·ल
उतमः
-~-आत्मजाये वैजयन्त्यै-
मधुरं भापते सा गायति ललितं
विलसति सफलचाहकलामु मंजुचारिणी कन्या या ।
मधुरं भाति में सुनाधरहसितं
किमिय हि मधुमयं न लनामु मंजरीचा धन्यायाः ।।

·"कवयः कालिदासाद्याः
कवयो वयमप्यमी।
पर्वते परमाणौ च
पदार्थत्वं प्रतिष्ठितम् ॥”
-शार्गधरः

·FOREWORD An apology is perhaps needed for presenting a life of Kalidasa and that in Sanskrit. I most confess at once tbat this booklet makes no pretence of being & bistory or biography.-- or even a historical drama, but a drama baged on pure imagination in respect of events in the poet's life. As regards, however, the poems and plays attributed to Kalidāsa, the present work does attempt to give a correct picture in the light of the researches of modern scholars, both Indian and Western. Even if I were equipped for the task, I would not, hotrever, Beek to add another dissertation on the subject, since my objective is simply to give the readers and possible audience an idea of the great literary merits of Kālidāsa, in whom Sanskrit literature of the belles lettres type reached its culmination. Even six months ago I had never dreamt that some day I would have the temperity to produce a Sanskrit drama, or any other work in Sanskrit for the matter of that. But about four months back I witnessed the performance, on the Calcutta stage, of a Sanskrit drama on Kalidāsa-"the cuckoo among the clan of poets". It was an enjoyable play, full of witty dialogues as well as pretty songs exquisitely sung. None the less, I left the theatre ball with the disquieting thought that, instead of giving even an inkling of the poetic merits of ancient India's greatest poet and dramatist, i'ne play was essentially the 'ite of & simpleton, who, after displaying umpteen feats of superlative tomloolery, received & boon from the goddess of learning to became & prince of savants. This is no doubt true to the time. vorn tradition, but I heartily agree with those who declare that the various legends are apocryphal and that the man who ·(viii) was thorougbly versed in grammar, obetoric, prosody, astronomy, geography, Scriptural literature 85 well as philosophy could not have become learned overnight due to a semi-miracle. Hence my romantic drama begins where, in a senge, that idyllic play ends and I have also spurned similar other myths clustering round our poet's name, Mine is a purely imaginative work, based no doubt on the probabilities in the sphere, but bow far I have succeeded in fulfilling that objective, it is for the connoisseurs to judge. As my main purpose 18 to convey an idea of Kalidāsa's literary virtues, I have drawn rather beavily on his writings ; the selection of the passageg hag not, however, been decided solely on considerations of merit but with an eye to their dramatic interest in the structure of the plot. The time gaps between the production of the different works of Kalidzga may be regarded as incredibly brief, but here also the dramatic "unities" rendered this imperative. It should also be noted that when a man of genius embarks on his creative venture, the time taken may well appear too short if judged according to normal standards. Youth, too, is usually the most pregnant period in this respect, but I lay claim to no conclusive thesis bere. My work had to be in Sanskrit in order to introduce the original extracts in a natural manner. I bare used recognised metres in about half of my verses, but found it necessary to invent net ones wherever my thought could not be expressed through the former without Procrastean distortion After all, if Sanskrit is to continue to play its մգկգ oar cultural life, there boud to be occasions for resorting to new metres and it would be no sacrilege to urge that our accredited prosod ista bave not said the last word on the subject. As Kalidasa himself pointed out : "Not all that is old is therefore &crosanct and nothing aboula be condemned merely for its novelty." Again, it is for the elite to judge if I have attained any measure of success in this field. If any histrionio group want to stage the play, they may safely omit most of the verses except those in Act II. role 10 are ·(11 Since I am no Sanskrit pundit, there will doubtless be a plethora of errors-peological and otherwise-in my work, but I had neither the time nor tbe opportunity to submit the manuscript to any anthority before eending it to the prese. I would therefore beg of the scholars, who may do me the honour of going through these pages, to send me their views kindly so that the defects can be remedied in any possible future edition. All suggestions for correction and improvement will be gratefully acknowledged. My official preoccupation 29 Chairman of all the three State Transport undertakings of West Bengal Government left me little time for doing proper justice to proof-reading. The authorities and workers of the Arunima Printing Works gave me unstinted assistance and I am largely responsible for the printer's deyil ... My daughter Baijayanti had done all the decorations for the book, hardly a month before her B.A. (Hons.) fipal examination. I bope no ankind critic will pass a total verdict on the work such as-"wbat nice designs !" My young friend, Shri Syamapada Bhattacharya, has acted as the good Samaritan by undertaking the publication of the volume, and his zealous interest deserves special mention. Several friends who bad seen part of the manuscript encouraged me to publish the work. I received indifference and even active hostility from an unexpected quarter, but that only whetted my keennesg to make the work see the light of day. I shall consider my labours amply retarded it the learned think that I have achieved & modicum of success in portraying the poetic brilliance of the hero of my drama. . Transport House 45, Ganesh Avenue, Calcutts-13 Bre Phatthels

·No text on this page.

·निवेदनमा - कविकालिदासनामधेयं नाटकमिदं मासत्रयेग रचितं सविनयं समय॑ते मया काव्यकोविदकराम्भोजेपु। विपयेऽस्मिन वाचनानि मे मूत्रधारमुखादेव ज्ञातव्यानि प्रस्तावनायाम् । परिहार्याद वागाडम्यराद् विभमि नितराम् । अतः संक्षेपतो विपयान्तरमेव उदिश्य किंचिद् अवीमि । कालिदासस्य संस्कृतसाहित्यदिकपालस्य लोकोत्तरप्रतिभाया वर्णनमेव मुख्याभिप्रायो मम। तस्य कृते कवीन्द्रग्रन्थनिचयान् पंचविंशतिः श्लोका उद्धृताः। प्रायेण श्रेष्ठाः स्तवका एव निर्वाचिता मया। परन्तु नाटकवस्तु- प्रसङ्गान् कतिपया नातिरुचिराः कविताश्च गृहीताः। प्रकर्पविषये च नूनमस्ति मतभेदस्य महानयकाराः। भिन्नमचि हि लोक इति कालिदासेनैव सम्यग् उदाहनम्। तत् क्षन्तव्यं मे निर्वाचनम्बलनं मुधीभिः । मद्रचिताश्च सन्ति सपादशताधिकाः शोकाः। यत्र यत्र प्राचीनानि सावलीलानि वृत्तानि योग्यतम्यानि प्रतिभानानि तान्येव तत्र तत्र मयाव- लम्बिनानि । अपि तु स्वचिन्ताविकारपरिहारार्थम् अन्यत्र नवानि छन्दासि कतिचिद् आश्रितानि तेपां नामकरणं च विहितं मया मनात साध्यसेन तथाऽसाटोपम्। तत्प्रयोजनस्य सार्थकतायाश्च विचारो विदग्धजनैख करणीयः प्रश्रयापराङ्मुखैः। मम प्रयासो न कृतनामोघ इति विवेचन म्याच्चेद् भवयं कृतार्थम्मन्यः ·नाटकस्यालंकरणं साधितं महित्रा वैजयन्त्या। स्नातकपरीक्षार्थिन्यपि सा सयन्त्रमेव स्वनियोगमकरोन् । बन्धवश्च मह्यं भूयिष्ठम् उत्साहमयच्छन् । कस्माञ्चित् स्थानाद् वाधा च प्रामा परन्तु सा प्रागोयन्मे दृढसंकल्पम् अचिलम्बितेन प्रन्थम्य प्रकाशनार्थम् । न जाने मम हकारिता किमु प्रशंम्या किमुत निन्दनीया। सदसद्वाक्तिहेतवः सन्त एव अत्र प्रमागम् । संस्कृतपुस्तकमाण्डारम्य परिचालको विद्योत्साही श्रीश्यामापदभट्टाचार्य- स्तरुणोऽपि दक्षताया रुचिशौचस्य च हेतो. प्रवीणतामेव गतः । ग्रन्थप्रकाशभारं सानन्दं गृहीत्वा तत्रभवान् प्रीतिपाशेन मां बवान् । धन्यवादेन नेच्छामि मसौमनसं लघुता नेतुम् । सत्साहित्यभाण्डारं प्रभूतामृद्धिं लभताम् उत्तरोत्तराम इति नियतं कामये । अरुणिमामुद्रायन्त्रालयम्य आधिकारिकाः कर्मचारिणश्च महतव यत्नेन मुद्रणं कृतवन्तः। ग्रन्थोऽयं यदि विवुवेभ्यो रोचते तत् सर्वेपामायासः सफलता याम्यति । अलमतिविन्तारण । सुगन्धवपी यदि कांक्ष्यते स्त्रवो मुदं प्रयच्छन्न तु नाट्यकोरकम् । अथार्य मिश्रा श्चपले सहिष्णवो नवप्रसूनं स्मयते रमात्मकम् ॥ इति- कलिकानायाम् विनीतस्य आपाढस्य प्रथमदिवसे १३७५ वंगाब्दम्य ग्रन्थकारस्य

·맹
की मांगलिक
विद्यावत्तोपणार्थ करपुटकलितं कालिदासाख्यनाट्य
गृहोतेदं ममाव्यं कविरसिकजनैः प्रीतिसिक्तैरवश्यम् ।
तन्मालंचात् सुरम्याञ्चितकुमुमचयः सूत्रबद्वा लगेपा
गंगामावर्चनायां सलिलमपि यथा गांगमेवार्पणीयम् ।।

·atooto कुशीलवा पुरुपाः महाकविः उज्जयिनीराजा .... अष्ट रत्नानि कालिदासः विक्रमादित्यः धन्वन्तरिः क्षपणका अमरसिंहः शंकु वेतालभट्टः घटकपरः वराहमिहिरः वरमचिः मन्दारका वीरसेनः कार्तिक गणेश फाल्गुनी वामवः विदूपक सेनापतिः ... नागरिकाः दौवारिका, वन्दिनः, कंचुकी । रमण्यः .... .... .... मंजुभापिणी कस्तुरिका पुष्पिनामा सानुमती विक्रमदुहिता राजकन्यासखी मालिनी गिरिचाला .... .... ....

·बछमाराठी महावित
SNEKपनायादिनामापते देविका
विरमा मतपरिगन
उत्पनरविय सेमी

·मुद्राराक्षसप्रमादाः पत्रांक अशुद्धरूपम् शुद्धरूपम् १ तच्चरिताश्रयः न्यायरश्मिना २ ८ या शङ्का आयताक्ष्या २० तचरिताश्रयो न्यायरश्मिणा वाऽशङ्का आयताक्ष्याः ॥२२॥ दर्यति महाराजेण कारितम मेघदूतमाहये प्रदयसि चन्द्रदीनं ""मण्डणं काव्यवीजानि श्रतम् ॥२२॥ दर्शयति महाराजेन कारितम् मेघदूतमाह्वये प्रदर्शयसि चन्द्रहीनं ""मण्डनं काव्यबीजानि श्रुतम् १०८

·ta
प्रथमो
प्रस्तावना
भारतभारतीवरात्मजो यो मनीषी हन विकीर्यते
नाटककाव्यपुष्पकानने रीति नित्यं यश्च पिकोत्तमः।
तं कविकालिदासमादितो ध्यायता मुग्वेन समय॑ते
तचरितात्रयो कथांजलिः कोविदः प्रेम्णा च स गृह्यताम् ।।२।।
( नान्द्यन्ते) सूत्रधारः।-चन्दे समागनं मुधीवृन्दम् । अलमतिभापितेन ।
(नेपथ्याभिगुखम् अवलोक्य) भद्र, नेपथ्यविधाने सम्पन्ने सति
आगम्यताम् अन्न।
(प्रविश्य) नटी। इयमहम् आगतांजसा। आदिशतु वशंवदाम् ।
सूत्रधारः।-अवहिता भव । अद्य पलु विद्वन्जनसमीपं साहित्यमूरीत्युपा-
चिकन वीरेन्द्रकुमारभट्टाचार्येण विरचितं कविकालिदासनामकम्
अपूर्व नाटकम् अस्थाप्यते।

·ततिकालिदासमः नटी। अम्यताम् अयं प्रभः। कथम् अपूर्वमिति वाच्यते ? श्रुतं मया यद् अन्यान्यपि कालिदासचरितानि केन केनचिद् रचितानि तथाभिनीतानि च भारतवर्षम्य नानास्थानेषु। सूत्रधारः।-युक्तमुक्तं भवत्या । परन्तु तानि नाम महामूर्खस्य कालिदासस्य सरस्वनीवरेग कवित्वलामं वर्णयन्ति न तु कविकालिदासस्य जीवन- काहिनी प्रभातरलं ज्योति वां। तन्मनाक प्रभेदो वर्तते । नटी। अहो मन्दभाग्यम् अस्माकं यन् महाकवेरितिहाससम्मतं जीवन- चरितं नास्ति एकमपि। सूत्रधारः।-अतो नवीनकविना स्वकपोलकल्पितं जीवनालेख्यम् अंकितम् । परन्तु तेन किंवदन्तीः परिहाय सम्भाव्यतैव समानिता। तत् स उपहास्यता गच्छेदिति मे शंका । नटी। एप खलु प्रश्रयपात्रं स्यान् न तु कदापि उपहाजास्पदम् । सूत्रधारः। अथ किम् । आर्ये, कथयामि ते भूतार्थम् । कल्पनैव क्षमा स्रष्टुं याथार्थ्यरिक्तनाटकम् । स्वैरिणीव तु ता भ्रंश्या संयम्या न्यायरश्मिणा ।। तदेतत् कविकल्पितम् आख्यानं तथ्यमूळे न्यायग्राह्य येति विद्वद्भिरेव विचारगीयम् । भवतु, तावत् त्वया मनोहरं किमपि संगीतं रसिक- संउदे उपहार्यताम्। नटी ।--कं नु विषयम् अवलम्व्य गास्यामि ? सूत्रधारः। -विक्रमपुरी श्रीविशालां मिशालामेव आश्रित्य गीयताम् । २ ·प्रथमोरच्या नही। तथा करोमि। (गायति)- विन्ध्यपादादवतीर्गा स्वच्छतोयोपलकीणों नृत्यरभसेन याति नर्मदाख्या निरिणी। उत्तराशास्थितदेशो मालवानां शिखिवेशः स्कन्दपुरमेव तत्य राजधानी चोन्नयिनी ॥ हर्यमालाविनन्दिता रम्यकुंजरनिन्दिता नित्यसुखप्रदा यथा कामधेनुका नन्दिनी । तत्र सर्वा वरांगना पंचवक्त्रश्रितांगना का क्रियते हि भीरुगा पुप्पधन्वना वन्दिनी ॥३।। सूत्रधारः। अतीव मनोरमंसंगीतमिदम् । अगायश्चत्वं पिशुद्धताललयाभ्याम् । परन्तु विशालायाः पौरांगनाः पति निक्षिमा अतनोः पंचशरा मोधीकृता इत्यत्र अस्ति क्षीगोऽपि संशयावकाशः। नटी।-(सलनम् ) यास्याम्यहं तावत्। अमिनयोपचारागां सम्यगायोजन पर्यवेक्षणीयम्। [निष्क्रान्ता] सूत्रधारः।-(विहस्य ) रंगमंचेऽपि नटीमुख्याया ब्रीडा नितराम् उपभोग्या । (नेपथ्यं पर्यवेक्ष्य) मन्ये आगच्छत्यत्रैव मन्दं मन्दं जीर्णवरु-परिहितः कश्चिद् ब्राह्मण- युवक इति !- लक्ष्यते विप्रयूनहि मेधा नूनममानुपी । ललाटस्तस्य दीप्तश्च ज्वलदचिदिनेशवत् ।। ३ ·18न्ततिकालिदेसिन परन्तु चिन्तामोऽयं प्रतिभाति मे | तन्न भवामि तस्य विनाकारणम् । यावदह सन्निहितं वैमुकुंजान्तरालम् आश्रयामि। (संसद प्रति )-- नवीननाट्य रचितं कविनाऽशलकर्मणा कुशीलबराकुशलै रद्याभिनीयते । नु ज्ञास्ये यदिदं कुरुते हृदयरंजनं सुधीजनेभ्यो यदिवा दिष्ट्यापि रोचले ॥५॥ [प्रस्थितः] -इति प्रस्तावना -- (ततः प्रविशति चीरपरिहितः कालिदासः) कालिदासः।-भगवत्या सरस्वत्या स्वप्नादेशो मां दत्तो वन्स कालिदास, काव्यजातम् अनवयं रचयेति । काव्यं मे ध्यानं काव्यं मे पानं काव्यं च मम एकमेव शरणम् । परन्तु काव्यरचनस्य कथमवसरो लभ्यते मया ? उत्थाय हृदि लीयन्ते दरिद्राणां मनोरथा। आजन्मदारिद्रः सुनरां पीडयति मामनिशम् । “अन्नचिन्ता चमत्कारा कार कविता कुत” इति युक्तमुक्तं केनापि महाजनेन । तैलतण्डुलनेजसाभावाद् दु-सहा जाता खलु दैनन्दिनी जीवनयात्रा । (ध्यात्या) तथापि मे जागरे सुमौ च चित्तनभसि स्फुरन्ति एफैकशः कवितारूपा स्तारका स्तामसनिराकरणाय । कविमन-सरोजानि कविता रागचर्चिताः। काम तान्यर्पयिष्यामि देवताय नराय वा ॥६॥ 1 ४ ·प्रथमोरस (पादचारं करोति) युक्ताबार हि राजन्ते रसो वंच चाहता। "विनामयं न तिष्टम्ति कविता वनिता राना" ॥७॥ जयिनीराजो विक्रमाको गुणिजनानामाश्रय इति सवरेव कथ्यते । शोभन्ने च तसभायां सा रत्नानि धन्वन्तरिप्रमुखानि । तस्य चेन् नृपभानोः कृपाकिरगो मदुपरि पति यति तदहं निरुद्ध गं काव्यरचनं करिष्यामि राबिन्दियम् । भवितव्यस्य द्वाराणि खलु अनिश्चितान्यपि चिरोन्मुक्तानि । (नेपथ्याभिमुखं घटा) आगच्छ सीह कश्चन ब्राह्मगवटुः स्मिनबदनः त्वरितगतिश्च । पृच्छाम्येच राजनिताभिमुखं पन्यानम् अस्मात् । (ततः प्रविशति वररुचिनामा तम्गः) भोः विप्रकिशोर, क्व गच्छसि हष्टमानलो नर्तकपादक्षेपेग ? चररुचिः।--गच्छामि तावन् महाराजस्य विक्रमादित्यस्य रनपरिषदम् । स हि सर्वगुगाकरो गुणिनां च प्रतिपालकः। अतः पितृदेवेन आदिष्टोऽहम् -~यररचे, गजसमीपं गत्वा स्वकीयां काव्यशक्ति प्रदर्शय पारितोपिक- लाभाय इति । चनुप्माठीपु लल्यानि मया दहून्येव पारितोपिकागि । परन्तु तानि वाङ्मयान्येव न कदाच वित्तरूपाणि। अतो यामि स्थूल्यम्मुलिम्मुरद्य स्थानान्तरम्। कालिदासः। (सम्मितम्)-कालिदासोऽयं च रमते काव्यकानने ।

·कवितालिदास-ॐ
कविमुपैति काव्यात्मा निर्जनायवर्मनि ।
गन्तुकामावुभौ सयो रानपाहिनृपाश्यम् ।।८।।
अतस्त्वया सइ मिलनम् आह्लादयति मामतिशयेन !
घररूचिः।-भवानपि काव्यासिकः ? परमानन्देन त्वगं करिष्यामि ।
कालिदासः।-काव्यकुरालनां दर्शयनुं गन्तासि तत्र। तन् स्वविद्यायाः
किंचिन् निदर्शनम् अभाजनाय मे प्रयच्छ ।
वररुचिः।-सानन्दमेव । पृच्छतु भयांस्तावत् ।
कालिदासः।-(सन्निकटस्थं जीर्णवृक्षमभि अंगुलिम् स्थाप्य ) किमिदं बनते
पथिपार्च ?
वरचिः।-(सहास्यम् ) शुप्फ काष्ठं तिष्ठत्य।
कालिदासः।-साधु साधु वररुचे ! सत्यमुक्तं त्यया-
नीरस स्तम्यं पुरतो भाति ।
वररुचिः।-(विम्मितम् ) मधुरं वर्णनं महोदयस्य । महाक्यं तु रसहीनं मन्ये ।
कालिदासः।-मा विपाई गमः। गतशून्यस्य दारखण्डम्य कार्कश्यं लयेय
प्रभूतनैपुण्येन चित्रिनं वर्गलिकया ।
वररुचिः। न केवलम् आर्यस्य रचना वेदाध्यमण्डिता भवतो वाक्यशलो च
मनोरंजिका।
कालिदासः।-यरम्चे,-
६

·प्रथमोरमा । प्रकृतिसमाना यदा संयाताः परम्परं हृदयगवाक्षा स्तदा संजाता निरर्गलाः विशति मुहूतं मनः प्रेम्गश्चन्दनानिलो विग्हजचिन्ताम्बरः स्निग्याशीतलीकृतः ।।६।। घरमचिः।-राजभवने भवतः काव्यं सर्वेभ्यो रोचिप्यत इत्यत्र मे सन्देह- लेशोऽपि नास्ति। कालिदासः।-राजद्वारे त्वं मम सहायो भविष्यसि । यरमचिः।-(सस्मितम् )- परिहसनवचनमपि भगसि सखे हृदयमतिपुलकमभि मम तनुते । किमपि हसति मधुशशिकालसितं नमति ललितरमवितरकमनिराम् ॥१०॥ कालिदासः। वररुचेः शशिकलासमं रुचिरं स्मितं परमहर्पकरं मधुरागि च वचनानि नितरां रमणीयकानि। सखे,- फुलानि चित्तसरमः सुमनांसि यानि तान्येव भान्ति नियतं सखिमोहनानि । एतानि गुदमनसः खलु ते वचांसि रागेग मंजुलनया मम रोचनानि ॥११॥ ७ ·कतिकालिदेसिम- वररुचि। धन्योऽहं संजातः। परस्पर सहायकत्वेन द्वयोरप्यावयो विजयः सुकरो भवेत्। परन्तु राजसंसदि वह्वः कोविदा वर्तन्ते येपा कवित्वं सुविदितम् ईपी च भीतिप्रदा। न जाने कथं नु तेषां कार्यण्यदोपं मोधीकर्नु शक्नुयः। कालिदासः।-शंका मात्म गमो वरचे! नाहं तान् पराजेनुमिच्छामि । परन्तु कथंचिद् आवयो राजसानि स्थानलाभो भवेच्चेत् सोऽपि मां प्रीणयिष्यति । अपि च- भवन्ति ये ह्यपरपदासहिप्पयो रिपूश्च ते खलु जनयन्नि सर्वथा। न जातु तेः कथमपि लभ्यते यशो विनन्धते सनतमजातशत्रुभिः ॥१२॥ नाहं परकीति निरामर्नु कामये । अतः कुत्र मे भयं करमाचिदपि ? क्व थाऽशङ्का तव सरलचित्तस्य मानसर्यहीनस्य च ? तत् सत्वरमेव प्रयनन्य राजधानीगमनाय । पथिप्रज्ञो भूयतेऽस्मिन् देशे त्वयैव । वररुचिः।-को दायित्यति सरणि कालिदासं पथिकृतम् भवतु- जलदावृते तु सहसा तुहिनाशी पथिको वृणाति चफित्ता मृदुशंशम् । रसिमस्तथा च विगते कलहंसे नियनीयितेन रमतेऽपि कोतः ॥१३॥ कालिदासः।-(सस्मितम् ) न खलु वररुचिः पौपारावतः परन्तु मरालो मानसप्रियः। ८ ·प्रथमोपस -- चररुचिः।-(सहास्यम् ) कोत एव पथिज्ञो गहनाटव्यां तथा यथा मर्मन इव मानसव्यापारेषु मरालः। अतः पदं निधेहि राजधान्यभिमुखं, सखे गच्छाव शनैः शनैः काव्यालोचनमुम्बरौ। शिवाश्च भवेयुः पन्थानः पुण्यगन्तव संगेन" कालिदासः।-शिवकारुण्येन । सृष्टिस्थितिप्रवः भवति जगति यो ध्वंसक्रीडस्तथा यः पुष्कलां विभूति यदपि नियतं दिखस्रो राजते । वालेन्डुरम्यचूडो रजतगिरितनु गंगास्रोतोजटो गौरीपतिः कृताःस सततमयतु आता नो धूर्जटिः॥१४॥ (निष्क्रान्ती) इति प्रथमोऽङ्कः घरमचिमिलनं नाम :- ६ ·disa im 04 चिती योग्य । विक्रमः।--भोः आर्यमियाः सभापण्डिताः! देदीप्यन्ते ममात्र संसदि सा- रत्नानि परमभास्वाणि। त्रीणि पुनः रत्नानि चेद् आगच्छेयु स्तन दशदिशां प्रतीकानि पूर्गीभवेयुः । न जाने कदा मे वाजापूरणं भवेत् । वराहमिहिरः।-महाराज, भवता नवरत्नानि प्रातत्यानीति प्रतिभाति मे। परन्तु विक्रमाः स्वयमेव पेशलनमं रत्नम् । नव ग्रहा इव नव रत्नानि भास्यन्ति सभाव्योममण्डले प्रदक्षिणं च करिष्यन्ति महादित्यं नित्यमेव। विक्रमः । - साप साधु आर्य वराहमिहिर ! भवान् खलु भविष्यद्रष्टा वार- सिद्धश्च । नवरनलाभेनैव पूर्यते मे कामना। तद् उच्यता कदा भोन्मम वासनालिद्विरिति । वराहमिहिरः।-राजन्, समायातः कालः शुभंकरः फलप्रदश्च । अगुमात्रमपि न पश्यामि कारगम् उद्धगम्य । विद्यते हि तवेदानी तुंगी दैसरिपोर्गुरुः । तर्हि वाञ्छाचिरं भूप साफल्यमधियाम्यति ॥१६॥ मंजुभापिगी।-पितः, ज्योतिपिप्रवरो भवितव्यं समीश्ते हरतामलकवत् । भवत आकाङ्झापूर्तिः सर्वेभ्यो नो नितरां रोचिप्यते । विक्रमः।-स्थाने मंजु भापितं त्वया, वन्से मंजुभापिणि ! आर्य वराहमिहिर, दारिका मे हितं मनोहारि च वचनम् उच्चायति । भवता प्रदत्तं नाम तस्याः सार्थकमेव । मिहिला-अब किम् । तवात्मजा न केवलं प्रियं वदति, अपिच तस्याः अबालमुलभेन दायेन भृशं विस्मयान्निता उन्नयिनीनागरिकाः। ! ११ ·(सारिपदः समन्यश्च विक्रम सिंहासनाथः) वन्दिनः।-(गायन्ति) जय कमलारदाम्बुनधारग कृतविद्याभातिचारम सितकर कोविदगणतारग इतकीर्तिनूर्य ! जय जय विक्रममूर्य ! जय मुर-मानवाश्यदायक जितनीगारातिसायक नृपचर धीरललिननायक वृतशर्य! जय जय विक्रमसूर्य !॥१५॥ (नियान्ता.)

