·आदि पर्व
श्रीव्यास.
श्रीगणेश.
अर्जुन

·मारत चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवनुस्तपखिनः ॥ ९ । इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृपीणां च महात्मनाम् ॥२२ अभिवाद्य मुनीस्तांस्तु सर्वानेव कृताञ्जलिः । ऋपय ऊचुः। अपृच्छत्स तपोवृद्धि सद्भिश्चैवाभिपूजितः ॥ १० द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्पिणा। अथ तेप्पविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विपु । सुब्रमपिभिश्चैव श्रुला यदभिपूजितम् ॥ २३ निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाद्रीमहर्पणिः॥ ११ तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः । सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च । सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस वेदार्थैर्भूपितस्य च ॥ २४ अथापृच्छदृपिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः ॥ १२ भारतस्येतिहासस पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम् । कुत आगम्यते सौते कचायं विहृतस्त्रया । संस्कारोपगतांब्राझी नानाशास्त्रोपहिताम्॥२ कालः कमलपत्राक्ष शंसतत्पृच्छतो मम ॥ १३ जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान् । एवं पृष्ठोऽब्रवीत्सम्यग्यथावद्रौमहर्षणिः । यथावत्स ऋषिः पृष्टः सत्रे द्वैपायनाज्ञया ॥२ वाक्यं वचनसंपन्नस्तेषां च चरिताश्रयम् ॥ १४ वेदैवतुभिः संयुक्तां व्यासस्थाद्भुतकर्मणः ।। तमिन्सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम् । संहितां श्रोतुमिच्छामः पुण्यां पापभयापहाम् २ सीतिरुवाच। सौतिरुवाच । जनमेजयस राजः सर्पसत्रे महात्मनः।। १५ आद्यं पुरुपमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् । समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च । ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्। कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः १६ असच्च सञ्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् । कथिताश्चापि विधिवद्या वैशंपायनेन वै । परावराणां सप्टारं पुराणं परमव्ययम् ॥ ? थुखाऽहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः१७ | मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णु वरेण्यमनघं शुचिम् बहूनि संपरिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च । नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम् ।। समन्तपञ्चक नाम पुण्यं द्विजनिपेवितम् ।। १८ महर्षेः पूजितस्पेह सर्वलोकर्महात्मनः । गतवानसि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा । प्रवक्ष्यामि मतं पुण्यं व्यासस्याद्भुतकर्मणः ' कुरूणां पाण्डवानां च सर्वेपां च महीक्षिताम् १९ 'नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे । दिदृक्षुरागतस्तस्मात्समीपं भवतामिह । यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमा आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभूता हि मे मताः ॥ “सर्वाश्रमाभिगमन सर्वतीर्थावगाहनम् । असिन्यज्ञे महाभागाः सूर्यपावकवर्चसः॥ २० न तथा फलदं मूते नारायणकथा यथा ॥ कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुतामयः । नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः२१ एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्' पुराणसहिताः पुण्याः कथा धर्मार्थसंश्रिताः । आचख्युः कवयः केचित्संप्रत्याचक्षते परे सिकीः सर्वाः कथा वेद जानामि ॥ ८॥ निर्दिष्टं इहोपवि. तिमतीम् । ब्राह्मी वाच । ब्राह्मी तु भारती भापेले सतामिति दर्शितम् ॥११॥ प्रस्तावयन् उपोद्धातयन् ॥ १२ ॥ विहतः नीतः ॥ १३॥ तेषां मुनीनां चादन्येषां राजादीनां च जानीते आद्यमित्यादिचतुर्भिः । हार नमस्कृत्य • महर्मतं । ॥ २५॥ मङ्गलाचरणपूर्वकं मुनिभिः प्रार्थित्तमर्थ वक्तुं यानि चरितानि तेपामाश्रयभूतम् । भावितात्मनां शोधितचि यामीत्यन्वयः। पुरुहूतं पुरुभिर्वहुभिातृभिः हृतं आ। तान्यम्॥४॥समन्तपरक समन्तात् पञ्चक परशुरामकृतहदप-पुरुभिः सामगैः स्तुत । ऋतं सत्य । एकश्वासावक्षरश्च । धक यस्मितत् । स्यमन्तपचकमिलपि पाटो दृश्यते ॥ १८॥ एक अद्वितीयं समाधिकरहितमिति वा । अक्षरं नाशरी प्रवीमि किमहं द्विजाः अहं च पुराणादिष्यन्यतम किं प्रवीमि सदापयति शेपः ॥२१॥ संस्वारोपयतां पदादिव्युत्प-न्दरदयं ॥ २८ ॥ माल्ये मालप्रदं ॥ ३० ॥ व्यक्ताव्यक्तं रामकृष्णादिरूपेण दृश्यं । ज्ञानानन्दादिरूपेणम ·विविध संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीपिणः । तं दृष्ट्वा विसितो भूत्वा प्राञ्जलि प्रणतः स्थितः८ व्याख्यातुं कुशलाः केचिदन्थान्धारयितुं परे॥६७ आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्युतः॥ ८ तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम् । हिरण्यगर्भमासीन तस्मिंस्तु परमासने । इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः ॥ ६८ परिवृत्यासनाभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत् ॥८१ पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्पिः संशितव्रतः। अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना। मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस च धीमतः ॥६९ निपसादासनाभ्याशे प्रीयमाणः शुचिस्मिता क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा । उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । त्रीनग्नीनिव कौरच्याञ्जनयामास वीर्यवान् ॥७० कृतं मयेदं भगवन्काव्यं परमपूजितम् ।। ८ उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डं विदुरमेव च । ब्रह्मन्बेदरहसं च यच्चान्यत्स्थापितं मया। जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति ॥ ७१ साङ्गोपनिपदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया ॥ ८ तेषु जातेपु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम् । इतिहासपुराणानामुन्मेपं निमिपं च यत् ।..-- अग्रवीद्भारतं लोके मानुपेऽसिन्महानृपिः॥७२ भूतं भव्यं भविप्यच्च त्रिविधं कालसंज्ञितम्।।८ जनमेजयेन पृष्टः सन्त्राह्मणैश्च सहस्रशः। जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः। शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ॥ ७३ विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां चलक्षणम्॥८ स सदसैः सहासीनं श्रावयामास भारतम् । चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्मशः । कर्मान्तरेपु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः॥ ७४ तपसो ब्रह्मचर्यस पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः॥ ९० विस्तार कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम् । ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगैः सह । क्षत्तुः प्रज्ञां धृति कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोब्रवीत्७५ ऋचो यजूंपि सामानि वेदाध्यात्म तथैव च।।१३ वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम् । न्यायशिक्षा चिकित्सा च दानं पाशुपतं तथा दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः॥ ७६ इति नैकाश्रयं जन्म दियमानुपसंज्ञितम् ।। ९ः इदं शतसहस्रं तु श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् । तीर्थानां चैव पुण्यानां देशानां चैव कीर्तनम् । उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम् ॥७७ नदीनां पर्वतानां च वनानां सागरस्य च ॥९ चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम् । पुराणां चैव दिव्यानां कल्पानां युद्धकौशलम् उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं ग्रोच्यते बुधैः ॥७८ वाक्यजातिविशेपाच लोकयात्राक्रमश्च यः ॥९ ततोऽध्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः । यच्चापि सर्वगं वस्तु तचैव प्रतिपादितम् । अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम् ॥ ७९ परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि विद्यते ॥ ९५ तस्याख्यानवरिष्ठस्य कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः । ब्रह्मोवाच । कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत् ८० तपोविशिष्टादपि वै वसिष्ठान्मुनिपुंगवात् । तस्य तचिन्तितं ज्ञात्वा ऋद्वैपायनस्य च । मन्ये श्रेष्ठतम खां वै रहस्यज्ञानवेदनात् ॥ ९६ तत्राजगाम भगवान्नमा लोकगुरुः स्वयम् ॥८९ जन्मप्रभृति सत्यां ते वेमि गां ब्रह्मवादिनीम् । प्रीत्यर्थ तस्य चैवर्लोकानां हितकाम्यया । खया च काव्यमित्युक्तं तसारकाव्यं भविष्यति९७ भेदमाद्द मन्वादीति । मन्वादि मनुमन्त्रः नारायण नमस्ट- खेति । ॐ नमो भगवते वासुदेवायेति वा तदादि । आस्तीक क्षेत्रे भायोमु अम्विकादिषु ॥ ७० ॥ परमां गतिं मृत्युं ॥१॥ ॥६५॥ मातुः सत्यवत्साः। गाजेयस्य भीष्मस्य ॥ ६९ ॥ आम्नीकचरितं तदादि । उपरिचरो यमुः तच्चरितादि पा शशास त्वमेतान् भारतं श्रावयेत्याज्ञापितवान् ॥ ५३ ॥ वसी: ॥६६॥ मर्धसाद्विनि, संहिताज्ञानं दीपयन्ति प्रकाशयन्ति अपत्य स्त्री कासवी तस्याः अपत्य वासयो व्यासः ॥८४॥ कृष्ण ·श्रीमन्महामारते [अनुक्रमणिकापर्व १ दुश्शासनः पुष्पफले संमृद्ध उच्यतां स्वागतमिति चाचोऽश्रूयन्त सर्वशः १४१' मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीपी। १२८ तस्मिन्नुपरते शब्दे दिशः सर्वा निनादयन् । : युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः अन्तर्हितानां भूतानां निःस्वनस्तुमुलोऽभवत् । स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः। पुष्पवृष्टिः शुभा गन्धाः शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनाः। माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्ध आसन्प्रवेशे पार्थानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥१४३ मूलं कृणो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ १२९ / तत्प्रीत्या चैव सर्वेपां पौराणां हर्पसंभवः । पाण्डर्जिखा बहून्देशान्युधा विक्रमणेन च । शब्द आसीन्महांस्तत्र दिवस्पृक्कीर्तिवर्धनः||१४४ अरण्ये मृगयाशीलो न्यवसत्सजनस्तथा ॥ १३० तेऽधीत्य निखिलान्वेदाशास्त्राणि विविधानि च मृगव्यवायनिधनात्कृच्छां प्राप स आपदम् । न्यवसन्पाण्डवास्तत्र पूजिता अकुतोभयाः १४५ जन्मप्रभृति पार्थानां तत्राचारविधिक्रमः॥१३१ युधिष्ठिरस शौचेन प्रीताः प्रकृतयोऽभवन् । मात्रोरभ्युपपत्तिश्च धर्मोपनिपदं प्रति । धृत्या च भीमसेनस विक्रमेणार्जुनस्य च ॥१४॥ धर्मस्य वायोः शक्रस्य देवयोश्च तथाऽश्विनोः १३२ गुरुशुश्रूपया कुन्त्या यमयोर्विनयेन च । 'ततो धर्मोपनिपदं भूला भर्तुः प्रिया पृथा । तोप लोकः सकलस्तेपां शौर्यगुणेन च ॥१५ धर्मानिलेन्द्रास्ताभिः साऽऽजुहाव सुतवाञ्छया। समवाये ततो राज्ञां कन्यां भर्तृस्वयंवराम् । तद्दत्तोपनिपन्माद्री चाधिनावाजुहार च। प्राप्तवानर्जुनः कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम् १४८ जाताः पार्थास्ततः सर्वे कुन्त्या माद्याश्च मन्त्रतः। ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्पूज्यः सर्वधनुप्मताम् । तापसैः सह संवृद्धा मातृभ्यां परिरक्षिताः॥१३४ आदित्य इव दुप्प्रेक्ष्यः समरेप्वपि चाभवत्।।१४९ मेध्यारण्येपु पुण्येषु महतामाश्रमेषु च । स सर्वान्पार्थिवाञ्जित्वा सर्वांश्च महतो गणान् । 'तेषु जातेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥ १३५ आजहारार्जुनो राज्ञो राजसूर्य महाऋतुम् ॥१५० माया तु सह संगम्य ऋपिशापप्रभावतः । अन्नवान्दक्षिणावांश्च सर्वैः समुदितो गुणैः। मृतः पाण्डुमहापुण्ये शतशृङ्गे महागिरौ ॥१३६ युधिष्ठिरेण संप्राप्तो राजसूयो महाक्रतुः ॥ १५१ ऋषिनिश्च समानीता धार्तराष्ट्रान्यति स्वयम् । सुनयाद्वासुदेवस्य भीमार्जुनवलेन च । शिशवश्वाभिरूपाश्च जटिला ब्रह्मचारिणः॥१३७ घातयित्वा जरासन्धं चैर्य च बलगर्वितम् १५२ पुत्राश्च भ्रातरश्चेमे शिप्याश्च सुहृदश्च वः । दुर्योधनं समागच्छन्नर्हणानि ततस्ततः । पाण्डवा एत इत्युक्त्वा मुनयोऽन्तर्हितास्ततः॥ मणिकाञ्चनरतानि गोहस्त्यश्वधनानि च ॥१५३ तांस्तनिवेदितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्कौरवास्तदा । विचित्राणि च वासांसि प्रावारावरणानि च । शिष्टाश्च वर्णाः पौरा ये ते हर्पाचुक्रुशुर्धशम्१३९ कम्बलाजिनरत्नानि राकचास्तरणानि च ।। १५४ आहुः केचिन्न तयते तस्यैत इति चापरे । समृद्धां तां तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां तदा श्रियम् । यदा चिरमृतः पाण्डुः कथं तपेति चापरे १४० | ईयासमुत्थः सुमहांस्तस मन्युरजायत ॥ १५५ स्वागतं सर्वथा दिल्या पाण्डोः पश्याम सन्ततिम्। विमानप्रतिमा तत्र मयेन मुकृतां सभाम् । प्रन्धि प्रन्ये दुर्भेयस्थानं ॥ ११६ ॥ कृच्छा आपद व्यवाय- पुमान्प्रार्थनीय इसैवरूपं धर्मरहस्सं प्रति । अभ्युपपत्तिः अनी- फाटे भरिप्यसीसवं शापरूषां। तम आपदि एवं ससामपि पापांना पाण्डवानां जन्मप्रति आचारविधिकमः अभूदिति अन्तहितानां भूतानां निःसनः पाण्डुपुत्रा एचैते इत्येवरूपा कारः ॥ १३२ ॥ धार्तराष्ट्रान्धृतराष्ट्रसंबन्धिगृहान् ॥ १३७ ॥ शेषः ॥ ११ ॥ आचारविधिकममेवाह । मानोरिति । मात्रोः अशरीरवाक् ॥ १४२ ॥ भतीरं खयमेव वृणुत इति भर्तृस्वयं- कुन्तीमायोः । धर्मोपनिषद प्रति मापरि अपरया विशिष्टः | चरां ॥ १४८ ॥ राशे युधिष्ठिरस्य ।। १५० ।। .

·अध्यायः १]
आदिपर्व १॥
७
-
1
पाण्डवानामुपहतां स दृष्ट्वा पर्यतप्यत ॥. १५६ यदाऽश्रीपं द्वारकायां सुभद्रां
तत्रावहसितथासीत्प्रस्कन्दनिव संभ्रमात् । प्रसबोढां माधवीमर्जुनेन ।'
प्रत्यक्ष वासुदेवस्य भीमेनानभिजातवत् ।। १५७ इन्द्रप्रस्थं वृष्णिवीरौ च याती
सं भोगान्विविधान्भुञ्जवनानि विविधानि च । तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥
१७२
कथितो धृतराष्ट्रस विवर्णो हरिणः कृशः ॥१५८ | यदाऽश्रीपं देवराज प्रवृष्टं
अन्वजानात्ततो जूतं धृतराष्ट्र मुतप्रियः। शरैर्दिव्यैर्धारित चार्जुनेन ।
तच्छुला वासुदेवस्य कोपः समभवन्महान् १५९ अग्नि तथा तर्पितं खाण्डवे च
नातिप्रीतमनाश्वासीद्विवादश्चिान्त्रमोदत
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १७३
द्यूतादीननयान्योरान्विविघांचाप्युपैक्षत ॥ १६०
यदाऽश्रीपं जातुपाद्वेश्मनस्ता-
निरख विदुर भीष्म द्रोणं शारद्वतं कृपम् ।
न्मुक्तान्पार्थान्पञ्च कुन्त्या समेतान् ।
विग्रहे तुमुले तस्मिन्दहन्क्षत्रं परस्परम् ॥ १६१ | युक्तं चैपां विदुर खार्थसिद्धय
तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। १७४
जयत्सु पाण्डुपुत्रेषु श्रुखा सुमहदप्रियम् ।
दुर्योधनमतं ज्ञात्वा कर्णस शकुनेस्तथा ॥१६२
यदाऽश्रीपं द्रौपदी रङ्गमध्ये
धृतराष्ट्रश्चिरं ध्याखा संजय वाक्यमब्रवीत् ।
लक्ष्य भित्त्या निर्जितामर्जुनेन ।
शृणु संजय सर्व मे नचायितुमर्हसि ॥ १६३
शूरान्पश्चालान्पाण्डवेयांश्च युक्तां-
१७५
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥
श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ।
यदाऽश्रीपं मागधानां वरिष्ट्र
न विग्रहे मम मतिर्न च पीये कुलक्षये ॥ १६४ जरासन्धं क्षत्रमध्ये ज्वलन्तम् ।
न मे विशेषः पुत्रेषु स्खेषु पाण्डुसुतेषु वा । दोभ्या हत भीमसेनेन गला
वृद्धं मामभ्यसूयन्ति पुत्रा मन्युपरायणाः॥१६५
तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। १७६
अहं खचक्षुः कार्पण्यात्पुत्रप्रीत्या सहामि तत्
यदाऽनीपं दिग्जये पाण्डुपुत्रै-
मुद्यन्तं चानुमुद्यामि दुर्योधनमचेतनम् ॥ १६६
वशीकृतान्भूमिपालान्प्रसह्य ।
राजसूये श्रियं दृष्ट्वा पाण्डवस्य महौजसः ।
महाक्रतुं राजसूयं कृतं च
तचावहसनं प्राप्य सभारोहणदर्शने ॥ १६७
तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। १७७
अमर्पितः स्वयं जेतुमशक्तः पाण्डवात्रणे ।
यदाऽश्रीपं द्रौपदीमथुफण्ठी
| निरुत्साहश्च संप्राप्तुं सुश्रियं क्षत्रियोऽपि सन् १६८ सभा नीतां दुःखितामेकवस्त्राम् ।
गान्धारराजसहितश्छमद्यूतममन्त्रयत् । रजस्वलां नाथवतीमनाथव-
Vत्र यद्यद्यथा ज्ञातं मया संजय तच्छृणु ॥१६९ त्तदा नाशंसे विजयाय संजय ।।
१७८
श्रुखा तु मम वाक्यानि बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः। यदाऽश्रीपं वाससां तत्र राशि
ततो ज्ञाससि मां सौते प्रज्ञाचक्षुपमित्युत १७० समाक्षिपत्कितवो मन्दबुद्धिः।
यदाऽधीपं धनुरायम्प चित्रं
दुःशासनो गतवान्नैव चान्त
विद्धं लक्ष्य पातितं वै पृथिव्याम् । तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। १७९
कृणां हृता प्रेक्षतां सर्वराज्ञां
यदानापं हृवराज्यं युधिष्ठिर
तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। १७१ पराजितं सौबलेनाक्षवत्याम् ।
अनभिजातवन् प्रामीगवत् ॥ १५७ ॥ धृतराष्ट्रो यद्विवादान- ॥ १६ ॥ दहन अदहत् ॥ १६॥ प्रटं वर्पणे प्रवृत्तं
न्चमोदत ययानयानुपेक्षत तम्माद्वासुदेवस्य कोपः समभवत् । ॥१३॥

·१९० श्रीमन्महाभारते [ अनुक्रमणिकापर्व १ अन्वागतं भ्रातृभिरप्रमेये- यदाऽश्रीपं वैश्रवणेन सार्ध स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। समागतं भीममन्यांश्च पार्थान् । यदाऽश्रीपं विविधास्तत्र चेष्टा तसिन्देशे मानुपाणामगम्ये धर्मात्मनां प्रस्थितानां वनाय । तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १८९ ज्येष्ठप्रीत्या क्लिश्यतां पाण्डवानां यदाऽश्रीपं घोपयात्रागतानां तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १८१ वन्धं गन्धर्मोक्षण चार्जुनेन । यदाऽश्रीपं स्नातकानां सहस्र- | खेसां मुतानां कर्णवुद्धौ रतानां रन्वागतं धर्मराजं वनस्थम् । तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ भिक्षाभुजां ब्राह्मणानां महात्मनां यदाऽश्रीपं यक्षरूपेण धर्म तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १८२ समागतं धर्मराजेन सूत । यदाऽश्रीपमर्जुनं देवदेवं प्रश्नान्कांश्चिद्विब्रुवाणं च सम्यक् किरातरूपं त्र्यम्बकं तोप्य युद्धे । तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १९१ अवाप्तवन्तं पाशुपतं महास्त्रं यदाऽश्रीपं न विदुर्मामकास्तान् । तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १८३ प्रच्छन्नरूपान्वसतः पाण्डवेयान् । 'यदाऽश्रीपं वनवासेन पार्था- विराटराष्ट्रे सह कृष्णया च न्समागतान्महर्षिभिः पुराणः। तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। उपास्यमानान्सगणैर्जातसख्या- 'यदाऽश्रीपं कीचकानां वरिष्ठं स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। १८४ निपूदितं भ्रातृशतेन सार्धम् । यदाऽश्रीष त्रिदिवस्थं धनंजय द्रौपद्यर्थे भीमसेनेन सहये शकात्साक्षाद्दिव्यमस्त्रं यथावत् । तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १९३ अधीयानं शंसितं सत्यसन्धं यदा श्रीपं मामकानां वरिष्ठा- तदा नारास विज्यस्य संजया। न्यनंजयनैकरन भमान । यदाऽथापं कालकेयास्ततस्ते विराटराष्ट्रे वसता महात्मना पालोमानो वरदानाच दृशाः। तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। १९४ देवरजेया निजिताथार्जुनेन यदाऽश्रीपं सत्कृतां मत्स्यराज्ञा तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। मुतां दत्तामुत्तरामर्जुनाय । पदाऽधोपममुराणां वधार्थे तां चार्जुन: प्रत्यगृहात्मतार्थे किरीटिनं यान्तममित्रकर्शनम् । तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ कृतार्थ चाप्यागतं शकलोका- यदाऽश्रीपं निर्जितस्याधनस्य पदा नासे विजयाय संजय ॥ १८७ प्रवाजितस्य खजनात्यच्युतस। 'यदाऽश्रीपं तीर्थयात्राप्रवृत्तं अक्षाहिणीः सप्त युधिष्ठिरस्य पाण्डोः गुतं सहितं लोमशन । तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। १९६ पदयादशहदर्य च प्राप्त यदाऽश्राप माधवं यामुदेवं नदा नामंग पिजपाय मंजय।।' ૧૮૮ सर्वात्मना पाण्डवार्थे निविष्टम् । पं. १ ममापिaa.TAI HIRTHI १८३॥ दानिक प्राम्य ॥ १८५ १९२ १९५ ·ध्यायः १] आदिपर्व १। यस्सेमा गां विक्रममेकमाहु- कृष्णं लोकान्दर्शयानं शरीरे स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। १९७ तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ यदाऽश्रीपं नरनारायणौ ती यदाऽश्राप भीप्मममित्रकर्शनं कृष्णार्जुनौ बदत्तो नारदस्स। निघ्नन्तमाजावयुत्तं रथानाम् । अहं द्रष्टा ब्रह्मलोके च सम्यक् नेपां कश्चिद्वध्यते ख्यातरूप- तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। २०६ यदाऽश्रीपं लोकहिताय कृष्णं यदाऽश्रीपं चापगेयेन समझे मार्थिनमुपयातं कुरूणाम् । स्वयं मृत्यु विहितं धार्मिकेण । शमं कुर्वाणमकृतार्थ च यात तच्चाकार्पः पाण्डवेयाः प्रहृष्टा- तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। १९९ / स्तदा नाशंसे विनयाय संजय ।। २०७ पदाऽश्रीपं कर्णदुर्योधनाभ्यां 'यदाऽश्रीप भीष्ममत्यन्तशरं .बुद्धिं कृतां निग्रहे केशवस्य । हतं पार्थेनाहवेवप्रधृप्यम् । तं चात्मानं बहुधा दर्शयानं शिखण्डिन पुरतः स्थापयिसा तदा नार्शसे विजयाय संजय ।। २०० तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। २०८ यदा श्रीपं वासुदेवे प्रयाते यदाऽश्रीपं शरतल्पे शयानं स्थस्यैकामग्रतस्तिष्ठमानाम् । वृद्ध वीरं सादितं चित्रपुझे। आता पृथा सान्वितां केशवेन भीष्म कसा सोमकानल्पशेपां- तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ २०१ स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। २०९ यदाऽश्रीपं मत्रिणं वासुदेवं यदाऽश्रीपं शान्तन शयाने तथा भीष्म शान्तनवं च तेपाम् । पानीयार्थे चोदितेनार्जुनेन । भारद्वाजं चाशिपोऽनु वाणं भूमि भित्त्वा तर्पितं तत्र भीम • तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ २१० यदा कर्णो भीममुवाच वाक्यं यदाश्रीपं शुक्रव्यौं च युक्ता नाई योत्स्से युध्यमाने खयीति । कौन्तेयानामनुलोमौ जयाय । हिला सेनामपचक्राम चापि नित्यं चासाश्चापदा भीपयन्ति तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। २०३ तदा नाशंसे विजयाय. संजय ।। २१२ यदाऽश्रीपं वासुदेवार्जुनी तो यदा द्रोणो विविधानलमार्गा- तथा धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम् । निदर्शयन्समरे चित्रयोधी। वीण्युग्रवीर्याणि समागतानि न पाण्डवान्श्रेष्ठतरानिहन्ति तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ २०४ तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। २१२ यदाऽश्राप कश्मलेनाभिपने यदाऽश्रीपं चासदीयान्महारथा- रथोपस्से सीदमानेऽर्जुने । व्यवस्थितानर्जुनस्सान्तकाय । इमां गां पृथिवीं यस्य चामुदेवस्य एकं विक्रमं पदमात्र ॥ १९८॥ बहुधा विश्वरूपत्वेन ॥ २०० तेषां पाण्डवानां माहुः ॥ १९७ ॥ यो नरनारायणी ब्रह्मलोके अह प्रया अदाक्ष ॥ २०२॥ सोमकानेत्र अल्पशेपान्कृत्वा । २०९॥ चोदिन- तो कृष्णार्जुनी अर्जुनकृष्णा इति वदतो नारदम्य नारदात् ' मर्जुनं च।गो भित्याम्मो वारुणेनाददाने इति पाठान्तरं ॥२१॥ २०२ ·१० श्रीमन्महाभारते [ अनुक्रमणिकापर्व १ २२२ २२३ २२४ संशप्तकानिहतानर्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। यदाऽश्रीपं व्यूहमभेद्यमन्यै- र्भारद्वाजेनात्तशस्त्रेण गुप्तम् । भित्त्वा सौभद्र चीरमेकं प्रविष्ट तदा नार्शसे विजयाय संजय ॥ यदाऽभिमन्युं परिवार्य वालं सर्वे हत्त्वा हृष्टरूपा बभूवुः। महारथाः पार्थमशक्नुवन्त- स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। यदाऽश्रीपमभिमन्यु निहत्य हर्षान्मृढान्कोशतो धार्तराष्ट्रान् । क्रोधादुक्तं सन्धचे चार्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। यदाऽश्राप सन्धयार्थे प्रतिज्ञा प्रतिज्ञातां तद्वधायार्जुनेन । सत्यां तीर्णी शत्रुमध्ये च तेन तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। यदाऽश्रीपं श्रान्तहये धनंजये मुक्खा हयान्पाययिखोपवृत्तान् । पुनर्युक्ता वासुदेवं प्रया तदा नार्शसे विजयाय संजय ।। यदाऽश्रीपं वाहनेप्वक्षमेषु रथोपस्से तिष्ठता पाण्डवेन । सर्यान्योधान्दारितानर्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। यदाऽयापं नागवलः मुदुःसहं द्रोणानीकं युयुधानं प्रमभ्य । याने याणेयं यत्र ती कृष्णपायों नदा नामंग विजयाय संजय ।। २२५ । यदा द्रोणः कृतवर्मा कृपश्च २१३ कर्णो द्रौणिर्मद्रराजश्च शूरः। अमर्पयन्सैन्धवं वध्यमानं तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। यदाऽश्रीपं देवराजेन दत्तां २१४ दिव्यां शक्ति व्यंसितां माधवेन । घटोत्कचे राक्षसे घोररूपे तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ यदाऽश्रीपं कर्णघटोत्कचाभ्यां २१५ युद्धे मुक्तां सूतपुत्रेण शक्तिम् । . यया वध्यः समरे सव्यसाची तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ यदाऽश्रीपं द्रोणमाचार्यमेक धृष्टद्युम्नेनाभ्यतिक्रम्य धर्मम् । २१६ रथोपस्थे प्रायगतं विशस्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ यदाऽश्रीपं द्रौणिना द्वैरथस्थं माद्रीसुतं नकुलं लोकमध्ये । २१७ समं युद्धे मण्डलेभ्यश्चरन्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ यदा द्रोणे निहते द्रोणपुत्रो नारायणं दिव्यम विकुर्वन् । २१८ नेपामन्तं गतवान्पाण्डवानां तदा नाशंसे विजयाय संजय ।। यदाऽश्रीपं भीमसेनेन पीतं रक्तं धातुयुधि दुःशासनस। २१९ निवारितं नान्यतमेन भीमं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ यदाऽश्रीपं कर्णमत्यन्तंशूर हत पार्थेनाहयेष्वप्रधृप्यम् । २२० । तसिन्धावणां विग्रहे देवगुये तदा नाम विजयाय संजय.।। यदायीपं द्रोणपुत्रं च शूर दुश्यामने कनयमाणमग्रम् । २२१ मागिना मी ॥ २२३ ॥ २२६ २२७ २२८ २२९ पदाच्या फर्णमासाय मृत पधानीमै सन्मपिता कनोमिः । भनुमोठा गुप गणेन पीर गदा नाभंग विजयाप मंजग ॥

·१२
श्रीमन्महाभारते
[ अनुक्रमणिकापर्व १
असिँल्लोके यशःप्राप्य ततः कालवशं गतान् । सर्वद्धिगुणसंपन्नास्ते चापि निधनं गताः॥२६७
शैव्यं महारथं वीरं संजय जयतां वरम् ॥२५० तव पुत्रा दुरात्मानः प्रतप्ताश्चैव मन्युना ।
महोत्रं रन्तिदेवं च काक्षीवन्तमथौशिजम् । लुब्धा दुर्वृत्तभूयिष्ठा न तान्छोचितुमर्हसि २६८
बाहीकं दमन चैध शर्यातिमजितं नलम् २५१ | श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ।
विश्वामित्रममित्रघ्नमम्बरीपं महाबलम् । येषां शास्त्रानुगा बुद्धिर्न ते मुह्यन्ति भारत॥२६९
मरुत्तं मनुमिक्ष्वाकुं गयं भरतमेव च ॥ २५२ / निग्रहानुग्रहौ चापि विदितो ते नराधिप ।
रामं दाशरथिं चैव शशबिन्दु भगीरथम् । । नात्यन्तमेवानुवृत्तिः कार्या ते पुत्ररक्षणे ॥ २७
कृतवीर्य महाभागं तथैव जनमेजयम् ॥ २५३ | भवितव्यं तथा तच्च नानुशोचितुमर्हसि ।
ययातिं शुभकर्माणं देवैर्यो याजितः स्वयम् । दैवं पुरुपकारेण को निवर्तितुमर्हति ॥ २७'
चैत्ययूपाङ्किता भूमिर्यस्येयं सपनाकरा ॥ २५४ विधातृविहितं मार्ग न कश्चिदतिवर्तते ।
इति राज्ञां चतुर्विशन्नारदेन सुरर्पिणा । कालमूलमिदं सर्व भावाभाचौ सुखासुखे ॥२७
पुत्रशोकाभितप्ताय पुरा श्वैत्याय कीर्तितम् २५५ / कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः।
तेभ्यश्चान्ये गताः पूर्व राजानो बलवत्तराः। संहरन्तं प्रजाः कालं कालः शमयते पुनः ।।२७६
महारथा महात्मानः सर्वैः समुदिता गुणैः २५६ | कालो विकुरुते भावान्सल्लिोके शुभाशुभान् ।
पूरुः कुरुर्यदुः शूरो विश्वगन्धो महाद्युतिः । कालः संक्षिपते सर्वाः प्रजा विसृजते पुनः २७६
अणुहो युवनाश्वश्च ककुत्स्थो विक्रमी रघुः २५७|| कालः चुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ।
'चिजयो वीतिहोत्रोऽङ्गो भवः श्वेतो वृहद्गुरुः ।
कालः सर्वेषु भूतेषु चरत्यविधृतः समः ॥२७५
उशीनरः शतरथः कङ्को दुलिदुहो द्रुमः ॥२५८ अतीतानागता भावा ये च वर्तन्ति सांप्रतम् ।
दम्भोद्भवः परो वेनः सगरः संकृतिनिमिः ।
तान्कालनिर्मितान्बुद्धा न संज्ञा हातुमर्हसि २७६
अजेयः परशुः पुण्डूः शंभुर्देवावृधोऽनघः ॥२५९
सौतिरुवाच ।
देवायः सुप्रतिमः सुप्रतीको वृहद्रथः ।
महोत्साहो विनीतात्मा सुक्रतुपधो नलः२६० इत्येवं पुत्रशोकात धृतराष्ट्र जनेश्वरम् ।
सत्यवतः शान्तभयः सुमित्रः मुबलः प्रभुः ।
आश्वास सस्थमकरोत्स्तो गावल्गणिस्तदा२७८
जानुजङ्गोऽनरण्योऽर्कः प्रियभृत्यः शुचिन्नतः२६१
धृतराष्ट्रोऽपि तच्छुखा धृतिमेव समाश्रयत् ।
दिध्येदमागतमिति मत्त्वा स प्राज्ञसत्तमः ॥२७८
बलबन्धुनिरामर्दः केतुशृङ्गो वृहदलः ।
धृष्टकेतुर्ग्रहत्केतुर्दीप्तकेतुर्निरामयः ।।
२६२ लोकानां च हितार्थाय कारुण्यान्मुनिसत्तमः ।
अविक्षिचपलो धूर्तः कृतबन्धुढेषुधिः।
अनोपनिपदं पुण्यां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् २७९
महापुराणसंभाव्यः प्रत्यङ्गः परहा श्रुतिः॥२६३ विद्वद्भिः कथ्यते लोक पुराणे कविसत्तमैः ।
गते चान्ये च राजानः शतशोऽथ सहस्रशः।
भारताध्ययनं पुण्यमपि पादमधीयतः ।
श्रूयन्ते शतशश्वान्ये सङ्ग्याताथव पद्मशः।।२६४ । श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेपतः ॥ २८०
हिला मुविपुलान्भोगान्युद्धिमन्तो महायलाः ।
देवा देवर्पयो पत्र तथा ब्रह्मर्पयोऽमलाः ।
राजानो निधनं प्राप्तास्तव पुत्रैमहत्तराः ॥२६५ कीर्त्यन्ते शुभकर्माणस्तथा यक्षा महोरगाः ।।२८१
येपां दिव्यानि कर्माणि विक्रमस्त्याग एव च । भगवान्यासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः ।
माहात्म्पमपि चास्तिक्यं सत्यं शांचं दयार्जवम् । स हि सत्यमृतं चैव पवित्रं पुण्यमेव च ।। २८२
विदन्तिः कथ्यते लोके पुराणः कविसत्तमः पूयन्ते नश्यन्ति ॥ २०॥

·अध्यायः १]
आदिपर्व १।
१३
शाश्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम् । अक्षय्यमन्नपानं वे पिस्तस्योपविष्टते ।
यस दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति मनीपिणः२८३ इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपवृहयेत् ॥ २९३ !
असत्सत्सदसचैव यसाद्विश्वं प्रवर्तते । विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिप्यति ।
सन्ततिश्च प्रवृत्तिश्च जन्ममृत्युपुनर्भवाः ।। २८४ कार्णं वेदमिमं विद्वान्श्रावयिसार्थमनुते ॥२९४
अध्यात्मं श्रूयते यत्र पञ्चभूतगुणात्मकम् ।
भ्रूणहत्यादिकं चापि पापं जवादसंशयम् ।
अव्यक्तादि परं यच्च स एव परिगीयते ।।२८५ य इमं शुचिरध्यायं पठेत्पर्वणि पर्वणि ।। २९५
यं ध्यायन्ति सदा मुक्ता ध्यानयोगवलान्विताः। अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं सादिति मे मतिः ।
प्रतिविम्बमिवादर्श पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्२८६ । यश्चैनं शृणुयान्नित्यमा श्रद्धासमन्वितः ॥२९६
श्रद्दधानः सदा युक्तः सदा धर्मपरायणः ।
स दीर्घमायुः कीर्ति च स्वर्गतिं चामुयान्नरः ।
आसेवनिममध्यायं नरः पापात्प्रमुच्यते ॥२८७ एकतश्चतुरो वेदा भारतं चैतदेकतः ॥ २९७
अनुक्रमणिकाध्यायं भारतस्येममादितः । पुरा किल मुरैः सर्वैः समेत्य तुलया धृतम् ।
आस्तिकः सततं शृण्वन्न कृच्छ्रेप्ववसीदति २८८ चतुर्यः सरहस्सेभ्यो चेदेभ्यो ह्याधिक यदा २९८
उभे सन्ध्ये जपन्किचित्सद्यो मुच्येत किल्लिपात्। तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्महाभारतमुच्यते ।
अनुक्रमण्या यावत्स्यादहा रात्र्याच संचितम्२८९ महत्वे च गुरुले च ध्रियमाणं यतोऽधिकम् २९९
भारतस्य वपुःतत्सत्यं चामृतमेव च । महत्वाद्भारवचाच महाभारतमुच्यते ।
नवनीतं यथा दनो द्विपदांबाह्मणो यथा ॥२९. निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३००
आरण्यकं च वेदेभ्य ओपधिभ्योऽमृतं यथा ।तपो नकल्कोऽध्ययनं नकल्कः
हुदानामुदधिः श्रेष्ठो गार्वरिष्ठा चतुष्पदाम् २९१ खाभाविको वेदविधिर्नकल्कः ।
यथैतानीतिहासानां तथा भारतमुच्यते । प्रसह्य वित्ताहरणं नकल्क-
यानं श्रावयेच्या ब्राह्मणान्पादमन्ततः॥२९२
स्तान्येव भावोपहतानि कल्कः॥
इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अनुक्रमणिकापर्वणि प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
अनुक्रमणिकापर्व समाप्तम् ॥
काणं कृष्णेन म्यामेन प्रोकं ॥ २९४ ॥ ननु वेदेभ्यः नादिः । प्राय प्रकारेंग गोडा धुपादिनु रामपि सोदा । कि.
फपमिदमधिर अत्र युद्धमधानानां कर्मणां सपनहेतून! तस्य भाहरणं शिल्लोयादिना अनंनं । तान्येव तपादीन्येष
कपनादुपनिषदि सायन्मोक्षगाधनानां धर्माणां प्रमा प्रति । भान फलानुसन्धानेन उपहनानि प्रतिषिदानि । पन्नः पाप-
पादनादिति घेतमाद । सर इति । मरः फराचादायमादि हेतुः । तपाचाप्रापि मोक्षयमादिषु सत्रतत्र निष्कामार्मा
नगरः पारना । माभाविका समयमांसमादिपुरस्म- प्रतिपादन प्रदनिम्मा पारनेर । अतो वेदागुनम भारत
रेग रिहितः । मेरिधिः बदौलो विधिः गयोगः ॥३.रि टिप्पणे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

·१४ श्रीमन्महाभारते [पर्वसंग्रहपर्व २ (अथ पर्वसंग्रहपर्व ॥ २॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ समन्तपञ्चकाख्यानं ॥ १॥ अक्षौहिण्यादिपरिमाणे ॥ २॥ आदिपर्वादिसर्वपक्षणां संक्षेपेण वृत्तान्तकथनं ॥ ३ ॥ भारतश्रवणफलकथनं ॥४॥ ऋपय ऊचुः। अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् । समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं मूतनन्दन । समन्तपश्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः॥ १३ एतत्सर्वं यथातचं श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ १ तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोपवर्जिते । सौतिरुवाच। अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिग्यो युयुत्सया ॥ १४: शृणुध्वं मम भो विना ध्रुवतश्च कथाः शुभाः । समेत्य तं द्विजास्ताश्च तत्रैव निधनं गताः। समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः ॥ २ एतन्नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः ॥१५ त्रेताद्वापरयोः सन्धौ रामः शस्त्रभृतां वरः । पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः। असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्पचोदितः ।। ३ तदेतत्कथितं सर्व मया ब्राह्मणसत्तमाः ।। स सर्व क्षत्रमुत्साद्य खवीर्येणानलद्युतिः। यथा देशः स विख्यातत्रिपु लोकेपु मुत्रता॥१६ समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरहदान् ।। ४। ऋपय ऊचुः। स तेषु रुधिराम्भासु इदेषु क्रोधमूर्छितः। अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यच्चया मूतनन्दन । पिदन्सतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम् ॥ ५ एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम् ॥ १७ अथ कादयोऽभ्येत्य पितरो राममनुवन् । अक्षौहिण्याः परीमागं नराश्वरथदन्तिनाम् । राम राम महाभाग प्रीताः स तव भार्गव ॥ ६ यथावञ्चैव नो यूहि सर्वं हि विदितं तव ॥ १८ अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो । सौतिरुवाच। वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते । ७एको रथो गजबैको नराः पञ्च पदातयः । राम उवाच। प्रयश्च तुरगास्तः पतिरित्यभिधीयते ॥ १९ यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि । पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं युधाः । यच रोपाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया ॥ ८त्रीणि सेनामुखान्यको गुल्म इत्यभिधीयते ॥२० अतथ पापान्मुच्येऽहमेप में प्रार्थितो वरः। प्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः । दाथ तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि पिथुताः ॥ ९ स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणः २१ एवं भविप्पतीत्येवं पितरस्तमधानुवन् । चमृस्तु पृतनालिसस्तिस्रथम्बस्सनीकिनी । तं धमम्पति निपिपिधुस्ततः स विरराम ह॥ १० अनीकिनी दशगुणां प्राहुरक्षाहिणीं युधाः ॥२२ नेपां समीपे यो देशो दानां रुधिराम्भसाम्। | अक्षाहिण्याः प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमाः। गमन्तपकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम् ॥ ११ ||संख्यागणिततचनः सहसाण्येकर्षिशतिः ॥२३ पेन लिन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते । शतान्युपरि चंबाटा तथा भूयय सप्ततिः । गनर नामा त देश वान्यमाहुर्मनीपिणः ।।१२/ गजानां प परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत् ।। २४ .

·अध्यायः २]
आदिपर्व १॥
१५
ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि नवैव तु । मूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थ पितस्य च ॥ ४०
नराणामपि पश्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः २५ भारतसेतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ।
पञ्च पष्टिसहस्राणि तथावानां शतानि च । पर्वानुक्रमणी पूर्व द्वितीयः पर्वसंग्रहः ।।
दशोत्तराणि पद प्राहुर्यथावदिह संख्यया ॥२६ पौप्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् ।
एतामक्षौहिणी पाहुः संख्यातत्वविदो जनाः। ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्पणम् ।। ४२
यां यः कथितवानसि विस्तरेण तपोधनाः ॥२७ / दाहो जतुगृहसात्र हैडिम्यं पर्व चोच्यते ।
एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः । ततो चकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः॥
अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डिताष्टादशैव तु ॥२८ ततः स्वयंवरो देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते ।
समेतास्तत्र चै देशे तत्रैव निधनं गताः। क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ॥४४
कौरवान्कारणं कृसा कालेनाद्भुतकर्मणा ।। २९ । विदुरागमनं पर्व राज्यलाभस्तथैव च ।
अहानि युयुधे भीष्मो दर्शव परमास्त्रवित् । अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः॥ . ४५
अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम् ।। ३० सुभद्राहरणादूय ज्ञेया हरणहारिका ।
अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः । ततः साण्डवदाहाख्यं तत्रय मयदर्शनम् ॥ ४६
शल्योऽर्धदिवसं चव गदायुद्धमतः परम् ॥ ३१ / सभापर्व ततः प्रोक्तं मत्रपर्व ततः परम् ।
तस्यैव दिवसस्यान्ते द्राणिहार्दिक्यगीतमाः। जरासन्धवधः पर्व पर्व दिग्विजयं तथा ।। ४७
प्रमुप्त निशि विश्वस्त जनुधिष्ठिरं बलम् ॥३२ / पर्व दिग्विजयादूर्ध्व राजयिकमुच्यते । .
यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम् ।
ततश्चार्याभिहरणं शिशुपालवधस्ततः ।।
जनमेजयस तत्सत्रे व्यासशिष्येण धीमता॥३३ द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमतः परम् ।
कथितं विस्तरार्थ च यशो वीर्य महीक्षिताम् । तत आरण्यक पर्व किौरवध एवच ।। ४९
पौप्य तत्रच पालोममास्तीकं चादितः स्मृतम् ३४ अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् । ईश्वरार्जुनयोयुद्धं पर्व करातसंज्ञितम् ।।
प्रतिपनं नरः प्राइवैराग्यमिव मोक्षिभिः ॥ ३५ इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेप्विय हि जीवितम् IVMनलोपाख्यानमपि च धार्मिकं करुणोदयम्।।५१
इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेप्वयम् ।। ३६ तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः ।
अनाश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते । जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम् ।।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥ ३७ निवातकवयुद्धं पर्व चाजगरं ततः ।
तदेतद्धारतं नाम कविभिस्तूपजीन्यते । मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते ॥ ५३
उदयनेप्मुभिर्भूत्यरभिजात इवेश्वरः ।। ३८ ! संवादय ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः।
इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता युद्धिरुत्तमा । घोपयात्रा ततः पर्व ततः प्रायोपवेशनम् ।
स्वरव्यानयोः कृत्ला लोकवंदाश्रयेव या||३९ । मन्त्रस्य निथयं चैव मृगबमोद्भवं ततः ॥ ५४
नस प्रज्ञाभिपन्नस्स विचित्रपदपर्वणः। श्रीहिद्रौणिकमाख्यानमन्द्रद्युम्नं तथैव च ।
गजाः । १०९३५० पदातयः । (५६१० हयाः ॥ २३-२६॥ यः ॥ ३३ ॥ तत्र भारते ॥ ३४ ॥ प्रतिपनं शरणीनं ॥१५॥
पिडिता एटीभूताः ॥ २८॥ दादिश्यः कृतयमा गानमः | अभिजातः फुलीनः ॥ ३८ ॥ हरण दायः पारिवहमिति यावत्
Tः॥ ३२॥ ते सब मरे यद्धारतारमान मातः प्रासंतम हारिका गमानयन ॥ १६ ॥ अनुकूलं सुननं ॥४॥
समनमेजयस सन ब्यागशिष्येण पितनियुत्तरेण संब. अभिगमन तरसे गमने । ५० ॥ रामाया सदावस्यानं ॥५॥

·श्रीमन्महाभारते [ पर्वसंग्रहपर्व ७० ७२ द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम् ।। ५५ अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञा पर्व चोच्यते । रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् । जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः ।। पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम्।।५६ | ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्पणम् । कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते । मोक्षो नारायणाखस्स पर्वानन्तरमुच्यते ॥ ७१ आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम् ।। कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् । पाण्डवानां प्रवेशश्च समयस्य च पालनम् ॥ ५७ | इदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम् ॥ कीचकानां वधः पर्व पर्व गोग्रहणं ततः। सारखतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम् । '. अभिमन्योश्च वैराव्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम्।।५८ अत ऊर्ध्व सुवीमत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते ॥ ७३ उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्य महाद्भुतम् । ऐपीक पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम् । ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम् ॥ ५९ जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्ततः परम् ॥ ७४ प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया । श्राद्धपर्व ततो शेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् । पर्व सानत्सुजातं वै गुह्यमध्यात्मदर्शनम् ।। ६० चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः॥ ७५ यानसन्धिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च । आभिपेचनिक पर्व धर्मराजस्य धीमतः। मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च ॥ ६१ प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्त तदनन्तरम् ॥७६ सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च । शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम् । जामदग्यमुपाख्यानं पर्व पोडशराजकम् ॥ ६२ आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम् ॥ ७७ सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम् । शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम् । उद्योगः सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च॥६३ प्रादुर्भावश्च दुर्वासःसंवादश्चैव मायया ॥ ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः । ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् । 'मन्त्रस्य निश्चयं कृखा कार्यस्य समनन्तरम् ॥ ६४ स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमतः ॥७९ कीयते चाप्युपाख्यान सेनापत्येऽभिपेचनम् । ततोऽश्वमेधिक पर्व सर्वपापप्रणाशनम् । श्वेतस्य वासुदेवेन चित्रं बहुकथाश्रयम् ।' अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम् ॥ ८० निर्याणं च ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ ६५ पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च । स्थातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् । नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते ।। उलूकदूतागमनं पर्वामर्पविवर्धनम् ॥ ६६ मौसलं पर्व चोद्दिष्टं ततो घोरं सुदारुणम् । अम्बोपाख्यानमत्रव पर्व ज्ञेयमतः परम् ।। महाप्रस्थानिक पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः॥ ८२ भीष्माभिपेचनं पर्व ततश्चाद्भुतमुच्यते । ६७ हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् । जम्यूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम् ॥ विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा।। ८३ भूमिपर्व ततः प्रोक्तं दीपविस्तारकीर्तनम् ॥ ६८ ' भविष्य पर्व चाप्युक्तं खिलेप्येवाद्भुतं महत् ।। 'दिव्यं चक्षुर्ददा यत्र संजयाय महामुनिः।' एतत्पर्वशतं पूर्ण व्यासेनोक्तं महात्मना ॥ ८४ पर्योक्तं भगवद्गीता पर्व भीप्मवयस्ततः । यथावत्सूतपुत्रेण रोमहर्पणिना ततः । द्रोणामिपेचन पर्व संशप्तकयधस्ततः ।। ६९ उक्तानि नमिशारण्य पर्वाण्यष्टादव तु ॥ ८५ प्रोतः विराटनगरे । एमयम्य मफेतम्य नियमस पा॥५॥ , अन्यत्र कयिनस्यायशिष्टं यत्पुनः प्रकम्य सभ्यते तत् शिल HITE TRAVEEN हदप्रयानं दुर्योधनम्य ॥ ७२ ।। प्राध्यते । हरिवंशय तासः ॥ ३ ॥ ७८ . .

·अध्यायः २] आदिपर्व ११ समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः । धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः १०२ पौप्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् ।। ८६ वारणावतयात्रा च मत्रो दुर्योधनस्य च । संभवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बवकयोर्वधः। कूटस धार्तराष्ट्रेण ग्रेपणं पाण्डवान्प्रति ॥ १०३ तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याच स्वयंवरः।।८७ हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्य धीमतः । क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् । विदुरेण कृतो यत्र हितार्थ म्लेच्छभापया ॥१०४ विदुरागमनं चैव राज्यलाभस्तथैव च ।। ८८ विदुरस्य च वाक्येन मुरुगोपक्रमक्रिया। वनवासोऽर्जुनस्थापि मुभद्राहरणं ततः। निपाद्याः पञ्चपुत्रायाः मुप्ताया जतुवेश्मनि १०५ हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च ॥ ८९ पुरोचनस्य चात्रय दहनं संप्रकीर्तितम् । मयस्स दर्शनं चैव आदिपर्वणि कथ्यते । पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाथ दर्शनम् ॥ पौप्ये पर्वणि माहात्म्यमुत्तकस्योपवर्णितम् ।। ९० तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात् । पालो. शस्य विस्तारः परिकीर्तितः। घटोत्कचस्स चोत्पत्तिरत्रव परिकीर्तिता ॥१०७ आस्तीके नागानां गरुडस्य च संभवः ॥९१ महर्दर्शनं चैव व्याससामिततेजसः । क्षीरोदमथनं चैव जन्मोचाश्रवसस्तथा । तदाज्ञयकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ १०८ यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस च ॥ ९२ / अज्ञातचर्यया चासो यत्र तेषां प्रकीर्तितः। कथेयमभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम् । यकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः १०९ विविधाः संभया राज्ञामुक्ताः संभवपर्वणि ॥ ९३ संभवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस चैव ह । अन्येपां चैव शूराणामृपेद्वैपायनस्य च । ब्राह्मणात्समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः११० अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम् ॥ ९४ द्रोपदी प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया । दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् । पञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः १११ नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्रिणाम् ९५ अङ्गारपर्ण निर्जित्य गङ्गालेऽर्जुनस्तदा । अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः । सख्यं कसा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे ।।११२ महराश्रमपदे कण्वस्य च तपखिनः ।। ९६ तापत्यमथ वासिष्ठमार्च चाख्यानमुत्तमम् । शकुन्तलायां दुप्यन्ताद्भरतश्चापि जज्ञिवान् । भ्रातृभिः सहितः सर्वः पञ्चालानभितो ययौ । यस्स लोकेपु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम् ॥ ९७ पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्वा धनञ्जयः । पसूनां पुनरुत्पतिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् । द्रौपदी लन्धवानन मध्ये सर्वमहीक्षिताम् ११४ शन्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिपि ।। ९८ भीमसेनार्जुना यत्र संरब्धान्पृथिवीपतीन् । तेजोशानां च संपातो भीष्मस्याप्यत्र संभवः। शल्यकर्णी च तरसा जितवन्ती महामृधे ॥११५ राज्यानिवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यते स्थितिः ॥ ९९ । दृष्ट्वा तयोथ तवीर्यमप्रमेयममानुपम् । प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्रागदस्य च । शइमानी पाण्डवांस्तान् रामकृणा महामती ।। हते चित्रागडे चच रक्षा भातुर्यवीयसः ॥ १०० जग्मतुस्तः समागन्तुं शालां मार्गवयेग्मनि । विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम् । पञ्चानामेकपनीले विमर्शो द्रुपदस च ।। ११७ धर्मस नृषु संभृतिरणीमाण्डव्यशापजा ।। १०१ पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमवाद्भुतमुच्यते । कृष्णद्वैपायनाचच प्रमृतिर्वरदानजा । द्रौपया देवनिहितो विवाहयाप्यमानुपः॥११८ उत्तास उसासपि पाठः ।।..॥ भार्गवः पुरालः॥10॥ ३

·१८
श्रीमन्महाभारते
[पर्वसंग्रहपर्व २
क्षत्तुश्च धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति । तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाण्डवानां प्रकीर्तितः१३५
विदुरस्य च संप्राप्तिदर्शनं केशवस्य च ॥ ११९ राज्ञामागमनं चैव साहणानां महाकती।
खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धसर्जनम् । राजसूयेऽर्धसंवादे शिशुपालवधस्तथा ॥ १३६
नारदसाज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया ॥१२० यज्ञे विभूति तां दृष्ट्वा दुःखामान्वितस्य च ।
सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम् । दुर्योधनस्यायहासो भीमेन च सभातले ॥१३७
अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम्॥१२१ यत्रास मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत् ।
अनु प्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम् । यत्रधर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोजयत् ॥१३८
मोक्षयिखा गृहं गखा विप्रार्थ कृतनिश्चयः ॥१२२ यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदी नौरिवाणवात् ।
समयं पालयन्वीरो वनं यत्र जगाम ह । धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः स्नुपां परमदुःखिताम् ॥१३९
पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि सङ्गमः॥१२३ तारयामास तांस्तीर्णाज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः ।
पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च । पुनरेव ततो द्यूते समादयत पाण्डवान् ॥ १४०
तत्रैव मोक्षयामास पञ्च सोऽप्सरसः शुभाः१२४ जिला स वनवासाय प्रेपयामास तांस्ततः ।
शापाद्राहसमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विनः । एतत्सर्व सभापर्व समाख्यातं महात्मना॥१४१
प्रभासतीर्थे पार्थेन कृणस्य च समागमः॥१२५ अध्यायाः सप्ततिज्ञेयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया ।
द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी । श्लोकानां वे सहस्र तु पञ्च श्लोकशतानि च१४२
वासुदेवस्थानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना ॥ १२६ श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यसिन्द्विजोत्तमाः।
गृहीला हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने । अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत् ॥ १४३
अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः१२७ | वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
द्रौपद्यास्तनयानां च संभवोऽनुप्रकीर्तितः। पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः॥ १४४
विहारार्थे च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु ॥१२८ अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना ।
संप्राप्तिश्चक्रधनुपोः खाण्डवस्य च दाहनम् । द्विजानां भरणार्थ च कृतमाराधनं रखेः॥१४५
मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजङ्गस्य च मोक्षणम्१२९ धौम्योपदेशात्तिग्मांशुप्रसादादनसंभवः ।
महर्षेमेन्दपालस्य शाङ्गो तनयसंभवः। . हितं च ध्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासुतात् ।।
इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहु विस्तरम् ॥ १३० त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा ।
अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्पिणा । पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १४७
सप्तविंशतिरध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा ॥ १३१ कर्णप्रोत्साहनाचैव धार्तराष्ट्रस दुर्मतेः ।
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च । वनस्थान्पाण्डवान्हन्तुं मत्रो दुर्योधनस्य च॥१४८
श्लोकाश्च चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना १३२ | तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्यागमनं द्रुतम् ।
द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते । निर्याणप्रतिपेधश्च सुरभ्याख्यानमेव च ॥ १४९
सभाक्रिया पाण्डवानां किङ्कराणांच दर्शनम्१३३ मैत्रेयागमनं चात्र राज्ञश्चैवानुशासनम् ।
लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शिनः । शापोत्सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च ॥१५०
राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा ॥ १३४ किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे ।
गिरिबजे निरुद्धानां राज्ञां कृणेन मोक्षणम् । वृष्णीनांमागमश्चात्र पाञ्चालानां च सर्वशः१५१
कितयो ानकारकः ॥ १३॥
रावस्तव ऊरू भेत्स्यतीतिशापोत्सर्गः ॥ १५ ॥

·अध्यायः२] भादिपर्व १। १९ श्रुता शकुनिना यूते निकृत्या निर्जितांच तान् । कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते । सुद्धस्सानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना ।। १५२ प्रभासतीर्थे पाण्डनां घृणिमिव समागमः १७० परिदेवनं च पाश्चाल्या वासुदेवस सनिधी । साकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः । आधासनं च कृष्णेन दुःखार्वायाः प्रकीर्तितम् ॥ शर्यातियो नासत्या कृतवान्सोमपीथिनी १७१ तथा सौभवधाख्यानमत्रयोक्तं महर्पिणा। वाभ्यां च यत्र स मुनिर्यावनं प्रतिपादितः। मुभद्रायाः सपुत्रायाः कृणेन द्वारकां पुरीम्१५४ | मान्धातथाप्युपायानं राजोऽत्रय प्रकीर्तितं१७२ नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन च ह । जन्तूपाख्यानमव यत्र पुत्रेण सोमकः। प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्य द्वैतवने ततः ।। १५५ ! पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रगतं च सः ॥ १७३ धर्मराजस्य चाव संबादः कृष्णया सह । ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम् । संवादश्य तथा राज्ञा भीमसापि प्रकीर्तितः१५६ इन्द्राग्नी यत्र धर्मश्याप्यजिज्ञासशिवि नृपम् १७४ समीपं पाण्डुपुत्राणां व्याससागमनं तया । अष्टावक्रीयमंत्रच विवादो यत्र बन्दिना । प्रतिश्रुत्याथ विद्याया दानं राज्ञो महर्पिणा १५७ अष्टावक्रास्य विनर्जनकस्साध्वरेऽभवत् ॥ १७५ गमनं काम्बके चापि च्यासे प्रतिगते ततः। नयायिकानां मुख्येन वरुणसात्मजेन च । अखहेतोर्विवासथ पार्थस्यामिततेजसः॥ १५८ पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना॥१७६ महादेवेन युद्धं च किरातवपुपा सह । विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः । दर्शनं लोकपालानामनप्राप्तिस्तथैव च ।। १५९ यवत्रीतस चाख्यानं रेभ्यस्य च महात्मनः । महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिनः । गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे।।१७७ यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी ॥१६० नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने । दर्शनं वृहदश्वस महर्भावितात्मनः । वजन्पथि महाबाहुर्दष्टवान्पवनात्मजम् ॥ १७८ युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसने परिदेवनम् ॥ १६१ कदलीपण्डमध्यर्थ हनूमन्तं महाबलम् । नलोपाख्यानमत्रव धर्मिष्ठं करुणोदयम् | यत्र मन्दारपुप्पार्थे नलिनी तामधर्पयत् ।।१७९ दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस चरितं तथा १६२ यत्रास युद्धमभवत्सुमहद्राक्षसः सह । तथाक्षहृदयप्राप्तिस्तसादेव महर्पितः । यक्षश्चैव महावीर्यमणिमत्प्रमुखस्तथा ॥ १८० लोभशखागमस्तत्र खर्गात्पाण्डुमुतान्प्रति ॥१६३ जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरान् । वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् । वृपपर्वणो राजस्ततोऽभिगमनं स्मृतम् ।। १८१ स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य च ॥१६४ आप्टिंपेणाश्रमे चपां गमनं वास एव च । संदेशादर्जुनखात्र तीर्थाभिगमनक्रिया । प्रोत्साहनं चं पाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मनः।। तीर्थानां च फलप्राप्तिः पुण्यसं चापि कीर्तितम् कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षेत्रलोत्कटैः । पुलस्त्यतीर्थयात्रा.च नारदेन महर्षिणा । युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखः सह ॥ १८३ तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनां १६६ समागमश्च पाण्डनां यत्र वैश्रवणेन च । तथा यज्ञविभूतिश्च गयसान्न प्रकीर्तिता ।। १६७ समागमश्चार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभिः सह ॥ १८४ आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् । अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्थ सव्यसाचिना । लोपामुद्राभिगमनमपत्यार्थमृपेस्तथा ॥ १६८ निवातकवयुद्धं हिरण्यपुरवासिभिः॥ १८५ ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारनह्मचारिणः । निवातकवचैोरैर्दानवैः मुरशत्रुभिः । जामदग्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः ।। १६९ पौलोमः कालकेयैश्च यत्र युद्धं किरीटिनः॥१८६ ·२० श्रीमन्महाभारते [पर्वसंग्रहपर्व २ . । यधचैपां समाख्यातो राज्ञस्तेनैव धीमता । जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम् । अखसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य सन्निधौ ॥ १८७ एतदारण्यक पर्व तृतीयं परिकीर्तितम् ॥ २०४ पार्थस्य प्रतिषेधश्च नारदेन सुरपिणा । अत्राध्यायशते द्वे तु संख्यया परिकीर्तिते । अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डनां गन्धमादनात १८८ एकोनसप्ततिश्चैव तथाऽध्यायाः प्रकीर्तिताः२०५ भीमस ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्मणा। एकादश सहस्राणि श्लोकानां पद शतानि च । भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन्सुगहने चने ॥ १८९ चतुःपप्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यसिन्प्रकीर्तिताः।। अमोक्षयद्यत्र चैनं प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिरः। अतः परं निबोधेदं वैराटं पर्व विस्तरम् काम्यकागमनं चैव पुनस्तेपां महात्मनाम् १९० विराटनगरे गला श्मशाने विपुलां शमीम् २०७ तत्रस्थांश्च पुनर्द्रष्टुं पाण्डवान्पुरुपर्पभान् । दृष्ट्वा संनिदधुस्तन्त्र पाण्डवा ह्यायुधान्युत । वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम् ॥ १९१ यत्र प्रविश्य नगरं छद्मना न्यवसंस्तु ते ॥२०८ मार्कण्डेयसमासायामुपाख्यानानि सर्वशः। पाञ्चाली प्रार्थयानस्य कामोपहतचेतसः। पृथोन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्पिणा ॥१९२ | दुष्टात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात् २०९ संवादश्च सरखत्यास्तायः सुमहात्मनः । पाण्डवान्वेपणार्थ च राज्ञो दुर्योधनस्य च । मत्स्योपाख्यानमत्रैव ग्रोच्यते तदनन्तरम् ॥१९३ चाराः प्रस्थापिताश्चात्र निपुणाः सर्वतोदिशं२१० मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते । न च प्रवृत्तिस्तैर्लब्धा पाण्डवानां महात्मनाम् । ऐन्द्रद्युम्नमुपाख्यानं धौन्धुमारं तथैव च ॥१९४ | गोग्रहश्च विराटस्य त्रिगतः प्रथम कृतः॥२११ पतिव्रतायावाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम् । यत्रास्य युद्ध मुमहत्तैरासील्लोमहर्पणम् । द्रौपद्याः कीर्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया १९५ ह्रियमाणश्च यत्रासौ भीमसेनेन मोक्षितः ॥२१२ पुनद्वैतवनं चैव पाण्डवाः समुपागताः। गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः। घोपयात्रा च गन्धर्यत्र बद्धः सुयोधनः ॥१९६ अनन्तरं च कुरुभिस्तस्य गोग्रहणं कृतम् ॥२१३ हियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितोऽसौ किरीटिना। समस्ता यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि । धर्मराजस्य चारैव मृगसमनिदर्शनाद ।। १९७ प्रत्याहृतं गोपनं च विक्रमेण किरीटिना २१२ काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते । विराटेनोत्तरा दत्ता सुपा यत्र किरीटिनः। बीहिद्राणिकमारुयानमत्रैव बहुविस्तरम् ।। १९८ अभिमन्यु समुद्दिश्य सौभद्रमरियातिनम् ।।२१५ . दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् । चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम् । जयद्रथेनापहारो द्रौपद्यांश्वाश्रमान्तरात् ।। १९९ अत्रापि परिसंख्याता अध्यायाः परमपिणा२१६ पत्रनमन्वयाद्रीमो वायुवेगसमो जये। सप्तपष्टिरथो पूर्णाः श्लोकानामपि मे शृणु । चरे चनं पञ्चशिखं यत्र भीमो महाबलः ॥२०० श्लोकानां द्वे सहस्र तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु ॥ रामायणमुपाख्यानमत्रच बहुविस्तरम् । उक्तानि वेदविदुपा पर्वण्यसिन्महर्षिणा। यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रापणो युधि ॥२०१ / उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम् ।। २१८ सावित्र्याचाप्युपाख्यानमत्रय परिकीर्तितम् । उपप्लान्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीपया। कर्णस्य परिमोधोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात् २०२ दुर्योधनोऽर्जुनधेष वामदेवमुपस्थिती ॥ २१९ यवास्य शक्ति तुष्टोऽसापदादेकवधाय च । साहाय्यमस्मिन्समरे भवानी कर्तुमर्हति । आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्मृतम् २०३ इत्युक्ते यचने कृष्णो यग्रोवाच महामतिमा२२० नी भारमोमध्ये मगर सादायं फांसीति प्रले प्रार्थना या ॥ २२.

·अध्यायः २.]
आदिपर्व १।
अयुध्यमानमात्मानं मत्रिणं पुरुपर्पमी.। उपायपूर्व शाटीर्यात्प्रत्याख्यावश्च तेन सः २३७
अक्षौहिणी वा सैन्यस्य कस किंवा दाम्यहम्।। आगम्य हास्तिनपुरादुपृष्ठाव्यमरिंदमः ।
पत्रे दुर्योधनः सन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः । पाण्डवानां यथावृत्तं सर्वमाख्यातवान्हरिः २३८
अयुध्यमानं सचिवं वत्रे कृष्ण धनंजयः ॥२२२ ते तस्य वचनं श्रुखा मत्रयित्वा च यद्धितम्. ।
मद्रराजं च राजानमायान्तं पाण्डवान्यति । सानामिकं ततः सर्व सजं चक्षुः परंतपाना२३९
उपहारर्वश्चयिला वर्मन्येव मुयोधनः ॥ २२३ ततो युद्धाय निर्याता नराश्वरथदन्तिनः ।
वरदं तं वरं वने साहाय्यं क्रियतां मम । . नगराद्धास्तिनपुरावलसंख्यानमेवच ।। २४०
शल्यस्तो प्रतिथुत्य जगामोद्दिश्य पाण्डवान् ।। यत्र राज्ञा झुलूकस्य प्रेपणं पाण्डवान्प्रति ।
शान्तिपूर्व चाकथयद्यनेन्द्र विजयं नृपः ।
श्वोभाविनि महायुद्धे दौत्येन कृतवान्प्रभुः २४१
पुरोहितप्रेपणं च पाण्डवैः कारवान्प्रति ।। २२५ स्थातिरथसंख्यानमम्मोपाख्यानमेव च ।
वैचित्रवीर्यस्य वचः समादाय पुरोधसः । एतत्सुबहुवृत्तान्त पञ्चमं पर्व मारते ॥ २४२
तथेन्द्रविजयं चापि यानं च पुरोधसः ॥२२६ / उद्योगपर्व निर्दिष्टं सन्धिविग्रहमिश्रितम् ।
संजयं पयामास शमार्थी पाण्डवान्प्रति । अध्यायानां शतं प्रोक्तं पडशीतिमहर्पिणा २४३
यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्र प्रतापवान् ॥२२७ ।। श्लोकानां पद सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
श्रुता च पाण्डवान्यत्र वामदेवपुरोगमान् । श्लोकाच नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना २४४
प्रजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ॥ २२८ व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यसिस्तपोधनाः ।
विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हिवानि च । अतः परं विचित्रार्थ भीष्मपर्व प्रचक्षते ।। २४५
श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्र मनीपिणम् ॥२२९ जम्बूखण्डविनिर्माण यत्रोक्तं संजयेन ह ।
तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम् ।
यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत्परम् ।। २४६
मनस्तापान्विती राजा श्रावितः शोकलालसः॥ यत्र युद्धमभूद्वोरं दशाहानि मृदारुणम् ।
प्रभाते राजसमिती संजयो यत्र वा विभो । कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः।।२४७
ऐकात्म्य वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च ।।२३१ मोहज नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शिभिः ।
यत्र कृणो दयापनः सन्धिमिच्छन्महामतिः। समीक्ष्याधोक्षजः क्षिप्रं युधिष्ठिरहिते रतः॥२४८
स्वयमागाच्छमं कर्तु नगरं नागसादयम् ॥२३२ रथादाप्लुत्य वेगेन स्वयं कृष्ण उदारधीः ।
प्रत्याख्यानं च कृष्णस राज्ञा दुर्योधनेन वै । प्रतोदपाणिराधाकदीम हन्तुं व्यपेतभीः॥२४९
शमार्थे याचमानस्स पक्षयोरुभयोहितम् ॥ २३३ वाक्यप्रतोदाभिहतो यत्र कृष्णेन पाण्डवः ।
दम्भोद्भवस्य चाख्यानमत्रव परिकीर्तितम् । गाण्डीवधन्वा समरे सर्वशस्त्रभृतां वरः॥ २५०
वरान्वेषणमत्रैव मातलेथ महात्मनः ।। २३४ शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः ।
महर्पश्चापि चरिते कथितं गालवस्य वै । विनिम्ननिशितैोण रथाद्भीप्ममपातयत् ।।२५१
विदुलायाश्च.पुत्रस्य प्रोक्तं चाप्यनुशासनम् २३५ शरतल्पगतश्चैव भीमो यत्र बभूव ह ।
कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मत्रितम् । पष्टमेतत्समाख्यातं भारते पर्व विस्तृतम् ॥२५२
योगेश्वरख कृष्णेन यत्र राज्ञां प्रदर्शितम् ।। २३६ अध्यायानां शतं प्रोक्तं तथा सप्तदशापरे ।
। रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमत्रितः। पञ्चश्लोकसहस्राणि संख्ययाप्टीशतानि च १५३
ऐकारम्यं एकचित्तत्वं ॥ २३१ ।
शाटीयां गवात् ॥ २३॥

·२२ श्रीमन्महाभारते [पर्वसंग्रहपर्व २. श्लोकाश्च चतुराशीतिरसिन्पर्वणि.कीर्तिताः। पाराशर्येण मुनिना संचिन्त्य द्रोणपर्वणि । व्यासेन वेदविदुपा संख्याता भीष्मपर्वणि २५४ अतः परं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम् ॥ २७१ द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते । सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः। सैनापत्येऽभिषिक्तोऽथ यत्राचार्यः प्रतापवान् ॥ आख्यातं यत्र पौराणं त्रिपुरस्य निपातनम्२७२ दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थ प्रतिजज्ञे महासवित् । प्रयाणे परुपश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः। ग्रहणं धर्मराजस पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ।। २५६ हेसकाकीयमाख्यानं तत्रैवाक्षेपसंहितम् ।। २७३ यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात् । वधः पाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महात्मना। भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि ॥२५७ दण्डसेनस्य च ततो दण्डस्य च वधस्तथा॥२७४ सुप्रतीकेन नागेन स हि शान्तः किरीटिना। द्वैरथे यत्र कर्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः। यत्राभिमन्यु वहवो जनुरेकं महारथाः ॥ २५८ संशयं गमितो युद्धे मिपतां सर्वधन्विनाम् २७५ जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम् । अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः। हतेऽभिमन्यौ फुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे ॥ २५९ | यत्रैवानुनयः प्रोक्तो माधवेनार्जुनस्य हि ॥२७६ अक्षौहिणीः सप्त हला हतो राजा जयद्रथः । प्रतिज्ञापूर्वकं चापि वक्षो दुःशासनस्य च । यत्र भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः २६० भित्त्वा वृकोदरो रक्तं पीतवान्यत्र संयुगे ॥२७७ अन्वेपणार्थ पार्थस्य युधिष्ठिरनृपाज्ञया । द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः । प्रविष्टौ भारती सेनामप्रधृष्यां सुरैरपि ॥ २६१ अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः॥ २७८ संशप्तकावशेपं च कृतं निःशेपमाहवे । एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि । संशप्तकानां वीराणां कोटयो नव महात्मनाम् ॥ चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च २७९ किरीटिनाभिनिष्क्रम्य प्रापिता यमसादनम् । चतुःपष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यसिन्प्रकीर्तिताः। धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च तथा पापाणयोधिनः ॥२६३ अतः परं विचित्रार्थ शल्यपर्व प्रकीर्तितम्।।२८०. नारायणाश्च गोपालाः समरे चित्रयोधिनः। हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत् । अलम्बुपः श्रुतायुश्च जलसन्धश्च वीर्यवान्।।२६४ यत्र कौमारमाख्यानमभिपेकस्य कर्म च ॥२४१ सौमदत्तिविराटश्च द्रुपदश्च महारथः। वृत्तानि चाथ युद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः। घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि ।। २६५ विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते २८२ अश्वत्थामापि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते । शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महात्मनः । अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्पितः॥ २६६ | शकुनेश्च वधोऽत्रैव सहदेवेन संयुगे॥ २८३ आग्नेयं कीर्त्यते यत्र रुद्रमाहात्म्यमुत्तमम् । सैन्ये च हतभूयिष्ठे किंचिच्छिष्टे सुयोधनः। व्यासस चाप्यागमनं माहात्म्यं कृणपार्थयोः ॥ इदं प्रविश्य यत्रासौसंस्तभ्यापोव्यवस्थितः२८४ सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम् । प्रवृत्तिस्तत्र चाख्याता यत्र भीमस्य लुब्धकैः । यत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः२६८ क्षेपयुक्तर्वचोभिश्च धर्मराजस्य धीमतः॥ २८५ द्रोणपर्वणि ये शूरा निर्दिष्टाः पुरुपर्पभाः। इदात्समुत्थितो यत्र धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्पणः । अत्राध्यायशतं प्रोक्तं तथाध्यायाश्च सप्ततिः२६९ भीमेन गदया युद्धं यत्रासौ कृतवान्सह ॥२८६ अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च । समवाये च युद्धस रामस्यागमनं स्मृतम् । श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना २७० सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता २८७ आचार्यः द्रोणाचार्यः ।। २५५॥ समवाये समये ।। २८७ ॥ ..

·अध्यायः २] आदिपर्व १॥ २३ गदायुद्धं च तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम् । द्रोपदी पुत्रशोकाः पितृभ्रातृवधादिता॥३०४ र्योधनस्य राज्ञोऽध पत्र भीमेन संयुगे ।। २८८ कृतानशनसंकल्पा यत्र भईनुपाविशत् । . ' ऊरू भनौ प्रसह्याजी गदया भीमवेगया । द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो मीमपराक्रमः ।। ३०५ नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत् ।। २८९ प्रियं तस्साविकीपन्न गदामादाय वीर्यवान् । एकोनपष्टिरध्यायाः पर्वण्यत्र प्रकीर्तिताः। अन्वधावत्मसंयुद्धो भारद्वाजं गुरोः मुतम्।।३०६ संख्याता यहुवृत्तान्ताःश्लोकसंख्यात्र कथ्यते।। भीमसेनभयाद्यत्र देवेनाभिप्रचोदितः । त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा । अपाण्डवायेति रुपा द्राणिरत्रमवासृजत् ।।३०७ मुनिना संग्रणीतानि कौरवाणां यशोभृता।।२९१ | मैवामित्यत्रचीत्कृष्णः शमयंस्तस तद्वचः। अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम् । यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः ३०८ भग्नोरुं यत्र राजानं दुर्योधनममर्पणम् ॥ २९२ द्राणेश्च द्रोहयुद्धिवं वीक्ष्य पापात्मनस्तदा । अपयातेपु पार्थेपु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः। द्राणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः ।। कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्न रुधिरोक्षितम्२९३ मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात् । समेत्य ददृशुर्भूमी पतितं रणमूर्धनि । पाण्डवाः प्रददुईटा द्रौपद्यै जितकाशिनः ॥३१० प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः ॥ २९४ | एतद्वै दशमं पर्व सौतिकं समुदाहृतम् । अहसा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् । अष्टादशासिन्नध्यायाः पर्वण्युक्ता महात्मना३११ पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनं२९५ ॥ श्लोकानां कथितान्यत्र शतान्यष्टौ प्रसंख्यया । यत्रैवमुक्ला राजानमपक्रम्य त्रयो रथाः। श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता मुनिना ब्रह्मवादिना ॥ मूर्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्वनम् ॥ २९६ सौप्तिकैपीकसंबन्धे पर्वण्युत्तमतेजसी । न्यग्रोधस्साथ महतो यत्राधस्ताद्यवस्थिताः। अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्वीपर्व करुणोदयम्।।३१३ ततः काकान्वहूत्रात्री दृष्ट्वोल्केन हिंसितान् २९७ / पुत्रशोकाभिसंतप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः । द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्वधमनुसरन् । कृष्णोपनीतां यत्रासावायसी प्रतिमां दृढां ३१४ पाञ्चालानां प्राप्तानां च प्रति मनो दा२९८ मीमसेनद्रोहबुद्धिर्धतराष्ट्रो बमञ्जह । गत्वा च शिविरद्वारि दुर्दर्श तत्र राक्षसम् । तथा शोकाभितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः॥३१५ घोररूपमपश्यत्स दिवमावृत्य घिष्ठितम् ।। २९९ | संसारदहनं बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः। तेन व्याघातमत्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च । विदुरेण च यत्रास्य राज्ञ आश्वासनं कृतम् ३१६ द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः ॥३०० धृतराष्ट्रस्य चात्रैव कौरवायोधनं तथा । प्रमुप्तानिशि विश्वस्तान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् । सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्तस प्रकीर्तितम् ३१७ पाञ्चालान्सपरीवारान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः ॥३०१ विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः । कृतवर्मणा च सहितः कृपेण च निजनिवान्। क्रोधावेशः प्रमोहश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः ॥३१८ यत्रामुच्यन्त.तेपार्थाः पञ्च कृष्णवलाश्रयात्३०२ यत्र तान्क्षत्रियाः शूरान्सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः । सात्यकिश्च महेप्यासः शेपाच निधनं गताः । पुत्रान्भ्रान्पितश्चैव ददृशुनिहतात्रणे ।। ३१९ पाश्चालानां प्रसृप्तानां यत्र द्रोणमुताद्धः ॥३०३ पुत्रपौत्रवधार्तायास्तथात्रैच प्रकीर्तिता। धृष्टद्युम्नस्स मूतेन पाण्डवेपु निवेदितः । गान्धार्याश्चापि कृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया ३२० संसारदहन निरूप्येतिशेषः ।। ३१६ ॥आयोधनं युद्धस्थान ॥३१७॥ क्षत्रियाः क्षत्रियस्त्रियः॥ ३१९॥ * ·२४ श्रीमन्महाभारते । [पर्वसंग्रहपर्व २ यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः। भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता॥३३७ राज्ञांतानि शरीराणिदाहयामास शास्त्रतः॥३२१ एतत्रयोदर्श पर्व धर्मनिधयकारकम् । तोयकर्मणि चारब्धे राज्ञामुदकदानिके । || अध्यायानां शतं त्वत्र पट्चत्वारिंशदेवतु ॥३३८ गूढोत्पन्नस चाख्यान कर्णस्य पृथयात्मनः३२२ श्लोकानां तु सहस्राणि प्रोक्तान्यष्टौ प्रसंख्यया । सुतस्यैतदिह प्रोक्तं व्यासेन परमर्पिणा । ततोऽश्वमेधिक नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम्।।३३९ एतदेकादर्श पर्व शोकवैलव्यकारणम् ।। ३२३ तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम् । प्रणीतं सजनमनोवैलव्याथुप्रवर्तकम् । सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परीक्षितः ॥ ३४० सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यसिन्प्रकीर्तिताः ३२४ दग्धस्यास्नाग्निना पूर्व कृष्णात्संजीवनं पुनः। श्लोकसप्तशती चापि पश्चसप्ततिसंयुता । चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्थानुगच्छतः ॥ ३४१ संख्यया भारताख्यानमुक्तं व्यासेनधीमता३२५ तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्पणः । अतः परं शान्तिपर्व द्वादर्श बुद्धिवर्धनम् । चित्राङ्गदायाः पुत्रेण वपुत्रेण धनंजयः॥३४२ यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः॥ ३२६ | सङ्ग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र जग्मिवान् । घातयित्वा पितॄन्भ्रातून्पुत्रान्संबन्धिमातुलान् । सुदर्शनं तथाऽऽख्यानं वैष्णवं धर्ममेव च । शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताःशारतल्पिका।। अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च ॥ ३४३ राजभिर्वेदितव्यास्ते सम्यग्ज्ञानबुभुत्सुभिः । इत्याश्वमेधिक पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम् । आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शिनः ॥ ३२० अध्यायानां शतं चैव त्रयोऽध्यायाच कीर्तिताः॥ यान्बुद्धा पुरुपः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवामुयात् । त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च। मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः ३२९ विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना । द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम् । ततस्त्वाश्रमवासाख्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम् । अत्र पर्वणि विज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम् ॥३३० यत्र राज्यं समुत्सृज्य गान्धार्या सहितोनृपः ३४६ विशञ्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधनाः। धृतराष्ट्रोश्रमपदं विदुरश्च जगाम है। चतुर्दशसहस्राणि तथा सप्तशतानि च ॥ ३३१ यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा ३४७ सप्तश्लोकास्तथैवात्र पञ्चविंशतिसंख्यया । पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूपणे रता । अत ऊर्वं च विज्ञेयमनुशासनमुत्तमम् ॥ ३३२ | यत्र राजा हतान्पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान् । यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम् । लोकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान् । भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः ३३३ ऋपेः प्रसादात्कृप्णय दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम् ।।३४९ व्यवहारोऽत्र कात्स्येन धर्मार्थीयः प्रकीर्तितः। त्यक्सा शोकं सदारश्च सिद्धि परमिकां गतः। विविधानांचदानानां फलयोगाः प्रकीर्तिताः ॥ यत्र धर्म समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः ।।३५० तथा पानविशेषाच दानानां च परो विधिः। संजयश्च सहामात्यो विद्वान्गावल्गणिर्वशी । आचारविधियोगच सत्यस्य च परा गतिः ३३५ ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः॥ ३५१ महाभाग्य गवां चैव ब्राह्मणानां तथैव च.। नारदाचैव शुश्राव वृणीनां कदनं महत् । रहसं चैव धर्माणां देशकालोपसहितम् ।। ३३६ , एतदाश्रमवासाख्यं पर्योक्त महदद्भुतम् ।। ३५२ एतत्सुबहुवृत्तान्तमुत्तमं चानुशासनम् । द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वतदभिसंख्यया । शराएव तल्पो यस्य सः शरतल्पो भीष्मः तेन प्रोक्ताः । तथाख्यानमित्स्त्र मृगदर्श तथाचवेति-मणिदर्शने तयावे. शरतल्पे भवा वा तत्स्थेन व्याख्यातावात् ॥ ३२७ ॥ मुदर्शनं । त्यपि पाठो दृश्यते ॥ ३४३ ॥ धृतराष्ट्र आश्रमपदमिति च्छेदः ·अध्यायः २] आदिपर्व १। २५ सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्चश्लोकशतानि च ॥३५३ यत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतत्रयम् । पडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तचदर्शिना । | विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्वदर्शिना ॥ अतः परं निबोधेद मासलं पर्व दारुणम् ।।३५४ स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुपम् । यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शहता युधि । प्राप्तं देवरथं स्वर्गानेष्टवान्यत्र धर्मरान ।। ३७१ ब्रह्मदण्डविनिप्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः॥३५५ आरोई सुमहाप्राज्ञ आनृशंसाच्छुना बिना। आपाने पानकलिता देवेनाभिप्रचोदिताः। तामसाविचलां ज्ञात्वास्थितिधर्मे महात्मनः३७२ एरकारूपिभिर्वनिजनुरितरेतरम् ।। ३५६ श्वरूपं यत्र तत्त्यक्त्वा धर्मेणासौ समन्वितः। यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ। स्वर्ग प्राप्त सचतथायातनाविपुला भृशम् ॥३७३ नातिचक्रामतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं महत् ।।३५७ / देवदूतेन नरक यत्र व्याजेन दर्शितम् । यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम् । शुश्राव यत्रधर्मात्माभ्रातॄणां करुणागिरः॥३७४ दृष्ट्वा विपादमगमत्परां चाति नरर्पभः ॥ ३५८ निदेशे वर्तमानानां देशे तंत्रव वर्तताम् । स संस्कृत्य नरश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः। अनुदर्शितश्च धर्मेण देवराज्ञा च पाण्डवः ॥ ३७५ ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत् ॥ ३५९ | आप्लुत्याकाशगङ्गायां देहं त्यक्त्वा स मानुपम् । शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः। स्वधर्मनिर्जितं स्थानं स्वर्ग प्राप्य स धर्मराद।।३७६ संस्कार लम्भयामास वृष्णीनांचप्रधानतः।।३६० मुमुदे पूजितः सर्वैः सेन्द्रः मुरगणैः सह । सवृद्धवालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम् । एतदष्टादशं पर्व प्रोक्तं व्यासेन धीमता ॥ ३७७ ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम् ।। ३६१ अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वण्यस्सिन्महात्मना। सर्वेषां चंब दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम् । श्लोकानांद्वशते चैव प्रसंख्याते तपोधनाः॥३७८ नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम् ३६२ 'नव श्लोकास्तथैवान्ये संख्याताः परमपिणा । दृष्ट्वा निर्वदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः । अष्टादर्शवमेतानि पर्वाण्येतान्यशेषतः॥ ३७९ धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयत् ॥ ३६३ खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यं च प्रकीर्तितम् । इत्येतन्मौमुल पर्व पोडदा परिकीर्तितम् । दश श्लोकसहमाणि विंशलोकतानि च॥३८० 'अध्यायाप्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम्॥ खिलेषु हरिवंशे च संख्यातानि महर्पिणा । श्लोकानां विंशतिश्चैव संख्याता तत्त्वदर्शिना । एतत्सर्व समाख्यातं भारत पर्वसंग्रहः ॥ ३८१ महामस्थानिक तसादुर्घ सप्तदर्श स्मृतम् ॥ ३६५ अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया । यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुपर्पभाः। तन्महादारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत् ।। ३८२ द्रौपद्या सहिता देव्या महाप्रस्थानमास्थिताः ।। यो विद्याचतुरो वेदान्साङ्गोपनिपदो द्विजः। यत्र तेऽग्निं ददृशिरे लोहित्यं प्राप्य सागरम् । न चाख्यानमिदं विद्यानव सस्याद्विचक्षणः ३८३ यत्राग्निना चोदितच पार्थस्तस महात्मने ॥३६७ अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत् । 'ददी संपूज्य तदिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् । कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितयुद्धिना ३८४ यत्र प्रादृन्निपतितान्द्रोपदी च युधिष्ठिरः ॥३६८ श्रुखा खिदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते । दृष्ट्वा हित्वा जगामव सर्वाननवलोकयन् । पुंस्कोकिलगिरं श्रुखा रुक्षाध्यास वागिव ३८५ एतत्सप्तदशं पर्व महाप्रस्थानिकं स्मृतम् ।। ३६९ इतिहासोत्तमादसाजायन्ते कवियुद्धयः। सन्धिरापः ॥ ३४ ॥ ब्रह्मादण्टा प्रामणशापः ॥३५५॥ आपने ॥ ३५६ ॥ नातियकामतुः कालं समर्थावपि मर्यादा नोद्वितव- पानगोज्यां । पानेन करिताः विवशीकृताः । एरकाः तृणपिशेपाः । न्तावित्वर्थः॥३५७विशव परसरं विवागनं ॥३५९॥ अस्य अ. ४ ·२६ श्रीमन्महाभारते [पौप्यपर्व पञ्चभ्य इव भूतेभ्यो लोकसंविधयस्खयः॥ ३८६ द्वैपायनोष्टपुटनिःसृतमप्रमेयं असाख्यानस विपये पुराणं वर्तते द्विजाः । पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च । अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः॥३८७ | यो भारत समधिगच्छति वाच्यमानं क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः । किं तस्य पुष्करजलरभिपेचनेन । इन्द्रियाणां समस्तानां चित्राइव मनःक्रियाः३८८ यदना कुरुते पापं ब्राह्मणस्त्विन्द्रियश्चरन् । अनाथित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते । महाभारतमाख्याय सन्ध्यां मुच्यति पश्चिमाम् ॥ यद्रात्रा कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा | आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ।। ३८९ इदं कविवरैः सर्वराख्यानमुपजीव्यते । महाभारतमाख्याय पूर्वी सन्ध्यां प्रमुच्यते ॥३९५ यो गोश कनकशृङ्गमयं ददाति उदयनेप्मुभिर्भूत्यैरभिजात इवेश्वरः ।। ३९० विप्राय चेदविदुपे च बहुथुताय अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे । पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच नित्यं साधोरिव गृहस्थस्य शेपास्त्रय इवाश्रमाः॥ ३९१ तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्स चैव ॥३९६ धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां आख्यानं तदिदमनुत्तम महार्थ स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः। विज्ञेयं महदिह पर्वसंग्रहेण । अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना श्रुखादी भवति नृणां सुखावगाहं नैवाप्तभावमुपयान्ति न च स्थिरसम् ॥३९२ विस्तीर्ण लवणजलं यथा प्लवेन ।। ३९७, इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पर्वसंग्रहपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ समाप्तं पर्वसंग्रहपर्व ॥ ३ (अथ पौष्यपर्व ॥३॥ तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ जनमेजयं प्रति सरमाख्यदवेशुनीशापः ॥ १ ॥ शापनिवारणार्थमृपः सोमश्रवसः पौरोहित्येन वरणम् ॥ २॥ आरुण्युप. मन्युबैदाख्यानां धौम्यशिष्याणामुपाख्यानम् ॥ ३ ॥ अदशिप्यस्योत्तकस्योपाख्यानम् ॥४॥ पाप्यस्य राज्ञ उपाख्यानम् ॥५॥ सौतिरुवाच। तं माता रोख्यमाणमुवाच । किं रोदिपि जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः कुरुक्षे- केनास्यभिहत इति ।। दीर्घसत्रमुपास्ते । तस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन उग्र- स एवमुक्तो मातरं प्रत्युवाच जनमेजयस्य सेनो भीमसेन इति । तेषु तत्सत्रमुपासीनेप्वभ्या- भ्रातृभिरभिहतोऽसीति ॥ गच्छत्सारमेयः ॥ ते माता प्रत्युवाच व्यक्तं खया तत्रापराद्धं येनास्यभिहत इति ॥ जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतो रोख्यमाणो स तां पुनरुवाच नापराध्यामि किंचिन्नावक्षे मातुः समीपमुपागच्छत् ॥ २ हवींपि नावलिह इति ।। विचलामितिच्छेदः ॥३७२ ॥ विषये देशे अन्तरित्यर्थः । पुराणं । द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ अष्टादश पाभदि ॥ ३८७॥ संध्यां संभ्यायो । ३९४ ॥ परिक्षितोऽपल पुमान्पारिक्षितः। सरमायाः देवशुन्या: अ' १ ·अध्यायः ३] आदिपर्व ११. ७ तीति ॥ ति॥ तच्छुला तस्य माता सरमा पुत्रदुःखार्ता तेनैवमुक्तो जनमेजयस्तं प्रत्युवाच भगवंस्तत्त- तत्सत्रमुपागच्छद्यत्र स जनमेजयः सह भ्रातृ- था भविष्यतीति ॥ १९. भिर्दासत्रमुपास्ते ।। स ते पुरोहितमुपादायोपावृत्तो प्रावनुवाच स तया युद्धया तत्रोक्तोऽयं मे पुत्रो न किंचि- मयाऽयं वृत उपाध्यायो यदयं ब्रूयात्तत्कार्यमवि- दपराध्यति नावेक्षते हवींपि नावलेढि किमर्थ-- चारयद्भिर्भवद्भिरिति । तेनैवमुक्ता भ्रातरस्तस्य मभिहत इति ॥ ८ तथा चनुः। स तथा भ्रान्संदिश्य तक्षशिलां न किंचिदुक्तवन्तस्ते सा तानुवाच यसादय- प्रत्यभिप्रतस्थे ते च देशं वशे स्थापयामास ॥२० मभिहतोऽनपकारी तसाददृष्टं खां भयमागमिप्य- एतस्मिन्नन्तरे कश्चिद्यपिधौम्यो नामापोदस्तस्य शिप्यास्त्रयो बभूवुः॥ २१ जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया भृशं उपमन्युरारुणिदश्चेति स एक शिप्यमारुणि संभ्रान्तो विपण्णश्वासीत् ॥ पाञ्चाल्यं प्रेपयामास गच्छ केदारखण्ड वधाने- २२ स तसिन्सो समाप्ते हास्तिनपुरं प्रत्येत्य पुरो- स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्त- हितमनुरूपमन्विच्छमानः परं यत्नमकरोयो मे पा- पकृत्यां शमयेदिति ॥ ११ व गला तत्केदारखण्डं बर्बु नाशकत् । स क्लिश्य- स कदाचिन्मृगयां गतः पारिक्षितो जनमेज- मानोऽपश्यदुपायं भवत्येवं करिप्यामीति ॥ २३ यः कसिंचित्स्वविपय आश्रममपश्यत् ।। स तत्र संविवेश केदारखण्डे शयाने च तथा १२ २४ तत्र कश्चिद्यपिरासाश्चक्रे श्रुतश्रवा नाम । तस्य तसिंस्तदुदकं तस्थौ ॥ तपसभिरतः पुत्र आस्ते सोमश्रवा नाम ॥ १३ ततः कदाचिदुपाध्याय आपोदो धीम्यः तस्य तं पुत्रमभिगम्य जनमेजयः पारिक्षितः शिप्याचपृच्छत् क आरुणिः पाञ्चाल्यो गत पौरोहित्याय वने ॥ इति ।। २५ १४ तो तं प्रत्यूचतुर्भगवंस्वयव प्रेपितो गच्छ के स नमस्कृत्य तमृपिमुवाच भगवनयं तव दारखण्ड वधानेति । स एवमुक्तता शिप्या पुत्रो मम पुरोहितोऽस्त्विति ॥ प्रत्युवाच तस्मात्तत्र सर्वे गच्छामो यत्र स गत स एवमुक्तः प्रत्युवाच जनमेजयं भो जनमे- इति ॥ जय पुत्रोऽयं मम सी जातो महातपस्वी स्वा- स तत्र गसा तस्सादानाय शब्दं चकार । ध्यायसंपन्नो मत्तपोवीयसंभृतो मच्छुळं पीतव- मो आरुणे पाश्चाल्य कासि वत्सहीति ॥ २७ त्यास्तसाः कुक्षी जातः॥ स तच्छुसा आरुणिरुपान्यायवाक्यं तन्मात्के- समर्थोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः शमयितु- दारखण्डात्सहसोत्थायतमुपाध्यायमुपतस्थे ।।२८ मन्तरेण महादेवकृत्याम् ।। प्रोवाच चैनमयमस्म्पन्न केदारखण्डे निःस- अस्य सेकमुपांशुवतं यदेनं कभिद्रायणः क-रमाणमुदकमवारणीय संगेई मंपिष्टो भगव- चिदर्थमभियान तम दद्यादयं यद्येतदुत्महसे छन्द श्रुत्व महसा पिदार्थ केदारसण्ट भवन्त- ततो नयनमिति ।। १८ मुपस्थितः॥ २९ व पुमागारमेयः ॥ १॥ भा? भनि ॥ ९॥ प्रातः उमिन महान ॥ १८॥ शिला देशविपक्षी कमसी पादान्नरे ॥ १॥ पागल पनायुषः ॥२॥ अगालो अना:समा प्रालिनीपा । रामदेवगन पुमोर दागे मदात्रा पण तम गौ जननिगम ·२८ श्रीमन्महाभारते [ पौप्यपर्व ३ ४५ तदभिवादये भगवन्तमाज्ञापयतु भवान्कमर्थं विनां वृत्युपरोधं करोपि इत्येवं वर्तमानो लुब्धो- करवाणीति ॥ ३० | ऽसीति ॥ ४२ स एवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच यस्माद्भवा- स तथेत्युक्त्वा गा अरक्षदक्षिसा च पुन- केदारखण्डं विदार्योत्थितस्तसादुद्दालक एव ना- रुपाध्यायगृहमागम्योपाध्यायस्यानतः स्थिता ना भवान्भविष्यतीत्युपाध्यायेनानुगृहीतः।। ३१ नमश्चक्रे ।। ४३ यसाच त्वया मद्वचनमनुष्ठितं तसाच्छ्रेयोऽ तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा पुनरु वाप्यसि । सर्वे च ते वेदाःप्रतिभासन्ति सर्वाणि | वाच । वत्सोपमन्यो अहं ते सर्व भक्ष्यं गृह्णामि च धर्मशाखाणीति ॥ ३२ न चान्यचरसि पीवानसि भृशं केन वृत्तिं कल्प- स एवमुक्त उपाध्यायेनेष्टं देश जगाम॥३३ यसीति ।। ४४ अथापरः शिप्यस्तस्यैवापोदस्य धौम्यसोपम स एवमुक्तस्तमुपाध्यायं प्रत्युवाच । भो ए. न्युर्नाम । तं चोपाध्यायः प्रेषयामास वत्सोप- तासां गवां पयसा वृत्तिं कल्पयामीति । तमुवा मन्यो गा रक्षस्वेति ॥ चोपाध्यायो नैतन्याय्यं पय उपयोक्तुं भवतो मया नाभ्यनुज्ञातमिति ।। स उपाध्यायवचनादरक्षद्गाः स चाहनि गा रक्षित्वा दिवसक्षये गुरुगृहमागम्योपाध्यायस्या- स तथेति प्रतिज्ञाय गा रक्षिखा पुनरुपा ग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ ध्यायगृहमेत्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥४६ तमुपाध्यायः पीवानमपश्यदुवाच चैनं वत्सो- तमुपाध्यायः पीवानमेव दृष्ट्वोवाच । वत्सो पमन्यो केन वृत्ति कल्पयसि पीवानसि दाम- पमन्यो भैक्ष्यं नानासि न चान्यच्चरसि पयो न ति॥ पिबसि पीवानसि भृशं केनेदानी वृत्ति कल्पय सीति ॥ स उपाध्यायं प्रत्युवाच भो भैक्ष्येण वृत्ति क- ल्पयामीति तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।। स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाच । भोः फेन मय्यनिवेद्य भैक्ष्यं नोपयोक्तव्यमिति । स तथे-गिरन्ति ॥ पिवापि यमिमे वत्सा मातॄणां स्तनात्पिवन्त उ. ४८ त्युक्तो भैक्ष्यं चरित्वोपाध्यायाय न्यवेदयत् ॥३८ तमुपाध्यायः प्रत्युवाच । एते त्वदनुकम्पय स तसादुपाध्यायः सर्वमेव भैक्ष्यमगृह्णात् । गुणवन्तो वत्साः प्रभूततरं फेनमुद्रिन्ति । तदे स तथेत्युक्तः पुनररक्षद्गा अहनि रक्षिखा निशा- पामपि वत्सानां घृत्युपरोध करोप्येवं वर्तमानः मुख गुरुकुलमागम्य गुरोरग्रतः स्थिखा नमश्चक्रे ॥ फेनमपि भवान्न पातुमर्हतीति स तथेति प्रतिश्रु तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वोवाच । त्य निराहारः पुनररक्षद्गाः॥ वत्सोपमन्यो सर्वमशेषतस्ते भक्ष्यं गृहामि केने तथा प्रतिपिद्धो भैक्ष्यं नानाति नचान्यच्चर दानी वृत्ति कल्पयसीति ।। ४० ति पयो न पियति फेनं नोपयुक्ते स कदाचिदर स एवमुक्त उपाध्याय प्रत्युवाच । भगवते ण्ये क्षुधार्तोऽर्कपत्राण्यभक्षयत् ।। निवेद्य पूर्वमपरं चरामि तेन वृत्ति कल्पयामीति स तैरर्कपत्रैक्षितैः क्षारतिक्तकटुरूस्तीक्ष्ण तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ ४१ विपाकैश्चक्षुप्युपहतोऽन्धो बभूवः। ततः सोऽन्धो नेपा न्याय्या गुरुवृत्तिरन्येपामपि भक्ष्योपजी- ऽपि चङ्गम्यमाणः कूपेऽपतत् ॥ त्तिः तं ॥ २२ ॥ पीवान पुष्टं । वृत्ति जीविकां ॥ ३६ ।। वृत्त्यु- तीक्ष्णविपाकैः पाककाले उदरेऽग्निज्वालोत्थापकः ॥५१ । परोधं यत्तिप्रतिवन्धं ॥ ४२ ॥ चरसि भक्षयसि ॥ ४४ ॥ .

·अध्यायः ३] आदिपर्व १ ५७ अथ तस्मिन्ननागच्छति मूर्य चास्ताचलावल अपूर्वगौ पूर्वजो चित्रमान म्बिनि उपाध्यायः शिप्यानयोचत् ॥ ५२ गिरा वां शंसामि तपसा ह्यनन्ती। मयोपमन्युः सर्वतः प्रतिपिद्धः स नियतं जु दिव्या मुपणी विरजी विमाना- पितस्ततो नागच्छति चिरगतस्त्विति । ततोऽन्वे वधिक्षिपन्ता भुवनानि विश्वा ।। प्य इत्येवमुक्त्वा शिष्यः सार्धमरंण्यं गत्वा तस्या हिरण्मयौ शकुनी सांपरायो दानाय शब्दं चकार भो उपमन्यो कासि वत्स नासत्यदसा मुनसी वैजयन्ती। हीति ॥ शुक्र वयन्ता तरसा मुवेमा- स उपाध्यायस्य आदानवचनं श्रुत्वा प्रत्युवा- वधिव्यवन्तावसितं विवस्वतः ।। चोगरयमसिन्कृपे पतितोऽहमिति । तमुपाध्यायः ग्रस्तां सुपर्णस वलेन पतिका- प्रत्युवाच कथं लमस्मिन्कूपे पतित इति ॥ ५४ ममुञ्चतामश्विना सौभगाय। स उपाध्यायं प्रत्युवाच अर्कपत्राणि भक्षयि तावत्सुवृत्तावनमं तमाय या- त्वान्धीभूतोस्म्यतथङ्गम्यमाणः कूपे पतित इति । वसत्तमा गा अरुणा उदावहत् ।। ५९ तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।। पष्टिश्व गावस्त्रिशताश्च धेनन अश्विनी स्तुहि ता देवभिपजी त्वां चक्षुप्मन्तं एकं वत्सं मुवते तं दुहन्ति । कताराविति । स एवमुक्त उपाध्यायेनोपमन्युः नानागोष्ठा विहिता एकदोहना- स्तोतुमुपचक्रमे देवावधिना वाग्भिग्भिः ॥५६ स्तावश्विना दुहतो धर्ममुक्थ्यम् ॥ ६० काराविति सुदन्तं ॥ ५६ ॥ प्रपूर्वगायिति । अन्य नन्नवाया पटादसितकैशादि दुर्गकुरुतः शुक्रः च तन्तुं वयतस- भोकम्यानन्वयादुत्तर लोकस्य संयोधनमिह योज्यम् । हे। धत्सर्थः ॥ ५८॥ प्रस्तामिति । हे अश्विना । मुपर्णस्य लप्तो. नागत्यदनी गिरा याम्या । वो युवा शंसानि नामि । पममेनन् । मुपर्णतुल्यपराक्रमम्य गतेयां कस्य पलेन प्रस्तां च्यादिनाधेति गतिसंहलाप्रशंसामीति याऽन्ययः । किंभूनी | अभिभूतां । वर्तिकां वर्तिकाट्यां पक्षिणी । तस्याः सौभगाय जीवन- यो । प्रावंगी प्रकरणान्यदेवताभ्यः पूर्व यकं गच्छन्ती ।। रूपमुसाय । अमुयतां भवन्ताविति शेषः । आनो कम्पेलस्या- पूर्वी अवजात्यां हि पूर्व गुमागयोगः । ततः मयोगादर्मोत्पत्ति- | गृचि इयं फया प्रतिक्षा । अहं ती युवां तावत् कारन रिति तय गर्भत्पितेः पूर्व मुग्रयोगमात्रामाती । चित्रभान । अनमं नमस्कृतवानस्मि । ती को । यो प्रति । मुष्ट यर्तत अमितुल्यौं । तपमा मानध्यन अनन्नी अनन्तरूपधरी । दिया। इति मुन् गोमयागकतां । तमाय तमु ग्लानाविति धातोः विचः योगमानाचार्याद्रवी । गुपर्णो शोगनगमनी । विरजी ग्लानये । अगत्तमाः असमीचीना मपि गाः उदावहन प्रार्थना. विगतरजोगुणी । विभा विधानि । भुवनानि अधि । विमानी | विषयन्येन प्रापयामाग । गाविषयप्रार्थनां कृतवानिपर्षः । परिमाना । क्षिपन्ती प्रेरयन्तः ॥ ५५ ॥ हिरण्मयाविति ।। किंभूती यो । अरुणा अरणी । टादेशयान्दगः । नुमोपममे- भूिती रिमाना । हिरण्मया सुवर्णमयो । शकुनी । सुमोपमा तन् । सोमयागे दि प्रातरनुराकादाथिनोः नुनयान् यथा मनन् । शीघ्रगामिन्यापक्षिणापित । यदा पदद्वयमप्यथिनोरेव दिनारम्भे अरगसया सोमयागारम्भे युगानिस्चयः । अनायना. विशेषगं । हिरनयो गुयगालाना । मानी आरोग्यारणेन शयः । सोमयागे इन्द्रादिषु देवनाभूनेषु गाम्यपि भगनीचीनगो- गाशदिनयतः प्रायन इति शकुनी । गांराया मंपरायः / रक्षगयानन्यमाध्ययमानेन यजमानेन भवन्तान प्राधितावि. परोसम्म हिना। यदा गोरापानादि अयःप्रामियोना। सहमपि दुरामय सीमति ॥ ५९॥ पप्रिय गाय इनि। मशानामापदि सदसनापागरसन्नी । नागत्वदा । नागती ! ज्योतिटोमे गुन्युपगदमिरः । ताथ गरिन भवन्ति भगारदिनी । नागापुदनानी मा । दया दर्शनायो । गुनगी . उपगरगु च माप उरः। तर महावीराम्सपाय तो ने गुनानि जपनी पिनपन्नी। बिजपन्नाय 4. दुग्ध प्रतियते तदयां यासि धनुः । ततो तंदुस मिय. अपनी । विगतः मूर्दम तरसा पलेन भगिने माठे महिन्यो हो । गत या गवामयनामित्र मंडन्गर. रधिजयन्ती निरान्नी । र दीमितुलन पमुवी । मुरगदः स्पिन्ने नत्र पर्ने गानो भविगत परमागी पानी पुन्नी । म मिारहटेन गुरोरेनामामध्ये , रतुभित्र रिपन । नापिनारमा टेन मंन्यः । रामामागरमा मेनन । यया मेनारिन ! का यत्तमोनियमानी पन एलः पयः प्रशिलागि ·श्रीमन्महाभारते [पौप्यपर्व ३ एकां नाभिं सप्त शता अराः श्रिताः तद्वृष्टिमहात्प्रस्थिती बलस्य ॥ ६३ प्रधिष्वन्या विशतिरर्पिता अराः । युवां दिशो जनयथो दशाग्रे अनेमि चक्र परिवर्ततेऽजरं समानं मृत्रिं रथयानं वियन्ति । मायाऽश्विनौ समनक्ति चर्पणी ॥ ६१ तासां यातमृपयोऽनुप्रयान्ति एक चक्रं वर्तते द्वादशारं देवा मनुप्याः क्षितिमाचरन्ति ।। ६४ पण्णाभिमेकाक्षममृतस्य धारणम् । युवां वर्णान्विकुरुथो विश्वरूपां- यस्मिन्देवा अधि विश्वे विपक्ता- स्तेऽधिक्षियन्ते भुवनानि विश्वा । स्तावश्विनी मुञ्चतो मा विपीदतम् ॥६२ ते भानवोऽप्यनुसृताश्चरन्ति अश्विनाविन्दुममृतं वृत्तभूयौ देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति ।। तिरोधत्तामश्विनौ दासपत्नी। तो नासत्यावश्विनौ वां महेऽहं हित्वा गिरिमश्विनौ गामुदाचरन्ती स्रजं च यां विभृथः पुष्करस्य । धर्मो भवतोभवति । भवतोरेव देवतात्वादित्याशयः । तं कं तस्य खर्गस्य धारणं रक्षणसाधनम् । यस्मिन्स्वचक्रे विश्वे सर्वे यत्तदोनियसंबन्धाद्य धर्म त्रिशताः पष्टिश्च धेनवो दुग्धदात्र्यो ! देवाः अधिविपक्ताः । प्राधान्याद्देवग्रहणम् । तेन तदुपलक्षिताः गावः । घर्म दुग्धरहितानां गवामनुपयोगात् । एक वत्सं | सर्वे जीवा इत्यर्थः । सर्वेषां सूर्यचकनियोगोदितत्वादित्यर्थः । वत्सरं । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। वत्सरावधीत्यर्थः । मुवते साध. अत्र “पचारे च" इत्यादिश्रुतयो मानम् ॥६१-६२ ॥ यन्ति । घृतेन । दुहन्ति दुग्धेन साधयन्ति । यज्ञादा सावनः | अश्विनाविति । हे अश्विनौ दासपनी । सुपामुलगिति लुप्त- स्मृत इति वाक्यादन सावनवर्षग्रहणेन पष्टयधिकशतत्रयदि- | सप्तमीबहुवचनलेन दासपत्नीपु अप्मु । इन्दु अमृतं सोमाख्य- नानि भवन्ति । तेन तावत्य एव गावः घृतदुग्धाभ्यां धर्म | ममृतं। तिरोधत्तां कृतवन्तौ। किंभूतावश्विनौ वृत्तभूयो भूयोवृत्ती। साधयन्तीत्यर्थः । कथभूता गावः । नानागोप्टाः लुप्तोपममेतत् । नानाकर्माणावित्यर्थः । हित्वेति । अश्विनौ यत् यदा गिरि मेरु दिनानां गोष्टोपमाया विवक्षितलात् नानागोष्ठनिष्टा इत्यर्थः । । हित्वा त्यक्त्वा गां भुवं उदाचरन्तो गच्छन्ती। तत् तदा वलस्य एकदोहना विहिताः एकोऽध्वयुर्दोहनकर्ता यासामेवभूताः श्रुता-प्राणिनां सामथ्र्यस्य संवन्धिी तननिकां वृष्टिं प्रति । अहान् चुक्ता इत्यर्थः । किंभूतं धर्म उपभ्यं प्रशस्यम् ॥ ६ ॥ एकां | शीघ्रम् । अनादिति मुवन्तप्रतिरूपकमव्ययं । प्रस्थिती कृतप्र- नाभिमिति । सूर्यरथचालकत्वेनाचिनावत्र स्तूयेते । लोक- स्थानौ भवधः । सुमेरोः सकाशाद्भवमागत्य प्राणिनामनादिद्वारे- द्वयस्य कान्वयः । हे अश्विनी युवा । विषीदतं विषीदन्तं । ठान्द ण यलजनिकां वृष्टिं कुरुथ इत्यर्थः ॥ ६३ ॥ युवामिति । है सो नुमभायः । मां मुखतः। लकारव्यत्ययेन मुञ्चतमित्यारांसा । | अश्विनी युवा अप्रे प्रथमं समानं सम्यकू आनः आगतं गमनं ती की। यावधिनीचर्पणी लुप्तोपमं चैतत् । चर्पगिशब्दो निघ- यस्मिन्कर्मणि तथा । सोमयागे प्रथम गच्छन्ताविति यावत् । ण्टुपु मनुष्यपर्यायः पठितः । मनुष्याविवेत्यर्थः । सूर्यरथचाल- दश दिशो जनयथः । दिक्शब्देन इन्द्रादयो दिक्पाला लक्ष्य- फापेन अभिनोः शोभा वक्तुं सूर्यरथसंवन्धिवकद्वयगतिं वर्णयति | न्ते । जनिः प्रादुर्भावार्थः । सोमयागे प्रथमगामित्वेन इन्द्रादि- पादत्रिकद्वयेन । एकपदमारल योज्य । एक चकं इंश | देवताप्रादुभावकलं । अथ तदनन्तरं याः दिशः दिग्देवताः परिवर्तते भ्रमति । अन्यदेकं चक्रं इंशं वर्तते चलती- | मूर्षि यागस्य मूभि प्रधाने वियन्ति संयध्यन्ते । तासां दिग्दे- सर्थः । पीरामेकं चक्र आद्यस्य एकां नाभिं सप्तशताः वतानां यातं यानमनु पश्चात् ऋषयः प्रयान्ति मूभीति पूर्वेणा: मप्तशतगरपाः भराः अन्याश विंशतिसह या अराः श्रिताः न्वयः । अतएव युवयोः देवा मनुष्याच क्षितिमश्चय ऐश्य- संलमाः । पयमध्यस्थनाभी विशवधिकसप्तशतसंध्याः अराः युफो स्तुतिमाचरन्ति कुर्वन्ति ॥ ६४ ॥ युवां वर्णानिति । निर्यन मैलमा दलथः । किंभूता भराः । प्रधिा यादवकावय. त इति तच्छदात् यच्छन्दो द्रष्टव्यः । हे अधिनी युवा या. चर्षिता अधिनिवेशिता इत्यर्थः । पीरशमन्ययफ द्वादशार मानावन विश्वरूपान् सृष्टयादिहेतुन्वेन अनेकरूपान् यान पाभि । घुम्न्यं सान्दगम् । कोदशं प्रपमरकं अनेमि चलने भान्न् विकरयः विशेषेण पुरुयः सूर्यरथप्रशाशयिनृत्यादिला. मिरहितमिलापः । भजन जीयंन इसजरम् । जीग नभवती रायः । ते भानपः सूर्यकिरणाः विभा विधानि सवानि भुवनानि पः। एए एक मप्यागिदिनपारायमस्थल पर परिप्र. अधिभियन्ते आरश्यन्ति । त एवं मानवोऽनुगनाधान्यपि मा । द्विवीय गु गमननपरनीलाशयः । दितीयचविशेष चिरन्ति पेलपः । अनाय देया मनुष्याश युक्योः क्षिति पभेगापिएर सोशोऽम्स मीटनः । भग- मुनिमाचरन्तीति पूवदर्भः ॥६५॥ ती नासत्याविति ।

·अध्यायः ३] आदिपर्व १। ३१ तो नासत्यावमृतावृतावृधा- ऽपि हिरण्मया भविष्यन्ति चक्षुप्मांश्च भविष्यसि वृत देवास्तत्प्रपदे न मते ।। ६६ । श्रेयश्चावाप्स्यसीति । मुखेन गर्भ लभता युवानी स एवमुक्तोऽश्विभ्यां लब्धचक्षुरुपाध्यायस- गतासुरेतत्प्रपदेन मूते। काशमागम्याभ्यवादयत् ।। ७४ सद्यो जातो मातरमत्ति गर्भ- आचचक्षे च स चास्य प्रीतिमान्वभूव ।। ७५ स्तावश्विनी मुश्चथो जीवसे गाम् ॥ ६७ आह चैनं यथाऽश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयो- स्तोतुं न शक्रोमि गुणर्भवती वाप्स्यसीति ॥ चक्षुर्विहीनः पथि संप्रमोहः । सर्व च ते वेदाःप्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च ध- दुर्गेऽहमस्मिन्पतितोऽसि पे मशास्त्राणीति । एपा तस्यापि परीक्षोपमन्योः७७ युवां शरण्या शरणं प्रपद्ये ॥ ६८ अथापरः शिप्यस्तस्सवापोदस्य धौम्यस्य वेदो सातिरुवाच । नाम तमुपाध्यायः समादिदेश वत्स द इहास्य- एवमृम्भिवान्यरस्तुवत् । इत्येवं तेनाभिष्टु- तां तावन्मम गृहे कंचित्कालं शुश्रूपुणा च भवि- तावश्विनावाजग्मतुराहतुश्चनं प्रीती व एप तेऽ- तव्यं श्रेयस्ते भविष्यतीति ।। पूपोशाननमिति ॥ स तथेत्युक्त्वा गुरुकुले दीर्घकालं गुरुशुश्रू- स एवमुक्तः प्रत्युवाच नानृतमचतुर्भगवन्ता पणपरोऽवसत् । गौरिव नित्यं गुरुणा धूर्प नियो- नत्वहमेतमपूपमुपयोक्तुमुत्सहे गुरवेऽनिवेद्येति७० ज्यमानः शीतोष्णात्तृप्णादुःखसहः सर्वत्राप्रति- ततस्तमश्विनायूचतुः । आवाभ्यां पुरस्ताद्भ- कूलस्तस्य महता कालेन गुरुः परितोपं जगाम ७९ वत उपाध्यायनवमेवामिष्टुताभ्यामपूपोदत्त उप तत्परितोपाच श्रेयः सर्वज्ञतां चावाप । एपा युक्तः स तेनानिवेद्य गुरवे स्वमपि तथैव कुरुप्य तस्यापि परीक्षा बैदस्य ॥ यथा कृतमुपाध्यायेनेति ॥ स उपाध्यायेनानुन्नातः समावृत्तस्तसाद्गुरुकु- स एवमुक्तः प्रत्युवाच एतत्प्रत्यनुनये भव- लवासाद्गृहाश्रमं प्रत्यपद्यत । तस्यापि खगृहे वस- न्तावश्विनी नोत्सहेऽहमनिवेद्य गुरयेऽधूपमुपयो- तस्त्रयः शिप्या बभूवुः स शिष्यान्न किंचिदुवाच क्तमिति ॥ ७२ • कर्म या क्रियतां गुरुशुश्रूया वेति । दुःखाभिज्ञो तमश्विनावाहतुः प्रीतो सस्तवानया गुरुभ- ' हि गुरुकुलवासस्स शिप्यापरिक्लेशेन योजयितुं स्या। उपाध्यायस ते कार्णायसा दन्ता भवतो- । नेयेप ।। ८१ है नासत्यावश्विनी अहं ती वा युवां महे पूजयामि । मनमा लकारव्यत्ययेन मुञ्चतमित्याशंसा । ती की या मुखेन कृत्वा पूनयामीत्यर्थः । यां छान्दसत्वेन भात्यभिप्रायेणकवचनम् । युवानी तरुणावेव गर्भ भावप्रधानो निर्देशः । गर्भवं लमा ये। पुष्करस्य जात्यभिप्रायकवचन । पुष्कराणा पद्मानां सज । अलमतां । बहुलं छन्दसीलदभाषः । ननु नवमासगर्भ नायेकवचनेन सजी माले विमभो धारयथः । ती प्रसिद्धी धारणामावे कयमाकम्मिकोत्पत्तिः कथं च वन्यपानायभावे अमृती नास्ति मृतं मरणं ययोसी तथोक्ती ऋताधा ऋन । आकस्मिक तारम्पमिलत आह । गतामुरियादि । गता असवः सत्यं यसमुदकं वा वर्धयत इति तथा ती नासत्यो ऋते विना । प्राणा यस्येति गतामुमनुष्यादिः । एतत् छान्दसो लिाव्यत्ययः। देवा इन्द्रादयः पदे स्थाने सोमयागादा तद्देवसंबन्धिन्वन प्रसिद्ध । एन गर्भ। प्रपदेन प्रष्टेन पदेन गमनेन नवमासरूपेण प्रसूते जातः हविः न प्रसूते वचनव्यत्ययेन न प्राप्नुवन्ति । सोमयागे उत्पन्नः स गर्भः सद्यः तत्काले जननी अत्ति पिवति । मनुष्यदेहे अविनोः प्रथमगामित्वेन ती विना देवाः खांशं न स्वीकुर्वन्ती- एतदुचितम्। अश्विनोनु मरणधमत्वाभावानवमिलाशयः॥६un सर्थः ॥ ६६ ॥ मुखेन गर्ममिति । हे अधिना ती युवा एपा तस्यैति सूतवाश्यं ॥ ७७ ॥ गाँवलीवर्दः ॥ ७९ ॥ येष जीवसे जीवितु । असेन्प्रत्ययान्तमेतत् । गा रष्टि मुश्चयः । न कामितवान् ॥ ८ ॥ ८० ७१ ।

·३२ श्रीमन्महाभारते [पौप्यपर्व ३ अथ कमिश्चित्काले बैद ब्राह्मणं जनमेजयः तमुपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क बहुशो मां पौप्यश्च क्षत्रियाबुपेत्योपाध्यायं वरयाञ्चक्रतुः८२ चोदयसि गुर्वर्थमुपाहरामीति तद्गच्छैनांप्रविश्यो- स कदाचिद्याज्यकार्येणाभिप्रस्थित उत्तङ्कना- पाध्यायानी पृच्छ किमुपाहरामीति एपा यह- मानं शिप्य नियोजयामास । ८३ वीति तदुपाहरवेति ।। भोयत्किंचिदसद्गृहे परिहीयते तदिच्छाम्यह स एवमुक्त उपाध्यायनोपाध्यायानीमपृच्छ- मपरिहीयमान भवता क्रियमाणमिति स एवं प्र- | भवत्युपाध्यायेनास्म्यनुज्ञातो गृहं गन्तुमिच्छा- तिसंदिश्योत्तई बैदः प्रवास जगाम ।। ८४ मीष्टं ते गुर्वर्थमुपहृत्यानृणो गन्तुं तदाज्ञापयतु अथोत्तः शुश्रूपुर्गुरुनियोगमनुतिष्ठमानो गु- भवती किमुपाहरामि गुर्वर्थमिति ॥ ९५ रुकुले वसति स । स तत्र वसमान उपाध्यायस्त्री- सैवमुक्तोपाध्यायानी तमुत्तई प्रत्युवाच गच्छ भिः सहिताभिराइयोक्तः॥ ८५ पौप्य प्रति राजानं कुण्डले भिक्षितुं तस्य क्षत्रि- उपाध्यायानी ते ऋतुमती उपाध्यायश्च प्रोपि- यया पिनद्धे ।। तोऽस्या यथाऽयमृतुर्वन्ध्यो न भवति तथा क्रिय आनयखेतश्चतुर्थेऽहनि पुण्यकर्म भविता ता- तामेपा विपीदतीति ॥ ८६ भ्यामाबद्धाभ्यां शोभमाना ब्राह्मणान्परिवेष्टुमि- एवमुक्तस्ताः स्त्रियः प्रत्युवाच । न मया स्त्री- च्छामि । तत्संपादयस्व एवं हि कुर्वतः श्रेयो भ- णां वचनादिदमकार्य करणीयम् । न बहमुपा- विताऽन्यथा कुतः श्रेय इति ॥ ९७ ध्यायेन संदिष्टोऽकार्यमपि त्वया कार्यमिति ८७ स एवमुक्तस्तयोपाध्यायान्यानातिष्ठतोतङ्कःस तस्य पुनरुपाध्यायः कालान्तरेण गृहमाजगा- पथि गच्छन्नपश्यदृपभमतिप्रमाणं तमधिरूढं च पु- म तसात्प्रवासात् । स तु तद्वृत्तं तस्याशेपमुपल- रुपमतिप्रमाणमेव स पुरुप उत्तमभ्यभापत ९८ भ्य प्रीतिमानभूत् ॥ भोउत्तबैतत्पुरीपमस्य ऋपभस्य भक्षयस्वेति स उवाच चैन वत्सोतङ्क किंते प्रियं करवाणी- एवमुक्तो नैच्छत् ।। ति। धर्मतो हि शुश्रूपितोऽसि भवता तेन प्रीतिः तमाह पुरुपो भूयो भक्ष्यस्वोत्तङ्कमा विचार- परस्परेण नौ संवृद्धा तदनुजाने भवन्तं सर्वानेव | योपाध्यायेनापि ते भक्षितं पूर्वमिति ॥ १०० कामानवाप्स्यसि गम्यतामिति ॥ ८९ स एवमुक्तो वाढमित्युक्त्वा तदा तद्द्वपम- स एवमुक्तः प्रत्युवाच किं ते प्रियं करवाणीति |स्य मूत्र पुरीपं च भक्षयित्वोत्तः संभ्रमादुत्थि- ९० त एवापोऽनुपस्पृश्य प्रतस्थे । १०१ यश्चाधर्मेण वैयूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति । यत्र स क्षत्रियः पाप्यस्तमुपेत्यासीनमपश्यदु- तयोरन्यतरः प्रति विद्वेष चाधिगच्छति ॥ ९१ तकः । स उत्तइस्तमुपेत्याशीभिरभिनन्द्योवाच ॥ सोहमनुन्नातो भवता इच्छामीप्ट गुर्वर्थगुपहर्तु अर्थी भवन्तमुपागतोऽसीति स एनमभिवा- मिति । तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सो- । योवाच । भगवन्पाप्यःसल्वहं कि करवाणीति।। नक उप्यतां तावदिति ॥ स तमुवाच गुर्वर्थं कुण्डलयोरर्थेनाभ्यागतो- म कदाचित्तमुपाध्यायमाहोत्तय आज्ञापयतु ऽसि । ये वे ते क्षत्रियया पिनहे कुण्डले ते भ. भवान्कि ते प्रियमुपाहरामि गुर्वर्थमिति ॥ ९३ वान्दातुमईतीति ।। १०४ नियोजयामाग गमिभूषादाविति शेषः ॥ ८३ ॥ परिहीयते अध्यापयेत् । पृश्यति अधीते । अधर्मण गुरुदक्षिणादिव्यनि- न्यून भात ॥ ४ ॥ आहुः । इति शेरः॥९. ॥ भूयान् । रेकेण ॥ ९॥ पिनसे भृते ॥ ९६ ॥ अनुपस्टश अनार ८८ एवं ह्याहुः॥ ९२.

