाऽध्यारोपिताना विद्यया विवेकज्ञानेन मनसा संन्यास उपपद्यते । उत्पन्नविकज्ञानस्य सर्वकर्मसंन्यासिनोऽपि देह एव नकार भासन प्रवृत्तं प्रारब्धकर्मादिसंस्कारशेषानुवृत्त्या देह एव विशेषज्ञानोत्पादेह एवाऽऽस्त . १५. गेहे।

·५६ हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसाहता- [अ०५-लो०१४-१७) इत्यस्त्येव विशेषणफलं विद्वदविद्वत्प्रत्ययमेदापेसत्त्वात् । यद्यपि कर्माण्य- विद्ययाऽध्यारोपितानि सन्यस्यतीत्युकं तयाऽप्यात्मसमवापि कर्तृत्वं कारयितृत्वं च स्यादित्याशझ्याऽऽह-नैव कुवयं न च कार्यकरगान कारयन्क्रियासु न प्रव. तयन् । किं तत्कर्तृत्वं कारपितृत्वं च देहिनः स्वात्मसमवावि सन्न्यासान भवति यया गच्छतो गतिः, किंवा स्वत एवाऽऽत्मनो नास्ति । अत्रोच्यते-नास्ति स्वात्मनः कर्तृत्वं कारपितत्वं वा । उक्तं हि-" अविकार्योऽयमुच्यते " इति । "शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते" इति । यायतीव लेलायती" इति श्रुतेः ॥ १३॥ न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रमुः न कर्मफलसंयोग स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥ न कर्तृत्व स्वतो न च कुलिपि कर्माणि रयमासादोदीनीप्सिततमानि लोकस्य सृन- त्युत्पादयति प्रभुरात्मा । नापि स्थादि कृतवतस्तत्फलेन संयोगं कर्मयोगम् । यदि किंचिदपि स्वतो न करोति न कारयति च देही करतर्हि कुकिारयंश्च प्रवर्तत इत्यु- च्यते-स्वभावस्तु स्वभावोऽविद्यालक्षणा प्रकृतिका प्रवर्तते ॥ १४ ॥ परमार्थतस्तु- नाऽऽदचे कस्यचित्तापं न व सुकृतं विभुः । अज्ञानेनाऽऽकृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥ माऽऽदत्ते न गृह ति भकस्पापि कस्यचिपापं नेवाऽऽत्ते सुकृतं भकः प्रयुकं विभुः । कथं तर्हि भक्तः पूजालक्षगयागदानानि सुकृतं प्रयुज्यत इत्यत्राऽऽह- अज्ञानेनाऽऽघृतं ज्ञानं तेन मुयन्त करोमि कारवामि भोये भोजयामीत्येवं मोह गच्छन्त्यविपकिनः संसारिणो नन्तवः ॥ १५ ॥ ज्ञानेन तु तदनानं येषा नासिवमात्मनः । तेपामादित्यज्ञान प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥ ज्ञानेन तु येनाज्ञानेनाऽऽवृत्त। मुह्यन्ति नन्तस्तदज्ञानं येषा नन्तूना विवेकज्ञाने- नाऽऽत्मविषण नाशितमात्मनो मति नेपा जन्तूनामादित्यवत् । यथाऽऽदित्यः समस्तरूपादिमातमवभासयति तद्वज्ञान व वस्तु सर्व प्रकाशयति तत्परम् ॥१६॥ वयुद्धपातदात्माननिष्ठास्वपरायणा । गच्छन्त्यपुनराविज्ञाननिधंधकरमपाः ॥ १७ ॥ भारमतत्त्वं यत्परं ज्ञान प्रकाशित मिता बुझिपाते तबुद्धयः । तदेव पर प्रमाऽऽस्मा पाते तदात्मानः । तनिष्ठास्तस्मिनिष्ठाऽभिनिशस्ताप सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य ब्रह्मण्येवावस्पानं पाते तनिष्ठाः । तत्परायणास्तदेव परमयनंपरा गतिपो भवति [ तत्परायणाः । वलात्मरता इत्यर्थः। ते गच्छन्त्यविधा अपु. ।

·५७ - [अ०५-लो०१८-२०] श्रीमद्भगवद्गींचा। नरावृत्ति न पुनर्देहसंबन्धम् । ज्ञाननिषूतकल्मषाः । यथोक्तज्ञानेन निर्घतो(त) नाशित (त) कल्मषः(पं) पापादिसंसारकारणदोषो येषां ते ज्ञाननि—तकल्मषा यतय इत्यर्थः ।। १७॥ थेषा ज्ञानेन नाशितमात्मनोऽज्ञानं ते पण्डिताः । कथं ते तत्त्वं पश्यन्तीत्यत्रोच्यते-- विद्यापिनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि इस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८॥ विद्याविनयमपन्न उत्तमसम्कारवति ब्राह्मगे सत्विके । मध्यमाया राजस्या गवि संस्कारहीनायाम् । अत्यन्तमेव केवलतामसे हत्यादी सत्वादिगुणस्तनैश्च संस्का- रैस्तथा रजप्ता रानसस्तमसा तामतैश्च संस्कारैरत्यन्तमेवास्पृष्टं सममेवाविक्रियं ब्रह्म द्रष्टुं शीलं येषां ते पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥ नन्वभोज्यानास्ते दोपवन्तः, समासमाम्या विषमसमे पूनात इति स्मृतेन ते दोप- पन्तः । कथम्- हव तेजिता सगों येप साम्ये स्थितं मनः । निदोपं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥ इहव जीवद्भिः समदर्शिभिः पण्डितैनिनो वशीकृतः सर्गो जन्म येषा साम्ये सर्व. भूतेषु ब्रह्मणः सममावे स्थितं मनोऽन्तःकरणम् । निषिम् । यद्यपि दोपवासु श्वपा. कादिषु मूढेस्तदोषयदिव विमान्यते तथाऽपि तदोपरस्पृथमिति निषि दोपवनित हि यस्मानापि स्वगुणभेदाद्भिनं निर्गुणत्वाचेतन्यस्य । वक्ष्यति भावानिच्छादाना क्षेत्रप. भवमनादित्वानिर्गुणत्वादिति च । नास्यत्या विशेषा आत्मनो भेदकाः सन्ति । प्रतिशरीरं तेषा सो प्रमाणानु पत्ते. । अन. समं च ब्रह्मैक तस्माद्रमण्येव ते स्पितः तस्मान दोपगन्धमात्रमपि तान्स्पृशति, देहादिसंघातात्मदर्शनाभिमानामावा- तेषाम् । देहादिसंघात'मदर्शनाभिमानवद्विपकं तु तत्सूत्रं समासमाम्या विषमभमे पूजात इति । पूनाविषयत्वेन विशेषणात् । दृश्यो हि ब्रह्मविषडविचदपिदिति पूनादानादी गुगविशेषसंवन्यः । कारणं ब्रह्म तु सर्वगुणदोपवर्जितमित्यती ब्रमणि ते स्थिता' इति युपम् । कर्मिविपतु समाममाम्यामि यादि । इदं तु सर्वसन्यासविषय प्रस्तुतं सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्येत्यारम्याऽऽ-यायपरिसमाः ॥ १९ ॥ यस्मादेवं समं ब्रह्माऽऽ-मा तस्मात्-- न प्रहप्पेरियं प्राप्य नोद्विजेनाप्य चामियम् । स्थिरबुद्धिरसंमृदो ब्रह्मविद्रह्माणि स्थितः ॥ २० ॥ १५. परसु विनयस मादिमू। २ स.ग प. द.साधेतनखस्य । ३ ख. ग प रु. प्यन्ये वि'17E. के यस्मा। ४ ·हनुमद्विरचितपैशांचभाष्यसहिना- [अ०५ श्लो ०२१-२३] नं प्रहृष्येत्प्रहर्ष न कुर्यात्प्रयमिष्टं प्राप्य नौद्विनेत्प्राप्य चापियमनिष्टं लम्वा । देहमात्रात्मदर्शिनां हि प्रियापियमासी हर्षविपादौ कुर्वाते न केवलात्मदर्शिनस्तस्य प्रियाप्रियप्राप्त्यसंमयत् । किंच सर्वमतेप्वेकः समो निर्दोष आत्मेति स्थिरा निर्वि. निकित्सा बुद्धिर्यस्य स स्थिरबुद्धिरसमूहः संमोहवर्जितश्च स्याद्ययोक्तब्रह्मविद्राणि स्थितः । अकर्मकृत्सर्वकर्मसंन्यासीत्यर्थः ॥ २० ॥ किम नमणि स्थित:- घायस्पर्शप्नसकात्मा विन्दत्यात्माने यत्मुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥ माघस्पशेष माह्याश्च ते स्पर्शाश्धं । स्पृश्यन्त इति स्पर्शाः शब्दादको विषयास्तेषु व पर्शेप्यासक आत्माऽन्तःकरणं यस्य सोऽयमसत्तात्मा विषयेषु प्रीतिवनितः स विन्दति लमत आत्मनि यत्सुखं तद्विन्दतीत्येतत् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा बलणि योगः समाधिवह्मयोगस्तेन युक्त आत्माऽन्तःकरणं यस्य स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुसमक्षय. भक्षुते प्राप्नोति । तस्माद्वाह्यविषयेषु प्रीती क्षणिकायामिन्द्रियाणि निवर्तयेत् ॥२१॥ ये हि संस्पर्शना भोगा दुःखयोनय एव ते । आधन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते युधः ।। २२ ॥ ये हि संस्पर्शना भोगाः, ये हि यस्मात्-संस्पर्शमा विषयेन्द्रियसंस्पर्शभ्यो नाता मोगा मुक्तयो दुःखयोनय एव तेऽविद्याकृतत्वात् । दृश्यन्ते माध्यामिकानि दुःखानि तन्निमित्तान्येव । ययेह लोके तथा परलोकेऽपीति गम्यत एक्शब्दात् । न संसारे सुखस्य गन्धमात्रमप्यस्तीति बुद्धवा विषयमृगतृष्णकाया इन्द्रियाणि निवर्त- येत् । न केवलं दुःखयोनय आद्यन्तवन्तश्च । आदिपियेन्द्रियसंयोगो मोगानामन्तश्च तद्वियोगभावोऽत(वस्तद्वन्त)अयन्तवन्तः । अनित्या मध्यक्षणभाविवादित्यर्थः। कौन्तेय, न तेषु रमते बुधो विवक्यवगतपरमार्थततः । अत्यन्तमदानामेव विषयेषु रतिश्यते । यथा पशुप्रभृतीनाम् ॥ २२ ॥ अयं च योमार्गपरिपम्पिकटतमो दोषो दुर्वारश्चातस्तस्परिहारे यत्नः कर्तव्य इत्याह मगधन्- शमोतीहैव या सौटुं माक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥ शमोत्युत्सहत इहैव जीवन्नेव यः सोई प्रसहितुं प्राक्पूर्व शरीरविमोक्षणामर- णात्। मरणतीमाकरणं जीवनोऽपश्यंभ वी हि कामक्रोधोद्भवो वेगोऽनन्तनिमित्तवान्हि स इति । यावन्मरणं तावत्स न विनम्भगीय इत्यर्थः । कामधेन्द्रियगोनरमा इप्टाति-- ·.. [भ०१लो २१-२६] श्रीमद्भगवद्गीता। पये दृश्यमाने थ्रयमाणे वाऽनुभूते मुखहतो या गर्षिस्तृष्णा स कामः । फोघश्चा. स्मनः प्रतिकूलेषु दुःखहेतुषु दृश्यमानेषु श्रूयमाणेषु स्मर्यमाणे वा यो द्वेषः स क्रोधः । तो कामक्रोधावुद्भवो यस्य स कामक्रोधोद्भवः । रोमाञ्चपहृष्टवदननेत्रलिङ्गान्तःकरण. प्रक्षोमरूप: कामोद्भवो वेगः । गात्रमकम्पप्रस्वेदसंदष्टौष्ठपुटरकनेत्रादिखिम कोषोद्धयो वेगस्तं कामक्रोधोद्भवं वेगं यः प्रस( पोत्स )हते सोढुं स युक्तो योगी सुखी चेह लोके नरः ॥ २३ ॥ कथंभूनश्च ब्रह्माणि स्थितो ब्रह्म प्राप्नोतीत्यत्राऽऽह भगवान्- योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथाऽन्तज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मानिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ।। २४ ।' योऽन्तःसुखोऽन्तरात्मनि सुखं यस्य सोऽन्तःमुखः । तथाऽन्तरेवाऽऽस्मन्यारामा फ्रीडा याय सोऽन्तरारामः । तथाऽन्तरात्मैव ज्योतिः प्रकाशो यस्य सोऽन्तज्योतिः । य ईदृशः स योगी ब्रह्मनिर्वाण ब्रह्मानिर्वृतिमिह नीवन्नेय ब्रहाभूतः सन्नधिगच्छति प्राप्नोतीति ।॥ २४ ॥ लभन्ते ब्रह्मानिर्वाणमृषयः क्षीणकरमपाः । छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिने रवाः ॥२५॥ लमन्ते ब्रह्मानिर्वाणं मोक्षमृपयः सम्यग्दर्शिनः संन्यासिनः । क्षीणकरमपाः क्षीण. पापादिदोपाश्छिन्नवैधाश्छिन्नसंशया यतामानः संयतेन्द्रियाः । सर्वमूतहिते रताः सर्वेषा भूतानां हित आनुकूल्ये रता अहितका इत्यर्थः ॥ २५ ॥ कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्ममिणं वर्तते विदिमागनाम् ॥ २६ ॥ कामकोधवियुक्तानाम् । कामश्च क्रोधश्च तो कामक्रोधौ ताभ्यां वियुक्तानाम् । यतचेतसा संयतान्तःकरणानाम् । अभिन उभयतो नीवतां मृतानां च ब्रह्मनिर्वागं मोक्षो वर्तते । विदितात्मनां विदितो ज्ञात आत्मा येषां ते विदितात्मानस्तेषां सम्य. ग्दर्शिनामित्यर्थः ॥ २६ ॥ सम्यग्दर्शिनी सन्यासिनां सद्योमुक्तिरुक्ता, कर्मयोगश्वेश्वरापितसर्वभावेनेश्वरे ब्रह्म. ण्यापाय क्रियमाणः सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिद्वारेण सर्वकर्मसंन्यासक्रमेण मोक्षायेति मग- पापदे पदेऽब्रवीद्वदयति च । अदानी सम्यग्दर्शनान्तरङ्गं ध्यानयोग विस्तरेण वक्ष्या. पीति तत्र मूत्रस्थानीया श्लोकानुपदिशति-- १ ग, 'रात्मन्येव ।

·६० हनुमद्विरचितपैशाचमाष्यसहिचा-- [म०५ श्लो०२५-२९). स्पर्शान्कन्वा पहिवाद्यांश्चक्षुश्वैवान्तरे भ्रवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥ स्पर्शान्शब्दादनिकृत्या यहि पौत्रादिद्वारेणान्तरे बुद्धौ प्रवेशिता शन्दा दयो विषयास्तानचिन्तयतो बाह्या बहिरेव कृता भवन्ति । ताने बहिः कृत्वा चक्षु- अवान्तरे भुवोः कृत्वत्यनुपज्यते ॥ २७ ॥ यतेन्द्रियमनोबुदिमुनिमोक्षपरापणा । बिगतेच्छाभयकोषो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥ यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्यतानीन्द्रियाणि मनो बुद्धिश्च यस्य स यतेन्द्रियमनोबुद्धिः । मननान्मुनिः संन्यासी । मोसपरायणो मोक्ष एव परमयनं परा गतिर्यस्य स मोक्ष. परायणो मुनिर्भवेत् । विगच्छाभयक्रोधः । इच्छा च मयं च क्रोधश्वेच्छाभयकोषाः। विगता इच्छाभयकोपा यस्य सः । य एवं वर्तते संन्यासी स सदा मुक्त एव । न तस्य मोक्षादन्यः कर्तव्योऽस्ति.॥ २८ ॥ एवंतमाहितचित्तेन किंचिज्ज्ञेयमुच्यते-- भोक्तारं यज्ञतपसा सर्वलोकमहेश्वरम् । मुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मा शान्तिमच्छति ॥ २९ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहच्या संहितायां चैपासक्या भीष्मपर्वसि श्रीमद्भगवद्गीतामूपनिषत्सु ब्रह्मविचायां योगशास्त्र श्रीकृष्णार्जु: नसंवादे संन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ यज्ञानां तपसां च कर्तृरूपेण देवतारूपेण व मोक्तारं सर्वलोकमहेश्वरं सर्वलोकानां महान्तमीश्वरं सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां सर्वप्राणिनां प्रत्युपकारनिरपेक्षत- योपकारिणं सर्वभूतदयेशं सर्वकर्मफलाध्या सर्ववन्ययसाक्षिणं सकललोकचीमयूत सदा शुद्धरूपमत्यन्तसुविमलं ज्योतिषां परमात्मानं नारायणं मां ज्ञात्वा शान्ति संसा- रोपरतिमृच्छति प्राप्नोति ॥ २९ ॥ इति श्रीमद्धनुमद्विरचिते पेशाचभाप्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्याने पश्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ (भादितः श्लोकानां समध्यड्डाः-२३३) ·(म०१ श्लो०१-३] श्रीमद्भगवद्गीता। ६१ ( अथ पष्टोऽध्यायः)। . अतीताध्यायान्ते योगस्य सम्यग्दर्शनं प्रत्यन्तरगस्य ध्यानस्य सूत्रभूताः श्लोकाः पकृित्वा बहिर्वाहा नित्यादा उपविष्टाम्तेषां वृत्तिस्थानीयोऽयं पष्ठोऽध्याय आर- भ्यते- श्रीभगवानुपाच-- अनाश्रिना काफलं कार्य धर्म करोनि या। स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥१॥. अनाश्रितः कर्मफलमित्यादि । ४ स संन्यामी चानाधिनो नाऽऽश्रितः कर्मफलं तृष्णया न प्रयुज्यत इत्यर्थः । कार्य कर्म कर्तव्यं नित्यं कर्माशिहोत्रादि करोति या स संन्यासी च योगी च । योगाङ्गत्वेन कर्मानुष्ठानान् । न केवलमनग्निरक्रिय एव पर: मार्य सन्यासी योगी चेति मन्तव्यः ॥ १ ॥ कर्मकरणाकर्मयोगित्व तावसिद्धं सन्यासितं तु माझा सक्रिय नैव सिद्ध लोक इति तत्संपादयति भगवान् -- यं संन्यासमिति प्राहुर्योग तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसंन्यस्त संकल्पो योगी भवति कवन ॥ २ ॥ यं संन्यासमिति प्राहुली किका योगं कर्मयोग तं विद्धि विनानीहि पाण्डव । अस्ति हि तस्मिनिरग्निनाऽक्रियेण परमार्यसंन्यासिना साम्यम् । किं तदित्यनाऽऽह-परमार्थ- संन्यासी भूतभविष्यद्वर्तमानेषु सर्व विषयसंकसं संन्यस्यति । अयं च कर्मी न खमं. न्यस्तसंकलो योगी भवति कर्मी च स उच्यते । कश्चन कश्चिदपि संन्यासी नोच्यते ॥२॥ ध्यानयोगस्य बहिरङ्गं कमेंति यावद्ध्यानयोगारोहणसमर्परतावद्गृहस्थेनाधिकृतेन कर्म कर्तव्यमतः स्तौति भगवान् । ननु किमर्थं ध्यानयोगारोहणसीमाकरणं यतो: नुष्ठेयमेव विहितं कर्म यावज्जीव नेतत्- आरुरुक्षोर्मुनयोग कर्म कारणमुच्यते । योगारुडस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३॥ योगमारुरुक्षोरारोद मच्छोर्मुनेः कर्म कारण साध्यसाधनमुच्यते । योगारूदम्य तस्यैव कर्मणः शम उपशमः सर्वकर्मम्यो निवृत्ति. कारगं योगारुढस्य साधनमुच्यत इत्यर्थः। आरुरुक्षो नेयोगं कर्म कारणमुच्यत इति विशेषणादारूढस्य च शमेनेव संबन्धकर. x.स संन्यासी च ' इत्यधिकम् । . -- ' करा. ग. ह. 'मात्मनोन।

·- .. ६२ हनुमद्विरचितपेशाधभाप्यसहिता [अ०६-लो०४] गात् । भाररक्षोरारुदस्य च शमः धर्म चोम्यं कर्तव्यविनाभितं चेत्पुनरतदाररुक्षो. राहतस्य चेति विशेषणं विमागकरणं चोपपद्यत एवेति चेत्। न । तस्यैवेति वचनात्पुन- घोगमहणाच्च । योगारू दरयेति, य आसीत्पूर्वमेवाऽऽरुरक्षुस्तस्यैवाऽऽरूढाय शम एव कर्तव्यं कारणं योगफलं प्रत्युच्यत इति । अतो न यावनीवं कर्तव्यत्वप्राप्तिस्तस्यापि कार्मणः । योगभ्रष्टादिवचनाच 1 गृहस्थस्य चेत्कर्मयोगो विहितः पठेऽध्याये स योगभ्रष्टः कर्मगति कर्मफलं प्राप्नोतीति तस्य नाशाशकाऽनुपपन्ना स्यात् । अवश्य कृतं कर्म काम्यं नित्यं वा मोक्षस्य नित्यत्वादनारम्यत्वेन स्वं फलमारभने । एवं नित्यस्य च कर्मणो वेदप्रमाणापबुद्धत्वात्फलेन भवितव्यामित्यवोचामान्यषा वेदस्याss- नक्यप्रसङ्गादिति । न च कर्मणि सत्युभयभ्रएवचनमर्शवत्कर्मणो विभ्रंशकरा- . (रवा)नुपपत्तेः कर्म कृतमीश्वरे संन्यस्यत्यतः कर्तार कर्मफलं नाऽऽरभत इति चेत् । न. । ईश्वरे सन्यासस्याधिकारफलहेतुत्वोपपत्तेः । मोक्षायैवेति चेत्स्व+-कर्मणा कृतानामीश्वरे संन्यासो मोक्षायेव न फलाराय । योगशहितो योगाच भ्रय इत्यतस्तं प्रति नाशाशङ्का युक्तयेति चेन्न ! " एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः " ॥ ब्रह्मचारिमने स्पित." इति च गृहस्थवानप्रस्थयोः कर्मसंन्यासविधानात् । न पात्र ध्यानकाले स्त्रीसहायाशङ्का येनकाकित्वं विधीयते । न च गृहस्पस्य निराशी- रपरिग्रह इति वचनमनुकूलम् । " विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः " " सर्वारम्भपरित्यागी" नताशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यपैकता समता सत्यता छ । शीलं स्थितिर्दण्डनिधानमावं ततस्ततश्चौपरमः किशाम्यः ॥ इति तत्र तत्र वचनानि दर्शितानि । तैर्विरुध्यते चतुर्याश्रमप्रतिषेधः । तस्मा- मुनर्योगमारुरुक्षोः प्रपनगाहस्थ्यस्याग्निहोत्रादि फलनिरपेक्षमनुष्ठीयमानं ध्यानयो- गारोहणसाघनत्वेन सत्वशुद्धिद्वारेण पतिपद्यत इति संन्यासी च योगी' घेति स्तूयते ॥ ३॥ अथ तेयोगी कदा योगारूदी भवतीत्युच्यते- यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुपज्जते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्वदोच्यते ॥ ४ ॥ यदा समाधानचित्तो योगी हि यस्मादिन्द्रियाध्विन्द्रियाणामः शब्दादयस्तवि. न्द्रियाऽ। कर्मसु नित्यनैमित्तिककाम्यपतिपिद्धेषु प्रयोजनामावबुद्धया नानुषजते । अनु. +सकर्मणामियादाति चेदित्यन्त पूर्वोपस्यैव मोक्षायवेत्सादेविवरणमिति भाति ।। 1र. 'न्यस्येस' । २ ग. 'स्यतेऽतः । ३ क. रा. ग. प. ४. 'वि स्वक' ४ स.ग. र. •पोगेन यो।

·। १ तत्तरका- [म०६ श्लो०५-] श्रीमद्भगवद्गीता। पहं कर्तव्यताबुद्धि न करोतीत्यर्थः । सर्वसंकल्पसंन्यासी सर्वान्संकल्पानिहामुत्रार्थका- महेतू-संन्यसितु शील यस्य स ससक्तसन्यासी । योगारूढ प्राप्ठयोग इत्येतत् । तदा तस्मि-काल उच्यते सर्वसरूपसन्यासीति । भगवद्वचनात्सर्वा कामा-सर्वाणि कर्माणि घ सन्यसेदित्यर्थ । संकल्पमूला हि सर्व कामाः । संकल्पमूला. कामा वे यज्ञा साससभवा. । काम जानामि ते मूल समरूपास्किल नायसे । न वा सरुपयिष्यामि समूलो विनशिप्यासि ॥ इति स्मृते. । सर्वसमपरित्यागे सर्वकर्मपरित्याग. सिद्धो भवति । स यथाकामो भवति तकतर्भवति तत्कर्म कुरुते " इत्यादिश्रुति-प. । " यद्यद्धि कुरुने मस्य चेष्टितम् " इति स्मृतिम्यश्च । न्यायाच । सर्वसंकल्पसन्यासे न हि कश्चि. स्पन्दितुमपि शक्त । तस्मात्सर्वसंकल्पसंन्यासचनात्सर्वा कामासर्वाणि च कर्माणि त्यानयति च मगवान् ॥ ४ ॥ यदेव योगारूढस्तदाऽऽत्माSSrमनौद्धृतो भवति संसारादनपदादयम्- उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नाऽऽत्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो वन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ ॥ उद्धरेससारसागरे निमग्नमात्मानमात्मना तत उर्ष हरेद्योगारूदतामापादयेदि- स्यर्थः । नाऽऽत्मानमवसादयेन्नाघो नयेत् । आत्मैव हि यस्मादात्मनो बन्धु संसा- रमुक्तये भवति । बन्पुरपि ताव मोक्ष प्रति प्रतिकूल एव स्नेहनिव-धनायतनत्वात् । तस्माद्युकमव धारणमात्मैव ह्यात्मनो ब-धुरिनि । आत्मैव रिपुः शत्रुयोऽन्योऽपकारी बाह्य शत्रु सोऽ(गुस्तदायोड )यात्मनि युक्त एवेति युक्तमवधारणमारमेव रिपुरा- स्मन इत्युक्तम् ॥ ९ ॥ तत्र विलक्षण आत्मनो बन्धु किक्षगो वा रिपुरा मन इत्यत्रोच्यते-- व.धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनाऽऽ मैवाऽऽत्मना जिवा। अनात्मनस्तु नुले वताऽऽत्मैव शत्रुयत् ॥ ६॥ पधुरामाऽऽत्मनस्तस्याऽऽत्मा तम्याऽऽस्मनो वन्धु । येनाऽऽत्मेवाSSमना निन मात्मा कार्यरणसघात: कार्य शरीर करणानीन्द्रियाणि । येन स्वीकृतो नितेन्द्रिय इत्यर्थ. । अनात्मनस्तु शनुमा वताऽऽrमेव शनुमत् । यथा शत्रुरात्मनोऽपकारी तथाssrमाऽऽस्मनोऽपकारे वर्तेतेत्यर्थः ॥ ६ ॥ जिवात्मनः मशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तया मानापमानयो. ॥ ७ ॥ १ त पक्रनुर्भवति त1 २ इ. येनावी ·६४ हनुमद्विरचितपैशाचभापसहिता- [अ०१-लो०-१९] 'नितात्मनः प्रशान्तस्य कार्यकरणसंघात आत्मा नितो येन स नितात्मा तस्य जितात्मनः। प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः साक्षादात्मभावेन वर्तत इत्यर्थः । किंध शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः पूजापरिभवयोः समस्य ॥ ७ ॥ ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोप्टाइपकाचनः ॥ ८ ॥ ज्ञानं शास्त्रोक्तपदार्थानां परिज्ञान विज्ञान विशेषतो ज्ञान स्वानुभवकरणं ताम्या तृप्तारमा कूटस्थोऽप्रकम्यो मवतीत्यर्थः । विनितेन्द्रियश्चेदृशो युक्तः समाहितः स 'उच्यते संमलोप्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८॥ - सुहन्मित्रार्युदासीनमध्यस्पद्वेष्यवन्धुपु । साधुष्वपि च पापेषु सपबुद्धिविशिष्यते ॥ ९॥ श्लोकार्धमेकं पदम । सुहृदिति प्रत्युपकारमनपेक्ष्योपकर्ता । मित्रं स्नेहवान् । भरिः शत्रुः । उदासीनो न कस्यचित्पर्श मनते । मध्यस्थो विरुद्धयोरुभयोतिषी । द्वेष्य आत्मनोऽप्रियः । बन्धुः संबन्धीत्येतेषु साधुषु शास्त्रार्यानुवर्तिष्वपि च पापेषु प्रतिषि- द्वकारिषु सर्वेष्वेतेषु समबुद्धिः कः किं कर्मेत्यव्यापृतबुद्धिरित्ययः । विशिष्यते यो- गोरूलाना सर्वेषां युकतम इत्यर्थः ॥ ९ ॥ मत एवायमुक्तकपातये- योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थिता । एकाफी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥१०॥ योगी स्वाध्यायी युजीत समादध्यात्सततमात्मानमन्तःकरणम् । रहसि स्थित एको. ते गिरिगुहादी स्थितः सन् । एकाक्यसहायः । एकाकीति विशेषगात्संन्यासं कृत्ये. त्यर्थः । यतचित्तात्मा निराशाषितृप्णोऽपरिग्रहश्च परिप्रहरहितः । संन्यासित्वेऽपि त्यसपरिग्रहः सन्युजीतत्यपः ।। १० ।। अदानी योग युञ्जानस्याऽऽहारादीनां योगसाधनत्वेन नियमो वक्तव्यः। प्रायोगस्य लक्षणं फलं त्यादि वक्तव्यमित्येतदारम्यते । तत्राऽऽमनमेव तावत्प्रथमगुच्यते- शुची देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युक्ति नातिनीचं पेलानिनकुशौचरम् ॥ ११ ॥ शुपी विवि के स्वभावतः संस्कारतो वा देशे स्थाने प्रतिष्ठाय स्थिरमचलमारमन आसनं नात्युच्छ्रितं नातिनीनं तच नेचानिनकुशोत्तर पलमनिन कुशाम्योत्तरा परिम. मासने तदासनं पेलानिनकुशोत्तरम् । विपरीतक्रमः ॥ ११ ॥ ।