·fin N 5213 MALS विक्रमः।-भोः आर्यमित्राः सभापण्डिनाः! देदीप्यन्ते ममात्र संसदि सर- रत्नानि परमभास्वरागि। त्रीगि पुनः रत्नानि चेद् आगच्छेयु स्तद् दरादियां प्रतीकानि पूर्गीभवेयुः । न जाने कदा मे वाधापूरणं भवेन् । वराहमिहिरः। महाराज, भवता नवरत्नानि प्रानव्यानीति प्रतिभाति मे। परन्तु विक्रमार्फः स्वयमेव पेरारतमं रत्नम् । नव ग्रहा इव नव रत्नानि भास्यन्ति सभाव्योममण्डले प्रदक्षिगं च करिष्यन्ति महादित्यं निसमेव । विक्रमः।-ला सार आर्य वराहमिहिर ! भवान् खलु भविष्यद्रष्टा वार- सिद्वश्च । नवरनलाभेनैव पूर्यते मे कामना। तद् उच्यतां कहा भवेन्मम वासनासिद्विरिति । वराहमिहिरः।-राजन्, समायानः कालः शुभंकरः फलप्रदश्च । अगुमात्रमपि न पश्यामि कारगम् द्ध गस्य । विद्यते हि तंवदानी तुंगी दैत्यरिपोर्गुरुः । तर्हि वाञ्छाचिरं भूप साफल्यमधियास्यति ॥१६॥ मंजुभापिगी। पितः, ज्योतिपिप्रवरो भवितव्यं समीक्षते हरतामलकवन् । भवत आकाड्झापूर्तिः सर्वेभ्यो नो नितरां रोचिप्यते । विक्रमः।-स्थाने मंजु भापितं त्वया, वन्से मंजुभापिगि ! आर्य वराहमिहिर, दारिका मे हितं मनोहारि च वचनम् उचायति । भवता प्रदत्तं नाम तस्याः सार्थकमेव । वराहमिहिता-अब किम् । तवात्मजा न केवलं प्रियं वदति, अपिच तस्याः अबालमुलभेन बदायेन भृशं विस्मयान्विता उन्नयिनीनागरिका। ११ ·तविकालिदेसिन ईदृशमपत्य पितृणां गौवं पन्धूनाम् आनन्दं रिपूगां चाभूयो जनयति । परन्तु मंजुभापिण्या सारल्यंशवनपि विमोहयति । धन्या तस्या जननी स्वाता महादेवी यमुमनी धरित्रीव यासीद् दयाशीला पुण्यश्लोका च। यथा कुसुमिता लना रमरुचा हृदो नयनयो विभाति सुखदा । सथैव तनया तनोति विशद शुभं कुलयशः सुरूपगुगभा ॥१७॥ मंजुभापिगी।-अप्यत्रभवान् मामितो विताडयिष्यति ? वराहमिहिरः। अहो ब्रीडामयी राजहुहिता नात्मप्रशंसां ओनुं शक्रोति । भवतु, विषयान्तरं वक्ष्ये । —मा त्वम् अस्मात् स्थानात् पादमेकंगच्छे । विक्रमः।-(नेपथ्याभिमुग्यम् अवलोक्य ) पश्यत पश्यत ! द्वौ ब्राह्मगयुवानी अबागच्छतः । ( पर्यवेक्ष्य ) द्वावपि पर्यटनश्रमान् वान्ती परिलक्ष्यते । (ततः प्रविशति सवरमचिः कालिदासः) कालिदामः।-विदृयो नमः।-राजचयनिन् , अभिवादये भवन्तम् अयमहं कालिदासः। जयतु रिपुसूदनः कीर्तिलाञ्छनः। परमचिः।-अहं वररुचिनामा महाराज बन्दे । नमामि च पण्डितमण्डलीम् । विनमः।-भानो विप्रकुमारी। अहमपि प्रगमामि उभी कृतासलिपुटेन । कालिदासः । युक्तमेतत् पौरवम्य लोकत्रयविदितम्य । यथा पलाममा भवन्ति तरय म्नया यशमा पेलबतां यान्ति नूनं हि नरपुंगया। - नृपेन्द्र !

·VAI Sm ENCE चिती यो पयोदेश्यः सलिलं याचते तृपातुरश्चातको हिमांशोः कामयते कीमुद्दों मिथश्चकोरी यथा । यथा क्षीरं सुरभेरीहते अनुक्रमो याजक- स्तथैवाहं च वरचिषं तमोहतः प्रार्थये ॥१८॥ विक्रमः।- अहो किमपि मगुरं वचनमिदम् अपूर्वा च चारूरुपमा कालिदासस्य चमत्कारित्वेन । भोः सा रत्नानि, दिष्ट्या खलु उपनीतमत्र एतन्महा- रत्नम् अद्य। आचार्य वराहमिहिर, अपि भवान् त्रिकालबत्ता ? कालिदासः।-राजकये विक्रमार्क, नाहं भयत उपहासास्पदम्। मयि पश्यति भवान् अदृश्यं गुगजातम् । एप मे सखा यारुचिस्तरुगोऽपि मत्तो गरीयान् । आदिशतु तमेव तावत्। निमेपेग स रम्यतरं शोकम् . उपहरिष्यति । विक्रमः।-किमत्र चित्रम्। समप्रागः समस्वभावश्च सखा मत इति वदन्ति कवयः। भोः वररुचे, व्र हि यावत् किंचित् । श्रावय समाजनं काव्यं मनोन्नम्। वररुचिः। भूदेव, आर्यः कालिदासो मयि भृशं स्निह्यति, अतो मम दोषा अपि गुणा इति मन्यन्ते तेन महोदयेन | अहम् अभाजनः काव्यरस- पंचितो यद्यपि कुत्र कुत्रापि क्रियतायासेन श्लोकान् रचयितुं शकोमि ।। स्नेहपात्रस्य दोपा गुणिना कदापि न दृश्यन्ने ट्याचोऽपि लब्ध्या परमं गतस्तु स सन्तोपम् । हन्त पामध्यपार क्रियते तथापि न लालित्यं फेवलं तेन नूनं महतो गुगास्तु विकीर्यन्ते ॥१६॥ १३ ·कवितालिंदाममा मंजुभापिगी। सुकवे वररुचे वचनं रुचिरं रुचिश्च वरति मन्ये । (सर्वे सभाजना हसन्ति) कालिहासः।-रचितं मया पार्वतीमुद्दिश्य आचिरः कश्चित् स्तवक। श्रयना स समासीनः रसज्ञः। "प्रयातनीलोत्पलनिर्विरोपम् अधीरविप्रेक्षितम् आयताक्ष्याः। तया गृहोतं नु मृगांगनाभ्य- स्ततो गृहीतं नु मृगांगनाभिः ॥"करा मंजुभाषिणी । (ब्रीडां नाटसित्ता स्वानम् ) अप्येपा पूर्वरचिता कविता ? विक्रमः।-अहो यर्पितं धर्मामृतं कर्णकुहरे! चित्रं च स्वर्गतूलिकयेव चित्तरंजनम् अंकितम् । उपमा तथा निरूपमैच ललितचतुरया उन्शया निपुग्नया चालंकृता] विचित्रमेतद् यन् प्रान- जनसेविता श्रीहीना वागेन प्रतिभासंपर्शन मारकती दुनि धत्ते कांचनसंसर्गात् काचमणिरिव ! मनीपा प्रणयवद् राजते मर्त्यभूमी मरीचिप्रसरणैः स्वाश्रयं भासयन्ती। तमिस्रण किमिव स्थीयते स्वल्पकालं परोल्लाससदनं यास्यतीव चित्तम् ॥२०॥ भोः सा रनानि, कालिदासरचनं कान्यपिपातां परिवर्धयति मम । अद्याहं सर्वेभ्यः श्लोकान् श्रोतुकामो जानः। तावद् आर्य धन्वन्तर, भवान् प्रथमं किंचित् श्रावयेत् ।

·IWAN
SAILI
चितीचारका
ON
AAR
धन्वन्तरिः।-राजरसिक, कविराजः खल्वहम् आयुर्वेदको न तु राजकविः ।
न च कवित्वराक्तिमत्त्वादह रनपदे वृतः। विदोपविपयकम् अतः
किंचिद् वक्तुं शक्तः। परन्तु तत् श्रुत्वा सर्वपां कर्णज्वरो भवेत्, न
कदापि चित्तविनोदनम् । शृगुन मन्मुखाद् भिन्नरसात्मकं श्लोक
यस्मिन् काव्यरसत्य लेशोऽपि नारित ।
"शरीरमाद्य खलु धर्मसाधन"
त्रिदोपहीना तनुरावासना।
घृतादिशून्य पुनरुत्तमाशन
प्रयाति गृध्नुः सहसा यमालयम् ।।२।।
मंजुभापिगी।-आर्य धन्वन्तरे, तथ्यं कथितं भवता । परन्तु सोऽयं विदूपको
भवन्तमेव रामननिकेतं प्रेरयितुम् एपिष्यतीति मे निश्वयः ।
विदूपकः। सत्यमुक्तं भर्तृ दारिकया। एप आर्यों धन्वन्तरिश्च स्वोदरम्य
परिधि कदापि दृष्ट्वान् न वेति मे महान् सन्देहः ।
(सर्व हसन्ति)
मकरध्वजस्य च परमसेवकः वाईकेऽपि रसविकारपीडितान् पन्थानं
दर्शयति स्वानुसृतं महाजनवत् ।
(पुनरपि हसन्ति सर्वे)
विक्रमः।-मौनमेय शोमनमधुना, मन्दारक !-अनन्तरं मम द्वितीयरन
गुणैरद्वितीयो वरिष्ठः सुपरकः काव्यपरिवेशनं कुर्यादिति मे
सनिबन्योऽनुरोधः।
क्षपणकः।-देव, मम काव्यं वैराग्यमिव मण्डनहीनम् । किं तत् कस्मैचिद्
अपि रोचते?
१५

·NO कनिकालिदासम्म मंजुभापिणी । -आर्य, कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्त इत्यादिश्रोतुं नपारयामि । क्षपगकः।-(सस्मितम् ) वन्से, मा भैपीः। नाहम् अजिनवसनो भूतलशम्या सन्यासी परन्तु कोषाग्रहो गृहाश्रमधर्मा। अर्थ न कदा व भावयाम्यनर्थमिति। वैरागस्य हि निगूढानि तत्त्वानि न जातु ज्ञायन्ते गृकत्वमत्त्यः । कैलासे किल रहम्यं रहो दत्ते स्मितात्यो दिन्यासा हरो हैमवत्यै ॥२२॥ विदृपकः।-शृण्वन्तु विश्वे श्वेताम्बरापुत्राः । विक्रमः।-साधु क्षपगक शब्दवारिधे । अथ वररत्नेन क्रियताम् अमरसिंहेन अतियिनोदो नः खलु। अमरसिंहः।- जिन्नासायामार्य तथा चानुनये कुत्रापि क्वचिद्धि वारणे नरर्थक शब्दैः सह । याक्यालंकारे च विनार्थान्तरयोग मन्ये नियोज्यते सदा पदार्थ विज्ञानः "खलु" ॥२३॥ मंजुभापिगी।-(विहस्य ) अर्थकोविद, न कोऽपि भवचितकोपलभ्यान् शब्दार्थान् जिज्ञातते। परन्तु रसगालयः सभाजनाः। तन् किंचिदपि रमात्मर वायं विरच्यताम्। कर नु काव्यपिपासा शब्दज्ञानन्य अभोगेन शाम्यनिभूयम्नुपरिवर्धते वायुना चित्रभानुरिव । १६ ·THI अमरसिंहः।-आमिपानिकान् को हि काव्यम् इच्छति दारुच्छेदकात् चारु- शिल्पयत्। भवतु- वागयों दीप्तिदिवाकी यथा शायेतां सर्वदा संयुक्तावेव टलने ! आकाइमा सन्निधिरार्थयोग्यता कल्पन्ने सिद्धये वाश्यार्थज्ञानकरणे ॥२४॥ विक्रमः।-युक्तमिदं काव्यं रसकृपणमपि शब्दार्यविशारदस्य न्यायपारंगतस्य च। अमरसिंहस्य लोक सिंहनाद इत्र प्रतिभाति मे। किमत्र कत्यापि सन्देही विदूषकः। नहि नहि ! अमरी भवतु कविमृगेन्द्र इत्यमरः । (हसन्वि सर्वे) मंजुभापिणी । नारिकेलाद् आशीतलं जलं प्राकृतो जनो लभमानोऽपि गतः कुत्र रसवेत्तृपदवीम् । कण्टकाकीर्णात् खजुराद रसो येन गृह्यते स भवेत्तुल्यगुणो यद्यमरशब्दजलधेः ॥२५॥ विक्रमः।-अनन्तरं ग्नात् शंकोः किंचित् श्रीतुकामोऽहम् । शंकुः।- शंफुमेनं सदा शंकासपा भीपयते किं नु वदिष्यामि शास्त्रविदां संसदीह। काश्यपेयस्य या ज्यालासंकाशस्य पुरो हन्त विभाति क्य दीनालद्योतस्फुलिंग ॥२६|| १७ २ ·C कतिकालिदेसिन । कालिदासः।-आर्यशको काव्यशक्त विनयस्य च प्रतियोगित्वं सूचितमत्र । विक्रमः। वाइम्, कालिदास । युक्तमुक्तं त्वया । चित्ताधारा ते समवर्तीगा शंकोरेव। शंकु । अनुगृहीतोऽस्मि भूयिष्ठं कालिदासेन समं तुलनया । यावत् कथयामि श्लोकमेकंद्र सरचितम् । वर्षापायां कीर्णकचा स्तोयदजाले दिकामिन्य स्त्रासविकम्पा मलिनाम्याः। क्रन्दन्तीय सन्तटुयूला झटिकार्ता आह्लादन्ते नृत्परता मत्तमयूराः ॥२७॥ विक्रमः।-सा साधु ! शंकुरनस्य दुरतिरमला कमनीया च स्वातीतारकाया मूदुज्योतिरिव। शुक्ती मुक्ताफलमेव शकोति जनयितुं पुण्यतिथी। शंफुः। --पुनरभिनन्दये सुधीवृन्दं काल्ण्याकुण्ठम् ! विक्रमः। अथ येनातभट्ट स्तृमीकरोतु रसिकमानसं कविकर्णकुहरं च ! वेतालभट्टः।-देव, किंरचयामि । तावत् किन्नरीफण्डा गायन्त्यत्र वरागनाः नृत्यन्ति लयतालेश्चंचला मादृशो नागतो यावन् । आयाते च काले वेतालारयेन सभांगनं मूक्त्यमवलम्वन्ते तु ता वाद्यभाण्ई गर्न नु क्य ॥२८॥ विदृषक। अन्यतां मे वाचालता। नाहं काव्यरसस्य विचारक परन्तु रमनारसस्य । अपि तु वेतालभन आत्मानं प्रति वक्रोक्ति वृता या ·"A वितर HAR । कदापि न व्याजनिन्दा । तथापीयं मे भ दारिका वेतालभमादेव नृत्यगीतविपयेषु शिक्षा लन्धवती। आचार्यस्य वचनाद् मूढजनैः राजदुहितु नृत्यगीतपटुत्वं कटाक्ष प्रतिपाद्यते इति मे वितर्कः चैतालभट्टः।-कथमिदं प्रतिपन्नम् ? गुरोरपि प्रायशः कालेन शिन्यजनाः श्रेयांसः संजायन्ते । अपिच, पद्मरागागाम् आकरे क्व जातु काचस्य सम्भवः स्यात् ! अहं च प्रियशियां मे न कदापि अयमन्तुं शक्ये । घररुचिः।-वितण्डायाः किं प्रयोजनम् ? भवतः अन्तेवासिषु वरेण्यनमा नृत्यगीताभ्याम् अस्यामेव सदसि स्वाटचं प्रकटयेद् यदि, तन् सासूया मन्दभाषा अपि मूकीभवेयुः । दर्शनं श्रवणं च निसंशयं प्रत्ययकारणे । कालिदासः। सर्वेऽपि वयं वरवर्गिन्या मंजुभापिण्या:कलकण्ठारावम आकर्ग- यितुं सुतरां कामयामहे। तद् वर्पतु सा संगीतरूपमेव कृपालबम् ! विक्रमः।-मंजुले ! श्रावय सभाजनं गोतमेकं श्रुतिसुभगं चित्तहारि च । मंजुभापिणी। (गायति )- यर्मलीन शशी नर्मदा-रोधसि स्निग्धपवनो वाति छन्दसा मन्दम् । सुप्तमीनामले दीपरेवाजले फुलकुमुदो लाति चन्द्रिका-गन्धम् ।। हंसिके मा कुरु कान्लेन मानद्वन्द्वम् । वान्यनत्र्याकुलं लाञ्छनावातुलम् अंजसा मोदय दुखेन साश्रुस्यन्दम् । युंजीया सण्डिते स्वान्तरबन्धम् ॥२६॥ १६ ·कनिकालिदास विक्रमः।-किमिव हि मनोरमं सुताया मे संगीतम् ! मरालचराकस्य सम- क्लेशोऽहं संज्ञातः मुरदुर्लभेन स्वरनिक्यणेन। वृन्दाराचार्य वैतालभट्ट, विजयी भवान् । धन्यं तव शिक्षगनैपुण्यम् आत्राल्या नृत्यगीतयो रसायामपि कन्यायाम् ! अथ पण्डितो घटकपरोऽपि किंचिन् निवेदयतु। घटकपरः। तन्न विस्मृतोऽहं महाराजेग । नाहं कविख्यातिलिप्मुः। अध्ययनेन तथाध्यापनया कालं नयामि, न जाने कियच्च मे काव्यक्रीडाकृतित्वम्। भवतु, कृपया यन् नृपर्पभेग कृत आदेशलद् ईपद् वक्तुं प्रक्रमे प्रकामं वा न वा । (सहास्यम्)- माधवाधः पृच्छति राधा माधवं पिवसि कान्त माधव ! माधवेन्दो नन्दति राका माधवं गमय तांच मा घव ॥३०॥ कालिदासः । साधु साधु रसरत्नाकर घटकार! यमकालंकारे कौशलप्रको लब्धस्त्वया । मयुस्यन्दः खलु काव्यस्तवान्तय ! घटकार (सर्पम्)- "जीयेय येन कविना यमकः परेण । तरमै यद्देयमुदर घटकरण ॥" विक्रमः।-कुतूहलं मे परमं कारितम । २० ·0AM INMA विदूषकः। ईदृशी तु आत्मश्लाघा रत्नसंसदि प्रतिभाति मे मुक्तमुखे तथा शून्यगर्ने घटे कर्पूरवदेव । घटो यथा घोटाबुराहतः खर्परीभवति तथान्ये- नापि केनचिद् घटकपरस्य दर्पश्चूगीक्रियेत इति मे साशंका कामना । कालिदासः।-शृण्वन्तु कृपावन्तो यमकरचनाप्रयासं ममाभाजनस्य । “अतिरुचिमानस्तवक सरस्तटोऽयं विचीयमानन्तयकः । इह खलु मानस्तयका प्रियामिति परोऽनयत् समानस्तवकः ।।"क* अपि च- "कुरवाप च सारसकामुतवान् कुरबाख्यनगोऽपि तदांकुरवान् । कमलंकृतवद् गतपकमलं कमलं न विलोभयितुं कमलम् ॥"क* विक्रमः।-कवे कालिदास, घटकर्परस्य दर्पचूर्णि न भविष्यम् अपेक्षते, साम्प्रतमेव घटकपरेण तेनोदकं वाहयितुं लं हि क्षमः। किम् अन्यानि यमकचम्पकानि रचयस्यधुना ? कालिदासः।-काव्यकोविदो मां क्षन्तुमर्हति । यमकालंकार क्षीणा मे अभिरुचिः। भापा नराणां भावनाया वाहनं न तु छद्मावरणम् । एपोऽलंकारश्च न सर्वत्र मण्डनं परन्तु प्रायेण गलगण्डमात्रम् । विक्रमः।-(सस्मितम् ) कालिदासम्य सृष्टिसंयमा प्रशंसनीयः। शक्तोऽपि स यमकालंकारं पाशमिव जहाति। अथ ज्योतिर्विदो वराहमिहिरस्य काव्यकलां चन्द्रकलामिव वयम् अभिनन्दयितुम् उन्मुखाः। २१ ·कविकालिदासन वराहमिहिरः।- महाकालक्रान्ति नियतकुटिला कृगतनस्य तुल्या कराल भालाचि (जगमगिभं द्योतते भाविकाले । भयं सूते चाशासहितमहिवन मायया वर्तमानो विपाडव्यालात्मा गरलदशनो भूतकालश्व भीष्मः ॥३२॥ विक्रमः।-(सस्मितम् ) त्रिकालज्ञन कालत्य करालकान्तमेव चित्रितमालेल्यम् । अप्येतत् त्वयि उपयुज्यतेन ? भवतु, वरम्चे, अपि त्वमिदं खण्डयितुं शक्यसे ? वररुचिः। यदाज्ञापयति देवः।- धर्मचारकारगाय भूतदुःखधारणा हि वर्तमानचेष्टनं तु कामवित्तसामनाय । मोक्षलाभवासनव पूर्यते च भाविकाल ईश्वरण कालसृष्टि रीष्यते नृ-नन्दनाय ॥३२॥ विक्रमः।-साधु वररुचे ! अद्य प्रभृति त्वम् आत्मानं विक्रमादित्यस्य सभाया अष्टमं रत्नंगगय। वररुचिः। अनुगृहीतोऽस्मि । विजयतां महाराजः कविजनवान्यवः । चिक्रमः।-अतपरं कालिदासं प्रति ममानुरोधः। कालिदासः नारूपस्य सवितुरादेशो मे शिरसि धार्यम् । विक्रमः।-मन्दाक्रान्नावृत्तम् अनीय दुरुहं पेशलं च वदल्लीनि केचन । तद् अनेनैव छन्दसा रागरसात्मकं स्तवकमेकंरचये।

·MA THI कालिदासः। देवद्विजप्रसादेन रसतु रसनायां मे वागीचरगमंजीरम् !- "तन्वी श्यामा शिखरिदशना पश्यविम्बाधरोष्टी मध्ये क्षामा चक्तिहरिणीप्रेझगा निम्ननाभिः। श्रोगीभाराइलसामना न्तोक्नमा स्तनाभ्यां या तत्र म्यादयुवतिविषये सृष्टिराद्य व धानुः ॥"कट||* मंजुभापिगी। (लनां नाटयित्वा ) याम्यामीतातात ! विक्रमः।-(कालिदासं प्रति ) मानमी ते प्रिया युवतिविपये नष्टुराया सृष्टिः स्यान् न था, परन्तु त्वमेव मनस्थिविपये विधानुः रचनम्य परा काटा। कालिदासः।- कलकोकिला न यदि फूलने रता यदि हंसिकापि चलिता न लीलया। मुनये च साम यदि या न रोचते तम्गी तथापि चिरमंजुभापिणी ॥३३॥ मंजुभापिगीवृत्तेन रचिनमिदं वरांगनाय मंजुभापिण्य कविनानेन समर्पितम्। अपि सा रोपं न हास्यति ? विक्रमः।- न पश्यामि कोरकारगम्। यत्से, महाकवि कालिदासं रनपदे यस्य । स खल रत्नमण्डलस्य मे मध्यमगिरेव भविष्यति । केशवो यथा कोग्नुभं तथैवाह कालिदासं बहुगगयिन्यामि । कालिदासः।-मृतार्थोऽम्मि कसतरोरिख भवनः वाञ्छाफलं परिलभ्य । सर्वशो ·कविकालिदास जयतु जिष्णुवरो चिक्रमधर्मांशुः। त्यत्करुणाकरं प्रीतिपूर्त कीर्तयामि मत्कृते काव्यराजौ । प्रथितयशसो गुणवादे चरंस्यते मुखरा वाड् मम । मंजुभापिणी |-अभिवादयते काव्यनिधि मुखरपा मंजुभापिणी । कालिदासः।-स्वस्ति वाग्देवीकृतकदुहिने ! वन्देऽहं धन्यो भारती-पादपद्म वन्दे राजेन्द्र काव्यकामं वरेण्यम् । स्मेरास्यां तन्वी नौमि वाणीस्वरूपां प्रेमार्थी विश्वान्नौमि विद्यारतींश्च ॥३४॥ विक्रमः।-(सस्मितम् ) जयतु कालिदास-भारती नित्यभास्वरा मंजुमुखरा !- समाप्तमद्य सभाकार्य सर्वालादनजनकम् । [ सर्वे प्रस्थिताः] इति द्वितीयोऽङ्कः -रवपदप्राप्तिनाम- २४ ·le HOOT तृतीयोऽक्ष (अलिन्दस्था मंजुभापिणी पाठरता) मंजुभापिणी।-पितुरनुमतिः प्राप्ता मया यत् कविकालिदासात् काव्यरचन- शिक्षा लभिष्ये इति। महाकवेश्च विषयेऽस्मिन् पटुत्वम् अविसं- वादितम् । मयि तु तत्फलं नाद्यापि लक्षिनं त्रिषु वर्षेप्यतीतेप्वपि । कथितं खलु तेनैव मालविकाग्निमित्रे नाटके- "पात्रविशेपे न्यरतं गुणांन्तरं व्रजति शिल्पधातुः । जलमिव समुद्रगुक्तो मुक्ताफलतां पयोदस्य ।। ||* भवतु, तद्रचितानि काव्यानि पठित्वा व्युत्पत्ति प्राप्णुयाम्। पुनरपि, कविसंगेन काव्यप्रीतिम नितरां वर्धिता मचिश्च चारुतरा संजाता। अधुना स ऋतुसंहाराख्यं काव्यं रचयन्नास्ते यस्मिन् पट्सर्गेषु पण्यामृतूनां विशेषगुणान् धर्णयति । अहो किमपि मबरः शिशिरवर्गने शोकोऽयम्- २५

·तविकालिदेसिंग
"न चन्दनं चन्द्रमरीचिशीतलं
न हयंप्रष्टं शादिन्दुनिर्मलम्।
न वायवः
(ततः प्रविशति कस्तुरिका)
कम्तुरिका-किं जपन्ती आस्ते प्रियसबी मे सोच्छासकण्ठेन ?
मंजुभापिणी ।-(सस्मितम् ) कन्तुरिके ।
न जप्यते मयाधुना श्रुते वचः स्मितानने
क्व वा कृतं त्वया विना विचारणं रसायहम् ।
तिरोहिता बलाहकाः कवोष्णता रवः करे
स्मराम्यहो नवं कवे मुशीतलं कथोच्चयम् ।।३।।
कातुरिका । (सहाम्यम् ) कविपदं लब्धवती त्वमपि महाकवि-साहचर्यात् ।
शीतलं तु कथं नु जातं वर्णनं चित्तविमोहनम् ? किमृतुसंहारम्य
शिशिरालेल्यं रचितं तुभ्यम् उपकृतं च ?
मंजुभापिणी ।-अथ किम् । तस्य लेखनी न कदापि मन्दगतिः प्रधावति या
पंचशरस्य सायक इव ।
कस्तुरिका । -स्थाने कृता त्वया सल्लेखन्याः मन्मथशरेण तुलना। मन्ये
लेखनीवागो हृदयं विशति द्र तवेगेन आहन्ते च फुरंगीवक्षः
अकालनसन्ते आगते इव सर्वतुषु ।
मंजुभापिणी।-( सनिश्वासम् ) न जाने कदा त्यमाहता शरेण तद्विधैन,
कातुरिके !