·अध्यायः ३] आदिपर्व १ . तं प्रत्युवाच पीप्यः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया नतिथिस्तदिच्छे श्राद्ध कर्तु क्रियता क्षण इति११४ याच्यतामिति । स तैनवमुक्तः प्रविश्यान्तःपुरं वमुत्तकः प्रत्युवाच कृतक्षण एवासि शीघ्र- क्षत्रियां नापश्यत् ॥ १.५ मिच्छामि यथोपपन्नमन्नमुपस्कृतं भवतेति स तथे- स पाप्य पुनरुवाच न युक्तं भवताऽहमनृते- त्युक्त्वा यथोपपन्नेनानननं भोजयामास ॥११५ नोपचरितुं न हि तेऽन्तःपुरे क्षत्रिया सन्निहिता अथोत्तरः सकेश शीतमन्नं दृष्ट्वा अशुच्येत- ननां पश्यामि॥ २०६ दिति मत्वा तं पाप्यमुवाच । यसान्म अशुच्यन्नं ११६ स एवमुक्तः पौप्यः क्षणमा विमृश्योत्तई | ददासि तसादन्धो भविप्यसीति ।। प्रत्युवाच । नियतं भवानुच्छिष्टः स्मर तावन्न हि ते पीप्यःप्रत्युवाच । यसाचमदुष्टमन्नं दुपयसि मा क्षत्रिया उच्छिष्टेनाशुचिना शुश्या द्रष्टुं पति- तसादनपत्यो भविष्यसीति तमुत्तकः प्रत्युवाच ।। व्रतात्वात्सपा नाशुचेर्दर्शनमुपैतीति ॥ १०७ न युक्तं भवताऽन्नमशुचि दचा प्रतिशाप अथैवमुक्त उत्तङ्कः स्मृत्योवाचास्ति खलु मया दातुं तसादनमेव प्रत्यक्षीकुरु । ततः पाप्यस्तद- तु भक्षितं नोपस्पृष्टमागच्छतेति । तं पाप्यः प्र नमशुचि दृष्ट्वा तस्याशुचिभावमपरोक्षयामास ।। त्युवाच एप ते व्यतिक्रमो नोत्थितेनोपस्पृष्टं भ- अथ तदन्नं मुक्तकेय्या स्त्रियोपहृतमनुष्णं स- चति शीघमागच्छतेति ।। केशं चाशुच्येतदिति मत्वा तमृपिमुत्तर प्रसाद- १०८ यामास ।। ११९ अधोत्तकस्त तथेत्युक्त्वा प्रामुख उपविश्य मुप्रक्षालितपाणिपादवदनो निःशब्दाभिरफेना- तत्क्षामये भवन्तं न भवेयमन्ध इति । तमुत्तकः भगवन्नेतदज्ञानादन्नं सकेशमुपाहृतं शीतं च । भिरनुष्णाभिहद्गतामिरद्भित्रिः पीत्वा द्विः परि- प्रत्युवाच ॥ १२० मृज्य सान्यनिरुपस्पृश्य चान्तःपुरं प्रविवेश१०९ ततस्तां क्षत्रियामपश्यत्सा च दृष्ट्वोत्तकं प्रत्यु-धो भविष्यसीति । ममापि शापो भवता दत्तो न मृपा ब्रवीमि भूत्वा त्वमन्धो नचिरादन- स्थायामिवाद्योवाच स्वागतं ते भगवन्नाज्ञापय | न भवेदिति ॥ १२१ कि करपाणीति ॥ तं पाप्यः प्रत्युवाच न चाहं शक्तः शार्प प्र- स तामुवाचते कुण्डले गुर्वर्थ मे भिक्षिते दा- त्यादातुं न हि मे मन्पुरधाप्युपशमं गच्छति किं तुमर्हसीति । सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रमय चतद्भवता न ज्ञायते । यथा ।। १२२ मनतिक्रमणीयथेति मत्वा ते कुण्डले अवमुच्यास नवनीतं हृदयं ब्राह्मणस्य प्रायच्छदाह चनमेत कुण्डले तक्षको नागराज वाचि क्षुरो निहितस्तीक्ष्णधारः। मुभृशं प्रार्थयत्यप्रमत्तो नेतुमहसीति ।। १११ तदुमयमेतद्विपरीतं क्षत्रियस स एवमुक्तता क्षत्रियां प्रत्युवाच भवती मु वाड्यनीतं हृदयंतीक्ष्णधारम्।।इति।।१२३ निर्पता भवतु। न मां शक्तस्तक्षको नागराजो ध. तदेवंगते न शक्तोऽहं तीक्ष्णहृदयत्वा पयितुमिति ॥ ११२ | शापमन्यथाकतु गम्यतामिति । तमुत्तकः प्रत्यु- स एवमुक्या तां क्षत्रियामामध्य पॉप्यस- ' वाच । १२१ काशमागन्छन् । आह चनं मोः पाप्य प्रीतोऽसी- भवताऽहमनसाशुचिभावमालक्ष्य प्रत्यनुनी- ति तमुत्तई पाप्यः प्रत्युवाच ।। ११३ : तः । पार च तेऽभिहितं यन्माददुष्टमन दुपयसि मगधिरेण पात्रमामाद्यते भवांच गुणवा-तिसादनपत्यो भविष्यसीति । दंष्ट्र चान नप पभमृतेनोय.॥ मम सपो मविपत्तीति । ।

·३४ श्रीमन्महाभारते [पौप्यपर्व ३ १३० | सौतिरुवाच । साधयामस्तापदित्युक्त्वा प्रातिष्ठतोत्तङ्कस्ते पहनि नागवेश्मानि गङ्गायास्तीर उत्तरे । कुण्डले गृहीत्वा । सोऽपश्यदथ पथि नन क्षपण- तत्रस्थानपि संस्तौमि महतः पन्नगानहम् ॥१३६ कमागच्छन्त मुहुर्मुहुद्देश्यमानमदृश्यमानं च१२६ | इच्छेत्कोऽकौशुसेनायां चर्तुमैरावत विना । अथोत्तङ्कस्ते कुण्डले संन्यस्य भूमावुदकार्थ शतान्यशीतिरष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः॥१३७ प्रचक्रमे । एतस्मिन्नन्तरे स क्षपणकस्त्वरमाण उप- सर्पाणां प्रग्रहा यान्ति धृतराष्ट्रो यदैजति । मृत्य ते कुण्डले गृहीत्वा प्राद्रवत् ।। १२७ । ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरपथं गताः ॥ १३८ तमुत्तकोऽभिसृत्य कृतोदककार्यः शुचिःप्र- अहमैरावतज्येष्ठभ्रातृभ्योऽकरवं नमः । यतो नमो देवेभ्यो गुरुभ्यश्च कृत्वा महता यस्य वासः कुरुक्षेत्रे खाण्डवे चाभवत्पुरा ॥१३९ जवेन तमन्वयात् ॥ १२८ ते नागराजमस्तीपं कुण्डलार्थाय तक्षकम् । तस्य तक्षको दृढमासन्नः सतं जग्राह । गृहीत- | तक्षकश्चाश्वसेनश्च नित्यं सहचरावुभौ ॥ १४० मात्रः स तद्रूपं विहाय तक्षकस्वरूपं कृला | कुरुक्षेत्रं च वसतां नदीमिक्षुमतीमनु । सहसा धरण्यां विवृतं महाविलं प्रविवेश ॥१२९ जघन्यजस्तक्षकस्य श्रुतसेनेति यः सुतः॥ १४१ प्रविश्य च नागलोक स्वभवनमगच्छत् । अ- अवसद्यो महद्दयुम्नि प्रार्थयन्नागमुख्यताम् । थोत्तहस्तसाः क्षत्रियाया वचः स्मृत्वा तं तक्ष- करवाणि सदा चाहं नमस्तसै महात्मने ॥१४२ कमन्वगच्छत् ॥ स तद्रिलं दण्डकाठेन चखान न चाशकत् । एवं स्तुत्वा स विप्रर्पिरुत्तको भुजगोत्तमान् । तं क्लिश्यमानमिन्द्रोऽपश्यत्स वजं प्रेषयामास । नैव ते कुण्डले लेभे ततश्चिन्तामुपागमत् ॥ १४३ गच्छास ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुरुप्वेति ॥ १३१ एवं स्तुवन्नपि नागान्यदा ते कुण्डले नाल- अथ वर्ज दण्डकाप्ठमनुप्रविश्य तद्विलमदार- भत्तदाऽपश्यत्खियौ तन्त्रे अधिरोप्य सुवेमे पर १३२ वयन्त्यौ । तसिंस्तत्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवश्व तमुत्तकोऽनुविवेश तेनैव विलेन प्रविश्य च कं चापश्यद्वादशारं पतिः कुमारैः परिवर्त्तमान नागलोकमपर्यन्तमनेकविधनासादहऱ्यावलभी- पुरुष चापश्यदश्वं च दर्शनीयम् ।। नियुहशतसंकुलमुच्चावचक्रीडाश्चर्यस्थानावकीर्ण स तान्सर्वांस्तुष्टाव एभिर्मन्त्रवादश्लोक।१४५ मपश्यत् ॥ १३३/वीण्यर्पितान्यत्र शतानि मध्ये स तत्र नागांस्तानस्तुवदेभिः श्लोकः । पटिश्च नित्यं चरति ध्रुवेऽसिन् । य ऐरावतराजानः सर्पाः समितिशोभनाः । चक्रे चतुर्विशतिपर्वयोगे क्षरन्त इव जीमूताः सविद्युत्पवनेरिताः ।। १३४ पड़े कुमाराः परिवर्तयन्ति । मुरूपा बहुरूपाश्च तथा कल्मापकुण्डलाः। तत्रं चेदं विश्वरूपे युवत्यौ आदित्यपन्नाकपृष्ठे रेजुररायतोद्भवाः॥ १३५ वयतस्तन्तून्सततं वर्तयन्त्या। उदका सापाचमनादि फर्नु ॥ १२७ ॥ समागमः भ- भविष्यति । अन चके । नित्यं परति भ्रमति । धुवे प्रवा सन्तमिहिनः ॥ १२९॥ कन्मापकुण्डलाः चित्रकुण्डलाः हरूपेण निले कालरूपे। शतानि पटियहोरामाणामिति शेषः । ॥१॥५॥ अोमनायां मेनायाःराहरमिजाले ॥१॥ चतुविशतिपर्यण शनकृष्णपक्षरुपाणी योगो यस्मिन्तथासेम महरपुनि तीविगेरे ॥ १४२ ॥ मन्यवादलोकः मात्र- ध्येऽपितानि । यस पट् फुमारा: ऋतपः परिवर्तयति ॥४॥ पापणी ॥ ४५ ॥ श्रीण्यपिंतानीति । मन्त्र-तग्नं चेदमिति । तत्रं आतानवितानापं सन्नुगमुदाय FEATARJशय । शिक्षा न गुरमुपादेय | विश्रापे समयभेदेन ग्रीपुरुषादिरूप । दुबली पाताविधातारी यत् ।। १४४ M

·अध्यायः ३]
आदिपर्व १।
३५
मखेति ।।
कृष्णान्सितांचव विवर्तयन्त्यो
अवैतसिनन्तरे स उत्तङ्कः प्रविश्य उपाध्या-
भूतान्यजसं भुवनानि चैव ॥ १४७ / यकुलं उपाध्यायानीमभ्यवादयत्ते चास कुण्डले
वज्रस्य भर्ता भुवनस्स गोता
प्रायच्छत्सा चैनं प्रत्युवाच ॥ १५८
वृत्रस्य हन्ता नमुचेनिहन्ता।
उत्तक देशे कालेऽभ्यागतः स्वागतं ते वत्स
कृष्णे वसानो वसने महात्मा
'इदानीं यद्यनागतोसि कोपितया मया शप्तो म-
सत्यानृते यो विविनक्ति लोके ॥ १४८ | विप्यसि श्रेयस्तवोपस्थितं सिद्धिमामुहीति ॥१५९
यो वाजिनं गर्भमपां पुराणं
अथोत्तङ्क उपाध्यायमभ्यवादयत् । तमुपाध्या-
वैश्वानरं वाहनमभ्युपैति ।
यः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क स्वागतं ते किं चिरं
नमोऽस्तु तस जगदीश्वराय
कृतमिति॥
लोकत्रयेशाय पुरंदराय ।। १४९ वमुत्तक उपाध्यायं प्रत्युवाच । मोस्तक्षकेण
ततः स एन पुरुषः प्राह प्रीतोऽसि तेऽहम- मे नागराजेन विनः कृतोऽसिन्कमणि तेना-
नेन स्तोत्रेण किं ते प्रियं करवाणीति । स तमु- सि नागलोकं गतः ॥
१६१
याच नागा मे वशमीयुरिति ॥
१५०
तत्र च मया दृष्टे स्त्रियौ तन्त्रेऽधिरोप्य पर्ट
स चैनं पुरुषः पुनरुवाच एतमश्वमपाने ध- । वयन्त्यौ तसिंथ कृष्णाः सिताच तन्तवः । किं
१५१ तत् ॥
१६२
ततोऽश्वसापानमधमत्ततोऽश्वाद्धम्यमानात्स तत्र च मया चक्रं दृष्टं द्वादशारं पईन कु-
स्रोतोभ्यः पावकार्चिपासधूमा निप्पेतुः॥१५२ | माराः परिवर्तयन्ति तदपि किं । पुरुषश्चापि म-
ताभिर्नागलोक उपधूपितेऽथ संभ्रान्तस्तक्ष- या दृष्टः स चापि कः । अश्वश्वातिप्रमाणो दृष्टः
कोऽनेस्तेजोमयाद्विपण्णः कुण्डले गृहीत्वा सहसा स चापि कः॥
१६३
भवनानिष्क्रम्योत्तमुवाच ॥ १५३ पथि गच्छता च मया ऋपभो दृष्टस्तं च पुरु-
इमे कुण्डले गृह्णातु भवानिति । स ते प्रतिज- पोऽधिरूढस्तेनासि सोपचारमुक्त उत्तङ्कास्य ऋप-
ग्राहोत्तकः प्रतिगृह्य च कुण्डलेऽचिन्तयत् ।। १५४ , मस पुरीपं भक्षय उपाध्यायेनापि ते भक्षित-
अद्य तत्पुण्यकमुपाध्यायान्या दूरं चाहमभ्या-[मिति ॥
१६४
गतः स कथं संभावयेयमिति ।।
१५५ ततस्तस्य वचनान्मया तपमस पुरीपमुप-
तत एनं चिन्तयानमेव स पुरुष उवाच। युक्तं स चापि कः । तदेतद्भवतोपदिएमिच्छेयं
उत्तङ्क एनमेवाश्वमधिरोह त्वां क्षणेनैवोपाध्या-श्रोतुं किं तदिति । स तेनैवमुक्त उपाध्यायः
यकुलं प्रापयिप्यतीति ॥
१५६ प्रत्युवाच॥
१६५
स तथेत्युक्त्वा तमश्वमधिरुह्य प्रत्याजगामो. ये ते स्त्रियो धाता विधाता च ये च ते कु-
पाध्यायकुलं । उपाध्यायानी च स्माता केशाना- प्णाः सितास्तन्तबस्ते रात्र्यहनी । यदपि तच्चक्रं
वापयन्त्युपविष्टोत्तको नागच्छत्तीति शापायास द्वादशार पकुमाराः परिवर्तयन्ति तेपि पदऋत-
मनो दधे ॥
१५७ | यः द्वादशारा द्वादश मासाः संवत्सरश्चक्रम् १६६
घयतः रचना कुस्तः । संवत्सररूपं पटमिति शेषः। वर्तयन्या सं- तस्मै नम इत्यन्वयः॥१४९॥ स्रोतोभ्यः शरीररन्धेभ्यः ॥१५२।।
चारयन्योभूनानि भुवनानि च परिवर्तयन्ली वयत इति पूर्वेणान्वयः आवाफ्यन्ती येणीरूपेण केशानां संग्रयनं कारयन्ती ॥ १५७ ॥
॥१४॥ भता पारकः ॥१४८॥ अपांग अद्भयो नातं। पुराणं | वं मनागसि नशप्तः इति पाठे स्वल्पकालनिमित्तं न शप्तोसि।यदि
भादिसर्गभवं । वैश्वानरं भनिरूपमश्वं वाजिनं वाहनं अभ्युपैति क्षणं नागतः साः सप्तः सा इत्यर्थः॥ १५९॥

·श्रीमन्महाभारते
[ पौप्यपर्व ३
राद्॥
१६७
१७७
यः पुरुषः स पर्जन्यः योऽश्वः सोऽग्निः य ऋप- सौतिरुवाच ।
भस्त्वया पथि गच्छता दृष्टः स ऐरावतो नाग-
स एवमुक्तस्तु नृपोत्तमेन
द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठः।
यनिमधिरूढः पुरुषः स चेन्द्रः यदपि ते उवाच राजानमदीनसत्वं
भक्षितं तस्य ऋपभस पुरीपं तदमृतं तेन खल्ब खमेव कार्य नृपते कुरुप्प ।।
सि तसिन्नागमवने न व्यापन्नस्त्वम् ॥ १६८ | उत्तङ्क उवाच ।
स हि भगवानिन्द्रो मम सखा खदनुक्रोशा- तक्षकेण महीन्द्रेन्द्र येन ते हिंसितः पिता । ।
दिममनुग्रहं कृतवान् । तसात्कुण्डले गृहीखा पु-तसै प्रतिकुरुष्व त्वं पन्नगाय दुरात्मने ॥ १७८
नरागतोऽसि ॥
१६९ कार्यकालं हि मन्येऽहं विधिदृष्टस्य कर्मणः ।
तत्सौम्य गम्यतामनुजाने भवन्तं श्रेयोन्या-तद्च्छापचिति राजन्पितुस्तस्य महात्मनः १७९
प्यसीति । स उपाध्यायेनानुज्ञातो भगवानु- तेन धनपराधी स दष्टो दुष्टान्तरात्मना ।
त्तकः क्रुद्धस्तक्षक प्रतिचिकीर्षमाणो हास्तिनपुर
प्रतस्थे ।
पञ्चसमगमद्राजा वजाहत इव द्रुमः ॥ १८०
चलदर्पसमुसिक्तस्तक्षकः पन्नगाधमः ।
स हास्तिनपुरं प्राप्य नचिराद्विप्रसत्तमः ।
अकार्य कृतवान्पापो योऽदशत्पितरं तव ॥१८१
समागच्छत राजानमुत्तको जनमेजयम् ॥ १७१
राजपिवंशगोप्तारममरप्रतिम नृपम् ।
पुरा तक्षशिलासंस्थं निवृत्तमपराजितम् ।
सम्पग्विजयिनं दृष्ट्वा समन्तामत्रिभिर्घतम्१७२ होतुमर्हसि तं पापं ज्वलिते हव्यवाहने ।
यिया काश्यपं चैव न्यवर्तयत पापकृत् ॥१८२
तसै जयाशिपः पूर्वं यथान्यायं प्रयुज्य सः।
उवाचैनं वचः काले शब्दसंपन्नया गिरा।।१७३
सर्पसत्रे महाराज सरितं तद्विधीयताम् ॥ १८३
एवं पितुश्चापचितिं कृतवांस्तं भविप्यसि ।
उत्तक उवाच ।
अन्यस्मिन्करणीये तु कार्ये पार्थिवसत्तम ।
मम प्रियं च सुमहत्कृतं राजन् भविष्यति १८४
वाल्यादिवान्यदेव सं कुरुपे नृपसत्तम ॥ १७४ कर्मणः पृथिवीपाल मम येन दुरात्मना ।
सौतिरुवाच।
विघ्नः कृतो महाराज गुर्वर्थ चरतोऽनघ ॥१८५
एवमुक्तस्तु विप्रेण स राजा जनमेजयः।
सौतिरुवाच।
अर्चयित्वा यथान्यायं प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्१७५ एतच्छुखा तु नृपतिस्तक्षकाय चुकोप ह ।
जनमेजय उवाच।
उत्तवाक्यहविपा दीप्तोऽग्निहविपा यथा ॥१८६
आसां प्रजानां परिपालनेन
अपृच्छत्स तदा राजा मत्रिणः स्वान्सुदुःखितः ।
खं क्षत्रधर्म परिपालयामि । उत्तइसव सांनिध्ये पितुः खर्गगति प्रति ॥१८७
प्रमूहि मे किं करणीयमय
देव हि स राजेन्द्रो दुःखशोकाप्लुतोऽभवत् ।
येनासि कार्येण समागतस्त्वम् ॥ १७६ ! यदव वृत्तं पितरमुत्तकादशृणोत्तदा ।।
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि पौप्यपर्वणि तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
समाप्तं च पाप्यपर्व ।
૨૮૮
RAIN नगर ८ कायप परि पाटो पयतं । ॥ १८३॥ तृतीयोऽध्यायः ॥३॥

·आदिपर्व ११ ३७ अध्यायः ५] (अथ पौलोमपर्व ॥४॥). चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ सौतिशौनकसंवादमुखेन कथोपोद्धातः॥ १॥ रोमहर्पणपुत्र उग्रश्रवाः सातिः पौराणिको स चाप्यसिन्मखे सौते विद्वान्कुलपतिर्द्विजः । । नैमिशारण्ये शौनकस्य कुलपतेादशवार्पिके स- | दक्षो धृतवतो धीमाञ्शास्त्रे चारण्यके गुरुः॥६ ने ऋपीनभ्यागतानुपतस्थे । १ सत्यवादी शमपरस्तपस्वी नियतव्रतः। पौराणिकः पुराणे कृतश्रमः स कृताञ्जलि- सर्वेपामेव नो मान्यः स तावत्प्रतिपाल्यताम्।।७ स्तानुवाच । 'मयोतकस्य चरितमशेपमुक्तं जन- | तसिन्नध्यासति गुरावासनं परमाचिंतम् । मेजयस्य सार्पसत्रे निमित्तान्तरमिदमपि । किं ततो वक्ष्यसि यच्चां स प्रत्यति द्विजसत्तमः ॥८ भवन्तः श्रोतुमिच्छन्ति किमहं प्रवाणीति ॥ २ साँतिरुवाच । तमृपय ऊचुः। एवमस्तु गुरौ तसिन्नुपविष्टे महात्मनि । परं रोमहर्पणे प्रवक्ष्यामस्त्वां नः प्रविवक्ष्यसि तेन पृष्टः कयाः पुण्या वक्ष्यामि विविधाश्रयाए पचः शुश्रूपता कथायोगं नः कथायोगे ॥ ३ सोऽथ विप्रर्पभः सर्वं कृत्वा कार्य यथाविधि। तत्र भगवान् कुलपतिस्तु शौनकोऽग्निशरण- देवान्याग्भिः पितृनद्भिस्तर्पयित्वाऽऽजगाम ह १० मध्यास्ते । 'दीर्घसत्रलात्सर्वाः कथाः श्रोतुं का- यत्र ब्रह्मर्पयः सिद्धाः मुखासीना धृतवताः।' लोस्ति ॥ ४ | यज्ञायतनमाश्रित्य मूतपुत्रपुरस्सराः ॥ ११ योऽसौ दिव्याः कथा वेद देवतासुरसंश्रिताः। ऋत्विक्ष्वय सदस्येपु स वै गृहपतिस्तदा। मनुष्योरगगन्धर्वकथा वेद च सर्वशः।। ५. उपविष्टेपूपविष्टः शौनकोऽथाब्रवीदिदम् ॥ १२ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ . पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ भृगुवंशकथनम् ॥ १ ॥ पौलोमोपाख्यानम् ॥ २॥ पुलोमापदारः ॥ ३ ॥ पुलोमाग्निसंवादः ॥ ४ ॥ शौनक उवाच। सौतिरुवाच। पुराणमखिलं तात पिता तेऽधीतवान्पुरा । यदधीतं पुरा सम्यग्विजश्रेष्टर्महात्मभिः। 'भारताध्ययनं सर्वं कृष्णद्वैपायनात्तदा ।' वैशंपायनविप्रायस्तैथापि कथितं यथा । कञ्चित्वमपि तत्सर्वमधीपे रोमहर्षणे ।। १ यदधीतं च पित्रा में सम्यकैव ततो मया । पुराणे हि कथा दिव्या आदिवंशाच धीमताम् । तावच्छृणुष्व यो देवः सेन्द्रः सर्पिमरुद्गणः ।।५ कथ्यन्ते ये पुराऽसामिः श्रुतपूर्वाः पितुस्तव ॥२ पूजितः प्रवरो वंशो भार्गवो भृगुनन्दन । इमं वंशमहं पूर्व भार्गवं ते महामुने । तत्र वंशमहं पूर्व.श्रोतुमिच्छामि भार्गवम् । निगदामि यथायुक्तं पुराणाश्रयसंयुतम् । कथयस कथामेतां कल्याः सः श्रवणे तव ॥ ३ भृगुर्महर्पिभगवान्ब्रह्मणा व स्वयंभुवा ।। प्रतिपाल्पा प्रतीक्ष्यता जावाग्भिःप्रायझीयाभिः ॥१०॥ कल्याः समयाः । तव लत्तः श्रोतुमिति संवन्धः ॥३॥. चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ यथायुक्त कथायुक्तं इसपि पाटः । पुराणस्य आश्रयः उपोद्धातः ७

·श्रीमन्महाभारते
[पौलोमपर्व १
वरुणस्य ऋती जातः पावकादिति नः श्रुतम् । शंस मे कस्य भार्ययमग्ने पृच्छे ऋतेन वै ॥ २२
भूगोः सुदयितः पुत्रश्यवनो नाम भार्गवः ॥८ मुखं त्वमसि देवानां वद पावक पृच्छते ।
च्यवनस्य च दायादः प्रमतिर्नाम धार्मिकः ।
मया हीयं वृता पूर्व भार्यार्थे वरवर्णिनी॥ २३
प्रमतेरप्यभूत्पुत्रो घृताच्यां रुरुरित्युत ॥ ९ पश्चादिमां पिता प्रादामृगवेऽनृतकारकः ।
रुरोरपि मुतो जज्ञे शुनको वेदपारगः । सेयं यदि वरारोहा भृगोर्भार्या रहोगता ॥ २४
प्रमद्वरायां धर्मात्मा तव पूर्वपितामहः ॥ १० तथा सत्यं समाख्याहि जिहीर्याम्याश्रमादिमाम् ।
तपस्वी च यशस्वी च श्रुतवान्ब्रह्मवित्तमः । स मन्युस्तत्र हृदयं प्रदहन्निव तिष्ठति ॥ २५
धार्मिकः सत्यवादी चनियतो नियताशनः॥११ मत्पूर्वभार्यां यदिमां भृगुराप सुमध्यमाम् ।
शौनक उवाच ।
'असंमतमिदं मेऽद्य हरिप्याम्याश्रमादिमाम्' २६
सूतपुत्र यथा तस्य भार्गवस्य महात्मनः ।
सौतिरुवाच।
च्यवनख परिख्यातं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥१२ एवं रक्षस्तमामन्त्र्य ज्वलितं जातवेदसम् ।
सौतिरुवाच ।
शङ्कमानं भृगोर्भार्या पुनःपुनरपृच्छत ॥ २७
भृगोः सुदयिता भार्या पुलोमेत्यभिविश्रुता । त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यदा
तस्यां समभवद्गर्भो भृगुवीर्यसमुद्भवः ।। १३ | साक्षिवत्पुण्यपापपु सत्यं ब्रूहि कवे वचः॥ २८
तसिन्गर्भेऽध संभूते पुलोमायां भृगूद्वह । मत्पूर्वभार्याऽपहृता भृगुणाऽनृतकारिणा ।
समये समशीलिन्यां धर्मपल्या यशखिनः ॥१४ सेयं यदि तथा मे ख सत्यमाख्यातुमर्हसि ॥२९
अभिषेकाय निष्क्रान्ते भृगौ धर्मभृतां वरे । श्रुखा खत्तो भृगोर्भार्यो हरिष्याम्याश्रमादिमाम् ।
आश्रमं तस्स रक्षोऽथ पुलोमाऽभ्याजगाम ह१५ | जातवेदः पश्यतस्ते वद सत्सां गिरं मम ॥ ३०
तं प्रविश्याश्रमं दृष्ट्वा भृगोर्भार्यामनिन्दिताम्। सौतिरुवाच ।
हृच्छयेन समाविष्टो विचेताः समपद्यत ॥ १६ तस्यैतद्वचनं श्रुखा सप्ताचिर्दुःखितोऽभवत् ।
अभ्यागतं तु तद्रक्षः पुलोमा चारुदर्शना । 'सत्यं वदामि यदि मे शापः स्याब्रह्मवित्तमात्३१
न्यमनयत वन्येन फलमूलादिना तदा ॥ १७. असत्यं चेदहं यूयां पतिप्ये नरकान्भुवम् ।'
तां तु रक्षस्तदा ब्रह्मन्हच्छयेनाभिपीडितम् । भीतोऽनृताच्च शापाच भृगोरित्यनयीच्छनैः॥३२
दृष्ट्वा इष्टमभूद्राजजिहीर्पुस्तामनिन्दिताम् ॥ १८. खया वृता पुलोमेयं पूर्व दानवनन्दन ।
जातमित्यप्रवीत्कार्यं जिहीर्घमुदितः शुभाम् । किं लियं विधिना पूर्व मन्त्रवन वृता सया ॥३३
सा हि पूर्व पृता तेन पुलोम्ना तु शुचिसिता१९ पित्रा तु भृगवे दत्ता पुलोमेयं यशस्विनी ।
तां तु प्रादात्पिता पवामृगवे शास्त्रवत्तदा । ददाति न पिता तुभ्यं परलोमान्महायशाः ३४
तस्य तत्किल्विषं नित्यं हृदि वर्वति भार्गव ॥ २० अधेमा वैदृदृष्टेन कर्मणा विधिपूर्वकम् ।
इदमन्तरमित्येवं हर्त चके मनस्तदा । भार्यामृपि गुः प्राप मां पुरस्कृत्य दानव ॥३५
अयामिशरणेऽपश्यश्वलन्त जाववेदसम् ।। २१ सेयमित्यवगच्छामि नानृतं वक्तमुत्सहे।
तमपृउत्ततो रक्षः पावकं ज्वलितं तदा। नानृतं हि सदा लोके पूज्यते दानवोत्तम ।। ३६
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि पोटोमपर्वणि पचमोऽध्यायः ॥ ५॥
गपुन ॥४॥ पाल सि यदी घ्या रोदनाने एयर्थं | उलयपनेन पूर्व मन दत्ता पारिधिपूर्वकं मृगये दत्तातो मम
मोरे रश एना संगी। सापय गदे या गगोवां भाति सन्दिदानम् ॥ २५ ॥ ये पर्या ॥२८॥
त्रिदिन रागा T मम मानि॥ १९ ॥ परमानं | परामोऽप्यायः ॥५॥

·३९ अध्यायः ७] आदिपर्व १। पष्टोऽध्यायः॥६॥ च्यवनोत्पत्ती रक्षोविनाशश्च ॥ १॥ अग्ने गुशापः ॥२॥ सौतिरुवाच । स एवं च्यवनो जज्ञेभृगोः पुत्रः प्रतापवान् । अग्नेरथ वचः श्रुला तद्रक्षः प्रजहार ताम् । तं ददर्श पिता तत्र च्यवनं तां च भामिनीम् । ब्रह्मन्चराहरूपेण मनोमारुतरंहसा ॥ १ स पुलोमां ततो भार्या पप्रच्छ कुपितो भृगुः॥९ ततः स गर्भो निवसन्कुक्षी भृगुकुलोद्वह । भृगुरुवाच । रोपान्मातुझ्युतः कुक्षेच्यवनस्तेन सोऽभवत् ॥ २ केनासि रक्षसे तस कथिता व जिहीर्पये | तं दृष्ट्वा मातुरुदराच्युतमादित्यवर्चसम् । न हि त्वां वेद तद्रक्षोमद्भायी चारुहासिनीम्१० तद्रक्षो भस्मसाद्भूतं पपात परिमुच्य ताम् ॥ ३ तत्चमाख्याहि तं ह्यद्य शमुमिच्छाम्यहं रुपा । सा तमादाय सुश्रोणी ससार भृगुनन्दनम् । विभेति को नशापान्मे कस्य चायंव्यतिक्रमः ११ च्यवनं भार्गवं पुत्रं पुलोमा दुःखमूर्छिता ॥ ४ पुलोमोवाच । तां ददर्श स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । अग्निना भगवंत रक्षसेऽहं निवेदिता । रुदती याप्पपूर्णाक्षी भृगोर्भार्यामनिन्दिताम् ॥५ ततो मामनयद्रक्षः क्रोशन्ती कुररीमिव ॥ १२ सान्खयामास भगवान्यधूं ब्रह्मा पितामहः । अश्रुविन्दुद्भवा तस्याः प्रावर्तत महानदी॥ ६ साऽहं तव सुतस्यास्य तेजसा परिमोक्षिता । आवर्तन्ती मृति तस्या भूगोः पन्यास्तपखिनः। भसीभूतं च तद्रक्षो मामुत्सृज्य पपात वै ॥१३ तस्सा मार्ग मृतवती दृष्ट्वा.तु सरितं तदा ॥ ७ सौतिरुवाच। नाम तस्यास्तदा नद्याचक्रे लोकपितामहः । इति श्रुत्वा पुलोमाया भृगुः परममन्युमान् । वधूसरेति भगवांच्यवनस्साश्रमं प्रति ॥ ८ | शशापानिमतिकुद्धः सर्वभक्षो भविष्यसि ॥ १४ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि पष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ सतमोऽध्यायः ॥७॥ क्रोधेनामिकृत आत्मोपसंहारः ॥ १ ॥ ब्रह्मोतसान्त्ववचनेनाप्नेः संतोपः ॥ २ ॥ ६ साँतिरुवाच । शक्तोऽहमपि शतुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम । शप्तस्तु भृगुणा वहिः क्रुद्धो वाक्यमथाब्रवीत् । जानतोऽपि च ते ब्रह्मकथयिप्ये निबोध तत् ॥५ किमिदं साहसं ब्रह्मन्कृतवानसि मां प्रति ॥ १ योगेन बहुधाऽऽत्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु । धर्मे प्रयतमानस्य सत्यं च यदतः समम् । अग्निहोत्रेषु सत्रेषु क्रियासु च मखेषु च ॥ पृष्टो यदववं सत्यं व्यभिचारोऽत्र को मम ॥ २ वेदोक्तेन विधानेन मयि यक्ष्यते हविः । पृष्टो हिसाक्षी यः साक्ष्य जानानोऽप्यन्यथा चदेवा देवताः पितरर्थव तेन तृप्ता भवन्ति ।। स पूर्वानात्मनः सप्त कुले हन्यात्तथाऽपरान् ॥३ आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणास्तथा। यश्च कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानानोऽपि न भापते । दर्शव पौर्णमासश्च देवानां पितृभिः सह ।। सोऽपि तेनैव पापेन लिप्यते नात्र संशयः॥ ४ देवताः पितरस्तसात्पितरश्चापि देवताः । तेन च्युतत्वेन हेतुना ॥१॥ आवर्तन्ती सृति तस्याः । पष्टोऽध्यायः॥६॥ घर्ति मागै । अनुवम एता तस्या इति पाटान्तरं ॥ ७॥ समं पक्षपातहीनं व्यभिचारःअपराधः॥२॥आपः सोमान्य. ७ ८

·श्रीमन्महाभारते
[पौलोमपर्व :
सौतिरुवाच।
एकीभूताश्च दृश्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु ॥ ९ त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्त्रियाणां च प्रवर्तकः ।
देवताः पितरश्चैव भुञ्जते मयि यद्भुतम् । स तथा कुरु लोकेश नोच्छिोरन्यथा क्रियाः२०
देवतानां पितॄणां च मुखमेवदहं स्मृतम् ॥ १० कस्सादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन् हुताशन |
अमावास्यां हि पितरः पौर्णमास्यां हि देवताः। | त्वं पवित्रं सदा लोके सर्वभूतगतिश्च ह ॥ २१
मन्मुखेनैव यन्ते भुञ्जते च हुतं हविः ॥ ११ न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेप्यसि ।
सर्वभक्षः कथं त्वेषां भविप्यामि मुखं त्यहम् । अपाने ह्यर्चिपो यास्ते सर्व भक्ष्यन्ति ताः शिखिन्
ऋव्यादा च तनुर्या ते सा सर्व भक्षयिप्यति ।
चिन्तयित्वा ततो वह्निचक्रे संहारमात्मनः ॥१२ यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वे शुचि विभाव्यते २३
द्विजानामग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च ।
तथा त्वदचिनिर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति ।
निरोंकारवपद्काराः खधास्वाहाविवर्जिताः।।१३ लमग्ने परमं तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम् ॥ २४
विनाऽग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन्सुदुःखिताः। तेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृपेविभो ।
अथर्पयः समुद्विना देवान् गत्वाघुबन्वचः ।। १४ देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम्२५
अग्निनाशाक्रियाशाद्धान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः।
सौतिरुवाच ।
विधध्वमत्र यत्कार्य न स्यात्कालात्ययो यथा१५
अथर्पयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु ।
एवमस्त्विति तं वह्निःप्रत्युवाच पितामहम् ।
२६
अमेरावेदयशापं क्रियासंहारमेव च ॥
जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः ॥
भृगुणा वै महाभाग शप्तोऽग्निः कारणान्तरे । देवर्पयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम् ।
कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक तथा ॥१७ ऋपयश्च यथा पूर्व क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे ॥२७
हुतभुक्सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वमेप्यति । दिवि देवा मुमुदिरे भूतसङ्घाश्च लौकिकाः ।
सीतिरुवाच।
अग्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मपः ।। २८
श्रुत्वा तु तद्वचस्तेपामग्निमाहूय विश्वकृत् ।। १८ एवं स भगवाञ्छापं लेभेऽग्निभृगुतः पुरा ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम् । एवमेप पुरा वृत्त इतिहासोऽग्निशापजः ।
लोकानामिह सर्वेषांत्वं कर्ता चान्त एव च॥१९ । पुलोम्नच विनाशोऽयं च्यवनस्य च संभवः॥२९
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥
अष्टमोऽध्यायः॥८॥
रुचरितं ॥१॥ मेनकारमजायाः प्रमद्वरायाः रुरुणा सह विवाहप्रसङ्गः ॥२॥ प्रमद्वरायाः सर्पदंशेन रोदुःखम् ॥३॥
सातिरुवाच ।
प्रमतिस्तु रुरु नाम घृताच्यां समजीजनत् ।
स चापि च्यवनो ब्रह्मन्भार्गवोऽजनयत्सुतम् । रुरुः प्रमद्वरायां तु शुनकं समजीजनत् ॥
मुकन्यायां महात्मानं प्रमतिं दीप्ततेजसम् ॥ १ , शुनकस्तु महासत्वः सर्वभार्गवनन्दनः ।
प्रभृतयोमा हूयमाना देवपितृरूपाः । अमा हुता आप एव देव- | इज्यन्ते ॥ ११ ॥ संहारं तिरोभाव ॥ १२ ॥ भक्ष्यन्ति भक्ष
ताशरीररूपेण परिणमन्त इत्यर्थः ॥ ८ ॥ देवादिक्षायस्यापि | यिष्यन्ति ॥ २२ ॥ व्यादामांसभक्षिणी ॥ २३ ॥ सभावान
कर्मप्राप्यलाइवाना पितृणां च मिषो भेदो नारखेव तुत्यहेतुक- | अभिप्रेरणया । तस्य वागधिष्टातृत्वात्तत्प्रेरणयैव विनिर्गत शारे
तादित्साह देवता इति ॥९॥ अमावास्यां अमागस्यायो । हूयन्ते । ॥ २४ ॥ सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

·अध्यायः९] आदिपर्व १। ११ जातस्तपसि तीने च स्थितः स्थिरयशास्ततः ॥३| ततः प्रादात्पिता कन्यां रुरचे तां प्रमद्वराम् । तस्स ब्रह्मन्रोः सर्व चरितं भूरितेजसः। विवाहं स्थापयित्वाग्रे नक्षत्रे भगदैवते ।। विस्तरेण प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वमशेषतः॥ .. ४ | ततः कतिपयाहस्य विवाहे समुपस्थिते । पिरासीन्महान्पूर्व तपोविद्यासमन्वितः। सखीभिः क्रीडती सार्ध सा कन्यावरवर्णिनी १७ स्थूलकेश इति ख्यातः सर्वभूतहिते रतः॥ ५ नापश्यत्संप्रमुप्तं वै भुजंगं तिर्यगायतम् । एतस्मिन्नेव काले तु मेनकायां प्रजज्ञिवान् । पदा चैन समाजामन्मुमूर्षुः कालचोदिता ॥१८ गन्धर्वराजो विप्र विश्वावसुरिति स्मृतः॥ ६ स तस्याः संप्रमत्तायाथोदितः कालधर्मणा । अप्सरा मेनका तस्य तं गर्भ भृगुनन्दन । विपोपलिप्तान्दशनान्भृशमङ्गे न्यपातयत् ॥ १९ उत्ससर्ज यथाकालं स्थूलकेशाश्रमं प्रति ।। सा दष्टा तेन सर्पण पपात सहसा भुवि । उत्सृज्य चव तं गर्भ नद्यास्तीरे जगाम सा। विवणो विगतश्रीका भ्रष्टाभरणचेतना ।। २० अप्सरा मेनका ब्रह्मनिर्दया निरपत्रपा । ८ निरानन्दकरी तेपां बन्धूनां मुक्तमूर्धजा । कन्याममरगर्भाभा ज्वलन्तीमिव च श्रिया। व्यमुरप्रेक्षणीया सा प्रेक्षणीयतमाऽभवत् ।। २१ तां ददर्श समुत्सृष्टां नदीतीरे महानृषिः ॥ ९ प्रसुप्तेवाभवचापि भुवि सर्पविपार्दिता। स्थूलकेशः स तेजस्वी विजने बन्धुवर्जिताम् । भूयो मनोहरतरा बभूव तनुमध्यमा ॥ २२ । स तां दृष्ट्वा तदा फन्यां स्थूलकेशो महाद्विजः१० ददर्श तां पिता चैव ये चैवान्ये तपखिनः । जग्राह च मुनिश्रेष्ठः कृपाविष्टः पुपोप च । विचेष्टमानां पतितां भूतले पद्मवर्चसम् ॥ २३ ववृधे सा वरारोहा तस्याश्रमपदे शुभे॥ ११ जातकायाः क्रियाश्चास्या विधिपूर्वं यथाक्रमम् । ततः सर्वे द्विजवराः समाजग्मुः कृपान्विताः। स्वस्त्यायो स्थूलकेशो महाभागवकार सुमहानृषिः ॥ १२ महाजानुः कुशिकः शहमेखलः॥२४ प्रमदाभ्यो चरा सा तु सचरूपगुणान्विता । उद्दालकः कठचव श्वेतश्चैव महायशाः। ततः प्रमद्वरेत्यस्या नाम चक्रे महानृषिः ॥ १३ भरद्वाजः कोणकुत्य आर्टिपेणोऽथ गौतमः॥२५ तामाश्रमपदे तस्य रुरुर्दृष्ट्वा प्रमद्वराम् । प्रमतिः सह पुत्रेण तथान्ये वनवासिनः। बभूव किल धर्मात्मा मदनोपहतस्तदा ॥ १४ तांते कन्यां व्यसुं दृष्ट्वा भुजंगस्य विपार्दिताम्॥२६ पितरं सखिभिः सोऽथ श्रापयामास भार्गवम् । रुरुदुः कृपयाविष्टा रुरुस्त्या? पहिर्ययौ । प्रमतिचाभ्ययाचतां स्थूलकेशं यशखिनम् ॥१५ ते च सर्वे द्विजश्रेष्ठास्तत्रयोपाविशस्तदा ॥ २७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि अष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ । नवमोऽध्यायः ॥९॥ देवदूरायगनेन ररकृतसाधायुः प्रदानेन प्रमहराजीयनं सपा सह लोषियाहश्च १ ॥ सीतिरुवाच । शोकेनाभिहतः सोऽध विलपन्करुणं बहु । तेपु वनोपविऐपु प्रामणेषु महात्मसु । अब्रवीद्वचनं शोचन्त्रियां स्मृत्वा प्रमहराम् ।। २ रुरुभुकोश गहनं वनं गत्वाऽतिदुःखितः॥ १ शेते सा भुरि तन्वी मम शोकविवर्धिनी । पुनर शीनरसमिती पाटान्तरम् ॥ २॥प्रनहियान् ।न्तरं । पतिरपाहरण गदेविसपः 1100 पानधर्मगा गृगुना उपाशिराना सिरपास इनिएमाहामु शनि पाला- ॥१९॥भटमोऽध्यायः॥८॥ - -

·१२
श्रीमन्महाभारते
[पौलोमपर्व ।
,
७
'प्राणानपहरन्तीव पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ ३ एवमुत्थास्यति रुरो तव भार्या प्रमद्वरा ॥ १७
यदि पीनायतश्रोणी पद्मपत्रनिभेक्षणा।
रुरुरुवाच ।
मुमूपुरपि मे प्राणानादायाशु गमिष्यति ।। ४ आयुपोऽधं प्रयच्छामि कन्यायै खेचरोत्तम ।
पितृमात्सखीनां च लुप्तपिण्डस्य तस्य मे।' शृङ्गाररूपाभरणा समुत्तिष्ठतु मे प्रिया ॥ १८
वान्धवानां च सर्वेषां किं नु दुःखमतःपरम्॥५ सौतिरुवाच ।
यदि दत्तं तपस्तप्तं गुरवो वा मया यदि ।
ततो गन्धर्वराजश्च देवदतथ सत्तमौ ।
सम्यगाराधितास्तेन संजीवतु मम प्रिया ।। ६ धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभापताम् ॥
१९
यथा च जन्मप्रभृति यतात्माऽहं धृतव्रतः ।
धर्मराजायुपोऽर्धन रुरोर्भार्या प्रमद्वरा ।
प्रमद्वरा तथाथैपा समुत्तिष्ठतु भामिनी ॥
समुत्तिष्ठतु कल्याणी मृतैवं यदि मन्यसे ।। २०
[एवं लालप्यतस्तस्य भार्यार्थे दुःखितस्य च ।
धर्मराज उवाच ।
देवदूतस्तदाऽभ्येत्य वाक्यमाह रुरुं वने ॥] ८
'कृष्णे विणौ हपीकेशे लोकेशेऽसुरविद्विपि ।
प्रमद्वरा रुरोर्भार्या देवदूत यदीच्छसि ।
यदि मे निश्चला भक्तिर्मम जीवतु सा प्रिया ॥९
उत्तिष्ठत्वायुपोऽर्धेन रुरोरेव समन्विता ॥ २१
विलप्यमाने तु रुरौ सर्वे देवाः कपान्विताः।
सातिरुवाच ।
दूतं प्रस्थापयामासुः संदिश्यास्य हितं वचः॥१० । एवमुक्ते ततः कन्या सोदतिष्ठत्प्रमद्वरा ।
स दुतस्तरितोऽभ्येत्य देवानां प्रियकृच्छुचिः। रुरोस्तस्यायुपोऽर्धेन सुप्तेव वरवर्णिनी ।। २२
उवाच देववचनं रुरुमाभाप्य दुःखितम् ॥ ११ एतदृष्टं भविष्ये हि रुरोरुत्तमतेजसः ।
देवः सर्वैरहं ब्रह्मन्प्रेपितोऽसि तवान्तिकम् । आयुपोऽतिप्रवृद्धस्य भार्यार्थेऽर्धमलुप्यत ।। २३
खद्धितं त्वद्धितरुक्तं शृणु वाक्यं द्विजोत्तम ॥१२ तत इष्टेऽहनि तयोः पितरौ चक्रतुर्मुदा ।
अभिधत्से ह यद्वाचा रुरो दुःखान्न तन्मृपा ।
विवाहं तौ च रेमाते परस्परहितैपिणौ ॥ २४
न तु मर्त्यस्य धर्मात्मन्नायुरस्ति गतायुपः॥ १३ स लब्ध्या दुर्लमां भार्या पद्मकिञ्जल्कसुप्रभाम् ।
गतायुरेपा कृपणा गन्धर्वाप्सरसोः सुता । व्रतं चक्रे विनाशाय जिह्मगानां धृतवतः ॥२५
तसाच्छोके मनस्तात मा कृथास्त्वं कथंचन ॥१४ । स दृष्ट्वा जिह्मगान्सास्तीवकोपसमन्वितः ।
उपायश्चात्र विहितः पूर्व देवैर्महात्मभिः । अभिहन्ति यथासत्वं गृह्य प्रहरणं सदा
२६
तं यदीच्छसि कर्तु ख प्राप्स्यसीह प्रमद्वराम् ॥१५ | स कदाचिद्वनं विप्रो रुरुरभ्यागमन्महत् ।
रुरुरुवाच।
शयानं तत्र चापश्यड्डण्डुभ वयसान्वितम् ।।२७
क उपायः कृतो देवहि तत्वेन खेचर । तत उद्यम्य दण्डं स कालदण्डोपमं तदा ।
करिप्येऽहं तथा श्रुला त्रातुमर्हति मां भवान् १६ जिघांसुः कुपितो विप्रस्तमुवाचाथ डुण्डुमः ॥२८
देवदूत उवाच ।
नापराध्यामि ते किंचिदहमद्य तपोधन ।
आयुपोऽध प्रयच्छ सं कन्यायै भृगुनन्दन । संरम्भाच किमर्थ मामभिहंसि रुपान्वितः॥२९
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि नवमोऽध्यायः ॥ ९॥
गतायुषः आयुनामि पुनने मपनीत्यर्थः ॥ १३ ॥ भविष्ये जिह्मगानां सणां ॥ २५ ॥ दुण्डम जलसर्प ॥२७॥
नवमोऽध्यायः ॥ ९॥
जालो॥ २३॥

·अध्यायः ११] आदिपर्व १॥ दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ रुरुडण्डुभसंवादः॥१॥ रुरुवाच। सौतिरुवाच। मम प्राणसमा भार्या दष्टासीद्भुजगेन ह । इति श्रुत्वा वचस्तस्य डुण्डुभस्य रुरुस्तदा। तत्र मे समयो घोर आत्मनोरग वै कृतः॥ १ | नावधीद्भयसविनमृपि मत्त्वाऽथ डुण्डुभम् ॥ ५ उवाच चैनं भगवान्रुरुः संशमयन्निव । भुजंगं वै सदा हन्यां यं यं पश्येयमित्युत । केन त्वं भुजग यूहि कोऽसीमां विक्रियां गतः।।६ ततोऽहं त्वां जिघांसामि जीवितेनाद्य मोक्ष्यसे।।२ डुण्डुम उवाच । हुण्डम उवाच। अहं पुरा रुरो नान्ना ऋपिरासं सहस्रपात् । अन्ये ते भुजगा ब्रह्मन्ये दशन्तीह मानवान् । सोऽहं शापेन विग्रस्य भुजगत्वमुपागतः ॥ डुण्डुभानहिगन्धेन न त्वं हिंसितुमर्हसि ॥ ३ रुरुरुवाच। एकानर्थान्पृथग्धर्मानेकदुःखान्पृथक्मुखान् । किमर्थं शप्तवान्बुद्धो द्विजस्यां भुजगोत्तम । डुण्डुभान्धर्मविभूत्वा न त्वं हिंसितुमर्हसि ॥ ४ कियन्तं चैव कालं ते वपुरेतद्भविष्यति ॥ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ ७ ८ एकादशोऽध्यायः ॥११॥ सुण्डभचरितम् ॥१॥ ८ हुण्डम उवाच। क्षन्तुमर्हसि मे ब्रह्मशापोऽयं विनिवर्त्यताम् । सखा बभूव मे पूर्व खगमो नाम वै द्विजः। सोऽथ मामत्रवीदृष्ट्वा भृशमुद्विग्नचेतसम्॥ ७ भृशं संशितवापतात तपोवलसमन्वितः ॥ १ मुहुरुष्णं विनिःश्वस्य मुसंभ्रान्तस्तपोधनः । स भया फ्रीडता बाल्ये कृत्वा ताणे भुजंगमम्। नानृतं वै मया प्रोक्तं भवितेदं कथंचन ॥ अमिहोत्रे प्रसक्तस्तु भीपितः प्रमुमोह ये ।। २ यत्तु वक्ष्यामि ते वाक्यं शृणु तन्मे तपोधन। । लम्ध्या स च पुनः संज्ञां मामुपाच तपोधनः। श्रुत्वा च हृदि ते चापपमिदमस्तु सदाऽनय।।९ निर्दहन्निव कोपेन सत्ययासंशितव्रतः॥ ३ उत्पत्स्यति रुरुर्नाम प्रमतेरात्मजः शुचिः । यधावीर्यस्त्वया सर्पः कृतोऽयं मद्विमीपया । तं दृष्ट्वा शापमोक्षस्ते भविता नचिरादिव । तथापीयों भुजंगस्त्वं मम शापाद्भविष्यसि ||४, "एवमुक्तस्तु तेनाइमुरगत्वमवाप्तवान ।। । तस्याहं तपसो वीर्य जाननासं तपोधन । म त्वं रुरुरिति ख्यातःप्रमतेरान्मजोऽपि च । भृशमुद्विमहदयस्तमयोचमई तदा।। ५ स्वरूपं प्रतिपद्याहमय वक्ष्यामि ते हिनम् ।। १? । प्रणतः संभ्रमागय प्रालिः पुरतः स्थितः। सानिमयाच। समेति हमतदं ते नार्थ व कृतं मया ।। ६. स टॉण्टभ परित्यज्य रूपं विप्रर्पमन्नदा । --- ·४४ श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपर्व ५ स्वरूपं भास्वरं भूयः प्रतिपेदे महायशाः ॥ १२ क्षत्रियस्य हि यो धर्मः स नहेप्येत वै तव ॥१६ इदं चोवाच वचनं रुरुमप्रतिमोजसम् । दण्डधारणमुग्रवं प्रजानां परिपालनम् । अहिंसा परमो धर्मः सर्वप्राणभृतां वर ॥ १३ तदिदं क्षत्रियसासीत्कर्म वै शृणु मे रुरो ॥ १७ तसात्प्राणभृतः सर्वान्न हिस्साझामणः कचित् । ब्राह्मणः सौम्य एवेह भवतीति परा श्रुतिः॥१४ जनमेजयस यज्ञेऽसिन्सणां हिंसनं पुरा । वेदवेदाङ्गविनाम सर्वभूताभयप्रदः। परित्राणं च भीतानां सर्याणां ब्राह्मणादपि॥ १८ अहिंसा सत्यवचनं क्षमा चेति विनिश्चितम्॥१५ तपोवीर्यवलोपेताद्वेदवेदाङ्गपारगात् । ब्राह्मणस परो धर्मो वेदानां धारणापि च । आस्तीकाविजमुख्यादै सर्पसत्रे द्विजोत्तम ॥ १९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ जनमेजयसर्पसत्रप्रस्तावः ॥१॥ ६ रुरुरुवाचा वलं परममाथाय पर्यधावत्समन्ततः। कथं हिंसितवान्सर्पान्स राजा जनमेजयः। तमृपिं नष्टमन्विच्छन्संधान्तो न्यपतद्भुवि ।। ५ सो वा हिंसितास्तत्र किमर्थ द्विजसत्तम ॥ १ स मोहं परमं गत्वा नष्टसंज्ञ इवाभवत् । किमर्थ मोक्षिताश्चय पन्नगास्तेन धीमता। तहपेर्वचनं तथ्यं चिन्तयानः पुनःपुनः ॥ आस्तीकेन द्विजश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥ २ लब्धसंज्ञो रुरुश्चायात्तदाचख्यौ पितुस्तदा । पिरुवाच। श्रोप्यसि ख रुरो सर्वमास्तीकचरितं महत् । 'पित्रे तु सर्वमाख्याय डुण्डुभस्य वचोऽर्थवत् ।। ब्राह्मणानां कथयतां खरावान्गमने ह्यहम् ॥ ३ अपृच्छत्पितरं भूयः सोस्तीकस्य वचस्तदा । सौतिरुवाच । आख्यापयत्तदाऽऽख्यानं डुण्डुमेनाथ कीर्तितम्८ 'इत्युक्त्वान्तर्हिते योगात्तसिनृपिवरे प्रभा । तत्कीयमानं भगवश्रोतुमिच्छामि तत्वतः। संभ्रमाविष्टहृदयो रुरुमैने तदद्भुतम् ।।' ४ | पिता चास्य तदाख्यानं पृष्टः सर्वं न्यवेदयत् ॥ ९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ समाप्त पौलोमपर्व ॥ (अथास्तीकपर्व ॥ ५॥) त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ आम्नीकजरत्काऊराख्यानं ॥ 2 ॥ जरत्कारोतत्पितॄणां च संवादः ॥२॥ सर्पसत्रेण सर्याणां गतोऽन्तं तदख मे ।। किमर्थ राजशार्दूलः स राजा जनमेजयः । निखिलेन यथातचं सौते सर्वमशेपतः।। सीम्यः अतीदणसभावः॥ १४॥परित्राणं दृष्टमिति शेषः॥१८॥ नष्ट अन्तहितं ॥५॥ द्वादशोऽध्यायः॥१२सर्प ॥२ एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ शौनक उवाच ! । ..

·अध्यायः १३ आदिपर्व १ ४५ ६ आस्तीकच द्विजश्रेष्ठः किमर्थ जपतां वरः ॥ २ मूपकेन निगूढेन गर्तेऽसिन्नित्यवासिना ॥ १७ मोक्षयामास भुजगान्प्रदीप्ताद्वमुरेतसः। पितर ऊचुः। कस पुत्रः स राजासीत्सर्पसत्रं य आहरत् ॥ ३९ यायावरा नाम क्यमृपयः संशितव्रताः। स च द्विजातिप्रवरः कस्य पुत्रोऽभिधत्स्व मे । संतानप्रक्षयाब्रह्मन्नधो गच्छाम मेदिनीम् ॥ १८ साँतिरुवाच । अस्माकं संततिस्तेको जरत्कारुरिति स्मृतः। महदाख्यानमास्तीकं यथतत्प्रोच्यते द्विज ॥ ४ मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानांतप एकं समास्थितः१९ सर्वमेतदोषेण शृणु मे वदतां वर । न स पुत्राजनयितुं दारान्मृढश्चिकीर्पति । । शौनक उवाच । तेन लम्बामहे गर्ने संतानस क्ष्यादिह ॥ २० श्रोतुमिच्छाम्यशेपेण कथामेतां मनोरमाम् ॥ ५ अनाथास्तेन नाथेन यथा दुष्कतिनस्तथा । आस्तीकस्य पुराणाह्मणस यशस्विनः । 'येपां तु संततिनास्ति मर्त्यलोके मुखावहा ॥२१ सोतिरुवाच । न ते लभन्ते वसति स्वर्गे पुण्यकृतोऽपि हि ।' कस्तं पन्धुरिवारसाकमनुशोचसि सत्तम ।। २२ इतिहासमिमं विप्राः पुराणं परिचक्षते ॥ कृष्णद्वैपायनप्रोक्तं नमिपारण्यवासिषु । ज्ञातुमिच्छामहे ब्रह्मन्को भवानिह नः स्थितः ।। किमर्थं चैव नः शोच्याननुशोचसि सत्तम ।। २३ पूर्व प्रचोदितः मूतः पिता मे लोमहर्पणः ॥ ७ शिप्यो च्यासस्य मेधावी ब्राह्मणेप्विदमुक्तवान् । जरत्कारुरुवाच । 'तसादहमुपश्रुत्य प्रवक्ष्यामि यथातथम् ।। मम पूर्वे भवन्तो वे पितरः सपितामहाः । इदमास्तीकमाख्यानं तुभ्यं शानक पृच्छते । द्यूत किं करवाण्यद्य जरत्कारुरहं स्वयम् ॥ २४ कथयिप्याम्यशेपेण सर्वपापप्रणाशनम् ।। ९ पितर ऊचुः। आस्तीकस पिता घासीत्मजापतिसमः प्रभुः। यतस्त्र यनवांस्तात संतानाय फुलस्य नः । ब्रह्मचारी यताहारस्तपस्युग्रे रतः सदा ॥ १० आत्मनोऽर्थेऽसदर्थे च धर्म इत्येव वा विभो॥२५ जरत्कारुरिति ख्यात ऊर्ध्वरेता महातपाः। न हि धर्मफलस्तात न तपोऽभिः मुसंचितः। ॥ यायावराणां प्रबरो धर्मजः संशितव्रतः॥ ११ तां गतिं प्रामुयन्तीह पुत्रिणो यांब्रजन्तिव।२६ स कदाचिन्महाभागस्तपोवलसमन्वितः। तद्दारग्रहणे यत्रं संतत्यां च मनः कुरु । चचार पृथिवीं सा यवसायंगृहो मुनिः ॥ १२ पुत्रकासग्नियोगाचमेतन्नः परमं हितम् ॥ २७ तीर्थेषु च समाप्लायं कुर्वनटति सर्वशः। जरत्कारुरुवाच । चरन्दीक्षां महातेजा दुश्वरामकृतात्मभिः ॥ १३ न दारान्वं करिष्येऽहं न धनं जीवितार्थतः। वायुभक्षो निराहारः गुप्यन्ननिमिपो मुनिः। भवतां तु हितार्थाय करिष्ये दारसंग्रहम् ॥ २८ इतस्ततः परिचरन्दीप्तपावकसप्रमः॥ १४ समयेन च कर्ताऽहमनेन विधिपूर्वकम् । अटमानः कदाचित्स्वान्स ददर्श पितामहान् । तथा यापलप्स्यामि करिष्ये नान्यथा ह्यहम् ॥२९ लम्बमानान्महागते पादरूबैरवामुखान् ॥१५ सनाग्नी या भवित्री मे दित्मिता चव बन्धुभिः। समनवीत्स दृष्ट्रय जरत्कारुः पितामहान् । भक्ष्यबत्तामई कन्यामुपयंसे विधानतः ।। ३० अश्विन्तोऽवलम्बन्ते गर्ने यस्मिन्नधोमुखाः॥१६ दरिद्राय हि मे मार्या को दासति विशेषतः । : समानः अम्बक लमाः मर्वतः परिभक्षिते । प्रतिग्रहीप्ये भिक्षांतु यदि कश्चिन्प्रदासति ॥ ३१ एकं नु मिरामवागिनो गृहम्भाना ॥ १॥ ययय ' सायंकारराव रहमम्पनि यप्रणावंदः ॥ १२ ॥ उपम्य मासुचित

·श्रीमन्महाभारते
[आस्तीकपर्व
एवं दारक्रियाहेतोः प्रयतिप्ये पितामहाः। तन चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै ।
अनेन विधिना शश्वन करिप्येऽहमन्यथा ।। ३२ | शाश्वतं स्थानमासाद्य मोदन्तां पितरो मम ॥ ३३
।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
सौतिरुवाच।
चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
वासुकिभगिन्या जरत्कारोविवाहः॥१॥
तमुवाच महाप्राज्ञो जरत्कारुर्महातपाः ।
ततो निवेशाय तदा स विप्रः संशितव्रतः । किंनाम्नी भगिनीयं ते ब्रूहि सत्यं भुजंगम ॥ ५
महीं चचार दारार्थी न च दारानचिन्दतं ॥ १ | वासुकिरुवाच ।
स कदाचिद्वनं गला विप्रः पितृवचः सरन् । जरत्कारो जरत्कारुः स्वसेयमनुजा मम ।
चुक्रोश कन्याभिक्षार्थी तिस्रो वाचः शनैरिव ॥२ प्रतिगृह्णीप्य भार्यार्थे मया दत्तां सुमध्यमाम् ।
ते वासुकिः प्रत्यगृह्णादुद्यम्य भगिनीं तदा । स्वदर्थ रक्षिता पूर्व प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम ॥ ६
न स तां प्रतिजग्राह न सनाम्नीति चिन्तयन् ॥३ | सौतिरुवाच ।
सनाम्नी चोद्यतां भार्या गृह्णीयामिति तस्य हि । एवमुक्त्वा ततः प्रादाद्भार्याथै वरवणिनीम् ।
मनो निविष्टमभवजरत्कारोर्महात्मनः॥ ४ | स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ७
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
wr
७
८
पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५॥
आस्तीकोत्पत्तिः॥१॥ संक्षेपेण सर्पमोचनवृत्तान्तश्च ॥ २॥
सौतिरुवाच।
मोचयामास ताञ्शापादास्तीका सुमहातपाः
मात्रा हि भुजगाः शप्ताः पूर्व ब्रह्मविदां वर । भ्रातूंश्च मातुलांश्चैव तथैवान्यान्स पन्नगान् ।
जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथिः॥ १ पितॄश्च तारयामास संतत्या तपसा तथा ।
तस्य शापस्य शान्त्यर्थ प्रददौ पन्नगोत्तमः। वतैश्च विविधैर्ब्रह्मन्वाध्यायैश्चानृणोऽभवत् ।
स्पसारमृपये तसै मुव्रताय महात्मने ।। २ देवांध तर्पयामास यज्ञैर्विविधदक्षिणः॥
स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा । फपींश्च ब्रह्मचर्येण सन्तत्या च पितामहान् ।
आस्तीको नाम पुत्रश्च तस्यां जज्ञे महामनाः।।३ अपहृत्य गुरुं भारं पितॄणां संशितव्रतः ॥
तपस्वी च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः । जरत्कारुर्गतः स्वर्ग सहितः स्यैः पितामहैः ।
समः सर्वस्य लोकस्य पितृमातृभयापहः ॥ ४ आस्तीकं च सुतं प्राप्य धर्म चानुत्तमं मुनिः ॥१०
अथ दीर्घस्य कालस्य पाण्डवेयो नराधिपः । जरत्कारुः सुमहता कालेन वर्गमेयिवान् ।
आजहार महायज्ञं सर्पसत्रमिति श्रुतिः॥ ५) एतदाख्यानमास्तीकं यथावत्कथितं मया ।
तसिन्प्रवृत्ते सत्रे तु सर्पाणामन्तकाय चै। प्रग्रूहि भृगुशार्दूल किमन्यत्कथयामि ते ॥ ११
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
९
:
परिणे ये ॥३०॥ त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।
निवेशाय दारसंग्रहाय ॥१॥ चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥

·अध्यायः २६]
आदिपर्व १॥
पोडशोऽध्यायः॥१६॥
भास्तीकाख्यानविम्नरः॥ ॥ कविनतयोः कश्यपाद्वरलाभः ॥ २ ॥ कट्वाः सर्पोत्पत्तिविनताया अरुणोत्पत्तिश्च ॥३॥
विनताया अरणदत्तः शापः॥४॥
.
गौनक उवाच ।
जनयामास विप्रेन्द्र हे. चाण्डे विनता तदा ।
सोते त्वं कथयस्खेमा विस्तरेण कथा पुनः। तयोरण्डानि निदधुःप्रहष्टाः परिचारिकाः॥१४
आस्तीकस्य कवेःसाधोः शुश्रूषा परमा हिनः॥१ सोपस्खेदेपु भाण्डेषु पञ्चवर्षशतानि च ।
मधुरं कथ्यते सौम्य श्लक्ष्णाक्षरपदं सया । ततः पञ्चशते काले कपुत्रा विनिःसृताः॥१५
प्रीयामहे भृशं तात पितेवेदं प्रभापसे ।। २ अण्डाभ्यां विनतायास्तु मिथुनं न व्यदृश्यत ।
असच्छुश्रूपणे नित्यं पिता हि निरतस्तव । ततः पुत्रार्थिनी देवी बीडिताच तपखिनी॥१६
आचारधाऽऽत्यानं पिताते संतथा बद।। ३ अण्डं विभेद विस्तारुन पुनमपश्यत्त ।
सातिरुवाच ।
पूर्वार्धकायसंपन्नमितरेणाप्रकाशता ॥
आयुप्मनिदमाख्यानमास्तीकं कथयामि ते स पुत्रः क्रोधसंरब्धः शशापनामिति श्रुतिः ।
यथाश्रुतं कथयतः सकाशाद्वै पितुर्मया ।। ४. योऽहमेवं कृतो मातस्त्रया लोभपरीतया ॥१८
पुरा देवयुगे ब्रह्मन्प्रजापतिसुते शुभे ।
शरीरेणासमग्रेण तस्मादासी भविष्यसि ।
आस्तां भगिन्यौ रूपेण समुपेतेऽद्भुतेऽनघ ॥ ५ पञ्च वर्षशतान्यस्या यया विस्पर्धसे सह ॥ १९
ते भार्य कश्यपस्यास्तां कद्दूश्च विनता च है। एप च खां सुतो मातर्दासीत्वान्मोचयिप्यति ।
प्रादात्ताभ्यां बरं प्रीतः प्रजापतिसमः पतिः ।।६। यद्येनमपि मातस्त्वं मामिवाण्डविभेदनात् ॥ २०
कश्यपो धर्मपत्नीभ्यां मुदा परमया युतः। न करिप्यस्यनङ्ग वा व्यङ्गं वापि तपखिनम् ।
वरातिसगै श्रुसवं कश्यपादुत्तमं च ते ॥ प्रतिपालयितव्यस्त जन्मकालोऽस्य धीरया ॥२१
हर्षादप्रतिमां प्रीतिं प्रापतुः स वरस्त्रियौ । विशिष्टं बलमीप्सन्त्या पञ्चवर्पशतात्परः ।
वने कदुः सुतान्नागान्सहस्रं तुल्यवर्चसः ॥ ८ एवं शप्त्वा ततः पुत्रो विनतामन्तरिक्षगः ॥२२
द्वी पुत्री विनता वो कपुत्राधिका बले ।
अरुणोऽदृश्यत ब्रह्मन्प्रभातसमये तदा।
तेजसा वपुपा चैव विक्रमेणाधिको च तौ ।। ९
तस्य भर्ता वरं प्रादादीदशी ते भविप्यतः ।
'उद्यन्नय सहस्रांशुदृष्ट्वा तमरुणं प्रभुः ।। २३
। एवमस्त्यिति तं चाह कश्यपं विनता तदा ॥१०
खतेजसा प्रज्वलन्तमात्मनः समतेजसम् ।
यथावत्प्रार्थितं लब्या वरं दृष्टाभवत्तदा ।
सारथ्ये कल्पयामास प्रीयमाणस्तमोनुदः ।। २४
सोऽपि तं रथमारुह्य भानोरमिततेजसः ।
। कृतकृत्या तु विनता लब्ध्या वीर्याधिका सुतौ ११
सर्वलोकप्रदीपस्य समरोऽप्यरुणोऽभवत् ॥ २५
कश्च लब्ध्या पुत्राणां सहस्रं तुल्यवर्चसाम् ।
धाया प्रयनतो गर्मावित्युक्त्वा स महातपाः॥१२ गरुडोऽपि यथाकालं जजे पन्नगमोजनः ।
ते भार्ये वरसंतुष्टे कश्यपो वनमाविशत् ।
स जातमात्रो विनतां परित्यज्य समाविशद २६
गांतिरुवाचा
आदाखन्नात्मनो मोज्यमन्न विहितमस्य यत् ।
फालेन महत्ता करण्डानां दशतीर्दश।। १३ विधात्रा भृगुशार्दूल क्षुधितः पतगेश्वरः ।। २७
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्याणि आस्तीकपर्वणि पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
।
।
अशा धोनुनिया अपने प्रायगे ॥३॥
| गोपवेदेषु ऊमपन्गु ॥ १५ ॥पोदशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

·श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपर्व ५ ४८ सप्तदशोऽध्यायः॥१७॥ अमृतमथनविपये भगवदाज्ञया देवानां विचारः ॥ १॥ सौतिरुवाच । अप्रमेयमनाप्यमधर्मबहुलजनैः ॥ एतसिन्नेव काले तु भगिन्यौ ते तपोधन । व्यालैरावारितं घोदिव्योपधिविदीपितम् । अपश्यतां समायान्तमुच्चैःश्रवसमन्तिकात् ।। १ नाकमावृत्य तिष्ठन्तमुच्छ्येण महागिरिम् ॥ ७ यं तु देवगणाः सर्वे हृष्टरूपमपूजयन् । अगम्यं मनसाप्यन्यनंदीवृक्षसमन्वितम् । मध्यमानेऽमृते जातमश्वरत्नमनुत्तमम् ।। २ नानापतगसबैश्च नादितं सुमनोहरैः ।। अमोघवलमश्वानामुत्तमं जविनां वरम् । तस शृङ्गमुपारुह्य बहुरत्नाचितं शुभम् । श्रीमन्तमजरं दिव्यं सर्वलक्षणपूजितम् ।। ३ | अनन्तकल्पमद्वन्द्वं सुराः सर्वे महौजसः॥ ९ शौनक उवाच । ते मन्त्रयितुमारब्धास्तत्रासीना दिवौकसः। कथं तदमृतं देवैर्मथितं क च शंस मे । अमृताय समागम्य तपोनियमसंयुताः॥ १० 'कारणं चात्र मथने संजातममृतात्परम् ॥ तत्र नारायणो देवो ब्रह्माणमिदमब्रवीत् । यत्र जज्ञे महावीर्यः सोऽश्वराजो महाद्युतिः॥ ४ चिन्तयत्सु सुरेप्वेचं मन्त्रयत्सु च सर्वशः ॥ ११ सौतिरुवाच । देवैरसुरसङ्घश्च मध्यतां कलशोदधिः । ज्वलन्तमचलं मेरुं तेजोराशिमनुत्तमम् । भविष्यत्यमृत तत्र मध्यमाने महोदधौ ॥ १२ आक्षिपन्तं प्रभां भानो स्वशृङ्गैः काश्चनोज्वलै५ सर्वोपधीः समावाप्य सर्वरतानि चैव ह । कनकाभरणं चित्रं देवगन्धर्वसेवितम् । मन्थध्वमुदधिं देवा चेत्स्यध्वममृतं ततः ॥ १३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ अष्टादशोऽध्यायः॥१८॥ मोहितैदैत्यैर्मोहिन्या अमृतकलशदानम् ॥ १॥ सौतिरुवाच । सौतिरुवाच। ततोऽभ्रशिखराकारगिरिशृङ्गरलंकृतम् । तथेति चात्रवीद्विष्णुब्रह्मणा सह भार्गव । मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमाकुलम् ।। १ अचोदयद मेयात्मा फणीन्द्र पद्मलोचनः॥ ६ नानाविहंगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम् । ततोऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः। किंनरैरप्सरोभिश्च देवैरपि च सेवितम् ।। २ नारायणेन चाप्युक्तस्तसिन्कर्मणि वीर्यवान् ॥ ७ एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम् । अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबलः । अधोभूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम् ॥ ३ उजहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम् ॥ तमुद्धर्तुमशक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा । ततस्तेन सुराः सार्ध समुद्रमुपतस्थिरे । विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमनुवन् ॥ ४ | तमूचुरमृतसाथै निर्मथिप्यामहे जलम् ॥ भवन्तावत्र कुरुतां पुद्धिं नैःश्रेयसी पराम् । अपांपतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततः। मन्दरोद्धरणे यतः क्रियतां च हिताय नः॥ ५ सोढाऽसि विपुलं मर्द मन्दरभ्रमणादिति ॥१० अनन्तकल्प अनन्तो विष्णुराकागो वा तत ईपन्यूनम् ॥९॥ वेत्स्यवं लास्यध्वम् ॥ १३ ॥ सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ ८ ·अध्यायः १८] आदिपर्व १॥ ४९ ऊचुश्च कर्मराजानमकूपारे मुरासुराः । देवाः प्रीताः पुनर्जग्मुश्चमुचे कर्म तत्तथा । अधिष्टानं गिरेरस भवान्भवितुमर्हनि ॥ ११ मध्यमानेऽमृतस्वार्थे भूयो चै देवदानवः॥ २७ कर्मेण तु तथेत्युक्खा पृष्ठमस्य समर्पितम् । चामुकेरय नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽमुरः । तं शैलं तस पृष्ठम्यं वजेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत् ।। १२ सधृमाः साचिंपो चाता निप्पेतुरसकृन्मुखान् ।' मन्थानं मन्दरं कृखा तथा योकं च वासुकिम् । ते धूमसङ्काः संभूता मेघसङ्घाः सविद्युतः । 'देवा मथितुमारब्धाः समुद्र निधिमम्भसाम् । अभ्यवर्पन्मुरगणाश्रमसंतापकशितान् ।। २९ अमृतार्थे पुरा ब्रमंस्तथैवामुरदानवाः।। १३ तसाच गिरिकूटाग्रात्यच्युताः पुष्पवृष्टयः । एकमन्तमुपाश्लिष्टा नागराज्ञो महामुराः ॥ १४ मुरासुरगणान्सर्वान्समन्तात्समवाकिरन् ।। ३० वियुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः। बभूवात्र महानादो महामेघरवोपमः । अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणः स्थितः ॥१५ / उदधर्मध्यमानस मन्दरेण मुरासुरः।। ३१ 'वामुकेरग्रमाश्लिष्टा नागराज्ञो महामुराः।' तत्र नानाजलचरा विनिप्पिष्टा महाद्रिणा । शिर उत्क्षिप्य नागस पुनः पुनरवाक्षिपन्॥१६ विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि ॥३२ वामुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽमुरः। पारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः। सधूमाःसार्चिपो वाता निप्पेतुरसकृन्मुखात् ॥१७ पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत् ।। ३३ 'वासुकर्मध्यमानस्य निःसृतन विपेण च । तस्मिश्च भ्राम्यमाणेद्रा संघृप्यन्तः परस्परम् । अभवन्मिश्रितं तोयं तदा भार्गवनन्दन ।। १८ न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः॥ ३४ 'मथनान्मन्दरेणाथ देवदानववाहुभिः। तेपां संघर्पजथाग्निरचिंभिः प्रज्वलन्मुहुः। विपं तीक्ष्णं समुद्भूतं हालाहलमिति श्रुतम् ॥१९ विद्युद्भिरिव नीलाभ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम् ॥३५ देवाच दानवाचन दग्धाश्चैव विपेण ह । ददाह कुञ्जरांस्तत्र सिंहांचव विनिर्गतान् । अपात्रामस्ततो भीता विपादमगमस्तदा ॥ २० विगतामूनि सर्वाणि सत्वानि विविधानि च॥३६ त्रमाणमनुयन्देवासमेत्य मुनिपुंगवः। तमग्निममरश्रेष्ठः प्रदहन्तमितस्ततः । मध्यमानेऽमृते जातं विपं कालानलममम् ।। २१ वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वशः ।। ३७ तेनच तापिता लोकास्तस्य प्रतिकुरुप्प ह। ततो नानाविधास्तत्र मुसुयुः सागराम्भसि । एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दया लोकेश्वर हरम् ॥ २२ / महाद्रुमाणां निर्यासा बहबचौपधीरसाः ॥ ३८ त्र्यक्ष त्रिशलिनं रुद्र देवदेवमुमापतिम् । तेपाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च । 'तदाऽथ चिन्तितो देवस्तज्ज्ञात्वा द्रुतमाययो २३ | अमरत्वं मुरा जग्मुः काश्चनस च निःसवात् ॥३९ । तस्साथ देवस्तत्सर्वमाचचक्षे प्रजापतिः। ततस्तस्य समुद्रस्य तजातमुदकं पयः । | तच्छुता दवेदेवेशो लोकस्यास्स हितेप्सया ॥२४ रसोत्तमविमिश्रं च ततः क्षीरादभूवृतम् ॥ ४० अपिवत्तद्विपं रुद्रः कालानलसमप्रभम् । ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमनुवन् । । कण्ठे स्थापितवान्देवो लोकानां हितकाम्यया२५ श्रान्ताः स्म मुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतंच तत्।।४१ यस्मात् नीलता कण्ठे नीलकण्ठस्ततः स्मृतः। ऋते नारायणं देवं सर्वेऽन्ये देवदानवाः । पीतमात्रे विपे तत्र रुद्रेणामिततेजसा ॥ २६ : चिरारब्यमिदं चापि सागरसापि मन्थनम्।।४२ अक्षारे समुदसमीपे । अधिष्टानं आधारः ॥७॥ कूर्मण एकमन्तं एकं प्रदेश मुखभागम्॥१४॥ वारुणानि वरुणलोकस्थानि न तथेत्युक्त पृष्ठे त्वस्य समर्पितः । सशैलस्तस्य चापं व वनेगेन्द्रो- । आप्यांशनधानशरीराणि ॥ ३३ ॥ लवणाम्मसि कुतो दुग्यमि- ऽभ्यपीडयन् । इति पाठान्तरं ॥१२॥ यो मन्यनरजम् ॥१३॥ त्यत आह । तत इति । ततः तेषां निःसव प्राप्य । समुद्रस्य - 1 -- ७ ·५० श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपर्व ५ 'ग्लानिरसान्समाविष्टा न चात्रामृतमुत्थितम् । | कौस्तुभस्तु मणिदिव्य उत्पन्नो घृतसंभवः । सौतिरुवाच। मरीचिपिकचः श्रीमानारायणउरोगतः॥ ५ देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः।।४३ श्रीः मुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवः। ततो नारायणं देवं वचनं चेदमब्रवीत् । 'पारिजातश्च तत्रच सुरभिश्व महामुने । विधत्खैपां बलं विणो भवानत्र परायणम् ॥४४ जज्ञाते ती तदा ब्रह्मन्सर्वकामफलप्रदौ॥ ५ विष्णुरुवाच। ततो जज्ञे महाकायश्चतुर्दन्तो महागजः । चलं ददामि सर्वेषां कर्मतये समास्थिताः । कपिला कामवृक्षश्च कास्तुभश्चाप्सरोगणः।' यतो देवास्ततो जग्मुरादित्यपथमाश्रिताः॥५ क्षोभ्यतां कलशः सर्वमन्दरः परिवर्त्यताम् ॥४५ धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुप्मानुदतिष्ठत | सौतिरुवाच। श्वेतं कमण्डलु विभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति ।। ५ नारायणवचः श्रुत्वा वलिनस्ते महोदधेः। एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः । तत्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम् ।। ४६ अमृतार्थे महानादो ममेदमिति जल्पताम् ॥५ / 'तत्र पूर्व विपं जातं तद्ब्रह्मवचनाच्छियः । ततो नारायणो मायां मोहिनी समुपाश्रितः। प्राग्रसल्लोकरक्षार्थ ततो ज्येष्ठा समुत्थिता । स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसथितः ॥ ५॥ कृष्णरूपधरा देवी सर्वाभरणभूपिता ।।' ४७ | ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसः । ततः शतसहस्रांशुर्मथ्यमानात्तु सागरात् । स्त्रिय दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः॥ ५॥ प्रसन्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः॥४८ | 'सा तु नारायणी माया धारयन्ती कमण्डलम् श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात्पाण्डुरवासिनी । आसमानेषु दैत्येपु पतया च प्रति दानवैः॥५॥ सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा ॥ ४९ / देवानपाययद्देवी न दैत्यांस्ते च चुकुशुः ॥ ५५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ एकोनविंशोऽध्यायः ॥१९॥ देवानाममृतपानं ॥ १ ॥ देवरूपेणामृतं पियतो राहोः शिरश्छेदनं ॥ २॥ देवदैत्ययोयुद्धं । तत्र दैत्यपराजयः ॥ ३ ॥ सौतिरुवाच । निरोधयति चापेन दूरीकृत्य धनुर्धरान् । अथावरणमुख्यानि नानाप्रहरणानि च । ये येऽमृतं पिबन्ति स ते ते युद्धयन्ति दानवैः'' प्रगृह्याभ्यद्रवन्देवान्सहिता दैत्यदानवाः॥ १ ततः पिवत्सु तत्कालं देवेप्वमृतमीप्सितम् । ततस्तदमृतं देवो विष्णुरादाय वीर्यवान् । राहुर्विवुधरूपेण दानवः प्रापिबत्तदा ।। जहार दानवेन्द्रेभ्यो नरेण सहितः प्रभुः २ तस्य कण्ठमनुप्राप्ते दानवस्थामृते तदा । ततो देवगणाः सर्वे पपुस्तदमृतं तदा । आख्यातं चन्द्रसूर्याभ्यां सुराणां हितकाम्यया विष्णोः सकाशात्संप्राप्य संभ्रमे तुमुले सति ॥३ ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलंकृतम् । 'पाययत्यमृतं देवान्हरौ बाहुवलान्नरः । चक्रायुधेन चक्रेण पिवतोऽमृतमोजसा ।। तत्क्षारं उदकं पयः क्षीरं जातम् ॥ ४० ॥ मरीचिविकचः अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८॥ रश्मिभिरुज्वलः । नारायणउरोगत इत्यसन्धिरापः ॥ ५॥ अ. आवरणमुख्यानि कवचाम्याणि ॥१॥ संभ्रमे उभयेषाम भिसंश्रितः संमुखः स्थितः मोहनार्थमिति शेषः ॥ ५५॥ मृतादरे सति । सङ्नामे इति पाठान्तरं ।। ३॥ ६ .

·अध्यायः १९] मादिपर्व १। ५१ ८ ९ तच्छैलशृङ्गप्रतिमं दानवस शिरो महत् । 'चक्रेणोत्कृत्तमपतच्चालयद्वसुधातलम् ।। | चच्छिन्नं समुत्पत्य ननादातिभयंकरम् । तत्कबन्धं पपातास विस्फुरद्धरणीतले ।। 'त्रयोदश सहसाणि चतुरथं समन्ततः । सपर्वतवनद्वीपां दैत्यस्याकम्पयन्महीम् ।। १० । ततो वैरविनिर्वन्धः कृतो राहुमुखेन वै । | शाश्वतश्चन्द्रमूर्याभ्यां ग्रसत्यद्यापि चैव ती ॥११ विहाय भगवांश्चापि स्त्रीरूपमतुलं हरिः। 'नानाप्रहरणै मर्दानवान्समकम्पयत् ॥ १२ ततः प्रवृत्तः संग्रामः समीपे लवणाम्भसः । मुराणामसुराणां च सर्वघोरतरो महान् ॥ १३ प्रासाथ विपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रशः। तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्राः शस्त्राणि विविधानि च१४ ततोऽमुराश्चऋभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु । असिशक्तिगदारुग्णा निपेतुर्धरणीतले ।। १५ छिन्नानि पशिश्चैव शिरांसि युधि दारुणः। तप्तकाञ्चनमालीनि निपेतुरनिशं तदा ॥ १६ रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा निहताच महासुराः । अद्रीणामिव कुटानि धातुरक्तानि शेरते ।। १७ हाहाकारः समभवत्तत्र तत्र सहस्रशः। अन्योन्यछिन्दतां शंखरादित्य लोहितायतिरिक्ष परिचरायसैस्तीक्ष्णः सन्निकर्पे च मुष्टिभिः । निमतां समरेऽन्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत्१९ छिन्धिभिन्धि प्रधाव त्वं पातयाभिसरेति च । व्यश्रूयन्त महाघोराः शब्दास्तत्र समन्ततः।।२० एवं मुतुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये । नरनारायणी देवी समाजग्मतुराहवम् ॥ तत्र दिव्यं धनुर्दृष्ट्वा नरस्य भगवानपि । चिन्तयामास तचक्रं विष्णुर्दानवमूदनम् ।। २२ ततोऽम्बराचिन्तितमात्रमागतं महामभं चक्रममित्रतापनम् । विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं मुदर्शनं संयति भीमदर्शनम् ।। २३ तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभ भयंकरं करिकरवाएरच्युतः। मुमोच वै प्रबलबदुगवेगवा- न्महासभं परनगरावदारणम् ।। २४ तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं पुनःपुनर्यपतत वेगवत्तदा । विदारयद्दितिदनुजान्सहस्रशः करेरितं पुरुपवरेण संयुगे॥ २५ दहत्कचिवलन इवावलेलिह- त्प्रसह्य तानसुरगणान्यकृन्तत । प्रवेरितं वियति मुहुः क्षिता तथा पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत् ॥ २६ तथाऽसुरा गिरिभिरदीनचेतसो मुहुर्मुहुः सुरगणमादयस्तदा। महावला विगलितमेघवर्चसः सहस्रशो गगनमभिप्रपद्य ह ।। २७ अथाम्बराद्भयजननाः प्रयेदिरे सपादपा बहुविधमेघरूपिणः। महाद्रयः परिगलितानसानवः परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वनाः ।। २८ ततो मही प्रविचलिता सकानना महाद्रिपाताभिहता समन्ततः। परस्परं भृशमभिमर्जतां मुह रणाजिरे भृशमभिसंग्रवर्तिते ॥ २९ नरस्ततो वरकनकानभूपण- महेपुभिर्गगनपथं समावृणोत् । विदारयनिगरिशिखराणि पत्रिभि- महाभयेऽमुरगणविग्रहे तदा ॥ ततो महीं लवणजलं च सागरं महासुराः प्रविविशुरर्दिताः सुरः। वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं मुदर्शनं परिकुपितं निशाम्य ते ॥ ३१ प्रवेरितं प्रेरित ॥ २६ ॥ विगलितमेघाः रिक्तमेपाः ॥२७॥ -

·५२
श्रीमन्महाभारत
[आस्तीकपर्व ।
ततः सुरैविजयमवाप्य मन्दरः
ततोऽमृतं सुनिहितमेव चत्रिरे
खमेव देशं गमितः सुपूजितः।
सुराः परां मुदमभिगम्य पुष्कलाम् ।
विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वश-
ददौ च ते निधिममृतस्य रक्षितुं
स्ततो गवाः सलिलधरा यथागतम् ॥३२
किरीटिने चलमिदथामरैः सह ॥ ३६
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
.
विशोऽध्यायः॥२०॥
कविनतयोः पणयन्धः ॥ १ ॥ सर्पाणां कशापः ॥ २ ॥ ब्रह्मणा कश्यपाय विपहर विद्यादानं ॥ ३ ॥
सौतिरुवाच।
साधं देवगणैः सर्वाचं तामन्वमोदत ।
एतत्ते कथितं सर्वममृतं मथितं यथा । बहुलं प्रेक्ष्य सर्पाणां प्रजानां हितकाम्यया||१०
यत्र सोऽश्वः समुत्पन्नः श्रीमानतुलविक्रमः ॥ १ , तिग्मवीर्यविपा ह्येते दन्दशूका महाबलाः ।
तं निशाम्य तदा कर्विनतामिदमब्रवीत् । तेषां तीक्ष्णविपत्याद्धि प्रजानां च हिताय च११
उच्चैःश्रवा हि किंवों भद्रे प्रचूहि मा चिरम् ।।२ युक्तं मात्रा कृतं तेषां परपीडोपसर्पिणाम् ।
विनतोवाच ।
अन्येपामपि सत्त्वानां नित्यं दोपपरास्तु ये ॥१२
श्वेत एवाश्चराजोऽयं किं वा त्वं मन्यसे शुभे। तेषां प्राणान्तिको दण्डो दैवेन विनिपात्यते ।
बेहि वर्णं त्वमप्यस्य ततोऽत्र विपणावहे ॥ ३ एवं संभाष्य देवस्तु पूज्य कद्दू च तां तदा।।१३
करुवाच।
कृष्णवालमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते ।
आहूय कश्यपं देव इदं वचनमब्रवीत् ।
यदेते दन्दशकाश्च सर्पा जातास्त्वयानध ॥ १४
एहि साधु मया दीव्य दासीभावाय भामिनि ४
सौतिरुवाच।
विपोल्पणा महाभोगा मात्रा शप्ताः परंतप ।
एवं ते समयं कृत्वा दासीभावाय वै मिथः। तत्र मन्युस्त्वया तात न कर्तव्यः कथंचन ॥१५
जग्मतुः स्वगृहानेर श्वो द्रक्ष्याव इति स ह ॥५. दृष्टं पुरातनं ह्येतद्यज्ञे सर्पविनाशनम् ।
ततः पुत्रसहस्रं तु कलिं चिकीर्पती। इत्युक्त्वा सृष्टिकद्देवस्तं प्रसाध प्रजापतिम् ।
आज्ञापयामास तदा वाला भूत्वाऽञ्जनप्रभाः॥ प्रादाद्विपहरी विद्यां कश्यपाय महात्मने ॥ १६
आविशध्वं हयं क्षिप्रं दासी न स्यामहं यथा ।
'एवं शप्तेषु नागेपु कट्टात द्विजसत्तम ।
नावपद्यन्त ये वाक्यं ताशशाए भुजंगमान् ।।७। उद्विग्नः शापतस्तस्याः कद्दू कर्कोटकोऽब्रवीत् १७
सर्पसने वर्तमाने पावको कः प्रवक्ष्यति ।
मातरं परमप्रीतस्तथा भुजगसचमः ।
जनमेजयस राजः पाण्डवेयस्य धीमतः॥ ८ आविश्य वाजिनं मुख्यं बालो भूत्वाचनप्रभः १८
शापमेनं तु शुश्राव स्वयमेव पितामहः । दर्शयिष्यामि तत्राहमात्मानं काममाश्वस।
अतिरं समुत्सृष्टं कट्टा दैवादतीच हि ॥ ९ / एमस्त्विति सा पुत्रं प्रत्युवाच यशखिनी॥१९
'११ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वगि आसीकपर्वणि विंशोऽप्यायः ॥ २० ॥.
..
राटिलपरा:अमृतमतो देवाः ॥ १२॥ फिरीटिने नराय
॥३३॥ एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १६॥
विषणावहे पण कुषहे ॥३॥ िकौटिल्य बाला: लोभाकि
॥६॥ नावपयन्त नानुमोदितवन्तः॥७॥ विमोऽण्यायः ॥२०॥

·अध्यायः २२]
आदिपर्व १।
एकविंशतितमोऽध्यायः ॥ २१ ॥
उप्रवसो दर्शनार्थ कद्रूविनतयोगमनम् ॥ ३ ॥
२
४
साँतिरुवाच।
बेलादोलानिलचलं क्षोभोद्वेगसमुच्छ्रितम् ।
ततो रजन्यां च्युष्टायां प्रभातेऽभ्युदिते रखा । वीचीहस्तः प्रचलितनृत्यन्तमिव सर्वतः॥ १०
कश्च विनता चैव भगिन्यो ते तपोधन ॥ १ चन्द्रद्धिक्षयवशादुद्वृत्तोर्मिसमाकुलम् ।
अमर्पिते मुसंरब्धे दास्ये कृतपणे तदा ।
पाञ्चजन्यस्य जननं रनाकरमनुत्तमम् ।।
'सागरस्य परं पारं वेलावनविभूपितम् ।' गां विन्दता भगवता गोविन्देनामितौजसा ।
जग्मतुस्तुरगं द्रमुच्चैःश्रवसमन्तिकात् ।।
बराहरूपिणा चान्तर्विक्षोभितजलाविलम् ॥ १२
ब्रह्मर्पिणा व्रतवता वर्षाणां शतमत्रिणा ।
दशातेऽथ ते तत्र समुद्र निधिमम्भसाम् ।
अनासादितगाधं च पातालतलमव्ययम् ॥ १३
महान्तमुदकागाधं क्षोभ्यमाणं महावनम् ॥ ३
तिमिगिलझपाकीण मकररावृतं तथा।
अध्यात्मयोगनिद्रां च पद्मनाभस्य सेवतः।
सत्वैध बहुसाहस्र नारूपैः समावृतम् ।।
युगादिकालशयनं विष्णोरमितवेजसः।। १४
वज्रपातनसंत्रस्तमैनाकस्याभयप्रदम्
मीपणविकतरन्योरजलचरस्तथा ।
डिम्बाहवादितानां च अमुराणां परायणम् ॥१५
उग्रनित्यमनाधृष्यं कुर्मग्राहसमाकुलम् ।।
बडवामुखदीप्ताग्नेस्तोयहव्यप्रदं शिवम् ।
आकरं सर्वरतानामालयं वरुणस्य च । अगाधपार विस्तीर्णमप्रमेयं सरित्पतिम् ।। १६
नागानामालयं रम्यमुत्तमं सरितां पतिम् ॥ ६ महानदीभिर्वतीमिः स्पर्धयेव सहस्रशः ।
पातालचलनावासममुराणां च बान्धवम् । अभिसार्यमाणमनिर्श ददृशाते महार्णवम् ।
भयंकर च सचानां पयसां निधिमणयम् ॥ ७ आपूर्यमाणमत्यर्थं नृत्यमानमियोमिमिः।। १७
शुभ दिप्यममानाममृतस्याकरं परम् । गम्भीर तिमिमकरोग्रसंकुलं तं
अप्रमेयमचिन्त्यं च मुपुण्यजलमगुतम् ।।
गर्जन्तं जलचररापरीदनादः।
घोरं जलचरारावराद्र भरवनिःस्वनम् । विस्तीर्ण दशतुरम्बरप्रकाशं
गम्भीरावर्तकलिलं सर्वभूतभयंकरम् ।। ९
तेऽमा निधिमुरुमम्भसामनन्तम् ॥१८
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वगि आमीकपर्वणि एकविंशतितमोऽध्यायः ॥ २१ ॥
५
.
८
----
२
दायिशोऽध्यायः ॥ २२॥
मानवपनादुधःप्रयापुज्येष्टनम् ॥ १॥
सानिमचार।
कृष्णं पुर करिप्यामम्नुरगस न संशयः॥
। नागाध संचिदं कृत्या फतव्यमिति तयः । 'इति निथित्य ते तसणा पालाब स्थिताः।'
निम्हा य दन्मिाता असंप्राप्तमनोरथा ॥ १ पतनियन्तरे ते तु सपाया पणित तदा ॥ ३
प्रसमा मोधपदम्मालम्माच्छापाग भामिनी । ततस पणितं कन्या भगिन्या हिजगनम ।
मान: नो पारितो"
unोपी दा सम्मानेर ॥ १॥ भस. सरप भानीयम् ॥ १ ॥ परि tr.
TAIT ॥ १५॥ में पानी ॥ १८ ॥

·५४ श्रीमन्महाभारते [ आस्तीकपर्व ५ जग्मतुः परया प्रीत्या परं पारं महोदधेः॥ ४ | पातालज्वलनावासमसुराणां तथालयम् । कद्रूश्च विनता चैव दाक्षायण्यौ विहायसा । भयंकराणां सत्त्वानां पयसो निधिमव्ययम् ॥९ आलोकयन्त्यावक्षोभ्यं समुद्र निधिमम्भसाम्।।५ शुभ्रं दिव्यममानाममृतस्याकरं परम् । वायुनाऽतीव सहसा क्षोभ्यमाणं महास्वनम् । अप्रमेयमचिन्त्यं च सुपुण्यजलसंमितम् ।। १० तिमिगिलसमाकीर्ण मकरैरावृत्तं तथा ॥ महानदीभिर्वतीभिस्तत्र तत्र सहस्रशः। आपूर्यमाणमत्यर्थ नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ ११ संयुतं बहुसाहः सत्वैर्नानाविधैरपि । इत्येवं तरलतरोमिसंकुलं ते घोरै|रमनाधृप्यं गम्भीरमतिभैरवम् ।। गम्भीरं विकसितमम्बरप्रकाशम् । आकरं सर्वरतानामालयं वरुणस्य च । पातालज्वलनशिखाचिदीपिताङ्गं नागानामालयं चापि सुरम्यं सरितां पतिम् ।।८ गर्नन्तं द्रुतमभिजग्मतुस्ततस्ते ।। १४ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ ए म त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ गरुडोत्पत्तिः ॥ १॥ देवकृतस्तुत्या गरुडकृतं स्वतेजस्संहरणम् ॥ २॥ सौतिरुवाच। प्रणिपत्यायुर्वचनमासीनं विश्वरूपिणम् ।। तं समुद्रमतिक्रम्य कदूर्बिनतया सह । अग्ने मा त्वं प्रवर्धिष्ठाः कचिन्नो न दिधक्षसि । न्यपतत्तुरगाभ्याशे न चिरादिव शीघ्रगा ॥ १ असौ हि राशिः सुमहान्समिद्धस्तव सर्पति॥१० ततस्ते तं हयश्रेष्ठं ददृशाते महाजवम् । अग्निरुवाच । शशाङ्ककिरणाख्य कालवालमुमे तदा ।। २ नैतदेचं यथा यूयं मन्यध्वममुरार्दनाः । निशाम्य च बहून्बालाकृष्णान्पुच्छसमाश्रितान्। | गरुडो बलवानेप मम तुल्यच तेजसा । विपण्णरूपां विनतां कर्दास्ये न्ययोजयत् ॥ ३ जातः परमतेजस्वी विनतानन्दवर्धनः । ततः सा विनता तस्मिन्पणितेन पराजिता । | तेजोराशिमिमं दृष्ट्वा युप्मान्मोहः समाविशत्१ अभवदुःखसंतप्ता दासीभावं समास्थिता ॥ ४ नागक्षयकरश्चैव काश्यपेयो महाबलः । एतस्मिन्नन्तरे चापि गरुडः काल आगते । | देवानां च हिते युक्तस्सहितो दैत्यरक्षसाम् ॥१६ विना मात्रा महातेजा विदार्याण्डमजायत ।। ५ न भीः कार्या कथं चात्र पश्यध्वं सहिता मया महासत्चयलोपेतः सर्या विद्योतयन्दिशः। सौतिरुवाच। कामरूपः कामगमः कामवीर्यो विहंगमः ॥ ६ एवमुक्तास्तदा गत्वा गरुडं वाग्भिरस्तुवन् ॥१६ अग्निराशिरिवोद्भासन्समिद्धोऽतिभयंकरः । ते दादभ्युपेलन देवाः सपिंगणास्तदा । विद्युद्विस्पष्टपिगाक्षो युगान्तामिसमप्रभः ।। ७ देवा ऊचुः। प्रपदः सहसा पक्षी महाकायो नभोगतः । त्वमृपिस्त्यं महाभागस्तं देवः पतगेश्वरः ॥ १ पोरो पोरम्बनो रोद्रो पहिरोप इयापरः॥ ८! त्वं प्रभुसपनः मूर्यः परमेष्ठी प्रजापतिः । ने रमा शरण जग्मुर्देवाः सर्वे विभायमुम् । त्वमिन्द्रस्त्वं हपमुखस्त्वं शर्यस्त्वं जगत्पतिमा१६ पनीवाशिरप्यायः॥ २१॥ परंशम् ॥१॥ आप ययातिः ॥ ८ ॥ विभाग . प्रिया दीभियंग्य सं सारसी ॥९॥ अमे मातमिमी यानां भ्रमपगने गिरायोरनिगासन . ।

·अध्यायः २४] आदिपर्व १ त्वं मुखं पद्मजो विप्रस्त्वमग्निः पवनस्तथा । परावरं वरदमजय्यविक्रम त्वं हि धाता विधाता च त्वं विष्णुः सुरसत्तमः॥ तवौजसा सर्वमिदं प्रतापितम् । त्वं महानभिभूः शश्वदमृतं त्वं महद्यशः । जगत्प्रभो तप्तसुवर्णवर्चसा त्वं प्रभास्त्वमभिप्रेतं त्वं नस्त्राणमनुत्तमम् ॥१८ त्वं पाहि सर्वांश्च सुरान्महात्मनः ॥ २३ 'त्वं गतिः सततं त्वत्तः कथं नः प्रामुयाद्भयम् ।' भयान्विता नभसि विमानगामिनो चलोमिमान्साधुरदीनसत्त्व विमानिता विपथगतिं प्रयान्ति ते । समृद्धिमान्दुर्विपहस्त्वमेव । ऋपेः मुतस्त्वमसि दयावतः प्रभो त्वत्तः सृतं सर्वमहीनकीर्ते महात्मनः खगवर कश्यपस्य ह॥ २४ नाग चोपगतं च सर्वम् ॥ १९ स मा क्रुधः कुरु जगतो दयां परां ।' त्वमुत्तमः सर्वमिदं चराचरं त्वमीश्वरः प्रशममुपैहि पाहि नः । गभस्तिभिर्भानुरिवावभाससे । महाशनिस्फुरितसमखनेन ते समाक्षिपन्भानुमतः प्रभां मुहु- दिशोऽम्बरं त्रिदिवमियं च मेदिनी ॥२५ स्त्वमन्तकः सर्वमिदं ध्रुवाध्रुवम् ॥ २० चलन्ति नः खग हृदयानि चानिर्श दिवाकरः परिकुपितो यथा दहे- निगृह्यतां वपुरिदमनिसनिभम् । त्प्रजास्तथा दहसि हुताशनप्रभ । तव द्युतिं कुपितकृतान्तसन्निभां भयंकरः प्रलय इवामिरुत्थितो निशाम्य नश्चलति मनोऽव्यवस्थितम् । विनाशयन्युगपरिवर्तनान्तकृत् ।। २१ प्रसीद नः पतगपते प्रयाचतां खगेश्वरं शरणमुपागता वयं शिवश्च नो भव भगवन्सुखावहः ॥ २६ महौजसं ज्वलनसमानवर्चसम् । सातिरुवाच तडित्प्रभ वितिमिरमभ्रगोचर एवं स्तुतः सुपर्णस्तु देवैः सपिंगणैस्तदा । महापलं गरुडमुपेत्य खेचरम् ।। २२ तेजसः प्रतिसंहारमात्मनः स चकार ह ॥ २७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ राहुणा नोपदयस्य सूर्यस्य क्रोधः ॥ १॥ ब्रह्माज्ञयारणस्य सूर्यसारथ्यकरणम् ॥२॥ सौतिरुवाच । सीतिरुवाच । स श्रुत्वाऽथात्मनो देहं सुपर्णः प्रेक्ष्य च स्वयम्। ततः कामगमः पक्षी कामवीर्यो विहंगमः । शरीरप्रतिसंहारमात्मनः संप्रचक्रमे ॥ १ अरुणं चात्मनः पृष्ठमारोप्य स पितुर्ग्रहात् ।। ३ मातुरन्तिकमागच्छत्परं तीरं महोदधेः । न में सर्वाणि भूतानि विभियुर्देहदर्शनात् । तबारुणय निक्षिप्तो पुरोदेशे महाद्युतः । ४ भीमरूपात्समुद्विमास्तसात्तेजस्तु संहरे ॥ २ मूर्यस्लेजोभिरत्युगलोंकान्दग्धुमना यदा । फपनार्थम् ॥ १०॥ चलन्तीयुत्तरादपाप्पते ॥ २५॥ निय- समुद्धिमाः रामुद्विमानि ॥२॥ पना गक्षिप्यताम् ॥ २६॥ प्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३॥ मुपर्ण उवाच । ---

·श्रीमन्महाभारते
[आस्ती कप ५
रुरुरुवाच।
ततो देवाः सर्पिगणा उपगम्य पितामहम् ।
किमर्थं भगवान्सूर्यो लोकान्दग्धुमनास्तदा ॥ ५ अनुवन्किमिवेहाद्य महद्दाहकृतं भयम् ॥ १.
किमयापहृतं देवैर्येनेमं मन्युराविशत् ।
न तावदृश्यते मूर्यःक्षयोऽयं प्रतिभाति च ।
उदिते भगवन्भानौ कथमेतद्भविष्यति ॥ ११
प्रमतिरुवाच।
चन्द्रार्काभ्यां यदा राहुराख्यातो ह्यमृतं पिबन् ॥६
पितामह उवाच ।
एप लोकविनाशाय रविरुधन्तुमुद्यतः ।
वैरानुबन्धं कृतांचन्द्रादित्यौ तदाऽनघ ।
दृश्यन्नेव हि लोकान्स भमराशीकरिष्यति ।। १
वाध्यमानं ग्रहेणाथ ह्यादित्यं मन्युराविशत् ॥ ७
तस्य प्रतिविधानं च विहितं पूर्वमेव हि ।
मुरार्थाय समुत्पन्नो रोपो राहोस्तु मां प्रति ।
कश्यपस्य सुतो धीमानरुणेत्यभिविश्रुतः॥ १
बबनर्थकरं पापमेकोऽहं समवामुयाम् ।।
महाकायो महातेजाः स स्थास्यति पुरो रवः।
सहाय एव कार्येषु न च कृच्छ्रेषु दृश्यते ।
करिष्यति च सारथ्यं तेजश्चास्य हरिष्यति ॥१
पश्यन्ति ग्रस्यमानं मां सहन्ते वै दिवौकसः॥९ लोकानां खस्ति चैव सापीणां च दिवौकसाम
तसाल्लोकविनाशार्थ ह्यवतिष्ठे न संशयः। प्रमतिरुवाच ।
एवं कृतमतिः सूर्यो हस्तमभ्यगमगिरिम् ॥१० ततः पितामहाज्ञातः सर्वं चक्रे तदाऽरुणः॥१
तस्माल्लोकविनाशाय संतापयत भास्करः। उदितश्चैव सविता ह्यरुणेन समावृतः ।
ततो देवानुपागम्य प्रोचुरेवं महर्पयः ॥ ११ एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्सूर्य मन्युराविशत् ॥१'
अद्यार्धरात्रसमये सर्वलोकभयावहः । अरुणश्च यथैवास्स सारथ्यमकरोत्प्रभुः ।
उत्पत्स्यते महान्दाहस्रलोक्यस्य विनाशनः॥१२ । भूय एवापरं प्रश्नं शृणु पूर्वमुदाहृतम् ।।
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
पञ्चविंशोऽध्यायः ॥२५॥
विनतया कद्रूवहनं गरटेन सर्पवहनं च ॥ १ ॥ सूर्यातपतप्तस्यपुनरक्षार्थ ककृत इन्द्रसवः ॥ २ ॥
सातिवाच।
सौतिरुवाच ।
ततः कामगमः पक्षी महावीर्यो महाबलः । ततः सुपर्णमाता तामवहत्सर्पमातरम् ।
मातुरन्तिकमागच्छत्परं पार महोदधेः ।। १ पन्नगान्गरुडश्चापि मातुर्वचनचोदितः।
यत्र सा विनता तस्मिन्पणितेन पराजिता ।
स सूर्यमभितो याति वैनतेयो विहंगमः।
अतीव दुःखसंतप्ता दासीभावमुपागता
२
मूर्यरश्मिप्रतप्ताश्च मूछिताः पनगाऽभवन् ।।
नतः कदाचिद्विनतां प्रणतां पुत्रसन्निधौ । तदवस्थान्सुतान्दृष्ट्वा कटूः शक्रमथास्तुक्त ।
काले चाहूय वचनं करिदमभाषत ।।
नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते चलमूदन ।
३
नमुचित नमस्तेऽस्तु सहस्राक्ष शचीपते ।
नागानामालयं मद्रे मुरम्यं चारुदर्शनम् ।
सर्पाणां मर्पतप्तानां वारिणा त्वं प्लयो भव
समुद्रकुक्षावकान्ते तत्र मां पिनतें नय ४
त्वमेव परमं त्राणमम्माकममरोचम !
चन्दादिलो प्रतीनि शेयः॥७॥ गुत सूर्य उदित इति शेषः
॥ ११॥ गविगोभ्यायः ॥ २४॥
अभितः संमुसम् ॥६॥

·अध्यायः २७] आदिपर्व १। ५० 22 ईशो हसि पयः स्रष्टुं त्वमनल्प पुरंदर ॥ ९ त्वमुत्तमा सगिरिवना वसुंधरा त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वमग्निविद्युतोऽम्बरे । सभास्करं वितिमिरमम्बरं तथा। त्वमभ्रगणविक्षेप्ता त्वामेवाहुर्महाधनम् ॥ १० महोदधिः सतिमितिमिगिलस्तथा त्वं वज्रमतुलं घोरं घोपवांस्त्वं बलाहकः । महोमिमान्बहुमकरो झपाकुलः॥ १५ स्रष्टा त्वमेव लोकानां सहो चापराजितः॥११ महायशास्त्वमिति सदाऽभिपूज्यसे त्वं ज्योतिः सर्वभूतानां त्वमादित्यो विभावमुः। मनीषिभिर्मुदितमना महर्षिभिः। त्वं महद्धतमाश्रयं त्वं राजा त्वं मुरोत्तमः ॥१२ अभिष्टतः पिबसि च सोममध्वरे त्वं विष्णुस्त्वं सहस्राक्षस्त्वं देवस्त्वं परायणम् । वपद्कृतान्यपि च हवींपि भूतये ॥ १६ त्वं सर्वममृतं देव त्वं सोमः परमाचिंतः॥१३ त्वं विप्रः सततमिहेज्यसे फलार्थ वं मुहर्तस्तिथिस्त्वं चत्वं वस्त्वं पुनः क्षणः। वेदर बहुरुपौष गीयसे च। शुरुस्त्वं बहुलस्त्वं च कला काष्ठा त्रुटिस्तथा । त्वद्धेतोर्यजनपरायणा द्विजेन्द्रा संवत्सरर्तवो मासा रजन्यश्व दिनानि च ॥ १४ वेदाङ्गान्यभिगमयन्ति सर्वयत्नैः॥ १७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ पहिशोऽध्यायः ॥२६॥ स्तुत्या मुटेन इन्मेण कृतं जलवर्पणम् ॥ ॥ सोतिरुवाच । मेघस्तनितनिर्योपविद्युत्पवनकम्पितः । एवं स्तुतस्तदा कदा भगवान्हरिवाहनः । तपः सततासारं वर्षन्दिरनिशं तदा ॥ नीलजीमूतसंघातः सर्वमम्बरमावृणोत् ।। १ नष्टचन्द्रार्ककिरणमम्बरं समपद्यत । मेघानाज्ञापयामास वर्पध्वममृतं शुभम् । नागानामुत्तमो हर्पस्तथा वर्पति वासवे ।। ६ ते मेघा मुमुचुस्तोयं प्रभूतं विधुदुज्वलाः॥ २ परस्परमियावर्ष पर्जन्तः सरल दिदि। आपूर्यत मही चापि सलिलेन समन्ततः । संवर्तितमिवाकाशं जलदैः मुमहाद्भुतैः ॥ रसातलमनुप्राप्त शीतलं विमलं जलम् ॥ ३ सृजन्निरतलं तोयमजस्र मुमहारः। तदा भूरभवच्छन्ना जलोमिभिरनेकशः । संप्रनृत्तमिवाकाशं धारोमिभिरनेफशः ।। ४ रामणीयकमागच्छन्मात्रा सह भुजंगमाः॥ ८ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि पौटोमपर्वणि पङ्घिमोऽध्यायः ॥ २६ ॥ सप्तविंशोऽध्यायः॥ २७ ॥ sma.kartcut. गास पिना प्रति दासकारणभः ॥1॥ दाम्पमोचनोपायकथनम् ॥ २॥ मु न ते टीपं मफगवास विहितं विश्वकर्मणा। इनरुवाच । "प्रान्ततो नागा जलधाराष्टुतास्तदा। तत्र ते लपर्ण पोरं ददृशुः पूर्वमागताः ।। ૨ "बमानाले जग्मुन द्वीपमाशु ये ।। १ मुपर्णसहिताः सर्पाः काननं च मनोरमम् । मनापानोपायः ॥२५॥ पीपक रममा "en परियो:मायः ॥ २९॥ 10: पान सिमिति संशतितम् ॥राम स्तन सामुदा॥२॥ ७ भीम ८

·५८
श्रीमन्महाभारत
[आस्तीकपव ५,
सागराम्बुपरिक्षिप्तं पक्षिसङ्घनिनादितम् ॥ ३ | त्वं हि देशान्वहूत्रम्यान्नजन्पश्यसि खेचर ॥१
विचित्रफलपुप्पाभिर्वनराजिभिरावृतम् । सौतिरुवाच ।
भवनैरावृतं रम्यैस्तथा पद्माकरैरपि ॥ ४ स विचिन्त्याब्रवीत्पक्षी मातरं विनतां तदा ।
प्रसन्नसलिलैश्चापि हृदैर्दिव्यविभूपितम् ।
किं कारणं मया मातः कर्तव्यं सर्पभाषितम् ।
दिव्यगन्धवहैः पुण्यैारुतैरुपवीजितम् ।।
विनतोवाच ।
उत्पतद्भिरिचाकाशं वृक्षर्मलयजरपि ।
दासीभूतासि दुर्योगात्सपल्याः पतगोत्तम ।
शोभितं पुप्पवर्षाणि मुश्चद्भिर्मारुतोद्धतैः॥ ६
पणं वितथमास्थाय सरुपधिना कृतम् ॥ १
वायुविक्षिप्तकुसुमैस्तथाऽन्यैरपि पादपैः ।
सौतिरुवाच ।
किरद्भिरिव तत्रस्थानागान्पुप्पाम्बुवृष्टिभिः ॥ ७
मनःसंहर्पज दिव्यं गन्धर्वाप्सरसां प्रियम् ।
तस्मिंस्तु कथिते मात्रा कारणे गगनेचरः।
मत्तभ्रमरसंघुष्टं मनोज्ञाकृतिदर्शनम् ।।
उवाच वचनं सांस्तेन दुःखेन दुःखितः ॥
रमणीयं शिवं पुण्यं सर्जनमनोहरैः। किमाहृत्य विदित्वा वा किंवा कृत्वेह पौरुपा
नानापक्षिरुतं रम्यं कद्रूपुत्रप्रहर्पणम् ॥ ९ दास्साबो विप्रमुच्येयं तथ्यं वदत लेलिहाः॥१
तत्ते वनं समासाद्य विजहुः पन्नगास्तदा ।
सौतिरुवाच ।
अयुर्वश्च महावीय सुपर्ण पतगेश्वरम् ।। १० श्रुत्वा तमबुवन्सपो आहरामृतमोजसा ।
वहासानपरं द्वीपं सुरम्यं विमलोदकम् । ततो दास्याद्विग्नमोक्षो भविता तव खेचर ॥१
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥
८
अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ Mare times all
अमृताहरणार्थ गच्छतो गरुडस्य भक्ष्ययाचनम् ॥ १॥ ब्राह्मणवज समुद्रकुक्षिस्थनिपादभक्षणे विनताया अनुशा॥
सौतिरुवाच ।
स ते तात न हन्तव्यः संक्रुद्धेनापि सर्वथा ॥
इत्युक्तो गरुडः सपैस्ततो मातरमब्रवीत् । ब्राह्मणानामभिद्रोहो न कर्तव्यः कथंचन ।
गच्छाम्यमृतमाहर्तुं भक्ष्यमिच्छामि वेदितुम् ॥१/ न ह्येवमग्निर्नादित्यो भस कुर्यात्तथानघ ।। ७
विनतोवाच।
यथा कुर्यादभिकुद्धो ब्राह्मणः संशितव्रतः।
समुद्रकुक्षावेकान्ते निपादालयमुत्तमम् । ततर्विविधैलिङ्गस्वं विद्यास्तं द्विजोत्तमम् ॥
'भवनानि निपादानां तत्र सन्ति द्विजोत्तम।।२ भूतानामग्रभूविप्रो वर्णश्रेष्ठः पिता गुरुः ।
पापिनां नष्टलोकानां निर्पणानां दुरात्मनाम् । गरुड उवाच ।
निपादानां सहस्राणि तान्भुकाऽमृतमानय ॥ ३ किंरूपो ब्राह्मणो मातः किंशीलः किंपराक्रमः
न च ते ब्राझणं हन्तुं कार्या युद्धिः कथंचन । किंखिदग्निनिभो भाति किस्वित्सौम्यप्रदर्शनः
अवध्यः सर्वभूतानां ब्राह्मणो डनलोपमः॥ ४ | यथाहमभिजानीयां ब्राह्मणं लक्षणः शुभैः ॥ १
अगिरकों विपं शखं विग्रो भवति कोपितः। तन्मे कारणतो मातः पृच्छतो मक्तुमर्हसि ।
गुगहि सर्वभूतानां त्रामणः परिकीर्तितः ॥ ५ विनतोवाच ।
एवमादिस्वरूपस्तु सतां वे ब्राह्मणो मतः। यस्ते कण्ठमनुप्राप्तो निगीण पडिशं यथा ॥१
गनः गंदा मनमः मंदपांच मानम् ॥ ८॥ ऐलिहाः । भोरापाः ॥ १५ ॥ सप्तविंशोऽध्यायः ॥ १७ ॥

·अध्यायः २९
आदिपर्व १।
.
दहेदङ्गारवत्पुत्र तं विद्याद्राह्मणपभम् । ततो निपादान्वलवानुपागतो
विप्रस्खया न हन्तव्यः संक्रुद्धेनापि सर्वदा ॥१२ बुभुक्षितः काल इवान्तकोऽपरः।। . १६
प्रोवाच चैनं विनता पुत्रहार्दादिदं वचः ।
स तानिपादानुपसंहरस्तदा
जठरे न च जीर्येद्यस्तं जानीहि द्विजोत्तमम्॥१३ रजः समुद्भूय नभःस्पृशं महत् ।
पुनः प्रोवाच विनता पुत्रहार्दादिदं वचः। समुद्रकुक्षौ च विशोपयन्पयः
जानन्त्यप्यतुलं वीर्यमाशीर्वादपरायणा ।। १४
समीपजान्भूधरजान्विचालयन् ।।- १९
प्रीता परमदुःखार्ता नागैविप्रकृता सती । ततः स चक्रे महदाननं तदा
बिनतोवाच ।
निपादमार्ग प्रतिरुध्य पक्षिराद् |
ततो निपादास्वरिताः प्रवत्रजु-
पक्षी ते मारुतः पातु चन्द्रसूर्यौ च पृष्ठतः॥ १५
यतो मुखं तस्य भुजंगभोजिनः ॥. २०
शिरश्च पातु वहिस्ते वसवः सर्वतस्तनुम् ।
तदाननं विवृतमतिप्रमाणव-
'विष्णुः सर्वगतः सर्वमङ्गानि तव चैव ह ।'
समभ्ययुगगनमिवार्दिताः खगाः।
अहं. च ते सदा पुत्र शान्तिस्वस्तिपरायणा ॥१६
सहस्रशः पवनरजोविमोहिता
इहासीना भविष्यामि स्वस्तिकारे रता सदा। यथाऽनिलप्रचलितपादप बने ।। २१
अरिष्टं व्रज पन्थानं पुत्र कार्यार्थसिद्धये ॥ १७
ततः खगो वदनममित्रतापनः
समाहरत्परिचपलो महाबलः।
ततः स मातुर्वचनं निशम्य
निपूदयन्बहुविधमत्स्यजीविनो
वितत्य पक्षी नभ उत्पपात ।
बुभुक्षितो गगनचरेश्वरस्तदा ।।
२२
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
सौतिरुवाच ।
-
एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ Amrka PF Minto odil
फण्ठे दहतो ब्राह्मणस्य विषादीसहितस्य परिमाणम् ॥ १॥ गरुडस्य कश्यपेन सेवादः ॥२॥ गजकच्छपपूर्ववृत्ता
न्तकथनम् ॥ ३ ॥ कश्यपाशया गरहस्य गजकच्छपमहणम् ॥ ४ ॥ रोहिणवृक्षशाखाभनः॥५॥
सौतिरुवाच ।
गरुड उवाच।
तय कण्ठमनुप्राप्तो ब्राह्मणः सह भार्यया । एतामपि निपादी त्वं परिगृह्याशु निप्पत ।
दहन्दीप्त इवाद्वारस्तमुवाचान्तरिक्षगः।।
तूर्ण संभाषयात्मानमजीर्ण मम तेजसा ।।
द्विजोत्तम विनिर्गच्छ तूर्णमास्यादपावृतात् ।
सौतिरुवाच ।
न हि मे ब्राह्मणो वध्यः पापेप्वपि रतः सदा॥२ वर्षयित्वा च गरुडमिष्टं देश जगाम ह ।।
ततः स विनो निष्क्रान्तो निपादीसहितस्तदा।
५
सौतिरुवाच।
सहभार्ये विनिष्क्रान्ते तस्मिन्विग्ने स पक्षिराद् ।
पुवाणमेवं गरुडं नाह्मणः प्रत्यभापत । वितत्य पक्षावाफारामुत्पपात मनोजवः ।।
६
निपादी मम भार्येय निर्गच्छतु मया सह ॥ ३ ततोऽपश्यत्स्वपितरं पृष्टयाख्यातवान्पितुः ।
पाले ममये ॥ १८॥ भूपरजान् पर्वतजानक्षान् ॥१९॥
परिपतः तेसो प्रणाय गर्यतो भ्रमन् ॥ २२॥ अष्टाविमो संभावय संजीयय ॥४॥सतोऽस्सामपितरं कारस दी.
१
प्याय:॥२८॥

·६० -श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपः । २० यथान्यायममेयात्मा ते चोवाच महानृषिः॥ ७/विदित्वा चापरे भिन्नानन्तरेषु पतन्त्यथ । कश्यप उवाच। मिन्नानामतुलो नाशः क्षिप्रमेव प्रवर्तते ॥ २ कच्चिद्वः कुशलं नित्यं भोजने बहुलं सुत । तसाद्विभागं भ्राणां न प्रशंसन्ति साधकः । कच्चिच्च मानुषे लोके तवान्नं विद्यते वहु ।। 'एवमुक्तः सुप्रतीको भागं कीर्तयतेऽनिशम्।। 'क गन्तासतिवेगेन मम त्वं वक्तुमर्हसि ।। ८ एवं निर्वध्यमानस्तु शशापैनं विभावसुः।' गरुड उवाच । गुरुशास्त्रेऽनिबद्धानामन्योन्येनाभिशकिनाम् २ माता मे कुशला शश्वत्तथा भ्राता तथा ह्यहम् । नियन्तु न हि शक्यस्त्वं भेदतो धनमिच्छसि न हि मे कुशलं तात भोजने वहुले सदा॥ ९ | यसात्तसात्सुप्रतीक हस्तित्वं समवाप्स्यसि ॥२॥ अहं हिसपैः प्रहितः सोममाहर्तुमुत्तमम् । कश्यप उवाच । मातुर्दास्यविमोक्षार्थमाहरिप्ये तमद्य वै ॥ १० शप्तस्त्वेवं सुप्रतीको विभावसुमथाब्रवीत् । मात्रा चात्र समादिष्टो निपादान्भक्षयेति ह। त्वमप्यन्तर्जलचरः कच्छपः संभविष्यसि ॥ २ न च मे तृप्तिरभवद्भक्षयित्वा सहस्रशः॥ ११ एवमन्योन्यशापात्तौ सुप्रतीकविभावसू । तसाद्भक्ष्य समपरं भगवन्प्रदिशख मे । गजकच्छपतां प्राप्तावार्थ मूढचेतसौ ॥ २१ यद्भुपत्वाऽमृतमाहर्तु समर्थः स्वामहं प्रभो ॥ १२ रोपदोपानुपङ्गेण तिर्यग्योनिगतावपि । क्षुत्पिपासाविघातार्थ भक्ष्यमाख्यातु मे भवान् । परस्परउपरतौ प्रमाणवलदर्पितौ ।। कश्यप उवाच। सरस्ससिन्महाकायौ पूर्ववैरानुसारिणौ । इदं सरो महापुण्यं देवलोकेऽपि विश्रुतम् ॥ १३ तयोरन्यतरः श्रीमान्समुपैति महागजः॥ २९ यत्र कूर्माग्रज हस्ती सदा कर्पत्यवाअखः । यस्य हितशब्देन कर्मोऽप्यन्तर्जलेशयः। तयोर्जन्मान्तरे वैरं संप्रवक्ष्याम्यशेपतः ॥ १४ उत्थितोऽसौ महाकायः कृत्स्नं विक्षोभयन्सरः२' तन्मे तत्त्वं नियोधख यत्प्रमाणौ च तावुभौ। तं दृष्ट्वाऽऽवेष्टितकरः पतत्येप गजो जलम् । 'शृणु त्वं वत्स भद्रं ते कथां वैराग्यवर्धिनीम् १५ दन्तहस्तानलालपादवेगेन वीर्यवान् । ३. पिलोरर्थविभाग वै समुत्पन्नां पुराण्डज । विक्षोभमंतितो नामः सरो बहुशपाकुरुम् । आसीद्विभावसुर्नाम महर्पिः कोपनोभृशम्॥१६ कूर्मोऽप्यभ्युद्यतशिरा युद्धायाभ्येति वीर्यवान् ३ भ्राता तस्सानुजश्वासीत्सुप्रतीको महातपाः । पडच्छ्रितो योजनानि गजस्तद्विगुणायतः। स नेच्छति धनं भ्रात्रा सहकस्य महामुनिः ॥१७ | कूर्मखियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डलः ॥ विभाग कीर्तयत्येव सुप्रतीको हि नित्यशः। तावुभौ युद्धसंमत्ती परस्परवधैपिणौ । अथाब्रवीच तं भ्राता सुप्रतीकं विभावसुः ॥१८ उपयुज्याशु कर्मेदं साधये हितमात्मनः ॥ ३ 'विभागे यहवो दोपा भविप्यन्ति महातपः।' महाभ्रघनसंकाशं तं भुक्खामृतमानय । विभागं पहयो मोहात्कर्तुमिच्छन्ति नित्यशः। महागिरिसमग्ररुय घोररूपं च हस्तिनम् ।। ३ ततो विभक्तास्त्वन्योन्यं नाद्रियन्तेऽर्थमोहिताः सौतिरुवाच । ततः सार्थपरान्मूढान्पृथग्भूतान्स्वर्धनः। इत्युक्ता गरुडं सोऽथ माङ्गल्यमकरीत्तदा । विदित्वा भेदयन्त्यैतानमित्रा मित्ररूपिणः॥२० युध्यतः सह देवस्ते युद्धे भवतु मङ्गलम् ॥ ३' सतेजसम् । तं श्रेष्ठं पततां बेटो प्रद्म ब्रह्मविदां वरम् । टच कर्माप्रज कर्मभूतं ज्येष्टमातरम् ॥ १४ ॥ अन्तरेप कि रिया परवान्यनवेयः प्रतापवान् । इति पाटान्तरम् ॥णा मो० ॥ २१ ॥ आवेष्टितकरः कुण्डलीकृतशुण्दादण्डः ॥ ३० ॥3 जने गले मम इरानं न हि ॥5॥ सोमं अमृतम् ॥ १०॥ युज्य भुक्त्वा ॥१३॥ ३ ·अध्यायः ३०] आदिपर्व १। पूर्णकुम्भो द्विजा गावो यच्चान्यत्किचिदुत्तमम् । काञ्चनै राजतैश्चैव फलैर्यशाखिनः । शुभ वस्त्ययनं चापि भविष्यति तवाण्डज।।३६ सागराम्युपरिक्षिप्तान्भ्राजमानान्महागुमान् ॥४३ युध्यमानस सङ्ग्रामे देवैः सार्धं महावल । 'तपांमध्ये महानासीत्पादपः सुमनोहरः। ऋचो यपि सामानि पवित्राणि हवींपि च ॥३७ । सहस्रयोजनोत्सेधो बहुशाखासमन्वितः ॥ ४४ रहस्यानि च सर्वाणि सर्वे वेदाथ ते बलम् । खगानामालयो दिव्यो नाना रौहिणपादपः। 'वर्धयिप्यन्ति समरे भविष्यति खगोत्तम ।' यस्स छायां समाश्रित्य सद्यो भवति निर्वृतः॥४५ • इत्युक्तो गरुडः पित्रा गतस्तं हदमन्तिकात् ॥३८ तमुवाच खगश्रेष्ठं तत्र रोहिणपादपः । अपश्यनिर्मलजलं नानापक्षिसमाकुलम् । अतिप्रवृद्धः सुमहानापतन्तं मनोजवम् ।। ४६ सतत्स्मृसा पितुर्वाक्यं भीमवेगोऽन्तरिक्षगः।।३९ रोहिण उवाच । नखेन गजमेकेन कर्ममेकेन चाक्षिपत् । यैया मम महाशाखा शतयोजनमायता। समुत्पपात चाकाशं तत उच्चविहङ्गमः ॥ ४० | एतामास्थाय शाखां त्वं खादेमी गजकच्छपी४७ सोऽलम्ब तीर्थमासाद्य देववृक्षानुपागमत् । सौतिरुवाच। । ते भीताः समकम्पन्त तस्य पक्षानिलाहताः॥४१ ततो दुर्म पतगसहस्रसेवितं न नो भड्यादिति तदा दिव्याः कनकशाखिनः। महीधरप्रतिमवपुः प्रकम्पयन् । प्रचलाङ्गान्स तान्दृष्ट्वा मनोरथफलद्रुमान् ॥ ४२ खगोत्तमो द्रुतमभिपत्य वेगवा- अन्यानतुलरूपाङ्गानुपचक्राम खेचरः। न्यभञ्ज तामविरलपत्रसंचयाम् ॥ ४८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥ Namasti niv eratun भमशासाया अधोभागे लम्पमानयालसिल्यरक्षणाय मुखेन शाखाग्रहणम् ॥ १॥ कश्यपानया हिमालयं गत्या तय शाखा परित्यग्य तनय स्थिरवा गजकच्छपभक्षणम् ॥ २॥ उरपातान्दृष्ट्वा देवैः कृतोऽमृतरक्षणोपायः ॥ ३ ॥ ६ सातिरुवाच। विसयोत्कम्पहृदया नाम चकुर्महाखगे ।। स्पृष्टमात्रा तु पन्यां सा गरुडेन बलीयसा । गुरु भारं समासाद्योडीन एप विहङ्गमः। अमज्यत तरोः शाखा भनां चैकामधारयत् ॥१ गरुडस्तु खगश्रेष्ठलसात्पन्नगमोजनः॥ तां भङ्पसा स महाशाखा सयमानो विलोकयन् ततः शनः पर्यपतत्पः शलान्प्रकम्पयन् । अधात्र लम्बतोऽपश्पद्वालखिल्यानधोमुखान्।।२ एवं सोऽभ्यपतद्देशान्वहून्सगजफच्छपः ।। पयो पत्र लम्यन्ते न हन्यामिति तानृपीन् । दयार्थ बालखिल्यानां न च स्थानमविन्दत । तपोरतांल्लम्बमानान्तमपीनभिवीक्ष्य सः॥ ३ स गता पर्वतश्रेष्ठं गन्धमादनमञ्जसा ।। इन्यादेतान्संपतन्ती शाखेत्यय विचिन्त्य सः । ददर्श कश्यपं तत्र पितरं तपसि स्थितम् । नसदृढतरं पीरः संगृप गजकरपा । ४ ददर्श ते पिता चापि दिव्यरूप विहङ्गमम् ।।१० स तद्विनाशसंत्रासादमिपत्य खगाधिपः । तेजोवीर्यवलोपेत मनोमारुतरंहसम् । आसामान जग्राह तेपामेवान्यवेक्षया ।। ५ कुलगुरप्रतीकार्य प्राण्डमियोवतम् ।। अतिदेवं तु तत्तस्य कर्म दृष्ट्वा महर्षयः । अचिन्त्यमनमिध्येयं सर्वभूतमयंकरम् । भरिपनि रामरे ॥ १८॥ योनत्रिंशोऽपारः ॥ ३९॥ सविदेयं देवी मंमगरयम् ॥६॥ गुस्यदलीएलिहा. .