·[अ० लो- १२-१५] श्रीमद्भगवद्गीता। चेलानिनकुशोत्तरं प्रतिष्ठाप्य किम्---- तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचिन्द्रियाफियः । उपविश्याऽऽसने युभ्यायोगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥ तत्र तस्मिन्नासन उपविश्य योगं युज्यात् । कथं, सर्वविषयेय उपसंहृत्यकामं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । स किमर्थ योगं युजयादित्यत्राऽऽह-आत्मविशुद्धये । अन्तःकरणस्य पिशुद्धयर्थमित्येतत् ॥ १२ ॥ माघमासनमुक्तमधुना शरीरधारणमुच्यते- "समं कायशिरोग्रीवं धारयनचलं स्थिर। संपेक्ष्य मासिकाग्रं सं दिशथानवलोकयन् ॥ १३ ॥ समं फायशिरोग्रीवामिति । कायश्च शिरश्च ग्रीवा च कायशिरोमीवम् । तत्सम धारयन् । अचलं 'समं धारयतोऽपि चलन मातीत्यतो विशिनष्टि-प्रचलमिति। स्थिरः स्थिरो भूम्वेत्यर्थः । संप्रेक्ष्य सम्यकपेक्षगं संदर्शनं कृत्ववेतीवशब्दो लुप्तो द्रष्टव्यः । स्वनामिकामपंप्रेक्षणमिह न विधीयते, कि तहि चक्षुषोर्टटिसनिपातः । स चान्तःकर- गतमाघानापेक्षों विवक्षितः । संप्रेक्षणमेव चेद्विवक्षित तहिं मनस्तत्रैव समाधीयेत । आत्मनिरहिमन:समाधान वक्ष्यति--आत्मसंस्थं मनः कृति । तस्मादिवशदलो- पस्तेनाक्ष्णोदृष्टिपात एव संप्रेष्यत्युच्यते । दिशधानवलोकयन् ।। दिशा नावलोकन एकुन्नित्येतत् ॥ १३ ॥ मशाधारमा विगामीब्रह्मचारिखते स्थितः । मनः संयम्य मंचित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ १४ ॥ प्रशान्तास्मा विगतमीगतमयो ब्रह्मचारिखते स्थिती ब्रह्मचारिणां ब्रा ब्रह्मचर्य- गुरुशभूषण मिशा भुक्त्यादि तस्मिस्थितस्तदनुछाना भोदित्यर्थः । किन मनः संपन्य 'मनप्तो वृत्तिमुपसंहस्य मचित्तो मयि परमेधरे पितं यस्य सोऽयं मचित्तः । युक्तः समाहितः सनातीतोपविशेत् । मत्परः कश्चिद्रागी प्रीचित्तोऽपि न त्रियमेव परत्वेन गृह्ण तितिहि रानानं महादेवं वा । अयं तु मञ्चितो मत्परश्च ॥ १४ ॥ अयेदानी योगफलमुच्यते- युञ्जन्ने सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः । शान्ति निर्वाणपरमां मत्स्यामधिगच्छति ॥१५॥ 'पुञ्जन्मन:समापामं कुर्वन्नेव यपोकेन प्रकारेण योगी नियतमानसो नियत संगत ग. 'पेक्षया वि.1 ·इनुपविरचितपशाचभाप्पसहिना- [म०६-लौ०१६-१९ मानसं यस्य स शान्तिमुपरति निर्वाणपरमां निर्वाण मोक्षः परमा निष्ठा यस्याः शा. न्तरता निर्वाणपरमा मसंस्था मदीनामधिगन्छति प्राप्नोति ॥ १५ ॥ योगिन आहारादिनियम उच्यते- नात्यननम्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्ननः । म चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥ नात्यक्षतः 1:आत्मसमितमन्नमतीत्यानतः | "अत्याशनादतीपानायच उग्रामति- महात् " इति श्रुतेः । तस्माद्योगी नाऽऽत्मसमितादधिकं न्यून वाऽनीयात् । अथवा योगिनो योगशास्त्रपरिमितादनपरिमाणादतिमात्रमन्नतो योगो नास्तीत्युकम् । अर्थमन्नस्य सव्यञ्जनस्य तृतीयमुदकस्य तु । वायोः संचरणार्थ तु चतुर्थमवशेषयेत् ।। इत्यादि परिमाणम् । तथा न चातिम्नशीलस्य योगो भवति चार्जुन ॥ १६ ॥ कथं पुनर्योगो भवतीत्युच्यते- युक्ताहारविहारस्प युक्त चेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १० ॥ युक्ताहारविहारस्य । अहियत इत्याहारेऽनं विहरणं विहार: पादमस्तो युक्ती नियतपरिमाणावाहारविहारी यस्य । तथा नियता चेष्टा यस्य कर्मभु । युक्तस्वप्नावबो. धस्य योगिनो योगो भाति दुःखहा । सर्वसं पारदुःखक्षयकृयोगो मवतीत्यर्थः ॥१७॥ मयाधुना कदा युक्तो मातीत्यत्रोच्यते- यदा विनियत चित्तपात्मन्येवावतिष्ठने । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते सदा ॥ १८ ॥ यदा विनियतमिनि । या विनियत विशेषेण नितं संयतमेक मरमापन वितं हित्वा माह्यमात्मन्येव केवलपवतिष्ठते । स्वात्मनि स्थिति लभर इत्यर्थः । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो निर्गता रहा दृष्टादृष्टविषयम्यस्तृष्णा यस्य योगिनः स युक्तः समा- हित इत्युच्यते तदा ॥ १८॥ योगिनः रामाहिनस्योपमोच्यते- यथा दीपो निधानस्यो नेङ्गन्ते सांपमा स्मृता । योगिनो यतनित्तस्प युञ्जनो योगपात्मनः ॥ १९ ॥ था दीपा निव तपः निमात वातमित देशे स्थिती नसते न नति।सोपमा ! उपमीयतेऽनयागुमा . ता योगश्चितप्रकारवाशभिचिन्तिता । योगिनो यतचित्तस्य संपतान्तःकरणस्य युजतो योगं समाधिमनुनिष्टन इत्यर्थः ॥ १९ ॥ -

·[अ०६ श्लो०२०-२४] थीमनगदीना।
यत्रीपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यनात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥
एवं योगाभ्यासबलादेकाग्रीमतं निवातप्रदीप इव यत्र यस्मिकाल उपरमते चित्त-
मुपरति गच्छति । निरुद्धं सर्वतो निवारितप्रचारम् । योगसेक्या योगानुष्ठानेन ।
यन चैव यस्मिश्च काल आत्मनाsstमानं परं चैतन्यं ज्योतिःस्वरूपं पश्यन्नुपलभ.
मान. स्व एवाऽऽत्मनि तुष्यति तुष्टि भजने ॥ २० ॥
किंच-
सुखपात्यन्तिकं यत्तद्युद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवा स्थितथलति तत्वता ॥ २१ ॥
सुखमात्यन्तिकमत्यन्तमेव. मातीत्यात्यन्तिकमत्यन्तमित्यर्थः । यत्तद्बुद्धयेवेन्द्रिय-
निरपेक्षया गृह्यत इति बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियमिन्द्रियगोचरातीत तदविषयमनितमित्यर्थः ।
वेत्ति तादृशं सुखमनु मवति या यस्मिन्काले । न चैवायं विद्वानात्मम्वरूप स्थितस्तम्माच.
लति तत्वतस्तत्वस्वरूपाच्यवत इत्यर्थः ॥ २१ ॥
किंच-
यं लब्ध्वा चापरं लाभ मन्यते नाधिकं ततः।
यस्मिनिस्यतो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्पते ॥ २२ ॥
यमात्मानं लक-वा प्राप्यापरं लामं न मन्यते लाभान्तरं न मन्यते न चिन्तयति ।
किंच यस्मिनात्मकत्वे स्थितो दुःखेने शत्रपातादिलक्षणेन गुरुणाऽपि गरीयसाऽपि
न विचाल्यते ।। २२ ।।
यत्रोपरमत इत्यारम्य यावद्भिर्विशेषणैर्विशिष्ट आत्मावास्याविशेष उक:-
विद्यादुःखसंयोगवियोग योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्षिणचेतसा ॥ २३ ॥
तं विद्यादुरासयोगवियोगम् ।दु.खेन संयोगो दुःखसंयोगस्तेनासंयोगो दुःखसंयोग-
वियोगस्तं दुःखप्रयोगवियोग योग इत्येव संक्षितं विपरीतं विद्यादित्यर्थः । योगफल-
मुपसंहृत्य पुनरवारम्भेग कर्तव्यतोच्यते निश्चयानिदयोः साधनत्वविधानार्थम् । स
ययोक्तफलो योगो निश्चयनाध्यवसायेन योक्तव्यः । अनिर्विष्णचेतसा । न निर्षिण्णम-
निर्विणं किंतचेतस्तेन निदरहितेन चितेनेत्यर्थः ॥ २३ ।।
किंच-
संकल्पमभवान्कामास्यक्त्या सर्वानशेषतः ।
मनमवेन्द्रियग्रा विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥

·A
-
ईनुमद्विरचितपैशाचभाप्पसहिना- [अ०६१लो०१६-१९]
मानसं यस्य स शान्तिमुपरति निर्वाणपरमा निर्वाण मोदाः परमा निष्ठा यस्याः शा.
तेस्तां निर्वाणपरमां मत्संस्थां मदीनामधिगच्छति प्राप्नोति ॥ १५ ॥
योगिन आहारादिनियम उच्यते-
नात्यनतम्तु योगोऽस्ति न कान्तमनश्नना।
न चाविस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥
नात्यनतः 1:आत्मसंमितमन्नमतीत्यानतः । अत्याशनादतीपानाधच्च उग्रात्पति-
महात् " इति श्रुतेः । तस्माद्योगी नाऽऽत्मसमितादधिक न्यून बानीयात् । अपवा
योगिनो योगशास्त्रपरिमितादनपरिमाणादतिमात्रमन्नतो योगो नास्तीत्युक्तम् ।
अर्थमन्नस्य सत्यञ्जनस्य तृतीयमुदकस्य तु ।
वायोः संचरणार्य तु चतुर्थमवशेषयेत् ।।
इत्यादि परिमाणम् । तया न चातिनशीलस्य योगो भवति चार्जुन ॥ १६ ॥
कर्ष पुनर्योगो मवतीत्युच्यते- .
युक्ताहारविहारस्य युक्त चेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥
युक्ताहारविहारस्य । अहियत इस्याहारेऽनं विहरणं विहार: पादकमस्ती युक्ती
नियतपरिमाणावाशरविहारी यस्य । तथा नियता चेष्टा यस्यं कर्मभु । युक्तस्वप्नावयो.
धस्य योगिनो योगो भाति दुःखहा । सर्वसंपारदुःखक्षयकृयोगो मवतीत्यर्थः ॥१७॥
भयाधुना कदा युको मातीत्यत्रीच्यते-
यदा विनियत चित्तपात्मन्येवावतिष्ठने ।
निःस्पृ। सर्पकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥
पदा विनियतमिति । यदा विनियत विशेषेण निरत संयतमेकायनामापनं वित
हित्वा माह्यमान्मन्येव केवलपवतिष्ठते । स्वात्मनि स्थिति लभत इत्यर्थः 1 नि:स्पृहः
सर्वकामेभ्यो निर्गता रहा दृष्टाहटविषयेभ्यस्तृप्णा यस्य योगिनः स युक्तः समा•
हित इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥
योगिनः समाहितस्योपमोच्यते-
यथा दीपो निवातस्यो नङ्गत सोपमा स्मना ।
योगिनो यतचिचस्प युञ्जनो योगमात्मनः ॥ १९ ॥
यथा दीपा निव तस्यः निमात वातमित देशे स्थितो नेद्गते न नति। सोपमा ।
उपमीयतेऽनये गुपमा . स्मृता योगश्चित्ताकारदर्शिीभश्चिन्तिता । योगिनो यतनित
संयतान्त:करणात्य युजतो योग समाधिमनुनिष्टत इत्यर्थः ॥ १९ ॥

·[अ०६०२०-२४] श्रीमनगदीना।
यत्रीपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यनात्मनि तुष्पति ॥ २० ॥
एवं योगाभ्यासवलादेकाग्रीभूतं निवातप्रदीप इव यत्र यस्मिन्काल उपरमने चित्त-
मुपरतिं गच्छति । निरुद्धं सर्वतो निवारितप्रचारम् । योगसेक्या योगानुष्ठानेन ।
यन्त्र चैव यस्मिश्च काल आत्मनाऽऽत्मानं परं चैतन्यं ज्योतिःस्वरूपं पश्यत्नुपलभ•
मानः स्व एवाऽऽत्मनि तुष्यति तुस्टि भजने ॥ २० ॥
किंच-
मुखपात्यन्तिकं यत्तद्युद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवा स्थितश्चलति तत्वतः ॥ २१ ॥
सुखमात्यन्तिकमत्यन्तमेव, मातीत्यात्यन्तिकमत्यन्तमित्यर्पः । यत्तद्नुयैवेन्द्रिय-
निरपेक्षया गृह्यत इति बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियमिन्द्रियगोचरातीतं तदविपयननितमित्यर्थः ।
त्ति तादृशं सुखमनु मवति यत्र यस्मिन्काले। न चवायं विद्वानात्मम्वरूप स्थितस्तम्माच.
लति तत्त्वतस्तत्त्वस्मरूपायच्यवत इत्यर्थः ॥ २१ ॥
किंच-
यं लब्ध्वा चापरं लाभ मन्यते नाधिकं तता।
यस्मिनिस्यतो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचारपते ॥ २२ ॥
यमात्मानं रूकता प्राप्यापरं लाम न मन्यते लाभान्तरं न मन्यते न चिन्तयति ।
किंच यस्मिन्नात्मकत्वे स्थितो दुःखेन शस्त्रपातादिलक्षणेन गुरुणाऽपि गरीयसाऽपि
न विचाल्यते ॥ २२ ॥
पत्रोपरमत इत्यारम्य यावद्भिर्विशेषणपिशिष्ट आत्मावस्याविशेष उक्त:-
विद्याद्दुःखसंयोगवियोग योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ।।
तं विद्यादुःखसंयोगवियोगम् । दु.खेन संयोगो दुःखसंयोगस्तेनासंयोगो दुःखसंयोग-
वियोगस्तं दुःखमयोगवियोग योग इत्येव संज्ञितं विपरीतं विद्यादित्यर्थः । योगफल.
मुपसंहृत्य पुनरन्वारम्भेग कर्तव्यतोच्यते निश्चयानिदयोः साघनत्वविधानार्थम् । स
यथोक्तफलो योगो निश्चयेनाध्यवसायेन योक्तव्यः । अनिर्षिणचेतसा | न निविष्णम-
निविणं किं तचेतस्तेन निदरहितेन चितेनेत्यर्थः ॥ २३ ॥
किंच...
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषता।
मनसेचेन्द्रियग्रा विनियम्प समन्ततः ॥ २४ ॥

·. हनुमदिरचितपैशानभायसहिना- [लो०२-1) संकल्पः प्रभवो येषां कामानां ते:संकल्पप्रभवा कामास्वस्त्यिक्त्वा परित्यज्य सर्वा- नशेपतोः निःशेष निर्लेपम् । किंच मनसैव विवेकयुक्तेम; इन्द्रियग्राममिन्द्रियसमुदाय विनियम्य नियतं करवा.समन्ततः समन्तात् ।। २४ ।। शनैः शनैरुपरमेट्युदया धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थ:मना कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥ शनैः शनैर्न सहसोपरमेदुपरति कुर्यात् । केन, बुख्या धृतिगृहीतषा धैर्ययुक्तये. त्यर्थः । आत्मसंस्थमात्मनि स्थितमात्मैव सर्वं न ततोऽन्यत्किचिदस्तीत्येवमात्मसंस्पं मनः कृत्वा न कि.चदपि चिन्तयेत् । एष योगस्य परमोऽवधिः ॥ २५ ॥ तत्रैवाऽऽत्मसंस्थं मनः कृत्वा प्रवृत्तों योगी-- यतो यतो निवरति मनवञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नये ॥ ॥ २६ ॥ यतो यतो यामाघरमानिमित्ताच्छन्दादेनियल ()ति निर्गच्छति स्वभावदोषीदतन्मनः चलमत एवास्पिरं ततस्ततस्तस्तस्माच्छन्दानिमित्तानियम्यतन्निमित्तयायास्य- निरूपणनामावीकृत्य वैराग्यमावस्यों वाऽऽत्मन्येव वशमेति (शं नयेत् ) । तथाss- (या)[सति मन्येव प्रशाम्यति ।.२६.॥. प्रशान्तमनसं होतं योगिनं सुखमुत्तमम्-; उपति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकरपम् ॥ २७॥ प्रशान्त मनो यस्य स प्रशान्तमनास्तं प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमं निर-- तिशयमुपेत्युपगच्छति । शान्तरजसं प्रक्षीणमोहादिक्लेशरजातमित्यर्थः । ब्रह्मा जीष. मुक्त ब्रोव सर्वमित्येव सर्वनिश्चयं ब्रह्ममूतमक्ल्मपमधर्मवर्जितम् ।। २७ ॥ युञ्जन्नेव सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मपः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥ युअलेवं ययोकेन क्रमेण सदाऽऽrमानं योगी विगतकल्मषो विगतपाः मुखेनाना- यासेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं मुखमभुने ॥ २८ ॥ इदानी योगसाफल्यं ब्रह्मकत्वदर्शनं प्रदर्यते-- सर्वभूतस्पमात्मानं सर्वभूनानि चाऽऽत्मनि । सिने योगयुक्तात्मा सर्वत्रसमदर्शनः ॥ २९ ॥ १ घ. 'षादात्मन' । ११. देव तुक. स... 'मित्तं या'। प. 'मिताया।४क., स..."या चाम" ·. । [भ०१ श्लो०३०-३३] श्रीमद्भगवतीता। सर्वभूतार्थ सर्वेषु भूतेषु स्थित स्वात्मानं सर्वभूतानि च ब्रह्मादीन्यात्मकतां गतानी. क्षते पश्यति । योगयुक्तात्मा समाहितान्तःकरणः सर्वत्रसमदर्शनः ॥ २९ ॥ तस्यकात्मकत्वदर्शनस्य फलमच्यते-- यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥ यो गां व सुदेव सर्वत्र सर्वभूतेषु सर्व च ब्रह्मादिभून जातं मयि मतिमानि पश्यानि, तस्येवमात्मकत्वदर्शिनोऽहमीश्वगेन प्रणमामि न परोक्षना गमिष्यामि । च मे. न प्रणश्यति न परोक्षी भवति । तस्य च मम चे कात्मकत्वात् । स्वात्मा हि नामा मनः प्रकाश एव भवति । यस्माच हमेव सर्पकात्मकत्वदीत्येतत् ॥ ३० ॥ पूर्व कार्य सम्यग्दर्शनमन्य तत्फलं मोक्षोऽभिवायत- सर्वभूतस्थितः यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी माय वर्तते ॥ ३१ ॥ सर्वभूतस्थितमित्यादिना । सर्वथा सर्वपरिवर्तमानोऽपि सम्पदश योगी मयि विष्णो परदेवने वर्तते नित्ययुक्त एव सः । न मोक्षं प्रति केनविस्मतिषिध्यतः इत्यर्थः ॥ ३१॥ आत्मौपम्पेन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जन | सुखं वा यदि वा दु.खं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥ आत्मा स्वयमेवोपमा तद्भाव आत्मोपन्यं तेनाऽऽत्मोपमेन सर्वत्र सर्वभूतेषु समं तुल्य पश्यति योऽर्जुन । किं पश्यतीत्यत्रोच्यते--यथा मम मुखमिष्टं तथा प्राणिनां सुख- मनुकूलम् । वाशदश्वा । यदि वा यथा च दुःखं मम प्रतिकूलमनिष्टं तथा सर्वः प्राणिनामनिष्टं पत्कूिलमित्येवं स्वौपम्येन मुखदु खे चानुकूलपतिकूले तुल्यतया सर्व- भूतेषु समं पश्यति न कस्यचित्प्रतिकूलमाचाति । अहिंसक इत्यर्थः । एवमहिंसकः सम्यग्दर्शननिष्ठः स योगी परम उत्कृष्टो मतोऽमिमनश्चिन्तित इत्यर्थ ॥ ३२ ॥ सर्वयोगिना( णा )मेतस्य यथोक्तस्य समदर्शनलक्षणस्य योगस्य दुःसंपादता- मालक्ष्य शुभपुस्तत्प्राप्त्युपायमर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच- योऽयं योगस्त्वया मोक्तः साम्येन मधुसूदन । एसम्याई न पश्यामि चश्चलत्वारिस्थति स्थिराम् ॥ ३३ ॥ योऽयं योगरत्वया प्रोक्तः साम्येन । एतस्य योगस्याहं न पश्यामि नोपलमे चञ्चलत्वान्मनसः स्थिति स्थिरामचनम् ॥ ३३ ॥ १च सर्वस्याऽमानं स १२ क, ख ग, घ इ, मोक्षममि । कघ सा सर्वथा । हम ·हनुपद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता- [अ० श्लो० ४४-४०) तक योगिनां कुले त बुद्धिमंयोग छमते । पौर्वदेहिक पूर्वदेहभवं पौर्वदेहिक बुद्धिसं. योगं लभते । यतते च यत्नं करोति च । ततस्तस्मात्पूर्वकृतासंस्काराद्यो बहुतरं संसिद्धौ संसिद्धिनिमित्तं कुरुनन्दन ॥ १३ ॥ पूर्वाभ्यासेन तेनैव हिगने ह्यवंशोऽपि सा! जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्माविवर्तते ।। ४४ ॥ पूर्वजन्मनि कृतोऽभ्यासस्तेन पूर्वाभ्यासेन यवता तेनैव हियते हि यस्मात्माप्यते बुद्धिसंयोग -प्रत्यवशोऽपि स योगभ्राटः । किंच निज्ञासुयोगस्य ज्ञातुमिच्छया योगमार्गे प्रवृत्तः संन्यासी सामर्यात्सोऽपि शब्दब्रह्म घेदोक्तं केवलं कर्मानुष्ठातुमति- वर्तते । योगजिज्ञासाऽपि केवलात्कर्मणो गुरुरेत्यभिप्रायः । किमुत वुद्धचा योगनि. छाम्यासं कुर्वन् ॥ १४ ॥ अनश्च योगित्वं श्रेय इति [प्रतिपादयति]- प्रयत्नाधतमानस्तु योगी संशुद्धफिलिपः । अनेकजन्मसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥ प्रयत्नादपिक प्रयतमान इत्यर्थः । ततो योगी विद्वान्संशुद्धकिलिपपः संशुद्धपा. पोऽनेकेषु जन्मसु किपिस्किचिसशुद्धसंस्क रमातमुप.चस्य तेनोपचिन संस्कारेगा- नेकजन्मकृतेन संसिद्धोऽनेकमन्मसंसिद्धः। ततो लम्पसम्पादनः संन्यासी याति परा प्रकृष्ट गतिम् ॥१५॥ यस्मादेवन तस्मात्-- तपस्विभ्योऽधिको योगी जानिभ्योऽपि मतोऽपिका। फर्मिभ्पश्चाधिको योगी तस्मायोगी भवार्जुन ॥ ४६॥ तपस्विम्योऽधिको योगी । ज्ञानमत्र शास्त्रपाण्डित्यं तवज्ज्ञानिम्योऽपि मतो झानि- म्योऽधिक इति । कर्मियोऽमहोत्रादिकार्मि-पस्तद्वत्तेभ्योऽधिको योगी । तस्मायोगी भवार्जुन ॥४९॥ योगिनामाप सर्वेषां महनान्तरात्मना । अद्धावान्भजते यो:मां स मे युक्तनमो मतः ॥४७॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहच्या संहितायां यासक्यां भीमपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतामुपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णा- जुनसंवाद ध्यान योगो नाम 'पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ 1. तात्मसंस्कार' । १ ग. पेक्षा ।

·७३ [भ०७-०१-२] श्रीमद्भगवेगीता । योगिनामपि सर्वेषा रुद्रादित्यादिपराणा मढ़तेन वासुदेवे मयि समागतेनान्तरात्म- नाऽन्तःकरणेन च श्रद्धावान्भमते यो मा स मे युक्ततमोऽतिशयेन युक्तो मतोऽपित इति ।। ४७ ॥ इति श्रीमद्धनुपद्विरचिने पैशाचभाष्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताव्याल्याने पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ (आदितः लोकानां समष्टयङ्का- (अध सप्तमोऽध्यायः)। - योगिनामित्यादि-लोकेन प्रश्नवीनमुपन्यस्य स्वयमेवेदृशं मदीयं तत्त्वं मद्तान्तरा- मा स्यादित्येतद्विवक्षुर्भगवानुवान- श्रीभगवानुवाच- मय्यासक्तमनाः पार्थ योग युञ्जन्मदाश्रयः। असंशयं समग्रं मां यया ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ १॥ भय्यासक्तमना: पायेंत्यादि । मयि वक्ष्यमाणविशेषणे परमेश्वर आसकं मनो यस्य स मय्यासक्तमनाः ! पार्थ योगं युञ्ज-मन.समाधान कुर्वन्मदाश्रयोऽहमेव परमेश्वर आश्रयो यस्य स मदाश्रयः । योगी पुरुषार्थेन केनपिदर्थी तत्साधनं कर्माग्निहोनादि तपो दानं वा विचिदाभयं प्रतिपद्यते । अय तु योगी मामेकमाश्रयं प्रतिपद्यते । हिवाs. + न्यसाधनान्तर मध्येवाऽऽपक्कभना भगति । यात्वेवंभूत, सोऽमंशयं समग्रं सम. स्तविभूतिबलशक्त्यैश्वर्यादिगुणसंपन्न [ मा ] यथा याप्रकारेणैवमेवायं भावानिति ज्ञास्यसि तरण्वय वक्ष्यमाणं मया ॥ १ ॥ तच महिषयम् - ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेप । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ २॥ ज्ञानं ते तुभ्यमहं सविज्ञान विज्ञानसहितं स्वानुभवयुक्तमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । तज्ज्ञानं विवक्षित स्तौति श्रोतुरभिमुखीकरणाय । यज्ञाला यज्ञानं ज्ञात्वा नेह भूयः पुनातव्यमवशिष्यते । तत्त्वज्ञो यस सर्पक्षो मातीत्यर्थः । ततो विशिष्टफल- स्वादुर्लभं ज्ञानम् ॥ २॥ । + अन्य साधनमिति पटि युफम् । 1 'मिति श्लो। .