·तलीयोs कम्नुरिका ।-(सहाम्यम् ) कदा प्रभृति स्थानभ्रंशस्ते विहिता मया ! कालिदासेपुगा आहतामात्मानं पृच्छ अथवा कविवरमेव । मंजुभापिगी। सखि, जानामिन स्वचेतोऽपिभ्राम्यति यन् काननान् काननांतरं . प्रमत्तः कस्तुरीसारंग इव । कदा लभ्यते मया निति श्चित्तस्थैर्य- दायिका अन्तदोहे निर्वापिते वा ? कस्तुरिका ।-(विहम्य)- मा कुरु शोकं चित्तरमे का तव चिन्ता प्रेमहतो मानसयात्री क्रीडति नो भिन्नतबागे हंसवरः ॥३॥ मंजुभापिणी ।- कम्तुग्केि, तरला मतिस्ते न कदाच यास्यति वास्तवग्राहि- त्यम्। दुःखकालेऽपि परिहासस्ते रोचते किमिनि । कम्तुरिका।-न पश्यामि वैलव्यकारगम् अतो जिह्वा मे नृत्यत्सामन्थरं परिहास-मंजिरवन् मोदमन्यनाय - (नेपथ्यमवलोक्य) यास्यामि यावत् । आगच्छति अत्रैव सन्तापनारानस्ते ज्योतिर्मयः काव्यकप्ठः प्रेमकम्युस्वनः। मंजुभापिणी । कथं पलायितुम् उपक्रमसे ? न खलु महाकवि यायो यो मृगांगनां प्रति निक्षिपति विप्रेझिनवागम् । कम्नुरिका ।-सर्वे हि कटाक्षा स्तवैव लोलापांगद्रष्टे रनुगामिनः। केवलं वक्रोक्तिातु समीप्यते मद्विधाम् उपेक्षितां प्रति कविजनेन।

·कतिकालिदास मंजुभापिणी। न खलु न खलु वक्तव्यम् ईदृशं क्रूरतमं त्वया । कस्तुरिका मृगमदेन विलयति रसिकबन्दं जनयति चारसिकैप्वपि प्रेमोच्यासम् । सान्तहर्हासा कस्तुरी या मृगाश्री स्वरक्रान्त्या प्रान्तरे भ्राम्यमाणा । धत्ते कान्तिं प्राकृतप्राणहन्त्री कान्तोल्लास कुर्वती सा तथापि ॥३॥ कस्तुरिका। -( सस्मितम् ) मयाभिलपितं चिरेण मंजुभापिण्याः प्रेम एक न तु रसिकानामपि इतरजनानाम्। भवतु जयाय ते काव्यागममृगया। [निष्कान्ता] मंजुभाषिणी।-कन्तुरिका मे सखीमण्डले वरिष्ठा प्रियतमा च। अहो विस्मृतं मया शिशिरचित्रं तस्यामागतायाम् ! "न चन्दनं चन्द्रमरीचिशीतलं न हर्म्य शादिन्दुनिर्मलम् । न वायवः सान्द्रतुपारशीतला जनस्य चित्तं रमयन्ति साम्प्रतम् ॥"कह॥ (ततः प्रविशति कालिदास) मंजुभापिगी। स्वागत कविनाथाय ! कालिदामः।-(स्वगनम्) कतरः समासः अनाभिप्रियते कर्मधारयः पठीतत्- पुरुपो या! भवतु। (प्रकाशम् ) कि शीतालेख्यं प्राणयति त्याम् ! मंजुभापिणी ।-अथ किम्। प्रीताहम् अनिशयेन। कालिदासः । यस्तमगा रच्यतेऽधुना। यसन्तो हि ऋनुराजः सर्वनोपन ।

·हलीयोड मंजुभापिणी । -श्रोग्यामि सत्वरमेव । परन्तु वर्षाचित्रम् अनवद्यं प्रतिभाति मे। आदिकवि र्याल्मीकिरपि तत्र त्वयातिप्रान्तः।- काव्येपु श्रेष्टत्वं लब्धं वाल्मीकेहि ग्रन्थेनादी सर्वे च ह्लादं सम्प्राप्ता स्तन्माधुर्ये नित्यमानाः । वाग्देवीपूजां यावत्तु प्रीत्या कुर्वन्नास्ते नव्यः सूर्यायाते चन्द्रस्येव ज्योति लानं प्राचीनम्य ॥३८॥ कालिदामः। नैतद् वक्तव्यम् । को नु शनोति पराभवितुं कविगुरु वाल्मीकिमहर्पिम् ? मचितेषु पक्षपातित्वं दर्श्यते त्वया । कि कारणं विद्यते अति कौतूहलं ममाङ्कुरितं रोमहर्पणम् । मंजुभापिगी।--एकपक्षन में विचारणा । श्यु हि यावद् वाल्मीकिकृतात प्रावृपवर्णनात् श्राव्यतरं श्लोकमेकम् ।-- "क्यचित्प्रकाशं क्वचिदप्रकाश नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति । क्वचिन् क्यचित् पर्वतसन्निदं रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य॥" श्रूयतां चाधुना भवदचिनान् श्लोकपुंजाद् रम्यबहुलाद् अन्यनरः स्तवकः।- “यलाहका श्चाशनिशब्दमर्दलाः सुरेन्द्रचापं दधत स्तडिद्गुगम् । मुतीक्षगधारापतनोप्रसायक- म्तुदन्ति चेतः प्रसभं प्रवासिनाम् ॥ कणार 44 २६ ·कवितलिदेसिम कालिदासः । कथं मत्शोक श्रेयांतं मन्यसे ? वाल्मीकेः काव्यशैली ज्यायस्येव तर्किना मया । मंजुभापियो। भवता कृतानि ऋतुवर्गनानि सरल शब्दचयनेन तारुण्यप्रकाश- स्वेन च विशिष्यन्ते । निसर्गजीवने मानबहृदयं लब्धप्रवेशम् इत्यपि काव्येऽस्मिन् प्रतिच्छत्रं प्रकटितम् । वाल्मीकिः स्वयमेव स्वलोकगेहाद् भवन्तम् आशिपं वर्पति इत्यत्र नास्ति मे संशयः । कालिदासः।-पूर्वसूरि वाल्मीकि में सर्वथा प्रणम्यः। मत्काव्ये कापि चेती स्थिता सा तत्प्रसादाद् एव । मंजुभापिणी ।-(सस्मितम् )अस्ति मेसाहसिकायाः स्तोकाभियोगश्च । शरदा- लेल्ये भवता रमण्यो भूयशो विप्रकृता इति। "हंस जिंता सुललिता गतिरंगनाना", "श्यामा लताः...स्त्रीणा हरन्ति...बाहुकान्तिम्" इत्यादि रोपजनकं भवत्येव । कालिदासः।-(सहात्यम्) रोपोऽपि ते परमं पेशल एव प्रतिभाति मे। आकर्णय च रहस्यम् अत्र। एकदा त्वया विप्रकृतेनैव मया विरचित- स्तत्पर्गः। अस्ति पुन, कारगान्तरं च । घरांगनाः खलु प्रशंस्यन्त पय सोति एवंविधं व्याख्यानं च न कष्टकल्पितम् । नववधूरिव रूपान्विता शरद् इति प्रोक्तं मनाम् श्लेपेग । क्षमस्व तथापि मां गहितकारिणं वरवगिनि प्रियंवदे !- । मन्यु स्तव वस्ते रक्ताभं रूपं स्मितास्ये मन्ये स्थलाझं स्तोफेन स्नातं हिमान्याः। ३० ·JUMDASTILLULL हमीयोड इन्दीवरनेत्रे यातः स्नग्ध्यं शीतरश्मे- द्वन्द्व प्रतिपन्नं रागेग क्रोधस्य चित्रम् ॥३॥ मंजुभापिणी ।-(सस्मितम् ) अलं कैतववादेन । अथ नवतरं किमपि काव्यं रचयिष्यति कविवर! कालिदासः।-मंजुभापिणि, जगतः पितरौ उमाहरी अवलम्ब्य किंचन महाकाव्यं रचयेयम् इति मे उद्या कामना। अपि स्मरसि पार्वतीरूपाश्रयः श्लोको रचितो मया राजसभायां प्रथमदिवसे इति ? तदेय मे वासनोद्भूता यन् तामचितुं महाकाव्यं रचयामि । परन्तु त्वामेव दृष्ट्वा सङ्कल्प उदितो रूपचित्राङ्कनस्य । मंजुभाषिणी ।-मयि भवान् भृशं स्निह्यति तथापि अहमेव भवन्तं रचनाथ प्रागोदयम् इत्यत्र मे महान् सन्देहः । कालिदासः।-(सस्मितम्) "आवर्जिता किंचिदिय स्तनाभ्यां वासो वसाना तरुणाकरागम् । पर्यापपुष्पस्तवकावनम्रा संचारिणी पल्लविनी लतेय ॥"क८|| मंजुभापिणी ।-(लजा नाटयति ) अयमपि पार्वतीम् उदिश्य रचितः ? कालिदासः। अथ किम् । एकननुभूते मत्कल्पनायां नगेन्द्रनन्दिनी नरेन्द्र- नन्दिनी च! एतदपि लक्षितव्यं यद् जगन्मातापि आसीदेकदा उदिन्नयौवना .तथालोकलावण्यवती च। भस्मीभूतेनापि मन्मथेन तत्महायेन जितः पुनः स्मरजित् । ३१ ·. कविकालिदास "पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान् मुक्ताफलं वा स्फुटविद्र मस्थम् । ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्या- स्ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥"कहा* मा क्रोधं गमो रंजनेक्षण स्फुरिताधर ! क्षमाहाँ नियतमेव कविजनः कान्तिवर्णनाकाक्षः। मंजुभापिगी।-(लस्मितम् ) द्र तमृतुसंहारं समाप्य हरगौरीकान्यं रचयितुं प्रक्रमेथा। कालिदासः। ऋनुसंहारं समाप्तप्रायमेव । तदनन्तरं कुमारसम्भवं महाकाव्यं रचयिष्यामि। तन्नाम्नि भ्राता ते कुमारः स्मर्यत एव । त्यमेव हि कारणम् 1- तत्रच . एकांगीभूता निवसति मुद्दा भारतीसंगता श्रीः शिप्रां रेखां व त्रिदशतरिती लज्जयन्ती स्वास्थ्य। रुद्रार्कमायं पितरमपि सा भ्रातरं यै कुमार सन्तोष्य प्रेम्गा जनयति गृहे स्वर्गशोभा सुनन्ची ॥४०॥ मंजुभापियी-सामान्या रमण्यपि प्राप्नोति पौर्गमासों प्रभाम् अपीरुपेयेग ते प्रतिभाचिपा प्रतिविम्बिता। रिक्तेयं परामृद्धिम् आपन्ना। परन्तु भवता प्रतिश्रुति दत्ता मपित्रे यद् विक्रमार्कस्य कौति प्रकटीकरोपि तत् कदा क्रियेत ·कविकालिंदसिम मेवडम्बरमात्रं नर्तयति मयूरं प्रयोजिका यत्र तु नीलकण्ठी । प्रमदायाः कोऽन्यः समर्थों रसोन्मादं प्रचेतयितुं कविमनसि ? वासन्तः समयः करोति न पिकं संगीतमुखरं मेघस्य क्य रखः प्रयोदयति वा नृत्येपु शिखिनम् । कामं तो खलु कोकिला च शिखिनी मत्तौ हि कुरुतः कामिन्या नवकान्तया नरमनः काव्येन रमितम् ॥४२॥ कविमानसो त्वं राजकविसम्भवा। त्वविरहितस्य मे किं न हाँ प्यति अज्ञातवृत्त आगन्तुकः ? अथवा नियतिः केन वाध्यते ? मंजुभापिणी ।-आर्य वरेण्य ! सर्वत्र हि विराजन्ते मद्विधाः प्रायता जनाः। लादृशो वरवाग्मी तु वसुधाया न वर्तते ॥४॥ अतो दूरीभूतापि एपा अशोच्या एव । कालिदासः ।-नाह याग्मी अपि तु यागवैभवहीनो व्यामोहं गतः कृपायाचक त्वं हि मे सचिवः ससीसमा प्रियशिल्या च चारुकलाविधी सचिवरूपेग भासमाश्वसिहि विचारमूद किं सम्वीय अपनोदय विपादमालिन्यं चित्तादान् विदीर्णप्रायात् 1 शिष्य देयः म्यान् चेत् कश्चनापि ग्तोकोपहारः स दोयता द्रागेर हष्टमनमा स्वमसि मम सचिवः शिव्या सखी च त्यमेव त्वमसि मम कविना काव्ये रनमा मता त्यम् । तब दि शरगमनः कांसे तमित्र रजन्या माटिनि यदि लपितं प्रज्यालय शानदीपम् ॥४४॥ क्य गन्छामीति ३४ ·IIIIIIIIIIIIILURUILDILU हतीयोऽ आत्मविस्मृतो जातोऽहं किमुत हतचैतन्यः किमु क्षितः। न जाने किं नु विक्रमार्काय यन्मया प्रतिश्रुतं तत् कर्तुं शक्रोमि न वेति । हीनचेतनो भ्रमरो न प्रभवति मार्गदर्शनाय का कथा मधुचक्राचनत्य मजगुञ्जनस्य या? मंजुभापिगी।-कष्ट भोः! न सोढुं शोमीदम् । (स्वगतम् ) द्विधा भिन्न कर्तव्यं प्रतिभायतेऽत्र। पितु गरिम्गो वाञ्छयोश्च विरोधः संजातः । मम हृदयं च रोख्यते भृशम् अन्तर्वाप्पम्। भवतु। (प्रकाराम.) न गगयामि मे पित्रभिलपितं भविष्यं न च निघृणं तव सुखदुन्सानि । परन्तु तव प्रतिभायाः पूर्णविकाशः पितुश्च मे कीर्तिकामना द्वावपि परमप्रियी मंजुभापिण्याः। शृगु हि दयिन, न यामि स्थिरनिधयाऽहं स्वयंवरसभाम्। भगिनी मे मन्दालिकच गमिप्यति तत्र पिनादेशो यदि भवेत् । सा तु मदपि सुलझाना नृत्तगीतपटीयसी च । अतत्त्वं काव्यरचने मनो निधेहि एकाग्रम् अतन्द्रमेव । कालिदासः।--धन्योऽहं प्रिये ! जयतु मंजुभापिणी प्रेयस्करी प्रियजनन्य । श्रेयस: प्रेयसश्च संमिलनं कल्पते हि लोकहिताय तथा सर्व- चित्तरंजनाय। "श्यामास्वंग चकितहरिणीप्रेक्षण दृष्टिपातं वक्तच्छाया शशिनि शिखिना वहभारंपु केशान् । अपश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिपु भ्रूबिलासान् हन्तकस्मिन् क्यचिदपि न ते चण्डि साश्यमग्नि करा ३५ ·कतिकालिंदोलन मंजुभापिणी ।-साढश्येन किं प्रयोजनम् ? अत्रैव तिष्ठामि अदृश्यरूपगुण- सम्पन्ना हतबुद्धिश्च। कालिदासः। वियोगचिन्तनेनापि प्रसह्य मे हृदयं विमन्थितं निमज्जित- ञ्चाभूद् वैकव्यार्णवे सहसा । मंजुभापिगी।-मम विरहोऽपि काव्यरचने प्रेरणा ते दास्यति इति मे वितर्कः । कालिदासः। नैतत् कृत्स्नं सत्यम् । सावच्छश्ये यापयितुं जीवनयात्राम् आशावर्ति स्थिति यावद् हृदयान्तः। निर्वातायां हन्त नितान्तासुखराया तस्या छिन्ते सान्त्वनलेशं च कृतान्तः॥४॥ मंज़भापिणी ।-भवत आशालता कल्पलतेव पर्याप्तपुष्पस्तवका भवतु ! संचिनोमि क्वचिदेकं स्तवकं कबरीशोभनाय यदि न भवता निवारिता। कालिदासः।-मत्काव्यकुसुमांजलि त्वचरणकमलयोरर्पयामि, मंज- भापिणि! अद्य प्रभृति कालिदासस्तवैव कृत आक्षावहः । मंजुभापिणी ।-शान्तं पापम् ! त्यच्चरणार्पितं मम जीवितम् । ससर्वखाई खलु त्वदीया संजाता मुखाय या दुखाय वा सम्पत्ती च तथा विपत्ती निसंशयचित्ता। गृह्य न वैति तवैव निरङ्कुशाऽभिरुचिः । कालिदासः।-निदियदुर्लभे। वसतिस्तत्र चिराय ममृदयरेश्मनि परमादरेण भूयात् ! (कराभ्यां हन्तो गृहणाति मंजुभापिण्या)- - ·নীয়স্কৃe, न पदप्रान्तयोस्तव गति मदन्तस्तु तथ पूतपीठ नियतं दीप्यसे निजभया ननु वं रुचिरकाव्यलक्ष्मीः। कुसुमे रय॑से च कविना वरार्थ प्रणयरागवानं- यदिदं मामकं हि हृदयं तदेवास्तु सुचिरं तवैव ॥४॥ (ततः प्रविशति कंचुकी) कंचुकी।-जयतां भी दारिका ! श्रीमन्महाराज एव अत्रागच्छति । मंजुभापिणी । सत्वरं प्रवेशय पितृदेवम् । (कंचुकी निष्क्रान्तः) कालिदासः।-आत्मस्था भव । लेखनी गृहीत्या किंचनापि लिखितुम् आरभस्वा मंजुभापिणी ।-(विहस्य ) नास्ति भयस्य कारणम् ।-यावद् बद्तु किं चकार पार्यती यदा छद्मवेशं परित्यज्य स्वरूपेण आविर्भतः पिनाकपाणिरिति । कालिदासः।-सचकितं सा मोहमापन्ना।- "तं वीक्ष्य वैपथुमती सासांगष्टि- निक्षेपणाय पदमुत्तमुद्वन्ती..." (ततः प्रविशति विक्रमः) कालिदासः।-देव, भवन्तम् अभिवादये ! मंजुभापिणी ।-पितः, अपि कुशलं ते ? विक्रमः।-अथ किम् । उपविशताम् उभी। काव्यचर्चायां व्याघातः कृतो ।

·कनिकालिदेसि । मया कमलकानने मत्तद्विरदेन इव मन्ये । किंवदन्नास्थाः कालिदास यदाहं प्राविशम् ? कालिदासः।-मंजुभापिण्याः प्रभस्य उत्तरम् अयच्छं त्रिलोचनं दृष्ट्वा किं चकार गन्तुकामा अपर्णेति विक्रमः।-श्रावय तावन् माम् । मंजुभापिणी ।-पिता, याम्यामीतः कार्यान्तराय। (मंजुभापिणी आंसनाद् उत्थिता) विक्रमः।-कथं कार्यान्तरं जातं मयि आगते एव ? अविश्यतां सङ्कोचम अपावार्य आत्मवश्या। कालिदासः।-ब्राह्मगवटो महादेवरूपं दृष्ट्वा आफुलीवभूय पर्वतात्मजा जगदम्बा।- "तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसांगयष्ठि- निक्षेपणाय पदमुतमुहन्ती । मार्गाचव्यतिकराकुलितेय सिन्युः शैलाधिराजतनया न ययौ न तम्थी । क११||* विक्रमः।-श्लोकोऽयम् अतीव मनोता। उपमा ते अपूर्वा वर्णनं च वर्णाश्य- चित्रवत्। मनश्चभुपा पश्यामि शैलमुताया व्याकुलताम् । महाकाव्यस्य सम्भावना विद्यते अम्मिन्नेव । कालिदामः।-शिरसि धृत्वा सवाशिष रथयामि नातिविलम्यं पुमारसम्भवास्य महाकाव्यम्। तय स्नेहच्छायायो वर्धते मे फाव्यशक्तिः। विक्रमः।-परम नोपः प्रानो मया। चिरंजीयनु कालिदासः ! ३८ ·सलीयोड . कालिदासः। नमामि कविजनालकम् । अधुना विडायो याच्यते मया । यास्यामि दूरस्थां पल्ली कार्यव्यपपदेशान् । विक्रमः।-न्छ चित्तमोदनाय पुनरागमनाय च । (कालिदासो निष्कान्तः) कुमारेण सह कालिदासन्य सख्यं द्वयोरपि हर्षवर्धनम्। मन्दालिकाया च स स्निह्यति स्वसृकल्पायामेव । परमो यन्धु जातो नः कालिदासः। (कन्यामवलोक्य ) कयं त्वं तूष्णीम् आमसे ? मंजुभापिणी। (सस्मितम् ) नास्ति मे विराग स्तस्मिन् । । कथं संजायतेऽमपा मंजुलाया कविं प्रति ? निरंजनो गुरुश्चित्त-रंजनस्य चिरं क्षमः ॥४॥ विक्रमः।-दूरीकृता तव. वाचा : महती मे शंका । अस्ति पुन-शुभसुन्दरः संवादः। ..स्वयंवरस्य ते सम्पूर्णम् आयोजनम् । कन्या मे यास्यति पतिगृहं सत्वरमिति हृदर्य मम सोत्कन्ठं युगपन् हामर्पदोदुल्यमानं च। तथापि सर्वमिदं क्षेमाय हि कल्पिध्यते । मंजुभापिणी ।–तात, नाहं यास्यामि पित्रांलयान् कुत्राप्यन्यत्र+ विक्रमः।-कथमेतत् , मंजुभापिणि! थालचापल्यसुलभा वागेपा परिहायो । निमन्त्रिता सर्वे राजकुमारा स्वयंरसभायाम् । नैप कालो लघुवचनस्य । मंजुभापिगी।-नाहं चापलप्रगोदिता । काव्यचर्चाया जीवनम् अतियाहयामि इति मे दृढसंकल्पःविवाहो न रोचते में। विक्रमः।-चत्से, गार्हस्थ्यं चतुराश्नमाणां द्वितीय क्रमान- आर्यसंस्कृति- - ध्वजवाहो मन्यते विक्रमाकों निखिलमुधीभिः। कथे प्रोत्सहे निज- ३६ ·कविकालिदास कन्याया विवेकहीनत्वस्य हेतो विपरीतम् अनार्यमार्गम् अनुसतम् । अपि च, समाजाचारात् न चिरं तिष्ठेद् दुहिता जनकनिकेतने कौमार्यव्रता| लोकसंग्रहायव प्रवर्तते परिणयप्रथा सर्वथा। कथं च खलु परिणयः काव्यसाधनायाःप्रतिबन्धको जायते ? आश्रमचतुष्टयं विहितं वेदयिद्भि- वाञ्छितफलाप्तये मनुजानां शुभार्थम् । धर्मधनकामदं भवति प्रेम मन्ये शास्त्रविधिनैव चेत् परिणीतौ युवानी ॥४८॥ मंजुभापिणी ।-द्विचारिणी भवितुं न शक्ये। हृदयं मम समर्पितमेव कस्मैचिद् वरवर्याय। विक्रमः।-आः परुपभापिणि दुर्विनीते! नतद् युज्यते त्वयि आजन्मनः स्नेहपोपितायां न्यायचारपालितायां च । पुन रीशिवचनम् असत्यमिव प्रतिभाति मे। अपि भ्रमेण मोहयशाद् या अशोभनम् आचरित त्वया ? केनापि दुराचारेण वा विप्रश्ता त्वं सरलमनाः ? मंजुभाषिणी। कथम् अनाचरणीयं क्रियते तव दुहिना ? भ्रमस्य च नास्ति फारणं चिरसन्मार्गसेवाः। शृणु पितः, ज्यानिमितः शरः कथं समावर्तते कथं वा भूतलाइ उत्तिष्ठति शाखाच्युतफलम् ? सहद उचायते याक्यं सत् कन्या प्रदीयत एव । विक्रमः।-न दत्ता मया कन्या करमैचन जागरे स्वप्नेऽपि वा। मंजुभापिणी।-किमर्थ नु आयोज्यते स्वयंवरसमा ! स्वयंकृताहं न जानु यातुमर्हामि स्वयंवराय पुनरपि। पुग किल अश्वपतिसुता सावित्री ·तलीयोड एतादृशं निवांचनं चकार। सा च पुण्यश्लोका मारतयोपिता मुनि तिष्टवि। नारीष्टा येन गता स एव मम च पन्या। मया वृनध कन्चन लोकोचरचरितः। भ्रा मवेयं यद्यहम् अन्यस्मै प्रयच्छामि वरमाल्यम् ।- स्वयंवरा मुना या तु शास्त्रविदः सदात्मनः। कायं सा प्रयते सौन्च फुशीलं धर्मसूदनम् ॥४६ विक्रमः।-अहो यत महद् अनार्य गर्नु व्यवसिना त्वम् ! उपहात्यता नूनं गमिष्यामि स्वयंवरसमायाम् अचिरभाविन्याम्। निमन्त्रिता राजन्याश्च युद्धाय प्रतिप्यन्ते। मंजुमापिणी । कन्मान खलु विभेवि वीरेन्द्रो विक्रमा मारपिता स्कन्द- पितामहः! अपि ते खड़ गा जाता निशानहीनाः किं ते सायका गतिरहिठा तया धारारिका भार्थी च लयीभवा ? कयं विचाग्यसि मालबसेना क्लैब्यं समाश्तिा जडत्वप्राप्तेति ? परन्तु, नाल्यत्र कलहस्य किमपि कारगम् । मन्दालिकेव भवतु स्वयंवरममामण्डना । साच प्राप्तयौवना विद्रुपी रूपलावण्यवती। मयि तु अनधिगम्याया तत्या लामा सामान्यमेव सूचयिष्यति निर्वाचितत्य । विक्रमः।-मन्द्रालिका ग्रीडामयी पारिक्य। काच स टुरायो येन त्वं टजाहीना कृता? फेन गृहीता त्वं रति तलरंग ? मंजुभापिणी । केनापि अपट्टताई स्वतन्तु हृदयं मे दत्तं तम्मै। पून- चरितच तत्रभवान् न कदापि दुगमायबा अनार्याचारः। तेन च विक्रमार्कस्य यशोमयूखा विकीर्यन्ते दशदिक्षु ज्ञानानन्दहेतवे । ४१ ·विकालिदास : विक्रमः।-अतस्त्वं कालिदासम् दिश्य ब्रवीपि। चौरकर्म साधितं तेन स्नेहाश्रितेन, मन्दभाग्वे ! मंजुभापिगी। कालिदात एव वृतो मया । परन्तु नं गतिं सम्भवति तस्मिन् । त्वमपि भवितव्यं मत्वा क्षमस्व सर्वम् । यदाप भवतोऽ- भिलाप तदहम् उज्जयिन्या वहिरेव यास्यामि कुलापि । विक्रमः।-(सनिश्वासं सक्रोधम् ) अत्रैव निर्जनको स्थानं लभ्येत त्वया । परन्तु दुराचारः स प्राप्स्यति वर्षभोम्यं निर्वासनदण्डम्। काव्या- लोचनद्र मस्य अयमपि विषमयः प्रसवः! मंजुभापिणी-पिनः, श्रुतं कविजनान् । "संसारविपवृक्षस्य द्वे फले अमृतोपमे । काव्यामृतरसास्वादः संगमः सन्चनैः सह ।।" परन्तु भवान... विक्रमः।-सरोपम् ) विरम विरम वाचाले विस्तम्चे! न शझोमि प्रोतुं काव्योपदेशं त्वन्मुसान्।- पितृनानन्दयति या हि कन्यका नन्दिनी सा कथ्यते निरुतविः। कुपुत्री हन्त ननु वंशाला टुसदा संजायते चिराय पियोरा महोऽहं चेन अज्ञानमुलशील सरले विश्वास स्थापितः। स्वात्मनामपि नाजानाम् इति मे परमोजुनारो दुनिबार ।