·६२ । श्र महात [१.५' महावीर्यधरं रौद्रं साक्षादग्निमिवोद्यतम् ॥ १२ अमुञ्चन्महतीं शाखां सस्वनं तत्र खेचरः ॥ २५ अप्रधृष्यमजेयं च देवदानवराक्षसः। पक्षानिलहतश्वास प्राकम्पत स शैलराद् । भेत्तारं गिरिशृङ्गाणां समुद्रजलशोपणम् ॥ १३ मुमोच पुप्पवर्षे च समागलितपादपः॥ २६ लोकसंलोडनं घोरं कृतान्तसमदर्शनम् । शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्त गिरेस्तस्य समन्ततः। तमागतमभिप्रेक्ष्य भगवान्कश्यपस्तदा । मणिकाञ्चनचित्राणि शोभयन्ति महागिरिम् २७ विदित्वा चास्य संकल्पमिदं वचनमब्रवीत् ॥१४ शाखिनो बहवश्चापि शाखयाऽभिहतास्तया । कश्यप उवाच । काञ्चनैः कुसुमैर्भान्ति विद्युत्वन्त इवाम्बुदाः २८ पुत्र मा साहस कार्माि सद्यो लप्स्यसे व्यथाम्। ते हेमविकचा भूमौ युताः पर्वतधातुभिः । मा त्वां दहेयुः संकुद्धाबालखिल्या मरीचिपा:१५ च्यराजञ्छाखिनस्तत्र सूर्याशुपतिरञ्जिताः ॥२९ सौतिरुवाच। ततस्तस्य गिरेः शृङ्गमास्थाय स खंगोत्तमः । ततः प्रसादयामास कश्यपः पुत्रकारणात् । भक्षयामास गरुडस्तावुभौ गजकच्छयौ ॥ ३० वालखिल्यान्महाभागांस्तपसा हतकल्मपान्॥१६ | तावुभौ भक्षयित्वा तु स तायः कूर्मकुञ्जरौ । कश्यप उवाच । ततः पर्वतक्टाग्रादुत्पपात महाजवः ॥ ३१ प्रजाहितार्थमारम्भो गरुडस्य तपोधनाः । प्रावर्तन्ताथ देवानामुत्पाता भयशंसिनः । चिकीर्पति महत्कर्म तदनुज्ञातुमर्हथ ।। १७ | इन्द्रस्य वज्रं दयितं प्रजज्वाल भयात्ततः॥ ३२ सातिरुवाच । सधूमा न्यपतत्सार्चिर्दिवोल्का नभसच्युता। एवमुक्ता भगवता मुनयस्ते समभ्ययुः। तथा वसूनां रुद्राणामादित्यानां च सर्वशः।।३३ मुक्खा शाखांगिरिपुण्यं हिमवन्तं तपोऽर्थिनः१८ / साध्यानां मरुतां चैव ये चान्ये देवतागणाः। ततस्तेप्वपयातेपु पितरं विनतासुतः । खं स्वं प्रहरणं तेषां परस्परमुपाद्रवत् ॥ ३४ शाखाव्याक्षिप्तवदनः पर्यपृच्छत कश्यपम् ॥ १९ अभूतपूर्व संग्रामे तदा देवासुरेऽपि च । भगवन्क विमुञ्चामि तरोः शाखामिमामहम् । वर्वाताः सनिर्घाताः पेतुरुल्काः सहस्रशः।।३५ वर्जित मानुपर्देशमाख्यातु भगवान्मम ।। २० निरभ्रमेव चाकाशं प्रजग महास्वनम् । सौतिरुवाच । देवानामपि यो देवः सोऽप्यवर्पत शोणितम्।।३६ ततो निःपुरुष शैलं हिमसंरुद्धकन्दरम् । मम्लुर्माल्यानि देवानां नेशुस्तेजांसि चैव हि । अगम्यं मनसाप्यन्यैस्तस्याचख्यौ स कश्यपः२१ उत्पातमेघा रौद्राथ वपुः शोणितं बहु ॥ ३७ तं पर्वतं महाकुक्षिमुद्दिश्य स महाखगः । रजांसि मुकुटान्येषामुत्थितानि व्यर्पयन् । जवेनाभ्यपतत्तायः सशाखागजकच्छपः ॥ २२ ततवाससमुद्विग्नः सह देवैः शतक्रतुः । न तां वधी परिणहेच्छतचर्मा महातनुम् । उत्पातान्दारुणान्पश्यन्नित्युवाच वृहस्पतिम् ३८ शासिनोमहतीं शाखां यांप्रगृह्य ययौ खगः २३ | किमर्थ भगवन्धोरा उत्पाताः सहसोत्थिताः । स ततः शतसाहसं योजनान्तरमागतः । न च शधुं प्रपश्यामि युधि यो नः प्रधर्पयेत् ॥३९ कालेन नातिमहता गरुडः पतगेश्वरः॥ २४ बृहस्पतिरुवाच । स तं गत्या क्षणे व पर्वतं वचनापितुः । तवापराधाद्देवेन्द्र प्रमादाच शतक्रतो । यसागतारिखम्मा: आदेरकारथ पोदरादिलान् गहन्सन्दो | स्वर तथा ॥ १९ ॥ शतया शतगोवर्मगा मृता । वधी र निणा दलः ॥७॥शागा मुफ्त्या गिरि रामभ्ययुरिति संब. भुः। न परिणहेत् परितो न पनीयात् ॥ २३ ॥ विफयाः हे म:॥१८॥ पाराया मुरासया व्याक्षिप्तं वदनं पचनक्रियाय- मपदुमलाः ॥२९॥ दिया अति ॥ ३३॥ देवानां देव:

·अध्यायः ३१] आदिपर्व ११ तपसा वालखिल्यानां महीणां महात्मनाम्४० चर्माण्यपि च गात्रेषु भानुमन्ति दृढानि च । कश्यपस मुनेः पुत्री विनतायाथ खेचरः। विविधानि च शस्त्राणि घोररूपाण्यनेकशः॥४८ हत सोममभिप्राप्तो बलवान्कामरूपधृक् ॥ ४१ शिततीक्ष्णारधाराणि समुद्यम्य मुरोत्तमाः। समर्थों बलिनां श्रेष्ठो हर्तुं सोमं विहंगमः। सविस्फुलिङ्गज्वालानि सधृमानि च सर्वशः॥४९ : सर्व संभावयाम्यसिन्नसाध्यमपि साधयेत्।। ४२ चक्राणि परियांश्चैव त्रिशूलानि परश्वधान् । , सौतिरुवाच । शक्तीच विविधास्तीक्ष्णाः करवालांश्च निर्मलान् । श्रुत्वैतद्वचनं शक्रः प्रोवाचामृतरक्षिणः । स्वदेहरूपाण्यादाय गदाथोग्रप्रदर्शनाः॥ ५० महावीर्यबलः पक्षी हर्तुं सोममिहोद्यतः॥ ४३ तैः शस्त्रैर्भानुमद्भिस्ते दिच्याभरणभूषिताः। (युप्मान्संबोधयाम्येप 'गृहीत्वावरणायुधान् । भानुमन्तः मुरगणास्तस्थुर्विगतकल्मपाः॥ ५१ परिवार्यामृतं सर्वे यूयं मद्वचनादिह ।। ४४ अनुपमबलवीर्यतेजसो रक्षवं विवुधा वीरा' यथा न स हरेबलात् । धृतमनसः परिरक्षणेऽमृतस। । अतुलं हि वलं तस्य वृहस्पतिरुवाच ह ॥ ४५ अमुरपुरविदारणाः मुरा : सातिरुवाच । ज्वलनसमिद्धवपुःप्रकाशिनः॥ नच्छुत्वा वियुधा वाक्यं विस्मिता यलमास्थिताः। इति समरवरं मुराः स्थितास्ते । परिवार्यामृतं तस्थुर्वनी चेन्द्र प्रतापवान् ॥४६ परिषसहस्रशतैः समाकुलम् । "धारयन्तो विचित्राणि काञ्चनानि मनस्विनः। विगलितमिव चाम्बरान्तरं कंचानि महार्हाणि वैर्यविकृतानि च ।। ४७ । तपनमरीचिविकाशितं वभासे ।। ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३०॥ ५२ एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ Muniyam at thetu achhi पालसिल्यतपमा गरमोत्पत्तिकयनपूर्वकं तस्य पक्षीन्द्ररयेऽमिपेचनम् ॥ १ ॥ शानक उवाच । यजतः पुत्रकामस्य कश्यपस प्रजापतेः। कोऽपराधो महेन्द्रस का प्रमादश्च मूतज । साहाय्यभूपयो देवा गन्धर्वाश्च ददुः फिल ।। ५ तपसा चालखिल्यानां संभूतो गरुडः कथम् ॥१ | तत्रेध्मानयने शको नियुक्तः कश्यपेन ह । कश्यपस्य द्विजातेश्य कथं ये पक्षिराद् मृतः। मुनयो वालखिल्याच ये चान्ये देवतागणाः॥६ अधृप्यः सर्वभूतानामवध्यवाभवत्कथम् ॥ २ शक्रस्तु वीर्यसदृशमिध्मभारं गिरिप्रभम् । कथं च कामचारी स कामवीर्यश्च खेचरः। समुद्यम्यानयामास नातिकृच्छादिव प्रभुः ।। ७ एतदिच्छाम्यह श्रोतुं पुराणे यदि पठ्यते ॥ ३ अथापश्यपीन्हयानगुटोदरवर्मणः । सातिरुवाच । पलाशयतिकामेकां यहतः संहतान्पथि ।। विपयोऽयं पुराणस यन्मांन्वं परिपृच्छसि । प्रलीनान्स्वेष्विवारेषु निराहारांस्तपोधनान् । गृशु मे पदतः सर्वमेतत्संक्षेपतो द्विज ।। ४ लिश्यमानान्मन्दपलान्गोप्पदं संप्लुनोदके ।। ९ पन्यः ॥१६॥ अन्यगाममाप्यमप्पय माधयेत् ॥ ४ ॥ विशोऽध्यायः॥३०॥ भानुमति दीप्तिमान ॥४८॥ संदेदम्पनि मानुपाति महोदाममा वनं नगर पे तान् । पतिको ॥५०॥ गलनवसनियमानयंपुर्भिः प्रकाशिनः ॥५२॥ टिम् ॥ ८॥ संयोपु प्रायनानिव अविशानिलयः । -- ·६४ श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपर्व ५ । तान्सर्वान्विसयाविष्टो वीर्योन्मतः पुरन्दरः। सौतिरुवाच । अपहास्याभ्यगाच्छीघ्रं लम्बयित्वाऽवमन्य च॥१० एवमुक्ताः कश्यपेन वालखिल्यास्तपोधनाः । तेऽथ रोपसमाविष्टाः सुभृशं जातमन्यवः । प्रत्यूचुरभिसंपूज्य मुनिश्रेष्ठ प्रजापतिम् ॥ ११ आरेभिरे महत्कर्म तदा शक्रभयंकरम् ।। ११ वालखिल्या ऊचुः। जुहवुस्ते सुतपसो विधिवञ्जातवेदसम् । इन्द्रार्थोऽयं समारम्भः सर्वेपां नः प्रजापते। मत्ररुचावचैर्विमा येन कामेन तच्छृणु ॥ १२ | अपत्यार्थ समारम्भो भवतश्चायमीप्सितः॥ २५ कामवीर्यः कामगमो देवराजभयप्रदः । तदिदं सफलं कर्म खयैव प्रतिगृह्यताम् । इन्द्रोऽन्यः सर्वदेवानां भवेदिति यतव्रताः॥१३ तथा चैवं विधत्स्वात्र यथा श्रेयोऽनुपश्यसि २६ इन्द्राच्छतगुणः शौर्ये वीर्ये चैव मनोजवः । सौतिरुवाच । तपसो नः फलेनाद्य दारुणः संभवत्विति ॥१४ । एतसिन्नेव काले तु देवी दाक्षायणी शुभा। तदुद्धा भृशसंतप्तो देवराजः शतक्रतुः। विनता नाम कल्याणी पुत्रकामा यशस्विनी २७ जगाम शरणं तत्र कश्यपं संशितव्रतम् ॥ १५ तपस्तप्त्वा व्रतपरा नाता पुंसवने शुचिः। तच्छ्रुत्वा देवराजय कश्यपोऽथ प्रजापतिः। उपचक्राम भार तामुवाचाथ कश्यपः ॥ २८ चालखिल्यानुपागम्य कर्मसिद्धिमपृच्छत ॥ १६ आरम्भः सफलो देवि भविता यस्त्वयेप्सितः। 'कश्यप उवाच । जनयिष्यसि पुत्रौ द्वौ वीरौ त्रिभुवनेश्वरौ ॥२९. फेन कामेन चारब्ध भवन्निामकर्म च । तपसा वालखिल्यानां मम संकल्पतस्तथा । याथातथ्येन मे चूत श्रोतुं कौतूहलं हि मे।। १७ भविष्यतो महाभागौ पुत्रौ त्रैलोक्यपूजितौ॥३० उवाच चैनां भगवान्कश्यपः पुनरेव है। वालखिल्या ऊचुः। धार्यतामप्रमादेन गर्भोऽयं सुमहोदयः ॥ ३१ अवज्ञाताः सुरेन्द्रेण मृढेनाकृतयुद्धिना। एकः सर्वपतत्रीणामिन्द्रत्वं कारयिष्यति । ऐश्वर्यमदमत्तेन सदाचारान्निरस्पता॥ १८| लोकसंभावितो वीरः कामरूपो विहङ्गमः ॥ ३२ तद्विघातार्थमारम्भो विधिवत्तस्य कश्यप ॥ १९ सौतिरुवाच । सातिरुवाच । शतवतुमथोवाच प्रीयमाणः प्रजापतिः। एवमस्त्विति ते चापि प्रत्यूचुः सत्यवादिनः । त्वत्सहायो महावीयौं भ्रातरी ते भविष्यत: ३३ तान्कश्यप उबाचेदं सान्सपूर्व प्रजापतिः ॥ २० नेताभ्यां भविता दोपः सकाशाते पुरंदर। अपमिन्द्रसिभुक्ने नियोगाद्ब्रह्मणः कृतः। व्येतु ते शक संतापस्तमेवेन्द्रो भविष्यसि ॥३४ इन्द्रार्थे च भवन्तोऽपि यतवन्तस्तपोधनाः ॥२१ न चाप्येवं त्वया भूयः क्षेप्तव्या नमवादिनः। न मिथ्या ग्रह्मणो वाक्यं कर्तुमर्हथ सत्तमाः । न चावमान्या दोत्ते वाग्यजा भृशकोपना॥३५ भवतां हि न मिथ्याऽय संकल्पो वै विकीपितः सौतिरुवाच । भवत्येप पतत्रीणामिन्द्रोऽतिवलसत्ववान् । एवमुक्तो जगामेन्द्रो निर्विशडसिपिष्टपम् । प्रसादः क्रियतामस देवराजस याचतः ।। २३ | विनता चापि सिद्धार्था यभूय मुदिता तथा ३६ पिन नी जो मगनेयः ॥ ९॥ गार. र एमनु रिमा॥३. ॥ पुंगपने का मार दी। मनुजा पोnn पानसे ॥२८॥ कारदिप पा लिस् ॥ २२॥ rari : मेट:पायः॥१॥ - af ·अध्यायः ३२] आदिपर्व १। ६५ जनयामास पुत्रौ द्वावरुणं गरुडं तथा । पतन्त्रीणां च गरुडमिन्द्रलेनाभ्यपिञ्चत । विकलाङ्गोऽरुणस्तत्र भास्करस्य पुरःसरः ॥ ३७ तखैतत्कर्म सुमहछूयतां भृगुनन्दन ॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१॥ द्वात्रिंशोऽध्यायः ।। ३२॥ Amirrn antar ochlum देवगरुडयुद्ध तत्र देवानां पराजयः ॥ १ ॥ तिरुवाच। नानाशस्त्रविसर्गस्तैर्वध्यमानः समन्ततः॥ १३ ततस्तस्माद्विरिवरात्समुदीर्णमहाबलः।' कुर्वन्सुतुमुलं युद्धं पक्षिराण्ण व्यकम्पत । गरुडः पक्षिरार तूर्ण संप्राप्तो वियुधान्प्रति ॥ १ निर्दहन्निव चाकाशे वैनतेयः प्रतापवान् । दृष्ट्वातिवलं चैव प्राकम्पन्त सुरास्ततः। पक्षाभ्यामुरसा चैव समन्तात्यक्षिपत्सुरान् ।। १४ परस्परं च प्रत्यनन्सर्वप्रहरणान्युत ।। २ ते विक्षिप्तास्ततो देवा दुद्रुवुर्गरुडादिताः। तत्र चासीदमेयात्मा विद्युदग्निसमप्रभः । नखतुण्डक्षताचैव सुवुः शोणितं बहु ॥ १५ भौमनः सुमहावीर्यः सोमस्य परिरक्षिता ॥ ३) साध्याः प्राची सगन्धर्वा वसवो दक्षिणां दिशम् । स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डनखैः क्षतः। प्रजग्मुः सहिता रुद्राः पतगेन्द्रप्रधर्पिताः॥१६ मुहूर्तमतुलं युद्ध कृत्वा विनिहतो युधि ।। ४ दिशं प्रतीचीमादित्या नासत्याचुत्तरां दिशम् । रजश्चोय सुमहत्पक्षवातेन खेचरः। मुहुर्मुहुः प्रेक्षमाणा युध्यमानं महौजसः ।। १७ कृत्वा लोकान्निरालोकांस्तेन देवानवाकिरत् ॥५ अश्वनन्देन वीरेण रेणुकेन च पक्षिराद । तेनावकीर्णा रजसा देवा मोहमुपागमन् । क्रथनेन च शूरेण तपनेन च खेचरः॥ १८ न चैवं ददृशुश्छन्ना रजसाऽमृतरक्षिणः ॥ ६. उलूकश्वसनाभ्यां च निमेपेण च पक्षिराद् । एवं संलोडयामास गरुडत्रिदिवालयम् । प्ररुजेन च संग्रामं चकार पुलिनेन च । १९ पक्षतुण्डग्रहारस्तु देवान्स विददार ह ।। ७ तान्पक्षनखतुण्डागरभिनद्विनतासुतः। ततो देवः सहस्राक्षस्तूर्ण वायुमचोदयत्। युगान्तकाले संक्रुद्धः पिनाकीव परंतप ॥ २० विक्षिपेमां रजोवृष्टिं तवेदं कर्म मारुत ॥ ८ महाबला महोत्साहास्तेन ते बहुधा क्षताः। सौतिरुवाच। रेजुरभ्रधनप्रख्या रुधिरौघप्रयर्पिणः।। २१ अथ वायुरपोवाह तद्रजस्तरसा वली। तान्कृत्वा पतगश्रेष्ठः सर्वानुत्त्रान्तजीवितान् । ततो वितिमिरे जाते देवाः शकुनिमार्दयन् ।। ९ अतिक्रान्तोऽमृतस्यार्थे सर्वतोऽग्निमपश्यत ॥२२ ननादोः स बलवान्महामेघ इवाम्बरे । आवृण्वानं महाज्वालमचिभिः सर्वतोऽम्बरम् । वध्यमानः सुरगणः सर्वभूतानि भीपयन् ॥ १० दहन्तमिव तीक्ष्णांशु चण्डवायुसमीरितम् ॥२३ उत्पपात महावीर्यः पक्षिराट् परवीरहा। 'नभः स्पृशन्तं ज्वालाभिः सर्वभूतभयंकरम् ।' समुत्पत्यान्तरिक्षस्थं देवानामुपरि स्थितम् ।। ११ ततो नवत्या नवतीर्मुखानां वमिणो विबुधाः.सर्वे नानाशसरवाकिरन् । कृत्वा महात्मा गरुडस्तरखी। पदिशैः परिपः शुलैर्गदाभिश्च सवासवाः॥ १२ नदीः समापीय मुखस्ततस्तैः क्षुरप्रैवलितथापि चक्ररादित्यरूपिभिः । सुशीघमागम्य पुनर्जवेन ॥ २४ भीमनः विश्वकर्मा ॥ ३ ॥ विनिहतः मृतकल्पः कृतः॥४॥ अपोयाह अपसारितवान् ॥ ९॥ नवसाः नवतीः शताधिकार ·। श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपर्व । ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापनः ततः प्रचक्रे वपुरन्यदल्प समास्तरत्पत्ररथो नदीभिः। प्रवेष्टुकामोऽग्निमभिप्रशाम्य ॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ २५ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ Associatir अमृतसमीपे गरुडस्य गमनम् ॥ १॥ अमृतं गृहीत्वा गच्छत्तो गरुडस विष्णुदर्शनम् ॥ २॥ विष्णुगण्डयोः परस्प वरदानम् ॥ ३ ॥ गण्डस्य सुपर्णनामप्राप्तिः ॥ ४ ॥ सौतिरुवाच। अपीत्वैवामृत पक्षी परिगृह्याशु निःसृतः । जाम्यूनदमयो भूत्वा मरीचिनिकरोज्यलः। आगच्छदपरिश्रान्त आवार्किप्रभां ततः॥१. प्रविवेश बलात्पक्षी वारिवेग इयार्णवम् ।। १ विष्णुना च तदाकाशे चैनतेयः समेयिवान् । स चक्र क्षुरपर्यन्तमपश्यदमृतान्तिके । तस्य नारायणस्तुष्टस्तेनालौल्येन कर्मणा ॥ १३ परिभ्रमन्तमनिशं तीक्ष्णधारमयस्सयम् ॥ २ तमुवाचाव्ययो देवो वरदोऽसीति खेचरम् । ज्वलनाप्रम घोरं छेदनं सोमहारिणाम् । स बने तव तिष्ठेयमुपरीत्यन्तरिक्षगः ॥ १४ घोररूपं तदत्यथै यत्रं देवैः सुनिर्मितम् ।। ३ उवाच चैनं भूयोऽपि नारायणमिदं वचः। तस्यान्तरं स दृष्ट्वैव पर्यवर्तत खेचरः। अजरचामरश्च साममृतेन विनाऽप्यहम् ।। १५ अरान्तरेणाभ्यपतत्संक्षिप्याई क्षणेन ह ।। ४/ सौतिरुवाच । अधश्चक्रस्य चैवात्र दीप्तानलसमद्युती । एवमस्विति तं विष्णुरुवाच विनतासुतम् । विद्युजिह्वौ महावीयौं दीप्तास्यौ दीप्तलोचनौ ॥५ प्रतिगृह्य वरौ तौ च गरुडो विष्णुमत्रवीत् १६ चक्षुर्विपौ महापोरौ नित्यं कुद्धौ तरखिनौ । भवतेपि वरं दद्यां वृणोतु भगवानपि । अमृतस्यैच रक्षार्थ ददर्श भुजगोत्तमौ ॥ ६) ते वत्रे वाहनं विष्णुगरुत्मन्तं महाबलम् ॥ १७ सदा संरब्धनयनौ सदा चानिमिपेक्षणी । ध्वजं च चक्रे भगवानुपरि स्थास्ससीति तम् । तयोरेकोऽपि यं पश्येत्स तूर्ण भससाद्भवेत् ॥ ७ एवमस्तिति तं देवमुक्त्वा नारायणं खगः ॥१८ 'तौ दृष्ट्वा सहसा खेदं जगाम विनतात्मजः । बजाज तरसा गाद्वायुं स्पर्धन्महाजकः । कथमेता महावी? जेतव्यौ हरिभोजिनौ ॥ ८ तं ब्रजन्तं सगश्रेष्ठं वज्रणेन्द्रोऽभ्यताडयत् ।। १९ इति संचिन्त्य गरुडस्तयोस्तूर्ण निराकरः । हरन्तममृतं रोपाद्गरुडं पक्षिणां वरम् । नयोधपि रजसा मुपर्णः सहसाऽऽवृणोत् । तमुवाचेन्द्रमाक्रन्दे गरुडः पततां वरः।। ताभ्यामदृष्टरूपोऽसौ सर्वतः समताडयत् ॥ ९ प्रहसम्लक्ष्णया याचा तथा बजसमाहतः। तयोरङ्गे समाक्रम्य वैनतेयोऽन्तरिक्षगः । ऋपर्मानं करिष्यामि वजं यस्यास्थिसंभवम् ।।२१ आन्छिनत्तरसा मध्ये सोममभ्यद्रवत्ततः ॥ १० । यस च करिष्यामि तवैव च शतक्रतो। समुत्पाट्यामृत तत्र वैनतेयस्ततो बली । एतत्पत्रं त्यजाम्येक यस्यान्तं नोपलप्स्यसे ।।२२ उत्पपात जनैव यत्रमुन्मथ्य वीर्यवान् ॥ ११ न च वनिपातेन रुजा मेऽस्तीह काचन । गाहसीः ॥ २४ ॥ ममावर आधादितवान् शामितमानि- | समुन्याय्य उत्पपातत्यन्वयः ॥11॥ आवार्य धारयिला तिर सधः ॥ २५॥ द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ स्कृत्येत्यर्थः ॥ १॥ अलाल्पेन अमृतपानलोभराहिले. संशिप्य अणुतरं फसा ॥ ४ ॥तयोः अझै देही आच्छिनत् न ॥३॥ उपरि घ्यजे इत्यर्थः ॥ १४ ॥ पवानियाचरतीत TER: कृतवान् ॥१०॥ यत्रमुन्मभ्य अमृतं मातम्भ सन् ॥ १९ ॥ आफन्दे फलकले ॥ २०॥ ऋषेः दधी २० ·अध्यायः ३४] आदिपर्व.१। ६७ एवमुक्त्वा ततः पत्रमुत्ससर्ज स पक्षिराट् ।। २३ वदृष्ट्वा महदाचर्य सहस्राक्षः पुरंदरः। तदुत्सृष्टमभिप्रेक्ष्य तस्य पर्णमनुत्तमम् । खगो महदिदं भूतमिति मखाऽभ्यमापत ॥२५ हृष्टानि सर्वभूतानि नाम चर्चार्गरुत्मतः॥ २४ बलं विज्ञातुमिच्छामि यत्ते परमनुत्तमम् । सुरूपं पत्रमालक्ष्य सुपर्णोऽयं भवखिति । सख्य चानन्तमिच्छामि खया सह खगोत्तम२६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ १ चतुत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ Tujo marluctations इन्द्रस्य गण्डसस्यलाभः ॥ १ ॥ इन्द्राहरडस वरलाभः ॥२ ॥ विनताया दास्यमोचनम् ॥३॥ सपाणां द्विजिसवप्राप्तिा ॥४॥ सातिरुवाच । गरुड उवाच। 'इत्येवमुक्तो गरुडः प्रत्युवाच शचीपतिम् ।' किंचित्कारणमुद्दिश्य सोमोऽयं नीयते मया । न दास्यामि समापातुं सोमं कसैचिदप्यहम् १० गरुड उवाच । सख्यं मेऽस्तु त्वया देव यथेच्छसि पुरंदर । यत्रेमं तु सहस्राक्ष निक्षिपेयमहं स्वयम् । बलं तु मम जानीहि महचासद्यमेव च ।। त्वमादाय ततस्तृण हरेधात्रिदिवेश्वर ।। ११ शक्र उवाच। काम नैतत्प्रशंसन्ति सन्तः स्वबलसंस्तवम् । वाक्येनानेन तुष्टोऽहं यत्नयोक्तमिहाण्डज । . 'अनिमित्तं सुरश्रेष्ठ सद्यः प्राप्नोति गर्हणाम् ॥२ यमिच्छसि वरं मत्तस्तं गृहाण खगोत्तम ॥ १२ गुणसंकीर्तनं चापि पृष्टेनान्येन गोपते । सौतिरुवाच । वक्तव्यं न तु वक्तव्यं स्वयमेव शतक्रतो॥ ३ इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं कपुत्राननुसरन् । सखेति कृसा तु सखे पृष्टो वक्ष्याम्यहं खया। स्मृत्वा चवोपधिकृतं मातुर्दास्यनिमित्ततः ॥१३ न ह्यात्मस्तवसंयुक्त वक्तव्यमनिमित्ततः।। ४ गरुड उवाच। सपर्वतयनामुवीं ससागरजलामिमाम् । ईशोऽहमपि सर्वस्य करिप्यामि तु तेऽर्थिताम् । वहे पक्षेण वै शक्र वामप्यत्रावलम्बिनम् ॥ ५ | भवेयुर्भुजगाः शक्र मम भक्ष्या महाबलाः ॥१४ सर्यान्सपिण्डितान्यापि लोकान्सस्थाणुजङ्गमान् । सौतिरुवाच । वहेयमपरिश्रान्तो विद्धीदं मे महद्रलम् ॥ ६) तथेत्युक्त्वाऽन्वगच्छत्तं ततो दानवमुदनः । सीतिरुवाच । देवदेवं महात्मानं योगिनामीश्वर हरिम् ।। १५ इत्युक्तवचनं वीरं किरीटी श्रीमतां वरः। स चान्वमोदत्तं चाथै यथोक्तं गरुडेन वै । आह शौनक देवेन्द्रः सर्वलोकहितः प्रभुः ॥ ७ | इदं भूयो वचः प्राह भगवांत्रिदशेश्वरः ।। १६ एवमेव यथात्थ त्वं सर्व संभाव्यते त्वयि । हरिप्यामि विनिक्षिप्तं सोममित्यनुभाप्य तम् । संगृह्यतामिदानी मे सख्यमत्यन्तमुत्तमम् ॥ ८ आजगाम ततस्तूण सुपर्णो मातुरन्तिकम् ॥ १७ न कार्य यदि सोमेन मम सोमः प्रदीयताम् । 'विनयावनतो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत् । असांस्ते हि प्रयाधेयुर्येभ्यो दद्याद्भवानिमम् ।।९ इदमानीतममृतं देवानां भवनान्मया ।। १८ चः॥११॥ अयात्रिंशोऽध्यायः॥३३॥ टी इन्दः ॥णा उपधिकृत छलकृतम् ॥ १३॥ ईशः समर्थः । संपिण्डितान, एकीकृतान् । स्थाणु स्थावरम् ॥ ६॥ किरी- | अपितां अन्यस्मै अमृतं न देपमिलमुताम् अनुभाष्य -

·श्रीमन्महाभारते
[आस्तीकपव ५
प्रशाधि किमितो मातः करिष्यामि शुभवते । अहं पूर्वमहं पूर्वमित्युक्त्वा ते समाद्रवन् ॥ २५
विनतोवाच ।
यत्रैतदमृतं चापि स्थापित कुशसंस्तरे ।
परितुष्टाऽहमेतेन कर्मणा तव पुत्रक । १९ तद्विज्ञाय हुतं सर्पाः प्रतिमायाकृतं च तत् २६
अजरथामरथैव देवानां सुप्रियो भव । सोमस्थानमिदं चेति दर्भास्ते लिलिहुस्तदा ।
सौतिरुवाच ।
ततो द्विधा कृता जिवाः सर्पाणां तेन कर्मणा२७
अथ सर्पानुवाचेदं सर्वान्परमहष्टवत् । अभवंश्चामृतस्पर्शादर्भास्तेऽथ पवित्रिणः।
गरुड उवाच ।
'नागाश्च वञ्चिता भूला विसृज्य विनतां ततः।
इदमानीतममृतं निक्षेप्स्यामि कुशेषु वः ॥ २० विपादमगमस्तीनं गरुडस्य बलात्मभो ।' २८
स्नाता मङ्गलसंयुक्तास्ततः प्राश्नीत पन्नगाः। एवं तदमृतं तेन हृतमाहृतमेव च ।
भवद्भिरिदमासीनर्यदुक्तं तद्वचस्तदा ।। २१ द्विजिह्वाश्च कृताः सपो गरुडेन महात्मना ॥२९
अदासी चैव मातेयमद्यप्रभृति चास्तु मे । ततः सुपर्णः परमप्रहर्पवा-
यथोक्तं भवतामेतद्वचो मे प्रतिपादितम् ॥ २२ विहृत्य मात्रा सह तत्र कानने ।
सौतिरुवाच ।
भुजंगमक्षः परमार्चितः खगै-
ततः स्नातुं गताः सर्पाः प्रत्युक्त्वा तं तथेत्युत ।' रहीनकीर्तिविनतामनन्दयत् ।।
शकोऽप्यमृतमाक्षिप्य जगाम त्रिदिवं पुनः॥२३ इमां कथां यः शृणुयानरः सदा
अधागतास्तमुद्देशं सपाः सोमाथिनस्तदा । पठेत वा द्विजगणमुख्यसंसदि ।
साताश्च कृतजप्याश्च प्रहृष्टाः कृतमङ्गलाः॥२४
असंशयं त्रिदिवमियात्स पुण्यभा-
'परस्परकृतद्वेपाः सोमप्राशनकर्मणि ।
अहात्मनः पतगपतेः प्रकीर्तनात् ॥ ३१
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।। ३५ ॥
सपनामफथनम् ॥१॥
शौनक उवाच ।
न कीर्तयिष्ये सर्वेषां प्राधान्येन तु मे शृणु ।।४
भुजङ्गमानां शापस्य मात्रा चैव सुतेन च । शेपः प्रथमतो जातो चामुकिस्तदनन्तरम् ।
विनतायास्त्वया प्रोक्तं कारणं सूतनन्दन ॥ १ ऐरावतस्तक्षकश्च कर्कोटकधनञ्जयो ।
वरप्रदानं भर्ता च कविनतयोस्तथा । कालियो मणिनागश्च नागथापूरणस्तथा ।
नामनी चैव ते प्रोक्त पक्षिणोवैनतेययोः ।। २ नागस्तथा पिञ्जरक एलापत्रोऽथ वामनः ॥ ६
पन्नगानां तु नामानि न कीतर्यसि मूतज । नीलानीलो तथा नागौ कल्मापशवली तथा ।
प्राधान्येनापि नामानि श्रोतुमिच्छामहे वयम् ३ | आर्यकथोग्रकश्चैव नागः कलशपोतकः ॥
सीतिरुवाच ।
सुमनाख्यो दधिमुखस्तथा विमलपिण्डकः ।
बहुत्वान्नामधेयानि पनगानां तपोधन । आमः कोटरकथैव शहो वालिशिसस्तथा ॥ ८
दे गररेति रांगोप्य ॥ १५ ॥ दं य: युष्माकममृतं न
तु मम ॥२०॥ प्रतिमायात मया दास्सं मायाफ्तं तपा भुजामानां मात्रा मापो दसस्सस्स पारणं भयाया मानुरा
मतदानमरि नरेग तमिरायः ॥ २६ ॥ चतुनिंशो- ! रिलं । विनतायाः मुतेन भरुणेन शापो दत्ततस कारण
७
-
ऽप्यायः ॥ ३४ ॥

·अध्यायः ३६]
आदिपर्व १॥
.
निष्टानको हेमगुहो नहुपः पिङ्गलस्तथा । हस्तिपिण्डः पिठरकः सुमुखः कोणपाशनः।।१४
बाह्यकर्णो हस्तिपदस्तथा मुद्गरपिण्डकः ॥ ९ कुठरः कुञ्जरश्चय तथा नागः प्रभाकरः ।
कम्बलाश्वतरी चापि नागः कालीयकस्तथा । कुमुदः कुमुदाक्षश्च तित्तिरिर्हलिकस्तथा ॥ १५
वृत्तसंवर्तकी नागी द्वीच पद्माविति श्रुता ॥१० कर्दमश्च महानागो नागश्च बहुमूलकः।
नागः शङ्खमुखश्चैव तथा कूप्माण्डकोऽपरः । कर्कराकर्करा नागा कुण्डोदरमहोदरा।। १६
क्षमकथ तथा नागो नागः पिण्डारकस्तथा।।११ एते प्राधान्यतो नागाः कीर्तिता द्विजसत्तम ।
करवीरः पुप्पदंष्ट्रो विल्यको बिल्वपाण्डुरः । बहुत्वान्नामधेयानामितरे नानुकीर्तिताः ॥ १७
मूपकादः शङ्खशिराः पूर्णभद्रो हरिद्रकः ।। १२ एतेषां प्रसवो यश्च प्रसवस्य च संततिः ।
अपराजितो ज्योतिकश्च पन्नगः श्रीवहस्तथा । असङ्ख्येयेति मत्वा तान्न ब्रवीमि तपोधन ॥ १८
1 कौरच्यो धृतराष्ट्रच शह्वपिण्डश्च वीर्यवान् ।। १३ बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्पर्युदानि च ।
विरजाच मुवाहुश्च शालिपिण्डश्च वीर्यवान् । अशक्यान्यव सङ्ख्यातुं पन्नगानां तपोधन ॥ १९
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आतीकपर्वणि पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६॥
शेपस्य ब्रह्मणो घरलाभः पृथ्वीधारणाज्ञा च ॥१॥
शनिक उवाच।
८
-
सह तत्सहे वस्तुं तद्भवाननुमन्यताम् ।।
आख्याता भुजगास्तात वीर्यवन्तो दुरासदाः । अभ्यमयन्ति सततं परस्परममित्रवत् ।
शापं तं तेऽभिविज्ञाय कृतवन्तः किमुत्तरम् ॥ १ ततोऽहं तप आतिष्ठे नैतान्पश्येयमित्युत ॥ ९
सीतिरुवाच।
न मर्पयन्ति समुतां सततं विनतां च ते ।
तेपां तु भगवाञ्छेपः कद्रं त्यक्त्वा महायशाः ।
अस्माकं चापरो भ्राता वैनतेयोऽन्तरिक्षगः ॥१०
उग्रं तपः समातस्थे वायुमक्षो यतव्रतः ।। २ तं च द्विपन्ति सततं स चापि बलवत्तरः।
गन्धमादनमासाद्य पदयां च तपोरतः । घरमदानात्स पितुः कश्यपस्य महात्मनः
गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे ।। ३ सोऽहं तपः समास्थाय मोक्ष्यामीदं कलेवरम् ।
तेषु तेषु च पुण्येपु तीर्थप्वायतनेषु च । कथं में प्रेत्यभावेऽपि न तैः स्यात्सह सङ्गमः॥१२
एकान्तशीलो नियतः सततं विजितेन्द्रियः॥४ | तमेवं वादिनं शेपं पितामह उवाच ह ।
तप्यमानं तपो घोरं तं ददर्श पितामहः । जानामि शेप सर्वेषां भ्रातॄणां ते विचेष्टितम् ।।१३
संगुष्कमांसत्वकस्नायुं जटाचीरघरं मुनिम् ॥ ५ मातुश्चाप्यपराधाद्वै भ्रावृणां ते महद्भयम् ।
तमनचीत्सत्यति तप्यमानं पितामहः । कृतोऽत्र परिहारश्च पूर्वमेव भुजङ्गम ।।
किमिदं कुरुषे शेष प्रजानां स्वस्ति व कुरु ॥ ६ भ्रातॄणां तव सर्वेपां न शोकं कर्तुमर्हसि ।
वं हि तीव्रण तपसा प्रजास्तापयसेऽनघ । वृणीप्य च वरं मत्तः शेप यत्तेऽभिकासितम्॥१५
हि कामं च मे शेप यस्ते हृदि व्यवस्थितः ॥७ दास्यामि हि वरं तेऽद्य प्रीति परमा त्वयि ।
। शेप उवाच।
दिष्ट्या बुद्धिश्च ते धर्मे निविष्टा पन्नगोत्तम ।
सोदर्या मम सर्वे हि भ्रातरो मन्दचेतसः। भूयो भूयश्च ते युद्धिर्धर्म भवतु मुस्थिरा ॥ १६
गपन्नीयां ॥1॥ पचत्रिंगोऽध्यायः ॥ ३५॥
उत्तरं अनन्तरम् ॥१॥

·श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपर्व ५ ७० शेप उवाच । इमां धरां धारयता त्वया हि मे २१ एप एव वरो देव कासित्तो मे पितामह। महत्प्रियं शेप कृतं भविष्यति ॥ धर्मे मे रमतां युद्धिः शमे तपसि चेश्वर ॥ १७, सौतिरुवाच । ब्रह्मोवाच । तथैव कृत्वा विवरं प्रविश्य स प्रीतोऽस्म्यनेन ते शेप दमेन च शमेन च । प्रभुर्भुवो भुजगवराग्रजः स्थितः। विभर्ति देवीं शिरसा महीमिमां त्वया त्विदं वचः कार्य मन्नियोगात्प्रजाहितम् १८ समुद्रनेमि परिगृह्य सर्वतः॥ इमां महीं शैलपनोपपन्ना ब्रह्मोवाच । ससागरग्रामविहारपत्तनाम् । शेपोऽसि नागोत्तम धर्मदेवो वं शेष सम्यक् चलितां यथाव- महीमिमां धारयसे यदेकः। संगृद्य तिष्ठव यथाऽचला सात् ।। १९ अनन्तभोगैः परिगृह्य सर्वा शेप उवाच । यथाहमेवं बलभिद्यथा वा ॥ २३ यथाऽऽह देवो वरदः प्रजापति- सौतिरुवाच । महीपतिर्भूतपतिर्जगत्पतिः। अधो भूमौ वसत्येवं नागोऽनन्तः प्रतापवान् । तथा महीं धारयिताऽमि निथलां धारयन्वमुधामेकः शासनाद्ब्रह्मणो विभोः ॥२४ प्रयच्छतां मे विवरं प्रजापते ।। २० मुपण च सहायं वै भगवानमरोत्तमः । प्रमोवाच । प्रादादनन्ताय तदा बैनतेयं पितामहः ।। २५ अधो महीं गच्छ भुजगमोत्तम 'अनन्तेऽभिप्रयाते तु वासुकिः स महाबलः। स्वयं तवपा विवरं प्रदास्यति । अभ्यपिच्यत नागैस्तु देवतरिव पासवः ।। २६ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७॥ मामापपरिहाराय गपांगां मपालोपनम् ॥१॥ मातिरबार। गप्ता इत्येव मे श्रुत्वा जायते हदि वेपथुः ।। ५ मातः सफायानं बाएं शुन्या व पनगोनमः । नूनं सर्वपिनाशोऽयमम्माकं समुपागतः । पाकिभिन्तयामाग शापोऽयं न भवेत्कथम् ॥१. 'शापः राष्टो महापोरो मात्रा गन्यविनीता। ततः म मप्रपामास मामिः गह गर्वशः। न घेतां सोऽव्ययो देवः पन्तीं प्रत्यपेयपत् ।। एरापनप्रभृतिभिः मधर्मपरायणः ।। २ | तम्मात्ममप्रयामोऽय भुजगानामनामयम् । पागुफिम्यान। पथा मवेदि गर्षेपांमा नः कालोऽत्यगादयम् । अयं पापी पोरिष्टो विदितं पन्नधाऽनपाः । गर्य एव हि नमापदुदिमन्तो विचक्षणाः। गमा मापस मोधार्थ मप्रपिन्या यनाम: ॥ ३ अपि मत्रयमाणा हि पश्याम मोक्षगं ॥ ८ गरेंपार पापानां प्रनिपातो हि विपर्ने । यथा नष्टं पुग देवा गदममिं गुहागनम् । न सुमात्रा:मिसमाना माधः कनन विधनं ॥४पया म पो न भरेपचा पापि परामयः। अपमानपान मत्तम पाता। अनमंजस मपाणां पिनामापाप ॥

·अध्यायः ३८] आदिपर्व १॥ साँतिरुवाच। प्रमत्तानां हरन्त्वाशु विन एवं भविष्यति ।। २२ तथेत्युक्त्वा ततः सर्वे कावेयाः समागताः । यज्ञे वा भुजगास्तसिञ्शतशोऽथ सहस्रशः। समयं चक्रिरे तत्र मन्त्रयुद्धिविशारदाः॥ १० जनान्दशन्तु चै सर्वे नचं त्रासो भविष्यति ॥२३ एके तत्राग्रुवन्नागा वयं भूत्वा द्विजर्षभाः। अथवा संस्कृतं भोज्यं दूपयन्तु भुजङ्गमाः। जनमेजयं तु भिक्षामो यज्ञस्ते न भवेदिति ।।११ स्खेन मत्रपुरीपेण सर्वभोज्यविनाशिना ॥ २४ अपरे त्वब्रुवन्नागास्तत्र पण्डितमानिनः । अपरे त्वध्रुवंस्तत्र ऋत्विजोऽस भवामहे । मत्रिणोऽस्य वयं सर्वे भविप्यामः सुसंमताः॥१२) यज्ञविघ्नं करिप्यामो दक्षिणा दीयतामिति ॥२५ स नः प्रक्ष्यति सर्वेषु कार्येप्वर्थविनिश्चयम् । पश्यतां च गतोऽसा नः करिष्यति यथेप्सितम् । तत्र बुद्धि प्रदायामो यथा यज्ञो निवर्त्यति १३ अपरे त्वावंस्तत्र जले प्रक्रीडितं नृपम् ॥ २६ स नो बहुमतानाजा युद्ध्या बुद्धिमतां वरः। गृहमानीय बनीमः ऋतुरेवं भवेन्न सः । यज्ञार्थ प्रक्ष्यति व्यक्तं नेति वक्ष्यामहे वयम् १४ अपरे त्वग्रुवंस्तत्र नागाः पण्डितमानिनः ॥२७ दर्शयन्तो पहृन्दोपान्प्रेत्य चेह च दारुणान् । दशामस्तं प्रगृह्याशु कृतमेवं भविष्यति । हेतुभिः कारणश्चैव यथा यज्ञो भवेन्न सः॥ १५ छिन्नं मूलमनर्थानां मृते तसिन्भविष्यति ।। २८ अथवा य उपाध्यायः ऋतोस्तस्य भविष्यति । एपा नो नैष्ठिकी बुद्धिः सर्वेपामीक्षणश्रवः । सर्पसत्रविधानको राजकार्यहिते रतः।। १६ अथ यन्मन्यसे राजन्द्रुतं तत्संविधीयताम् ।।२९ तं गत्वा दशतां कश्चिद्भुजङ्गः स मरिष्यति । तसिन्मृते यज्ञकारे ऋतुः स न भविष्यति ॥१७ । इत्युक्त्वा समुदक्षन्त वामुकिं पन्नगोत्तमम् । ये चान्ये सर्पसत्रज्ञा भविष्यन्त्यस्य चत्विजः। वासुकियापि संचिन्त्य तानुवाच भुजगमान् ॥३० तांथ सर्वान्दशिप्यामः कृतमेवं भविष्यति ॥१८ नपा वो नैष्ठिकी बुद्धिमता कर्तु भुजङ्गमाः। अपरे त्वयुवन्नागा धर्मात्मानो दयालयः । सर्वेपामेव मे बुद्धिः पन्नगानां न रोचते ॥ ३१ अयुद्धिरेपा भवतां ब्रह्महत्या न शोभनम् ॥ १९ / किं तत्र संविधातव्यं भवतां साद्धितं तु यत् । सम्यक्सद्धर्ममूला वै व्यसने शान्तिरुत्तमा । श्रेयः प्रसादनं मन्ये कश्यपस्य महात्मनः ॥३२ अधर्मोचरता नाम कृत्स्र व्यापादयेजगत् ॥२० | ज्ञातिवर्गस्य सौहार्दादात्मनश्च भुजङ्गमाः। अपरे त्वायनागाः समिद्धं जातवेदसम्। नवजानाति मे युद्धिः किंचित्कर्तु वचो हि वः३३ वनिर्वापयिष्यामो मेघा भूत्वा सविद्युतः॥२१ मया हीदं विधातव्यं भवतां यद्धितं भवेत् । ग्रुग्भाण्डं निशि गत्वा च अपरे भुजगोत्तमाः । अनेनाहं भृशं तप्ये गुणदोपा मदाश्रयो । ३४ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७॥ .. अष्टत्रिंशोऽध्यायः॥ ३८॥ पनापप्रभापणम् ॥ १॥ देयग्रह्मसंवादमुखेनानीकोत्पत्तिकथनम् ॥ २॥ सातिरुवाच। चामुकेथ वचः श्रुत्वा एलापनोऽनवी दिदम् ॥१ । सर्पाणां तु वचः श्रुत्वा सर्वेपामिति चेति च । 'प्रागेव दर्शिता बुद्धिमयमा भुजगोत्तमाः। मन्त्रदिविशारदाः नीतिनिधयनिपुगाः ॥ .. ॥ निवासति | धोत्रं यम्प स तपाभूत हे पागुके ।। १९ ॥ मना गंमता ॥१॥ मरतो भरिप्पाहतं प्रतिकृतम् ॥ १८॥ व्यगने रिक्षानानिमिता गुणदोषी महाश्रयी पेटयान्मम. भापदि शान्तिः आHIT गाना सपना देवनाशनः सपः ॥ ३४॥ गोिऽध्यायः ॥ ३७॥ प्रार्थना समना ॥ २०॥ तिकी मालनिाशगमेन धरः हरनिति सरायनाभिनयप्रदर्शनम् ॥१॥ .

·७२ श्रीमन्महाभारते [ आस्तीकपर्व ५ हेयेति यदि यो बुद्धिस्तवापि च तथा प्रभो ॥२ तेषां विनाशो भवितान तु ये धर्मचारिणः ॥ १२ अस्तु कामं ममाद्यापि बुद्धिः स्मरणमागता । यन्निमित्तं च भविता मोक्षस्तेपां महाभयात् । तां शृणुध्वं प्रवक्ष्यामि याथातथ्येन पन्नगाः॥३ पन्नगानां निवोधध्वं तसिन्काले समागते॥१३ न स यज्ञो न भविता न स राजा तथाविधः । यायावरकुले धीमान्भविष्यति महानृपिः । जनमेजयः पाण्डवयो यतोऽसाकं महद्भयम्॥४ जरत्कारुरिति ख्यातस्तपस्वी नियतेन्द्रियः।।१४ देवेनोपहतो राजन्यो भवेदिह पूरुषः । तस्य पुत्रो जरत्कारोभविष्यति तपोधनः। स दैवमेवाश्रयेत नान्यत्तत्र परायणम् ॥ आस्तीको नाम यज्ञं स प्रतिपेत्स्यति तं तदा । . तदिदं चैवमसाकं भयं पन्नगसत्तमाः। तत्रमोक्ष्यन्ति भुजगायेभविष्यन्ति धार्मिकाः१५ दैवमेवाश्रयामोऽत्र शृणुध्वं च वचो मम ॥ ६ देवा ऊचुः । अहं शापे समुत्सृप्टे समीपं वचस्तदा । स मुनिप्रवरो ब्रह्मञ्जरत्कारुर्महातपाः। मातुरुत्सङ्गमारूढो भयात्पन्नगसत्तमाः। देवानां पन्नगश्रेष्ठास्तीक्ष्णास्तीक्ष्णा इति प्रभो ॥७ कस्यां पुत्रं महात्मानंजनयिप्यति वीर्यवान् ॥१६ 'शापदुःखाग्नितप्तानां पन्नगानामनामयम् । ब्रह्मोवाच। कृपया परयाऽऽविष्टाः प्रार्थयन्तो दिवौकस 'वासुकेर्भगिनी कन्या समुत्पन्ना मुशोभना । पितामहमुपागम्य देवा वचनमब्रुवन् । तसै दासति तां कन्यां वासुकिर्भुजगोत्तमः॥१७ तस्यां जनयिता पुत्रं वेदवेदाङ्गपारगम् ।' का हि लब्ध्या प्रियान्पुत्राशपेदेवं पितामह । सनामायां सनामा स कन्यायां द्विजसत्तमः॥१८ ऋते कद्दू तीक्ष्णरूपां देवदेव तवाग्रतः ।। ९| एलापत्र उवाच । तथेति च वचस्तस्यास्त्वयाप्युक्तं पितामह । एवमस्त्विति तं देवाः पितामहमथाब्रुवन् । इच्छाम एतद्विज्ञातुं कारणं यन्न वारिता ॥ १० | उत्वैवं वचनं देवान्विरिश्चिस्त्रिदिवं ययौ ॥ १९ ब्रह्मोवाच । सोऽहमेव प्रपश्यामि वासुके भगिनी तव । बहवः पनगास्तीक्ष्णा घोररूपा विपोल्वणाः। जरत्कारुरिति ख्याता तां तसै प्रतिपादय ॥२० प्रजानां हितकामोऽहं न च पारितवास्तदा।।११ भैक्षवद्भिक्षमाणाय नागानां भयशान्तये । ये दन्दशकाः क्षुद्राश्च पापाचारा विपोल्वणाः । ऋपये मुव्रतायनामेप मोक्षः श्रुतो मया ॥ २१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८॥ देवा ऊचुः। एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ३९ ॥ एलापनोपदेशेन पामुकिभगिन्या जरत्कार्या रक्षणम् ॥ १ ॥ सातिरुवाच। ततःप्रभृति तां कन्यां वामुकिः पर्यरक्षत । एलापत्रवचः श्रुत्वा ते नागा द्विजसत्तम । जरत्कारुं स्वसारं वै परं हर्पमवाप च ॥ सर्व प्रहृष्टमनसः साधुसाध्वित्यपूजयन् ॥ १ ततो नातिमहान्कालः समतीत इवाभवत् । न भक्तिति न भवितवत्यर्थः।न तथाविधः यस्य राष्ट्रलिजः दन्दरामः दशनशीलाः । धुदाः अल्पेपि निमित्त प्राणप्राहा मग या राश्य ताशो न भपति नत्रवीर्यसंपमवार | ॥ १२ ॥ अनिशोऽध्यायः ॥ ३८॥ ॥४॥ नीदमासीगा: सरसन्नं गीपणाः निगशी शेषः ॥७॥ २ ·अध्यायः ४० आदिपर्य १३ ७३ अथ देवासुराः सर्वे ममन्धुर्वरुणालयम् ।। ३ तत्करोत्वेप नागेन्द्रः प्राप्तकालं वचः स्वयम् । तत्र नेत्रर्मभून्नागो वासुफिर्बलिनां वरः। विनशिप्यन्ति ये पापा न तु ये धर्मचारिणः॥९ समाप्यैव च तत्कर्म पितामहमुपागमन् ।। ४ उत्पन्नः स जरत्कारुस्तपस्युग्रे रतो द्विजः। तस्यैय भगिनीं काले जरत्कारुं प्रयच्छतु ॥ १० देवा वासुकिना सा पितामहमथात्रुवन् । भगवशापभीतोऽयं चामुफिस्तप्यते भृशम् ।। ५ एलापत्रेण यत्प्रोक्तं वचनं भुजगेन ह । पन्नगानां हितं देवास्तत्तथा न तदन्यथा ॥ ११ । अस्यैतन्मानसं शल्यं समुद्धत् त्वमर्हसि । सौतिरुवाच। जनन्याः शापजं देव ज्ञातीनां हितमिच्छतः॥६ एतच्छ्रुत्वा तु नागेन्द्रः पितामहवचस्तदा । *हितो ह्ययं सदासाकं प्रियकारी च नागराट् । संदिश्य पन्नगान्सर्वान्यामकिः शापमोहितः १२ प्रसादं कुरु देवेश शमयास मनोज्वरम् ।। खसारमुद्यभ्य तदा जरत्कारुमृपि प्रति । ब्रह्मोवाच । सन्विहूञ्जरत्कारौ नित्ययुक्तान्समादधत् ।। १३ मयैव तद्वितीर्ण वै वचनं मनसाऽमराः। जरत्कारुयंदा भार्यामिच्छेद्वरयितुं प्रभुः। एलापत्रेण नागेन यदस्याभिहितं पुरा॥ ८ शीघ्रमेत्य तदाऽऽख्येयं तन्नः श्रेयो भविष्यति १४ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥ ७ ७ चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४०॥ पररकारनामव्युत्पत्तिकथनम् ॥ १॥ शौनकस सौति प्रति आस्तीकोत्पत्तिप्रभः ॥ २॥ प्रसन्न परीक्षिन्मृगयायनम् ॥३॥ परीक्षिता समीकस्कन्धे मृतसपैनिधानम् ॥ ४ ॥ शौनक उवाच । यथा तु जातो धास्तीफ एतदिच्छामि घेदितम् । जरत्कारुरिति ख्यातो यस्त्वया मूतनन्दन । तसा वचनं तस सौतिः प्रोवाच शास्त्रतः६ इच्छामि तदहं श्रोतुं पेस्तस्य महात्मनः॥ १ सौतिरुवाच । कि कारणं जरत्कारोमितत्प्रथितं भुवि । संदिश्य पन्नगान्सर्वान्यामुकिः मुसमाहितः। जरत्कारुनिरति त्वं यथावद्वनुमर्हसि ।। २ स्वसारमुधम्य तदा जरत्कारुमृपि प्रति ।। सातिवाच । अथ कालस्य महतः स मुनिः संशितव्रतः। जरेति क्षयमाङ, दारुणं कारसंज्ञितम् । तपस्सभिरतो धीमान्स दारानाभ्यकालत ।। ८ शरीरं कार तसासीत्तत्स धीमान्शनाशनः॥३ स तूर्ध्वरेतास्तपसि प्रसक्तः धपयामास तीव्रण तपसेत्यत उच्यते । खाध्यायवान्वीतमयः कृतात्मा । जरत्कारुरिति ब्राह्मन्वामुर्भगिनी तथा ॥ चचार सर्वां पृथिवीं महात्मा एवमुक्तस्तु धर्मात्मा शौनकः प्राहसत्तदा । न चापि दारान्मनसाध्यकाइन् । उग्रश्रवसमामय उपपन्नमिति गुवन् ।। ५ ततोऽपरमिन्संप्राप्ते काले कसिथिदेव तु । परिक्षिन्नाम राजासीद्रान्कारववंग्रजः॥ १० उक्तं नाम यथा पूर्व सर्व तन्मृतवानहम् । यथा पाण्डमहाबाहुर्धनुर्धरबरो युधि । म र जरतारी नारायगिनिनिती जरत्काररिति निरंचनम् ॥ तथा वाय ॥४॥प्राहगत् मालपः॥१॥ एशेनगावारिशोऽप्यायः ॥१९॥ भनिनीयोरप्रिनयरिनागः प्राय माति मायः। पार सामाधारगृयाहार पारीरे जरी धमनीति | भानवर देउमभरी रोष ITI पुर्ष यनुयायी. ४ ९ शानक उवाच!

·श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपर्व ५ २४ बभूव मृगयाशीलः पुरास प्रपितामहः॥ ११ दृष्ट्वा जगाम नगरमृपिस्त्वासीत्तथैव सः॥ २२ 'तथा विख्यातवाँल्लोके परीक्षिदभिमन्युजः।' न हि तं राजशार्दूलं क्षमाशीलो महामुनिः।। मृगान्विध्यवराहांश्च तरक्षन्महिपांस्तथा । खधर्मनिरतं भूपं समाक्षिप्तोऽप्यधर्पयत् ॥ २३ अन्यांश्च विविधान्वन्यांश्वचार पृथिवीपतिः॥१२ न हि तं राजशार्दूलस्तथा धर्मपरायणम् । स कदाचिन्मृगं विद्धा वाणेनानतपर्वणा। जानाति भरतश्रेष्ठस्तत एनमधर्षयत् ॥ पृष्ठतो धनुरादाय ससार गहने वने ॥ १३ तरुणस्तस्य पुत्रोऽभूत्तिग्मतेजा महातपाः। यथैव भगवाजुद्रो विद्धा यज्ञमृगं दिवि । शृङ्गी नाम महाक्रोधो दुष्प्रसादोमहावतः ॥ २५ अन्वगच्छद्धनुप्पाणिः पर्यन्येप्टुमितस्ततः ॥ १४ स देवं परमासीनं सर्वभूतहिते रतम् । न हि तेन मृगो विद्धो जीवन्गच्छति वै वने । ब्रह्माणमुपतस्थे वै काले ब्रह्माणमुपतये वै काले काले सुसंयतः ॥ २६ पूर्वरूपं तु तत्तूर्णं तस्यासीत्स्वर्गतिं प्रति ॥ १५ स तेन समनुज्ञातो ब्रह्मणा गृहमेयिवान् । परिक्षितो नरेन्द्रस्य विद्धो यन्नष्टवान्मृगः । सख्योक्तः क्रीडमानेन स तत्र हसता किल ॥२७ दूरं चापहृतस्तेन मृगेण स महीपतिः। १६ परिश्रान्तः पिपासात आससाद मुनि वने। संरम्भात्कोपनोऽतीव विपकल्पो मुनेः सुतः । गवां प्रचारप्वासीनं वत्सानां मुखनिःसृतम् ॥१७ उद्दिश्य पितरं तस्य यच्छ्रुत्वा रोपमाहरत् । पिपुत्रेण नर्मार्थ कृशेन द्विजसत्तम । भूयिष्ठमुपयुञ्जानं फेनमापिवतां पयः । तमभिद्रुत्य वेगेन स राजा संशितव्रतम् ॥ १८ कृश उवाच। अपृच्छनुरुद्यम्य ते मुनि शुच्छ्रमान्वितः। तेजखिनस्तव पिता तथैव च तपखिनः। भोभो ब्रह्मन्नहं राजा परीक्षिदभिमन्युजः ।।१९ शवं स्कन्धेन वहतिमा शृङ्गिन्गवितो भव ॥ २९ मया विद्धो मृगो नष्टः कच्चित्तं दृष्टवानसि । व्याहरत्स्वपिपुत्रेषु मा स किंचिद्वचो वद । स मुनिस्तं तु नोवाच किंचिन्मौनव्रते स्थितः२० असद्विधेषु सिद्धेपु ब्रह्मवित्सु तपस्विषु ॥ ३० तस्य स्कन्धे मृतं सर्प द्धो राजा समासजन् । क ते पुरुपमानित्वं क ते वाचस्तथाविधाः । समुत्क्षिप्य धनुप्फोट्या स चैनं समुपैक्षत ॥२१ दर्पजाः पितरं द्रष्टा यस्त्वं शवधरं तथा ॥ ३१ न स किंचिदुवाचनं शुभं वा यदि वाऽशुभम् । पित्रा च तव तत्कर्म नानुरूपमिवात्मनः। स राजा क्रोधमुत्सृज्य व्यथितस्तं तथागतम् । कृतं मुनिजनश्रेष्ठ येनाहं भृशदुःखितः ॥ ३२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ एकचत्वारिंशोऽध्यायः॥४१॥ मुनिपुग्रामिणः परीक्षितःशापः ॥॥ सौतिरुवाच। अपृच्छत्तं कथं तातः 'सर्पभूतहिते रतः एवमुक्तः स तेजखी भृङ्गी कोपसमन्वितः। अनन्यचेताः सततं विष्णु देवेमतोपयत् । मृतधारं गुरु थुत्या पर्यतप्यत १ वन्यानभोजी सततं मुनिमौनत्र स्थितः । स तं ऋशमभिप्रेक्ष्य मूनृतां वाचमुत्सृजन् । एवंभूतः स तेजस्वी' स मेऽद्य मृतधारकः ।। ३ ग्पोर्विवाद इले भाषः ॥ ५॥ तत् मृगसादर्शनं । पूर्वरूपं यन्तम् । पयः आपिपता बरसानामिति पूर्वणान्ययः ॥१४॥ पारणम् ॥१५॥ प्रसारेणु गोर 10॥ उपयुगानं मा । मासजत् मारोपयामास ॥२७॥ पसारिंशोऽध्यायः ॥४॥ मन्युना ॥

·अध्यायः ४१] आदिपर्व १।. ७५ कृश उवाच। शवेन भुजगेनासीद्भूयः क्रोधसमाकुलः॥ १७ राज्ञा परिक्षिता तात मृगयां परिधावता । दुःखाचाभूणि मुमुचे पितरं चेदमत्रवीत् । अवसक्तः पितुस्तेऽद्य मृतः स्कन्धे भुजङ्गमः ॥४ | श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना ।। १८ शृगयुवाच। राज्ञा परिक्षिता कोपादशपं तमहं नृपम् । किंमे पित्रा कृतं तस्स राज्ञोऽनिष्टं दुरात्मनः। यथार्हति स एवो शापं कुरुकुलाधमः महि तत्कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो यलम् ।। ५ सप्तमेऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः।। १९ कृश उवाच । वैवस्वतस्य सदनं नेता परमदारुणम् । स राजा मृगयां यातः परिक्षिदभिमन्युजः । सौतिरुवाच। ससार मृगमेकाकी विद्धा वाणेन शीघ्रगम् ॥ ६ तमब्रवीत्पिता ब्रह्मस्तथा कोपसमन्वितम् ॥ २० न चापश्यन्मृगं राजा चरंस्तस्मिन्महावने । शमीक उवाच। पितरं ते स दृष्ट्रय पप्रच्छानभिभापिणम् ॥ ७ न मे प्रियं कृतं तात नैप धर्मस्तपस्विनाम् । ते स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः । वयं तस्य नरेन्द्रस्य विपये निवसामहे ।। २१ पुनःपुनर्पगं नएं प्रपच्छ पितरं तव ॥ न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये। सच मौनव्रतोपेतो नैव तं प्रत्यभापत । सर्वथा वर्तमानस राहो ह्यसद्विधैः सदा ॥ २२ तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्प स्कन्धे समासजत् ॥९ भृङ्गिस्तव पिता सोऽपि तथैवास्ते यतत्रतः। क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः । सोऽपि राजा वनगरं प्रस्थितो गजसाहयम् ।।१० यदि राजा न संरक्षेत्पीडा नः परमा भवेत्॥२३ सौतिरुवाच । न शयाम चरितुं धर्म पुत्र यथासुखम् । श्रुत्वैवमृपिपुत्रस्तु शवं स्कन्धे प्रतिष्ठितम् । रक्षमाणा वयं तात राजभिर्धर्मदृष्टिभिः ॥ २४ कोपसंरक्तनयनः प्रज्वलन्निव मन्युना ।। चरामो विपुलं धर्म तेपां भागोऽस्ति धर्मतः। आविष्टः स हि कोपेन शशाप नृपति तदा । सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञः क्षन्तव्यमेव हि ॥ २५ वायुपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगवलात्कृतः ॥ १२ परिक्षितु विशेषेण यथाऽस प्रपितामहः । शृङ्गयुवाच। रक्षत्यसांस्तथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजा विभो॥२६ योऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य है । अराजके जनपदे दोपा जायन्ति वै सदा । स्कन्धे मृतं समासाक्षीत्पन्नगं राजकिल्विपी॥१३ / उद्वृत्तं सततं लोकं राजा दण्डेन शास्ति वै॥२७ तं पापमतिसंफुद्धस्तक्षकः पन्नगेश्वरः । दण्डात्प्रतिभयं भूयः शान्तिरुत्पद्यते तदा। आशीविपस्तिग्मतेजा मद्वाक्यवलचोदितः॥१४ नोद्विग्नश्वरते धर्म नोद्विग्नश्वरते क्रियाम् ॥ २८ सप्तरानादितो नेता यमस्य सदनं प्रति । राज्ञा प्रतिष्ठितो धर्मो धर्मात्स्वर्गः प्रतिष्ठितः। द्विजानामवमन्तारं कुरूणामयशस्करम् ॥ १५ राज्ञो यज्ञक्रियाः सर्वा यज्ञाद्देवाः प्रतिष्ठिताः॥ २९ सौतिरुवाच । देवाद्वृष्टिः प्रवर्तेत वृष्टेरोपधयः स्मृताः। इति शवातिसंक्रुद्धः शृङ्गी पितरमभ्यगात् । ओपधिभ्यो मनुष्याणांधारयन्सततं हितम् ॥३० आसीनं गोबजे तसिन्वहन्तं शवपन्नगम् ॥ १६ मनुष्याणां च यो धाता राजा राज्यकरः पुनः। । स तमालक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै। दशश्रोत्रियसमो राजा इत्येवं मनुरब्रवीत् ॥ ३१ गजसाइयं हस्तिनपुरम् ।।१०॥ कृच्छ्रगतस्य मौनव्रतधरस्य । | देशे ॥ २१ ॥ पापं द्रोहम् ॥ २२ ॥ दोपाः दस्युपीडाद- राजा चासो किल्बिषी च राजकिल्बिपी ॥ १३ ॥ विषये । यः ॥ २५ ॥ मनुष्याणा हितं धारयन् कुर्धन ॥ ३० ॥ धाता

·श्रीमन्महाभारते
[आस्तीकपद ५
ठ
तेनेह क्षुधितेनैत्य श्रान्तेन मृगलिप्सुना। कसादिदं त्वया वाल्यात्सहसा दुप्कृतं कृतम् ।
अजानता कृतं मन्ये व्रतमेतदिदं मम ॥ ३२ | न ह्यर्हति नृपः शापमसत्तः पुत्र सर्वथा ॥ ३३
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
,
द्विचत्वारिंशोऽध्यायः॥४२॥
गिशीकसंवादः ॥ १ ॥ शमीकप्रपितेन गौरमुखाख्यशिष्येण सह परिक्षिसंवादः ॥२॥ मन्त्रिभिः सह राज्ञो
विचारः ॥३॥ तक्षककाश्यपसंवादः॥४॥
शृङ्गयुवाच।
तत्करिष्याम्यहं तात प्रेपयिष्ये नृपाय वै ॥११
यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुप्कृतं कृतम् । मम पुत्रेण शप्तोऽसि बालेनाकृतबुद्धिना।
प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृपा भवेत् ॥ १ ममेमां धर्पणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्नमर्पिणा।। १२
नवान्यथेदं भविता पितरेप ब्रवीमि ते । सौतिरुवाच ।
नाहं मृपा ब्रवीम्येवं स्वैरेप्वपि कुतः शपन् ॥ २ एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः ।
शमीक उवाच ।
परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः॥
जानाम्युग्रप्रभावं त्वां तात सत्यगिरं तथा । संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तमेव च।
नानृतं चोक्तपूर्व ते नैतन्मिथ्या भविष्यति ॥३ | शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम् १४
पित्रा पुत्रो व्यस्थोऽपि सततं वाच्य एव तु ।
सोऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम् ।
यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्रामुयाच महद्यशः॥
४ | विवेश भवनं राज्ञः पूर्व द्वास्थैनिवेदितः ॥ १५
किं पुनर्वाल एव त्वं तपसा भावितः सदा । पूजितस्तु नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्तदा ।
वर्धते चेत्प्रभवतां कोपोऽतीव महात्मनाम् ॥५, आचख्यौ च परिश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः॥१६
'उत्सीदेयुरिमे लोकाः क्षमा चास प्रतिक्रिया। शमीकवचनं घोरं यथोक्त मन्त्रिसन्निधौ।
सोऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर । गौरमुख उवाच।
पुत्रत्वं चालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम् ॥६ शमीको नाम राजेन्द्र वर्तते विपये तय ॥ १५
स त्वं शमपरो भूत्वा वन्यमाहारमाचरन् । ऋपिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः।
/ चर क्रोधमिमं हित्वा नैवं धर्म प्रहास्यसि ।। ७ | तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः॥१८
क्रोधो हि धर्म हरति यतीनां दुःखसंचितम् । अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे मौनान्वितस्य च ।
ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते ।। ८क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे ॥ १९
शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः । तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य ।
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ॥ ९ | तक्षकः सप्तरानेण मृत्युस्तव भविष्यति ॥ २०
तम्माचरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः। तत्र रक्षां कुरुप्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत् ।
क्षमया प्राप्स्यस लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान्॥१० तदन्यथा न शक्यं च कर्तु केनचिदप्युत॥ २१
मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै । न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम् ।
पोषः ॥३१॥ मतमनानतेति संपन्धः ॥ ३२ ॥ एकचतारि-] आमुनिकहितार्य यतमानानाम् ॥ ८॥ रामनन्तराम् प्र.
खाममान् ॥१. प्रेपयिष्ये संदेशहरमिति शेपः॥११॥
मरेपी परिहामारिपरि ॥२॥ पंपन्योऽपि प्रांटोरि। न क्षमे न शान्तवान् ॥ १९॥
पाच्या गासः ॥ ४॥ ममता योगभर्गयताम् ॥५॥ यतीनां
मोऽध्याय ॥१॥

·अध्यायः ४३] आदिपर्व १॥ । ततोऽहं प्रेपितस्तेन तब राजन्हितार्थिना ॥ २२ प्राप्ते च दिवसे तस्मिन्सप्तमे द्विजसत्तमः । सातिरुवाच । काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितम्।। इति श्रुत्वा वचो पोरं स राजा कुरुनन्दनः। श्रुतं हि तेन तदभूयथा तं राजसत्तमम् । पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः॥२३ तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेप्यते यमसादनम् ॥ ३५ तेच मौनव्रतं श्रुत्वा वने मुनिवरं तदा । तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिप्येऽहमपज्वरम् । भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः॥ २४ । तत्र मेऽर्थश्व धर्मच भवितेति विचिन्तयन् ॥३६ अनुकोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य च। तं ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि । पर्यतप्यत भूयोपि कृसा तत्किल्विपं मुनेः॥२५ गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूला क्योऽतिगः ॥३७ न हि मृत्यु तथा राजा श्रुताय सोऽन्वतप्यत । तमनचीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुंगवम् । अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत् ॥ २६ कभवांस्तरितोयाति किंच कार्य चिकीर्पति ॥३८ ततस्तं प्रेपयामास राजा गारमुखं तदा । काश्यप उवाच । भूयः प्रसाद भगवान्करोत्विह ममेति च ।। २७ नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिंदमम् । 'थुत्वा तु वचनं राज्ञो मुनिगौरमुखस्तदा । तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाऽद्य प्रवक्ष्यति ॥ ३९ समनुज्ञाप्य वेगेन प्रजगामाश्रमं गुरोः ।। २८ | तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनानिसमतेजसम् । तम्मिश्च गतमात्रेऽथ राजा गारमुखे तदा। पाण्डवानां कुलकरं राजानममिताजसम् । । मन्त्रिभित्रयामास सह संविग्नमानसः ॥ २९ ) गच्छामि सरितं सौम्य सद्यः कर्तुमपज्वरम् ॥ ४० समय मत्रिभिश्चैव स तथा मन्त्रतत्त्ववित् । 'विज्ञातविपविद्योऽहं ब्राह्मणो लोकपूजितः। प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम् ॥३० असद्गुरुकटाक्षेण कल्योऽहं विपनाशने ॥ ४१ रक्षां च विदधे तत्र भिपजचापधानि च । तक्षक उवाच। प्रामणान्मसिद्धांध सर्वतो व न्ययोजयत् ॥३१ अहं स तक्षको ब्राह्मस्तं वक्ष्यामि महीपतिम् । राजकार्याणि तत्रस्यः सर्वाण्येवाकरोश सः । निवर्नस्ख न शक्तस्त्वं मया दष्ट चिकित्सितुम्॥४२ मत्रिभिः सह धर्मशः समन्तात्परिरक्षितः ॥३२ काश्यप उवाच । न चनं कथिदारुढं लभते राजसत्तमम् । अहं तं नृपतिं गत्वा त्वया दएमपज्वरम् ! पातोऽपि निधरस्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते ।। ३३ / करिप्यामीति मे बुद्धिर्विद्यापलसमन्विता ॥ ४३ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वगि आसीकार्यगि द्विचत्वारिंशोऽप्यायः ॥ ४२ ॥ निचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ माम्पमोपोमीपनेन परीक्षित कारपपर पनं दरया सक्षरंगहन पान परीशिांग ॥ maria-.----- है ·श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपव ५ 'पश्य मत्रवलं मेऽद्य न्यग्रोधं दश पन्नग ॥ ३ सौतिरुवाच । सौतिरुवाच । तक्षकस्य वचः श्रुला काश्यपो द्विजसत्तमः। एवमुक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना। प्रदध्या सुमहातेजाराजानं प्रति युद्धिमान् ॥१८ अदशद्वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तमः ॥ ४ दिव्यज्ञानः स तेजस्वी ज्ञासा तं नृपति तदा । स वृक्षस्तेन दप्टस्तु पन्नगेन महात्मना । क्षीणायुपं पाण्डवेयमपावर्तत काश्यपः॥ १९ आशीविपचिपोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः ॥ ५ लब्ध्वा वित्तं मुनिवरस्तक्षकाद्याचदीप्सितम् । तं दग्ध्या स नगं नागः काश्यपं पुनरब्रवीत् । निवृत्ते काश्यपे तस्मिन्समयेन महात्मनि ॥ २० कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैनं वनस्पतिम् ।। ६ जगाम तक्षकस्तूर्ण नगरं नागसाहयम् । सौतिरुवाच। अथ शुश्राव गच्छन्स तक्षको जगतीपतिम् ॥ २१ भसीभूतं ततो वृक्ष पन्नगेन्द्रस्य तेजसा । मविपहरदिव्य रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः। भस सर्व समाहत्य काश्यपो चाक्यमनवीत् ।। ७ सौतिरुवाच । विद्यायलं पन्नगेन्द्र पश्य मेऽद्य वनस्पता। स चिन्तयामास तदामायायोगेन पार्थिवः।। २२ अहं संजीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजंगम ।। ८ मया वञ्चयितव्योऽसौ क उपायो भवेदिति । ततः स भगवान्विद्वान्काश्यपो द्विजसत्तमः । ततस्तापसरूपेण प्राहिणोत्स भुजंगमान् ॥ २३ भसराशीकृतं वृक्षं विद्यया समजीवयत् ।। ९. फलपत्रोदकं गृह्य राजे नागोऽथ तक्षकः । अङ्करं कृतवांस्तत्र ततः पर्णद्वयान्वितम् । तक्षक उवाच । पलाशिनं शाखिनं च तथा विटपिनं पुनः॥१० गच्छध्वं यूयमव्यग्रा राजानं कार्यवत्तया ॥ २४ तं दृष्ट्वा जीवितं वृक्षं काश्यपेन महात्मना । फलपत्रोदकं नागाः प्रतिग्राहयितुं नृपम् । उवाच तक्षको ब्रह्मन्नैतदत्यद्भुतं खयि ॥ ११ सौतिरुवाच । द्विजेन्द्र यद्विपं हन्या मम वा मद्विधस्य वा । ते तक्षकसमादिष्टास्तथा चकुर्भुजङ्गमाः॥ २५ कं समर्थमभिप्रेप्सुर्यासि तत्र तपोधन ॥ १२ उपनिन्युस्तथा राज्ञे दर्भानम्भः फलानि च । यत्तेऽभिलपितं प्राप्त फलं तसानृपोत्तमात् । तच सर्वं स राजेन्द्रः प्रतिजग्राह वीर्यवान् ॥२६ अहमेव प्रदास्यामि तत्ते यद्यपि दुर्लभम् ॥ १३ कृला तेपां च कार्याणि गम्यतामित्युवाच तान् । विप्रशापाभिभूते च क्षीणायुपि नराधिपे । गतेषु तेषु नागेपु तापसच्छद्मरूपिपु॥ घटमानस्य ते विप्रसिद्धिः संशयिता भवेत् ॥१४ अमात्यान्सुहृदश्चैव प्रोवाच स नराधिपः । ततो यशः प्रदीप्तं ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । भक्षयन्तु भवन्तोवै खाद्नीमानि सर्वशः॥ २८ निरंशुरिव धर्माशुरन्तर्धानमितो व्रजेत् ॥ १५ तापसैरुपनीतानि फलानि सहिता मया । काश्यप उवाच । ततो राजा ससचिवः फलान्यादातुमच्छत ॥२९ धनार्थी याम्यहं तत्र तन्मे देहि भुजंगम । विधिना संप्रयुक्तो वै ऋषिवाक्येन तेन तु । ततोऽहं विनिवर्तिप्ये सापतेयं प्रगृह्य वै ॥ १६ यमिन्नेव फले नागस्तमेवाभक्षयत्वयम् ॥ २१ तक्षक उवाच। ततो भक्षयतस्तस्य फलात्कृमिरभूदुणुः यावनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम् । इसका कृष्णनयनस्ताम्रवर्णोऽथ शौरतम् । अहमेव प्रदास्यामि निवर्तस्व द्विजोत्तम ॥ १७ । स तं गृह्य नृपश्रेष्ठः सचिवानिदमनश्नन्तरान् प्रः दश दशं कुरु ॥ ३ ॥ नग वृक्षम् ॥ ६॥ यत् फलं प्राप्तुमभि- खापतेयं धनम् ॥ १६ ॥ तत्रागतंक्षिहरैरिति लपितं तत् इत्यन्वयः ॥१३॥ घटमानस्य सनमानस्य ।। १४॥ म् ॥ २२ ॥ यजग्राह फल राजा तत्र क्रिमिरभूदणुः इ २७ २ ·अध्यायः ४४ ] आदिपर्व १। अस्तमभ्येति सचिता विपादध न मे भयम् ॥३२ कृमिकं प्राहसत्तूर्ण मुमूर्षुर्नप्ष्टचेतनः। सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिमी दशतामयम् । प्रहसन्नेव भोगेन तक्षकेणाभिवेष्टितः ॥ तक्षको नाम भूसा वै तथा परिहृतं भवेत् ।।३३ तसात्फलाद्विनिष्क्रम्य यत्तद्राक्षे निवेदितम् । ते चैनमन्ववर्तन्त मन्त्रिणः कालचोदिताः । वेएयिला च भोगेन विनद्य च महास्वनम् । एवमुका स राजेन्द्रो ग्रीवायां सन्निवेश्यह ॥३४ | अदशत्पृथिवीपालं तक्षकः पन्नगेश्वरः ।। ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥ ७ । ३ चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ परीक्षिन्मरणोत्तरं तापुत्रस्य जनमेजयस्य राज्याभिषेकः ॥ १ ॥ पपुष्टमाविवाहः ॥ २॥ सौतिरुवाच । स वाल एवार्यमतिर्नृपोत्तमः तं तथा मन्त्रिणो दृष्ट्वा भोगेन परिवेष्टितम् । सहव तर्मत्रिपुरोहितस्तदा। विषण्णवदनाः सर्वे रुरुदुर्भृशदुःखिताः ।। १ शशास राज्यं कुरुपुंगवाग्रजी तं तु नागं ततो दृष्ट्वा मत्रिणस्ते प्रदुद्रुवुः । यथाऽस्य वीरः प्रपितामहस्तथा ।। अपश्यन्त तथा यान्तमाकाशे नागमद्भुतम् ॥ २ ततस्तु राजानममित्रतापनं सीमन्तमिव कुर्वाणं नमसः पद्मवर्चसम् । समीक्ष्य ते तस्य नृपय मत्रिणः । तक्षकं पनगश्रेष्ठं भृशं शोकपरायणाः ।। मुवर्णवर्माणमुपेत्य काशिप वपुष्टमार्थ वरयांप्रचक्रमुः।। ततस्तु ते तद्गृहमग्निना वृतं प्रदीप्यमानं विपजेन भोगिनः। ततः स राजा प्रददौ वपुष्टमा कुरुप्रवीराय परीक्ष्य धर्मतः। भयात्परित्यज्य दिशः प्रपेदिरे पपात तचाशनिताडितं यथा । स चापि तां प्राप्य मुदा युतोऽभव- न चान्यनारी मनो दथे कचित् ।। १ ततो नृपे तक्षकतेजसाहते सरःसु फुल्लेषु वनेषु चैव प्रयुज्य सर्वाः परलोकसत्त्रियाः। प्रसन्नता विजहार वीर्यवान् । शुचिद्विजों राजपुरोहितस्तदा तथा स राजन्यवरो विजहिवान् तथैव ते तस्य नृपस्य मत्रिणः॥ यथोर्वशी प्राप्य पुरा पुरूरवाः ।। १० नृपं शिशु तस सुतं प्रचक्रिरे वपुष्टमा चापि वरं पतिव्रता समेत्य सर्वे पुरवासिनो जनाः। प्रतीतरूपा समवाप्य भूपतिम् । नृपं यमाहुस्तममित्रघातिनं भावेन रामा रमयांबभूव तं "ते कुरुप्रवीर जनमेजयं जनाः॥ ६ विहारकालेप्ववरोधसुन्दरी ॥ ११ यदि द? ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ ततो वृक्षं में, परं मन्त्रवलं क्रिमिको मां दशवयं इति पाठान्तरम् ॥ ३३ ॥ ष्ठिरः ॥ ७ ॥ वपुष्टमा काशिराजकन्या ॥ ८ ॥ वरं वरणीयम् । पाप कृसंवऽध्यायः ॥ ४३॥ प्रतीतरूपा हष्टरूपा ॥ १७॥ चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ प्रासादा ततो दृष्ट्या इति पाठान्तरम् ॥२॥ प्रपितामही युधि.

·[ आस्तीकपर्व ५ श्रीमन्महाभारते पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः॥१५॥ जरकारोः स्वपितृणां दर्शनं तदापणं च ॥१॥ . सौतिरुवाच । वृद्धो भवान्महाभागोयोनः शोच्यान्सुदुःखितान एतस्मिन्नेव काले तु जरत्कारुर्महातपाः। शोचते चैव कारुण्याच्छृणु ये चै वयं द्विज । चचार पृथिवीं कृत्वां यत्रसायंगृहो मुनिः॥१ यायावरा नाम वयमृपयः संशितव्रताः॥ १६ चरन्दीक्षां महातेजा दुश्वरामकृतात्मभिः । लोकात्पुण्यादिह भ्रष्टाः सन्तानप्रक्षयान्मुने । तीर्थप्वाप्लवनं कुर्वन्पुण्येषु विचचार है ॥ २ अगष्ट नस्तपस्तीत्रं न हि नस्तन्तुरस्ति वै॥ १७ वायुभक्षो निराहारः शुप्यनहरहर्मुनिः। अस्ति त्वेकोऽद्य नस्तन्तुःसोऽपि नास्ति यथा तथा। स ददर्श पितॄन्गर्ते लम्बमानानधोमुखान् ॥ ३ मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एक समास्थितः१८ एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बमाश्रितान् । जरत्कारुरिति ख्यातो चेदवेदाङ्गपारगः । तं तन्तुं च शनैराखुमाददानं विलेशयम् ॥ ४ नियतात्मा महात्माच सुव्रतः सुमहातपाः॥१९ निराहारान्कृशान्दीनान्गर्ते स्वत्राणमिच्छतः। तेन स तपसो लोभात्कृच्छ्रमापादिता वयम् । उपसृत्य स तान्दीनान्दीनरूपोऽभ्यभापत ॥ ५ न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वाऽस्ति कश्चन २० के भवन्तोऽवलम्बन्ते वीरणस्तम्बमाश्रिताः। तसाल्लम्बामहे गर्ने नष्टसंज्ञा ह्यनाथंवत् । दुर्बलं खादितैर्मूलराखुना विलवासिना ॥ ६ स वक्तव्यस्त्वया दृष्टो ह्यस्साकं नाथवत्तया ॥२६ वीरणस्तम्बके मूलं यदप्येकमिह स्थितम् । पितरस्तेऽवलम्बन्ते गर्ने दीना अधोमुखाः। तदप्ययं शनैराखुरादत्ते दशनैः शितैः ।। ७ साधु दारान्कुरुप्वेति प्रजायखेति चाभि भो:२२ छेत्स्यतेऽल्पावशिष्टत्वादेतदप्यचिरादिव । कुलतन्तुहि नः शिष्टः स एवैकस्तपोधन । ततस्तु पतितारोऽत्र गर्ने व्यक्तमधोमुखाः॥ ८ यं तु पश्यसि नो ब्रह्मन्दीरणस्तम्बमाश्रयम् ॥२३ अत्र मे दुःखमुत्पन्नं दृष्ट्वा युप्मानधोमुखान् । एपोऽसाकं कुलस्तम्ब आस्ते स्वकुलवर्धनः । कृच्छ्रामापदमापन्नान्प्रियं किं करवाणि वः ॥९ यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्मूलानीहास्य वीरुधा २६ तपसोऽस्य चतुर्थेन तृतीयेनाथ या पुनः। एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिताः। अर्धेन चापि निस्तरीमापदं ब्रूत मा चिरम् ॥१० यत्त्वेतत्पश्यसि ब्रह्मन्मूलमस्यार्धभक्षितम् ॥ २' अथवापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम । यत्र लम्बामहे गर्ने सोऽप्येकस्तप आस्थितः। भवन्तः सर्व एवेह काममेवं विधीयताम् ॥ ११ यमायुं पश्यसि ब्रह्मन्काल एप महाबलः ॥२६ पितर ऊचुः। सतं तपोरतं मन्दं शनैः क्षपयते तुदन् । कुतो भवान्ब्रह्मचारी यो नखातुमिहेच्छसि । जरत्कारुं तपोलुब्धं मन्दात्मानमचेतसम् ॥ २॥ न तु विप्राम्य तपसा शक्यमेतद्यपोहितुम्॥ १२ न हि नस्तत्तपस्तस तारयिष्यति सत्तम । अस्ति नस्तात तपसः फलं प्रवदतां पर । छिन्नमूलान्परिभ्रष्टान्कालोपहतचेतसः ।। २८ संतानप्रक्षयाब्रह्मन्पतामो निरयेऽशुचौ ॥ १३ अधः प्रविष्टान्पश्यासान्यथा दुष्कृतिनस्तथा। सन्तानं हि परो धर्म एवमाह पितामहः । असामु पतितेप्वत्र सह सर्वैः सवान्धवैः ॥ २६ लम्बतामिह नस्तात नज्ञानं प्रतिभाति वै ॥१४ छिन्नः कालेन सोऽप्यत्र गन्ता वै नरकं ततः। येन तां नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुपम् । तपो वाऽप्यथ वा यज्ञो यचान्यत्पावनं महत् ३ समाणं स्वरक्षाम् ॥५॥] पतितारः पतिष्यथ॥८॥ एतत् अम्मदीयं कृच्छं व्यपोहितुं अपनेतुम् ॥१२॥ पचवारिंशोऽध्यायः॥४५ ·अध्यायः ४६] आदिपर्व। 4- तत्सर्वं न समं तात संतत्येति सतां मतम् । तथा ब्रह्मस्त्वया वाच्यः सोऽसाकं नाथवत्तया। स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्तं जरत्कारुं तपोधन ॥ ३१ बान्धवानां हितस्पेह यथा चात्मकुलं तथा ॥३३ यथा दृष्टमिदं चात्र त्वयाऽऽख्येयमशेपतः। कस्त्वं वन्धुमिवासाकमनुशोचसि सत्तम । । यथा दारान्प्रकुर्यात्स पुत्रानुत्पादयेद्यथा ॥ ३२ श्रोतुमिच्छाम सर्वेषां को भवानिह तिष्ठति ॥३४ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ -- पितर ऊचुः। पट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४६॥ जररकारोः स्वपितृसंवादानन्तरं दारान्वेपणम् ॥ ३॥ सौतिरुवाच। शाश्वताश्चाव्ययाश्चैव तिष्ठन्तु पितरो मम ॥ १० एतच्छ्रुत्वा जरत्कारुर्भृशं शोकपरायणः। सौतिरुवाच। उवाच तान्पितन्दुःखाद्वाप्पसंदिग्धया गिरा।।१ एवमुका तु स पिश्चचार पृथिवी मुनिः । जरत्कारुरुवाच । न च स लभते भार्या वृद्धोऽयमिति शौनक ११ मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः । यदा निर्वेदमापन्नः पितृभिश्चोदितस्तथा । तद्भूत यन्मयां कार्य भवतां प्रियकाम्यया ॥ २ तदारण्यं स गत्वोचैश्चक्रोश भृशदुःखितः॥१२ अहमेव जरत्कारुः किल्बिपी भवतां सुतः । सत्वरण्यगतः प्राज्ञः पितॄणां हितकाम्यया । ते दण्डं धारयत मे दुष्कृतेरकृतात्मनः॥ ३ | उवाच कन्यां याचामि तिस्रो वाचः शनैरिमाः१३ यानि भूतानि सन्तीह स्थावराणि चराणि च । पुत्र दिल्याऽसि संप्राप्त इमं देशं यदृच्छया । अन्तहितानि या यानि तानि शृण्वन्तु मे वचः१४ किमर्थं च त्वया ब्रह्मन्न कृतो दारसङ्घहः ।। ४ । उग्रे तपसि वर्तन्तं पितरचोदयन्ति माम् । जरत्कारुरुवाच । निविशस्खेति दुःखार्ताःसन्तानस चिकीर्पया१५: ममायं पितरो नित्यं हृद्यर्थः परिवर्तते । निवेशायाखिला भूमि कन्याभक्ष्यं चरामि भोः। ऊर्ध्वरेताः शरीरं वै प्रापयेयममुत्र वै ॥ ५) दरिद्रो दुःखशीलथ पितृभिः सन्नियोजितः॥१६ न दारान्न करिष्येऽहमिति मे भावितं मनः । यस्य कन्याऽस्ति भूतस्य ये मयेह प्रकीर्तिताः । एवं दृष्ट्वा तु भवतः शकुन्तानिव लम्वतः॥ ६ ते मे कन्यां प्रयच्छन्तु चरतः सर्वतोदिशम्॥१७ मगा निवर्तिता बुद्धिर्ब्रह्मचर्यात्पितामहाः । मम कन्या सनाम्नी या भक्ष्यवचोदिता भवेत् । का प्ये वः प्रिय काम निवेक्ष्येऽहमसंशयम् ॥७ / भरेयं चैव यां नाहं तां मे कन्यां प्रयच्छत ॥१८ सननी यद्यहं कन्यामुपलप्से कदाचन । ततस्ते पन्नगा ये व जरत्कारी समाहिताः। भविप्यति च या काचिद्भक्ष्यवत्स्वयमुद्यता ।। ८ । तामादाय प्रवृत्ति ते वासुके प्रत्यवेदयन् ॥ १९ प्रतिग्रहीता तामसि न भरेयं च यामहम् । तेषां श्रुत्वा स नागेन्द्रस्तां कन्यां समलताम् । एवंविधमहं कुर्या निवेशं प्रामुयां यदि । प्रगृद्यारण्यमगमत्समीपं तस्य पन्नगः।। अन्यथा न करिष्येऽहं सत्यमेतत्पितामहाः ॥९ तत्र तां भक्ष्यवत्कन्यां प्रादानस महात्मने। तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै । नागेन्द्रो वामुकिदन्न स तां प्रत्यगृहत ॥ २१ नियश्ये निवेश रियाई करिष्ये।। - ॥नभरेय धारणपोषणे यत्ताः ॥ १९॥ पश्चतारिंशोऽध्यायः॥ ४६॥ नमान् ॥९॥ भाका जरत्यारोरन्पेषने । समाहिताः ·श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपर्य ५ असनामेति वै मत्वा भरणे चाविचारिते। ततो नाम स कन्यायाः पप्रच्छ भृगुनन्दन । मोक्षभावे स्थितश्चापि मन्दीभूतः परिग्रहे ।। २२ । वासुकि भरणं चासा न कुर्यामित्युवाच ह ।।२३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥ ससचत्वारिंशोऽध्यायः॥४७॥ जरत्कारोरद्वाहः ॥ १॥ तस्यां गर्भसंभवः ॥ २ ॥ समयोल्लानेन क्रुद्धस्स मुनेः तपोथै गमनम् ॥ ३ ॥ सौतिरुवाच । उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी ।।११ वासुकिस्त्वत्रवीद्वाक्यं जरत्कारुमृषि तदा । ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद्वासुकेः स्वसा । सनाम्नी तव कन्येयं वसा मे तपसान्विता ॥१ भर्तारं वै यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम् ॥ १२ भरिप्यामि च ते भार्या प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम। तत्र तयाः समभवद्गर्भो ज्वलनसनिमः । रक्षणं च करिष्येऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन.। अतीच तेजसा युक्तो चैश्वानरसमद्युतिः॥ १३ खदर्थ रक्ष्यते चैपा मया मुनिवरोत्तम ।। २ शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः । जरत्कारुरुवाच। ततः कतिपयाहस्सु जरत्कारुर्महायशाः॥ १४ न भरिप्येऽहमेतां वै एप मे समयः कृतः। उत्सङ्गेऽस्याः शिरः कृत्वा सुप्वाप परिखिन्नवत् । अप्रियं च न कर्तव्यं कृते चैनां त्यजाम्यहम् ॥३ तसिंच सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियागिरिम् ॥१५ सौतिरुवाच । अतः परिक्षये ब्रह्मस्ततः साऽचिन्तयत्तदा । प्रतिश्रुते तु नागेन भरिप्ये भगिनीमिति । वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी ॥१६ जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह । ४ / किं नु मे सुकृतं भूयार्तुरुत्थापनं न वा। तन मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महानतः। दुःखशीलो हि धर्मात्मा कर्थ नास्यापराभुयाम्१७ जग्राह पाणि धर्मात्मा विधिमत्रपुरस्कृतम् ॥ ५ । कोपो वा धर्मशीलस धर्मलोपोऽथवा पुनः । ततो वासगृह रम्यं पन्नगेन्द्रस्य संमतम् । धर्मलोपो गरीयान्वै स्यादित्यत्राकरोन्मतिम् ॥१८ जगाम मार्याम दाय स्तूयमानो महर्षिभिः॥६, उत्थापयिप्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति । शयनं तत्र संस्कृत स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् । धर्मलोपो भवेदस्य सन्ध्यातिक्रमणे ध्रुवम् ॥१९ तत्र भार्यासहायो वै जरत्कारुरुवास ह ॥ ७ इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमा। स तत्र समय चक्रे भार्यया सह सत्तमः। तमृपिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम् ॥ विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन ॥८ उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभापिणी । त्यजेयं विप्रिये च त्वां कृते चासं च ते गृहे । उत्तिष्ठ त्वं महाभाग मूर्योऽस्तमुपगच्छति ॥ २१ एतगृहाण वचनं मया यत्समुदीरितम् ।। ९ | सन्ध्यामुपास्व भगवन्नपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः। ततः परमसं विना वसा नागपतेस्तदा । प्रादुप्कृतानिहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः॥ २२ अतिदुःखान्विता वाक्यं तमुवाचवमस्त्विति १० | सन्ध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो। तथैव सा च भतार दुःखशीलमुपाचरत् । एवमुक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाः॥ २३ पर्य यहुमूल्यम् ॥७॥ विनिये एते सा तय गृहे यास द्विपमुपन्यस्य धर्मलोपमेय गुस्करोति । योपो पैति ॥ १८ ॥ प एजेपम् ॥ ९॥ तायः अनुक्लः ॥ ११॥ सत्यप्रादुनः उदतः अमिहोत्रोऽति: यस्लिमः । धर्मगाधनाया. मा॥१५॥ोपा गरीयामलोपो सागरीयानिवि यो दम्पः । भूतादिमचाराहारणः ॥ १२ ॥ . २०

·अध्यायः ४८]
आदिपर्व १।
भार्या प्रस्फुरमाणौष्ठ इदं वचनमब्रवीत् । बाप्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुप्यता।
अवमानः प्रयुक्तोऽयं खया मम भुजंगमे ॥ २४ कृताञ्जलिर्वरारोहा पर्यश्रुनयना ततः ।।
समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम् । धैर्यमालम्व्य वामोर्हृदयेन प्रवेपता।
शक्तिरस्ति न वामोरु मयि सुप्से विभावसोः ॥२५ न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम् ॥ ३५
अस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हदि वर्तते ।
धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम् ।
न चाप्यवमतस्पेह वासो रोचेत कस्यचित् ॥२६ प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्यं द्विजोत्तम ॥ ३६
किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्स चा । तदलब्धवती मन्दांकि मां वक्ष्यति वासुकिः ।
एवमुक्ता जरत्कारुर्भा
हृदयकम्पनम् ॥ २७ मातृशापाभिभूतानां ज्ञातीनां सत्तम ॥३७
अनवीद्भगिनी तत्र वासुके सन्निवेशने । अपस्मीप्सितं त्वत्तस्तच तावन्न दृश्यते।
नावमानात्कृतवती तवाहं विप्न बोधनम् ॥ २८ त्वत्तो हापत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत् ३८
धर्मलोपोन ते विप्र स्थादित्येत्तन्मया कृतम् ।
संप्रयोगो भवेन्नायं मम मोषस्त्वया द्विज ।
उवाच मार्यामित्युक्तो जरत्कारुमहातपाः ॥२९ ज्ञातीनां हितमिच्छन्ती भगवंस्त्वां प्रसादये।।३९
ऋपिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम् । इममव्यक्तरूपं मे गर्भमाधाय सत्तम ।
न मे वागनृतं प्राह गमिप्येऽहं भुजंगमे ॥ ३० । कथं त्यला महात्मा सन्गन्तुमिच्छस्सनागसम् ४०
समयो टेप मे पूर्व त्वया सहं मिथः कृतः।
| एवमुक्तस्तु स मुनिर्भार्या वचनमब्रवीत् ।
सुखमसम्युपितो भद्रे चूयास्त्वं भ्रातरं शुभे ॥३१ ययुक्तमनुरूपं च जरत्कारुं तपोधनः ।। ४१
इतो मयि गते भीरु गतः स भगवानिति । अस्त्ययं सुभगे गर्भस्तव वैश्वानरोपमः।
त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोक कर्तुमर्हसि३२ ऋषिः परमधर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः॥ ४२
इत्युक्ता साऽनवद्यागी प्रत्युवाच मुनि तदा । एवमुखा स धर्मात्मा जरत्कारुर्महानृपिः ।
जरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा ।। ३३ । उग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चयः ॥ ४३
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आतीकपर्वणि सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥
अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः॥४८॥
घासुकेः तद्भगिन्याश्च संवादः ॥१॥ आस्तीकोत्पत्तिः ॥ २॥ तमामनिवंचनम् ॥३॥
सौतिरुवाच ।
स सर्पसत्राकिल नो मोक्षयिप्यति वीर्यवान् ।
गतमा तु भार जरत्कारुरवेदयत् । एवं पितामहः पूर्वमुक्तांस्तु सुरैः सह ।।
भ्रातः सकाशमागत्य याथातथ्यं तपोधन ॥ १अप्यस्ति गर्मः सुभगे तसाने मुनिसत्तमात् ।
वतः स भुजगश्रेष्ठः श्रुखा सुमहदप्रियम् ।
न चेच्छाम्यफलं तस्य दारकर्म मनीपिणः ॥ ५
उवाच भगिनीं दीनां तदा दीनतरः स्वयम् ॥ २ कामं च मम न न्याय्यं प्रष्टुं खां कार्यमीदृशम् ।
चामुकिरुवाच।
किंतु कार्यगरीयस्त्वाचतस्त्वाऽहमचुचुदम् ।। ६
जानासि भद्रे यत्कार्य प्रदाने कारणं च यत् । दुर्वार्यतां विदित्वा च भर्तस्तेऽतितपस्विनः ।
पन्नगानां हितार्थाय पुत्रस्ते सात्ततो यदि ॥ ३ नैनमन्वागमिष्यामि कदाचिद्धि शपेत्स माम् ॥७
विभावसोः सूर्यस्य ॥ २५ ॥ संप्रयोग: संवन्धः । मोपो अचूचुदं कार्यसिद्धिं वक्तुं प्रेरितवान् ॥ ६ ॥
निष्फलः ॥ ३७॥ सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

·८४
श्रीमन्महाभारते
[आस्तीकपर्व ५
आचव भद्रे भर्तुः खं सर्वमेव विचेष्टितम् ।
सान्समानार्थदानैश्च पूजया चाररूपया ।
उद्धरस्व च शल्यं मे घोरं हृदि चिरस्थितम् ॥ ८ | सोदयों पूजयामास खसारं पन्नगोत्तमः ॥ १५
जरत्कारुस्ततो वाक्यमित्युक्ता प्रत्यभापत । ततः प्रवृधे गर्भो महातेजा महाप्रभः ।
आश्वासयन्ती सन्तप्तं वासुकि पन्नगेश्वरम् ॥ ९ | यथा सोमो द्विजश्रेष्ठ शुक्लपक्षोदितो दिवि ॥ १६
जरत्कारुरुवाच।
अथ काले तु सा ब्रह्मन्प्रजज्ञे भुजगस्वसा ।
पृष्टो मयाऽपत्यहेतोः स महात्मा महातपाः। . कुमार देवगर्भाभं पितृमातृभयापहम् ॥
१७
अस्तीत्युत्तरमुद्दिश्य ममेदं गतवांश्च सः॥ १० ववृधे स तु तत्रैव नागराजनिवेशने ।
खैरेष्वपि न तेनाहं सरामि वितथं वचः। वेदांश्चाधिजगे साङ्गान्भार्गवच्यवनात्मजात्।। १८
उक्तपूर्व कुतो राजन्सांपराये स वक्ष्यति ॥ ११ चीर्णव्रतो बाल एव बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः।
न संतापस्वया कार्यः कार्य प्रति भुजंगमे । नाम चास्याभवत्ख्यातं लोकेप्यास्तीक इत्युत१९
उत्पत्स्यति च ते पुत्रो ज्वलनार्कसमप्रभः॥ १२ / अस्तीत्युक्त्वा गतो यसात्पिता गर्भस्थमेव तम् ।
इत्युत्वा स हि मां भ्रातर्गतो भर्ता तपोधनः ।
वन तसादिदं तस्य नामान्तीकृति विश्रुतम् । २०
तसाध्येतु परं दुःखं तवेदं मनसि स्थितम् ॥ १३ | स बाल एव तत्रस्थश्वरन्नमितबुद्धिमान् ।
सौतिरुवाच।
गृहे पन्नगराजस्य प्रयत्नात्परिरक्षितः ।। २१
एतच्छ्रुखा स नागेन्द्रो वासुकिः परया मुदा। | भगवानिव देवेशः शूलपाणिहिरण्मयः ।
एवमस्तिति तद्वाक्यं भगिन्याः प्रत्यगृह्णत ॥१४ | विवर्धमानः सर्वांस्तान्पन्नगानभ्यहर्पयत् ।। २२
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
मत्रिण ऊचुः।
एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥४९॥
जनमेजयमविसंवादमुखेन पुनः परीक्षिचरितकथनम् ॥१॥
शौनक उवाच ।
सौतिरुवाच ।
यदपृच्छत्तदा राजा मत्रिणो जनमेजयः। मन्त्रिणोऽथानुवन्याक्यं पृष्टास्तेन महात्मना ।
पितुः स्वर्गगतिं तन्मे विस्तरेण पुनर्वद ॥ १/ सर्वे धर्मविदः प्राज्ञा राजानं जनमेजयम् ॥ ५
सौतिरुवाच ।
भृणु ब्रह्मन्यथाऽपृच्छन्मत्रिणो नृपतिस्तदा । शृणु पार्थिव यद्रूपे पितुस्तव महात्मनः ।
यथा चाख्यातवन्तस्ते निधनं तत्परिक्षितः॥२ चरितं पार्थिवेन्द्रस्य यथा निष्ठां गतश्च सः॥ ६
जनमेजय उवाच ।
धर्मात्मा
च महात्मा च प्रजापालः पिता तव ।
जानन्ति स भवन्तस्तद्यथावृत्तं पितुर्मम । आसीदिह यथावृत्तःस महात्मा शृणुप्य तत् ।। ७
आसीद्यथा स निधनं गतःकाले महायशाः॥३ चातुर्वर्ण्य स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत ।
श्रुता भवत्सकाशादि पितुर्वृत्तमशेषतः । धर्मतो धर्मविद्राजा धर्मो विग्रहवानिय ॥
कल्याण प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातुचित् ॥४, ररक्ष पृथिवीं देवी श्रीमानतुलविक्रमः।
मझेद कार्यमुरिस्य भस्मीन्युनर दत्तमानिति शेरः॥ १०॥ ॥ १२ ॥ अपत्यारितोऽध्यायः ॥४८॥
वित मन सेन उपपू मम्मरामि । सपराये परटे पला सर्वलोहिल पेस्रतिपास्मानि प्रतीमा फरिप्पामि
॥१॥ प्ररने जनयामाग ॥ १७॥ हिरण्मयः दीप्तिमान ! ॥ ४॥ भूपे परासिलिटी समाप्तिम् ॥६॥

·अध्यायः ५०] आदिपर्व १। द्वेष्टारस्तस्य नैवासन्स'च द्वेष्टि न कंचन । ९ आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः २० समः सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवाभवत् । सौविरुवाच। ब्राह्मणाःक्षत्रिया वैश्या शूद्राश्चैव खकर्मसु॥१० एवं संचोदिता राज्ञा मत्रिणस्ते नराधिपम् | स्थिताः सुमनसो राजंस्तेन राना स्वधिष्ठिताः । ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहितैपिणः ॥ २१ विधवानाथविकलान्कृपणांश्च वमार सः ।। ११ मत्रिण ऊचुः । सुदर्शः सर्वभूतानामासीत्सोम इवापरः। स राजा पृथिवीपालः सर्वशस्त्रभृतां वरः । । तुष्टपुष्टजनः श्रीमान्सत्यवाग्दृढविक्रमः ॥ बभूव मृगयाशीलस्तव राजन्पिता सदा ॥ २२ धनुर्वेदे तु शिष्योऽभूनृपः शारद्वतस्य सः। यथा पाण्डुर्महावाहुर्धनुर्धरवरो युधि । गोविन्दस्य प्रियथासीत्पिता ते जनमेजय ।।१३ असावासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषतः॥२३ लोकस्य चैव सर्वस प्रिय आसीन्महायशाः। स कदाचिद्वनगतो मृगं विव्याध पत्रिणा । परिक्षीणेषु कुरुपु सोत्तरायामजीजनत् ।। परिक्षिदभवत्तेन सौभद्रस्यात्मजो चली। विद्धा चान्वसरत्तूर्ण तं मृगं गहने वने ॥ २४ पदातिद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान् । राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणीतः ॥ १५ न चाससाद गहने मृगं नष्टं पिता तव ॥ २५ जितेन्द्रियथात्मवांश्च मेधावी धर्मसेविता । पवर्गजिन्महाबुद्धिर्नीतिशास्त्रविदुत्तमः ॥ १६ परिश्रान्तो वयस्थश्व पष्टिवर्पो जरान्वितः। प्रजा इमास्तव पिता पष्टिवर्पाण्यपालयत् । क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिसत्तमम् ।। २६ ततो दिष्टान्तमापन्नः सर्वेषां दुःखमावहन्।। १७ । स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनि मौनव्रते स्थितम् । ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान् । न च किंचिदुवाचेदं पृष्टोऽपि स मुनिस्तदा ॥२७ इदं वर्पसहस्राणि राज्यं कुरुकुलागतम् । ततो राजा क्षुच्छ्रमातस्तं मुनि स्थाणुवस्थितम् । वाल एवाभिषिक्तस्त्वं सर्वभूतानुपालकः ॥ १८ मौनव्रतधरं शान्त सयो मन्युवशं गतः ।। २४ न घुबोध च तं राजा मानवतधर मुनिम् । नासिन्कुले जातु बभूव राजा तं क्रोधसमाविष्टो धर्पयामास ते पिता ॥२९ यो न प्रजानां प्रियकत्रियश्च । मृतं सर्प धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य धरातलात् । विशेपतः प्रेक्ष्य पितामहानां तस्य शुद्धात्मनः प्रादात्स्कन्धे भरतसत्तम ॥३० वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम् ॥ १९ न चोवाच स मेधावी तमथो साध्वसाधु वा । कथं निधनमापनः पिता मम तथाविधः । तस्यों तथैव चामुद्धः सर्प स्कन्धेन धारयन् ३१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकोनपघाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९।। पश्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५०॥ पम्पारण्ये पास काश्यपतक्षकवृत्तान्तस्योपसधिमकारकपनम् ॥1॥ मुनेः शुरक्षाम आसज्य स्वपुरं प्रयया पुनः॥१ ततः स राजा राजेन्द्र स्कन्धे तस भुजंगमम् । पेस्तस तु पुत्रोऽभूद्गवि जातो महायशाः । मपिटिनाः गनुपातिताः ॥ शादतम्य वायस ॥10॥ यपंगहरगति विरारमिलर्थः । पालस्तिमितिको ॥1॥सोतरामानिीि पासपुरणार्पः सन्धिः । भनीनन यात: ॥ १८॥ मावस भादरा विगणयारोन सर॥१०॥ ॥४॥ परियानि जन्मतः परिपपर्यन्त न तु रामनाभार : परस्यो ११ एनमोऽध्यायः जनमेजय उवाच । - मत्रिण ऊचुः।

·श्रीमन्महाभारते [आस्तीकपर्व ५ शृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्योऽतिकोपनः ॥२ कभवांस्त्वरितो याति किं च कार्य चिकीर्पति १८ ब्रह्माणं समुपागम्य मुनिः पूजां चकार ह । काश्यप उवाच। सोऽनुज्ञातस्ततस्तत्र भृङ्गी शुश्राव ते तदा ॥ ३ यत्र राजा कुरुश्रेष्ठः परिक्षिनाम वै द्विज । सख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्पितं पुरा । तक्षकेण भुजंगेन धक्ष्यते किल सोऽद्य वै ॥१९ मृतं सर्प समासक्तं स्थाणुभूतस्य तस्य तम् ।। ४ गच्छाम्यहं तं त्वरितः सद्यः कर्तुमपज्वरम् । वहन्तं राजशार्दूल स्कन्धेनानपकारिणम् । मयाऽभिपनंतं चापि न सो धर्पयिप्यति ।। २० तपस्विनमतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृप । ५/ तक्षक उवाच । जितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुतम् । किमर्थं तं मया दष्टं संजीवयितुमिच्छसि । तपसा घोतितात्मानं स्वेष्वङ्गेषु यतं तदा ।। ६ अहं स तक्षको ब्रह्मन्पश्य मे वीर्यमद्भुतम् ।। २१ शुभाचारं शुभकथं सुस्थितं तमलोलुपम् । न शक्तस्त्वं मया दष्टं तं संजीवयितुं नृपम् । अक्षुद्रमनमूर्य च वृद्धं मौनव्रते स्थितम् । मत्रिण ऊचुः। शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विनिकृतं तव ।। ७ इत्युत्का तक्षकस्तत्र सोऽदशद्वै वनस्पतिम् ॥ २२ शशापाथ महातेजाः पितरं ते रुपान्वितः। स दष्टमात्रो नागेन भसीभूतोऽभवन्नगः। ऋपेः पुत्रो महातेजा वालोऽपि स्थविरद्युतिः॥८ | काश्यपश्च ततो राजनजीवयत तं नगम् ॥ २३ स क्षिप्रमुदकं स्पृष्ठा रोपादिदमुवाच ह । ततस्तं लोभयामास कामं घूहीति तक्षकः । पितरं तेऽभिसन्धाय तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ ९ ] स एवमुक्तस्तं प्राह काश्यपस्तक्षकं पुनः॥ २४. अनागसि गुरी यो मे मृतं सर्पमवासृजत् । धनलिप्सुरहं तत्र यामीत्युक्तच तेन सः । तं नागस्तक्षकः युद्धस्तेजसा प्रदहिप्यति ॥ १० तमुवाच महात्मानं तक्षकः श्लक्ष्णया गिरा २५, आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः। यावद्धनं प्रार्थयसे राज्ञस्तसात्ततोऽधिकम् । सप्तरात्रादितः पापं पश्य मे तपसो बलम्॥११ गृहाण मत्त एव त्वं सन्निवर्तस्व चानघ । २६ इत्युत्का प्रययौ तत्र पिता यत्राऽस सोऽभवत् । स एवमुक्तो नागेन काश्यपो द्विपदां वरः । दृष्ट्वा च पितर तस्मै तं शापं प्रत्यवेदयत् ।। १२ लब्ध्वा वित्तं निववृते तक्षकाद्यावदीप्सितम् २७ स चापि मुनिशालः प्रेरयामास ते पितुः। तस्मिन्प्रतिगते विप्रे छमनोपेत्य तक्षकः । शिष्य गौरमुख नाम शीलवन्त गुणान्वितम् १३ तं नृपं नृपतिश्रेष्ठं पितरं धार्मिक तब ॥ २८ आचख्यौ स च विश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेपतः । प्रासादस्यं यत्तमपि दग्धवान्विपवहिना । शप्तोऽसि मम पुत्रेण यत्तो भव महीपते॥ १४ ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र विजयायाभिपेचितः ।। २९ तक्षकस्त्वां महाराज तेजसाऽसौ दहिप्यति । एतदृष्टं श्रुतं चापि यथावनृपसत्तम । श्रुत्वा च तद्वचो घोरं पिता ते जनमेजय ॥१५ असाभिनिखिलं सर्व कथितं तेऽतिदारुणम् ३० यचोऽभवत्परित्रस्तस्तक्षकात्पन्नगोत्तमात् । श्रुत्वा चैतं नरश्रेष्ठ पार्थिवस पराभवम् । ततस्तसिंस्तु दिवसे सप्तमे समुपस्थिते ।। १६ अस्य चरुदकस विधत्व यदनन्तरम् ।। ३१ राजः समीपं प्रसार्पिः काश्यपो गन्तुमच्छत । सातिरुवाच । ते ददर्शाय नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं तदा ॥१७ एतस्मिन्नेर काले तु स राजा जनमेजयः। नमत्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं त्वरितं द्विजम् । उपाच मत्रिणः सर्वानिदं वाक्यमरिंदमः ।। ३२ मोर मागादिपु यो नियतं धमदमयन्तमित्यर्थः ॥ ६॥ मानं पासियलभिगविष्यति ॥ २०॥काम सम्यमानमर्पन arst गम्भीरं तप मित्रा विनिम्तमपानम् ॥५॥अभिरनं ॥ २४ ॥ द्विपा पुरपानाम् ॥ २५ ॥ -- ·प्याय: ५१] आदिपर्व १॥ मेजय उवाच। सौतिरुवाच। थ तत्कथितं केन यद्वृत्तं तद्वनस्पती । मत्रिणां तु वचः श्रुत्वा स राजा जनमेजयः। आश्चर्यभूतं लोकस्य भसराशीकृतं तदा ॥ ३३ पर्यतप्यत दुःखातः प्रत्यपिपत्करं करे ॥ ४४ यद्वक्षं जीवयामास काश्यपस्तक्षकेण वै।, निश्वासमुष्णमसकृद्दीर्घ राजीवलोचनः । नून मन्त्रैर्हतविपो न प्रणश्वेत काश्यपात् ॥ ३४ मुमोचाश्रूणि च तदा नेत्राभ्यां प्ररुदनृपः॥ ४५ चिन्तयामास पापात्मा मनसा पन्नगाधमः। उवाच च महीपालो दुःखशोकसमन्वितः । दष्टं यदि मया विप्रः पार्थिवं जीवषिष्यति ॥३५ दुर्धरं बाप्पमुत्सृज्य स्पृष्ट्वा चापो यथाविधि ४६ तक्षकः संहतविपो लोके यासति हास्यताम् । मुहूर्तमिव च ध्यात्वा निश्चित्य मनसा नृपः। विचिन्त्यैवं कृता तेन ध्रुवं तृष्टिद्विजस्य ।। ३६ अमी मत्रिणः सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४७ भविष्यति छुपायेन यस्य दास्यामि यातनाम् । जनमेजय उवाच। एकं तु श्रोतुमिच्छामि तद्वृत्तं निर्जने वने ।। ३७ श्रुत्वतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गति प्रति । संवादं पन्नगेन्द्रस काश्यपस्य च कस्तदा । निश्चितेयं मम मतिर्या च तां मे निबोधत । श्रुतवान्दृष्टवांश्चापि भवत्सु कथमागतम् । श्रुत्वा तस्य विधायेऽहं पन्नगान्तकरी मतिम् ॥३८ प्रतिकर्तव्यमित्येवं येन मे हिंसितः पिता । अनन्तरं च मन्येऽहं तक्षकाय दुरात्मने ॥ ४८ भृणु राजन्यथास्माकं येन तत्कथितं पुरा । शृङ्गिणं हेतुमात्रं यः कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम् ४९. समागतं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि ॥ ३९ इयं दुरात्मता तस्य काश्यपं यो न्यवर्तयत् । तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिदिन्धनार्थाय पार्थिव । यद्यागच्छेत्स वै विप्रो ननु जीवेत्पिता मम ।।५० विचिन्वन्पूर्वमारूढः शुष्कशासावनस्पतौ ॥४० परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवः । न बुध्येतामुभी तौ च नगस्य पन्नगद्विजौ । काश्यपस्स प्रसादेन मन्त्रिणां विनयेन च ॥५१ सह तेनैव वृक्षेण भसीभूतोऽभवन्नृपं ।। ४१ स तु पारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम् । द्विजप्रभावाद्राजेन्द्र व्यजीवत्स वनस्पतिः । संजिजीवयिपुं प्राप्त राजानमपराजितम् ।। ५२ तेनागम्य द्विजश्रेष्ठ पुंसाऽसासु निवेदितम् ॥४२ महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनः । यथा वृत्तं तु तत्सर्व तक्षकस्य द्विजय च । द्विजस्य योऽददद्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति ॥५३ एतत्ते कथितं राजन्यथादृष्टं श्रुतं च यत् । उत्तङ्कस प्रियं कर्तुमात्मनच महत्प्रियम् । श्रुत्वा च नृपशार्दूल विधत्स्व यदनन्तरम् ॥४३ | भवतां चैव सर्वेषां गच्छाम्यपचितिं पितुः।। ५४ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५०॥ मन्त्रिण ऊचुः । सौतिरुवाच । एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५१॥ जनमेजयस्य सर्पसत्रमतिज्ञा ॥ ॥ यज्ञसामग्रीसंपादनम् ॥ २॥ दीक्षामहणम् ॥ ३ ॥ ब्रह्मन्भरतशाईलो राजा पारिक्षितस्तदा। एवमुक्त्वा ततः श्रीमान्मत्रिभिवानुमोदितः । पुरोहितमथाहूय ऋखिजो वसुधाधिपः ।। आरुरोह प्रतिज्ञा स सर्पसत्राय पार्थिवः ।। १ अनचीद्वाक्यसंपन्नः कार्यसंपत्करं वचः। संतविषः सम्यक् हनं नटं विषं यस्य स तथा संहताविप कर करे निधाय प्रत्यर्पिपन् ॥ ४४ ॥ मोहान्मदीय सामाज्ञानात इति पारे स्पष्टोधः॥२६॥ मागतं समागर्म भावे निष्टा ॥१९॥ ॥५२॥ अपचिति परनिर्यातनम् ॥५४॥यासमोऽध्याय: ५०

·८८
श्रीमन्महाभारते
[आस्तीकपर्व ५
यो मे हिंसितवास्तातं तक्षकः स दुरात्मवान्॥३ | तं देशं मापयामासुर्यज्ञायतनकारणात् ॥ १०
प्रतिकुर्या यथा तस्य तद्भवन्तो नुवन्तु मे । यथावद्वेदविद्वांसः सर्वे बुद्धेः परंगताः।
अपि तत्कर्म विदितं भवतां येन पन्नगम् ॥ ४ ऋया परमया युक्तमिष्टं द्विजगणैर्युतम् ॥ ११
तक्षक संप्रदीप्तेऽनौ प्रक्षिपेयं सयान्धवम् ।
यथा तेन पिता मा पूर्व दग्धो विपाग्निना ॥
प्रभूतधनधान्याढ्यमृत्विग्भिः सुनिपेवितम् ।
तथाऽहमपि तं पापं दग्धुमिच्छामि पन्नगम् ॥५
निर्माय चापि विधिवद्यज्ञायतनमीप्सितम् ।।१२
ऋत्विज ऊचुः।
राजानं दीक्षयामासुः सर्पसत्राप्तये तदा।
अस्ति राजन्महत्सनं त्वदर्थं देवनिर्मितम् । इदं चासीत्तत्र पूर्व सर्पसत्रे भविष्यति ॥ १३
सर्पसत्रमिति ख्यातं पुराणे परिपठ्यते ॥ ६ निमित्तं महदुत्पन्नं यज्ञविनकर तदा ।
आहर्ता तस्य सत्रस्य त्वन्नान्योऽस्ति नराधिप। यज्ञस्यायतने तसिन्क्रियमाणे बचोऽब्रवीत् ॥१४
इति पौराणिकाः प्राहुरसाकं चास्ति स ऋतुः ७ स्थपतिर्बुद्धिसंपन्नो वास्तुविद्याविशारदः।
एवमुक्तः स राजर्पिर्मेने दग्धं हि तक्षकम् ।
हुताशनमुखे दीसे प्रविष्टमिति सत्तम ।
इत्यब्रवीत्सूत्रधारः सूतः पौराणिकस्तदा ॥ १५
ततोऽनवीन्मन्त्रविदस्ताबाजा ब्राह्मणांस्तदा ।
यसिन्देशे च काले च मापनेयं प्रवर्तिता।
आहरिष्यामि तत्सत्रं संभाराः संघियन्तु मे॥९ ब्राह्मणं कारणं कृत्वा नार्य संस्थासते ऋतुः १६
सौतिरुवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु राजासौ प्राग्दीक्षाकालमत्रवीत् ।।
ततस्त ऋत्विजस्तस्य शास्त्रतो द्विजसत्तम । क्षत्तारं न हि मे कश्चिदज्ञातः प्रविशेदिति ॥१७
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१॥
द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५२॥
अग्नी सर्पपतनम् ॥१॥
७
साँतिरुवाच।
विस्फुरन्तः श्वसन्तश्च वेष्टयन्तः परस्परम् ।
ततः कर्म प्रववृते सर्पसत्रविधानतः । पुच्छः शिरोभिश्व भृशं चित्रभानु प्रपेदिरे।। ५
पर्यभामंश्च विधिवत्स्व स्वे कर्मणि याजकाः॥१. श्वेताः कृष्णाश्व नीलाच स्थविराः शिशवस्तथा ।
प्रावृत्य कृष्णवासांसि धूमसंरक्तलोचनाः। नदन्तो विविधानादान्पेतुर्दी विभावसौ ॥ ६
जुहुर्मत्रवचैव समिद्धं जातवेदसम् ॥ २ क्रोशयोजनमात्रा हि गोकर्णस्य प्रमाणतः।
कम्पयन्तश्च सर्वेषामुरगाणां मनांसि च। पतन्त्यजसं वेगेन वहावनिमतां वर ॥
सर्पानाजुहुयुस्तत्र सर्वाननिमुखे तदा ॥ ३ एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
ततः सर्पाः समापेतुः प्रदीप्ते हव्यवाहने। अवशानि विनष्टानि पन्नगानां तु तत्र ।। ८
विचेष्टमानाः कृपणमाहयन्तः परस्परम् ।।
४ तुरगा इव तत्रान्ये हस्तिहस्ता इवापरे ।
मनं मम ॥५॥ लत् त्वत्तो नान्योति ॥ ७॥ आदरिष्यामि पर्यकामन् पराकान्तपन्तः ॥ १॥ मन्नान्म प्रयुक्त यथा स्या
करिष्यामि । मंत्रियन्तु संनियन्ताम् ॥ ९ ॥ भविष्यति भामिनि ' तथा ॥ २ ॥ आजुहुयुः आहृतयन्तः ॥१॥ पित्रमानुः
॥ गुतो जात्या पारामिः शिल्पागमवेत्ता ॥ १५ ॥ नाय मामिम् ॥ ५॥ प्रमाणत प्रमाण प्राप्य पाशसमो.
गरपाम्पने न ममाम्यते ॥१६॥ दीक्षावालस्य प्राणिति प्रादी' ऽप्यायः ।। ५२ ।।
धारदारसम्॥णापमानतमोऽधायः॥५॥