·७४ हनुमद्विरचिनपैशाचभाष्यसहिता- [अ०७श्लो०३-७] -कथमित्यत्रोच्यते- मनुष्याणां सहस्रेषु कविद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां फविन्मां वेति तत्त्वतः ॥ ३ ॥ मनुष्याणां मध्ये सहस्रेष्वनेकेषु कश्चिद्यतति सिद्धये सिद्धयर्थम् । तेषां यततामपि सिद्धानां सिद्धा एव हि ते ये मोक्षाय यतन्ते । तेषां. कश्चिदेव मां वेत्ति तत्त्वतो पथावत् ॥ ३॥ श्रोतारं परोचनेनाभिमुखीकृत्याऽऽह--- भूमिरापोऽनलो वायुः ख मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ४ ॥ मूमिर्गन्धतन्मात्रमापो रसतन्मात्रमनछो रूपतन्मात्रं वायुः स्पर्शतन्मात्रं खं शब्द- सन्मानन । मन इति मनसः कारणमहकारो बुद्धिमहान्बुद्धिरित्यहंकारो महानह. कारोऽव्यक्तमहंकार इत्यविद्या संयुक्तमित्यव्यक्तम् । ननु प्रसिद्ध भूम्यादिशब्दैर्महा- भूतानां महणं युक्तम् । मनःशब्देनापीन्द्रियस्य । बुद्धचहकारशब्दाम्यामध्यवप्तायवृत्ते. रभिमानवृत्तेश्य ग्रहणम् । नैवमुपपद्यते । प्रकृतिरिति च दक्ष्यमाणत्वात् । इतीयं मे ममेश्वरस्य शक्तिमत'ऽविद्यामिका मिना विभक्ता प्रकृतिः कारणमष्टपकारम् ॥४॥ अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूनां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ५ ॥ • अपरा निकृष्टाऽशुद्धो बन्धारिमकेत्यर्थः । इयं यथोक्ता । इतोऽश्या अन्या- मान्तसमान्तरभूतां मे ममेश्वरस्य परां प्रकृष्टां जीवभूतामात्मभूतां महाबाहो यदेदं धार्यतेऽन्तःप्रविष्टया जगत् ।। ५॥ एतधोनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं कृत्स्तस्य जगतः प्रभवः पलयस्तथा ॥६॥ एपा परापरत्वेन विभक्ता प्रकृतियोनिः कारणं येषां तान्येतद्योनीनि भूतानि सर्वा- णीत्युपधारयावगच्छ । अतः परं(र)प्रकृतिरूपेण स्थितोऽहं विश्वस्य जगतः प्रभव उत्पत्तिस्थान प्रलयस्तथा ॥ ६ ॥ मत्तः परतरं नान्परिकचिदस्ति धनंजय। मयि सर्वमिदं मोसं सूत्रे मणिगणा इच ॥ ७ ॥ मत्तः परमेश्वरात्पर तर]मन्यफिचिनास्ति । धनंजय मयि सर्वाधारे सर्वमिदं प्रोतं स्यूतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७ ॥ १५. 'दारिम' 1१८. 'न्तर ।

·[भ०७ श्लो०८-१४] श्रीमद्भगवद्गीता।
रसोऽहमप्मु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुपं नृषु ।। ८ ॥
रसो माधुर्यमहमप्मु कौन्तेय । प्रभा प्रकाशोऽस्म्यहं भवामि शशिसूर्ययोः ।
प्रणव ओंकारः सर्ववेदेषु । शब्दः ख आकाशे । पौरुषं पुंस्त्वं 'बुद्धि षु पुरुषेषु ॥ ८॥
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्वास्मि विभारसौ।
जीवनं सर्वभूनेषु तपश्यास्मि तपस्विषु ॥९॥
पुण्यो गन्धः मुराभिः पृथिव्यां च । तेनो दीप्तिश्चास्मि विमावप्तौ वद्यौ । जीवन
माणः सर्वभूतेषु । तपश्च स्वधर्म(र्मश्चा) चास्मि तपस्विषु ।। ९ ॥
वीज मां सर्वभूतानां विदि पार्थ सनातनम् ।
युद्भिर्युद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ १० ॥
वनिं प्ररोहणसमर्थं मां सर्वभूतानां विद्धि। पार्थ सनातनं चिरंतनम् । बुद्धिबुद्धिमता.
मस्मि । तेजः पागम्यं तेजस्विनामहम् ॥ १० ॥
चलं बलवता चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ११ ॥
कामरागविवर्जितम् । कामश्च रागश्च ताभ्यां विवर्जितम् । कामो दृश्यमानेपु तृष्णा,
स्मर्यमाणेषु राग इति विशेषः । धर्माविरुद्धो भूतेषु प्राणिपु कामोऽस्मि भरतर्षम ॥१९॥
ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाथ ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न स्वहं तेषु ते मयि ।। १२ ।।
ये चैव साविकाः सत्त्वगुणनिर्वृत्ता भावाः प्राणिनो राजता रजोगुणनिवृत्तास्ता-
मसास्तमोगुणनिर्वृत्तायैते मत्त एवेश्वराज्मातास्ताविद्धि । यद्यप्येवं न त्वहं तेषु
तदशोऽहं न भवामि । ते मयि मदशा इत्यर्थः ॥ १२ ॥
त्रिभिर्गुणमयैर्भावरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहिनं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ १३ ॥
घिमिर्गुणमयैः सत्वरजस्तमोमयैर्मावैः प्राणिमिरेमिः सर्वमिदं जगद्वर्तते । मम मा-
यया मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यो गुणेन्यः परं कारणत्वेन स्थितमव्ययम् ॥ १३ ॥
देवी होगा गुणमयी मम गाया दुरत्यया ।
मामेय ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति वे ॥ १४ ॥
देवस्य ममेश्वरस्य विष्णोः स्वभावमूना देव्यप्राकृता । हि यस्मादेषा गुणमयी
गुणात्मिका मम माया दुस्त्यया दुस्त। तस्मान्मामेव ये प्रपद्यन्ते शरणं गच्छन्ति
मायामेता तरन्ति ते ॥ १४ ॥

·७६ हनुमद्विरचितपैशाचभाप्यसहिता-- [०७ श्लो०१५-२२]
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्त नराधमाः।
माययाऽपहनज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ १५ ॥
न मां दुष्कृतिनः पापकर्माणो मूढाः प्रपद्यन्ते न शरणं गच्छन्ति नराधमा मायया
मदीययाऽपहृतताना अपहृतं तिरोहितं ज्ञानं येषां तेऽपहनज्ञाना आसुरं भाव-
माश्रिताः ॥ १५ ॥
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आतों जिज्ञामुर्यार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ १६ ॥
चतुर्विघाश्चतुष्पकारा मनन्ते मां जनाः मुकृतिनोऽर्जुन। आतों दुःखी । ज्ञातुमि-
छुर्जिज्ञासुः । अर्थार्थी । ज्ञानी, आत्मवित् । भरतर्षम ॥ १६ ॥
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
मियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ १७ ॥
तेषां मध्ये ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते श्रेयान् । प्रियो हि ज्ञानिनोऽ.
त्यर्थमतिशयेनाहं, स च मम प्रियः ॥ १७ ॥
उदारा: सर्व एवैते नानी स्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवांनुत्तमां गतिम् ॥ १८ ॥
उदारा उत्कृष्टाः सर्व एवैत आदियः । ज्ञानी त्वात्माऽहमेवेत्यभिप्रायः ।
भास्थितः समाः । स हि ज्ञानी युक्तात्मैकाग्रचित्तो मामेवानुत्तमा गतिम् ॥ १८ ।।
वहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ १९ ॥
बहूनां नामनामन्तेऽवसाने ज्ञानवान्मां प्रपद्यते वासुदेवः सर्वमिति प्रतिपद्यमानः ।
स च महात्मा मुदुर्लभः ॥ १९ ॥
फारस हित ज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः।
तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ २०॥
कार्बहुविधैरपहृतज्ञाना: प्रपद्यन्त आश्रयन्तेऽन्यदेवता मद्वयतिरिकाः। ते नियम
'तमास्थायाऽऽश्रित्य प्रकृत्या स्वभावेन नियता वशीकृताः स्वयाऽऽत्मीयया ॥२०॥
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽचिंतुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ २१ ॥
यो यो यां यां तनुं देवताविग्रहं श्रद्धयाऽचिंतुमिच्छति तम्य तस्याचलां निश्चला
श्रद्धा तामेव तद्विषयां विदधामि करोम्यहम् ॥ २१ ॥
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याऽऽराघनमीहते ।
.लमते च ततः यामान्मपद विहितानिहतान् ॥ २२ ॥

·७७ - [म०७श्लो०२३-२८] श्रीमद्भगवद्गीता। स तया विहितया श्रद्धया युक्तस्तदेवनाविशेषस्याऽऽराधनमीहते करोति । लमते पतत आराधनाकामानीप्सितान्मयेव विहिताम्हितान्मयैव दत्ताननुरूलान् ॥ २२ ॥ अन्तवत्त फलं देपां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ २३ ॥ अन्तवत्वन्तो विनाशो विद्यते यस्य तदन्नयत्फ तु तेषां देवतान्तरपून कानाम- रुपमेघसामरपबुद्धीनाम् । देवानभिमतान्देवान्यगन्तीति देवयनो यान्ति गच्छति । मयि मक्का मद्भक्ता यान्ति मामपि । तस्मादनन्त(न्त) माफलम् ॥ २३ ॥ किनिमित्तं भगवन्त विहाय देवतान्तरं यजन्तीत्यर्जुनवचनमाशयाऽऽह- अव्यकं व्यक्तिमापनं मन्यन्ते मामयुद्धयः । परं भावमजानम्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ २४ ॥ भव्यक्तमविद्यमानव्यक्तिमावमिमं संसारिपुरुपयदा(य)[क्तिमा]पनं प्राचं मन्यन्ते जानन्ति मामबुद्धयोऽविवेकिनो लौकिका जनाः । मम परं प्रकृष्टं परमात्मभावमजान- न्तोऽचिन्तयन्तोऽव्ययमविनाशिनमनुत्तमं निरुत्तमम् । तं (अतो) मा विहाय देवता- न्तरं पूजयन्ति ॥ २४॥ नाहं प्रकाश सर्वस्य योगमायासमारतः। मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ २५ ॥ नाहं प्रकाशः सर्वस्य लोकस्य केचिदेव मदताना प्रकाशोऽहमित्यभिप्रायः । गुणेर्योग एव माया, योगमायासमावृतो मूढोऽयमवियेको लोको नाभिनानाति माम- नमव्ययमुत्पत्तिविनाशरहितम् ॥ २५ ॥ वेदाई समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन | भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ।। २६ ॥ वेद मानाम्यहं समतीतान्यतिकान्तानि वर्तमानानि पार्नुन । भविष्याणि भायोनि च भूतानि पदार्यान्मा च वेद विजानाति न कश्चन न कोऽपीति ॥ २६ ॥ इच्छादेपसमुत्येन द्वंद्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोई सर्गे यान्ति परंसप ॥ २७ ॥ इच्छाद्वेपसमुत्येन प्रकाशितेन द्वंद्वमोहेन गुरां मे स्यादुरा मे मा भूदित्येवमर्थ- रूपेण द्वंदमोहेन सर्वाणि मनानि संमोहं भ्रमंतर्गे सृष्टी यान्ति परंता ॥२७॥ येपात्यन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । से दमोहनिमुक्ता भजन्ते मा हटग्रताः ॥ २८ ॥ येपी त्यस्तगतं पापं दुष्कृनं जनाना पुष्पकर्मणा । पुण्यकर्माणो द्वंद्वमोहनिर्मुक्ता द्वंद्वभ्रमरहिता भगन्ते सेवन्ते मा दामना दृदांसाः ॥ २८ ॥ .

·हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता [म०८ श्लो०१-३] जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नपध्यात्म कर्म चाखिलम् ॥ २९ ॥ जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति प्रयतन्ते ये ते ब्रह्म तद्विदुर्विजानन्ति कृत्स्न मध्यात्ममध्यात्ममूतं प्रत्यगात्मभूतं कर्म चाखिलं समस्तम् ॥ २९ ॥ साधिभूताधिदैवं मा साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युकचैतमः ॥ ३० ॥ इति श्रीमहाभारते शसाहस्च्यां संहितापां वैयासक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णा- र्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ साधिभूताधिदेवमधिभूताधिदेवः सहित साधियज्ञ यज्ञसहितं च ये विदुर्विमानन्ति प्रयाणकाले मरणकाले चापि मां ते विदुर्विजानन्ति युक्तचेतस इति ॥ ३० ॥ इति श्रीमद्धनुमद्विरचिते पैशाचभाष्यन.मके श्रीमद्भगवद्गीताब्याख्याने सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ (आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-३१०)। (अयाटमोऽध्यायः)। ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमित्यादिना भगवताऽर्जुनस्य प्रश्नवी नान्युपक्षिप्तान्यतस्तत्प्र. नार्थमर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच- किं सहम फिमध्यात्म कि फर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥१॥ अधियन्नः फयं फोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुमदन । प्रयाणकाले च कथं नेयोऽसि नियतात्मभिः ॥२॥ कि समेत्यादिना ॥ १ ॥ २ ॥ एषा प्रश्नानां निर्णयार्थ भगवानुवाच- श्रीभगवानुवाच- अपरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंजितः ॥ ३ ॥ .

·७९ [अ०८-लो०४-८] श्रीमद्भगवद्गीता। अक्षरं न क्षरतीत्यक्षरं परमात्मरूपं तद्ब्रह्मत्युच्यते । "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशा. सने गार्गि" इत्येषा श्रुतिः । तस्यैवास्य ब्रह्मणः प्रतिदेहं प्रत्यगात्ममावोऽध्यात्ममु- च्यते । आत्मानं देहमधिकृत्य प्रत्यगात्मतया प्रवृत्तमध्यात्मशोनोच्यत इत्यर्थः । भूतानां प्राणिनां मावो भूतमावस्तस्योद्भवमुत्पत्ति करोतीति भूनमावोद्भवकरः । विसर्गो यागो देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागरूपत्वात् । स यागः कर्मसंज्ञितस्तस्य भूतभावोद्भककर- त्वम् "अग्नी प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते" इत्यादिस्मृतेः ॥ ३ ॥ अधिभूत क्षरो भावः पुरुपश्चाधिदेवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ४ ॥ अधिभूतं प्राणिनातमधिकृत्य भवतीति । तदेव दर्शयति-सरो भावः । क्षरति विनश्यतीति क्षरो मावो वस्तु विनाशि वरिस्वत्यर्थः । पुरुषः पूर्णमनेन सर्वमिति पुरि शयनाद्वाऽऽदित्यान्तर्गतो हिरण्यगर्भः सर्वप्राणिकरणानुप्राहकः । स एवंभूतः पुरुषोड. धिंदेवतमित्युच्यते । अधियज्ञः सर्वयज्ञाभिमानिनी देवता विष्ण्वारूया । " यज्ञो । विष्णु." इति श्रुतेः । अत्र देहे कर्ममये शरीरे देहभृतां वर ॥४॥ अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥५॥ अन्तकाले मरणकाले च मामेव विष्ण्वाख्यं स्मरन्मुक्त्वा परित्यज्य कलेवरं शरीरं यः प्रयाति नियते स मद्भावं विष्णुभावं पेप्णवं पदं यातीत्यत्र संशयो नास्तिः ॥१॥ यं यं वाऽपि स्मरमा त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तमति कौन्तेय सदा तद्भावभाषितः ॥ ६ ॥ यं यं वापि स्मरमा पदार्थ तेन भापेन मावितः ॥९॥ तस्मात्सर्वेषु फालेपु मामनुस्मर युध्य च । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेष्यस्यसंशयः ॥ ७ ॥ तस्मात्सर्वेषु कालेष्विनि । स्पष्टोऽयः ॥ ७ ॥ अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुपं दिव्यं याति पार्यानुचिन्तयन् ॥ ८॥ अभ्यासयोगयुक्तेनेति । अन्यस्यत इस्यम्यासः । अभ्यासश्चासौ योगधेत्य- म्यासयोगरतेन युगनाम्यासयोगयुगोन परमं श्रेयतमं दिव्यमप्राकृतं पार्यानुनिन्तय- न्याति तं नान्यगतिमित्यर्थः ।। ८॥ कवि पुराणमनुशासितार- मणोरणीपासमनुस्मरेयः। "स. प... 'रमत्वमा।

·८..
हनुमद्विरचितपैशाचमाप्यसहिता- [अ
००९-१४)
1
*
.
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप-
मादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥
'कवि क्रान्तदर्शिनं सर्वज्ञ पुराणं पुरातनमनुशासितारं सर्वथाणिनां स्वधर्मस्थितिनि-
मित्तमणोरणीयांसं मूक्ष्मादपि सूक्ष्मतरमनुस्मरेद्यः सर्वक्ष्य धातारमचिन्त्यरूपमचिन्त्य
रूपं यस्य तमादित्यवर्ण प्रकाशरूपं तमसः परस्तात्परतो वर्तमानम् ॥९॥
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन
भक्त्या युक्तों योगवलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्प-
क्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन। चलनवजिनेन भक्त्या युक्तो योगवलेन चैव योगस्य
बलं योगबलं तेन भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य व्यवस्थाप्य सम्पग्यथाशास्त्र स तं परं ब्रह्म
पुरुषमात्मानं दिव्यमुपैति ॥ १० ॥
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ।। ११ ॥
अक्षरं न क्षरतत्यक्षरम् । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गाणि" इति श्रुतेः ।
वेदविदो वदन्ति विशन्ति पविशन्ति ब्रह्मचर्य ब्रह्मचारिचतं चरन्त्यनुतिष्ठन्ति । संग्रहेग
संसपेण प्रवक्ष्ये ॥ ११॥
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हुदि निरुध्य च ।
माधायाऽऽत्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ १२ ॥
सर्पद्वाराणि नव द्वाराणि संयम्य सम्पयशीकृत्य हदि हन्पुण्डरीके माधायाss-
त्मनः प्राणमास्थितः प्रवृत्तो योगधारणा योगा सं धारयितुं तव धारयेत् ॥१२॥
ओमित्येकाक्षरं ग्रम पाहरन्मामनुस्परन् ।
यः मयानि त्यजन्दहं स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥
ओगित्येकातरं प्रधानाक्षरमित्यर्थः । न ब्रह्मपाठिहेतुत्वाद्वयाहरन्नुचारयन्मामनु-
स्मरन्प्रयाति प्रतक्ष्य (नियाते त्यनन्देहं परमां गति याति ॥ १३ ॥
अनन्यचेताः सततं यो मा स्परति नित्यशः।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥
अनन्यता यो मां स्मरति नित्यशः । सुलभः सुखेन लम्पः । नित्ययुक्तस्य निस्य
युक्तो नित्ययुक्तस्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥

·[१० ८ लो०१६-२२] श्रीमद्भगवद्गीता ।
८१
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखाल पमशाश्वतम् ।
नाऽऽप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि परमां गताः ।। १५ ।।
संसिद्धि परमां मोक्षम् ।। १५ ॥
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥ .
॥ १६॥
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यमगो विदुः ।
रात्रि युगसहस्रान्गं तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७ ।।
सहस्त्रयुगपर्यन्तं युगसहस्रममाणं ब्रह्मणो यदहस्तयुगसहस्रममाणं विदुः । ब्रह्मणो
रात्रिमपि युगपहस्रान्तामहोरात्रविज्ञ जना ज्ञानिन एवं विदुः ।। १७ ॥
अव्यक्ताव्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
राध्यागमे प्रलीयन्ते सत्रयाव्यक्तसंजके ।। १८॥
अध्यकारप्रकृतेर्यक्तयो महदाद्याः प्रभवन्ति-अहनि अहि संजायन्ते । राध्यागमे
रात्री प्रलीयन्ते लयं गच्छन्ति तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके प्रकृतौ ॥ १८ ॥
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा मूत्वा मलीयते ।
‘राध्यागमेऽवशः पार्थ भवत्यहरागये ॥ १९ ॥
भूतग्रामो भूतसमूहः । भूत्वा मूत्वा प्रलीयत उत्पद्योत्पय विनश्यति । अवशः
परवशः प्रभवत्युत्पद्यते । अहरागमोऽन आगमः ।। १९ ॥
परस्तस्मात्तु भायोऽन्यो व्यक्तोऽन्यतारसनातनः।
या स सर्नेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥
पर उत्कृष्टः । तस्माद्भूतग्रामात् । मावः पदार्पः । व्यक्तो नित्यतिद्धः । अन्यत्ता-
प्रकृतेः । समातनो नित्यः । यो मावः सर्वेषु भूतेषु नशत्सु न विनश्यति ।। २० ॥
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१ ॥
अध्यक्तः प्रत्यक्षादिप्रमाणागोचरः । अक्षर इत्युक्तस्तमव्यातमाहुः । ये भावं
माय न मिवतन्ते संमारमयतरन्ति । तत्परम धाम मम ॥ २१ ॥
पुरुषा स परः पार्थ भक्त्या लपवनन्यया ।
यस्यान्तास्पानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥

·। ८२ इनुमद्विरचितपैशाचभाप्यसाहिता- [अ०८ लो०२३-२९] यस्यान्तःस्थानि भूतानि, अन्तस्तिष्ठन्तीत्यन्तःस्थानि । येनाव्यकतेनेदं सर्वं ततं , व्याप्तम् ॥ २२॥ यत्र काले त्वनात्तिमावृत्रिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति त कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥ यत्र काले स्वनावृत्तिमपुनरागमनमावृत्ति पुनरागमनं यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षम ।। २३ ॥ अग्निज्योतिरहः शुक्ल षण्मासा उत्तरायणम् । वत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४ ॥ अग्निज्योतिरहदिवा शुक्लः पूर्वपक्षः । पण्मासा उत्तरायणाख्याः । तत्र तस्मि- न्मार्गे प्रयाताः शरीरं त्यक्त्वा गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्माणम् । ब्रह्मविदो हिरण्यगर्भोपा. सकाः । अग्निज्योतिब्रह्मलोकाभिमुखस्याऽऽतिवाहकदेवतोच्यते : अहरित्यहरभिमानिनी .देवता । असावातिवाहिक्योः परमतिवहति । शुक्लाक्षाभिमानिनी देवता साहा(हः) परमतिवहति । उत्तरायणाभिमानिनी देवता सा शुक्लपक्षात्परमतिवहति । उत्तरायण. मेव योगिनं ब्रह्म प्रापयति ॥ २४ ॥ धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । जत्र चान्द्रमसं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥ धूमो रात्रिश्चन्द्रलोकाभिमुखस्य कर्मिणः स्वर्ग प्रापयनि साऽऽतिवाहिकी देवनोच्यते । धूमो धूमाभिमानिनी देवता । रात्री राज्यभिमानिनी देवता । साऽप्यातिवाहिकी धूमा- स्परमतिवहति । तथा कृष्णपक्षाभिमानिनी देवता रानः परमतिवहति । षण्मासा दति- गायनमातिवाहिकी देवता कृष्णपक्षात्परमतिवहति । गृहीत्वा गच्छनीत्यर्थः । तत्र प्रयाताः कृष्णकर्माणः चन्द्रमस इदं चान्द्रमतं ज्योतिः कर्मणा योगी प्राप्य निवर्तते । पुनः शरीरान्तरं मनुष्यलोके गृह्णातीत्यर्थः ॥ २५ ॥ शुकृष्णे गती छेते जगत्तः शाम्ब ने मते । एफया पात्यनाचिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥ २६ ॥ शुक्ला न कृष्णा घ शुक्लकृष्णे गती मार्गों । ज्ञानप्रकाशयुक्तस्य योगिनः शुक्लपक्षो गतिः । ज्ञानप्रकाशरहितस्य कर्मिणः कृष्णपक्षो गतिः । जगत इति योगिनः कर्मि- णश्चोच्यन्ते । शाश्वते नित्ये प्रवाहनित्यत्वात् । एकया यास्यनावृत्तिमपुरावृत्ति ब्रह्मलोकस्थितिमन्ययाऽऽवतते पुनरागच्छति मनुष्यलोके । तत्र प्रयाता गच्छन्ति [ब्रह्मत्यत्र] परमेव कथं न गृह्यते । तत्र परस्मिन्ब्रह्मगि प्रयाणनिषेधात् । “अथाकामय- मानो योऽकामो निष्काम आत्मकाम आकागो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति । अत्रैव . -- ·८३ . . [म. ८-९सो ०२७-२८1१] श्रीमद्भगवद्गीता । समवलीयन्ते नदीव सन्ब्रह्माप्यति" इति श्रुतेः । “तद्वै तत्पश्यन्नृपिर्वामदेवः प्रति. पेदे, अहं मनुरमवं मूर्यश्च " इति ॥ २६ ॥ नेते मृती पार्थ जानन्योगी मुद्दाति कथन । तस्मात्सर्वेषु कालेपु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ २७ ॥ नेते सृती मार्गों जाननवगच्छन्योग्युपासकः कश्चन कोऽपि मुयति क्रमादर्चिरादि- मार्गेण ब्रह्मलोकमुत धूमादिमार्गेण पितृलोकमि(मे)ति ॥ २७ ।। शृणु योगस्य माहात्म्यम्- वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्मर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाऽऽद्यम् ॥ २८ ॥ इति श्रीमहाभारते शसाहस्च्यां संहितायां वैयासक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जु- नसंवादे तारकब्रह्मयोगो नामाटमोऽध्यायः ॥ ८॥ वेदेषु सम्यगीतेषु यज्ञेषु यथावदनुष्ठितेषु तपःसु चान्द्रायणादिषु तष्ठेषु दानेषु च यत्पुण्यारूपं फलमुपदिष्टमत्येत्यतिवर्तते तत्सर्वमिदं विदित्वा समश्ननिर्णयद्वारेणोक्त- मर्थनातं योगी पर प्रकृष्टं स्थानमुपैति प्रामोति चाऽऽयमादी भवं परं ब्रह्मे. त्यर्थः ॥ २८ ॥ इति श्रीमद्वनुमद्विरचिते पैशाचभाप्यनामकै श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्यानेs. मोऽध्यायः ॥ ८॥ (आदितः श्लोकाना समष्टयड्काः-३३८)। ( अथ नवमोऽध्यायः)। सप्रश्ननिर्णयानन्तरमर्जुनाय तं(स)पत्यष्टममप्यर्थमुपदेष्टुं भावानुवाच- श्रीभगवानुवाच- इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनम्यवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १ ॥ १ रा. ग. "सको न । २ क.ग. प. ह. 'य यत्नत्य 1३ क स्व. ग. 'मप्य'।

·हुनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता [अ०९ लो०२-७] इदं वक्ष्यमाणं तव गुह्यतमं रहस्यतमं प्रवक्ष्यामि । अनसूयवे । गुणेषु दोषाविष्क- रणमसूया । ज्ञानमयो पिज्ञानसहितमनुमययुक्तम् । यतात्वा मोक्ष्यसेऽशुमात् ॥१॥ राजविद्या राजगुवं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगर्म धये सुमखं कर्तुमव्ययम् ॥२॥. वियानां राजा राजावयेयं ब्रह्मविद्या ! राजगृह्य विवस्वदादिमी राजमी रक्षितत्वात् । पवित्रं पावनं प्रत्यक्षायगम स्वानुभवं पर्य धर्मादनपेतं सुमुख कर्ते मुखेनामुष्ठेयमव्य- यमविनाशि ॥ २ ॥ अश्रदधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप । अमाप्य मा निवर्तन्ते मृत्युसंसारवमनि ॥ ३ ॥ अश्रद्दधानाः श्रद्धारहिताः पुरुषा धर्मस्यास्य ज्ञानलक्षणस्यानुष्ठानेऽश्रद्दधाना इति संबन्धः। अप्राप्य मा परमात्मानं निवर्तन्ते प्रत्यागच्छन्ति । मृत्युयुक्तसंसार एव वर्म तत्र मृत्युसंसारवमनि ॥ ३ ॥ मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न घाई तप्ववस्थितः ॥ ४॥ मया ततं व्याधमिदं सर्व जगत् । अव्यक्ता मूर्तिर्यस्य सोऽव्यक्तमूर्तिस्तेन मयेश्व- रेणेन्द्रियागोचरस्वरूपेणेत्यर्थः । मत्स्थानि सर्वभूतानि सर्वप्राणिनः । न चाहं तेषु भू. तेषु व्यवस्थितः ॥ ४ ॥ न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतमन्न च भूतस्थो ममाऽऽत्मा भूतभावनः ॥ ५॥ न च मत्स्थानि भूतानि । मयि तिष्ठन्तीति मत्स्थानि । न चैमानि भूतानि मत्स्थानि । “असङ्गो न हि सज्जते " इति श्रुतेः । पश्याऽऽलोकय मे योगमेश्वरमी- श्वरसंबन्धिनम् । भूतानि निमतांति भूतमृत् । न च भूतस्थो न च मतेपु [तिष्ठति] | ममेश्वरस्याऽऽत्मा भूत मावनो भुतान्युत्पादयतीति भूतभावनः ।। १ ।। ययाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६ ॥ यथाऽयं दृष्टान्त आकाशस्थितोऽचलो नित्यं सर्वकालं वायुः सर्वत्रगो महान्महा- परिमाणः सर्वभूताधारस्वेन तथा तद्वत्सर्वाणि मूनानि मत्स्पानि मपि स्थितानीत्युपधा. रथावगच्छ ।॥ ६ ॥ सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृति यान्ति मापिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ चिसृजाम्यहम् ।। ७ ॥

·. राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृति मोहिनी चिता। ॥ १२ ॥ १०९ श्लो०८-१२] . .श्रीमद्भगवद्गीता। ८५ सर्वभूतानि कौन्तेय मामिकां प्रकृति प्रसवधर्मिणी यान्ति गच्छन्ति । तत्र लीयन्त इत्यर्थः । वरुपक्षये करप्यते सृज्यत इति कर्पो महदादिपञ्चस्तस्य क्षयो महाप्रल. यस्तत्र । पुनस्तानि भूतानि कल्पान्तरादौ विसुनामि ॥ ७ ॥ प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राममिमं कृत्स्नपवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ८ ॥ प्रकृति स्वामवष्टम्याऽऽश्रित्य विसृजामि पुनः पुनर्भूयो भूयः । अवशं परवशं प्रकृतेर्वशात्प्राधान्यात् ॥ ८ ॥ किंचान्यत्- न च मां तानि फर्माणि निवघ्नन्ति धनंजय । उदासी नवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९ ॥ न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति । नेति प्रकृतेन संवन्धः । धनंजय । जगदुत्प- त्तिस्थापनसंहारफर्माणि बन्धहेतवो न भवन्तीत्यर्थः । कुत इत्यत्राऽऽह---उदासीन उपेक्षकस्तदासीनमपक्षपातेनाऽसीनमसक्तं फलसहरहित तेषु सरिस्थितिसंहारेषु कर्मसु । अतोऽवगम्यते फलामझरहितं कर्माणि न निवघ्नन्तीति ॥९॥ आत्मन उदासीनत्वं दर्शयितुमाह- मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।' हेतुनाऽनेन फौन्तेय जगद्विपरिवर्वते ॥ १० ॥ मयाऽध्यक्षेण साक्षिणा प्रकृतिः सूयते सनराचरं स्थावरजङ्गममतसहितम् । हेतुना निमित्तमात्रेणानेनेश्वरेण जगद्विपरिवर्तते संत्यज्यते (संप्रवर्तते(?) ) संहियते । अवजानन्ति मा मूढा मानुषी तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११ ।। भवनानन्ति मां मूढा अज्ञा मानुषी मनुष्योचितां तनुं शरीरमाश्रितमधिष्ठितं पर प्रकृष्टं भावमनुमावमनानन्तोऽनयगच्छन्तो ममेश्वरस्य भूतमहेश्वरं भूतानि प्राणिनस्तेषां महान्तमीश्वरम् ॥ ११ ॥ कथंभूतास्तेऽनानन्त इत्यत्राऽऽह- मोघाशी मोधकर्माणो मोघजाना विचेनसा । पोषा आशा येषां ते मोघाशा मोघप्रार्थना मृगतृष्णाजलपिपासा(सु)वत् । मोघानि वेत्यर्थः ॥ १० ॥ १स. ग 'प्रसवस्त।