·हनीयोs मंजुभापिगी। तब निदेशं शिरसि करोमि। कः खलु भक्त्तिव्यं खण्डयितुं क्षमः ? कालिदासस्य कविप्रतिभायाः स्फुटनं मयैव कृतमिति तेनैव उक्तम्। तस्य काव्यरचनं व्याहतं स्यादिति शंका यथा व्यथयते मां न तथा स्वभाग्यरिष्टम् । विक्रमः। अलं वागाडम्बरेण। गच्छ तावद् अन्त-पुरम् । अश्रुपातेन प्रायश्चित्तं कुरुष्व पदस्खलनस्य स्वधर्मात् । मंजुभापिणी । अंजसा गच्छामि । परन्नु क्रन्दनस्य कुत्र कारणम् ? निर्वासितोऽपि कालिदासो रचयिष्यत्येय काव्यपुजम् अपूर्वम् । विक्रमः।-पितु दुःखं न कल्पते तब मनागपि अनुशोकाय ! दीवारिक ! दौवारिक ! (ततः प्रविशति दौवारिका), दीवारिकः।-विजयतां.... विक्रमः।-जयवाक्येनालम् । प्रधानामात्यं विनापय यन् मदानया वर्पभोग्य निर्वासनदण्डं लपस्यते स्वाधिकारप्रमत्तः कालिदासः । दीवारिकः।-महाकविः..? विक्रमः।-नास्ति द्वितीयः कालिदासो मद्गृहे। सत्वरं याहि मुख्यामात्य- समीपम्। दीवारिका।-(सप्रकम्पम् ) यदाज्ञापयति देवः। (प्रस्थितः) विक्रमः।-हा विप्रलब्ध विक्रम ! हा क्रूरकर्मन् कालिदास! हा मूह... (निष्कान्तः) ४३ ·कतिकालिंदसिंगर ददातु दिने दिने मंजुभापिणी ।-पितापि भृशं कष्टं गतः। (रोदिति) (क्षगं विचिन्त्य) क्रन्दनं त शोभते। आयातः कालो दृइसङ्कल्पस्य तपश्चारगन्य च । न विच्या स्थान् मंजुभापिणी काठिन्यत्रता। (गायति)- मनीपिशिरोमणे प्रवासनिकेतने क्रियतां मे वाद्धास्मरणम् । वियोगहुताशने रतिनाथः काव्याहवनम् । वराकी वियोगिनी सती मंजुभापिगी छुवींव नैकय स्ववेणियन्नम्। त्वं हि प्रभो मदीयं भवैकरत्नम् ॥५॥ (अश्न निराकुर्वन्ती निकान्ता) इति तृतीयोऽङ्कः -~-निर्वासनदण्डं नाम- ·वीsg (रामगिर्याश्रमे निषण्णः कालिदासः) कालिदासः । निर्वासितस्य मेटमासा गताः तन्मम क्षीणीभूता नाश्रम- क्लेशात्तथा यया प्रियाविरहतापेन। काननभूमिरत्र च स्मृतिसंकुला। “आरक्तकोटिभिरियं कुमुमै नवकन्दलीमलिनगर्भः। कोपादन्तर्वाष्पे स्मरयति मां लोचने तस्याः। करार (क्षणं विचिन्त्य) परन्तु उन्नयिन्याः कोलाहलाद् दूरमागतम्य मे काव्यनिर्माणम्य लग्यः पर्याप्तोऽवकाशः। समाप्तप्रायं कुमारसम्भवम् । जगतः पित्रीः प्रेमचित्रणम् अवीव दुष्करमेव । मया तु विचारितमेतद् द्वयोः प्रमयत्य क्रमविकागो मानवीयस्य अनुरूपः स्यादिति । मनुष्यकल्पना नरलोकरीतिम् अतिक्रम्य कथं नु प्रवर्तते । तथाहि- “यतो याची निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।' नूनमहं जाने न कदापि मे मन्यत उमाहरी मुक्तपक्षकल्पनाया हेतो- ४५ ·कनिकालिदास स्तथान्तरंगाद् वर्गनाच । नाहं सर्वज्ञ ऋपि यदभरागां क्रियाकलापम् अन्नश्चक्षुपा परिदृश्य प्रकृततथ्यं लभेयम्। न च विद्यते पष्ठमिन्द्रिय ज्ञानकारणं मम। धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् अलभ्यं च माश- जनस्य कविधर्मवित्तमात्रस्य । तथापि मे दृढविश्वासो यदेपा काठ्यारधना प्रीणयिष्यति दुर्गाशुतोपौ भक्तवत्सलौ । धर्मस्तु काव्यं मम नास्ति चान्यो वृत्तै हि कालं कलयाम्यतन्द्रम् । गंगोमिन्तान रमते भृशं य. म्तुष्टः स भूयान मयि चन्द्रमौलिः ।।१२।। (विचिन्त्य ) देवतात्मा हिमालयो नितराम् आकर्पयति भन्मानसम्, अनुरागमिश्रितेन चमत्कारिन । नगाधिराजस्य वन्दनमेव कृतमादौ मया कुमारसम्भवे। न जाने कदा शान्तिं लभेयं तस्य तुपारस्निग्ये पुण्यासंगे इति। अहो ! - "भागीरथीनिरस्य सोकरागा वोढा मुहुः कम्पितदेवदाम्। यद्वायुरन्विष्टमृगैः किरानै- रासेव्यते भिन्नशिखण्डिवहः॥क१३|| (ततःमविशति यरमचिः) कालिदामा ~वरम्चे, अपि सम्पन्ना ते कन्दपलमूलमगया ? यरगचिः। (मदास्यम् ) अय किम्। परम्नु मृगगाशब्देन विशदीभवति ममान्यपणम्य उद्देश्यमिति मन्ये ।

·Mile JHUN चतुथोड कालिदासः।-(सस्मितम्) वाढम्। कौतुकार्थमेव भगितमीदृशम् । मृगयाकारिवत् तु प्रदर्शयसि त्वम् उतसाई प्रत्युत्पन्नमतित्वं च । तहम् अवदं मृगयार्थी घरमचिरिति । नाभिप्रेतो मया विप्रवर दोपारोपः। भवतु, कीदृशं फलं लब्धं त्वया ? मा फलेषु कदाचन इत्यादि महाजनवाक्ये मम मनागविश्वासः सूच्यतेऽत्र । न तु अभीप्स्यते श्रद्वाहीनत्वं कदाचन । किं ते पीनोदरा पेटिका तिन्तिडीवदरिकासहशैः पूर्गा फलान्तर वा ? वररुचिः।-(सहास्यम् ) वररुचे रुचिरीपधारुतरा। जम्युर-रसाल-पनसैरेव परिपूर्ण पर्णपेटिका। अपि सौरभ न लक्ष्यते भवता ? कालिदासः।-गन्यविषयेषु नमे सूक्ष्मेन्द्रियशक्तिस्तथा यथा स्यात् श्रवणन्द्रिय- ग्राह्यवस्तुपु। अपि भूयसी कुशलता तब नाणेन्द्रियमगि ? वररुचिः।-न तादृशं नैपुण्यं चेत् कथं भवतः पदांकमनुसृत्य रामगिरि- मागतः। न केनापि निर्वासितोऽहं न च कापि प्रतीक्षते मामुजयिन्यां पुनर्मिलनाय विरहविधुरा साअनेकवेगी वाङ्मंजुला प्रेयसी । कालिदासः।-(निश्वम्य) किं वररुचिरपि मामीjति भाग्यविमर्दितम् ? अहो! सहसा स्मृतिसरण्यागता साभिमाना मंजुभापिणी । चित्रा- पलिवद् दृश्यते मानसनेत्रेग प्रियायाः नित्याचरितम् । स्मरसि वररुचे किं स्निग्धशिप्रातटान्ने विरलविहरणाया अंबिचारं प्रभाते ? किमुत कुतुकतोपं पुष्पित नर्मशेलं म्मरसि च निशि तस्मिन् काव्यचचांभिसारम् १५३।।

·कवितालिदास वररुचिः।-चाढम् । न यमचि हृदयहीनः कृतनो वा। तथापि नाई कातरतां गतो न च रोदिमि स्वप्नेऽपि विशालावियोगस्य हेतोः। कालिदासः।-सखे, त्वमेय सुखी यतस्ते कामना परिमिता तथामावश्वस्वल्पः । कामनय तनुते कनकमृगी स्वाचिंपा हि कुहकं हृदयरमम् । कल्पते न खलनाय रभसिनी तां वृणाति यदि नात्र तु मतिमान् ॥५४॥ तरुणवयाश्च त्वं न जानासि प्रणयपीडनम् असहनीयम् । परन्तु मदर्थमेव राजसभाया आनन्दम् आदरं च विहाय वान्धवहीन निर्जन वनान्तमिमम् आश्रितवान् आम्रकूटसानी । घररुचिः।-न स बन्धुहीनो महाकवि रुदारात्मा कालिदासो यस्य सखा गुरुश्च। लदथं जीवितमपि शक्नोमि त्यक्तुं का कथा राजधानी- समादरस्य । किमियोक्तं त्वया कुमारसम्भवे- "मधुश्च ते मन्मथ साहचर्या दसायनुक्तोऽपि सहाय एव। समीरणो नोदयिता भवति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ॥ क१४|| अनादिष्टोऽपि तव सहचरो वररुचिर्लक्ष्मगो यथासीद् रामचन्द्रस्य । अहो ! कुमारसम्भवरूपस्य रत्नकोपत्य अहमेव असपनो भाण्डारिकः ! अनेन सदृशं काव्यं न भतं न भविष्यति । कालिदासः।-आनन्दोच्छासस्तव सुतरां तोपयति माम् । परन्तु एतेन ·SHRA कवीनाम् अन्येषाम् अनादर तो मम च सृष्टिशक्तिरवसिता इति ज्ञाप्यते व्यञ्जना। प्रशस्तिप्रमत्त, कथं भवति मे काव्यरचनस्य सूचनाकाल एव सौन्दर्य सृष्टे रुपसंहारः? अद्यापि त्रीण्येव रचितानि काव्यानि येषु एकतमं नाटकम् अन्यच्च खण्डकाव्यम् अन्यतरच महाकाव्यम् । एतेभिरपि परितृप्त स्त्वम् ? वररुचिः।-याडम् । परन्तु जानामि उद्भावनी शक्तिस्तव यहून्यपराणि काव्यानि प्रदास्यति विश्वजनेभ्य इति । निर्वासनकालच अत्रातीतप्रायः। कालिदासः।-(नेपथ्याभिमुखम् अवलोक्य ) वररुचे, पश्य पश्य खलु वप्रक्रीडारतं प्रेक्षणीयगनमिव आशिष्टसानुम् अम्बुदम् ! अद्य हि आपाढस्य प्रथमदिवसे ममान्तर्वाप्पस्य विरहाश्रुरूपेण धारापातो भविष्यत्येव । (सहसा विचलितम् )हा मंजुभापिणि ! काव्या- स्वादकारिणो रावयोगता हि ते दिवसा परमरमणीयाः। यश्चिताः कृतनवान्छाभि दिवसा स्तिमिराञ्जनाः। सञ्जाता मम शवयों ज्योत्स्नाहीना अरुन्तुदाः ।।५।। वररूचिः । न खलु न खलु रोदन साम्प्रतं, सखे, गतप्रायं यदा निर्वासन- वर्पम् । विलापश्च धीरम्य गोरथोपमस्य ते नितरां व्यथयति यररुचिम् अनुचितकर्माणम् । नासीद् युक्तं मया विशालास्मृते विमन्थनम् । कालिदासः। न त्वम् अपराध्यसि मे। सखे, मेघालोके मुखिनोऽपि चेतो भवत्यन्यथावृत्ति किं पुनः कण्ठाश्लेपप्रगयिनि जने दूरसंस्थे ! वररुचिः। न शक्यामि प्रबोधवचनम् उयारयितुम् । ४ ·कविकालिदास व्यामोद्दपन्ने चपलात्मनीह प्रोषवाक्यं वदितुं यतिध्ये । धीरोऽप्युदात्तो यदि भाग्यदिखः स्वयं न जाने किमु सान्त्वनं वा ॥५६॥ यावदहम् उटगत्या भोजनव्यवस्थां करोमि। (निप्वान्तः) कालिदासः-स्थाने खलु वररुचिना निसंगः स्थापितोऽहम् । अश्रुपातेन हृदयदाहं निर्वापयामि। (तूगी स्थिनः) (क्षगात्यये ज्याय नेपध्यं चावलोक्य)- "आलोफयति पयोदान् प्रचलपुरवातनतितशिलण्ड । केकागर्भण शिखी दूरोन्नमितेन कण्ठेन । क १शा ( सहसा )-दृतरूपेणागतो मेघोऽयं सुदर्शनो वारिमेदुरश्च । एनमेव प्रेरयामि साङ्कनम् उज्जयिनी प्रियासम्भापणार्थम् । (फुटजपुष्पाणि दृष्ट्वा) कलिनेः बुटजकुसुमै रत्यं रचयित्वा मेघदूतमाह्वये । (तथा करोति) भोः विदुरन्माल जलद ! पुष्करातकाना भुवनविदिते घरी जानम्त्वं देवराजस्य च कामगति वातावह स्त्वमेव । अतो विधिवशाद् बन्धुभ्यो विन्रिन्नो प्रार्थित्वं गत स्त्वयि। इन्द्रयापति, मन्नमानो चिरशरणं त्वमेव । धनपतिकोधनम्य में सन्देशम अलकापुरीस्थितां प्रेयसी प्रापय ।