·अध्यायः ५३
आदिपर्व ११
८९
। मत्ता इव च मातङ्गा महाकाया महाबलाः ॥९/ घोराच परिधप्रख्या दन्दशूका महाबलाः ।
उच्चावचाश्च बहवो नानावर्णा विपोल्यणाः । प्रपेतुरमावुरगा मातृवाग्दण्डपीडिताः ।।
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥
॥
.
शानक उवाच ।
१
त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५३॥
ऋत्विगादिनामकथनम् ॥ १॥ इन्द्रकृतं तक्षकाश्वासनम् ॥ २॥ वासुकेः स्वभगिन्या संवादः ॥ ३ ॥
पततां चैव नागानां धिष्ठितानां तथाम्बरे ।
सर्पसत्रे तदा राज्ञः पाण्डवेयस्य धीमतः । अश्रूयतानिशं शब्दः पच्यतांचाग्निना भृशम् १३
जनमेजयस के वासन्नृत्त्विजः परमर्पयः ।। तक्षकस्तु स नागेन्द्रः पुरंदरनिवेशनम् ।
के सदस्सा बभूवुश्च सर्पसत्रे सुदारुणे । गतः श्रुत्वैव राजानं दीक्षित जनमेजयम् ॥१४
विपादजननेऽत्यर्थ पन्नगानां महाभये ।।
२
ततः सर्व यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तमः ।
सर्व विस्तरशस्तात भवाञ्छंसितुमर्हति । अगच्छच्छरणं भीत आगस्कृत्वा पुरंदरम् ।। १५
सर्पसत्रविधानज्ञविज्ञेयाः के च भूतज ॥ ३
तमिन्द्रः प्राह सुग्रीतो न तवास्तीह तक्षक ।
सौतिरुवाच ।
भयं नागेन्द्र तसाढे सर्पसत्रात्कदाचन ॥ १६
हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीपिणाम् । प्रसादितो मया पूर्व तवार्थाय पितामहः ।
से ऋत्विजः सदस्याश्च तस्यासन्नृपतेस्तदा।।
तसात्तव भयं नास्ति व्येतु ते मानसो ज्वरः॥ १७
तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणश्चण्डभार्गवः ।
सोतिरुवाच।
च्यवनस्यान्वये ख्यातो जातो वेदविदां वरः॥५
उद्गाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान्कौत्सोऽथ जैमिनिः।
एवमाश्वासितस्तेन ततः स भुजगोत्तमः।
ब्रह्माऽभवच्छारियोऽथाध्वर्युश्चापि पिङ्गलः ॥ ६
उवास भवने तस्मिञ्शकस मुदितः सुखी ॥१८
सदस्यथाभवयासः पुत्रशिप्यसहायवान् ।
अजस्रं निपतत्स्वनी नागेपु भृशदुःखितः ।
उद्दालकः प्रमतकः श्वेतकेतुश्च पिङ्गलः॥
अल्पशेषपरीवारो वासुकिः पर्यतप्यत । १९
असितो देवलश्चैव नारदः पर्वतस्तथा ।
कश्मलं चाविशद्धोरं वासुकि पन्नगोत्तमम् ।
आत्रेयः कुण्डजठरौ द्विजः कालघटस्तथा ॥
दस घूर्णमानहदयो भगिनीमिदमत्रवीत् ।। २०
वात्यः श्रुतश्रवा वृद्धो जपस्वाध्यायशीलवान् । दह्यन्तेऽङ्गानि मे भद्रे न दिशः प्रतिभान्ति माम् ।
कोहलो देवशर्मा च मौद्गल्यः समसौरभः॥ ९ सीदामीय च संमोहादूर्णतीव च मे मनः ॥२१
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
दृष्टिीम्यति मेऽतीव हृदयं दीर्यतीव च ।
सदस्खाश्चाभवंस्तत्र सत्रे पारिक्षितस्य ह ॥ १० पतिप्याम्यवशोऽद्याहं तस्मिन्दीप्ते विभावसौ॥२२
जुदत्स्वृविश्वथ तदा सर्पसत्रे महाऋतौ । पारिक्षितस्य यज्ञोऽसौ वर्ततेऽसजिघांसया।
अहयः प्रापतस्तत्र घोराः प्राणिभयावहाः ॥११ व्यक्तं मयाऽभिगन्तव्यं प्रेतराजनिवेशनम् ॥२३
यसामेदोवहाः फुल्या नागानां संप्रवर्तिताः । अयं स कालः संप्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः।
चौ गन्धश्च तुमुलो दह्यतामनिशं तदा ॥ १२ जरत्कारी(पुरा)मयादत्तात्रायस्खासान्सबान्धवान्
सदस्या उपद्रटारः ॥२॥ विधानशेषु विज्ञेयाः श्रेष्ठाः॥३॥ | त्रिपमाशत्तमोऽध्यायः ।। ५३ ।।
पच्यतां पच्यमानानाम् ॥ १३ ॥ आगः अपराध कृत्वा ॥१५॥

·अध्यायः ५५] आदिपर्व १। २८ वामुकिरुवाच । जनमेजयस्य तं यज्ञं सर्वैः समुदितं गुणः । आस्तीक परिपूर्णामि हृदयं मे विदीर्यते । मोक्षाय भुजगेन्द्राणामास्तीको द्विजसत्तमः ॥२७ दिशो न प्रतिजानामि ब्रह्मदण्डनिपीडितः॥२३ स गत्वाऽपश्यदास्तीको यज्ञायतनमुत्तमम् । आस्तीक उवाच। वृतं सदस्यैहुभिः मूर्यचह्निसमप्रमः ॥ न सन्तापस्त्वया कार्यः कथंचित्पन्नगोत्तम । स तत्र चारितो द्वास्थः प्रविशन्द्विजसत्तमः । प्रदीप्तानेः समुत्पन्न नाशयिष्यामि ते भयम् ॥२४ अभिवृष्टाव तं यज्ञं प्रवेशार्थी परंतपः॥ २९ ब्रह्मदण्डं महाघोरं कालानिसमतेजसम् । नाशयिष्यामि मानत्वं भयंकापीः कथंचन॥२५ स प्राप्य यज्ञायतनं वरिष्ठं सौतिरुवाच । द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठः। ततः स वासुकेोरमपनीय मनोज्वरम् । तुष्टाय राजानमनन्तकीर्ति- आधाय चात्मनोऽङ्गेषु जगाम त्वरितो भृशम्।।२६ मृत्विक्सदस्यांच तथैव चाग्निम् ।। ३० ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥ पश्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५५॥ आस्तीककृता जनमेजययज्ञप्रशंसा ॥१॥ आस्तीक उवाच। नृगस्य यज्ञस्त्वजमीढस्य चासी- सोमस्य यज्ञो वरुणस्य यज्ञः यथा यज्ञो दाशरथेच राज्ञः । प्रजापतेर्यज्ञ आसीत्प्रयागे । तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥ ५ पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ १ यज्ञः श्रुतो दिवि देवस्य सूनो- शक्रस्य यज्ञः शतसङ्ख्य उक्त- युधिष्ठिरस्याजमीढस राज्ञः। स्तथापरं तुल्यसङ्ख्यं शतं वै । तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ ६ पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ २ कृष्णस्य यज्ञः सत्यवत्याः सुतस्य यमस्य यज्ञो हरिमेधसश्च स्वयं च कर्म प्रचकार यत्र । यथा यज्ञो रन्तिदेवस्य राज्ञः। तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥ ७ पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ ३ गयस्य यज्ञः शशविन्दोश्व राज्ञो इमे च ते मूर्यसमानवर्चसः यज्ञस्तथा वैश्रवणस्य राज्ञः। समासते वृत्रहणः क्रतुं यथा । तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य नेपां ज्ञातुं विद्यते ज्ञानमय पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥ ४ दत्तं येभ्यो न प्रणश्येत्कदाचित् ।। प्रम घेदः मातृदेवो भवेति मातुराज्ञाकरत्वविधानपरम्सद तमोऽध्यायः ।। ५४ ॥ म्ययाकरणप्रयुफो दग्दो मातृशापरूको प्रादण्डः ॥ २३ ॥ देवस्य धर्मरानस्य ॥६॥ ज्ञानशब्दः कर्मव्युत्पन्नो ज्ञेयवचनः। पामुकेचिन्ताग्वरे खय गृहीत्वेसर्थः ॥ २६ ॥ चतुःपयाश- अद्य संप्रति ज्ञातुं ज्ञेयं न विद्यते सर्वस्य ज्ञानत्वादित्यर्थः ॥८॥ ८ ·अध्यायः ५५) आदिपर्व १। वासुकिरुवाच। जनमेजयस्य तं यज्ञं सर्वैः समुदितं गुणैः। आस्तीक परिघूर्णामि हृदयं मे विदीर्यते । मोक्षाय भुजगेन्द्राणामास्तीको द्विजसत्तमः ॥२७ दिशो न प्रतिजानामि ब्रह्मदण्डनिपीडितः॥२३ स गत्वाऽपश्यदास्तीको यज्ञायतनमुत्तमम् । आस्तीक उवाच । घृतं सदस्यैबहुभिः सूर्यवद्विसमप्रभः ॥ २८ न सन्तापस्त्वया कार्यः कथंचित्पन्नगोत्तम । स तत्र पारितो द्वास्थैः प्रविशन्द्विजसत्तमः । प्रदीप्तानेः समुत्पन्ननाशयिष्यामि ते भयम् ॥ २४ अभितुष्टाव तं यज्ञं प्रवेशार्थी परंतपः ।। २९ ब्रह्मदण्डं महाघोरं कालाग्निसमतेजसम् । नाशयिप्यामि माऽत्रत्वं भयंकापीः कथंचन॥२५ स प्राप्य यज्ञायतनं वरिष्ठं सौतिरुवाच । द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठः। ततः स वासुके|रमपनीय मनोज्वरम् । तुष्टाय राजानमनन्तकीति- आधाय चात्मनोऽङ्गेपुजगाम त्वरितोभृशम्।।२६ मृत्विक्सदस्यांश्च तथैव चाग्निम् ॥ ३० ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥ पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५५॥ आस्तीककृता जनमेजययज्ञप्रशंसा ॥१॥ आस्तीक उवाच । नृगस्य यज्ञस्त्वजमीढस चासी- सोमरस यज्ञो वरुणस्य यज्ञः धथा यज्ञो दाशरथेच राज्ञः। प्रजापतेर्यज्ञ आसीत्प्रयागे। तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥ ५ पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ १ यज्ञः श्रुतो दिवि देवस्य सूनी- शक्रस्य यज्ञः शतसङ्ख्य उक्त- युधिष्ठिरसाजमीढस्य राज्ञः। स्तथापरं तुल्यसङ्ख्यं शतं वै। तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ ६ पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥ २ कृष्णस्य यज्ञः सत्यवत्याः सुतस्य यमस्य यज्ञो हरिमेधसश्च स्वयं च कर्म प्रचकार यत्र । यथा यज्ञो रन्तिदेवस्य राज्ञः। तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य तथा यज्ञोऽयं तव भारताय्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥३ पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः ।। ७ गयस्य यज्ञः शशविन्दोश्व राज्ञो इमे च ते सूर्यसमानवर्चसः यज्ञस्तथा वैश्रवणस्य राज्ञः। तथा यज्ञोऽयं तव भारताम्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥४ मझ : मातृदेवो भवेति मातुराधाकरत्वविधानपरस्त्रद- त्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥ न्यथाकरणप्रयुक्तो दण्डो मातृशापरूषो ब्रह्मदण्डः ॥ २३ ॥ वामुकेचिन्ताग्वरं खय गृहीत्वेसर्थः ॥ २६ ॥ चतुःपञ्चाश- | अद्य संप्रति ज्ञातु ज्ञेयं न विद्यते सर्वस्य ज्ञानत्वादित्यर्थः॥८॥ न समासते वृत्रहणः क्रतुं यथा । नेपां ज्ञातुं विद्यते ज्ञानमय दत्तं येभ्यो न प्रणश्येत्कदाचित् ॥ ८ देवस्य धर्मरानस्य ॥६॥ ज्ञानशब्दः कर्मव्युत्पन्नो ज्ञेयवचनः।

·९२ श्रीमन्महाभारते [ आस्तीकपर्व ५ १६ . ऋत्विक्समो नास्ति लोकेषु चैव आदित्यतेजःप्रतिमानतेजा द्वैपायनेनेति विनिश्चितं मे । भीष्मो यथा राजसि सुव्रतस्त्वम् ॥ १३ एतस्य शिष्या हि क्षितिं संचरन्ति वाल्मीकिवत्ते निभृतं स्ववीर्य सर्वत्विजः कर्मसु स्वेषु दक्षाः॥ वसिष्ठवत्ते नियतश्च कोपः। विभावसुचित्रभानुर्महात्मा प्रभुत्वमिन्द्रत्वसमं मतं मे हिरण्यरेता हुतभुकृष्णवां। द्युतिश्च नारायणवद्विभाति ॥ प्रदक्षिणावर्तशिखः प्रदीप्तो यमो यथा धर्मविनिश्चयज्ञः हव्यं तवेदं हुतभुम्वष्टि देवः॥ कृष्णो यथा सर्वगुणोपपन्नः। श्रियां निवासोऽसि यथा वसूनां नेह त्वदन्यो विद्यते जीवलोके समो नृपः पालयिता प्रजानाम् । निधानभूतोऽसि तथा ऋतूनाम् ॥ १५ दम्भोद्भवेनासि समो चलेन धृत्या च ते प्रीतमनाः सदाहं लं वा वरुणो धर्मराजो यमो वा ॥ ११ रामो यथा शस्त्रविदस्त्रविञ्च । और्वत्रिताभ्यामसि तुल्यतेजा शक्रः साक्षाद्वज्रपाणियथेह दुप्प्रेक्षणीयोऽसि भगीरथेन ॥ त्राता लोकेऽसिंस्त्वं तथेह प्रजानाम् । सौतिरुवाच। मतस्त्वं नः पुरुपेन्द्रह लोके एवं स्तुताः सर्व एव प्रसन्ना . न च त्वदन्यो भूपतिरस्ति जज्ञे ॥ १२ राजा सदस्या ऋत्विजो हव्यवाहः । खटागनाभागदिलीपकल्प तेषां दृष्ट्वा भावितानीहितानि ययातिमान्धातृसमप्रभाव । प्रोवाच राजा जनमेजयोऽथ ।। १७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ पट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५६॥ प्रशंसया तुष्टस्य जनमेजयस्य ऋविग्भिः संवादः ॥ ॥ अरिवगाहानेन सतक्षकस्येन्द्रस्यागमनम् ॥२॥ भयेनेन् पलायि. तेऽग्निसमीपे तक्षकागमनम् ॥ ३॥ आम्तीकस्य यज्ञसमाप्तिवरयाचनम् ॥ ४ ॥ जनमेजय उवाच । प्रसादयनं त्वरितो नरेन्द्र वालोऽप्ययं स्थविर इवावमापते द्विजातिवर्य सकलार्थसिद्धये ।' नायं यालः स्थविरोऽयं मतो मे । सर्वान्कामांस्त्वत्त एवाहतेऽय इच्छाम्यहं वरमस प्रदातुं तन्मे विप्राः संविदर्य यथावत् ॥ यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम् ॥ सौतिरुवाच। सदस्या ऊचुः। पालोऽपि विप्रो मान्य एवेह राज्ञा न्याहतुकामे परदे नृप द्विनं 'यथाविद्वान्यश्च विद्वान्यथावत् । वरं घृणीप्वेति ततोऽभ्युवाच । अमितीत विगायगुरिणी पटि कामयते॥१०॥ न च तदन्य. वितानि मननि संकल्पितानि । भारतस्विहितानीतिपाठे मारतो भातिरस्ति इदानी न च जो प्रागपि ॥ १२ ॥ निमन राजा भरतवंशजायात् ॥१७॥ पयपगाशत्तमोऽध्यायः ॥५५॥ नियतो नियतः ॥ १४॥ यगोऽशी सम्मपन्भिनीना ॥१५॥ रामो भागपः । भारमिता भा. सैविदप्यमंकमलं पुरप्पम् । पदयनित्यपि पाठः ॥१॥ ।

·अध्यायः ५६ ] आदिपर्व १। होता वाक्यं नातिहृष्टान्तरात्मा 'नागस नाशो मम चव नागो कर्मण्यसिस्तक्षको नैति तावत् ।। ३ भविष्यतीत्येव विचिन्तयानः॥' जनमेजय उवाच । तस्योत्तरीये निहितः स नागो यथा चेदं कर्म समाप्यते में भयोद्विग्नः शर्म नयाभ्यगच्छन् । यथा च चे तक्षक एति शीघ्रम् । ततो.राजा मन्त्रविदोऽब्रवीत्पुनः तथा भवन्तः प्रयतन्तु सर्व कुद्धो वाक्यं तक्षकस्सान्तमिच्छन् ।। ११ परं शक्त्या स हि मे विद्विपाणः ।। ५ जनमेजय उवाच । ऋत्विज ऊचुः । इन्द्रस भवने विप्रा यदि नागः स तक्षकः। यथा शस्त्राणि नः प्राहुर्यथा शंसति.पावकः । तमिन्द्रेणव सहितं पातयध्वं विभावसा॥ १२ इन्द्रस्य भवने राजस्तक्षको भयपीडितः॥ सातिरुवाच। जनमेजयेन राजा तु नोदितस्तक्षकं प्रति । यथा मूतो लोहिताक्षो महात्मा पौराणिको वेदितवान्पुरस्तात् ।। होता जुहाव तत्रस्थं तक्षकं पन्नगं तथा ॥ १३ हुयमाने तथा चैव तक्षकः सपुरन्दरः । स राजानं प्राह पृष्टस्तदानी यथाहुर्विप्रास्तद्वदेतमृदेव ॥ आकाशे ददृशे तत्र क्षणेन व्यथितस्तदा ॥ १४ ६ पुरन्दरस्तु तं यनं दृष्ट्वोरुभयमाविशत् । पुराणमागम्य ततो नवीम्यह हित्वा तु तक्षकं वस्तः स्वमेव भवनं ययौ ॥१५ दत्तं तस वरमिन्द्रेण राजन् । इन्द्रे गते तु राजेन्द्र तक्षको भयमोहितः। वसेह त्वं मत्सकाशे सुगुप्तो मन्त्रशक्त्या पावकास्सिमीयमवशो गतः। न पावकस्त्वां प्रदहिप्यतीति । 'तं दृष्ट्वा ऋत्विजस्तत्र वचनं चेदमब्रुवन्' ॥ १६ एतच्छुत्वा दीक्षितस्तप्यमान ऋत्विज ऊचुः। आस्ते होतारं चोदयन्कर्म काले। अयमायाति तूर्ण स तक्षकस्ते वशं नृप । 'इन्द्रेण सार्ध तक्षक पातयध्वं श्रूयतेऽस्य महानादो नदतो भैरवं खम् ॥ १७ विभावसौ न विमुच्येत नागः।' नूनं मुक्तो वनभृता स नागो होता च यत्तोऽस्याजुहावाथ मन्त्र- भ्रष्टो नाकान्मन्त्रवित्रस्तकायः। रथो महेन्द्रः स्त्रयमाजगाम ।। घृर्णन्नाकाशे नष्टसंज्ञोऽभ्युपति 'आयातु चेन्द्रोऽपि सतक्षकः पते- तीवानिश्वासानिश्वसन्पन्नगेन्द्रः ॥१८ द्विभावसौ नागराजेन तूर्णम् । वर्तते तव राजेन्द्र कमतद्विधिवत्पभो । जम्भस हन्तेति जुहाव होता असै तु द्विजमुख्याय वरं त्वं दातुमर्हसि ।। १९ तदा जगामाहिदत्ताभयः प्रभुः ॥' ९ जनमेजय उवाच । विमानमारुह्य महानुभावः वालाभिरूपस्य तवाप्रमेय सवैर्देवैः परिसंस्तूयमानः। वरं प्रयच्छामि यथानुरूपम् । चलाहकैचाप्यनुगम्यमानो वृणीप्य यत्तेऽभिमतं हृदि स्थितं विद्याधरैरप्सरसां गणश्च तत्ते प्रदास्याम्यपि चेददेयम् ॥ विद्विपाणः विद्वेषं कृतवान् । लिटः कान्च् । अभ्यासलोप आपः | यवृत्तान्तम् । आगम्य शान्वा ॥ ७॥ भयं आविशत् प्राप्तवान् ॥४॥ शत्राणि शंसनमन्त्रदेवताः ॥५॥ पुराणं पूर्वकल्पी. ॥ १५॥ हे चाल ॥ २० ॥ षट्पधारातमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ ७ - २० ·श्रीमन्महाभारते [ आस्तीकपर्व ५ सौतिरुवाच । आस्तीक उवाच । पतिप्यमाणे नागेन्द्रे तक्षके जातवेदसि । सुवर्ण रजतं गाश्च न त्वां राजन्वृणोम्यहम् । इदमन्तरमित्येवं तदास्तीकोऽभ्यचोदयत् ॥ २१ | सत्रं ते विरमत्वेतत्स्वस्ति मातृकुलस्य नः।। २५ आस्तीक उवाच। सौतिरुवाच । वरं ददासि चेन्मह्यं वृणोमि जनमेजय । आस्तीकेनैवमुक्तस्तु राजा पारिक्षितस्तदा । सत्रं ते विरमत्वेतन्न पतेयुरिहोरगाः॥ २२ पुनःपुनरुवाचेदमास्तीकं वदतां वरः।। २६ एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मन्पारिक्षितस्तु सः । अन्यं वरय भद्रं ते वरं द्विजवरोत्तम । नातिहटमनावेदमास्तीकं वाक्यमब्रवीत् ॥ २३ अयाचत न चाप्यन्यं वरं स भृगुनन्दन ॥ २७ सुवर्ण रजतं गाव यच्चान्यन्मन्यसे विभो । ततो वेदविदस्तात.सदस्याः सर्व एव तम् । तचे दयां वरं विग्न न निवर्तेत्क्रतुर्मम ।। २४ । राजानमूचुः सहिता लभतां ब्राह्मणो वरम् ।। २८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५७ ॥ सर्पसने हतानां नागानां नामकथनम् ॥१॥ शौनक उवाच । शिली शलकरो मूकः सुकुमारः प्रवेपनः॥ ९ ये सर्पाः सर्पसत्रेऽसिन्पतिता हव्यवाहने । मुद्गरः शिशुरोमा च सुरोमा च महाहनुः । तेषां नामानि सर्वेषां श्रोतुमिच्छामि भूतज ॥१ एते तक्षकजा नागाः प्रविष्टा हव्यवाहनम् ।।१० सातिरुवाच । पारावतः पारियानः पाण्डरो हरिणः कृशः। सहस्राणि बहुन्यसिन्प्रयुतान्यर्बुदानि च । विहङ्गः शरभो मोदः प्रमोदः संहतापनः ॥११ न शक्यं परिसंख्यातुं बहुत्वाविजसत्तम । २ | ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम् । यथास्मृति तु नामानि पनगानां निवोध मे। कौरव्यकुलजानागाशृणु मे त्वं द्विजोत्तम।।१२ उच्यमानानि मुख्यानां हुतानां जातवेदसि ॥३ एरकः कुण्डलो वेणी वेणीस्कन्धः कुमारकः । वासुकेः फुलजातांस्तु प्राधान्येन निबोध मे । बाहुकः शृङ्गबरच धूर्तकः प्रातरातका ॥ १३ नीलरकासितान्योरान्महाकायान्विपोल्यणान् | कौरव्यकुलजास्त्वते प्रविष्टा हव्यवाहनम् । अवशान्मातवाग्दण्डपीडिताकृपणान्हुतान् । धृतराष्ट्रकुले जाताञ्णु नागान्यथातथम् ॥१४ कोटिशो मानमः पूर्णः शलः पालो हलीमकः॥५ | कीर्त्यमानान्मया ब्रह्मन्यातवेगान्धिपोल्यणान् । पिच्छलः कोणपश्चक्रः कालवेगः प्रकालनः । शङ्ककर्णः पिठरकः कुठारमुखसेचका ।। १५ हिरण्यवाहुः शरणः कक्षकः कालदन्तकः ॥ ६, पूर्णानदः पूर्णमुखः प्रहासः शकुनिर्दरिः । एते वासुकिजा नागाः प्रविष्टा हन्यवाहने । अमाइटः कामठकः गुपेणो मानसोऽव्ययः॥१६ अन्ये च यहयो विप्न तथा चे कुलसंभवाः । 'अष्टावक्र: कोमलका वसनो मानपगः । प्रदीप्तामा गर्ने घोररूपा महायलाः॥ ७ भरखो मुण्डवेदारः पिशगयोदपारकः । सक्षफस पूरी जातान्प्रवक्ष्यामि नियोष तान् । ऋपमा वेगवान्नागः पिण्डारफमहाहन् । पुगण्डको मण्डलकः पिण्टमेक्ता रमणकः ॥ रक्तारः सर्वसारगः समृद्धपदयासको । गि गारगो महो पिल्यनेजा विगेहणः । वगहको पीरणका मुचित्रविधगिफः ।। १८ ·अध्यायः ५८] आदिपर्व १ ९५ पराशरस्तरुणको मणिः स्कन्धस्तथाऽऽरुणिः । दशशीः शतशीस्तथान्ये बहुशीर्षका ॥२१ 'इति नागा भया ब्रह्मन्कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः१९ : कालानलविमा घोरा हुताः शतसहस्रशः। प्राधान्येन बहुत्वात्तु न सर्वे परिकीर्तिताः। महाकाया महावेगाः शैलशृङ्गसमुच्छ्रयाः ॥ २२ एतेषां प्रसवो यश्च प्रसवस्य च सन्ततिः ॥ २० योजनायामविस्तारा द्वियोजनसमायताः। न शक्यं परिसंख्यातुं ये दीप्तं पावकं गताः । कामरूपाः कामचला दीप्तानलविपोल्यणाः॥२३ 'द्विशीर्षाः पञ्चशीपोश्च सप्तशीपस्तिथाऽपरे । दग्धास्तत्र महासत्रे ब्रह्मदण्डनिपीडिताः॥ २४ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥ शौनक उवाच । अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५८॥ आस्तीकवरमदानेन यज्ञसमाप्तिः ॥ १ ॥ प्रत्यागतस्सास्तीकस्य सर्पेभ्यो वरलाभः ॥२॥ सौतिरुवाच । स यज्ञः पाण्डवेयस्य राज्ञः पारिक्षितस्य ह । इदमत्यद्भुतं चान्यदास्तीकस्यानुशुश्रुम । प्रीतिमांचाभवदाजा भारतो जनमेजयः॥ १० तथा परैश्छन्धमाने राज्ञा पारिक्षितेन हि ॥ १ ऋत्विग्भ्यः ससदस्पेभ्यो ये तत्रासन्समागताः । इन्द्रहस्ताच्युतो नागः स एव यदतिष्ठत । तेभ्यश्च प्रददौ वित्तं शतशोऽथ सहस्रशः ॥११ ततश्चिन्तापरो राजा बभूव जनमेजयः ।। २ लोहिताक्षाय मृताय तथा स्थपतये विभुः । हूयमाने भृशं दीप्ते विधिवद्वसुरेतसि । येनोक्तं तस्य तत्राग्ने सर्पसत्रनिवर्तने । न स स प्रापतद्वह्नौ तक्षको भयपीडितः ॥ ३ निमित्तं ब्राह्मण इति तसै वित्तं ददौ बहु । दत्त्वा द्रव्यं यथान्याय भोजनाच्छादनान्वितम्१३ किं सूत तेषां विप्राणां मन्त्रग्रामो मनीषिणाम् । प्रीतस्तसै नरपतिरप्रमेयपराक्रमः । न प्रत्यभात्तदाऽनौ यत्स पपात न तक्षकः ॥ ४ | ततश्वकारावभृथं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ आस्तीकं प्रेपयामास गृहानेव सुसंस्कृतम् । तमिन्द्रहस्तावित्रस्त विसंज्ञं पन्नगोत्तमम् । राजा प्रीतमनाः प्रीतं कृतकृत्यं मनीपिणम्।।१५ आस्तीकस्तिष्ठ तिष्ठति वाचस्तिस्रोऽभ्युदैरयत् ॥५ पुनरागमन कार्यमिति चैनं वचोऽब्रवीत् । वितस्थे सोऽन्तरिक्षे च हृदयेन विदूयता । भावष्यसि सदस्सो मे वाजिमेधे महाऋतौ ॥१६ यथा तिष्ठति वै कश्चित्खं च गांचान्तरा नरः॥६ तथेत्युत्का प्रदुद्राव तदास्तीको मुदा युतः। ततो राजाब्रवीद्वाक्यं सदस्यैश्चोदितो भृशम् । कृत्वा स्वकार्यमतुलं तोपयित्वा च पार्थिवम् १७ काममेतद्भवत्वेवं यथास्तीकस्य भापितम् ।। ७ स गत्वा परमप्रीतो मातुलं मातरं च ताम् । समाप्यतामिदं कर्म पन्नगाः सन्त्वनामयाः। अभिगम्योपसंगृह्य तथा वृत्तं न्यवेदयत् ॥ १८ प्रीयतामयमास्तीकः सत्यं मूतवचोऽस्तु तत् ॥ ८ सौतिरुवाच । ततो हलहलाशब्दः प्रीतिजः समजायत । आस्तीकस्य वरे इत्ते तथैवोपरराम च ॥ ये तत्रासन्पन्नगा वीतमोहाः। योजनायामविस्तारा अपि मन्त्रसामर्थ्यात्स्वल्पप्रमाणाः अग. ख च गां चान्तरा द्यावापृथिव्योमध्ये अन्तरिक्ष इसर्थः॥६॥ स्त्यकरगतसमुदवही प्रवेशयोग्या भवन्ति ॥ २३ ॥ सप्तपमा- स यज्ञ उपररामेति पूर्वणान्वयः ॥१०॥ स्थपतये शिपिने १२ शत्तमोऽध्यायः ॥ ५॥ अवभृथं यक्षसमाप्ति ॥१४॥ सुसंस्कृत वनालइरणादिभिःो- सौतिरुवाच। एतच्छुत्वा प्रीयमाणाः समेता

·श्रीमन्महाभारते
[अंशावतरणपर्व
आस्तीके वै प्रीतिमन्तो बभूवु-
आस्तीकस्य वचः श्रुत्वा यः सर्पो न निवर्तते ।
रूचुश्चैनं वरमिष्टं वृणीप्य ॥ १९ शतधा भिद्यते मूर्धा शिंशवृक्षफलं यथा ॥ २६
भूयोभूयः सर्वशस्तेऽब्रुवंस्तं
सौतिरुवाच।
किं ते प्रियं करवामाद्य विद्वन् । स एवमुक्तस्तु तदा द्विजेन्द्रः
प्रीता वयं मोक्षिताचैव सर्वे
समागतस्तैर्भुजगेन्द्रमुख्यैः।
कामं किं ते करवामाद्य वत्स ।।
संप्राप्य प्रीतिं विपुलां महात्मा
आस्तीक उवाच ।
ततो मनो गमनायाथ दः ॥
२७
सायं प्रातर्ये प्रसन्नात्मरूपा
'इत्येवं नागराजोऽथ नागानां मध्यगस्तदा ।
लोके विप्रा मानवा ये परेऽपि । उक्त्वा सहैव तैः सः स्वमेव भवनं ययौ ॥ २८
धर्माख्यानं ये पठेयुर्ममेदं
मोक्षयित्वा तु भुजगान्सर्पसत्राद्विजोत्तमः ।
तेपां युप्मन्नैव किंचिद्भयं स्यात् ॥ २१ जगाम काले धर्मात्मा दिष्टान्त पुत्रपौत्रवान् २९
तैश्चाप्युक्तो भागिनेयः प्रसन्न-
इत्याख्यानं मयास्तीकं यथावत्तव कीर्तितम् ।
रेतत्सत्यं काममेवं वरं ते ।
यत्कीर्तयित्वा सर्पेभ्यो न भयं विद्यते कचित् ३०
प्रीत्या युक्ताः कामितं सर्वशस्ते
सौतिरुवाच।
कारः स प्रवणा भागिनेय ॥ २२ | यथा कथितवान्ब्रह्मन्प्रमतिः पूर्वजस्तव ।
असितं चार्तिमन्तं च सुनीथं चापि यः स्मरेत् । पुत्राय रुरवे प्रीतः पृच्छते भार्गवोत्तम ॥ ३१
दिवा वा यदि का रात्रौ नास्य सर्पभयं भवेत्र२३ । यद्वाक्यं श्रुतवांश्चाहं तथा च कथितं मया ।
यो जरत्कारुणा जातो जरत्कारौ महायशाः । आस्तीकस्य कवेविन श्रीमच्चरितमादितः ॥ ३२
आस्तीकः सर्पसत्रे वः पन्नगान्योऽभ्यरक्षत । यन्मां त्वं पृष्टवान्ब्रह्मन्थुत्वा डुण्डुभभाषितम् ।
तं सरन्त महाभागा न मां हिंसितुमर्हथ ॥ २४ व्येतु ते सुमहद्ब्रह्मन्कौतूहलमरिन्दम ॥
सोपसर्प भद्रं ते गच्छ सर्प महाविप । श्रुत्वा धर्मिष्ठमाख्यानमास्तीकं पुण्यवर्धनम् ।
जनमेजयस्य यज्ञान्ते आस्तीकवचनं सर ॥ २५ 'सर्वपापविनिर्मुक्तो दीर्घमायुरवामुयात् ॥ ३४
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥
समाप्त चास्तीकपर्व ॥
(अथांशावतरणपर्व ॥६॥)
एकोनपष्टितमोऽध्यायः॥५९ ।।
सौतमारतकथनप्रतिज्ञा ॥३॥
शौनक उवाच।
याः कथा व्याससंपन्नास्ताच भूयो विचक्ष्व मे ।।
भृगुवंशात्प्रभृत्येव त्वया मे कीर्तितं महत् । तसिन्परमदुप्पारे सर्पसत्रे महात्मनाम् ।
आख्यानमखिलं तात सौते प्रीतोऽसि तेन ते॥१ कर्मान्तरेषु यज्ञस्य सदस्यानां तथाऽध्वरे ॥
प्रक्ष्यामि चैव भूयस्त्वां यथावरमूतनन्दन । या बभूवुः कथाचित्रा येप्वर्थेषु यथातथम् ।
भितम् ॥१५॥भवमा नसाः॥२२॥ दिशान्त मरणम् ॥२९॥ अपमाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥

·अध्यायः ६०] आदिपर्व १ । ९७ त्वत्त इच्छामहे श्रोतुं सोते त्वं वै प्रचक्ष्व नः॥४ | तामह विधिवत्पुण्यां श्रोतुमिच्छामि चै कथाम् ७ सौतिरुवाच । मनःसागरसंभूता महर्भावितात्मनः । कर्मान्तरेप्वकथयन्द्विजा वेदाश्रयाः कथाः। कथयस्व सतां श्रेष्ठ सर्वरनमयीमिमाम् ।। व्यासस्त्वकथयचित्रमाख्यानं भारतं महत् ॥ ५ सातिरुवाच । हन्त ते कथयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम् । महाभारतमाख्यानं पाण्डवानां यशस्करम् । कृष्णद्वैपायनमतं महाभारतमादितः।। जनमेजयेन पृष्टः सन्कृष्णद्वैपायनस्तदा ।। ६) शृणु सर्वमशेपेण कथ्यमानं मया द्विज । श्रावयामास विधिवत्तदा कर्मान्तरे तु सः। शंसितुं तन्महान्हो ममापीह प्रवर्तते ।। १० ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि एकोनपष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥ शौनक उवाच। ९ पष्टितमोऽध्यायः ॥ ६०॥ भारतकथानुवन्धः ॥ १॥ सौतिरुवाच । जनमेजयस्तु राजपिदृष्ट्वा तमृपिमागतम् । श्रुत्वा तु सर्पसत्राय दीक्षितं जनमेजयम् । सगणोऽभ्युद्ययौ तूर्ण प्रीत्या भरतसत्तमः ॥ १० अभ्यगच्छदृपिर्विद्वान्कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥ १ | काञ्चनं विष्टरं तसै सदसानुमतः प्रभुः । जनयामास यं काली शक्तः पुत्रात्पराशरात् । आसनं कल्पयामास यथा शको बृहस्पतेः॥११ कन्यैव यमुनाद्वीपे पाण्डवानां पितामहम् ।। २ तत्रोपविष्टं वरदं देवर्षिगणपूजितम् । जातमात्रश्च यः सद्य दृष्ट्या देहमवीवृधत् । पूजयामास राजेन्द्रः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ १२ वेदांचाधिजगे साङ्गान्सेतिहासान्महायशाः॥ ३ पाद्यमाचमनीयं च अयं गां च विधानतः। यं नाति तपसा कश्चिन्न चेदाध्ययनेन च । पितामहाय कृष्णाय तदर्हाय न्यवेदयत् ॥ १३ न बतर्नोपवासैश्च न प्रमूत्या न मन्युना ॥ ४ प्रतिगृह्य तु तां पूजां पाण्डवाजनमेजयात् । विव्यासैकं चतुर्था यो वेदं वेदविदां वरः । गां चैव समनुज्ञाय व्यासःप्रीतोऽभवत्तदा ॥१४ परावरज्ञो ब्रह्मर्पिः कविः सत्यवतः शुचिः॥५) तथा च पूजयित्वा तं प्रणयात्प्रपितामहम् । यः पाण्डं धृतराष्ट्रं च विदुरं चाप्यजीजनत् । उपोपविश्य प्रीतात्मा पर्यपृच्छदनामयम् ॥ १५ शन्तनोः संततिं तन्वन्पुण्यकीर्तिर्महायशाः॥ ६ भगवानपि तं दृष्ट्वा कुशल प्रतिवेद्य च । जनमेजयस्य राजः स महात्मा सदस्तथा । सदस्यैः पूजितः सर्वैः सदस्यान्प्रत्यपूजयत् ॥१६ विवेश सहितः शिष्यैर्वेदवेदाङ्गपारगैः॥ ७ ततस्तु सहितः सर्वैः सदसर्जनमेजयः । तत्र राजानमासीनं ददर्श जनमेजयम् । इदं पश्चाविजश्रेष्ठं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः ॥ १७ घृत सदस्यहुभिर्देवरिव पुरन्दरम् ।। ८ जनमेजय उवाच । तथा मूर्धाभिषिक्तश्च नानाजनपदेश्वरैः । कुरूणां पाण्डवानां च भवान्प्रत्यक्षदर्शिवान् । ऋत्विम्भित्रशकल्पैच कुशलर्यज्ञसंस्तरे ।। ९ | तेषां चरितमिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज १८ काली सत्यवती ॥२॥ इष्टया इच्छया देह सद्योऽवीधत् । प्रतिवेद्य प्रतिख्याप्य । अत्र पूजा स्तुतिरेव ॥ १६ ॥ इद वक्ष्य- पधितवान् ॥ ३ ॥ य व्यासम् । तपआदिना कश्चिन्नाति नात्येति , माणम् ॥ १५ ॥ प्रत्यक्षदर्शिवान्, प्रत्यक्षदर्शी ॥१८॥ नातिशेते उपोपविश्य समापे उपविश्य ॥१५॥ १३ ·श्रीमन्महाभारते [अंशावतरणपर्व ६ कथं समभवद्भेदस्तेपामलिष्टकर्मणाम् । व्यास उवाच । तच युद्ध कथं वृत्तं भूतान्तकरणं महत् ॥ १९ कुरूणां पाण्डवानां च यथा भेदोऽभवत्पुरा । पितामहानां सर्वेषां दैवेनाविष्टचेतसाम् । तदसै सर्वमाचक्ष्व यन्मचः श्रुतवानसि ॥ २२ कास्येनतन्ममाचक्ष्व यथा वृत्तं द्विजोत्तम | गुरोर्वचनमाज्ञाय स तु विप्रर्पभस्तदा । 'इच्छामि तत्त्वतः श्रोतुं भगवन्कुशलो खसि'२० सौतिरुवाच। आचचक्षे ततः सर्वमितिहास पुरातनम् ॥ २३ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनस्तदा। राज्ञे तसे सदस्खेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च सर्वशः। शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ॥ २१ । भेदं सर्वविनाशं च कुरुपाण्डवयोस्तदा ॥ २४ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि पष्टितमोऽध्यायः ॥ ६० ॥ एकपष्टितमोऽध्यायः ॥११॥ वैशंपायनेन जनमेजयाय संक्षिप्य भारतकथाकथनम् ॥१॥ वैशंपायन उवाच । तेपां निग्रहनिर्वासान्विविधांस्ते समारभन् ॥ ९ 'शृणु राजन्यथा वीरा मातरः पञ्च पाण्डवाः। ततो दुर्योधनः क्रूरः कुलिङ्गस मते स्थितः। विरोधमन्वगच्छन्त धार्तराष्ट्रर्दुरात्मभिः ।। १ पाण्डवान्विविधोपायै राज्यहेतोरपीडयत् ।। ११ गुरवे प्राइनमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः । ददावथ विपं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः। संपूज्य च द्विजान्सस्तिथान्यान्विदुपो जनान् २ जरयामास तद्वीरः सहान्नेन वृकोदरः॥ महविश्रुतस्पेह सर्वलोकेषु धीमतः । प्रमाणकोट्यां संसुप्त पुनर्चवा वृकोदरम् । प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः॥ ३ | तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरमानजत् ॥१२ श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमा भारती कथाम्। यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिय बन्धनम् । गुरोर्वपरिस्पन्दो मनः प्रोत्साहतीच मे ॥ ४ | उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो गतव्यथः ॥ १३ शृणु राजन्यथा भेदः कुरुपाण्डवयोरभूत् । आशीविपः कृष्णसपैः मुप्तं चैनमर्दशयत् । राज्यार्थे द्यूतसंभूतो वनवासस्तथैव च ॥ ५ सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार स शत्रुहा ॥ १४ यथा च युद्धमभवत्पृथिवीक्षयकारकम् । तेपां तु विप्रकारेषु तेपु तेषु महामतिः। तत्तेऽहं कथयिष्यामि पृच्छते भरतर्षभ । ६ | मोक्षणे प्रतिकारे च विदुरोऽवहितोऽभवत् ॥ मृते पितरि ते वीरा बनादेत्य स्वमन्दिरम् । स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः मुखावहः । नचिरादेव विद्वांसो वेदे धनुपि चाभवन् ॥ ७ | पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरोऽपिसुखावहः॥१६ तांस्तथा सखवीरौजासंपन्नापौरसमतान् । यदा तु विविधोपायैः संवृतैविकृतैरपि । नामृप्यन्कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ्श्रीयशोभृतः॥ ८ नाशकद्विनिहन्तुं तान्दैवभाव्यर्थरक्षितान् ॥१७ ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश्च सहसौबलः । ततः संमन्य सचिर्वैर्वृपदुःशासनादिभिः । भेदो वैरम् ॥ १९ ॥ पितामहानां प्रपितामहानाम् ॥ २० ॥ प ॥७॥ प्रमाणकोट्यां गङ्गायातीर्थविशेषे। वृकनामा बहुभ टितमोऽध्यायः ॥ ६ ॥ क्षोऽनिरुदरे यस्य स वृकोदरः ॥ १२ ॥ संवृतैगुप्तः । वितैः प्रोत्साहतीव प्रोत्साहयतीव । परिस्पन्दमुदुत्साहयतीव में इति । प्रकाशैः । दयभाव्यर्थरक्षितान् देवेनादृष्टेन भावी कुरुक्षयपाण्ड- पाठे गुरोर्वकपरिस्पन्दस्व कथां कथयेयाज्ञावचनं तजन्या मुरमी- | पराज्यलाभादिरर्थस्तस्मै रक्षितान् ॥ १५ ॥ वृपः कर्णः । तिः सा प्रोत्साहयति ॥ ४ ॥ नचिरात् शीघ्रं । विद्वांसोऽभवन् १५ ·अध्यायः ६१] आदिपर्व १। . । धृतराष्ट्रमनुज्ञाप्य जातुपं गृहमादिशत् ।। १८ अस्माभिःखाण्डवप्रस्थे युप्मद्वासोऽनुचिन्तितः। 'तत्र तान्यासयामास पाण्डवानमिताजसः।' तसाजनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम् ।। सुतमियपी तानाजा पाण्डवानम्बिकासुतः। वासाय खाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमत्सराः। ततो विवासयामास राज्यभोगबुभुक्षया ॥ १९ तयोस्ते वचनाजग्मुः सह सर्वैः सुहजनः॥ ३५ ते प्रातिष्ठन्त सहिता नगरान्नागसाहयात् । नगरं खाण्डवग्रस्थं रतान्यादाय सर्वशः। प्रस्थाने चाभवन्मश्री क्षत्ता तेषां महात्मनाम् २० तत्र ते न्यबसन्पार्थाः संवत्सरगणावहून् ।। ३६ तेन मुक्ता जतुगृहानिशीथे प्राद्रवन्वनम् । चशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीभृतः । ततः संप्राप्य कौन्तेया नगर वारणावतम् ॥२१ एवं धर्मप्रधानास्ते संत्यत्रतपरायणाः ।। न्यवसन्त महात्मानो मात्रा सह परन्तपाः। अप्रमचोत्थिताःक्षान्ताः प्रतपन्तोऽहितान्बहुन् । धृतराष्ट्रेण चाज्ञप्ता उपिता जातुपे गृहे ॥ २२ अजयद्भीमसेनस्तु दिशं प्राची महायशाः ॥३८ पुरोचनाद्रक्षमाणाः संवत्सरमतन्द्रिताः । उदीचीभर्जुनो वीरः प्रतीची नकुलस्तथा । सुरुङ्गां कारयिखा तु विदुरेण प्रचोदिताः ॥२३ दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहा ।। ३९ आदीप्य जातुपं वेश्म दग्ध्वा चैव पुरोचनम् । एवं चरिमां सर्वे वशे कृत्स्ना वसुन्धराम् । प्राद्रवन्भयसंविना मात्रा सह परन्तपाः ॥ २४ पञ्चभिः सूर्यसङ्काशः सूर्येण च विराजता ।। ४० ददृशुर्दारुणं रक्षो हिडिम्ब वननिझरे । पदमुर्येवाभवत्पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमः। हला च तं राक्षसेन्द्र भीताः समवयोधनात्।।२५ ततो निमित्ते कसिंश्चिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः। ४१ निशि संपाद्रवन्पार्था धार्तराष्ट्रभयार्दिताः। वनं प्रस्थापयामास तेजस्वी सत्यविक्रमः। प्राप्ता हिडिम्बा भीमेन यत्र जातो घटोत्कचमा२६ प्राणेभ्योऽपि प्रियतरं भ्रातरं सव्यसाचिनम्।।४२ एकचक्रां ततो गत्वा पाण्डयाः संशितव्रताः। अर्जुनं पुरुपच्या स्थिरात्मानं गुणैर्युतम् । वेदाध्ययनसंपन्नास्तेऽभवन्ब्रह्मचारिणः ॥ २७ स वै संवत्सरं पूर्ण मासं चैकं वने वसन् ॥ ४३ ते तत्र नियताः कालं कंचिद्पुर्नरर्पभाः। 'तीर्थयात्रां च कृतवान्नागकन्यामवाप च । मात्रा सहकचकायां ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ २८ पाण्ड्यस्य तनयांलब्ध्वातत्र ताभ्यांसहोपित ४४ तमाससाद क्षुधितं पुरुपादं घृकोदरः। ततोऽगच्छद्धपीकेशं द्वारवत्यां कदाचन । भीमसेनी महाबाहुर्बकं नाम महावलम् ।। २९ लब्धवांस्तत्र वीभत्सुर्भार्या राजीवलोचनाम् ॥४५ तं चापि पुरुषव्याघ्रो वाहुवीर्येण पाण्डवः । अनुजां वासुदेवस्य मुभद्रां भद्रभापिणीम् । निहत्य तरसा वीरो नागरान्पर्यसान्त्वयत् ।।३० सा शचीव महेन्द्रेण श्री कृष्णेनेव सगता ।। ४६ ततस्ते शुश्रुः कृष्णां पञ्चालेपु स्वयंवराम् । सुभद्रा युयुजे प्रीत्या पाण्डवेनार्जुनेन है। श्रुत्वा चैवाभ्यगच्छन्त गत्वा चैवालभन्त ताम् ॥ अतर्पयच कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम् ।। ४७ ते तत्र द्रौपदी लन्ध्या परिसंवत्सरोपिताः। वीभत्सुमुदेवेन सहितो नृपसत्तम । विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुररिन्दमाः ।। ३२ नातिमारो हि पार्थस्य केशयन सहामवत् ।। ४८ ते उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च । व्यवसायसहायस्स विणोःशषधेविय। भ्रातृभिर्विग्रहस्तात कथं यो न भवेदिति ।। ३३ । पार्थायामिददी चापि गाण्डीवं धनुरुत्तमम् ।। ४९ जावां साशामयम् ॥१८॥ अभवन्मित्रमिलपि पाठः । ॥३३॥ आदाय मागश इन्पी पाठः ॥१९॥ नातीत ता पितुरः ॥२०॥ न धतुर्मप्रमेन ॥ २१॥ वर्ष गानाहरति हेपः ॥ ४० ॥ व्यायायो पुतिः ॥ पते ही सरंपरा ताम् ॥ ३१ ॥ सन्तनवेन भीमेग ·१०० श्रीमन्महाभारते [ अंशावतरणपर्व६ इपुधी चाक्षयैर्वाण रथं च कपिलक्षणम् । ततस्ते क्षत्रमुत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम् ।। ५४ मोक्षयामास बीभत्सुमय यत्र महासुरम् ॥ ५० | राज्यं विहतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः । स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमाचिताम् । 'इष्ट्वा ऋतूंश्च विविधानश्वमेधादिकान्बहून् ॥ ५५ तसां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्र सुदुर्मतिः५१ धृतराष्ट्र गते स्वर्ग विदुरे पश्चतां गते । ततोऽर्वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम् । गमयित्या क्रियां स्व॰ राज्ञाममिततेजसाम् ५६ वनं प्रस्थापयामास सप्तवर्षाणि पञ्च च ॥ ५२ खं धाम याते वार्णेये कृष्णदारान्प्ररक्ष्य च । अज्ञातमेकं राष्ट्रे च ततो व त्रयोदशम् । महाप्रस्थानिकं कृत्वा गताः स्वर्गमनुत्तमम्' ५७ ततश्चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसु ॥ ५३ एवमेतत्पुरावृत्तं तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । नालभन्त महाराज ततो युद्धमवर्तत । भेदो राज्यविनाशश्च जयश्च जयतांवर ॥ ५८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि एकपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥ द्विषष्टितमोऽध्यायः॥ ६२॥ भारतप्रशंसा ॥१॥ तच्छ्रवणादिफलकथनम् ॥ २॥ जनमेजय उवाच । अनर्हः परमं क्लेश सोढवान्स युधिष्ठिरः ॥ ९ कथितं वे समासेन त्वया सर्व द्विजोत्तम । कथं च बहुलाः सेनाः पाण्डवः कृष्णसारथिः। महाभारतमाख्यानं कुरूणां चरितं महत् ॥ १ अस्सन्नेकोऽनयत्सर्वाः पितृलोकं धनंजयः ॥१० । कथां वनय चित्रार्थी कथयस्व तपोधन । एतदाचक्ष्व मे सर्व यथावृत्तं तपोधन । विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे ।। २ यद्यच कृतवन्तस्ते तत्रतत्र महारथाः॥ ११ स भवान्विस्तरेणेमा पुनराख्यातुमर्हति। वैशंपायन उवाच । न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥ ३ | क्षणं कुरु महाराज विपुलोऽयमनुक्रमः। न तत्कारणमल्पं वै धर्मज्ञा यत्र पाण्डवाः । पुण्याख्यानस वक्तव्यः कृष्णद्वैपायनेरितः।। १२ अवध्यान्सर्वशो जनुः प्रशस्यन्ते च मानवैः ।।४ महर्षेः सर्वलोकेषु पूजितस्य महात्मनः । किमर्थं ते नरव्याघ्राः शक्ताः सन्तो ह्यनागसः। प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्वामिततेजसः॥१३ प्रयुज्यमानान्सलेशान्क्षान्तवन्तो दुरात्मनाम् ॥५ इदं शतसहस्रं हि श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् । सत्यवत्यात्मजेनेह व्याख्यातममितौजसा ॥ ११ कथं नागायुतप्राणो बाहुशाली घृकोदरः। 'उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्य भारतमुत्तमम् । ' परिक्लिश्यन्नपि क्रोधं धृतवान्वै द्विजोत्तम ॥ ६ संक्षेपेण तु वक्ष्यामि सर्वमेतन्नराधिप । १ कथं सा द्रौपदी कृष्णा क्लिश्यमाना दुरात्मभिः। अध्यायानां सहस्र द्वे पर्वणां शतमेव च । शक्ता सती धार्तराष्ट्रान्नादहत्वोधचक्षुपा ॥ ७ श्लोकानां तु सहस्राणि नबतिश्च दशैव च। कथं व्यसनिनं द्यूते पाथों माद्रीसुतौ तदा। ततोऽष्टादशभिः पर्वैः संगृहीत महर्पिणा' ।। १६ अन्वयुस्ते नरव्याघ्रा वाध्यमाना दुरात्मभिः ॥८| य इदं श्रावयेद्विद्वान्ये चेदं शृणुयुनराः। कथं धर्मभृतां श्रेष्ठः सुतो धर्मस्य धर्मवित् । ते ब्रह्मणः स्थानमेत्य प्रामुयुर्देवतुल्यताम् ॥ २५ पाणैर्युकाविति शेषः। कपिलक्षणं वानरध्वजं । यत्र खाण्डवदाहे अवध्यान् भीष्मद्रोगादीन् ॥ ४॥ क्रोधं कृतवान् निरुद्धात ॥ ५० ॥ एकपटितमोऽध्यायः ॥६॥ ॥६॥ अस्यन् शरान क्षिपन् स कथं प्लेशं सोढवानिसनुपम्यते ·• आदिपर्व १॥ अध्यायः ६२] vi 7206 इदं हि वेदः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् । कुरूणां प्रथितं वंश कीर्तयन्सततं शुचिः॥ ३३ श्राच्याणामुत्तमं चेदं पुराणमृपिसंस्तृतम् ॥ १८ | वंशमानोति विपुलं लोके पृज्यतमो भवेत । अमिनर्थश्व कामश्च निखिलेनोपदेश्यते । योऽधीते भारतं पुण्यं ब्राह्मणो नियतत्रतः ॥३४ इतिहासे महापुण्ये बुद्धिश्च परिनष्ठिकी। १९ / चतुरो वार्पिकान्मासान्सर्वपापैः प्रमुच्यते । अक्षुद्रान्दानशीलांश्च सत्यशीलाननास्तिकान् । विज्ञेयः स च वेदानां पारगो भारतं पठन् ॥३५ कार्ण वेदमिम विद्वान्द्रावयित्वाऽर्थमश्नुते ॥२० | देवा राजर्पयो धन पुण्या ब्रह्मर्पयस्तथा । भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जहादसंशयम् । कीर्त्यन्ते धूतपाप्मानः कीर्त्यते केशवस्तथा।।३६ इतिहासमिमं श्रुत्वा पुरुषोऽपि मुदारुणः ॥२१ भगवांचापि देवेशो यत्र देवी च कीर्त्यते । मुच्यते सर्वपापेभ्यो राहुणा चन्द्रमा यथा । अनेकजननो यत्र कार्तिकेयस संभवः॥ ३७ जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीपुणा२२ ब्राह्मणानां गवां चैव माहात्म्यं यत्र कीर्त्यते । महीं विजयते राजा शपूंचापि पराजयेत् । सर्वश्रुतिसमूहोऽयं श्रोतव्यो धर्मबुद्धिभिः ।। ३८ इदं पुंसवनं श्रेष्ठमिदं वस्त्ययनं महत् ।। २३ य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणानिह पर्वम् । महिपीयुवराजाभ्यां श्रोतव्यं बहुशस्तथा । धूतपाप्मा जितवर्गो ब्रह्म गच्छति शाश्वतम् ३९ वीरं जनयते पुत्रं कन्यां वा राज्यभागिनीम् ॥२४ श्रावयेद्राह्मणाञ्चाद्धे यमं पादमन्ततः । धर्मशास्त्रमिदं पुण्यमर्थशास्त्रमिदं परम् । अक्षय्यं तस्य तच्छ्राद्धमुपावतेत्पिनिह ॥ ४० मोक्षशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना ॥२५ अहा यदेनः क्रियते इन्द्रियमनसाऽपि 'धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । ज्ञानादज्ञानतो वापि प्रकरोति नरश्च यत् ।। ४१ यदिहास्ति तदन्यत्र यत्नेहास्ति न कुत्रचित् । तन्महाभारताख्यानं श्रुत्तर प्रविलीयते । इदं हि ब्राह्मणोंके आख्यातं ब्राह्मणेप्विह।।२६ | भरतानां महजन्म महाभारतमुच्यते ॥ संपत्याचक्षते चेदं तथा श्रीप्यन्ति चापरे । निरुक्तमस्य यो चेद सर्वपापैः प्रमुच्यते । पुत्राः शुश्रूपवः सन्ति प्रेप्याथ प्रियकारिणः॥२७ भरतानां यतचायमितिहासो महाद्भुतः॥ ४३ मरतानां महजन्म शृण्वतामनस्यताम् । महतो दोनसो मान्मोचयदनुकीर्तितः। नास्ति च्याधिभयं तेषां परलोकभयं कृतः ॥२८ विभिर्वपर्महाभागः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।।१४ शरीरेण कृतं पापं वाचा च मनसप च । नित्योत्थितः शुचिः शक्ती महाभारतमादितः। सर्व संत्यजति क्षिप्रं य इदं शृणुयानरः ।। २९ तपोनियममास्साय कृतमेतन्महर्षिणा ॥ धन्य यशसमायुयं पुण्यं स्वयं तथैव च । तसानियमसंयुक्तः श्रोतयं ब्राह्मणरिदम् । कृणदपायनेनेदं कृतं पुण्यचिकीर्षुणा ।। ३० कृष्णप्रोक्तामिमां पुण्यां मारतीमुत्तमां कथाम्४६ फीति प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम् । श्रावयिप्यन्ति ये विप्रा ये च श्रोष्यन्ति मानवाः । अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रयिणनेजसाम् ॥३१ सर्वथा वर्तमाना वैन ते शोच्याः कृताकृतः४७ मर्यविद्यावदातानां लोके प्रथितकर्मणाम् । नरेण धर्मकामेन सर्वः श्रोतव्य इत्यपि । य इदं मानयो लोके पुण्यार्थे ग्राह्मणान्छुचीन्३२ । निखिलेनेतिहासोऽयं ततः सिद्धिमवानुयात् ४८ श्रावयेत महापुण्यं तस धर्मः सनातनः । न तां स्वर्गगति प्राप्य तुष्टिं प्रामोति मानवः । निर्मिमाभियां मम्नुतं गम स्तुतं या।।1८॥ परि. न् थुते ॥ २३ ॥मदिपी पारादी ॥ ३४ ॥ सर्वथा साधुनाया. दिली परिनिटा मोशमरिता ॥१९॥ अनामियान् नामिया । पुना या यमना यतमाना अपि कृतातः क्रमग पापपुबसे न म भारीपनामिद्यमान ॥२०॥ पुंगानं पुनोगः पन्तेऽनि सोयाः । एतस्ययनादेव सर्वप्रलवायपरिहारो भवतीति मा.

·. ११ रम्यम् ॥ ५२ ॥ सदोत्थायी सदोद्युक्तः॥५५॥ द्विपटितमो. १०२ श्रीमन्महाभारते [ अंशावतरणपर्व ६ यां श्रुत्वैवं महापुण्यमितिहासमुपाक्षुते ॥ ४९ य इदं भारतं राजन्वाचकाय प्रयच्छति । शृण्वश्राद्धः पुण्यशीलः श्रावयंवेदमद्भुतम् । तेन सर्वा मही दत्ता भवेत्सागरमेखला ॥ ५३ नरः फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः॥ ५० | पारिक्षित कथां दिव्यां पुण्याय विजयाय थे । यथा समुद्रो भगवान्यथा मेरुमहागिरिः। कथ्यमानां मया कृत्लां शृणु हर्पकरीमिमाम् ५४ उभौ ख्यातौ रननिधी तथा भारतमुच्यते ॥५१ त्रिभिः सदोत्थायी कृष्णद्वैपायनो मुनिः । इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् । महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमद्भुतम् ॥ ५५ श्राव्यं श्रुतिसुखं चैव पावनं शीलवर्धनम् ॥५२ शृणु कीर्तयतस्तन्म इतिहासं पुरातनम् ॥ ५६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि द्विपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥ विपष्टितमोऽध्यायः॥१३॥ पूरुवंशकथनम् ॥१॥ वैशंपायन उवाच । यः प्राची दिशं जिगाय । यावत्सूर्योदयात् पूरोवंशमह धन्य राज्ञाममिततेजसाम् । तत्तस्य प्राचीनत्वम् ॥ प्रवक्ष्यामि पितॄणां ते तेपांनामानि मे भृणु ॥१ प्राचीन्यांस्तु खल्वाश्मकीमुपयेमे यादवीम् । अन्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः । तस्यामस जज्ञे शय्यातिः॥ १२ तस्मान्मरीचिः संजज्ञे दक्षश्चैव प्रजापतिः॥ २ शय्यातिस्तु त्रिशोहितरं वराङ्गीं नामोषयेमें अङ्गुष्ठादक्षमसृजयाा च मरीचिनम् । तस्सामस्य जज्ञेऽहंयातिः॥ मरीचे कश्यपः पुत्रो दक्षस्य दुहिताऽऽदितिः॥ ३ अहंयातिस्तु खलु कृतवीर्यदुहितर भानुमती अदित्यां कश्यपाद्विवस्वान् । विवस्वतो मनु- नामोपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे सार्वभौमः ॥ १४ मेनोरिला ॥ ४ इलायाः पुरूरवाः। पुरूरवस आयुः । आयुपो सुन्दरी नाम तामुपयेमे । तस्थामस्य जज्ञे जय- सार्वभौमस्तु खलु जित्वाऽऽजहार कैकयीं नहुपः। नहुपस्य ययातिः॥ त्सेनः॥ ययातेर्दै भार्ये बभूवतुः । उशनसो दुहिता देवयानी वृषपर्वणश्च दुहिता शर्मिष्ठा नाम ॥ ६ जयत्सेनस्तु खलु वैदर्भामुपयेमे सुश्रवां नाम। तत्रानुवंशो भवति । तस्थामस्य जज्ञेऽपराचीनः॥ यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत । अपराचीनस्तु खलु वैदर्भीमपरामुपयेमे मर्या- द्रुह्यं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्पपर्वणी ॥ ७. दां नाम । तस्यामस जज्ञेरिहः ॥ तत्र यदोर्यादवाः । पूरोः पौरवाः । पूरो र्या अरिहः खल्वाङ्गीमुपयेमे । तसामस जज्ञे कौसल्या बभूव । तस्यामस्य जज्ञे जनमेजयः ॥८ | महाभौमः ॥ सत्रीन्हयमेघानाजहार। विश्वजिता चेष्ट्वा वनं महाभौमस्तु, खलु प्रसेनजिहुहितरमुपये प्रविवेश ॥ ९ सुयज्ञां नाम । तस्यामस जज्ञे अयुतानायी ॥ १९ जनमेजयस्तु सुनन्दां नामोपयेमे मागधी । यः पुरुषमेधे पुरुषाणामयुतमानयत्तत्तस्यायु- तस्थामस्य जज्ञे प्राचीन्वान् ॥ १० तानायित्वम् ॥ घः ॥ ४५ ॥ स्वर्गादप्येतच्छ्वणं सुखकर मुक्तिहेतुत्वादिति भा. पः ॥ ४५ ॥ श्रादः श्रद्धावान् ॥ ५० ॥ श्राव्यमर्धतो ऽध्यायः ॥६२॥ १५ १६ १८ ·अध्यायः ६३] आदिपर्व १। १०३ - २२ २३ । अयुतानायी तु खलु पृथुश्रवसो दुहितरमुप महोत्रस्तु खत्वेक्ष्वाकीमुपयेमे जयन्ती नाम। येमे भासां नाम । तस्सामस जज्ञेऽक्रोधनः॥२१ तस्सामस जज्ञे हस्ती । य इदं पुरं निर्मापया. अक्रोधनस्तु खलु कालिङ्गी कण्डूं नामोपयेमे। | मास । तस्यामस्य जज्ञे देवातिथिः॥ तसाद्धास्तिनपुरत्वम् । हस्ती खलु –गीमु- देवातिथिस्तु खलु वैदर्भीमुपयेमे मर्यादां ना- पयेमे यशोदां नामतस्थामस जज्ञे विकुञ्जनः३७ म तस्यामस्य जज्ञे ऋचः॥ विकुञ्जनस्तु खलु दाशाहीमुपयेमे सुन्दरां ऋचस्तु खलु वामदेव्यामङ्गराजकन्यायामृक्षं नाम । तथामस्य जजेजमीढः ॥ पुत्रमजीजनत् ॥ २४ अजमीढस्य तु चतुर्विंशतिपुत्रशतं यभूव । ऋक्षस्तु खलु तक्षकदुहितर ज्वलन्ती नामो- कैकय्यां नागायां गान्धार्यां विमलायामृक्षाया- पयेमे । तस्यामन्त्यनारमुत्पादयामास । २५ मिति ॥ अन्त्यनारस्तु खलु सरस्वत्यां द्वादशवापिक पृथग्वंशकर्तारो नृपतयः तत्र अजमीढाक्षायां सनमाजहार । तमुदवसाने सरस्वत्यभिगम्य भ- संवरणो जज्ञे स वंशकरः॥ तारं वरयामास ॥ २६ संवरणस्तु वैवस्वती तपती नामोपयेमे । त- तस्यां पुत्रं जनयामास वस्तुं नाम । अत्रा- सामस्य जज्ञे कुरुः ।। नुवंशो भवति ॥ २७ कुरुस्तु खलु दाशाहीमुपयेमे शुभाहीं नाम । अस्तुं सरस्वती पुत्रमन्त्यनारादजीजनत् । तस्यामस्य जज्ञे विदूरथः ॥ ४२ इलिलं जनयामास कालिन्यांत्रस्नुरात्मजम् ।। २८ विदूरथस्तु खलु मागधीमुपयेमे संनियां नाम। इलिलस्तु रथन्तर्या दुप्यन्तादीन्पञ्च पुत्रान- तस्यामस्य जज्ञेऽनश्वान् । ४३ जीजनत् ।। २९ अनश्वांस्तु खलु मागधीमुपयेमेऽमृतां नाम । दुप्यन्तस्तु लाक्षी नाम भागीरथीमुपयेमे त- तस्यामस्य जज्ञे परिक्षित् ॥ सामस्य जजे जनमेजयः ।। परिक्षित्खलु याहुकामुपयेमे मुवेपो नाम । सएप दुप्यन्तो विश्वामित्रदुहितरं शकुन्तला तस्यामस्य जज्ञे भीमसेनः ॥ नामोपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे भरतः ।। भीमसेनस्तु खलु कैकयीमुपयेमे मुकुमारी नाम । तस्सामस जज्ञे परिश्रवाः॥ माता भस्रा पितुः पुत्रो यसाजातः स एव सः।। यमाहुः प्रतीप इति।प्रतीपस्तु खलु शव्यामु- मरस्त्र पुत्रं दाप्यन्ति सत्यमाह शकुन्तला ॥३२ पयेमे मुनन्दी नाम। तसांत्री-पुत्रानुत्पादयामास रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् । देवापि शन्तनुं बाडीकं चेति ॥ ४७ त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला।।३३ देवापिस्तु खलु बाल एवारण्यं प्रविवेश । नतोऽस भरतत्वम् । भरतस्तु खलु काशेयीं शन्तनुस्तु महीपालोऽभवत् ॥ सार्यसेनीमुपयेमे मुनन्दा नाम | तस्यामस्य जज्ञे तत्र श्लोको भवति । सुमन्युः॥ ३४ यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्ण स मुसमभुते । सुमन्युस्तु खलु दाशाहीमुपयेमे सुवर्णा नाम। पुनर्युवा च भवति तसात्तं शन्तनुं विदुः ॥४९ तस्सामस जने महोत्रः॥ ३५ तदस्य शन्तनुत्वं । शन्तनुस्तु खलु गङ्गां भला चर्मपोगः तत्र निहितं वाजे यया सदीप न भवति एवं , पारणाननमन्वान् ॥ ३२ ॥ पुनः रेतोपाः रेनोधातारं पितरं मातानि भव । येन हेतुना यो जातः स एप स: । कास उप्रपति अर्ष नयति । यमक्षयान् नरकान् ॥ ३३ ॥ तमौ श्लोकी भवतः। 1

·श्रीमन्महाभारते
[ अंशावतरणपर्व ६
-
यां श्रुत्वैवं महापुण्यमितिहासमुपानुते ॥ ४९ य इदं भारतं राजन्नाचकाय प्रयच्छति ।
शृण्वश्राद्धः पुण्यशीला श्रावयश्चेदमद्भुतम् । तेन सर्वा मही दत्ता भवेत्सागरमेखला ॥ ५३
नरः फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः॥ ५० | पारिक्षित कथां दिव्यां पुण्याय विजयाय च ।
यथा समुद्रो भगवान्यथा मेरुर्महागिरिः । कथ्यमानां मया कृत्स्नां शृणु हर्पकरीमिमाम् ५४
उभौ ख्यातौ रननिधी तथा भारतमुच्यते ॥५१ त्रिभिः सदोत्थायी कृष्णद्वैपायनो मुनिः।
इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् । महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमद्भुतम् ॥ ५५
श्राव्यं श्रुतिसुखं चैव पावनं शीलवर्धनम् ॥५२ शृणु कीर्तयतस्तन्म इतिहासं पुरातनम् ॥ ५६
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि द्विपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥
त्रिपष्टितमोऽध्यायः॥ ६३ ॥
पूरुवंशकथनम् ॥१॥
वैशंपायन उवाच ।
यःप्राची दिशं जिगाय । यावत्सूर्योदयात्
पूरोवंशमहं धन्य राज्ञाममिततेजसाम् । तत्तस्स प्राचीनत्वम् ॥
प्रवक्ष्यामि पितॄणां ते तेषां नामानि मे शृणु ॥१ प्राचीन्वांस्तु खल्वाश्मकीमुपयेमे यादवीम् ।
अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः । तसामस जज्ञे शय्यातिः ।।
तस्मान्मरीचिः संजज्ञे दक्षश्चैव प्रजापतिः॥ २
शय्यातिस्तु त्रिशङ्कोर्दुहितरं वराङ्गी नामोपयेमें
अङ्गुष्ठाद्दक्षमसृजच्चक्षुर्त्यां च मरीचिनम् ।
तस्सामस्य जज्ञेऽहंयातिः ।।
मरीचेः कश्यपः पुत्रो दक्षस्य दुहिताऽऽदितिः॥ ३
अदित्यां कश्यपाद्विवस्वान् । विवस्वतो मनु- नामोपयेमे । तस्सामस्य जज्ञे सार्वभौमः ॥ १४
अहंयातिस्तु खलु कृतवीर्यदुहितरं भानुमती
मनोरिला॥
इलायाः पुरूरवाः । पुरुरवस आयुः । आयुपो सुन्दरा नाम तामुपयेमे । तसामस्य जज्ञे जय-
सार्वभौमस्तु खलु जित्वाऽऽजहार कैकयीं
नहुपः। नहुपस्य ययातिः॥
सेनः।
१५
ययाते₹ भार्ये बभूवतुः । उशनसो दुहिता
देवयानी वृषपर्वणश्च दुहिता शर्मिष्ठा नाम ॥६
जयत्सेनस्तु खलु वैदर्भीमुपयेमे सुश्रवां नाम ।
तत्रानुवंशो भवति ।
तस्थामस्य जज्ञेऽपराचीनः ॥
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ।
अपराचीनस्तु खलु वैदर्भीमपरामुपयेमे मर्या-
१७
द्रुह्यु चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वापपर्वणी ॥ ७. दां नाम । तस्यामस्य जज्ञेऽरिहः ॥
तत्र यदोर्यादवाः । पूरोः पौरवाः । पूरो र्या अरिहः खल्वाङ्गीमुपयेमे । तस्यामस जज्ञे
कौसल्या बभूव । तस्यामस्य जज्ञे जनमेजयः॥ महाभौमः ॥
१०
सत्रीन्हयमेधानाजहार। विश्वजिता चेष्ट्वा वनं महाभौमस्तु. खलु प्रसेनजिदुहितरमुपये
प्रविवेश ॥
९ सुयज्ञां नाम । तस्यामस्य जज्ञे अयुतानायी ॥ १
जनमेजयस्तु सुनन्दां नामोपयमे मागधीं।
यः पुरुषमेधे पुरुषाणामयुतमानयत्तत्तस्याय
तस्यामस्य जज्ञे प्राचीन्वान् ॥ १० | तानायित्वम् ।।
यः ॥ ४७ ॥ स्वर्गादप्येतच्छ्रवण सुखकर मुक्तिहेतुत्वादिति भा रम्यम् ॥ ५२ ॥ सदोत्थायी सदोयुक्तः ॥ ५५॥ द्विषष्टितम
धः ॥ १९ ॥ श्राद्धः श्रद्धावान् ॥ ५० ॥ श्राव्यमर्थतो
१६
२
ऽध्यायः॥६२॥

·अध्यायः ६३] आदिपर्व १। १०३ • २२ ४०. अयुतानायी तु खलु पृथुश्रवसो दुहितरमुप महोत्रस्तु खल्वैक्ष्वाकीमुपयेमे जयन्ती नाम। येमे भासां नाम । तस्यामस्य जज्ञेऽक्रोधनः ॥२१ । तस्यामस जज्ञे हस्ती । य इदं पुरं निर्मापया- अक्रोधनस्तु खलु कालिङ्गी कण्डूं नामोपयेमे। मास ॥ ३६ तस्यामस्य जज्ञे देवातिथिः॥ तसाद्धास्तिनपुरत्वम् । हस्ती खलु त्रैगर्तीमु- देवातिथिस्तु खलु वैदर्भीमुपयेमे मर्यादा ना- पयेमे यशोदां नाम तस्सामस जज्ञे विकुञ्जनः३७ म तस्यामस्य जज्ञे ऋचः॥ २३ विकुञ्जनस्तु खलु दाशाहीमुपयेमे सुन्दरां ऋचस्तु खलु वामदेव्यामङ्गराजकन्यायामृक्षं नाम । तस्यामस्य जज्ञेऽजमीढः॥ पुत्रमजीजनत् ॥ २४ अजमीढस्य तु चतुर्विंशतिपुत्रशतं बभूव । ऋक्षस्तु खलु तक्षकदुहितरं ज्वलन्तीं नामो- | कैकय्यां नागायां गान्धार्यां विमलायामृक्षाया- पयेमे । तसामन्त्यनारमुत्पादयामास ॥ २५ ति॥ अन्त्यनारस्तु खलु सरस्वत्यां द्वादशवार्षिक पृथग्वंशकारी नृपतयः तत्रअजमीढादृक्षायां सनमाजहार । तमुदवसाने सरस्वत्यभिगम्य भ- संवरणो जज्ञे स वंशकरः ॥ तारं घरयामास ॥ २६ संवरणस्तु वैवस्वतीं तपती नामोपयेमे । त- तस्यां पुत्रं जनयामास वो नाम । अत्रा- सामस जज्ञे कुरुः ॥ ४१ नुवंशो भवति ॥ २७ कुरुस्तु खलु दाशाहीमुपयेमे शुभाङ्गी नाम । त्रस्नु सरस्वती पुत्रमन्त्यनारादजीजनत् । तसामस्य जज्ञे विदूरथः॥ ४२ 'इलिलं जनयामास कालिन्यांत्रस्नुरात्मजम् ॥२८ विदूरथस्तु खलु मागधीमुपयेमे संप्रियांनाम। इलिलस्तु रथन्तर्या दुप्यन्तादीन्पञ्च पुत्रान- तसामस जज्ञेऽनश्वान् ॥ ४३ जीजनत् ॥ २९ अनश्वांस्तु खलु मागधीमुपयेमेऽमृतां नाम। ४४ दुप्यन्तस्तु लाक्षीं नाम भागीरथीमुपयेमे त- | तस्यामस्य जज्ञे परिक्षित् ॥ सामस्य जज्ञे जनमेजयः॥ ३० परिक्षित्खलु बाहुकामुपयेमे सुवेषां नाम । सएव दुप्यन्तो विश्वामित्रदुहितरं शकुन्तला तस्यामस्य जज्ञे भीमसेनः ।। नामोपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे भरतः॥ भीमसेनस्तु खलु कैकयीमुपयेमे मुकुमारी तत्रमा श्लोको भवतः। नाम । तसामस्य जज्ञ परिश्रवाः॥ ४६ 'माता भस्खा पितुः पुत्रो यसाजातः स एव सः।। यमाहुः प्रतीप इति । प्रतीपस्तु खलु शव्यामु- भरस्व पुत्रं दीप्यन्ति सत्यमाह शकुन्तला ॥३२ पयेमे सुनन्दी नाम। तस्यां त्रीन्पुत्रानुत्पादयामास रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् । देवापिं शन्तर्नु चाहीकं चेति ।। खंचास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला॥३३ देवापिस्तु खलु याल एवारण्यं प्रविवेश । ततोऽस्य भरतत्वम् । भरतस्तु खलु काशेयीं शन्तनुस्तु महीपालोऽभवत् ।। सार्यसेनीमुपयमे मुनन्दा नाम । नस्यामस्य जज्ञे तत्र श्लोको भवति । भुमन्युः॥ ३४ यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्ण स मुखमश्नुते । भुमन्पुस्तु खलु दाशाहीमुपयेमे सुवर्णा नाम। पुनर्युवा च भवति तसात्तं शन्तनुं विदुः ॥ ४९ तस्यामस जज्ञे मुहोत्रः॥ तदस्य शन्तनुत्वं । शन्तनुस्तु खलु गगां भत्रा चर्मयोशः तम निहितं यीजं यथा तदीय न भवति एवं : फारणानन्यवान् ॥ ३२ ॥ पुत्रः रेतोघाः रेतोधातारं पितर मातारि भन्नेय । येन देतुना यो जातः स एव सः । कार्यस्य , उमयति ऊय नयति । यमक्षयात् नरकात् ॥ ३३ ॥ । ४७ -- ·श्रीमन्महाभारते [अंशावतरणपर्व ६ भागीरथीमुपयेमे तस्सामस्य जज्ञे देवव्रतः । यमा सा कुन्ती पुत्रानुत्पादयामास धर्माद्युधिष्ठिर हुर्मीप्म इति ॥ ५० मारुताद्भीमसेनमिन्द्रादर्जुनमिति । स हएरूपः भीष्मस्तु खलु पितुः प्रियचिकीर्पया सत्यवती- पाण्डुरुवाच । मानयामास मातरं । यामाहुः कालीति ॥ ५१ इयं ते सपत्नी भवति मायनपत्या त्रीडिता तस्यां पूर्व पराशरात्कन्यागर्भो द्वैपायनः । साध्वी अस्थामपत्यमुत्पाद्यतामिति ॥ तस्यामेव शन्तनोद्वी पुत्रौ बभूवतुः चित्राङ्गदो सा कुन्ती तस्सै मायै तथेति व्रतमादिदेश । विचित्रवीर्यश्च ॥ ५२ | ततस्तस्यां नकुलसहदेवी यमावश्विभ्यांजज्ञाते६६ चित्राङ्गदस्तु प्राप्तराज्य एव गन्धर्वेण नि माद्री तु खलु स्वलकृतां दृष्ट्वा पाण्डुर्भाव हतः । ततो विचित्रवीर्यो राजा बभूव ॥ ५३ चके । स तां प्राप्यैव विदेहत्वं प्राप्तः॥ ६७ विचित्रवीर्यस्तु खलु काशिराजस सुते अम्बि ततस्तेन सह चितामन्वारुरोह माद्री । कुन्ती काम्बालिके उदवहन् । विचित्रवीर्योऽनुत्पन्नापत्य | चोवाच यमयोरार्ययाप्रमत्तया भवितव्यमिति।। एव विदेहत्वं प्राप्तः ॥ ततः पञ्चपाण्डवान्सह कुन्त्या हास्तिनपुरं ततः सत्यवती चिन्तयामास कथं नु खलु | नयन्ति स तपस्विनः ।। ६९ शन्तनोः पिण्डविच्छेदो न स्यादिति ॥ तत्र भीष्माय धृतराष्ट्रविदुरयोः पाण्डो स्वर्ग- साथ द्वैपायनं चिन्तयामास सोऽग्रतः स्थितः गमनं याथातथ्यं निवेदयन्तिम तपस्विनः॥७० किं करवाणीति । तं सत्यवत्युवाच भ्राता तेऽन पाण्डवान्सह कुन्त्या जनुगृहे दाहयितुकामो पत्य एव स्वर्गतः तस्सार्थेऽपत्यमुत्पादयेति ॥५६ / धृतराष्ट्रात्मजोऽभूत् ॥ स परमित्युवाच स तत्र त्रीन्पुत्रानुत्पादया तांश्च विदुरो मोक्षयामास । ततो भीमो मास धृतराष्ट्र पाण्डे विदुरं चेति ॥ ५७ हिडिम्बं हत्वा पुत्रमुत्पादयामास हिडिम्यायां धृतराष्ट्रात्पुत्रशतं बभूव गान्धार्यां वरदाना- घटोत्कचं नाम । ७२ द्वैपायनस तेषां च धार्तराष्ट्राणां चत्वारःप्रधानाः ततचैकचक्रांजग्मुः कुशलिनः।ततः पाञ्चाल दुर्योधनो दुश्शासनो विकर्णश्चित्रसेनश्चेति ॥ ५८ विपयं गत्वा स्वयंवरे द्रौपदी लब्ध्वार्धराज्य पाण्डोस्त कुन्ती माद्रीति स्त्रीरत्ने बभूवतुः। प्राप्येन्द्रप्रस्थनिवासिनस्तस्यां पुत्रानुत्पादयामा स मृगयां चरन्मैथुनगतमूपि मृगचारिणं बाणेन सुद्रौपद्याम् ॥ जपान॥ प्रतिविन्ध्यं युधिष्ठिरः । सुतसोमं वृकोदरः। स वाणविद्ध उवाच पाण्डुम् । अत्र श्लोको | श्रुतकीर्तिमर्जुनः । शतानीकं नकुलः । श्रुनसेनं ६० सहदेव इति ॥ योऽकृतार्थ हि मांफूर याणेनामा मृगवतम् । शव्यस्य कन्यां देवकी नामोपयमे युधिष्ठिरः। त्यामप्येताहशो भावः क्षिप्रमेवागमिप्यति ॥६१ : तस्यां पुत्रं जनयामास याँधेर्य नाम । इति मृगव्रतचारिणा ऋपिणा शप्तः। स विप भीमसेनस्तु वाराणस्यां काशिराजकन्यां जल ण्णरूपः पाण्डुस्तं शार्प परिहरन्नोपसर्पति भार्ये ६२ धरां नामोपयमे स्वयंचरस्यां । तस्यामस जने कदाचित्स आह । स्वचापल्यादिदं प्राप्तवान- शर्यत्रातः ।। हम् । पुराणेषु पथ्यमान शृणोमि नानपत्यस अर्जुनस्तु खलु द्वारवतीं गया भगवतो पामु. लोकाः सन्तीति ॥ ६३ , देवस भगिनी मुमद्रां नामोदवहन्नाया। नसा- सा व मदर्थे पुत्रानुत्पादयति कुन्तीमुवाच ६४ मभिमन्यु नाम पुत्र जनयामास । * भवति ॥ ७४ ।

·अध्यायः ६४] आदिपर्व ११ २०५ नकुलस्तु खलु चैया रेणुमती नामोदवहत् । तमस्य । पाण्मासिकं गर्भमहं जीक्यामि पाद- तसां पुत्रं जनयामास निरमित्रं नाम ।। ७ स्पर्शादिति वासुदेव उवाच ।। सहदेवस्तु खलु माद्रीमेव स्वयंवर विजयां अहं जीवयामि कुमारमनन्तवीर्य जात एवाय- नामोदवहद्भार्याम् । तसां पुत्रं जनयामास मजायत । अभिमन्योः सत्येन चेयं पृथिवी धार- महोत्रं नाम। | यत्विति वासुदेवस पादस्पर्शात्सजीयोऽजायत । ७९ भीमसेनश्च पूर्वमेव हिडिम्बायां राक्षस्या परिक्षीणे कुले जात उत्तरायां परंतपः । नाम तसाकरोत्सुभद्रा॥ ८४ पुत्रमुत्पादयामास घटोत्कचं नाम । अर्जुनस्तु परिक्षिदभवत्तस्मात्सौभद्रानु यशस्विनः ॥ ८५ नागकन्यायामुलूप्यामिरावन्तं नाम पुत्रं जनया परीक्षित्तु खलु भगवतीं नामोपयें । तयां । मास ॥ सत्र भवाअनमेजयः । ततोमणलूरुपतिकन्यायां चित्राङ्गदायामर्जुन: जनमेजयात्तु भवतः खल वपुष्टमायां पुत्रा हो पुत्रमुत्पादयामास बभ्रुवाहनं नाम । एते त्रयो- शतानीकः शङ्ककर्णश्च ।। दश पुत्राः पाण्डवानाम् ।। शतानीकस्तु खलु वैदेहीमुपयमे । तस्सामस्थ विराटस्य दुहितरमुत्तरां नामाभिमन्युरुपयेमे। जज्ञे पुत्रोऽवमेधदत्तः ॥ तस्यामस परासुर्गर्भोऽजायत । ८२ इत्येप पूरोवंशस्तु पाण्डवानां च कीर्तितः। तमुत्सङ्गे प्रतिजग्राह पृथा नियोगात्पुरुपो- पूरोवंशमिमं श्रुखा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ८९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि विपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३ ॥ चतुःपष्टितमोऽध्यायः ॥ १४ ॥ उपरिचरराजोपाख्यानम् ॥ १॥ इन्द्रध्वजोत्सववृत्तान्तः ॥ २ ॥ गिरिकाया उत्पत्तिः । उपरिधरस्य तया विवाहश्च ॥ ३ ॥ मृगयार्थ गतेनोपरिचरेण खपत्नीस्मरणास्करस्य इयेनद्वारा प्रेपितस्य रेतमो यमुनाजले पतनम् ॥ ४ ॥ ग्रहाशापान्मरस्यमायं प्राशयाऽदिकया तद्रेतःपानम् ॥ ५॥ तदुदरे मिधुनोग्पत्तिः ॥ ६ ॥ तन पुनस्य उपरिचर यमुना प्रणम् । कन्याया दारागृहे स्थितिः ॥ ७n नावं याहयमानायां सत्यवतीनान्यां दाशकन्यायां पराशराई पायनस्योत्पत्तिः । तस्य व्यासनाममातिचा पाठान्तरे पराशरमत्यवती विवाहादि ॥ ९॥ भीमादीनां संक्षेपतो जन्मवृत्तान्तकथनम् ॥ १०॥ वशंपायन उवाच। देवा ऊचुः। राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः। न संकीर्यंत धर्माऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते । बभूव मृगयाशीलः शश्वत्स्वाध्यायवाञ्चुचिः।। १ त्वया हि धर्मो विधृतः कुल्न धारयते जगत्।। ५ म पदिविपयं रम्यं चमुः पौरवनन्दनः । इन्द्र उवाच। इन्द्रोपदेशाजग्राह रमणीयं महीपतिः ॥ २ 'देवानहं पालयिता पालय त्वं हि मानुपान् ।' तमाश्रमे न्यस्तशत्रं निवसन्तं तपोनिधिम् । लोके धर्म पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः । देवाः शनपुगेगा ये राजानमुपतस्थिर ॥ ३ धर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यान्याप्स्यसि शाश्वतान ६ इन्द्रत्वम) राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै । दिविष्टस्य भुविष्टस्त्वं सखाभूनो मम प्रियः। नं मान्सेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयन् ॥ ४ ऊधः पृथिव्या यो देशम्तमायम नराधिप ॥ ७ रप्रसादाना। महोतः पालकः ॥ १ ॥ पमुः सपरि चरः ॥ २१ मामलभ्य ॥ ४॥म मन मिनी.

·१०६ श्रीमन्महाभारते [अंशावतरणपर्व ६ - - पशव्यश्चैव पुण्यश्च प्रभूतधनधान्यवान् । अलतायाः पिटकैर्गन्धमाल्यैश्च भूपणैः। स्वारस्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः॥ ८ 'माल्यदामपरिक्षिप्तां द्वात्रिंशत्किप्कुसमिताम् २३ अर्थवानेप देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः। उद्धृत्य पिटके चापि द्वादशारनिकोच्छ्रये । वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिपु चेदिप ॥ ९ महारजनवासांसि परिक्षिप्य ध्वजोत्तमम् ॥२४ धर्मशीला जनपदाः सुसंतोपाश्च साधवः । वासोभिरनपानश्च पूजितैाह्मणपभैः । न च मिथ्या प्रलापोऽत्र खैरेष्वपि कुतोऽन्यथा१० पुण्याहं वाचयित्वाथ ध्वज उच्छ्रियते तदा।।२५ न च पित्रा विभज्यन्ते पुत्रा गुरुहिते रताः। शङ्खभेरीमृदङ्गैश्च संनादः क्रियते तदा'। युञ्जते धुरि नो गाव कृशान्संधुक्षयन्ति च ॥११ । भगवान्पूज्यते चात्र यष्टिरूपेण वासवः ॥ २६ सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिपु मानद । खयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः । न तेऽस्त्यविदितं किंचित्रिषु लोकेषु यद्भवेत् १२ । 'माणिभद्रादयो यक्षाः पूज्यन्ते दैवतैः सह ॥२७ देवोपभोग्यं दिव्यं त्वामाकाशे स्फाटिकं महत्। नानाविधानि दानानि दत्त्वार्थिभ्यः सुहृजनैः । आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानमुपपत्स्यते ।। १३ । अलङ्कृत्वा माल्यदामैथैर्नानाविधैस्तथा ।। २८ त्वमेकः सर्वमयेषु विमानवरमास्थितः । दृतिभिः सजलैः सर्वेः क्रीडित्वा नृपशासनाद । चरिष्यस्युपरिस्थो हि देवो विग्रहवानिव ॥ १४ , सभाजयित्वा राजानं कृत्वा नर्माश्रयाः कथा:२९ ददामि ते वैजयन्ती मालामम्लानपङ्कजाम् । रमन्ते नागराः सर्वे तथा जानपदैः सह । धारयिष्यति सङ्घामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम् ॥१५ मूताच मागधाथैव रमन्ते नटनर्तकाः ॥ लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप । प्रीत्या तु नृपशार्दूल सर्वे चर्महोत्सवम् । इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत् ॥१६ सान्तःपुरः सहामात्यः सर्वाभरणभूपितः ॥ ३१. यष्टिं च वैणवी तस ददौ त्रनिपूदनः । महारजनवासांसि चसित्वा चेदिराट् तदा । इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां प्रतिपालिनीम् ॥ १७ जातिहिङ्गुलकेनाक्तः सदारो मुमुदे तदा ॥ ३२ 'एवं संसान्त्व्य नृपतिं तपसः संन्यवर्तयत् । एवं जानपदाः सर्वे चकुरिन्द्रमहं तथा । प्रयया देवतः सार्धं कृत्वा कार्य दिवौकसाम्१८ । यथा चेदिपतिः प्रीतथफारेन्द्रमहं वसुः ॥ ३३ ततस्तु राजा चेदीनामिन्द्राभरणभूषितः । एतां पूजा महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा वसुकृतां शुभाम् । इन्द्रदत्तं विमानं तदास्थाय प्रययौ पुरीम् ॥ १९ 'हरिभिजिभियुक्तमन्तरिक्षगतं रथम् ॥ ३४ तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा । • आस्थाय सह शच्या च वृतोद्यप्सरसांगणः।' प्रवेश कारयामास सर्वोत्सववर तदा ॥ २० वसुना राजमुख्येन समागम्यानवीद्वचः ।। ३५ मार्गशीर्षे महाराज पूर्वपक्षे महामसम् । ये पूजयिप्यन्ति नरा राजानथ महं मम । ततःप्रभृति चाद्यापि यप्टेः क्षितिपसत्तमः॥२१ कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिपः ॥३६ प्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः। नेपां श्रीविजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति । अपरेघुस्सतस्तसाः क्रियतेऽत्युच्छयो नृपः ॥२२ तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति ॥३७ मकवान् ॥ ५॥ परायः पशुन्यो हितः ॥ ८ ! गाः यली ॥ १३ ॥ जयन्ती दिनयहेतुं । भविशतमय पारविपति पर मर्शन । दरभागान पुरि युभते प्रन्युन मधुशयन्ति पुया- यिष्यति नतु विक्षतम् ॥ १५ ॥ लक्षण विहम् ॥ नि । अन्य तु गाः स्वागणी: तागामध्यान्नादिदेशेषु पुरि दान प्रतिदायाश्या 100 कम्म पुन गोमन सहिनामालाः॥नताति भाग्मताना. तम्या गटः नरेश मानम् ॥ २०॥ पिटा: मा. : स्मो tamirri. ११२॥ समा गगनासो पंयायः मो॥२१॥ । - ·। अध्यायः ६४] आदिपर्व १! 'निरीतिकानि सस्यानि भवन्ति बहुधा नृप। बमुर्वमुमदयके सेनापतिमरिन्दमः ॥ राक्षसाच पिशावाश्च न लुम्पन्ते कथंचन ॥३८ चकार पनी कन्यां तु तथा तां गिरिकां नृपः वैशंपायन उवाच । बसोः पनी तु गिरिका कामकाले न्यवेदयत् ५ एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप । ऋतुकालमनुप्राप्ता स्माता पुंसवने शुचिः। चमुः प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः। तदहः पितरश्चनमूचुर्जहि मृगानिति ।। एवं कृत्वा महेन्द्रस्तु जगाम म्यं निवेशनम् ॥३९ . तुं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वरः। उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराः। स पितॄणांनियोगेन तामविक्रम्य पार्थिवः।।५ भूमिरनादिभिर्दानस्तथा पूज्या भवन्ति । चकार मृगयां कामी गिरिकामंच संसरन् । वरदानमहायज्ञस्तथा शक्रोत्सबन च ।। ४० अतीव रूपसंपन्नां साक्षाछियामिवापराम् ॥५ संपूजितो मघवता वमुश्वेदीश्वरो नृपः । अशोकचम्पर्कधूतरनेकरतिमुक्तकः । पालयामास धर्मेण चंदिस्थः पृथिवीमिमाम् ४१ पुन्नागः कर्णिकारश्च यकुलदिव्यपाटलः॥ ५ इन्द्रप्रीत्या चेदिपतिश्चकारेन्द्रमहं यमुः। पनसारिकलच चन्दनचार्जुनस्तथा । पुत्राश्चास महावीर्याः पञ्चासन्नमिताजसः॥ ४२ एतं रम्यमहावृक्षः पुण्यः म्वादुफलयुतम् ॥ ५. नानाराज्येषु च मुतान्स सम्राडभ्यपेचयन् । कोकिलाकुलसन्नादं मत्तभ्रमरनादितम् । महारथो मागधानां विश्रुतो यो वृहद्रथः ॥ ४३ वसन्तकाले तत्पश्यन्वनं चत्ररथोपमम् ॥ ५ प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम् । मन्मथामिपरीतात्मा नापश्यद्विारिकां तदा । मसिटश्च यदुव राजन्यश्चापराजितः ॥ ४४ अपश्यन्कामसंतप्तश्वरमाणो यदृच्छया । ६. एने नस्स मुता राजवाजरितेजसः । पुप्पसंछन्नशाखा पल्लवरुपशोभितम् । न्यवेशयन्नामभिः सस्ते देशांश्च पुराणि च ॥४५ अशोकस्तत्रकग्छन रमणीयमपश्यत ।। वासवाः पञ्च राजानः पृथग्यशाथ शाश्वताः। अधस्तात्तस छायायां मुखासीनो नराधिपः । वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम् ४६ मधुगन्धथ संयुक्तं पुप्पगन्धमनोहरम् ॥ ६ उपतस्पर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम् । पायुना माणस्तु धृवाय मुदमन्वगान् । राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्साथ विश्रुतम् ॥ ४७ 'मायो चिन्तयमानस मन्मथामिरवर्धत ।' पुरोपवाहिनी तस्स नदीं शुक्तिमती गिरिः । तस्स रेतः प्रचस्कन्द चरतो गहने वने ॥ ६३ अरोत्सीयतनायुक्तः कामाकोलाहलः किल ४८ स्कनमात्र च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः । गिरि कोलाहल तं तु पदा वसुरताडयत् । प्रतिजग्राह मिथ्या मे न पतेदेव इत्युत ।। ६४ निधकाम ततस्तेन प्रहारविवरण सा ।। ४९ "अगुलीयेन शुक्रस्य रक्षां च विदघे नृपः । तसा नद्यां म जनयन्मियुनं पर्वतः सयम् । अशोकस्तयक रक्तः पल्लवयाप्यवन्धयन् ।। ६५ तस्माद्विमोक्षणात्मीना नदी राने न्यवेदयत् ।।५० इदं मिथ्या परिस्कन रेतो मे न मवेदिति । 'महिषी मविता कन्या पुमान्सेनापतिर्मवेद । ऋतुबनसाःपल्या मेन मोघः स्यादिति प्रमुः६६ शुक्तिमत्या वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तो राजमत्तमः ५१ संचिन्त्वयं तदा राजा विचार्य च पुनःपुनः । यः इमानमवनत्र ते स गर्पिमत्तमः। अमोधर्व व विनाय रतमो राजसचमः ॥ ६७ पायथा: बसुपुत्राः ॥ ४६॥ पुरोषवाहिनी पुगमा यही मलिनं रविकर्म तदर्थ । मुदं प्रविश्या प्रतिमनुनय तामत्र It ren नदी राम न्यवेदयन्मिनमिलनुरम्पते ॥ ५.! मनमाडमा । तया गुह मानमें मुरवमोदिलः । प्रक नमामि दिन ॥५४॥ पाना शमोहम्न । धूम रन्द पान ॥ ६ ॥ लिप्या प्रमवग्रन्यलेनानीमायम ·१०८ श्रीमन्महाभारते [अंशावतरणपर्व ६ शुक्रप्रस्थापने कालं महिप्याः असमीक्ष्य वै । आसीत्सा मत्स्यगन्धैव कंचित्कालं शुचिस्मिता। अभिमन्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम् ॥६८ | शुश्रूपार्थ पितुर्नावं चाहयन्तीं जले च ताम् ॥८४ सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो गत्वा श्येनं ततोऽब्रवीत् । तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः । मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय ॥ ६९ अतीव रूपसंपन्नां सिद्धानामपि कासित्ताम् ॥८५ गिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै । दृष्दैिव स च तां धीमांचकमे चारुहासिनीम् । चैशंपायन उवाच। दिव्यां तां वासवीं कन्यां रम्भोरूं मुनिपुङ्गवा८६ गृहीत्वा तत्तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान् ।।७० संभवं चिन्तयित्वा तां ज्ञात्वा प्रोवाच शक्तिनः। जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगमः। क कर्णधारो नौर्येन नीयते ब्रूहि भामिनि ॥८७ तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथाऽपरः ॥७१ मत्स्यगन्धोवाच । अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वामिपशङ्कया । अनपत्यस्य दाशस्य सुता तत्प्रियकाम्यया । तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुः ॥ ७२ | सहस्रजनसंपन्ना नोर्मया वाह्यते द्विज ॥ युद्ध्यतोरपतद्रेतस्तचापि यमुनाम्भसि । पराशर उवाच। तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सरा ॥७३ शोभनं वासवि शुभे किं चिरायसि वाह्यताम् । मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी । कलशं भविता भद्रे सहस्रार्धन समितम् ।। ८९ श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम् ।। ७४ अहं शेपो भविप्यामि नीयतामचिरेण वै । जग्राह तरसोपेत्य साऽद्रिका मत्स्यरूपिणी । वैशंपायन उवाच । कदाचिदपि मत्सीं तां ववन्धुर्मत्स्यजीविनः ७५ मत्स्यगन्धा तथेत्युक्त्वा नावं वाहयतां जले ९० मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम ।। वीक्षमाणं मुनि दृष्ट्वा प्रोवाचेदं वचस्तदा । उजहुरुदरात्तस्याः स्त्री पुमांस च मानुपौ॥ ७६ मत्स्यगन्धेति मामाहुर्दाशराजमुतां जनाः ॥९१ आश्चर्यभूतं तद्गत्वा राज्ञेऽथ प्रत्यवेदयन् । जन्म शोकाभितप्तायाः कथं ज्ञास्यसि कथ्यताम् । काये मत्स्या इमौ राजन्संभूतौ मानुपाविति ७७ पराशर उवाच । तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा । दिव्यज्ञानेन दृष्टं हि दृष्टमात्रेण ते वपुः ॥ ९२ स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसङ्गरः ७८ प्रणयग्रहणार्थाय वक्ष्ये वासवि तच्छृणु । साऽप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत । अर्हिपद इति ख्याताः पितरः सोमपास्तु ते॥ ९३ या पुरोक्ता भगवता तिर्यग्योनिगता शुभा ७९ तेषां त्वं मानसी कन्या अच्छोदा नाम विश्रुता । मानुपी जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि । अच्छोदं नाम तद्दिव्यं सरो यसात्समुत्थितम् ९४ ततःसाजनयित्वाता विशस्तामत्स्यपातिभिः८० त्यया न दृष्टपूर्वास्तु पितरस्ते कदाचन । संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च । संभूता मनसा तेपां पिन्वान्नाभिजानती ॥९५ सिद्धञ्चिारणपर्थ जगामाथ पराप्सराः॥ ८१ सा वन्यं पितरं यत्रे स्वानतिक्रम्य तान्पिदन् । सा कन्या दुहिता तसा मत्या मत्स्यसगन्धिनी । नाम्ना वसुरिति ख्यातं मनुपुत्रं दिपि स्थितम् ९६ राजा दत्ता च दाशाय कन्येयं ते भवत्विति ८२ अद्रिकाऽप्सरसा युक्तं विमाने दिवि विष्टितम् । रूपमत्वममायुक्ता मः समुदिता गुणः । सा तेन व्यभिचारेण मनसा कामचारिणी ।।९७ सा तु सत्यवती नाम मत्स्यात्यभिसंश्रयात् ८३ पितरं प्रार्थयित्वाऽन्ये योगाद्धष्टा पपात सा । IN अभिमन्य प्रोपमिनिमन्त्रः या ॥३८॥ भा. दस प्राप्त ययारिति गंबन्धः । उदा: उदृायन्सः ॥" समान मानम् ॥ .. ॥ गुप्यतोः एनोः ॥५३॥ मासे फाये दे। मत्स्याः मरम्पयोपायाः ॥ ७ ॥ -- ·अध्यायः ६४ ] 'आदिपर्व १। अपश्यत्पतमाना सा विमानत्रयमन्तिकात् ९८ सावीत्पश्य भगवन्परपारे सितानृपीन् ॥११४ त्रसरेणुप्रमाणांस्तांस्तत्रापश्यत्स्वकान्पितॄन् । आवयोदृष्टयोरेभिः कथं नु स्यात्समागमः । मुमुक्ष्मानपरिव्यक्तानझैरङ्गेष्विवाहितान् ॥ ९९ एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुः ॥ ११५ तातेति तानुवाचार्ता पतन्ती सा ह्यधोमुखी । येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत् । तरुक्ता सातु माभैपीस्तेन सासंस्थिता दिवि १०० दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्पिणा ॥ ११६ ततः प्रसादयामास स्वान्पिवृन्दीनया गिरा । विसिता साभवत्कन्या ब्रीडिता च तपस्विनी। तामूचुः पितरः कन्या भ्रष्टैश्वर्या व्यतिक्रमात् १०१ सत्यवत्युवाच । भ्रष्टैश्वर्या स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिसिते । विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृयशानुगाम्११७ 'यैरारभन्ते कर्माणि शरीरैरिह देवताः॥ १०२) त्वत्संयोगाच दुप्येत कन्याभावो ममाऽनघ । तैरेव तत्कर्मफलं प्रामुवन्ति म देवताः । कन्याले दूपिते वापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम ११८ मनुप्यास्त्वन्यदेहेन शुभाशुभमिति स्थितिः १०३|| गृहं गन्तुमपे चाहं धीमन्न स्थातुमुत्सहे । सयः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुपे । एतत्संचिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम् ॥११९ तस्मात्त्वं पतसे पुत्रि प्रेत्यत्वं प्राप्स्यसे फलम् १०४ वैशंपायन उवाच । पितृहीना तु कन्या त्वं वसोहि त्वं सुता मता। एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृपिसत्तमः । मत्स्ययोनौ समुत्पन्ना मुता राज्ञो भविष्यसि१०५ / उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥१२० अद्रिका मत्स्यरूपाऽभूगङ्गायमुनसङ्गमे । घृणीप्य च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि । पराशरस्य दायादं त्वं पुत्रं जनयिष्यसि ॥१०६ वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते॥१२१ यो वेदमेकं ब्रह्मर्पिश्चतुर्धा विभजिप्यति । एवमुक्ता वरं पत्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम् । महाभिपक्सुतस्यैव शन्तनोः कीर्तिवर्धनम् ॥१०७ | सचास्यै भगवान्प्रादान्मनसः काशितं प्रभुः १२२ ज्येष्ठं चित्रागदं वीरं चित्रवीरं च विश्रुतम् । ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूपिता । एतान्मृत्वा सुपुत्रांस्वं पुनरेव गमिप्यसि ॥१०८ जगाम सह संसर्गमृपिणाऽद्भुतकर्मणा ॥ १२३ व्यतिक्रमापितॄणां च प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम् । तेन गन्धवतीत्येवं नामासाः प्रथितं भुवि । असैव राज्ञस्वं कन्या ह्यद्रिकायांभविष्यसि १०९ तथास्तु योजनाद्गन्धमाजिघन्त नरा भुवि॥१२४ अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्खयोनिजा। तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम् । एवमुक्ता पुरा तैस्सं जाता सत्यवती शुभा ११० इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्या वरमनुत्तमम् ॥ १२५ अद्रिकेत्यभिविख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सरा । पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भ सुपाव सा । मीनभावमनुप्राप्ता त्वां जनित्वा गता दिवम् १११ जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान् ।।१२६ तस्यां जातासि सा कन्या राज्ञो वीर्येण चैव हि । स मातरमनुज्ञाप्य तपसेव मनो दधे । तसाद्वासवि भद्रं ते याचे वंशकरं सुतम् ॥११२ स्मृतोऽहंदर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत् ।। संगम मम कल्याणि कुरुष्वेत्यभ्यभापत ॥११३ एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् । न्यस्तोद्वीपे स यद्वालस्तसाद्वैपायनःस्मृतः।।१२८ विसयाविष्टसर्वाङ्गी जातिस्मरणतां गता। पादापसारिणं धर्म स तु विद्वान्युगे युगे । नीहारं धूमिकाम् ॥ ११५ ॥ स्थातु जीवितुं नोत्सहे । यम्य द्वीपायनः खार्थे तद्धितः द्वीपायन एव द्वैपायन इति नाम कन्याबदूपणादित्यर्थः ॥ ११९॥ द्वीपमेवाऽयनं न्यामस्थानं । निर्वक्ति न्यस्त इति ॥ १२८ ॥ पादापसारिणं युगेयुगे पादशः वैशंपायन उवाच ।

·श्रीमन्महाभारते [अंशावतरणपर्व ६ ११० आयुः शक्तिं च मानायुगावस्थामवेक्ष्यच १२९ उपाध्यायत्विजश्चैव कन्यादाने प्रभूत्तमाः। ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाड्या । एतर्दत्तां निपेवेत नादचामाद्दीत च ॥ १३ विन्यामवेदान्यसात्सतसायास इति स्मृतः१३० इत्येव ऋपयः प्राहुविवाहे धर्मवित्तमाः। - वेदानध्यापयामास महाभारतपश्चमान् । अस्सा नास्ति पिता भ्राता माता मातुल एव च १४ सुमन्तुं जैमिनि पैलं शुकंचैव स्वमात्मजम्॥ १३१ गान्धर्वेण विवाहेन न स्पृशामि यदृच्छया । प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च । क्रियाहीनं तु गान्धर्च न कर्तव्यमनापदि ॥१५ संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः॥१३२ यदस्यां जायते पुत्रो वेदव्यासो भवेदृषिः । [ततो रम्ये वनोद्देशे दिव्यास्तरणसंयुते । क्रियाहीनः कथं चिनो भवेद्यपिरुदारधीः ॥१६ वीरासनमुपास्थाय योगी ध्यानपरोऽभवत् ॥ १ वैशंपायन उवाच । श्वेतपट्टगृहे रम्ये पर्यङ्के सोत्तरच्छदे । एवं चिन्तयतो भावं महर्भावितात्मनः। तूणीभूतां तदा कन्यां ज्वलन्ती योगतेजसा ॥२ ज्ञात्वा चवाभ्यवर्तन्त पितरो वहिंपस्तदा ॥ १७ दृष्ट्वा तां तु समाधाय विचार्य च पुनः पुनः । तस्मिन्क्षणे ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठोऽपि समेयिवान् । सचिन्तयामास मुनिः किं कृतं सुकृतं भवेत् ॥३ पूर्व स्वागतमित्युक्त्वा वसिष्ठः प्रत्यभापत ॥१८ शिष्टानां तु समाचारः शिष्टाचार इति स्मृतः। पितृगणा ऊचुः। श्रुतिस्मृतिविदो विनाधर्मज्ञाज्ञानिनः स्मृताः॥४ अस्माकं मानसीं कन्यामसच्छापेन चासवीम् । धर्मविहितो धर्मः श्रौतः स्मार्तो द्विधा द्विजः । यदिचेच्छसि पुत्रार्थ कन्यां गृह्णीप्वमा चिरम्॥१९ दानानिहोत्रमिज्या चश्रौतस्यैतद्धि लक्षणम् ॥५ पितृणां वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्यभापत सातों वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः। महीणां वचः सत्यं पुराणेपि मया श्रुतम्॥२० धर्मे तु धारणे धातुः सहत्वे चापि पठ्यते ॥ ६ पराशरो ब्रह्मचारी प्रजार्थी मम वंशधृत् । तत्रेष्टफलभाग्धर्म आचार्यरुपदिश्यते । एवं संभापमाणे तु वसिष्ठे पितृभिः सह ॥ २१ अनिष्टफलभाकेति तैरधर्मोऽपि भाष्यते ॥ ७ ऋपयोऽभ्यागमंस्तत्र नैमिशारण्यवासिनः । तस्मादिष्टफलार्थाय धर्ममेव समाश्रयेत् । विवाहं द्रष्टुमिच्छन्तः शक्तिपुत्रस्य धीमतः ॥२२ ब्राह्मो दैवस्तथैवापः प्राजापत्यश्च धार्मिकः ॥ ८ अरुन्धती महाभागा अदृश्यन्त्या सहैव सा । विवाहा ब्राह्मणानां तु गान्धर्वो नैव धार्मिकः । विश्वकर्मकृतां दिव्यां पर्णशालांप्रविश्य सा ॥ २३ त्रिवणेतरजातीनां गान्धर्वासुरराक्षसाः॥ ९ वैवाहिकांस्तु संभारान्संकल्प्य च यथाक्रमम् । पैशाचो नैव कर्तव्यः पैशाचश्चाष्टमोऽधमः । अरुन्धती सत्यवतीं वधूं संगृह्य पाणिना ॥ २४ सामी व्यङ्गिका कन्यांमातुश्च कुलजां तथा १० | भद्रासने प्रतिष्ठाप्य इन्द्राणी समकल्पयत् । वृद्धां प्रत्राजितां वन्ध्यां पतितां च रजस्खलाम् । आपूर्यमाणपक्षे तु वैशाखे सोमदैवते ॥ अपसारकुले जातां पिङ्गलांकुष्ठिनी व्रणीम् ॥११ शुभग्रहे त्रयोदश्यां मुहर्ते मैत्र आगते । न चास्नातां स्त्रियं गच्छेदिति धर्मानुशासनम् । विवाहकाल इत्युक्त्वा वसिष्ठो मुनिभिः सह २६ पिता पितामहो भ्राता माता मातुल एव च १२ | यमुनाद्वीपमासाद्य शिष्यैश्च मुनिपतिभिः । क्षीयमाणं । कलेरादी पादमात्रमवशिष्टमित्यर्थः । एवमायुरादि-| चिव्यास शाखाभेदेन विस्तारितवान् । अतो व्यास इत्यपि तस्य ह्रास चायेक्ष्य ॥ १२९ ॥ ब्रह्मणो घेदस्य अनुग्रहो रक्षणं । नामेत्यर्थः ॥ १३०॥ * १२५ तमशेकपूर्वार्धात्परं 'इति सत्यवनी हृष्टा' इत्यादि 'भारतस्य प्रकाशिताः' इत्यन्तसार्धोकसप्तकस्थाने इमे कुण्डलिनाः ८८ शेकाः केचित्कोशे पलभ्यन्ने। . २५ ·। अध्यायः ६४.]. आदिपर्व १। वैशंपायन उवाच । स्थण्डिलं चतुरश्रं च गोमयेनोपलिप्य च ॥ २७ वैशंपायन उवाच । अक्षतैः फलपुष्पैच स्वस्तिकराम्रपल्लवः । याज्ञवल्क्यं समाहूय विवाहाचार्यमित्युत । जलपूर्णघटैश्चैव सर्वतः परिशोभितम् ।। २८ वसुं चापि समाहूय वसिष्ठो मुनिभिः सह ॥४३ तस्य मध्ये प्रतिष्ठाप्य वृस्यां मुनिवरं तदा। विवाहं कारयामास विधिदृऐन कर्मणा । सिद्धार्थयवकल्कैश्च स्नातं सर्वोपधरपि ॥ २९ वसुरुवाच । कृत्वार्जुनानि वस्त्राणि परिधाप्य महामुनिम् । पराशर महाप्राज्ञ तब दास्याम्यहं सुताम् ।। ४४ वाचयित्वा तु पुण्याहमक्षतस्तु समर्चितः ॥३० प्रतीच्छ चनां भद्रं ते पाणिं गृहीप्व पाणिना । गन्धानुलिप्तः सम्बी च सप्रतोदो वधूगृहे । वैशंपायन उवाच । अपदातिस्ततो गत्वा वधज्ञातिभिरचितः ॥३१ वसोस्तु वचनं श्रुत्वा याज्ञवल्क्यमते स्थितः॥४५ स्नातामहतसंवीतां गन्धलिप्तां गुज्ज्वलाम् । वधू मङ्गलसंयुक्तामिपुहस्तां समीक्ष्य च॥ ३२ कृतकौतुकमङ्गल्यः पाणिना पाणिमस्पृशत् । प्रभूताज्येन हविषा हुत्वा मन्त्र ताशनम् ॥ ४६ उवाच वचनं काले कालज्ञः सर्वधर्मवित् । प्रतिग्रहो दावशः श्रुतमेवं मया पुरा ॥ ३३ निरग्निं तु परिक्रम्य समभ्यर्च्य हुताशनम् । यथा वक्ष्यन्ति पितरतत्करिप्यामहे वयम् । महीन्याज्ञवल्क्यादीन्दक्षिणाभिः प्रतर्फाच॥४७ लब्धानुज्ञोऽभिवाद्याशु प्रदक्षिणमथाकरोत् । पराशरे कृतोद्वाहे देवाः सपिंगणास्तदा ॥ ४८ तद्धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः॥ ३४ हृष्टा जग्मुः क्षणादेव वेदव्यासो भवत्विति । श्रुत्वा तु पितरः सर्वे निःसङ्गा निप्परिग्रहाः। एवं सत्यवती हृष्टा पूजां लब्ध्वा यथेष्टतः॥४९ वसुं परमधर्मिष्ठमानीयेदं वचोऽब्रुवन् ।। ३५ पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भ सुपाय सा । मत्स्ययोनौ समुत्पन्ना तव पुत्री विशेषतः । जने च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान् ॥५० पराशराय मुनये दातुमर्हसि धर्मतः॥ जातमात्रः स ववृधे सप्तवर्पोऽभवत्तदा । यमुवाच । स्नात्वाभिवाद्य पितरं तस्थौ व्यासः समाहितः५१ सत्यं मम मुता सा हि दाशराजेन वर्धिता । वस्तीति वचनं चोक्त्वा ददौ कलशमुत्तमम् । अहं प्रभुः प्रदाने तु प्रजापालः प्रजार्थिनाम् ३७ गृहीत्वा कलशं प्राप्ते तस्थौ व्यासः समाहितः ५: ततो दाशभयात्पनी स्नात्वा कन्या बभूव सा.। निराशिषो वयं सर्वे निःसङ्गा निप्परिग्रहाः । अभिवाद्य मुनेः पादौ पुत्रं जग्राह पाणिनाना५३ कन्यादानेन संवन्धो दक्षिणाबन्ध उच्यते ॥३८ स्पृष्टमात्रे तु निर्भय॒ मातरं वाक्यमब्रवीत् । कर्मभूमिस्तु मानुष्यं भोगभूमित्रिविष्टपम् । मम पित्रा तु संस्पर्शान्मातस्त्वमभवः शुचिः ५४ इह पुण्यकृतो यान्ति स्वर्गलोकं न संशयः ॥३९ अद्य दाशसुता कन्या न स्पृशेर्मामनिन्दिते । इह लोके दुष्कृतिनो नरकं यान्ति निघृणाः । वैशंपायन उवाच। दक्षिणायन्ध इत्युक्ते उभे सुकृतदुप्कृते ।। ४० व्यासस्य वचनं श्रुत्वा वाप्पपूर्णमुखी तदा ॥५५ दक्षिणायन्धसंयुक्ता योगिनः प्रपतन्ति ते । मनुष्यभावात्सा योपित्पपात मुनिषादयोः । तसानो मानसी कन्यां योगाभृष्टां विशांपते ४१ महाप्रसादो भगवान्पुत्रं प्रोवाच धर्मवित् ।। ५६ मुतात्वं तव संप्राप्तां सती भिक्षां ददस्व वै । इन्युक्त्वा पितरः सर्वे क्षणादन्तर्हितास्तदा ॥४२ | दुप्या न मातापितरा तथा पूर्वोपकारिणी॥ ५७ पितर ऊचुः। मा खमेवंविधं कापनितद्धर्म्य मतं हि नः।

·श्रीमन्महाभारते [अंशावतरणपर्व ६ ७३ धारणादुःखसहनात्तयोर्माता गरीयसी । स मातरमनुज्ञाप्य तपसेव मनो दधे ॥ बीजक्षेत्रसमायोगे ससं जायेत लौकिकम् ॥५८ ततः कन्यामनुज्ञाय पुनः कन्या भवत्विति । जायते च सुतस्तद्वत्पुरुषस्त्रीसमागमे । पराशरोऽपि भगवान्पुत्रेण सहितो ययौ ॥ ७४ मृगीणां पक्षिणां चैव अप्सराणां तथैव च ॥५९ गत्वाश्रमपदं पुण्यमदृश्यन्त्या पराशरः । शूद्रयोन्यां च जायन्ते मुनयो वेदपारगाः। जातकर्मादिसंस्कार कारयामास धर्मतः॥ ७५ अपयशृङ्गो मृगीपुत्रः कण्यो बर्हिसुतस्तथा ।। ६० | कृतोपनयनो व्यासो याज्ञवल्क्येन भारत । अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च उर्वश्यां जनितावुभौ । दानधिजगौ सागानोबारेण त्रिमात्रया ॥ ७६ सोमश्रवास्तु सर्यो तु अश्विनावश्चिसंभवा । ६१ गुरखे दक्षिणां दत्त्वा तपः कर्तुं प्रचक्रमे । स्कन्दः स्कनेन शुक्लेन जातः शरवणे पुरा । एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् ॥ ७७ एवमेव च देवानामृपीणां चैव संभवः ॥ ६२ द्वीपे न्यस्तः स यद्वालस्तस्साईपायनोऽभवत् । लोकवेदप्रवृत्तिहिन मीमांस्या बुधैः सदा । पादापसारिणं धर्म विद्वान्स तु युगे युगे ॥ ७८ वेदव्यास इति प्रोक्तः पुराणे च स्वयंभुवा । ६३ आयुः शक्तिं च मानां युगायुगमवेक्ष्य च धर्मनेता महीणां मनुप्याणां खमेव च । ब्रह्मर्पिाह्मणानां च तथाऽनुग्रहकासया ॥ ७९ तस्मात्पुत्र न दप्येत वासवी योगचारिणी॥६४ विव्यास वेदान्यसाच वेदव्यास इति स्मृतः । मत्प्रीत्यर्थ महाप्राज्ञ सस्नेहं वक्तुमर्हसि । ततः स महर्पिविद्वान्शिप्यानाहूय धर्मतः॥८० प्रजाहितार्थं संभूतो विणोर्भागो महानृषिः॥६५ /सुमन्तुं जैमिनि पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम् । तस्मात्स्वमातरं स्नेहात्प्रनवीहि तपोधन । प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च ॥ वैशंपायन उवाच । वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् । गुरोर्वचनमाज्ञाय व्यासः प्रीतोऽभवत्तदा ॥ ६६ संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकीर्तिताः॥६२ चिन्तयिखा लोकवृत्तं मातुरमथाविशत् । ततः सत्यवती हृष्टा जगाम स्वं निवेशनम् । पुत्रस्पर्शात्तु लोकेषु नान्यत्सुखमतीव हि ।। ६७ तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिवन्ति नरा भुवि ६३ च्या कमलपत्राक्षं परिवज्याश्यवर्तयत् । दाशराजस्तु तद्गन्धमाजिघ्रन्प्रीतिमावहत् । सन्यासारैः क्लिद्यमाना पुत्रमाघ्राय मूर्धनि ॥ ६८ | दाशराज उवाच । वासव्युवाच। त्वामाहुर्मत्स्यगन्धेति कथं बाले सुगन्धता॥८४ पुत्रलाभात्परं लोके नास्तीह प्रसवार्थिनाम् । अपास्य मत्स्यगन्धवं केन दत्ता सुगन्धता । दुर्लभं चेति मन्येऽहं मया प्राप्तं महत्तपः ।। ६९ सत्यवत्युवाच । महता तपसा तात महायोगवलेन च । शक्तः पुत्रो महाप्राज्ञः पराशर इति ध्रुतः॥८५ मया त्वं हि महाप्राज्ञ लब्धोऽमृतमिवामरैः॥७० नावं वाहयमानाया मम दृष्ट्वा सुशिक्षितम् । तसाचं मामृपेः पुत्र त्यक्तुं नार्हसि सांप्रतम् । अपास्य मत्स्यगन्धवं योजनाद्भन्धतां ददौ ॥ ८६ ऋपेः प्रसादं दृष्ट्वा तु जनाः प्रीतिमुपागमन् । एवमुक्तस्ततः स्नेहान्यासो मातरमब्रवीत् ॥ ७१ एवं लब्धो मया गन्धो न रोपं कर्तुमर्हसि त्वया स्पृष्टः परिष्वक्तो मूर्ध्नि चाघ्रायितो मुहुः। दाशराजस्तु तद्वाक्यं प्रशशंस ननन्द, च । एतावन्मात्रया प्रीतो भविप्येषु नृपात्मजे ॥ ७२ | एतत्पवित्रं पुण्यं च व्याससंभवमुत्तमम् । स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत्। इतिहासमिम श्रुत्वा प्रजापती भवन्ति च ८८] वैशंपायन उवाच । ८७ ·अध्यायः ६४] आदिपर्व १। ११३ वशंपायन उवाच। ---- तथा भीष्मः शान्तनयो गङ्गायाममितद्युतिः । अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलः ॥ १४९ वसुवीर्यात्समभवन्महावीर्यो महायशाः ॥ १३३. अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादेव महाबलः । वेदार्थविच भगवानृपिविग्रो महायशाः । तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः ॥ १५० शूले प्रोतः पुराणपिरचोरश्वोरशङ्कया ॥ १३४ बैताने कर्मणि तते पायकात्समजायत । अणीमाण्डव्य इत्येवं विख्यातः स महायशाः। वीरो द्रोणविनाशाय धनुरादाय वीर्यवान् १५१ स धर्ममाहृय पुरा महपिरिदमुक्तवान् ।। १३५ तथव वेद्यां कृष्णापि जल्ने तेजस्विनी शुभा । इपीकया मया बाल्याद्विद्धा ह्येका शकुन्तिका। विभ्राजमाना वपुपा विभ्रती रूपमुत्तमम् ॥१५२ तत्किल्विपं सरे धर्म नान्यत्पापमहं सरे ॥१३६ प्रहादशिप्यो नग्नजित्सुक्लश्चाभवत्ततः । तन्मे सहस्रममितं कमान्नेहाजयत्तपः । तस्य प्रजा धर्महन्त्री जजे देवप्रकोपनात् ॥१५३ गरीयान्त्राझणवधः सर्वभूतवधाद्यतः॥ १३७ गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा । तसाचं किल्विपादसाच्छद्रयोना जनिप्यसि। दुर्योधनस्य जननी जज्ञातेऽर्थविशारदा ॥ १५४ कृष्णद्वैपायनाजन्ने धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत ॥ १३८ क्षेत्र विचित्रवीर्यस्य पाण्डुचव महाबलः ॥१५५ विद्वान्विदुररूपेण धार्मिकः किल्विपात्ततः। धर्मार्थकुशलो धीमान्मेधावी धृतकल्मपः । संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे मुतो गवल्गणात् १३९ विदुरः शूद्रयोनौ तु जने द्वैपायनादपि ॥ १५६ सूर्याच कुन्तिकन्यायां जज्ञे कर्णो महाबलः । पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक् । सहजं कवचं विभ्रत्कुण्डलोद्योतिताननः॥१४० द्वयोः खियोर्गुणज्येष्ठस्तेपामासीद्युधिष्ठिरः॥१५७ अनुग्रहार्थ लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतः । धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदरः । वसुदेवात्तु देवक्या प्रादुर्भूतो महायशाः ॥१४१ इन्द्राद्धनंजयः श्रीमान्सर्वशत्रभृतां वरः॥१५८ अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः । जज्ञाते रूपसंपन्नावश्विभ्यां च यमावपि । अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं त्रिगुणात्मकम् ।। १४२ नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूपणे रतौ ॥ १५९ आत्मानमव्ययं चैव प्रकृति प्रभवं प्रभुम् । तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः । पुरुष विश्वकर्माणं सत्वयोगं ध्रुवाक्षरम् ॥ १४३ दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा ॥ १६० अनन्तमचलं देवं हंस नारायणं प्रभुम् । ततो दुःशासनश्चैव दुःसहश्चापि भारत । धातारमजमव्यक्तं यमाहुः परमव्ययम् ॥ १४४ दुर्मर्पणो विकर्णच चित्रसेनो विविंशतिः ॥१६१ कंवल्यं निर्गुणं विश्वमनादिमजमव्ययम् । जयः सत्यव्रतश्चैव पुरुमित्रश्च भारत । पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः ॥ १४५ वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च एकादश महारथाः।। १६२ धर्मसंस्थापनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिपु । अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत । अस्त्रज्ञी तु महावीयौं सर्वशास्त्रविशारदा ॥१४६ , स्वस्त्रीयोवासुदेवस पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः।।१६३ सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रता । पाण्डवेभ्यो हि पाञ्चाल्यां द्रौपद्यां पञ्च जज्ञिरे । पत्यकादृदिकाचय जज्ञातेऽस्रविशारदा ॥ १४७ कुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥ १६४ भरद्वाजस्य च स्कृनं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत । प्रतिबिन्थ्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदराद महरुप्रतपसस्तसाद्रोणो व्यजायत । १४८ अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः१६५ गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः । यमुवीर्यान यखशात् ॥ १३३ ॥ शकुन्तिका मक्षिका ॥ १३६ ॥ कुन्तिभोजम्य कन्यायां कुन्याम् ॥ १४०॥ - तथैव सहदेवाच श्रुतसेनः प्रतापवान् ।