·1 हनुमद्विरचितपैशाचमायसहिता- [अ०९म्लो०१३-१९) कर्माणि येषां ते मोधकर्माणो मृगतृष्णोदकपानार्थगन्तवत् । मोघं ज्ञानं येषां ते मोघ. ज्ञाना मृगतृष्णानलज्ञातृवत् । विचेतसो विगतविवेकाः । रक्षसामियं राक्षसी प्रकृ. तिस्तामसी । असुराणामियमामुरी प्रकृती राजसी । राक्षसीमामुरी व प्रकृति मोहिनीं श्रिताः ॥ १२ ॥ महात्मानस्तु मां पार्य दैवी प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ १३ महात्मानोऽक्षदान्तःकरणा मामीश्वरं पार्थ । देवानामियं देवी साविकी तामा श्रिता भजन्ति सेवन्ते । अनन्यमनसः । न विद्यत ईश्वरादन्यत्र मनो येषां तेऽनन्य. मनसो ज्ञात्वोऽवगत्य भूतादि मां सकलभूतान्तःकरणमव्ययं विनाशरहितम् ॥ १३॥ सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्व दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ १४ ॥ सततं सर्वकालं कीर्तयन्तो भाषमाणा यतन्तो यतमाना दृढवना दृदं प्रतं येषां ते दृढनता नमस्यन्तो नमस्कारं कुर्वन्तो मामीश्वरं मक्त्या प्रीत्या नित्ययुक्ता उपासते सेवन्त इत्यर्पः ॥ १४ ॥ ज्ञानयनेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ १५ ॥ ज्ञानयज्ञेन ज्ञानमेवेश्वरविषयं यज्ञस्तेन यज्ञेन च । अन्येऽपरे जन्तवो यनन्तः पूजयन्तो मामीश्वरमुपासते सेवन्ते । एकत्वेनैकमेव परं ब्रह्मेति । पृथक्त्वेनेन्द्रभित्रय- रुणादित्यादिरूपेण । बहुधा बहुपकारर्व्यवस्थितम् । तथा विश्वरूपेण विश्वतोमुखं तथा विश्वरूपधरं विश्वतोमुखम् ॥ १५ ॥ कपमेकस्यैव भगवतो बहुविधत्वयचनमित्याशवयाऽऽत्मनो बहुविधत्व दर्शयि. तुमाह- अहं ऋतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाऽऽज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ १६ ॥ अहं ऋतुः सोमयागप्रभेदोऽग्निष्टोमादिः । अहं यज्ञोऽहरहः क्रियमाणो देवयज्ञा- दिः । अहं स्वधा पितृपूनात्मको यज्ञः स्वधेत्युच्यते पितृयज्ञादिः। अहमीप, यद्वया- ध्यादिनिवृत्त्यर्थमुपयुज्यते तदोपदं हरीतक्यादि । मन्त्रोऽहं येन देवेभ्यो हविर्दीयते यजुरादिः स मन्त्रः । अहमेवाऽऽज्यं धृतम् । अहमतिः, यत्र हविर्हयते स आह. वनीयादिः । अहं हुतं होमस्तदप्यहम् ॥ ११ ॥ 4 क. स. ह. “स्वाऽऽनुग' । ग. स्वाऽऽनुगम्य भू।

·. । [भ०९श्लो०१७-२१] श्रीमद्भगवद्गीता। पिवाऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेधं पवित्रमोंकार ऋपसाम यजुरेव च ॥ १७॥ पिता जनकोऽहमस्य जगतः । माता चाहं धाता दाता कर्मफलस्य प्राणिम्यः । पितामहः पितुः पिता । वेद्यं वेदितव्यम् । पवित्रं पावनम् । ओंकारः । ओमिति ब्रोति श्रुतेः । कड्मन्त्रविशेषः । साम मन्त्रविशेषः । एवं यजुर्भन्त्रविशेषः ॥१७॥ गतिर्मती प्रभु साक्षी निवासः शरणं सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं चीजमव्ययम् ॥ १८ ॥ गतिः कर्मफलम् । भर्ता पोटा । प्रभुः स्वामी | साक्षी प्राणिनां शुमाशुभस्य कर्मणः । मिवासो यस्मि-प्राणिनो निवसन्ति । शरणं प्राणिनामातिहरम् । सुहृत्पत्युपका- रानपेक्ष उपकारी । किंच प्रभव उत्पत्तिस्थानं जगतः । पलयो यस्मिन्नलीयते सोऽ. हम् । नगत्तिष्ठत्यस्मिन्निति स्थानमहम् । निधानं जगतो यत्कालान्तरोपभोगाय निधीयते तदहमिति । बीनं जगतः प्ररोहणसमर्थमव्ययं वीजमिति संबन्धः ॥१८॥ पाम्यहमई वर्ष निगृहाम्धुत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाइमर्जुन ॥ १९ ॥ तपाम्यादित्यो भूत्वा कैश्चिद्रश्मिभिरष्टो मासावर्ष निगृह्णामि । पुनश्च कश्चिद्र- रिमभिश्चतुरो मासानु सृजाम्यहम् । अमृतमेवाहं देवानाम् । मृत्युश्च मानाम् । यस्य यासंबन्धितया विद्यमानं तत्स(त)विपरीतमप्तन्न पुनरत्यन्तमेवासत्कार्यकारणे सदसती ॥ १९ ॥ विद्या मां मोमपाः पूतपापा योरिट्वा स्वति मार्थयन्ते । ते पुण्यमा माद्य सुरेन्द्रलोक- मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ २० ॥ विद्या ऋग्यज.सामविदो मां सर्वेश्वरं सोमपाः सोमयामिनः पूतपापाः क्षालित- कामपा गगशिष्टोमादिभिरिष्ट्वाऽऽराध्य स्वर्गति स्वर्गले कपाप्तिं प्रार्थयन्त आशासते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक मशान्ति मुजते दिव्यानप्राकृतान्देवभोगान् ॥ २० ॥ भुस्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं प्रयीधर्ममनुमपत्रा गनागनं कामकामा लभन्ते ॥२१॥ ते स्पर्मिणो विशालं विस्तीर्ण झाणे पुण्ये मर्गलोकं विशन्ति । एवं यषोकेन ·ट हनुमद्विरचित्तपैशाचभाष्यसहिता- [अ०९ श्लो०२२-२५] प्रकारेण यीधर्ममृग्पनुःसामवेदोक्तधर्ममनुवपन्ना आश्रिता गतागतं गमनागमनं विष- यान्कामान्कामयन्त इति कामकामा लमन्ते प्राप्नुवन्ति ।।.२१ ।। अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । वेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ २२ ॥ न विद्यते मत्त ईश्वरादन्य उपास्यो येषां तेऽन्याश्चिन्तयन्तो ये नराः पर्युपासते तेषां मयीश्वरे नित्याभियुक्तानां योगश्च क्षेमश्च योगक्षेमं वहामि विभार्यहम् ॥२२॥ येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रदयाऽन्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ।। २३ ।। ये पुरुषा अन्यदेवताभक्ता अन्यस्यां देवतायां भक्तो यनन्ते तेऽपि मां परमेश्वर- मेव पूजयन्ति । अविधिपूर्वकमतानपूर्वकमिति ॥ २३ ॥ अहं हि सर्वयज्ञानां मोक्ता छ प्रभुरेव च । न तु मामभिमानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥२४॥ अहं वासुदेवः सर्वेषां यज्ञानां भोक्ता च प्रभुः स्वाम्येव च । न मामभिनानन्ति तत्त्वेन परमार्थतः । अतः कारणाच्च्यवन्ति च्यवन्ते फलाद्रश्यन्ति ते यज्विनः॥२४॥ यान्ति देवबना देवान्पिन्यान्ति पितृवताः । भूनानि यान्ति भूतेज्या यान्ति पद्यानिनोऽपि माम् ॥ २५ ॥ देवेषु व्रतं येषां ते देवत्रता देवान्यान्तीति प्रकृतेन सनन्धः । पितृनग्निष्वात्तादिवहि. पदादीन् । पितृबना पितृपु वा यज्ञो येषा ते पितृवताः । भूतानि भद्रकालीपमृतीनि यान्ति । मतेविजया येपा ते भोज्याः । मद्यानिनो मां परमेश्वरं यष्टुं शीलं येषां ते मद्यानिनः । तेऽपि मां यान्तीति संबन्धः ।। २५ ।। पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ २६ ॥ मक्त्या प्रयच्छति ददाति तदहं मक्त्या दत्तमश्नामि भुजे । प्रयतात्मनः प्रयतः शुद्ध आत्मा यस्य तस्य प्रयतात्मनो भक्तस्य संवन्धि पत्रादि द्रव्यं मम प्रीतये मष- तीत्यर्थः ॥ २६ । यत्करोषि यदनासि यज्जुहोषि ददासि यत् । पक्षपस्पति कौन्तेय तस्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ २७ ॥ यत्करोपि यहौकिक पदिक वा कर्म करोषि यदश्नास्योदनादि मुझे यदाज्यादि जुहोपि देवतार्थ यद्धिरण्यादिकं ददासि यत्कृच्छ्वान्द्रायणादिकं तपश्चरसि तास कौन्तेय कुरुष्व मदर्पण मदाराधनम् ॥ २७ ॥ .

·M०९ श्लो.२८-३३] श्रीमद्भगवह्रीवा। शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मवन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ २८ ॥ एवं मदर्पणानुष्ठाने सति शुभाशुभफलेः पुण्यपापफलेमोक्ष्यसे मुक्तो मविन्यास कर्माण्येव बन्धनानि तैः कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा संन्यास एव योगस्तेन युक्तात्मा त्यक्तफलासन इत्यर्थः । कर्मबन्धनेर्विमुक्तो मा नित्यमुक्तं वासुदेवमुपैयसि प्राप्स्यसि ॥ २८॥ समोऽयं सर्वभूसेपु न मे द्वेष्योऽस्ति न मियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेपु चाप्यहम् ॥ २९ ॥ समस्तुल्यचित्तोऽहं घासुदेवः सर्वभूतेषु सर्वप्राणिपु मम द्वेप्यो नास्तीति प्रकृतेन संबन्धः । न प्रियः प्रियोऽपि नास्तीति । ये मा मनन्ति सेवन्ते मामीश्वरं भक्त्या प्रीत्या मयीश्वरे ते निवसन्ति । अहमपि तेपु वसामि ॥ २९ ॥ अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः । ३० ॥ मुदुराचारोऽपि मामीधरं भनते चेदन्यं न मनतीत्यनन्यभाक्साधुरेव धार्मिक एवं स मन्तव्यो मोद्धव्यः । हि यम्मादथें । सम्यक्शोमनं व्यवसितो निश्चितस्तस्माद्धार्मिक एव स मन्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ ३० ॥ शिमं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्ति निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ३१ ॥ क्षिप्रं शीघ्र भाति जायते । धर्मात्मा धर्मस्वरूपः । शचन्नित्यां शान्ति मोक्षलक्षणा निगच्छति प्राप्नोति ॥ ३१ ॥ माहि पार्थ पपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनया। नियो वैश्यास्तथा शूद्रास्वेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ३२ ॥ [मा] हि यस्मात्पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युभवेयु. पापयोनयः पापिठनन्मानः । स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च तेऽपि यान्ति परा गतिं मोक्षम् ॥ ३२ ॥ किं पुनर्ताह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा । अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भनस्य माम् ॥ ३३ ॥ किं पुनर्वक्तव्यं ब्राह्मणाः पुण्या धर्मात्मानो भक्ता ईश्वरं प्रपन्ना रानर्पयः परी गति यान्तीत्यत्र विमु वक्तव्यमित्यभिप्रायः । तस्मादनित्यमसुखं सुखरहितं लोकं पुरुषार्थसाधनमिमं मानुषं प्राप्याधिगम्य मनस्व सेवम्व मामाघरम् ॥ ३३ ॥ ११ ·हनुमद्विरचितपैशाचमाप्यसहिता- [अ०९-१० श्लो०३४।१-२) मन्मना भव मद्भक्तो मघाजी मा.नमस्कुरु । मामवैष्यसि युक्त्देवमात्मानं मत्परायणः ॥ ३४ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहरुमा संहितायां यासक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णा- र्जुनसंवादे राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ मन्मना मयि मनो यस्य स मन्मना भव नायस्व । मयि भक्तिर्यस्य स मद्भफः। मा यष्टुं शीलं यस्येति स मद्यानी भवेति संवन्धः । मामीश्वरं नमस्कुरु बन्दस्व । एवं मन्मना भूत्वा मामेवेष्यसि प्राप्स्यसि । युक्त्वा समाधाय । एवमुक्तेन प्रकारेणाss- स्मानम् । मत्परायणः । अहमेव वासुदेवः परमयनमाश्रयो यस्य स मत्परायणः । एवमात्मानं युक्त्वा मत्परायणश्च भूत्वा मामेवेष्यसीति संवन्धः ।। ३४ ॥ इति श्रीमद्धनुमहिराचते पैशाचभाध्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्याने नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ ( आदितः श्लोकाना समष्टयङ्काः-३७२)। (अय दशमोऽध्यायः)। - एवमर्जुनाय विज्ञानसहित ज्ञान साक्षान्मोक्षसाधनमुपदिश्येदानी येषु भावेषु चिन्त- भीयो मावास्ते भावा भगवतत्त्वं च प्रागुक्तमपि दुर्पिज्ञानत्वात्पुयक्तव्यमिसि कृत्वा भगवानुवाच- श्रीमगवानुवाच- भूय एव महाबाहो शृणु में परमं वचा। यचेऽहं भीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्पया ॥१॥ भूय एव भूयोऽपि महाबाहो शृण्वा कर्णय । मे मम परमं श्रेष्ठं वचनम् । यद्धस्ते तुम्यं प्रीयमाणाय तर्यमाणाय वक्ष्याम्पभिधास्यामि । हितकाम्पया हितेच्छया॥ १ ॥ म में विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः । अहमादिहिं देवानां महीण ध सर्वगः ॥२॥ न मे विदुर्विजानन्ति सुरगणाः प्रमामुत्पत्ति न महर्षयः । ममोत्पत्ति: सुरगणा

·[१.को ०१-७]] श्रीमद्भगवद्गीता ।
महर्षयच न जानन्तीत्यर्थः । अहमादि कारणं हि यस्माद्देवाना महषीणां च सर्वशः
सर्वपाम् । यस्माद्देवानां सर्वेषा महर्षीणा चाहमादिः कारणं तस्माद्देवा महर्षवश्य
ममोत्पत्ति न जानन्तीत्यर्थः ॥२॥
यो मामजमनादि च येत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असंमूढः स मत्र्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
यो मा परमेश्वर जन्मरहितं च वेत्ति विजानाति लोकमहेश्वर लोकाना महान्तमी.
श्वरमसंमूढ. संमोहर हितः स मत्येषु मनुष्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
बुद्धि नमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चामयमेव च ॥ ४ ॥
बुद्धिः सूक्ष्मावबोधसामर्थ्यम् । ज्ञान पदाविरोधः । असंमोह उपस्थितप्रतिपत्ति.
सामर्य्यम् । क्षमाऽऽकुष्टस्य ताडितस्य वाऽविकृतचित्तता । सत्यं यथादृष्टश्रुतार्थप्रति.
पादनम् । दमः कर्मेन्द्रियोपरतिः । शमोऽन्तःकरणोपरतिः । सुखमालादः । दुःखं
तापः । भव उद्भवः । अभावस्तद्विपर्ययः । भयं त्रासः । अमयं तद्विपर्ययः ॥१॥
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः।
भवन्ति भावा भूताना मत्त एव पृथग्विधाः ॥ ५ ॥
अहिंसाऽपीडा प्राणिनाम् । समता समचित्तता । तुष्टिः संतोप. । तप इन्द्रियनि-
ग्रहपूर्वकः कायक्लेशः । दानं यथाशक्ति संविभागः । यशो धर्मनिमित्ता कीतिः । अय.
शोऽधर्मनिमित्ताऽकीर्तिः । भवन्ति जायन्ते । भावाः पदार्थाः । भूताना प्राणिनाम् ।
मतः परमेश्वरान् । एवावधारणे । नान्येम्य इत्यभिप्रायः । पृथग्विधाः पृथक्म-
काराः ॥ ५ ॥
महर्षयः सप्त पूर्वं चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमा: प्रजाः ॥ ६॥
महर्षयो भृग्वादयः । पूर्व पूर्वकालसंबन्धिनः । चत्वारो मनवः सावर्णिकादयः ।
मत्तः सद्भावो येषा ते मद्भावा मच्छक्त्यात्मानः । मनसि भवा मानसाः । येषां
महर्षीणां मन्ना च सृष्टिना लोक इमा. प्रजाः स्थावरजङ्गमलक्षणाः ॥
एतां विभूति योगं च मम यो वेचि तत्त्वतः ।
सोऽनिकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥७॥
एता विभूति विस्तारं योग च विभूतिहेतुभूत मदीयं यो वेत्ति तत्वतो यथावसोs-
विकम्पेन योगेन समाधिना युज्यते ॥ ७ ॥

·नुमद्विरचितपैशाचमाप्यसहिता- [अ०९-१० श्लो०३४११-१) मन्मना भव मद्भक्तो पधानी मां नमस्शुरु । मामेवैष्यसि युक्त्देवमात्मानं पत्परायणः ॥ ३४ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहरुया संहितायां यासक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णा- र्जुनसंवादे राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ मन्मना मयि मनो यस्य स मन्मना भव जायस्व । मयि भक्तिर्यस्य स मगफः। मां यष्टुं शीलं यस्येति स मद्यानी भवेति संबन्धः । मामीश्वरं नमस्कुरु वन्दस्व । एवं मन्मना भूत्वा मामेवेष्यसि प्राप्स्यसि । युक्त्वा समाधाय । एवमुक्तेन प्रकारेणाss. मानम् । मत्परायणः । अहमेव वासुदेवः परमयनमाश्रयो यस्य स मत्परायणः । एवमात्मानं युक्त्वा मत्परायणश्च भूत्वा मामेवष्यसीति संवन्धः ॥ ३४ ॥ इति श्रीमद्धनुमदिराचते पेशाचभाष्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्याने नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ ( आदितः श्लोकानां समय्यड्डाः-७२)। '(अय दशमोऽध्यायः), एवम नाय विज्ञानसहित ज्ञानं साक्षा-मोक्षसाधनमुपदिश्येदानी येषु भावेषु चिन्त- भीयो भगवास्ते भावा भगवतत्वं च प्रागुकमपि दुर्पिज्ञानत्वात्पुर्वक्तव्यमिति कृत्वा मगवानुवाच- श्रीभगवानुवाच- भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः। पत्तेऽहं पीपमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥१॥ भूय एव मयोऽपि महाबाहो शृण्वा कर्णय । मे मम परमं श्रेष्ठ वचनम् । यदपस्ते . तुम्यं प्रीयमाणाय तपाणाय वक्ष्याम्यभिवास्यामि हितकाम्यया हितेच्छया॥ १॥ नमे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः। अहमादिहि देवान महर्षीणां च सर्वशः ॥२॥ न मे विदुर्विनानन्ति सुरगणाः प्रभामुत्पत्ति न महर्षयः । ममोत्पत्ति. सुरगणा "

·१. लो०३-७]
श्रीमद्भगवद्गीता ।
९१
महर्षयश्च न जानन्तीत्यर्थः । अहमादिः कारणं हि यस्माद्देवानां महषीणां च सर्वशः
सर्वेषाम् । यस्माद्देवानां सपा महपीणां चाहमादिः कारणं तस्मादेवा महर्षवश्व
ममोत्पत्ति न जानन्तीत्यर्थः॥२॥
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेन्चरम् ।
असंमूढः स मत्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३॥
यो मा परमेश्वरं जन्मरहित व वत्ति विजानाति लोकमहेश्वरं लोकानां महान्तमी--
श्वरमसंमूढः संमोहर हितः स मत्येषु मनुष्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
बुद्धिर्जानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चामयमेव च ॥ ४ ॥
युद्धि, सूक्ष्मावबोधसामर्थ्यम् । ज्ञान पदार्थावबोधः । असंमोह उपस्थितप्रतिपत्ति.
सामर्थ्यम् । क्षमाऽऽक्रुष्टस्य ताडितस्य वाऽविकृतचित्तता । सत्यं यथाश्रुताप्रति.
पादनम् । दमः कर्मेन्द्रियोपरतिः । शमोऽन्तःकरणोपरतिः । मुखमाहलादः । दुःख
तापः । भव उद्भवः । अभावस्तद्विपर्ययः । भयं त्रासः । अमयं तद्विपर्ययः॥१॥
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥१॥
अहिंसा पीडा प्राणिनाम् । समता समचित्तता । तुष्टिः संतोषः । तप इन्द्रियनि-
ग्रहपूर्वकः कायलेशः । दानं यथाशक्ति संविभागः । यशो धर्मनिमित्ता कीर्तिः । अय.
शोऽधर्मनिमित्ताऽकीर्तिः सवन्ति जायन्ते । भावाः पदार्थाः । भूतानां प्राणिनाम् ।
मतः परमेश्वरान् । एवविवारणे । नान्येम्प इत्यभिपायः । पृथविधाः पृथक्प्र-
काराः॥५॥
किंच--
महर्पयर सप्त पूर्वं चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमा: प्रजाः ॥ ६ ॥
महर्पयो भृग्वादयः । पूर्व पूर्वकालसंबन्धिनः । चत्वारो मनवः सावर्णिकादयः ।
मत्तः सद्भावो येषां ते मदावा मच्छक्त्यात्मानः । मनसि भवा मानता । येषा
महर्षीणां मनूनां च सृष्टिना लोक इमाः प्रजाः स्थावरजङ्गमलक्षणाः ॥ ९ ॥
एतां विभाति योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविफम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ ७ ॥
एतां विभूति विस्तार योगं च विभूतिहेतुभूतं मदीयं यो वेत्ति तत्त्वतो यथायरसोs.
विकम्पेन योगेन समाधिना
युज्यते ॥ ७ ॥

·.
९२ हनुमद्विरचितपैशाचमाप्यसहिता- [अ० १ श्लो०-१२)
थई सर्वस्प प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ८॥
प्रमव उत्पत्तिकारणम् । मत्तः परमेश्वरात्सर्व क्रियाकारकफरूपं जगत्प्रवर्तत
इत्येवं मत्वा मनन्ते सेवन्ते मा बुधा अवगतपरमार्यतत्त्वार्याः । भावातत्त्वार्थाभिनि-
वेशस्तेन समन्विताः संयुक्ता इत्यर्थः ॥ ८ ॥
रुपम-
मचिचा मद्वप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति व रमन्ति च ॥९॥
मचित्ता मद्तचित्ता मद्गतप्राणा मयि व्यवस्थितप्राणा मद्तनावना बोधयन्तोऽ-
न्योन्यं कथयन्तो मामीश्वरं निरतिशयज्ञानबलवीर्यसंपन्न रमन्ति च प्रियसंगमेनेवा९॥
तेषां सतवयुक्तानां मजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि घुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १०॥
तेषां सततयुक्तानां नित्याभियुक्तानी प्रतिपूर्वकं स्नेहपूर्वकं भजताम् । बुद्धियोगं
तं येन बुद्धियोगेन मामीश्वरमुपयान्ति ॥ १०॥
नेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं नमः।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥
सजाननमविवेकन तमो मिथ्याप्रत्ययरूपमाममावस्यो ज्ञानदीपेन ज्ञानमेव. दीपो ।
ज्ञानदीपस्तेन भास्वता [ नाशयामि ) ॥११॥
मवानामन्तःकरणस्यो मास्वता ज्ञानदीपेन विवेकमिथ्यापत्ययरूपं तमो नाश-
यामीति मगद्वचनं श्रुत्वा महान्तमनुग्रहमात्मनि मन्यमानोऽन्यमप्यभिमतमय मम
वक्ष्यतीति मत्वा प्रष्टुकामोऽर्जुन उवाच-~-
1
-
अर्जुन उवाच-
परं ब्रह्म परं घाम पवित्रं परमं भवान् ।।
पुरुष शाश्वतं दिव्यमादिदेवमनं विमुम् ॥ १२ ॥
परं ब्रह्म मवान् । पर धाम परमं तेभो मवान् । परमं पवित्रं पावनं भवान्॥१२॥
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवपिन रदस्तया
भसितो देवलो व्यासः स्वयं चैव प्रचीपि मे ॥ १३ ॥
स्वयं चैवाऽऽत्मानं ते) ॥ १३ ॥

·[भ०१०लो०१४-२१] श्रीमद्भगवद्गीवा । सर्वमेहतं मन्ये यामां वदसि केशव । न हि ते भगवाव्यक्ति विर्देवा न दानवाः ॥१४॥ बचनात्तत्ववचनधियोक्तं सर्वमृतं सत्यं मन्ये । व्यक्तिमुत्पत्तिम् ॥ १४ ॥ स्वयमेवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥ स्वयमेवाऽऽत्मनेव । भूतानि भावयतीति मूतमावनस्तस्य संबोधनम् ॥ १५ ॥ वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । पामिविभूतिभिलाकानिमारत्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥ आत्मविभूतयो दिव्या अप्राकृतास्तस्मात्स्वयमेव वक्तुमर्हसि ॥ १६ ॥ फर्य विद्यामहं योगिस्त्वां सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावपु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १७ ॥ कथं विद्यां विजानीयाम् । भावेषु पदार्येषु ॥ १७ ॥ विस्तरेणाऽऽत्मनो योग विभूतिं च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८ ॥ विस्तरेणाऽऽत्मनो योगं विभूतिं विस्तरम् । अमृतं [ शृण्वतः ] ॥ १८ ॥ श्रीभगवानुवाच- श्रीभगवानुवाच-- इन्त ते फययिष्यामि दिव्या द्यात्मविभूतयः । माधाग्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥ इन्वति । इन्त ते प्राधान्यतः प्राधान्यात् ॥ १९ ॥ अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयः स्थितः । अमादिव मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥ गुडाः पिण्डीकृता: केशा यस्य स गुडाकेशः । सर्वाणि मतान्याशयो यस्य स सर्वभूताशयः ॥ २० आदित्यानामहं विष्णुज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीविरुवामस्मि नक्षत्राणामई शशी ॥ २१ ॥ द्वादशादित्यानां मध्ये विष्णुरहम् । तेजमा मध्ये रविरहम् । मरुतां देवानां मध्ये मरीचिरहम् । नक्षत्राणां मध्येऽहं शशी । ननु नक्षत्राणां मध्ये शशिनो निर्धारण नोपपद्यते । कस्मात, अनक्षत्ररूपत्वात् । नैतदेवम् । शशी च नक्षत्रमेव । कथम् । इह . १ प.ह, 'नाच ययों।

·९४
हनुमद्विरचिवपैशाचभाष्यसहिवा-- [अ० १० लो०२२-110
पुण्यतः फलभोगार्थममुं लोक नक्षत्रं ते ( नक्षन्ति ) गच्छन्तीति नक्षत्रम् । तथा हि
श्रुतिः-यो वा इह यजमानोऽमुं लोकं नक्षते तन्नक्षत्राणां नक्षत्रत्वम्" इति ॥२१॥
घेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्वास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२॥
वेदानां सामवेदोऽस्मि ! भूतानां कार्यकारणसंघानां संवन्धिनी चेतना ॥ २२ ॥
रुद्राणां शंकरश्वास्मि विवेशो यक्षरससाम् ।
वसूनां पावफश्वास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥
रुद्राणामेकादशानां शंकरग्यास्मि । वित्तेशो वैश्रवणः । वसूनां मध्ये पाव-
कोऽस्मि ।। १३ ॥
पुरोधसो च मुख्यं मां विदि पार्थ वृहस्पतिम् ।
- सेनानीनामई स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४ ॥
पुरोधसा च मुख्य मां बृहस्पतिं सुरगुरुम् ।। २४ ।।
महर्षाणां भृगुरहं गिरामस्म्ये कमक्षरम् ।
यजाना जपयज्ञोऽस्मि स्यावराणां हिमालयः ॥ २५॥
महपानी भृगुरहम् । गिरा वार्ता मध्य एकमक्षरं प्रणवोऽस्मि ॥ २५ ॥
अश्वत्यः सर्वक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्रस्या सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥
उच्चैःश्रवसमधानां विदि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥
॥ २९ ॥ २७ ॥
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुर ।
मनमथास्मि कंदपी सर्पाणामस्मि वासुफिः ॥ २८ ॥
'प्रजन। प्रजनयिता ॥२८॥
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितृणामर्यमा पास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥
यादसो नलोकप्ताम् । संयमता संयमनं कुर्वताम् ।। २९ ॥
महादशास्मि दैत्यानां फालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं धेनवेयथ पक्षिणाम् ।। ३० ।।
कलयत विच्छेत्तगाम् ॥ ३० ॥
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृनामहम् ।
-झपाणी मारवास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ३१ ॥

·[भ०१० श्लो०२२-३७] श्रीमद्भगवद्गीता। पवतां गच्छताम् | रामो दाशरयिरहम् । झया हिंस्रनलचराः ॥ ३१ ॥ सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ! अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ ३२॥ सर्माणां सृष्टीनामादिरन्तश्च मध्यं च सृष्टिस्थितिसंहाराः ! प्रवदतां संबन्धी वादोऽहम् । प्रमाणतर्कसाधनोपारम्मसिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवत्वोपपन्नपक्षप्रतिपक्षप- रिग्रहो वादः ॥ ३२ ॥ अक्षराणामकारोऽस्मि द्वंद्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षया कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ।। समासे भवः सामासिको द्वंदः । धाता कर्मफलमावनाह ईश्वरः। विश्वतोमुखो विश्वरूपः ॥ ३३ ॥ मृत्युः सर्वरथाइमुद्भवश्च भविष्यताम् । फीति श्रीविच नारीणां स्मृतिमेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥ पर एवेश्वरः सर्वहरो मृत्युरुच्यते । प्रत्ये सर्वहरणात् । भविष्यतामुद्रुपतामुद्भ- वोऽभ्युदयोऽहम् । स्वरूपेण कथनं कीर्तिः । श्रीलक्ष्मीः । वाक्प्सरस्वती । स्मृतिः स्मरणशक्तिः । मेधा धारणाशक्तिः । धृतिम् । क्षुपिपासादिसहनं क्षमा । अष्टोऽभहतो वाऽपि नाऽऽक्रोन्नेशैव ताडयेत् । अदुष्टो वाड्मनःकायः सा क्षमा परिकीर्तिता ॥ एता उत्तमाः नियोऽहं, यासामामासमात्रसंबन्धेन लोकः कृतार्थमात्मानं मन्यते ॥ ३४ ॥ वृहत्साम तथा सानां गायत्री छन्दसामहम् । यासानां पार्गशीपोऽहमृतूनां कुसुमाकरा ॥ ३५ ॥ वृहत्साम नाम साम्ना प्रघानं साम । गायत्री छन्दोविशिष्टानामृचां गाय-गहम् । कुसुमाकरो वसन्नर्तुः ॥ ३५ ॥ तं छलापतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३६ ॥ छलयता छद्मगतीना छूनमस्मि । नेतृणां जयोऽस्मि । व्यवसायिनां व्यवसायोऽ. मि । सत्त्ववता साविकानां सत्त्वमहमस्मि । ३६ ॥ कृष्णानां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः। मुनीनामप्य व्यासः कवीनामुशना कषिः ॥ ३७॥ वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि । मुनीनां मननशीलानां सकलपदार्यतत्त्वज्ञानिना, कवीनां फ्रान्तदर्शिनाम् ।। ३७ ॥