·Var (ध्यानस्थ स्तिष्ठति निमीलितनयनः) "उत्पश्यामि द्र तमपि सखे मप्रियार्थ यियासोः कालले ककुभसुरभी पर्वते पर्यते ते। शुढापांगः सजलनयनः स्वागतीकृत्य केकाः प्रत्युदयातः कथमपि भवान् गन्तुमाशु व्यवस्येत् ॥"क १६||* (ततः प्रविशति वररुचिः) कालिदासः।-(स्वगतम् ) कविसाव जीमूत, त्वयुपनीते कुवेरनगीं मन्निकेतनं यदि मे दयिता लब्धम्बामसुखा स्यात्, तन्नूनं स्तनित- विमुखो याममात्रं प्रतीक्षम्य । अतरं स्वजलकणिकाशीतलेन समोरेण तामुत्थाप्य यच्छ तस्यै मत्कथितं सन्देशम् । "तामायुप्मन् मम च वचनादात्मनश्चोपकर्तुं घ्या एवं तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्थः । अध्यापन्नः कुशलमवले पृच्छति त्वां वियुक्तः पूर्वाभाष्यं मुलभविपदा प्राणिनामेतदेव ॥ क ११|| वररुचिः।-कष्टं भोः। वन्धुर्मे तन्मयः सन् विलपति । कालिदासः।-(स्वगतम् )- "शब्दाख्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् को लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभान् । सोऽतिकान्तः श्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृश्यस्- तामुत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदमाह ॥"क १८* ·ततिकालिदासंग वररुचिः।--(स्वगतम्) संयोगो हि वियोगस्य संसूचयति सम्भवम् । विरहेणापि परिवर्धते पुनर्मिलनस्य दीप्तोल्लासः। इदृशत्य महाकये- बिप्रयोग-विपादे च वीजांकुरवन् तिष्ठति सम्भावना नवतरकाव्यस्यैव । आदिकाव्यस्यापि जन्मासीत् किल वाल्मीकैः क्रोचीक्रन्दनकातरम्य महति चेतसि हिमाद्रिस्नेहन्छायाश्रितस्य। दुर्लभं खलु सुखं जगति परन्तु न शोकः साम्प्रतं तस्य हेतोरेव । मुखे गते सुलभपदं महीतले न धीमता लघुमतिभिस्तु नन्द्यते । दुरासद भवति महाजनरपि प्रलाप्यते किमपि मनोज्ञवाचनः ॥५७|| कालिदासः।-(स्वम्यो भूत्वा ) सख यररुचे, आत्मानं विस्मृतवानहं झगम् । विशालाम् उपेत्य प्रेयसी मदीयां प्रामापे शोक- मन्दाक्रान्तावान्दसैः। वरमचिः। एतेन भवतः क्लेशोपशमो जातः । अथ तूर्णमेव मन्दाक्रान्ता- धृत्तेन काव्यमनवयं रचयतु सर्वार्थम् । कालिदासः। तथ्यमुक्तं त्वया। अद्यच काल्याचनम् आरभे, हितप्रिय- धादिन् ! राजराजन्य अनुचरः कश्चिद् यक्षः प्रतिनिधिर्म भविष्यति । उज्जयिन्याः पदं प्राप्म्यते कुवेरपुर्यालकया कल्पलोफेनेव। परन्तु पधिमध्ये उन्नयिनो च वक्ररथेनापि अभ्रदूतेन द्रष्टव्या। ससे, महद दुखमेव महाकाव्यम्य भन् प्रभवः एपा चिरन्तनी रीतिरिति प्रतिभाति मे।- मनसा ·AU LASSES हर्पमा न क्यापि कलते निश्रेयसकामिना प्रपञ्चनिवृतये ; कुन मुष्टं फल्गोश्च फेनकान् कल्यागनिमरं रसेप्मुनृनिकरम् ।.. वरचिः।-... तीबदुःखं कामम्यहंतुकं पतं यदि मानसे महात्मनम्नु कया निम्नयः म्यान् काव्यामृतझरो वाल्मीकिमुखाद्यथा विनिर्गतश्च पुरा।।८।। (विहस्य ) समचिन्तना हि महामनाकाः! मयापि मनसि भापितम् इशमेव भणपूर्वम्। कालिदासः।-अथ किम्। परन्तु परिहासच्छलेनापि नात्मानम् उपहसितु- मर्हसि । न खलु दीनमानमः प्रेमपीयूपपूर्णचित्तो वररुचिः। वररुचि- यन् भवनमु सर्वबन्धुपु अमराम्बण्डरूपं धारयित्यति यसुन्धरा । स्व! रम्य के भवति सखे कुन वा तानीपो मर्ये मृतं त्रिदिवमनिशं नारकारचेह वृत्ताः । मर्मग्लानि देहति मनुज्ञान रोस्थेनितान् हि पुण्यप्रीति जनयति दियश्चारमन्त्रय कान्निम् ॥१६॥ वररुचिः। मर्पिनममृतं मुमधुरवचमा! प्रीतोऽम्मि भूयिष्टम् अमृनस्यन्दनेछ । आवयोराहारकाल- समायातः आगच्छतु सखिप्रियत्तावन् भुमिवृत्तये। कालिदासः।-क्य गना मे क्षुधा यावन् काव्यरचनातृप्या मां बाधते ! नाहारं करिष्यामि अद्य। याहि त्वमेकाकी भोजनाय | एप ते बान्धवस्या- नुरोयो वायसरच निर्देशः। परमचिः। यथा निदिष्टोऽहं तथा करोमि । (निकान्तः) ·हत्कतिकालिदेखि कालिदासः। नीचे गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रभेग। दुःखं विना न केनापि मुखमत्र लभ्यते। विरहपीडितम्य मे कदा तु सुखलाभो भवेत् दिप्ट्या! (ततः प्रविशति सानुमती) कालिदासः।-(सस्मितम्) आगच्छ वरदे देवि सानुमति सुलोचने ! वृत्तेनानुष्टभा फुर्वे रूपस्य तव कीर्तनम् ॥६॥ सानुमती। (सध्र भंगम् ) कथं दीनां माम् उपहसति भवान् ? नाहं धर्यदा देवी परन्तु कृपाकणाकामा शैलदुहिता। आगनाहं भवन्तं नमितुं वाणीसुतमुन्याच काव्यविन्दुम् आस्वादयितुम् । कालिदासः।-कदा प्रभृति स्यसि मन्मुग्यसम्बन्धानि वस्नूनि ? सानुमती:-(लजा नाटयति ) द्वार्थकं वाक्यं कथं विधीयते ! पुण्यापर- निसृतं काव्यरसमेव पातुमिच्छामि न तु किंचिद् अन्यन् निगूइम् । कालिदासः।-(आत्मगतम् ) शुद्वान्तदुर्लभम् इदं वचन्तु परमसरलाया आरण्यकाया। (प्रकाशम् ) वरानने, सरदि ते रसनृपा काम्यास्वादेन तयिष्यते। नवं काव्यं रचयामि अत्रैय । सानुमनी । कीदृशं काव्यं, महावै ? किं. कुमारसम्भववद् अन्यपि महाकाव्यम्। कालिदासः।-न महाकाव्यं परन्तु सण्डकाव्यं मन्दाकान्तावृत्तेन। सन्नील- ·Now NIHI 22:42 प्रती मन्दगतिस्तव प्रेरणां दास्यति मे। याम्यति मेघदूतो वार्तावहरूपेण गुह्यकपुरीम् अलकां नाम । सानुमती । कथंकारं नुः सन्देशं वक्ष्यति चिराजीवो नरवाच्यवंचितश्च तोयदः ? गोरेपा वंचितेव प्रतिभाति मे, आर्य ! कालिदासः।-नानृतम् उच्यते सानुमत्या । क्व खलु धूमज्योतिसलिलममतां सन्निपातो मेघः क्व च पटुकरणप्राणिभिः प्रागणीयाः संवादार्थाः। परन्तु न ज्ञायते त्वया अनाप्तप्रेम्गा तरुण्या यद् विरहविधुरा जनाः चेतनाचेतनेषु प्रकृतिकृपणा भवन्त्येव । सानुमती । नाहमद्यापि वालिकानभिज्ञा रभगी तु उद्भिन्नयौवना। भवतु, अपि विरहतापम् आत्मनः श्लोकै निराकरिष्यति भवान् ? नाहं भाग्यहीना भवते लेशमात्रमपि चित्तोल्लासं दातुं शक्ता । कालिदासः । कथमेतत् , सानुमति लोचनलोभने! न केवलमात्मनः परन्तु निखिलनरागां वियोगिनां वैव्यं प्रकाशयामि कुवेरानुचरस्य साहायकेन । शाश्वनी वार्ता भविष्यत्येपा प्रोपितमर्तृकार्था । सानुमती । चातुरी नाधिगता मया न शक्रोम्यतः अपरेपां चतुरवाक्याना- मथं ग्रहीतुम् । न जाने यौवनं नीतापि शैलजा खलानी चातुरी छमानि वै तथा। वचांसि व्यंजनागृहानि सर्वथा कथं वा मन्मनो भुंजीत वाङ्मुने ॥३१॥ कालिदासः। पा चातुरी अन्तभावप्रकाशिका। किं न जानासि कविजनो ·कविकालिदासम हि अन्येषाम् अनुभूति प्रकटयति कल्पनाम् अवलम्व्य इति ? यो हि मानसान्तरं विविश्य तद्भावनाम् आत्मीयां करोति स्वानुभूतिबच तां वाङ्मयौं कर्तु क्षमः स एव रसिकानां चित्तेपु जनयति जनुरूप-' भावम् । हृदयान्तरप्रतिविम्बजनकत्वं हि प्रेम तत्प्रकाशनं च कवित्वमेव । पक्षाभ्यां कल्पनायाः प्रविशति खलु यो भिन्नहृदयं स्वीकर्तुं चापि शक्त स्तदनुभवचयं मूकलपिनम् । सञ्जात ड्मय ई रसकरलसितै स्तैरनुभनैः काव्यं सृष्टं कविश्च प्रणयमुखरित श्चौरकृतकः ॥२॥ (सहास्यम् ) कविन्तु भावचौर एव । सानुमती।-(तिक्तहास्यं हसित्वा ) जानेऽहम् ईदृशेन तस्करमुख्येन हृदयं मे हतम् अनवहिताया इति । रिक्ताहं प्रबंचिता च भाग्यमदिता। को नु धर्माधिकारिकः शास्ति तथाविध पम्पपुरुषम् ? कालिदासः। सानुमति ऋरंवदे! नापट्टतं केनापि ते चित्तम् । परन्तु कदापि चेत् त्वया किंचिद् उपहृतं तन्नूनं प्रत्यर्पितं सअद्वम् । कुमार- सम्भय महाकाव्ये हरनमसखोरूपेग मया त्वमेय 17 ·2EX १UR HOME ? सानुमती।--शान्तं पापम् । तुच्छा मानवी न कदाप्यहं जगदम्बया तुलनीया। परन्तु प्रगययाचमाना स्थूलदेहधारिणी न यास्याम्यहं काव्यादर्शत्याद् लेशमात्रेणापि परिनोपम्। प्रेम्णः प्रतिदानं प्रेम एवं न तु निगृहोपहास इति मन्ये मन्दधीरहम् । कालिदासः।-मुचरिते, न जातु उच्छिष्टम् उपयुज्यते उपहारत्वाय । यदर्पितम् अन्यस्य तन्न मदधीनम् । पुष्पचापादपि निक्षिप्तः शरो नायाति पुन यासंयोगाय । विपादस्यातो विद्यते न कारणं न च दोपारोपस्य । सर्वथा क्षमार्होऽयम् अनाचरितगहितो जनः । सानुमती । कथं तत् त्वया प्रश्रयो दत्त श्चिरेण ? कथं च दर्शितानि विविधानि लेहचिहानि ? कथं न वारितं मदागमनम् उपसि सायं च ? किमर्थ भापिताहं गद्गदेन वचसा पुष्पवीथिकासु तथा निभृतदरीपु शैलशिखरेपु निर्जनवर्त्मसु च ? कस्य कृते च स्पृष्टा मच्चूर्णकुन्तला दत्तानि च कवरे कांचनकोरकाणि कम्पितकरण ? कीदृशमिदम् आचरितं काव्यकोविदरत्नस्य ? अंकुरावस्थायां विनष्टे मति प्रगयप्रसूने न सम्भवति कर्कशकरम्पर्शो न च यञ्चनदाहतापः । को मापयति माम परितापं केन च निर्व्याप्यते क्लेशतुपानलम्तुपार- शीतरीन हस्तेन ? आदी उत्साहिते पश्चादवहेलिते ममानुरागे नृशंसत्वमेव प्रकटितं त्वया। का हानिः कृता मया त्वदीया यहम् इत्थं विप्रलब्धा विप्रकृना च? अपि त्वं शोकमन्यं रचयित्वा मां सान्त्वयितुम् उपक्रमसे काव्यविटपिनश्च नवतरफलं प्रदर्शयसि ?-- ·७ किविकालिदास हि अन्येपाम् अनुभूति प्रकटयति कल्पनाम् अवलम्ध्य इति ? यो हि मानसान्तरं विविश्य तद्भावनाम् आत्मीयां करोति स्वानुभूतिबच्च ता वाङ्मयी कर्नु क्षमः स एव रसिकानां चित्तेषु जनयति जनुरूप- भायम् । हृदयान्तरप्रतिविम्यजनकत्वं हि प्रेम तत्प्रकाशनं च कवित्वमेव । पाभ्यां कल्पनायाः प्रविशति स्खलु यो भिन्नइन्दर्य स्वीकर्तुं चापि शक्त स्तदनुभवचयं मूकलपितम् । सञ्जात ाड्मय 4 रसकरलसिनै स्तैरनुभवः काव्यं स्मृष्टं कविश्य प्रणयमुखरित श्चौरकृतकः ॥२॥ (सहास्यम् ) कविस्तु भावचौर एव । सानुमती ।- (तिक्तहास्यं हसित्वा ) जानेऽहम् ईदृशेन तस्करमुस्यैन हृदयं मे हृतम् अनवहिताया इति। रिक्ताह प्रवंचिता च भाग्यमदिता । को तु धर्माधिकारिकः शास्ति तथाविधं पम्पपुरुपम् ? कालिदासः।-सानुमति ऋरंवदे। नापहर्त केनापि ते चित्तम् । परन्तु कदापि चेत् त्वया किंचिद् उपहृतं तन्नूनं प्रत्यर्पितं सत्रद्वम् । घुमार- सम्भवे महाकाव्ये हरनमसखोस्पेग हि चित्रिता मया त्वमेय । - “लमद्विरफं परिभूय पद्म समेघलेखं शशिनश्च विम्यम् । तदानननीरलकै प्रसिद्ध श्चिच्छेद सादृश्यकथाप्रसङ्गम् ॥ क १६|| ·AVAN चतुथीs सानुमती। शान्तं पापम् । तुच्छा मानवी न कदाप्यहं जगदम्बया तुलनीया। परन्तु प्रगययाचमाना स्थूलदेहधारिणी न यास्याम्यहं काव्यादर्शवाद लेशमात्रेणापि परितोपम्। प्रेम्गः प्रतिदानं प्रेम एवं न तु निगृहोपहास इति मन्ये मन्दधीरहम् । कालिदासः।-भुचरिते, न जातु उच्छिष्टम् उपयुज्यते उपहारत्वाय ! यदर्पितम् अन्यस्य तन्न मदधीनम्। पुष्पचापादपि निक्षिप्तः शरो नायाति पुन यासंयोगाय । विपादस्यातो विद्यते न कारणं न च दोपारोपस्य । सर्वथा अमाहोऽयम् अनाचरितगहितो जनः । सानुमती। कथं तत् त्वया प्रश्रयो दत्त चिरेण ? कथं च दर्शितानि विविधानि स्नेहचिह्नानि ? कथन वारितं मदागमनम् उपसि सायं च ? किमर्थ भापिताहं गद्गदेन वचसा पुष्पवीथिकासु तथा निभृतदरीपु शैलशिखरेपु निर्जनवर्त्ममु च ? कस्य कृते च स्पृष्टा मच्चूर्गकुन्तला वृत्तानि च कवरे कांचनकोरकाणि कम्पितकरण ? कीदृशमिदम् आचरितं कान्यकी विदरत्नस्य ? अंकुरायस्थायां विनष्टे मति प्रगयप्रसूने न सम्भवति कर्कशकरस्पशों न च वञ्चनदाहतापः । को मापयति मामकं परिताप केन च निव्याप्यते क्लेशनुपानलम्नुपार- शीतलेन हस्तेन ? आदी उन्माहिते पश्चादयहेलिते ममानुरागे नृशंसत्वमेव प्रकटितं त्वया। का हानिः कृता मया लदीया यदहम् इत्थं विप्रलब्धा विप्रकृना च? अपि त्वं श्लोकमन्यं रचयित्वा मां सान्त्वयितुम् उपक्रमसे काव्यविटपिनश्च नवतरफलं प्रदर्शयसि ?-- ·NA 40 1200 रक्ष मां रक्ष पवित्रचारिणी पुण्यपोपाय छलात्मशासक (साध्यसापत्नां हि ) वायस्व मामुचितकारिगीम् ।।६।। (गायन्त्येव निष्कात्ता) कालिदासः।-अनार्य नूनं कृतं मया यदेतां वनवालाम ईदृशम् अपीढयम् । भाग्यं फलति सर्वत्र न विद्या न च पौरुपम् ! तथापि- चंक्रम्यन्ते जलदसरसि हंसा रम्यं चक्र चांशु नभसि लसति सौदामिन्याः। इन्दोः शृङ्ग विकसति खलु कान्त्या जिह्म प्रेम्णः क्रान्तिः किमिय हि कुटिला कामिन्याः ॥६६॥ हृदयन्यापारेषु नारीणां शिक्षारिक्तपटुत्वं प्रदर्शितमधुना सरलचित्तया शैलागनया अपि । परन्तु किमत्र चित्रम् ? मानसराज्ये मनोभवस्य प्रभुत्वम् एकातपनमेव ।- त्वमसि निखिलपा मदन मनसिज जयसि युवमनो नयनजधनुपा। विशिखतकिणो हसति मिपरुपा किमपि निपुणता हृदयरणमृतः॥६॥ (ध्यात्वा) हा मंजुभापिणि, न जाने कीदृशीम् अवस्थां गता त्वम् आपाहमासे अधुनेति । प्रियतमे ! ५६ ·कविकालिदेसि आगते माधवे कूजनं श्रोतुकामाऽवला प्रायशः कम्पतेऽप्याशया श्यामलामो विहंगो यदा दृश्यते । कीदृशं लभ्यते श्रोत्रयो वा हृदो वा तया मुग्धया मोदनं यद्यहो रौनि तारस्वरं कर्कशः काकलः ॥६३॥ कालिदासः।-अविचारः स्थलु कृतो मां प्रति ।- स्थानकालपात्रभेदं नो जानाति मन्मथो वश्यतां कथं नु नेप्यामि प्रेमार्तमानसम् । को हि प्रस्तरेण शक्नोति स्रोतांसि बाधितुं रंहसा प्रयाति वासी यातोमिका यदा ॥१४॥ अपि विरमवचनेन प्रीतिरभविष्यद् आदितस्तव ? स्तारूपं लावण्यं च पालम्भस्य न तु वन्धुजनाद् विताडिन कालिदासा । सानुमनी । कथं लो तर्फेण पराजेनु शक्यते विद्याहीनेयम् अबला ? घि मम निपलयोवनं धिक् च मे निरनियतिम्! (गायति)- हन्ति हा हन्त अनत्रधारिणी तीशयाणेन यनान्तचारिणों यूथहीनां सारंगीमेव निकम्गनालका प्राणनाशय भयेन रोदन यं म्मृत्वा तु तं धनुर्धनं पुत्र यानो मन्दापीहम दोनजनपालक। आत्मन ·IWAN M रक्ष मां रक्ष पवित्रचारिणी पुण्यपोपाय छलात्मशासक (साध्वसापन्नां हि ) बायस्व मामुचितकारिणीम् ॥६॥ (गायन्त्येत्र निष्कान्ता) कालिदासः।-अनार्य नूनं कृनं मया यदेता वनवालाम् ईदृशम अपीडयम् । भाम्यं फलति सर्वत्र न विद्या न च पोम्पम् । तथापि- चंक्रम्यन्ते जलदसरसि हंसा रम्यं वर्क चांशु नभसि लसति सौदामिन्याः। इन्दोः शृङ्ग विकमति खलु कान्या जिह्म प्रेमणः क्रान्तिः किमिव हि कुटिला कामिन्याः॥१६॥ हृदयव्यापारेषु नारीणां शिक्षारिक्तपटुत्वं प्रदर्शितमधुना सरलचित्तया शैलाङ्गलया अपि। परन्तु किमत्र चित्रम् ? मानसराज्य मनोभवस्य प्रभुत्वम् एकातपत्रमेव - त्यमसि निस्सिलपा मदन मनसिज जयसि युवमनों नयनजघनुपा। विशिखहाकिमो हसति मिपरुपा किमपि निपुणता हृदयरणमृजः ॥६॥ (ध्यावा) हा मंजुमापिणि, न जाने कीडशीम् अवस्थां गता त्वम् आपाइमासे अधुनेति । प्रियतमे !

·CG कनिकालिदेसिम- “शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्गपागी शेपान् मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा । पश्चादावां विरहगगिनं तं तमात्मामिलाप निर्वेक्ष्यावः परिगतशरयन्द्रिकासु क्षमासु ॥"क २०||* (निक्रान्तः) -इति चतुर्थोऽङ्कः- रामगिरिखासो नाम - ·(ससभासद् विक्रमादित्यः) वन्दिनः।-(गायन्ति )- जयतु जयतु विक्रमनृपतिः धराधिपतिः! समरनिपुणोऽरिशासन धृतशरासनः विराजते रविममो विक्रमे । जयतु हि शरणागतजनकः यथा जनका कविजनसखो यशोधनः शकलाञ्छना जयाय य खिभुवन चक्रमे। जयतु मुनिनन्दितो गुणिवन्दितो मनुजरंजनो दनुजगंजनः मुरतिः ! चिरायुपा रम्यनां कृपात्मना गृह्यतां कृतांजलि रेपा प्रणतिः ॥६॥ (निकान्ता) ·कविकालिदासमा विक्रमः।-(सनिवासम् ) अतीतं कालिदासत्य निर्वासनगमनदिनाद् वर्पमेकम् । यदा सोऽन विराजते स्म तदा खलु राजसभा कविगुंजितेन भ्रमरै मधुचक्रवन् मुखरिता आस्त । अधुना तु मूकीभूतप्रायाः कवयों विषण्माश्च तिष्ठन्ति सर्व पण्डिताः। अहो ! एकस्य हि कविरत्नस्य अभावात् सान्द्रतमसावृता जाता सभामण्डली चन्द्रदीन' यथा सतारकमपि आकाशम्। गतानि तान्यस्माकम् आनन्दपूरितानि दिनानि जीवनं च वञ्चितं काव्यसुधारसास्वादनात् । न चकास्ति विडम्बित-काव्यरचि- न च भाति मनागपि रत्नसमा । कविना हि गतेन तु पुण्यगिरि क्व नु हन्न हृतं मम चित्तरतम् ॥६॥ विदूषकः।-सखे, भयता एकस्य हि रत्नस्य प्रस्थान गदितं परन्तु वररुचिश्च कालिदासेन सह उज्जयिनी तत्याज । विक्रमः।-सत्यमुक्तं त्वया। अपि तु, मन्दारक, राहुप्रस्ते तपने ग्रहणकाले केन खल चन्द्रस्यापि अभाव स्तथा तारकागा च उपस्थिति लक्ष्येते ? तथाप्यहं नितरामेय प्रीनोऽस्मि कालिदासेन साधं घरम्चे र्गमनेन । सम्पदि विपदि च यः सहायो भवति स खल सम्बा समागः । तयोः सौहार्यमतीच चित्तमाहि ।

·MIT व पंचमी । राजद्वार निवसति यदा कालिदासः कवीन्द्र- म्तस्य प्रत्या विलसति सभा विक्रमार्कस्य जोपम् । वन्युस्तस्य प्रियवरमचि हूँ पहीनो रसनः सख्यं रम्यं समहृदययो दुर्लभं मर्त्यपाम्नि ॥७॥ विदूषकः । तथापि द्वो नियासिनो नियतिकरतया । विक्रमः।- काटिन्यम् आश्रितं मया तत्काले। अत्र च मे प्रियदुहिता मंजुमापिणी यौवनेऽपि सर्वाभराणि अपास्य वैराग्यशोभि कापायं घृतयती। मलिनं वदनमलिनं तस्याः भृशं व्यथयति मे कृतमहदयम् । तथापि न मन्ये मदाचरणं विचारमूडमासीद् इति । यथा कीटकन्तु प्रभिन्नेऽरविन्द न देवार्चनार्या गृहीतं तदहः। अपत्ये प्रयाते तथा दीर्मनस्य परित्यज्यते तन् सदार्येण पित्रा ।।७।। क्षपणकः।- कदापि न भवता नयाधीशेन कृतोऽन्यायः। आत्मनः कर्मणः पलं सर्वरुपभोक्तुं युज्यते। धन्वन्तरिः। अथ किम् । अपितु कालिदासविरहेण भवतो हृदये जाता आधि- रेख । नपा आयुध द्विारिका । अतो विस्मरणम् आश्रयता,महाराज ! विक्रमः। तदात्मानमपि विस्मरयम् । विदूपकः।-मोदकादीनां मिष्टान्नानां महाभोजो यदि आयोज्यते तन्महा- राजस्य मनो विपयान्तर मनो भवेन् । रसनामोदश्च रसत्वेन चित्तं नितरां प्रीत्या सन्तापनाशाय प्रभवति । । ६३ ·कविकालिदासम विक्रमः।-यो वै वैद्यः सबै आरोग्यकल्पा! अपि तु विपयेऽस्मिम् वैद्य- राजेन धन्वन्तरिणा किं निदानं विधीयते ? धन्वन्तरिः। न खलु मोदकाशनम् । महामनसे न तथा रोचन्ते मोदकानि यथा मन्दारकाय नामौदरिकाय। विसशसंयोग संघट्टमेव जनयति स्वास्थ्यहानि चावाञ्छनीयम्। परन्तु मृगया दिग्विजयो वा नूनं करिष्यति हृदयविनोदम् आधिनाशं च। अपि च- राजन्यानां प्रमोदाय चार्तिनाशाय शर्मद। विग्रहो नितरां श्रेयान मृगयादेरिति स्मृतेः॥२॥ विक्रमः।-नाहमधुना उत्सहे मृगयाव्यसनाय । तद् दिग्विजययात्रैव सूच्यते सर्वथा। क्षपणकः।--उभयं तु प्रागिनाशकारकम् । अतः कृपावेन विक्रमार्केग परिहार्य मन्ये । अपि च मानववधात् पशुहननं वरम् । अमरसिंहः। कथमेतद् उच्यते ? प्रवलपराक्रमो विक्रमादित्यो नाद्यापि सन्न्यासम् अवलम्बितवात् । चिरं चेत् तरवारिः कोपबस्तिष्ठेत् तत्तस्य धारा मालिन्यमेति। अरातिवेष्टितच अवन्तिदेशोऽयम् । विशालापुरी राजधानी तथा रिपुचरः समाकीर्णा मक्षिकाभि यथाम्र- फलं सुपक्यम् । धर्माहवे शत्रुनिधनं परमपुण्याय कल्पते न तु कल्मप- कर्मणे । अतोऽहं ब्रवीमि राजेन्द्रण दिग्विजयाभियानम् एव क्रियतामिति। वराहमिहिरः।-साधु साधु अमरसिंह शौर्य केशरिन् । देवमनुकुलम् इदानीं विक्रमं प्रति, पौम्पं च तम् आजन्मन आश्रितम् ! देवपौरुषेययो- ·BuluIMADIRALLURALIRATAMILLAILA पवमी मणिकांचनयोगे सति को बाधते नु उन्नयिनीदेवतम् ? दिग्विजय- परिक्रमा नूनं शुभं विजयं च दास्यति। नास्त्यत्र सन्देहलेशोऽपि । विक्रमः।-सेनापते वीरसेन, तत् क्रियतां सत्वरं पर्याप्तम् आयोजनं रणयात्राया। सेनापतिः। यदाज्ञापयति देवः। शरत्कालः समायातो यो युद्धाभियानाय प्रशस्तः। पूर्णव्यवस्था करोम्यंजसा चतुरंगसेनाभिः। दिग्विजये समाहिते यास्यति श्रीमन्महाराजो राजचक्रवर्तित्वम्। मन्त्रये शीघ्र रगविशारदः साकम् । सर्वत्र विजयतां विक्रमधर्मा विक्रमार्कः ! (निकान्तः) शंकुन । रत्नाकरो विक्रमो न तु केवलं कविजनानाम् आश्रयः शूरसेनान्यामेव चनेता । कःशक्ष्यति तं वारयितुं महाघोरे विग्रहे अनीकिनीवेष्टितमपि ? अवन्तिकानाथो रनकण्ठो दुर्जयविक्रमार्को रणांगनं यावत् सम्प्रयातो दीप्तमयूखमालः । विलीयते तावन्नूनमाजी द्राङ् मृगतृष्णिकावत् प्रलम्बिता छाया व्यूहरूपा शत्रुदलैः कराले ॥३॥ घटकर्यरः।-दिग्विजयान्ते राजसूयकतुं किं करिष्यति राजाधिराजः? वेतालभट्टः । अश्वमेध एव न तु राजसूयः क्रियेत विजयानन्तरम्। यताश्वो यास्यति सर्वासु दिक्षु । यस्तु वाजिनम् अवरोत्स्यति स एव समूलघातं हन्यिप्यते प्रचण्डाहये । अश्व च राजधानी प्रत्यायाते यज्ञोऽनुष्टातव्यः । (ततः प्रविशति वररुचिः) वरमचिः।-अभिवाइये राजचक्रवर्तिनम् । जयतु कविजनवल्लभः !

·कविकालिदासम- विक्रमः।-भोः वररुचे ! अपि ते फुशलम् ! देवप्रेरितोऽसि एव त्वमधुना। कुन खलु तिष्ठति सखा ते महाकविः कालिदासः ? वररुचिः।-अपि महाराजः स्मरति कविश्रेष्ठ निर्वासनदण्डितम् ! दण्डकाले दिष्ट्यातिक्रान्ते पुनरागत स्तत्रभवान् यिशालानगरी सौजन्यविशालाम्। तिष्ठति रहसि स दीनकुटिरे काव्यरचनलितः।- निर्वासनान्ते प्रत्येति दीर्णहृदयो राजते चोजयिन्याम् अज्ञातवास स्तस्यात्र पर्णकुटिरे पेशलातिथ्यशीले । विस्मयतेहो वित्तेश्वरस्य महती क्रूरता चित्तदीना दृष्टा महत्त्वं रिक्ताश्रितं चिरधृतो मालवानां नगर्याम् ॥४॥ विक्रमः।-कथमेतत्, वररुचे ! मालवाधिपो न कदापि कार्पण्यदोषोपहतः। वद झटिति बद कुत्र विराजते कविप्रवरः। इच्छामि तं संयातु- मद्य व वररुचिः।-न प्रकाशितव्या मया तदावासवार्ता विना तस्यैवानुमतिम् । विक्रमः। नेदं । युज्यते त्वयि, घररुचे, नित्यप्रियकारिन् ! अयमहम् उज्जयिनीपति रादिशमि त्वा तदयस्थानोदन्तदानाय । ममाज्ञा मामकेन रत्नेनापि? बररुचिः।-प्रजायत्सल, भवतैय विहितमेतद् यत् सर्वेऽपि स्वसद्मनि स्वच्छन्द स्थातुं शक्नुवन्ति। कुत्रायसरो नियमलंघनस्य येन केनापि का कथा पुनः स्वयं नियन्तुरेव ? नियमलंघनं कर्तुं नियन्ता चेद् व्यवस्यति । धर्मस्य केननं केन मन्यत रथलांछनम् ॥७॥ न पाल्यते ·পণী विक्रमः।-व्यतिक्रमाश्च सन्ति निखिलनियमानां प्रमाणीक्रियन्ते च ते तैरेव । परन्तु न जातु काश्यते मया तद्वाती तत्पीडनाय अपिच संवर्धनाय हि । अतः खलु ममानुरोधः पालनीय एव । वररुचिः। अत्र विषये कालिदासस्यैव अभिमत्तं लक्षगीयम्। शिरसि धारयामि तबादेशं सदेव । न कुप्यतां मह्यं महाराजेन नीतिशेन इति मे सनिवन्धोऽनुरोधः। विक्रमः।-न जानासि किं ग्रन्मम चरा भ्रमन्ति सर्वत्र रात्रिन्दिवं संवादा- हरणाय? निगृहतमानपि सन्देशचयान् विमूड कर्णाजपा मे सर्वत्र गन्तुकामाः। प्रयातसमाः खलु सौगन्ध्यमियाहरन्ति कुवाधिशेते गुमः स राजदृष्टः ॥७॥ परन्तु तवापचेष्टनं नियनम् असाम्प्रतम् । चररुचिः।-किं करिष्यसि महाकवे वार्नया ? स खलु काव्यरचनमग्नो वाह्यज्ञानरहितश्च । अपि च न रोचते तस्मै राजानुग्रहः । मूर्यभामा दिनं यद् गर्न कन्दसीरञ्जन वर्पणाद्र' तथा पुष्कलं सेन्द्रचापाधिनम् । टुखसान्द्र तमो हन्यते येन चित्तांशुना चन्द्रकान्त्यै न वादा तयोः स्थान या न वा ॥७॥ क्षम्यताम् एप वचनोच्याप्तः। नाभिग्रेनो भवन्तं प्रति स्तोकेनापि अनादरः।

·कविकालिदासस विक्रमः।-निष्करुणं गहितं च वाक्यमिदम्। अप्येतत् तब स्ववाच्यम् उन वन्मुखेन कालिदासभणितम् ! वररुचिः। रूढा वाङ् न भवेत् कदापि कालिदासस्य न च तेनायमन्यते भवान् । मन्मुवाच महता टुखेनैव स्पूर्तम् एतादृशं वचनम् । नेष्यते कदापि मया रत्नाश्रयस्य विगर्हणम् । विक्रमः। मम रोपामिश्च परमविपादान मन्दीभूतो नोचेत्... वररुचिः।-अनुतप्तोऽहं भूयिष्ठ, महाराज दाक्षिण्यभूयिष्ठ ! अम्यतां बन्ध- स्नेदाद् भवत्प्रश्रयाच विनिर्गतं रुडघचः । विक्रमः -एतच विचिन्त्यता यत् कालिदासोऽपि मेऽपराध्यति स्म ।- स्वाधिकारप्रमत्तो यः शिक्षादानन्छ लेन हि । मनोहरत् स्वशिष्यायाः कुन तेन समः शठः ॥७८॥ वररुचिः। राजन्, मार्जना भिक्षे वाचालतायाः। परन्तु कालिदासो न मन्यते आत्मानम् अपराधिनम् । नासीत् स स्वाधिकारप्रमत्तः । सजदारिका काव्यरचनाविपये पारदर्शिताम् अनयदेव। प्रणय- व्यापारेषु च हृदययुगलं राजाभिरुचिं नापेक्षते। तदवान्छनीयं स्यान् धनगवितस्य न तु कदापि गतिम् । विक्रमः।-भवतु, व्यथितोऽहं भृशम् । पव तिष्ठति स आत्मगौरवस्फीतः? वररुचिः।-विनयावनतो गुरुजनान् प्रति परमभद्वाशील एव कालिदासः । सन्तप्तः सन् विराजते कम्याश्चिन् मालिन्या गेहे। उटजागन-स्थिते मालंचे आराधयति च वाग्देवी नित्यनवकाव्याजलिना। रचितं तेन खण्डकाव्यम् अपूर्व मेघदूनाम्यम् । लिसन्नाम्ते कुमारसम्भवं महा- ६८ ।