·श्रीमन्महाभारते [ अंशावतरणपर्व ६ हिडिम्बायां च भीमेन बने जज्ञे घटोत्कचः॥१६६ राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे।।१६८ शिखण्डी द्रुपदाजज्ञे कन्या पुत्रखमागता । तेपामपरिमेयानां नामधेयानि सर्वशः। यां यक्षः पुरुष चक्रे स्थूणः प्रियचिकीर्पया।।१६७ न शक्यानि समाख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि । कुरूणां विग्रहे तस्मिन्समागच्छन्वहून्यथ । एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम्१६९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि चतुःषष्टितमोऽध्यायः॥ ६४ ॥ पञ्चषष्टितमोऽध्यायः॥६५॥ विनरभवणेच्छया जनमेजयस प्रश्नः ॥ १॥ परशुरामेण लोके निःक्षग्निये कृते ब्राह्मणेभ्यः क्षत्रस्य पुनरुत्पत्तिः ॥ २ ॥ ताकालस्य धर्मभूयिष्टत्वम् ॥ ३॥ देवनिर्जितानां दानवानां भूमावुत्पत्तिः ॥ ४ ॥ तद्भरिभारातया पृथ्ख्या प्रार्थितस्य ब्रह्म णो देवान्प्रत्यंशावतरणाज्ञापनम् ॥ ५ ॥ अवतारार्थ इन्द्रेण नारायणप्रार्थना ॥ ६॥ जनमेजय उवाच । ऋतौ दारांच गच्छन्ति तत्तथा भरतर्पभ । य एते कीर्तिता ब्रह्मन्ये चान्ये नानुकीर्तिताः। ततोऽवर्धन्त धर्मेण सहस्रशतजीविनः॥ ११ सम्यक्तान्श्रोतुमिच्छामिराज्ञश्वान्यान्सहस्रशः॥१ ताः प्रजाः पृथिवीपाल धर्मव्रतपरायणाः । यदर्थमिह संभूता देवकल्पा महारथाः । आधिभिर्व्याधिभिश्चैव विमुक्ताः सर्वशो नराः१२ भुवि तन्मे महाभाग सम्यगाख्यातुमर्हसि ॥२ अथेमां सागरोपान्तां गां गजेन्द्रगताखिलाम् । वैशम्पायन उवाच । अध्यतिष्ठत्पुनः क्षत्रं सशैलवनपत्तनाम् ॥ १३ रहस्यं खल्विदं राजन्देवानामिति नः श्रुतम् । प्रशासति पुनः क्षत्रे धर्मेणेमां वसुन्धराम् । तत्तु ते कथयिप्यामि नमस्कृखा स्वयंभुवे ॥ ३ ब्राह्मणाद्यास्ततो वर्णा लेभिरे मुदमुत्तमाम् ॥१४ निःसप्तकृतः पृथिवीं कृत्वा निक्षत्रयां पुरा। कामक्रोधोद्भवान्दोपानिरस च नराधिपाः । जामदग्यस्तपस्तेपे महेन्द्रे पर्वतोत्तमे ॥ ४ धर्मेण दण्ड दण्ड्येपु प्रणयन्तोऽन्यपालयन् १५ तदा निःक्षत्रिये लोके भार्गवेण कृते सति । तथा धर्मपरे क्षत्रे सहस्राक्षः शतक्रतुः । ब्राह्मणान्क्षत्रिया राजन्सुतार्थिन्योऽभिचक्रमुः ॥५ सादु देशे च काले च ववर्षाप्याययन्प्रजा॥१६ ताभिः सह समापेतुर्नाह्मणाः संशितव्रताः । न वाल एव नियते तदा कथिजनाधिप । ऋतावृतो नरव्याघ्र न कामानानृतौ तथा ॥ ६ न च स्त्रियं प्रजानाति कश्चिदप्राप्तयौवनाम् ॥१७ तेभ्यश्च लेभिरे गर्भ क्षत्रियास्ताः सहस्रशः । एवमायुप्मतीभिस्तु प्रजाभिर्भरतर्षभ । ततः मुविरे राजन्क्षत्रियान्वीर्यवत्तरान् ॥ ७ | इयं सागरपर्यन्ता समापूर्यत मेदिनी ।। १८ कुमारांश्च कुमारीय पुनः क्षत्राभिवृद्धये। ईजिरे च महायज्ञः क्षत्रिया बहुदक्षिणः। एवं तहामणः क्षयं क्षत्रियासु तपखिभिः ॥ ८ | साहोपनिपदावेदान्विनाथाधीयते तदा ॥ १९ जातं पृद्धं च धर्मेण सुदीर्घणायुपान्वितम् । न च विक्रीणते ब्रह्म ब्राह्मणाम तदा नृप । चत्वारोऽपि ततो वर्णा बभूवर्तामणोत्तराः ॥९न च शूद्रसमभ्याशे वेदानुचारयन्त्युत ॥ २० अभ्यगच्छमृती नारी न कामानानृती तथा । कारयन्तः कृषि गोभिस्तथा वक्ष्याः क्षिताविह। सधवान्यानि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि।।१० पुञ्जतेधुरि नो गाय कृशाहांचाप्यजीययन् ॥२१ मगो नामा ॥ १६॥ मनु पश्निमोऽध्यायः ॥ ६॥ गमन न येन रिसोग गराधान' दिगमा finगर महंगोलमन हे मनः यः॥२०॥ या सर्व र मानीन् न युभते ॥

·अध्यायः ६५] आदिपर्व १। ११५ फेनपांथ तथा यत्सान दुहन्ति स मानवाः । ततो मही महीपाल भारार्ता भयपीडिता। न कूटमानैर्वणिजः पण्यं विक्रीणते तदा ॥ २२ जगाम शरणं देवं सर्वभूतपितामहम् ॥ कर्माणि च नरव्याघ्र धर्मोपेतानि मानवाः। सा संवृतं महाभागवद्विजमहपिभिः । धर्ममेवानुपश्यन्तश्चकुर्धर्मपरायणाः॥ २३ ददर्श देवं ब्रह्माणं लोककर्तारमव्ययम् ।। ४० स्वकर्मनिरताचासन्सर्वे वर्णा नराधिप । गन्धर्वरप्सरोभिश्च बन्दिकर्मसु निष्टितः । ४१ एवं तदा नरव्याघ्र धर्मो न इसते कचित् ।।२४ वन्द्यमानं मुद्रोपेतर्ववन्द चनमेत्य सा॥ काले गायः प्रनयन्ते नार्यश्च भरतर्पम । अथ विज्ञापयामास भूमिस्तं शरणार्थिनी । भवन्त्युतुपु धृक्षाणां पुप्पाणि च फलानि च।।२५ : सन्निधौ लोकपालानां सर्वेषामेव भारत ॥ ४२ एवं कृतयुगे सम्यग्वर्तमाने तदा नृप । तत्प्रधानात्मनस्तस्य भूमेः कृत्यं स्वयंभुवः । ४३ आपूर्यत मही कृत्वा प्राणिभिर्बहुभिर्भृशम् ॥२६ पूर्वमेवाभवद्राजन्विदितं परमेष्टिनः ।। एवं समुदिते लोके मानुपे भरतर्षभ । स्रष्टा हि जगतः करमान्न संयुध्येत भारत । अमुरा जज्ञिर क्षेत्रे राज्ञां तु मनुजेश्वर ।। २७ समुरामुरलोकानामशेपेण मनोगतम् ।। ४४ आदित्यहि तदा दैत्या बहुशो निर्जिता युधि। तामुवाच महाराज भूमि भूमिपतिः प्रभुः । ऐश्वर्यादंशिताः स्वर्गात्संबभूवुः क्षिताविह ॥२८ प्रभवः सर्वभूतानामीशः शंभुः प्रजापतिः ।। ४५ इह देवत्वमिच्छन्तो मानुषेषु तपस्विनः । ब्रह्मोवाच । जजिरे भुवि भूतेषु तेषु तेप्यमुरा विभो ॥ २९ यदर्थमभिसंप्राप्ता मत्सकाशं चमुन्धरे । गोप्वश्वेषु च राजेन्द्र खरोष्ट्रमहिपेषु च । तदर्थ सन्नियोक्ष्यामि सर्वानव दिवौकसः॥४६ ऋल्यात्म चब भूतेषु गजेषु च मृगेषु च ॥ ३० उत्तिष्ठ गच्छ वसुधे स्वस्थानमिति सांऽगमत् ।' जातरिह महीपाल जायमानय तर्मही । वैशंपायन उवाच । न शशाकात्मनारमानमियं धारयितुं धरा ।। ३१ इत्युक्त्वा स महीं दयो ब्रह्मा राजन्विसृज्य च । अथ जाता महीपालाः केचिद्रष्टुमदान्विताः। आदिदेश तदा सर्वान्वियुधान्भूतकृत्स्वयम् ॥४७ दितः पुत्रा दनायव तदा लोकादिह च्युताः३२ असा भूमेनिरसितुं भारं भागः पृथक्पृथक् । वीर्यवन्तोऽयलिसात नानारूपधरा महीम् । अस्सामेव प्रमयचं तिरोधायति चानचीत् ।। ४८ इमा सागरपर्यन्तां परीपुररिमर्दनाः ।। ३३ तथैव च समानीय गन्धर्याप्सरसां गणान् । माक्षणान्क्षत्रियान्वश्याशूद्रधिवाप्यपीडयन् । उवाच भगवान्सानिदं वचनमर्थवत् ।। ४९ अन्यानि व सतानि पीडयामामुगेजसा ।।३४ ब्रह्मोवाच । प्रामयन्तोऽभिनिमन्तः सर्वभूतगणांध ते । बावरंशः प्रम्यध्वं यथेष्टं मानुपषु च । विचरः सर्वशी राजन्महीं शतसहस्रशः ।। ३५ बैशम्पायन उवाच । आश्रमस्थान्महीम धर्पयन्तलतस्ततः अथ शुत्रादयः सर्वे श्रुत्वा मुरगुरोर्वचः। अनमण्या वामदा मत्ता मदयलेन च ।। ३६ नध्यमध्ये च पथ्यं च तस्य ते जगृहस्तदा।।५० एवं वीर्यवलोरिसतर्भूग्यिं नर्महासुरः। अथ ते सर्वशोगः पर्गन्तुं भूमि कृतक्षणाः । पीयमाना मही राजन्नमाणमुपचम्म ॥ ३७ नारायणममित्रमं वैकुण्टमुपचक्रमुः।। नमी भूनमसीमाः पन्नगाः मनगां महीम् । यः सचत्रगदापाणिः पीनवासाः गितिप्रभः । नदा धापितुं कुराकान्तां दानवलान् ।। ३८ ·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व । प्रजापतिपतिर्देवः सुरनाथो महाबलः । तं भुवः शोधनायेन्द्र उवाच पुरुषोत्तमम् । श्रीवत्साको हृषीकेशः सर्वदेवतपूजितः॥ ५३ अंशेनावतरेत्येवं तथेत्याह च तं हरिः॥ ५ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥६५॥ समाप्तमंशावतरणपर्व ।। (अथ संभवपर्व ॥७॥ पट्पष्टितमोऽध्यायः॥६६॥ अदित्यादिदक्षकन्यावंशकथनम् ॥१॥ वैशंपायन उवाच । अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा। अथ नारायणेनेन्द्रश्चकार सह संचिदम् । क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः।। अवतर्तु महीं स्वर्गादंशतः सहितः सुरैः ।। १ कद्रूश्च मनुजव्याघ्र दक्षकन्यैव भारत । आदिश्य च स्वयं शक्रः सर्वानेव दिवौकसः । एतासां वीर्यसंपन पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।। १३ निर्जगाम पुनस्तसात्क्षयान्नारायणस्य ह ।। २ अदित्यां द्वादशादित्याः संभूता भुवनेश्वराः । तेऽमरारिविनाशाय सर्वलोकहिताय च । ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्तयिप्यामि भारत ॥१४ अवतेरुः क्रमेणैव महीं स्वर्गादिवौकसः ॥ ३) धाता मित्रोर्यमा शक्रो वरुणस्वंश एव च। ततो ब्रह्मर्पिवंशेपु पार्थिवर्पिकुलेषु च । भगो विवस्वान्पूपा च सविता दशमस्तथा ॥१५ जज्ञिरे राजशार्दूल यथाकामं दिवौकसः॥ ४|| एकादशस्तथा खप्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते । दानवानाक्षसांश्चैव गन्धर्वान्पन्नगांस्तथा। जघन्यजस्तु सर्वेप नां गुणाधिकः ।।१६ पुरुपादानि चान्यानि जघ्नुः सत्वान्यनेकशः॥५ | एक एव दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुः स्मृतः। दानवा राक्षसाश्चैव गन्धर्वाः पन्नगास्तथा । नाम्ना ख्यातास्तु तस्येमे पञ्च पुत्रां महात्मनः१७ न तान्वलस्थान्बाल्येऽपि जघ्नुर्भरतसत्तम ॥ ६ प्रहादः पूर्वजस्तेषां संहादस्तदनन्तरम् । जनमेजय उवाच । अनुहादस्तृतीयोऽभूत्तसाच शिवियाकलौ ॥१८ देवदानवसङ्गानां गन्धर्वाप्सरसां तथा । प्रहादस त्रयः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत । मानवानां च सर्वेषां तथा वै यक्षरक्षसाम् ॥ ७१ विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत ॥ १९ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन संभवं कृत्स्नमादितः। विरोचनस्य पुत्रोऽभूदलिरेकः प्रतापवान् । प्राणिनां चैव सर्वेषां संभवं वक्तुमर्हसि ।। ८/बलेश्व प्रथितः पुत्रो चाणो नाम महासुरः॥२० वैशम्पायन उवाच । रुद्रस्यानुचरः श्रीमान्महाकालेति यं विदुः । हन्त ते कथयिप्यामि नमस्कृत्य स्वयंभुवे । चखारिंशद्दनोः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत २ मुरादीनामहं सम्यग्लोकानां प्रभवाप्ययम् ॥ ९ तेषां प्रथमजो राजा विप्रचित्तिर्महायशाः। ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः पण्महर्पयः । शम्बरो नमुचिश्चैव पुलोमा चेति विश्रुतः॥२ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥१० असिलोमा च केशी च दुर्जयव दानवः । मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपातु इमाः प्रजाः । अयाशिरा अश्वशिरा अश्वशङ्कुश्च वीर्यवान्॥२ प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्याखयोदश ॥ ११ तथा गगनमूर्धा च वेगवान्केतुमांच सः । शोधनाय कष्टकभूतसलोन्गूलनाय॥५४ पयपष्टितमोऽध्यायः६५ धयान् स्थानात् ॥३॥ जघन्यजः पधाबाता ·x अध्यायः ६६] आदपर्व १। ११७ खर्भानुरचोऽश्वपतिपपर्वाऽजकस्तथा ॥ २४ आरुणिर्वारुणिश्चैव वैनतेयाः प्रकीर्तिताः ॥ ४० अश्वग्रीवश्च मूक्ष्मश्च तुहुण्डश्च महाबलः । शेपोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकच भुजङ्गमः । इपुपादेकचत्रश्च विरूपाक्षहराहरी ।। २५ कुर्मश्च कुलिकश्चैव कागवेयाः प्रकीर्तिताः॥४१ निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा । भीमसेनोग्रसेनी च सुपर्णो वरुणस्तथा । शरभः शलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसौ तथा । गोपतिधृतराष्ट्रव सूर्यवर्चाश्च सप्तमः ।। एते ख्याता दनोर्वशे दानवाः परिकीर्तिताः२६ | सत्यवागर्कपर्णश्च प्रयुतश्चापि विश्रुतः। अन्या तु खलु देवानां मूर्याचन्द्रमसौ स्मृतौ । | भीमचित्ररथचव विख्यातः सर्वविद्वशी ॥ ४३ अन्यौ दानवमुख्यानां मूर्याचन्द्रमसौ तथा।।२७ तथा शालिशिरा राजन्पर्जन्यश्च चतुर्दशः । इमे च वंशाः प्रथिताः सत्ववन्तो महाबलाः। कलिः पञ्चदशस्तेपां नारदश्चैव पोडशः॥ दनुपुत्रा महाराज दश दानववंशजाः ॥ २८ इत्येते देवगन्धर्वा मौनयाः परिकीर्तिताः ॥ ४४ एकाक्षो मृतपो चीरः प्रलम्बनरकावपि । अथ प्रभूतान्यन्यानि कीर्तयिष्यामि भारत । वातापिः शनुतपन: शठश्चैव महासुरः॥ २९ अनवद्यां मनुं वंशामसुरां मार्गणप्रियाम् ॥ ४५ 'गविष्ठश्च वनायुश्च दीर्घजिद्दश्च दानवः । अरूपां सुभगां भासीमिति प्राधा व्यजायत । असङ्ख्येयाः स्मृतास्तेषां पुत्राः पौत्राच भारत॥३० सिद्धः पूर्णच बहिश्च पूर्णायुश्च महायशाः ॥ ४६ सिंहिका मुपुचे पुत्रं राहुं चन्द्रार्कमर्दनम् । मुचन्द्रं चन्द्रहार तथा चन्द्रग्रमर्दनम् ॥ ३१ विश्वावसुश्च भानुच सुचन्द्रो दशमस्तथा ।। ४७ ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपर्णश्चैव सप्तमः । फूरस्वभावं क्रूरायाः पुत्रपौत्रमनन्तकम् । इत्येते देवगन्धर्वाः प्राधेयाः परिकीर्तिताः। गणः क्रोधवशो नाम क्रूरकर्माऽरिमर्दनः ॥ ३२ इमं त्वप्सरसां वंशं विदितं पुण्यलक्षणम् ॥ ४८ दनायुपः पुनः पुत्राश्चत्वारोऽसुरपुंगवाः । विक्षरो बलवीरा च त्रश्चैव महामुरः॥ ३३ अरिष्टाऽमृत मुभगा देवी देवर्पितः पुरा । अलम्बुपा मिश्रकेशी विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा ।।४९ कालायाः प्रथिताः पुत्राः कालकल्पाः प्रहारिणः। प्रविण्याता महावीर्या दानवेषु परन्तपाः ॥३४ अरुणा रक्षिता चैव रम्भा तद्वन्मनोरमा । विनाशनथ क्रोधश्च क्रोधहन्ता तथैव च । केशिनी च मुबाहुश्च सुरता मुरजा तथा ॥ ५० क्रोधशास्तथैवान्ये कालकेया इति श्रुताः ॥३५ ! मुनिया चातिबाहुथ विख्याती च हाहा हुहुः । तुम्बुरुवेति चत्वारः स्मृता गन्धर्वसत्तमाः ॥५१ अमुराणामुपाध्यायः शुक्रस्त्वृपिसुतोऽभवत् । ख्याताथोशनसः पुत्राश्चसारोऽसुरयाजकाः॥३६ अमृतं ब्राह्मणा गावो गन्धर्वाप्सरसस्तथा। सप्टा धरस्तथाविश्व द्वावन्यो रौद्रकर्मिणी । अपत्यं कपिलायास्तु पुराणे परिकीर्तितम् ॥५२ तेजमा सूर्यसंकाशा ब्रह्मलोकपरायणाः ॥ ३७ इति ते सर्वभूतानां संभवः कथितो मया । इत्येप वंशप्रभवः कथितस्ते तरविनाम् । यथावत्संपरिख्यातो गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥५३ अनुराणां मुराणां च पुराणे संश्रुतो मया ॥३८ भुजंगानां सुपर्णानां रुद्रागां मरुतां तथा । एतेषां यदपत्यं तु न शक्यं तदशेषतः ॥ गवां च ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यकर्मणाम्५४ प्रसंख्यातुं महीपाल गुणभूतमनन्तकम् ।। ३९ आयुप्यश्चैव पुण्यश्च धन्यः श्रुतिमुखावहः । ताययारिष्टनेमिथ तथैव गरुडारुणौ । भूगमाः कोषागाः ॥ ३३ ॥ गुणभूतमप्रधानम्णम् ॥ ३९॥ · पाटनमोऽध्यायः ॥६॥ श्रोतव्यर्थच सततं श्राव्यश्चयानमूयता ॥

·११८ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ इमं तु वंशं नियमेन यः पठे- अपत्यलाभ लभते स पुष्कलं न्महात्मनां ब्राह्मणदेवसन्निधौ । श्रियं यशःप्रेत्य च शोभनां गतिम्॥५६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पट्पष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥ सप्तपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६७॥ ऋप्यादिवंशकथनम् ॥ १॥ वैशंपायन उवाच। . । पुत्रिकाः स्थापयामास नष्टपुत्रः प्रजापतिः॥१२ ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः पण्महर्षयः । ददा स दश धर्माय सप्तविंशतिमिन्दवे । एकादश सुताः स्थाणोः ख्याताः परमतेजसः।।१ दिव्येन विधिना राजन्कश्यपाय त्रयोदश॥ १३ मृगव्याधश्व सर्पश्च नि:तिश्च महायशाः । नामतो धर्मपत्न्यस्ताः कीर्त्यमाना निबोध में। अजैकपादहिव॒न्यः पिनाकी च परन्तपः ॥ २ कीर्तिर्लक्ष्मीतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा किया तथा१४ दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च महाद्युतिः। बुद्धिर्लज्जा मतिश्चैव पत्न्यो धर्मस्य ता दश । स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रा एकादश स्मृताः॥३ द्वाराण्येतानि धर्मस्य विहितानि स्वयंभुवा ॥५ मरीचिरगिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । सप्तविंशतिः सोमस्य पन्यो लोकस्य विश्रुताः। पडेते ब्रह्मणः पुत्रा वीर्यवन्तो महर्पयः ।। ४ | कालस्य नयने युक्ताः सोमपल्यः शुचित्रताः१६ जयस्वगिरसः पुत्रा लोके सर्वत्र विथुताः । सर्वा नक्षत्रयोगिन्यो लोकयात्राविधानतः। बृहस्पतिरुतथ्यश्च संवर्तश्च धृतव्रताः ॥ । ५ पैतामहो मुनिर्देवस्तस्य पुत्रः प्रजापतिः । अत्रेस्तु बहवः पुत्राः श्रूयन्ते मनुजाधिप । तस्याष्टी वसवः पुत्रास्तपां वक्ष्यामि विस्तरम् १७ सर्वे वेदविदः सिद्धाः शान्तात्मानो महर्पयः॥६ धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलोऽनलः । राक्षसाश्च पुलस्त्यस्य वानराः किन्नरास्तथा । प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १८ यक्षाश्च मनुजव्याघ्र पुत्रास्तस्य च धीमतः ॥ ७ धूम्रायास्तु धरः पुत्रो ब्रह्मविद्यो ध्रुवस्तथा । पुलहस्य सुता राजशरभाश्च प्रकीर्तिताः । चन्द्रमास्तु मनस्विन्याःश्वासायाः श्वसनस्तथा१९ सिंहाः किंपुरुपा व्याघ्रा ऋक्षा ईहामृगास्तथा ८ रतायावाप्यहः पुत्रः शाण्डिल्याश्च हुताशनः । क्रतोः ऋतुसमाः पुत्राः पतङ्गसहचारिणः । प्रत्यूपश्च प्रभासश्च प्रभातायाः सुतौ स्मृती।।२० विश्रुतास्त्रिषु लोकेषु सत्यव्रतपरायणाः ॥ ९ धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा । दक्षस्त्वजायताङ्गुष्ठादक्षिणाद्भगवानृषिः । 'आपस्य पुत्रो चैतण्ड्यः श्रमः शान्तोमुनिस्तथा। ब्रह्मणः पृथिवीपाल शान्तात्मा सुमहातपाः १० ध्रुवस्स पुत्रो भगवान्कालो लोकमकालनः ॥२१ चामादजायताङ्गुष्ठाद्भार्या तस महात्मनः । सोमस्य तु सुतो चर्चा चर्चस्वी येन जायते । तस्यां पञ्चाशतं कन्याः स एवाजनयन्मुनिः ११ मनोहरायाः शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा।।२२ ताः सर्वास्त्वनवद्याझ्यः कन्याः कमललोचनाः। अह्नः सुतस्तथा ज्योतिः शमः शान्तस्तथा मुनिः। ब्रह्मण इति षण्महर्षयः स्थाणुश्च सप्तम इति बोध्यम् । तत्रादौ पने ॥ १६॥ नक्षत्रयोगिन्यो नक्षत्रनामयुक्ताः । विधानतः स्थाणुसंनतिमेवाह एकादशेति एकादश तथा स्वास्थाणोश्चैव हि | विधानार्थमभवन् । पैतामहो देवो धर्मः पितामहसनामातलान् मानसाः इति पाठान्तरम् । अत्र स्थिरत्वात्स्थाणुर्ब्रह्मा ॥१॥ तस्य पितामहस्य पुत्रो दक्षः तदपुष्टाजातत्वात् । तस्य संबन्धि- बृहस्पतिश्वभ्यथेति पाटान्तरम् ॥ ५॥ ईहामृगाः वृकाः।॥ ८॥ नी वमुनानी कन्या तस्यां धर्मादसवोटो जाता इत्यर्थः । वसोम पतासहचारिणः सूर्यसहवरा वालखिल्या. ॥ ९॥ नयने शा वसवः पुत्रा इत्यन्यत्रोक्तः॥१७॥धूनाया इति वसोरेव धूवादी- - ·अध्यायः ६७] आदिपर्व १। २१९ । अग्नेः पुत्रः कुमारस्तु श्रीमाञ्छरवणालयः ॥२३ वमूनां भार्गवं विद्याद्विश्वेदेवांस्तथैव च ॥ ३८ तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजः । चैनतेयस्तु गरुडो चलवानरुणस्तथा । कृत्तिकाभ्युपपत्तेश्च कार्तिकेय इति स्मृतः ।। २४ बृहस्पतिश्च भगवानादित्येप्वेव गण्यते ।। अनिलस्य शिवा भार्या तस्साः पुत्रो मनोजवः। अश्विनौ गुह्यकान्विद्धि सर्वोपध्यस्तथा पशून् । अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु ॥ २५ एते देवगणा राजकीर्तितास्तेऽनुपूर्वशः ॥ ४० प्रत्यूपस्य विदुः पुत्रपिं नानाऽथ देवलम् । यान्कीर्तयित्वा मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते । द्वौ पुत्री देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीपिणौ । ब्रह्मणो हृदयं भित्त्वा निःस्तो भगवान्भृगुः॥४१ बृहस्पतेस्तु भगिनी परस्त्री ब्रह्मवादिनी ॥ २६ भृगोः पुत्रः कविचिंद्वाञ्छुक्रः कविसुतो ग्रहः । योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता विचचार ह । त्रैलोक्यप्राणयात्रार्थ वर्पावर्षे भयाभये । प्रभासस तु भार्या सा बननामष्टमस्य ह ।। २७ स्वयंभुवा नियुक्तः सन्भुवनं परिधावति ।। ४२ विश्वकर्मा महाभागो जज्ञे शिल्पप्रजापतिः । योगाचार्यों महाबुद्धिदैत्यानामभवद्गुरुः । कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानांच वर्धकिः ॥२८ सुराणां चापि मेधावी ब्रह्मचारी यतव्रतः॥४३ भूपणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः । तसिनियुक्ते विधिना योगक्षेमाय भार्गवे । यो दिव्यानि विमानानि त्रिदशानांचकारह ।।२९ अन्यमुत्पादयामास पुत्रं भृगुरनिन्दितम् ॥ ४४ मनुप्याश्योपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः । च्यवनं दीप्ततपस धर्मात्मानं यशस्विनम् । पूजयन्ति च यं नित्यं विश्वकर्माणमव्ययम् ॥३० | यः स रोपाच्युतो गर्भान्मातुर्मोक्षाय भारत ॥४५ 'स्तनं तु दक्षिणं भित्त्वा ब्रह्मणो नरविग्रहः । आरुपी तु मनोः कन्या तस्स पत्नी मनीषिणः । निःसतो भगवान्धर्मः सर्वलोकसुखावहः ॥ ३१ ऑर्वस्तस्यां समभवदूरु मिचा महायशाः ॥ ४६ त्रयस्तस्य वराः पुत्राः सर्वभूतमनोहराः । महातेजा महावीर्यो बाल एव गुणैर्युतः। शमः कामश्च हर्षश्च तेजसा लोकधारिणः ।। ३२ ऋचीकस्तस्य पुत्रस्तु जमदमिस्ततोऽभवत् ॥ ४७ कामस तु रतिर्भार्या शमस्य प्राप्तिरङ्गना । जमदग्नेस्तु चखार आसन्पुत्रा महात्मनः । नन्दा तु भार्या हर्पस्य यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः३३ रामस्तेषां जघन्योऽभूदजघन्यर्गुणैर्युतः । मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपस्य सुरासुराः । सर्वशस्त्रेषु कुशलः क्षत्रियान्तकरो वशी ॥ ४८ जज्ञिरे नृपशार्दूल लोकानां प्रभवस्तु सः॥ ३४ और्वसासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम् । लाष्ट्री तु सवितुर्भार्या बडवारूपधारिणी । तेषां पुत्रसहस्राणि बभूवुर्भुवि विस्तरः ।। ४९ असूयत महाभागा सान्तरिक्षेऽश्विनावुभौ ॥ ३५ द्वौ पुत्रो ब्रह्मणस्वन्यौ ययोस्तिष्ठति लक्षणम् । द्वादर्शवादितेः लोके धाता विधाता चयौ स्थितौ मनुना सह।।५० : पुत्राः शत्रामुख्या नराधिप । तेपामवरजो विष्णुयंत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः॥ ३६ तयोरेव स्वसा देवी लक्ष्मीः पद्मगृहा शुभा । त्रयस्त्रिंशत इत्येते देवास्तेपामहं तव । तस्थास्तु मानसाः पुत्रास्तुरगा व्योमचारिणः ५१ अन्वयं संप्रवक्ष्यामि पक्षच कुलतो गणान् ॥३७ वरुणस भार्या या ज्येष्ठा शुक्रादेवी व्यजायत । रुद्राणामपरः पक्षः साध्यानां मरुतां तथा । तस्याः पुत्रं बलं विद्धि सुरां च सुरनन्दिनीम् ५२ नि नामान्तराणि कल्पभेदात् । अन्या एता न दक्षकन्या इति वा शादित्याः प्रजापतिथ वपट्कारश्च ॥ ३७ ॥ योगाचार्य इति । ॥ १९ ॥ कृत्तिकानां पण्णां मातृत्वेनाभ्युपत्तरङ्गीकारात् चापी व्यस्तो। मुराणामपि च गुरुरिति संवन्धः । देवानां गुरुरेव यो. ॥ २४ ॥ यडवा अश्वा अन्तरिक्ष अश्विनावसूत नासिकायां शुक्र- गाचार्यो योगयलेन कायद्वय कृत्वा देलानामन्याचार्योऽभवदि- प्रक्षेपात् ॥ ३५॥ प्रयविंशत् अटी वमय एकादश दा द्वाद- त्यर्थः ।। ४३ ॥

·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ १२० प्रजानामनकामानामन्योन्यपरिभक्षणात् । द्वीपिनश्च महासत्वान्सर्वानेव न संशयः ।। ६५, अधर्मस्तत्र संजातः सर्वभूतविनाशकः ।। ५३ मातङ्ग्यपि च मातङ्गानपत्यानि नराधिप । तस्यापि नितिर्भार्या नैर्ऋता येन राक्षसाः। दिशां गजं तु वाख्यं श्वेताऽजनयदाशुगम् ६६ घोरास्तस्यास्त्रयः पुत्राः पापकर्मरताः सदा॥५४ तथा दुहितरी राजन्सुरभि व्यजायत । भयो महाभयश्चैव मृत्युभूतान्तकस्तथा । रोहिणी चैव भद्रं ते गन्धर्वी तु यशस्विनी ॥६७ न तस्य भार्या पुत्रो वा कश्चिदस्त्यन्तको हिस:५५ विमलामपि भद्रं ते अनलामपि भारत । काकी श्येनी तथा भासी धृतराष्ट्रीतथा शुकीम्। रोहिण्यां जज्ञिरे गायोगन्धा वाजिनःसुताः६८ ताम्रा तु सुपुवे देवी पञ्चता लोकविश्रुताः ॥५६ 'इरायाः कन्यका जातास्तिस्रः कमललोचनाः। उलूकान्सुपुवे काकी श्येनी श्येनान्व्यजायत । वनस्पतीनां वृक्षाणां वीरुधां चैव मातरः॥६९ भासी भासानजनयद्धांचैव जनाधिप ॥ ५७ लतारुहे च द्वे प्रोक्ते वीरुधां चैव ताः स्मृताः। धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः। गृह्णन्ति ये विना पुप्पं फलानि तरवः पृथक् ७० चक्रवाकांश्च भद्रा तु जनयामास सैव तु ।। ५८ लतासुतास्ते विज्ञेयास्तानेवाहुर्वनस्पतीन् । शुकी च जनयामास शुकानेव यशखिनी । पुप्पैः फलाहान्वृक्षान्हायाः प्रसवं विदुः ॥७१ कल्याणगुणसंपन्ना सर्वलक्षणपूजिता ।। ५९ / लतागुल्मानि वृक्षाश्च त्वक्सारतृणजन्तवः । नव क्रोधवशा नारीः प्रजज्ञे क्रोधसंभवाः । वीरुधो याः जास्तस्यास्तत्र वंशः समाप्यते।।७२ मृगी च मृगमन्दा च हरी भद्रमना अपि ॥६० | सप्तपिण्डफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत ॥ ७२ मातङ्गी खथ शार्दूली श्वेता सुरभिरेव च । अनलायाः शुकी पुत्री केकस्तु सुरसासुतः । . सर्वलक्षणसंपन्ना सुरसा चैव भामिनी ॥ ६१ | अरुणस्य भार्या श्येनी तु वीर्यवन्तौ महाबलौ ७४ अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम । संपाति जनयामास वीर्यवन्तं जटायुपम् । ऋक्षाश्च मृगमन्दायाः सृमराश्व परंतप । ६२ | सुरसाऽजनयन्नागान्कदूः पुत्रांस्तु पन्नगान्।। ७५ ततस्वैरावतं नागं जज्ञे भद्रमनाः सुतम् । द्वौ पुत्री विनतायास्तु विख्याती गरुडारुणौ। ऐरावतः सुतस्तस्या देवनागो महागजः ।। ६३ | इत्येप सर्वभूतानां महतां मनुजाधिप । हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तरस्विनः । प्रभवः कीर्तितः सम्यन्मयों मतिमतां वर ॥ ७६ गोलाडूलांश्च भद्रं ते हर्याः पुत्रान्प्रचक्षते ॥ ६४ | यं श्रुत्वा पुरुपः सम्यमुक्तो भवति पाप्मनः। प्रजज्ञे त्वथ शार्दूली सिंहान्व्याघाननेकशः । सर्वज्ञतां च लभते रतिमय्यां च विन्दति ॥७७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्तपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥ अष्टपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६८॥ जरासन्धादीनां संभवः ॥ १ द्रोणादीनां संभवः ॥ २ ॥ धृतराष्ट्रादीनां संभवः ॥ ३ ॥ दुर्योधनादीनां संभवः ॥ ४॥ युधिष्ठिरादीनां संभवः ॥ ५॥ पृष्टद्युम्नादीनां संभवः ॥ ६ ॥ पृथाचरित्रं । कर्णोत्पत्तिश्च ॥ ७ ॥ बलरामादीनां सं. भवः ॥ ८॥ द्रौपदीसंभवः ॥९॥ कुन्तीमाद्योः संभवः ॥१०॥ सिंहव्याघ्रमृगाणां च पन्नगानां पतत्रिणाम् ॥१ देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अन्येषां चैव भूतानां संभवं भगवन्नहम् । पिण्डफलान्सप्त।सरतालहिंताला ताली सरिका तथा । गुवा- न्तरविरोधो नामभेदात्कल्पभेदाद्वापनेयः ॥ ३ ॥ सप्तपष्टि- का नारिकेलश्च सप्त पिण्डफला द्रुमाः इत्युक्तरूपान् । इह पुराणा- | तमोऽध्यायः ॥ ६ ॥ जनमेजय उवाच ।

·अध्यायः ६८ आदिपर्व १। १२१ ' श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन मानुषेषु महात्मनाम् । रोचमान इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवनृपः। जन्म कर्म च भूतानामेतेपामनुपूर्वशः ॥. २ सूक्ष्मस्तु मतिमात्राजकीर्तिमान्यः प्रकीर्तितः॥ वैशंपायन उवाच । वृहद्रथ इति ख्यातः क्षितावासीत्स पार्थिवः । मानुषेषु मनुष्येन्द्र संभूता ये दिवाकसः । तुहुण्ड इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः॥१९ प्रथमं दानवाचव तास्त वक्ष्यामि सर्वशः ॥ ३ सेनाविन्दुरिति ख्यातः स बभूव नराधिपः । विप्रचित्तिरिति ख्यातो य आसीद्दानवर्षभः । इपुमानाम यस्तपामसुराणां वलाधिकः॥ २० जरासन्ध इति ख्यातः स आसीन्मनुजर्षभः ॥ ४ नमजिन्नाम राजासीद्भुवि विख्यातविक्रमः। दितेः पुत्रस्तु यो राजन्हिरण्यकशिपुः स्मृतः । एकचक्र इति ख्यात आसीधस्तु महासुरः ।।२१ स जज्ञे मानुपे लोके शिशुपालो नरर्पभः ॥ ५ प्रतिविन्ध्य इति ख्यातो बभूव प्रथितः क्षिती । संहाद इति विख्यातः ग्रहादसानुजस्तु यः। विरूपाक्षस्तु दैतेयश्चित्रयोधी महामुरः ॥ २२ स शल्प इति विख्यातो जज्ञे बाहीकपुङ्गवः ॥६ चित्रधर्मेति विख्यातः क्षितावासीत्स पार्थिवः । अनुहादस्तु तेजस्वी योऽभूत्ख्यातो जघन्यजः । हरस्त्वरिहरो वीर आसीद्यो दानवोत्तमः ॥ २३ धृष्टकेतुरिति ख्यातः स बभूव नरेश्वरः ।। ७ सुबाहुरिति विख्यातः श्रीमानासीत्स पार्थिवः । यस्तु राजशिविर्नाम देतेयः परिकीर्तितः । अहरस्तु महातेजाः शत्रुपक्षक्षयंकरः।। द्रुम इत्यभिविख्यातः स आसीद्भुवि पार्थिवः ८ बाहिको नाम राजा स बभूव प्रथितः क्षितौ । वाप्कलो नाम यस्तेपामासीदसुरसत्तमः । निचन्द्रश्चन्द्रवस्तु य आसीदसुरोत्तमः ॥ २५ भगदत्त इति ख्यातः स जज्ञे पुरुपर्पभः ॥ ९ मुञ्जकेश इति ख्यातः श्रीमानासीत्स पार्थिवः। अयःशिरा अश्वशिरा अयशङ्कुश्च वीर्यवान् । निकुम्भस्त्यजितः संख्ये महामतिरजायत ।। २६ तथा गगनमूर्धा च वेगवांश्चात्र पञ्चमः ॥ १० भूमौ भूमिपतिश्रेष्ठो देवाधिप इति स्मृतः। पञ्चते जज्ञिरे राजन्धीर्यवन्तो महामुराः। शरभो नाम यस्तेषां देतेयानां महासुरः ॥ २७ केकयेषु महात्मानः पार्थिवर्पमसत्तमाः। पौरवो नाम राजर्पिः स बभूव नरोत्तमः। कंतुमानिति विख्यातो यस्ततोऽन्यःप्रतापवान्११ कुपटस्तु महावीर्यः श्रीमात्राजन्महासुरः ॥ २८ अमिताजा इति ख्यातः सोनकर्मा नराधिपः। सुपार्श्व इति विख्यातः क्षिता जज्ञे महीपतिः। सर्भानुरिति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः १२ कपटस्तु राजवाजर्पिः क्षितीजज्ञे महासुरः ।। २९ उग्रसेन इति ख्यात उग्रकर्मा नराधिपः। पार्वतेय इति ख्यातः काञ्चनाचलसन्निभः । यस्त्यश्व इति विख्यातः श्रीमानासीन्महासुरः१३ द्वितीयः शलभस्तेषाममुराणां बभूव ह ॥ ३० अशोको नाम राजाऽभून्महावीर्योऽपराजितः। प्रहादो नाम बाहीकः स बभूव नराधिपः । तसादवरजो यस्तु राजन्नश्वपतिः स्मृतः॥ १४ चन्द्रस्तु दितिजश्रेष्ठो लोके ताराधिपोपमः॥३१ देतेयः सोऽभवद्राजा हार्दिक्यो मनुजपमः। चन्द्रवर्मेति विख्यातः काम्बोजानां नराधिपः। घृषपर्वेति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महामुरः॥१५ अर्क इत्यभिविन्यातो यस्तु दानवपुङ्गवः ॥३२ दीर्घप्रन्न इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवनृपः । ऋषिको नाम राजपिर्वभूव नृपसत्तमः । अजकस्त्ववरो राजन्य आसीद्वृषपर्वणः॥ .१६ मृतपा इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः ॥३३ । स शाल्व इति विख्यातः पृथिव्यामभवनृपः। पश्चिमानूपकं विद्धि तं नृपं नृपसत्तम । अश्वग्रीव इतिच्यानः मत्ववान्यो महामुरः॥१७ गविष्ठस्तु महातेजा यः अग्न्यातो महासुरः ॥३४ ·१२२ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ द्रुमसेन इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः। श्रेणिमानिति विख्यातःक्षिती राजर्पिसत्तमः ५१ मयूर इति विख्यात श्रीमान्यस्तु महासुरः।। ३५ पञ्चमस्त्वभवत्तेपां अवरो यो महासुरः। स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपतिः । महाजा इति विख्यातो बभूवेह परन्तपः ।। ५२ सुपर्ण इति विख्यातस्तसादवरजस्तु यः॥ ३६ पष्ठस्तु मतिमान्यो वै तेपामासीन्महासुरः । कालकीर्तिरिति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवनृपः। अभीरुरिति विख्यातः क्षितौ राजर्पिसत्तमः ५३ चन्द्रहन्तेति यस्तेपी कीर्तितः प्रवरोऽसुरः ।। ३७ । समुद्रसेनस्तु नृपस्तेषामेवाभवद्गणात् । शुनको नाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः । विथुतः सागरान्तायां क्षिता धर्मार्थतत्ववित् ५४ विनाशनस्तु चन्द्रस्य य आख्यातो महासुरः३८ बृहन्नामाष्टमस्तेपां कालेयानां नराधिप । जानकिर्नाम विख्यातः सोऽभवन्मनुजाधिपः। बभूव राजा धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ ५५ दीर्घजिहस्तु कौरव्य य उक्तो दानवर्षभः ।। ३९ / कुक्षिस्तु राजन्विख्यातो दानवानां महारतः। काशिराजः स विख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपते । पार्वतीय इति ख्यातः काश्चनाचलसन्निभः॥५६ ग्रहं तु सुपुवे ये तु सिंहिकार्केन्दुमर्दनम् । ऋथनश्च महावीर्यः श्रीमात्राजा महासुरः । साथ इति विख्यातो बभूव मनुजाधिपः॥४० मूर्याक्ष इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः ५७ दनायुपस्तु पुत्राणां चतुर्णा प्रवरोऽसुरः। असुराणां तु यः सूर्यः श्रीमांश्चैव महासुरः । विक्षरो नाम तेजस्वी वसुमित्रो नृपः स्मृतः॥११ दरदो नाम बाहीको वरःसर्वमहीक्षिताम् ॥ ५८ द्वितीयो विक्षरावस्तु नराधिप महासुरः। गणः क्रोधवशो नाम यस्ते राजन्प्रकीर्तितः । पाण्ड्यराष्ट्राधिप इति विख्यातः सोऽभवन्नृपः१२ ततः संजज्ञिरे चीराः क्षिताविह नराधिपाः॥५९ चली वीर इति ख्यातो यस्त्वासीदसुरोत्तमः। मद्रकः कर्णवेष्टश्च सिद्धार्थः कीटकस्तथा । पौण्डूमात्स्यक इत्येवं बभूव स नराधिपः॥ १३ सुवीरथ सुवाहुश्च महावीरोऽथ बाहिकः ॥ ६० घृत्र इत्यभिविख्यातो यस्तु राजन्महासुरः। ऋथो विचित्रः सुरथः श्रीमानीलश्च भूमिपः । मणिमान्नाम राजर्पिः स बभूव नराधिपः॥४४ चीरवासाच कौरव्य भूमिपालथ नामतः॥ ६१ क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजोऽसुरः । दन्तवक्रश्च नामासीदुर्जयश्चैव दानवः । दण्ड इत्यभिविख्यातः स आसीनृपतिः क्षितौ ४५ रुक्मी च नृपशार्दूलो राजा च जनमेजयः ॥६२ क्रोधवर्धन इत्येवं यस्त्वन्यः परिकीर्तितः। आपाढो वायुवेगश्च भूरितेजास्तथैव च । दण्डधार इति ख्यातः सोऽभवन्मनुजपभः॥४६ एकलव्यः सुमित्रश्च चाटधानोऽथ गोमुखः ॥६३ कालेयानां तु ये पुत्रास्तेपामष्टौ नराधिपाः । कारूपकाथ राजानः क्षेमधूर्तिस्तथैव च । जज्ञिरे राजशार्दूल शार्दूलसमविक्रमाः ॥ १७ । श्रुतायुरुद्वहश्चैव वृहत्सेनस्तथैव च ।। मगधेपु जयत्सेनस्तेपामासीत्स पार्थिवः । क्षेमोग्रतीर्थः कुहरः कलिङ्गेषु नराधिपः । अष्टानां प्रवरस्तेषां कालेयानां महासुरः॥ ४८ | मतिमांच मनुष्येन्द्र ईश्वरश्चेति विश्रुतः॥ ६५ द्वितीयस्तु ततस्तेषां श्रीमान्हरिहयोपमः। गणात्कोधवशादेप राजपूगोऽभवत्क्षितौ । अपराजित इत्येवं स बभूव नराधिपः ।। ५९ जातः पुरा महाभागो महाकीर्तिर्महाबलः ॥६६ तृतीयस्तु महातेजा महामायो महासुरः। कालनेमिरिति ख्यातो दानवांनां महाबलः । निपादाधिपतिर्जज्ञे भुवि भीमपराक्रमः॥ ५० स कंस इति विख्यात उग्रसेनसुतो बली ॥ ६७ तेपामन्यतमो यस्तु चतुर्थः परिकीर्तितः । यस्वासीदेवको नाम देवराजसमधुतिः ।

·- [संभवपर्व १२२ श्रीमन्महाभारते दुमसेन इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः । श्रेणिमानिति विख्यात क्षिती राजपिसत्तमः ५: मयूर इति विख्यातःश्रीमान्यस्तु महासुरः॥३५ पञ्चमस्त्वभवत्तेपां प्रवरो यो महासुरः। स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपतिः। महौजा इति विख्यातो बभूवेह परन्तपः ॥५॥ मुपर्ण इति विख्यातस्तसादवरजस्तु यः॥ ३६ पष्ठस्तु मतिमान्यो वै तेपामासीन्महासुरः । कालकीर्तिरिति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवनृपः। अभीरुरिति विख्यातः क्षिती राजर्षिसत्तमः ५ चन्द्रहन्तेति यस्तेषां कीर्तितः प्रवरोऽसुरः ।। ३७ समुद्रसेनस्तु नृपस्तेपामेवाभवद्गणान् । शुनको नाम राजर्पिः स बभूव नराधिपः । विश्रुतः सागरान्तायां क्षिती धर्मार्थतत्ववित् ५१ विनाशनस्तु चन्द्रस्य य आख्यातो महासुरः३८ बृहन्नामाष्टमस्तेपां कालेयानां नराधिप । जानकिर्नाम विख्यातः सोऽभवन्मनुजाधिपः। बभूव राजा धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः॥ ५ दीर्घजिहस्तु कौरव्य य उक्तो दानवर्षभः ।।३९ कुक्षिस्तु राजन्विख्यातो दानवानां महाबलः । काशिराजः स विख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपते । पार्वतीय इति ख्यातः काञ्चनाचलसन्निभः॥५१ ग्रहं तु सुपुवे ये तु सिंहिकार्केन्दुमर्दनम् । ऋथनश्च महावीर्यः श्रीमात्राजा महासुरः।। स क्राथ इति विख्यातो बभूव मनुजाधिपः॥४० मूर्याक्ष इति विख्यातः क्षितो जज्ञे महीपतिः ५५ दनायुपस्तु पुत्राणां चतुर्णा प्रबरोऽसुरः। असुराणां तु यः सूर्यः श्रीमांश्चैव महासुरः । विक्षरो नाम तेजस्वी वसुमित्रो नृपः स्मृतः॥४१ दरदो नाम बाहीको वरः सर्वमहीक्षिताम् ॥ ५५ द्वितीयो विक्षरावस्तु नराधिप महासुरः। गणः क्रोधवशो नाम यस्ते राजन्प्रकीर्तितः। पाण्ड्यराष्ट्राधिप इति विख्यातः सोऽभवन्नृपः४२ ततः संजज्ञिरे वीराः क्षिताविह नराधिपाः॥५ बली वीर इति ख्यातो यस्त्वासीदसुरोत्तमः। मद्रका कर्णवेष्टश्च सिद्धार्थः कीटकस्तथा । पौण्ड्मात्स्यक इत्येवं बभूव स नराधिपः॥ ४३ सुवीरश्च सुवाहुश्च महावीरोऽथ बाहिकः ॥ ६ पुत्र इत्यभिविख्यातो यस्तु राजन्महासुरः। ऋथो विचित्रः सुरथः श्रीमानीलश्च भूमिपः । मणिमानाम राजर्पिः स बभूव नराधिपः॥४४ चीरवासाच कौरव्य भूमिपालश्च नामतः॥ ६ क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजोऽसुरः । दन्तवक्रश्च नामासीदुर्जयश्चैव दानवः । दण्ड इत्यभिविख्यातः स आसीनृपतिः क्षितौ ४५ रुक्मी च नृपशार्दूलो राजा च जनमेजयः ॥६ क्रोधवर्धन इत्येवं यस्त्वन्यः परिकीर्तितः। आपाढो वायुवेगश्च भूरितेजास्तथैव च । दण्डधार इति ख्यातः सोऽभवन्मनुजपभः॥४६ एकलव्यः सुमित्रश्च वाटयानोऽथ गोमुखः ॥६॥ कालेयानां तु ये पुत्रास्तेपामष्टौ नराधिपाः । कारूपकाथ राजानः क्षेमधूर्तिस्तथैव च । जज्ञिरे राजशार्दूल शार्दूलसमविक्रमाः ।। ४७ श्रुतायुरुद्वहश्चैव बृहत्सेनस्तथैव च ॥ ६१ मगधेषु जयत्सेनस्तेपामासीत्स पार्थिवः। क्षेमोग्रतीर्थः कुहरः कलिङ्गेषु नराधिपः । अष्टानां प्रवरस्तेषां कालेयानां महासुरः॥ ४८ मतिमांच मनुष्येन्द्र ईश्वरश्चेति विश्रुतः ॥ ६ द्वितीयस्तु ततस्तेषां श्रीमान्हरिहयोपमः। गणात्क्रोधवशादेप राजपूगोऽभवक्षितौ । अपराजित इत्येवं स बभूव नराधिपः॥ ४९ जातः पुरा महाभागो महाकीर्तिमहाबलः॥६६ तुतीयस्तु महातेजा महामायो महासुरः। कालनेमिरिति ख्यातो दानवांनां महाबलः । निपादाधिपतिर्जज्ञे भुवि भीमपराक्रमः ॥ ५० स कंस इति विख्यात उग्रसेनमुतो बली ॥ ६॥ तेपामन्यतमो यस्तु चतुर्थः परिकीर्तितः । यस्तासीद्देवको नाम देवराजसमद्युतिः ।

·अध्यायः ६८] आदिपर्व १ १२३ ८७ .सगन्धर्वपतिर्मुख्यः क्षितौ जने नराधिपः ।।६८ 'मरुतां तु गणाद्वीरः सर्वशखभृतां वरः । बृहस्पतेबृहत्कीर्तेर्दैवविद्धि भारत । पाण्डुर्जज्ञे महाबाहुसव पूर्वपितामहः ।' अंशाहोणं समुत्पत्रं भारद्वाजमयोनिजम् ॥ ६९ तस्यैवावरजो भ्राता महासखो महाबलः ॥ ८५ धन्विनां नृपशार्दूल यः सर्वास्त्रविदुत्तमः । धर्मात्तु सुमहाभागं पुत्रं पुत्रवतां वरम् । महाकीर्तिमहातेजाःसजज्ञे मनुजेश्वर ॥ ७० विदुरं विद्धि तं लोके जातं बुद्धिमतां वरम् ॥८६ धनुर्वेदे च वेदे च यं तं वेदविदो विदुः। कलेरंशस्तु संजज्ञे भुवि दुर्योधनो नृपः । वरिष्ठं चित्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम् ।। ७१ | दुर्बुद्धिर्दुर्मतिश्चैवं कुरूणामयशस्करः ।। महादेवान्तकाभ्यां च कामात्कोधाच भारत । जगतो यस्तु सर्वस्य विद्विष्टः कलिपूरुपः। एकसमुपसंपद्य जज्ञे शूरः परन्तपः ॥ ७२ | यः सर्वा घातयामास पृथिवीं पृथिवीपते ॥ ८८ अश्वत्थामा महावीर्यः शत्रुपक्षभयावहः । उद्दीपितं येन वैरं भूतान्तकरणं महत् । वीरः कमलपत्राक्षः क्षितावासीन्नराधिपः ॥ ७३ पौलस्त्या भ्रातरवास जज्ञिरे मनुजेप्विह ।। ८९ जज्ञिरे वसवस्त्वष्टौ गङ्गायां शन्तनोः सुताः । शतं दुःशासनादीनां सर्वेषां क्रूरकर्मणाम् । वसिष्ठस्य च शापेन नियोगाद्वासवस च ॥ ७४ दुर्मुखो दुःसहश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥९० तेपामवरजो भीष्मः कुरूणामभयङ्करः । दुर्योधनसहायास्ते पौलस्त्या भरतर्षभ । मतिमान्वेदविद्वाग्मी शत्रुपक्षक्षयङ्करः ।। ७५ वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च धार्तराष्ट्रः शताधिकः ॥९१ जामदग्येन रामेण सर्वास्त्रविदुपां वरः । जनमेजय उवाच। ।' योऽयुध्यत महातेजा भार्गवेण महात्मना ॥७६ ज्येष्ठानुज्येष्ठतामेषां नामधेयानि वा विभो । यस्तु राजन्कृपो नाम ब्रह्मर्पिरभवक्षितौ । धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामानुपूर्येण कीर्तय ॥ ९२ रुद्राणां तु गणाद्विद्धि संभूतमतिपौरुपम् ॥ ७७ वैशंपायन उवाच । शकुनि म यस्त्वासीद्राजा लोके महारथः । दुर्योधनो युयुत्सुश्च राजन्दुःशासनस्तथा । द्वापरं विद्धि तं राजन्संभूतमरिमर्दनम् ॥ ७८ दुःसहो दुःशलश्चैव दुर्मुखश्च तथापरः॥ ९३ सात्यकिः सत्यसन्धश्च योऽसौ वृष्णिकुलोद्वहः । विविंशतिर्विकर्णश्च जलसन्धः सुलोचनः।। पक्षात्स जज्ञे मरुतां देवानामरिमर्दनः ॥ ७९ | विन्दानुविन्दा दुर्धर्पः सुवाहुर्दुष्प्रधर्पणः ।। ९४ द्रुपदश्चैव राजर्पिस्तत एवाभवद्गणात् । दुर्मर्पणो दुर्मुखश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च । मानुपे नृप लोकेऽस्मिन्सर्वशस्त्रभृतां वरः॥ ८० चत्रोपचित्रौ चित्राक्षश्वारुचित्राङ्गदच ह ॥ ९५ . ततश्च कृतवर्माणं विद्धि राजञ्जनाधिपम् । दुर्मदो दुप्पहर्पश्च विवित्सुर्विकटः समः । तमप्रतिमकर्माणं क्षत्रियर्पभसत्तमम् ।। ८१ ऊर्णनाभः पद्मनाभस्तथा नन्दोपनन्दकौ ॥ ९६ मरुतां तु गणाद्विद्धि संजातमरिमर्दनम् ।

·अध्यायः ६८] आदिपर्व १ । १२५ यं यं देवं खमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । दुर्योधनस सचिवं मित्रं शत्रुविनाशनम् । तस्य तस्य प्रसादाचं देवि पुत्राञ्जनिप्यसि ॥१३५ दिवाकरस्य तं विद्धि राजनशमनुत्तमम् ।। १५० .एवमुक्ता च सा वाला तदा कातृहलान्विता । यस्तु नारायणो नाम देवदेवः सनातनः । कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी ॥१३६ तस्यांशो मानुषेप्यासीद्वामदेवः प्रतापवान् १५१ प्रकाशकर्ता भगवांस्तस्यां गर्भ दधौ तदा । शेपस्यांशश्च नागस्य बलदेवो महाबलः । अजीजनत्सुतं चास्यां सर्वशस्त्रभृतांवरम् ॥ १३७ । सनत्कुमारं प्रद्युम्नं विद्धि राजन्महाजसम् ॥१५२ सकुण्डलं सकवचं देवगर्भ श्रियान्वितम् । एवमन्ये मनुष्येन्द्रा यहवाशा दिवाकसाम् । दिवाकरसमं दीत्या चारुसङ्गिभूपितम् ॥१३८ जज्ञिरे वसुदेवस्य कुले कुलविवर्धनाः॥ १५३ निगृहमाना जातं व बन्धुपक्षभयात्तदा । गणस्वप्सरसां यो वै मया राजन्प्रकीर्तितः। उत्ससर्ज जले कुन्ती तं कुमार यशखिनम् ।।१३९ तस्स भागः क्षिता जज्ञे नियोगाद्वासवस्य ह॥१५४ तमुत्सृष्टं जले गर्भ राधाभर्ता महायशाः । तानि पोडशदेवीनां सहस्राणि नराधिप । राधायाः कल्पयामास पुत्रं सोऽधिरथस्तदा १४० बभूवुर्मानुपे लोके वासुदेवपरिग्रहाः ।। १५५ चक्रतुर्नामधेयं च तस्य चालस्य तावुभौ । श्रियस्तु भागः संजज्ञे रत्यर्थ पृथिवीतले । 'दंपती वसुपेणेति दिक्षु सर्वामु विश्रुतम् ।। १४१ [भीष्मकस्य कुले साध्वी रुक्मिणी नाम नामतः ॥ संवर्धमानो बलवान्सर्वास्त्रेपृत्तमोऽभवत् । द्रौपदी त्वथ संजज्ञे शची भागादनिन्दिता।] वेदाङ्गानि च सर्वाणि जजाप जपतां वरः॥१४२ द्रुपदस्य कुले जाता वेदिमध्यादनिन्दिता॥१५७ यसिन्काले जपन्नास्ते धीमान्सत्यपराक्रमः । नातिहस्वा न महती नीलोत्पलमुगन्धिनी । नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत्तसिन्काले महात्मनः१४३ पद्मायताक्षी सुश्रोणी खसिताश्चितमूर्धजा॥१५८ तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थे भूतभावनः। सर्वलक्षणसंपन्ना वर्यमणिसंनिभा। ययाचे कुण्डले वीरं कवचं च सहागजम् ॥१४४ । पञ्चानां पुरुपेन्द्राणां चित्तप्रमथनी रहः ॥१५९ उत्कृत्य कर्णो घददत्कवचं कुण्डले तथा । सिद्धिधृतिश्च ये देन्या पश्चानां मातरी तु ते । शक्तिं शको ददौ तस विस्मितश्चेदमब्रवीत् १४५ / कुन्ती माद्री च जनाते मतिस्तु मुबलात्मजा१६० देवासुरमनुष्याणां गन्धर्योरगरक्षसाम् । इति देवासुराणां ते गन्धर्वाप्सरसां तथा । यसिन्क्षेप्यसि दुर्धर्प स एकोन भविष्यति ॥१४६ अंशावतरणं राजत्राक्षसानां च कीर्तितम् ।।१६१ ये पृथिव्यां समुद्भूता राजानो युद्धदुर्मदाः । पुरा नाम च तस्यासीद्वमुपेण इति क्षिता । महात्मानो यदूनां च येजाता विपुले कुले॥१६२ ततो वर्तनः कर्णः कर्मणा तेन सोऽभवत् ॥१४७ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मया ते परिकीर्तिताः। आमुक्तकवचो वीरो यस्तु जज्ञे महायशाः । धन्यं यशस पुत्रीयमायुप्यं विजयावहम् ॥१६३ भकर्ण इति विख्यातः पृथायाः प्रथमः सुतः१४८ | इदमंशावतरणं श्रोतव्यमनम्यता। स तु भूतकुले वीरो ववृधे राजसत्तम । अंशावतरणं श्रुत्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् ।। १६४ कर्ण नरवर श्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।। १४९ प्रमवाप्ययवित्यान्नो न कृच्ट्रेप्ववसीदति ॥१६५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि अपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६८ ॥ धर्शपायन उवाच। KAHAN दुरितोय पाठः पवित्र हरयने :

·श्रीमन्महाभारते [ संभवपर्व ७ एकोनसप्ततितमोऽध्यायः॥ ६९ ॥ कुरुवंशकथनम् ॥ १॥ संक्षेपेण ययात्युपाख्यानम् ॥ २॥ १९ . जनमेजय उवाच । मारीचः कश्यपस्त्वस्यामादित्यान्समजीजनत् १३' त्वत्तः श्रुतमिदं ब्रह्मन्देवदानवरक्षसाम् । इन्द्रादीन्वीर्यसंपन्नान्विवस्वन्तमथापि च | अंशावतरणं सम्यग्गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ १ विवस्वतः सुतो जज्ञे यमो वैवखतः प्रभुः॥ १४ इमं तु भूय इच्छामि कुरूणां वंशमादितः। 'माताण्डस्य यमी चापि सुता राजन्नजायत । कथ्यमानं त्वया विन विप्रपिंगणसनिधौ ॥ २ मार्तण्डस मनुर्धीमानजायत सुतः प्रभुः ।। १५ वैशंपायन उवाच । धर्मात्मा स मनु/मान्यत्र वंशः प्रतिष्ठितः । धर्मार्थकामसहित राजपीपा प्रकीर्तितम् । मनोवंशो मानवानां ततोऽयं मथितोऽभवत् १६ पवित्रं कीलैमानं मे निबोधेदं मनीपिणाम् ॥३ ब्रह्मक्षत्रादयस्तसान्मनोर्जातास्तु मानवाः । प्रजापतेस्तु दक्षस्य मनोवैवस्वतस्य च । ततोऽभवन्महाराज ब्रह्म क्षत्रेण सङ्गतम् ॥. १७ भरतस्य कुरोः पूरोराजमीढस्य चानघ ।। ४ ब्राह्मणा मानवास्तेपां साङ्गं वेदमधारयन् । यादवानामिम वंश कौरवाणां च सर्वशः। वेनं धृष्णुं नरिप्यन्तं नाभागेक्ष्वाकुमेव च ॥१८ तथैव भरतानां च पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् ।। ५ कारूपमथ शर्याति तथा चैवाष्टमीमिलाम् । . धन्यं यशस्समायुष्य कीर्तयिष्यामि तेऽनघ । पृपभ्रं नवमं प्राहुः क्षत्रधर्मपरायणम् ॥ तेजोभिरुदिताः सर्वे महर्पिसमतेजसः ।। ६ नाभागारिष्टदशमान्मनोः पुत्रान्प्रचक्षते । दश प्राचेतसः पुत्राः सन्तः पुण्यजनाः स्मृताः। पञ्चाशत्तु मनोः पुत्रास्तथैवान्येऽभवन्क्षितौ ॥२० मुखजेनागिना यस्ते पूर्व दग्धा महौजसः॥ ७ अन्योन्यभेदात्ते सर्वे विनेशुरिति नः श्रुतम् । तेभ्यः प्राचेतसो जज्ञे दक्षो दक्षादिमाः प्रजाः । पुरूरवास्ततो विद्वानिलायां समपद्यत ॥ २१ संभूताः पुरुषव्याघ्र स हि लोकपितामहः ॥ ८ सा वै तसाभवन्माता पिता चैवेति नः श्रुतम् । वीरिण्या सह सङ्गम्य दक्ष प्राचेतसो मुनिः। त्रयोदश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः॥ आत्मतुल्यानजनयत्सहसं संशितव्रतान् ॥ ९ अमानुपैर्वतः सखैर्मानुपः सन्महायशाः । सहस्रसझ्यान्संभूतान्दक्षपुत्रांच नारदः । विप्रैः स विग्रहं चक्रे वीर्योन्मत्तः पुरूरवाः।।२३ मोक्षमध्यापयामास साझ्यज्ञानमनुत्तमम् ॥ १० जहार च स विप्राणां रत्नान्युत्कोशतामपि । नाशार्थ योजयामास दिगन्तज्ञानकर्मसु । सनत्कुमारस्तं राजन्ब्रह्मलोकादुपेत्य ह ॥ ततः पञ्चाशतं कन्याः पुत्रिका अभिसन्दधे । अनुदर्श ततश्चक्रे प्रत्यगृहान चाप्यसौ । प्रजापतिः प्रजा दक्षः सिसृक्षुर्जनमेजय ॥ ११ ततो महर्षिभिः फुद्धः सद्यः शप्तो व्यनश्यत २५ ददी दश स धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । लोभान्वितो बलमदानष्टसंज्ञो नराधिपः । कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ॥ १२ स हि गन्धर्वलोकस्थानुर्वश्या सहितो विराद २६ प्रयोदशानां पतीनां या तु दाक्षायणी परा । आनिनाय क्रियार्थेऽमीन्ययावद्विहितांविधा। प्रान्तमः प्राचे देवाय यशक्रियया अतति सनत गच्छनीति भन्योन्यभेदारपरस्सरवरान् ॥२७॥ मातय लाभ भावा रामः प्राचेताः सस्य प्राणेनमः प्राचीनयहिपः। पुग्यजनाः पुण्योग- दानापिताप्या । मुत्यः पिता मु युधव ॥ २२ ॥ अनुस् दकामपाशीला दसः। यसे महाजसो महाप्रभाषा क्षीपथयो | दो दर्शनं स पयायस्य स प्रतियुक्तयुपदेशोऽनुशीरा न दाया: वारिप्या वारणपुया ॥ ९॥ मोदी मोदनु । सदुपदेशमिरपर्यः ॥ २५ ॥ पिराधिरानमानः ॥ २६ ॥ farनम ॥१०॥ यमी यगुना ॥५॥ विधा गाईपायदाणायाहपनीयमैटेग । भायुरादः उ २२ २४ ·अध्यायः ६९] 'आदिपर्व-१। १२७ -- पद् सुता जज्ञिरे चैलादायु/मानमावसुः ॥२७ - ययातिरब्रवीत्तं वै जरा मे प्रतिगृह्यताम् । दृढायुश्च वनायुश्च शतायुश्चोर्वशीसुताः। यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयानहम् ।। .४३ नहुपं वृद्धशर्माणं रजिं गयमनेनसम् ।। २८ यजतो दीर्घसमें शापाचोशनसो मुनेः। 'स्वर्भानवी सुतानेतानायोः पुत्रान्प्रचक्षते । कामार्थः परिहीणोऽयं तप्येयं तेन पुत्रकाः॥४४ आयुपो नहुपः पुत्रो धीमान्सत्यपराक्रमः॥२९ मामकेन शरीरेण राज्यमेकः प्रशास्तु वः। राज्यं शशास सुमहद्धर्मेण पृथिवीपते । अहं तन्वाभिनवया युवा काममवामुयाम् ॥४५ पितॄन्देवानृपीन्विप्रान्गन्धर्वोरगराक्षसान् ॥३० वैशंपायन उवाच । नहुपः पालयामास ब्रह्मक्षत्रमथो विशः। ते न तस्य प्रत्यगृह्णन्यदुप्रभृतयो जराम् । स हला दस्युसंघातानृपीन्करमदापयत् ॥ ३१ तमब्रवीत्ततः पूरुः कनीयान्सत्यविक्रमः ॥ ४६ पशुवच्चैव तान्पृष्ठे वाहयामास वीर्यवान् । राजश्चराभिनवया तन्वा यौवनगोचरः। कारयामास चेन्द्रत्वमभिभूय दिवौकसः ॥ ३२ अहं जरा समादाय राज्ये स्थास्यामि तेज्ञया।।४७ तेजसा तपसा चैव विक्रमेणौजसा तथा । एवमुक्तः स राजर्पिस्तपोवीर्यसमाश्रयात । 'विश्लिष्टो नहुपः शप्तः सद्यो ह्यजगरोऽभवत् । संचारयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि ॥ ४८ यति ययाति संयातिमायातिमयति ध्रुवम् ॥३३ पौरवेणाथ वयसा राजा यौवनमास्थितः । नहुपो जनयामास पद् सुतान्प्रियवादिनः । यायातेनापि वयसा राज्यं पूरुरकारयत् ॥ ४९ पतिस्तु योगमास्थाय ब्रह्मीभूतोऽभवन्मुनिः॥३४ ततो वर्षसहस्राणि ययातिरपराजितः । ययाति हुपः सम्राडासीत्सत्यपराक्रमः । स पालयामास महीमीजे च बहुभिर्मखः ।। ३५ स्थितः स नृपशार्दुलः शार्दूलसमविक्रमः ॥ ५० ययातिरपि पत्नीभ्यां दीर्घकालं विहत्य च । अतिभक्त्या पितॄनर्चन्देवांश्च प्रयतः सदा । विश्वाच्या सहितो रेमे पुनश्चैत्ररथे वने ॥ ५१ अन्वगृह्णात्प्रजाः सर्वा ययातिरपराजितः ॥ ३६ नाध्यगच्छत्तदा तृप्ति कामानां स महायशाः। तस्य पुत्रा महेष्वासाः सवैः समुदिता गुणः । अवेत्य देवयान्यां महाराज शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे ॥३७ मनसा राजनिमां गाथां तदा जगौ॥५२ देवयान्यामजायेतां यदुस्तुर्वसुरेव च । न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । द्रुघुधानुश्च पूरुश्च शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे ॥ ३८ हविपा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ ५३ स शाश्वतीः समा राजन्प्रजा धर्मेण पालयन् । यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । जरामार्छन्महापोरां नाहुपो रूपनाशिनीम्॥३९ नालमेकस्य तत्सर्वमिति मत्वा शमं ब्रजेत् ।।५४ जराऽभिभूतः पुत्रान्स राजा वचनमब्रवीत् । यदा न कुरुते पापं सर्वभूतेषु कहिचित् । युदं पूरु तुर्वसुं च दुर्वा चानुं च भारत ॥ ४० . कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ५५ याचनेन चरन्कामान्पुवा युवतिभिः सह । न विभेति यदा चायं यदा चासान्न विभ्यति । विहमहमिच्छामि सायं कुरुत पुत्रकाः ॥ ४१ यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ५६ ने पुत्रो देवयानेयः पूर्वजो वाक्यमब्रवीत् । इत्यवेक्ष्य महाप्राज्ञः कामानां फल्गुतां नृप । किं कार्य भवतः कार्यमस्माकं यौवनेन ते ।। ४२, समाधाय मनोबुद्ध्या प्रत्यगृहाजरां सुतात् ।।५७ रान्तः सान्त ॥णा कार्य प्रयोजनम् । कार्य कर्तव्यम्॥४२॥ ! माना कामभोगेन । अवेस कामसेवया तृप्त्यभावं ज्ञात्वा ॥५॥ मननिरन्धानुकशापाय कामरूपः पुरुषायों हीनः ॥ ४ ॥ हविषा समिदाज्यादिना ॥ ५३ ॥ एकस्य कामिनः सर्व नालम- सया तर आगया । पूर्वपमाकारतोपो वापः ॥ ४७ ॥ का. ' पर्याप्तम् । शमं कामशान्तिम् ॥ ५४ ।।

·१२८
श्रीमन्महाभारते
[ संभवपर्व ७
वैशंपायन उवाच ।
'ततो वर्षसहस्रान्ते ययाविरपराजितः।'
दत्वा च यौवनं राजा पूरुराज्येऽभिपिच्य च । ततः स नृपशार्दूल पूरुं राज्येऽभिपिच्य च ।
अतृप्त एव कामानां पूरे पुत्रमुवाच ह ॥ ५८ ततः सुचरितं कृत्वा भृगुतुङ्गे महातपाः ॥ ६०
त्वया दायादवानसि त्वं मे वंशकरः सुतः। कालेन महता पश्चात्कालधर्ममुपेयिवान् ।
पौरवो वंश इति ते ख्याति लोके गमिप्यति ॥५९ कारयित्वा वनशनं सदारः खर्गमाप्तवान् ॥६१
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥
सप्ततितमोऽध्यायः॥७॥
ययात्युपाख्यानारम्भः ॥ १ ॥ सञ्जीवनीविद्यालाभार्थं देवैः शुमसमीपे कचस्य प्रेपणम् ॥ २ ॥ कचस्स शिष्यत्वेनाङ्गी.
कारः ॥ ३ ॥ दैत्यैहतस्य कचस्योजीवनम् ॥ ४ ॥ दैत्यैर्भीकृत्य तन्मिश्रितसुराद्वारा स्वकुक्षि प्रापितस्य कचस्य शुक्रेण
विद्यादानपूर्वकमुजीवनम् ॥५॥शुक्रेण सुरापाननिषेधः ॥ ६ ॥
जनमेजय उवाच ।
| सञ्जीविनी ततो देवा विपादमगमन्परम् ।। १०
ययातिः पूर्वजोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः । ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा ।
कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम् ।।
१) ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः ॥ ११
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन । भजमानान्भजवासान्कुरु नः साह्यमुत्तमम् ।
आनुपूp च मे शंस राज्ञो वंशकरान्पृथक् ॥२ या सा विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि॥१२
चैशंपायन उवाच ।
शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङो भविष्यसि ।
ययातिरासीनृपतिर्देवराजसमद्युतिः। वृपपर्वसमीपे हि शक्यो द्रष्टुं वया द्विजः॥१३
-तं शुक्रबृपपर्वाणौ वाते वै यथा पुरा । ३ रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छते जनमेजय । तमाराधयितुं शक्तो भवान्पूर्ववयाः कविम् ॥१॥
देवयान्याश्च संयोग ययाते हुपस्य च ।। ४ देवयानी च दयितां सुतां तस महात्मनः ।
मुराणाममुराणां च समजायत वै मिथः । त्वमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते।। १५
ऐश्चर्य प्रति संघर्षवलोक्ये सचराचरे ॥ ५ शीलदाक्षिण्यमाधुयराचारेण दमेन च ।
जिगीपया ततो देवा वत्रिरेऽङ्गिरसं मुनिम् । देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्।।
पौरोहित्येन याज्यार्थे कान्यं तूशनसं परे ॥ ६ वैशंपायन उवाच ।
ब्राह्मणी तावुभी नित्यमन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम् । तथेत्युत्का ततः प्रायाबृहस्पतिसुतः कचः।
तत्र देवा निजतुर्यान्दानपान्युधि संगतान् ॥ ७ तदाऽभिपूजितो देवः समीपे पपर्वणः ॥ १७
तान्पुनर्जीवयामास काव्यो विद्यापलाश्रयात् । स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः संप्रेपितः कचः।
ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान् ॥ अमुरेन्द्रपुरे शुकं दृष्ट्वा वाक्यमुवाच ह ॥ १८
असुरास्तु निजतुर्यान्सुरान्समरमूर्धनि । परङ्गिरसः पात्रं पुत्रं साक्षागृहस्पतेः।
न तान्सजीवयामास वृहस्पतिरदारधीः ॥ ९ नाम्नातच इति ख्यातं शिष्यं गृहातु मां भवान।।
न हि वेद स तां विद्यां यां काव्योवेनि वीर्यवान् । ब्रह्मचयो चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरी।
विप्रदानी यमाने जामातृत्वेनेति शेषः ॥३॥
एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥१७॥
7
6
दायादवान् पुत्रवान् ॥ ५९॥ कारयित्वा कृत्वा ॥१॥

·अध्यायः ७०] आदिपर्व १। १२९ वैशंपायन उवाच । - अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रं परिवत्सरान् ॥ २० वैशंपायन उवाच । शुक्र उवाच। ततः संजीविनी विद्यां प्रयुज्य कचमाढयत् ॥३४ कच सुस्वागतं तेऽस्तु प्रतिगृहामि ते वचः । मित्वा मिचा शरीराणि वृकाणां स विनिर्गतः। अर्चयिप्येऽहमय॑ त्वामचितोऽस्तु वृहस्पतिः२१ आहृतः प्रादुरभवत्कचो हष्टोऽथ विद्यया ॥ ३५ कसाचिरायितोऽसीति पृष्टस्तामाह भार्गवीम् । कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तहतम् । कच उवाच। आदिष्ट कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम् ।। २२ समिधश्च कुशादीनि काष्ठभारं च भामिनि ॥३६ व्रतस्य प्राप्तकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्नत । गृहीत्वा श्रमभारातों वटवृक्षं समाश्रितः। आराधयनुपाध्यायं देवयानी च भारत ॥ २३ गावश्च सहिताः सर्वा वृक्षच्छायामुपाश्रिताः ३७ नित्यमाराधयिष्यस्ता युवा यावनगां मुनिः। असुरास्तत्र मो दृष्ट्वा कस्त्वमित्यभ्यचोदयन् । गायनृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोपयत् ।। २४ बृहस्पतिमुतवाह कच इत्यभिविश्रुतः॥ ३८ स शीलयन्देवयानी कन्यां संप्राप्तयौवनाम् । इत्युक्तमात्रे मां हत्वा पेपीकृत्वा तु दानवाः। पुप्पः फलः प्रेपणश्च तोपयामास भारत ॥ २५ दत्त्वा शालायकेभ्यस्तु सुखं जग्मुः स्वमालयं ३९ देवयान्यपि तं विप्रं नियमत्रतधारिणम् । आहूतो विद्यया भद्रे भार्गवेण महात्मना । गायन्ती च ललन्ती च रहः पर्यचरत्तथा ॥२६ त्वत्समीपमिहायातः कथंचित्माप्तजीवितः॥४० गायन्तं चैत्र शुल्कं च दातारं प्रियवादिनम्। हतोऽहमिति चाचख्या पृष्टो ब्राह्मणकन्यया । नार्यो नरं कामयन्ते रुपिणं स्रग्विण तास पुनर्देवयान्योक्तः पुप्पाण्याहर मे द्विज ॥ ४१ पञ्चवर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम् । वनं यया कचो चिनो ददृशुर्दानवाथ तम् । पुनसं पेपयित्वा तु समुद्राम्भस्समिश्रयन् ॥४२ नत्रातीयुरथो बुद्धा दानवास्तं ततः कचम् ॥२८ चिरं गतं पुनः कन्या पित्रे तं संन्यवेदयत् । गा रक्षन्तं चने दृष्ट्वा रहस्सेकममर्पिताः । विप्रेण पुनराहतो विद्यया गुरुदेहजः । जमुहस्पतेईपाद्विद्यारक्षार्थमेव च ॥ २९ पुनरावृत्य तद्वृत्त न्यवेदयत तयधा ।। हत्या शालाकेभ्यश प्रायउँल्लवशः कृतम् । ततस्तृतीय हत्या तं दग्भ्या कृत्वा च चूर्णशः। ततो गायो निवृत्तास्ता अगोपाःम्ब निवेशनम्३० प्रायच्छन्त्रायणायव मुरायाममुरास्तथा ॥ ४४ सा दृष्ट्वा रहिता गाव कचेनाभ्यागता बनात् । 'अपिवत्सुरया सार्थ करमन्स भृगृहहः । उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत ॥ ३१ मा सायन्तनवेलायामगोपा गाः समागता1४५ देवयान्युवाच । देवयानी शङ्कमाना दृष्ट्वा पितरमत्रवीत् ।' आहुतं चाग्निहोत्रं ते मर्ययास्तं गतः प्रभो। अगोपाचागता गावः कवस्तात न दृश्यते ॥३२ व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति। पुप्पाहारः प्रेपणकृत्कचस्तात न दृश्यते ॥ ४६ स्पतं इतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति । तं विना न च जीवयं कचं सत्वं प्रवीमि ते ४७ तं पिना न च जीवेयमिति सत्वं प्रवीमि तौ॥३३ 'शंपायन यार । शुक्र उवाच। श्रुत्वा पुत्रीयचः कान्यो मत्रेणाहुतवान्कचम् । अपमेहाति संशय मृत संजीययाम्यहम् । मात्वा पहिटमज्ञात्वा स्वपक्षिस्य कचं नृप।।४८ पयादिगिः ॥ २५ ॥ यार शुरु प्री ॥33आल आगत्य ! तदमममुरचटितम् ॥ ४२ ॥ प्राणाय ST: free I सत्यलयः ॥३७॥ गुपदेदनः कवः । अभय ॥1॥ , - ·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ १३० -- ५९ शुक्र उवाच । गुरोहि भीतो विद्यया चोपहूतः । वृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः। शनैर्वाक्यं जठरे व्याजहार ॥ ५६ विद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाम किम् ४९ 'प्रसीद भगवन्मह्यं कचोऽहमभिवादये । मैवं शुचो मा रुद देवयानि यथा बहुमतः पुत्रस्तथा मन्यतु मां भवान् ।।५७ न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचते । वैशंपायन उवाच । यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च तमब्रवीत्केन पथोपनीत- सेन्द्रा देवा वसवोऽथाश्विनौ च ॥ ५० स्वं चोदरे तिष्ठसि हि विप्र । सुरद्विपश्चैव जगच सर्व- अस्मिन्मुहर्ते ह्यसुरान्विनाश्य मुपस्थाने सन्नमन्ति प्रभावात् । गच्छामि देवानहमद्य विप्र ॥ अशक्योऽसौ जीवयितुं द्विजातिः कच उवाच । संजीवितो वध्यते चैव भूयः ॥ तव प्रसादान जहाति मां स्मृतिः देवयान्युवाच। स्मरामि सर्वे यच्च यथा च वृत्तम् । यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो नत्वेवं स्यात्तपसः संक्षयो मे बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः। ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि ॥ ऋपेः पुत्रं तमथो वापि पात्रं असुरैः सुरायां भवतोऽसि दत्तो कथं न शोचेयमहं न रुद्याम् ॥ ५२ हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य । स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च ब्राह्मीं मायां चासुरी विप्र मायां सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः। त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत् ॥ कचस्स मार्ग प्रतिपत्स्से न भोक्ष्ये शुक्र उवाच । प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः॥ ५३ किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से वधेन मे जीवितं स्यात्कचस्य । शुक्र उवाच। असंशयं माममुरा द्विपन्ति नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनेन ये शिष्य मेऽनागसं मूदयन्ति । दृश्येत्कचो मद्तो देवयानि ॥ अब्राह्मणं कर्तुमिच्छन्ति रौद्रा.. देवयान्युवाच । स्ते मां यथा व्यभिचरन्ति नित्यम् । द्वी मां शोकावग्निकल्पी दहेतां अप्यस्य पापस्य भवेदिहान्तः कचस्स नाशस्तव चैवोपधातः । के ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम् ॥ कचस्य नाशे मम शर्म नास्ति वर्शपायन उवाच । तयोपयाते जीवितुं नासिं शक्ता ॥ ६२ संगोदितो देवयान्या महर्षिः पुनराहयत् । शुक्र उवाच। संरम्मेणव काल्यो हि वृहस्पतिमुतं कचम् ।।५५ संसिद्धरूपोऽसि पृहस्पतेः मुत यचां भक्तं भजते देवयानी । फरोऽपि राजन्स महानुभावो विद्यामिमां प्रामुहि जीवनी सं विद्यापलालन्धमतिर्महात्मा । न चेदिन्द्रः फचस्पी त्यमय ॥ माय तु मारमायादमरकामगि । प्रश्न ये तमा नमनं गति को देयोऽगुरो मान्नको गाऽनिकामेदलायदुदरभेन । nanlन ॥५.॥ पाली माय । मापात्रपरिदि स्वयि दुमाध्यमेगी भायः ॥ (• ॥ ६१ ५४ ६

·अध्यायः ७० ]
आदिपर्व १॥
१३१
1
-
७३
न निवर्तेत्पुनर्जीवन्कश्चिदन्यो ममोदरात् । समन्युरुत्थाय महानुभाव-
माह्मणं वर्जयित्वकं तस्माद्विद्यामवामुहि ।। ६४ स्तदोशना विनहित चिकीर्षः।
पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मा-
सुरापानं प्रति संजातमन्युः
मसद्देहादुपनिष्क्रम्य तात।
काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद ॥ ७१
समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षा
यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीह कश्चि-
गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः॥६५ न्मोहात्सुरां पास्यति मन्दयुद्धिः।
शंपायन उवाच ।
अपेतधर्मा ब्रह्महा च स सा-
गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्या
दसिंल्लोके गर्हितः सात्परे च ॥
भित्त्वा कुक्षि निर्विचक्राम विप्रः । मया चतां विप्रधर्मोक्तिसीमां
कचोभिरूपस्तत्क्षणाद्राह्मणस्य
मर्यादां व स्थापितां सर्वलोके ।
शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः ।। सन्तो विनाः शुथुवांसो गुरुणां
दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशि-
देवर लोकाधोपण्यन्तु सर्वे ।
मुत्थापयामास मृतं कचोऽपि
वैशंपायन उवाच ।
विद्या सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य
इतीदमुक्त्वा स महानुभाव-
ततः कचस्तै गुरुमित्युवाच ॥
स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः।
यः श्रोत्रयोरमृतं सन्निपिञ्च-
तान्दानवान्दवविमूढयुद्धी.
विद्यामविद्यस्य यथा समार्यः ।
निदं समाहृय वचोऽभ्युवाच ।
तं मन्येऽहं पितरं मातरं च
आचक्षे वो दानवा वालिशाः स्थ
तम्म न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ।
सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे ।
मातस्य दातारमनुत्तमस्य
सञ्जीविनीं प्राप्य विद्यां महात्मा
निधि निधीनामपि लब्धायद्याः। तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभृतः ॥ ७५
ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीय
'योऽकापीढुष्कर कर्म देवानां कारणात्कचः ।
पापल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः ।। ६९ न तत्कितिरां गच्छेद्यातीयश्च मविप्यति.
(वैशंपायन उवाच ।
मुरापानाहश्चनां प्राप्य विद्या.
एतावदुषत्वा वचन विरगम स मार्गवः।
नमजानाशं चैव महानिपोरम् । दानवा विस्मयाविष्टाः प्रययुः स्त्रं निवेशनम् ७७
रवा कचं चापि तथामिरूपं
गुरोरुप्य सकाशे तु दश वर्पशतानि सः।
पीतं तदा सुरया मोहितेन ॥
७० अनुन्नातः कयो गन्तुमियेप त्रिदयालयम् ।।७८
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि समतितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥
६७
यशंपायन उवाच ।
'भार पार । गापिनो मया जमिनः । नमो मा भूरिति तस्य पैदस्य । निपीनां विधानां निधिमाश्रयम् । प्रतिष्टा वि.
भार: ॥५॥रमाही पेशा भलवे साये ॥६॥
पारनं सन्न्या अप्रतिष्टाः १९९५ गाउिनमोऽध्यायः ॥७॥

·१३२ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ एकसप्ततितमोऽध्यायः॥७१॥ स्वपाणिग्रहणाथै प्रार्थितवत्या देक्यान्या कचस्स विवादः ॥ १॥ कचदेवयान्योः परस्परशापदानम् ॥ २॥ वैशंपायन उवाच । यत्रोपितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने । समावृत्तव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा कचम् । तत्राहमुपितो भद्रे कुक्षौ काव्यख भामिनि॥१३ प्रस्थित त्रिदशावासं देवयान्यवधीदिदम् ॥ १ | भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोचः सुमध्यमें । ऋपेरगिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च । सुखमस्म्युपितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम ।। १४ भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च ॥ २ आपृच्छे तां गमिष्यामि शिवमाशंस मे पथि । अपिर्यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः । अविरोधेन धर्मख स्मर्तव्योऽसि कथान्तरे । तथा मान्यश्च पूज्यश्च मम भूयो बृहस्पतिः ॥३ अप्रमत्तोत्थिता नित्यमाराधय गुरुं मम ।। १५ एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्रवीमि तपोधन । देवयान्युवाच । व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि ।। ४ यदि मां धर्मकामार्थे प्रत्याख्याससि याचितः। स समावृतविद्यो मां भक्तां भजितुमर्हसि । गृहाण पाणिं विधिवत्मम मत्रपुरस्कृतम् ॥ ५ ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेपा गमिप्यति १६ कच उवाच । कच उवाच। पूज्यो मान्यश्च भगवान्यथा तव पिता मम। गुरुपुत्रीति कृत्वाऽहं प्रत्याचक्षे न दोपतः। तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतरा मम ।। गुरुणा चाननुज्ञातः काममेवं शपस्य माम् ॥१७ प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्गवस्य महात्मनः। आर्प धर्म ग्रुवाणोऽहं देवयानि यथा त्वया। । स्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम ॥ ७ शप्तो धनहः शापस्य कामतोऽद्य न धर्मतः॥१८ यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव । तसाद्भवत्या यः कामो न तथा स भविष्यति । देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि ॥ ऋपिपुत्रो न ते कश्चिातु पाणिं ग्रहीप्यति १९ देवयान्पुवाच। फलिप्यति न ते विद्या यत्त्वं मामात्थ तत्तथा। गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न त्वं पुत्रश्च मे पितुः । अध्यापयिष्यामि तु यं तस्स विद्या फलिप्यति २० तसात्पूज्यश्च मान्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम॥ वैशंपायन उवाच । असुरैर्हन्यमाने च कच त्वयि पुनःपुनः। एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो देवयानी कचस्तदा । तदाप्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमद्य सरस मे ॥१० त्रिदशेशालयं शीघं जगाम द्विजसत्तमः ॥ २१ सौहार्दे चानुरागे च चेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् । तमागतमभिप्रेक्ष्य देवा इन्द्रपुरोगमाः। न मामर्हसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम् ।।११ वृहस्पतिं सभाज्येदं कचं वचनमब्रुवन् ॥ २२ कच उवाच । अनियोज्ये नियोक्तुं मां देवयानि न चार्हसि । | यत्वयारसद्धितं कर्म कृतं च परमाद्भुतम् । प्रसीद मुश्रु त्वं मह्यं गुरोर्गुरुतरा शुभे॥ १२ / न ते यशः प्रणशिता भागभाक भविष्यसि २३ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्यणि एकसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७१ ॥ देवा ऊचुः। रामातमनं रामामप्रतम् ॥१॥ गुरुः पुत्रो यस्य अहिरराः अननुहातस्त्वदुककार्य ॥१७॥ प्रणशिता प्रगायति ॥ २३ ॥ पुनः॥ उपिता नतमा ॥१५॥ एमालमोऽपाय:11] ·अध्यायः ७२] आदिपर्व १। १३३ . द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥७२॥ स्वर्गप्रत्यागतात्कचारसंजीविन्यध्ययनेन देवानां कृतार्थता ॥ १ ॥ शुक्रवृषपर्वणोविरोधोत्पादनार्थमिन्द्रकृतं कन्यानां व. समिश्रणम् ॥ २ ॥ वस्त्रमिश्रणेन शर्मिष्ठादेवयान्योर्विरोधः ॥ ३ ॥ शर्मिष्टया कूपे प्रक्षिप्ताया देवयान्या ययातिना कूपा. दुद्धरणम् ॥ ४ ॥ शुक्रस्य कूपसमीपागमनं देवयानीसान्त्वनं च ॥ ५ ॥ वैशंपायन उवाच । वैशंपायन उवाच । 'प्रतिकूलं वदसि चेदितःप्रभृति याचकि ।। १२ कृतविद्ये कचे प्राप्ते हष्टरूपा दिवाकसः। वैशंपायन उवाच । कचादधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ ।। १ समुच्छ्रयं देवयानी गतां सक्तां च वाससि । सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् । शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कृपे ततः स्वपुरमागमत् । कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरन्दर ।। २ हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया ॥ १३ अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा । एवमुक्तस्तु सहितस्विदशैर्मघवांस्तदा । 'प्रविश्य स्वगृहं स्वस्था धर्ममासुरमास्थिता ।' तथेत्युक्त्वा प्रचक्राम सोऽपश्यत बने खियः॥३ अथ तं देशमभ्यागाद्ययातिनहुपात्मजः॥ १४ क्रीडन्तीनां तु कन्यानां बने चैत्ररथोपमे। श्रान्तयुग्यः श्रान्तहयो मृगलिप्मुः पिपासितः। वायुभूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत् ।। ४ | स नाहुपः प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम् ॥ १५ ततो जलात्समुत्तीर्य कन्यास्ताः सहितास्तदा । ददर्श राजा तां तत्र कन्यामग्निशिखामिव । 'वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथाऽऽसन्नान्यनेकशः।।५ तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम् ॥ १६ तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा । सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना। व्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः॥ का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला १७ ततस्तयोमिथस्तत्र विरोधः समजायत ! दीर्घ ध्यायसि चात्यर्थं कसाच्चैसिपि चातुरा । देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाथ तत्कृते ॥ ७ कथं च पतिताऽससिन्कूपे वीरुत्तृणावृते ।। १८ देवयान्युवाच। कस्साद्गृहासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि । दुहिता चैव कस्स त्वं वद सत्यं सुमध्यमे । देवयान्युवाच । समुदाचारहीनाया न ते साधु भविष्यति ॥ योऽसौ देवैर्हतान्दैत्यानुत्थापयति विद्यया ॥१९ शर्मिष्ठोवाच । तस्य शुक्रय कन्याहं स मां नूनं न युध्यते । आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम । स्तौति बन्दीय चाभीक्ष्णं नीचैः स्थित्वा विनीतवत् | एप मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखालिः।।२० याचतस्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः। समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः । मुताह स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः॥ १० जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशखिनम्२१ तसान्मां पतितामसात्तूपादुद्धर्तुमर्हसि । आइन्वस्त्र विदुन्वस्त्र द्रुह्य कुप्यस्व याचकि । अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि ११ वैशंपायन उवाच । लप्ससे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्यहम् । तामथो ब्राह्मणी कन्यां विज्ञाय नहुपात्मजः॥२२ प्रचक्राम भूतलं प्रतीति शेषः ॥ ३ ॥ समुदाचारः सदा. लिकं झोध कुरु । कुप्यख सयः परानिष्टफलो यत्नः कोपस्तं चारः ॥ ८ ॥ आदुन्वस आभिमुख्येन वक्षस्ताइनादिना सतापं | कुरु । रिक्ता दरिद्रा ॥ ११ ॥ प्रतियोद्धारं प्रहर्तारम् ॥ १२ ॥ प्रामुहि । विदुन्वख पासुपु लुछनादिना । दृह्य द्रोह चिरका- | युग्या रथवाहका । हयाः केवलाश्वाः। उदकं पीयतेस्मादित्युदपानं ·स्तुवतो दुहिता नित्यं याचतः प्रतिगृनताxxin श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोऽवटात् । दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना । उदृत्य चैनां तरसा तसात्कूपान्नराधिपः ।। २३ आचचक्षे महाप्राज्ञं देवयानी बने हताम् ॥ ३७ 'ययातिरुवाच । शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा पपर्वणः । गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव । श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम् ॥३८ इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानीदमुत्तरम् ॥ २४ त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने । | उवाच मामुपादाय गच्छ शीघ्रं प्रियो हि मे। दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो बने॥ ३९ गृहीताहं त्वया पाणौ तस्माद्भर्ता भविष्यसि॥२५ | बाहुभ्यां संपरिप्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् । इत्येवमुक्तो नृपतिराह क्षत्रकुलोद्भवः । आत्मदोपैनियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः ॥४०४ त्वं भद्रे ब्राह्मणी तसान्मया नार्हसि सङ्गमम् २६ मन्ये दुश्चरितं तेऽस्ति यस्पेयं निष्कृतिः कृता । सर्वलोकगुरुः काव्यस्त्वं तस्य दुहिता शुभे । देवयान्युवाच । तस्मादपि भयं मेऽद्य ततः कल्याणि नार्हसि॥२७ निष्कृतिमऽस्तु वा मास्तु शृणुप्यावहितो मम ४१ देवयान्युवाच । शर्मिष्ठया यदुक्ताऽसि दुहित्रा वृषपर्वणः ॥ यदि मवचनान्नाद्य मां नेच्छसि नराधिप । त्वामेव वरये पित्रा तसाल्लप्स्यसि गच्छ हि॥२८ एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वाईपर्वणी । सत्यं किलेतत्सा प्राह देत्यानामसि गायनः ॥४२ वैशंपायन उवाच । वचनं तीक्ष्णपरुपं क्रोधरक्तक्षणा भृशम् ॥ १३ आमत्रयित्वा सुश्रोणी ययातिःवपुरं ययौ । कचिद्गत्वा च रुदती वृक्षमाश्रित्य धिष्ठिता। अहं तु स्तूपमानस्य ददतोऽप्रतिगृहतःसा । ततश्विरायमाणायां दुहितर्यथ भार्गवः ॥ ३० इदं मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः ।। संस्मृत्योवाच धात्री तां दुहितुः स्नेहविक्तवः । क्रोधसंरक्तनयना दर्यपूर्णा पुनः पुनः ।। ४५ धात्रि त्वमानय क्षिप्रं देवयानी सुमध्यमाम् ३१ यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः । इत्युक्तमात्रे साधात्री त्वरिताऽऽनयितुं गता। प्रसादयिप्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता तु सखी मया।४६ यत्रयत्र सखीभिः सा गता पदममार्गत ॥ ३२ 'उक्ताप्येवं भृशं मां सा निगृह्य विजचे बने । सा ददर्श तथा दीनां श्रमात रुदतीं सिताम् ।। कूपे प्रक्षेपयामास प्रक्षिप्य गृहमागमत् ॥' ४७ वृत्तान्तं किमिदं भद्रे शीघ्रं वद पिताहयत् ॥३३ शुक्र उवाच । एवमुक्ताह धात्री तां शर्मिष्ठावृजिनं कृतम् ।. स्तुवतो दुहिता न त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः। उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुरः ॥ ३४ अस्तोतुः स्तूयमानस दुहिता देवयान्यसि ॥४८ देवयान्पुवाच । धूपपर्वच तद्वेद शक्रो राजा च नाहुपः। त्वरितं घूर्णिके गच्छ शीघ्रमाचक्ष्व मे पितुः ३५ अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वन्द्वमैश्वरं हि बलं मम ।। ४९ नेदानी संप्रवक्ष्यामि नगरं घृपपर्वणः । 'जानामि जीविनी विद्यां लोकेमिशावती ध्रुवम् वैशंपायन उवाच । मृतः संजीवते जन्तुर्यया कमललोचने । ५० सा तत्र त्वरितं गखा पूर्णिकाऽसुरमन्दिरम् ॥३६ कत्थनं स्वगुणानां च कृत्वा तप्यति सजनः। कूपः ॥ १५ ॥ अवटाद्वान् ॥ २३ ॥ पूर्णिकां दासीम् ॥३४॥ | निरसनम् ॥ ११ ॥ इदं पूर्वोकम् ॥ ४५ ॥ माहुपो ययाति । हता तान्तिाम् ॥ ३७॥ नियच्छन्ति प्रयच्छन्ति प्राप्नुवन्तीति | मम ऐधरं निर्द्वन्द्वमप्रतिपक्ष पलमस्ति ॥ ४॥ भावः ॥ ४०॥ एतदेवाह मन्ये इति । निष्ठनिः फलगोगेन | sध्यायः ॥ २॥ द्विसप्ततितमो

·अध्यायः ७३ ]
आदिपर्व १।
१३५
ततो वक्तुमशक्तोऽसि त्वं मे जानासि यदलम् ५१ ) अहं जलं विमुञ्चामि प्रजानां हितकाम्यया ।
तसादुत्तिष्ठ गच्छामः स्वगृहं कुलनन्दिनि । पुणाम्पौषधयः सर्वा इति सत्यं ब्रवीमि ते ॥५४
क्षमां कृत्वा विशालाक्षिक्षमासारा हि साधवः५२ वैशंपायन उवाच ।
यञ्च किंचित्सर्वगतं भूमौ वा यदि वा दिवि । एवं विपादमापन्ना मन्पुना संप्रपीडिताम् ।
तसाहमीश्वरो निलं तुष्टेनोक्तः स्वयंभुवा ॥ ५३ वचनैर्मधुरः श्लक्ष्णः सान्त्रयामास तां पिता५५
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥
-
त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥
शुक्रदेवयानीसंवादः ॥1॥
देवयान्युवाच ।
शुक्र उवाच ।
यः परेषां नरो नित्यमतिवादांस्तितिक्षते ।
घेदाह तात घालाऽपि धर्माणां यदिहान्तरम् ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ॥ १ , अक्रोधे चातिवादे च वेद चापि वलावलम्।।१२
यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति हयं यथा । 'स्ववृत्तिमननुष्टाय धर्ममुत्सृज्य तत्त्वतः।' .
स यन्तेत्युच्यते सद्भिन यो रश्मिपु लम्बते ॥२ शिष्यसाशिष्यवृत्तेस्तु न क्षन्तव्यं युभूपता ॥१३
यः समुत्पतितं क्रोधमक्रोधेन निरस्यति । 'प्रेप्यः शिप्यः स्ववृत्तिं हि विसृज्य विफलं गतः।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ।। ३ तसात्संकीर्णवृत्तेपु वासी मम न रोचते ॥ १४
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति । पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च ।
यथोरगस्त्वचं जीर्णा स वै पुरुष उच्यते ॥ ४ न तेषु निवसेत्याज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिपु ११५
यः संधारयते मन्यु योऽतिवादास्तितिक्षते । ये खेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा ।
| यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम् ॥५ तेषु साधुपु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते ॥१६
यो यजेदपरिश्रान्तो मासिमासि शतं समाः।
'सुयन्त्रितपरा नित्यं विहीनाश्च धनराः ।
न द्धयेद्यश्च सर्वस्व तयोरक्रोधनोऽधिकः ॥ ६ दुर्वृत्ताः पापकर्माणश्चण्डाला धनिनोपि च ॥१७
'तस्मादक्रोधनः श्रेष्ठः कामक्रोधी विगहिती ।
नैव जात्या हि चण्डालाः स्वकर्मविहितविना ।
मुद्धस्स निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च ॥
धनाभिजनविद्यासु सक्ताश्चण्डालधर्मिणः ॥१८
तसादक्रोधने यज्ञतपोदानफलं महत् ।
भवेदसंशयं भद्रे नेतरसिन्कदाचन ॥
अकारणाश्च द्वेष्यन्ति परिवाद वदन्ति ते । ,
न यतिर्न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मभाक् ।
साधोस्तत्र न वासोस्ति पापिभिः पापतां ब्रजेत्।।
कोषस्य यो वशं गच्छेत्तस लोकद्वयं न च ॥९ सुकृते दुष्कृते वापि यत्र सञ्जति यो नरः ।
पुत्रो भृत्यः सुहद्धाता भार्या धर्मश्च सत्यता ।
ध्रुवं रतिर्भवेत्तस तसाडेपं न रोचयेत् । २०
तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम्॥१० बाग्दुरुक्तं महापोरं दुहितुर्वृषपर्वणः ।
यत्कुमाराः कुमार्यश्व चैरं कुर्युरचेतसः ।
मम मन्नाति हृदयमग्निकाम इवारणिम् ॥ २१
न तत्प्राज्ञोऽनुकुर्वीत न विदुस्ते बलाबलम् ॥११ न ह्यतो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु ।
• रश्मि शोधफलभूताम्खापत्सु । पक्षे स्पष्टोऽर्थः ॥ २॥
अक्रोधेन बोधविरोधिना सहनन ॥३॥ त्रिसप्ततितमो-
ऽध्यायः ॥७३॥

·१३६ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते ॥ २२ परस्य वै मर्मसु ते पतन्ति मरणं शोभनं तस्य इति विद्वाना विदुः । तस्माद्धीरो नव मुच्येत्परेषु ॥ निरोहेदायुधश्छिन्नं संरोहेद्दग्धमग्निना । 'अवमानमवाप्नोति शनैर्नीचसमागमात् ।। २३ वाक्क्षतं च न संरोहेदाशरीरं शरीरिणाम् ॥ २५ अतिवादा वक्रतो निःसरन्ति संरोहति शरविद्ध नवं परशुना हतम् । यराहतः शोचति राज्यहानि । वाचा दुरुक्तं वीभत्सं न संरोहेत वाक्क्षतम्।।२६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभयपर्वणि त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७३ ॥ चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥७४ ॥ शुक्रवृषपर्वगोः संवादः॥ ॥ शुक्रकोपशान्तये वृपपर्वनियोगात् शर्मिष्टया देवयानीदास्यागीकारः ॥ २॥ प्रस. नया देवयान्या सह शुक्रस्य पुरप्रवेशनम् ॥ ३ ॥ वैशंपायन उवाच । शुक्र उवाच। ततः कान्यो भृगुश्रेष्ठः समन्युरुपगम्य ह । अहो मामभिजानासि दैत्य मिथ्यापलापिनम् । घृपपर्वाणमासीनमित्युवाचाविचारयन् ।। १ | यथेममात्मनो दोष न नियच्छस्युपेक्षसे ॥ १०. नाधर्मश्चरितो राजन्सयः फलति गौरिव । वृषपर्वोवाच । शनैरावय॑मानो हि कर्तुर्मूलानि कृन्तति ॥ २. नाम न मृपावादं त्वयि जानामि भार्गव । पुत्रेषु वा नतृपु वा न चेदात्मनि पश्यति । त्वयि धर्मश्च सत्यं च तत्प्रसीदतु नो भवान्११ फलत्येव ध्रुवं पापं गुरुभुक्तमिवोदरे ॥ ३ 'अधीयानं हितं राजन्क्षमावन्तं जितेन्द्रियम् ।' | समुद्रं संप्रवक्ष्यामि पूर्व मदान्धवैः सह ॥ १२ यद्यमानपहाय त्वमितो गच्छसि भार्गव । यदघातयथा विप्रं कचमागिरसं तदा । अपापशीलं धर्मज्ञ शुश्शूपुं महहे रतम् ।। पातालमथवा चाग्निं नान्यदस्ति परायणम् । 'शर्मिष्ठया देवयानी फ़रमुक्ता बहु प्रभो । यद्येव देवान्गच्छेस्त्वं मां च सक्त्वा अहाधिप। 'विप्रकृत्य च संरम्भात्कूपे क्षिप्ता मनस्विनी ॥५ सर्वत्यागं ततः कृत्वा प्रविशामि हुताशनम्'१३ सा न कल्पेत वासाय तयाहं रहितः कथम् । शुक्र उवाच । वसेयमिह तसात्ते त्यजामि विषयं नृप ।।६ समुद्र प्रविशध्यं वा दिशो वा द्रवतासुराः । वधादनहतस्तस्य वधाच दुहितुर्मम । दुहितु प्रियं सोई शक्तोऽहं दयिता हि मे।।१४ वृपपर्वनियोधेदं त्यक्ष्यामि त्वां सबान्धवम् । प्रसाद्यतां देवयानी जीवितं यत्र में स्थितम् ।। स्थातुं त्वद्विषये राजन्न शक्ष्यामि त्वया सह ॥७ | योगक्षेमकरस्तेऽहमिन्द्रस्येव बृहस्पतिः॥ १५ 'मा शोच वृषपर्वस्त्वं मा क्रुध्यस्व विशांपते । वृषपर्वोवाच । स्थातुं ते विषये राजन्न शक्ष्यामि तया विना। यत्किंचिदमुरेन्द्राणां विद्यते वसु भार्गव । अस्या गतिर्गतिमधे प्रियमस्याः प्रियं मम ॥ ८ भुवि हस्तिगवाश्वं च तस्य त्वं मम चेश्वरः॥१६ पपोवाच । शुक्र उवाच । यदि प्रसन्धातयामि यदि वा क्रोशयाम्यहम् । यत्किचिदस्ति द्रविणं दैत्येन्द्राणां महासुर । । शर्मिष्ठया देवयानी तेन गच्छाम्यसद्गतिम् ॥ ९ । तस्येश्वरोसि यद्यपा देवयानी प्रसाद्यताम् ॥ १७ .

·अध्यायः ७५] आदिपर्व १। वैशंपायन उवाच । शमिष्ठोवाच । एवमुक्तस्तथेत्याह वृपपर्वा महाकविम् । यं सा कामयते कामं करवाण्यहमद्य तम् । देवयान्यन्तिकं गत्वा तमर्थं प्राह भार्गवः ॥१८ यद्येवमायेच्छुको देवयानीकृते हि माम् । देवयान्युवाच । मद्दोपान्मागमच्छुको देवयानी च मत्कृते ।।२७ यदि त्वमीश्वरस्तात राज्ञो वित्तस्य भार्गव । वैशंपायन उवाच । नाभिजानामि तत्तेऽहं राजा तु वदतु स्वयम् १९ ततः कन्यासहस्रेण वृता शिविकया तदा । 'वैशंपायन उवाच। पितुर्नियोगाचरिता निश्चक्राम पुरोत्तमात् ।।२८ शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा वृपपर्वा सबान्धवः । शर्मिष्ठोवाच । देवयानि प्रसीदेति पपात भुवि पादयोः ॥ २० । अहं दासीसहस्रेण दासी हे परिचारिका । वृषपर्वोवाच । अनु त्वां तत्र यासामि यत्र दास्पति ते पिता २९ स्तुत्यो वन्धश्च सततं मया तातश्च ते शुभे ।' देवयान्युवाच । यं कामममिकामाऽसि देवयानि शुचिसिते। तत्तेऽहं संप्रदास्यामि यदि वापि हि दुर्लभम् २१ स्तुवतो दुहिताऽहं ते याचतः प्रतिगृह्णतः । देवयान्युवाच । स्तूयमानस्य दुहिता कथं दासी भविष्यसि॥३० दासी कन्यासहस्रेण शर्मिष्ठामभिकामये । शर्मिष्ठोवाच । येनकेनचिदार्तानां ज्ञातीनां सुखमायहेत् । अनु मां तत्र गच्छेत्सा यत्र दद्याच मे पिता ॥ २२ पपर्योवाच । अतस्त्वामनुयास्यामि यत्र दास्पति ते पिता ३१ उत्तिष्ठ त्वं गच्छ धात्रि शर्मिष्ठां शीघ्रमानय । वैशंपायन उवाच । यं च कामयते काम देवयानी करोतु तम् ॥२३ प्रतिश्रुते दासभाये दुहित्रा वृषपर्वणः । 'त्यजेदेकं कुलस्वार्थे ग्रामार्थे च कुलं त्यजेत देवयानी नृपश्रेष्ठ पितरं वाक्यमत्रवीत् ।। ३२ ग्रामं जनपदयार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥२४ देवयान्युवाच । प्रविशामि पुरं तात तुष्टाऽसि द्विजसत्तम । ततो धात्री तत्र गत्वा शर्मिष्ठां वाक्यमब्रवीत्। अमोघं तव विज्ञानमस्ति विद्यावलं च ते ॥ ३३ उत्तिष्ठ भद्रे शर्मिष्ठे ज्ञातीनां सुखमावह ।। २५ वैशंपायन उवाच ! त्यजति ब्राह्मणः शिष्यान्देवयान्या प्रचोदितः। एवमुक्तो दुहित्रा स द्विजश्रेष्ठो महायशाः। सायं कामयते कामं स कार्योऽद्य त्वयाऽनघे ॥२६ प्रविवेश पुरं हृष्टः पूजितः सर्वदानवः ।। ॥ इति श्रीमन्महाभारत आदिपर्वणि संभवपर्वणि चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७४ ।। वैशंपायन उवाच । m पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥७॥ मृगया गतस्य ययातः पुनदेवयानीसमागमः || 10 शुकाज्ञया तयोविवाहः ॥२॥ देवयानीशमिष्टान्यां मह ययातः स्वपुरप्रवेशः ॥ ३॥ वैशंपायन उवाच । अथ दीर्घस्य कालस्य देवयानी नृपोत्तम । वनं तदेव निर्याता क्रीडार्थ बाणिनी ।। तेन दासीसहस्त्रेण साधू शर्मिष्टया तदा । तमेव देश संप्राप्ता यथाकामं चचार सा ।। २ ११ ताभिः सखीभिः साहिता सर्वाभिमहिना मगाम .१८ ·१३८ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ क्रीडन्त्योऽभिरताः सर्वाः पिचन्त्यो मधुमाधवीं३ अस्या रूपेण ते रूपं न किंचित्सदृशं भवेत् । खादन्त्यो विविधान्मक्ष्यान्विदशन्त्यः फलानिच पुरा दुश्चरितेनेयं तव दासी भवत्यहो ॥ - १७ पुनश्च नाहुपो राजा मृगलिप्सुर्यदृच्छया ॥ ४ देवयान्युवाच । . तमेव देशं संप्राप्तो जलार्थी श्रमकर्शितः । सर्व एव नरश्रेष्ठ विधानमनुवर्तते । ददर्श देवयानी स शर्मिष्ठां ताच योपितः ॥ ५ विधानविहितं मखामा विचित्राः कथा कृथाः१८ पिबन्तीर्ललमानाश्च दिव्याभरणभूपिताः । राजवद्रूपवेपो ते ब्राह्मी वाचं विभपि च । आसनप्रवरे दिव्ये सर्वरनविभूपिते । उपविष्टां च ददृशे देवयानी शुचिस्मिताम् ॥ ६ ययातिरुवाच । को नाम त्वं कुतश्चासि कस्य पुत्रश्च शंस मे॥१९ रूपेणाप्रतिमां तासां स्त्रीणां मध्ये वराङ्गनाम् । ब्रह्मचर्येण वेदो मे कृत्स्नः श्रुतिपथं गतः । 'आसनाच्च ततः किंचिद्विहीनां हेमभूपिताम् ॥७ राजाहं राजपुत्रश्च ययातिरिति विश्रुतः ॥ २० असुरेन्द्रसुतां चापि निषण्णां चारुहासिनीम् । देवयान्युवाच । ददर्श पादौ विप्रायाः संवहन्तीमनिन्दिताम्॥८ केनास्यर्थेन नृपते इमं देशमुपागतः । गायन्त्योऽथ प्रनृत्यन्त्यो वादयन्त्योऽथ भारत । जिघृक्षुरिज किंचिदथवा मृगलिप्सया ॥२१ दृष्ट्वा ययातिमतुलं लजयाऽवनताः स्थिताः॥९ ययातिरुवाच । ययातिरुवाच । मृगलिप्सुरहं भद्रे पानीयार्थमुपागतः । द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां वे कन्ये परियारिते। | बहुधाऽप्यनुयुक्तोऽसि तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ २२ गोत्रे च नामनी चैव द्वयोः पृच्छाम्यहं शुभे १० देवयान्युवाच । देवयान्युवाच । द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां दास्या शर्मिष्ठया सह । आख्यास्याम्यहमादत्स्व वचनं मे नराधिप । त्वदधीनाऽस्मि भद्रं ते सखा भर्ता च मे भव ॥२३ शुक्रो नामासुरगुरुः सुतां जानीहि तस्य माम् ११ 'वैशंपायन उवाच । इयं च मे सखी दासी यत्राहं तत्र गामिनी । असुरेन्द्रसुतामीक्ष्य तस्यां सक्तेन चेतसा । दुहिता दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा पपर्वणः॥ १२ शर्मिष्ठा महिपी मयमिति मत्वा वचोऽयबीत'२४ ययातिरुवाच । ययातिरुवाच । कथं तु ते सखी दासी कन्येयं चरवर्णिनी । वियोशनसि भद्रं ते न त्वामहॊऽसि भामिनि । असुरेन्द्रसुता सुभूः परं कौतूहलं हि मे ॥ १३ अविवाह्या हि राजानो देवयानि पितुस्तव ॥ २५ 'नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किन्नरी । । 'परभार्या स्वसा श्रेष्ठा सगोत्रा पतिता स्नुपा! नवरूपा मया नारी दृष्टपूर्ण महीतले ।। १४ , अवरा भिक्षुकाऽस्वस्था अगम्याः कीर्तिता युधैः श्रीरिवायतपद्माक्षी सर्वलक्षणशोभना । देवयान्युवाच । असुरेन्द्रसुता कन्या सर्वालङ्कारभूपिता ॥ १५ , संस्ष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रेण ब्रह्म संहितम् । देवेनोपहता सुभ्रूरताहो तपसापि वा । 'अन्यलमस्ति न तयोरेकान्ततरमास्थिते ।' अन्यथैपाऽनवद्याही दासी नेह भविष्यति १६ ऋपिचाप्यपिपुत्रश्च नाहुपाङ्ग वहस्य माम् ॥ २७ मधुमाधी मधुरक्षमदिराम् ॥३॥ विधानं देवं अनु ॥ २२ ॥ संगष्टं उच्छिमम्य क्षत्रस्य प्रागणवीर्यादेव पुनः पाहि पा॥३॥ अनुयुक्तोम्मि पनागिने गगे भानोम्मि 'बादशानामुत्पतिदर्शनााण प्रा सहित निक्षम् ॥ २५ ॥ स्ट्रयाह्मणा क्षत्र संसृष्टम् । क्षत्रियकन्यामु लोपामुदादित - वर्तते भनुमत्यानि ॥१८॥ अधन काण। पारिज मीनं ·अध्यायः ७५] आदिपर्व १। ययातिरुवाच। वबन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतःस्थितः ३८ एकदेहोद्भवा वर्णाश्चवारोऽपि चराङ्गने । देवयान्युवाच। पृथग्धाः पृथक्शीचास्तेषां तु बामणो वरः २८ राजाय नाहुपस्तात दुर्गमे पाणिमग्रहीत् । देवयान्युवाच । नान्यपूर्वगृहीतं मे तेनाहमभया कृता । पाणिधर्मो नाहुपाऽयं न पुंभिः सेवितः पुरा । नमस्ते देहि मामस लोके नान्य पतिं वृणे ॥३९ तं में त्वमग्रहीरये वृणोमि लामहं ततः॥ २९ शुक्र उवाच । कथं नु मे मनस्विन्याः पाणिमन्यः पुमान्स्पृशेत्। अन्यो धर्मः प्रियस्त्वन्यो वृतस्ते नाहुपः पतिः । गृहीतमृपिपुत्रेण स्वयं वाप्यपिणा त्वया ॥ ३० कचशापात्त्वया पूर्व नान्यद्भवितुमर्हति ।। ययातिरुवाच। घृतोऽनया पतिचीर मुतया त्वं ममेष्टया । क्रुद्धादाशीविषात्सर्याजवलनात्सर्वतोमुखात् । स्वयं ग्रहे महान्दोपो ब्राह्मण्या वर्णसंकरात् । दुराधर्पतरो विप्रो ज्ञेयः पुंसा विजानता ।। ३१ | गृहाणेमां मया दत्तां महिपी नहुषात्मज ।। ४१ देवयान्युवाच । ययातिरुवाच । कथमाशीवियात्सोज्वलनात्सर्वतोमुखात् । अधर्मो न स्पृशेदेप महान्मामिह भार्गव । दुराधर्पतरो विप्र इत्यात्थ पुरुपर्पम ।। ३२. वर्णसंकरजो ब्रमन्निति त्वां प्रवृणोम्यहम् ॥ ४२ ययातिरुवाच । शुक्र उवाच । एकमाशीविपो हन्ति शस्त्रेणकश्च वध्यते। अधर्मात्त्वां विमुश्चामि शृणु त्वं वरमीप्सितम्। हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः॥३३ असिन्विवाहे मा म्लासीरहं पापं नुदामि ते ४३ दुराधर्पतरो विप्रस्तसाद्भीरु मतो मम । वहस्व भार्यां धर्मेण देवयानी मुमध्यमाम् । अतोऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम् ३४ अनया सह संग्रीतिमतुलां समवामुहि ।। ४४ देवयान्युवाच । इयं चापि कुमारी ते शर्मिष्टा वार्पपर्वणी । दत्तां वहस्य तन्मा त्वं पित्रा राजन्वृतो मया। संपूज्या सततं राजन्मा चैनां शयने हयः ॥ ४५ अयाचतो भयं नास्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः ॥३५ रहस्सैनां समाहय न बदेर्न च संस्पृशेः। तिष्ठ राजन्मुहूर्त च प्रेपयिप्याम्पहं पितुः । वहस्व भार्या भद्रं ते यथा काममवाप्स्यसि ।।४६ गच्छ त्वं धानिके शीघ्रं ब्रह्मकल्पमिहानय । वैशंपायन उवाच । स्वयंवरे घृतं शीघ्र निवेदय च नाहुपम् ॥ ३६ एवमुक्तो ययातिस्तु शुक्रं कृत्वा प्रदक्षिणम् । शास्त्रोक्तविधिना राजा विवाहमकरोच्छुभम्।।४७ त्वरित देवयान्याथ संदिष्टं पितुरात्मनः। लब्ध्वा शुक्रान्महद्वित्तं देवयानी तदोत्तमाम् । . सर्व निवेदयामास धात्री तम यथातथम् ।। ३७ द्विसहस्रेण कन्यानां तथा शर्मिष्ठया सह ॥ १८ श्रुत्वंय च स राजानं दर्शयामास भार्गवः । | संपूजितश्च शुक्रेण दैत्यश्च नृपसत्तमः । दृष्ट्य चागतं शुक्रं ययातिः पृथिवीपतिः। जगाम स्वपुरं हृष्टोऽनुज्ञातोऽय महात्मना ।।४९ ।। इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि ममवपर्वणि पञ्चममतितमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ वैशंपायन उवाच । एकस्येश्वरस्य देहो देहावयवाः मुखबाहरुपादास्तदुद्भयाः ॥२८॥ | पश्चात्त्वन्या जरासंक्रमणमामध्यपः शुकणव सप्रतिज्ञाचिद्वये मा मा भयं क्षत्रियेण ब्राह्मणीपरिणयनदोषणम् ॥ ३५ ॥ दुर्गमे दत्त इति ध्येयम् ॥ ४॥ पञ्चगप्ततितमोऽध्यायः ॥ ॥ भक्टे ॥३९॥ सितं वरं च गृणीष्वेन्युक्तोऽपीदानी न वृतवान् ।

·[संभवपर्व । १४० श्रीमन्महाभारते पट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ देवयान्याः पुग्नोस्पतिः ॥ १ ॥ अशोकयनिकापां शमिया ययातिसमागमारपुरोग्पत्तिः ॥ २ ॥ वैशंपायन उवाच । । - स्पृहदिद देवयानी पुत्रमीक्ष्य पुनःपुनः। ययातिः स्वपुरं प्राप्य महेन्द्रपुरसंनिभम् । क्रीडनन्तःपुरे तस्याः कचिंरक्षणमवाप्य च ॥१६ प्रविश्यान्तःपुरं तत्र देवयानी न्यवेशयत् ॥ १ वैशंपायन उवाच।' देवयान्याश्वानुमते सुतां तां वृपपर्वणः । अथ निष्क्रम्य राजाऽसौ तसिन्काले यदृच्छया। अशोकवनिकाभ्याशे गृहं कृत्वा न्यवेशयत् ॥२ अशोकवनिकाभ्याशे शर्मिष्ठां प्राप तिष्ठतीम् १७ वृतां दासीसहस्रेण शर्मिष्ठां वार्पपर्वणीम् । तमेकं रहिते दृष्ट्वा शर्मिष्ठा चारुहासिनी । वासोभिरग्नपानश्च संविभज्य मुसत्कृताम् ॥ ३ प्रत्युद्गन्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यमब्रवीत्॥१८ देवयान्या तु सहितः स नृपो नहुँपात्मजः । शर्मिष्ठोवाच । 'प्रीत्या परमया युक्तो मुमुदे शाश्वतीः समाः॥४, सोमस्येन्द्रस्य विष्णोर्वा यमस्य वरुणस्य वा । अशोकवनिकामध्ये देवयानी समागता। तव या नाहुप गृहे कः स्त्रियं द्रष्टुमर्हति ॥ १९ शर्मिष्ठया सा क्रीडित्वा रमणीये मनोरमे ॥ ५ रूपाभिजनशीलहिं त्वं राजन्वेस्थ मां सदा। तत्रैव तां तु निर्दिश्य राज्ञा सह ययौ गृहम्।।सा त्यां याचे प्रसाद्याहमृतुं देहि नराधिप॥२० एवमेव सह प्रीत्या बहु कालं मुमोद च ॥ ६ ययातिरुवाच । चिजहार पहनब्दान्देववन्मुदितः सुखी ॥ ७ वेमि त्वां शीलसंपन्ना दैत्यकन्यामनिन्दिताम् । ऋतुकाले तु संप्राप्ते देवयानी वराङ्गना । रूपं च ते न पश्यामि सूच्यामपि निन्दितम् २१- लेभे गर्म प्रथमतः कुमारं च व्यजायत ।। ८. 'तदाप्रभृति दृष्ट्वा त्वां सराम्यनिशमुत्तमे। . गते वर्पसहले तु शर्मिष्ठा वापपर्वणी । अग्रवीदुशना काव्यो देवयानीं यदाऽवहम् । ददर्श यौवनं प्राप्ता ऋतु सा चान्वचिन्तयत् ॥९ नेयमाहयितव्या ते शयने वापपर्वणी.॥ 'शुद्धा लाता तु शर्मिष्ठा सर्वालङ्कारशोभिता । 'देवयान्याः प्रियं कृत्वा शर्मिष्टामपि पोपय।। २३ अशोकशाखामालम्ब्य सुपुप्पस्तयकताम् ॥१० शर्मिष्ठोवाच । आदर्श मुखमुद्वीक्ष्य भर्तुर्दर्शनलालसा । न नर्मयुक्तमनृतं हिनस्ति शोकमोहसमाविष्टा वचनं चेदमत्रवीत् ॥ न स्त्रीपु राजन्न विवाहकाले। अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसाम्। प्राणात्यये सर्वधनापहारे त्वनामानं कुरुप्वाय प्रियसंदर्शनेन माम् । पश्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ एवमुक्तवती सा तु शर्मिष्ठा पुनरप्रवीत् ॥ १२ पृष्टं तु साक्ष्ये प्रवदन्तमन्यथा ऋतुकालश्च संप्राप्तो न च मेऽस्ति वृतः पतिः। चदन्ति मिथ्या पतितं नरेन्द्र । किंप्राप्तं किं नु कर्तव्य किंवा कृत्वा सुखं भवेत् १३ एकार्थतायां तु समाहितायां देवयानी प्रजाताऽसौ वृथाऽहं प्राप्तयौवना । मिथ्या वदन्तं ह्यनृतं हिनस्ति ।। यथा तया घृतो भर्ता तथैवाहं घृणोमि तम्॥१४ 'अनृतं नानृतं स्त्रीपु परिहासविवाहयोः । राज्ञा पुत्रफलं देयमिति मे निश्चिता मतिः । आत्मप्राणार्थपाते च तदेवोत्तमतां व्रजेत् ॥ २६ अपीदानी स धर्मात्मा ईयान्मे दर्शनं रहः ॥१५ ययातिरुवाच । 'केशैर्बध्वा तु राजानं याचेऽहं सदृशं पतिम् । राजा प्रमाणं भूतानां स नश्येत मृपा वदन् । २२ w २४ २५ ·अध्यायः ७७] आदिपर्व १। १४१ अर्थकच्छमपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे ।। २७ शर्मिष्ट्रोवाच । शर्मिष्ठोवाच । अधर्मात्पाहि मां राजधर्म च प्रतिपादय॥ ३५ समावेतो मतो राजन्पतिः सख्याच यः पतिः। 'नान्यं वृणे पुत्रकामा पुत्रात्परतरं न च ।' समं विवाहमित्याहुः सख्या मेऽसि वृतः पतिः। त्वत्तोऽपत्यवती लोके चरेयं धर्ममुत्तमम् ।। ३६ 'सह दत्तास्मि काव्येन देवयान्या मनीपिणा । जय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा मुतः। पूज्या पोपयितव्येति न मृपा कर्तुमर्हसि ॥ २९ यत्ते समधिगच्छन्ति यसते तस्य तद्धनम् ॥ ३७ 'पुत्रार्थ भर्तृपोपार्थ खियः सृष्टाः स्वयंभुवा । सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च । अपतिर्वापि या कन्या अनपत्या च या भवेत् । याचितॄणां ददासि त्वं गोभूम्यादीनि यानि च३० तासांजन्म वृथा लोके गतिस्तासांन विद्यते ।।३८ बहिःस्थं दानमित्युक्तं न शरीराश्रितं नृप। देवयान्या भुजिप्यास्मि वश्या च तव भार्गवी । दुष्करं पुत्रदानं च आत्मदानं च दुष्करम् ॥३१ सा चाहं च त्वया राजन्भजनीये भजस्व माम् ३९ शरीरदानात्तत्सर्व दत्तं भवति मारिप । वैशंपायन उवाच । यस्य यस्य यथा कामस्तस तस्य ददाम्यहम् ३२ एवमुक्तस्तु राजा स तथ्यमित्यभिजज्ञिवान् । इत्युक्त्वा नगरे राजस्त्रिकालं घोषितं त्वया । पूजयामास शर्मिष्ठां धर्मं च प्रत्यपादयत् ।। ४० त्वयोक्तमनृतं राजन्वृथा घोपितमेच वा । स समागम्य शर्मिष्ठां यथा काममवाप्य च । तत्सत्यं कुरु राजेन्द्र यथा वैश्रवणस्तथा ॥ ३३ अन्योन्यं चाभिसंपूज्य जग्मतुस्ता यथागतम्।।४१ तस्मिन्समागमे सुचू शर्मिष्ठा चारुहासिनी। दातव्यं याचमानेभ्य इति मे व्रतमाहितम् । लेभे गर्म प्रथमतस्तसानृपतिसत्तमात् ।। ४२ त्वं च याचसि मां कामं धूहि किं करवाणि ते॥३४ प्रजज्ञे च ततः काले राजनराजीवलोचना । 'धनं वा यदि वा किंचिद्राज्यं वाऽपि शुचिसिते।' कुमारं देवगर्भाभं राजीवनिमलोचनम् ।। ४३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥ ययातिरुवाच । सप्तससतितमोऽध्यायः ॥ ७७॥ शर्मिष्टापुनदर्शनेन देवयान्याः शर्मिष्ठया सह संवादः ॥ १॥ देवयानीवार्मिष्ठयोः पुत्रान्तरोन्पत्तिः ॥ २ ॥ शर्मि- धापुत्राग्ययातिजाम्ज्ञाचा कुपितायाः देवयान्याः शुफसमीपे गमनम् ॥ ३ ॥ ययातः शुकशापाजराप्राप्तिः ॥ ४ ॥ तस्या अन्यस्सिन्संक्रमणरूपवरमाप्तिः ॥५॥ वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा कुमारं जातं तु देवयानी शुचिस्मिता। 'तम्सिनक्षत्रसंयोगे शुक्ले पुण्यसंगेन्दुना । चिन्तयामास दुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत ॥ ४ स राजा मुमुदे सम्राद तया शर्मिष्ठया सह ॥ १ अभिगम्य च शर्मिष्ठां देवयान्यनवीदिदम् । प्रजानां श्रीरिवाभ्याशे शर्मिष्ठा ह्यभवद्वधूः । देवयान्युवाच । पनगीयोग्ररूपा 4.देवयानी ममाप्यभूत् ।। २ किमिदं वृजिनं मुच कृतं वै कामलुब्धया ॥ ५ पर्जन्य इव सस्यानां देवानाममृतं यथा । शर्मिष्ठोवाच। तिद्वन्ममापि संभूता शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । ऋषिरभ्यागतः कश्विद्धर्मात्मा वेदपारगः । इत्येवं मनसा ज्ञात्वा देवयानीमवर्जयत् ॥ ३ । स मया वरदः कामं याचितो धर्मसंहितम् ।। ६ ·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ २४ . 'अपत्यार्थे स तु मया वृतो वे चारुहासिनि । द्रुह्यं चार्नु च पूरुं च त्रीन्युमारानजीजनत् ॥२१ नाहमन्यायतः काममाचरामि शुचिसिते । ततः काले तु कसिंश्चिद्देवयानी शुचिसिता। तसाहपर्ममापत्यमिति सत्यं ब्रवीमि ते ।। ७ ययातिसहिता राजलगाम रहितं वनम् ॥ २२ देवयान्युवाच । ददर्श च तदा तत्र कुमारान्देवरूपिणः । शोभनं भीरु यद्येवमथ स ज्ञायते द्विजः । क्रीडमानान्सुयिश्रब्धान्विस्मिता चेदमनवीद २३ गोत्रनामाभिजनतो वेत्तुमिच्छामि तं द्विजम् ।।८ देवयान्युवाच । शर्मिष्टोवाच । 'कसते दारका राजन्देवपुत्रोपमाः शुभाः। तपसा तेजसा चैव दीप्यमानं यथा रविम् । वर्चसा रूपतवव सदृशा मे मतास्तव ।। तं दृष्ट्वा मम संप्रष्टुं शक्तिर्नासीच्छुचिसिते ।। ९ वैशंपायन उवाच । देवयान्युवाच । एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान्पर्यपृच्छत ।। २५ यद्येतदेवं शर्मिष्ठे न मन्युर्विद्यते मम । तसिन्काले तु तच्छ्रुत्वा धात्री तेषां वचोऽब्रवीत्। अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठाच्छ्रेष्ठाय वै द्विजात् १० किं न छूत कुमारा वः पितरं वै द्विजर्षभम् ॥२६ वैशंपायन उवाच। कुमारा ऊचुः। अन्योन्यमेवमुक्त्वा तु संप्रहस्य च ते मिथः। ऋषिश्च ब्राह्मणश्चैव द्विजातिश्चैव नः पिता । जगाम भार्गवी वेश्म तथ्यमित्यवजग्मुपी ॥ ११ शर्मिष्ठा नानृतं ब्रूते देवयानि क्षमख नः ।।२७, ययातिर्देवयान्यां तु पुत्रावजनयभूपः । देवयान्युवाच । । यदुं च तुर्वसुं चैव शक्रविष्णू इवापरौ ॥ १२ किनामधेयगोत्रो वः पुत्रका ब्राह्मणः पिता। 'तसिन्काले तु राजर्पिययातिः पृथिवीपतिः । प्रबूत तत्त्वतः क्षिप्रं कश्वासौ क च वर्तते ॥ २८ माध्वीकरससंयुक्तां मदिरां मदवर्धनीम् ॥ १३ प्रबूत मे यथा तथ्यं श्रोतुमिच्छामि तं यहम् । पाययामास शुक्रस तनयां रक्तपिङ्गलाम् । एवमुक्ताः कुमारास्ते देवयान्या सुमध्यया ॥२९ पीत्वा पीत्वा च मदिरा देवयानी मुमोह सा १४ तेऽदर्शयन्प्रदेशिन्पा तमेव नृपसत्तमम् । रुदती गायमाना च नृत्यन्ती च मुहुर्मुहुः । शर्मिष्ठां मातरं चैव तथाऽऽचल्युश्च दारका॥३ बहु प्रलपती देवी राजानमिदमत्रवीत् ॥ १५ वैशंपायन उवाच। राजवद्रूपचेपी ते किमर्थं त्वमिहागतः । इत्युक्त्वा सहितास्ते तु राजानमुपचक्रमुः। केन कार्येण संप्राप्तो निर्जनं गहनं वनम् ॥ १६ नाभ्यनन्दत तानाजा देवयान्यास्तदान्तिक।।३ द्विजश्रेष्ठ नृपश्रेष्ठो ययातिश्चोग्रदर्शनः । रुदन्तस्तेऽथ शर्मिष्ठामभ्ययुर्यालकास्ततः । तसादितः पलायव हितमिच्छसि चेद्विज ॥१७ 'अविनुवन्ती किंचिच राजानं चारुलोचना ॥३ इत्येवं प्रलपन्ती तां देवयानीं तु नाहुपः । नातिदूराच राजानं सा चातिष्ठदवासुखी । भर्सयामास वचनैरनहीं पापवर्धनीम् ।। १८ श्रुत्वा तेपां तु बालानां सबीड इव पार्थिवः।।३२ ततो वर्पवरान्मृकान्व्यङ्गान्वृद्धांश्च पहुकान् । प्रतिवक्तुमशक्तोऽभूत्तूष्णीभूतोऽभवन्नृपः । रक्षणे देवयान्याः स पोपणे च शशास तान १९ दृष्ट्वा तु तेषां बालानां प्रणयं पार्थिवं प्रति ॥३६ ततस्तु नाहुपो राजा शर्मिष्ठां प्राप्य बुद्धिमान्। बुद्धा तु तत्त्वतो देवी शर्मिष्ठामिदमब्रवीत् । रेमे च मुचिरं कालं तया शर्मिष्ठया सह ॥ २० अभ्यागच्छति मां कश्चिद्यपिरित्येवमनवीः ॥३ तस्मादेव तु राजः शर्मिष्ठा वापपर्वणी। ययातिमेवं राजानं त्वं गोपायसि भामिनि ।