·।
हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता- [अ०१०-११-श्लो०३२iri
दण्डो दमयतामम्मि नीतिरस्मि जिगीपताम् ।
मौनं चैवास्मि गुयानां ब्रानं ज्ञानवतामहम् ।। ३८ ॥
दमयितॄणा संबन्धी दण्डोऽस्मि, अदान्तानां दमनकारणम् । निगीषतां निगीपूर्णा
नीतिरस्मि । नीतिः पाड्गुण्यम् । गुह्यानां गोप्वानां गुप्तिहेतुर्मानमस्मि ॥ ३८ ॥
यञ्चापि सर्वभूनाना वीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्पान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ।।
मौनं प्ररोहकारणम् । न तदिति संक्षेपमाह । मया विना यत्स्याचराचरं चरमचर
पान तदस्ति ॥ ३९ ॥
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूनीनां परंतप ।
एप तूदेशतः प्रोक्तो विभूतेविस्तरो मया ।। ४० ॥
यद्यविभूतिमत्सत्वं श्रीमर्जितमेव वा ।
तचदेवावगच्छ त्वं मम तेजोशसंभवम् ॥ ४१ ॥
- तेजोऽशस्तेमोशः । [स] संभवः कारणं यस्य तत्तेनौशसंभवम् ॥ ११ ॥
अथवा बहुनैोन किं ज्ञातेन 'तबार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नपेकांशेन स्थितो जगत् ।। ४२ ।।
इति श्रीमहाभारवे शतसाहरु संहितायां वैयासक्या भीष्मपर्वणि
श्रीपद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मपियायो योगनाने श्रीकृष्णार्जु-
नसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
अथवा बहुनतेनेवमादिना किं ज्ञातेन तवार्जुन स्यात्सावशेषेण । अपेशतस्त्वमिदं
मृणु । अहमेकेन सूक्ष्मांशेनेदं फन जादिष्टम्य व्याप्य स्थित इति मन्तव्यम्।।१२।।
इति श्रीमदनुमद्विरचिते पैशाचभाप्यनागके श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्याने
दशमोऽध्यायः ॥ १०॥
.
(मादितः श्लोकानां समध्यकाः-१४)।
(अकादशोऽध्यायः)।
एवं भगवन्मुखारसंक्षेपविस्तराम्यां विभूति श्रुत्वा पररूपं द्रष्टुकामोऽर्जुन उवाच-
अर्जुन उवाच-
मदनुग्रहाय परमं गुपमध्यात्मसंनितम् ।
यत्त्वपोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १ ॥

·[२०११ली०१-९] श्रीमन्नगवद्गीता। अध्यात्मसंजितमध्यात्मप्रतिपादकं वचनमप्युपचारेणाध्यात्मसंज्ञितमित्युच्यते ॥१॥ भवाप्ययो हि भूतानां श्रुतो विस्तरशो मया । त्वचः कमलपत्राक्ष माहात्म्पमपि चाव्ययम् ॥ २॥ मवाप्ययायुस्पत्तिमलयौ ॥ २॥ एवमेतद्ययाऽऽत्य स्वमात्मानं परमेश्वरम् । द्रामिच्छामि ते रूपमेश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥ ईश्वरस्येवमेश्वरम् ॥ ३॥ मन्यसे यदि तच्छक्यं मया ब्रामिति प्रभो योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शपाऽऽत्मानमव्ययम् । ४ ॥ योगशब्दान्समाधिवचनादर्शमादित्वादच्यत्ययः । योगो विद्यते येषां ते योगाः । योगानामीश्वरो योगिनामीश्वरो योगेश्वरस्तस्य संबोधनम् ॥ ४ ॥ एवमर्जुनन स्वरूपदर्शनं प्राषितं तदर्शयितकामो भगवानुवाच- श्रीभगवानुवाच- पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिन्यानि नानावर्णातीनि च ॥ ५॥ शतशः शतानि । सहस्रशः सहस्राणि । नानावर्णाकृतीनि नानाविधवर्णसंस्था- [ना]नि ॥ १॥ पश्यादित्यान्वसूरुद्रानचिनी.मरुतस्तया । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽऽश्वर्याणि भारव ॥ ६ ॥ इहैकस्मिञ्जगत्कृत्स्नं पश्याध सचराचरम् । मम देहे गुदाफेश यच्चान्यद्दष्टुमिच्छसि ॥ ७॥ इह मम देहे । गुडाका निद्रा । तस्या ईश्वरः स्वामी गुडाकेशः । नितनिद्र इत्यर्पः ॥ ७॥ न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुपा । दिव्यं ददामि वे चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ।। ८ ।। ॥८॥ संजय उवाच- संजय उवाच- एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्याय परमं रूपमैश्वरम् ॥९॥ १३ ·९८ ॥ हनुपद्विरचितपैशाचभाप्यसहिना- [अ०११ लो०१०१९] योगो विद्यते येषां ते योगा। एवमुक्त्वेति । राजनिति धृतराष्ट्रय संवोधनम् । महायोगानामीधरो हरिः ॥९॥ अनेफवक्त्रनयनमनेकाछुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोधतायुधम् ॥ १० ॥ दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्त विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥ भनेकवत्रनयनमनेकानि वक्त्राणि नयनानि च यस्मिन्रूपे तदनेकवक्त्रनयनम् । अनेकानि च यान्यद्भुतान्यनेकाद्भुतानां दर्शनमुपलब्धियंत्र रूपे तद्रूपमनेकाद्भुत- दर्शनम् । दिव्यान्यनेकान्युद्यतान्यायुधानि यत्र रूपे तदिव्याने कोद्यतायुधम् ॥१०॥ दिवि सूर्यसहसस्य भवेद्युगपत्यता । यदि भा: सदृशी सा स्यानासस्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥ ॥ १२ ॥ तत्रयस्थ जगत्कृत्स्नं भविभक्तमनेकधा । अपश्पदेचदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ।। १३ ॥ तत्र देवस्य शरीरे कृत्स्नं जगदनेकधा प्रविभक्कमेकस्थमपश्यदिति व्यवाहितेन संकल्पः ।। १३ ॥ ततः स विस्मयाविष्टो हटरोमा धनंजयः । मणम्प शिरसा देवं कृताञ्जलिरमापत ॥ १४ ॥ अर्जुन उवाच- पश्यामि देवास्तव देव देहे सर्वास्तथा भूतविशेषसंघान् । ब्रह्माणमी कमलाप्सनस्थ. मृपीय. सर्वानुरगांव दिव्यान् ॥ १५ ॥ अनेकवाहदरवक्त्रने पश्यामि त्वा सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तयाऽऽदि पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥१६॥ ॥ ११ ॥ १५ ॥ १६॥ किरीटिनं गदिन चक्रिण च तेजोराचि सर्वतोदीप्तिमन्तम् । १. घ, अनन्तया । १५. स्वा ।

·[भ० ११ श्लोक १७-२३] श्रीमद्भगवद्गीता । पश्यामि त्वां दुनिरीक्ष्यं समन्ता- दीप्तानलार्काविमपमेयम् ॥ १७ ॥ त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं स्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोता. सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ ॥ अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य- मनन्तबाहुं शशिमूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९ ॥ यावापृथिव्योरिदमन्तरं दि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाःद्भुतं रूपमुग्रं तवेद लोकत्रयं भव्ययितं महात्मन् ॥ २० ॥ अमी हि त्वा सुरसंघा विशन्ति फेचिद्भीताः पाञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसंघा स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कळामिः ।। २१ ॥ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्योष्मपाश्च । गन्धर्वपक्षासुरसिद्धसंघा वीक्षन्ते त्वा विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ २२ ॥ रुद्रादित्येति । विश्वे हि विधे देवाः । ऊष्मपाः पितरः ॥ २२ ॥ रूपं महत्ते बहुवरनेत्रं महाबाहो वहुवाहरुपादम् । बहुदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्वथाऽहम् ॥ २३ ॥ ॥ २३ ॥ . १ घ. त्वा । २ क घ. 'राक्षं स १२ . त्या । ४ प. खां । ५ प. लो।

·हनुमद्विरचितपैशाचमा पसहिवा- [अ०११-छो०२४-10)
नास्पृशं दीसमनकवर्ण
व्यात्ताननं दीविशालनेत्रम् ।
दृष्टा हि त्वा प्रत्यपिवान्तरात्मा
घृति न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥
नम इति । व्यात्ताननं व्यातानि विवृतान्याननानि यस्यासो व्यात्ताननः ॥२४॥
दंनाकरालानि च से मुखानि
दृष्ट्वव फाळानलसंनिमानि ।
दिशो न जाने न लये व धर्म
प्रसीद देवेश जगनिवास ॥ २५ ॥
शर्म मुसम ॥२५॥
अमी प त्वी धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
सर्वे सहवावनिपालसंधैः।
भीमो द्रोणा मतपुषस्वयाऽसौ
सहारमदीयैरपि योघमुख्यः ॥ २६ ॥
पाणि हे स्वरमाणा विशन्ति
दंष्ट्राफराळानि भपानकानि ।
फेचिदिष्टमा दशनान्तरेषु
संघरपन्ने चूर्णित रुचपाङ्गः ॥ २७ ॥
यथा नदीना यहवोऽम्युवेगा:
सम्मेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
सपा सवामी नरकोकनीरा
विशन्ति पराम्पमिविज्वलन्ति ॥ २८
पपा प्रदीप्तं जलनं पङ्गा
• विशन्ति नाशाय समृद्धेगा।
तपय नाशाय विशन्ति लोका.
स्ववापि यत्रागि समृदवेगा। ॥ २९ ॥
॥२९॥२०॥ २८॥ २९ ॥
लिनसे प्रसमाना समन्ता-
लोकान्समग्रान्वदनबरद्भिः।
नोभिरापूर्व नगरसमग्रं
मासम्बोप्राः मतपन्ति दिएको ॥ ३०॥

·. [भ०११लो०३१-३१] श्रीमद्भगवद्गीता । लियोऽत्यर्थमास्वादयसि ॥ ३० ॥ आख्याहि मे को भवानुग्ररूपी नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमा न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ३१ ॥ अर्जुनस्य वचनं श्रुत्वा तस्योत्तरं श्रीमगवानुवाच- श्रीभगवानुवाच- कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्मवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋनेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेपु योधाः ॥ ३२ ॥ फाकोऽस्मीति । लोकानिह मच्छरीरे समाहत पिण्डीकर्तुं प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्या त्वामन्तरेणापि न भविष्यन्ति ॥ २२ ॥ तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रुभुक्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥ द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च फर्ण तयाऽन्यानपि योधवीरान् । मया हसास्त्वं जाहि मा व्ययिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३४॥ द्रोणं चेति । अहि व्यापादय । मा व्याधिष्ठा मा शविष्यः । मयचलने मा कापी. रित्यर्थः । नेतासि जेष्यसि ॥ ३४ ॥ संजय उवाच- एवच्छुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी। नमस्कृत्वा भूय एवाऽऽह कृष्णं सगद्दं भीतमीतः प्रणम्य ॥ ३५ ॥ १५.सां ·१०२ हनुपद्विरचितपैशाचपाष्यसहिता- [अ० ११श्लो०१६-१०] वेपमानः कम्पमानः । किरीटयर्नुनः । सगद्दं भीतभीतः प्रकारम्(१) || ३५ ॥ एवं प्रणामपूर्वकं भगवन्तमर्नुन उवाच- अर्जुन उवाच- स्थाने हषीकेश तव प्रकी जगत्महष्यत्यनुरज्यते च । रक्षासिं मीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः ॥ ३६॥ स्पाने युक्तम् । प्रक्रीया प्रकर्षण कीत्येत्यर्थः ॥ ३६ ॥ कस्माच ते न नमेरन्महात्म- गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकरें । अनन्त देवेश जगनिवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यः ॥ ३७ ॥ न नमेरन नमस्युः । अक्षरं ब्रह्म । सचासच सदसत्, सदसदात्मकमित्यर्थः । ताम्या सदसदूम्या परं यत्तदपि त्वम् ॥ ३७॥ स्वमादिदेवः पुरुषः पुराण स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेचाऽसि वेधं च परं च घाम स्वपा ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ३८॥ निपीयतेऽस्मिनिति निधानम् । वेत्ताऽसि वेदिताऽसि । घाम तेनः । ततं व्याप्ठम् ॥३८॥ धायुर्यमोऽनिरुणः शशाङ्क: मनापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वा पुनय भूयोऽपि नमो नमस्ते ।। ३९ ॥ प्रजापतिर्दक्षः । पितामहो ब्रह्मा । तस्य पिता प्रपितामहः ॥ ३९ ॥ नपा पुरस्तादय पृष्ठहरते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्प समानोपि ततोऽसि सर्वः ॥ ४० ॥ पुरस्तादमतः । पृष्ठतः पश्चात् । सर्वतः पुरस्तात्पार्थतः पश्याच । हे सर्व । अनन्त । क. प. ६. र तपरं य।

·[अ०११ श्लो०४१-४५) श्रीमद्भगवद्गीता। वीर्य यस्य सोऽनन्तवीर्यस्तस्य संबोधनम् । अमितोऽपरिच्छिन्नो विक्रमः पराक्रमो यस्य सोऽमितविक्रमः । सर्व व्याप्नोपि ततः सर्यो भवति ॥ ४०॥ सखेति पत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं सवेदं मया प्रमादात्मणपेन वाऽपि ॥ ४१ ॥ सखेति । प्रसभम् । तथा हे सखेत्यत्र परलोपो द्रष्टव्यः । तवेदं तवेद(म) मित्यर्थः ॥ ११ ॥ यावहासार्यमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासन भोजने। एकोऽथवाऽप्पच्युन तत्समक्षं तत्क्षागये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥ विहारः फ्रीडा । एकोऽमहायो बहुमनप्रत्यक्ष क्षामये प्रसादये ॥ ४२ ॥ पिताऽसि लोकस्य चराचरस्प त्वमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान्। न त्वत्समोऽस्त्यभ्पधिकः कुतोऽन्पो लोकपयेऽप्यमतिमप्रभावः ॥ ४३ ॥ । तस्मात्मणम्य प्रणिधाय कार्य प्रसादये त्यामहमीशमीड्यम् । पित्तव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायाईसि देव सौटुम् ।। ४४ ॥ तस्मादिति । प्रणिधाय प्रकण नीचैईण्डयद्भूमौ कार्य निपात्य । सोदुम- पचारान् ॥ १४॥ अष्टपूर्व हुपितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे। तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास || ४५॥ हृपितो इष्टरोमा ॥ ४५ ॥ * सखे इतीस्यवस्थायामितिशब्दस्य इमार. परशब्देन ग्राह्यः । तस्य लोप. परलोपः ।

·हनुमादरचितपैशायभावसदिता-अ.११-०१-01
किरीटिनं गदिनं पास
मिच्छामि त्यां द्रष्टुपई तय ।
बनध रूपेण चतुर्भुनन
सहस्त्रयाहो भव विश्वमूनें ।। ४६ ॥
पपा पूर्व दृष्टवानहं तव संयुको मष ॥ १९ ॥
एतदर्जुनस्य वचनं श्रुत्वा श्रीभगवानुवाप--
श्रीभगवानुवाच-
मपा प्रसन्नेन वार्जुनेदं
रूपं परं दतिमारपयोगात् ।
तेजोमयं विश्वमनन्वमा
पन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ ४७ ॥
मात्मयोगादास्मस्वरूपेण योगस्तस्मात् ॥ १७ ॥
न वेदयनाध्यपन दाने
न च क्रियामिन वपीमिरुप्रैः।
एवंरूपः शप अहं नृलोके
द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुमवीर ॥ ४८ ॥
अध्ययनरमाध्ययनैः । न च क्रियामिर्गुरुपरिचर्या दिपिः ॥ १८ ॥
मा ते व्यया मा च विमूढमावो
हवा रूपं घोरमीङ् ममेदम् ।
व्यपेतभी पीतमना पुनस्त्वं
वदेव मे रूपमिदं प्रपश्य.॥ ४९ ॥
॥ १९॥
संजय उवाच-
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तयोक्त्वा
स्वर्फ रूपं दर्शयामास भूपा।
आश्वासयामास च भीवमेनं
भूत्वा पुनः सौम्यवर्महात्मा ॥५॥
॥१०॥

·२.५ अर्जुन उद [t. ११-लो०५१-५५] श्रीमद्भगवद्गीता । उवाच- दृष्टेदं मानुपं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५१ ॥ इदं परमपदप्राप्तिकारणम् ॥ ११ ॥ भीभगवानुवाच-- मुर्दशमिदं रूपं वानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाइक्षिणः ॥ ५२ ।। नाईदैन तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एनंविधा द्रषु दृष्टवानारी मां यथा ॥ १३ ॥ भक्त्या स्वनन्पया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । मातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ।। ५४ ॥ ॥ १२ ॥ १३ ॥ ५ ॥ मकर्मकन्मत्परमी मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निरः सर्वभूनेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ५५ ॥ इति श्रीमहाभारते शवसाहपां संहितायां वैयासयां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्ने श्रीकृष्णार्जुन नसंवादे विश्वरूपदर्शनं नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ %3- अहं वासुदेवः परमं प्रधानं यस्य स मत्परमः ।। ५५ ।। इति श्रीमद्धनुमद्विराचते पशाचमाध्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताब्याख्यान एकादशोऽध्यायः ॥ ११॥ ( आदितः श्लोकानो समष्टपा:-४६९)। (भय द्वादशोऽध्यायः)। एवं सुदर्शनं भावद्रूपं प्रत्यक्षेणोलम्य तस्योपास्यत्वं च मगवचनादेव श्रुत्वा किमेव साकारं भगवद्रूपमुपास्यमाहोस्विदव्यक्तं ब्रह्मरूपमुपास्यमिति संशयानस्तनिर्ग- वार्थमर्जुन उवाच- १४

·१०६ हनुमद्विरचितपैशाचभाध्यसहिता- [अ०१२-लो०१-११]
अर्जुन उवाच-
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगविरमा: ॥१॥
सततयुक्ताः साकारध्याननिष्ठाः । योगवित्तमाः परमात्मवित्तमाः ॥ १॥
श्रीभगवानुवाच-
भय्यावश्य मनी ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ २ ॥
मयि भगवति साकारे विश्वरूपे ॥२॥
ये स्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥
संनियम्पन्द्रियग्राम सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते माप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥
अनिर्देश्यमीदृशं तदिति निर्देष्टमयोग्यमव्यत्तं. प्रत्यक्षादिप्रमाणैरप्रतीयमानम् ।
कूटस्थं कूटः पर्वतस्तद्वतिष्ठतीति कटस्थम् ।। ३ ।। ४ ।।
क्लेशोऽधिकतरस्तेपामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाज्यते ॥ ५॥
अध्यक्ता गनिरव्यक्तं ज्ञानम् ॥ ५ ॥
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासने ॥६॥
तेपामई समुद्धर्ना मृत्युसंसा रसागरात् ।
भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितनसाम् ॥ ७ ॥
अनन्यो न विद्यतेऽन्यद्यस्मिन्योगे सोऽनन्यः ॥ ६ ॥ ७ ॥
मय्येव मन आयताच मयि बुद्धि निवेशय ।
निवसिष्यसि मरगेव अत अर्ध्व न संशयः॥८॥
अथ चितं सपाघातुं न शक्नोपि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽऽनुं धनंजय ।।९।।
अभ्यासेऽप्यसमयोऽसि माकपरमो भव ।
पदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्तिद्धिगवाप्स्यसि ॥ १० ॥
अयतदप्यशक्तोऽसि फर्नु मद्योगमाश्रितः ।
सर्वकर्मफलं पागं ततः कुरु यतात्मपान् ।। ११ ।।
॥९॥ १० ॥ ११ ॥

·[भ०१२-लो०१२-२०] श्रीमद्भगवहीता। श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्धयानं विशिष्यते । ध्यानाकर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२ ॥ ॥ १२ ॥ अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहंकारः सपदुःखसुखः क्षमी ।। १३ ॥ संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चय । मथ्यर्पितमनोबुद्धियों मद्भक्तः स मे पियः ॥ १४ ॥ करुणा यस्याम्ति स करण । अर्शआदिभ्योऽच् ॥ १३ ॥ १४ ॥ र स्मान्नोद्विजते लोको लोकानोद्विजते च यः। हमिपभयोगेर्मुत्तो यः स च मे पिया ॥ १५ ॥ उद्वेग छचित्तता । अमर्ष क्रोध ॥ १५ ॥ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्ययः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ।। १६ । यो न हृष्यति न टेष्टि न शोचति न फासति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्य: स मे प्रियः ।। १७ ॥ समः शत्रौ च मिने च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥१८॥ ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ तुल्यनिन्दास्तुतिमांनी संतुष्टो येन केनचित् । अनिकेत स्थिरमतिभक्तिमान्मे पियो नरः ॥ १९ ॥ अनिकेतोऽगृह ॥ १९॥ ये तु धामृतमिदं ययोक्तं पर्युपासते । श्रधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे मियाः ॥२०॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहा सहिताया वैथासक्या भत्मिपर्वाण श्रीमद्भगवद्गीतासपनिपासु ब्रह्मविद्याया योगशाने श्रीकृष्णार्ज- नसंवादे भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ धर्मादनपेतं धर्म्यममृतमिवोत्तमिदम् । व्याघ्रादित्वात्समास. ॥ २० ॥ इति श्रीमद्धनुमद्विरचिते पैशाचमाप्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्याने द्वादशोऽध्याय ॥ १२ ॥ (आदित भोकाता समष्टयहका-४८९)।

·[-अप हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता [अ०१३ श्लो०१-4] (अध प्रयोदशोऽध्यायः)। भूम्याद्यष्टविधा प्रकृतिरित्यपरेश्वरस्य शक्तिरूपा पुरा प्रतिपादिता-भूमिराप इत्या- दिना मन्येन । तपेश्वरस्य स्वरूपभूता नीवभूता च परा प्रकृतिः प्रतिपादिता- रेयमितत्त्वयामित्यादिना मन्थेन । तत्र तत्प्रकृतिद्वय क्षेत्रक्षेत्रज्ञरूपमीश्वरस्य स्वरूपा- धनोधार्यमेवं यथावदर्जुनाय वक्ष्यामीति [भगवानुवाच--] श्रीभगवानुवाच-- इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतयो वेत्ति माहुः क्षेत्रन इति तद्विदः ।।१।। सर्वम् (१)॥१॥ क्षेत्रनं चापि मा विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोनीनं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥२॥ . ॥ २ ॥ तत्क्षेत्रं यच्च याश्च यद्विकारि यतक्ष यत् । स च यो यत्पपावश्व वत्समासेन मे शृणु ।। ३॥ तदिति प्रकृतं क्षेत्रं निर्दिशति । यद्यदात्मकम् । पशब्दः समुच्चये । पायाशं स्वकीयः । शब्दः पूर्ववत् । यद्विकार विकारोऽस्यास्तीति विकारि । येन विकार । सह सुपेति योगविभागात्समासः । यथा यत्कार्यमुपपद्यत इति वाक्यशेषः । पशब्दः पूर्ववत् । तत्समासेन मे शृण ॥ ३ ॥ ऋपिभिर्घहुघा गीत छन्दोभिविविधः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदेश्येद हेतुमद्भिर्विनिधितः ॥ ४ ॥ ऋपिमिसिष्ठादिभिः । गाव्यादीनि च्छदासि । तन्मन्त्रविविध नाप्रकारः पृष- ग्वियकादीतं दर्शितम् । किंच ब्रह्मणः प्रतिपादकानि सूत्राणि पदानि । पयते यत एभिरिति ॥४॥ पहाभूतान्यहंकारो पुद्धिरपक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचरा ॥५॥ अहंकारो महामनकारणं तत्कारणमव्यकमीश्वरशातः । मम माया दुरत्ययेत्युः कम् । पञ्च बुद्धयुत्पादकत्वान्निवर्तकत्वात् । पञ्च बुद्धन्द्रियाणि मनश्च (१) पत्र १६. स.ग. क्षेत्र नि१२.स. र सक. ग..'न यो प. "रियेनेति । ५१. यतो।क. प. प.ह. पद्यन्ते।क. स. घ... गम्पन्द ।

·.. [भ०१३-लो०१-१२] श्रीमद्भगवद्गीता। चेन्द्रियगोचराः शनस्पर्शरूपरसम-धाः । तान्येतानि परयाश्चतुर्विशति(ति) तत्त्वा- न्याचक्षते ॥५॥ इच्छा द्वेषः सुखं दुखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविफारमुदाहनम् ॥ ६॥ अदानीमात्मगुणा इति यान,चक्षते वैशेषिकाम्तेऽपि क्षेत्रधर्मा एव न तु क्षेत्रज्ञ. स्येत्याह भगवान् । संघातः कार्यकरणसंवातात्मकं शरीरम । चेतना शरीरस्य नित्य- सिद्धात्मचैतन्यप्रकाशः 1 धृतिरुत्साहः । एतदिति सर्वान्त करणधर्मोपलक्षणापम् । सविकारं विकारसहितम् । विकारा इन्द्रियाणि ॥ ६ ॥ अमानित्यमदम्भित्वमहिंसा शान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौच स्थैर्यमात्मविनिग्रहः । ७॥ मान आत्मश्लायित्वं तदम'वोऽमानित्वम् । दम्मो धर्माविष्करणं तदमानोऽदम्भि- त्वम् । शान्तिः क्षमा । मानवमृनुभाव. । शुचित्वं शौचं शारीरमलशोधनम् । स्थैर्य स्थिरत्वम् । मात्मविनिग्रहः शरीरस्य प्रवृत्तिनियमः ॥ ७ ॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनकार एव च । जन्ममृत्युजराण्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ८॥ वैराग्य शब्दादिविषयेषु । मनहकारोऽहंकारामावः । एवं घ नन्मादिदोपदर्श- नम् ॥८॥ असक्तिरनभिष्वङ्गाः पुत्रदारगृहादिपु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिपु ॥ ९ ॥ भक्तिः सजाभावः । अनमिष्वङ्गोऽमिध्वङ्गोऽन्यस्मिन्नहबुद्धिः ॥९॥ माय चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी। विवित्तदेशसेवित्वपरतिर्जनसंसदि ॥ १० ॥ विविकदेशसेवित्व रहात्यदेशसेवित्वम् ॥ १०॥ अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्वज्ञानार्यदर्शनम् । एवज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदयोऽन्यथा ॥११॥ जेयं यचमवक्ष्यामि यज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादि मत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १२ ॥ मत्परं मदात्मकम् ॥ १२ ॥ १. ग. ड. प्रतिनि ·११२ हुनुमद्विरचितपेशाचभाष्यसहिना- [अ०१३श्लो०२६-३४] यावत्संजायते किंचित्सत्यं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रनसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २६ ॥ समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्त परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २७॥ ॥ २९ ॥ २७ ॥ समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो यासि परां गतिम् ।। २८ ।। न हिनस्ति न व्यापादयति ।। २८ ।। प्रकृत्यैव च कर्माणि फियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति वयाऽऽस्मानपकार स पश्यति ॥ २९ ॥ पकृत्याऽविद्यया । सर्वशः सर्वप्रकारः ॥ २९ ॥ पुनरपि सम्पदर्शनं शब्दान्तरेग प्रपञ्च्यते---- यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥३०॥ यदेति । एकस्थमेकरिमनात्मनि स्थितम् । विस्तार विकासम् ॥ ३० ॥ अनादित्वानिर्गुण-वात्परमात्माऽयमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोविन लिप्यते ॥ ३१ ॥ शरीरस्पः शरीर उपलम्यमानः ।। ३१ ।। यथा सर्वगतं सौम्पादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थिवो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्पते ॥ ३२ ॥ धूमपारादिमिनोपलिप्यते ॥ ३२ ॥ यया प्रकाशपत्येक कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्र क्षेत्री तया कुरतं प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥ सेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुपा। भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुन्ति ते परम् ।। ३४ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहन्यां संहितायां वैयासर्या भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवहीतासूपनिषत्सु प्रमविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसं- धादे प्रकृतिपुरुषविवेफयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।

·[सं०१४लो०१-५] श्रीमद्भगवद्गीता। ११३ भूतप्रकृतिर्माया तस्या मोक्षो भूनप्रकृतिमोक्षस्तम् ।। १४ ॥ इति श्रीमद्धनुमद्विरचिते पैशाचभ प्यनामके श्रीमद्भगवदगीताब्याख्याने त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ (आदितः श्लोकाना समष्टयड्य-५२३ )। (अय चतुर्दशोऽध्याय.)। स्वतन्त्रपरन्त्रयोः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगस्कारण[णत्व) न तु साख्यानामिव(1) गुणेषु घ सनः संसारकारणमित्युक्तम् । गुणेषु कथं के वा गुणाः क बध्नन्ति गुणेभ्यश्च मोक्षणं कथं स्यादित्येतत्प्रतिपादनामुक्तक्षणं वक्तव्यमित्रोतमयं च मग. वानुवाच-- थीभगवानुवाच- परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ञात्वा मुनयः सर्वे पर सिद्धिमितो गताः ॥ १॥ पर प्रकृष्टं भूयः पुनरपि ज्ञानाना मुत्तम मितो देहबन्धनात् ।। १ ।। इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सगऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्ययन्ति च ॥२॥ मपेश्वरस्य साधय सधर्मताम् । न व्ययन्ति न चलन्ति ॥ २ ॥. मम योनिमहल तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूताना ततो भवति भारत ॥ ३ ॥ मम मत्संबन्धिनी । [ योनि. ] प्रकृतिः । सर्पकार्पिक्षया वर्धमानाच( नत्वाच ) [ महत्वात् ] महौति योनिरव विशि( 0 )पते । गर्भ हिरण्यगर्भस्य वीन वीर्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञाकृतिद्वयशक्तिमानीश्वरोऽहं दधामि । क्षेत्र क्षेत्रग संयोजयामीत्यर्थः । संमव उत्पत्तिः सर्वभूताना हिरण्यगर्मोत्पत्तिद्वारणेत्यर्थः । ३॥ सर्वपोनिषु कौन्वेय मूर्तयः संभवन्ति याः । वास प्रहा महयोनिरहं वीजादा पिता ॥ ४ ॥ सर्वयोनिपु देवाद्याभु मूर्तयः संस्थानानि विशिष्टानि भूतानि तासा ब्रम महयो. निरहं वासुदेवः ॥ ४ ॥ १८. ए. घ..' को पा गुण क । २ क. स. प. पभाति ! १५ ·१२४ हनुमद्विरचितपैशाचमाष्यसहिता- [अ०१४-लो०५-१२] के गुणाः कथं वा बध्नन्तीत्यत्रोच्यते-- सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । 'निवघ्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५ ॥ सत्त्वमिति । प्रकृतिसंभवा अविद्यासंभवाः । निबध्नन्ति नियच्छन्ति । अध्यय. मविनाशिनम् ॥ ५ ॥ तंत्रतेषु सत्वादिगुणेषु सत्त्वस्य लक्षण मुच्यते-- सत्र सत्तं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । मुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६॥ सति । निर्मलत्वात्स्फटिकमणिरिव प्रकाशकम् । अनामयं निरुपद्रवमित्यर्थः । मुखसझेन मुखेचण्या ॥१॥ रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तनियध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ७ ॥ रजो रागात्मकमिच्छात्मकम् । तृष्णाऽपामामिलापः । आसनः प्रायविपये मनसः प्रीतिः । तृष्णासङ्ग समुद्भवं तृष्णासङ्गकारणम् । कर्मसङ्गेन कर्मपरतया ॥ ७ ॥ तमस्वज्ञाननं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । ममादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥८॥ अज्ञाननमज्ञानजातम् । मोहनं मोहकारणमविवेककारणमित्यर्थः । प्रमादालस्य. निद्राभिर्देहिन तमो निबध्नाति ।। ८ ।। सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥ ९॥ कमणि क्रियायाम्। ज्ञानमावृत्य ज्ञानमाच्छाद्य । तमः प्रमादे प्राप्ताप्रतिपत्ती ॥९॥ रजस्तमश्वामिभूय सत्त्वं भवति भारत !. रजः सत्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १०॥ अभिमयान्यद्भाव्य (य न्यग्माययित्वा(?) भवति ॥ १० ।। सद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा सदा विद्याद्विरद्धं सत्त्वमित्युत ॥११ ।। सर्वद्वारेषु सर्वेन्द्रियेषु प्रकाशो ज्ञान प्रकाशशब्दवाच्यम् ॥ ११ ॥ लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।, रजस्येतानि जायन्ते विवृद्ध भरतर्षभ ॥ १२ ॥ 1. तन ते। २ क. रा. ग. पं. 'ते . नि !