·বুবলী काव्यम् । परन्तु मालिनीसख्या विरूपां समालोचनां श्रुत्वा न समानि नेष्यति तन्काव्यम् । विक्रमः।-कथमेतत् ? अपि माल्यरचयित्री काव्यकलाया योम्या विचारिका ? वररुचिः।-को नातुं शक्नोति तस्याः काव्यविचारशक्तिं भूयसीम् । जगत्पित्रोः रह लीलावर्णनं न कदापि कर्तव्यम् इति उक्तवती सा। कालिदासश्च लजया काव्यसमापनाय न चेष्टते। अहमपि तत्या विचारम्य औचित्यं प्रशंमयामि । महाकाव्यं कुमारसम्भवं स्थास्यति चिरासम्पूर्ण- मेव। तथापि पश्यामि नात्र विपादकारगम् ।- कलापूर्णश्चन्द्रो भवति त्रिलोककान्त- स्तमित्राच्छन्नाया रजने रपाम्य दैन्यम् । तथाप्युल्लासो हि क्रियते जनेन नित्यं तृतीयावालेन्दु मधरो यदा तु दृष्टः ॥७॥ विक्रमः।-किमन्यत् काव्यं रचयन्नास्ते स इदानीम् ? वररुचिः।-विक्रमोर्वशीयं नाटकमपि रचितं यस्मिन् उर्वशीपुरूरवसो प्रेम वर्णितम् । विक्रमः |--कथमेताइशं नामकरणम् ? अन्ति किं तस्मिन् विक्रमनामा कश्चन नायक उपनायको या? वरचिः। ( सस्मितम् ) न कश्चिदन्ति विक्रमो नाम्ना। विक्रमेणैवार्जिता दयिता उर्वशी इति व्यंजना अभिलप्यते। महाराजस्य विक्रमास्य नाम प्रति इगितम् अम्ति चेति मन्यन्ते अलंकारशास्त्रज्ञा।

·पवमी राहुप्रासविमोचनस्य परतश्चन्द्रो हि भास्वत्तरो लीनांकस्तनुते करं मुलतितं नीलाम्बरानन्दकम् । शापान्ते कविकालिदास उदितो ज्योति स्तनोत्यालये काव्यानां च तथा मुरोचननया कुर्वन्मनोसादनम् ।।८।। मंजुभापियो। (स्वगतम् ) हा मे मन्दभाग्यम् ! कोकिलो नव्यरसं लिप्मु नित्यं प्रमत्तचित्तो मंजरीश्चुम्बति पर्याप्तं कमा मधुद मस्य । मोदते प्रेमपरागे नो दीनः स्वनै कवित्तो हा पिकं निष्ठुरकर्मागं हा हन्त मे कविम् ॥८॥ भयतु। (प्रकाशम् )-का च पाना वाहिता एतत्मभामण्डले परभृतवान्धवेन ? यायायरवृत्तः स्थिरनिकेताध्यसनं सर्वेपी प्रीतये एव कल्पते। वरूचिः।-काम मधुप इव रसपाही सवा मे न तु भ्रमरस्य यायावरवृत्ति- खलम्बिना तेन शीलयमुना। तन्कामनाया अरुन्धती एकव वर्तते । मंजुभापिगी।-(लजा नाट्यति ) अपि त्वदात्मजनेन प्रार्थिभ्यो दर्शनं दीयते । .. वररुचिः।-सर्यान् अर्थिनः प्रति स सदेवानुकूल, का कथा आत्मीयजनत्य । तस्यैव वरदात्री मधुरबचना अस्मिन्नेव नगरे विद्यते । विफल- मनोरथोऽपि न कदाच स हीनम्मन्यतां गच्छति। उक्तं तेन हि मेघदूते काव्ये-याच्या मोया वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामेति । ७२

·रुतिकालिदेसिम
विक्रमः।-(सनिश्वासम् ) अहो न विस्मृतोऽयं क रकर्मा प्रेमाकरेण महा-
कविना। तत् कथं न सम्भापे तम् ?
वररुचिः।-कोरनुमति लब्ध्वा पुनरेज्यामि महाराजसमीपम् ।
(ततः प्रविशति मंजुभाषिणी)
मंजुभापिगी। (विक्रम प्रति ) नमामि महाभागम् । (अनान्तिकम् )
आर्य वग्रुचे, कुती भवानागतः अकस्मात् ?
वररुचिः।-(स्वगतम् )-
"भर्तुमित्रं प्रियमविधये विद्धि मामम्बुवाह
तन्लन्देशैई दयनिहित रागतं त्वत्समीपम् ।
यो वृन्दानि त्वस्यति पथि धाम्यतां प्रोपिताना
मन्द्रस्निग्धध्वनिभिरवलाजिमोझोन्सुकानि ॥"कर॥ .
मंजुभाषिणी । कथं भवान् तूष्णीमास्ते ? किमहमपि जातानादरणीया
खबन्युजनस्य निर्वासनम्य हेतोः। को दोप आसीन्मम !
वररुचिः।-अभ्यताम् अधमोऽयम् । भवतो म्लानकान्तिदर्शनाद् अहमपि
आत्मविस्मृतोऽभवं विभूदृश्य । आवयो निर्वासनदशा हि विगताधना ।
रामगिरिस्थान् सीतापदरेणुणूताद् आश्रमाद् द्वायपि समायाती
उज्जयिनीम्।
मंजुभापिणी ।-सत्वरं कथय कृत्र सिष्ठति सखा ते कालिदासः ।
वररुचिः। अलमुल्काच्या ! नगरोपान्ने पुष्पिताप्रानाम्न्या मालिन्या भवन
वर्तते शापमुक्तो महाकविः।

·টুনুশীsঞ্জ राहुग्रासविमोचनस्य परनश्चन्द्रो हि भावत्तरो लीनांकस्तनुते करं सुलतितं नीलाम्बरानन्दकम् । शापान्ने कविकालिदान उदितो ज्योति स्तनोत्यालये काव्यानां च तथा सुरोचनतया कुर्वन्मनोहादनम् ॥८॥ मंजुभापिणी। (स्वगतम् ) हा मे मन्दभाग्यम् ! कोकिलो नत्र्यरसं लिप्मु नित्यं प्रमत्तचित्तो मंजरीश्चुम्वति पर्याप्तं कना मधु मस्य । मोदते प्रेमपरागे नो दीनः स्वन कवित्ती हा पिकं निष्ठुरकर्मागं हा हन्त मे कविम् ।।८२॥ भवतु। (प्रकाशम् )का च वार्ता याहिता एतत्सभामण्डले परभृतवान्धवेन ? यायावरवृत्तः स्थिरनिकेताध्यसनं सर्वपी प्रीतये एव कल्पते। वररुचिः। कामं मथुप इव स्नग्राही सया मे न तु भ्रमरस्य यायावरवृत्ति- रवलम्बिना तेन शोलयमुना। तत्कामनाया अझन्धनी एकव वर्तते । मंजुभापिगो।-(लना नाटयति) अपि त्यदात्मजनन प्रार्थिभ्यो दर्शनं दीयते ? . वररुचिः।-सर्वान् अर्थिनः प्रति स सदेवानुकूलः, का कथा आत्मीयजनम्य । तस्यैव वरदात्री मधुरवचना अस्मिन्नेव नगरे विद्यते । विफल- मनोरथोऽपि न कदाच स हीनम्मन्यतां गच्छति। उक्तं तेन हि मेघदूते काव्ये-यामा मोवा वरमधिगुणे नाधमे लन्धकामेति । ७२ ·कतिकालिदासस मंजुभापिणी । (सस्मितम्) मेघदूतः खपुष्पस्य समगोत्रः स्यात्। तथापि किमिव हि मधुरम् ईदृशं कविकल्पनम् ! मेघवाहितः सन्देशोऽपि कासाचिन् मोदनाय भवत्येव । शोकार्ता रहसि यदा हि साश्रुनेत्रा रोदन्ती स्मरति विवासितप्रियास्यम् । नूनं सा विवरिपतीह मुन्धचित्ता वार्तादं कपिमनिलं तदाम्बुदं च ।।८।। विक्रमः।-वत्से मंजुभापिणि, गच्छामि स्वयं यावत् कालिदासप्त्य अभ्यर्थनाय । दिग्विजयाभियाने च पार्श्वगो भवेन्मम स महाकविः। रणावसरे काव्यविनोदेन जनयिष्यति परानन्दम् । मंजुभापिणी ।-(विपण्णम्) अद्यापि नावसित स्तस्य पथिचार ? विक्रमः।-(सविपादं सस्मितं च ) भवतु, वररुचि दास्यति मे संगं न तु कालिदासः। तेनाइतः समाचारो दिष्ट्या भवेदुपचारो नवकाव्यस्य कालिदासकृतिनः। मंजुभापिणी । उक्तमेकदा महाकविना महाभारतस्य शकुन्तलाकाहिनीम् अवलम्च्य किंचन नाटकं दाशरथे श्चरितम् आश्रित्य च महाकाव्यं रचयिष्यामीति । वरचिः। तस्य नित्यनवरचनोन्मेपा प्रतिभा देदीप्यते नियतं स्थानकाल- योगेन साहायकेन। कालिदासभारती भास्यति यावच्चन्द्रदिवाकरम् । मंजुभापिणी ।-पततु सचन्दनपुष्पं तव स्मितानने साफल्यं यातु च भविष्य- वागी रसिकरञ्जनाय एष। दूरात् पश्यामि तस्य मनीपादुपतिम् अर्चयामि च लोकोत्तरप्रयास कल्यागदायकम् । 1 ७२ ·LALITLEILLILIMILAIIIIIIMILLER এণী विक्रमः । यन्से, अद्य प्रभृति नास्ति वाधा ते कालिदासदर्शनार्थ गमनम्य । मंजुभापिगी।-(स्वगतम्) दर्शनमात्रम् अवशिष्टं मदर्थम् इति मन्ये । समाप्तः खलु मया सह काव्यालोचनन्य पर्याप्तावकाराः। तिरोहितं च व्यलीक व्यवक्रोशनं हर्पजनकम् । खण्डिनाहं कथं सभाजये परासक्तं दयितम् ? विक्रमः।-कन्यके, किमर्थ याचं न मिश्रयसि मद्वचसि ? भूयिष्ठं विपयान्नरे निहितंमनम्ते भवन् । अथवा कुष्यति मे अधुनापि साभिमाना दुहिता ? मधुरं लपति लोलं च गायति विहरति काव्यमालञ्चे मंजुभापिणी या। मलिनं हसति मीनेन सम्प्रति किमिव हि छद्मकोपाया मंजुलं न तस्याः ||८|| मंजुभापिणी ।-(सहास्यम्) अलं व्याजस्तुत्या पितः! एतादृशं माधुयं ममास्ति चेन् कथं सर्वे वान्धवा मत्तो विप्रकृष्टाः ? मा ब यान् सत्यम- प्रियम् इति महाजनवाक्ये न विश्वसिमि अतो मे दो ग्यम् । प्रियजनं च नाप्रियीकर्नु शक्नोमि यस्मात् कारणान् मे परितापः मंजातो मर्मदाहकः। विक्रमः। प्रागाधिके, मा गमः कानरत्वम् । गतस्ते चिराय विपादकाला। हितं मनोहारि च करिष्यामि ते किंचन। स्वयंवृतायाः शुभपरिणयो भवेदविलम्बितम्। भारत्या वरपुत्रो यः कालिदासो महाकविः। तस्यैव योग्यभार्या स्यान् सर्वथा मंजुभापिणी ॥८४|| मंजुभापिणी । (सलज्जम् ) गच्छामीतः तात !

·कविकालिदास मनसा चिन्तितं यत्ते वचसा च प्रकाशितम् । तद्वा न या करोष्यार्य निदेशस्ते विधिर्मम ॥८॥ (निष्कान्ना) विक्रमः।-(सस्मितम्) प्रगलभा मे दुहिता जाताकम्माद् नीडाशीला कमनीया। अमरसिंहः।-किमत्र चित्रं, महाभाग !- साहसिका स्वभावतः प्रायः कार्यतेऽप्रगल्भा प्रगल्भा तु परिणयकाले लजायाः पुत्तली । स्वल्पवचा हि वाक्पटुर्जाता जल्पिका च मूका विचित्रा गतिरह नार्याः प्रेमाक्तायाः सदा ॥८६॥ विदूपका-विवादादय उत्सवाः परमरमगीयाः। मृतगीतकलरवमुखराणि भवन्ति निलयानि दीयतां भुज्यतां चेति वचांसि भोजसभामु प्रोगयन्ति कौँ जठरं हृदयं च। बान्धवोऽप्यहम् अत्र न केवलं कुलम् अपिच मिष्ठान्नभरित्वं वरयिष्ये । धन्वन्तरिः।--विदृपकवर, नोदव्यसनं शरीरकुशलाय कल्पते। विदूषकः।-किं न जानीम इदं वैद्यराजप्रसादात् सर्वेऽपि वयम् ? परन्तु पद्मवने मत्तमातंग इव खलु आर्यो धन्वन्तरिः । आनन्दकल्पनाचिरपि म्लानीकर्तुं नितरां चेष्टते नरीनृत्यते च परिणाम विभीपिकायाः सान्द्र- तमसि। नैतत् साम्प्रतं प्रथमरत्नन्य । धन्वन्तरिः।- गगनायां प्रथमोऽपि नाहं कदापि स्वप्रथमः। तथापि वचनीयं मया यदा उपाय श्चिन्त्यते तदा अपायोऽपि स्मनध्य इति । को 1 ·पंवमीका -- वारयितुं शक्यते तथा मन्दारकं मोदकभोजनाद् यथा पनंगाल यह्नियासपतनात् ? मया तु केवलम् आत्मनो विधानम् उच्चायते । क्षपणकः।-अपि विस्मृतमिदं त्वया, मन्दारक, यद् अवसिते गुभोत्सरे दिग्विजययात्रा करिष्यति महाराजः। नर्ममखन त्वया तन्यय अनुगमनं छायेव क्रियेत। विदूपकः। बाढम् । नापेक्षते मन्दारको विपयेऽग्मिन यम्य कायचिदपि निर्देशम् । मार्तण्डो विद्यते यावद्वियति मिष्टान्नं वर्तते चास्मिन जगति । राजेन्द्र वाहवं घोरं विशति मन्दार तेन ये सार्य चलति ॥८॥ (सर्व हसन्ति) विक्रमः।-साधु साथ मन्दारक प्रियययय ! परन्तु यत्र यत्काले या मोदकं न स्थास्यति तत्र तदा च त्वमपि त मन्नहायो भवः ? विदूषकः । न खलु कर्तव्य एतादृशोऽनुमानो मद्रचितान् श्लोकात्। शब्द- वृत्तिस्तु न केवलं पदपदार्थसूचना परन्तु लक्षगा व्यंजना चैव शक्ति- रूपे हि गण्यते। घटकर्परः। अहो मिष्टान्नप्रियोऽपि विपको वैयाकरगप्रवर इनि प्रमागित- मद्य । जयतु वाङ्मधुमंजुलो मन्दारको भाट्ट! अमरसिंहः।-हास्यरसवेत्ता आलंकारिकश्च मन्दारक स्तकंचुचुः । ।

·तविकालिदासम विदूषकः।- मूखोऽपि पण्डितम्मन्यः पूजां लभेत सर्वतः। विद्याविभूपितश्चाहो मूर्खायते विदूपका ॥८॥ शंकुः।-रत्नमण्डलसूर्यस्य प्रियसखो विदूपको रसज्ञो भवेदिति किमत्र चित्रम् । विक्रमः।-( सस्मितम् ) बन्धुगुणस्वीकृति भृशं तोपयति माम् । प्रीत्यै सर्व सदसि कविजनाः संगच्छन्ते ललितरसरतान् । कुत्रासूया किमपि न कलह भृगैस्तुल्यो गुणिनिचय इह मे ॥८॥ मन्दारकस्य याक्यकुशलताया गुणकीर्तनेनैव समाप्यताम् अद्यतनसभा- कार्यम्, विदग्यमण्डलि ! सर्वे ।-(युगपत् ) विजपता महाराजो गुगनिधि महासूरिः। (निष्क्रान्ताः सर्व) इति पंचमोऽङ्कः -प्रत्यावर्तन नाम- ·पछी (पथिपाय वृक्षवेदिकायाम् उपविष्टा नागरिकाः) कार्तिकः।-भोः गणेश, मधुरोऽयं प्रदोषकाला स्मारयति माम उपम्यन्तरम् । महानासीद् अस्मत्रो राजकन्याया मंजुभापिण्या उद्वाहकाले । राजन्या आगताः सर्वदेशेभ्यो नगरीमुनयिनी राजसूयक्षेत्रमिय । नगरी इन्द्रजालमृष्टा कल्पपुरीव दुनिमालाशोभिना । गणेशः।-अप्येतन्मया न विदितम् ? अन्धोऽपि सन्नहं भूरिभोजनेन परमा: तुष्टिमगन्छम् । परन्तु आवधिर म्वं न विशदेन संगीतं अनवान , सायमभवन कार्तिक! कार्तिकः । गीतिरसो मया न सेविनः परन्तु नृत्यदर्शनेन नयनयो स्कृप्तेः पारमगच्छम्। दिव्यांगनासमा रमण्यो नानाविध नृत्य रलोक- सामान्येन चांगलावण्येन सर्वान् व्यामोहयन् एव ।

·कनिकालिदसिम गणेशः।-गन्धर्वान् किन्नरान् च ये पराजेतुं शक्नुवन्ति ताशा गायका गायिकाभिः समं गीतपरिवेशनेन मर्त्यपुरी वैजयन्तम् अकुर्वन् एव । अहो द्वे वर्ष गते तथापि स्मरामि गीतांशं श्रुतिसुखं मनोहरं च । न तत् प्रांगणं यन्न तोरणमण्डितं न तत् तोरणं यन्न किन्नरसंश्रितम् । न कोऽपि किन्नरो यो गायति न सुस्वनः न गीत समुत्यं तेन यदि निक्यणैः नरागां मनो योपितां च न रंजितम् 180 फाल्गुनी।-किमिदं संगीतं कालिदासेन रचितम् ? श्रूयते हि तस्य रसनाने सरस्वती तिष्ठतीति । गणेश!--महाकविना परन्तु केनचिद् अज्ञातनाम्ना कविना। विक्रमस्य प्रसादान् काकोऽपि कोकिलायते का कथा कस्यचिद् द्विजान्तरम्य । वासवः।-अण्यधुना कालिदासेन अभिज्ञानशकन्तलनामकं नूतनं नाटकं रचितम् । गणेशः। अथ किम्। काचिद् जनश्रुतिश्चागता मत्कर्णम्। आकर्णयन्तु सर्वे- "कालिदासन्य सर्वस्वमभिज्ञानशकुन्तलम् । तत्रापि च चतुर्थोऽसो यत्र याति शकुन्तला ॥" फाल्गुनी । कामम् अभिज्ञानशकुन्तलम् अनाद्य नाटकं नस्य तु नैतन् सर्वस्वम् । निर्यासनकाले रचितं मेघदूतम् अपूर्व मधुकोपं मन्ये । महाकविरेव तम्य नायको विरहितो यक्षो यो दूनकल्पं नीरदं प्रिया- सकाशं प्रेषयामास । विपादाप्लुतं संगीतमेव मधुरनमं भन्नित्यम् ।

·S ys षष्ठी वामयः।-अवज्ञातं त्वया कुमारसम्भवं महाकाव्यम् । तत्तु विचित्रालेण्यपूर्ण प्रेमगुंजनमुखरितं च। फाल्गुनी। केचिद् वदन्ति कालिदासेन देवमाहात्म्यं लघुकृतं काव्ये तस्मिन् । वासवः। नैवम् उच्यताम् । देवते मानवरूपे वर्णयित्वा कालिदासो देवानां तथा मनुष्याणां च गौरववर्धनमेव कीतिम्म । न स सुरो योऽज्ञात- चरितो वर्तते न च स मानुपो यः पश्चादीन् नातिकामति । देवानां तथा पशूनां मध्ये स्थापितो नरो जन्तुभावं विहाय लभेतामृतत्वम् इत्येव विधातु राकांक्षा मन्यते मया । गणेशः।-शृणुन लोकप्रवाद अतीव चित्ताकर्षकम्- वाल्मीकम्पमायचा व्यासम्य चार्थगौरवम् । भासे तु पदलालित्यं कालिदासे त्रयो गुगाः ॥६॥ फाल्गुनी। लोकेऽस्मिन् महाकवि रश्वघोपन्नु सम्यगवहेलितः। सौगनस्य पदमाधुर्यम् अतिशयेन मनोहरम् उपमा च तडिन्प्रभावन् चमन्- कारिगी। श्रूयतां लोकान्तरम् अत्र विपये।- वाल्मीकेरादिकवर्यथा कल्पनाप्रांशुतोपो मायुयं चार्जयमाश्रित वल्लभापे हि मासे । मालंकारां खलु भारती नौति वाद्वाश्वयोपः सर्व काव्याकृतिमण्डनं पुंजितं कालिदासे ॥२॥ ७४ ·কাকালামন वासवः।-न कदापि कालिदासेन पूर्वलूरयोऽयमन्यन्ते । प्रथमनाटके मालविकाग्निमित्रेऽपि धायकसौमिल्लकविपुत्रादीनां प्रथितयशसा स भूयसी प्रशंसाम् अकरोत् । परन्तु सर्वे वयं विजानीमा व्यासबाल्मीकि- समो महाकविरेष कालिदासः। कार्तिकः। कीदृशो मन्यते वक्ष्यमागः श्लोकोऽयम् ? तोयजेषु पद्मनगरी-विशाला पावनेषु गंगा नृपतीश-रामः। कामिनीपु कुन्ती पुरुपेषु भीष्मो नाटकेपु भासः कवि कालिदासः ॥१३॥ वासवः।-नारुचिरः प्रयासोऽयं परन्तु अस्मिन् त्वदीयः स्थूलहस्तावलेपो मनाग दृश्यते । किं त्वं माल्यरचनावसरे काव्यकण्डूयनमपि करोपि ? कार्तिकः।-(सस्मितम् ) रतमक्षिकया दृष्टस्य काव्यञ्चरो जायते। कुव च पुष्पाणि येपु कतिपयानि कीटोपितानि भृगदष्टानि या न भयुः ? काव्यमक्षिका यदा करोति दंशनं सखे जायतेऽञ्जसा ज्वर स्तदा हि चित्ततापनः । नास्ति शीतलं पयस्तथैव नास्ति चन्दनं येन शम्यते ज्वरो निदानमत्र छान्दसम् ॥३४॥ फाल्गुनी।-(सस्मितम् ) नास्ति नः सन्देहटेशो वा। किं न ज्ञातं युप्माभिर्यदेकदा महाकविः कालिदामः कस्याचिन् मालिन्याः कुंज- घुटीरमध्यास्त काव्यच चाकरोत् तया मह ? गणेशा । -कुल माल्यरचनम्य काव्यरचनस्य च विरोधा। क्षीणश्रुतिपि ·true m MHI षष्ठी माल्यकारः कार्तिको नवरसान उपभोक्तुं काव्यसर्जनं च कर्नु पारयति । कार्निक1-सा मालिनीसजना मयेय परिणीता। वासरः।-साधु साधु कार्तिक ! कालिदासोऽपि यत्र पराजिन नत्र जयमाल्यं लग्यं त्वयय ! या रमगीमनोरमगा गहू पगा सा चानुरी चातुरी। अतस्ते चातुर्यमतीय युक्तमेव । जयतु चतुरचूडामणि मयूरवाहनः कार्तिकेयः षण्मुग्यः। देवसेनापतिश्च वाग्मितमो देवताना नाम्नि द्वितीयः पडाननो येषु । वाश्यवाणैरव जीयन्ते तेन दैत्यदानवगन्धर्या यक्षराक्षसपिशाचाः। पण्मुखो वाक्यवीर स्याद् देवानां संनदि ध्रु यः। ओष्टमौविनिशिने द्विपो हन्ति शिलीमुखैः ॥६॥ कानिक। (सक्रोधम् ) न पश्यामि याचाटतायाः कारणं त्वयि । स्वन्दः परमो धीरः सुरसंसदि यतो प्रियते तन्नाम महाराजपाग शूरतरुणेन। वासवः। न ग्राह्यं मतं में देवराजस्यापि ? (सर्व हसन्नि) कार्तिक । न शक्रोमि सोढुं कदापि वाचालनामीहशीम् । कयं कालिदासस्य पराजयः सूच्यते ? नासीत् पूनशीलो वागीवरसुतः कदाचन पुष्पितामायाः प्रगयाथीं। रामगिरः प्रयावृत्तो महाकवि स्तस्याः सदने अभ्यर्थितो गृहदेवतेव चासीन् संजितः। तत्पदनान्ते काव्यामोदरुचे निं च तयावातम् ! त्वन्मुस्खनिन्मृता निन्दा प्रत्यावर्तते त्यां प्रत्येव । मया च सा न श्रावगीया। कालिदासनव गदितम्-- ८१ ·कविकालिदासमा "न केवलं यो महतोऽपभापते शृगोति तस्मादपि यः स पापभाक् ।” अतो विरमय ते रसनाताण्डवं पिशुनाधरनर्तनम् । वामवः।-मया तु प्रशंसनमेव अभिलपितम् । तथा हि- कुसुमान् प्रयान्ति कुसुमान्तरं यथा रसमार्गणाय मधुपा म्त्वरान्विताः। कययन्तथैव विचरन्ति तृगया रुचिरं चिरेण रसिकाय वर्तते ॥६६॥ फाल्गुनी।-अलं वागजालविन्तारेण । अतिपेपणेन इक्षुरपि याति तिक्तताम् । वासवः। न तु चन्दनकाष्ठम् अतिघर्पणेनापि जहाति सौरभम् । फाल्गुनी । कथं निन्दकरसना चन्दनदास्तुल्या भवेत् ? विरम विरम सहस्र- निन्द्यलोचन यासव दुर्भाप ! वासवः। - दुर्वासलो मुनेः कुपितम्येव तवाभिशापाद् विभेमि अतोऽहं मौन समाचरामि । अपि श्रुता केनापि विक्रमाम्य दिग्विजयवार्ता ? गणेशः।-अथ किम् । नित्यमायानि सन्देशो रणागनान् । महता शौर्यण युध्यते परमपरानमो विक्रमाः।- "अनवरतधनुास्फालनक रसूर्य रविकिरणसहिष्णु क्लेशशेरभिन्नम् । अपचितमपि गानं व्यायतलादलक्ष्य गिरिचर इव नागः प्रागमारं विभर्ति ॥"फ २२00 ·MAAI 22 04/ HWA षष्ठी प्रथमं प्राचीनगन्छन् स! दुर्निवाराक्रमगात् सिन्धुरयादिय वनसी- वृत्तिमाश्रित्य मुभरात्मा संरक्षितः। तदनन्तरं विक्रमग वंगदेशोऽपि समानान्तः । कालिदासेनरच्यमाने रघुवंशनहाकाव्ये वर्गित शृगुत- "वंगानुनलाय तरमा नेना नौसाधनोद्यनान् । निचखान जयन्नम्भान् गंगात्रोतोज्तरपु सः ॥ २॥ फाल्गुनी । मया तु श्रुन वंगा यथा याक्पटवन्नश्रा युद्धनिपुगाश्च । गणेशः।-तेषां नौवाहिनी भूयनी शक्तिमालिनी आसीन् । महता आयासेनैव विक्रमेग बंगमेना पराजिता वश्यतां च नीता। वामकः।- आश्चयं हि विरुद्धं लश्यते नियत वंगाधिवासिनां चरित्रे जिद्वानननरत्या साहचर्यगर्न तीत्राग्रहेषु कौशलान्नम् । मन्ये तम्य तु हेतुः शौर्वभा न तथा चातुर्यदा यथात्मवृत्तिः क शक्तोति निरोधुं वाहिनीमधवा दुन्तिबार्बमालवानाम् ॥६॥ गगा।-नेदम् उचिनं वचः। शौर्यशीलानां शत्रुगामपि गरिमा माननीय म्बलु। एतेन जेतृगां च गौरवं वर्षत एव । संमानयनि शुरेन्द्रो जिनशत्रून सदैव हि । विजित्य दुर्यलारानि वीराख्यां कन्नु गच्छति ॥८॥ वामयः।-भवतु । सनननः गणेश व्यासलिपिकार ! गणेशः।-(मम्मितम् ) नाहं लिपिकारः परन्तु चारगवर्गकः । न चलति तथा को यथा धापनि रमना ।-आकर्णय रगवृत्तान्तम् । पश्चाई - ·कवितालिदेसि विक्रमः सैन्यबदकरिसेतुभिः कपिशानदीम् उत्तीर्य उल्कलाधिपतिना दर्शितेनैव पथा कलिंगाभिमुखम् अगच्छत् । कलिंगराज पराजित्व पुनरपि तस्मै स्वाधिकारं ददाति स्म । वासवः।-युक्तमेतद् धर्मविजयस्य नृपस्य अवन्तिकाधिपतेः । गणेशः। अथ स वेलातटेनैव पूगतरशोभितेन दक्षिणाशां प्रतस्थे । कावेरीनदी ती| चन्दनसुरभिता मलयाद्ररुपत्यका प्रापूणोत्। पाण्ड्यराजान् घोराहवेपु च पराजितवान् । मध्याह्नमार्तण्डो नान्यो विक्रमास्तु चण्डः शक्नोति सोढुं को वर्च स्तीक्ष्णमाभीक्ष्ण्यधारम् । दिव्यांगनेव श्री नित्यं विग्रहे तस्य पार्चे स्थित्वा यशोमाल्यं दत्ते हास्यदीपं हि तामै 1881 कार्तिकः। तथ्यमुक्तं त्वया परमरम्यं च । ततस्ततः गणेशः। ताम्रपर्णी-सगम-जातानि मौक्तिकानि जितराजन्यै स्तमै समर्पितानि। अतःपरं वीरेन्द्रः केरलदेशमुपनीतः।- "भयोन्सृष्टविभूपागा तेन केरलयोपिताम् । अलकेपु चमूरणुरचूर्णप्रतिनिधीकृतः ॥ २४॥ फाल्गुनी। न कदाण्यबलाः पीडयितुं शक्ता मालयसैन्या विक्रमचालिनाः । गणेशः। अथ किम् । परन्तु खर्जुरलीरशोभिता मुरलाम् अतिक्रम्य विक्रम- सेना केरलान् पराजयत । तदनन्तरं तुरगबहुलेयवनसैन्यः सह तुमुलाहो प्रवृतो मालवराजा - ·ACH 1104 षष्ठी "मलापवर्जित म्तेपा शिरोभिः श्मश्रुलमहीम् । तस्तार सण्याव्यास झोडपटलेरिख । क नशा कार्तिकः।-सतम्नतः ? नावगतं मया महाकवे नवीनग्रन्थम्य आख्यानं विनाशः। गणेशः।-अम्माकं सेना काश्मीरप्रान्तवाहिनी मिन्धुनदीम् अस्थिता। हूणाः काम्बोजाश्च महाविग्रहेषु विजिनाः। आधुनिकं समरसंवादं गृहीत्या सद्य आगनो वररुचिः। निखिलविवरणं कालिदासच परमयत्नेन वर्णयन्नास्ते रघुवंशे महाकाव्ये। परन्तु सर्वमेव रघुदिग्विजयरूपेण चित्रितम् । मनीपा गृहणाति काव्योपकरगानि सर्वतो ददाति च तेभ्यो नवरूपाणि मणिवन् म्वप्रभाविम्बिनानि । याप्तवः।- नादर्श यथा कदापि तथा काव्यकल्प विम्वत्वं गताः स्वरूपगुगाः कायचिद्धि । वर्गालि यदा कये मनता संयुता स्यात् सम्पूर्गों भवेत् तदा प्रकृतेः काव्यकायः ॥१०॥ फाल्गुनी-संभापये गणेशचासवयोः काव्यविश्लेपणम् । अपि समाप्ते विक्रमाभियाने पूर्णता यास्यति खुवंशम् ? गणेशः। न हि न हि । रघुवंशम्य नायको दाशरथिः श्रीरामो न तु रघु मेहौजा अपि। महाकाव्यम्य विम्नारो महानेव सौरवंशम्य कूत्तविवरणं हि तम्मिन् म्याम्यति । न जाने कदा शश्यति कालिदास स्वन् समाप- यितुम् । परन्तु कुमारसम्भववन् नन्नासम्पूर्ण यतिष्यते ।