·अध्यायः ७७] आदिपर्व १। १४३ वैशंपायन उवाच। पूर्वमेव मया प्रोक्तं त्वया तु वृजिनं कृतम् ॥३६ धर्मज्ञ इति विख्यात एष राजा भृगूहह । मदधीना सती कसादकापीविप्रियं मम । अतिक्रान्तथ मर्यादा काव्यतत्कथयामि ते ॥५१ तमेवाऽऽसुरधर्म त्वमास्थिता न विभेपि मे।। ३७ शुक्र उवाच । शर्मिष्ठोवाच । धर्मज्ञः सन्महाराज योऽधर्ममकृथाः प्रियम् । यदुक्तमृपिरित्येव तत्सत्यं चारुहासिनि । तसाञ्जरा त्वामचिराद्धपयिष्यति दुर्जया ।। ५२ न्यायतो धर्मतश्चैव चरन्ती न विभेमि ते ॥ ३८ ययातिरुवाच । यदा त्वया वृतो भर्ता वृत एव तदा मया । ऋतुं व याचमानाया भगवन्नान्यचेतसा । सखीभर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने ॥३९/ दुहितुर्दानवेन्द्रस्य धर्म्यमेतत्कृतं मया ।। पूज्यासि मम मान्या च ज्येष्ठा च ब्राह्मणी ह्यसि ।। ऋतुं वै याचमानाया न ददाति पुमान्तुम् । वनोपि मे पूज्यतमो राजर्पिः किं न वेत्थ तत्।।४० | भ्रूणहेत्युच्यते ब्रह्मन्स इह ब्रह्मवादिभिः ॥ ५४ 'त्वपित्रा मम गुरुणा सह दत्ते उभे शुभे । अभिकामां स्त्रियं यश्च गम्यां रहसि याचितः । ततो भर्ता च पूज्यश्च पोष्यां पोपयतीह माम् ४१ नोपैति स च धर्मेषु भ्रूणहेत्युच्यते बुधः ॥ ५५ 'यद्यद्गुणोति मां कश्चित्तत्तद्देयमिति व्रतम् । श्रुत्वा तस्यास्ततो वाक्यं देवयान्यववीदिदम्। त्वया च सापि दत्ता मे नान्यं नाथमिहेच्छति ५६ मम्वेह यथाकामं देव्या शर्मिष्ठया सह ॥ ४२ इत्येतानि समीक्ष्याहं कारणानि भृगूहह । जिन्नाद्येह वत्स्यामि विप्रियं मे कृतं त्वया । अधर्मभयसंविग्नः शर्मिष्ठामुपजग्मिवान् । ति जज्जाल कोपेन देवयानी ततो भृशम् ।। ४३ ‘मत्वैतन्मे धर्म इति कृतं ब्रह्मन्क्षमस्व माम्। ५७ नर्दहन्तीय सब्रीडां शर्मिष्ठां समुदीक्ष्य च । शुक्र उवाच। अपविध्य च सर्वाणि भूपणान्यसितेक्षणा ॥ ४४ नन्वहं प्रत्यवेक्ष्यस्ते मदधीनोऽसि पार्थिच । सहसोत्पतितां श्यामां दृष्ट्वा तां साश्रुलोचनाम् । मिथ्याचारस्य धर्मेषु चौर्यं भवति नाहुप ।। ५८ पूर्ण सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितस्तदा ४५ वैशंपायन उवाच । अनुवत्राज संभ्रान्तः पृष्ठतः सान्त्वयनृपः। कुद्धेनोशनसा शप्तो ययाति हुपस्तदा । न्यवर्तत नचैव स क्रोधसंरक्तलोचना ।। ४६ पूर्व वयः परित्यज्य जरां सद्योऽन्त्रपद्यत ।। ५९ अविग्रुवन्ती किंचित्सा राजानं साश्रुलोचना । ययातिरुवाच । अचिरादेव संप्राप्ता काव्यसोशनसोऽन्तिकम् ४७ अतृप्तो यौवनस्याहं देवयान्यां भृगूद्वह । सा तु दृष्ट्वं पितरमभिवाद्याग्रतः स्थिता । प्रसादं कुरु मे ब्रह्मञ्जरेयं न विशेच माम् ॥ ६० अनन्तरं ययातिस्तु पूजयामास भार्गवम् ।। ४८ शुक्र उवाच । देवयान्युवाच । नाहं मृपा नवीम्येतजरां प्राप्तोऽसि भूमिप । अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तमधरोत्तरम् । जरां त्वेतां समन्यम्मिन्संक्रामय यदीच्छसि ।।६१. शर्मिष्ठयाऽतिवृनाऽसि दुहित्रा पपर्वणः ॥ ४९ ययातिरुवाच । त्रयोऽसां जनिताः पुत्रा राज्ञाऽनेन ययातिना । राज्यभाक्स भवेब्रह्मन्पुण्यभाकीर्तिभाक्तथा । , दुर्भगाया मम द्वौ.तु पुत्रौतात ब्रवीमि ते ॥५० | यो मे दद्याद्वयः पुत्रस्तद्भवाननुमन्यताम् ।। ६२ अधरोतरं नीचस्याभिवृद्रित्तमस्य हासः । अतिवृत्ताम्मि भेन ।। ५३ ॥ प्रत्यवेश्यः अस्सिन्मकर्मणि मदानापि त्वया राज्ञः सकाशादपत्यत्रयाधिगमेनातिकान्तोलद्धिताऽस्मि ॥४९॥ प्रार्थनीयेति भावः ॥ ५० ॥ ज्येष्टस्य राज्याप्रदानजं पापम् भधर्ममय निगमकृथाः ॥ ५२ ॥ नान्यचनमा न कामलो. | ॥६२ ॥ सप्तगमतिनमोऽध्यायः ॥ ७॥ ५ ·१४४ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व शुक्र उवाच । वयो दास्यति ते पुत्रो यः स राजा भविष्यति संक्रामयिप्यसि जरा येथेष्टं नहुपात्मज | आयुप्मान्कीर्तिमांश्चय बापत्यस्तथैव च ॥ ६६ मामनुध्याय भावेन न च पापमवाप्स्यसि ॥६३ ॥ इति श्रीमनाहाभारते आदिपर्वणि संभयपर्वणि समसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७ ॥ अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७८ ॥ स्वजरामनगीकुर्यतां यदुमभृतीनां ययातिना शापः ॥ १ ॥ तामनीकुर्वतः पूरोपरदानम् ॥ २॥ वैशंपायन उवाच । पूर्णे वर्पसहस्रे तु पुनस्यामि यौवनम् । जरां प्राप्य ययातिस्तु स्वपुरं प्राप्य चव हि । खंचव प्रतिपत्सामि पाप्मानं जरया सह ॥११ पुत्रं ज्येष्ठं वरिष्ठं च यदुमित्यत्रवीद्वचः ।। १ तुर्वसुरुवाच । ययातिरुवाच। जरावली च मां तात पलितानि च पर्यगुः । न कामये जरी वात कामभोगप्रणाशिनीम् । काव्यस्योशनसः शापान च तृप्तोऽसि यौवने ॥२ बलरूपान्तकरणी युद्धिग्राणप्रणाशिनीम् ॥ १२ त्वं यदो प्रतिपद्यस्य पाप्मानं जरया सह । ययातिरुवाच । यौवनेन त्वदीयेन चरेय विषयानहम् ॥ ३ यत्वं मे हृदयाजातो वयः स्वं न प्रयास पूर्णे बर्पसहस्रे तु पुनस्ते यौवनं त्वहम् । तस्मात्प्रजा समुच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति ।। १३ दत्त्वा स्वं प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥४। संकीर्णाचारधर्मेपु प्रतिलोमचरेषु च । यदुरुवाच । पिशिताशिपु चान्त्येषु मृढ राजा भविष्यति १४ जरायां बहवो दोपरः पानभोजनकारिताः। गुरुदारप्रसक्तेपु तिर्यग्योनिगतेषु च । तसाजरां न ते राजन्ग्रहीप्य इति मे मतिः ॥ ५ पशुधर्मेषु पापेषु म्लेच्छेपु सं भविष्यसि ।। १५ मितम्मश्रुनिरानन्दो जरया शिथिलीकृतः । चलीसङ्गतगात्रस्तु दुर्दशों दुर्वलः कृशः॥ ६ एवं स तुर्वसुं शत्वा ययातिः सुतमात्मनः । अशक्तः कार्यकरणे परिभूतः स यौवतैः । शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युमिदं वचनमब्रवीत् ।। १६ सहोपजीविभिश्चैव तां जरां नाभिकामये ॥ ययातिरुवाच । सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप । जरां ग्रहीतुं धर्मज्ञ तसादन्यं वृणीप्य वै ॥ द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम् । जरां वर्पसहस्रं मे यौवनं खं ददख च ॥ ययातिरुवाच । यत्त्वं मे हृदयाजातो वयः स्खं न प्रयच्छसि । पूर्णे वर्षसहसे तु पुनर्दास्यामि यौवनम् । तसादराज्यभाक्तात प्रजा तव भविष्यति ॥ ९ खंचादासामि भूयोऽहं पाप्मान जरया सह१८ 'प्रत्याख्यातस्तु राजा स तुर्वसं प्रत्युवाच ह । द्रुधुरुवाच । तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । न गजं न रथं नावं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् यौवनेन चरेयं वै विषयांस्तव पुत्रक । १० वाग्भङ्गश्चास्य भवति तां जरांनाभिकामये॥१ चली त्वचःसवलनम् । पलितानि केशरोम्णा शौक्लयम् । | म् । चरेय भुञ्जीय ॥ ३ ॥ दोषाः कफाद्याधिक्याद्वमा पर्यगुः परितः शरीरे गतानि प्राप्तानिायौवने यौवनसाध्ये कामभोगे | ॥ ५॥ तिर्यग्योनीनामिव गतं प्रकाश मैथुनाद्याचरम ॥ २ ॥ पाप्मान भोगसामध्यऽपि तदिच्छारूप चित्तस्य दास्थ्य | तेषु ॥ १५ ॥ वैशंपायन उवाच ।

·अध्यायः ७९]
आदिपर्व १ ।
१४५
3 ययातिरुवाच।
जरा वली च मां तात पलितानि च पर्यगुः।।२८
यत्त्वं मे हृदयाजातो वयः खं न प्रयच्छसि । काव्यस्योशनसः शापान च तृप्तोऽसि यौवने।
तसा ह्यो प्रियः कामो न ते संपत्स्यते कचित् ॥ पूरो त्वं प्रतिपद्यस्य पाप्मानं जरया सह।
यत्राश्वरथमुख्यानामधानां स्याद्गतं न च । कंचित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसातव ॥ २९
हस्तिनां पीठकानां च गर्दभानां तथैव च ॥२१ पूर्ण वर्षसहस्रे तु पुनासामि यौवनम् ।
वस्तानां च गवां चैव शिपिकायास्तथैव च । खं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥३०
'उडुपप्लवसंतारो यत्र नित्यं भविष्यति ।
वैशंपायन उवाच।
अराजा भोजशब्दं संतत्र प्राप्स्यसि सान्वयः२२
एवमुक्तः प्रत्युवाच पूरुः पितरमञ्जसा ।
ययातिरुवाच ।
यदात्थ मां महाराज तत्करिष्यामि ते वचः।।३१
अनो वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । 'गुरोर्वे वचनं पुण्यं स्वर्ग्यमायुष्करं नृणाम् ।
एक वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते ॥
२३
गुरुप्रसादात्रलोक्यमन्वशासच्छतऋतुः॥ ३२
अनुरुवाच ।
गुरोरनुमतं प्राप्य सर्वान्कामानवामुयात् ।
जीर्णः शिशुवदादत्ते कालेऽनमशुचिर्यथा ।
यावदिच्छसि तावच्च धारयिप्यामि ते जराम्' ३३
न जुहोति च कालेऽग्निं तां जरां नाभिकामये।
प्रतिपत्स्यामि ते राजन्पाप्मानं जरया सह ।
ययातिरुवाच।
गृहाण यौवनं मत्तश्वर कामान्यथेप्सितान् ॥३४
यत्त्वं मे हृदयाजातो वयः स्वं न प्रयच्छसि ।
जरादोपस्वया प्रोक्तस्तमात्य प्रतिलप्स्यसे ।।२५ जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव ।
यौवनं भवते दत्त्या चरिप्यामि यथात्थ माम् ३५
प्रजाश्च यौवनप्राप्ता विनशिप्यन्त्यनो तव ।
अग्निप्रस्कन्दनपरस्त्वं चाप्येवं भविष्यसि ॥ २६
ययातिरुवाच ।
पूरो प्रीतोऽसि ते वत्स प्रीतश्चेदं ददामि ते ।
प्रत्याख्यातश्चतुर्भिश्च शप्त्वा तान्यदुपूर्वकान् ।
सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति ॥ ३६
पूरोः सकाशमगमन्मत्त्वा पूरुमलङ्घनम् ॥ २७ वैशंपायन उवाच ।
ययातिरुवाच।
एवमुक्त्वा ययातिस्तु स्मृत्वा काव्यं महातपाः ।
पूरो त्वं मे प्रियः पुत्रस्त्वं वरीयान्भविष्यसि । संक्रामयामास जरां तदा पूरौ महात्मनि ॥ ३७
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७८ ॥
वैशंपायन उवाच ।
ऊनाशीतितमोऽध्यायः॥ ७९ ॥
विषयानुभवेन ययातेवैराग्यप्राप्तिः ॥ १ ॥ पूरोः ययातिना यौवनप्रत्यर्पणम् ॥ २ ॥ तस्य राज्याभिषेकः ॥ ३॥ यया.
सर्वनं प्रति गमनम् ॥ ४॥ यदुप्रभृतीनां वंशकथनम् ॥ ५॥
वैशंपायन उवाच ।
'रूपयौवनसंपन्नः कुमारः समपद्यत ।'
पारवेणाथ वयसा ययातिर्नमुपात्मजः । प्रीतियुक्तो नृपश्रेष्ठश्वचार विषयान्प्रियान् ॥ १
पीटकाना राजयोग्यानां नरयानविशेषाणां तसतरावा इति
जरा देहेन्द्रियशक्तिघातः ॥ २८ ॥ अअसा आर्जवेन ॥ ३१ ॥
। म्लेच्छेषु प्रसिद्धानाम् ॥ २१ ॥ अग्निप्रस्कन्दनं श्रौतस्माद्य- | यथेप्सितान् यावजीवम् ॥३४॥अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥
मिसान्यकर्गत्यागसत्परः ॥ २६ ॥वरीयान्सभ्रातृभ्यो महान् । चचार युभोज ॥१॥

·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व । -- - ९ यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम् । वैशंपायन उवाच । धर्माविरुद्ध राजेन्द्रो यथा भवति सोऽन्वभूत्।।२ प्रतिपेदे जरां राजा ययाति हुपस्तदा । देवानतर्पयद्यज्ञैः श्राद्धैस्तद्वत्पितॄनपि । यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः खं पुनरात्मवान् ॥ १८ दीनाननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् ।। ३ अभिपेक्तुकामं नृपति पूरुं पुत्रं कनीयसम् । अतिथीनन्नपानैश्च विशश्च परिपालनैः। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ।। १९ आनृशंपेन शूद्रांश्च दस्यून्सनिग्रहेण च ॥ ४ : कथं शुक्रस नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो । धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयन् । ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रयच्छसि ।। २० ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः ॥ ५ यदुज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः । स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः। शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुास्ततोऽनुः पूरुरेव च ॥२१ अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् ॥ कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयात्राज्यमर्हति । स संप्राप्य शुभान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः। एतत्संबोधयामस्त्वां धर्म त्वं प्रतिपालय ॥ २२ कालं वर्षसहस्रान्तं ससार मनुजाधिपः॥ ययातिरुवाच । परिसंख्याय कालज्ञः कलाः काष्ठाश्च वीर्यवान् । ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः। यौवनं प्राप्य राजर्पिः सहस्रपरिवत्सरान् ।। विश्वाच्या सहितो रेमे व्यभ्राजन्नन्दने चने । ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथंचन ॥२३ अलकायां स कालं तु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे ॥ मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः । यदा स पश्यते कालं धर्मात्मा तं महीपतिः । प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः ॥२६ पूर्ण मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह ॥ १० मातापित्रोर्वचनकृद्धितः पथ्यश्च यः सुतः । यथाकामं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम । स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमात्पु ॥ सेविता विपयाः पुत्र यौवनेन मया तव ॥ ११ 'पुदिति.नरकस्याख्या दुःखं च नरकं विदुः । न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । पुतस्त्राणात्ततः पुत्रमिहेच्छन्ति परन च ॥ २६ हविपा कृष्णवर्मेच भूय एवाभिवर्धते ।। आत्मनः सदृशः पुत्रः पितृदेवर्षिपूजने | १२ यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः। यो बहूनां गुणकरः स पुत्रो ज्येष्ठ उच्यते ॥ २७ एकस्यापि न पर्याप्त तस्मात्तृष्णां परित्यजेत १३ : मृकोऽन्धो बधिरः श्वित्री स्वधर्म नानुतिष्ठति ।। या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । चोरः किल्लिपिकः पुत्रो ज्येष्ठो नज्येष्ठ उच्यते २८ योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृणां त्यजतः सुखम्।। ज्येष्ठांशहारी गुणकृदिह लोके परत्र च । पूर्ण वर्पसहस्र मे विपयासक्तचेतसः । श्रेयान्पुत्रो गुणोपेतः स पुत्रो नेतरो वृथा । तथाप्यनुदिनं तृष्णा ममतेष्वभिजायते ॥ १५ वदन्ति धर्म धर्मज्ञाः पितृणां पुत्रकारणात् ॥२९ तस्मादेनामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम् । वेदोक्तं संभवं मह्यमनेन हृदयोद्भवम् । निर्द्वन्द्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह१६ तस जातमिदं कृत्स्नमात्मा पुत्र इति श्रुतिः३० पूरो प्रीतोऽसि भद्रं ते गृहाणेदं स्वयौवनम् । यदुनाऽहमवज्ञातस्तथा तुर्वगुनापि च । राज्य चेदं गृहाण त्वं यावदिच्छसि यौवनम् । द्रुहाना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम्॥३१ तावदीर्घायुपा भु त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः॥१७ पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितं च विशेषतः । विषया दिव्यगन्धादयो गोबरें वशे यस्य स विषयगोचरः फनीयसं कनीयांसम् ॥ १९ ॥ ॥६॥अलकायो पुपरपुर्याम् ॥९॥ ।

·अध्यायः ८०]
आदिपर्व १।
१४७
कनीयान्मम दायादो धृता येन जरा मम ॥ ३२ वैशंपायन उवाच ।
मम कामः स च कृतः पूरुणा मित्ररूपिणा | पौरजानपदैस्तुष्टरित्युक्तो नाहुपस्तदा ।
शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्।।३३ अभ्यपिञ्चततः पूरं राज्य से सुतमात्मनः॥३८
पुत्रो यस्त्वाऽनुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः।
'यदुं च तुर्वसु चोभी दुयुं चैब सहानुजम् ।
'यो वानुवर्ती पुत्राणां स पुत्रोदायभाग्भवेत्'३४ अन्तेपुस विनिक्षिप्य नाहुपः स्वात्मजान्सुतान् ।।
भवतोऽनुनयाम्येवं पूरू राज्येऽभिषिच्यताम् ।
दत्त्वा च पूरचे राज्यं वनवासाय दीक्षितः ।
पुरात्स निर्ययो राजा ब्राह्मणैस्तापसैः सह ॥४०
प्रकृतय ऊचुः।
'देवयान्या च सहितः शर्मिष्ठया च भारत ।
यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोहितः सदा ॥३५, अकरोत्स वने राजा सभार्यस्तप उत्तमम् ॥४१
सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि सत्तमः । यदोस्तु यादवा जातास्तुर्वसोर्यवनाः स्मृताः ।
'वैदे धमार्थशास्त्रेषु मुनिभिः कथितं पुरा' ॥३६ द्वयोः सुतास्तु चै भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः४२
अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतः प्रियकृत्तव । पूरोस्तु पारयो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव ।
वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् ॥ ३७ । इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कारयितुं वशी ॥ ४३
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि ऊनाशीतितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥
। उत्तरयायातारम्भः॥
अशीतितमोऽध्यायः ॥ ८०॥
ययातेः स्वर्गगमनम् ॥ १॥
वैशंपायन उवाच ।
सर्वमेतदशेपेण श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ।
एवं स नाहुपो राजा ययातिः पुत्रमीप्सितम् । कथ्यमानं त्वया विप्र विप्रपिंगणसंनिधौ ॥ ८
राज्येऽभिपिच्य मुदितो वानप्रसोऽभवन्मुनिः।।१ देवराजसमो ह्यासीद्ययातिः पृथिवीपतिः ।
उपित्वा च वने वासं ब्राह्मणैः संशितव्रतः। वर्धनः कुरुवंशस्य विभावसुसमद्युतिः ।।
फलमूलाशनो दान्तस्ततः खर्गमितो गतः ॥ २ तस्य विस्तीर्णयशमः सत्यकीर्तेर्महात्मनः ।
स गतः खनिवासं तं निवसन्मुदितः सुखी । चरितं श्रोतुमिच्छामि दिवि चेह च सर्वशः १०
कालेन नातिमहता पुनः शक्रेण पातितः॥ ३
वैशंपायन उवाच ।
'साधुभिः संगति लब्ध्वा पुनः स्वर्गमुपेयिवान् ।
हन्त ते कथयिष्यामि ययातेरुतरां कथाम् ।
जनमेजय उवाच ।
दिवि चेह च पुण्यार्थी सर्वपापप्रणाशिनीम् ११
स्वर्गतश्च पुनर्ब्रह्मन्निवसन्देववेश्मनि ।
ययाति हुपो राजा पूरं पुत्रं कनीयसम् ।
कालेन नातिमहता कथं शक्रेण पातितः ।।
राज्येऽभिपिच्य मुदितः प्राववाज वनं तदा १२
निपतन्प्रच्युतः स्वर्गादप्राप्तो मेदिनीतलम् ।
स्थित आसीदन्तरिक्षे स तदेति श्रुतं मया ॥ ५ अन्त्येषु स विनिक्षिप्य पुत्रान्यदुपुरोगमान् ।
तत एव पुनथापि गतः स्वर्गमिति श्रुतम् ।
फलमूलाशनो राजा बने संन्यवसचिरम् ।। १३
राज्ञा यमुमता सार्धमष्टकेन च वीर्यवान् ॥ ६ शंसितारमा जितक्रोधस्तर्पयन्पितृदेवताः ।
प्रतर्दनेन शिविना समेत्य किल संसदि ।
अग्नीश्च विधिवजुइन्वानप्रस्सविधानतः ॥ १४
कर्मणा केन स दिवं पुनः प्राप्तो महीपतिः॥७
अन्त्येषु म्लेच्छेषु ॥ १३॥

·१४८ श्रीमन्महाभारते [समवपन ७ अथितीन्पूजयामास वन्येन हविपा विभुः। ततश्च वायुभक्षोऽभूत्संवत्सरमतन्द्रितः। शिलोञ्छवृत्तिमास्थाय शेपानकृतभोजनः ॥१५ तथा पञ्चाग्निमध्ये च तपस्तेपे स वत्सरम् ॥ १७ पूर्ण वर्पसहस्रं च एवंवृत्तिरभूनृपः। एकपादः स्थितश्चासीत्पण्मासाननिलाशनः । अब्भक्षः शरदस्त्रिंशदासीनियतवाङ्मनाः ॥१६ पुण्यकीर्तिस्ततः खर्गे जगामात्य रोदसी ॥१८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि अशीतितमोऽध्यायः ॥ ८॥ एकाशीतितमोऽध्यायः॥ ८१॥ इन्द्रययातिसंवादः॥१॥ वैशंपायन उवाच । विपरीतं च राजेन्द्र एतेषु कृतलक्षणम् ॥ १० स्वर्गतः स तु राजेन्द्रो निवसन्देववेश्मनि । ब्राह्मणो वाथ वा राजा वैश्यो वा शूद्र एव वा। पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर्मरुद्भिर्वसुभिस्तथा ॥ १ प्रशस्तेषु प्रसक्ताश्चेत्प्रशस्यन्ते यशस्विनः ॥ ११ देवलोकं ब्रह्मलोकं संचरन्पुण्यकृद्वशी । तस्मात्प्रशस्ते राजेन्द्र नरः सक्तमना भवेत् । अवसत्पृथिवीपालो दीर्घकालमिति श्रुतिः॥ २ अलोकज्ञा ह्यप्रशस्ता भ्रातरस्ते ह्ययुद्धयः ॥ १२ स कदाचिनृपश्रेष्ठो ययातिः शक्रमागमत् । अन्त्याधिपतयः सर्वे ह्यभवन्गुरुशासनात् । कथान्ते तत्र शक्रेण स पृष्टः पृथिवीपतिः ॥ ३ इन्द्र उवाच । शक्र उवाच । यदा स पूरुस्तव रूपेण राज- सं हि धर्मविदो राजन्कत्थसे धर्ममुत्तमम् । जरां गृहीला प्रचचार भूमौ । कथयस्व पुनर्मेऽद्य् लोकवृत्तान्तमुत्तमम् ॥ १३ तदा च राज्यं संप्रदायैव तमै ययातिरुवाच' त्वया किमुक्तः कथयेह सत्यम् ।। अक्रोधनःोधनेभ्यो विशिष्ट- ययातिरुवाच । स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोविशिष्टः। गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्लोयं विपयस्तव । अमानुपेभ्यो मानुपाश्व प्रधाना मध्ये पृथिव्यास्त्वं राजा भ्रातरोऽन्त्याधिपास्तव५ विद्वांस्तथैवाविदुपः प्रधानः॥ १४ 'न च कुर्यानरो दैन्यं शाट्य क्रोधं तथैव च । आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः । जैहयं च मत्सरं वैरं सर्वत्रेदं न कारयेत् ॥ मातरं पितरं ज्येष्ठं विद्वांसं च तपोधनम् । आक्रोप्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥१५ क्षमावन्तं च राजेन्द्र नारमन्येत बुद्धिमान् ॥७ नारुन्तुद: सान नृशंसवादी शक्तस्तु क्षमते नित्यमशक्तः क्रुध्यते नरः । न हीनतः परमभ्याददीत । दुर्जनः मुजन द्वेष्टि दुर्वलो बलवत्तरम् ।। ययाऽस्य याचा पर उद्विजेत रूपवन्तमरूपी च धनवन्तं च निर्धनः । न तां वदेद्रुशती पापलोक्याम् ॥ १६ अकर्मी कर्मिणं द्वेष्टि धार्मिकं च नधार्मिकः॥९ अरुन्तुर्द परुपं तीक्ष्णवाचं निर्गुणो गुणवन्तं च पुत्रतत्कलिलक्षणम् । वाकण्टकवितुदन्तं मनुप्यान् । पगायवरयारोऽमयः परामः सूर्यः ॥ १७ ॥ आरत्य व्याप्य । ॥१८॥ अशीतितमोऽध्यायः ॥ ८॥ रोदसी पावाभूमी । एपियामिय स्वपि मुत्योऽदित्यर्थः भस्स भाकोः गुरुतं तितिक्षुपिन्दतिरसती भयाणी १६॥

·अध्यायः ८२]
आदिपर्व १।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां
परस्य ये मर्ममु संपतन्ति
मुखे निवद्धा निर्गतिं वहन्तम् ।। १७ तान्पण्डितो नावरजेत्परेषु ।।
सद्धिः पुरस्तादभिपूजितः स्या-
नही संवननं त्रिपु लोकेषु विद्यते ।
सद्धिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात् ।
सदाऽसतामतिवादास्तितिक्षे-
दया मंत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक् २०
त्सतां वृत्तं चाददीतार्यवृत्तः ।। १८ तसात्सान्तं सदा वाच्यं न वाच्यं परुष कचित् ।
पावसायका यदनानिप्पत्तन्ति पूज्यान्सपूजयेद्दयान च याचेत्कदाचन ॥ २१
यराहतः शोचति रात्र्यहानि ।
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥
१
६
हाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८२ ॥
वगतो ययातेः पतनं । अष्टकप्रश्नश्च ॥ १॥
एतद्विदित्वा च पुनर्ययाते
इन्द्र उवाच।
सर्वाणि कर्माणि समाप्य राजन्
त्वं माऽवमंस्थाः सदृशः श्रेयसच ।। --..
गृहं परित्यज्य वनं गतोऽसि ।
विशंपायन उवाच ।
तिचा पृच्छामि नमुपस्य पुत्र
ततः ग्रहायामरराजजुष्टा-
केनासि तुल्यस्तपसा ययाते ॥
न्पुण्याँल्लोकान्पतमानं ययातिम् ।
ययातिरुवाच
संप्रेक्ष्य राजर्पिवरोऽष्टकस्त-
नाहं देवमनुष्येपु गन्धर्वेषु महर्पिषु ।
मुवाच सद्धर्मविधानगोप्ता ।।
आत्मनस्तपसा तुल्यं कंचित्पश्यामि वासव ॥२
अष्टक उवाच।
इन्द्र उवाच ।
कस्त्वं युवा पासवतुल्यरूपः
यदाऽवमन्याः सदृशः श्रेयसश्च
स्वतेजसा दीप्यमानो यथाऽग्निः।
अल्पीयसश्चाविदितप्रभावः।
पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारा-
तमाल्लोकास्त्वन्तवन्तस्तवे मे
रखाखेचराणां प्रबरो यथाऽकः ।।
क्षीणे पुण्य पतिताऽस्यय राजन् ।। ३
ययातिरुवाच ।
दृष्ट्वा च त्वां मूर्यपथात्पतन्त
मुरर्पिगन्धर्वनरापमाना-
बचानराद्युतिमप्रमेयम्।
किं नु स्विदेतत्पततीति सर्वे
क्षयं गता मे यदि शकलोकाः।
इच्छाम्यहं मुरलोकाविहीनः
सतां मध्ये पतितुं देवराज ।
दृष्ट्वा च त्वां विष्टितं देवमार्गे
इन्द्र उवाच।
सतां सकाशे पतिताऽसि राजं.
अभ्युद्गतास्त्वां वयमद्य सर्वे
युतः प्रतिष्ठां यत्र लन्यासि भूयः ।
९
'नि नि दुर्देवताम् ॥ १५॥ संवननं वशीकरणम् ॥ ३.५
एकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
वितर्कयन्तः परिमोहिताः सः॥
४
अकार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम् ।
तत्वं प्रपाते तब जिज्ञासमानाः।।
अवस्याः सर्वभ्य आरमन आधिक्योक्त्या । सदृशः सह-
शान् ॥३॥ यत्र पतिता प्रविष्ट लग्यासि लस्यसि ॥५॥

·अध्यायः ८३] आदिपर्व १॥ १५१ - '=3 . १० नानाभावा यहयो जीवलोके अप्टक उवाच। दैवाधीना नष्टचेष्टाधिकाराः। ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्रप्रधाना- तत्तत्माप्य न विहन्येत धीरो स्वया भुक्ता यं च कालं यथावत् । दिष्टं पलीय इति मसाऽऽत्मबुद्धया तान्मे राजन्यूहि सर्वान्यथाव- सुखं हि जन्तुर्यदि चाऽपि दुःख क्षेत्रज्ञवद्भापसे सं हि धर्मान् ।। दैवाधीन विन्दते नात्मशक्त्या। ययातिरुवाच। तसादिष्टं घलयन्मन्यमानो राजाऽहमासमिह सार्वभौम- न संज्वरेनापि हुप्येत्कथंचित् ॥ स्ततो लोकान्महतवाजयं वै । दुःखैन तप्येन सुखैः प्रहष्ये- तत्रावसं चर्पसहस्रमात्र त्समेन वर्तेत सदैव धीरः। ततो लोक परमस्म्यभ्युपेतः॥ १५ दिएं पलीय इति मन्यमानो न संज्वरेनापि हृप्येत्कथंचित् ॥ ततः पुरी पुरुहूतस्य रम्यां सहस्रद्वारां शतयोजनायताम् । भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचि- सन्तापो मे मानसो नास्ति कश्चित् । अध्यावसं वर्पसहस्रमानं ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः॥ धाता यथा मां विदधीत लोके ध्रुवं तथाऽहं भवितेति मत्वा । ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं संखेदजा अण्डजाधोगिदव प्रजापतेर्लोकपतेर्दुरापम् । सरीसपाः कमयोऽथाप्सु मत्स्याः। तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं तधाश्मनस्तुणकाष्ठं च सर्वे ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ दिष्टक्षये खां प्रकृतिं भजन्ति ॥ स देवदेवस्य निवेशने च अनित्यतां सुखदुःखस्य बुद्धा विहृत्य लोकानवसं यथेष्टम् । फलात्संतापमष्टकाहं भजेयम् । संपूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तै- किं कुर्याचे किं च कृला न तप्ये स्तुल्यप्रभावद्युतिरीश्वराणाम् ।। तसात्सन्तापं वर्जयाम्यप्रमत्तः। १२ तथाऽऽवसं नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम् । एवं मुवाणं नृपति ययाति- सहाप्सरोभिर्विहरन्पुण्यगन्धा- मपाटकः पुनरेवान्वपृच्छत् । न्पश्यन्नगान्पुप्पितांधाररूपान् । १९ मातामहे सर्वगुणोपपन तन स्थितं मां देव सुखेपु सक्तं तसित स्वर्गलोके यथावत् ॥ कालेऽतीते महति ततोऽतिमात्रम् । भनेन तपमा सहि समेव कुतोऽहंकार कृतवानिलत माह । मानानं न हिंसादिलयः ॥ ७॥ एतदेव विवृणोति ।मुर हाति भनेति । जोरोकेऽस्लिन् जीवा नानाभावाः पृथक्स- द्वाभ्याम् ॥ ८॥ भयं तु ते व्यनु विषादमोहाविति यद- भाग निर्माता विविपरीताः । रतो देवाधीनाः। केनोक्तं तत्रोत्तरमाह। भये इति। धाना दि.१०॥ अहमिवान्य- भार का सामना केश उदोनोऽधिकारः सानय ऽपिदिधाधोना एवेलाह । संस्वेदजा इति । एतेपि दिष्टक्षय पुण्यपा- पोरा सा । शहरी शेषा । महानों पुण्ये पन्डि. स्लो को पति देवमेव पलादिलः। एवं द्विांतत्त- प्राप्नुवन्ति ॥11॥ महं नु दिध्मयाभावात्प्राप्तगि दुःखे न तप्य पानुभवानन्तरम् । सो प्रकृति सम्र्मशेषानुगुणां योनि मजन्ति . मार २ सुख से प्राप्त न विहन् । विवादान्या- इलाह। अनित्खतालति ॥ १२ ॥ क्षेत्रवत् बानिवन् ॥ १४ ॥ १७ पैशंपायन उवाच ।

·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ न चापि त्वां धृष्णुमः प्रष्टुमने सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां न च त्वमसान्पृच्छसि ये वयं सः । सतां सदैवामरराजकल्प । तत्त्वां पृच्छामि स्पृहणीयरूप ते सङ्गताः स्थावरजङ्गमेशाः कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वमागाः॥१० प्रतिष्ठितस्वं सदृशेषु सत्सु ॥ १२ भयं तु ते व्येतु विपादमोही त्यजाशु चैवेन्द्रसमप्रभाव । प्रभुरमिः प्रतयने भूमिरावपने प्रभुः। त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे प्रभुःसूर्यःप्रकाशित्वे सतां चाभ्यागतः प्रभुः १३ नालं प्रसोई बलहाऽपि शक्रः॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि घशीतितमोऽध्यायः ।। ८२ ॥ न्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ।। ययातेः स्वनामकथनपूर्वक अष्टकेन सह संवादः ॥ १ ॥ तत्र ययातिना स्वस्थ स्वर्गादधःपतनकारणकथनम् ॥ २ ॥ ययातिरुवाच । ययातिरुवाच। अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहु- पूरोः पिता सर्वभूतावमानात् । स्तद्वर्ततेऽप्रपणे पापलोक्यम् । प्रभ्रंशितः मुरसिद्धर्पिलोका- सन्तोऽसतां नानुवर्तन्ति चैत- परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः॥ द्यथा चैपामनुकूलास्तथाऽऽसन् ।। अहं हि पूर्वो वयसा भवन्य- अभूद्धनं मे विपुलं गतं त- तेनाभिवादं भवतां न प्रयुजे । द्विचेष्टमानो नाधिगन्ता तदसि । एवं प्रधार्यात्महिते निविटो यो विद्यया तपसा जन्मना वा यो वर्तते स विजानाति जीवः ।। वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ २ महाधनो यो यजते सुयज्ञै- अष्टक उवाच। यः सर्वविद्यासु विनीतयुद्धिः। अवादीस्त्वं चयसा यः प्रवृद्धः वेदानधीत्य तपसा योज्य देह सवै राजन्नाभ्यधिकः कथ्यते च । दिवं स यायात्पुरुपो वीतमोहः॥ यो विद्यया तपसा संप्रवृद्धः न जातु हृप्येन्महता धनेन स एव पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ ३ वेदानधीयीतानहंकृतः स्यात् । शृणुमः प्रगल्भामहे ॥१०॥ आवपने संग्रहे वीजावापे वा नरकप्रदम् । एतत्पापमसता संबन्धि सन्तो नानुवर्तन्ते इदानी- १३॥ घशीतितमोऽध्यायः॥ ८२) मपि।किंच प्रायोपिसन्तो यधपां कर्मणामनुकूला उपहकाः स्यु- ययातिरपनीततपोविद्यागलाद्वयोज्यामेव पुरस्कृत्लाह । महं | स्तथा तेन प्रकारेण दम्भदादिराहिलेन मासन् । अहं स्वत. होति । तदेवोपपादयत्युत्तरार्धन ॥ २ ॥ तदसदमानोऽटक | विधवात्स्वर्गादिन्देण च्यावित इत्याशयः ॥ ४॥ तहम्मादिरा. भाह । अवादीरिति । खच विद्यातपःसंप्रगर इति भावः॥ ३॥ | हित्येन प्रसिद्ध धनं पुण्यं मे मम विपुलं यदभूतगत नष्टं दां. विधातो: भ्रष्टो अष्टपेन मुते तत्र खानुभूतं विनं दर्शय- दिसर्थः । पुनरिदानी सयेटमानोऽनी सरघुननापिगन्तानि । ग्यपातिमान । प्रतिकूलमिति । फर्मणा पुण्यानां प्रतिकूल प्रभार्य मामिको गति झाला य आत्मदिवे निविष्टो यो पर्गते गाशक पाप गपंगपावडमधे दर्पयति वर्तते । पापलोय ! रा धीरो जानाति नान्ग इत्यर्थः॥ ५॥ एतवाद । न जामिति w ·अध्यायः ८३ ] सादिपर्व १। १५१ नानाभावा यहयो जीवलोके अष्टक उवाच। देवाधीना नष्टचेष्टाधिकाराः। ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्रप्रधाना- तत्तत्प्राप्य न विहन्येत धीरो स्वया भुक्ता यं च कालं यथावत् । दिष्टं वलीय इति मखाऽऽत्मबुद्धया ।। ७ तान्मे राजन्वहि सर्वान्यथाव- सुखं हि जन्तुर्यदि वाऽपि दुःख क्षेत्रज्ञवद्भापसे सं हि धर्मान् ॥ १४ दैवाधीनं विन्दते नात्मशक्त्या । ययातिरुवाच । तसाद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो राजाऽहमासमिह सार्वभौम- न संज्वरेनापि हृष्येत्कथंचित् ।। स्ततो लोकान्महतश्चाजयं धै। दुःसने तप्येन्न मुखैः प्रहप्ये- तत्रावसं चर्पसहस्रमा त्समेन वर्तत सदैव धीर। ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः॥ १५ दिष्टं बलीय इति मन्यमानो ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां न संञ्चरेबापि हुप्येत्कथंचित् ।। सहस्रद्वारां शतयोजनायताम् । । भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचि- अध्यावसं वर्पसहस्रमात्र सन्तापो में मानसो नास्ति कश्चित् । ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः॥ १६ धाता यथा मां विदधीत लोके ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं ध्रुवं तथाऽहं भवितेति मत्वा ॥ १० प्रजापताकपतेदुरापम् । संस्खेदजा अण्डजाश्वोद्भिदश्च तत्रावसं वर्पसहस्रमानं सरीसृपाः कृमयोऽथाप्सु मत्साः। ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ तथाश्मनस्तुणकाष्ठं च सर्वे दिटक्षये खां प्रकृतिं भजन्ति ॥ स देवदेवस्य निवेशने च अनित्यतां मुखदुःस्वस्य युद्धा विहृत्य लोकानयस यथेष्टम् । कलात्संतापमष्टकाहं भजेयम् । संपूज्यमानखिदशैः समस्त- १८ किं कुर्या वे किं च कृखा न तप्ये स्तुल्यग्रभावद्युतिरीश्वराणाम् ।। तसात्सन्तापं वर्जयाम्यप्रमत्तः ।। १२ तथाऽऽवसं नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम् । एवं बुधाणं नृपति ययाति- सहाप्सरोभिर्विहरन्पुण्यगन्धा- १९ मथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छत् । न्पश्यन्नगान्पुप्पितांश्वारुरूपान् ।। मातामहं सर्वगुणोपपन्न तत्र स्थितं मां देव सुखेपु सक्तं तत्रस्थितं स्वर्गलोके यथावत् ॥ १३ कालेऽतीते महति.ततोऽतिमात्रम् । धनेन तपमा तर्हि त्वमेव कुतोऽहकारं कृतवानियत आह । | मात्मानं न हिंस्यादित्यर्थः ॥ ७ ॥ एतदेव विशृणोति । मुखं हीति नानेति । जीवलोकेऽस्मिन् जीवा नानाभावाः पृधाख- द्वाभ्याम् ॥ ८॥ भय तु ते व्यतु विषादमोहाविति यद- भावाः केचिद्धर्मरुचयः केचिद्विपरीताः । यतो देवाधीनाः। टकेनोक्त तनोत्तरमाह । भये इति । धाना दिष्ट॥१०॥अहमिवान्य. असएच नष्टा धृयाभूता चेष्टा उद्योगोऽपिकारः सामर्य ' ऽपि दिष्टाधीना एवेत्याह । संस्वेदजा इति । एतेपि दिष्टक्षये पुण्यपा. च येषां ते तथा । दृष्टा इति शेषः । मूढानां पुण्ये पण्डिः । पानुभवानन्तरम् । सो प्रकृति वकर्मशेषानुगुणां योनि भजन्ति तानां पापे च प्रवृत्तिकरं देवमेव क्लयदित्यर्थः । एव विद्वांसात्त- । प्राप्नुवन्ति ॥ ११॥अहं नु दिष्टक्षयाभावात्प्राप्तेपि दुःखे न ताये प्राय तस्मुख दुःसं वा प्राप्य न विहन्येत । हर्षविषादाया- इत्याह । अनित्यतामिति ॥ १९ ॥ क्षेत्रज्ञवन् ज्ञानिवन् ॥११ । वैशंपायन उवाच । - -- - ·१५२ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो तानबुवं पतमानस्ततोऽहं ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण ॥ २० सतां मध्ये निपतेयं कथं नु॥ २२ एतावन्मे विदित राजसिंह तराख्याता भवतां यज्ञभूमिः - ततो भ्रष्टोऽहं नन्दनात्क्षीणपुण्यः । वाचोऽश्रीपं चान्तरिक्षे मुराणां समीक्ष्य चेमा सरितमुपागतोऽसि । सानुक्रोशाः शोचतां मां नरेन्द्र ॥ २१ हविर्गन्धं देशिकं यज्ञभूमे- अहो कष्ट क्षीणपुण्यो ययातिः धूमापाङ्ग प्रतिगृह्य प्रतीतः॥ पतत्यसौ पुण्यकृत्पुण्यकीर्तिः। ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥ चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ मृतस्य स्वर्गादिभोगानन्तरं पुनर्जननप्रकारकथनम् ॥१॥ १ अष्टक उवाच। ययातिरुवाच । यदाऽवसो नन्दने कामरूपी इमं भौम नरकं ते पतन्ति संवत्सराणामयुतं शतानाम् । लालप्यमाना नरदेव सर्वे ।। किं कारणं कार्तयुगप्रधान ते कङ्कगोमायुबलाशनार्थे हित्वा च त्वं वसुधामन्वपद्यः ॥ क्षीणे पुण्ये बहुधा प्रवजन्ति । ४ ययातिरुवाच । तस्मादेतद्वर्जनीयं नरेन्द्र ज्ञातिः सुहृत्वजनो वा यथेह दुष्टं लोके गर्हणीयं च कर्म । क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैहि । आख्यातं ते पार्थिव सर्वमेव तथा तत्र क्षीणपुण्यं मनुष्य त्यजन्ति सद्यः सेश्वरा देवसङ्घाः ।। भूयश्चेदानी चद किं ते वदामि ॥ अटक उवाच । अटक उवाच । तसिन्कथं क्षीणपुण्या भवन्ति यदा तु तान्वितुदन्ते वयांसि संमुह्यते मेऽत्र मनोऽतिमात्रम् । तथा गृध्राः शितिकण्ठाः पतङ्गाः । किं वा विशिष्टाः कस्य धामोपयान्ति कथं भवन्ति कथमाभवन्ति तद्वै ग्रूहि क्षेत्रवित्त्वं मतो मे ॥ ३ न भौममन्यं नरकं शृणोमि ॥ तैरिति । देशिकमुपदेष्टारमिव स्थित । हविषां गन्धो यत्र त स्योत्तर इम भौममिति । पुण्ये क्षीणे सति नरकं नरकोपमं भीम धूमापाझं धूमप्रान्तं प्रतिगृह्य आघ्राय प्रतीतः जातप्रत्ययः। भूसम्बन्धिर्न इम लोक प्रति पतन्ति । कथं भवन्तीत्यस्योत्तर ॥ २३ ॥ यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३॥ ते कद्देति । कङ्काश्च गोमायवश्व तेषां बलं सङ्घः तस्या- कार्तयुगप्रधाना कृतयुगे भवाः कार्तयुग अत्यन्तनिष्पापा- शनार्थे अशनविषयीभूततदेहरक्षणार्थ बहुधा प्रवजन्ति पर्य- स्तेषां मुख्यतमेत्यर्थः ॥ १॥ तत्र क्षीणपुष्याः कथं किप्रका- टन्ति ॥ ४ ॥ तस्मादेतत्काम्यकर्म दुष्टं निषिद्धं गर्हणीयम् ॥५॥ रा भवन्ति । ततश्च किविशिष्टाः कीदृशाः सन्तः कस्य धाम ननु कदादिभक्षितस्य कयं स्वरूपसत्ता कयं वा शरीरान्तरेणा- स्थानं यान्ति के लोकं यान्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥ तत्र कस्य धामेत्य- विर्भाव इति देहात्मवादमानित्य शरते। भीमो नरकच के इति ·अध्यायः ८४.] आदिपर्व १। १५३ ययातिरुवाच । अटक उवाच। ऊर्च देहात्कर्मणो जुम्भमाणा- अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भ- व्यक्तं पृथिव्यामनुसंचरन्ति । मुवाहोस्वित्वेन कायेन याति । इमं भौम नरकं ते पतन्ति आपद्यमानो नरयोनिमेता- नावक्षन्ते चर्पपूगाननेकान् ।। माचक्ष्य मे संशयात्प्रवीमि ।। पष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योनि शरीरदेहातिसमुच्छ्रयं च तथा अशीति परिवत्सराणि । चक्षुःश्रोत्रे लभते केन संज्ञाम् । तान्न तुदन्ति पततः प्रपातं एतत्तत्वं सर्वमाचक्ष्व पृष्टः भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः॥ ८ क्षेत्रनं त्वां तात मन्याम सर्वे ॥ १३ अएक उवाच। ययातिरुवाच। यदेनसस्ते पततस्तुदन्ति भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः। वायुः समुत्कर्षति गर्मयोनि- कथं भवन्ति कथमाभवन्ति मृतौ रेतः पुष्पफलानुक्तम् । कथंभूता गर्भभूता भवन्ति ॥ स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम् ॥ ययातिरुवाच। असं रेतः पुप्पफलानुपृक्त- स जायमानो विगृहीतमानः मन्वेति तद्वै पुरुपेण सृष्टम् । संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्यः। स वै तस्या रज आपद्यते व स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शन्दं स गर्मभूतः समुपैति तत्र ।। १० स रूपं पश्यति चक्षुपा च ।। १५ वनस्पतीनोपधीश्वाविशन्ति घ्राणेन गन्धं जिद्दयाऽथो रसं च आपो वायु पृथिवीं चान्तरिक्षम् । त्वचा स्पर्श मनसा वेदभावम् । चतुप्पदं द्विपदं चाति सर्व- इत्यष्टकेहोपहितं हि रिद्धि मेवभूता गर्मभूता भवन्ति । महात्मनः प्राणभृतः शरीरे। प्रति च । यदा तु तानिति ॥ ६ ॥ अध्ये देहात देहक्षा पृक्त कललादिस्प भवति । तत् आहारादियत्कथ न जीयत यानन्तरम् । जृम्भमाणारप्रयुद्धारकर्मणो हेतोः प्यकं स्थूलं । इत्यत आह । पुरुपेणेति । ईश्वरेणेयर्थः । रजः तदुपलक्षितान् पारीर भनु अनुप्रविश्य जीवाः संचरन्ति पर्मफलानि पातून् । समुपैति दुःसादीनीति शेषः ॥ १०॥ मादरपर्यन्त भुजते इति यन् तदेव भीमो नरकः । कुतोऽस्य नरकत्वमत प्रवेशक्रममाह । वनस्पतीति ॥ ॥ नरयोनिमापद्यमान आहानापेक्षन्ते पणाननेकान् यम्मादन पतिता गतं धयो न जीवः स्पेन कायेन जयनव रूपेग गर्म मानुरदरं याति उत तत्र युध्यन्ते फर्मभूमि प्राप्यापि सहिताय न यतन्तेऽत इत्यर्थः । प्रवेशुमन्यद्वपुर्विदधाति ॥ १२ ॥ शरीरदेहानिसमुच्छ्यं मानुः एवेन कादिक्षितस्यापि रात्वं देहयोगधासीयुक्तम् ॥७॥पष्टिं दारीरे गर्भदेहस्यातिगभुरट्रय पृद्धिम् । चक्षुःप्रोत्रे इतीन्द्रियमा- सहयाप्पशीनि च सदनानि परिवत्सरानि व्योग्नि सो स्थित्वा प्रोपलक्षणम् ॥ ५ ॥ देहसमुन्ड्रयक्रममाह । पायुरिति । पतन्ति । दारादयो भामा राक्षगाः । पातं भूमिरियति प्रपततः उनी तत्काले पायुः गर्भयोनि अन प्रति रैनः समुत्कर्षति भनुमपतः ॥ ८॥यर यान एनराः पापास्तो: पततः सर्गाच्या प्रापयति । ततश्च पुष्पालानुटकं कलादिःपगर्भ गाएव तत्र बमानान् ते राक्षमारतुदन्ति ते पुरपाः कथं भवन्ति प्रपातप्रथा गमाशये कमेण संवर्धयति । कयंभूतः तन्माने पृद्धिमानएव ता. कथं न पीयन्ता मामाभवन्ति इन्द्रियादिमन्तो भवन्ति। धिकारः समर्षः ॥ १४ ॥ स जीवः विगृहीता माता सूदमशरीर रूपं पा गभंग प्रानुषन्तीति प्रश्नप्रयम् ॥ ९ ॥ रेतः कणं । येन सः ॥ १५ ॥ श्रोत्रादिकं त्युपहितं संबद्धं विद्धि भाप सरनः कर्मभून अन्यति । सहसं पुषसादिमापेनाः ॥१६॥ -- ·१५४ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व- १८ अष्टक उवाच। यः संस्थितः पुरुपो दह्यते या निखन्यते चापि निकृष्यते वा। अभावभूतः स विनाशमेत्य केनात्मानं चेतयते परस्तात् ॥ ययातिरुवाच। हित्वा सोऽमून्सुप्तवन्निष्टनित्या पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं वा । अन्यां योनि पवनाग्रानुसारी हित्वा देहं भजते राजसिंह ॥ पुण्यां योनि पुण्यकृतो ब्रजन्ति पापां योनि पापकृतो ब्रजन्ति । कीटाः पतङ्गाश्च भवन्ति पापा न मे विवक्षास्ति महानुभाव ॥ चतुप्पदा द्विपदाः पद्पदाश्च तथाभूता गर्भभूता भवन्ति । आख्यातमेतन्निखिलेन सर्व भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह ॥ अष्टक उवाच। किंस्वित्कृत्वा लभते तात लोका- न्मर्त्यः श्रेष्ठास्तपसा विद्यया च । तन्मे पृष्टः शंस सर्व यथाव- च्छुभाँल्लोकान्येन गच्छेत्क्रमेण ॥ ययातिरुवाच । तपश्व दानं च शमो दमश्च हीरार्जवं सर्वभूतानुकम्पा । वर्गस्य लोकस वदन्ति सन्तो द्वाराणि सप्तैव महान्ति पुंसाम् । नश्यन्ति मानेन तमोऽभिभूताः पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः॥ २२ अधीयानः पण्डितंमन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परेपाम् । तस्सान्तवन्तश्च भवन्ति लोका न चास्य तद्ब्रह्म फलं ददाति । २३ चत्वारि कर्माण्यभयङ्कराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि । मानानिहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञः॥ २४ न मानमान्यो मुदमाददीत न सन्तापं प्रामुयाचावमानात् । सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके नांसाधवः साधुवुद्धिं लभन्ते ॥ . २५ इति दद्यामिति यज इत्यधीय इति व्रतम् । इत्येतानि भयान्याहुस्तानि वानि सर्वशमा२६ ये चाश्रयं वेदयन्ते पुराणं मनीपिणो मानसमार्गरुद्धम् । तन्निःश्रेयस्तेन संयोगमेत्य परां शान्ति प्रामुयुः प्रेत्य चेह ॥ २७ २० २१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ देहात्मवादेन पुनः शङ्कते । यः संस्थित इति । परस्तात् आत्माने | दर्पवता कृतमध्ययनादि न मोक्षोपयोगि नापि स्वर्गदं प्रत्युत. केन कारणेन चेतयते जानाति । देहातिरिक्तजीवाभावा- | भयावहमित्याह द्वाभ्याम् । अधीयान इति ॥ २३ ॥ अतो दिति भावः ॥१७॥ जीवो देहाद्भिन्नः पूर्वदेहं त्यका सूक्ष्म- मानापमानादिद्वन्द्वसहिष्णुर्भवेदित्याह । न मानमान्य इति॥२५॥ देहेन देहान्तरं प्राप्नोतील्याह । हित्येति । पवनामानुसारी आति- | इति दद्यामिति दाम्भिकस्य स्वधर्मप्रकाशनाभिनयः ॥ २६ ॥ पाहिकपधनानुसारी ॥ १८ ॥ कर्मानुसारेण योनिप्राप्तिमाह । | मानसमार्गरुद्ध ध्यानविषयीभूतं । वेदयन्ते नानन्ति । तद्धेदनं । पुण्यामिति ॥ १९ ॥ किंखित्कृत्वेति सामान्यप्रश्नः । तपसा | निःश्रेयः सुससाधनम् ।। २७ ॥ चतुरशीतितमोऽध्यायः॥४॥ विद्ययेति विशेषप्रश्नः। चो पार्थे ॥ २१॥ पुंसः पुमांसः ॥२१॥ - ·अध्यायः ८५] आदिपर्व १। १५५ -- पञ्चाशीतितमोऽध्यायः॥८५॥ ब्रह्मचर्याचाश्रमविषयकाष्टकययातिप्रश्नप्रतिवचनम् ॥ १ ॥ ७ अष्टक उवाच। दर्शव पूर्वान्दश चापरांश्च चरन्गृहस्थः कथमेति धर्मा- ज्ञातीनथात्मानमर्थकविंशम् । न्कथं भिक्षुः कथमाचार्यकर्मा । अरण्यवासी सुकृते दधाति वानप्रस्थः सत्पथे सनिविष्टो विमुच्यारण्ये स्वशरीरधातून् । बहून्यसिन्संप्रति वेदयन्ति ॥ १ अष्टक उवाच। ययातिरुवाच । कतिस्विदेव मुनयः कति मौनानि चाप्युत । आहूताध्यायी गुरुकर्मस्वचोद्यः भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुमिच्छामहे वयम् ।।८ पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी। ययातिरुवाच। मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः । स्वाध्यायशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी ॥ २ ग्रामे वा वसतोऽरण्यं स मुनिः स्याजनाधिप ९ धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत अष्टक उवाच। दद्यात्सदवातिथीभोजयेत्र । कथंस्विद्वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः। अनाददानश्च परदत्तं ग्रामे वा बसतोऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः ।। १० सपा गृहस्थोपनिपत्पुराणी ॥ ३ ययातिरुवाच। खवीर्यजीवी वृजिनानिवृत्तो न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत् । दाता परेभ्यो न परोपतापी । तथास्य वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ॥११ तादृयुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां अननिरनिकेतचाप्यगोत्रचरणो मुनिः। वसन्नरण्ये नियताहारचेष्टः ॥ ४ कौपीनाच्छादनं यायचावदिच्छेच चीवरम् ।।१२ अशिल्पजीवी गुणयांव नित्य यावत्प्राणाभिसन्धान तावदिच्छेच भोजनम् । जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रयुक्तः। तथाऽस्य वसवो ग्रामेऽरण्यं भवति पृष्ठतः ॥१३ अनोकशायी लघुरल्पप्रचार- यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः। थरन्देशानेकचरः स भिक्षुः॥ ५ आतिष्ठेच मुनिमानं स लोके सिद्धिमानुयात् १४ रात्र्या यया वाभिजिताच लोका धातदन्तं कृतनखं सदा स्नातमलतम् । भवन्ति कामाभिजिताः मुखाश्च । अमितं मितकर्माणं कस्तमर्हति नाचितम् ॥१५ तामेव रात्रि प्रयत्तेत विद्वा- तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः । नरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा ॥ ६ स च लोकमिम जित्ला लोकं विजयने परम् १६ अम्मिाम विषय पनि प्राप्तिद्वारानि दयन्ति यदिकाः ॥९॥ प्रामारध्ययोः पृष्टनःकरणं कथमिति पनि । कय. ॥१॥सीयतीनी सायरलमनीविकः॥ ४ ॥ धनोरमापी मिति ॥1॥ पुटीचर बिगिनष्टि न प्राम्यमिनि ॥५॥ यत्र एपनशायी र परिमदान्यः ॥ ५॥ सामेर रात्रि तर यहदा मिशिनष्टि । अनग्निरिति ॥ १२ ॥ सपरमहंसा गरिप्रदं गंगस भरध्यस्थो भरिनु प्रयतेन ॥६॥संन्यामः प्रमादि । मल्लिनि ॥ १४॥ धातदन्तं शुद्धाहारम् । कृत्तसं काति नियनिनिदिति ॥ ८॥ सन्यायं चतुष्प्रश- हिंमागापनम् । गदा नातं निवं शुद्धचितम् । अलंकृत रमनिय प्रपमं नीचरणदास भेदयमाए । भरणविरामादिना । अग्निं पन्धरहिनम् । गितकमांग गुदामांगम् ।। .

·१५६ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ यदा भवति निर्द्वन्द्वो मुनिर्मानं समास्थितः । अष्टक उवाच। अथ लोकमिमं जिला लोकं विजयते परम् ॥१७ नित्याशनो ब्रह्मचारी गृहस्थो वनगो मुनिः। आमेन तु यदाऽहारं गोवन्मृगयते मुनिः। नाधर्ममशनात्प्राप्येत्कथं गृहीह पृच्छते ॥ २० अथास्य लोकः सर्वोऽयं सोऽमृतत्वाय कल्पते १८ । ययातिरुवाच । सामान्यधर्मः सर्वेषां क्रोधो लोभो दुहाऽक्षमा। अष्टौ ग्रासा मुनेः प्रोक्ताः पोडशारण्यवासिनः।' विहाय मत्सरं शाख्य दर्प दम्भ च पैशुनम् । द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः ॥२१ क्रोध लोभं ममलं च यस्य नास्ति स धर्मवित् १९ इत्येवं कारण यमष्टकैतच्छुभाशुभम् ।। २२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८५ ॥ पडशीतितमोऽध्यायः ॥ ८६ ॥ स्वर्गाध्युतस्य ययातेरष्टकादियज्ञभूमि प्रत्यागमननिमित्तकथनम् ॥ ॥ अष्टकप्रतर्दनयोर्ययातिना संवादः ॥२॥ अष्टक उवाच। ययातिरुवाच। कतरस्त्वनयोः पूर्व देवानामेति साम्यताम् । इमं भौम नरकं क्षीणपुण्य: उभयोर्धाचतो राजन्सूर्याचन्द्रमतोरिव ।। .१ प्रवेष्टुमुवीं गगनाद्विमहीणः। ययातिरुवाच 'विद्वांश्चैवं मतिमानार्यबुद्धि- अनिकेतो गृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः। ममाभवत्कर्मलोक्यं च सर्वम् ।। ग्राम एव वसन्भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः ॥ २ उक्त्वाऽहं वः प्रपतिष्याम्यनन्तरं अप्राप्य दीर्घमायुस्तु यः प्राप्तो विकृति चरेत् । त्वरन्ति मां लोकपा ब्राह्मणाये ॥ तप्यते यदि तत्कृत्वा चरेत्सोऽन्यत्तपस्ततः॥३ सतां सकाशे तु वृतः प्रपात- पापानां कर्मणां नित्यं विभीयाद्यस्तु मानवः । स्ते सङ्गता गुणवन्तश्च सर्वे । सुखमप्याचरन्नित्यं सोऽत्यन्त सुखमेधते ॥ ४ शकाच लन्धो हि वरो मर्यप थ नृशंसं तदसलमाहुः पतिप्यता भूमितलं नरेन्द्र ।। यः सेवते धर्ममनर्थवुद्धिः। अष्टक उवाच । अखोऽप्यनीशश्च तथैव राज- पृच्छामि त्वां मा प्रपत प्रपातं स्तदार्जवं स समाधिस्तदायम् ॥ यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मेऽन्न । अप्टक उवाच। यद्यन्तरिक्ष यदि वा दिवि स्थिताः केनासि हृतः प्रहितोऽसि राज- क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस मन्ये ।। न्युवा सग्वी दर्शनीयः मुवर्चाः । ययातिरुवाच। कुत आयातः कतरसां दिशि ख- यावत्पृथिव्यां विहितं गवाचं मुताहोस्थित्पार्थिवं स्थानमस्ति ।। सहारण्यः पशुभिः पार्वतय। ॥ १५ ॥ आस्यस यावदपेक्षितं तावदेव मृगयते ननु परदि फर्मणां सकाशात् विभायात् । मुरा यथेन्सम् ॥४॥ नृशंसं हिर नार्थमार्जयतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ पगाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८५॥ यत्कर्म तदसलं भासंपन्धि । अनयुद्धिः फलेरहारहितः । अनयोः फुटीनम्यहृदकयोः ॥ १॥ गृहस्थेषु शरीरस्थेष्विन्द्रि- अनीशः सात्वयुद्धिरहितः ॥ ५॥ फेन कनरम्यां दिशि पहि- ॥ २ ॥ दीपमायुः प्राप्तः विधिमप्राप्य यो विकृति पापं च हितोगीत्सन्ययः ॥६॥ विप्रदीपयुनः । उना मारा। रे। माया सप्येत यदि सोन्यत्तपः प्रायधित्तं चरेत् ॥३॥ यो गुप्मान् । मानणाः सानियुफाः ॥ ७ ॥ .

·अध्यायः ८६] आदिपर्व १। १५७ . १७ तावल्लोका दिवि ते संस्थिता में प्रतर्दन उवाच । तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह ॥ तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपात ये मे लोकास्तव ते वे भवन्तु । अटक उवाच। तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं यद्यन्तरिक्ष यदि वा दिवि श्रिता- ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति । स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः ॥ यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता ययातिरुवाच । स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः॥ न तुल्यतेजाः मुकृतं कामयेत. ययातिरुवाच । योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन् । देवादेशादापदं प्राप्य विद्वां- नासद्विधोऽब्राह्मणो ब्रह्मविच प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य श्वरेनृशंसं न हि जातु राजा ॥ धर्म्य मार्ग यतमानो यशसं यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्य- स्तथाऽददं पूर्वमहं नरेन्द्र ।। कुर्यानृपो धर्ममवेक्षमाणः। न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजान- नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवे- न्कुर्यादेवं कृपणं मां यथाऽत्थ ।। १८ द्या चाप्यस्साऽब्राह्मणी वीरपत्नी। कुर्यादपूर्वं न कृतं यदन्य- सोऽहं नैवाकृतपूर्वं चरेयं विधिसमानः किमु तत्र साधु । विधिसमानः किमु तत्र साधुः॥ १३ 'धर्माधी मुविनिश्चित्य सम्य- रतर्दन उवाच । कार्याकार्येप्वप्रमत्तश्चरेद्यः ।। १९ पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप स 4 धीमान्सत्यसन्धः कृतात्मा प्रतर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः । राजा भवेल्लोकपालो महिना । यद्यन्तरिक्ष यदि या दिवि श्रिवाः यदा भवेत्संशयो धर्मकार्य क्षेत्रमं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ।। कामाथौँ वा यत्र विन्दन्ति सम्यक् ॥२० ययातिरुवाच । कार्य तत्र प्रथम धर्मकार्य सन्ति लोका बहवरते नरेन्द्र यन्नो विरुध्यादर्थकामा स धर्मः अप्येकका सप्तसप्ताप्यहानि । वैशंपायन उवाच । मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोका । वाणमेवं नृपति ययाति स्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति । नृपोत्तमो वसुमानप्रवीत्तम् ॥ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संमवपर्वणि पडशीतितमोऽध्यायः ॥ ८६ ॥ - अम्राह्मणः ब्राह्मणेतर ब्राह्मणस्यैव भिक्षावृत्तित्वात् ।ब्रह्मविद्वेदार्थ- | नवेत्यर्थः ॥१३॥ प्रत्येक सप्तसप्ताप्यहानि सेविताः सन्तो नान्त- विन्ान वर्तते न प्रवर्तते। प्रत्युत पूर्वमददमेव॥१२॥कृपणो याचकः। वन्तः। मधुच्युतः सुरानवाः ।धृतपुकास्तेजोयुक्ताः। तेत्वांप्रति- या चाप्यस्य क्षत्रियस्य अब्राह्मणी क्षत्रिया सापि कृपणा नजी- पालयन्ति प्रतीक्षन्ते ॥ १५॥रासं निन्यं ॥१७॥अन्य राजभि- येत्। तद्विधित्समानः कर्तुमिच्छुः तत्र तदा किमु साधुःस्यां अपितु । यत्प्रतिग्रहाख्यं न कृतं तदपूर्वम्॥१९॥ पदशीतितमोऽध्यायः॥८६ ·सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥ ८७ ॥ पसुमतः शिवेश्च ययातिना,संवादः ॥ १॥ पुनरष्टकययातिसंवादः ॥२॥ तत्रागतया माधय्या स्वपुत्रान्प्रति यया. तेर्मातामहत्वकथनम् ॥ ३ ॥ तद्वचगेन ययातेरष्टकादिदत्तपुण्यस्वीकारपूर्वकमष्टकादिभिः सह स्वर्गगमनम् ॥ ५ ॥ यया. लिना मार्ग अष्टकादीन्मति विस्तरेण स्ववृत्तान्तकथनम् ॥ ५॥ ययात्युपाख्यानश्रवणादिफलकथनम् ॥ ६ ॥ ७ २ वसुमानुवाच । यद्यन्तरिक्षे यदि या दिवि श्रिताः पृच्छामि त्वां वसुमानौपदधि- क्षेत्रज्ञ त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ यद्यस्ति लोको दिवि में नरेन्द्र । ययातिरुवाच। यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् यत्वं वाचा हृदयेनापि साधू- क्षेत्रमं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ।। परीप्समानानावस्था नरेन्द्र । ययातिरुवाच। तेनानन्ता दिवि लोकाः श्रितास्ते यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च । विद्युलूपाः खनयन्तो महान्तः ।। यत्तेजसा तपते भानुमांश्च । शिविरुवाच। लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता चै तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज- तेनान्तयन्तः प्रतिपालयन्ति ।। न्मया दत्तान्यदि नेप्टः यस्ते । वसुमानुवाच । न चाहं तान्प्रतिपत्स्से ह दत्त्वा तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं यत्र गत्वा नानुशोचन्ति धीराः। ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु । ययातिरुवाच। क्रीणीप्वैतांस्तृणकेनापि राज- यथा त्वमिन्द्रनतिमप्रभाव- न्प्रतिग्रहस्ते यदि धीमन्प्रदुष्टः॥ ३ स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः । ययातिरुवाच । तथाऽद्य लोके न रमेऽन्यदत्ते न मिथ्याऽहं विक्रयं वै सरामि तसाच्छिचे नाभिनन्दामि दायम् ॥ ९ वृथा गृहीतं शिशुकाच्छङ्कमानः । अटक उचाच । कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यै- नचेदेकैको राजैल्लोकानः प्रतिनन्दसि । विधिसमानः किमु तत्र साधुः॥ ४ सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम् ॥ १० ययातिरुवाच । वसुमानुवाच। तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज- यदर्होऽहं तद्यतध्वं सन्तः सत्याभिनन्दिनः। न्मया दत्तान्यदि नेष्टः ऋयस्ते । अहं तन्नाभिजानामि यत्कृतं न मया पुरा ।।११ अहं न तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र अष्टक उवाच। सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु ॥ ५ | कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः। शिविरुवाच । यानारुह्य नरो लोकानभिवाञ्छति शाश्वतान्१२ पृच्छामि खां शिबिरीशीनरोऽई ययातिरुवाच। ममापि लोका यदि सन्तीह तात । युप्मानेते वहिप्यन्ति रथाः पञ्च हिरण्मयाः । यत् यत् तपते प्रकाशयति ॥२॥शिशुकान् शैशवमारभ्य ॥४॥ वन्तः संगीतादियनियुक्ताः॥७॥ गन्तारो मृत्वा प्राप्स्यामः। नरक परीप्समानान् याचकान् ।नावमरथा नावमानं कृतवानसि ।सन- भूलोकम् ॥ १० ॥ यतध्व कर्तुम् । नाभिजानामि नाशीकरोमि ।

·अध्यायः ८७] आदिपर्व १। १५९ उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव १३ तसादानेन तपसा चासाकं दिवमावज ॥२७ 'वैशंपायन उवाच । ययातिरुवाच । अश्वमेधे महायज्ञे स्वयंभुविहिते पुरा। यदि धर्मफलं ह्येतच्छोभनं भविता तव । यस यानि चाङ्गानि संनिकृत्य यथाक्रमम् १४ दुहित्रा चैव दौहित्रेस्तारितोऽहं महात्मभिः॥२८ होताऽध्वर्युरथोदाता ब्रह्मणा सह भारत । तसात्पवित्रं दौहित्रमद्यप्रभूति पैतृके। अग्नी प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः पोडशविजः १५ त्रीणि श्राद्धे पचित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः२९ । धूमगन्धं च पापिष्ठा ये जिप्रन्ति नरा भुवि । त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम् । विमुक्तपापाः पूतास्ते तत्क्षणेनाभवन्नराः॥१६ भोक्तारः परिवेष्टारः आवितारः पवित्रकाः॥३० एतसिन्नन्तरे चैव माधवी सा तपोधना। दिवसस्पाटमे भागे मन्दीभवति भास्करे । मृगचर्मपरीताङ्गी परिघाय मृगवचम् ।। १७ | स कालः कुतपो नाम पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥३१ मृगैः परिचरन्ती सा मृगाहारविचेष्टिता। , तिलाः पिशाचाद्रक्षन्ति दर्भारक्षन्ति राक्षसात् । यज्ञवाट मृगगणैः प्रविश्य भृशविसिता ॥ १८ | रक्षन्ति श्रोत्रियाः पनि यतिभिर्युक्तमक्षयम्।। ३२ आघायन्ती धूमगन्धं मृगैरेव चचार सा । लब्ध्या पात्रं तु विद्वांसं श्रोत्रियं सुव्रत शुचिम्। यज्ञवाटमटन्ती सा पुत्रांस्तानपराजितान् ॥ १९ स कालः कालतो दत्तं नान्यथा काल इप्यते३३ पश्यन्ती यज्ञमाहात्म्य मुदं लेभे च माधवी । वैशंपायन उवाच । "असंस्पृशन्तं वसुधा ययाति नाहुपं यदा ।। २० एवमुक्त्वा ययातिस्तु पुनः मोवाच बुद्धिमान् । दिविष्ठं प्राप्तमाज्ञाय ववन्दे पितरं तदा । सर्वे ववभृथस्नातास्त्वरवं कार्यगौरवात् ॥ ३४ तदा वसुमनाएच्छन्मातरं वै तपस्विनीम् ॥ २१ अष्टक उवाच । भवत्या यत्कृतमिदं वन्दनं पादयोरिह । आतिष्ठ स्वरथं राजन्विक्रमस्व विहायसम् । कोयं देवोपमो राजा याऽभिवन्दसि मे बद २२ वयमप्यनुयास्यामो यदा कालो भविष्यति ॥३५ माधव्युवाच । ययातिरुवाच। शृणुध्वं सहिताः पुत्रा नाहुपोयं पिता मम । सरिदानी गन्तव्यं सह वर्गजितो वयम् । ययातिर्मम पुत्राणां मातामह इति स्मृतः॥२३ एप नो विरजाः पन्था दृश्यते देवसद्मनः॥३६ पूरु मे भ्रातरं राज्ये समावेश्य दिवं गतः । वैशंपायन उवाच । कैन या कारणेनैवमिह प्राप्तो महायशाः ॥ २४ 'अष्टकश्च शिविश्चैव काशेयश्च प्रतर्दनः । वैशंपायन उवाच । ऐक्ष्वाकयो वमुमनाश्चत्वारो भूमिपास्तदा । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वर्गादऐति चात्रवीत् । सर्वे यवभृथस्नाताः स्वर्गताः साधवः सह ॥३७ सा पुत्रस्य वचः श्रुखा संभ्रमाविष्टचेतना ॥ २५ तेऽधिरुह्य रथान्सर्वे प्रयाता नृपसत्तमाः। माधवी पितरं प्राह दौहित्रपरिवारिनम् । आक्रमन्तो दिवं भाभिर्धर्मेणावृत्य रोदसी ॥३८ तपसा निर्जिताँल्लोकान्प्रतिगृह्णीय मामकान्२६ अष्टक उवाच । पुत्राणामिव पौत्राणां धर्मादधिगतं धनम् । अहं मन्ये पूर्वमेकोऽसि गन्ता स्वार्थमेव वदन्तीह ऋषयो धर्मपाठकाः। सखा चन्द्रः सर्वथा मे महात्मा । ॥१॥ प्रकाशन्ते दृश्यन्ते । गलन्तो दीप्यमानाः ॥ १३ ॥' अश्वमेध इति । पुरा स्वयंभुविहिते कर्तव्यतया विहित अश्वमेधे अकृतदोमममाप्तीनामययायोगान् होमोपि रामापित इत्याह । अष्टकादिभिः क्रियमाणे ॥ १४ ॥ -

·१६०
श्रीमन्महाभारते
[संभवपर्व ७
कसादेवं शिविरौशीनरोऽय-
सर्वामिमां पृथिवी निर्जिगाय
मेकोऽत्यगात्सर्ववेगेन वाहान् ॥
दच्या प्रतस्थे विपिनं ब्राह्मणेभ्यः ।
ययातिरुवाच।
मेध्यानश्वानेकशतान्मुरूपां-
अददद्याचमानाय यावद्वित्तमविन्दत ।
स्तदा देवाः पुण्यभाजो भवन्ति ॥ ४५
उशीनरस्य पुत्रोऽयं तसाच्छ्रेष्ठो हि वः शिविः४० अदामहं पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः
दानं तपः सत्यमथाऽपि धर्मों
पूर्णामिमामखिलां वाहनेन ।
हीः श्रीः क्षमा सौम्यमथो विधित्सा । गोभिः सुवर्णेन धनेच मुख्य-
राजन्नेतान्यप्रमेयाणि राज्ञः
स्तदाऽददं गाः शतमवुदानि ।।
शिवः स्थितान्यप्रतिमस्य युद्धया ॥ ४१ सत्येन मे द्योश्च वसुन्धरा च
एवं वृत्तो हीनिपेवश्च यसा-
तथैवाग्निचलते मानुषेषु ।
त्तसाच्छिविरत्यगाव रथेन ।
न मे वृथा व्याहृतमेव वाक्य
वैशंपायन उवाच ।
सत्यं हि सन्तः प्रतिपूजयन्ति ॥
अथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छ-
यदष्टक प्रनवीमीह सत्यं
न्मातामहं कौतुकेनेन्द्रकल्पम् ॥
४२
प्रतर्दनं चौपदार्थ तथैव ।
पृच्छामि त्वां नृपते ग्रूहि सत्यं
सर्वे च लोका मुनयश्च देवाः
कुतश्च कश्वासि सुतश्च कस्य ।
सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम् ।।
कृतं त्वया यद्धि न तस्य कर्ता
यो नः खर्गजितः सर्वान्यथावृत्तं निवेदयेत् ।।
लोके त्वदन्यः क्षत्रियो ब्राह्मणो वा ।।४३ अनसूयुर्द्विजायेभ्यः स लभेन्नः सलोकताम् ॥४९
ययातिरुवाच ।
वैशंपायन उवाच ।
ययातिरसि नहुपस्य पुत्रः
एवं राजा स महात्मा हतीव
पूरोः पिता सार्वभौमस्त्विहासम् ।
खैदौहित्रैस्तारितोऽमित्रसाह ।
गुह्यं चाथै मामकेभ्यो ब्रवीमि
त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा
मातामहोऽहं भवतां प्रकाशम् ॥ ४४ खगं गतः कर्मभिर्व्याप्य पृथ्वीम् ॥ ५०
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥ ८७ ॥
अष्टाशीतितमोऽध्यायः॥ ८८॥
पूरवंशकथनम् ॥३॥
जनमेजय उवाच ।
वैशंपायन उवाच ।
पुत्रं ययातेः प्रचूहि पूरु धर्मभृतां चरम् । पूरुपतिशार्दूलो यथैवास्स पिता नृप ।
आनुपूर्येण ये चान्ये पूरोवंशविवर्धनाः ॥ १ | धर्मनित्यः स्थितो राज्ये शक्रतुल्यपराक्रमः ॥३
विस्तरेण पुनर्मूहि दीप्यन्तेजनमेजयात् । प्रवीरेश्वररौद्राश्वास्त्रयः पुत्रा महारथाः।
संबभूव यथा राजा भरतो द्विजसत्तम । २ पूरोः पौष्ट्यामजायन्त प्रवीरो वंशकृत्ततः॥
सौम्यमक्रूरत्वम् । विधित्सा पालनेच्छा ॥४१॥ सत्यमेव श्रेयःसा ॥४२॥ प्रकाशं प्रागुक्तमपि स्पष्टतरम् ॥४४॥ एवं कृते सति पुण्य-
धनमिति विधातु पूर्वोक्तप्रश्नोत्तरे अनुवदति । अथाष्टक इत्यादिना ) भाजः सन्तः देवा भवन्ति ॥४५] सप्ताशीतितमोऽध्यायः॥८॥

·अध्यायः ८९] आदिपर्व ।। . मनस्युरभवत्तसाचटरसेनीसुतः प्रभुः। अनावृष्टिसुतस्त्यासीद्राजम्याश्वमेधकृत् । पृथिव्याश्चतुरन्ताया गोता राजीवलोचनः॥ ५ मतिनार इति ख्यातो राजा परमधार्मिकः ॥१२ शक्तः संहननो वाग्मी सौवीरीवनयात्रयः। मतिनारसुता राजश्चत्वारोऽमितविक्रमाः। मनसोरभवन्पुत्राः शूराः सर्वे महारथाः॥ ६ तेसुमहानतिरथो द्रुह्यश्चाप्रतिमद्युतिः ।। १३ अन्वग्मानुप्रभृतयो मिश्रकेश्यां मनस्विनः । तेपातसुर्महावीर्यः पौरवं वंशमुद्वहन् । रौद्राश्वस्य महेष्वासा दशाप्सरसि मूनवः ॥ ७ आजहार यशो दीप्तं जिगाय च वसुंधराम् ॥१४ यज्यानो जजिरे शूराः प्रजावन्तो बहुश्रुताः। ईलिनं तु सुतं तेसुर्जनयामास वीर्यवान् । सर्व सर्वास्त्रविद्वांसः सर्ने धर्मपरायणाः॥ सोऽपि कृत्लामिमां भूमि विजिग्ये जयतां वरः१५ ८ रथन्ता मुतान्पश्च पञ्चभूतोपमांस्ततः । ऋचेयुरथ कक्षेयुः कृकणेयुश्च वीर्यवान् । ईलिनो जनयामास दुप्यन्तप्रभृतीनृपान् ॥ १६ स्थण्डिलेयुर्वनेयुश्च जलेयुश्च महायशाः ।। दुप्यन्तं शूरभीमौ च प्रवसुं वसमेव च । तेजेपुर्यलबान्धीमान्सत्येयुश्चन्द्रविक्रमः । तेपां श्रेष्ठोऽभवद्राजा दुप्यन्तो दुर्जयो युधि॥१७ धर्मेयुः सन्नतेयुध दशमो देवविक्रमः ॥ १० दुप्यन्तालक्षणायां तु जज्ञे वै जनमेजयः । अनावृष्टिरभूनेपां विद्वान्भुवि तथैकराद । शकुन्तलायां भरतो दीप्यन्तिरभवत्सुतः ।। १८ पाचेयुरथ विक्रान्तो देवानामिव वासवः ॥ ११ | तसागरतवंशस्य विप्रतस्थे महद्यशः ।। १९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि अष्टाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८८॥ ९ एकोननवतितमोऽध्यायः॥ ८९॥ शाकुन्तलोपाण्यानारम्भः ॥1॥ जनमेजय उवाच । धर्मे रति सेवमाना धर्मार्थावभिपेदिरे । भगवन्विस्तरेणेह भरतस्य महात्मनः । तदा नरा नरव्याघ्र तसिजनपदेश्वरे ।। जन्म फर्म च शुश्रूपोस्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १ नासीचोरभयं तात न क्षुधाभयमपि । घशंपायन उवाच । नासीयाधिमयं चापि तसिझनपदेवरे ।। परियाणां वंशकरो दुप्यन्तो नाम वीर्यवान् । स्वधर्म रेमिरे वर्णा देवे कर्मणि निःस्पृहाः। पृविन्याधतुरन्ताया गोता भरतसत्तम ।। २तमाश्रित्य महीपालमासंर्थयाकुतीमयाः ।। चतुर्भार्ग भुवः कत्ल यो भुने मनुजेश्वरः । कालवी च पर्जन्यः सस्यानि रसवन्ति च । समुद्रापरणांवापि देशान्स समितिंजयः॥ ३ सर्वरलसमृद्धा च मही पशुमती नया ।। आम्लेच्छावधिकान्सर्यान्स भुने, रिपुमर्दनः । सकर्मनिरता विना नानृतं तेषु वियते । रसाफरसमुद्रान्तांथातुर्वर्ण्यजनावृतान् ।। ४ . स चाद्भुतमहावीर्यो पनसंहननो युवा ॥ १० न वर्णमहरकरो न कप्पाफरकजनः । उद्यम्य मन्दरं दोभ्या बहसपनकाननम् । न पापकृत्कभिदागीनमित्राजनि शासति ॥५ चतुप्पथगदायुद्ध सर्वग्रहरणेषु च ।। .. नापास N भुरो । मारः साम्सम्मनि ॥ ८ ॥ तदेयाद । बालेति ॥ ९॥ पहननो पुदिधातिरपा समान काम कोनि पिसा रस स॥ १० ॥ मनाननं पनं नान या मंगधार ॥५॥दनमा पारीदि. ८ ·१६२ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्य ७ नागपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च बभूव परिनिष्ठतः । संमतः स महीपालः प्रसन्नपुरराष्ट्रवान् ॥ १३. वले विष्णुसमचासीचेजसा भास्करोपमः ॥ १२ भूयो धर्मपरैर्भावैर्मुदितं जनमादिशत् ॥ १४ अक्षोभ्यखेऽर्णवसमः सहिष्णुले धरासमः । ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकोननवतितमोऽध्यायः ।। ८९ ॥ २ नवतितमोऽध्यायः ॥ ९॥ मृगयाथै दुष्यन्तस्यारण्यगमनम् ॥ १ ॥ जनमेजय उवाच। निर्ययो परमप्रीत्या वनं मृगजिघांसया । संभवं भरतस्याहं चरितं च महामतेः। तं देवराजप्रतिमं मत्तवारणधृर्गतम् ।। शकुन्तलायाश्चोत्पत्ति श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥१ द्विजक्षत्रियविदादा निर्यान्तमनुजग्मिरे । दुष्यन्तेन च वीरेण यथा प्राप्ता शकुन्तला । ददृशुर्वर्धमानास्ते आशीभिश्च जयेन च ॥ १४ तं वै पुरुपसिंहस्य भगवन्विस्तरं त्वहम् ॥ सुदूरमनुजग्मुस्तं पौरजानपदास्तथा । श्रोतुमिच्छामि तत्वज्ञ सर्व मतिमतां पर । न्यवर्तन्त ततः पश्चादनुज्ञाता नृपेण ह ।। वैशंपायन उवाच । सुपर्णप्रतिमेनाथ रथेन वसुधाधिपः। स कदाचिन्महावाहुः प्रभूतबलवाहनः ।। ३ | महीमापूरयामास घोपेण त्रिदिवं तथा वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृतः। स गच्छन्ददृशे धीमान्नन्दनप्रतिमं वनम् । वलेन चतुरङ्गेण वृतः परमवल्गुना ॥ बिल्वार्कसदिराकीर्ण कपित्थधवसंकुलम् ॥ १८ खड्गशक्तिधरैवीरैर्गदामुसलपाणिभिः । विपमं पर्वतस्रस्तै रश्मभिश्च समावृतम् । प्रासतोमरहस्तैश्च ययौ योधशतैर्वृतः ॥ ५ निर्जलं निर्मनुप्यं च बहुयोजनमायतम् ॥ १८ सिंहनादैश्च योधानां शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः । मृगसिंहतं घोरैरन्यैश्चापि वनेचरैः। स्थनेमिस्वनैश्चैव सनागवरहितः ।। तद्वनं मनुजव्याघ्रः समृत्यबलवाहनः ॥ नानायुधधरैश्चापि नानावेपधरैस्तथा । हेपितस्वनमित्रैश्च क्ष्वेडितास्फोटितस्वनैः॥ लोडयामास दुप्यन्तः सूदवन्विविधान्मृगान् । आसीकिलकिलाशब्दस्तसिन्गच्छति पार्थिवे । बाणगोचरसंप्राप्तांस्तत्र व्याघ्रगणान्बहून् ॥ २० प्रासादवरशृङ्गस्थाः परया नृपशोभया । पातयामास दुष्यन्तो निर्षिभेद च सायकैः । ददृशुस्तं स्त्रियस्तत्र शूरमात्मयशस्करम् । दूरस्थान्सायकैः कांश्चिदभिनत्स नराधिपः ॥२१ शकोपमममित्रमं परवारणवारणम् ॥ ९ अभ्याशमागतांश्चान्यान्खड्गेन निरकृन्तत । पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र वज्रपाणिं स मेनिरे । कांश्चिदेणान्समाजाने शक्त्या शक्तिमतां वरः २२ अयं स पुरुषव्याघ्रो रणे वसुपराक्रमः ॥ १० गदामण्डलतत्त्वज्ञश्चचारामितविक्रमः । यस्य बाहुबलं प्राप्य न भवन्त्यसुहृद्गणाः । तोमरैरसिभिश्चापि गदामुसलकम्पनैः ।। २३ इति वाचो त्रुवन्त्यस्ताः स्त्रियः प्रेम्णा नराधिपं ११ चचार स विनिघ्नन्वै वन्यास्तत्र मृगद्विजान् । तुएः पुष्पवृष्टीश्व समजुस्तस्य मूर्धनि । राज्ञा चाद्भुतवीर्येण योधैश्च समरप्रियः ॥ २४ तत्रतत्र च विप्रेन्द्रैः स्तूयमानः समन्ततः ॥१२ | लोड्यमानं महारण्यं तत्यजुः स मृगाधिपाः । आदिशतू शाशास ॥ १४ ॥ एकोननवतितमोऽध्यायः ॥८॥ परवारणवारणं शत्रुगजानो निवारकम् ॥ ९॥ धूर्गत ६ ७ ८

·अध्यायः ९१]
आदिपर्व १॥
१६३
क्षेत्र विद्रुतयूथानि हतयूथपतीनि च ॥ २५, भक्षयन्ति स मांसानि प्रकुट्य विधिवत्तदा ।
“ मृगयूथान्यथौत्सुक्याच्छन्दं चकुस्ततस्ततः । तत्र केचिद्गजा मत्ता चलिनः शस्त्रविक्षताः॥२९
शुष्काथापि नदीगत्वा जलनैराश्यकर्शिता॥२६ | संकोच्यानकरान्भीताः प्राद्भवन्ति स वेगिताः ।
व्यायामलान्तहृदयाः पतन्ति स विचेतसः। शकृन्मूत्रं सृजन्तश्च क्षरन्तः शोणितं बहु ।। ३०,
क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च पतिता भुवि ॥२७) वन्या गजवरास्तत्र ममृदुमनुजान्वहून् ।
केचित्तत्र नरव्याघरभक्ष्यन्त बुभुक्षितः। तद्वनं बलमेधेन शरधारेण संवृतम् ।
केचिदनिमथोत्पाद्य संसाध्य च बनेचराः ।। २८ । व्यरोचत मृगाकीर्ण राज्ञा हतमृगाधिपम् ।। ३१
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि नवतितमोऽध्यायः ॥ ९० ॥
एकनवतितमोऽध्यायः ॥९१॥
मृगयाप्रसंशन दुष्यन्तस्य कण्याश्रमगमनम् ॥ १ ॥
वैशंपायन उवाच ।
मनोरम सहेप्यासो विवेश वनमुत्तमम् ।
ततो मृगसहस्राणि हत्वा सबलवाहनः । मारुता कलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशाखिनः।।११
तत्र मेघधनप्रख्यं सिद्धचारणसेवितम् ।। १ पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु व्यसृजस्ते पुनः पुनः ।
वनमालोकयामास नगराधोजनद्वये। दिवस्पृशोऽथ संघुष्टाः पक्षिभिर्मधुरखनः॥ १२
मृगाननुचरन्यन्याश्रमेण परिपीडितः।। २ विरेजुः पादपास्तत्र विचित्रकुसुमाम्बराः।
मृगाननुचरनराजा वेगेनाश्वानचोदयत् । तेषां तत्र प्रवालेपु पुप्पभारावनामिषु ॥ १३
राजा मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश ह ।। ३ रुवन्ति रावान्मधुरान्पद्पदा मधुलिप्सवः ।
एक एवोत्तमवलः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः। तत्र प्रदेशांश्च बहून्कुमुमोत्करमण्डितान् ॥ १४
स वनस्यान्तमासाद्य महच्छून्यं समासदत् ।। ४ लतागृहपरिक्षिप्तान्मनसः प्रीतिवर्धनान् ।
तचाप्यतीत्य नृपतिरुत्तमाश्रमसंयुतम् । संपश्यन्सुमहातेजा बभूव मुदितस्तदा ।।
मनप्रसादजननं दृष्टिकान्तमतीव च ।। ५) परस्पराश्लिष्टशाखः पादपः कुसुमान्वितैः ।
शीतमारुतसंयुक्तं जगामान्यन्महद्वनम् ।
अशोभत वनं तत्तु महेन्द्रध्वजसनिभः॥ १६
सुप्पितैः पादपैः कीर्णमतीव सुखशावलम् ॥ ६ सिद्धचारणसङ्घश्व गन्धर्वाप्सरसां गणः ।
विपुलै मधुरारांपर्नादितं चिहर्गस्तथा । सेवितं यनमत्यर्थ मत्तवानरकिनरः ।।
पुंस्कोकिलनिनादश्च झिल्लीकगणनादितम् ।। ७ मुखः शीतः मुगन्धी च पुप्परेणुवहोऽनिलः ।
प्रपद्धविटपर्पक्षः मुखच्छायः समावृतम् । परिक्षामन्यने वृक्षानुपतीय रिरंसया ॥
पदपदापूर्णिततलं लक्ष्म्या परमया युतम् ।। ८ एवंगुणसमायुक्तं ददर्श स वनं नृपः ।
नापुप्पः पादपः कचिनाफलो नापि कण्टकी । नदीकच्छोद्भवं कान्तमुच्छ्रितध्वजसनिभम् ॥१९
पदपद प्यपाकीर्णस्तसिन्यै काननेऽभवत् ॥ ९ प्रेक्षमाणो वनं तत्तु मुम्हटविहङ्गमम् ।
विगह दितं पुप्परलतमतीच च । आश्रमप्रवरं रम्यं ददर्श च मनोरमम् ।। २०
सर्वतकमुमक्षः मुसळायः समाधृतम् ।। १० नानावृक्षसमाकीर्णं संप्रज्वलितपावकम् ।
सन्धास्यम् ॥१५॥ संसाध्य पारादिना संस्कृय ॥२८॥ शून्यं वृक्षादिरहिनमघरम् ॥ ४ ॥ रिरंगया रमयितुमिच्छया
प्रउस गूगल। गजा बनगाः॥२॥नवतितमोऽध्यायः १. ॥ १८॥ नदीमरोदय फस्टाग्रजलोऽनूरमशः ॥ १९ ॥

·१६४ श्रीमन्महाभारते [ संभवपर्व । तं तदाऽअंतिम श्रीमानाश्रमं प्रत्यपूजयत् ॥ २१ सामात्यो राजलिङ्गानि सोपनीय नराधिपः । यतिभिर्वालखिल्यैश्च घृतं मुनिगणान्वितम् । पुरोहितसहायश्च जगामाश्रममुत्तमम् ।। ३। आयगारैश्च बहुभिः पुप्पसंस्तरसंस्तृतम् ॥ २२ दिदृक्षस्तत्र तमृपिं तपोराशिमथाव्ययम् । महाकच्छवृहद्भिश्च विभाजितमतीव च । ब्रह्मलोकप्रतीकाशमाश्रमं सोऽभिवीक्ष्य ह । मालिनीमभितो राजन्नदी पुण्यां सुखोदकाम् २३ , पदपदोगीतसंघुष्टं नानाद्विजगणायुतम् ॥ ३८ नैकपक्षिगणाकीर्णी तपोवनमनोरमाम् । विसयोत्फुल्लनयनो राजा प्रीतो बभूवह । तत्र व्यालमृगान्सौम्यान्पश्यन्प्रीतिमवाप सः २४ , प्राचो बहुचमुख्यैश्च प्रेर्यमाणाः पदक्रमः । ते चाप्रतिरथः श्रीमानाश्रमं प्रत्यपद्यत । शुश्राव मनुजव्याघ्रो विततेप्विह कर्मसु ॥ ३९ देवलोकप्रतीकाशं सर्वतः सुमनोहरम् ।। २५ यज्ञविद्याङ्गविद्भिश्च यजुर्विद्भिश्च शोभितम् । नदीं चाश्रमसंश्लिष्टां पुण्यतोयां ददर्श सः। मधुरैः सामगीतैश्च शापिभिनियतव्रतैः॥ सर्वप्राणभृतां तत्र जननीमिव धिष्ठिताम् ॥ २६ भारुण्डसामगीताभिरथर्वशिरसोद्गतः। सचक्रवाकपुलिनां पुष्पफेनप्रवाहिनीम् । यतात्मभिः सुनियतैः शुशुभे स तदाश्रमः॥४१ सकिन्नरगणावासां वानरक्षनिषेविताम् ।। २७ अथर्ववेदप्रवराः पूगयज्ञियसामगाः। पुण्यस्वाध्यायसंघुष्टां पुलिनरुपशोभिताम् । संहितामीरयन्ति स पदक्रमयुतां तु ते ॥ ४२ मत्तवारणशार्दूलभुजगेन्द्रनिपेविताम् ॥ २८ शब्दसंस्कारसंयुक्तर्युवद्भिश्चापरैर्द्विजैः । तस्यास्तीरे भगवतः काश्यपस्य महात्मनः । नादितः स बभी श्रीमान्ब्रह्मलोक इवापरा आश्रमप्रवरं रम्यं महर्षिगणसेवितम् ॥ यज्ञसंस्तरविद्भिश्च क्रमशिक्षाविशारदः। नदीमाश्रमसंबद्धां दृष्ट्वाश्रमपदं तथा । न्यायवत्वात्मविज्ञानसंपन्नैवेदपारगैः। ४४ चकाराभिप्रवेशाय मतिं स नृपतिस्तदा ॥ ३० अलङ्कतं द्वीपवत्या मालिन्या रम्पतीरया । नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदः। नरनारायणस्थानं गङ्गयेवोपशोभितम् ।। विशेषकार्यविद्भिश्च मोक्षधर्मपरायणैः ।। मत्तवहिणसंघुष्टं प्रविवेश महर्नम् । स्थापनापसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतः। तत्स चैत्ररथप्रख्यं समुपेत्य नरर्पभः ॥ शब्दच्छन्दोनिरुक्तहः कालज्ञानविशारदैः॥ ४६ ३२ अतीव गुणसंपन्नमनिर्देश्यं च वर्चसा । द्रव्यकर्मगुणज्ञैश्च कार्यकारणवेदिभिः । महर्षि काश्यपं द्रष्टुमथ कण्वं तपोधनम् ॥ ३३ पक्षिवानररुतज्ञैश्च व्यासग्रन्थसमाश्रितः ॥ ४७ ध्वजिनीमश्वसंवाधां पदातिगजसकलाम् । नानाशास्त्रेषु मुख्यैश्च शुश्राव स्वनमीरितम् । अवस्थाप्य वनद्वारि सेनामिदमुवाच सः॥ ३४ लोकायतिकमुख्यैश्च समन्तादनुनादितम् ॥ ४८ मुनि विरजसं द्रष्टुं गमिष्यामि तपोधनम् । तत्रतत्र च विप्रेन्द्रान्नियतासंशितव्रतान् । काश्ययं स्थीयतामत्र यावदागमनं मम ॥ ३५ जपहोमपरान्विप्रान्ददर्श परवीरहा ॥ ४९ तवनं नन्दनप्रख्यमासाद्य मनुजेश्वरः॥ आसनानि विचित्राणि रुचिराणि महीपतिः। क्षुत्पिपासे जहौ राजा मुदं चावाप पुष्कलाम्३६ प्रयत्नोपहितानि स दृष्ट्वा विसयमागमत् ॥ ५० काश्यपस्य कश्यपगोत्रस्य कण्वस्य ॥ २९ ॥ विततेषु वैतानिकेषु ततस्तत्र शताऽऽक्षेपः तस्याः परिहारः सिद्धान्तस्तैर्या परमार्थ- इष्टिपासोमादिषु प्रवर्तमानेषु ॥ ३९ ॥ यज्ञविद्यायामशभूतानि ज्ञता तां गतः ॥ ४६॥ लोके एव आयतन्ते ते लोकायतिकाः । कल्पसूत्रादीनि ॥ ४० ॥ भारण्डसामानि पूगयझियसामानि च तेषु लोकरजनपरेषु मुत्यः ॥ ४ ॥ एकनवति- सानामवान्तरभेदाः ॥४१॥ स्थापनं प्रथम ससिद्धान्तव्यवस्था तमोऽध्यायः ॥ ९१ ॥ 1 . - ber ·अध्यायः ९२] आदिपर्व १ १६५ देवतायतनानां च प्रेक्ष्य पूजां कृतां द्विजः । स काश्यपस्यायतनं महावत- 'ब्रह्मलोकस्थमात्मानं मेने स नृपसत्तमः ।। ५१ घेतं समन्तापिभिस्तपोधनः। स काश्यपतपोगुप्तमाश्रमप्रवरं शुभम् । विवेश सामात्यपुरोहितोऽरिहा नातृप्यत्प्रेक्षमाणो वै तपोवनगुणर्युतम् ।। ५२ विविक्तमत्वर्थमनोहरं शुभम् ।। ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकनवतितमोऽध्यायः ॥ ९१ ॥ ५३ द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ १२॥ कण्याश्रमे दुप्यन्ताकुन्तलासंबादः ॥ १ ॥ शकुन्तलायाः स्वजन्मवृत्तान्तरुथनारम्भः ॥ २ ॥ चशंपायन उवाच । क गतो भगवान्भद्रे तन्ममाचक्ष्य शोभने । ततो गच्छन्महावाहुरेकोऽमात्यान्विसृज्य तान् । शकुन्तलोवाच । नापश्यचाश्रमे तसिंस्तमृर्षि संशितव्रतम् ॥ १ गतः पिता मे भगवान्फलान्याहर्तुमाश्रमात् । सोऽपश्यमानस्तमृपि शून्यं दृष्ट्वा तथाऽऽश्रमम् । मुहूर्त संप्रतीक्षस्व द्रष्टासेनमुपागतम् ॥ उवाच क इहेत्युचर्वनं सन्नादयनिय ।। २ वैशंपायन उवाच। श्रुत्वाऽथ तस्स तं शब्द कन्या श्रीरिव रुपिणी। अपश्यमानस्तमृपिं तथा चोक्तस्तया च सः । निश्चक्रामाश्रमात्तस्मात्तापसीवेपधारिणी ।। ३ तां दृष्ट्वा च वरारोहा श्रीमती चारुहासिनीम्१४ सा तं दृष्ट्रय राजानं दुप्यन्तमसितेक्षणा । विभ्राजमानां वपुपा तपसा च दमेन च । 'मुनीताऽभ्यागतं तं तु पूज्यं प्राप्तमथेश्वरम् ॥४ | रूपावनसंपन्नामित्युवाच महीपतिः ॥ १५ रूपयांवनसंपन्ना शीलाचारवती शुभा। का त्वं कसासि मुश्रोणि किमर्थ चागता यनम्। सा तमायतपद्माक्षं ब्यूढोरस्कं महाभुजम् ।। ५। एवरूपगुणोपेता कुतस्तमसि शोमने ॥ सिंहस्कन्धं दीर्घवाष्टुं सर्वलक्षणपूजितम् । दर्शनादेव हि शुमे त्वया मेऽपहृतं मनः । स्पष्टं मधुरया याचा साऽनपीअनमेजय।।' ६ इच्छामि त्वामहं शातुं तन्ममाचक्ष्य शोमने।।१७ सागतं त इति क्षिप्रमुवाच प्रतिपूज्य च । 'स्सितोसम्पमितसामाग्ये विचक्षुधामि फिंचन । आसनेनार्चयित्या च पायनापेण चव हि ॥७ | भृणु मे नागनासोरु वचनं मत्तकाशिनि ।। १८ पप्रच्छानामयं राजन्कुशलं च नराधिपम् । राजरन्वये जातः पूरोरस्मि विशेषतः। पधावदर्चयित्वाऽय पृष्ट्वा चानामयं तदा ॥ ८ पृण्व वामद्य मुश्रोणि दुप्यन्तो परवणिनि ॥१९ उपार सयमानेय कि कार्य क्रियतामिति । न मेऽन्यत्र क्षत्रियाया मनो जातु प्रवर्तत । 'आश्रमसामिगमने कि त्वं कार्य चिकीर्षसि ॥९ ऋपिपुत्रीपु चान्यासु नावरार परागु च ॥२० कस्यमयह गंप्राप्तो महपैराश्रमं शुभम् ।' नमान्प्रणिहितान्मानं विद्धि मां कलमापिणि । तामप्रवीनतो राजा कन्यां मधुरमापिणीम्।।१०यसां में त्वयि मायोऽस्लि क्षत्रिया गसि का बद।। प्या मर्यानवयाही पधापत्यतिपूजितः । न हि मे मीग विप्रायां मनः प्रसहते गतिम् । 'राजला पुयोऽहमिलिनस्स महान्मनः ।। ११ मजे न्यामायनापारे भक्तं मजितुमईसि । दुप्पन्न इति में नाम गन्यं पुष्करलोचने ।' भागन्यं विद्यालाक्षि बुद्धिं मात्वन्यथा कृयाः' आगनोद महामागमृपि फवमुपामितम् ।। १२ । एवमुक्ता त सा फन्पा तेन रामा तमाश्रमे ।

·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व । उवाच हसती वाक्यमिदं सुमधुराक्षरम् ॥ २३ | रूपयौवनमाधुर्यचेपितसितभापणः । कण्वस्याहं भगवतो दुप्यन्त दुहिता मता । लोभयित्वा वरारोहे तपसस्तं निवर्तय ॥ ३८ तपस्विनो धृतिमतो धर्मज्ञस्य महात्मनः। २४ मेनकोवाच । 'अस्वतन्त्रासि राजेन्द्र काश्यपो मे गुरुः पिता। महातेजाः स भगवांस्तथैव च महातपाः । तमेव प्रार्थय खार्थ नायुक्तं कर्तुमर्हसि ।' २५ | कोपनच तथा घेनं जानाति भगवानपि ॥ ३९ दुप्यन्त उवाच । तेजसस्तपसश्चैव कोपस्य च महात्मनः । ऊर्ध्वरेता महाभागे भगवाल्लोकपूजितः । त्वमप्युद्विजसे यस नोद्विजेयमहं कथम् ॥ ४० चलेद्धि घृत्ताधर्मोपि न चलेत्संशितव्रतः ॥ २६ महाभागं वसिष्ठं यः पुत्रेरिटर्ययोजयत् । कथं खं तस्य दुहिता संभूता वरवर्णिनी । क्षत्रजातश्च यः पूर्वमभवद्राह्मणो बलात् ॥ ४१ संशयो मे महानत्र तन्मे छत्तुमिहार्हसि ॥ २७ शौचाथै यो नदी चक्रे दुर्गमा बहुभिर्जलैः। शकुन्तलोवाच । यां तां पुण्यतमा लोके कौशिकीति विदुर्जना:४२ यथाऽयमागमो मह्यं यथा चेदमभूत्पुरा। यभार यत्रास पुरा काले दुर्गे महात्मनः । 'अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भापते २८ दारान्मतङ्गो धर्मात्मा राजपिाधतां गतः ४३ स पापेनावृतो मूर्खस्तेन आत्मापहारकः ।' अतीतकाले दुर्भिक्षे अभ्येत्य पुनराश्रमम् । शृणु राजन्यथातत्त्वं यथाऽसि दुहिता मुनेः॥२९ मुनिः पारेति नद्या वै नाम चक्रे तदा प्रभुः॥४४ ऋपिः कश्चिदिहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत् । मतङ्गं याजयाञ्चक्रे यत्र प्रीतमनाः स्वयम् । 'ऊर्ध्वरेता यथासि त्वं कुतस्त्वेयं शकुन्तला॥३० | त्वं च सोमं भयाद्यस्य गतः पातुं सुरेश्वर ॥ ४५ ॥ पुत्री त्वत्तः कथं जाता तत्त्वं मे ब्रूहि काश्यप ।' | चकारान्यं च लोकं वै क्रुद्धो नक्षत्रसंपदा । तसै प्रोवाच भगवान्यथा तच्छृणु पार्थिव।। ३१ प्रतिश्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि चकार यः। कण्व उवाच । गुरुशापहतस्यापि त्रिशकोः शरणं ददौ ॥ ४६ तप्यमानः किल पूरा विश्वामित्रो महत्तपः । ब्रह्मर्पिशापं राजर्पिः कथं मोक्ष्यति कौशिकः । सुभृशं तापयामास शक्रं सुरगणेश्वरम् ॥ ३२ | अवमत्य तदा देवैर्यज्ञाझं तद्विनाशितम् ॥ ४७ तपसा दीप्तवीर्योऽयं स्थानान्मां च्यावयेदिति । अन्यानि च महातेजा यज्ञाङ्गान्यसृजत्प्रभुः । भीतः पुरन्दरस्तस्मान्मेनकामिदमब्रवीत् ॥ ३३ | निनाय च तदा स्वर्ग त्रिशङ्ख स महातपाः॥४८ गुणैरप्सरसां दिव्यमनके त्वं विशिप्यसे । एतानि यस्य कर्माणि तस्याहं भृशमुद्विजे । श्रेयो मे कुरु कल्याणि यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ यथाऽसौ न दहेत्क्रुद्धस्तथाऽऽज्ञापय मां विभो ४९ असावादित्यसङ्काशो विश्वामित्रो महातपाः । तेजसा निर्दहेल्लोकान्कम्पयेद्धरणी पदा। तप्यमानस्तपो घोरं मम कम्पयते मनः ॥ ३५ संक्षिपेञ्च महामेरुं तूर्णमावर्तयेद्दिशः ॥ मेनके तव भारोऽयं विश्वामित्रः सुमध्यमे । तादृशं तपसा युक्तं प्रदीप्तमिव पावकम् । शंसितात्मा सुदुर्धर्ष उग्रे तपसि वर्तते ।। ३६ कथमसद्विधा नारी जितेन्द्रियमभिस्पृशेत् ॥५१ स मां न च्यावयेत्स्थानातं वै गत्वा प्रलोभय । | हुताशनमुखं दीप्त सूर्यचन्द्राक्षितारकम् । चर तस्य तपोविघ्नं कुरु मे प्रियमुत्तमम् ॥ ३७ | कालजिह्व सुरश्रेष्ठ कथमस्मद्विधा स्पृशेत् ॥ ५२ हसती हसन्ती ॥ २३ ॥ अभ्यचोदयत् पृष्टवान् ॥३०॥ ॥ ४९ ॥ आवर्तयेदेकीकुर्यात् ॥ ५० ॥ सूर्यचन्द्रावेवाणोः यभार पोपितवान् । मतङ्गनिशगुः ॥ ४३ ॥ आश्रममभ्येय संवन्धिनी तारके यस्य तावपि भ्रूभङ्गमात्रेण स्रष्टुं समर्थ इत्यर्थः तपस्तत्वेति शेषः । नद्याः कौशिक्याः ॥४४॥ तस्य तस्मात् । ॥५२॥ .