·- - [अ०१४ श्लो०१३-१९]] श्रीमद्भगवद्गीता। ११५ लोभ इति । शास्त्रेण प्राप्तत्यागानामत्याग. । तथा शास्त्रेण निषिद्धपरिग्रहण- परिग्रहश्च । प्रवृत्ति प्रकर्षेण वर्तनं चेष्टा स्वमावतः । आरम्भा कर्मणां लौकिकवैदि- कानाम् । अशमः [शम.] कोहर्यादिसाम्यं तदमाव. । स्पृहेच्छा ॥ १२ ॥ अमकाशोऽपवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । समस्येतानि जायन्ते विवृद्ध कुरुनन्दन ॥ १३ ॥ अप्रकाशोऽज्ञानम् । अप्रवृत्तिरालम्यम् । प्रमाद. प्राधापतिपत्तिः । मोहोड- विवेकः ॥ १३ ॥ यदा सत्त्वे मवृद्ध तु मलयं याति देहभृत् । सदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४ ॥ प्रलयं मरणम् । उत्तमविदा महदादितत्त्वस्वरूपविदाम् ॥ १४ ॥ रजसि प्रलयं गत्वा फर्मसङ्गिपु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १५ ॥ रजसि प्रवृद्ध कर्मसहिषु जायते । प्रलीना मृतस्तमसि प्रवृद्धे मूहयोनिषु तिर्यक्षु ॥ १५ ॥ फर्मणः मुकृतस्याऽऽहुः सात्विक निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं नमसः फलम् ॥ १६ ॥ सुकृतस्य पुण्यस्य फलं सात्त्विकं सत्त्वप्रधानं निर्मलं शुद्धं सुखस्वरूपम् । रमसो राजप्तस्य कर्मणः । अज्ञानं मोहानुविद्धमित्यर्थः ॥ १६ ॥ सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोही तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥ । . ऊर्च गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये निष्ठन्ति राजसा । जघन्यगुणवृत्तिस्था अघो गच्छन्ति नामसाः ॥ १८ ॥ सात्विका देहं त्यक्त्वा स्वकर्मफलम मर्च देवळे कादीगच्छन्ति । रामः स्वकर्मफलभोगार्थ मनुष्यलोके तिष्ठन्ति मन्यगुणस्तमोगुणः । अपनगुन जघन्य गुणवृत्तिम्यास्तामता: पुरषा सम्वृत्तिस्या मोहनिष्ठा को तीत्यर्थः ॥ १८ ॥ नान्यं गुणेभ्यः को यदा द्रष्टाऽनुपश्यति । गुणेभ्यय परं बनि महा मोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥ १३. ग.. 'हो।

·हनुमंदिरचितपैशाचमाप्यसहिता- [अ० ११को०२०-२१] नष्टा विद्वान् । गुणेभ्यः परं गुणव्यापारमाक्षिमतम् मद्भावमीश्वरभावम् ॥ १९ ॥ गुणानेतानतीत्य त्रीन्देहे देहसमुद्भवान् । जन्ममृन्युजगदुःखैषिमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥२०॥ देहसमुभवान्देहस्य कारणभूतान् ॥ २० ॥ अर्जुन उवाच- कैकिंङ्गेखीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो । फिमाचारः कथं चैताश्रीन्गुणानविवर्तते ॥ २१ ॥ लिबिनैरतीतोऽतिक्रान्तः ॥ २१ ॥ श्रीभगवानुवाच- प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव । न देष्टि संमवृत्तानि न निटचानि फाक्षावि ।। २२ ॥ ॥ २२ ॥ उदासीनवदासीनो गुणैयों न विघाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवरिष्ठति नेगन्ते ॥ २३॥ नेते न चाल्यते । कार्यकारणसंघातविषयरूपपरिणता गुणेषु वर्तन्त इति योऽय- तिधति यः प्रतिपद्यते स न चलति ॥ २३ ॥ समदुःखसुखा स्वस्था समलोटाइमकाशनः । 'तुल्यमियापियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥ स्वस्मिनात्मनि तिष्ठतीति स्वस्थः । धीरो घीमान् ॥ २४ ॥ किं प- मानापमानयोस्तुल्यन्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः। सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ २५ ॥ देहेन्द्रियविषयाकारपरिणतान्गुणानतातोऽतिक्रान्तस्तेषु निःस्पृहः ॥ १५ ॥ मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवसे । स गुणासमतीत्यता ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। २६ ।। मक्तिरेव योगो भक्तियोगः । ब्रह्ममयाय । ब्रह्ममावाय कल्पते समयों मवति ॥२९॥ १. 'त्ये यो।

·मि.१४-१५लो ०२७११-२] श्रीमद्भगवद्गीता । कुत इति चेत्- ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्य व्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य मुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहरूयां संहितायां यासक्यों भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासुपनिपत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशाने श्रीकृष्णा- जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगी नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ब्रह्मणः परमात्मनः । हि यस्मात् । प्रतिष्ठा प्रतिष्ठते गच्छति क्षेत्रज्ञोऽभिमुखमने- नेति प्रतिष्ठा । अहमीश्वरः । अमृतस्याव्ययस्याविनाशिनः शाश्वतस्य नित्यस्य धर्मस्य मोक्षसाधनस्य सुखस्य ब्रह्मानन्दस्य कान्तिकस्याव्यभिचारिणः । तस्मान्मामव्यभिचारण भक्तियोगेन यः सेक्ते स श्रीगुणान्समतीत्य ब्रह्मभूयाय कल्पते समयों भवति॥ २७॥ इति श्रीमद्धनुमद्विराचते पैशाचभाष्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्याने चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ( आदितः श्लोकानां समष्टपड्का'-५०)। (अय पधदशोऽध्यायः)। श्रीभगवानुवाच- अर्ध्वमूळमघःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १ ॥ यत्सर्वेषां लोकानामुपरिष्टाद्वर्तमान सत्यलोकनिवासिहिरण्यगर्मान्तःकरणामव्यक्त सर्वस्य जगतः सृष्टिस्थितिसंहारहेतुमूतमव्यत्वात्मकं ब्रह्मोस तद्) [तन्मूल] कारण यस्य स ऊर्ध्वमूलः संसारवृक्षः । अश्वत्था वो न तिष्ठनीति । अधाशाखं तस्मात्स- त्यलोकादधोभूतलोकान्तर्वासिशाखमश्वत्थं माहुः पण्डिनाः । अव्ययमविनाशिनम् । छन्दांसि वेदाः पर्णानि । आवरणरूपत्वात् । सोऽश्वत्यस्तं क्षणध्वंसिनमश्वत्यं यस्त (पो) वेद स वेदविदार्यविदित्यर्थः । १ ॥ अधश्चौर्य प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृदा विषयमवाला।। अधश्च मूलान्यनुसंतवानि फर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ।। २॥

·११८. हनुमदिरचितपैशाचभाष्यसहिता- [२०१५लो०३-१] अपश्चौर्व महर्लोकप्रमृत्यु जनलोके प्रमृताः प्रसृनि गतास्तस्य शाखाः कर्म- ज्ञानवासनारूपाः शरीरेन्द्रियविषयरूपाः कर्मफलभूनाः । गुणप्रवृद्धा गुणः सत्वरज- स्तमोमिरुपादानकारणमतः प्रवृद्धाः । विषयप्रवाला विपयाः शब्दमर्शरूपरसगन्याः प्रवाला-इष यासां शाखानां ताः । अघश्य महलोकप्रमृति मूलानि निवृत्तधर्माणि तदु- पकरणानि चानुसंततान्यनुसृतानि कर्मानुबन्धीनि कर्मनिमित्तानि । मनुप्यलोका. हणमुपलक्षणार्थम् ।। २ ॥ न रूपमस्येह तथोपळभ्यते नान्तो न चाऽऽदिर्न च संप्रतिष्ठा । अश्वत्यमेन सुविरूढमल मसङ्गशस्त्रेण दृढेन पिछत्ता ॥३॥ ; अस्य संसारवृक्षस्य यथोपवर्णितस्य यथोक्तं रूपं नोपलम्यते । नान्तो न चाव- सनिमुपलभ्यते । न चाऽऽदिः । आदिरिदंप्रथमत्तया प्रवृत्तिरस्य संसारवृक्षस्य नोपल- म्यते। न च सप्रतिष्ठा मध्यम् । मायामरीच्युदकगन्धर्वनगरद्विचन्द्रदिड्नीहादिस्वरूप- स्यात् । अश्वत्थमनं यथोकं सुविरुदमूलमसङ्गशस्त्रेण सङ्गस्यामावोऽसनः शस्त्रमिव शानं तेन टेन परमार्थनिश्चयदृढीकृतेनं छित्वा संसारवृक्षं समूलमुद्धृत्य ॥ ३ ॥ ततः पदं तत्परिमार्गितपं. यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः । तमेव चाऽऽधं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रतिः प्रमृता पुराणी ॥ ४ ॥ ततः पश्चात्तत्पदं वैष्णवं परिमानितव्यमन्वेष्टव्यं ज्ञातव्यमित्यर्थः । कथं परिमा- गिंतव्यमित्यत्राऽऽह-तमेव विष्णुमादामादौ भवं पुरुष नंगलपूर्वकं प्रपद्ये शरणं मच्छामि । यतो यस्मा संसारमायावृक्षस्य प्रवृत्तिराविर्मावः । प्रसृता निःसृता पुराणी नित्येति ॥४॥ निर्मानयोहा जितसनन्दोपा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकापाः | इंदौषिमुक्ताः मुखंदु खसी- गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५॥ कृतचेतस्कतयो जितसक्दोषः । सो विषयतकपः स एव दोषो जितः सदोषो यस्ते मितसमशेषाः । विषयसंकल्परहिता इत्यर्थः । अध्यात्मनित्या आत्मज्ञाननि- . १५... "पयाः क' ।२. नि त।। ६. 'या वशीकृतचेतस्स्त्रया नि ।

·[भं० १५ श्लो८६-११]] श्रीपद्भगवद्गीता । ११९ रताः । विनिवृत्तकामास्त्यक्तकामाः । द्वंद्वेषिमुकाः मुखदुःखसंज्ञैः मुखादिशब्द- वाच्य । गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । अमूढा विवेकिनः । तद्वैष्णवं पदम( व्ययम ). विनाशि ॥ ५॥ न तद्भासयते स्यों न शशाङ्को न पावकः ! यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥६॥ यन्मम परमं धाम तत्सूर्यो न भासयते । नापि शशाकः । नापि पावकः । यद्गत्वा योगिनो न निवर्तन्ते नहि पुनरागच्छन्तीत्यर्थः ॥ ६ ॥ ममैवांशो जीवलाके जीवभूनः सनातनः । मनःपठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि फर्पति ॥ ७ ॥ ममेवाश एकदेशो जीवलोके प्राणिसमूहे जीवभूतः क्षेत्रज्ञः सनातनो मनः षष्ठं येपा तानि मन.पष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृती कारणे मायारूपे तिष्ठन्तीति. प्रकृतिस्थानि तानि शब्दादिविषयोपल भार्थं तदभिमुखं कर्पत्याकर्षति श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि शब्दादि- भिषिपयः संयोजयतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ शरीरं यदवामोति यच्चाप्युत्क्रामवीश्वरः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाऽऽशयात् ॥ ८॥ शरीरं यदवाप्नोति प्राप्नोति । यच्चापि यदा च प्राप्त उत्क्रामति निर्गच्छतश्विरः पुरस्वामी क्षेत्रनम्तदेतानि वक्ष्यमाणानीन्द्रियाणि गृहीत्वा संयाति वायुराशयाद्गन्धा• निव ॥८॥ तानि-- श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च । अधिष्ठाय मनश्वार्य विषयानुपसेवते ॥ ९ ॥ अधिष्ठायाऽऽश्रित्य मनश्चार्य क्षेत्रज्ञो विषयाशब्दादीनुपसवत उपलमने ॥९ उत्झामन्तं स्थित वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १० ॥ उत्क्रामन्त शरीरादुद्गच्छन्तं स्थितं वाऽपि शरीरे भुजान वा विषयानुपछपमान गुणान्वितं गुणैः सत्त्वरजम्तमोभिर्बुद्धयाद्यावारपरिणतेरन्वितं विमुदाः कार्यकरणसं- घात भात्मत्वदर्शिनो नानुपश्यन्ति नोपलभन्ते । ज्ञानं चक्षुषां ते ज्ञानचक्षुषः । ज्ञानचक्षुषो भूत्वा कि तु पश्यन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ यवन्तो योगिनश्चनं १३पत्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽयकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ११ ॥ १करा.घ.न।

·तदई .. १२० हनुमद्विरचितपैशाचमाध्यसहिता- [म०१५-लो०१२-१५) यतन्तो यमनियमादियोगानुष्ठानेन प्रयत्न कुर्वाणा यतमाना योगिनो योगः सम्य. ज्ञानं तत्र प्रवृत्ता ऐनमात्मानं पश्यन्त्युपलभन्त आमनि शरीरे । यतन्तो योगानु- ठाने प्रयतमाना अध्यकृतात्मानोऽभ्यासवैराग्याम्यामसंस्कृतान्तःकरणा नैनं पश्यन्त्य- चेतसोऽविवेकिनः ॥ ११॥ अतो यतमाना अज्ञानचक्षुयो नैनं पश्यात्यपि । अहमात्माउनेकयत्नामसंस्कार- साध्यत्वादुपिनेयत्तत्रा(पावितकालयोक प्रसिद्धोऽहमित्याह - पदादित्यग जो जगद्भासयदेखिलम् । पचन्द्रमसि पयानो वचेजो विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥ . यदादित्यगतं तेन: प्रकाशोऽखिलं नादासयते यचन्द्रमसि तेजो यश्चामा तत्तेनो विद्धि मामकम् । तथा च श्रुति:-"येन सूर्यस्तपति तेनद्धः " ज्योतिः" इति ॥ १२ ॥ किंचान्यत- गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुष्णामि चौषधी सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥ गां पृथिवीमाविश्य भूतानि स्थावरजङ्गगात्मकानि धारयामि विमि । महमात्मा । ओजसा बलेन । किंचान्यत् । पुष्णामि सरसाः करोमि । रसात्मको रसाधार. भूतः ॥ १३ ॥ किंच- अहं वैश्वानरो भूत्वा माणिनां देहमाश्रितः। भाणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ।। १४ ॥ वैश्वानरो मूत्वोदयोऽग्निभूत्वा । प्राणयापानध प्राणापानी तान्यां समायुक्तः संधुति- तश्चतुर्षिघमशितं खादितं पीतं लीटम् ॥ १४ ॥ कि विशिष्याभिवीयते-- सर्वस्य चाहं हृदि रागिविष्टो मत्ता स्मृतिनिमपोहन च । वेदेव सरहमेव वेद्यो : वेदान्तकृवेदविदेव चाहम् ॥ १५॥ सर्वस्य प्राणिजातस्य हृदि हृत्पुण्डरीके संनिविष्टः । अपोहनं हेयबुद्धिस्तस्योपल- क्षणार्थत्वेनोपादेरवुद्धिश्च । वेदान्तकृनिश्चयकृत् । तथा च श्रुतिः- "यो ब्रह्माणं विद- १६. स. प. इ. 'वात'।

·(१.१५ श्लो०११-१९]] श्रीमद्भगवद्गीतां । १२१ घाति पूर्व यो वे वेदांश्च पहिणोति तस्मै " इति । पहिणोति ददाति । उपदिशती- त्यर्थः । वेदं वेत्तीति वेदविद्वेदार्थविदित्यर्थः । तस्मादहं सर्वलोकपसिद्धः ।। १५ ॥ किंचा-यत्- द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । सरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥ सर एकोऽपरोऽक्षरः । तत्र क्षरं दर्शयति-क्षरः सर्वाणि भूतानि प्राणिनः । मक्षरः पुरुष. कूटस्योऽचलोऽव्याकृतात्मा सोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥ पुरुषान्तरं दर्शयितुमाह- उत्तमः पुरुषस्त्वन्या परमात्मेत्युदाहनः । यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १७ ॥ उत्तम. प्रकृष्टतमः । पुरुषः पूर्णममेन जगदिति परमात्मेत्युदाहन उको वेदान्तेषु । विशिनष्टि-यः पुरुषो लोकत्रयं पृथिवीमन्तरिक्ष स्वर्गमाविश्य विमति बलेन वारयति । तथा प श्रुति:--"येन चौरुमा पृथिवी च दृढा येन स्वः स्तभितं येन नांकः" इति । ईश्वरः स्वामी ॥ १७ ॥ सनामनिर्वधनार्थमाह- यस्मात्क्षरमतीवोऽहमारादपि चौसमः । अतोऽस्मि लोफे येदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १८ ॥ यस्माक्षर पुरुषमतीतोऽतिक्रम्य स्थित ! असरादपि पुरुपादुकृष्टतमः । सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितत्यात् । तथा च श्रुतिः "उदितिनाम स एव सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः " इति । अतो हेतोरस्मिल के वेदे च पुरुषोत्तम इति प्रथिनम्तम्मादहं सर्वलोकप्रसिद्ध इत्यर्थः॥ १८ ॥ अदानी यः पुरुषोत्तमनामानं पुरुष वेद तस्य फलमुच्यने यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भनति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९॥ यो मा परमेश्वरमेवमममूढो निश्चितबुद्धित्ति पुरुषोत्तमम् । नामकर्म स्वरूपबीर तेनोमिरित्यर्थः ॥ १९॥ १, स.ग. इ. 'म् । न ।

·१२२
हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता- [अ०१५-१६श्योः२०११-२]
इति गुह्यतमं शास्वमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
एतबुद्ध्वा घुद्धिमानस्यात्कृतकृत्यय भारत ॥ २०॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्यां संहितायां वैयासक्या भीष्मपर्वणि
श्रीमद्भगवद्गीतासुपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृ.
प्णार्जुनसंघादे पुरुपोचमयोगो नाम
पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
इत्यं गुह्यतमं शास्त्रं शासनात्राणनाश्च । उक्तमभिहितमेतच्छास्त्रं वुद्ध्या बुद्धिमा-
ब्रह्मविस्यात्कृतकृत्यश्च । कृतं कृत्यं येन स कृतकृत्यः ॥ २० ॥
इति श्रीमद्धनुमद्विरचिते पैशाचभाप्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्याने
पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
--
'(आदितः सोकानां समष्टयङ्काः-५७०।
(अथ पोडशोऽध्यायः)।
नवमेऽध्याये देव्यासुरी राक्षसी नेति प्राणिनां प्रकृतय उक्ता [+धुना ता एव
विस्तरेण प्रतिपादयितुमध्याय भारम्यते-
श्रीभगवानुवाच-
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्लप आर्जवम् ॥ १ ॥
अभयमभीरुता । सत्त्वसंशुद्धिरवचनम् । ज्ञानं शास्त्राचार्योपदेशेनाऽऽत्मादिपदार्या-
वगमः । अवगताना योगानुष्टानेन साक्षाकरणं योगः । ज्ञानं च योगश्च ज्ञानयोगी
तयोर्व्यवस्थितिः । दानमषिभ्यः स्वद्रव्यसमर्पणम् । दमोऽन्तकरणोपरतिः । यज्ञः .
स्माताः पञ्च महायज्ञाः श्रौता अग्निष्टोमादयः । स्वाध्यायो वेदाम्यासः । तपसि देधं
फायिक पार्मिक मानसं नेति । आवमवरता ॥ १ ॥
अईिसा सत्यमक्रोधात्यागः शान्तिरपैशुन ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं हीरचापलम् ॥ २ ॥
अहिंसा प्राणिनामपीडा ! अक्रोधः प्रसत्तस्य क्रोधस्य त्यागः । शान्तिलिन्द्रि-
योपरतिः । अपेशुन परर-ध्रप्रच्छ दनम् । दया मतेषु रक्षितम्यबुद्धिः । असोलुप्त्यनि-
न्द्रिपाणां विषयतनिधावविक्रिया । मर्दिवमार्यम् । अचापलं व्यर्थचेष्टावनम् ॥१॥

·। । (म०११श्लो०३-८] श्रीमद्भगवद्गीता। १२३ तेजः क्षमा धृतिः शौचपद्रोही नातिमानिता । भवन्ति संपदं देवीपभिजातस्य पाण्डव ॥३॥ तेजः प्रतापः । क्षमा क्रोधकारणेषु सत्सु चित्तस्याविक्रिया । धृतिः क्षुत्पिपासा. दिसहनम् । शौचं मलशोधनम् । अद्रोहः परजिघांसामावः । नातिमानिताऽऽत्मनः पूज्यताप्रतिपत्तिः । एतेऽभयादयो भवन्ति जायन्ते । संपदं लामम् । देवानामियं देवी ताममिलक्ष्य जातस्य । संपदं लब्ध्वा जातस्येत्यर्थः ॥ ३ ॥ दम्भो दोऽभिमानश्व क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ॥ ४ ॥ दम्मो धर्मध्वज. । दो धनादिनिमित्तश्चित्तोरसेकः । अभिमान आत्मनः पूज्यता- प्रतिपचिः । कोषः कोपः । पारुप्यं क्रौर्यम् । अज्ञानमनवोधः । अमुराणामियं संपदासुरी ॥ ४ ॥ अनयोः संपदोः फलमाह- देवी संपद्विमोक्षाय नियन्धायाऽऽसुरी मता। मा शुचः संपदं देवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ ५ ॥ विमोक्षाय संसारविमोक्षाय । निबन्धोऽविद्याकामकर्मनिरन्धः । मा शुषः शोक मा काः ॥५॥ द्वौ भूतसौ लोकेऽस्मिन्दय आसुर एव च । देवो विस्तरशः पोक्त आसुरं पार्य मे शृणु ॥ ६ ॥ सर्गः सृष्टिः । देवानामयं देवः । अमुराणामयमामुरः । देवः सर्गः । विस्तरशो विस्तरेण ॥ ६ ॥ पतिं च नितिं च जना न विदुगसुराः । न शौचं नापि चाऽऽचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥७॥ प्रवृत्ति कर्तव्यानुष्ठानं न विदुर्न जानन्ति । आसुरी संपदं प्राधा आसुराः । माचारः शिष्टाचरणम् । सत्यमवितथवचनम् ॥ ७ ॥ असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभन किमन्यत्कामहेतुकम् ॥ ८ ॥ असत्यं धर्माधर्मी [ यस्य न विद्यते ]। न यतोऽस्य प्रतिष्ठा तदप्रतिष्ठम् । [ईश्वरः] स्वामी यस्य न विद्यते तदनीश्वरम् । स्त्रीपुंसयो,युन संयोगस्तेन संभूतमपस्परसंभू- तम् । कामहेतुरेव कामहेतुकम् ॥ ८॥ १ क, ख, घ, ह..पः । एतेन मयादयो भवन्ति । पा'। - ·१२४ इनुमद्विरचितपैशाचमाप्यसहितात [म.१९लो०९-१४] - एतो दृष्टिमघभ्य नष्टात्मानोऽल्पघुदयः। प्रभवन्त्यूप्रकर्माण. क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ९ ॥ एतां दृष्टिं लोकायतदर्शनमवष्टम्याऽऽश्रित्य नटारमानोऽल्पजुस्यो विषयेषु मोम्य- भोक्तमतिमायुक्ताः प्रभवन्ति जायन्ते उग्रकर्माणो वधरन्धादिकर्मनिरताः । क्षयाय जगतः प्रमवन्तीति संबन्धः । अहिता आपत्कराः ॥९।। फापमाश्रित्य दुष्परं दम्भमानपदान्विताः । मोहाद्गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्मवर्तन्तेऽशुचिताः ॥ १० ॥ दुपूरमशक्यपूरणम् । दम्भश्च मानश्च मदश्च तैरन्विताः । दम्मो धर्मध्यनो धार्मि. कवल्यापनम् । मान आत्मनि समावनम् । मदो दर्पः । मोहादविवेकाहीस्वोपादा- यासद्माहानशुभविश्वासान्मवर्तन्ते लोकेऽशुचीनि प्रतानि येषां तेऽशुचित्रताः क्षपणका. दिवतानुसारिणः ॥ १० ॥ चिन्तामपरिमेयां च प्रळयान्तामुपाश्रिताः । फापोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ ११ ॥ अपरिमेयामवच्छेदरहितां प्रलयान्तामुपाश्रिताः सदा चिन्तापरा इत्यर्थः । कामो- पभोगपरमा विषयोपभोगप्रधाना: । एतावदिति निश्चिता एतावान्पुरुषापों यदुत शब्दा- दिविषयोपभोग इति निश्चिताः कृताध्यवसाया:॥ ११ ॥ आशापाशशतैर्वदाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्वे कामभोगार्थमन्यायेनार्यसंचयान् ॥ १२ ॥ पाश इव पाश: । बद्ध। आकृष्यमाणाः । कामक्रोधो परमयनं येषां ते कामको- धपरायणाः। कामक्रोधवशा इत्यर्थः । ईहन्त आर्जयन्ति कामभोगप्रयोजनार्थमन्याये. नाशास्त्रविहितोपायरर्यसंचयान्द्रव्यसंचयान् ॥ १२ ॥ इदमध मया लब्धमिमं प्राप्स्पे मनोरयम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥ इदं द्रव्यं मुवर्णाद्यस्मिन्नहानि माम् । इमं मनोरथ प्राप्स्येऽहम् । मनोरयमभिः मतविषयम् । इदं धनमस्ति । इदमपि धनं भविष्यति ॥ १३ ॥ असौ मया हतः शत्रुईनिध्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमई मोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १४ ॥ ईश्वरोऽहं सर्वप्रकारेण परः । भोगी विषयोपभोगवान्सिद्धः संपनो भलवान्वल. संपन्नः ॥ १४॥ १५. कृप्रतिपत्तिमा । २ स. ग. 'मेयां विछ । ३ ६. 'मविच्छे । ४ सु. भोपहन।

·आचरत्यात्मनः श्रेयस्वतो याति परां गतिम् ॥ २२॥ म.१६लो०१५-२२] श्रीमद्भगवद्गीता। आदघोभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १५ ॥ अभिननवाम्बन्धुजनवान् । दास्यामि गोमुहिरण्याचधिम्यो वितरिष्यामि । मोदिष्ये हर्षातिशयं च प्राप्स्यामीत्येवमज्ञानविमोहिता अविवेकेन विमोहिताः सन्तः ॥१५|| अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमानाः । प्रसक्ताः फाममोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ ॥ १६ ॥ अनेकचित्तविभ्रान्ता अनवस्थिताः । [ मोहो ] जाल इ( लमि व नालं मोहनालम् । पतन्ति निपीदन्ति ॥ १६ ॥ आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमवान्विताः। यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥ मात्मना समाविताः पूनिताः । स्तव्धा गुरुदेवते अप्यप्रणताः । धननिमित्तो मानो धनमानी धनमानश्च मदश्च घनमानमदौ । ताम्यामन्विता यमन्ते पूजयन्ति । नाम- यतैर्नामप्रधानयज्ञः । दम्भेन धार्मिकत्वख्यापनेनाविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥ अहंकारं पलं दर्षे काम क्रोधं च संश्रिताः । मामात्मपरदेडेपु मद्विपन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८ ॥ अविद्यमानेरपि गुणैरात्मन्यध्यारोपितरप्यहं गुणवानिति प्रतिपत्तिरहंकारस्तमा. श्रिता मामीश्वरमात्मपरदेहेषु व्यवस्थितं प्रद्विपन्तोऽसहमाना अभ्यसूयका आत्मपरदे. हेपु व्यवस्थित ईश्वरेऽप्यन्यवद्गुणदोषानाविष्कुर्वन्तः ॥ १८ ॥ तानई द्विपतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्बजसमशुभानासुरीव योनिषु ॥ १९ ।। आसुरीपु सिंहव्याघ्रवराहादिषु ॥ १९ ॥ आसुरी योनिमापन्ना मुढा जन्मनि जन्मनि । माममाप्येव कौन्तेय तसो यान्त्यधमा गतिम् ॥ २०॥ आपन्नाः प्राप्ताः । मां सर्वज्ञमीश्वरम् । अधमां निकृष्टां नरकमित्यर्थः ॥ २० ॥ त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोमस्तस्मादेतचयं त्यजेत् ॥ २१ ॥ त्रिविधं त्रिप्रकारम् । द्वार पन्थाः । आत्मनो नाशकारणमेतत्रयं जह्यात् ॥ २१॥ एतत्रयत्यागे किं फलमित्यत्राऽऽह-~- एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैसिभिर्नरः १ फ. स. प. इ. व मोहः । कामभोगेषु ।