·कनिकालिदासस कार्तिकः । पुनरागतो विक्रमार्को दिग्विजयेन किमुत खुबंशेन श्रेयसी प्रीति प्राप्स्यतीति तर्कयामि ।- यथा विदुरन्मालं जलदपटलं दृष्टिसरसं न वज्रागा शब्दो भवति हि तथा हर्पजनकः । सुकाव्यास्वादश्च त्रिदिवपुलकं संजनयति क्व संख्ये स्यात् शौर्य रिपुभयकरं तस्य तदृशम् ॥१०१|| वासवः।- सार्थकं खलु सूत्रधारण कार्तिकस्य ग्रन्थनकृतिनः । सरसवाक्यमाला तत्कृता सोच्छासप्रशंसाम् अर्हति । विजयतां विक्रमेण तथा कालिदासेन सह कृतकर्मा कार्तिकः । (ततः प्रविशति वररुचिः) चररुचिः।-भोः विद्यालंकृतानागरिकप्रवरा ! किमालोच्यते भवद्भिरुत्तेजित सानन्दै श्व? गणेशः।-महाराजविक्रमम्य जयसंबादं तथा कालिदासरच्यमानं रघुवंशं च युगपद् वयं सभाजयन्त आत्महि । वररुचिः।-स्थाने कृतं युगपदालोचनम् । विग्रहे विक्रम काव्ये च कालिदासम् उदिश्य वक्तु शवयते-अनेन सदशो लोके न भूतो न भविष्यतीति ।-युद्धस्य नवतमा वार्ता मयानीता। रघुवंशरच्यते इहेति परमं रमयति माम् । न मुहूर्तमपि विलम्बते कविसत्तमः । वालयः।-अनिशं कान्यरचनरतो हि महाकविः। ज्वलदेवदारुकाठात् स्युलिंगानीय प्रतिभादीप्तिम्फुरितात् तन्मानसाद् वहिरागच्छन्ति काव्यान्यधुना प्रतिमुहूत रानिन्दियम् । अव्यक्तव्यथोल्लासहदमन इव ८६ ·प्राय: षष्ठी दलितहृदय स्तिष्टति अक्षिनारके संवथ्य मत्तवद् अलक्ष्यवस्तुपु दूर- संस्थितेषु। यदि न तरसा सर्व लिखेन् तन् हतसर्वम्यो भवेदित्यं समाचरन्निव यापयति कालमतन्द्रितम् अमन्दं च। तस्य प्रतिभया लव्य इदानी चरमोत्कषों देवाशिषा । मानससरसि मराल इव कैलिमत्तः काव्यपम्पापयसि। वचनं यदा करोति तदा सहजललिता- श्वम्यूम्तवका किनिर्गता अजस्रधारया हास्यलेखा च द्योतते स्थिरीभृता सौदामिनीव ओष्टाधरप्रान्तयोः। अहो अपूर्व सौभाग्यमग्माकं यत् पश्यामः स्वनेत्राभ्याम् ईदृशं कवितम् अलोकलामान्यम् ! - भूमे ज्योति न भवति नियत स्वर्गजातप्रभाव येनोक्तं भोः मुललितवचनं नाट्यकारंग सद्यः । नूनं पन्नं तदपि तु नितरां चित्रम गरिष्टं दिव्याचिः स्वं प्रकटितमभवत् काव्यचक्रे हि तम्य ॥१०॥ यसलकिर-धन्यस्त्वं वानर गुगाइरकारिन् ! श्रेयतः श्रेयस्तरं काव्यं रचयिष्यति कालिदासः। भविष्यविकाशोन्मुग्यानि प्रतीक्षन्ते चित्त- भूमी तम्य काव्यवीजानि लोकालोकानीतानि। आलोचितं मया तेन बहुकाव्यकल्पनम् । न समानि यास्यन्ति कदापि निखिलकल्पाः कविसम्राजस्तस्य । गगेशः तान्यपि काव्यानि रचयित्वापि न गतः स सन्तोषपारम् इति यति वान्धवजनः। प्रातमधुना तस्य कारगं लोकवादम्य याथाय च। वररुचिः। प्राकृतजनम्य सुलभसन्तोपः स्वहिताय स्वमुखाय च कल्पते ।

·कतिकालिदासंग परन्तु यस्मिन् लोकोत्तरा प्रभातरला प्रतिभा देदीप्यमाना कुतस्तस्य सुखं च च चरमसन्तोपः- रात्रौ क्रन्दन्ति कुजे स्फुटनपरिविग्ना मंजुकलिका दिङनारी निरस्य व्यथयति मुमुक्षो मंकृतरुतम् । रहत्यूवं रुदित्वा गुरुगुरु धृताम्यु दुयतरुचिर दिव्यान्तलिदीप्ता अगमपि न सौख्यं गच्छति कविः ॥१०३॥ असन्तुष्टिरेवात्र देवानुग्रहात् लोक माय सर्वतुष्टिविधानाय च सम्पद्यते । दुःखमपि तम्मिन् धत्ते सुरम्याम् इन्द्रधनुर्दुप्रतिम् उत्सारयति च रसनि:रं मुक्तबन्धनम् । गणेशः।-रत्न वररुचे, मधु क्षरति वचनं तव ज्ञानं च विदधाति तमोहरम् । अकारणं नहि कालिदासः स्नेहसुधा वितरति त्वयि । घररुचिः।-कविसख्यलाभो मज्जीवनस्य गरिष्ठ सोभाग्यमेव शिवाशीरिव । स्वाराध्यदेवतम् महादेव इव कालिदासश्च यथाशुतोप स्तथा नटराजोऽपि । मंचस्थे म्वनाटके नायकरूपेण स आविर्भविष्यतीति मया श्रुतं तन्मुखादेव । वासवः । नूनं संवर्धनं प्रापूरयति सर्वेभ्यः। अपि विदितो महाराजेन नव- काव्यद्वयस्य संवादः। वररुचिः।-शकुन्तलारचनवार्ता प्राप्ता तेन न तु रघुवंशसम्बन्धिनी। जय- परिक्रमायां समाप्तिं गतायां स राजधानीम् अचिरेण प्रत्यागमिष्यति । -मम च ज्ञातव्यम्अन्यदन्ति । युद्धकाले देशे देशे दुर्भिवादय उत्पाता कथमासन मालबाधिवासिनो यदा वयं दूरं गता इतः ? जायन्ते। ८८ ·ट SHAN पंष्ठी कार्तिक । चरिराष्ट्र पु खलु अभवद् विपन्नातो न तु अवन्तिकामु। कर- भारश्च राजाच्या लवृकृतोऽमात्यैः। आसौदेकदा शन्यक्षेत्रेषु पंग- पालन्याक्रमणं परन्तु कृषिशास्त्रविदां प्रयासेन तु तं तन्निवारितम् । आनन्दोत्थं नयनसटिलम् अत्र म्बन्धजनस्य न हि कारणान्तरान् । (नेपथ्यम् अवलोक्य) का आयाति साबुनयनासौ आठुलिनकुन्तला ! (ततः प्रविशनि पुष्पिनामा गायन्ती) पुष्पितामा ।-(गायति)- निन्दति नन्दनन्दनचारित्रमनिन्द्य निन्दति चन्दनानिलशीना मलिन्द निन्दति कुंकुमारणस्यमुखारविन्दम् । कृपणा हि यन्दिनी वृषभानुनन्दिनी निन्दति छिन्दनी हदिम्धिनप्रेमवन्यम्। मा गमो माधव खण्डिनायां राधिकायामानन्दम् ॥१-४!! कार्निकः। अहो प्रेयसी मे पुनिताना करणवरेण गायति खण्डिनादुख- मंगीतम् ! पुष्पिता, कथम् आत्मानं विमरसि ? न याम्यत्यद्य माल्योपहारं गृहीत्वा राजकन्यासभीपम ? पुष्पिताप्रा । तत्रैव यामि। अपि त्वं पथिमध्ये बान्धवान् दृष्ट्वा संतापमत्तः म्वनियोग विस्मृतवान् ? कार्निकः।-बाढम् । परन्तु त्वदर्शनेन सर्व स्मृत्वा सत्वरं यास्यामि । वरचिः।-अयि किन्नरकणि भद्रे! नन्वहं पूर्वप्रस्त्वया कदापि ? ८६

·कवितालिदासम
पुषितामा ।- (सस्मितम् ) अभिभादये कविरनं वररुचि रुचिस्मितम्। न
माहशी विस्मरति वन्धुजनान् । परन्तु विस्मृतिविपये कविवरायाम
असाधारणत्वं सर्वलोकविदितम् ।
वररुचिः। कथमेतद् वदति आर्या पुष्पिताग्रा ? एको हि वरकवि स्तिष्ठति
विशालानगयां कालिदासनामा। न तेन विस्मृतो मालिनीसख्याः
पुष्पिताग्रायाः समादरः। तवैव नूनं साहाय्येन पुनः प्राप्ता तेन
मंजुभापिणी परवगिनी।
पुष्पितामा ।-अलमतिभापणेन सखे परम्चे ! न कोऽपि शक्नोति महाकवे-
मंजुभापिगी वियोजयितुम् । निमित्तमात्रं भूताहं पुनर्मिलनसोकर्याय ।
किं न जानन्ति भवन्तो महोदधिवन्धने रामभद्रस्य सहायीभूसा दारु-
माारीति? पुनरपि तु-
काव्यवारिधिमन्थनात् प्रात सुधाकलशं
भुज्यते प्रियभार्यया सार्धं महाकविना ।
हा हतास्मि कुभापिगी मन्दस्मितेन यया
नीलकण्ठवदाहतं कालान्तकोगविपम् ।।१०५॥
कार्तिकः।-नैतद् युज्यते त्वयि पुष्पिताम्र।
वररुचिः।-अचिन्तितपूर्वम् इदम्, अयि वरागने! सस्त्रीकः कालिदासः
प्रियसखस्तय वशंवदश्व।
पुष्पितामा। कार्मस प्रियमखो न तु सखीप्रियतथापि ।
फाल्गुनी ।-(जनान्तिकम् )-
६०

·Si eSaat षष्ठी IHD "खिया श्चरित्रं पुस्पस्य भाग्य देवा न जानन्ति कुतो मनुष्याः।" घरमचिः।-अयि मुचरिते ! आत्मनो वचो निराकुछ। जानेऽहम् अमृतं हि पीतं त्वया न तु हलाहलम् । पुष्पिताग्रा ।-(सस्मितम्) परिहासविजल्पितमेतद् युप्मान् सर्वान् व्यामो- हयद् इति मे प्रतिभाति । वासवः।-को ज्ञानाति परिहासपरमार्थयो मदमत्र ? अर्थकम्य तत्त्वं निहिनं गुहायामिति महाजनोतिन कदापि निरर्थका। वररुचिः।-भोः कुशाग्रीयधि नागरिक ! सरलवाक्यानि सरलार्थनेय ग्रहीत- व्यानि। नात्र संशयस्य कारणं किंचन ।- तिलं तालीकरोत्येव छिद्रान्वेपी दुराशयः । परीवादेन गच्छन्ति सन्तोपं कुत्र चापराः ॥१०३।। वासवः।-क्षमस्व माम् आर्ये माल्यशिल्पिके ! क्षन्तव्यश्चाहं वरमचिरत्नेन विद्योत्साहिना कार्तिकनापि। लोकापवादः प्रायेग भित्तिहीन ईपप्रणोदितश्च। वररुचिः।-(सस्मितम् ) एतेन परितुष्टाः सर्व वयम् । चिरं प्रस्फुटन्नु जनमनोमालंचे पुष्पिताग्रासेवितानि सुमनांसि काव्यवल्लीनाम् ! गच्छामि तायन् कविनितं दृष्टमानमः। (निष्कान्तः) पुष्पितामा। अहं च यास्यामि राजावरोधं शनैः शनैः। (प्रस्थिता) ·तंतिकालिदास कार्तिकः।-अस्ति मम नियोगः कश्चन । विलम्बितेन कार्यसिद्धिन भविष्यति। (निष्कान्तः) वामवः- उज्जयिनी नो रंजनपुरी स्नाअयस्य हि सम यत्र रमण्यो नेत्रनिमिः स्वयोपितोऽपि जयन्ति । ... प्रोडकिशोराः काव्यरुचयो नित्यं रता रससृष्टी यौवनमा युद्धकुशलाः कालं नयन्ति च रंगे ॥१०॥ फाल्गुनी।-यास्यामो वयं कोडाभूमि मलद्व रथसन्दशेनाय । अन्ये ।-साधु साधु ! सत्वरमेव । (निष्कान्ताः सर्वे) -इति षष्ठोऽङ्कः- जनविचारणं नाम ६२ ·सप्तमी 9 (मंजुभापिगी अलिन्दस्थिता) मंजुभापिणी ।-(गरयति - दीप्यते निशायां रंहसा गनायां स्वप्नोथ्यितोपसी रागारुणकुण्ठतया। दारितं तमित्र वारि वजन कृष्णाजिनांचलं प्रोन्मोचितगुष्ठितया ॥ शीतके प्रयाते माधवप्रभाते गुंजन्ति चंचला भृगा मधुवान्दनया । वाति चाविराम कूजन्ति कोकिला श्चूनाकुरमन्त्रगया । गीतकं वितीर्ण मूर्चनाप्रकीर्णम् आकर्णितं तया चित्तालयन्त्रगया। हा प्रसूनचापं त्वकृतेः कलाप स्मृत्वैव रूद्यते पृथ्वीतललुण्ठितया ॥१८॥ (ततः प्रविशति कालिदासः) मारतः सकामं ६३

·कवितालिदासम
कालिदासः।-अहो सुमधुरं मुकण्ठीसंगीतम् ! तवास्मि हारिणा गीतरागेण
प्रसभं हृतः कश्मना दुप्यन्त एव ।
मंजुभापिणी ।-(सस्मितम् ) - नाहम् आरण्यका सारंगी शकुन्तला वा,
परन्नु शुद्धान्तवासिनी दुहिता राजचक्रवर्तिनः। कविराजस्य किमु
स्वमः किमुत मतिभ्रमः संजातो निर्मलप्रदोपे ?
कालिदासः।-अयि पितृयशोगविते! क्षमस्व मां दरिद्रब्राह्मणम् । परन्तु
मधुमयमपि विपाइपूर्ण ते संगीतमासीत् । अतोऽहं विमूढोऽभवम् ।
विमुग्धम्य का मुमतिः क्व च प्रजागरः ?
मंजुभापिगी।-किमर्थम् अकालोदयः अवरोधाम्बरे कविशशाकस्य ?
कालिदासः।—क करोति कालाकालयो विचारम् ? लावण्यमाकर्पयति रसज्ञ
रात्रौ च दिवा च प्रगयरश्मिना ।--
यत्र वसन्तश्री स्तत्र कोकिला स्तदनुगा धारणा-
स्तोयदनित्याने नियसेविता भवति नीलांजना।
पुष्पितवा रूपकीर्तने मधकर नन्द्यते
प्रेमरसताना महति स्तच परतनुः पद्मिनी ॥१०||
अस्ति मे कश्चिद् वागविरोपः ।
मंजुभापिणी । - सस्मितम्) तथाप्यस्ति ते मुखरता निरवधिः?
“अम्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा
हिमालयो नाम नगाधिराजः।"
अश्त्युञ्जयिन्या कविसत्तमस्य
प्रिया विरूपा च रसोक्तिहीना।

·सप्तमी कालिदामः।-(महास्यम्) अमृनं प्रियाभापितम् अनृतमर्षि चेत्। न तु वदामि प्रियभापिनम् अनृतमपि धरणीयमिति । मंजुभापिगी।-(सस्मिनम् ) अनो जानामि कथं कालिदासेन प्रहेलि-कार- यशो लब्धम्। भवतु, कश्चिन् कान्ताविरहगुरुगा शापेन देदीप्यमान- महिमा कालिदामापी यो मन्ममीपं मेक्तं प्रेरयामास । कश्चिन्- शब्दारम्भ काव्यं च कथितमेव युशन्टनया । कालिदासः।-पाशब्दमालय एचिनं महाकाव्यं च सम्पूर्णप्रायम् । “वागर्थाविय मम्पृक्तो वागर्थप्रतिपत्तये"-इत्यादि स्मर्तव्यम् । मंजुमापिगी।-नद विशेपम्य मविरोपं व्याख्यानं क्रियतामधुना । कालिदासः।--श्रीगि काव्यानि में मुग्परिनानि साधारगार्थमेव । परन्तु विगेपयाम्यं निर्विगन तु इनरजनानां प्रवगाय । शब्दात्ययेमपि तन् प्रियाकणे रोमि बदनाम्बुजम्पर्शलोभान । अपि तेसम्मनिरिह, वरानने ? मंजुभाषिणी ।-न प्रगयिननः सम्मनिमपेक्षते अम्मिन् विपये, का कथा प्रेमिकाप्रगत्यय आर्यपुत्रस्य । कालिदासः।-प्रिये मंजुवादिनि, विगंपगृहययमः सूचना खल्वस्ति न कदापि उसनद्वारोऽयान्दनीयः। म जानीते महाकालोऽपि तस्य ममानि यद् अममापनीयं प्रकृत्या- मुलनि हदये यन्निगृइवाम्यं निरन्तरं हि कथमपि मया लग्ने प्रकाशो हदय नम्य । त्वमिह सुननो शायगे विवेत्तुं भयंग नय रहमि यदि ते मानम हदन्नाननोपि मयः ॥११॥ । ।

·कतिकालिदेखि मंजुभापिगी। न जाने यद्यहं जाना ते चित्तचारिणी क्षणमपि वा न वैति । कालिदासः।-( सहसा ) अपि पश्यसि तालवृन्तस्यैतम्य वर्गलिकालिखितं सूक्ष्मं चित्रम् ? चित्रकरस्य नैपुण्यं प्रशस्तमेव । मंजुभापिणी ।-(सन्निहिता भूत्वा) पश्याम्यधुना। महनीयैव कृतिः शिल्पिन अस्या (द्वावेर तालवृत्तान्तरिती भवनः) कालिदासः।-(सस्मितम् ) अनुमतः अनुगत एय!- मंजुलौष्टाधरान्नाम पीत्वा प्रभूता सुधा मुष्यते मोक्षदा साधनाहीनसिद्धि मैया । प्रेमिकास्यामृतं प्राप्यते यद्यहो वल्लभै- स्तोयधे मन्थनं प्रेमहीने हि देवः कृतम् ॥११२।। मंजुभापिणी ।-(विहस्य )- महत्यभून मम हि कृते तु मार्गणा सुशिक्षणं वनवसति स्तथा चिरम् । न जन्यते जगति कदापि काया फलस्र तिहूँ. दयतपं विना श्रमम् ॥११३॥ विना साधना न भवति सिद्धिः कुत्रापि-किमेतम् न ज्ञातं त्यया, परिहासप्रिय ! अथवा अद्यापि क्रियते परीक्षा शिष्यायाः ! कालिदासः।-(विहस्य ) केन कया वा परीक्ष्यते का को वेति न जानाम्यहम् अयि चिरप्रिये भूनपूर्व शिष्ये ! मंजुभापिणी ।-(विहस्य) कः का वा शक्नोति पराजेतुं वितण्डायामपि .