·अध्यायः ९३] आदिपर्व १। १६७ यमश्च सोमश्च महर्पयश्च कामं तु मे मारुतस्तत्र वासः साध्या विश्वे चालखिल्याश्च सर्वे । प्रक्रीडिताया विवृणोतु देव । एतेऽपि यस्सोद्विजन्ते प्रभावर- भवेञ्च मे मन्मथस्तत्र कार्ये तस्मात्कसान्मादृशी नोद्विजेत ॥ ५३ सहायभूतस्तु तव प्रसादात् ॥ खयैयमुक्ता च कथं समीप- वनाच्च वायुः सुरमिः प्रवाया- मृपेन गच्छेयमहं सुरेन्द्र। त्तसिन्काले तमृपि लोभयन्त्याः । रक्षां च मे चिन्तय देवराज तथेत्युक्त्वा विहिते चंय तसि- यथा तदर्थ रक्षिताऽहं चरेयम् ॥ ५४ | स्ततो यया साऽऽश्रम कौशिकस ।। ५६ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९२ ॥ त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥१३॥ विश्वामियान्मेनकायां शकुन्तलाया जन्मकथनम् ॥१॥ कण्व उवाच । चिरार्जितस्य तपसः क्षयं स कृतवान्मुनिः ॥१० एवमुक्तस्तया शकः संदिदेश सदागतिम् । तपसः संक्षयादेव मुनिमोह समाविशत् । प्रातिष्ठत तदा काले मेनका वायुना सह ॥ १ मोहाभिभूतः क्रोधात्मा ग्रसन्मूलफलान्मुनिः११ अथापश्यद्वरारोहा तपसा दग्धकिल्विपम् । पादर्जलरवं कृत्वा अन्त:पे कुटी गतः। मिश्वामित्रं तप्यमानं मेनका भीरुराश्रमे ।। २ मेनका गन्तुकामा तु शुश्राव जलनिस्सनम् ॥१२ अभिवाद्य ततः सा तं प्राक्रीडदृपिसन्निधौ । तपसा दीप्तवीर्योऽसावाकाशादेति याति च । अपोवाह च वासोऽस्या मारुतः शशिसंनिभम् ३ अघ संज्ञां विजानामि ययाऽद्य तपसः क्षयः१३ सागच्छचरिता भूमि वासस्तदभिलिप्सती । गन्तुं न युक्तमित्युक्त्वा ऋतुस्नाताय मेनका । कुत्सयन्तीय सबीडं मारुतं वरवर्णिनी ।। ४. कामरागाभिभूतस्य मुनेः पार्श्व जगाम ह ॥ १४ पश्यतस्तस्य राजरम्यग्निसमतेजसः । जनयामास स मुनिर्मेनकायां शकुन्तलाम् । विश्वामिग्रस्ततस्तां तु विषमस्यामनिन्दिताम् ॥५ प्रस्से हिमवतोरम्ये मालिनीमभितो नदीम् ॥१५ गृद्धां वाससि संभ्रान्तां मेनकां मुनिसत्तमः । 'देवगर्मोपमां वाला सर्वाभरणभूपिताम् । अनिर्देश्यययोरुपामपश्यद्वितां तदा ।। ६ शयानां शयने रम्ये मेनका वाक्यमत्रयीत् ।।१६ वस्या रूपगुणान्दृष्ट्वा स तु विनर्पमस्तदा । महरुप्रतपसलेजस्वमसि मामिनि । चकार भावं संसर्गे तया कामवयं गतः॥ ७ तसात्स्वर्ग गमिप्यामि देवकार्यामागवा।।१७ न्यमन्त्रयत चाप्येनां सा चाप्यच्छदनिन्दिता । जातमुत्सृज्य तं गर्भ मेनका मालिनीमनु । तो तत्र सुचिरं कालमुभी ज्यहरतां तदा ॥ ८ कृतकार्या ततस्तूर्णमगच्छच्छत्रसंसदम् ।। १८ रममाणी यथाकाम पधकदिवस तथा । ने बने विजने गर्म सिंहव्याप्रसमाफूले । 'एवं वर्पमहस्राणामतीतं नान्यचिन्तयत् ॥ ९ दृष्ट्वा शयानं शकुनाः समन्तात्पर्यवारयन् । कामक्रोधावजितवान्मुनिनित्यं समाहितः । नेमा हिंस्युर्वने याला फच्यादा मांसगृद्धिनः १९ दिलासा सिसः । वि भागारया पदावन वायुन् ॥ १ ॥रा मशाम् । पितामनाग्या- ॥५५॥मिलिनोलाः ॥ १२॥ दिना ॥ ६॥ यमदन लालास्टियान् । व्यहन्ती ·१६८ श्रीमन्महाभारते [ संभवपर्व ७ पर्यरक्षन्त तां तत्र शकुन्ता मेनकात्मजाम् । क्रमेणैते त्रयोऽप्युक्ताः पितरो धर्मशासने ॥२५ उपस्प्रष्टुं गतश्चाहमपश्यं शयितामिमाम् ॥ २० निर्जने तु बने यमाच्छकुन्तैः परिवारिता । निर्जने विपिने रम्ये शकुन्तैः परिवारिताम् । शकुन्तलेति नामास्याः कृतं चापि ततो मया २६ 'मां दृष्ट्वैवाभ्यपद्यन्त पादयोः पतिता द्विजाः। एवं दुहितरं विद्धि मम विप्र शकुन्तलाम् । अनुशकुनाः सर्वे कलं मधुरभापिणः ॥ विश्वामित्रसुतां ब्रह्मन्यासभूतां भरस्य वै । शकुन्तला च पितरं मन्यते मामनिन्दिता ॥२७ कामक्रोधावजितवान्सखाते कौशिकीं गतः॥२२ शकुन्तलोवाच । तसात्पोपय तत्पुत्री दयावानिति तेऽब्रुवन् । एतदाचट पृष्टः सन्मम जन्म महर्पये । सर्वभूतरुतज्ञोऽहं दयावान्सर्वजन्तुषु ।। २३ सुतां कण्वस्स मामेवं विद्धि वं मनुजाधिप ।।२८ आनयित्वा ततश्चैनां दुहितत्वे न्यवेशयम् ॥ २४ | कण्वं हि पितरं मन्ये पितर खमजानती । शरीरकृत्प्राणदाता यस्य चान्नानि भुञ्जते । इति ते कथितं राजन्यथावृत्तं श्रुतं मया ॥ २९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ॥ चतुर्नवतितमोऽध्यायः॥ ९४ ॥ समययन्धपूर्वकं गान्धर्वेण विवाहेन शकुन्तलापाणिग्रहणम् ॥ ३ ॥ कण्वस्य स्वाश्रमं प्रति प्रत्यागमनम् ॥ २॥ कण्यात शकुन्तलासंवादः ॥ ३ ॥ कण्वाच्छकुन्तलाया घरलामः ॥४॥ दुप्यन्त उवाच । अमन्यमाना राजेन्द्र पितरं मे तपस्विनम् । सुव्यक्तं राजपुत्री सं यथा कल्याणि भापसे । अधर्मेण हि धर्मिष्ठ कथं वरमुपासहे ।। भार्या मे भव सुश्रोणि ग्रूहि किं करवाणि ते॥१ दुष्यन्त उवाच । सुवर्णमाला वासांसि कुण्डले परिहाटके । मामैवं वद कल्याणि तपोराशि दमात्मकम् । नानापत्तनजे शुने मणिरत्ने च शोभने । २) शकुन्तलोवाच । आहरामि तवाद्याहं निष्कादीन्यजिनानि च । मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रपाणयः ॥ ९ सर्व राज्यं तवाद्यास्तु भार्या मे भव शोभने ॥३ मन्युना मन्ति ते शत्रून्वन्त्रेणेन्द्र इवासुरान् । गान्धर्वेण च मां भीर विचाहेनैहि सुन्दरि । अनिर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः।१० विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते।।४ राजा दहति दण्डेन ब्राह्मणो मन्युना दहेत् । शकुन्तलोवाच । क्रोधिता मन्युना नन्ति वज्रपाणिरिवासुरान्११ फलाहारो गतो राजन्पिता मे इत आश्रमात् । दुप्यन्त उवाच । मुहूर्त संप्रतीक्षख स मां तुभ्यं प्रदास्यति ॥ ५ जाने भद्रे महर्षिं तं तस्य मन्युन विद्यते ।' । 'पिता हि मे प्रभुर्नित्यं दैवतं परमं मम । इच्छामि त्वां वरारोहे भजमानामनिन्दिते । यसै मां दास्यति पिता स मे भर्ता भविष्यति ॥६ त्वदर्थ मां स्थितं विद्धि त्वद्गतं हि मनो मम १२ पिता रक्षति कौमारे भो रक्षति यौवने । आत्मनो बन्धुरात्मैव गतिरात्मैव चात्मनः । पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥७ | आत्मनैवात्मनो दानं कर्तुमर्हसि धर्मतः ॥१३ विहारं चक्रतुः ॥ ८॥ उपस्प्रष्टु आचमनादिकं कर्तुम् ॥ २० ॥ त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ।। दारीरकृनिषता । प्राणदाताऽभयप्रदः ॥ २५॥ गान्धर्वो वरवध्वोरैकमत्येन कृतः ॥४॥ फलाहारः फला

·अध्यायः ९४]
आदिपर्व १।
--
---
अष्टावेव समासेन विचाहा धर्मतः स्मृताः। दुरुक्तमपि राजेन्द्र क्षन्तव्यं धर्मकारणात् ।। २८
ब्राह्मो देवस्तथैवार्पः प्राजापत्यस्तथाऽऽसुरः॥१४ । वैशंपायन उवाच ।'
'गान्धर्वो राक्षसचैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः। एवमस्त्विति तां राजा प्रत्युवाचाविचारयन् ।
तेषां धान्यथापूर्व मनुः स्वायंभुवोऽत्रयीत्।।१५ अपि चलां हि नेप्यामि नगरं वं शुचिस्सिते ॥२९
प्रशस्तांथतुरः पूर्वान्ब्राह्मणस्योपधारय । यथा खमहीं सुश्रोणि मन्यसे तद्रवीमि ते ।
पडानुपूर्व्या क्षत्रस्य विद्धि धाननिन्दिते ॥१६ एवमुक्त्वा स राजपिस्तामनिन्दितगामिनीम्॥३०
राज्ञां तु राक्षसोऽप्युक्तो विशुद्रेवासुरः स्मृतः। 'पुरोहितं समाहूय वचनं युक्तमत्रवीत् ।
पञ्चानांतु त्रयोधा अधम्या द्वौ स्मृताविह १७ | राजपुत्र्या यदुक्तं वै न वृथा कर्तुमुत्सहे ॥ ३१
पैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्या कदाचन ।
क्रियाहीनो हि न भवेन्मम पुत्रो महाद्युतिः।
अनेन विधिना कार्यो धर्मसपा गतिःस्मृता १८ तथा कुरुष्व शास्त्रोक्तं विवाह मा चिरं कुरु ॥३२
गान्धर्वराक्षसा क्षत्रे धयी ती मा विशकिथाः। एवमुक्तो नृपतिना द्विजः परमयत्रितः।
पृथग्वा यदि वा मिश्रा कर्तव्या नात्र संशयः॥१९ शोभनं राजराजेति विधिना कृतवान्द्विजः॥३३
सा त्वं मम सकामस्य सकामा वरवर्णिनी । | शासनाद्विप्रमुख्यस्य कृतकौतुकमङ्गलः।'
गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुमर्हसि ॥ २० जग्राह विधिवत्पाणावुवास च तया सह ॥ ३४
शकुन्तलोवाच ।
विश्वास चैनां स प्रायादग्रवीच पुनः पुनः ।
यदि धर्मपथस्त्वेप यदि चात्मा प्रभुर्मम | प्रेपयिप्ये तवार्थाय वाहिनी चतुरङ्गिणीम्।। ३५
प्रदाने पौरवश्रेष्ठ भृणु मे समयं प्रभो ।। २१ विद्ययुद्धः सहितां नानाराजजनैः सह ।
सत्यं मे प्रतिजानीहि यथा वक्ष्याम्यहं रहः ।
शित्रिकासह सहिता वयमायान्ति बान्धवाः३६
मयि जायेत यः पुत्रः स भवेत्त्वदनन्तरः ॥२२ मूकाचव किराताच कुना वामनकः सह ।
युवराजो महाराज सत्यमेतद्रवीमि ते । सहिताः कशुकिचरहिनी मूतमागधैः ॥ ३७
यद्येतदेवं दुप्यन्त अस्तु मे सद्गमस्त्वया ॥ २३ शसदुन्दुभिनि|पर्यनं च समुपप्यति ।
वैशंपायन उवाच ।
तथा त्यामानयिप्यामि नगरं खं शुचिस्मिते॥३८
'तथास्तु सर्व संश्रुत्य यथोक्तं स विशांपतिः। अन्यथा त्वां न नेप्यामि स्खनिवेशमसत्कृताम् ।
दुप्यन्तः पुनरेवाह यद्यदिच्छसि तद्वद ।। २४ सर्वमङ्गलसत्कारः सुनु सत्सं करोमि ते ॥ ३९
शकुन्तलोवाच ।
वैशंपायन उवाच ।
ख्यातो लोकप्रवादोयं विवाह इति शास्त्रतः। एवमुक्त्वा स राजर्षितामनिन्दितगामिनीम् ।'
वयाहिकी क्रियां सन्तःप्रशंसन्ति प्रजाहिताम् २५ परिप्वज्य च बाहुभ्यां स्सिवपूर्वमुदक्षत ॥ ४०
लोकप्रवादशान्त्यर्थ विवाहं विधिना कुरु । प्रदक्षिणीकृतां देवीं पुनस्तां परिपम्बजे ।
सन्त्यत्र यज्ञपात्राणि दर्माः मुमनसोऽक्षताः॥२६ शकुन्तला सा सुमुखी पपात नृपपादयोः॥४१
यथा युक्तो विवाहः सात्तथा युक्ता प्रजा भवेत्। तां देवीं पुनरुत्थाप्य मा शुचेति पुनः पुनः ।
तसादाज्यं हपिर्लाजाः सिफता ब्राह्मणास्तव २७ शपेयं मुकृतेनैव प्रापयिप्ये नृपात्मजे ।'
वैवाहिकानि चात्यानि समस्तानीह पार्थिव । इति तसाः प्रतिश्रुत्य स नृपो जनमेजय ।
न्याहत गतः ॥ ५ ॥ पयानो ग्रानादीनां प्रयो ग्रामदेवता- ॥ १८॥ परिशेषादान्धर्वराक्षसी क्षत्रियस्य धन्यापित्साह ।
जापला धाः । दावापांसुरी कन्याशुल्कप्रहणादधम्यौं ॥१७॥ गान्धर्वनि ॥ १९ ॥ शपेयं शपथं कुर्याम् ॥ ४२ ॥ चतुर्न
तयोरप्यामुरः पशाचवदलन्तं हेय इत्याह । पसार पति पतितमोऽध्यायः ॥ १४ ॥

·श्रीमन्महाभारते
[संभवपर्व ७
.
+
मनसाचिन्तयन्प्रायात्काश्यपं प्रति पार्थिव ॥४३ / कण्व उवाच ।
भगवांस्तपसा युक्तः श्रुत्वा किं नु करिष्यति । एवमेतन्मया ज्ञातं दृष्टं दिव्येन चक्षुपा ।
तं न प्रसाधागतोऽहं प्रसीदेति द्विजोत्तमम् । । त्वयाऽद्य राजान्वययामामनादृत्य यत्कृतम्' ५
एवं संचिन्तयन्नेव प्रविवेश स्वकं पुरम् ।। ४४ । पुंसा सह समायोगो न स धर्मोपघातकः ।
ततो मुहूर्ते याते तु कण्वोऽप्याश्रममागमत् ।
न भयं विद्यते भद्रे मा शुचः सुकृतं कृतम् ॥५
शकुन्तला च पितरं हिया नोपजगाम तम् ॥४५ क्षत्रियस तु गान्धर्यो विवाहः श्रेष्ठ उच्यते ।
'शवितेव च विनर्पिमुपचक्राम सा शनैः। सकामायाः सकामेन निमन्त्रः श्रेष्ठ उच्यते ॥६.
ततोऽस्य भारं जग्राह आसनं चाप्यकल्पयत् ।। ४६ किं पुनर्विधिवत्कृत्वा सुप्रजस्त्वमवाप्स्यसि ।'
प्राक्षालयच सा पादौ काश्यपस महात्मनः । धर्मात्मा च महात्मा च दुप्यन्तः पुरुषोत्तमः६
न चैनं लञ्जयाऽशनोदक्षिभ्यामभिवीक्षितुम् ४७ | अभ्यागच्छत्पतिर्यस्त्वां भजमानां शकुन्तले ।
शकुन्तला च सब्रीडा तमृपिं नाभ्यभापत । महात्मा जनिता लोके पुत्रस्तव महायशाः॥६.
तसात्वधर्मात्स्खलिता भीता सा भरतर्षभ ।।४८ स च सर्वां समुद्रान्तां कृत्वां भोक्ष्यति मेदिनीम्
अभवदोपदर्शित्वाब्रह्मचारिण्ययत्रिता। परं चाभिप्रयातस्स चक्रं तस्य महात्मनः ॥ ६६
स तदा वीडितां दृष्ट्वा ऋपिस्तांप्रत्यभापत ॥४९ | भविष्यत्यप्रतिहतं सततं चक्रवर्तिनः ।
कण्व उवाच ।
प्रसन्न एव तस्साहं त्वत्कृते वरवर्णिनि ॥ ६४
सनीडैव च दीर्घायुः पुरेव भविता न च । ऋतवो बहवस्ते वै गता व्यर्थाः शुचिसित
वृत्तं कथय रम्भोरु मा त्रासं च प्रकल्पय ॥५० सार्थक सांप्रतं ह्येतन च पाप्मास्ति तेऽनघे ।
वैशंपायन उवाच ।
गृहाण च वरं मत्तस्तत्कृते यदभीप्सितम् ।। ६५
ततः प्रक्षाल्य पादौ सा विश्रान्तं पुनरब्रवीत् । शकुन्तलोवाच ।
निधाय काम तस्वः कन्दानि च फलानि च ५१ मया पतितो योऽसौ दुष्यन्तः पुरुषोत्तमः ।
ततः संवाह्य मादौ सा विश्रान्तं वेदिमध्यमा। मम चैव पतिदृष्टो देवतानां समक्षतः।
शकुन्तला पौरवाणां दुप्यन्तं जग्मुपी पतिम् ॥५२ तसै ससचिवाय त्वं प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ६६
ततः कृच्छ्रादतिशुभा सब्रीडा श्रीमती तदा ।
वैशंपायन उवाच ।
सगद्गदमुवाचेदं काश्यपं सा शुचिसिता ॥ ५३ इत्येवमुक्त्वा मनसा प्रणिधाय मनस्विनी ।
शकुन्तलोवाच।
ततो धर्मिष्ठतां वने राज्ये चास्खलनं तथा ॥६७
राजा ताताजगामेह दुप्यन्त इलिलात्मजः । शकुन्तला पौरवाणां दुष्यन्तहितकाम्यया ।
मया पतितो योऽसौ दैवयोगादिहागतः ॥५४ 'एवमस्त्विति तां प्राह कण्वो धर्मभृतां वरः॥६८
तस्य तात प्रसीद त्वं भर्ता में सुमहायशाः। पस्पर्श चापि पाणिभ्यांमुतांश्रीमिव रूपिणीम्६९
अतः सर्वं तु यद्वृत्तं दिव्यज्ञानेन पश्यसि ॥५५ कण्व उवाच ।
अभयं क्षत्रियकुले प्रसादं कर्तुमर्हसि । अद्यप्रभृति देवी त्वं दुष्यन्तस्य महात्मनः ।
वैशंपायन उवाच ।
पतिव्रतानां या वृत्तिस्तां वृत्तिमनुपालय ॥ ७०
चक्षुपा स तु दिव्येन सर्व विज्ञाय काश्यपः५६ वैशंपायन उवाच ।
ततो धर्मिष्ठतां मत्या धर्मे चास्वलितं मनः। इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा तां विशुद्धयर्थमस्पृशत् ।।
उवाच भगवान्प्रीतस्तद्वृत्तं सुमहातपाः ॥
५७ | स्पृष्टमात्रे शरीरे तु परं हर्पमवाप सा ॥ ७१
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संमवपर्वणि चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥

·अध्यायः ९५] आद५३ १। १७१ पश्चनवतितमोऽध्यायः॥ ९५ ॥ शकुन्तलायाः पुत्रोत्पत्तिः ॥ १॥ तस्य सर्वदमनेतिनामप्राप्तिः ॥२॥ २ वैशंपायन उवाच । देवतानां वचः श्रुत्वा कण्वाश्रमनिवासिनः। प्रतिज्ञाय च दुष्पन्ते प्रतियाते दिने दिने । सभाजयन्तः कण्वस्य सुतां सर्वे महर्पयः ॥ १५ 'गर्भश्च पवृधे तस्यां राजपुत्र्यां महात्मनः ।। १ शकुन्तला च तच्छ्रुत्वा परं हर्पमवाप सा । शकुन्तला चिन्तयन्ती राजानं कार्यगौरवात् । द्विजानाहूय मुनिभिः सत्कृत्य च महायशाः॥१६ दिवारानमनिद्रव स्नानभोजनवजिता ।। जातकर्मादिसंस्कारं कण्यः पुण्यवतां वरः । राजप्रेपणिका विप्राश्चतुरङ्गबलान्विताः। तस्साथ कारयामास वर्धमानस चासकृत् ॥ १७ अद्य श्वो वा परश्वो वा समायान्तीति निश्चिता३ यथाविधि यथान्यायं क्रियाः सर्वास्त्वकारयत् । दिनान्पक्षानृतून्मासानयनानि च सर्वशः। दन्तः शुरु शिखरिभिःसिंहसंहननोऽभवत् ।।१८ गण्यमानानि वर्षाणि व्यतीयुस्त्रीणि भारत ॥ ४ चक्राङ्कितकरः श्रीमान्स्वयं विष्णुरिवापरः । त्रिषु वपु पूर्णेपु ऋपेर्वचनगौरवात् । 'चतुप्किकुर्महातेजा महामूर्धा महाबलः।।' १९ ऋषिपन्यः सुबहुशो हेतुमद्वाफ्यममुवन् ।। ५ कुमारो देवगर्भाभः स तत्राशु व्यवर्धत । 'पेर्भयात्तु दुप्यन्तः सरन्नवायत्तदा ॥ २० ऋपिपत्त्य ऊचुः। गते काले तु महति न ससार तपोधनाम् ।' शृणु भद्रे लोकवृत्तं श्रुत्वा यद्रोचते तव । पथप्पु ततो वालः कण्वाश्रमपदं प्रति ॥ २१ तत्कुरुष्व हितं देवि नापमान्यं गुरोर्वचः ॥ ६ देवानां देवतं विष्णुर्विप्राणामग्निब्रह्म च । व्याघ्रान्सिहान्वराहांश्च कांच महिपांस्तथा । नारीणां देवतं भर्ता लोकानां ब्राह्मणो गुरुः॥७ 'ऋक्षांथाभ्यहनद्यालान्पयामाश्रमपीडकान् २२ मृतिकाले प्रमूवेति भगवांस्ते पिताऽब्रवीत् । बलाद्भुजाभ्यां संगृह्य बलवान्संनियम्य च ।' करिप्यामीति कर्तव्यं तदा ते मुकृतं भवेत् ।। ८ यद्धा वृक्षेषु दीप्यन्तिराश्रमस समन्ततः ॥ २३ आरुरोह दुमाधव क्रीडन्स परिधावति । वैशंपायन उवाच । 'चनं च लोडयामास सिंहव्याघ्रगणवृतम् ।।२४ पत्नीनां वचनं श्रुत्वा साधु साध्वित्यचिन्तयत् ।' ततथ राक्षसान्सर्वान्पिशाचांच रिपूनणे । गर्भ मुपाव चामोरूा कुमारममितीजसम् ॥ ९ मुष्टियुद्धेन तान्हत्वा पीनाराधयत्तदा ॥ २५ त्रिषु वर्षेषु पूर्णेपु प्राजायत शकुन्तला । कचिदितिमुतस्तं तु हन्तुकामो महाबलः। रूपौदार्यगुणोपेतं दाप्यन्ति जनमेजय ।। १० पध्यमानांस्तु दैतेयानमपी तं समभ्ययात् ॥२६ 'जाते तसिन्नन्तरिक्षात्पुप्पवृष्टिः पपात ह । तमागतं प्रहसंच याहुभ्यां परिगृहा च । देवदुन्दुभयो नेदुर्नमृतुवाप्सरोगणाः ।। ११ दृढं चायथ्य पाहुभ्यां पीडयामास तं तदा २७ गायद्भिर्मधुरै तत्र देवः शत्रोऽभ्युवाच ह । मर्दितो न शशाकामान्मोचितुं बलवनया। शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति ।। १२ प्राकोशदरवं तत्र द्वारेभ्यो निःसृतं त्वसक २८ पलं तेजय रूपं च न सम भुवि केनचित् । तेन शन्देन वित्रता मृगाः सिंहादयो गणाः । आहर्ता वाजिमेधस शतसमास्य पारखः ।। १३ मुमुयुश्व शकुन्मृत्रमाश्रमस्याथ मुचुः॥ २९ 'अपि साहस राजम्यादिभिर्मसः । निरमुं जानुभिः कृत्वा विसमर्ज च सोऽपतत् । मार्थ मामणमान्कन्या दक्षिणाममिनां ददन १४ नहष्ना विग्मयं जग्मुः कुमारस विचेष्टितम् ॥३० ·१७२ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व नित्यकालं वध्यमाना देतेया राक्षसः सह । विक्रमेणाजसा चव चलेन च समन्वितः । कुमारस्य भयादेव नव जग्मुल्तदाश्रमम् ।। ३१ । 'अप्रेपयति दुप्यन्ते महिप्यास्तनयस च ।। ३४ ततोऽस नाम चमुस्ते कण्णाश्रमनिवासिनः । पाण्डभावपरीताङ्गी चिन्तया समभिप्लुताम् । कण्वेन सहिताः सर्वे दृष्ट्वा कर्मातिमानुपम् ॥३२ लम्बालकां कृशां दीनां तथा मलिनवाससम् ३५ अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्यसा । : 'शकुन्तलां च संप्रेक्ष्य प्रदव्या स मुनिस्तदा । स सर्वदमनो नाम कुमारः समपयत ।। ३३ शास्त्राणि सर्ववेदाच द्वादशाब्दस्य चाभवन्' ३६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पचनप्रतितमोऽध्यायः ।। ९५ ॥ पपणवतितमोऽध्यायः॥ १६ ॥ शकुन्तलाया दुष्यन्तं प्रति प्रेपयितुं फण्यकृत उपदेशः ॥ १ ॥ हास्सिनपुरगमनविषयकण्यशकुन्तलासर्वदमनाना विवादः ॥२॥ कण्येन वशिष्यद्वारा पाकुन्तलासर्वदमनयोहोमिनपुरप्रेषणम् ॥ ३॥ पुरमयेशासिविण्णः शिष्यः कण्वा. थमं प्रति निवर्तनम् ॥ ५ ॥ वैशंपायन उवाच । परिष्वज्य च याहुभ्यां मूर्युपाघ्राय परियम् १० तं कुमारमृपिदृष्ट्वा कर्म चास्यातिमानुपम् । सोमवंशोद्भवो राजा दुष्यन्त इति विद्युतः । समयो विराज्याय इत्यनुध्याय स द्विजः॥१ तस्यानमहिपी चपा तव माता शुचित्रता ॥२५१ 'शकुन्तलां समाहूय कण्वो वचनमब्रवीत् । गन्तुकामा भर्तृपार्श्व त्वया सह सुमध्यमा। कण्व उवाच । गत्वाऽभिवाद्य राजन यौवराज्यमवाप्स्यसि ।।१२ शृणु भद्रे मम सुते मम वाक्यं शुचिसिते ॥ २ स पिता तव राजेन्द्रस्तस्य त्वं वशगो भव । पतिव्रतानां नारीणां विशिष्टमिति चोच्यते । पितृपतामहं राज्यमातिष्ठस्व स्वभावतः॥ १३ पतिशुश्रूपणं पूर्व मनोवाकायचेष्टितः ॥ ३ तसिन्काले स्वराज्यस्थो मामनुसर पौरच ॥ १४ अनुज्ञाता मया पूर्व पूजयततं तव । वैशंपायन उवाच । एतेनैव च वृत्तेन पुण्याल्लोकानवाप्य च ॥ ४ अभिवाद्य मुनेः पादौ परिवो वाक्यमब्रवीत् । तसान्ते मानुपे लोके विशिष्टां लप्स्ससे श्रियम् । त्वं पिता मम विप्र त्वं माता त्वं गतिश्च मे।।१५ तसाद्भद्रेऽद्य यातव्यं समीपं पौरवस ह ॥ ५/ न चान्यं पितरं मन्ये त्वामृते तु महातपः। स्वयं नायाति मत्वा ते गतं कालं शुचिस्सिते। तव शुश्रूपणं पुण्यमिह लोके परत्र च ॥ गत्वाऽऽराधय राजानं दुप्यन्तं हितकाम्यया ॥६ शकुन्तला भर्तकामा स्वयं यातु यथेष्टतः । दौप्यन्ति यौवराज्यस्थं दृष्ट्वा प्रीतिमवाप्स्यसि। । अहं शुश्रूपणपरः पादमूले बसामि वः ॥ १७ देवतानां गुरूणां च क्षत्रियाणां च भामिनि ॥७ | क्रीडां व्यालमृगैः सार्ध करिष्ये न पुरा यथा । भर्तृणां च विशेपेण हितं संगमनं भवेत् । त्वच्छासनपरो नित्यं स्वाध्यायं च करोम्यहम् १८ तसात्पुत्रि कुमारेण गन्तव्य मत्प्रियेप्सया ॥८ एवमुक्त्वा तु संश्लिष्य पादौ कण्वस तिष्ठतः । प्रतिवाक्यं न दद्यास्त्वं शपिता मम पादयोः॥९ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्ररुरोद शकुन्तला || १९ वैशंपायन उवाच । स्नेहात्पितुश्च पुत्रस्य हर्षशोकसमन्विता । एवमुक्त्वा सुतां तत्र पौत्रं कण्वोऽभ्यभापत । निशाम्य रुदतीमार्ती दौप्यन्तिर्वाक्यमब्रवीत् २० पुन्याः पुत्रः पौत्रः दौहित्र इत्यर्थः ॥ १० ॥ श्रुत्वा भगवतो वाक्यं किं रोदिपि शकुन्तले ।

·अध्यायः ९६] आदिपर्व १। गन्तव्यं काल्य उत्थाय भर्तुप्रीतिस्तवास्ति चेत् २१ काश्यपात्प्राप्य चानुज्ञा मुमुदे च शकुन्तला ३६ शकुन्तलोवाच । कण्वस्य वचनं श्रुत्वा प्रतिगच्छेति चासकृत् । एकस्तु कुरुते पापं फलं भुते महाजनः । तथेत्युक्त्वा तु कण्वं च मातरं पौरवोऽब्रवीत् । मया निवारितो नित्यं न करोपि वचो मम २२ किं चिरायसि मातस्त्वं गमिप्यामो नृपालयम्३७ निःसृतान्कुञ्जरान्नित्यं बाहुभ्यां संप्रमथ्य वै ।.. · एवमुक्त्वा तु तां देवीं दुप्यन्तस्य महात्मनः । वनं च लोडयन्नित्यं सिंहव्याघ्रगतम् ॥ २३ अभिवाद्य मुनेः पादौ गन्तुमच्छरस पौरवः॥३८ एवंविधानि चान्यानि कृत्वा वै पुरुनन्दन । शकुन्तला च पितरमभिवाद्य कृताञ्जलिः। रुपितो भगवांस्तात तसादावां विवासितौ ॥२४ प्रदक्षिणीकृत्य तदा पितरं वाक्यमब्रवीत् ।। ३९, नाहं गच्छामि दुप्यन्तं नासि पुत्र हितैपिणी। अज्ञानान्मे पिता चेति दुरुक्तं वापि चानृतम् । पादमूले वसिप्यामि महर्भावितात्मनः ॥ २५ अकार्य वाप्यनिष्टं वा क्षन्तुमर्हति तद्भवान् ।।४०- वैशंपायन उवाच । एवमुक्तो नतशिरा मुनिनॊवाच किंचन । एवमुक्त्वा तु रुदती पपात मुनिपादयोः । मनुप्यभावात्कण्वोऽपि मुनिरश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४१ एवं विलपती कण्वश्चानुनीय च हेतुभिः । अन्मक्षान्वायुभक्षांश्च शीर्णपर्णाशनान्मुनीन् । पुनः प्रोवाच भगवानानृशंस्याद्धितं वचः ॥२६ फलमूलाशिनो दान्तान्कृशान्धमनिसंततान् ४२ कण्व उवाच । प्रतिनो जटिलान्मुण्डान्वल्कलाजिनसंवृतान् । शकुन्तले शृणुप्वेदं हितं पथ्यं च भामिनि । समाहूय मुनिः कण्वः कारुण्यादिदमब्रवीत् ।।४३ पतिव्रताभावगुणान्हित्वा साध्यं न किंचन ॥२७ पतिव्रतानां देवा व तुष्टाः सर्ववरप्रदाः । मया तु लालिता नित्यं मम पुत्री यशस्विनी। वने जाता विवृद्धा च न च जानाति किंचन ४४ प्रसाद च करिष्यन्ति आपदो मोक्षयन्ति च।।२८ पतिप्रसादात्पुण्यं च प्रामुवन्ति न चाशुभम् । आश्रमात्तु पथा सर्वैर्नीयतां क्षत्रियालयम् । द्वितीययोजने विप्राः प्रतिष्ठानं प्रतिष्ठितम् ॥४५ तस्माद्गत्वा तु राजानमाराधय शुचिसिते ॥२९ वैशंपायन उवाच । प्रतिष्ठाने पुरे राजा शाकुन्तलपितामहः। शकुन्तला तथोक्त्वा वै शाकुन्तलमधाब्रवीत् । अध्युवास चिरं कालमुर्वश्या सहितः पुरा ॥४६ दाहित्रो मम पात्रस्त्वमिलिलस्य महात्मनः॥३० ' अनूपजागलयुतं धनधान्यसमाकुलम् । शृणुप्य वचनं सत्यं प्रवीमि तवानघ । प्रतिष्ठितं पुरवरं गङ्गायामुनसङ्गमे । मनसा भर्तृकामा वै वाग्भिरुक्त्वा पृथग्विधम्३१ . तत्र सङ्गममासाद्य स्नात्वा हुतहुताशनाः । गन्तुं नेच्छति कल्याणी तस्मात्तात वहस्य वै । शाकमूलफलाहाग निवर्तध्वं तपोधनाः । शक्तस्त्वं प्रतिगन्तुं च मुनिभिः सह परिव ॥३२ अन्यथा तु भवेद्विग्ना अध्वनो गमने श्रमः।'४८ इत्युक्त्वा सर्वदमनं कण्वः शिप्यानथाब्रवीत् । तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे प्रातिष्टन्त महाजसः । शकुन्तलामिमां शीघ्रं सपुत्रामाश्रमादितः॥३३ 'शकुन्तलां पुरस्कृत्य दुप्यन्तस्य पुरं प्रति ॥ ४९ भर्तुः प्रापयताभ्याशं सर्वलक्षणपूजिताम् । गृहीत्वा चामरप्रख्यं पुत्रं कमललोचनम् । नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते ।।३४, आजग्मुथ पुरं रम्य दुप्यन्ताध्युपितं वनात् ।।५० कीर्तिचारित्रधर्ममस्तस्मान्नयत मा चिरम् ।। ३५ शकुन्तलां समादाय मुनयो धर्मवत्सलाः। 'वैशंपायन उवाच । ते वनानि नदीः शलागिरिप्रस्रवणानि च ॥५१ धर्माभिपूजितं पुत्रं काश्यपेन निशाम्य तु । कन्दराणि नितम्बांश्च राष्ट्राणि नगराणि च । --- ·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ ६७. आश्रमाणि च पुण्यानि गत्वा चैव गतश्रमाः॥५२ शकुन्तला पुरस्कृत्य विविशुस्ते महर्पयः ॥ ६७ शनैर्मध्याह्नवेलायां प्रतिष्ठानं समाययुः। प्रविशन्तं नृपसुतं प्रशशंसुश्च वीक्षकाः । तां पुरी पुरुहूतेन ऐलस्यार्थे चिनिर्मिताम् ।।५३ वर्धमानपुरद्वारं प्रविशन्नेव पौरवः ।। परिघाहालकैर्मुख्यरुपकल्पशतैरपि । इन्द्रलोकस्थमात्मानं मेने हर्षसमन्वितः॥ ६९ शतप्नीचक्रयन्त्रैश्च गुप्तामन्यैर्दुरासदाम् ॥ ५४ ततो वै नागराः सर्वे समाहृय परस्परम् । हर्म्यप्रासादसंवाधां नानापण्यविभूपिताम् । द्रएकामा नृपसुतं समपद्यन्त भारत ।। मण्टपः ससभे रम्यैः प्रपाभिश्च समावृताम्॥५५ नागरा ऊचुः। राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिताम् । देवतेच जनस्साग्ने भाजते श्रीरिवागता । कैलासशिखराकारैर्गोपुरैः समलङ्कताम् ।। ५६ / जयन्तेनेव पौलोमी इन्द्रलोकादिहागता ॥ ७१ द्वारतोरणनिहर्मगलरुपशोभिताम् । इति ग्रुपन्तस्ते सर्वे महीनिदममुवन् । उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ॥ ५७, अभिवादयन्तः सहिता महीन्देववर्चसः ॥ ७२ सर्वपुष्करिणीभित्र उद्यानैश्च समावृताम् । अद्य नः सफलं जन्म कृतार्थाश्च ततो वयम् । वर्णाश्रमः स्वधर्मस्थैनित्योत्सवसमाहितः ।। ५८ | एवं ये स प्रपश्यामो महपीन्सूर्यवर्चसः ।। ७३' धनधान्यसमृद्धैश्च संतुष्टै रत्नपूजितः । वैशंपायन उवाच । कृतयज्ञश्च विद्वद्भिरग्निहोत्रपरः सदा ।। ५९ इत्युक्त्वा साहिताः केचिदन्यगच्छन्त पौरा चर्जिता कार्यकरणैर्दानशीलेर्दयापरैः हैमवत्याः सुतमिव कुमार पुष्करेक्षण अधर्मभीरुभिः सर्वैः स्वर्गलोकजिगीपुभिः ॥६० ये केचिदब्रुवन्मूढाः शाकुन्तलदिर ७४ एवंविधजनोपेतमिन्द्रलोकमिवापरम् । कृष्णाजिनेन संछन्नाननिच्छन्तो ह्यवेक्षितुम् ॥७५ तस्मिन्नगरमध्ये तु राजवेश्म प्रतिष्ठितम् ॥ ६१ पिशाचा इव दृश्यन्ते नागराणां विरूपिणः । इन्द्रसमप्रतीकाझं संपूर्ण वित्तसंचयः। विनासन्ध्यां पिशाचास्ते प्रविशन्ति पुरोनमम्७६ तस्य मध्ये सभा दिव्या नानारत्नविभूपिता||६२ क्षुत्पिपासादितान्दीनान्वल्कलाजिनवाससः। तस्यां सभायां राजर्पिः सर्वालङ्कारभूपितः। त्वगस्थिभूतान्निर्मासान्धमनीसन्ततानपि ।। ७७ ब्राह्मणैः क्षत्रियैश्चापि मत्रिभिश्वापि संवृत्तः॥ ६३ पिङ्गलाक्षान्पिङ्गजटान्दीर्घदन्तानिरूदरान् । संस्तूयमानो राजेन्द्रः मूतमागधयन्दिभिः । विशीर्पकानूहस्तान्दृष्टा हास्यन्ति नागराः॥७८ कार्यार्थिषु तदाऽभ्येत्य कृत्वा कार्य गतेषु सः६४ एवमुक्तवतां तेषां गिरं श्रुत्वा महर्षयः । सुखासीनोऽभवद्राजा तसिन्काले महर्षयः। अन्योन्यं ते समाहृय इदं वचनमब्रुवन् ॥ ७९ शकुन्तानां वनं श्रुत्वा निमित्तज्ञास्त्वलक्षयन् ६५ उक्तं भगवता वाक्यं न कृतं सत्यवादिना । शकुन्तले निमित्तानि शोभनानि भवन्ति नः। पुरप्रवेशनं नात्र कर्तव्यमिति शासनम् ॥ कार्यसिद्धिं बदन्त्येते ध्रुवं राज्ञी भविष्यसि । किं कारणं प्रवेक्ष्यामो नगरं दुर्जनैप॒तम् । असिस्तु दिवसे पुत्रो युवराजो भविष्यति ॥६६ त्यक्तसङ्गस्य च मुने गरे कि प्रयोजनम् ॥ ८१ गमिप्यामो वनं तसाद्गङ्गायामुनसङ्गमम् । , वर्धमानपुरद्वारं तूर्यघोपनिनादितम् । एवमुक्त्वा मुनिगणाः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥८२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ .. चैशंपायन उवाच । ।

·आदिपर्व १। १७५ अध्यायः ९७ ] ससनवतितमोऽध्यायः॥९७ ॥ म सपुत्रायाः शकुन्तलाया दुप्यन्तसमीपगमनं ॥ १॥ तयोः संवादश्च ॥ २ ॥ वैशंपायन उवाच । चिन्तयामास सहसा कार्यगौरवकारणात् ।। १६ गतान्मुनिगणान्दृष्ट्वा पुत्रं संगृह्य पाणिना । लन्नया च परीताङ्गी राजनराजसमक्षतः। मातापितृभ्यां रहिता यथा शोचन्ति दारकाः॥१) अघृणा किं नु वक्ष्यामि दुप्यन्तं मम कारणात् १७ तथा शोकपरीताङ्गी धृतिमालम्ब्य दुःखिता। एवमुक्त्वा तु कृपणा चिन्तयन्ती शकुन्तला।' गतेषु तेपु विप्रेषु राजमार्गण भामिनी ।। २ अभिसत्य च राजानं वेदिता सा प्रवेशिता॥१८ पुत्रेणैव सहायेन सा जगाम शनैः शनैः । सह तेन कुमारेण तरुणादित्यवर्चसा । अष्टपूर्वान्पश्यन्वै राजमार्गेण पौरवः ।। ३ 'सिंहासनस्थ राजानं महेन्द्रसमद्युतिम् ।। १९ हर्यप्रासादचैत्यांथ सभा दिल्या विचित्रिताः । शकुन्तला नतशिराः परं हर्पमवाप्य च ।' कौतूहलसमाविष्टो दृष्ट्वा विसयमागतः ॥ ४ पूजयित्वा यथान्यायमत्रवीत्तं शकुन्तला ॥ २० सर्वे ग्रुवन्ति तां दृष्ट्वा पद्महीनामिव श्रियम् । 'अभिवादय राजानं पितरं ते दृढव्रतम् । गत्या च हंसीसदृशीं कोकिलेन स्वरे समाम् ॥५ एवमुक्त्वा सुतं तत्र लज्जानतमुखी स्थिता ।।२१ मुखेन चन्द्रसदृशीं श्रिया पद्मालयासमाम् । स्तम्भमालिझ्म राजानं प्रसीदवेत्युवाच सा। सितेन कुन्दसदृशीं पद्मगर्भसमलचम् ।। ६ शाकुन्तलोपि राजानमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।।२२ पनपत्रविशालाक्षी तप्तजाम्बूनदप्रभाम् । हर्पणोत्फुल्लनयनो राजानं चान्वक्षत । करान्तमितमध्यपा सुकेशी संहतस्तनी ।। दुप्यन्तो धर्मयुद्ध्यां तु चिन्तयन्नेव सोनचीत् ।।२३ जघनं मृविशालं व ऊरू करिकरोपमा । किमागमनकार्य ते हि त्वं वरवर्णिनि । रक्ततुगतलौ पादौ धरण्यां सुप्रतिष्ठित्ता ॥ करिष्यामि न संदेहः सपुत्राया विशेषतः ॥ २४ एवं रूपसमायुक्ता स्वर्गलोकादिवागवा। शकुन्तलोवाच । इति स सर्वेऽमन्यन्त दुप्यन्तनगरे जनाः ॥ ९ पुनः पुनरवीचंस्ते शाकुन्तलगुणानपि । प्रसीदस्य महाराज वक्ष्यामि पुरुषोत्तम । सिंहेक्षणः सिंहदंष्ट्रः सिंहस्कन्धो महाभुजः॥१० एप पुत्रो हि ते राजन्मव्युत्पन्नः परंतप ॥ २५ सिंहोरस्कः सिंहबलः सिंहविक्रान्तगाम्ययम् । तसात्पुत्रस्त्वया राजन्यावराज्येऽभिषिच्यताम् । यथोक्तमाश्रमे तसिन्वर्तस्व पुरुषोत्तम ।। पृथ्वंसः पृथुपक्षाच छत्राकारशिरा महान् ॥११ पाणिपादतले रक्तो रक्तासो दुन्दुभिस्वनः । मया समागमे पूर्व कृतः स समयस्त्वया । राजलक्षणयुक्तथ राजश्रीवास लक्ष्यते ॥ १२ तत्वं सर महाबाहो कण्याश्रमपदं प्रति ॥ २७ आकारेण च रूपेण शरीरेणापि तेजसा । वैशंपायन उवाच । दुप्यन्तेन समो घेप कस्य पुत्रो भविष्यति ॥१३ तसोपमोगसक्तस सीपु चान्यासु भारत । एवं ग्रुपन्तस्ते सर्वे प्रशशंसुः सहस्रशः। शकुन्तला सपुत्रा च मनस्सन्तरधीयत ॥ युक्तिवादानयोचन्त सर्वाः प्राणभृतः स्त्रियः।।१४ मधारयन्मनसेनां सपुत्रां ससितां तदा। बान्धवा इव सोहा अनुजग्मुः शकुन्तलाम् । तदोपगृह्य मनसा चिरं मुखमयाप सः॥ २९ पौराणां तद्वचः श्रुसा तूष्णीभूता शकुन्तला ॥१५ सोऽथ श्रुत्वापि तद्वाक्यं तसा राजा सरन्नपि । वैश्महारं तमासाय पिहला सा नृपात्मना । - अनवीन सरामीति त्वया भद्रे समागमम् ॥३० ·श्रीमन्महाभारते [संभयपर्व मैथुनं च वृथा नाहं गच्छेयमिति मे मतिः । धर्मार्थकामसंबन्ध न स्मरामि त्वया सह ।' नाभिजानामि कल्याणि त्वया सह समागमम्'३१ । गच्छ वा तिष्ठ वा काम यद्वापीच्छसि तत्कुरु ३२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९७ ॥ अष्टनवतितमोऽध्यायः॥१८॥ शकुन्तलायाः स्वपाणिग्रहणमनहीकुर्वता दुष्यन्तेन सह विवादः ॥१॥ एवमुक्ता वरारोहा बीडितेव मनस्विनी। न तुप्यति च यस्यैप पुरुषस्य दुरात्मनः। विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थूणेच निश्चला ॥ १ ते यमः पापकर्माणं निर्भर्त्सयति दुप्कृतम् ।।१३ संरम्भामर्पताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा । योऽवमत्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। कटाक्षैनिर्दहन्तीव तिर्यवाजानमैक्षत ।। २ न तस्य देवाः श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्१४ आकारं गृहमाना च मन्युना च समीरितम् । स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावसंस्था पतिव्रताम् । तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा ॥ ३ अर्चाहाँ नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम्१५ सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता । किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि । भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य यथान्यायं वचोऽब्रवीत् ॥ ४ नखल्वहमिदं शून्ये रॉमि किं नशृणोपि मे॥१६ जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभापसे । यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि न जानामीति निःशङ्कं यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥५ दुष्यन्त शतधा त्वद्य मूर्धा ते विफलिप्यति ॥१ तस ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च । जायां पतिः संप्रविश्य यदस्यां जायते पुनः । साक्षिणं यत कल्याणमात्मानमवमन्यसे । ६: जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणाः कवयो विदुः१ योऽन्यथा सन्तमात्मानन्यथा प्रतिपद्यते । यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते । किं तेन न कृतं पापं चोरेगात्मापहारिणां ॥ ७ तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥ १' एकोऽहमसीति च मन्यसे त्वं पुन्नाम्नो नरकाद्यसात्पितरं त्रायते सुतः। न हृच्छय वेत्सि मुनि पुराणम् । तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पूर्वमेव स्वयंभुवा ॥ २ यो वेदिता कर्मणः पापकस्य 'पुत्रेण लोकाञ्जयन्ति पात्रेणानन्त्यमभुते । तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोपि॥ ८ अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः ॥ २६ 'धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम् । सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत्'९ | सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रताः मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति । अर्ध भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा । विदन्ति चैनं देवाश्च यथैवान्तरपूरुषः ॥ १० भार्या मूलं त्रिवर्गस्य यः सभार्यः स बन्धुमान्२३ आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलच भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः । धौभूमिरापो हृदयं यमश्च। भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियावृताः२४ अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः। धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ ११ पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः ॥ २५ यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुप्कृतम् । कान्तारेप्यपि विश्रामो जनस्याध्वनि कस वै। हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति ॥१२ यः सदारः स विश्वास्यस्तसाद्दाराः परा गतिः॥

·अध्याय: ९८] आदिपर्व १॥ १७७ ८ । संसरन्तमभिप्रेतं विपमप्वकपातिनम् । पण्डितस्यापि लोकेषु स्त्रीपु सृष्टिः प्रतिष्ठिता। भार्यवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता ॥ २७ ऋपिभ्यो घृपयः केचिचण्डालीप्यपि जज्ञिरे' ४४ प्रथम संस्थिता भार्या पति प्रेत्य प्रतीक्षते । परिसृत्य .यथा मनुर्धरणीरेणुकुण्ठितः । पूर्वप्रेतं तु भर्तारं पश्चात्साप्यनुगच्छति ॥ २८ पितुरालिशवेऽङ्गानि किमस्त्यभ्यधिकं तत॥४५ एतसात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिप्यते । स वं मूनुमनुप्राप्तं साभिलापं मनस्विनम् । यदानोति पतिर्भार्यामिह लोके परन च ।। २९ प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे ।। 'पोपणार्थ शरीरस्य पाथेयं स्वर्गतस्य । अण्डानि विभ्रति खानिन त्यजन्ति पिपीलिकाः! आत्माऽऽत्मनव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः ३० किं पुनस्त्वं न मन्पेथाः सर्वथा पुत्रमीदृशम् ४७ तसाद्भार्या पतिः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम् । न भरेथाः कथं नु त्वं मयि जातं स्वमात्मजम् । 'अन्तरात्मैव सर्वस पुत्रो नामोच्यते सदा ॥३१ 'ममाण्डानाति वर्धन्ते कोकिलाण्डानि यायसाः। गती रूपं च चेष्टा च भावर्ता लक्षणानि च । किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रमीदृशम् । । पितॄणां यानि दृश्यन्ते पुत्राणां सन्ति तानि च३२, मलयाचन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै ॥ ४९ नेपां शीलगुणाचारास्तत्संपर्काच्छुभाशुभात् ।' । शिशोरालिङ्गनं तसाचन्दनादधिकं भवेत् ।' भार्यायां जनितं पुत्रमादर्श स्वमिवाननम् ॥३३ । न वाससा नरामाणां नापा स्पर्शस्तथाविधः५० जनिता मोदते प्रेक्ष्य स्वर्ग प्राप्येव पुण्यकृत् । शिशुनालिङ्गवमानस्य स्पर्शः मनोर्यथा मुखः । 'पतिव्रतारूपधराः परवीजस्य संग्रहात् ।। ३४ पुत्रस्पर्शात्प्रियतरः स्पर्शी लोके न विद्यते ॥५१ कुलं विनाश्य भर्तृणां नरकं यान्ति दारुणम् । स्पृशतु त्वां समालिङ्ग्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः । परेण जनिताः पुत्राः स्वमार्यायां यथेष्टतः ॥३५ ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गीर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ५२ मम पुत्रा इति मतास्ते पुत्रा अपि शत्रवः । गुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः । द्विपन्ति प्रतिकुर्वन्ति न ते वचनकारिणः ।। ३६ | त्रिपु वपु पूर्णेषु प्रजातोऽयमरिन्दमः ॥ ५३ देष्टि नाथ पिता चापि स्वचीजे न तथा नृप । 'अद्यायं मन्नियोगात्तु तबाहानं प्रतीक्षते । न द्वेष्टि पिता पुत्रो जनितारमथापि या ॥ ३७ कुमारो राजशार्दूल तव शोकप्रणाशनः ।। ५४ न हेष्टि जनिता पुत्रं तसादात्मा मुतो भवेत् ।' आहर्ता वाजिमेधस्य शतसझ्यस परियः । दह्यमाना मनोदुःखाधिमिस्तुमुलर्जनाः ॥३८ ! 'राजम्यादिकानन्यान्त्रतूनमितदक्षिणान् ॥५५ खादन्ते स्वेषु दारेषु पार्ताः सलिलप्पिय । इति गारन्तरिक्ष मां मूतके घवदत्पुरा । 'विप्रयासहशा दीना नरा मलिनवासमः ॥३९ ' हन्त समकमारोप्य स्नेहाद्वामान्तरं गताः ।।५६ तऽपि स्वदारांस्तुप्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत् ।' मूर्ति पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः । अप्रियोक्तोपि दाराणां न यूपादप्रियं पुषः ।।४० . वेदेप्यपि बदन्तीमं मत्रग्रामं द्विजातयः ।। ५७ रति प्रीतिं च धर्म च तदायत्तमवेक्ष्य च । जातकर्मणि पुत्राणां नवापि विदितं भुवम् । 'आत्मनोऽर्धमिति श्रीतं सा रक्षति धनं प्रजाः४? अहादगासंभवसि हदयादधिजायसे ।। ५८ । और लोकयात्रांव धर्म स्वर्गमृपीपिरन ।' आत्मा 2 पुत्रनामामि स जीव शरदः शतम् । आत्मनो जन्मनः क्षेत्र पुण्या गमाः सनानना। उपनिवन्ति पितरो मन्त्रेणानेन मूनि ॥ ५९ प्राणामपि का शक्तिःस्रष्टुं रामामृत प्रनाः । पोपणं सदधीनं मे सन्तानमपि चाक्षयम् । 'देवानामपि का शक्तिः कर्तृ संभामान्मनः४३ तमानं जीव मे पुत्र स मुसी शरदां शवम् ६० ·.१७६ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व मैथुनं च वृथा नाहं गच्छेयमिति मे मतिः । धर्मार्थकामसंवन्धं न सरामि त्वया सह ।' नाभिजानामि कल्याणि त्वया सह समागमम्'३१ गच्छ वा तिष्ठ या कामं यद्वापीच्छसि तत्कुरु ३२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९७ ॥ अष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ १८ ॥ शकुन्तलायाः स्वपाणिग्रहणमनगोकुर्वता दुप्यन्तेन सह विवादः ॥ ॥ एवमुक्ता चरारोहा वीडितेव मनस्विनी । न तुप्यति च यस्यैप पुरुपस्स दुरात्मनः । विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थूणेव निश्चला ॥ १ ते यमः पापकर्माणं निर्भर्त्सयति दुष्कृतम् ।।१३ संरम्भामर्पताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा । योऽधमत्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत ।। २ न तस्य देवाः श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्१४ आकारं गृहमाना च मन्युना च समीरितम् । स्वयं प्राप्तेति मामेय मावमंस्था पतिव्रताम् । तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा ।। ३ अर्चाहीं नार्चयसि मां खयं भार्यामुपस्थिताम्१५ सा मुहूर्वमिव ध्यात्वा दुःखामर्पसमन्विता । किमर्थ मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि । भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य यथान्यायं वचोऽब्रवीत् ।। ४ नखल्वहमिदं शून्ये रोमि किं न शृणोपि मे॥१६ जाननपि महाराज कस्मादेवं प्रभापसे । यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि ।। न जानामीति निःशङ्कं यथान्यः प्राकृतस्तथा।।५ दुप्यन्त शतधा त्वद्य मूर्धा ते विफलिप्यति ॥१॥ तस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च । जायां पतिः संप्रविश्य यदस्यां जायते पुनः । साक्षिणं बत कल्याणमात्मानमवमन्यसे ।। ६ जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणाः कवयो विदुः१८ योऽन्यथा सन्तमात्मानन्यथा प्रतिपद्यते । यदागमवतः पुंसस्तदपत्रं प्रजायते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणां ॥ ७ तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान् ।। १९ एकोऽहमसीति च मन्यसे त्वं पुन्नानो नरकाद्यसात्पितरं त्रायते सुतः । न हृच्छयं वेत्सि मुनि पुराणम् । तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पूर्वमेव स्वयंभुवा ।। २० यो वेदिता कर्मणः पापकस्य 'पुत्रेण लोकाञ्जयन्ति पात्रेणानन्त्यमश्नुते । तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोपि ॥ अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः ॥ २१ 'धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम् । सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावनी । नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत्'९ साभार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता२२ मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति । अर्ध भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा । विदन्ति चैनं देवाश्च यश्चैवान्तरपूरुषः ।। १० भार्या मूलं त्रिवर्गस्य यः सभार्यः स वन्धुमान्२३ आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः । द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमच! भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियाता:२४ अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः । धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ।। ११ पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः ॥ २५ यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् । कान्तारेवपि विश्रामो जनसाध्वनि कस वै । हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस तुष्यति॥१२ ' यः सदारः स विश्वास्यस्तसाद्दाराः परा गतिः ।। L ८ ·अध्यायः ९८ ] आदिपर्व १। १७७ ४६ . संसरन्तमभिप्रेतं विपमेप्वेकपातिनम् । पण्डितसापि लोकेषु स्त्रीषु सृष्टिः प्रतिष्ठिता। भायैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता ॥ २७ अपिभ्यो झुपयः केचिचण्डालीप्वपि जज्ञिरे ४४ प्रथमं संस्थिता भार्या पति प्रेत्य प्रतीक्षते । परिसृत्य यथा मृनुर्धरणीरेणुकुण्ठितः । पूर्वप्रेतं तु भार पश्चात्साप्यनुगच्छति ॥ २८ | पितुरालिद्गतेऽङ्गानि किमस्त्यभ्यधिकं ततः॥४५ एतसात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिप्यते । ससं मनुमनुप्राप्तं सामिलापं मनस्विनम् । यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च ॥ २९ प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे ।। 'पोपणार्थ शरीरस्य पाथेयं खर्गतस्य । अण्डानि विभ्रति स्वानि न त्यजन्ति पिपीलिकाः आत्माऽऽत्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः ३० किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वथा पुत्रमीदृशम् ४७ तसाद्भार्यां पतिः पश्यन्मातृवत्पुत्रमातरम् । न भरेथाः कथं नु त्वं मयि जात स्वमात्मजम् । 'अन्तरात्मय सर्वस पुनो नामोच्यते सदा॥३१ ममाण्डानीति वर्धन्ते कोकिलाण्डानि वायसानो गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च । किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रमीदृशम् । । । पितॄणां यानि दृश्यन्ते पुत्राणां सन्ति तानि च३२ मलयाचन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै ॥ ४९ तेषां शीलगुणाचारास्तत्संपर्काच्छुभाशुभात् ।' शिशोरालिङ्गनं तसाचन्दनादधिकं भवेत् ।' भार्यायां जनितं पुत्रमादर्श स्वमिवाननम् ॥३३ / न वाससां नरामाणां नापां स्पर्शस्तथाविधः ५० जनिता मोदते प्रेक्ष्य स्वर्ग प्राप्येव पुण्यकृत् । शिशुनालिङ्गबमानस स्पर्श: मूनोर्यथा मुखः । 'पतिव्रतारूपधराः परवीजस्य संग्रहात् ।। ३४, पुत्रस्पर्शात्मियतरः स्पर्शो लोके न विद्यते ।। ५१ कुलं विनाश्य भर्तृणां नरकं यान्ति दारुणम् । स्पृशतु त्यां समालिङ्गय पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः । परेण जनिताः पुत्राः स्वभार्यायां यथेष्टतः॥३५ ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुप्पदाम् ५२ मम पुत्रा इति मतास्ते पुना अपि शत्रवः । गुरुगरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः । द्विपन्ति प्रतिकुर्वन्ति न ते वचनकारिणः ।। ३६ त्रिपु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजातोऽयमरिन्दमः ॥ ५३ द्वेष्टि तांश्च पिता चापि स्वयीजे न तथा नृप । 'अद्यार्य मन्नियोगात्तु तबाहानं प्रतीक्षते । न द्वेष्टि पितरं पुत्रो जनितारमथापि वा ॥ ३७ कुमारो राजशार्दूल तव शोकप्रणाशनः ॥ ५४ न टेष्टि जनिता पुत्रं तसादात्मा मुतो भवेत् । आहर्ता वाजिमेधस्स शतसञ्जयस पौरवः । दह्यमाना मनोदुःखाधिभिस्तुमुलैर्जनाः॥३८ 'राजमूयादिकानन्यान्क्रतूनमितदक्षिणान् ॥५५ हादन्ते स्वेषु दारेषु धर्मार्ताः सलिलेष्विव । इति गारन्तरिक्षे मां मूतके ह्यवदत्पुरा । 'विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवाससः ॥३९ हन्त स्वमङ्कमारोप्य स्नेहाद्रामान्तरं गताः ॥५६ तेऽपि स्वदारांस्तुप्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत् । मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः । अप्रियोक्तोपि दाराणां न यादप्रियं बुधः॥४0 वेदेप्यपि वदन्तीमं मत्रग्रामं द्विजातयः ॥ ५७ रति प्रीति च धर्म च तदापत्तमवेक्ष्य च । जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं ध्रुवम् । 'आत्मनोऽर्धमिति श्रीतं सा रक्षति धनंग्रजाः४१ अङ्गादगात्संभवसि हृदयादधिजायसे ।। शरीरं लोकयात्रां वै धर्म स्वर्गमृपीपितॄन् ।' आत्मा ये पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् । आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्या रामाः सनातनाः।। उपजिघ्रन्ति पितरो मत्रेणानेन मूर्धनि ।। ५९ ऋपीणामपि का शक्तिःस्रष्टुं रामामृते प्रजाः। पोपणं सदधीनं मे सन्तानमपि चाक्षयम् । | 'देवानामपि का शक्तिः कर्तुं संभवमा मनः४५ तसाचं जीव मे पुत्र स मुखी शरदां शतम् ६० .

·१७८ [पच ७ श्रीगन्महाभारते P एको भूत्वा द्विधा भूत इति वादः प्रवर्तते । गान्धर्वेण विवाहेन विधिना पाणिभग्रही। खदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषः परः ॥ ६१ साऽहं कुलं च शीलं च सत्यवादित्वमात्मनः ७८ सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य ते सुतम् । स्वधर्म च पुरस्कृत्य त्वामद्य शरणं गता। 'सरसीवामले सोम-प्रेक्षात्मानं समात्मनि ॥६२ तसान्नार्हसि संथुत्य तथेति वितथं वचः॥ ७९ यथाचाहवनीयोऽग्निर्हपत्यात्प्रणीयते । खधर्म पृष्ठतः कृत्वा परित्यक्तुमुपस्थिताम् । एवं त्वत्तःप्रणीतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः।।६३ | त्वनाथां लोकनाथस्त्वं नार्हसि त्वमनागसम्'८० मृगापकृष्टेन हि वै मृगयां परिधावता । किं नु कर्माशुभं पूर्व कृतवत्यसि पार्थिव । अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे ॥ ६४ यदहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये संप्रति वै त्वया८१ उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका । कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्याम्यहमाश्रमम् । विश्वाची च घृताची च पडेवाप्सरसां वराः॥६५ इमं वालं तु सत्यक्तुं नार्हस्यात्मजमात्मना ॥८२ तासां वै मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः। दुप्यन्त उवाच। दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत् ॥६६ न पुत्रमभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले । 'श्रीमानृपिर्धर्मपरो वैश्वानर इवापरः । ब्रह्मयोनिः कुशो नाम विश्वामित्रपितामहः॥६७ / 'अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लजसे । असत्यवचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः ।। ८३ कुशस्य पुत्रो वलवान्कुशनामश्च धार्मिकः । विशेपतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम्॥४ गाधिस्तस्य सुतो राजन्विश्वामित्रस्तु गाधिजः६८ क महर्पिस्तपस्युग्रः काप्सराः सा च मेनका । एवंविधो मम पिता मेनका जननी चरा।' क च त्वमेवं कृपणा तापसीवेपधारिणी ॥ ८ सा मां हिमवतः पृष्ठे सुपुवे मेनकाऽप्सराः।।६९ अतिकायश्च पुत्रस्ते वालोऽतिवलवानयम् । । परित्यज्य च मां याता परात्मजमिवासती। कथमल्पेन कालेन सालस्कन्ध इवोद्गतः ॥ ८६ 'पक्षिणः पुण्यवन्तस्ते सहिता धर्मतस्तदा ॥ ७० सुनिकृष्टा च योनिस्ते पुंश्चली प्रतिभासि मे । पक्षैस्तैरभिगुप्ता च तस्मादसि शकुन्तला । ततोऽहमृपिणा दृष्टा काश्यपेन महात्मना ।।७१ यदृच्छया कामरागाजाता मेनकया ह्यसि ॥८७ जलार्थमग्निहोत्रस्य गतं दृष्ट्वा तु पक्षिणः । सर्वमेव परोक्षं मे यत्त्वं वदसि तापसि । 'सर्वा वामाः स्त्रियो लोके सर्वाः कामपरायणा:८८ न्यासभूतामिव मुनेः प्रददुर्मा दयावतः॥ ७२ कण्वस्त्वालोक्य मां प्रीतो हसन्तीति हविर्भुजः। सर्वाः स्त्रियः परवशाः सर्वाः क्रोधसमाकुलाः । स माऽरणिमिवादाय स्वमाश्रममुपागमत् ॥ ७३ असत्योक्ताः स्त्रियः सर्वा न कण्वं वक्तुमर्हसि ८९ सा वै संभाविता राजन्ननुक्रोशान्महपिणा । मेनका निरनुक्रोशा वर्धकी जननी तव । तेनैव खमतेवाहं राजन्वै वरवर्णिनी। यया हिमवतः पादे निर्माल्यवदुपेक्षिता ॥ ९० विश्वामित्रसुता चाहं वर्धिता मुनिना नृप । स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव । यौवने वर्तमानां च दृष्टवानसि मां नृप ।। ७२ | विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः ९१ आश्रमे पर्णशालायां कुमारी विजने तदा। सुपाव सुरनारी मां विश्वामित्राद्यथेष्टतः। धात्रा प्रचोदितां शून्ये पित्रा विरहितां मिथः७६ अहो जानामि ते जन्म कुत्सितं कुलटे जनैः९२ वाग्भिस्त्वं सूनृताभिर्मामपत्यार्थमचूचुदः। मेनकाऽप्सरसां श्रेष्ठा महर्पिचापि ते पिता।' अकास्त्विाश्रमे वास धर्मकामार्थनिश्चितम् ७७ | तयोरपत्य कसावं पुंश्चलीवाभिभापसे ॥ ९३ V ७४ ) ·अध्यायः ९९]] आदिपर्व ११ १७९ जातिश्चापि निकृष्टा ते कुलीनेति विजल्पसे । ध्रुवन्ती राजसानिध्ये गम्यतां यत्र चेच्छसि । जनयिसा समुत्सृष्टा कोकिलेब परता ॥ ९४ 'मुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्यामरणानि च ।। ९६ अरिटरिव दुईद्धिः कण्यो वर्धयिता पिता । यदिहेच्छसि भोगार्थं तापसि प्रतिगृह्यताम् । अश्रद्धयमिदं वाक्यं यत्वं जल्पसि तापसि ॥९५ नाहं लां द्रष्टुमिच्छामि यथेष्टं गम्यतामितः ९७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संमवपर्वणि अष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ९८ ॥ एकोनशततमोऽध्यायः॥२९॥ दुप्यन्तशकुन्तलाविवादः ॥१॥ शकुन्तलोवाच । तस्य देवाः श्रियं मन्ति तत्रनं कलिराविशेत १३ राजन्सर्पपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि । अभव्येऽप्यनृतेऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि । आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि १ दुराचारे कलिर्वा न कलिर्धर्मचारिषु ॥ १४ मेनका त्रिदशेप्येव विदयाथानु मेनकाम् । मूर्यो हि जल्पनां पुंसां श्रुतापाचःशुभाशुभाः । ममैवोद्रिच्यते जन्म दुप्यन्त तव जन्मतः ।। २ अशुभं वाक्यमादचे पुरीपमिव मूकरः ॥ १५ क्षिती चरसि राजस्वमन्तरिक्षे चराम्यहम् । प्रान्नस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः। आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्पपयोरिव ॥ ३ | गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसि ॥ १६ महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च । 'आत्मनो दुष्टभावलं जाननीचोऽप्रसन्नधीः । भवनान्यनुसंयामि प्रमावं पश्य मे नृप ।। ४ | परेसामपि जानाति स्वधर्मसदृशान्गुणान् ।। १७ 'पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा । दह्यमानास्तु तीव्रण नीचाः परयग्रोग्निना । आयुर्नाम महाराज तब पूर्वपितामहः ।। ५ अदाक्तास्तद्गतिं गन्तुं ततो निन्दा प्रकुर्वते ।।१८ महर्पयच बहवः क्षत्रियाय परन्तपाः। | अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते । अप्सरःगु ऋषीणां च मातृदोपो न विद्यते।।' ६ | तथा परिवदन्नन्यान्हष्टो भवति दुर्जनः ।। १९ सत्यवापि प्रयादोऽयं प्रवक्ष्यामि च ते नृप । 'अपवादरता मूर्खा भवन्ति हि विशेषतः । निदर्शनार्थ न द्वेषान्मृत्वा तत्क्षन्तुमर्हसि ।। ७ नापवादरताः सन्तो भवन्ति म विशेषतः॥२० विस्पो यापदादर्श नात्मनो वीक्षते मुखम् ।' अभिवाद्य यथा वृद्धान्साधुर्गच्छति नितिम् । मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम् ॥ ८ एवं सझनमाश्य मूखों भवति निर्वृतः ।। २१ यदा तु रूपमादर्श विरूपं सोमिवीक्षते । मुखं जीवन्त्यदोपज्ञा मूर्खा दोपानुदर्शिनः । तदा हीमांस्तु जानीयादन्तरं नेतरं जनम् ।। ९ यथा याच्याः परःसन्तः परानाहुस्तथाविधान् ।। अतीय रूपसंपन्नो न कंचिदवमन्यते । V अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते । अतीव जल्पन्दुर्वाची भवतीह बिहेतुकः ।। १० | यदि दुर्जन इत्याहुः सञ्जनं दुर्जनाः स्वयम् ॥२३ 'पांसुपातेन हप्पन्ति कुअरा मदशालिनः । 'दारुणालोकसंलगाइःसमामोत्यसंशयम् ।।' तथा परिवदनन्यानहाटो मवति दुर्मतिः ॥ ११ कुलवंगप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रममुवन् ।। २४ सत्यधर्मच्युतात्पुंसः पुद्धादाशीविपादिय । उचमं सर्वधर्माणां तसात्पुत्रं नु न त्सजेन् । गुनातिकोप्यूहिजते जनः किं पुनगस्तिकः॥१२ सपनीप्रमवॉल्टन्यान्कृतान्समययधितान् ।। २५ सपमुन्पाय पुत्रं वै सदृशं योऽधमन्यते ।। फीतान्कन्यासु चोत्पन्ना-पुत्रान्य मनुरवीत् ।

·-श्रीमन्महाभारते
[संभवपर्व ७
ते च पइन्धुदायादाः पडदायादवान्धवाः ।।२६ अमित्रं वापि मित्रं वा स एवोत्तमपूरुपः ।। ३५
धर्मकृत्यवहा नृणां मनसः प्रीतिवर्धनाः । अन्तश्चेत्प्रसस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम् ।
जायन्ते नरकाजाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन २७ । आश्रमं गन्तुमिच्छामि त्वाशो नास्ति सङ्गतं३८
स त्वं नृपतिशार्दल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि ।
'पुत्रत्वे शङ्कमानस त्वं बुद्ध्या निश्चयं कुरु ।
तसात्पुत्रं च सत्यं च पालयस्व महीपते ॥ २८ गतिः स्वरः स्मृतिः सत्वं शीलं विद्या च विक्रमः।।
उभयं पालयसैतन्नानृतं वक्तुमर्हसि ।'
धृष्णुप्रकृतिभाषौ च आवर्ता रोमराजयः।
आत्मानं सत्यधर्मा च पालयेथा महीपते ।
समा यस्य यदा स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशयः४०
नरेन्द्रसिंह कपट न हि वोडं त्वमर्हसि ॥ २९ सादृश्येनोद्धृतं निम्बं तव देहाद्विशांपते ।
वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशताकतुः । तातेति भापमाणं वै मा स राजन्वृथा कृथाः ४१
वरं ऋतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम् ।। ३० ते च गर्दभीक्षीरात्ययः पास्यति मे सुतः ।
अश्वमेधसहसं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
ऋतेपि त्वां च दुष्यन्त शैलराजावतंसिकाम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ।। ३१ चतुरन्तामिमामुर्वी पुत्रो मे पालयिष्यति ।। ४२
| सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यमेव च राजेन्द्र कलां नाहति पोडशीम् ३२ एवमुक्तं महेन्द्रेण भविष्यति न चान्यथा ॥ ४
'शकुन्तले तव मुतश्चक्रवर्ती भविष्यति ।
नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम् ।
न हि तीव्रतरं पापमनृतादिह विद्यते ।।
साक्षित्वे बहवो ह्युक्ता देवदूतादयो मया ।
राजन्सत्यं परो धर्मः सत्याच समयः परः ।
न ध्रुवन्ति तथा सत्यमुताहो नानृतं किल॥४४६
मात्याक्षीः समयं राजन्सत्यं सत्तमस्तु ते ॥३४ / असाक्षिणी मन्दभाग्या गमिप्यामि यथागतम्।।
'यः पापो न विजानीयात्कर्म कृत्वा नराधिप। वैशंपायन उवाच ।
न हि तादृक्परं पापमनृतादिह विद्यते ॥ ३५ एतावदुक्त्वा वचनं मातिष्ठत शकुन्तला।
यस ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च । 'तस्याः क्रोधसमुत्थोग्निः सधृमो मूर्घ्यदृश्यत ४६
कल्याणावेक्षणं तसात्कर्तुमर्हसि धर्मतः ।। ३६ / संनियम्यात्मनोऽङ्गेषु ततः क्रोधाग्निमात्मजम् ।
यो न कामान च क्रोधान्न द्रोहादतिवर्तते । प्रस्थितैवानवद्याही सह पुत्रेण वै वनम् ॥ ४७
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकोनशततमोऽध्यायः ॥ ९९ ॥
1
शततमोऽध्यायः ॥१०॥
आकाशवाणीश्रवणानन्तरं सपुत्रायाः शकुन्तलाया राज्ञाहीकारः ॥ १॥ भरतेतिनामकरणपूर्वक पुत्रस्य राज्येऽभि.
पेकः ॥ २॥

·अध्यायः १०० मादिपर्व १। १८१ देवा ऊचुः। अग्रवीचंच तां राजा सान्सपूर्वमिदं वचः ॥ २१ आहितस्त्वत्तनोरेप मावमस्थाः शकुन्तलाम् ॥६ लोकस्यायं परोक्षस्तु संबन्धो नौ पुराऽभवत् । रतोधाः : पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् । कृतो लोकसमक्षोऽद्य संबन्धो वे पुनः कृतः २२ त्वं चास धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला॥७ | तसादेतन्मया तस्स तन्निमित्तं प्रभापितम् ।।२३ 'पतिर्जायां प्रविशति स तस्यां जायते पुनः । शहेत वाऽयं लोकोऽथ स्त्रीभावान्मयि संगतम् । अन्योन्यप्रकृतिःपा मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ॥ ८ तसादेतन्मया चापि तच्छुद्धयर्थं विचारितम् २४ जाया जनयते पुत्रमात्मनोऽगाविधा कृतम् । 'ब्राह्मणाः क्षत्रिया वश्याः शूद्राश्चय पृथग्विधाः । तस्माद्भरस्य दुप्यन्त पुत्रं शाकुन्तलं नृप। ९ त्वां देवि पूजयिष्यन्ति निविंशङ्कां पतिव्रताम् २५ मुभूतिरेपा न साज्या जीवितं जीवयात्मजम् । पुत्रश्चायं वृत्तो राज्ये त्वमग्रमहिपी भव ॥ २६ शाकुन्तलं महात्मानं दुप्यन्त भर परिवम् ॥१० यच कोपनयात्यर्थ त्रयोक्तोऽस्म्यप्रियं प्रिये । भर्तव्योऽयं त्वया यसादसाकं वचनादपि । प्रणयिन्या विशालाक्षि तत्क्षान्तं ते मया शुभे २७ तसाद्भवत्वयं नाना भरतो नाम ते सुतः ॥११ / 'अनृतं वाप्यनिष्टं वा दुरुक्तं वातिदुप्कृतम् । 'भरताद्भारती कीतिर्येनेदं भारतं कुलम् । त्वयाप्येवं विशालाक्षि क्षन्तव्यं मम दुर्वचः। अपरे ये च पूर्वे च भारता इति तेऽभवन् ॥१२ क्षान्त्या पतिकृते नार्यः पातिव्रत्यं व्रजन्ति ताः ॥' वशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा तु राजर्पिस्तामनिन्दितमामिनीम् । एवमुक्त्वा ततो देवा अपयश्च तपोधनाः । अन्तःपुरं प्रवेश्याथ दुप्यन्तो महिपी प्रियाम् २९ पतिव्रतेति संहष्टाः पुष्पवृष्टिं चपिरे ।। १३ वासोभिरत्नपानश्च पूजयित्वा तु भारत । तच्छुत्या पौरवो वाक्यं व्याहृतं वै दिवाकसाम्। 'स मातरमुपस्थाय रथन्तर्यामभापत ।। 'सिंहासनात्समुत्थाय प्रणम्य च दिवौकसः। १४ मम पुत्रो वने जातस्तव शोकप्रणाशनः । पुरोहितममात्यांथ संग्रहृष्टोऽब्रवीदिदम् । ऋणादय विमुक्तोऽहं तव पौत्रेण, शोभने ॥३१ शृण्वन्त्वेतद्भवन्तोऽपि देवदूतस्य भापितम् ॥१५ विश्वामित्रमुता चेयं कण्वेन च विवर्धिता । 'शृण्वन्तु देवतानां च महर्षीणां च भापितम्। स्नुपा तब महाभागे प्रसीदस्त शकुन्तलाम् ॥३२ अहमप्येवमेवैनं जानामि सुतमात्मजम् ॥ १६ पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा पात्रं सा परिपस्वजे। यद्यहं वचनादस्या गृह्णीयामिममात्मजम् । पादयोः पतितां तत्र रथन्तर्या शकुन्तलाम् ।।३३ भवेद्धि शङ्का लोकस नवं शुद्धो भवेदयम् ॥१७ परिप्वज्य च बाहुभ्यां हर्षादश्रूण्यवर्तयत् । वैशंपायन उवाच । उवाच वचनं सत्यं लक्षये लक्षणानि च ।। ३४ तां विशोध्य तदा राजा देवः सह महर्षिभिः । तव पुत्रो विशालाक्षि चक्रवर्ती भविप्यति ।' हृष्टः प्रमुदितश्चापि प्रतिजग्राह तं मृतुम् ।। १८ तब भर्ता विशालाक्षि त्रैलोक्यविजयी भवेत् ३५ ततस्तस्य तदा राजा पिकर्माणि सर्वशः। दिव्यान्भोगाननुप्राप्ता भव त्वं घरवणिनि । . कारयामास मुदितः प्रीतिमानात्मजस्य ह । एवमुक्ता रथन्तर्या परं हर्पमत्राप सा ।। मूर्ध्नि चनं समानाय सस्नेहं परिपखजे ॥ १९ शकुन्तलां तदा राजा शास्त्रोक्तेनय कर्मणा । । सभाज्यमानो विप्रैश्च स्तूयमानश्च बन्दिमिः । ततोऽग्रमहिपी कृत्वा सर्वाभरणभूषिताम् ॥ ३७ मुदं स परमां लेभे पुत्रस्पर्शनजां नृपः॥ २० ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सैनिकानां च भूपतिः । खां चैव मायाँ धर्मजः पूजयामास धर्मतः, दाप्यन्ति च ततो राजा पुत्र शाकुन्तलं तदा' ३८ ·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ भरतं नामतः कृत्वा यौवराज्येऽभ्यपेचयत् । ततो वर्षशत पूर्ण राज्यं कृत्वा नराधिपः । 'भरते भारमावेश्य कृतकृत्योऽभवन्नृपः ।। ३९ गत्वा वनानि दुष्यन्तः स्वर्गलोकमुपेयिवान्।।४ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि शततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ - एकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥१०१॥ भरतचरित्रकथनम् ॥ १॥ तद्वंशकथनं च ॥ २ ॥. 'वैशंपायन उवाच । तेषां ज्येष्ठः सुहोत्रस्तु राज्यमाप महीक्षिताम्१३ दुष्यन्ताद्भरतो राज्यं यथान्यायमवाप सः।' राजसूयाश्वमेधाद्यैः सोऽयजद्बहुभिः सवैः । तस तत्प्रथितं कर्म प्रावर्तत महात्मनः ।। १ सुहोत्रः पृथिवीं कुल्ला युभुजे सागराम्बराम्॥१४ भाखरं दिव्यमजितं लोकसंनादनं महत् । पूर्णा हस्तिगवाश्चैश्च बहुरत्नसमाकुलाम् । स विजित्य महीपालांश्चकार वशवर्तिनः ॥ २ ममजेव मही तस्य भूरिभारावपीडिता। १५ चचार च सतां धर्म प्राप्य चानुत्तमं यशः । हस्त्यश्वरथसंपूर्णा मनुष्यकलिला भृशम् । स राजा चक्रवर्त्यासीत्सार्वभौमः प्रतापवान् ॥३ सुहोने राजनि तदा धर्मतः शासति प्रजाः॥१६ ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्यथा शत्रो मरुत्पतिः । चैत्ययूपाकिता चासीभूमिः शतसहस्रशः। याजयामास तं कण्वो दक्षवद्रिदक्षिणम् ।। ४ प्रवृद्धजनसस्या च सर्वदैव व्यरोचत ।। श्रीमद्गोविततं नाम चाजिमेधमवाप सः। ऐक्ष्वाकी जनयामास महोत्रात्पृथिवीपतेः । यस्सिन्सहस्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥ ५, अजमीढं सुमीदं च पुरुमीढं च भारत ॥ १८ सोऽश्वमेधशतैरीजे यमुनामनु तीरगः। अजमीढो चरस्तपां तसिन्वंशः प्रतिष्ठितः । त्रिशतैश्च सरस्वत्यां गङ्गामनु चतुःशतैः॥ ६ पद पुत्रान्सोप्यजनयत्तिसपु स्त्रीपु भारत ।। १९ दीप्यन्तिभरतो यज्ञैरीजे शाकुन्तलो नृपः। ऋक्ष धृमिन्यथो नीली दुप्यन्त परमेष्टिनी । तस्माद्भरतवंशस्य विप्रतस्थे महद्यशः ।। ७ केशिन्यजनयजई सुतौ च जनरूपिणी ॥ २० भरतस्य परस्त्रीषु पुत्राः संजज्ञिरे पृथक् । विदुः संवरणं वीरमृक्षाद्राधन्तरीसुतम् । नाभ्यनन्दत्तदा राजा नानुरूपा ममेति तान् ।।८ । तथैमे सर्वपञ्चाला दुष्यन्तपरमेष्ठिनोः । ततस्तान्मातरः क्रुद्धाः पुत्रान्निन्युर्यमक्षयम् । अन्वयाः कुशिका राजञ्जन्होरमिततेजसः॥ २१ ततस्तस्य नरेन्द्रस्य वितथं पुत्रजन्म तत् ।। ९ जनरूपणयोर्येष्ठमृक्षमार्जनाधिपम् । ततो महद्भिः ऋतुभिरीजानो भरतस्तदा । ऋक्षात्संवरणो जने राजन्वंशकरस्तव ।। २२ लेभे पुत्र भरद्वाजागुमन्यु नाम भारत ।। १० । आः संवरणे राजन्प्रशासति वसुन्धराम् । ततः पुत्रिणमात्मानं ज्ञात्वा परिवनन्दनः । संक्षयः सुमहानासीत्मजानामिति नः श्रुतम् २३ सुमन्युं भरतश्रेष्ठ यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ।। ११ व्यशीर्यत ततो राष्ट्र क्षयर्नानाविधस्तदा । ततो दिविरथो नाम भुमन्योरभवत्सुतः। शुन्मृत्युभ्यामनावृष्टवान्याधिभियसमाहतम् २४ मुहोरच मुहोता च मुहविः सुयजुस्तथा ।। १२ । अभ्यतन्भारताच सपनानां बलानि च । पुष्करिण्यामृचीकथ भुमन्योरभवन्मुताः। चालयन्यसुधां चेमा बलेन चहरणा।। २५ वित विगतमपाभायो जनागाण्यं यत्र तत्ताशे पुप्रसन्न ! ॥ ९ ॥ सक्षम ॥ २३ ॥ अयन हेतुमिः पुग्नगागिः - - ·अध्यायः १०१ ] आदिपर्व.१। । . अभ्ययात्तं च पाश्चल्यो विजित्य तरसा महीम् । एतेपामन्चवाये तु ख्यातास्ते कर्मजर्गुणः । अक्षौहिणीभिर्दशभिः स एनं समरेऽजयत् ॥२६ जनमेजयादयः सप्त तथैवान्ये महारथाः॥ ४१ ततः सदारः सामात्यः सपुत्रः ससुहजनः। परीक्षितोऽभवन्पुत्राः सर्वे धर्मार्थकोविदाः। राजा संचरणस्तस्मात्पलायत महाभयात् ।। २७ कक्षसेनोग्रसेना तु चित्रसेनश्च वीर्यवान् ॥ ४२ 'ते प्रतीची पराभूताः प्रपन्ना भारता दिशम् ।' ! इन्द्रसेनः मुपेणथ भीमसेनश्च नामतः । सिन्धोर्नदस्य महतो निकुञ्ज न्ययसंस्तदा। जनमेजयस्य तनया भुवि ख्याता महाबलाः ४३ नदीविपयपर्यन्त पर्वतस्य समीपतः ।। २८ धृतराष्ट्रः प्रथमजः पाण्डुर्वाहीक एव च । तत्रावसन्वहून्कालान्भारता दुर्गमाश्रिताः । निपधश्च महातेजास्तथा जाम्बूनदो बली ॥ ४४ तेषां निवसतां तत्र सहस्र परिवत्सरान् ।। २९ कुण्डोदरः पदातिच बसातिवाष्टमः स्मृतः । अथाभ्यगच्छद्भरतान्वसिष्ठो भगवानृषिः । सर्वे धर्मार्थकुशलाः सर्वभूतहिते रताः ॥ तमागतं प्रयत्नेन प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च ॥ ३० धृतराष्ट्रोऽथ राजासीत्तस्य पुत्रोऽथ कुण्डिकः । अर्घ्यमभ्याहरंस्तस ते सर्वे भारतास्तदा । हस्ती वितर्कः काथश्व कुण्डिनचापि पञ्चमः॥४६ निवेद्य सर्वमृपये सत्कारेण सुवर्चसे ।। हविश्रवास्तथेन्द्राभो भुमन्युश्चापराजितः। तमासने चोपविष्टं राजा बत्रे स्वयं तदा । पुरोहितो भवान्नोऽस्तु राज्याय प्रयतेमहि ।। ३२ प्रतीपं धर्मनेत्रं च मुनेत्रं चापि भारत । धृतराष्ट्रसुतानां तु त्रीनेतान्प्रथितान्भुवि ॥ ४७ ओमित्येवं वसिष्ठोऽपि भारतान्प्रत्यपद्यत । प्रतीपः प्रथितस्तेपां बभूवाप्रतिमो भुवि ।। ४८ अथाभ्यपिञ्चत्साम्राज्ये सर्वक्षत्रस्य परिवम् ॥३३ त्रिपाणभूतं सर्वसां पृथिव्यामिति नः श्रुतम् । प्रतीपस्य त्रयः पुत्रा जज्ञिरे भरतर्षभ । देवापिः शन्तनुश्चैव वाहीकश्च महारथः ॥ ४९ भरताध्युपितं पूर्व सोऽध्यतिष्ठत्पुरोत्तमम् ॥ ३४ पुनर्वलिभृतश्चेव चक्रे सर्वमहीक्षितः । देवापिस्तु प्रवनाज तेषां धर्महितेप्सया । ततः स पृथिवीं प्राप्य पुनरीजे महाबलः ॥३५ । शन्तनुश्च महीं लेभे याठीकश्च महारथः ।। ५० आजमीढो महायजर्बहुभिभूरिदक्षिणः । भरतस्यान्वयास्त्वेते देवकल्पा महारथाः। ततः संवरणात्सारी तपती सुपुवे कुरुम् ॥ ३६ रभूवुर्ब्रह्मकल्पाच बहवो राजसत्तमाः ।। राजत्वे तं प्रजाः सर्वा धर्मज्ञ इति वविरे । एवंविधा महाभागा देवरूपाः ग्रहारिणः । 'महिना तस्स कुरचो लेभिरे प्रत्ययं भृशम् ।' अन्यवाये महाराज ऐलवंशविवर्धनाः ॥ तस्य नान्नाऽभिविख्यातं पृथिव्यां कुरुजाङ्गलं ३७ ‘गङ्गातीरं समागम्य दीक्षितो जनमेजय । कुरुक्षेत्रं स तपसा पुण्यं चक्रे महातपाः । अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ॥ अश्ववन्तमभिप्यन्तं तथा चत्ररथं मुनिम् ।। ३८ पुनरीजे महायज्ञैः समाप्तवरदक्षिणः । जनमेजयं च विख्यातं पुत्रांचास्यानुशुश्रुम । अग्निष्टोमातिरात्राणामुक्थानां सोमवत्पुनः॥५४ पञ्चतावाहिनी पुत्रान्व्यजायत मनखिनी॥३९ वाजपेयेष्टि सत्राणां सहसैश्च सुसंभृतः। अविक्षितः परिक्षित्तु शवलाश्वस्तु वीर्यवान् । दृष्ट्वा शाकुन्तलो राजा तर्पयित्वा द्विजान्धनः ५५. आदिराजी विराजश्व शाल्मलिश्च महाबलः ॥४० , पुनः सहस्रं पद्मानां कण्याय भरतो ददौ । उच्चःश्रवा भगकारो जितारिश्चाष्टमः स्मृतः । जम्बूनदस्य शुद्धस्य कनकस्य महायशाः॥ ५६ ॥ २४ ॥ अभ्ययात्तं संवरणम् । एनं संवरणमेव ।। २६ ॥ वत एवाविक्षिदिति संज्ञान्तरम् ॥ ४० ॥ एकोत्तरशत्ततमो- बलिभृतः करदान "राजन्मोरी सूर्यकन्या या साश्व- । ऽध्यायः॥ १०१।।

·१८४ 'श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ यस यूपाः शतव्यामाः परिणाहेऽथ काञ्चनाः। ग्रामान्गृहाणि शुभ्राणि कोटिशोथाददत्तदा।।६५ सहस्रन्याममुद्द्धाः सेन्द्रर्देवैः समुच्छ्रिताः ॥५७ ( भरताद्भारती कीर्तिर्येनेदं भारत कुलम् ।' खलङ्कृता भ्राजमानाः सर्वरतैर्मनोरमैः । भरतस्यान्वये जाता देवकल्पा महारथाः॥ ६१ हिरण्यं द्विरदानश्वान्महिपोष्ट्रगजाविकम् ॥ ५८, बहवो ब्रह्मकल्पाश्च बभूवुः क्षत्रसत्तमाः । दासीदासं धनं धान्यं गाः सुशीलाः सवत्सकाः। तेपामपरिमेयानि नामधेयानि सन्त्युत ॥ ६२ भूमि यूपसहस्राका कण्याय बहुदक्षिणाम् ।। ५९ | तेषां कुले यथा मुख्यान्कीर्तयिष्यामि भारत । बहूनां ब्रह्मकल्पानां धनं दत्वा क्रतून्वहून् । महाभागान्देवकल्पान्सत्यार्जवपरायणान् ॥ ६३ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संमवपर्वणि एकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०१॥ . - यधिकशततमोऽध्यायः ।। १०२॥ महाभिपगुपाख्यानम् ॥१॥ महाभिपग्गङ्गयोः शापः ॥ २ ॥ अष्टवसूनां गङ्गायाश्च संवादः ॥ ३ ॥ वैशंपायन उवाच । सा तु विध्वस्तवपुपः कश्मलाभिहतान्नृप ॥ १० इक्ष्वाकुवंशप्रभवो राजासीत्पृथिवीपतिः। ददर्श पथि गच्छन्ती बमुन्देवान्दिवौकसः। महाभिपगिति ख्यातः सत्यवावसत्यविक्रमः॥१/ तथारूपांच तान्दृष्ट्वा प्रपच्छ सरितां वरा ॥ ११ सोऽश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । किमिदं नष्टरूपाः स्थ कश्चित्क्षेमं दिवौकसोटी तोपयामास देवेशं स्वर्ग लेभे ततः प्रभुः ॥ २ तामृर्वसवो देवाः शताः मो वै महानदि॥१२ ततः कदाचिद्रमाणमुपासांचक्रिरे सुराः। अल्पेऽपराधे संरम्भावसिष्ठेन महात्मना । तत्र राजपयो ह्यासन्स च राजा महाभिपक् ॥३ । विमूढा हि वयं सर्वे प्रच्छन्नमृपिसत्तमम् ॥१३ अथ गङ्गा सरिच्छेष्ठा समुपायात्पितामहम् । सन्ध्यां वसिष्ठमासीनं तमत्यभिमृताः पुरा । तस्या वासः समुद्भूतं मारुतेन शशिप्रभम् ॥ ४ तेन कोपाद्वयं शप्ता योनौ संभवतेति ह ॥ १४ ततोऽभयन्सुरगणाः सहसाऽवाङ्मुखास्तदा । न तच्छक्यं निवर्तयितुं यदुक्तं ब्रह्मवादिना। महाभिप राजपिरशको दृष्टवानदीम् ।। ५, समसान्मानुपी भूसा मूप्य पुत्रान्वसुन्भुवि ॥१५ सोपध्यातो भगवता ब्रह्मणा तु महाभिपक् । न मानुपीणां जठरं प्रविशेम वयं शुभे । उक्तथ जातो मत्पु पुनर्लोकानवाप्स्यसि ॥ ६ इत्युक्ता तैश्च वसुभिस्तथेत्युक्त्वाऽनवी दिदम् १६ यया हृतमनायाप्ति गङ्गया सं हि दुर्मते । गोवाच । सा ते वे मानुषे लोके विग्रियाण्याचरिष्यति ॥७, मर्येषु पुरुपश्रेष्ठः को वः कर्ता भविष्यति । यदा ते भविता मन्युस्तदा शापाद्विमोक्ष्यते । यसव ऊचुः। वैशंपायन उवाच । प्रतीपस्य सुतो राजा शान्तनुर्लोकविश्रुतः । स चिन्तयिखा नृपतिर्नुपानन्यांस्तपोधनान् ।।८ भविता मानुप लोके स नः कर्ता भविष्यति १५ प्रतीपं रोचयामास पितरं भूरितेजसम् । गहोवाच । सा महाभिपजे दृष्ट्वा नदी धैर्यायुतं नृपम् ॥ ९ ममाप्येवं मतं देवा यथा मां बयानपा. नमेव मनसा ध्यायन्त्युपावृत्ता सरिद्वरा । प्रियं तस्य करिष्यामि युप्माकं चैतदीप्सितम्१८५ अण्प्यातः शप्तः ॥ ६ ॥ विशनपुगे विध्युगवान् । - ·श्रीमन्महाभारत [संभवपर्व ७ तत्सर्वमेव पुत्रस्ते न मीमांसेत कहिंचित् । खे च राज्येऽभिपिच्यैनं वनं राजा विवेश हे ३ एवं वसन्ती पुत्रे ते वर्धयिष्याम्यहं रतिम् ॥१६ | स राजा शान्तनु/मान्देवराजसमद्युतिः। पुत्रैः पुण्यैः प्रियैश्चैव स्वर्ग प्राप्यति ते मुतः। 'बभूव सर्वलोकस्य सत्यवागिति संमतः ।। ३ वैशंपायन उवाच । पीनस्कन्धो महाबाहुर्मत्तवारणविक्रमः । तथेत्युक्त्वा तु सा राजस्तत्रैवान्तरधीयत । अन्वितः परिपूर्णाथैः सर्वैर्नृपतिलक्षणैः॥ ३३ 'अदृश्या राजसिंहस्य पश्यतः साऽभवत्तदा ।।१७ | अमात्यलक्षणोपेतः क्षत्रधर्मविशेपवित् । पुत्रजन्म प्रतीक्षन्वै स राजा तदधारयत् । वशे चके महीमेको विजित्य वसुधाधिपान ।।३१ एतसिनेव काले तु प्रतीपः क्षत्रियर्षभः ॥ १८ चेदानागमयत्कृत्स्नान्राजधर्माश्च सर्वशः। तपस्तेपे मुतस्यार्थे सभार्यः कुरुनन्दन । ईजे च बहुभिः सत्रैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ३॥ 'प्रतीपस्स तु भार्यायां गर्भः श्रीमानवर्धत || १९ तर्पयामास विप्रांश्च वेदाध्ययनकोविदान् । श्रिया परमया युक्तः शरच्छुल्ले यथा शशी। रनैरुचावचैर्गोभियोमैरश्वैर्धनरपि ॥ ततस्तु दशमे मासि प्राजायत रविप्रभम् ।। २० वयोरूपेण संपन्नः पौरुपेण वलेन च । कुमारं देवगर्भाभं प्रतीपमहिपी तदा।' ऐश्वर्येण प्रतापेन विक्रमेण धनेन च ॥ तयोः समभवत्पुत्रो वृद्धयोः स महाभिपक् ।।२१ वर्तमानश्च सत्येन सर्वधर्मविशारदः। शान्तस्य जज्ञे सन्तानस्तसादासीत्स शान्तनुः। तं महीपं महीपाला राजराजमकुर्वत ॥ 'तस्य जातस कृत्यानि प्रतीपोऽकारयत्प्रभुमार२ वीतशोकभयावाधाः सुखस्वमप्रयोधनाः | जातकर्मादि विप्रेण वेदोक्तः कर्मभिस्तदा । श्रिया भरतशार्दूल समपद्यन्त भूमिपाः॥ ३९ नामकर्म च विप्रास्तु चक्षुः परमसत्कृतम् ॥ २३ नियमैः सर्ववर्णानां ब्रह्मोत्तरमवर्तत । शान्तनोरवनीपाल चेदोक्तैः कर्मभिस्तदा। ब्राह्मणाभिमुखं क्षत्रं क्षत्रियाभिमुखा विशः॥६० ततः संवर्धितो राजा शान्तनु।कधार्मिकः ॥२४ ब्रह्मक्षत्रानुकूलांश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः। स तु लेभे पर निष्ठां प्राप्य धर्मभृतां वरः। एवं पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् ॥ ५१ धनुर्वेदे च वेदे च गति स परमां गतः ॥ २५ शान्तनावथ राज्यस्थे वावर्तत वृथा वधः । यौवनं चापि संप्रामः कुमारो वदतां वरः।' असुखानामनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम् ।।४२ संसरंश्चाक्षयाँल्लोकान्विजावान्स्पेन कर्मणा ॥२६ / स एव राजा सर्वेषां भूतानामभवत्पिता । पुण्यकर्मकृदेवासीच्छान्तनुः कुरुसत्तमः । स हस्तिनानि धर्मात्मा विहरन्कुरुनन्दनः ॥४३ प्रतीपः शान्तनुं पुत्रं यौवनस्यं ततोऽन्वशात् २७ तेजसा मूर्यकल्पोऽभूद्वायुना च समो चले । पुरा स्त्री मां समभ्यागाच्चान्तनो भूतये तव । अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः ॥ ४४ त्वामाग्रजेद्यदि रहः सा पुत्र वरवर्णिनी ॥ २८ | वभूव राजा सुमतिः प्रजानां सत्यविक्रमः । कामयानाऽभिरूपाढ्या दिव्यस्त्री पुत्रकाम्यया। | स वनेषु च रम्येषु शैलप्रसवणेषु च ॥' सा त्वयानानुयोक्तव्या कासि कस्यासि चाङ्गने२९ | चचार मृगयाशीलः शान्तनुर्वनगोचरः। यच कुर्यान्न उत्कर्म सा प्रष्टव्या त्वयाऽनघ। स मृगान्महिमांश्चैव विनिमनाजसत्तमः॥ ४६ मनियोगागजन्तीं तां भजेथा इत्युवाच तम् ३० गङ्गामनु चचारकः सिद्धचारणसेविताम् । एवं संदिश्य तनयं प्रतीपः शान्तनुं तदा । स कदाचिन्महाराज ददर्श परमां त्रियम् ।। ४७ न मीमत न विचारगेन् ॥ १६ ॥ शन्तस्योपरतस पंशस्य नाम ५२२॥ संस्मरमिति व्यवहितमपि ज्ञानयलेन सामाग्रीस पतानो मिस्वार इति शान्तनः । तारदोन पान्तरित व्या नव्या UTTARAIतमोऽध्यायः है ·अध्यायः १०४] आदिपर्व । १८७ दाज्वल्यमानां वपुपा साक्षाच्छ्यिमिवापराम् । पिबन्निव च नेत्राभ्यां नातृप्यत नराधिपः॥५४ सर्वानवद्या मुदतीं दिव्याभरणभूषिताम् ॥ ४८ | सा च दृष्ट्वैव राजानं विचरन्तं महाद्युतिम् । मूक्ष्माम्बरधरामेकां पद्मोदरसमप्रभाम् । स्नेहादागतसाहार्दा नातृप्यत विलासिनी ॥ ५५ 'सातगात्रा धौतवस्त्रां गङ्गातीररहे वने ॥ ४९ / 'गङ्गा कामेन राजानं प्रेक्षमाणा विलासिनी । प्रकीर्णकेशी पाणिभ्यां संस्पृशन्तीं शिरोरुहान् । चर्यताग्रतस्तस्य किन्नरीवाप्सरोपमा ॥ रूपेण वयसा कान्त्या शरीरावयवैस्तथा ॥ ५० दृष्ट्वा प्रहृष्टरूपोऽभूदर्शनादेव शान्तनुः । हावभावविलासैश्च लोचनाञ्चलविक्रियः । रूपेणातीत्य तिष्ठन्ती सर्वा राजन्ययोपितः॥५७ श्रोणीभारेण मध्येन स्तनाभ्यामुरसा दृशा ।।५१ | तामुवाच ततोराजा सान्त्वयञ्लक्ष्णया गिरा। कवरीभरण पादाभ्यामिङ्गितेन सितेन च । देवी वादानवी वात्वं गन्धर्वी चाथवाऽप्सरा५८ कोकिलालापसंल्लापन्यमुर्वन्ती त्रिलोकगाम्।।५२ | यक्षी वा पन्नगी वाऽपि मानुपी वा मुमध्यमे । वाणी च गिरिजां लक्ष्मी योपितोन्याः सुराङ्गनाः। 'याऽमि काऽसि मुरप्रख्ये महिपी मे भवानये ५९ सा च शान्तनुमभ्यागादलक्ष्मीमपकर्पती ॥ ५३ वानरसी हि मम प्राणा वमु यन्मेऽस्ति किंचन।' । तां दृष्ट्वा हप्टरोमाऽभूद्विसितो रूपसंपदा | रहितात्वां मुरगर्भाभे भार्या मे भव शोभने॥६० ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि त्र्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०३ ॥ चतुरधिकशततमोऽध्यायः॥ १०४॥ समयवन्धपूर्वकं गहाशान्तन्वोर्विवाहः ॥ १॥ वैशंपायन उवाच । अनुनीताऽसि ते पित्रा भर्ता मे त्वं भव प्रभो॥८ एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः ससितं मृदु वल्गु च । वैशंपायन उवाच । यशखिनी च साऽगच्छच्छान्तनोभूतये तदा ॥ १ , तथेति सा यदा तूक्ता तदा भरतसत्तम । सा तु दृष्ट्वा नृपश्रेष्ठं चरन्तं तीरमाश्रितम् । प्रहमतुलं लेभे प्राप्य ते पार्थिवोत्तमम् ।। ९ वसूनां समयं स्मृलाऽथाभ्यगच्छदनिन्दिता ।। २ । विज्ञाय तु तत्तसातयेति मनुजाविपः। प्रजार्थिनी राजपुत्रं शान्तनुं पृथिवीपतिम् । रथमारोप्य तां देवीं जगाम स तया सह ।।१० प्रतीपवचनं चापि संस्मृत्यैव स्वयं नृपम् ॥ ३ | सा च शान्तनुमभ्यागात्साक्षालक्ष्मीरिवापरा । कालोऽयमिति मला सा नमूनां शापचोदिता । आसाद्य शान्तनुस्तां च बुभुजे कामतो वशी॥११ उवाच चैव राज्ञः सा हादयन्ती मनो गिरा ॥४ | न प्रष्टव्येति मन्वानो न स तां किंचिदूचिवान् । गहोवाच । स तस्याः शीलवृत्तेन रूपौदार्यगुणेन च ॥ १२ भविप्यामि महीपाल महिपी ते वशानुगा । उपचारेण च रहस्तुतोप जगतीपतिः । न तु त्वं वा द्वितीयो वा ज्ञातुमिच्छेत्कथंचन।।५ स राजा परमप्रीतः परमस्त्रीप्रलालितः॥ - १३ यत्तु कुर्यामहं राजशुभं वा यदि वाऽशुभम् । दिव्यरूपा हि सा देवी गङ्गा त्रिपथगामिनी । न तद्वारयितच्याऽसि न वक्तव्या तथा प्रियम् ६ मानुपं विग्रहं कृत्वा श्रीमन्तं वरवर्णिनी ॥ १४ एवं हि वर्तमानेऽहं त्वयि यत्स्यामि पार्थिव । भाग्योपनतकामस भार्या चोपनताऽभवत् । वारिता विशिय चोक्ता त्यजेयं त्यामसंशयम् ।।७ शन्तनोर्नृपसिंहस देवराजसमद्युतेः ।। एप मे समयो राजन्भज मां त्वं यथेप्सितम् । संभोगस्नेहचातुर्दावलाखमनोहरः।

·१८८ .श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व राजानं रमयामास यथा रज्येत स प्रभुः ॥ १६ स राजा रविसक्तोऽभूदुत्तमस्त्रीगुणैर्हतः॥ १७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि चतुरधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०४॥ । पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥१०५॥ गङ्गया जातमानस पुत्रसप्तकस्य हननम् ॥ १ ॥ अष्टमपुत्रहननोयुक्तां स्वभायो प्रति शान्तनुप्रभाः॥ २॥ पूर्ववृत्तकथन पूर्वकं गङ्गायाः प्रतिवचनम् ॥३॥ वैशंपायन उवाच । मावधीः कस्य काऽसीति किं हिनत्सि सुतानिति । संवत्सरानृतून्मासान्बुबुधे न बहून्गतान् । पुत्रप्नि सुमहत्पापं संप्राप्तं ते सुगहितम् ॥ ११ रममाणस्तया सार्घ यथाकामं नरेश्वरः॥ १ गोवाच । 'दिविष्ठान्मानुपांश्चैव भोगान्भुङ्क्ते स वै नृपः।' पुत्रकाम न ते हन्मि पुत्रं पुत्रवतां वर ।। आसाद्य शान्तनुः श्रीमान्मुमुदे योषितां वराम् २ जीर्णस्तु मम वासोऽयं यथा स समयः कृतः१२ ऋतुकाले तु सा देवी दिव्यं गर्भमधारणत अहं गङ्गा जह्वसुता महर्पिगणसेविता। अष्टावजनयत्पुत्रांस्तस्मादमरसन्निभान् ।। २० | देवकार्यार्थसिद्धर्थमुपिताऽहं त्वया सह ।। जातं जातं च सा पुत्रं क्षिपत्यम्भसि भारत इमेऽष्टौ वसवो देवा महाभागा महौजसः । सूतके कण्ठमाक्रम्य तानिनाय यमक्षयम् ॥ ४ वसिष्ठशापदोपेण मानुपत्वमुपागताः ॥ १४ प्रीणाम्यहं त्वामित्युक्त्वा गङ्गास्रोतस्यमञ्जयत । | तेपां जनयिता नान्यस्त्वते भुवि विद्यते । तस्य तन्न प्रियं राज्ञः शान्तनोरभवत्तदा ।। ५ मद्विधा मानुपी धात्री लोके नास्तीह काचन॥१५ न च तां किंचनोवाच त्यागाद्भीतो महीपतिः। तस्मात्तजननीहेत्तोर्मानुपस्वमुपागता । 'अमीमांसा कर्मयोनिरागमश्चेति शान्तनुः ॥ ६ जनयित्वा वसूनष्टौ जिता लोकास्त्वयाऽक्षया १६ सरन्पित्वचश्चैव नापृच्छत्पुनकिल्विाम् । देवानां समयस्त्वेप वसूनां संथुतो मया। जाताआतांश्च चै हन्ति सा स्त्री सप्त वरा-सुतान् ७ | जातं जातं मोक्षयिप्ये जन्मतो मानुपादिति ॥१७ शान्तनुर्धर्मभङ्गाच नापृच्छत्तां कथंचन । तत्ते शापाद्विनिर्मुक्ता आपवस्य महात्मनः । अष्टमं तु जिघांसन्त्यां चुक्षुमे शान्तनोतिः।।८ सस्ति तेस्तु गमिष्यामि पुत्रं पाहि महानतम्॥१८ अथैनामष्टमे पुने जाते ग्रहसतीमिव । 'अयं तव सुतस्तेषां वीर्येण कुलनन्दनः । उवाच राजा दुःखार्तः परीप्सन्पुत्रमात्मनः ॥९/संभूतोतिजनं कर्म करिष्यति न संशयः ॥ १९ 'आलभन्तीं तदा दृष्ट्वा तां स कौरवनन्दनः । एप पर्यायवासो मे वमूनां सन्निधौ कृतः। अनवीद्भरतश्रेष्ठो वाक्यं परमदुःखितः ॥ १० मत्प्रसूति विजानीहि गङ्गादत्तमिमं मुतम् ॥२० ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०५ ।। पडधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ।। भ्यगोहगो पसूनां पसिप्टेन गापः ॥ ३ ॥ पुनम्नानार्धनया तुष्टने पमिष्टेन शापसंकोचः॥२॥ गङ्गापा भीष्मेण सह म्य- लोकगमनम् ॥ ३॥ शान्तनुरुवाच । 'शशाप यसात्कल्याणि स पश्चारुदर्शने ।' आपयो नाम कोन्येप यमूनां किं च दुप्कृतम् । यसाभिशापात्ते सर्वे मानुपी योनिमागताः ॥१ से सपा ॥११॥धानी गर्भधारिणी ॥१५॥श्रतोनात आपदस यसिष्टस्य ॥१८पवाधिकशततमोऽध्यायः ।।१०५॥ .

·अध्यायः १०६]
आदिपर्व १।
सनेन च कुमारेण त्वया दत्तेन किं कृतम् । द्यौस्तदा तां तु दृष्ट्वैव गां गजेन्द्रेन्द्रविक्रम ॥१७
यस्य चैव कृतेनायं मानुपेषु निवत्सति ।। २ उवाच राजस्तां देवीं तस्या रूपगुणान्वदन् ।
ईशा चै सर्वलोकय वसवस्ते च चै कथम् । एपा गौरुत्तमा देवी वारुणेरसितेक्षणा ॥ १८
मानुपेपदपद्यन्त तन्ममाचक्ष्व जाहवि ।। ३ ऋपेस्तस्य वरारोहे यस्येदं वनमुत्तमम् ।
वैशंपायन उवाच ।
अस्याःक्षीरं पिवेन्मर्त्यः स्वादु यो वै सुमध्यमे १९
एवमुक्ता तदा गङ्गा राजानमिदमब्रवीत् । दशवर्षसहस्राणि स जीवेस्थिरयौवनः ।
भर्तारं जाह्नवी देवी शान्तनुं पुरुपर्पभ ।। ४ वैशंपायन उवाच ।
गगोवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु सा देवी नृपोत्तम सुमध्यमा।।२०
यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भरतसत्तम । तमुवाचानवद्याङ्गी भर्तारं दीप्ततेजसम् ।
वसिष्टनामा स मुनिः ख्यात आपव इत्युत ॥५ अस्ति मे मानुपे लोके नरदेवात्मजा सखी ॥२१
तस्याश्रमपदं पुण्यं मृगपक्षिसमन्वितम् । नाम्नाजितवती नाम रूपयौवनशालिनी ।
मेरोः पार्श्वे नगेन्द्रस्य सर्वर्तुकुसुमावृतम् ।। ६ उशीनरस्य राजर्षेः सत्यसन्धस्य धीमतः ॥ २२
स वारुणितपस्तेपे तसिन्भरतसत्तम । दुहिता प्रथिता लोके मानुपे रूपसंपदा ।
वने पुण्यकृतां श्रेष्ठः स्वादुमूलफलोदके ॥ ७ | तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां मनेप्सिताम्२३
दक्षस्य दुहिता या तु सुरभीत्यभिशब्दिता । आनयखामरश्रेष्ठ त्वरितं पुण्यवर्धन ।
गां प्रजाता तु सा देवी कश्यपाद्भरतर्षभ ॥ ८ यावदस्याः पयः पीत्वा सा सखी मम मानद २४
अनुग्रहार्थ जगतः सर्वकामदुहां वराम् । मानुपेषु भवत्वेका जरारोगविवर्जिता ।
'तां लेभे गां तु धर्मात्मा होमधेनुं स वारुणिः ९ । एतन्मम महाभाग कर्तुमर्हसनिन्दित ॥
सा तसिस्तापसारण्ये वसन्ती मुनिसेविते । नियात्प्रियतरं ह्यसान्नास्ति मेऽन्यत्कथंचन ।
चचार पुण्ये रम्ये च गौरपेतभया तदा ॥ १० एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्या देव्याः प्रियचिकीर्पया।।२६
अथ तद्वनमाजग्मुः कदाचिद्भरतर्षभ ।
पृथ्याद्यैर्धातृभिः सार्धं द्यौस्तदा तां जहार गाम्।
पृथ्वाद्या वसवः सर्वे देवा देवपिसेवितम् ॥ ११ | तया कमलपत्राक्ष्या नियुक्तो द्यौस्तदा नृप।।२७
ते सदारा वनं तच व्यचरन्त समन्ततः । ऋपेस्तस्य तपस्तीत्रं न शशाक निरीक्षितुम् ।
रेमिरे रमणीयेपु पर्वतेपु वनेषु च ॥ १२ , हता
गौः सा तदा तेन प्रपातस्तुन तफितः२८
तत्रैकस्याथ भार्या तु वसोर्वासवविक्रम । अथाश्रमपदं प्राप्तः फलान्यादाय वारुणिः।
संचरन्ती बने तसिन्गां ददर्श सुमध्यमा ॥ १३ न चापश्यत्स गां तत्र सवत्सां काननोत्तमे।।२९
नन्दिनीं नाम राजेन्द्र सर्वकामधुगुत्तमाम् । ततः स मृगयामास वने तसिंस्तपोधनः ।
सा विसयसमाविष्टा शीलद्रविणसंपदा ॥ १४ नाध्यागमञ्च मृगयंसां गां मुनिरुदारधीः॥३०
द्य वै दर्शयामास तां गां गोवृपभेक्षण । ज्ञात्वा तथाऽपनीतां तां वसुभिर्दिव्यदर्शनः ।
आपीनां च सुदोग्धीं च सुवालधिखुरां शुभां१५ ययौ क्रोधवशं सद्यः शशाप च वस्तदा ॥३१
उपपन्नां गुणः सर्वैः शीलेनानुत्तमेन च ।
यसान्मे वसवो जहुर्गा चे दोग्धी मुबालधिम् ।
एवंगुणसमायुक्तां वसवे वसुनन्दिनी ॥
१६ तसात्सर्वे जनिप्यन्ति मानुपेषु न संशयः ॥३२
दर्शयामास राजेन्द्र पुरा पौरवनन्दन । एवं शशाप भगवान्वसूस्तान्भरतर्षभ ।
गां प्रजाता नन्दिनी जनितवती ॥ ८॥ यवे युसंज्ञाय प्रपातो वसिष्टशापरूपः ॥२८॥
विस। वालधिः पुच्छम् ॥१५॥ यमुनन्दिनी वसुप्रिया ॥१६॥

·१९० श्रीमन्महाभारते [ संभवपर्व ७ वशं क्रोधस्य संप्राप्त आपवो मुनिसत्तमः ॥ ३३ एवमुक्त्वा वसून्सर्वान्सजगाम महानृषिः । शस्वा च तान्महाभागस्तपस्येव मनो दधे । ततो मामुपजग्मुस्ते समेता वसवस्तदा ॥ ४३ एवं स शप्तवान्राजन्वसूनप्टौ तपोधनः ॥ ३४ अयाचन्त च मां राजन्वरं तच मया कृतम् । महाप्रभावो ब्रह्मर्पिर्देवान्क्रोधसमन्वितः । जाताजातान्प्रक्षिपासान्स्वयं गङ्गे त्वमम्भसि ४४ 'एवं शप्तास्ततस्तेन मुनिना यामुनेन वै ॥ ३५ एवं तेपामहं सम्यक् शप्तानां राजसत्तम । अष्टौ समस्ता वसवो दिवो दोपेण सत्तम ।' मोक्षार्थ मानुपाल्लोकाद्यथावत्कृतवत्यहम् ॥ ४५ अथाश्रमपदं प्राप्तास्ते वै भूयो महात्मनः ।। ३६ । अयं शापादृपेस्तस्स एक एव नृपोत्तम।। शप्ताः स इति जानन्त ऋपि तमुपचक्रमुः। द्यौ राजन्मानुपे लोके चिरं वत्स्यति भारत ॥४६ प्रसादयन्तस्तमृषि वसवः पार्थिवर्षभ ।। ३७ अयं कुमारः पुत्रस्ते विद्धः पुनरेप्यति । लेभिरे न च तसात्ते प्रसादमृपिसत्तमात् । अहं च ते भविप्यामि आह्वानोपगता नृप ।।४७ आपवात्पुरुषव्याघ्र सर्वधर्मविशारदात् ॥ ३८ | वैशंपायन उवाच । उवाच च स धर्मात्मा शप्ता यूयं धरादयः । एतदाख्याय सा देवी तत्रैवान्तरधीयत । अनुसंवत्सरात्सर्वे शापमोक्षमवाप्स्यथ ।। ३९ आदाय च कुमारं तं जगामाथ यथेप्सितम् ४८ अयं तु यत्कृते यूयं मया शप्ताः स वत्स्यति । स तु देवव्रतो नाम गाङ्गेय इति चाभवत् । द्यौस्तदा मानुपे लोके दीर्घकालं स्वकर्मणः॥४० | धुनामा शान्तनोः पुत्रः शान्तनोरधिको गुणैः४९ नानृतं तचिकीर्षामि फुद्धो युष्मान्यदनुवम् । शान्तनुश्चापि शोकार्तो जगाम स्वपुरं ततः। न प्रजास्यति चाप्येष मानुषेषु महामनाः ॥ ४१ | तस्याहं कीर्तयिष्यामि शान्तनोरधिकान्गुणान् ।। भविष्यति च धर्मात्मा सर्वशास्त्रविशारदः। महाभाग्यं च नृपते रतस्य महात्मनः । पितुः प्रियहिते युक्तः स्त्रीभोगान्वर्जयिष्यति ४२ । यस्खेतिहासो द्युतिमान्महाभारतमुच्यते ॥ ५१ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि षडधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥ सप्ताधिकशततमोऽध्यायः॥ १०७॥ शान्तनुभीष्मयोश्चरितम् ॥१॥ शान्तनोः पुनर्गङ्गादर्शनं तया सह संवादश्च ॥ २ ॥ गङ्गादत्तेन भीष्मेण सह शान्तनोः स्वपुरप्रदेशः ॥ ३ ॥ भीष्मस्य यौवराज्येभिपेकः ॥४॥ शान्तनुभावं ज्ञात्वा दाशाशयानुसारेण प्रतिज्ञापूर्वकं भीप्मेण दाश- कन्यानयनम् ॥ ५॥ तुप्टेन शान्तनुना भीमाय स्वच्छन्दमरणवरदानम् ॥ ६॥ वैशंपायन उवाच । कम्युग्रीवः पृथुव्यसो मत्तवारणविक्रमः । स राजा शान्तनुर्धीमान्देवराजर्पिसत्कृतः। अन्वितः परिपूर्णाथै सवैर्नृपतिलक्षणः॥ ४ धर्मात्मा सर्वलोकेषु सत्यवागिति विश्रुतः ॥ १ | तस कीर्तिमतो वृत्तमवेक्ष्य सततं नराः । शान्तनोः कीर्तयिष्यामि सर्वानेव गुणानहम् । धर्म एव परः कामादर्थाचेति व्यवस्थिताः ॥ ५ दमो दानं क्षमा बुद्धिही तिस्तेज उत्तमम् । एवमासीन्महासत्वः शान्तनुर्भरतर्पभ । नित्यान्यासन्महासत्वे शान्तनौ पुरुपर्पभे ॥ २ न चास्य सदृशः कश्चिद्धर्मतः पार्थिवोऽभवत् ॥६ एवं स गुणसंपन्नो धर्मार्थकुशलो नृपः । वर्तमानं हि धर्मेषु सर्वधर्मभृतां वरम् । आसीद्भरतवंशस गोप्ता सर्वजनस्य च ।। ३. तं महीपा महीपालं राजराज्येऽभ्यपेचयन् ।। ५ नप्रनास्यत्सात्मनःप्रजेच्छो न करिष्यति। क्यजन्तोयम् ॥४॥ । पधिकशततमोऽध्यायः ।। १०६ ।।

·अध्यायः १०७] आदिपर्व । २६ शीतशोकमयात्राधाः सुखस्वमनिबोधनाः। सर्वास्त्रेषु स निष्णातः पार्थिवेवितरेषु च । पति भारतगोतारं समपद्यन्त भूमिपाः ।। ८ महावलो महासत्वो महावीर्यो महारथः ॥ २३ तेन कीर्तिमता शिष्टाः शक्रपतिमतेजसा । स कदाचिन्मृगं विद्धा गङ्गामनुसरन्नदीम् । यज्ञदानक्रियाशीलाः समपद्यन्त भूमिपाः ॥ ९ भागीरथीमल्पजलां शान्तनुर्दृष्टवानृपः॥ २४ शान्तनुप्रमुखैगुप्त लोके नृपतिभिस्तदा । तां दृष्ट्वा चिन्तयामास शान्तनुः पुरुपर्पभः । नियमात्सर्ववर्णानां धर्मोत्तरमवर्तत ॥ १० स्वन्दते किं न्वियं नाव सरिच्छेष्टा यथा पुरा २५ ब्रह्म पर्यचरत्क्षत्रं विशः क्षत्रमनुव्रताः । ततो निमिचमन्विच्छन्ददर्श स महामनाः। ब्रह्मक्षत्रानुरक्ताश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः ॥ ११ कुमारं रूपसंपन्नं बृहन्तं चारुदर्शनम् ।। स हास्तिनपुरे रम्ये कुरूणां पुटभेदने । दिव्यमत्रं विकुर्वाणं यथा देवं पुरन्दरम् । वसन्सागरपर्यन्तामन्वशासदसुन्धराम् ।। १२ कृत्स्ना गङ्गां समावृत्य शरैस्तीक्ष्णैरवस्थितम्।।२७ स देवराजसदृशो धर्मज्ञः सत्यवागृजुः । तां शरैराचितां दृष्ट्वा नदीं गङ्गां तदन्तिके। दानधर्मतपोयोगाच्छ्रिया परमया युतः ॥ १३ अभवद्विस्मितो राजा दृष्ट्वा कर्मातिमानुपम् ।।२८ अरागद्वेपसंयुक्तः सोमवत्प्रियदर्शनः ॥ जातमा पुरा दृष्टं तं पुत्रं शान्तनुस्तदा। तेजसा मूर्यकल्पोऽभूद्वायुवेगसमो जवे । नोपलेभे स्मृति धीमानभिज्ञातुं तमात्मजम् ।।२९ अन्तकमतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः ।। १४ । स तु तं पितरं दृष्ट्वा मोहयामास मायया । (पधः पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् । संमोह्य तु ततः क्षिप्रं तत्रवान्तरधीयत ॥ ३० 'शान्तनी पृथिवीपाले नावर्तत तथा नृप ॥ १५ तदद्भुतं ततो दृष्ट्वा तत्र राजा स शान्तनुः । ब्रह्मधर्मोत्तरे राज्ये शान्तनुर्विनयात्मवान् । शङ्कमानः सुतं गङ्गामनवीदर्शयेति ह ॥ समं शशास भूतानि कामरागविवर्जितः ॥ १६ दर्शयामास तं गङ्गा विभ्रती रूपमुत्तमम् । 'चकोरनेत्रस्तानासः सिंहपभगतिर्युवा । गृहीत्वा दक्षिणे पाणी तं कुमारमलयतम् ॥ ३२ गुणरनुपमयुक्तः समस्तैराभिगामिकः । अलावामाभरणैरिजोम्बरधारिणीम् । गम्भीरः सतसंपन्नः पूर्णचन्द्रनिभाननः ॥ १७ | दृष्टपूर्वामपि स तां नाभ्यजानात्स शान्तनुः३३ देवपिपिठ्यज्ञार्थमारभ्यन्त सदा क्रियाः । गहोवाच । न चाधर्मेण केपांचित्प्राणिनामभवद्वधः ॥ १८ यं पुत्रमष्टमं राजस्व पुरा मय्यविन्दयाः। अमुखानामनाधानां तिर्यग्योनिपु वर्तताम् । स चायं पुरुषव्याघ्र सर्वात्रविदनुत्तमः ।। ३४ स एव राजा सर्वेषां भूतानामभवत्पिता ॥ १९ / गृहाणेमं महाराज मया संवर्धितं मुवम् । तसिन्पुरुपतिश्रेष्ठे राजराजेघरे सति । आदाय पुरुषव्याघ्र नयखनं गृहं विमो ॥ ३५ श्रिता वागभवत्सत्सं दानधर्माश्रितं मनः ॥२० वेदानधिजगे साहान्वसिष्टादेप वीर्यवान् । 'यशाध पशयः सृष्टाः संतानार्थ च मधुनम् ।' कतासः परमेष्वासो देवराजसमो युधि ।। ३६ स समाः पोटशाष्टौ च चतसोऽष्टा तथाऽपराः। मुराणां संमतो नित्यमसुराणां च भारत । रतिमप्रामुबन्तीपु यभूव पनगोचरः॥ २१ ! उसना वेद यच्छासमयं वद्वेद सर्वशः॥ ३७ धारूपस्तपाचारस्तवायत्तस्तधायुतः। तथवाहिरसः पुत्रः मुरासुरनमस्कृतः। । गायनस पुत्रोऽभूमामा देयग्रतो यमुः ।।२२ यद्वेद शास तथापि कृत्स्नमलिन्प्रविष्टिवम् ॥३८ पुगेने पाने ॥ ११॥ मनपोतरे भटिंगापनपाने ॥ १६॥ मार पर विदामान् ॥ ३० ॥ अधिनी बात.