·१२६ हनुमद्विरचितपैशाचभाप्यसाहिता-[अ०१६-१७ श्लो०१३-२४१-२]
एतस्तमोद्वारै रकद्वारपिमुक्त भाचरति [ अनु तिष्ठत्यनुगच्छति ॥ २२ ॥ .
या शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवामीति न सुखं न पगं गतिम् ।। २३ ।।
सिद्धिं पुरुषार्थमाप्तियोग्यताम् । सुखं स्वर्गम् । परां गतिं मोक्षम् ॥ २३ ॥
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहाहसि ॥ २४ ॥
इति श्रीमहाभारते शसाहस्यां संहितायां वैयासक्यां भीष्मपर्वणि
श्रीमद्भगवद्गीतामूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायो योगशाचे श्रीकृष्णार्जु
नसंवादे देवासुरसंपद्विभागयोगो नाम
.पोडशोऽध्यायः ॥ १६॥
.
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते तव [ कार्याकार्यव्यवस्थिती कार्याकार्य व्यवस्थायाम् ।
शास्त्रविधानोक्तं विधानं विधिः शास्त्रमेव विधानं तेनोक्तं कर्म क्रियाम् । इह समारेऽ.
हसि योग्योऽसि ॥ २४ ॥
इति श्रीमद्धनुमद्विरचिते पेशाचमाध्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताब्याख्याने
पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
( आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-५९४) ।
(अथ सप्तदशोऽध्यायः)।
--
ज्ञात्वा शास्त्राविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्ह मीति भगवद्वचनं श्रुत्वाऽर्जुन उवाच-
अर्जुन उवाच-
ये शाखविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १ ॥
शास्त्रविधानमनवेक्ष्य ये देवताः पूजयन्ति तेषां निष्ठा स्थितिः सत्त्वमथवा रग
माहो तम इत्यर्नुनत्य प्रश्नः ॥ १
तस्य पतिवचनं श्रीभगवानुवाच --
श्रीभगवानुवाच-
त्रिविघा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्विको राजसी चैव तामसी चेति नां शृणु ॥ २ ॥

·१२७ .(भ०१७लो०३-७] श्रीमद्भगवद्गीता । श्रद्वाऽऽस्तिक्यवृद्धि । स्वभावना जन्मान्तरानुष्ठिनपुण्यपापसंस्कारो मरणकालेऽ. मियाः स्वभाव उच्यते । सा च सत्वे भवा साविकी ॥ २ ॥ सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छूद्धः स एव सः ॥ ३ ॥ सत्त्वानुरूपा स्वभावानुरूग श्रद्धा प्राचुर्येण यस्मिन्पुरुषे [स श्रद्धामयः ] | सा श्रद्धा या धर्मादायस्तीनि बुद्धिः । श्रद्धा या यस्य सात्त्विकी राजसी तामसी वास यच्छूद्धः । स पुरुषः स एव सेव श्रद्धा, [तच्छ्रद्धा] नुरूपकर्मफलमा । नन्वेवं तया वे (स एव) सेति वक्तव्यम् । कथं स एव स इति । नायं दोषः। सर्वनाम्नाऽ(मो)भि- धेयवदन्यत्वादिभिीयतगा विवक्षित पुरुप छिद्गवचना(न)मावान् ॥ ३ ।। तव दर्शयति- .यजन्ते सात्त्विा देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । तान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः । ४ ॥ यनन्ते पूजयन्ति सात्त्विका. श्रद्धोपेताः ॥ ४ ॥ अशास्त्रविहिनं घोरं सप्यन्ते ये तपो जनाः। दम्भाईकारसंयुक्ताः कामरागवलान्विताः ॥५॥ ॥५॥ कयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः । मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६ ॥ पर्शियन्तस्तनमुर्वन्तः । भूतग्रामं पृथिव्यादिसंघातम् । शरीरान्तरस्य मा कर्शयन्त इति । आसुरो निश्चयो येषा त आसुरनिश्चयास्तामसा इत्यर्थः ॥ ६ ॥ इदानी सात्विकराजतनामसाना प्राणिनामाहा दर्शयितमाह- आहारस्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति मियः। यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ।। ७ ।। भारियत इत्याहारोऽग्यवहार्यम् । [ सर्वम्य ] साविकराजसतामसत्य प्राणि- नग्निविनिप्रारः सात्त्विको रागसम्तामप्तश्चेति मति जायने प्रियोऽमिमतः तथा तद्वविविधस्य प्राणिनग्निविधः सात्त्विको रानसस्तामसो यज्ञः प्रियो भवति । तण तपस्तथा दान तेषामाहारयज्ञतपोदानाना भेइमिमं सात्यिकरानसतामसलक्षणं शृण्वाकाय ॥ ७ ॥ १ ह कर्षय' । २ फ रा. ग. ४ वर्षय' । ३ स, ग. ह. कर्पय।

·. हनुमद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता- [अ०१७-लो०८-१०]. आयुःसत्त्ववलारोग्यमुखमीतिविवर्धना। रस्याः स्निग्याः स्थिरा हद्या आहाराः सात्त्विकामिया ॥८॥ आयुनीवनकालः । सत्त्वं प्रकृतिः पूर्वसंस्कारः । वलं प्राणवायोः स्थैर्यम् । सुख- मानन्दः । संतोषः मोतिम्तयां विवर्धनाः । रस्या मधुराः । निन्याः स्नेहवन्तः । स्थिरा दीर्घकालपरिणामिनः । हृया दर्शनमात्रेग प्रीतिहेतवः । एवंमता आहारा: स्वयं सात्विकाः सात्त्विकस्य प्रिग्गा भवन्ति ।। ८ ॥ कट्वाललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः । आहारा राजसस्पेष्टा दुःखशोकापयपदाः ॥९॥ कटवाललवणा रस विशेषाः । भतिशब्द उप्णादिभिः प्रत्यकममिसंबध्यते । एतें कटवादय आहारा दु.सशोकामयप्रदा रामसस्य पुरुषस्येष्टा भमिमताः स्वयमपि राजसाः॥९॥ यातयामं गतरसं पत्ति पर्युषितं च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसपियम् ॥ १० ॥ यातयामं गतरसं गतवीर्य पति सि विरसं पर्युषितं पक्कमुषसाऽतिकान्तमुच्छिष्टं भुक्तावशिष्टम् । अपि चेति समुचये । अमेध्यमयज्ञाह तामप्तानां प्रिय तामातप्रियं स्वयमपि तामसम् ॥ १० ॥ 'अफलाकाक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो प इज्यते । यहत्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ ११ ॥ यष्टव्यमति मनः कृत्वा यज्ञः सात्तिकः ॥ ११ ॥ अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ।। १२ ॥ अभिसंवाय तु फलमेनस्फलं मे स्यादित्यभिसंधाय संकल्प्य दम्मामपि देव यद्धामि करवायापनार्यमेव यो यज्ञ इज्यते नियते तं यज्ञ राजसं विद्धि ॥.१२ ।। विधिहीनमस्ष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् । अद्धाविरहितं यनं सायसं परिचाते ॥ १३ ॥ विधिहीनमशासचोदितम् । प्रधानमनदानादिरहितम् । मन्त्रहीन मन्त्रयनितम् । अदक्षिण दक्षिणारहित यज्ञ तामसं परिवशते कथयन्ति ॥ १३ ॥ इदानी त्रिविधं तरः काथिकादि दर्शयितुमाह - देवदिजगुरुपानपूजनं शौचमार्गवम् । ब्रह्मचर्यमहिमा च शारीर तप उच्यते ॥ १४ ॥ - ।

·। [भ०१७लो०१५-२०] श्रीमद्भगवद्गीता। १२९ देवाश्च हिमाश्च गुरवश्च प्राज्ञाश्च देवद्विनगुरुमाना. । देवा भान्यादयः । माज्ञा- स्तत्त्वविदः । तेषा पूजनम् । शौचं मृजलादिसाध्यम् । आर्जवमवक्रचित्तता । ब्रह्मचर्य . स्त्रीमोगवर्जितस्वम् । अहिंसाऽपीडनं प्राणिना शरीरसाध्यं तपो विधीयते ॥ १४ ॥ अनुगिफरं वाक्यं सत्यं रियहिनं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव पाडायं तप उच्यते ॥ १५ ।। उद्वेगो दुःखं नोद्वेगकरम् । सत्यमवितयम् । प्रियं च हितं च प्रियहितम् । स्वा- भ्यायो वेदस्तस्य सदा,पाठ. रवान्यायाम्यसनम् । इत्येतद्वाड्मयं वाचा निर्वयम् ॥१५॥ मन प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥ मनःप्रसादो मनःस्वच्छना । सौम्यत्वं * सौमनस्यता मुखादिप्रसादकारिण्यन्त.क- रणवृत्तिः । मौनं वाक्संयमः । अत्मविनिग्रहो मनतो निशेषः । मावसंशुद्धिरवचन- मित्येतन्मानसं तप उच्यते । १६ ॥ श्रद्धया परया तप्तं तपस्तावविध नरैः । अफलाकाक्षिभिर्युक्तैः सात्त्विक परिचक्षमे ॥ १७ ॥ श्रद्धयाऽऽस्तिक्यबुद्धया परया प्रकृष्टया तबमार्जितं त्रिविधं तपः कायिकादि नरैः पुरुषैः फलनिरपेक्षेयुक्तः सात्त्विकमित्यभिधीयते ॥ १७ ॥ सत्कारमानपूजार्य सपो दम्भेन चैव यत् । क्रिगते तदिह मोक्त राजसं चलमधुनम् ।। १८ ॥ सत्कारश्च मानश्च पूजा च सत्कारमानपूजाः । सत्कारः साधुरयं तपस्वीति प्रत्ययः । मानः प्रत्युत्थानाभिवादनादिः । पूना पादपक्ष लनार्चनादिः ॥ १८ ॥ मूढग्राहेणाऽऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योन्सादनार्थ वा तत्तामसमुदाहनम् ॥ १९ ॥ मूग्राहेणाषिवेनिश्चयेनाऽऽत्मनः स्वस्य पीडया यत्तप. क्रियते परस्यान्यस्यो- सादनार्य विनाशार्थ वा तत्तामसमुदाहृतमुक्तमित्यर्थः ॥ १९ ॥ दातव्यमिति यदानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पाने च तहानं सात्तिक स्मृतम् ॥ २० ॥ दातव्यमिति यदानं दीयते हिरण्याद्यनुपकारिणेऽनुपकाराय । देशे पुण्यदेशे । कालेऽयनसंक्रान्त्यादौ । पात्रे पडहुवेदविदादी । तदान सात्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥ * सौमनस्यमिति युक्तम् । १ क स. प. इ. 'हेण विजयने । २ ए, घ. ३. 'श्य आत्म'!

·हनुभद्विरचितपैशाचभाष्यसहिता- [अ०१७ श्लो०२१-२६) यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तहान राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥ दीयते प्रत्युपकारार्थमुपकृतवानुपकरिष्यतीति प्रत्युपकार फलं स्वर्गादिकलमुद्दिश्य वा { परिलिएं क्लेशयुक्तं तदानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥ अदेशकाले यदानमपात्रेभ्यश्य दीयते । असत्कृतमवज्ञावं तत्चामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥ अदेशकाले पुण्यदेशकालावनपेक्ष्पापात्रेयश्च दीयते । अपात्रं संप्रदानं चासत्कृतं पियवचनपूनारहितं संपदानसंप्रदेययोरवज्ञायुक्तं यदेव दान तत्तामसमुदाहृतम् ॥२२॥ ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ ॥ निर्दिश्यतेऽनेनेति निर्देशः । ब्रह्मणः परमात्मनः स्मृतो ब्रह्मविद्भिरोमिति दिति सदिति त्रिवियो ब्रह्मणो निदेशोऽभियान स्मृतमित्यर्थः । तेन विविधन निर्दे. शेन ब्राह्मणा वेदिनश्च वेदाश्य यज्ञाश्च विहिताः सृष्टाः पुरा पूर्वमिकाले सृष्टिकाले सकलनगत्स्रष्ट्रा हिरण्यगर्भेग ॥ २३ ॥ तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानवपक्रिया। प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ।। २४ ।। तस्मादोमित्युदाहृत्य प्रवन्ति इत्यस्यौदाहृत्य प्रवर्तयितव्याः कर्तव्या इत्यर्थः । विधानोकाः शास्त्रोक्ताः । सततं ब्रह्मवादिना ब्रह्मवादिभिरित्यर्थः ॥ २४ ॥ तदित्यनभिसंधाय फलं यशलपःक्रियाः । दानक्रियाश्च विविधाः क्रिपन्ते मोक्षकाक्षिमिः ।। २५ ॥ क्रिने नि किया । दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकालिमिः । तदिति ॐ सदस्युपल पम् । ॐ तन्मदिति ब्रह्मस्वरूपं प्रतिपय यज्ञदानतक्रियाणां फॐ चानभित बाप.बुद्धया यज्ञदानतपकिया मुमामिः क्रियन्त करेत्यर्थः । दानक्रियाश्च विविधा गोभूहिण्यादिविषयाः । दानक्रियाश्च विविधा इति पुनः क्रिया- ग्रहणं दानस्य मोक्ष प्रति प्रकृप्टोपकारकत्वपदर्शनार्थम् ।। २३ ।। कि धान्य- सद्भाचे साधुभावे च सदिस्येतस्मयुज्यते । मशरसे कर्मणि तपा सच्छन्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥ 11. 'कारः ।२. सप. ८ 'लं सर्रादि एस. ग" यक्षाय वि। ४ क. 'दि. ५ क. प. उच्यते ।

·[अ०१७श्लो०२७-२८] श्रीमद्भगवद्गीता । सद्भावेऽसतः पुत्रादेरुत्पादन कर्तव्ये तथा साधुभावेऽसत एव सद्वृत्तस्य सढ- ततायां कर्तव्यायामों तत्सदिति ब्रह्मणो निर्देशत्रय प्रयुज्यते । प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । प्रशस्ते कर्मणि तथा मईले कणि पुरुषार्थरूपे वा भावे तत्पदत्रयं ब्रह्मध्यानसाधन- त्वेन प्रयोक्तव्यमित्यर्थः ॥ २६ ॥ किंचान्यत्- यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव वदीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥ यज्ञे तपप्ति दाने च स्थितिनरन्तण प्रवृत्तिः । सा यदा साध्या भवति तदो. तत्सदितिपदत्रयेण ब्रह्मोच्यते । नरन्तयेण निर्देष्टव्यमित्यर्थः । कर्म चैव तदीयं कर्म यज्ञदानतपःस्वाध्यायलक्षणं तदीयं तदर्थ स्वार्थ ईयप्रत्ययः । तदर्थीयं यदा क्रियते तदाऽनेन पदत्रयेण ब्रह्माभिधीयतेऽभिधातव्यमित्यर्थः ॥ २७ ॥ अग्रद्धया हुदत्तं तपस्न कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्त्प नो इह ॥ २८ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्यां संहितायां यासक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतास्पनिष-सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जु. नसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽ- ध्याय: ॥१७॥ अश्रद्धया नास्तिक्यबुद्धया हुतं दत्तं तपस्त कृतं च यत्स्वाध्यायादि तदसदित्यु- च्यते तदाराधनमप्यान्न सदसत्तदाराधनं तेन न भवतीत्युच्यते ब्रह्मवादिमिः । कि तदित्यनाऽऽह-नच तत्प्रेत्य न खलु परलोक स्थितस्योपकारकं नो इह। तस्माद- दृष्टं दानतपःस्वाध्यायादिलक्षणं कर्म फलमङ्गं त्यक्त्वा प्रकृतपदनयनिर्देशेन ब्रह्म. स्वरूपं ध्यात्वा महत्त्या श्रद्धया तदाराधनत्वेन कर्तव्यं मोक्षार्षिभिरित्यर्थः ॥ २८ ॥ इति श्रीमद्ध नुमद्विरचिते पैशाचभाप्यनामके श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्याने सदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ ( आदितः श्लोकानां समष्टपदकाः-६२२)। १५. एयास । २ क. 'लक'।

·३२ हनुमद्विचितपैशरभाष्यसहिता- [अ०१८-1-13 (अघाटादशोऽध्यायः)। सर्वेप्पध्यायेपु मगवता बहुशः संन्यासस्त्यागोऽपि निर्दियोऽतो विवेकेन तयोः स्वरूप भुत्सयाऽर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच- संन्यासस्य महाबाहो त्वमिच्छामि घेदितम् । त्यागस्य च हृषीकेश-पृश् केशिनिपूदन ॥ १॥ संन्यासलक्षणस्यार्यस्य तत्वं तद्भावं वेदितुमिच्छामि । पृथक्त्यागस्वरूपव्यावृत्तम् । स्यागस्यापि स्वरूप वेदितुमिच्छामि । केशी नाम कश्चिद्धयच्छन्नाऽसुरस्तं निपूदितवा. न्यामुदेवस्तस्य संबोधनम् ॥ १॥ अर्चनेन चुभुत्सितम यथावद्वतकामः श्रीमगवामुवाच- श्रीभगवानुवाच-- काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुरत्यागं विचक्षणाः ॥२॥ 'काभ्यानां कमनीयफलानां कर्मणां कर्तव्यतया प्राधानां शास्त्रतो रागतो वा न्यास संन्यास विदुर्विज्ञानन्ति कवयः पण्डिताः । ननु काम्यानामिति विशेषणमनर्थकं याव- जीवमग्निहोत्र जुहुयादित्यादिश्रुतिचोदिताना व्यावृत्त्वमिति चेन्न । तेपामपि कमनी. यफरत्वेन काम्यत्वात् । “अथ प्रयो लोका वे लोकानां श्रेष्ठाः श्रेष्ठतमास्तस्माद्विद्या प्रशंसन्ति" इति श्रुनेः । तथा सर्ववर्णानां स्वधर्मे वर्तमानानां परमिति श्रुतं मुखमिति स्मृनेछ । तहेव वक्ष्यति भगवान्-'अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् इति । तस्मात्कमनीय फलत्वाकर्तव्यतया माहानि नित्यनैमित्तिककाम्यप्रतिषिद्धानि: कर्माणि काम्यान्येवातः कर्तव्य तया पाप्तानां कर्मणां काम्यानामिति स्वरूपानुवादः । सर्वाणि च तानि कर्माणि नित्यनैमित्तिकसंहितानि तेषां फलत्यागभिदं मे फलं स्या. दिति संकल्पत्यागं त्यांग प्राविचक्षणाः पण्डिताः । सर्वग्रहणेन काम्यकप्रहणं करमान्न स्यास्काम्यकर्मत्यागेन ताफलत्यागस्य सिद्धत्वात्याग[संन्यास]योः सांकर्य. प्रसङ्गात् । तस्मात्तेन नित्यनैमित्तिकफलस्यागः ॥ २॥ त्याज्यं दोपदित्येके फर्म माहुर्मनीषिणः। यन्नदानवपाकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥३॥ १ क. प. 'सत्यागो नि । २ रा. ग. द. 'गो नि'। ३ क. जुहोतीत्या 1४ फ.स.प. ६. ' नतमस्त'.

·[२०१८लो ४-९] श्रीपद्भगवद्गीता। त्याज्यं त्यक्तव्यं दोषवत्कर्म तम्माइन्यहेतुत्वात्माज्यामित्यके मनीषिणः प्राहुः । अथवा दोषशब्देन रागद्वेषा उच्यन्ते । दोपवद्रागडेपवत्ताम्य तुल्यं कर्म त्याज्यं मेर- पन्धकस्वादित्येके मनीपिंगः प्राहुः ! नित्यं यज्ञदानना कर्म न त्याज्यामिनि "समगा तमम्यर्य सिद्धि विन्दति मानयः" इति वननान्मोक्षार्षिनामपि न त्याग्पमित्यर्थः। ॥ तस्माद्वैविध्यत्यागमतमेदाच- निश्वयं वृणु मे व मागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषार त्रिविधः संपकीर्तितः ॥ ४ ॥ तत्र त्यागे मम निश्चयं शृणु ॥ १ ॥ यज्ञदानाप.फर्म न त्याज्यं कार्यमेव तव । यज्ञो दानं तपमेव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ५॥ यसदानतपःकर्म न स्याज्यं सत्वशुद्धयर्थ चाराधनार्थ न क यमेव तत् । यो दानं तपश्चैव पावनान्युपात्तदुरितक्षयार्थानि मनीषिणां ज्ञानिनाम् । यस्मानिस्यानि यज्ञदानसपास्युपात्तरितसया तमाकार्याण्यरेत्यभिपायः ॥५॥ एवं तु कर्तव्यानि , कथम् - एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निधितं मनमुत्तमम् ॥ ६॥ एतानि कर्माणि यज्ञादीनि त फलाहा फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानीति निश्चितमसंदिग्धमुत्तमं श्रेष्टम् ॥ ६॥ काम्पकर्मणस्यागोऽस्तु- नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहाचाय परित्यागरतामसः परिकीर्तितः ॥७॥ नियतस्य नित्याय कर्मणात्य गो नोपपयने । सत्तशुद्धयर्ष मुमुक्षा कर्तृत्वम् । मोहादज्ञानात्तस्य नियतस्य कर्मणात्यागम्नामसः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥ दुःखमित्येव पत्कर्म कायलशमयास्पनेन् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८॥ यत्कर्म कायलेशमयादु.खं दुःसतरमिति त्यनेस रानसं रमसि म त्याग नेव ज्ञानपूर्वत्यागफलं मोसं लभेत् । ८ । कार्यमित्येव यत्कर्ष नियत क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं च स त्यागः सात्विको मतः ॥ ९ ॥ कृस्या क. प... मन (तो), स.मन।

·१३४ -- हनुमदिरचितपैशाचभाप्यसहिता-- [२०१८लो-१०-१४ कार्य कर्म कर्तव्यमित्येव यज्ञादि नियतं नित्यं क्रियते निवर्यते । स फले. च्छाम् । तदा विद्यमानसशफलत्यागः साविकः सत्त्वनिवृत्तः। नियतं नित्यं कर्म सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च त्यक्त्वा यदा मियत (?) इतीश्वरवचनान्नित्यकर्मगो सफलत्वं सिद्धम् ॥ ९॥ न देयकुशलं कर्म कुशले नानुपजते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥१०॥ न द्वेष्टि न क्रुध्यति अकुशलं दुःखसाधनं कर्म हेमन्ते प्रातःस्नानम् । कुशले सुख-. साघनेऽपि तम्मिन्नेव कालेऽग्नितवादी नानुपज्जते । त्यागी कर्मफलानां सत्यसमाविएः सात्विको मेघावी विवेकी । अत एव च्छिन्नसंशयः । सरवशुद्धयर्थ नित्यानि कर्तव्या. नीति निश्चयात् ॥ १०॥ न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु फर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥ देहं विमति देहमृदविद्यावान्देहात्मदर्शी तेन देहभृता , कर्माण्यशेषतस्त्यक्तुं न शक्यम् । यस्तु विद्यया सत्वशुद्धयर्थ कर्माणि कुर्वकर्मफलत्यागी स कर्मसंन्यासीति स्तयते ।। ११॥ अनिमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणा फलम् । भवत्पत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां कचिद ॥ १२ ॥ अनिष्टं द्वेष्यमिष्टमिप्यमाणं मिश्रमुपयात्मकमिष्टानिष्टकर्मणः फलं फरगुतया लीयत इति फलम् । तच त्रिविधं त्रिपकारं भवति जायतेऽत्यागिनामज्ञान कर्मिणाम् । पर- मायसन्यासिना केवलज्ञाननिष्ठानां तु कृतसर्वकर्मसन्यासान्न तु भवतीति प्रकृतेन संब- न्धः । इति कर्मानुष्ठानेन फलाभितविरहिनेन प्राधसत्वशुद्धीनां . सकट कर्मसंन्यासो विधीयते ॥ १२ ॥ पतानि महाबाहो कारणानि नियोध मे। सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥ सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणां सांस्ये कृतान्ते पुरुषार्थ इति सांख्यो वेदा स एव सांख्यम् । स्वार्थेऽण्प्रत्ययः । कृतो निश्चयो यत्र तत्कृतान्त तत्र कृतान्ते । प्रोकानि निश्चयायोक्तानि कथितानि निधिताथै नेदे प्रोक्तानीत्यर्थः । सिद्धये निप्प. तये । सर्मकर्मणां शारीरादीनाम् ॥ १३ ॥ तानि कानीत्यत्रोच्यते-- अधिष्ठान क्या फर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधा च पृथक्चेष्टा दैवं चैघात्र पश्चमम् ॥ १४ ॥ - ·[म०१८-श्लो०१५-१८] श्रीमद्भगवद्गीता। अविष्टानं शरीरं तथा वर्ता योऽहमीश्वरोऽस्मीति मन्यते । करणं च श्रोत्रादी- न्द्रियं पृथमिवं पञ्चषा । विविधा नानाप्रकारा पृथक्चेष्टा प्राणादिवायूनां प्रवृत्तिः । अत्र कारणवर्गे पञ्चाना पूरणं देवम् ॥ १४ ॥ शरीरवामनोभिर्यकर्म प्रारभते नरः । न्याययं वा विपरीतं वा पश्चैते तस्य हेतवः ॥१५॥ शरीरं च वाक्य मनश्च शरीरवाइमनासि । तेर्यकर्म क्रियारूपं प्रारमते नरो न्याय्य या शास्त्रीय वा विपरीत वाऽशास्त्रीय वा)। तस्य कर्मण एते पञ्च हेतवः ॥१५॥ तवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतयुद्धिस्यान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ तत्र कर्मण एवं पति कार क्रियानितिकारणं प्रत्यबोधरूपं केवलमसहायं तु यः पश्यति यो जानाति । अकृतबुद्धिवच्छ नाचार्ये पदेशासंस्कृतबुद्धिस्यात् । न स पश्यति न स नानाति दुर्मतिः । तस्याऽऽत्मनः कर्तृत्वमवियाकृतं न वास्तवं कर्तृत्वम- स्तीति । आत्मानं नित्यशुद्धबुद्ध मुक्तसरूपं पतिपद्यमानस्य साख्यज्ञाननिष्ठस्य योगिनः सकलकर्मसंन्यास एवेत्यभिप्रायः ॥ १६ ॥ न केवलं तस्य योगिनः सरलार्मसंन्यास एव-- यस्य नाकतो भायो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । इत्वाऽपि स इमाल्लोकान्न इन्ति न निषध्यते ॥ १७॥ यस्य शास्त्राचार्योपदेशन्यायः संस्कृतास्ममोऽहं कत्येवंभूतो मावः प्रत्ययो न मक. स्येत एवाधिष्ठानादयोऽधिष्ठानक र्तृकरणचेष्टादेवानि सर्वकर्मणा कारणान्यविद्यया चे कल्पितानि सर्पकर्मण। कर्तारी नाहमहं तु तद्व्यापाराणा साक्षिम्। इति पश्यतीति, बुद्धिनिश्चयो यस्य नानुशोचितो मवति तदहमकप तेन नरकं गमिष्यामीति न लिप्यते । हत्व ऽपि स इमाटोकान्मानिनो न हन्ति न च हननेकर्मणा निबध्यते । ननु हत्वाऽपि न हन्ति न नित्रध्यत इत्येतद्वचन विरुद्धम् । नेप दोपालोकिकपार. मार्थिकदृष्ट्यपेक्षया तदुपपत्तेः । तस्माद्युक्तं न हन्त न निबध्यत इति ॥ १७ ॥ ज्ञान ज्ञेयं परिज्ञाता विविधा कर्मचोदना । करणं फर्म कति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १८ ॥ ज्ञायतेऽनेनेनि ज्ञान प्रकाशनम् । ज्ञायत इति ज्ञेयं ज्ञानक्रियाणां कर्मभूतम् । परि- ज्ञा। ज्ञाननियावर्ताऽविधान रिपतः । एतत्रिविध वर्मणः क्रियाणचोदना मवर्तिका । एतत्रितयमनिधी प्रवृत्तो दृश्यतेऽत इयं कर्मचोदना ज्ञानक्षेयपरिक्षावात्मिका किय- तेऽनेनेति करणं श्रोगादि बुद्धीन्द्रियं वागादि कर्मेन्द्रियं च । कर्म कर्तुः क्रिययाss. मिष्टतमम् । नर्ना गोऽहं व रोमीति प्रनीयते । एतत्रितयं कर्मसंग्रह कर्म क्रियाल. है