·सप्तमी कालिदासं गीप्पतिम् ? भवतु, कि नवीनं काव्यम् अथ रचयिन्यमि, कान्त ! अपि महाकाव्यान्तरं मन्यते रघुवंश समाप्ते सति ? कालिदासः।-अलंकारशास्त्रसम्मतमेव महाकाव्यं रघुवंशम् । अस्य विन्नृतिश्च मुप्रसारा। तथाप्येनन् न याम्यति उपसंहारहीनतां कुमारसम्भवयन् । दाशरथिः श्रीरामो यम्य नायक तथा घुम्पनायकश्च कथं न भवेन् तत् परमाभिरामं, प्रिये ! अतःपरं न कामये, प्रेयसि, महाकाव्यं खण्डकाव्यं या विरचयितुम् । अद्वितीयमेय महाकाव्यं भवतु मे रघुवंशम् !- एको भवति ज्येष्टी जगतः शम्भु विभूतिशाली रोडम्यसपनो भाति रवि मित्त्वा तमोनिकाय्यम्। एका कलकप्टी कैलिरता मन्मानसे मगली वाग्देवनतोपाय हि तथाद्धतं ममाम्नु काव्यम् ।।११४|| मंजुभापिगी।-नूनं रघुवंशमेव भवत्तब श्रेष्टकाव्यम् । मयं तु भूयिष्ठं रोचते तत्र काव्यशक्तपूर्वा सृष्टि मेघदूतम् । कालिदासः।-(सम्मिनम् ) यदर्चनं यद् देवताय उन्मन्यते तत्तम्य किमपि दव्यं भवेद् इत्यम्मिन् विपये नान्ति सन्देहः।- अपूर्वा शक्तिरत्रैव श्यते प्रेमपूजने । प्रगयी याति देवत्वं देवता क्रियते प्रिया ॥११॥ मंजुमापिणी ।-(सलजम्) अमृतमेव वर्पति त्वन्मुखान्। (स्वगतम्) विपयान्तरं कथयामि यावत् ।-(प्रकाशम्) अपि लया निवासन- ६७ ·-কবিকালামন श्लोकाः। काले नलोदयनामकं यमककाव्यं रचितम् ? ईदृशी कापि जनश्रुति में कर्गमागता। कालिदासः।-प्रियतमे, कि मामकं तवागोचरम् । अपि च, वरवर्णिनि, त्वचरणचारणः कालिदासः काव्यविलासमेव कांते न तु काव्य- विजृम्भगम्। केवलं यमकमाश्रित्य रचितं न गच्छेन् काव्यपदवीम् । अथवा मया रूडता दर्शिता। अहं यक्तकामोऽम्मि ईदृशं काव्यं रसोत्तीणं भवेत् क्वचिदिति । केनचिद् अज्ञातनाम्ना अर्वाचीनेन रचितं नलोदयम्। विद्यन्ते खलु तस्मिन् कतिपया मनोहर मद्रचितानि कानिचिदपि रसात्मकानि वाक्यानि तदन्तर्गमितानि। तथापि मूलत स्तद्ग्रन्थो वागर्थव्यभिचारो विभीपिकेव।- भावप्रकाशनं सना रम्यकल्पनाविलासदीप्त वाचा चिरं सुटार्थया कल्पते मनोज्ञकान्यक्तृप्त्यै । वक्रार्थसंयुतं वचः खंजयष्टिलास्यवन् सभायां मन्ये भवेत्तु केवलं हात्यमर्पकारणं न तृप्त्यै ॥११६॥ मंजुभापिणी । अथ पुष्पवाणविलासमपि त्वया न कृतं स्यात् । कालिदासः।-(सस्मितम् ) पुष्पवागविलासो वर्णितो मया सर्वेषु काव्येष्वेव न तु तन्नामधेये कवितासमुच्चये। कवियश प्रार्थिनो वह्वो रचका मन्नाममहणं कृत्या काव्यान्युपहरन्ति रसिकसंवर्धनाय । पण्डितम्मन्या अपि ते न तु उपहसनीयाः। विचित्रमहो संचरणं मानववासनायाः ! अन्यनामभिरपि जीवितुम् इच्छन्ति केचन कीर्तिकांक्षिणः। महा- ६८ ·सप्तमी कालय सुवर्गतरण्यां वाहनशन्यानि पीकुर्वन्ति ते, परन्तु नाश्रयो लभ्यते ते श्वन्टन्त्यां तम्यामकम्मात् सावहेलकाठिन्यरभसेन ।- सरलानन्यकाच्य- स्वरचितकाव्यानां प्रचारमा मदेव लियूमयो भृशासवृन्दारा न कामयन्ते स्वनामकीननम् । किमपि गतं दिष्ट्या तदीयलयं याहि कुष्टिनः म्मृनिनिलयालिन्द प्रदीयते या नर श्वलान्तरम् ।।२१७॥ मंजुभापिणी । चम्चे काव्यानि निनरा प्रोग्यन्ति माम् । कालिदासः।-आ जन्मनो हि प्रियकारिता बरम्चेः। प्रयानः। मनाङ् मामनुकरोति प्रेमहतो म्नथापि तन्य प्रतिभा वरणीय। आवयोश्च परमं नियति मः। नाम्नि वस्य प्रगयकांचने श्यामिकाया लेशोऽपि। योग्यं न हि यरमचि चित्रमास्य विचित्र- रत्नमन्दिर। मंजुभापिगी।-कदा प्रत्यावर्तते पिता मे दिग्विजयाभियानान् ? कालिदासः।-विजयपरिक्रमा सम्पन्ना इल्यहं अनवान् । नूनमान्नति तूर्ण राजधानी जयमङ्मण्डितः। अश्वमेधकाले मित्रीकृता राजन्या विज्ञयिनम् अहारप्राचुर्येण सभाजविन्यन्ते उचलयिष्यन्ति च युगपद् जयिनीम् । (ततः प्रविशति दीयारिका) दीवारिका -आर्योत्तमो नमान्युमयो । मालिनी पुप्निनामा दर्शनार्थमान्ता । मंजुभापिगी। अविलम्बितेन प्रवेशय ताम् । ६६ ·तविकालिदासम- . दीवारिकः। यदाज्ञापयति भर्तृ दारिका । (निष्क्रान्तः) कालिदासः।-अपि पुष्पितामा भवेद' एकाग्रचित्ता प्रियसखीविनोदने ? मंजुभाषिणी।-(सस्मितम् ) अथ किम् । (ततः प्रविशति पुष्पिताना) मंजुभापिणी ।-न केवलमियं पुष्पितामा अपि च पर्याप्तपुष्पस्तवकांगा। पुष्पिताया।-(सहास्यम् ) जयेता कविदम्पती! सायीमुखे परिहासोऽपि प्रसूनवत् स्फुदति। तथापि किं कारणम् उपहासस्य ? मंजुभापिगी।-प्रथमं तथ्यमुक्ता पश्वान् स्तोकानृतं कथं भणसि १ परिहासः प्रफुल्लपुष्पमिव उपहासस्तु स्मितविकारमात्रम्। न कदापि यास्यति पुष्पितामा उपहात्यताम् पुषितामा। त्वन्मुखाम्भोजात् उपहासोऽपि मधुक्षरो भवति मंजुवचने !- सुललितानि वाक्यानि नित्यमधरसीमनि । स्फुटन्ति खलु यस्याः सा कथ्यते मंजुभाषिणी ॥११८॥ मंजुभापिणी ।-अये दू तरचनकुशले मालिनीसखि काव्यमाल्यग्रन्थिके ! सफलो नूनं शिक्षालाभस्ते कविचरणोपान्ते ! नाहं लब्धवती काव्य- शैली कगामात्रेगापि ।- काकनीडजात हि गीयन्ते मुस्वनाः कोकिलररोषेण भुवानीमंजरीम् । हंसकहदस्थोऽपि मण्डूका पंकिलो मकमकायते हन्त निन्दित्वा कौमुदीम् ।।११।। १०० ·सप्तमी 45558 पुष्पिताप्रा !-(सहास्यम् ) एतेनैव प्रमाणिता सख्या मे काव्यनिर्माण- निपुणता। वास्येन यदस्वीकृतं कर्मणव तद्विपरीतं निराकृतम् । कालिदासः। कुमुममदिरं सौरमं तनित्या कनकलतेव च रश्मिना स्फुरन्ती । अरसिकमपि मारनं विनोद्य विरलललाम मता हि पुष्पितामा ।।१२०|| पुष्पिताया।-(लम्जा नाटयित्वा ) नाहं कविकथिता पुष्पिताया। मंजुभाषिणी।-(सम्मितम् ) पुष्पिताप्रावृत्तन रचितेयं करिता सखीजनाय महाकवे रुपहारः। कालिदासः।- गृहाण प्रीतिसंभार मामकं पुप्पपेलवे ! चरितार्थो भन्नून भक्तोऽयं हृष्टमानसः ॥१२१॥ पुष्मितामा ।-कवीनाम् अतिमापणदोषः लोकश्रुतिरेय। ऋते महाकये रन्यः का अमोऽपेराला चारकर्तुम् ? जयतु कालिदासभारती विबुधमनो- रंजनाय !-पलायनं कृत्य स्थानादम्मान् स्वच्छन्दा भविष्यामि । वन्दते कविबरं कृतांजलि- मालिनी गुगनिधि सखीपतिम् । वन्दते ननु च मंजुभापिणी माधुरी किरति या म्मिनांगुकैः ॥१२२॥ (निष्कान्ता) २०१ ·कविकालिदासम दौवारिकः। यदाज्ञापयति भदारिका । (निप्कान्तः) कालिदासः।-अपि पुष्पिताग्रा भवेद् एकाग्रचित्ता प्रियसखीविनोदने ? मंजुभापिणी।-(सस्मितम् ) अथ किम् । (ततः प्रविशति पुष्पितामा) मंजुभाषिणी। न केवलमियं पुष्पितामा अपि च पर्याप्तपुष्पस्तवकांगा। पुष्पिताम्रा । (सहास्यम् ) जयेता कविदम्पती! सखीमुखे परिहासोऽपि प्रसूनवन फुटति । तथापि कि कारणम् उपहासस्य ? मंजुभापिगी।-प्रथमं तथ्यमुक्ता पश्चात् स्तोकानृतं कथं भणसि ? परिहासः प्रफुल्पुप्पमिव उपहासन्तु स्मितविकारमात्रम्। न कदापि यास्यति पुष्पिताप्रा उपहास्यनाम् पुषिमतामा। त्वन्मुखाम्भोजात् उपहासोऽपि मधुक्षरो भवति मंजुवचने!- सुललिनानि वाक्यानि नित्यमधरसीमनि । सुदन्ति खलु यस्याः सा कथ्यते मंजुभाषिणी ॥११८॥ मंजुभाषिणी ।-अये द्र नरचनकुशले मालिनीसखि काव्यमाल्यान्यिके ! सफलो नूनं शिक्षालाभाते कविचरणोपाते! नाहं लन्धवती कान्य- शैली कगामात्रेगापि।- काकनीडजाने हि गीयन्ते मुस्खनाः कोक्लेिरंगपेग मुताम्रीमंजरीम् । हंसरदस्थोऽपि मण्डूक पंकिलो मम्मकायते हन्त निन्दित्वा कौमुदीम् ।।११।। १०० ·सप्तमीज 45558 पुष्पितामा ।-(सहास्यम् ) एतेनैव प्रमाणिता सख्या मे काव्यनिर्माण- निपुणता । वाक्येन यदस्वीकृतं कर्मणव तद्विपरीतं निराकृतम् । कालिदासः। कुमुममदिरं सौरभ तनित्या कनकलतेव च रश्मिना स्फुरन्ती । अरसिकमपि मारतं विनोद्य विरलललाम मता हि पुष्पितामा ।।१२।। पुष्पिताया।-(लम्जा नादयित्वा) नाहं कविकथिता पुष्पिताया । मंजुभापिणी ।-(सस्मितम् ) पुष्पिताप्रावृत्तन रचितेयं कविता सखीजनाय महाकचे रुपहारः। कालिदासः।- गृहाण प्रीतिसंभारं मामक पुष्पपेलवे ! चरितार्थों भवेन्नूनं भक्तोऽयं दृष्टमानसः ॥१२१॥ पुप्पिताया ।- कवीनाम् अतिमापणदोषः लोकश्रुतिरेव । ऋते महाकवे रन्यः का अमोऽपेशला चारकर्तुम् ? जयतु कालिदासभारती विवुधमनो- रंजनाय !-पलायनं कृत्येव स्थानादम्मान स्वच्छन्दा भविष्यामि । वन्दते कविवरं नांजलि- मालिनी गुणनिधि सखीपतिम् । चन्दते ननु च मंजुभापिणी माधुरी किरति या स्मितांशुकैः ॥१२२|| (निष्क्रान्ता) १०१ ·कवितालिदास मंजुभापिगी।-(विहस्य ) प्रमदा यथा महाकवेर्मनीपा प्रगोदयन्ति न तथा नरपुंगवाः। कथमीशः प्रभेदो दृश्यते ? कालिदासः-रमणी न केवलं मानवजननी अपिच काव्यजनयित्री एव । सर्व खलु रमणीयकम् उन्मेपयति सृष्टिकामनाम्। रसात्मिका भयेन्नित्यं रसोत्साह-प्रदायिका। रसिक एव प्रेमिकः कविश्च आ सर्जनात् । भक्तजना अपि वदन्ति स्रष्ट्रव्याख्याने रसो वै स इति । मंज़भापिणी । -अघटनघटनपटीयसी च शक्तिः। कविजनास्तु सृष्टिमूले प्रेक्षन्ते रसमात्रं न कदापि महाशक्तिम् । कालिदासः।-प्रियतमे, शक्तिमत्येव रसात्मिका न तु बलहीना। जगत पितरौ पार्वतीपरमेश्वरी द्वाय सम्पदेरते प्रलयकारित्वं यदेव नाशकारणं समुपस्थितम् ।- या शैलनन्दिनी जगन्माता स्निह्यति मयूरेऽपि पुनहेतोः सा चैय जायते महाकाली ध्वंसयति रुष्टेव सर्वजीयान् । सृष्टे विधायक शियो नित्यं यः पशुपतिः पाति कृतनविश्व रुद्रः सताण्डवः स एवास्ते नृत्तपदयातश्च चूर्णिता क्ष्मा ।।१२।। मंजुभापिणी। अपूर्वा हि सृष्टिलीला नटराजस्य शिवरुद्ररूपस्य ! (ततः प्रयिशति कस्तुरिका) कन्तुरिका -अम्यतामियं सख्या सखीकान्तेन च। न कामये रहोव्याहतयो विनं साधयितुं श्येनीव कपोतमिथुनस्य । मंजुभापिणी ।-( सस्मितम् ) प्रगल्भा जाता त्वम् अतिशयेन, कम्तुरिके! सर्वप्येव कालेषु स्वागना त्वं मपीसकारो।- १०२ ·सप्तमी क्य क्षेममेव काझतेन या सर्वतः सखीवना कल्पते हि नन्दनाय मर्माहर, म्नदागमः। ईय॑ति क्य रोहिणी नु तारांगना शशिप्रिया प्रोज्वलापि जन्यते तु तन्मुस्मिनै मियप्रभा ॥१२४॥ कालिदासः। युवयोः मख्यं परमसुन्दरं रोचते मे सदैव । सखि कम्नुरिके, त्वामृते मंजभापिण्यपि जाना नूनम् अपूर्णकला चन्द्रश्रीरिव । मंजुभापिणी।-(विहम्य ) हला सखि शुचिम्मिते ! मद्विरहितेन कविना लन्सनाथेन गम्यते हनन्दनम् इति में प्रतिभाति । कम्नुरिका । -(लज्जा नायित्या ) नेतद् याच्यं परिहासच्छलेनापि । नु विद्रुपी लावण्यमयी विक्रमदुहिता क्य च मादृशी रूपगुगचिता सेनानीसन्ततिः ? इन्थं वचनं वदति चेद् इतो यास्यामि सद्यः । कालिदासः।-अयि युधजनवन्दिते अनिन्दिते ! आत्मानं नाबमन्यस्व ।- न तन् मनोनरूपं तनुगतलावष्यमात्रकं यन् नारीणा अगप्रभेव मोहं जनयति जीमूतमण्डनापि प्रावृतम् । मखीजनेषु रागश्चिरशुभकामेन दश्यते चेन् मानिन्या भवेदलोककान्तिः प्रियसखि चित्तालांछिनाया वै तम्याः ॥१२शा कम्नुरिका ।-महाकविः स्वप्रीत्या प्रतिभया च रूपगुणहीनामपि अलंकरोति भूयिष्टम। याम्यामि कार्यव्यादेशाद् अन्यत्र । प्रगामम् । (निष्कान्ता) गृहणातु में .

·कनिकालिदास मंजुभापियो।-कविवरण यदुक्तं-रूपहीनाया गुण एव रूपायतेन तन् कदापि प्रीणीयाद् रमणीम्। कस्तुरिका च न कुरूपा । कालिदासः।-(सस्मितम् ) केनोच्यते कम्नुरिका फुदर्शनेति। परन्तु तन् सौन्दर्य मुखराय मे श्रीमती मंजुभापिणी कुप्येदिति विचिन्त्य पल्लव- ग्राहिनैव मयावलम्बिता । विचित्र सल प्रकृतिचित्तं दुरवराह पुरुपस्य ! मंजुभापिणी ।-अतलः सिन्धुरिय प्रयालमौक्तिकपूर्ण च । कालिदासः।-किं न ज्ञातं मया चिरलिम्सुना रनाधिना ? अतुलमैश्वयं ते, मंजुभापिगि, देहातीतम् आध्यात्मिकबिभूतिरूपम्। मुखराण्यपि सर्वकाव्यानि मे न शक्नुवन्ति प्रकाशयितुं विशदेन यदस्ति निभृते हृदयफन्दर मुगुतमेव। (ततः प्रविशति दौवारिक) दोवारिक। -जयताम् ! उन्नयिनी प्रलापतो महाराजाधिराजो युवराजेन तदात्मजेन च सह । उड्यन्ते विजयपताका राजधान्या सर्वत्र । (प्रस्चिन) कालिदासः।- प्रत्यावृत्तममरविजयी विक्रमाको विशाला- मुहीयन्ते प्रनिनियह वैजयन्त्यो विचित्राः। संसारावो ध्वनति मधुरं नृतमत्ता नम्म्यः स्वगान्मन्ये पनति मम्नां पराला पुनदृष्टिः ॥२६॥ १०४ ·सप्तमी मंजुभापिणी । यास्यामि झटिति पितृसमीपम्.... (ततः प्रविशति विक्रमः) विक्रमः।-आगतोऽस्मि स्वयमेव । मंजुभापिणी । स्वागतं पितः! अपि ते सर्वांगीणं कुशलम् ? कालिदासः।-प्रणतोऽस्मि। अपि कुशलिनी कुमारस्कन्दौ ? विक्रमः।-चाढम् ! सर्वे कुशलिनो वयम् । मंजुभापिणी ।-क्षीणदेहो जातम्नातो देदीप्यमानम्तु कृशानुवत् । विक्रमः।-(विहस्य ) जाते, रणप्रयासो न कल्पते मेदवृद्धये। परन्तु भुजी मे बलवत्तरी संजातो। प्रोटि न वायते मा विन्दुमात्रमपि । ( उपविशति) उपविशत युवाम् । (तो तथा कुरुतः) (सस्मितम् ) कीडशी महाकवे काव्यविजयवार्ता ? मंजुभापिणी । -रघुवंशात्यं महाकाव्यं पूर्णता यास्यति सत्यरमेव । विक्रमः।-परमम् आनन्दितोऽस्मि । ...: कालिदासः ।“महाराजस्य दिग्विजय एव रघविजयरूपेण वर्णितः। विक्रमः 1-अहो भूयिष्ठा तृप्तिर्लब्धा मया। कुमारसम्भवै मत्पुत्रम्य कुमारम्य कृत उल्लेखः। मेघदूते च पौत्रम्य स्कन्दस्य स्थानप्रीतिः काव्य- १०५ ·कतिकालिदेसिंग कौशलेन। विक्रमोर्वशीयस्य नाम स्वयम् अधिवसामि । कालिदासस्य कृपया सर्वेऽपि वयम् अमृतत्वं लभेमहि । कालिदासः।-ईदृशवचनं ममापराध जनयेत् । देवस्यैव दाक्षिण्येन कृतार्थोऽग्मि मन्दः कवियशप्रा । प्रांशुलभ्ये फले उद्बाहु मिन इब गच्छेयमुपहास्यताम् । परन्तु भवतः सौजन्याद् आतिथ्यत्वाच्च वनसमुत्कीर्ण मणी सूत्रम्य गतिरिव मुकरा सम्पन्ना मे काव्ययात्रा। विक्रमा-दागेव पठिप्यामि रघुवंशं त्वया मंजुमापिण्या ... सह । नाम्ति व्याकरणविभीपिका तथालंकारविकृतिः छन्द-सर्वस्वना वा कस्मिंश्चिदपि कान्ये तव । स्वभावनकवित्वं ते दुरूहाचातुरी नापेक्षते। कालिदासः।-सर्वथा कृपाप्राप्त अधमोऽयं जनः । सौराचि भयो वितरति मनि स्नेहायुप्यं पन्नी मे साध्वी नृपतिदुहिता त्याहेवाग्नेः । रत्नानि प्रोत्या मदसि च सदा संभापन्ने चित्र नाम्न्यन्न स्फुरति मम घेन् काव्यादर्श ॥१२॥ विक्रमः ! सालाना त्या विधिदत्ता शक्तिः। कवित्वं सहजातमेव न तु कटार्जिनम् । मर्यशानहाने च त्वं पण्डितश्रेष्मान् अपि अतिकाममि लीलया। आर्यसंग्रहो पापं महदालत्यं प्रस्फुटमेय तय काव्यनिरम्य ।- आर्यसंस्कृत ·सप्तमीज जम्बुद्वीपे रविकरयुते स्थीयते यावदुया यावोक कथमपि न वा हीयते देवभाषा। तावन्नूनं निखिललसको वर्तते कालिदास- श्चन्द्रापत्यं निवसति यदि म्नेहदो विक्रमाः ॥१२८।। धन्या कालिदासः। पुनरपि मामपराधयते गुप्तवंशचूडामणि मम च गोप्ता । चन्द्रोण रक्षितं कुलं तब, गुप्तश्च चन्द्रो विक्रमार्कस्य प्रखराकेश। अथवा चन्द्रः स्वयं रक्षितो यस्य ललाटे तन्महादेवस्य प्रतिमो महाराजो विक्रमः कुमारजनकः । भवनम्नेहधन्योऽहं कृतक- तनयः। मंजुभापिणि, त्वमपि जाता पितृम्नेहेन तातमहिम्ना च। मंजुभापिणी । अथ किम् । प्रेष्ठा मुताहं पितुर्यात्सल्य-कल्पद्र मन्य। धन्याप्यहं महाकवे धर्मपनी शिप्या निसपना साहित्यसंगीतकलासु। वीरेन्द्रसुताहं वन्द्या जननी मे भ्राता जितशत्रुः क्षेत्रं च विशाला पन्नी कविजिष्योः प्रेम्णा चिरतमा धन्यं मम जन्म क्रान्ति हि सुबत्या ॥१२६।। । विक्रमः।-पुत्रादपि प्रियतर वन्स कालिदास, किं ते पुनः प्रकान्यम् उपहरिष्यामि ? १०७ ·वन्दीनिष्ट (* तारकाचिहितानि वृत्तानि प्रन्यकारतानि) शोकांकः वृत्तम उनमर्गः मांगलिकी चित्रासंग .... १ ३ .... ६ १० १२ ... १४ २५ .... विचित्रा घधरा सन्दिगी निमाल्यम् । कहोलिनी मंजुम्बना र चंगुम्बना शशिरला बसन्ततिलका रुचिरा कलहंसः मुवदना शान्तनुतिः जलोढतगतिः मृगमदः शुभेन्टुमा मणिदीप वंशन्तनितम् यप्रक्रीडा संजकान्ता पृयुपदी . जलतरंग शम्पाम्मितम् मत्तमयूरी नीलांजना* .... .... १६ ...- .... २४ २५ २७ .... . ....

·कविकालिदासगर कालिदासः। अतःपरं किं नु प्रेया स्यात् । इदमस्तु तथापि- (भरतवाक्यम्) नित्यं व्याप्रियता प्रजाजनहिते धर्मवतो भूपतिः विद्वांसः परमाः प्रकीर्णयरातो यच्छन्तु नृभ्यः भूतम् । पीत्वा वाक्यरसं प्रकाममनिता कायप्रियो जम्पती भूयामुः सुखिताः प्रसन्नमतयस्ते यश्च पुण्यं स्वतम् ।।१३०! -इति सप्तमोऽङ्क उपसंहारो नाम- -( यवनिकापातः)- =समाप्तमिदं कविकालिदासाख्यं नाटकम्= ·छन्दीनिष्ट (तारकाचिह्नितानि वृत्तानि प्रन्थकारकृतानि) शोकांकः वृत्तम .... विचित्रा उत्सर्गः मांगलिकी चित्रासंगे १ .... .... .... .... ६ .... .... .... .... १२ १२ १३ १४ २५ १७ २८ ... स्रग्विणी निर्माल्यम् । भदोलिनी मंजुम्बना वेणुस्वना शशिकला बसन्ततिलका रुचिरा फलहंसः सुवदना शान्तनुतिः जलोद्वतगतिः मृगमदः शुभेन्टुभा मणिदीप यंशन्तनितम् वप्रक्रीड़ा * संजक्रान्ता पृथपढ़ी जलतरंगा शम्पास्मितम् * मचमयूरी नीलांजना ...- ૨૨ २३ २४ ... ...

·प्रोकांकः पृत्तम् .... . + .... .... .... .... .... .... ७० .... ७१ ७३ .... .... .... .... .... मेघदुन्दुभिः निरिगी. विलापिनी मध्यामा प्रहरणकटिका जयन्तिका तोटरम् मन्दाक्रान्ता मुजंग्णयातम् वैजयन्ती चित्ररेखा मदालसा रंरप्पितम् । शुचिस्मिता शार्दूलविक्रीनिम् चावेल. प्रदर्पिगी लीलालाम्यम् - मुरंजना मगनिः० भ्रमरविलसितम् मुर्छना शंन्याराव मृगांगना. सूगरम् मंजुमापियो संजयका सन्दीपनम .... .... ८३ Dood .... .... ८६ ६० .... .... .... ६४ 4000 .६७ ६६ 4. * ·श्लोकांक वृत्तम् २६ .... pes- ३३ .... ३५ .... ३७ .... .... .... .... ३६ .... .... ४४ कलकण्ठी * संमादिनी * मेघविस्फूर्जिता चित्रम् । मंजुभापिणी वैश्वदेवी पंचचामरम् मणिमध्या शालिनी ब्रहारूपम् स्मेरानना कुसुमलतावेल्लिता शाईलललितम् मधुच्छन्दा मत्तमयूरी रसोनिका * चम्पककलिका * मंजीरम् * गीतिकमा * इन्द्रवत्रा मालिनी चन्द्रवर्ती उपजाति रुचिरा चलोमिका में मन्दाक्रान्ता मंजरिता सुरसा ... ४५ .... .... ४८ .... ५४ ..14 ६१ ....

·लोकांकः .... १३ --- 4 .... .... ६६ .... ७१ ७३ ... ... .... .... .... .... .... मेघदुन्दुभिः निरिगी विलापिनी मध्यामा प्रहरणकटिका जयन्तिका तोटकम् मन्दाक्रान्ता भुजंगप्रयातम् वैजयन्ती चित्ररसा मदालसा रंरग्यितम् , शुचिस्मिता शार्दूलविक्रीडितम् चारखेला प्रर्पिगी लीलालाम्यम् - मुरंजना. करमगतिः भ्रमरविलसितम् मुमूर्चना शंन्यारा मृगांगना. तूगरम् मंजुमापियो जयका*: सन्दीपनम .... .... .... .... .... .... ८६ ६० १२. .... .... ६४ .... . ६६ ·VIPYA BA श्लोकांक वृत्तम् .... वीथिवृत्तम् - शिखरिणी चित्रलेखा मथुक्षरा * .... * * १०० १०१ १०२ १०३ १०४ २०५ १०७ १०८ १०६ ११० १२१ ११२ ११३ ११४ ११६ १२७ २१६ १२० १२२ १२३ १२४ १२५ हिन्दोला* सुनन्दा * शाङ्ग नादः * चीरुतम्। रसोल्लासः * उपजाति नर्मवर्म रंरण्यितम् * रुचिरा पम्पाप्लुतम् * रम्यचारिणी * मोहनीयम् * व्यंगगगतिः पुष्पितागा रथोद्धता शंकरताण्डवम् सुमितास्या श्लथचरणा* मन्दानान्ता मिलिताभरा * मन्दाक्रान्ता मणिमाला शार्दूलविक्रीडितम् * ... १२६ १२७ १२८ १२६ ATIYA PMAY-7