·7
१३६ हनुमद्विरचितपैशाचभाप्यसहिता- [२०१८लो०१९-२४]
क्षणं संगृह्यत आत्मनि व्यवस्थाप्यतेऽनेनेति संग्रहः । करणकर्मकर्तृषु हि सर्व कर्म
संमवेतमतोऽयं त्रिविधः वर्मसंग्रह इत्युच्यते ॥ १८ ॥ .
अथेदानी क्रियाकारकफलानां सर्वेषां सत्वरनस्तमआत्मकत्वाविध्यमुच्यते-
ज्ञानं कर्म च कर्ता च विधैव गुणभेदतः ।
मोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥
ज्ञान पूर्वोक्तम् । कर्म कियारूपम् । कर्ता ज्ञाता निर्तियिता च । त्रिधा त्रिपकारा
गुणभेदतः प्रोच्यते कथ्यते गुणसंख्याने गुणप्रतिपादके शास्त्रे यथावद्याथातथ्येन
तान्यपि ज्ञानादीन्यपि ॥ १९ ॥
सर्वभूतेषु येनकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तपु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकम् ॥ २० ॥
अव्यक्तादिरयावरान्तेषु येन ज्ञानेनकं भवम् । मावशब्दो वस्तुवाची । एकमा-
मनस्तत्वमित्यर्थः । ईक्षते पश्यति । येन ज्ञानेन । कथंभूतं भावमविभक्तमभिन्न
ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु देहभेदेषु व्य.मनिरन्तरं साधुज्ञानं विद्धि सात्त्विकं सत्त्व.
निर्वृत्तम् ॥ २० ॥
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावा-पृथग्विधान् ।
वेचि सर्वेषु भूतेषु नज्ज्ञानं विद्धि रानसम् ।। २१ ॥
पृथक्त्वेन भेदेन नानाभावाविधांत्रिप्रकारान्वेत्ति जानाति । करगं कर्तृत्वेनो.
पर्यते । सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि रानसम् ॥ २१ ॥
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्य सफमहेतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ।। २२ ।।
यज्ज्ञानं कृत्स्नवत्सप्ववेकस्मिन्का देहे प्रतिमादी वा सक्तं निविष्टं नातः परम.
स्तीति । अहेतुकमयुक्तिनिर्मितमतत्त्वार्थवदल्यं पापरमार्थविषयमा चास्पस्वादपवि.
पयत्यादपफलं पा तज्ज्ञान ताम तपःप्रमामुदाहतमुक्तम् । तामसानां हि प्राणि-
नामविवकिनामीशं ज्ञानं दृश्यते ।। २२॥
नियत सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलमेसुना कर्भ यत्तत्साविकमुच्यते ॥ २३ ॥
नियत नित्यं सहरहितं. फलेच्छापनितमरागद्वेषतः कृतं शास्त्रचोदितमित्यर्थः ।
अफलपेप्सुना कळ कृतं कर्म यत्ततात्तिकमुच्यते ॥ २३ ॥
यत्तु कामे सुना कर्म साइंफारेण वा पुनः ।
क्रिपते बहुलायासं तद्रानसमुदाहृतम् ॥ २४ ॥

·[भ०१८को ०२५-३०] श्रीमद्भगवद्गीता । १३७ यत्तु कामेप्सुना फलार्थिना साहंकारेण कृतात्मसंमावनेनापरमार्थज्ञानेम बहुलायास तदानसम् ॥२४॥ अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥ अनुवध्यत इत्यनुबन्धः । कर्मणि क्रियमाणे' येन संघध्यते सोऽनुबम्धस्तमनवेश्य कर्मनिमित्तां हिंसां पुरुषकार वाऽनवेक्ष्य मोहादज्ञानादारम्पत्ते तत्तामसम् ।। २५ ॥ मुक्तसङ्गोऽनईवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिदयसिद्धयोर्निर्विकास कर्ता सात्विक उच्यते ॥ २६ ॥ मक्तसङ्गो मुक्तफलतृष्ण । अन हवादी य आत्मानं संभावितं न वदति । धृतिरात्मनः संधारणमुत्साहः प्रयत्नस्ताम्या समन्वितो धृन्यु-साहसमन्वितः । सिद्धिश्चासिद्धिश्च सिद्धयसिद्धी । तयोनिर्विकारो हर्षविषादरहित. कर्ता सात्त्विकः ॥ २६ ॥ रागी कर्मफळोप्मुक्षुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वित: कर्मा राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥ रागोऽस्यास्तीति रागी । लुब्धो दक्षिणात्यागवर्मित. । हपंशोकाम्यामन्वितो हर्प. शोकान्वितः । एवंभूतः कर्ता राजसः ॥ २७ ॥ अयुक्तः माकृतः स्तव्यः शठो नैष्कृतिकोऽलसः । विषादी दीर्घसूत्री च कर्ना तामस उच्यते ॥ २८ ॥ अयुत्कोऽसमाहितः । प्राकृतोऽस्कृतबुद्धि । स्तव्योऽपमाणशील. । शठो वञ्चका। निष्कृत्या चरतीति नेप्कृतिक. यूरः । अलमोऽप्रवृत्तिशीलः । विषादी दीर्घसूनी चिरकारी यः प्राधं कर्म दोघेण कालेन निवर्तयति स तामप्त ॥ २८ ॥ युद्धभेदं धृवैथैव गुणतस्त्रिविधं शृणु । मोच्यमानमशेपेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥ २९ ॥ बुद्धेनिस्य धृवेधैर्यस्य चैत्र गुणतों गुणैः पृथक्त्वेन विवेकेनासंकरेण ॥ २९ ॥ पति च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । वन्धं मोक्षं च या वेत्ति थुद्धिः सा पार्य सात्त्विकी ॥ ३० ॥ प्रवृत्तिः प्रवर्तन मोक्षाय निवृत्तिः संन्यासः । कार्याकार्य कार्य कर्तव्यमकार्य तद- भावः । भयामये मयं संसारोऽभयं तदभावरूपो मोक्षः। यो बन्धन मोक्षो मुक्तिः। एतान्सर्वान्या बुद्धित्ति सा सात्विक ॥ ३० ॥ १५, 'णे यगियो ।

·। ईनुमद्विचितपैशाचमाध्यसाहिता- ०८ श्लो०११-८) यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च । अययावत्मजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ३१ ॥ यया बुद्धचा धर्मे श्रेयःसाघनं कार्यमधर्ममकार्य चाययावत्मनानात्यन्यथा प्रनानाति सा राजसी ॥३१॥ अधर्म धर्ममिनि या मन्यते तमसाऽऽकृता । सर्वार्यान्विपरीतांश्च धृतिः सा पार्थ सामसी ॥ ३२ ॥ अधर्ममश्रेयस्कर धर्ममिति धर्मस्वरूपेण । विपरीतान्विपर्यस्तान्सा तामसी॥१२॥ धृत्या यया धारयते मनामाणेन्द्रियक्रिया:। योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी, ॥ ३३ ॥ धृत्या धैर्येण धारयति विमति प्राणा अप्सवस्तेषां क्रिया व्यापारान् । योगेन समा. धिना । अव्यभिचारिण्या नित्ययों सा धृतिः सात्त्विकी ॥ ३३ ॥ यया तु धर्मकामार्याधृत्या धारयतेऽर्जुन । भसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजपी ॥ ३४ ॥ यया तु धर्मकामार्थान्धारयते विभति प्रसलेन प्रसक्त्या न त नित्यमित्यर्थः॥३॥ यया स्वमं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ३५ ॥ सामसी तमःप्रमवा ॥ ३५ ॥ सुखं विदानी त्रिविधं शृणु मे भरतर्पम् । • अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ३६ ।। सुखं शर्म । अभ्यासादावृत्या। रमते रतिं गच्छति । दुःखान्तं दुःखावसानं गच्छति प्राप्नोति ।। ३६ ॥ यत्तदने विपमित्र परिणापेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विक मोक्तमात्मबुद्धिपसादजम् ।। ३७ ।। यससुखमने प्रथमम् । [ परिणाम ] उत्तरकालम(लेऽमृतोपमम् । आत्ममुद्धि- मसादनं स्वबुद्धिपतादादन्तःकरणप्रसादाजातं तत्सात्विकम् ॥ ३७॥ विषयेन्द्रियसंयोगायत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव वस्सुखं राजसं स्मृतम् ।। ३८ ॥ विषयेन्द्रियसंयोगाच्छोत्रादीनां शब्दादिभिः संयोगायत्सुखमनेऽमृतोपम परिणाम कालान्तरे विषमिव तद्राजसम् ।। १८ ॥ १क स. प... 'या प्रत्या सा सा ।

·[भ०१८ लो०३९-४६] श्रीमद्भगवद्गीता ।
यदने चानुबन्धे च सुख मोहनमात्मनः ।
निद्रालेस्यप्रमादोत्यं तत्चामसमुदाहनम् ॥ ३९ ॥
यदरेऽवसाने च मोहनकर निद्रालस्यप्रमादोत्यं तत्तामसं सुखम् ॥ ३९ ॥
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः।
सत्त्वं मंडविजैर्मुक्तं यदेभिः स्याधिभिर्गुणैः ॥ ४० ॥
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिव्यन्तरिक्ष देवेषु देवरिन्द्रादिमिरुपलक्षिते स्वर्ग वा ।
सावं वस्तु । एभिः प्रकृतिनैर्गुणैः सत्वरजस्तमोभिर्विना यत्स्यात्सर्वं सत्त्वं वस्तुनानं
सत्त्वरजस्तमोगुणमयमेवेत्यर्थः ॥ १० ॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावपभवैर्गुणैः ।। ४१॥
ब्राह्मणश्च क्षत्रियश्च विट् च ब्राह्मणक्षत्रियविशस्तेषां शुद्राणां च कर्माणि कर्तव्यानि
पविभक्कानि । स्वभावो वक्तव्यं (वोऽव्यक्त) पकृतिस्तद्भवः सत्त्वरजस्तमोभिर्गुणैः॥११॥
"शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेन च ।
ज्ञान विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ।। ४२ ॥
तपः स्वधर्मवृत्तिः । शौचं शुर्भावः । शान्तिः क्षमा । आवमनोर्भावः । ज्ञान-
मात्मप्रमोघः । विज्ञानममत्वा(मास्तिक्षमागमा)दिपदार्यप्वस्तित्वबुद्धिः । ब्रह्मकर्म
मामणस्येदं स्वभावनं प्रकृतिमवम् ॥ ४२ ॥
शौर्य जो धृतिर्दाक्ष्य युदे चाप्यपलापनम् ।
दानमीश्वरभावश्च मात्र कर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ॥
शौर्य मरणनिर्भयत्वम् । तेनः प्रतापः । धृतिर्यम् । दाक्ष्पं निपुणता । अपलायन
शपूणामभिमुखावस्थानम् । दानं हिरण्यादेः पात्रे समर्पणम् । क्षत्रियस्येदं क्षात्रम् ।
स्वभावनं प्रकृतिमम् ॥ ४३ ॥
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्य वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ।। ४४ ॥
गवा रक्षा रक्षणं गौरक्ष्यम् । वणिक् क्रयविक्री तस्य भावो वाणिज्यम् । एतद्वेश्यस्य
स्वमावनम् ॥ ४४ ॥
स्वे स्व कर्मण्यभिरतः संसिदि कभते नरः।
स्वफर्भनिरतः सिदि यथा विन्दति तच्छृणु ।। ४५ ॥
स्वकीय कर्मण्यभिरतः सिदि यया विन्दति तच्छृणु ॥ ४५ ॥
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा मभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः ॥ ४६ ॥

·१४० हनुमदिरचितपैशाचभाष्यसहिता- [अ०१८लो०४७-५०) यतो यस्मात्मवृत्तिरुत्पतिर्मतानां पृषिव्यादीनाम् । येन सर्वमिदं ततं व्यापम् । आत्मीयेन कर्मणा तमीश्वरमभ्यर्याऽऽराध्य सिद्धि मोक्ष विन्दति लमते । मानवो मनुष्यः ॥ ४६॥ श्रेयास्वधर्मो विगुमः परधर्मात्त्मठिनात् ।, स्वभावनियतं कर्म अपनाऽऽमोवि किल्विषम् ॥ १७॥ श्रेयाशस्यतरः । विगुणो गुणरदिवः । शोमन समग्रपनुष्ठितो यस्तस्मात्परधर्मा.. स्वधर्मो विगुणोऽपि श्रेयान् । स्वमावनिया में कुर्वन्नाऽऽप्नोति किल्मि पापम् । तस्य दोपाय न भवति । विपनातस्य अमेः सहनं विपं न मरणाय भवति ॥ ७ ॥ किंचान्यत्-- सहलं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सरिम्भा हि दोषेण भूमेनामिरियाऽऽ: ॥ ४८ ॥ आरपन्त इत्यारम्मा सर्वारम्भा सर्वाणि कर्माणि हि यस्मात्रिगुणत्वादोषेणाss- वृता धूमदोपेणामिरिवाऽऽभूताः । तस्मात्सदोषमपि स्वधर्म त्यक्त्वा परधर्मानुधानेऽपि सस्यानुष्ठीयमानस्य तामस होपयुक्तत्वाद्दौपान्न मुच्यते ।। ४८ ॥ असक्तपुंदिः सर्वत्र जितात्मा घिगवस्पृहः । नैष्कासिद्धि परमा संन्यासेनाधिगच्छति ॥ ४९ ॥ इदं नष्टं चेन्नोऽहमिति सक्का निषण्णा बुद्धिर्यस्य नास्ति सोऽसक्तबुद्धिः। सर्वत्र फर्ममु तत्फलेषु पुत्रमित्रकलादिपु चासक्तबुद्धिः । निर्गतानि कर्माणि यस्मा- न्मापामारीच्युदकन्भर्षनगरद्विचन्द्रदिङ्मोहादिषु गुरबुद्धमुक्तस्वमावपरमात्मस्वरूप- लामात्मा निकर्मा । सस्य मावो नेप्कर्म्यम् । तस्य निष्क्रियात्मस्वरूपावस्थानलक्षणस्य सिदि निष्पति परमा प्रकृष्ट पुत्रमित्रकलपादिवाोम्यः । तथा च श्रुतिः- मामानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः ।. किमिच्याकस्य कामाय शरीरमनुमंज्वरेत् ॥ इति । आत्मलामान परं विद्यते' इति स्मृतिः । अतस्ता सिद्धि सन्यासेनाधि गति । १९ ॥ सिद्धि प्राप्तो यया ब्रह्म तपासोति नियोष मे। समासेनेव फौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्प या परा ॥ ५० ॥ यथा सिनि मासो ब्रह्म नैष्कर्ममानोति तथा निबोघागच्छ । मे ममेवरस्य मतं समासनव मक्षेपेणेव त्या निष्ठा स्थितिञ्जनस्य या परा प्रकृष्टा तां निनोधेत्यर्थः॥५०॥ . १५. म स्वभावसिरिम दु'। २ फ. प. 'रम'।

·। 3 [अ० १८ लो०९१-५५] श्रीमद्भगवद्गीता । बुद्धया विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च । शब्दादीविषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ५१ ॥ बुद्धयाऽध्यवसायास्मिकया विशुद्ध या सात्विरया युको धृत्या धैर्येण तया प विशुद्धयाऽऽत्मानं कार्यकारणसंघात नियम्य स्थापयिस्या शब्दादीविषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषो व्युदस्य चापनीय ॥ ११ ॥ विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाकायमानसः। ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाभितः ॥ ५२ ।। विविकं योगविरोधिवस्त्वनाधिष्ठितं स्थानं तत्सवितुं शीकं यस्य स विषिक्तसेवी रघु हितं मितं पथ्यमशितुं शीलं यस्य स लवासी । स्यानयोगपरो नित्यम् । ध्यान चित्तस्यैकाग्रता योगस्तस्याऽऽत्मनि स्थापनं ध्यानं च योगश्च ध्यानयोगौ [ती) परं (प) निष्ठा यस्य स ध्यानयोगपरः । नित्यं सर्वकालम् । वैराग्यं विगतो रागो यस्मादसौ विरागोऽस्य मावो वैराग्यं समुपाश्रितो रागहेपधियुक इत्यर्थः । ५२ ॥ अहंकारं वळं दर्प कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥ देहादिप्वात्मबुद्धिरहंकारः । बलं सामथ्र्य कामरागसंयुक्तं नेतरदेहादिसामर्थ्यम् । तस्य स्वामाविकत्वेन त्यक्तुमशक्यत्वात् । ततः केवलशब्दयुक्ततापनादि बलशब्देनोच्यते । दों हर्षः । कामो रागः । क्रोधो द्वेषः । परिग्रहो ममेदमित्यर्थानां वशीकरणम् । एतदहंकारादि विमुच्य निर्ममः शरीरस्थितिसाधनेऽपि वस्तुनि ममत्वबुद्धिरहितोऽत एव शान्त उपरतान्तःकरणो ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्युक्तम् ॥ १३ ॥ इदानी ब्रह्मभूतस्य रक्षणमुच्यते- ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न कासति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ ५४ ॥ ब्रह्मैव भूतो ब्रह्ममूतः । पसन्न स्वच्छ आत्मा यस्य र प्रसन्नात्मा । रागद्वेषाम्या मनाकृष्यमाणहृदय इत्यर्थः । न शोचति न काक्षति । समः सर्वेषु भूतेषु प्राणिषु । एकमेव परमात्मानमात्मत्वेनावस्थितं पश्यन्स एवंभूतो तद्भक्तिमीश्वरमति मननं तादात्म्यं परामुत्कृष्टां लमत इत्यर्थः ।। १४ ॥ इदानी ब्रह्मस्वरूपावगती प्रत्यासन्न कारणमाह- भक्त्या मामभिजानावि यावान्यथास्मि तत्त्वतः । ततो मा तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ५५ ॥ भक्त्या मननेन मां सर्वेश्वरमभिजानात्यवगच्छति । यावानहमुपाधिकृतमिन्नप्रपञ्च- स्वरूपेण यधारभीत्यवादसमस्तोपाधिस्वरूपेणेति च तत्त्वतः परमार्थतः । एवं ततो मां .

·११२ हनुमद्विरचिवपैशाचभाष्यसहिना--- [सं०१८लो०५१-१४)
तत्त्वतो ज्ञात्वा तदनन्तरं विशते प्रविशति । ब्रह्मैव सर्व प्रतिपद्यत इत्यर्थः । चतु-
याध्याय उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव भे मतमित्युकत्वात् ।। ५५ ।।.
सर्वकांण्यपि सदा कुर्वाणो मद्यपाश्रयः ।
मत्ससादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ ।।
सर्वकर्माणि सर्वाणि कर्माणि प्रतिषिद्धान्यपि सदा कुर्वाणोऽहमात्मा व्यपाश्रयो
यस्य स मद्यपाश्रयः । ईश्वरमेव हं शरणं प्रपन्नः स एव मम योगक्षेमनिर्वाहक इत्य.
भिनिवेशवानित्यर्थः । मत्प्रसादावाप्नोति शाश्वतं पदमनादिमव्ययमनन्तं विष्णोः
प्राप्नोतीत्यर्थः ।। ५६ ॥
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
युद्धियोगमुपाश्रित्य पञ्चित्तः सततं भव ॥ ५७ ॥
सर्वलोकाध्यक्ष: सकलकर्मफल मोक्का वासुदेवो मे शरणामित्पनेन सर्वकर्माणि ममेध-
रस्थाऽराधनमिति मयि संन्यस्य समर्थ मत्परोऽहं वामदेवः पर, प्रधानं यस्याप्ती
मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्योतया बुद्ध्या योगमाश्रित्य प्राप्य मयीश्वरे चित्तं यस्य
समचित्तः सततं सकालं भव जायस्व ॥१७॥
माचेचः सर्वदुर्गाणि मत्मसादाचरिष्यसि ।
अथ चेत्तमहंकारान्न श्रोष्यसि विनक्ष्यसि ।। ५८॥
सर्वदुर्गाणि सर्वाणि दुःखानि मत्प्रसादान्मम प्रप्तादात्तरिष्यति । अप स्वमहंकारा-
दहमेव सर्वशास्त्रविदिति बुद्ध्या न श्रोप्यासि चेन्नाऽऽकर्णयसि चेद्विनयासि विनाश
गमिष्यति ।। ५८॥
पदहकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
विध्यप व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्षपति ।। ५९ ॥
यदहंकारमानित्य मचनमवज्ञायाहमेव सर्पशावविदिति मत्वा न योत्स्य - इति
.मन्यसे मिध्येष पवसायस्ते प्रकृतिस्त्वा नियोदयति तवैप निश्चयो मिथ्या वितपी-
भूतो यतः प्रकृतिः स्वमावस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ५९ ॥
स्वभावजेन फौन्तेय निवद्धः स्वेन फर्मणा।
फ नेच्छसि यन्मोहात्करिष्पस्पशोऽपि वन ॥ ६॥
स्वभावजेन स्वभावसिद्धन निबद्धो नियोगतो बद्धः सन्स्वनाऽऽत्मीयेन कर्मणा
क्रिपया कर्तु निर्वतयितुं नेच्छामि त्वं यत्स्वमावसिद्ध कर्म ॥१०॥
ईश्वर सर्वभूताना हृदेशेऽर्जुन तिति ।
भ्रामयासर्वभूतानि यत्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥

·[M०१लो०१२-१७]
श्रीमद्भगवद्गीता।
१४३
ईश्वरो वासुदेवः सर्वभूतानां सर्वप्राणिनां हृदेशे हृदयपुण्डरीके । अर्जुन शुक्लं निर्म-
लमन्तःकरणं यस्य सोऽपि तत्सबन्नादर्जुनः । हेऽर्जुन तिष्ठति संनिघत्ते । यथा कश्चि
स्कुशलो दारुचायन्नारूढान्भ्रामयत्येवं सर्वप्राणिनोऽहं शयानोऽहमासीनोऽहं
स्थितोऽहं नातोऽहं क्षीणोऽहमित्येवंपत्ययः शरीराख्यं यन्त्रमारूढानि नामय-
स्तिष्ठतीति विमकृष्टेन संबन्धः ॥११॥
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्मसादात्परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ६२ ।।
तमेव शरणं सक्लदु.खनिवारणमाश्रयं गच्छ मनस्व । सर्वभावेन सं. संकल्पैरयं
मम चास्ति स्वाम्ययं मम पोपकोऽयमेवाऽऽचार्य इत्येवमादिमिः तत्मसादात्तस्य शर-
णागतवत्सलस्यानुग्रहात्पर प्रकृष्टा शान्तिमुपरतिमधिगम्य स्थान वैष्णवं प्राप्स्यसि
गमिष्यसि । शाश्वतं नित्यम् ।। ६२ ।।
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेपेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥
इतीत्थं ते तव ज्ञानं ब्रह्मसंबोधलक्षणमाख्यातं कथितम् । गुह्यतरं रहस्यतरं वि.
मृश्य विचार्यंतदशेपेण साकल्येन यथेच्छति तथा कुरु ॥ ११॥
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽमि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि से हितम् ॥ ६४ ।।
सर्वगुह्यतमं सर्वरहस्यतमं भूय. पुनरपि शृणु मे परमं वचः । ततस्तस्मात् । हितं
कुशलम् ॥१४॥
मन्मना भव मद्भक्तो मधाजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते मतिजाने मियोऽसि मे ॥६५॥
मन्मना मद्तमनाः । मद्याजी मत्पूजकः । मामीधरं सकलगुरुं नमस्कुरु । तत्फल-
माह-मामेव वासुदेवाख्यं परमेश्वरमेष्यति । प्रतिमान उपदिशामि ॥१५॥
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि पा शुचः ।। ६६ ॥
सर्वधर्माश्रुतिस्मृत्याचारसिद्वान्परित्यज्य मा न रायणाख्यमाश्रयं बन गच्छ ।
अहं पुनः संज्ञ. सर्वशक्तिर्वासुदेवस्त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि । मा शुचो मा
शोकं काः ॥ १६॥
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूपवे वान्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७ ॥

·हनुमंदिराचनपैशाचमाध्यमादेवा [अ०१८-लो०६८-७३]
इदं शास्त्रं तव हिताय मोक्तं संसारविच्छितये । न विद्यते तपः स्वधर्मवृत्तिल-
क्षणं यस्यासावतपरकस्तस्मै । न विद्यते मयि मक्तिर्मनन सेवा यस्यासावमकस्तस्मे ।
कदाचन कदाचिदपि । न चाशुश्रूपवे यो गुरोरशुश्रूपुस्तस्मै । न च मामीश्वरं सर्वपा-
णिसुहृदं योऽम्यसूयति द्वेष्टि । इदं शास्त्रं त्वयाऽतपस्कायाशिष्याय न वाच्यं तपेश्व-
रेऽमत्ताय न वाच्यं मां यो द्वेष्टि तस्मै न वाच्यम् ॥ १७ ॥
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिघास्यति ।
भक्ति माये परां कृत्वा मामवेष्यत्यसंशयः ॥ ६८ ।।
य इदमावयोः संवादरूपं परममुत्कृष्टं श्रेयःसाधनत्वारोप्यं मद्भक्केषु मयि परमे.
श्वरे मक्तिमत्स्वमिधास्यति वक्ष्यति । मयि परमेश्वरे पर मक्ति कृत्वा विधाय । तस्येदै
फलमुच्यते-मामवेप्यत्यसंशयः ॥ १८ ॥
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥
न च तस्माच्छात्रसंप्रदायकृतो मनुष्येषु मध्ये कधिन्मे प्रियकृत्तमोऽतिशयेन
प्रियकृत् । अन्यो नास्तीति प्रकृतेन संबन्धः । न च भविता तस्मादन्यः प्रियतरो
मुवि भूमौ ॥ १९ ॥
अध्येष्यते च य इपंप संचादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन नाइमिष्टः स्पामिति मे मतिः ॥ ७० ॥ .
अध्येष्यते पठिप्यति । य इममावयोः संवाद धन्य धर्मादनपेतम् । तेन पाठकेन ज्ञान-
पनि दम्पनयोपांशुयज्ञे म्यः फले. सहस्रगुणेभ्यो विशिष्टतमेनाहमिष्टः पूर्मितः स्या
भवेयमिति मे मतिर्निश्चयः ॥ ७० ॥
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।
सोऽपि मुक्तः शुमाल्लोकान्माप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।। ७१ ।।
श्रद्धावान्कर्मणां श्रद्धा विद्यते यस्यासौ श्रद्धावान् । अनसूयोऽसूयारहितोऽध्येतार ।
शृणुयादपि किं पुनरर्थस्य प्रतिपत्तौ । सोऽपि श्रोता मुक्तो निर्गतोऽस्माच्छरीराप्रत्ये.
त्यर्थः । शुभा-पुण्यालोकान्प्राप्नुयात्पुण्यवर्मणाम् । तेषां लोकानिति संवन्धः ॥११॥
कचिदेतच्छु पार्थ स्वयकांग्रेण चैतसा ।
फञ्चिदज्ञानगंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥ ७२ ॥
कचिदिति पन्ने । ययोक्तं श्रुतमिति संवन्धः । अज्ञानमनिधयस्तन्निमित्तः संशयः
संमोहः स कषिरमना ॥ ७२ ॥

·[१०१८-लो०७३-७८] श्रीमद्भगवद्गीता। १४.५ एवं पृष्टो भगवताऽर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच- नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्या त्वत्प्रसादान्मयाऽध्युत । स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव ॥ ७३ ॥ नष्टो मोह इति । नष्टो मोहो नयः संशयो यः पूर्वमासीद्गुरुपुत्रमित्रादयो हन्त. व्या आहोस्विन्न. हन्तव्या इति । स्मृतिलब्धा स्मृतिः सम्यग्ज्ञानं सा च प्राप्ता । त्वत्प्र- सादात्तव प्रसादमाश्रित्य तेन मया । अच्युत स्वरूपात्कथमपि न च्यवन इत्युक्त- म् । स्थितोऽस्म्युत्थितोऽस्मि । करिष्ये वचनमाज्ञाम् ॥ ७३ ॥ संजय उवाच- इत्यई वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संवादमिममीपमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ७४ । इमं यथोक्तम् ।। ७४ ॥ व्यासपसादाच्छूतवानेनगुामहं परम् । योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५ ॥ ध्यासी भगवान् कृष्णद्वैपायनः। परं प्रकृष्टं परमात्मविषयत्वात् । योगं सम्यग्ज्ञानम् । योगेश्वरायोगा योगिनस्तेपामाश्चरात् । साक्षात्प्रत्यक्ष कषयतः स्वयं स्वमुखेन ॥७॥ राजन्संमृत्य संस्मृत्व संवादमिममद्भुतम् । फेशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहमहुः ।। ७६ ।। संरमृत्य पुण्यं पापहारं हृप्यामि च तुष्यामि च मुहुर्मुहुर्भूयो भूयः ।। ७६ ॥ कच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यतं हरेः । विस्मयों में महाराजन्हप्यामि च पुनः पुनः ।। ७७ ॥ तध रूपं विग्रहमत्यद्भुतम् । हरेर्नारायणस्य । विस्मयः कुतूहलम् ॥ ७७ ॥ यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पायों धनुर्धरः । तत्र श्रीविजयो भूति(वा नीतिर्मतिर्मम ॥ इति ॥ ७८ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्यां संहितायां वैयासक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतामुपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसं- पादे मोक्षसंन्यासयोगो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ । १ क. स. प. इ. उपतोऽ!

·हमपहिरचितपैशांचभाप्यसहिदा श्रीमद्भगवहीवा। किंबहुना यत्र यरिमन्नो योगधरः कृष्णः स्थितः । यत्र पार्यों धनुर उपत- गाण्डीवः । तत्र तस्मिन्पसे । श्रीदेवता विनयो । विजयः शश्रृंगां घर्षणम् । भूतिरेश्वर्यम् । नीतिर्मयः प्रज्ञा जयप्साधिका । इतीत्थं मतिर्निश्चयः । इतिकरणं गीताशास्त्रपरिसमाप्त्यर्थम् ॐ ॥ ७८ ॥ इति श्रीमदनमद्विरचिते पैशाचमायनामके श्रीमद्भगवद्गीताब्याख्यानेऽ.. टादशोऽध्यायः ॥ १८॥ । (आदितः श्लोकानां समथ्याः-७.. समानेयं श्रीमदभुमद्विरचितपैशाचभाष्यनामकपा. रख्यानसमेता श्रीमद्भगवद्गीता । * एतद क पुस्तके-- भाय भगवद्गीलयाः पिशवेन विनिर्मितम् । भारममः प्रकृति प्राप्तुं विश्वनाथेन लेसितम् ॥ इत्यधिकम् । ११. रा. ग... 'यार्थो वि' । SHARA S.N......... BHAVAN LIBRARI 6