·१९२ श्रीमन्महाभारत [संभवपर्व तव पुत्रे महाबाहो साङ्गोपाङ्ग महात्मनि । सत्यवागसि सत्येन समयं कुरु मे ततः ॥ ५॥ ऋषिः परैरनाधृष्यो जामदग्न्यः प्रतापवान् ॥३९ / समयेन प्रदयां ते कन्यामहमिमां नृप ।' यदत्रं वेद रामश्च तदेतसिन्प्रतिष्ठितम् । न हि मे त्वत्समः कश्चिद्वरो जातु भविष्यति ५५ महेप्यासमिमं राजनराजधर्मार्थकोविदम् ॥ ४० शान्तनुरुवाच मया दत्तं निजं पुत्रं वीरं वीर गृहं नय । श्रुत्वा तव वरं दाश व्यवस्सेयमहं तव । वैशंपायन उवाच । दातव्यं चेत्प्रदास्यामि न लदेयं कथंचन ॥५६ 'इत्युक्त्वा सा महाभागा तत्रैवान्तरधीयत ।' दाश उवाच तयैवं समनुज्ञातः पुत्रमादाय शान्तनुः ॥ ४१ अस्यां जायेत यः पुत्रः स राजा पृथिवीपते । भ्राजमानं यथाऽदित्यमाययौ खपुरं प्रति । त्वदूर्ध्वमभिपेक्तव्यो नान्यः कश्चन पार्थिव ।।५ पौरवस्तु पुरी. गत्वा पुरन्दरपुरोपमाम् ॥ ४२ / वैशंपायन उवाच । सर्वकामसमृद्धार्थ मेने सोत्मानमात्मना । नाकामयत तं दातुं वरं दाशाय शान्तनुः । पौरवपु ततः पुत्र राज्यार्थमभयप्रदम् ।। ४३ शरीरजेन तीत्रेण दह्यमानोऽपि भारत ॥ ५८ गुणवन्तं महात्मानं यौवराज्येऽभ्यपेचयत् । स चिन्तयन्नेव तदा दाशकन्यां महीपतिः । पौरवाशान्तनोः पुत्रः पितरं च महायशामा४४ प्रत्ययाद्धास्तिनपुरं कामोपहतचेतनः॥ ५९ राष्ट्रं च रञ्जयामास वृत्तेन भरतर्षभ । ततः कदाचिच्छोचन्तं शान्तनुं ध्यानमास्थितम् । स तथा सह पुत्रेण रममाणो महीपतिः॥ ४५ पुत्रो देवव्रतोऽभ्येत्य पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥६० वर्तयामास वर्षाणि चत्वार्यमितविक्रमः। सर्वतो भवतः क्षेमं विधेयाः सर्वपार्थिवाः । स कदाचिद्वनं यातो यमुनामभितो नदीम् ॥४६ तत्किमर्थमिहाभीक्ष्णं परिशोचसि दुःखितः।।६१ महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गन्धमुत्तमम् । ध्यायन्निव च मां राजन्नाभिभापसि किंचन । . तस्य प्रभवमन्विच्छन्विचचार समन्ततः ४७ न चाश्वेन विनिर्यासि विवर्णो हरिणः कृशः॥६२ स ददर्श तदा कन्यां दाशानां देवरूपिणीम्। व्याधिमिच्छामि ते ज्ञातुं प्रतिकुर्या हि तत्र वै । तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्यामसितलोचनाम् ॥ ४८ | 'वैशंपायन उवाच । कस त्वमसि का चासि किं च भीरु चिकीर्पसि। स तं काममवाच्यं वै दाशकन्यां प्रतीदृशम्॥६३ साऽब्रवीद्दाशकन्याऽसि धर्मार्थ चाहये तरिम् ४९ विवर्तुं नाशकत्तम पिता पुत्रस्य शान्तनुः।' पितुर्नियोगाद्रं ते दाशराज्ञो महात्मनः । एवमुक्तः स पुत्रेण शान्तनुः प्रत्यभाषत ।। ६४ रूपमाधुर्यगन्धैस्तां संयुक्तां देवरूपिणीम् ॥ ५० असंशयं ध्यानपरो यथा वत्स तथा शृणु । समीक्ष्य राजा दाशेयी कामयामास शान्तनुः। अपत्यं नस्त्वमेवैकः कुले महति भारत ॥ ६५ स गत्वा पितरं तस्सा वरयामास तां तदा ॥५१ शस्त्रनित्यश्च सततं पौरुपे पर्यवस्थितः पर्यपृच्छत्ततस्तस्याः पितर सोत्मकारणात् । अनित्यतां च लोकानामनुशोचामि पुत्रक ॥६६ स च तं प्रत्युवाचेदं दाशराजो महीपतिम् ।। ५२ : कथंचित्तव गाङ्गेय विपत्तौ नासि नः कुलम् । आतमात्रैव मे देया वराय वरवर्णिनी । असंशयं त्वमेवकः शतादपि वरः मुतः॥ ६७ हृदि कामस्तु मे कश्चित्तं नियोध जनेश्वर ॥५३ न चाप्यहं वृथा भूयो दारान्कर्तुमिहोत्सहे। यदीमा धर्मपत्नीं त्वं मत्तः प्रार्थयसेऽनय । संतानसाविनाशाय कामये भद्रमस्तु ते ॥ ६८ पान् ॥ ३९ ॥ सरि नापम् ॥४९॥ व्यवमयं विनिदिनु । यम् ॥२६॥ शरीरसेन कामेन ॥५४॥ हरिणः पाडगामः॥१२॥ ।

·अध्यायः १०७] आदिपर्व १ १९३ ८५ एपा प्रयी अनपत्यतकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिनः। ज्ञात्वा च मानसं पुत्रः प्रयया यमुनां प्रति।।८३ चक्षुरेकं च पुत्रय अस्ति नास्ति च मारत । क्षत्रियः सह धर्मात्मा पुराणर्धर्मचारिभिः । चक्षुर्नाशे तनो शः पुत्रनाश कुलक्षयः॥ ६९ उचश्रवसमागम्य कन्यां वने पितुःस्वयम्।।८४ अग्निहोत्रं त्रयी विद्या यज्ञाच सहदक्षिणाः । तं दाशः प्रतिजग्राह विधिवत्प्रतिपूज्य च । सर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नाईन्ति पोडशीम् ७० अब्रवीचनमासीनं राजसंसदि भारत । एवमेतन्मनुप्येषु तच सर्व प्रजास्थिति । 'राज्यशुल्का प्रदातव्या कन्येयं याचतां पर । यदपत्य महाप्राज्ञ तत्र मे नास्ति संशयः ।। ७१ अपत्यं यद्भवेदसाः स राजाऽस्तु पितुः परम्'८६ 'अपत्येनानृणो लोके पिदणां नास्ति संशयः। त्वमेवान महाबाहो शान्तनोवंशवर्धनः । नां देवतानां च शाश्वती ।।७२ पुत्रः शस्त्रभृतां श्रेष्ठः किं नु वक्ष्यामि ते वचः।। 'अपत्य कर्म विया च त्रीणि ज्योतीपि भारत' ७३ 'कुमारिकायाः शुल्कार्थ किंचिद्वक्ष्यामि भारत ।' त्वं च शूरः सदाऽमपी शस्त्रनित्यश्च भारत । कोहि संवन्धकं श्लाघ्यमीप्सितं यानमीदशम् । नान्यत्र युद्धात्तमात नियनं विद्यते फचित्।।७४ अतिक्रामन्न तप्पत साक्षादपि शतक्रतुः ॥ ८८ सोऽसि संशयमापन्नस्त्वयि शान्ते कथं भवेत् । अपत्यं चैतदार्यस्य यो युप्माकं समो गुणः । इति ते कारणं तात दुःखस्योक्तमशेपतः।। ७५ यस्य शुक्रात्सत्यवती संभूता वरवर्णिनी।। ८९ यशंपायन उवाच । तेन मे बहुरास्तात पिता ते परिकीर्तितः। ततस्तरकारणं राज्ञो शात्वा सर्वमर्शपतः । अर्हः सत्यवती वोडं धर्मनः स नराधिपः ॥९० देवगतो महायुद्धिः प्रज्ञया चान्वचिन्तयत् ।।७६ 'इयं सत्यवती देवी पितरं तेऽब्रवीत्तथा । अपत्यफलसंयुक्तमतच्छ्रुत्वा पितुर्वचः । अथितथापि राजर्पिः प्रत्याख्यातः पुरा मया'९१ गूतं भूयोऽपि संतप्त आध्यामास व पितुः ॥७७ कन्यापितृत्वात्किचिनु वक्ष्यामि न्वा नराधिप । मृतस्तु कुरुमुख्पस्स उपयातस्तदानया। चलवत्सपवतामंत्र दोष पश्यामि केवलम् ॥ ९२ 'समुवाच महापामो मीप्मो चै सारथि पिता७८ ! 'भूयांसं त्वयि पश्यामि तद्दोपमपराजित ।' त्वं सारधे पितर्महां सखासि रथधूर्गतः। यस्य हि त्वं सपनःस्सा गन्धर्वस्यागरस या।।९३ अपि जानासि यदि य फसां मावो नृपस्स तु७९ न स जातु चिरे जीवत्वयि शुद्ध परन्तप । सदाचय भवान्पृष्टः करिष्ये न तदन्यथा । एतावाना दोपो हि नान्यः कमन पाथिय।।९४ पूत उवाच। एतानीहि भद्रं ते दानादाने परन्तप ।। ९५ दाशकन्या फुरुयेष्ठतम भावः पितुर्गतः॥ ८० पर्शपायन उवाच। पृतः स नरदेवेन तदा वचनमब्रवीन् । एवमुक्तस्तु गायनयुक्तं प्रत्यमापत | योऽसा पुमान्मसातः स राजा त्वदनन्तरम् ८१ शृण्वतां भूमिपालानां पितुराप मारत ॥ ९६ नाकामयत ले दातुं पिता तब परं तदा । 'इदं वचनमाधम्य नानि यक्तास मन्ममः। स पापिनियलसनप दो ततोऽन्यथा ८२ अन्योजातो न अनिता न च कमन गंप्रति ||९७ ए कथित पीर गुरुप्य यदनन्तरम् । एवमेतन्करिष्यामि यया न्यमनुमापसे । पर्सपायन उवाच। योऽसां अनियनं पुनःमनोराजा भविष्यति९८ मतः स पितरामाय मनं गम्पगपेक्ष्य । इन्युक्तः पुनग्य ननं दागः प्रत्यमापन | ·१९४ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ चिकीपुर्दुष्करं कर्म राज्यार्थे भरतर्षभ । ९९ यावत्प्राणा ध्रियन्ते वै मम देहं समाश्रिताः । त्वमेव नाथः संप्राप्तः शान्तनोरमिताते । तावन्न जनयिष्यामि पित्रे कन्यां प्रयच्छ मे॥११० कन्यायाश्चैव धर्मात्मन्प्रभुर्दानाय चेश्वरः ॥१०० परित्यजाम्यहं राज्यं मैथुनं चापि सर्वशः । इदं तु वचनं सौम्य कार्य चैव नियोध मे । ऊर्ध्वरेता भविष्यामि दाश सत्यं ब्रवीमि ते।।१११ कौमारिकाणां शीलेन वक्ष्याम्यहमरिन्दम १०१ वैशंपायन उवाच । यत्त्वया सत्यवत्यर्थे सत्यधर्मपरायण । राजमध्ये प्रतिज्ञातमनुरूपं तवैव तत् ॥ १०२ ददानीत्येव तं दाशो धर्मात्मा प्रत्यभाषत ॥११२ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संग्रहटतनूरुहः । नान्यथा तन्महाबाहो संशयोऽत्र न कश्चन । ततोन्तरिक्षेऽप्सरसो देवाः सपिंगणास्तदा । तवांपत्यं भवेद्यत्तु तत्र नः संशयो महान् ॥१०३ 'तदृष्ट्वा दुष्करं कर्म प्रशशंसुश्च पार्थिवाः॥ ११३ पैशंपायन उवाच । अभ्यवर्पन्त कुसुमै प्मोऽयमिति चानुवन् । तस्यैतन्मतमाज्ञाय सत्यधर्मपरायणः । प्रत्यजानात्दा राजन्पितुः प्रियचिकीर्पया॥१०४ ततः स पितुराय तामुवाच यशस्विनीम् ॥११४ अधिरोह रथं मातर्गच्छावः स्वगृहानिति । गाङ्गेय उवाच । 'उच्चैःश्रवः समाधत्स्य प्रतिज्ञां जनसंसदि एवमुक्त्वा तु भीष्मस्तां रथमारोप्य भामिनीं११५ ऋषयो वाथ वा देवा भूतान्यन्तहितानि च १०५ आगम्य हास्तिनपुरै शान्तनोः संन्यवेदयत् । यानि यानीह शृण्वन्तु नास्ति वक्तास्य मत्समः। तस्य तदुष्करं कर्म प्रशशंसुर्नराधिपाः ॥ ११६ दाशराज निवोधेदं वचनं मे नृपोत्तम ।। १०६ समेताश्च पृथक्चैव भीष्मोयमिति चानुवन् । शृण्वतां भूमिपालानां यद्रवीमि पितुः कृते । तच्छुखा दुष्कर कर्म कृतं भीष्मेण शान्तनुः ११५ राज्य तावत्पूर्वमेव मया त्यक्तं नराधिपाः॥१०७ वभूव दु:खितो राजा चिररात्राय भारत । अपलहेतोरपि च करिप्येऽध विनिश्चयम् । सतेन कर्मणा सूनोःप्रीतस्तस्मै वरं ददौ।। ११८ अद्यप्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्य भविष्यति ॥१०८ स्वच्छन्दमरणं तुष्टो ददौ तसै महात्मने ।। अपुत्रस्यापि मे लोका भविष्यन्त्यक्षया दिवि । न ते मृत्युःप्रभविता यावज्जीवितुमिच्छसि।।११९ 'नहि जन्मप्रभृत्युक्तं मया किंचिदिहानृतम्१०९ | त्वत्तो ह्यनुज्ञां संप्राप्य मृत्युः प्रभविताऽनघ१२० ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्ताधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०७ ॥ वैशंपायन उवाच । अष्टाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०८॥ शान्तनुसत्यवतीविवाहः ॥ १ ॥ चित्रागदविचित्रवीर्ययोत्पत्तिः ॥ २ ॥ शान्तनुमरणम् ॥३॥ चिनागदमरणम् || विचित्रवीर्यस्य राज्येऽभिपेकः ॥५॥ वीरचित्राङ्गदो नाम वीर्यवान्पुरुपेश्वरः ।। 'चेदिराजसुतां ज्ञात्वा दाशराजेन वर्धिताम् अथापरं महेष्वासं सत्यवत्या मुतं प्रभुः। विवाहं कारयामास शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।' विचित्रवीर्य राजान जनयामास वीर्यवान् ॥ ४ ततो विवाहे निवृत्ते स राजा शान्तनुर्नृपः । अप्रासवति तसिंस्तु यौवनं पुरुपर्पभे । तां कन्यां रूपसंपन्नां खगृहे संन्यवेशयत् ॥ २ स राजा शान्तनुर्धीमान्कालधर्ममुपेयिवान् ।। ५ ततःशान्तनयो धीमान्सत्यवत्यामजायत । स्वर्गते शान्तनी भीमथियाणदमरिन्दनम् ।

·अध्यायः १०९] आदिपर्व १। १९५ गन्धर्व उवाच । पापयामास वै राज्ये सत्यवत्या मते स्थितः॥६ नद्यास्तीरे हिरण्वत्याः समास्तिस्रोऽभवद्रणः॥१२ स तु चित्राङ्गदः शौर्यात्सर्वाश्विक्षेप पार्थिवान् । तस्मिन्विमर्दे तुमुले. शस्त्रवर्पसमाकुले । मनुष्यं न हि मेने स कंचित्सदृशमात्मनः ॥ ७ | मायाधिकोऽवधीद्वीरं गन्धर्वः कुरुसत्तमम् ॥१३ तंक्षिपन्तं सुरांश्चैव मनुष्यानसुरांस्तथा । स हत्वा तु नरश्रेष्ठं चित्राङ्गदमरिन्दमम् । 'गन्धर्वराजो बलवांस्तुल्यनामाऽभ्ययात्तदा ॥ ८ | अन्ताय कृत्वा गन्धर्वो दिवमाचक्रमे ततः॥१४ तसिन्पुरुषशार्दूले निहते भूरितेजसि । 'त्वं वै सदृशनामासि युद्धं देहि नृपात्मज । भीष्मः शान्तनयो राजा प्रेतकार्याण्यकारयत् १५ नाम वाऽन्यत्प्रगृह्णीप्य यदि युद्धं न दास्यसि।।९ | विचित्रवीर्य च तदा पालमप्राप्तयौवनम् । त्वयाहं युद्धमिच्छामि त्वत्सकाशं तु नामतः । कुरुराज्ये महापाहुरभ्यपिश्चदनन्तरम् ॥ १६ आगतोसि वृथाऽऽभाप्य न गच्छेनाम ते ममा विचित्रवीर्यः स तदा भीष्मस्य वचने स्थितः। इत्युक्त्वा गर्जमानौ तौ हिरण्वत्यास्तटं गतौ'। | अन्वशासन्महाराज पितृपैतामहं पदम् ।। १७ तेनास्य सुमहद्युद्धं कुरुक्षेत्रे बभूव ह ॥ ११ स धर्मशास्त्रकुशलं भीष्म शान्तनवं नृपः । तयोर्चलवतोस्तत्र गन्धर्वकुरुमुख्ययोः । पूजयामास धर्मेण स चैनं प्रत्यपालयत् ।। १८ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि अष्टाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०८॥ नवाधिकशततमोऽध्यायः॥ १०९ ॥ भीष्मस्य काशिपतिकन्याहरणार्थ वाराणसीगमनम् ॥१॥ कन्या हृतवता भीष्मेण युद्ध राज्ञां पराजयः॥ २ ॥ म. ध्यमार्ग साल्वपराजयः ॥३॥ विधिनवीर्य विवाहोपक्रमे समनिच्छन्त्या ज्येष्ठाया अम्पयाः साल्वं प्रति गमनम् ॥ ४ ॥ रोन प्रत्याख्यातायाः पुनर्भीष्मं प्राप्ताया अन्यायाः भीष्मेण निराकरणम् ॥५॥ भीमजिर्यासया तपस्यन्त्या अन्यायाः प्रस. मारकुमारान्मालाप्राप्तिः ॥ ६ ॥ वैशंपायन उवाच । कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु तदा नामसु सर्वशः। हते चित्राङ्गदे भीष्मो बाले भ्रातरि कौरव । एकाकिनं तदा भीष्मं युद्ध शान्तनुनन्दनम् ॥७ पालयामास तद्राज्यं सत्यवत्या मते स्थितः ॥१, सोद्वेगा इव तं दृष्ट्वा कन्याः परमशोभनाः । तथा विचित्रवीर्य तु वर्तमान मुखेऽतुले ।' अपात्रामन्त ताः सर्या वृद्ध इत्येव चिन्तया ॥ संप्राप्तयौवनं दृष्ट्वा भ्रातरं धीमतां वरः । वृद्धः परमधर्मात्मा वलीपलितधारणः । भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम् ॥२ किंकारणमिहायातो निर्लजो भरतर्षभः ।। ९ अथ काशिपते(प्मः कन्यास्तिस्रोऽप्सरोपमाः। मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं यदिप्यति भारत । शुश्राव सहिता राजन्ण्याना वै स्वयंवरम् ॥ ३ ब्रह्मचारीति भीप्मो हि पृथैव प्रथितो भुवि ॥१० ततः स रथिनां श्रेष्ठो रथेनकेन शत्रुजित् । इत्येवं अनुवन्तस्ते हसन्ति स नृपाधमाः । जगामानुमते मातुः पुरी वाराणसी प्रभुः॥ ४ वैशंपायन उवाच । तत्र राशः समुदितान्सर्वतः समुपागतान् । क्षत्रियाणां वचः श्रुता भीष्मधुक्रोध भारत ॥११ ददर्श कन्यास्ताव भीष्मः शान्तनुनन्दनः ।। ५ : भीष्मस्तदा स्वयं कन्या वरयामास ताः प्रभुः । तासां कामेन संमत्ताः सहिताः काशिकोसलाः। उवाच च महीपालानराजञ्जलदनिःसनः ॥ १२ पाः पुण्डाः कलिङ्गाय ते जग्मुस्तां पुरी प्रति'६ रघमारोप्य वा कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः ।

·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ आहूय दानं कन्यानां गुणवत्यः स्मृतं बुधैः॥१३ ततस्ते पार्थिवाः सर्वे सर्वतः परिवार्य तम् ।।२५ अलङ्कृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि । वपुः शरवर्पण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः । प्रयच्छन्त्यपरे कन्यां मिथुनेन गवामपि ॥ १४ स तं वाणमयं वर्ष शरैरावार्य सर्वतः॥ २९ वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येऽनुमान्य च । ततः सर्वान्महीपालापर्यविध्यन्निभित्रिभिः । प्रमत्तामुपयन्त्यन्ये खयमन्ये च विन्दते ॥ १५ एकैकस्तु ततो भीष्मराजन्विव्याध पञ्चभिः ३० आप विधि पुरस्कृत्य दारान्विन्दन्ति चापरे । सच तान्प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमन्। अष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिर्वृतम् ॥ १६ तयुद्धमासीनुमुलं घोरं देवासुरोपमम् ॥ ३१ स्वयंवरं तु राजन्याः प्रशंसन्त्युपयान्ति च । पश्यतां लोकवीराणां शरशक्तिसमाकुलम् । प्रमथ्य तु हतामाहुायसी धर्मवादिनः ॥१७ | स धपि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च ३२ ला इमाथिवीणला जिहीपमि स्लादितः । चिच्छेद समरे भीष्मः शतशोथ सहस्रशः। ते यतध्वं परं शक्या विजयायेतराय वा ॥ १८ तस्यातिपुरुष कर्म लाघवं स्थचारिणः ॥ ३३ स्थितोऽहं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चयः । रक्षणं चात्मनः संख्ये शत्रकोऽप्यभ्यपूजयन् । वैशंपायन उवाच । 'अक्षतःक्षपयिखान्यानसपेयपराक्रमः ॥ ३४ एवमुक्ला महीपालान्काशिराजं च वीर्यवान् १९ आनिनाय स काश्यस्य सुताः सागरगासुतः।' सर्वाः कन्याः स कौरव्यो रथमारोप्य च स्वकम् । तान्विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ३५ आमच्य च स तान्यायाच्छीघ्रं कन्याःप्रगृह्य ताः॥ कन्याभिः सहितः प्रायाद्भारतो भारतान्प्रति । ततस्ते पार्थिवाः सर्वे समुत्पेतुरमर्पिताः। ततस्तं पृष्ठतो राजशाल्वराजो महारथः ॥ ३६ संस्पृशन्तः स्वकान्याहून्दशन्तो दशनच्छदान २१ अभ्यगच्छदमेयात्मा भीष्मं शान्तनवं रणे । तेपामाभरणान्याशु सरितानां विमुञ्चताम् । वारणं जघने भिन्दन्दन्ताभ्यामपरो यथा ॥३७ आमुञ्चतां च वर्माणि संभ्रमः सुमहानभूत् ।।२२ चासितामनुसंप्राप्तो यूथपो पलिनां वरः । ताराणामिव संपातो बभूव जनमेजय । स्त्रीकामस्तिष्ठतिष्ठेति भीष्ममाह स पार्थिवः॥३८ भूषणानां च सर्वेषां कवचानां च सर्वशः॥२३ | साल्वराजो महाबाहुरमर्षेण प्रचोदितः । सवर्मभिर्भूपणैश्य प्रकीर्यद्भिरितस्ततः। ततः स पुरुषव्याघो भीष्मः परवलार्दनः॥ ३९ सक्रोधामप॑जिह्मभूकपायीकृतलोचनाः॥ २४ तद्वाक्याकुलितः क्रोधाद्विधूमोनिरिख ज्वलन् । मूतोपालप्तान रुचिरान्सदश्वैरुपकल्पितान् । विततेपुधनुष्पाणिर्विकुञ्चितललाटभृत् ।। ४० स्थानास्थाय ते वीराः सर्वप्रहरणान्विताः ॥२५ क्षत्रधर्म समास्थाय व्यपेतमयसंभ्रमः । प्रयान्तमथ कौरव्यमनुसनुरुदायुधाः। निवर्तयामास रथं साल्वं प्रति महारथः ॥ ४१ ततः समभवद्युद्धं तेषां तस्य च भारत । निवर्तमानं तं दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते । एकस्य च बहूनां च तुमुलं रोमहर्पणम् ॥ २६ प्रेक्षकाः समपद्यन्त भीमसाल्वसमागमे ॥ ४२ ते सिन्दशसाहस्रांस्तसिन्युगपदाक्षिपन् । तो पाविच नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे । अप्राप्तांश्चैव तानाशु भीष्मः सर्वांस्तथाऽन्तरा २७ अन्योन्यमभिवर्तेता बलविक्रमशालिनी ॥ ४३ अन्छिनन्दरवर्षेण महता लोमवाहिना । ततो भीमं शान्तनवं शरैः शतसहस्रशः। आयेति बादः ॥ १३ ॥ मधुनेन गृहीतनेत्यापः ॥ १४॥ विर्षि याम् । तेन देव उठ: अष्टमं राक्षय विवादम् ॥ पित्तनेत्यामुरः।पलेनेति राक्षमा अनुमान्यति गान्धर्वः। प्रमता- प्रशंसनियामिति ॥ १७॥ प्रीयंदिगणपलहिता आदि : सपमधे ही प्रायः 140 आप अनुमति तृतीयेनान्वयः । १४ । को रेलशेरशी ·अध्यायः १०९] आदिपर्व ११ १९७० एल्वराजो नरश्रेष्ठः समवाकिरदाशुगैः॥ ४४ एवं धर्मेण धर्मज्ञः कृत्वा कर्माविमानुपम् । मभ्यर्दितं दृष्ट्वा भीष्म साल्वेन ते नृपाः। भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमे ॥ ६१ विसिताः समपद्यन्त साधुसाध्विति चानुवन् ४५ | सत्यवत्या सह मिथः कृता निश्चयमात्मवान् । लापर्व तस्य ते दृष्ट्वा समरे सर्वपार्थिवाः । विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्मं काशिपतेः सुता। अपूजयन्त संहृष्टा वाग्भिः साल्वं नराधिपम् ४६ ज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्धसती तदा ॥६२ सत्रियाणां ततो वाचः श्रुत्वा परपुरञ्जयः । मया सौभपतिः पूर्व मनसा हि वृतः पतिः । सुद्धः शान्तनवो भीष्मस्तिष्टतिष्ठेत्सभापत ॥ ४७ तेन चासि वृता पूर्वमेप कामश्च मे पितुः॥६३ जारथिं चाब्रवीत्सुद्धो याहि यत्रैप पार्थिवः । मया वरयितव्योऽभूत्साल्वस्तसिन्स्वयंवरे । पावदेन निहन्म्यद्य भुजङ्गमिव पक्षिराद् ॥ ४८ एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ धर्मतत्त्वं समाचर ॥ ६४ ततोऽस्त्रं वारुणं सम्पग्योजयामास कौरवः । एवमुक्तस्तया भीष्मः कन्यया विप्रसंसदि । तेनावांश्चतुरोऽमृद्गात्साल्वराजस्य भूपते ॥ ४९ चिन्तामभ्यगमद्वीरो युक्तां तस्यैव कर्मणः॥६५ अस्रस्राणि संवार्य साल्वराजस्य कौरवः । 'अन्यसत्तात्वियं कन्या ज्येष्ठा त्वम्बा मया जिवा भीष्मो नृपतिशार्दूल न्यवधीत्तस सारथिम्।।५० वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतमङ्गलवाचना ॥ ६६ अस्रेण चासाथैन्द्रेण न्यवधीतुरगोत्तमान् । निर्दिष्टा तु परस्मैव सा त्याज्या परचिन्तिनी । - कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्मः शान्तनवस्तदा ॥ ५१ इत्युक्त्वा चानुमान्यैव भ्रातरं खवशानुगम्।।६७ जित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम् । विनिश्चित्य स धर्मज्ञो ब्राह्मणर्वेदपारगैः । तः साल्यः खनगरं प्रययौ भरतर्षभ ॥ ५२ अनुजज्ञे तदा ज्येष्ठामम्बा काशिपतेः सुताम् ६८ स्वराज्यमन्वशाच्चैव धर्मेण नृपतिस्तदा । अम्बिकाम्बालिके भार्ये प्रादाद्धात्रे यवीयसे । राजानो ये च तत्रासन्स्वयंवरदिदृक्षवः॥ ५३ ' भीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा ॥६९ स्वान्येव तेऽपि राष्ट्राणि जग्मुः परपुरञ्जयाः । तयोः पाणी गृहीत्वा तु रूपयौवनदर्पितः। एवं विजित्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः५४ विचित्रवीर्यो धर्मात्मा नाम्यामैच्छत्कथंचन।।७० प्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरवः । 'अम्बामन्यस्य कीर्त्यन्तीमत्रवीचारुदर्शनाम् । विचित्रवीर्योधर्मात्मा प्रशास्ति यसुधामिमाम् ५५ विचित्रवीर्य उवाच । यथा पितास्य कौरव्यः शान्तनुपसत्तमः । पापस्य फलमेवैप कामोऽसाधुनिरर्थकः । सोऽचिरेणैव कालेन अत्यकामनराधिप ॥ ५६ परतत्रोपभोगै मामार्य नाऽऽयोक्तुमर्हसि ॥ ७१ पनानि सरितथैव शैलांच विविधान्द्रुमान् । भीप्म उवाच। अक्षतः क्षपयित्वाऽरीन्सहोऽसपेयविक्रमः ।।५७ प्रातिष्ठच्छान्तनोवंशस्तात यस्य त्वमन्वयः । आनयामास काश्यस्य मुताः सागरगासुतः। अकामवृत्तो धर्मात्मन्साधु मन्ये मतं तव ।। ७२ सुपा इव स धर्मात्मा भगिनीरिव चानुजाः।।५८ इत्युक्त्वाम्बा समालोक्य विधिवद्वाक्यमत्रवीत् । यथा दुहितरचैव परिगृह्य ययाँ कुरुन् । पिस्टा पसि गच्छ त्वं यथाकाममनिन्दिते ॥७३ आनिन्ये स महाबाहुर्धातुः प्रियचिकीर्पया॥५९ नानियोज्ये समर्थोऽहं नियोक्तुं भातरं प्रियम् । ताः सर्वगुणसंपन्ना भ्राता भ्राने यवीयसे । अन्यभावगतां चापि को नारी वासयेद्गृहे ॥७४ - भीमो विचित्रवीर्याय प्रददा विक्रमाहृताः॥६० अतस्त्वांन निपोक्ष्यामि अन्यकामासि गम्यताम् गनी गोरापेय या तरगाहयाद्वारिता पुष्पिणी गोसदन्तरे पाशिराजम्य । भनुनाः फनिष्टाः ॥५८॥ अम्यां दृष्ट्रेति शेषः । तमिमिगम् ॥ जीरन्तं प्रागमाप्रारोपितम्॥५२॥ कायस्स अप्रवीत् भीममिति शेषः ॥ १॥ नवाधिकशततमः ॥

·१९८ श्रीमन्महाभारते . [संभवपर्व ७ 1 ---- अहमप्यूर्ध्वरेता वै निवृत्तो दारकर्मणि ॥ ७५ तमेव साल्वं गच्छ त्वं यः पुरा मनसा वृतः ८ नं संबन्धस्तदावाभ्यां भविता वै कथंचन । अन्यसक्तं किमर्थं त्वमात्मानमवदः पुरा । वैशंपायन उवाचं। अन्यसतां वधू कन्यां वासयेत्खगृहे न हि ॥८८ इत्युक्ता सा गता तत्र सखीभिः परिवारिता७६ नाहमुद्वाहयिष्ये त्वां मम भ्रात्रे यवीयसे । निर्दिष्टा हि शनै राजन्साल्वराजपुरै प्रति । विचित्रवीर्याय शुभे यथेष्टं गम्यतामिति ॥ ८९ अथाम्बा साल्वमागम्य साऽब्रवीत्प्रतिपूज्य तं७७ भूयः साल्वं समभ्येत्य राजन्गृह्णीष्व मामिति । पुरा निर्दिष्टभावा त्वामागतासि वरानन । नाहं गृह्णाम्यन्यजितामिति साल्वनिराकृता-९० देवव्रत समुत्सृज्य सानुजं भरतर्पभम् ।। ७८ ऊर्ध्वरेतास्त्वहमिति भीष्मेण च निराकृता । प्रतिगृहीण्य भद्रं ते विधिवन्मां समुद्यताम् ॥७९ | अम्बा भीष्म पुनः साल्वं भीमं साल्वं पुनः पुनः।। वैशंपायन उवाच । गमनागमनेनैवमनैपीत्पद् समा नृप । तयैवमुक्तः साल्वोपि प्रहसन्निदमत्रवीत् । अश्रुभिर्भूमिमुक्षन्ती शोचन्ती सा मनखिनी ९२ निर्जिताऽसीह भीष्मेण मां विनिर्जित्य राजसु॥ पीनोन्नतकुचद्वन्द्वा विशालजघनेक्षणा । अन्येन निर्जितां भद्रे विसृष्टां तेन चालयात् । श्रोणीभरालसगमा राकाचन्द्रनिभानना ॥ ९३ न गृह्णामि वरारोहे तत्र चैव तु गम्यताम् ॥८१ वर्पत्कादम्बिनीमूर्ध्नि स्फुरन्ती चञ्चलेव सा। वैशंपायन उवाच । सा ततो द्वादश समा बाहुदामभितो नदीम् । इत्युक्ता सा समागम्य कुरुराज्यमनुत्तमम् । पार्थे हिमवतो रम्ये तपो घोरं समाददे ॥ ९४. अम्बाब्रवीत्ततो भीष्मं त्वयाऽहं सहसा हृता ॥८२ | संक्षिप्तकरणा तत्र तप आस्थाय सुत्रता । क्षत्रधर्ममवेक्षख त्वं भर्ता मम धर्मतः । पादाङ्गुष्ठेन साऽतिष्ठदकम्पन्त ततः सुराः॥९५ यां या स्वयंवरे कन्यां निर्जयेच्छौर्यसंपदा ८३ | तस्यास्तत्तु तपो दृष्ट्वा सुराणां क्षोभकारकम् । राज्ञः सर्वान्विनिर्जित्य स तामुदाहयेब्रुवम् । विसितथैव हृष्टश्च तस्यानुग्रहयुद्धिमान् ॥ ९६ अतस्वमेव भर्ता मे त्वयाऽहं निर्जिता यतः८४ , अनन्तसेनो भगवान्कुमारो वरदः प्रभुः । तस्माद्वहस्य मां भीष्म निर्जितां संसदि त्वया। मानयनराजपुत्रीं तां ददौ तसै शुभां स्रजम् ९७ ऊर्ध्वरेता ह्यहमिति प्रत्युवाच पुनःपुनः ॥ ८५ | एपा पुष्करिणी दिव्या यथावत्समुपस्थिता । भीम सा चानवीदम्बा यथाजैपीस्तथा कुरु । अम्बे त्वच्छोकशमनी माला भुवि भविष्यति ९८ एवमन्वगमद्भीष्म पद्समाः पुष्करेक्षणा ॥ ८६ | एतां चैव मया दत्तां मालां यो धारयिष्यति । ऊर्ध्वरेतास्त्वहं भद्रे विवाहविमुखोऽभवम् । सोऽस्य भीष्मस्य निधने कारणं वैभविष्यति ९९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि नवाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०९ ॥ दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११०॥ संग्रहेण अम्माचरित्रकथनम् ॥ ॥ अम्योवाच । इयं वा क्षत्रिया माला या भीमं निहनिप्यति २ अन्यपूर्वेति मां साल्यो नाभिनन्दति वालिशः ।। अहं च भार्या तस्य स्यां यो भीष्मंघातयिष्यति । साहं धर्माच कामाच विहीना शोकधारिणी ॥१ तस्याश्चङ्गम्यमाणायाः समाः पञ्च गताः परा॥३ अपतिः क्षत्रियान्सर्वानाकन्दामि समन्ततः। नामवन्धरणं कश्चित्क्षत्रियो भीमजाद्यात् ।

·मध्यायः ११०]
मादिपर्व १।
.
.
पुगच्छत्सोमकं साऽम्बा पाश्चालेषु यशखिनम् ४ अम्बोवाच ।
त्यसन्धं महेप्यासं सत्यधर्मपरायणम् । एवमेव सया कार्यमिति स प्रतिकात्ते ।
जा सभाद्वारमागम्य पाश्चालेरभिरक्षितम् ॥ ५ न तु तसान्यथा भावो देवमेतदमानुपम् ॥१९
पाञ्चालराजमानन्दप्रगृह्य सुभुजा भुजी । यानां सजमादाय स्वयं व प्रतिमोक्षते ।
भीष्मेण हन्यमानां मां मजन्तीमिव च इदे ॥६ स भीष्मं समरे हन्ता मम धर्मप्रणाशनम् ।। २०
प्रज्ञसेनाभिधावेह पाणिमालम्व्य चोद्धर ।
वैशंपायन उवाच।
तेन में सर्वधर्माश्च रतिभोगाच केवलाः ॥ ७ तां सज दुपदो राजा कंचित्कालं ररक्ष सः ।
उभौ च लोको कीर्तिश्च समूली सफलौ हृतो। ततो विसम्ममास्थाय तूणीमेतामुपेक्षत ॥ २१
क्रोशन्त्येवं न विन्दामि राजन्यं शरणं कचित्।।८ | तां शिखण्डिन्यवनात्तु बाला पितुरवज्ञया।
किं नु निःक्षत्रियो लोको यत्रानाथोऽवसीदति। तां पिता त्वत्यजच्छीघ्रं त्रस्तो भीष्मस किल्विपात्
समागम्य तु राजानो मयोक्ता राजसत्तमाः ॥९/ इपीकं ग्रामणं भीता साभ्यगच्छत्तपस्विनम् ।
शृण्वन्तु सर्वे राजानो मयोक्तं राजसत्तमाः। गङ्गाद्वारि तपस्यन्तं तुष्टिहेतोस्तपस्विनी ॥ २३
इक्ष्वाकूणांतु ये वृद्धाः पाञ्चालानांच ये वराः१० उपचाराभितुष्टस्तामब्रवीदृपिसत्तमः ।
तत्प्रसादाद्विवाहेऽसिन्मा धर्मो मा पराजयेत् । गङ्गाद्वारे विभजन भविता नचिरादिव ॥ २४
प्रसीद यज्ञसेनेह गतिर्मे भव सोमक ॥
तत्र गन्धर्वराजानं तुम्युरे प्रियदर्शनम् ।
आराधयितुमीहस्व सम्यक्परिचरस्व तम् ॥ २५
झिसेन उवाच ।
अहमप्यत्र साचिव्यं कर्तासि तव शोभने ।
जानामि खां बोधयामि राजपुत्रि विशेषतः ।
तं तदाचर भद्रं ते स ते श्रेयो विधास्यति ॥२६
यथाशक्ति यथाधर्म बलं संधारयाम्यहम् ॥ १२ | ततो विभजनं तत्र गन्धर्वाणामवर्तत ।
अन्यसात्पार्थिवाद्यते भयं स्यात्पार्थिवात्मजे ।
तत्र द्वाववशिष्यतां गन्धर्यावमितौजसा ॥ २७
तस्यापनयने हेतु संविधातुमह प्रभुः॥ १३ | वयोरेकः समीक्ष्यैनां स्त्रीत्रुभूपुरुवाच ह ।
नहि शान्तनवस्याहं महास्त्रस्य प्रहारिणः ।
... | इदं गृह्णीष पुंलिङ्गं घृणे स्त्रीलिङ्गमेव ते ॥ २८
ईश्वरः क्षत्रियाणां हि बलं धर्मोऽनुवर्तते ।। १४ नियम चक्रतुस्तत्र स्त्री पुमश्चिव तावुभौ ।
सा साधु व्रज कल्याणि न मां भीष्मो दहेबलात् ततः पुमान्समभवच्छिखण्डी परवीरहा ॥ २९
न प्रत्यगृहंस्ते सर्वे किमित्येव न वेयहम् ॥ १५ स्त्री भूत्वा ह्यपचक्राम स गन्धर्वो मुदान्वितः।
न हि भीष्मादहं धर्म शक्तो दातुं कथंचन ।
लब्ध्या तु महतीं प्रीतिं याज्ञसनिमहायशाः॥३०
वैशंपायन उवाच ।
ततो युद्बुदकं गत्वा पुनरस्त्राणि सोऽकरोत् ।
इत्युक्ता सजमासज्य द्वारि राज्ञो व्यपाद्रवत्।।१६ / तत्र चास्त्राणि दिव्यानि कृत्वा स सुमहाद्युतिः ३१
व्युदस्तां सर्वलोकेषु तपसा संशितव्रताम् । स्वदेशमभिसंपेदे पाञ्चालं कुरुनन्दन ।
तामन्वगच्छद्रुपदः सान्तं जल्पन्पुनः पुनः॥१७ ' सोऽभिवाद्य पितुः पादौ महेष्वासः कृताञ्जलिः।
सज गृहाण कल्याणि न नो वरं प्रसञ्जय॥१८ उवाच भवता भीष्मान भेतव्यं कथंचन ॥३३
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११० ॥
-
पाचालानां च ये वराः ते राजानः मयोक्का इति पूर्वण संव. ॥ १६ ॥ विभनन उत्सवविशेषः ।। २४ ॥ दशाधिकशततमो.
न्धः ॥ १० ॥ ईश्वरो नहि ॥ १४॥ भीष्मान् भीष्ममपेक्ष्य ! ऽयायः ॥ ११०॥

·श्रीमन्महाभारत [सभवपर्व ७ । एकादशाधिकशततमोऽध्यायः॥१११॥ विचित्रवीर्यस्य अम्बिकाम्बालिकाभ्यां विवाहः ॥१॥ विचित्रवीर्यमरणम् ॥२॥ वैशंपायन उवाच । स चाश्विरूपसदृशो देवतुल्यपराक्रमः। अम्बायां निर्गतायां तु भीष्मः शान्तनवस्तदा । सर्वासामेव नारीणां चित्तप्रमथनो रहः ॥ न्यायेन कारयामास राज्ञो वैवाहिकी क्रियाम् १ ताभ्यां सह समाः सप्त विहरन्पृथिवीपतिः । अम्बिकाम्बालिके चैव परिणीयाग्निसंनिधौ । विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्मणा समगृह्यत । 'तयोः पाणी गृहीत्वा तु कौरच्यो रूपदर्पितः।' मुहृदां यतमानानामाप्तैः सह चिकित्सकैः । विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत ॥२ जगामास्तमिवादित्यः कौरव्यो यमसादनम् ॥७ ते चापि बृहतीश्यामे नीलकुञ्चितमूर्धजे । रक्ततुइनखोपेते पीनश्रोणिपयोधरे ।। ३ धर्मात्मा स तु गाङ्गेयः चिन्ताशोकपरायणः । आत्मनः प्रतिरूपोऽसौ लब्धः पतिरिति स्थिते । प्रेतकार्याणि सर्वाणि तस्स सम्यगकारयत् ॥ ८ विचित्रवीर्य कल्याण्यौ पूजयामासतुः शुभे ॥४ राज्ञो विचित्रवीर्यस्य सत्यवत्या मते स्थितः । 'अन्योन्य प्रति सक्ते च एकभावे इव स्थिते ।' ऋविग्भिः सहितो भीष्मः सर्वैश्च कुरुपुङ्गवैः ॥९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११॥ ८ द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः॥ ११२॥ विचित्रवीर्यभार्ययोरम्बिकाम्बालिकयोः पुत्रोत्पादनाय सत्यवत्या नियुक्तेन भीष्मेण तदनगीकारः ॥ १॥ वैशंपायन उवाच। व्यवस्थानं च ते धर्मे कुलाचारं च लक्षये । ततः सत्यवती दीना कृपणा पुत्रगृद्धिनी । प्रतिपत्तिं च कृच्छ्रेषु शुक्राङ्गिरसयोरिव ।। ६ पुत्रस्य कला कार्याणि सुपाभ्यां सह भारत ॥ १ | तसात्सुभृशमाश्वस्य त्वयि धर्मभृतां वर । समाश्वास नुपे ते च भर्तृशोकनिपीडिते । कार्ये त्वां विनियोक्ष्यामि तच्छुत्वा कर्तुमर्हसि धर्म च पितृवंशं च मातृवंशं च भामिनी । मम पुत्रस्तव आता वीर्यवान्सुप्रियश्च ते । प्रसमीक्ष्य महाभागा गाङ्गेयं वाक्यमनवीत् ॥२ बाल एवं गतः स्वर्गमपुत्रः पुरुपर्पभ ।। 'दुःखार्दिता तु सा देवी मअन्ती शोकसागरे। इमे महिप्यो प्रातुस्ते काशिराजसुते शुभे । शन्तनोधर्मनित्यस्य कौरव्यस्य यशखिनः। रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत ।। त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानश्च प्रतिष्ठितः।। ३ | तयोरुत्पादयापत्यं सन्तानाय कुलस नः। 'भ्राता विचित्रवीर्यस्ते भूतानामन्तमेयिवान् ।' मनियोगान्महाबाहो धर्म कर्तमिहाईसि ॥ १० यथाकर्म शुभं कृत्वा स्वर्गोपगमनं ध्रुवम् । राज्ये चैवाभिषिच्यख भारताननुशाधि च । पथा चायुध्रुवं सत्ये त्वयि धर्मस्तथा भुवः॥ दारांश्च कुरु धर्मेण मा निमजीः पितामहान् ११ पेत्थ धर्माय धर्मज्ञ समासेनेतरेण च । वैशंपायन उवाच। विविधास्त्वं श्रुतीर्वेत्थ वेदाङ्गानि च सर्वशः ॥५ तथोच्यमानो मात्रा स मुहृद्रिय परन्तपः । वृहतीश्यामे वृहती लवकरया ॥ ३॥ प्रतिरूपः अनुरूपः अभिपिन्यख अभिषेचय । आत्मानमिति शेषः । कुरु मी.. ॥४॥ एषासाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११॥ गुरुमा निमन्त्रीमा निगनय ॥११॥ .

·'अध्यायः ११३]
आदिपर्व १
7206
२०१
इत्युवाचाथ धर्मात्मा धर्नामेवोत्तरं वचः ॥ १२ / माता सत्यवती भीप्ममुवाच तदनन्तरम् ॥ २०
'असंशयं परो धर्मस्त्वया मातरुदाहृतः।
जानामि ते स्थिति सत्ये परां सत्यपराक्रम ।
त्वमपत्यं प्रति च मे प्रतिज्ञां वेत्थ वै परां ॥१३ इच्छन्सजेथास्त्रींलोकानन्यांस्त्वं स्पेन तेजसा २१
जानासि च यथावृत्तं शुल्कहेतोस्त्वदन्तरे | | जानामि चैवं सत्यं तन्मदर्थे यच्च भापितम् ।
स सत्यवति सत्यं ते प्रतिजानाम्यहं पुनः॥१४ आपद्धर्म त्वमावेक्ष्य वह पैतामहीं धुरम् ॥ २२
परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुनः । यथा ते कुलतन्तुश्च धर्मच न पराभवेत् ।
यद्वाऽप्यधिकमेताभ्यां न तु सत्यं कथंचन ॥१५ सुहृदश्च प्रहप्येरंस्तथा कुरु परन्तप ।। २३
त्यजेच पृथिवी गन्धमापश्च रसमात्मनः । 'आत्मनश्च हितं तात प्रियं च मम भारत ।'
ज्योतिस्तथा त्यजेदूपं वायुः स्पर्शगुणं त्यजेत्।।१६ लालप्यमानां तामेवं कृपणां पुत्रगुद्धिनीम् ।
प्रभां समुत्सृजेदर्को धूमकेतुस्तथोप्मताम् । धर्मादपेतं गुबती भीष्मो भूयोऽब्रवीदिदम् ।।२४
त्यजेच्छब्द तथाऽऽकाशं सोमः शीतांशुतां त्यजेत्।। राज्ञि धर्मानवेक्षख मा नः सर्वान्व्यनीनशः ।
विक्रम वृत्रहा जह्याद्धर्म जह्याच धर्मराट् । सत्याच्युतिः क्षत्रियस्य न धर्मेषु प्रशसते ॥२५
न त्वहं सत्यमुत्स्रष्टुं व्यवसेयं कथंचन ॥ १८ शान्तनोरपि संतानं यथा सादक्षयं भुवि ।
'तन्न जात्वन्यथा कुर्या लोकानामपि संक्षये। तत्ते धर्म प्रवक्ष्यामि क्षानं राज्ञि सनातनम् ॥२६
अमरत्वस्य वा हेतोत्रैलोक्यस्य धनस्य च ॥१९ श्रुत्वा तं प्रतिपद्यस्व प्राज्ञैः सह पुरोहितः ।
एवमुक्ता तु पुत्रेण भूरिद्रविणतेजसा । आपद्धर्मार्थकुशलैर्लोकतन्त्रमवेक्ष्य च ।।
।। इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११२ ॥
२७
८
त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥११३ ।।
दीर्घतमसो पेरुपाख्यानम् ॥ १॥
भीष्म उवाच ।
पाणिग्राहस्य तनय इति वेदेषु निश्वितम् ॥ ६
जामदग्येन रामेण पितुर्वधममृप्यता । धर्म मनसि संस्थाप्य ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः।
राजा परशुना पूर्व हैहयाधिपतिर्हतः ।। १ लोकेऽप्याचरितो दृष्टः क्षत्रियाणां पुनर्भवः ।।७
शतानि दशबाहूनां निकृत्तान्यर्जुनस । ततः पुनः समुदितं क्षत्रं समभवत्तदा ।
लोकस्याचरितो धर्मस्तेनाति किल दुश्वरः ॥ २ इमं चैवात्र वक्ष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।।
पुनश्च धनुरादाय महास्त्राणि अमुञ्चता । अथोचथ्य इति ख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा ।
निर्दग्ध क्षत्रमसकद्रथेन जयता महीम् ।। ३ | ममता नाम तस्सासीद्भार्या परमसंमता ।।
एवमुच्चावचैरवर्भार्गवेण महात्मना । | उचथ्यस यवीयांस्तु पुरोधाखिदिवौकसाम् ।
निःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा॥४बृहस्पतिहत्तेजा ममतामन्यपद्यत ॥
एवं निःक्षत्रिये लोके कृते तेन महर्पिणा । उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम् ।
ततः संभूय सर्वाभिः क्षत्रियाभिः समन्ततः॥ ५ अन्तर्वत्री त्वहं मात्रा ज्येप्टेनारम्यतामा
उत्पादितान्यपत्यानि ब्राह्मणैर्वेदपारगः। अयं च मे महाभाग कुक्षावेव वृहस्पः ।
६॥ प्रयोदशा
स्वदन्तरे त्वनिमित्तम् ॥ १४॥ भूरिद्रविणतेजसा बहुवलोत्सावता
॥२०॥ द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः॥ १२॥
९
अन्वपद्यत उपगतवान् ॥ १० ॥
ताम् ॥१॥

·२०० श्रीमन्महाभारते [संभवपव ur एकादशाधिकशततमोऽध्यायः॥१११ ॥ विचित्रवीर्यस्य अम्बिकाम्बालिकाभ्यां विवाहः ॥ ॥ विचित्रवीर्यमरणम् ॥ २ ॥ वैशंपायन उवाच । स चाधिरूपसदृशो देवतुल्यपराक्रमः। अम्बायां निर्गतायां तु भीष्मः शान्तनवस्तदा । सर्वासामेव नारीणां चित्तप्रमथनो रहः ।।. ५ न्यायेन कारयामास राज्ञो वैवाहिकी क्रियाम् १ ताभ्यां सह समाः सप्त विहरन्पृथिवीपतिः । अम्बिकाम्बालिके चैव परिणीयाग्निसंनिधौ । विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्मणा समगृह्यत । 'तयोः पाणी गृहीत्वा तु कौरव्यो रूपदर्पितः।' सुहृदां यतमानानामाप्तैः सह चिकित्सकैः । विचित्रवीर्यों धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत ॥२ ते चापि बृहतीश्यामे नीलकुञ्चितमूर्धजे । जगामास्तमिवादित्यः कौरव्यो यमसादनम् ॥७ रक्ततुङ्गनखोपेते पीनश्रोणिपयोधरे । धर्मात्मा स तु गाङ्गेयः चिन्ताशोकपरायणः । आत्मनः प्रतिरूपोऽसौ लब्धः पतिरिति स्थिते । प्रेतकार्याणि सर्वाणि तस्य सम्यगकारयत् ॥ ८ .विचित्रवीर्य कल्याण्यौ पूजयामासतुःशुभे ॥४ | राज्ञो विचित्रवीर्यस सत्यवत्या मते स्थितः । 'अन्योन्य प्रति सक्ते च एकभावे इव स्थिते ।' ऋविग्भिः सहितो भीष्मः सर्वेश्च कुरुपुङ्गवैः॥९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११॥ ३ ८ द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः॥११२॥ विचित्रवीर्यभार्ययोरम्बिकाम्बालिकयोः पुत्रोत्पादनाय सत्यवत्या नियुक्तेन भीष्मेण तदनङ्गीकारः ॥१॥ वैशंपायन उवाच। व्यवस्थानं च ते धर्मे कुलाचारं च लक्षये । ततः सत्यवती दीना कृपणा पुत्रगृद्धिनी । प्रतिपत्विं च कृच्छ्रेषु शुक्राङ्गिरसयोरिव ॥ ६ पुत्रस कृता कार्याणि सुपाभ्यां सह भारत ॥१, तसात्सुभृशमाश्वस्य त्वयि धर्मभृतां वर । समाश्वारा स्नुपे ते च भर्तृशोकनिपीडिते । कार्ये त्वां विनियोक्ष्यामि तच्छुत्वा कर्तुमर्हसि धर्म च पितृवंश च मातृवंशं च भामिनी । मम पुत्रस्तव भ्राता वीर्यवान्सुप्रियश्च ते । प्रसमीक्ष्य महाभागा गाङ्गेयं वाक्यमनवीत् ॥ २ बाल एवं गतः स्वर्गमपुनः पुरुषर्षभ । 'दुःखार्दिता तु सा देवी मजन्ती शोकसागरे । | इमे महिप्यो भ्रातुस्ते काशिराजसुते शुभे । शन्तनोधर्मनित्यस्य कौरव्यस यशस्विनः। रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत ॥ त्वयि पिण्डश्व कीर्तिश्च संतानश्च प्रतिष्ठितः।)३ तयोरुत्पादयापत्यं सन्तानाय कुलस्य नः। 'भ्राता विचित्रवीर्यस्ते भूतानामन्तमेयिवान् ।' मनियोगान्महाबाहो धर्म कर्तमिहार्हसि ।। १० यथाकर्म शुभं कृत्वा स्वर्गोपगमनं ध्रुवम् । राज्ये चैवाभिपिच्यख भारताननुशाधि च । पथा चायुर्घवं सत्ये त्वयि धर्मस्तथा ध्रुवः ॥ दारांश्च कुरु धर्मेण मा निमजीः पितामहान ११ पेत्य धर्माच धर्मज्ञ समासेनेतरेण च । वैशंपायन उवाच । विविधास्त्वं श्रुतीर्वेत्थ वेदाङ्गानि च सर्वशः॥५ तथोच्यमानो मात्रा स मुहृद्भिश्च परन्तपः । वृहतीयामे यहतीपपातस्यामे ॥३॥ प्रतिरूपः अनुरूपः अभिषिच्यस्व अभिषेचय । आत्मानमिति शेपः। अङ्गी ॥ ॥ एरास्माधिवशननमोऽध्यायः ।। ११ ॥ कुर, । मा निमनीमा निमनय ॥ ११॥ . - .

·अध्यायः ११४] आदिपर्व १। २०३ फसादन्धश्च वृद्धश्च भन्योऽयमिति स ते । उवाच तमृपि राजा ममेम इति भारत ॥ .४८ चिन्तयित्वा ततः फराः प्रतिजग्मुरथो गृहान् ४० नेत्युवाच महर्पिस्तं ममेम इति चानचीत् । सोऽनुस्रोतस्तदा विप्रः पवमानो यदृच्छया । शूद्रयोनौ मया हीमे जाताः काक्षीवदादयः४९ जगाम सुबहून्देशानन्धस्तेनोडुपेन ह ॥ ४१ अन्धं वृद्धं च मां दृष्ट्वा मुदेष्णा महिपी तव । तं तु राजा बलि म सर्वधर्मविदां वरः । अवमन्य ददौ मूढा शूद्रां धात्रेयिकां मम ॥५० अपश्यन्मजनगतः स्रोतसाऽभ्याशमागतम्।।४२ / भीम उवाच । जग्राह चैनं धर्मात्मा बलिः सत्यपराक्रमः । ततः प्रसादयामास पुनस्तमृपिसत्तमम् । ज्ञात्वा चैवं स वत्रेऽथ पुत्रार्थे भरतर्षभ ।। ४३ वलिः सुदेष्णां स्त्रां भार्या वस सप्राहिणोत्पुनः।। 'पूजयित्वा राजर्पिविश्रान्तं मुनिमब्रवीत् ।' तां स दीर्घतमानेषु स्पृष्ट्वा देवीमथानवीत् । सन्तानार्थ महाभाग भार्यासु मम मानद । भविष्यन्ति कुमारास्ते तेजसाऽऽदित्यवर्चसः ५२ पुत्रान्धर्मार्थकुशलानुत्पादयितुमर्हसि ।। ४४ | अहो वङ्गः कलिङ्गय पुण्डूः सुझव ते मुताः । भीम उवाच । तेपां देशाः समाख्याताः स्वनामकधिता भुवि।। एवमुक्तः स तेजस्वी तं तथेत्युक्तवानृषिः । अगस्याङ्गोऽभवद्देशो वडो वङ्गस्य च स्मृतः । वस सराजा खां मार्यो सुदेष्णां प्राहिणोत्तदा४५ कलिगविपयश्चैव कलिङ्गस्य च स स्मृतः ॥ ५४ अन्धं युद्धं च तं मत्वा न सा देवी जगाम ह । पुण्ड्स पुण्ड्रा प्रख्याता: मुला मुदस्य चस्मृताः स्वां तु धायिका तसे वृद्धाय प्राहिणोचदा४६ एवं चले पुरा वंश: प्रख्यातो वै महर्पिजमा५५ तसां काक्षीवदादीन्स शूद्रयोनापिस्तदा । एवमन्ये महेप्पासा ब्राह्मणः क्षत्रिया भुवि । 'जनयामास धर्मात्मा पुत्रानेकादशैव तु ॥ ४७ जाताः परमधर्मज्ञा वीर्यवन्तो महाबलाः । काक्षीवदादीपुत्रांस्तान्दृष्ट्वा सर्वानधीयतः । एतच्छृखा त्वमप्यत्र मातः कुरु यथेप्सितम्।।५६ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि प्रयोदशाधिकशततमोभ्यायः ॥ ११३ ॥ - चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११४ ॥ सत्ययला स्वस्मिन्कन्यारवावस्या प्पासोपत्रिकथनम् ॥१॥ मरणमामादागवेन प्यासेन सह सत्यवत्पाः संवादा ॥२॥ प्यासेन अस्विकाम्पालिको पुग्नोत्पादनाङ्गीकारः ॥१॥ भीम उवाच । माता संत्यवती भीमं पुनरेवाभ्पमापत ॥ ३ पुनर्भरतवंशस्य हेतुं सन्तानवृद्धये । औचथ्यमधिकत्येदमहं च यदुदाहृतम् । पक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः भृणु ॥१ पौराणी श्रुतिरित्येपा प्राप्तकालमिदं कुरु ॥ ४ प्रामणो गुणवान्कविद्धनेनोपनिमध्यताम् । सं हि पुत्र कुलसास ज्येष्ठः श्रेष्टय भारत । विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्प्रजाः ॥ २ यथा च ते पितुर्वाक्यं मम काय तथाऽनप ॥५ 'वैपायन उवाच । मम पुत्रस्तर भ्राता यवीपान्मृप्रियय ते । भीष्मस तु वचः श्रुत्वा धर्महेत्वर्थसहितम् । बाल एवं गतः सर्ग मारतो भरतर्पम ॥ मीसाधरः ॥१४॥ ममनगनः माना गतः । सोतसा प्रवा- सपेरिमत प्रामणेभ्यो परासिनिसर्गः ॥५६॥ योदया. देव । मभ्या रानापम् ॥ ४॥ धादिय दासीम् ॥ ४६॥ | सितमोऽध्यायः ॥mu अपु रक्षा सरपसानामि मापः धिराः॥ ५२।।

·२०२ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व औचथ्यो वेदमत्रापि पडङ्ग प्रत्यधीयत ॥ १२ ततो वितथमर्यादं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमाः। अमोघरेतास्त्वं चापि द्वयोर्नास्त्यत्र संभवः । कुद्धा मोहाभिभूतास्ते सर्वे तत्राश्रमौकसः॥ तसादेवं गते त्वद्य उपारमितुमर्हसि ॥ १३ अहोऽयं भिन्नमर्यादो नाश्रमे वस्तुमर्हति । वैशंपायन उवाच । तसादेनं वयं सर्वे पापात्मानं त्यजामहे ॥ २८ एवमुक्तस्तदा सम्यक् बृहस्पतिरुदारधीः । इत्यन्योन्यं समाभाष्य ते दीर्घतमसं मुनिम् । कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम्१४ पुत्रलाभाञ्च सा पत्नी न तुतोप पतिं तदा ॥२९ स बभूव ततः कामी तया सार्धमकामया। प्रद्विपन्ती पतिर्भार्या किं मां द्वेक्षीति चात्रवीत् । उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थोऽभ्यभापत ॥१५ | प्रद्वेष्युवाच । भोस्तात मा गमः कामं द्वयोर्नास्तीह संभवः। भार्याया भरणाद्भर्ता पालनाच पतिः स्मृतः॥३० अल्पावकाशो भगवन्पूर्वं चाहमिहागतः॥ १६ अहं त्वद्भरणाशक्ता जात्यन्धं ससुतं तदा। अमोघरेताश्च भवान पीडां कर्तुमर्हति । नित्यकालं श्रमेणार्ता न भरेयं महातपः ॥ ३१ अश्रुत्वैव तु तद्वाक्यं गर्भस्थस्य वृहस्पतिः ।।१७ भीष्म उवाच । जगाम मैथुनायैव ममतां चारुलोचनाम् | तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ऋपिः कोपसमन्वितः। शुक्रोत्सर्ग ततो बुद्धा तसा गर्भगतो मुनिः१८ | प्रत्युवाच ततः पत्नी प्रद्वेषीं ससुतां तदा ॥ ३२ पझ्यामारोधयन्मार्ग शुक्रस्य च वृहस्पतेः। नीयतां क्षत्रियकुले धनार्थश्च भविष्यति । स्थानमप्राप्तमथ तच्छुक्र प्रतिहतं तदा ॥ १९ अद्वेप्युवाच । पपात सहसा भूमौ ततः कुद्धो बृहस्पतिः। खया दत्तं धनं विप्र नेच्छेयं दुःखकारणम् ॥३३. तं दृष्ट्वा पतितं शुक्र शशाप स रुषान्वितः।।२० | यथेष्टं कुरु विगेन्द्र न भेरयं पुरा यथा । उचथ्यपुत्रं गर्भस्थ निर्भर्त्य भगवानृषिः । दीर्घतमा उवाच यन्मां खमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति ॥२१ अद्यप्रभृति मर्यादा मया लोके प्रतिष्ठिता ॥३४ एवमात्थ वचस्तस्मात्तमो दीर्ये प्रवेक्ष्यसि । एक एव पतिर्नार्या यावजीवं परायणम् । स वै दीर्घतमा नाम शापापिरजायत ॥ २२ | मृते जीवति वा तसिनापरं प्रामुयानरम् ।। ३५ वृहस्पतेर्वृहत्कीर्वृहस्पतिरिवौजसा । अभिगम्य परं नारी पतिप्यति न संशयः। जात्यन्धो पेदवित्प्राज्ञः पत्नी लेभेस विद्यया२३ | अपतीनां तु नारीणामद्यप्रभृति पातकम् ।। ३६ तरुणी रूपसंपन्नां प्रद्वेषी नाम ब्राह्मणीम् । यद्यस्ति चेद्धनं सर्व पृथाभोगा भवन्तु ताः। स पुत्राञ्जनयामास गौतमादीन्महायशाः ॥२४ अकीर्तिः परिवादाच नित्यं तासां भवन्तु वै ॥३७ ऋपेरुचथ्यस्य तदा सन्तानकुलवृद्धये । इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणी भृशकोपिता। धर्मात्मा च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः ॥२५ / गङ्गायां नीयताप पुत्रा इत्येवमत्रवीत् ॥ ३८ गोधर्म सौरमेयाच सोऽधीत्य निखिलं मुनिः। लोभमोहाभिभूतास्ते पुत्रास्त गौतमादयः। ययवर्तत तदा कर्तृ श्रद्धावांस्तमशङ्कया ॥ २६ पद्धोडपे परिक्षिप्य गङ्गायां समवासजन् ।। ३९ पेत्य धचित्तम्। नियरिछ नियन्तुम् ॥१४॥ काम मधुनं मा | शित्यात् ॥ २७ ॥ समाभा य अद्धा इति पूर्वमान्ययः ॥ २९ ॥ विविधास्त्वतं शाशपति संयन्धः ॥२०॥दी तमः अन्नत्यम् वक्षि द्वेष करोपि । पतिः पालनादुपरार्गभ्यः । भरणादमादिना नि विस्तारो यस्य तस्य कुलस्य यट्ये विम्मी मतां य॥३॥ई तु प्रत्युत स्थगरणाशा राती है। दगीगामे यातः ॥२५॥ गोधर्म प्रकारामधुनम् । सौरभमान , भरेयम् । सदा तय । तोपमा पूर्वयादिस्वय: ३१॥ धनम ॥ ॥ धिम ६ ॥ मोहाभिभूतत्वममा पापन योग्भोगति॥३न भरेयं यथा पुरा भन्तर करिष्मा.

·अध्यायः ११४] आदिपर्व १ २०३ फरसादन्धश्च वृद्धश्च भर्तव्योऽयमिति म ते । उवाच तमूपि राजा ममेम इति भारत ॥ ४८ चिन्तयित्वा ततः क्रूराःप्रतिजग्मुरथो गृहान् ४० नेत्युवाच महर्पिस्तं ममेम इति चात्रवीत् । सोऽनुस्रोतस्तदा विप्रः प्लवमानो यदृच्छया। शूद्रयोनौ मया हीमे जाताः काक्षीवदादयः॥४९ जगाम सुबहून्देशानन्धस्तेनोडुपेन ह ।। ४१ अन्धं वृद्धं च मां दृष्ट्वा सुदेष्णा महिपी तव । तं तु राजा बलि म सर्वधर्मविदां वरः । अवमन्य ददौ मूढा शूद्रां धायिका मम ॥५० अपश्यन्मजनगतः स्रोतसाऽभ्याशमागतम्॥४२ | भीष्म उवाच । जग्राह चैन धर्मात्मा वलिः सत्यपराक्रमः | ततः प्रसादयामास पुनस्तमृपिसत्तमम् । ज्ञात्वा चैवं स बत्रेऽथ पुत्रार्थे भरतर्षभ ॥ ४३ | बलिः सुदेष्णां खां भार्यो तसै सप्राहिणोत्पुनः।। 'तं पूजयित्वा राजर्पिविश्रान्त मुनिमब्रवीत् ।' तास दीर्घतमाङ्गेषु स्पृष्ट्वा देवीमथाब्रवीत् । सन्तानार्थ महाभाग भार्यासु मम मानद । भविप्यन्ति कुमारास्ते तेजसाऽऽदित्यवर्चसः ५२ पुत्रान्धर्मार्थकुशलानुत्पादयितुमर्हसि ॥ ४४ । अङ्गो पङ्गः कलिङ्गय पुण्ड्रः सुमश्च ते सुवाः। भीष्म उवाच । तेपां देशाः समाख्याताः स्वनामकथिता भुवि।। एवमुक्तः स तेजस्वी तं तथेत्युक्तवानृषिः । अगस्याङ्गोऽभवद्देशो वडो वङ्गस च स्मृतः । तसैस राजा स्वां भार्या सुदेष्णां प्राहिणोत्तदा४५ कलिङ्गविषयथैव कलिङ्गस च स स्मृतः ॥ ५४ अन्धं पृद्धं च तं मत्वा न सा देवी जगाम ह। पुण्य पुण्ड्रा प्रख्याता: सुझाः मुह्मस्य चस्मृताः खां तु धात्रेयिका तसै वृद्धाय प्राहिणोत्तदा।।४६ एवं धले पुरा वंशः प्रख्यातो वै महर्पिजमा५५ तसां काक्षीवदादीन्स शूद्रयोनावृपिस्तदा। एवमन्ये महेप्यासा ब्राह्मणः क्षत्रिया भुवि । जनयामास धर्मात्मा पुत्रानेकादशैव तु ॥ ४७ जाताः परमधर्मज्ञा वीर्यवन्तो महावलाः। काक्षीवदादीन्पुत्रांस्तान्दृष्ट्वा सर्वानधीयतः। एतच्छ्रुखा त्वमप्यत्र मातः कुरु यथेप्सितम्॥५६ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११३ ॥ चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११४ ॥ सत्यवत्या स्वस्मिन्कन्यारवावस्थायां ग्यासोत्पत्तिकथनम् ॥ १॥ भरणमामादागवेन प्यासेन सह सत्यवत्याः संवादः ॥२॥ प्यासेन अस्विकाम्यालिकलोः पुनोत्पादनाङ्गीकारः ॥ ३ ॥ भीम उवाच । माता संत्यवती भीष्मं पुनरेवाभ्यमापत ॥ ३ पुनर्भरतवंशस्य हेतुं सन्तानवृद्धये । औचथ्यमधिकृत्येदमईच यदुदाहृतम् । वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः शृणु ॥१, पौराणी श्रुतिरित्येपा प्राप्तकालमिदं कुरु ।। ब्राह्मणो गुणवान्कश्चिद्धनेनोपनिमश्यताम् । सं हि पुत्र कुलसास्य ज्येष्ठः श्रेष्ठय मारत । विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्प्रजाः ।। २ यथा च ते पितुर्वाक्यं मम कार्य तथाऽनघ ॥५ 'वैशंपायन उवाच । मम पुत्रस्तव भ्राता यवीयान्मुप्रिपश्च ते । भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा धर्महेत्वर्थसंहितम् । वाल एव गतः स्वर्ग मारतो मरतर्पम ।। १. भोपारायः ॥ ३४ ॥ मवनगतः पानार्थं गतः । स्रोतमा प्रया- पेप्सितं मागेभ्यो यंशदिमित्यर्थः ॥ ५६ ॥ प्रयोदशा- देन । अभ्यास समीपम् ॥ ४२ ॥ पारेयि दासीम् ॥ ४६॥ धिकशततमोऽप्यायः ॥ ३॥ गोपु या सरपानार्यमिति भावः । धिराः॥ ५२ ॥ - -- ·श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ इमे महिप्यौ तसेह काशिराजसुते उभे । तस्य शुक्लादहं मत्स्या धृता कुक्षौ पुरा किल । रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत । ७ . मातरं मे जलाद्धृत्वा दाशः परमधर्मवित् ॥२१ धर्म्यमेतत्परं ज्ञात्वा सन्तानाय कुलस्य च । मां तु स्वगृहमानीय दुहितृत्वेऽभ्यकल्पयत् । आभ्यां मम नियोगात्तु धर्म चरितुमर्हसि ॥ ८ धर्मयुक्तः स धर्मेण पिता चासीत्ततो मम ॥२२ भीष्म उवाच । धर्मयुक्तख धर्मार्थ पितुरासीत्तरी मम । असंशयं परो धर्मस्त्वया मातः प्रकीर्तितः। | सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवनम् ॥ २३ त्वमप्येतां प्रतिज्ञां तु वेत्थ या मयि वर्तते ॥९ अथ धर्मविदां श्रेष्ठः परमर्पिः पराशरः । अमरत्वस्य वा हेतोत्रैलोक्यसदनस वा । आजगाम तरी धीमांस्तरिप्यन्यमुना नदीम् ॥२४ उत्सजेयमहं प्राणान तु सत्यं कथंचन ॥ १० स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याचवीत्तदा । सत्यवत्युवाच । सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं वचः । जानामि त्वयि धर्मज्ञ सत्यं सत्यपराक्रम । उक्त्वा जन्म कुलं मह्यं नासिदाशसुतेति च ॥२५ इच्छंस्त्वमिह लोकांस्त्रीन्सजेरन्यानरिन्दम।। ११ / तमहं शापभीता च पितुर्मीता च भारत । यथा तु नः कुलं चैव धर्मच न पराभवेत् । वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे ॥ सुहृदश्च प्रहृष्टाः स्युस्तथा त्वं कर्तुमर्हसि । 'प्रेक्ष्य तांस्तु महाभागान्पारावारे ऋपीस्थितान् भीष्म उवाच । १२ यमुनातीरविन्यस्तान्प्रदीक्षानिव पावकान् ।।२७) त्वमेव कुलवृद्धासि गौरवं तु परं त्वयि । पुरस्तादरुणश्चैव तरुणः संप्रकाशते । सोपायं कुलसन्ताने वक्तुमर्हसि नः परम् ॥ १३ येनैपा ताम्रवस्त्रेव द्यौः कृता प्रविजृम्भिता ॥२८, स्त्रियो हि परमं गुह्यं धारयन्ति सदा कुले । उक्तमात्रो मया तत्र नीहारमसृजत्प्रभुः। पुरुषांश्चैव मायाभिर्बहीभिरंपगृह्णते ।। १४ / पराशरः सत्यधृतिद्वीपे च यमुनाम्भसि ॥ २९ सा सत्यवति संपश्य धर्म सत्यपरायणे । अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत् । यथा नजयां सत्यं च न सीदेच्च कुलं हि नः||१५ | तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत ॥ ३० वैशंपायन उवाच । | मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितः । ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया। तमपास शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः॥३१ विहसन्तीय सवीडमिदं वचनमब्रवीत् ।। १६ ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम् । सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । द्वीपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥३२ विश्वासाते प्रवक्ष्यामि सन्तानाय कुलस्य नः॥१७ कन्यात्वं च ददौ प्रीतः पुनर्विद्वांतपोधनः । न ते शक्यमनाख्यातुमापद्धर्म तथाविधम् । तस्य वीर्यमहं दृष्ट्वा तथा युक्तं महात्मनः ॥ ३३ त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्सं त्वं परागतिः॥१८ विसिता व्यथिता चैव प्रादामात्मानमेव च । 'यत्वं वक्ष्यसि तत्कार्यमसाभिरिति मे मतिः। ततस्तदा महात्मा स कन्यायां मयि भारत । तसानिशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम् । प्रहृष्टोऽजनयत्पुत्रं द्वीप एव पराशरः ।। 'शृणु भीष्म वचो मह्यं धर्मार्थसहित हितम्।।१९ / पाराशर्यो महायोगी स बभूव महानृषिः । न च विस्रम्भकथितं भवान्सूचितुमर्हति । कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति श्रुतः ।। ३५ यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ । २० | यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः । संसबमानया स्खलनक्सा ॥ १६ ॥ विश्वासादन्तरगत्वयुद्धः। संतानाय विस्ताराय ॥ १७ ॥ आपद्धर्ममवेक्ष्येति शेषः ·अध्यायः १२४] आदिपर्व १। २०५ लोके व्यासत्वमापेदे कात्कृिप्णत्वमेव च ॥ पूजितो मत्रपूर्व तु विधिवत्तीतिमाप सः। सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्विपः। तमासनगतं माता पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् ॥ ५१ सद्योत्पन्नः स तु महान्सह पित्रा नतो गतः।।३७ सत्यवत्यथ वीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम् । म नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया चाप्रतिमद्युतिः ।। मातापित्रोःप्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे।।५२ भ्रातुः क्षेत्रेपु कल्याणमपत्यं जनयिप्यति ॥ ३८ तेपां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशयः। स हि मामुक्तयांस्तत्र सरेः कृच्छ्रेषु मामिति । विधानविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः॥५३ तं सरिप्य महाबाहो यदि मीम त्वमिच्छसि।।३९ विचित्रवीर्यो ब्रह्मपं तथा मेऽवरजः मुतः। तब हनुमते भीष्म नियतं स महातपाः। यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृतः ।।५४ विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिप्यति ।। ४० भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे । वैशंपायन उवाच । अयं शान्तनवः सत्यं पालयन्सत्यविक्रमः॥ ५५ महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत् । बुद्धिं न कुरुतेऽपत्ये तथा राज्याऽनुशासने । 'देशकाली च जानासि क्रियतामर्थसिद्धये ।' स त्वं व्यपेक्ष्या भ्रातुः सन्तानाय कुलस्य च ५६ धर्ममर्थ च कामं च त्रीनेतान्योनुपश्यति ॥ ४१ भीष्मस्य चास्य वचनानियोगाच ममानघ । अर्थमर्थानुबन्धं च धर्म धर्मानुबन्धनम् । अनुत्रोशाच्च भूतानां सर्वेपां रक्षणाय च ॥ ५७ फार्म कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक्॥४२ आनृशंस्याच यहयां तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि । 'यो विचिन्त्य धिया धीरो व्यवस्यति स चुद्धिमान्। | यवीयसस्तव भ्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमे ।। दिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः ॥ ४३ रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च धर्मतः । उक्तं भवत्या यच्छ्यस्तन्मह्यं रोचते भृशम् । तयोरुत्पादयापत्यं समर्थो खसि पुत्रक ॥ ५९ वैशंपायन उवाच । अनुरूपं कुलस्सास संतत्याः प्रसवस च । ततस्तस्मिन्प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन ॥ ४४ व्यास उवाच । कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम् । वेत्य धर्म सत्यवति परं चापरमेव च ॥ म वेदान्विमुबन्धीमान्मातुर्विज्ञाय चिन्तितम् ४५ तथा तब महाप्राज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः । प्रादुर्वभूवापिदितः क्षणेन कुरुनन्दन ! तम्मादह त्वनियोगाद्धर्ममुद्दिश्य कारणम् ॥ ६१ तस पूजां ततः कृता मुताय विधिपूर्वकम् ।।४६ ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं खेतत्सनातनम् । परिष्वज्य च याभ्यां प्रसवरभ्यपिञ्चत । धातुः पुत्रान्प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान्६२ मुमोच बाप्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस तु ॥४७ : व्रतं चरतां ते देव्या निर्दिष्टमिह यन्मया । वामन्दिः परिपिच्याती महपिरभिवाय च । संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्ध मविप्यतः ॥६३ मावरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनमब्रवीत् ।। १८ नहि मामत्रतोपेता उपेयात्काचिदगना। भरत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः । मत्यवत्युवाच। शाधि मां धर्मतत्वज्ञ करवाणि प्रियं तव ।। ४९ मद्यो यथा प्रपद्यते देव्या गर्म तथा कुरु ॥६४ तम पूजां नतोऽकापपुरोधाः परमर्पये। अगजकेषु राष्ट्रेषु प्रजाऽनाया विनश्यति । म च तां प्रतिजग्रांड विधियन्मत्रपूर्वकम् ।। ५० नम्पन्ति च क्रियाः मर्या नालि पृष्टिर्न देवता६५ ucn निगमम् ॥ ३८ ॥ अनुस्पोऽनेनेल्लनुः पुन: विधानमिहिनः वामृतः ॥ ५३॥ य मापन ॥१गलपनी ॥ ४५ ॥ प्रायः मह. . पापा पदानुपपन॥५६॥ आसंपादनाया ॥५॥ देव्या ६०

·२०६
श्रीमन्महाभारते
[संभवपर्व ७
कथं चाराजकं राष्ट्र शक्य धारयितुं प्रभो । ततोऽभिगम्य सा देवी स्नुपां रहसि ।
तसाद्गर्भ समाधत्स्व भीष्मः संवर्धयिष्यति ॥६६ धर्नामर्थसमायुक्तमुवाच वचनं हितम् ।
कौसल्ये धर्मतत्रं सां यद्रवीमि निबोध तत्।।७२
व्यास उवाच ।
यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया भ्रातुरकालिकः । भरतानां समुच्छेदो व्यक्तं मद्भाग्यसंक्षयात् ।
विरूपतां मे सहतां तयोरेतत्परं व्रतम् ॥ ६७ व्यथितां मां च संप्रेक्ष्य पित्वंशं च पीडितम्७३
यदि मे सहते गन्धं रूपं वेपं तथा वपुः। भीप्मो बुद्धिमदान्मह्यं कुलस्सास विवृद्धये ।
अयैव गर्भ कौसल्या विशिष्ट प्रतिपद्यताम् ॥६८ सा च युद्धिस्वय्यधीना पुत्रि प्रापय मां तथा ७४
'तस्यापि च शतं पुत्रा भवितारो न संशयः । नष्टं च भारत वंशं पुनरेव समुद्धर ।
गोप्तारः कुरुवंशस भवत्याः शोकनाशनाः।। ६९ पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम् ।।
वैशंपायन उवाच ।
स हि राज्यधुरं गुर्वी मुद्वक्ष्यति कुलस्य नः ।
एवमुक्त्वा महातेजा व्यासः सत्यवतीं तदा । 'एवमुक्त्वा तु सा देवी स्नुपांसत्यवती तदा।।७६
शयने सा च कौसल्या शुचिवस्खा छलङ्कृता।100 | सा धर्मतोऽनुनीयैनां कथंचिद्धर्मचारिणीम् ।
समागमनमाका दिति सोऽन्तहितो मुनिः। भोजयामास विनांश्च देवीनतिथींस्तथा ॥ ७७
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११४ ।।
७५
पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥
अम्बिकायां व्यासावृतराष्ट्र स्योत्पत्तिः ॥ १ ॥ अम्बालिकायां पाण्डोल्पत्तिः ॥ २ ॥ अम्यिकादास्यां पिदुरस्योत्पत्तिः॥३॥
वैशंपायन उवाच ।
तस्य कृष्णस कपिलां जटां दी च लोचनें।
ततः सत्यवती काले वधू सातामृतौ तदा । बभ्रूणि चैव श्मशूणि दृष्ट्वा देवी न्यमीलयत् ।।८
संवेशयन्ती शयने शनैर्वचनमब्रवीत् ।। १ संबभूव तया साध मातुः प्रियचिकीर्षया ।
कौसल्ये देवरस्तेऽस्ति सोऽद्य त्वाऽनुप्रवेक्ष्यति । भयात्काशिसुता तं तु नाशकोदभिवीक्षितम्।।
अप्रमत्ता प्रतीक्षेनं निशीथे ह्यागमिप्यति ॥ २ ततो निष्क्रान्तमागम्य माता पुत्रमुवाच ह ।
श्वश्वास्तद्वचनं श्रुत्वा शयाना शयने शुभे । अप्यस्यां गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति ।।१०
साचिन्तयत्तदा भीष्ममन्यांश्च कुरुपुङ्गवान् ।। ३ निशम्य तद्वचो मातुर्व्यासः सत्यवतीसुतः ।
'ततः सुप्तजनप्रायेऽर्धरात्रे भगवानृषिः । 'प्रोवाचातीन्द्रियज्ञानो विधिना संप्रचोदितः११
दीप्यमानेषु दीपेषु शरणं प्रविवेश ह ॥ ४ नागायुतसमप्राणो विद्धानाजर्पिसत्तमः ।
ततोऽम्बिकायां प्रथम नियुक्तः सत्यवागृपिः। महाभागो महावीर्यो महावुद्धिर्भविष्यति ॥ १२
| जगाम तस्याः शयनं विपुले तपसि स्थितः ॥५ तस चापि शतं पुत्रा भविष्यन्ति महात्मनः ।
ते समीक्ष्य तु कौसल्या दुष्प्रेक्षमतथोचिता । किंतु मातुः स वैगुण्यादन्ध एव भविष्यति ॥१३
विरूप इति वित्रस्ता संकुच्यासीनिमीलिता॥ ६ | तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माता पुत्रमथाऽब्रवीत् ।
विरूपो हि जटी चापि दुर्वर्णः परुषः कृशः। नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन ॥ १४
सुगन्धेतरगन्धश्च सर्वथा दुष्प्रर्पणः॥' ७ ज्ञातिवंशस्य गोतारं पितॄणां वंशवर्धनम् ।
राजभार्ये ॥ ६३ ॥ यथा भीष्मेणोक्त तथा मा प्रापय इष्टार्थेन । चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११४ ॥
योजय ॥ ७४ उद्वस्यति धुर धुर उद्वहन करिष्यति ॥६॥

·अध्यायः ११५] आदिपर्व १। २०७ परस्यामपि पुनर्मम शोकविनाशनम् ।। १५ पाण्डुलक्षणसंपन्नं दीप्यमानमिव श्रिया ॥ ३१ तसादवरजं पुत्रं जनयान्यं नराधिपम् । यस्य पुत्रा महेवासा जज्ञिरे पञ्च पाण्डवाः । भ्रातुर्भार्याऽवरा चेयं रूपयौवनशालिनी ॥ १६ 'तयोर्जन्मक्रियाः सर्वा यथावदनुपूर्वशः ॥ ३२ अस्सामुत्पादयाऽपत्यं मन्नियोगाद्गुणाधिकम् ।' कारयामास वै भीप्मो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। द्वितीयं कुरुवंशस्य राजानं दातुमर्हसि ॥ १७ अन्धं दृष्ट्वाऽम्बिकापुत्रं जातं सत्यवती मुतम् ६३ स तथेति प्रतिज्ञाय निश्वकाम महायशाः। कौसल्यार्थे समाहृय पुत्रमन्यमयाचत । साऽपि कालेन कौसल्या सुपुवेऽन्धं तमात्मजम्॥ अन्धोयमन्यमिच्छामि कौसल्यातनयं शुभम्।।३४ पुनरेव तु सा देवी परिभाप्य स्नुषां ततः। एवमुक्तो महर्पिस्तां मातरं प्रत्य पत। पिमावाहयत्सत्या यथापूर्वमरिन्दम ॥ १९ नियता यदि कौसल्या भविष्यति पुनः शुभा ३५ 'अम्बालिकां समाहूय तसां सत्यवती सुतम् । भविष्यति कुमारोऽस्सा धर्मशास्त्रार्थतवयित् । भूयो नियोजयामास सन्तानाय कुलस्य वै ॥२० | तां समाधाय वै भूयः सुपां सत्यवती पुनः॥३६ विषण्णाम्बालिका साध्वी निपण्णा शयनोत्तमे। ऋतुकाले ततो ज्येष्ठां वधूं तसै न्ययोजयत् । कोन्वेष्यतीति ध्यायन्ती नियता संप्रतीक्षते॥२१ | सा तु रूपं च गन्धं च महर्षेः प्रविचिन्त्य तं३७ ततस्तेनैव विधिना महर्पिस्तामपद्यत | नाकरोद्वचनं देव्या भयात्सुरसुतोपमा । अम्बालिकामयाऽभ्यागापिं दृष्ट्वा च साऽपि तम् ततः खैर्भूपणैर्दासी भूपयिताऽप्सरोपमाम् ॥ ३८ वर्णा पाण्डुसकाशा समपद्यत भारत । प्रेपयामास कृष्णाय ततः काशिपतेः सुता। माता भीतां पाण्डुसंकाश विषण्णांप्रेक्ष्य मारत॥२३ सा ते त्वृपिमनुप्राप्तं प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च ॥३९ व्यासः सत्यवतीपुत्र इदं वचनमब्रवीत् । संविवेशाभ्यनुज्ञाता सत्कृत्योपचचार है। यस्मात्पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामिह ।।२४ 'वाग्भावोपप्रदानेन गात्रसंस्पर्शनेन च ॥ ४० तसादेप मुतस्ते चै पाण्डुरेव भविष्यति । कामोपभोगेन रहस्तस्यां तुष्टिमगादपिः । 'नाम चासतदेवेह भविष्यति शुभानने ॥ २५ तया सहोषितो राजन्महर्षिः संशितव्रतः ॥ ४१ इत्युक्त्वा स निराकामद्भगवानृपिसत्तमः । उत्तिष्ठनबवीदेनामभुजिप्या भविष्यसि । ततो निष्क्रान्तमालोक्य सत्या पुत्रमथाऽनवीत् ।। अयं च ते शुभे गर्भः श्रेयानुदरमागतः । 'कुमारो यूहि मे पुत्र अप्यत्र भविता शुभः ।' धर्मात्मा भविता लोके सर्वयुद्धिमतां वरः॥ ४२ । शर्शस स पुनर्मात्रे तस्य बालस्य पाण्डुताम् ॥२७ स जज्ञे विद्रो नाम कृष्णद्वैपायनात्मजः । 'भविप्यति सुविक्रान्तः कुमारो दिक्षु विश्रुतः । धृतराष्ट्रय वै भ्राता पाण्डोश्चैव महात्मनः ॥४३ । पाण्डुत्वं वर्णतस्तस्य मातृदोपाद्भविष्यति ॥ २८ ) धर्मो विदुररूपेण शापात्तस्य महात्मनः । । तस पुत्रा महेप्यासा भविप्यन्तीह पञ्च वै । माण्डव्यस्सार्थतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः ॥४४ । इत्युक्त्वा मातरं तत्र सोऽभिवाद्य जगाम ह।।२९ कृष्णद्वैपायनोऽप्येतत्सत्ययय न्यवेदयत् । तं माता पुनरेवान्यमेकं पुत्रमयाचत । प्रलम्भमात्मनचैव शूद्रायाः पुत्रजन्म च ॥ ४५ । तथेति च महर्पिस्तां मातरं प्रत्यभापत ॥ ३० स धर्मसानुणो भूत्वा पुनर्मात्रा समेत्य च । ततः कुमारं सा देवी प्राप्तकालमजीजनत् । तस गर्भ समावेद्य तत्रैवान्तरधीयत । ४६ अभुनिष्या पदासी ॥ ४२ ॥ प्रलम्भमात्मस्थाने दासीनियो ! जनम् ॥ ४५ ॥ पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥ 1 ·२०८ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ -- एते विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्वैपायनादपि । जज्ञिरे देवगर्भाभाः कुरुवंशविवर्धनाः॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पश्चादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥ पोडशाधिकशततमोऽध्यायः॥ ११६ ॥ मापदव्योपाख्यानम् ॥ १ ॥ राजाज्ञया माण्डम्यस्य धूलारोपणम् ॥ २ ॥ जनमेजय उवाच । कतरण पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम । किं कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान् । तेन गच्छामहे ब्रह्मन्यथा शीघ्रतरं वयम् ॥ १० कस शापाच ब्रह्मपैः शूद्रयोनापजायत ।। १ तथा तु रक्षिणां तेषां ग्रुवतां स तपोधनः । वैशंपायन उवाच । न किंचिद्वचनं राजन्नवचीत्साध्वसाधु वा॥११ यभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः । ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम् । धृतिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः ॥ २ ददृशुस्तत्र लीनांस्तांचोरांस्तव्यमेव च ॥ १२ 'स तीर्थयात्रां विचरन्नाजगाम यदृच्छया । ततः शङ्का समभवदक्षिणां ते मुनिं प्रति । संनिकृपानि तीर्थानि ग्रामाणां यानि कानि च। संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन् ।। १३ तत्राश्रमपदं कृत्वा वसति स महामुनिः ॥ ३ तं राजा सह तैश्चोरन्वशाध्यतामिति ।' स आश्रमपदद्वारि वृक्षमूले महातपाः । स रक्षिभिस्तैरज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः ॥१४' ऊर्ध्वयाहुमहायोगी तस्थौ मानवतान्वितः ॥ ४ | ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनि रक्षिणस्तदा । तस्य कालेन महता तसिंस्तपसि वर्ततः । प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ । तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्सहारिणः॥ ५ शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ । ऽपि विपिमरणं नाभ्यपद्यत ॥ १ 'तामेव वसति जग्मुस्ते ग्रामाल्लोप्नहारिणः ॥ ६. धारयामास च प्राणानृपींश्च समुपानयत् । यसिन्नावसथे शेते स मुनिः संशितव्रतः । शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना ॥ १॥ ते तस्यावसथे लोप्न दस्यवः कुरुसत्तम । ७ / सन्तापं परम जग्मुर्मुनयस्तपसान्विताः। निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवानागते चले। ते रात्रौ शकुना भूखा सन्निपत्त्य तु भारत । तेपु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तदक्षिणां बलम् ॥ ८ | दर्शयन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन्द्विजोत्तमम् ।।१८ आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृपि तस्करानुगाः । श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्कि पापं कृतवानसि । तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम् ॥ ९। येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत् ॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पोडशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११६ ॥ सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११७ ॥ माण्डव्य ऋपि ज्ञात्वा भीतेन राज्ञा तस्य शूलाद्विमोक्षणम् ॥ १ ॥ अणीमाण्डन्यस यमेन विवादः ॥२॥ मादध्ये. १९ न यमस्य शापः॥३॥ वैशंपायन उवाच । दोपतः कं गमिष्यामि न हि मेऽन्योपराध्यति ? ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान् । तं दृष्ट्वा रक्षिणस्तत्र तथा बहुतिथेऽहनि । कस्स कीदृशस्य ॥ १॥ लोन लुप्यत इति व्युत्पत्त्या | स्वसमीपमिति शेषः ॥ १७ ॥ दर्शयन्तः खानि रूपाण चोरापहतं धनम् ॥ ६ ॥ वले राजसैन्ये ॥ ८ ॥ संयम्य प्रकासयन्तः ॥ १८॥ पोडशाधिकशततमोऽध्यायः ॥११६॥ चोरवनिगृह्य ॥ १३ ॥प्रोतोऽर्पितः॥ १४॥ समुपानयात् दोषतः कंगमिष्यामि न कमपि दोषिण क्थयामि।स्वकृत मेव ·अध्यायः ११८] आदिपर्य है। २०९ भवेदयंस्तथा राजे यथावृत्तं नराधिप॥ २ धर्म उवाच । राजा च तमूर्षि श्रुत्वा निष्कम्य सह मत्रिभिः । पतङ्गिकानां पुच्छेपु त्वयेपीका प्रवेशिता । प्रसादयामास तदा शूलस्थमृपिसत्तमम् ।। ३ कर्मणस्तस्य ते प्रास फलमेतत्तपोधन ॥ १२ खल्पमेव यथा दचं दानं बहुगुणं भवेत् । राजोवाच । अधर्म एवं विप्र बहुदुःखफलप्रदः॥ १३ यन्मयाऽपकृतं मोहादज्ञानापिसत्तम । प्रसादये त्वां तबाहं न मे त्वं क्रोडुमर्हसि ॥४ अणीमाण्डव्य उवाच । कसिन्काले मया तत्तु कृतं ब्रूहि यथातथम् । वैशंपायन उवाच । तेनोक्तं धर्मराजेन बालभावे त्वया कृतम् ॥ १४ एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः। अणीमाण्डव्य उवाच । कृतप्रसादं राजा तं ततः समवतारयत् ।। पालो हि द्वादशाद्वर्षाजन्मतो यत्करिष्यति । अवतार्य च शूलाग्रात्तच्छ्लू निश्वकप ह । न भविष्यत्यधर्मोऽत्र न प्रज्ञासति चै दिशः॥१५ अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे ॥ ६ अल्पेऽपराधेऽपि महान्मम दण्डस्त्वया धृतः । स तथान्तर्गतेनैव शलेन व्यचरन्मुनिः। गरीयान्द्राह्मणवधः सर्वभूतवधादपि ॥ . १६ 'कण्ठपार्थान्तरस्थेन शङ्खना मुनिराचरत् । शूद्रयोनावतो धर्म मानुपः संभविष्यसि । पुप्पभाजनधारी सादिति चिन्तापरोऽभवत् ॥७ मर्यादां स्थापयाम्यद्य लोके कर्मफलोदयाम् १७ स चातितपसा लोकान्विजिग्ये दुर्लभान्परैः ॥८ | आ चतुर्दशकाद्वान्न भविष्यति पातकम् । रेणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु गीयते । परतः कुर्वतामेव दोप एव भविष्यति ॥ स गला सदनं विप्रो धर्मस्य परमार्थवित् ॥ ९ वैशंपायन उवाच । आसनस्थं ततो धर्म दृष्ट्वोपालभत प्रभुम् । एतेन त्वपराधेन शापात्तस्य महात्मनः । किं नु तदुष्कृतं कर्म मया कृतमजानता ॥ १० धर्मो विदुररूपेण शूद्रयोनावजायत । १९ यस्येयं फलनिवृत्तिरीदृश्यासादिता मया । धर्मे चार्थे च कुशलो लोभत्रोधविवर्जितः । शीघ्रमाचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसरे बलम् ११ दीर्घदर्शी शमपरः कुरूणां च हिते रतः । २० ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११७ ॥ अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः॥११८ ॥ कैचिरकाल भीष्मेण राज्यपरिपालनानन्तरं पाण्डो राज्येऽभिपेकः ॥३॥ वैशंपायन उवाच । यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमाः ।। 'धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि ।' वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः । एपु त्रिषु कुमारेपु जातेपु कुरुजाङ्गलम् । गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च ॥३ कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत ॥ १ वणिग्भिश्चान्वकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः । ऊर्वसस्याऽभवद्भूमिः ससानि फलवन्ति च । शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च मुखिनोऽभवन् ॥ ४ भुझे इत्यर्थः ॥ १॥ अणी शूला तयुक्तो माण्डव्यः ॥९॥ उनम् ॥ १६ ॥ दीर्घदशी सर्वकालपरामर्शी । शमपरो निवरः उपालभत गहितवान् ॥ १० ॥ दिशो देशनाः धर्मशास्त्राणि ॥ २० ।। सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११ ॥ यतो न प्रास्यति वालत्वात् ॥ १५॥ ब्राह्मणयधो मादागरी- ऊर्वसस्या प्रचुरसस्था ॥२॥ ।

·२१०
श्रीमन्महाभारते
[ संभवपर्व
८
नाभवन्दसवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः। धनुर्वेदे च वेदे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि ।
प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत ॥ ५ तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रेषु पारगाः ॥ १९
धर्मक्रिया यज्ञशीलाः सत्यव्रतपरायणाः । इतिहासपुराणेपु नानाशिक्षासु बोधिताः।
अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा ॥ ६ वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्चयाः॥ २०
मानक्रोधविहीनाश्च नरा लोभविवर्जिताः।
'वैदिकाध्ययने युक्तो नीतिशास्त्रेषु पारगः ।
अन्योन्यमभ्यनन्दन्त धर्मोत्तरमवर्तत ।। ७ | भीष्मेण राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रोऽभिपेचितः॥२१
तन्महोदधिवत्पूर्ण नगरं वै व्यरोचत । धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि ।
द्वारतोरणनिहर्युक्तमभचयोपमैः ।।
तथैव गजशिक्षायामखेषु विविधेषु च ।। २२
प्रासादशतसंवाधं महेन्द्रपुरसन्निभम् ।
अर्थधर्मप्रधानासु विद्यासु विविधासु च ।
नदीपु बनखण्डेषु वापीपल्वलसानुपु ।
गतः प्रारं यदा पाण्डुस्तदा सेनापतिः कृतः' २३
काननेषु च रम्येषु विजहुर्मुदिता जनाः॥ ९ पाण्डुर्धनुपि विक्रान्तो नरेप्वभ्यधिकोऽभवत् ।
उत्तरैः कुरुभिः सार्ध दक्षिणाः कुरवस्तथा ।
अन्येभ्यो बलवानासीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः॥२४
विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा देवर्षिचारणैः ॥ १० अमात्यो मनुजेन्द्रस्य बाल एव यशस्विनः ।
भीष्मेण सर्वधर्माणां प्रणेता विदुरः कृतः ॥२५
नाभवत्कृपणः कश्चिन्नाभवन्विधवाः स्त्रियः।
'सर्वशासार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिमेधापर्युवा ।
तसिञ्जनपदे रम्ये कुरुभिर्बहुलीकृते ।।
भावनागमयुक्तेन सर्व वेदयते जगत् ॥ २६
कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा ।
त्रिषु लोकेषु न त्वासीत्कश्चिद्विदुरसंमितः ।
बभूवुः सर्वर्द्धियुतास्तसिन्राष्ट्रे सदोत्सवाः ।। १२
धर्मनित्यस्तथा राजन्धर्म च परमं गतः ॥ २५
भीष्मेण धर्मतो राजन्सर्वतः परिरक्षिते ।
प्रनष्टं शान्तनोवेशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम् ।
बभूव रमणीयश्च चैत्ययुपशताङ्कितः ॥
१३ ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रप्ववर्तत ॥ २८
स देशः परराष्ट्राणि विमृज्याभिप्रवर्धितः ।
वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम् ।
भरिपमेण लिहितं राष्ट्र धर्म वामपतत ।। १४। सर्वधर्मचिदा भीष्मः पुराणां गजसादयम् ॥२९
क्रियमाणेषु कृत्येपु कुमाराणां महात्मनाम् ।
धृतराष्ट्रस्खचक्षुष्ट्वाद्राज्यं न प्रत्यपद्यत ।
पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः परमोत्सुकाः ॥ १५ पारसवखाद्विदुरो राजा पाण्डुर्वभूय ह ॥
गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप । 'अथ शुश्राव विप्रेभ्यः कुन्तिभोजमहीपतेः।
दीयतां भुज्यतां चेति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः१६ रूपयौवनसंपन्नां सुता सागरगासुतः ॥ ३१
धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः । सुवलय च कल्याणी गान्धाराधिपतेः सुताम् ।
जन्मप्रभृति भीष्मेण पुनवत्परिपालिताः ।। १७ सुतां च मद्रराजस रूपेणाप्रतिमां भुवि ॥ ३२
1 संस्कार संस्कृतास्ते तु बताध्ययनसंयुताः। कदाचिदध गाङ्गेयः सर्वनीतिमतां वरः।
श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम् ॥ १८ विदुरं धर्मतत्त्वज्ञ वाक्यमाह यथोचितम् ॥ ३३
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११८ ॥
भ्रमः शास्त्राभ्यासः । व्यायामो बाहयुद्धायभ्यासः ॥ १८॥
निर्वचनं प्रशंसा ॥ २८ ॥ पारसवरयाच्दायां ब्राह्मणाना:
तत्वात् ॥ ३०॥ अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११॥

·२११
अध्यायः ११९
आदिपर्व १॥
एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११९ ॥
श्तराष्ट्रविवाहार्य भीष्मविदुरसंवादः ॥ १ ॥ एतराष्ट्रस्य गान्धार्या विवाहः ॥२॥
।
भीष्म उवाच।
गान्धारी त्वथ शुश्राव धृतराष्ट्रमचक्षुपम् ।
गुणः समुदितं सम्यगिदं नः प्रथितं कुलम् । आत्मानं दित्सितं चास पित्रा मात्रा च भारत।।
अत्यन्यान्पृथिवीपालापृथिव्यामधिराज्यभार १ ततः सा पटमादाय कृत्वा बहुगुणं तदा ।
रक्षितं राजभिः पूर्व धर्मविद्भिर्महात्मभिः। बबन्ध नेत्रे से राजन्पतिव्रतपरायणा ।।
१४
नोत्सादमगमचेदं कदाचिदिह नः कुलम् ॥ २ नाभ्यमूयां पतिमहमित्येवं कृतनिश्चया ।
मया च सत्यवत्या च कृष्णेन च महात्मना ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरभ्ययात् ॥१५
समवस्थापितं भूयो युप्मासु कुलतन्तुपु ।। ३ स्वसारं परया लक्ष्म्या युक्तामादाय कौरवान् ।
तचैतद्वर्धते भूयः कुलं सागरवद्यथा । तां तदा धृतराष्ट्राय ददो परमसत्कृताम् ।
तथा मया विधातव्यं त्वया चैव न संशयः ॥४ | भीप्मस्थानुमते चैव विवाहं समकारयत् ॥. १६
श्रूयते यादवी कन्या खनुरूपा कुलस्य नः । दत्वा स भगिनी वीरो यथार्ह च परिच्छदम् ।
सुबलस्सात्मजा चव तथा मद्रेश्वरस च ॥ ५ पुनरायात्स्वनगरं भीष्मेण प्रतिपूजितः ॥ १७
कुलीना रूपवत्यश्च ताः कन्याः पुत्र सर्वशः । गान्धार्यपि वरारोहा शीलाचारविचेष्टितैः।
उचिताश्चैव संबन्धे तेऽस्माकं क्षत्रियर्षभाः॥ ६ तुष्टिं कुरूणां सर्वेषां जनयामास भारत ॥ १८
अन्ये वरयितव्यास्ता इत्यहं धीमतां वर । 'गान्धारी सा पतिं दृष्ट्वा प्रज्ञाचक्षुपमीश्वरम् ।
'सन्तानार्थ कुलसास यद्वा विदुर मन्यसे ॥ ७ | अतिचारानृशं भीता भर्तुः सा समचिन्तयत् १९
विदुर उवाच ।
सा दृष्टिविनिवृत्त्या हि भर्तुश्च समतां ययौ ।
भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः । नहि सूक्ष्मप्यतीचारे भर्तुः सा ववृते तदा ॥२०
तसात्स्वयं फुलसास्य विचार्य कुरु यद्धितम् ।।८ | वृत्तेनाराध्य तान्सर्वान्गुरून्पतिपरायणा ।
वैशंपायन उवाच।
वाचापि पुरुषानन्यान्सुग्रता नान्चकीर्तयत् ।।२१
अथ शुश्राव विप्रेभ्यो गान्धारी सुबलात्मजाम्। | तसाः सहोदरीः कन्याः पुनरेव ददौ दर्श ।
आराध्य वरदं देवं भगनेत्रहरं हरम् ॥ ९ गान्धारराजः मुबलो भीष्मेण च धृतस्तदा ॥२२
गान्धारी किल पुत्राणां शतं लेभे वरं शुभा । सत्यव्रतां सत्यसेनां सुदेष्णां चापि संहिताम् ।
इति शुश्राप तत्त्वेन भीष्मः कुरुपितामहः ॥१० तेजश्श्रवां मुश्रवां च तथैव निकृति शुभाम्।।२३
ततो गान्धारराजस्य प्रेपयामास भारत । शंभ्वठां च दशाणां च गान्धारीर्दश विश्रुताः।
अचक्षुरिति तत्रासीत्सवलस्य विचारणा ॥ ११ एकाहा प्रतिजग्राह धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ॥ २४
कुलं ख्याति च वृत्तं च युद्धा तु प्रसमीक्ष्य सः। ततः शान्तनयो भीप्मो धानुष्कस्तास्ततस्ततः।
ददौ तां धृतराष्ट्राय गान्धारी धर्मचारिणीम्॥१२ | अददाद्धृतराष्ट्रस्य राजपुत्रीः पररशतम् ॥ २५
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११९ ॥
यादवी यादवम्य फुन्तिभोजस्य अपत्यम् ॥ ५॥ प्रेषयामारा राधागुनितम् ॥ १४ ॥ नाभ्यसूयां पन्युरभिमवं न कुर्याम्
दामिति शेषः ।। ११ । दिस्सिनं दातुमिष्टम् ॥ १३ ॥ यहुगुण ! ।।१५॥ एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९॥

·२१२ श्रीमन्महाभारते संभवपर्व ७ विशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१२०॥ पृथाया वाल्यचरित्रकथनम् ॥ १॥ तस्या दुर्वाससो मनप्राप्तिः ॥ २॥ मत्रप्रभावजिज्ञासयाऽऽहूतात्सूर्यास्कुन्त्यां का स्योत्पत्तिः ॥ ३॥ लोकभयारकुन्त्या यमुनायां विसृष्टस्य राधाभत्री स्वीकारो वसुपेणेति नामकरणं च ॥४संग्रह। कर्णचरित्रकथनम् ॥ ५॥ वैशंपायन उवाच । आदित्ये कुण्डले विभ्रत्कवचं चैव मामकम्॥१ शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताऽभवत् । शस्त्रास्त्राणामभेद्यश्च भविष्यति शुचिसिते । तस्स कन्या पृथा नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥१ नास्स किंचिददेयं च ब्राह्मणेभ्यो भविष्यति।।१ पितृप्वस्त्रीयाय स तामनपत्याय भारत । चोद्यमानो मया चापि न क्षमं चिन्तयिष्यति अय्यमने प्रतिज्ञाय स्वस्थापत्यं स सत्यवाक् ॥२ | दासत्येव हि विप्रेभ्यो मानी चैव भविष्यति । अग्रजांमथ तां कन्यां शूरोऽनुग्रहकाक्षिणे । वैशंपायन उवाच । प्रददौ कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने ॥३ एवमुक्ता ततः कुन्ती गोपति प्रत्युवाच ह । नियुक्ता सा पितुर्गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने । कन्या पितृवशा चाहं पुरुषार्थो न चैव मे॥१ उग्रं पर्यचरतत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम् ।। ४ | कश्चिन्मे ब्राह्मणः प्रादाद्वरं विद्यां च शत्रुहन् । निगृढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः। तद्विजिज्ञासयाऽऽहानं कृतवत्यसि ते विभो॥१॥ तमुत्रं संशितात्मानं सर्वयत्नरतोपयत् ॥ ५ | एतसिन्नपराधे त्वां शिरसाऽहं प्रसादये । 'दध्याज्यकादिभिनित्यं व्यञ्जनैः प्रत्यहं शुभा । योपितो हि सदा रक्ष्यास्त्वपराधेऽपि नित्यशः१) सहस्रसङ्घयोगीन्द्रमुपाचरदनुत्तमा ॥ ६ | सूर्य उवाच । दुर्वासा वत्सरस्यान्ते ददौ मत्रमनुत्तमम् ।' वेदाहं सर्वमेवैतद्यदुर्वासा वरं ददौ । यशखिन्यै पृथायै तदापद्धर्मान्यवेक्षया । संत्यज्य भयमेवेह क्रियतां सङ्गमो मम ॥ अभिचाराभिसंयुक्तमत्रवीचैव तां मुनिः ॥ ७ अमोघं दर्शन मामाहृतथासि ते शुभेत यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिप्यसि । वृथाऽऽह्यानेऽपि ते भीरु दोपः स्यान्नात्र संशयः। तस तस्य प्रभावेण तव पुत्रो भविष्यति ॥ ८ 'यद्येवं मन्यसे भीरु किमायसि भास्करम् । तथोक्ता सा तु विप्रेण कुन्ती कौतूहलान्विता । यदि मामवजानासि ऋषिःस न भविष्यति।।२१ कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी ॥ ९ मप्रदानेन यसाचमवलेपेन दपिता। ततो धनान्तरं कृत्वा समार्ग तपनसादा । कुलं च तेऽद्य धक्ष्यामि क्रोधदीसेन चक्षुपा' २६ उपतस्थे स तां कन्यां पृथां पृथुललोचनाम्॥१० वैशंपायन उवाच । सा ददर्श तमायान्तं भास्कर लोकभावनम् । एवमुक्ता बहुविधं सान्त्वपूर्व विवस्वता । विसिता चानवद्यागी दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम् ॥११ , सा तु नवरारोहा कन्याहमिति भारत ॥२६ 'सानचीद्भगवन्कस्त्वमाचिर्भूतो ममाग्रतः। बन्धुपक्षभयाद्रीता लजया च यशस्विनी । आदित्य उवाच । तामकः पुनरेवेदमनवीद्भरतर्पम ॥ २१ आह्तोपस्थित भद्रे प्रापिमण चोदितम् । मत्प्रसादान ते रानि भविता दोप इत्युत ॥२॥ विद्धि मां पुत्रलाभाय देवमर्क शुचिसिते ॥१२ / 'कुन्त्युवाच । पुत्रस्ते निर्मितः मुश्रु शृणु माइक्छुभानने । प्रसीद भगवन्मयमयलेपो हि नास्ति में । जायं प्रथमम्।भ जन्मनः पूर्व प्राण गमागास गुन्य देशनिकी प्रति ॥ २ ॥ मनियारो परसाकार

·अध्यायः १२०]
आदिपर्व १
२१३
यद्येवं शृणु
त्वयैव परिहार्य स्यात्कन्याभावस्य दूपणम् ॥२६ निश्चयोऽसापहर्तुं ते कवचं कुण्डले तथा ।
आदित्य उवाच ।
अतस्त्रां बोधयाम्येप सर्तासि वचनं मम ॥ ४१
व्यपयातु भयं तेऽद्य कुमारं प्रसमीक्षसे ।
कर्ण उवाच ।
मया त्वं चाप्यनुज्ञाता पुनः कन्या भविष्यसि॥ शक्रो मां विप्ररूपेण यदि वै याचते द्विज ।
वैशंपायन उवाच ।
कथं तसै नदास्यामि यथा चास्म्यवबोधितः४२
एवमुक्ता ततः कुन्ती संग्रहटतनूरुहा ।
विप्राः पूज्यास्तु देवानां सततं प्रियमिच्छताम् ।
सङ्गताऽभूत्तदा सुधूरादित्येन महात्मना ॥ २८ | तं देवदेवं जानन्यै न शक्तोऽस्म्यवमन्त्रणे ॥ ४३.
प्रकाशकर्मा तपनः कन्यागर्भं ददौ पुनः।'
सूर्य उवाच ।
तत्र वीरः समभवत्सर्वशस्त्रभृतां वरः।।
मे वीर वरं ते सोऽपि दास्यति ।
२९
आमुक्तकवचः श्रीमान्देवगर्भः श्रियान्वितः ।
शक्तिं समपि याचेथाः सर्वशत्रुविनाधिनीम् ४४
सहजं कवचं विभ्रत्कुण्डलोझोतिताननः ॥३० वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा द्विजः स्वमे तत्रैवान्तरधीयत ।
अजायत सुतः कर्णः सर्वलोकेषु विश्रुतः ।
कर्णः
प्रादाच तस्यै कन्यात्वं पुनः स परमद्युतिः॥३१
प्रयुद्धस्तं स्वप्नं चिन्तयानोऽभवत्तदा ॥४५
तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थ भूतभावनः ।
दत्त्वा च तपता श्रेष्ठो दिवमाचक्रमे ततः।
दृष्ट्वा कुमारं जातं सा वार्ष्णेयी दीनमानसी।।३२ कुण्डले प्रार्थयामास कवचं च महाद्युतिः ॥ ४६
एकाग्रं चिन्तयामास किं कृत्वा मुकृतं भवेत् ।
उत्कृत्याविमनाः स्वाङ्गात्कवचं रुधिरस्रवम् ।
कर्णी पार्श्वे च द्वे छित्त्वा प्रायच्छत्स कृताञ्जलिः।।
गृहमानापचारं सा बन्धुपक्षभयात्तदा ।
'मपां रनसंपूर्णा कृत्वा पालसमाश्रिताम् ।
प्रतिगृह्य तु देवेशस्तुष्टस्तेनास्य कर्मणा ।
अहो साहसमित्याह मनसा बासवो हसन् ॥४८
उत्ससर्ज कुमारं तं जले कुन्ती महाबलम् ॥३४ देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरंगरक्षसाम् ।
तमुत्सृष्टं जले गर्भ राधाभर्ता महायशाः । न तं पश्यामि यो घेतकर्म कर्ता भविष्यति ४९
.पुत्रत्वे कल्पयामास सभार्यः मूतनन्दनः ॥३५ प्रीतोऽसि कर्मणा तेन वर मूहि यदिच्छसि ।
नामधेयं च चक्राते तस्य बालस्य तावुभौ ।
वसुना सह जातोऽयं वनुपणो भवत्विति ॥ ३६ इच्छामि भगवद्दत्ता शक्ति शधुनिबर्हणीम् ॥५०
स यर्धमानो बलवान्सर्यास्त्रेद्यतोऽभवत् । वैशंपायन उवाच ।
आपृष्ठतापादादित्यमुपातिष्ठत वीर्यवान् ॥ ३७ शक्तिं तसै ददौ शको विसयाद्वाफ्यमब्रवीत् ।
तस्मिन्काले तु जपतस्तस्य वीरस्य धीमतः । देवदानवयक्षाणां गन्धर्योरगरक्षसाम् ।।
५१
नादेयं ब्राह्मणेप्यासीत्किचिद्वसु महीतले ॥ ३८ | यसै क्षेप्स्यसि रटः सन्सोऽनया न भविष्यति ।
'ततः काले तु कसिंथित्वमान्ते कर्णमब्रवीत् । 'हसकं समरे शधं ततो मामागमिप्यति ।
आदित्यो ब्राह्मणो भूत्वा शृणु वीर वचो मम ३९ , इत्युक्त्वान्तर्दधे शको वरं दत्त्वा तु तस्य च ५२
प्रभातायां रजन्यां सामागमिष्यति वासवः ।
प्राङ्गाम तस्य कथितं यमुपेण इति क्षिती।
म तय भिक्षा दातव्या विप्ररूपी भविष्यति ४० : कर्णो बैंकर्तनथैव कर्मणा तेन सोऽभवत् ।। ५३
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवार्वणि विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥
कर्ण उवाच ।
फार सयुभम् ॥ ७ ॥ यमुना कयगग्दलादिन्येग या इति । महजरूपनकर्तनात् कर्णः विशेषतः कर्ननेन वार्ननः । सा
पारंगः ॥ १६ ॥ आता गयाशापरत सर्थः ॥ ३७॥ | तद्धितः ।। ५३ ॥ विरालयिकशततमोऽध्यायः ॥ १२॥

·[संभवपर्व
२१४
श्रीमन्महाभारते.
एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१२१ ।।
पाण्डोः कुन्त्या विवाहः ॥१॥
-
वैशंपायन उवाच ।
ततः कामपरीताङ्गी सकृत्प्रचलमानसा ॥
सत्वरूपगुणोपेता धर्मारामा महायता । ब्रीडमाना स्रज कुन्ती राज्ञः स्कन्धे समासजत्
दुहिता कुन्तिभोजस्य पृथा पृथुललोचना ॥ १ | तं निशम्य घृतं पाण्डं कुन्त्या सर्वे नराधिपाः
तां तु तेजस्विनी कन्यां रूपयौवनशालिनीम् । यथागतं समाजग्मुर्गजैरश्चै रथैस्तथा।
व्यावृण्वन्पार्थिवाः केचिदतीय स्त्रीगुणैर्युताम् ॥२ ततस्तस्याः पिता राजन्विवाहमकरोत्प्रभुः॥ ।
ततः सा कुन्तिभोजेन राज्ञाहूय नराधिपान् । स तया कुन्तिभोजस्य दुहित्रा कुरुनन्दनः ।
पित्रा स्वयंवरे दत्ता दुहिता राजसत्तम । ३ युयुजेऽमितसौभाग्यः पौलोम्या मघवानिव॥१०
ततः सा रङ्गमध्यस्थं तेषां राज्ञां मनस्विनी। कुन्त्याः पाण्डोच राजेन्द्र कुन्तिभोजो महीपतिः
ददर्श राजशार्दूल पाण्टुं भरतसत्तमम् ॥ ४ कृसोद्वाहं तदा तं तु नानावसुभिरचितम् ।
सिंहदर्प महोरस्कं वृपभाक्षं महाबलम् । खपुरं प्रेपयामास स राजा कुरुसत्तम ॥ ११
आदित्यमिव सर्वेषां राज्ञां प्रच्छाद्य वै प्रभाः॥५ | ततो बलेन महता नानाध्वजपताकिना ।
तिष्ठन्तं राजसमिती पुरन्दरमिवापरम् । स्तूयमानः स चाशीर्भिाह्मणैश्च महर्षिभिः १२
तं दृष्ट्वा साऽनवद्यागी कुन्तिभोजमुता शुभा ॥६/ संप्राप्य नगरं राजा पाण्डुः कौरवनन्दनः।
पाण्डे नरपरं रङ्गे हृदयेनाकुलाऽभवत् । न्यवेशयत तां भार्या कुन्तीं स्वभवने प्रभुः ॥१६
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२१ ॥
द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२२ ॥
पाण्डोमीया विवाहः। दिग्विजयश्च ॥ १ ॥
वैशंपायन उवाच ।
युक्तरूपो हि संबन्धे त्वं नो राजन्वयं तव ।
ततः शान्तनवो भीष्मो राज्ञः पाण्डोर्यशस्विनः। एतत्संचिन्त्य मद्रेश गृहाणामान्यथाविधि ॥ ७
विवाहस्सापरस्यार्थे चकार मंतिमान्मतिम् ।। १ तमेवंवादिनं भीष्मं प्रत्यभापत मद्रपः ।
सोऽमात्यैः स्थविरैः सार्धं ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः। न हि मेऽन्यो वरस्त्वत्तः श्रेयानिति मतिर्मम ।।८
बलेन चतुररेण ययौ मद्रपतेः पुरम् ।। २ पूर्वः प्रवर्तितं किंचित्कुलेऽसिघ्नपसत्तमैः ।
तमागतमभिश्रुत्य भीष्मं वाहीकपुङ्गवः । साधु वा यदि वाऽसाधु तन्नातिकान्तुमुत्सहे॥
। प्रत्युद्गम्यार्चयिता च पुरं प्रावेशयन्नृपः ॥ व्यक्तं तद्भवतश्चापि विदितं नात्र संशयः।
दत्त्वा तस्यासन शुभ्रं पाद्यमयं तथैव च । न च युक्तं तथा वक्तुं भवान्देहीति सत्तम ।।१०
मधुपर्क च मद्रेशः पप्रच्छागमनेऽर्थिताम् ॥ ४ कुलधर्मः स नो वीर प्रमाणं परमं च तत् ।
तं भीष्मः प्रत्युवाचेदं मद्रराजं कुरूद्वहः ।
तेन त्वां न ब्रवीम्येतदसंदिग्धं वचोऽरिहन्।।११
आगतं मा विजानीहि कन्याधिनमरिन्दम ।। ५ तं भीष्मः प्रत्युवाचेदं मद्रराजं जनाधिपः ।
श्रूयते भवतः साध्वी स्वसा माद्री यशखिनी । धर्म एप परो राजन्वयमुक्तः स्वयंभुवा ।। १२
तामहं वरयिष्यामि पाण्डोरर्थे यशस्विनीम् ।। ६ मे परः गम जामाना ॥८॥

·अध्यायः १२२] आदिपर्व १। २१५ २९ नात्र कश्चन दोपोऽस्ति पूर्वविधिरयं कृतः । ततः कोशं समादाय वाहनानि च भूरिशः । वैदितेयं च ते शल्य मर्यादा साधुसंमता ॥१३ पाण्डुना मिथिलां गत्वा विदेहाः समरे जिताः२८ इत्युक्ता स महातेजाः शातकुम्भ कृताकृतम् । तथा काशिपु मुझेपु पुण्ड्रेषु च नर्पभ । रत्नानि च विचित्राणि शल्यायादात्सहस्रशः१४ स्वबाहुबलवीर्येण कुरूणामकरोद्यशः ।। गजानश्चात्रांचव वासांसाभरणानि च । तं शराघमहाज्वालं शस्त्रार्चिपमरिन्दमम् । मणिमुक्तामवालं च गाङ्गेयो व्यसजच्छुभम् ॥१५ पाण्डपावकमासाद्य व्यदह्यन्त नराधिपाः ॥३० तत्प्रगृह्य धनं सर्व शल्यः संप्रीतमानसः। ते ससेनाः ससेनेन विध्वंसितवला नृपाः । ददौ तां समलत्य खसारं कारखर्पमे ॥ १६ पाण्डुना वशगाः कृत्वा कुरुकर्मसु योजिताः||३१ स तां माद्रीमुपादाय भीष्मः सागरगामुतः। तेन ते निर्जिताः सर्वे पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः। ३२ आजगाम पुरीं धीमान्प्रविष्टो गजसाहयम् ॥१७ तमेकं मेनिरे शूर देवेष्विव पुरन्दरम् ।। तत इप्टेऽहनि प्राप्ते मुहूर्ते साधुसंमते । तं कृताञ्जलयः सर्वे प्रणता वसुधाधिपाः । 'विवाहं कारयामास भीष्मः पाण्डोर्महात्मनः । उपाजग्मुर्धनं गृह्य रत्नानि विविधानि च ॥ ३३ जग्राह विधिवत्पाणि माद्याः पाण्डुनराधिपः १८ मणिमुक्ताप्रवालं च मुवर्ण रजतं बहु । ततो विवाहे नियुत्ते स राजा कुरुनन्दनः । गोरत्नान्यश्वरलानि रथरतानि कुञ्जरान् ।। ३४ स्थापयामास तां भार्या शुभे वेश्मनि भामिनी १९ खरोष्ट्रमहिपांचव यय किंचिदजाविकम् । स ताभ्यां व्यचरत्सा भार्याभ्यां राजसत्तमः । कम्बलाजिनरत्नानि राशयास्तरणानि च । ॐन्त्या माद्या च राजेन्द्रो यथाकामं यथामुखम्।। तत्सर्व प्रतिजग्राह राजा नागपुराधिपः ।। ३५ ततः स कौरवो राजा विहत्य त्रिदशा निशाः! हयिष्यन्वराष्ट्राणि पुरं च गजसादयम् ॥ ३६ तदादा ययाँ पाण्डुः पुनर्मुदितवाहनः । जिगीपया महीं पाण्डुनिरक्रामत्पुरात्प्रभो ॥ २१ शान्तनो राजसिंहस्य भरतस्य च धीमतः । स भीष्मप्रमुखान्वृद्धानमिवाद्य प्रणम्य च । प्रनष्टः कीर्तिजः शब्दः पाण्डुना पुनराहतः ॥३७ धृतराष्ट्रं च कारव्यं तथान्यान्कुरुसत्तमान् । आमध्य प्रथयाँ राजा तवयाप्यनुमोदितः ॥२२ ते नागपुरसिंहेन पाण्डना करदीकृताः ॥ ३८ ये पुरा कुरुराष्ट्राणि जहः कुरुधनानि च । मङ्गलाचारयुक्ताभिराशीमिरमिनन्दितः । इत्यमापन्त राजानो राजामात्याश्च सगताः । गजवाजिरापेन बलेन महताऽगमत् ।। प्रतीतमनसो हृष्टाः पौरजानपदैः सह ।। स राजा देवगर्भामो विजिगीपुर्वमन्धराम् । हष्टपुष्टयलैः प्रायात्पापडुः शननेकशः ।। २४ ते नदूरमिवावानं गत्वा नागपुरालयाः ।। ४० प्रत्युद्ययुथ तं प्राप्तं सर्वे भीष्मपुरोगमाः। पूर्वमागस्कृतो गला दशार्णाः समरे जिताः। आयतं ददृशुईटा लोकं बहुविर्धनः । पाण्डना नरसिंहन कारयाणां यशोभृता ।। २५ नानायानसमानीत रतल्यावचन्तदा ।। ४१ ततः सेनामुपादाय पाण्डर्नानाविधध्वजाम् । हस्त्यवस्थग्नेय गोभिरमस्तयाऽऽविभिः। प्रभूतहस्त्यचयुतां पदातिरथसंकुलाम् ।। २६ नान्तं ददृशुगसाय भीष्मेण सह कारवाः ॥४२ आगस्कारी महीपानां यहनां पलदर्पितः । सोऽभिवाय पितुः पादा कासल्यानन्दवर्धनः । गोता मगधराष्ट्रस्य दीर्णो राजगृहे हतः॥ २७ यथाऽहं मानयामाम पारजानपदानपि ॥ ४३ लाभ पाइनम् । तारगं पत्रिमपटिप iru नरामय पदामि। जोगाहेन मागंधमामागत् ॥ ४० ॥ भगना ॥ १५॥ विधाः गिा ॥२१॥ द्वारिंशसधिमनमोऽप्यायः ।। १२३॥

·मोदी मंपन्धःनिरीदामों पपातागेराम:॥२१॥ न्य सियतव्यगनाकान्तलादिगमये राम मुग• गाम भाभिमुग्यादिमाग र साम्पोन्दो निन्दा [संभवपर्व . . रराज कुन्त्या माया च पाण्डः सह बने चान्। | अच्छमनाऽमायया च मृगाणां वध इप्यते । करेण्योरिव मध्यस्थः श्रीमान्परिन्दरो गजः॥९ स एवं धर्मो राज्ञां तु तद्धि त्वं किं नु गहेस।।२० भारत सह भार्याभ्यां खगवाणधनुर्धरम् । विचित्रकवचं वीरं परमास्त्रविदं नृपम् । देवोऽयमित्यमन्यन्त चरन्तं वनवासिनः ॥ १०/प्रमाणदृष्टधर्मेण कथमसान्विगहरी । तस्स कामांच भोगांव नरा नित्यमतन्द्रिताः। उपजहुर्वनान्तेषु धृतराष्ट्रेण चोदिताः॥ तदासाय महारण्यं मृगल्यालनिषेवितम् । श्रीमन्महाभारते प्रमृद्य परराष्ट्राणि कृतार्थ पुनरागतम् । स तूर्यशतशङ्खानां भेरीणां च महावनः । पुत्रमाश्लिप्य भीष्मस्तु हपोदश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४४. हर्पयन्सर्वशः पौरान्विवेश गजसाइयम् ॥ ४॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२२ ॥ त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१२३ ॥ सभार्यस्य पाण्डोमंगयार्थ वनगमनम् ॥ १॥ तन मृगरूपस्य मृग्या मैथुनं चरतः किन्दमस मुनेहननम् ॥ २॥ मैथुनकाले त्वं मरिष्यसीति किन्दमेन पाण्डं प्रति शापः ॥ ३ ॥ वैशंपायन उवाच । तत्र मैथुनकालखं ददर्श मृगयूथपम् ।। १२ धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः खयाहुविजितं धनम् । ततस्तं च मृगीं चैव रुक्मपुकै मुपत्रिभिः । भीष्माय सत्यवत्यै च मात्रे चोपजहार सः ॥१ निर्विभेद शरैस्तीक्ष्णैः पाण्डुः पञ्चभिराशुगैः।।१३ विदुराय च वै पाण्डुः प्रेषयामास तद्धनम् । स च राजन्महातेजा ऋपिपुत्रस्तपोधनः । सुहृदश्चापि धर्मात्मा धनेन समतर्पयत् ॥ २ / भार्यया सह तेजस्वी मृगरूपेण सङ्गतः ॥ .१४ ततः सत्यवतीं भीष्मं कौसल्यां च यशखिनीम्। स संयुक्तस्तया मृग्या मानुषी वाचमीरयन् । शुभैः पाण्डर्जितैरर्थस्तोपयामास भारत ॥ ३ क्षणेन पतितो भूमौ विललापातुरो मृगः॥१५ ननन्द माता कौसल्या तमप्रतिमतेजसम् । मृग उवाच । जयन्तमिव पौलोमी परिष्वज्य नरपनम् ।। ४ । काममन्युवशं प्राप्ता बुद्ध्यन्तरगता अपि । तस्य वीरस विक्रान्तैः सहस्रशवदक्षिण। वर्जयन्ति नुशंसानि पापेप्वपि रता नराः॥१६ अश्वमेधशतैरीजे धृतराष्ट्रो महामखैः॥ न विधि ग्रसते प्रज्ञा प्रज्ञां तु असते विधिः।। संप्रयुक्तस्तु कुन्त्या च माया च भरतर्षभ । विधिपर्यागतानन्प्रज्ञावान्प्रतिपयते ॥ १७ जिततन्द्रिस्तदा पाण्डुर्वभूव बनगोचरः॥ ६/ शश्वद्धर्मात्मनां मुख्ये कुले जातस भारत । हित्वा प्रासादनिलयं शुमानि शयनानि च कामलोभाभिमनस्य सं ते चलिता मतिः॥१८ अरण्यनित्यः सततं वभूव मृगयापर: ॥10 पाण्डुरुवाच । स चरन्दक्षिणं पार्थ रम्यं हिमवतो गिरेः शत्रूणां या वधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता। उवास गिरिपृष्ठेपु महाशालयनेषु च । ८ | राज्ञां मृग न मां मोहात्वं गर्हयितुमर्हसि ॥१९ अगस्त्यः सत्रमासीनथकार मृगयामृपिः। आरण्यान्सर्वदेवत्यान्मृगान्प्रोक्ष्य महावने ॥२१ अगस्त्यस्याभिचारेण युप्मा रिहितो पयः२२ ११ न रिपून्य समुद्दिश्य विमुश्चन्ति नराः शगन् । रन्ध्र एपां विशेपेण पथकाला मगस्यते ।। २३. ।

·तध्यायः १२४] आदिपर्व १ ।। २१७ मत्तमप्रमत्तं वा विवृतं नन्ति चौजसा । त्वयाऽहं हिंसितो यसात्तस्साचामप्यनागसः३३ पायविविधस्तीक्ष्णः कस्मान्मृग विगर्हसे ॥२४ द्वयोर्नृशंसकर्तारमवशं काममोहितम् । मृग उवाच। जीवितान्तकरो भावो मथुने समुपैप्यति ॥ ३४ 'नाहं मन्तं मृगान्राजन्विगर्हे चात्मकारणात् । अहं हि किंदमो नाम तपसा भावितो मुनिः । मथुनं तु प्रतीक्ष्य मे त्वयेहाद्यानृशंस्यतः ॥ २५ व्यपत्रपन्मनुप्याणां मृग्यां मैथुनमाचरम् ।। ३५ सर्वभूतहिते काले सर्वभूतेप्सिते तथा । मृगो भूत्वा मृगः सार्धं चरामि गहने वने । को हि विद्वान्मृगं हन्याचरन्तं मैथुनं वने ॥२६ न तु ते ब्रह्महत्येयं भविष्यत्यविजानतः ॥ ३६ असां मृग्यां च राजेन्द्र हपोन्मथुनमाचरम् । मृगरूपधरं हत्या मामेवं काममोहितम् । पुरुषार्थफलं कर्तुं तत्त्वया विफलीकृतम् ॥ २७ अस्य तु त्वं फलं मूढ प्राप्स्यसीदृशमेव हि ॥३७ पौरवाणां महाराज तेपामक्लिष्टकर्मणाम् । प्रियया सह संवासं प्राप्य कामविमोहितः । वंशे जातस्य कारव्य नानुरूपमिदं तव ॥ २८ नृशंसं कर्म सुमहत्सर्वलोकविगर्हितम् । त्वमप्यस्यामवस्थायां प्रेतलोकं गमिप्यसि ॥३८ अवर्यमयशस्सं चाप्यधर्मिष्ठं च भारत ॥ २९ अन्तकाले हि संवास यया गन्तासि कान्तया । स्त्रीभोगानां विशेपज्ञः शास्त्रधर्मार्थतत्ववित् । प्रेतराजपुरं प्राप्त सर्वभूतदुरत्ययम् । नार्हस्त्वं सुरसङ्काश कर्तुमखHमीदृशम् ॥ ३० भच्या मतिमतां श्रेष्ठ सैव त्वाऽनुगनिप्यति॥३९ त्वया नृशंसकर्तारः पापाचाराच मानवाः । वर्तमानः मुखे दुःखं यथाऽहं प्रापितस्त्वया । निग्राद्याः पार्थिवश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिवर्जिताः ॥ ३१ तथा त्यांच मुखं प्राप्तं दुःखमभ्यागमिप्यति ४० किं कृतं ते नरश्रेष्ठ मामिहानागसं प्रतः । वैशंपायन उवाच । मुनि मूलफलाहारं मृगवेपधरं नृप ॥ ३२ एवमुक्त्या मुदुःखार्तो जीवितास न्यमुच्यतं | वसमानमरण्येपु नित्यं शमपरायणम् । मृगः पाण्डव दुःखातः क्षणेन समपद्यत ॥ ४१ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि प्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२३ ॥ .. चतुविशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२४ ॥ किन्दमशापारियनस्य पाण्दोः पयीभ्यां यने यासः ॥ पाण्डोः शतमझे तपश्चरणम् ॥२॥ पैशंपायन उवाच । जीवितान्तमनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम् ॥३ तं व्यतीतमुपक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम् । तस्य कामात्मनः क्षेत्र राज्ञः संयतवापिः । समार्यः शोकदुःखातः पर्यदेवयदातुरः ।। १ कृष्णद्वैपायनः साक्षाद्भगवान्मामजीजनत् ।। ४ पाण्इरुवाच । तसाद्य व्यसने युद्धिः संजातेयं ममाधमा । सतामपि कुले जाताः कर्मणा यत दुर्गतिम् । त्यक्तस्स देंचरनयान्मृगयां परिधावतः॥ प्रामुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः॥२ मोक्षमेव व्यवसामि बन्यो हि व्यसनं महत् । शवधर्मात्मना जातो पाल एव पिता मम । मुत्तिमनुवर्तिप्ये तामहं पितुरव्ययाम् ।। ६ प्रमामगारपानम् ॥ २४ ॥ से तया ॥ ३२ ॥ यो: यम यदीनं मारिनम् ॥१॥ देवसतम्य अप्रनया वर्ग- पोरा निन्य मंगुनागलयोधगम कतारम् ॥ ३४॥ प्राप्तं मनानई तात् ॥ ५॥ मोक्ष मोसमाग व्यायानि निशिनोमि मा साम् ॥३७॥ योगितािसनतमोऽध्यायः ।। १२३॥ | प्रेयमापन । नत्र हि पुत्रानोसा दृष्टा । इसमेवैतवानमिलाद ·२१८ श्रीमन्महाभारत [सभवपर्व ७ अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम् । सत्कृतोऽसत्कृतो वाऽपि योऽन्यां कृपणचक्षुपा तस्सादेकाहमेकाहमेकैकसिन्वनस्पतौ ॥ ७ उपैति वृत्ति कामात्मा स शुनां वर्तते पथि २ चरन्भक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्याम्याश्रमानिमान् । वैशंपायन उवाच । पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारकृतालयः ॥ ८ एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निश्वासपरमो नृपः । वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः । अवेक्षमाणः कुन्ती च मान्द्री च समभापत।।२३ न शोचन्न प्रहष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥९ कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः। निराशीनिनमस्कारो निर्द्वन्द्वो निप्परिग्रहः । आर्या सत्यवती भीमस्ते च राजपुरोहिताः।।२४ न चाप्यवहसन्कंचिन कुर्वन्भुकुटी कचित् ।।१० ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः। प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः। पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यसदाश्रयाः । जङ्गमाजङ्गमं सर्वमविहिंसंश्चतुर्विधम् ।। ११ प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डः प्रत्राजितो बने २५ खासु प्रजाखिव सदा समः प्राणभृतः प्रति । निशम्य वचनं भर्तुस्त्यागधर्मकृतात्मनः । एककालं चरन्भैक्षं कुलानि दश पञ्च च ॥ १२ तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभापताम्॥२६ असंभवे वा भैक्षस्य चरन्ननशनान्यपि । अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ । अल्पमल्पं च भुञ्जानः पूर्वालाभे न जातुचित् १३ 'आवाभ्यांसह वस्तुं वैधर्ममाश्रित्य चिन्त्यताम् ।' अन्यान्यपि चरँल्लोभादलाभे सप्त पूरयन् । आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह ततुं तपो महत् २७ अलामे यदि वा लाभे समदर्शी महातपाः॥१४ शरीरस्यापि मोक्षाय धर्म प्राप्य महाफलम् । वास्यक तक्षतो पाहं चन्दनेनैकमुक्षतः। त्वमेव भविता भर्ता स्वर्गस्यापि न संशयः ।।२८ नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः१५ प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे । न जिजीविपुवस्किचिन्न मुमूर्षुवदाचरन् । त्यक्त्वा कामसुखे ह्यावां तप्यावो विपुलं तपः२९ जीवितं मरणं चैव नाभिन्दन्न च द्विपन् ॥ १६ यदि चावां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशांपते । याः काश्विजीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः। अद्यैवावां प्रहास्यावो जीवितं नात्र संशयः॥३० ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेपादिव्यवस्थितः१७ पाण्डुरुवाच । तासु चाप्यनवस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः। यदि व्यवसित खेतावयोर्धर्मसंहितम् । संपरित्यक्तधर्मार्थः सुनिर्णिक्तात्मकल्मपः॥१८ खतिमनुवर्तिप्ये तामहं पितुरव्ययाम् ॥ ३१ निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः । त्यक्त्वा ग्राम्यसुखाहारं तप्यमानो महत्तपः । न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः ॥ १९ वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने ॥३२ एतया सततं वृत्त्या चरनेवंप्रकारया । अग्नौ जुहन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन् । देहं संस्थापयिष्यामि निर्भय मार्गमास्थितः ॥२० कृशः परिमिताहारवीरचर्मजटाधरः ।। ३३ नाहं सुकृपणे मार्गे खवीर्यक्षयशोचिते । शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासानवेक्षकः। स्वधर्मात्सततापते चरेयं वीर्यवर्जितः।। २१ तपसा दुश्वरेणेदं शरीरमुपशोपयन् ॥ ३४ पन्धो हीति । यन्धः पुत्रपणादिः। मुत्तिं ब्रह्मचर्याख्यां वृत्तिम् । ॥ १५ ॥ अभ्युदयक्रियाः इटसाधनक्रियाः । निमेवारियर- पितुासस्य ॥ ६॥ निराशीनिनमस्कारः । आशिष नमस्कार स्थितः जीयनसाधनकर्मगु व्यवस्थितः ॥१५॥ अनपराम या मेन्छामीलः । निन्द्रः मुसदुःशादिहीनः । निष्परिग्रहः | प्रवाहरूपामु तामु जीवनमाधनक्रियाग.॥ १८ ॥ संस्थारयि- फन्यापादुकाविहीनः ॥ १० ॥ चतुर्विधं जरायुजादिकम् । प्यानि नाशयिष्यामि।निर्भय मार्ग संगारभयरहिनम् ॥२०॥ प्र. ॥1॥ कुलानि गहानि ॥ १२॥ पाया यासेन याप्रतक्षगेन माजितः संन्यान प्राप्तः ॥ २५ ॥ सागधर्मः संन्यामः ॥१६॥ -

·अध्यायः १२५]
मादिपर्व १।
२१९
कान्तशीली विमृशन्पफापकेन वर्तयन् । श्रुत्वा भरतसिंहस विविधाः करुणा गिरः ।
वन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिव तर्पयन् ॥३५ भीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुकुशुः ॥ ४३
पानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः । उणमथु विमुश्चन्तस्तं विहाय महीपतिम् ।
नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनामवासिनाम्३६ ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद्धनम् ॥
एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् । ते गत्वा नगरं राज्ञो यथावृत्तं महात्मनः ।
काइमाणोऽहमास्यास्खे देहस्यास्याऽऽसमापनात् ॥ कथयांचक्रिरे राज्ञस्तद्धनं विविधं ददुः॥ ४५
वैशंपायन उवाच।
श्रुत्वा तेभ्यस्ततः सर्व यथावृत्तं महावने ।
इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरवनन्दनः । धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डमेवान्वशोचत ।।
ततधूडामणि निष्कमङ्गदे कुण्डलानि च ॥ ३८ न शय्यासनभोगेपु रतिं विन्दति कहिंचित् ।
वासांसि च महार्हाणि स्त्रीणामाभरणानि च । भ्रातृशोकसमाविष्टस्तमेवार्थ विचिन्तयन् ॥ ४७
'वाहनानि च मुख्यानि शस्त्राणि कवचानि च। राजपुत्रस्तु कौरव्य पाण्डुर्मूलफलाशनः ।
हेमभाण्डानि दिव्यानि पर्यङ्कास्तरणानि च । जगाम सह पत्नीभ्यां ततो नागशतं गिरिम् ४८
मणिमुक्ताप्रवालानि रत्नानि विविधानि च।।'४० | स चैत्ररथमासाद्य कालकूटमतीत्य च ।
प्रदाय सर्व विप्रेभ्यः पाण्डु त्यानभापत । हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम् ॥ ४९
गला नागपुरं वाचं पाण्डुः प्रवाजितो वने । रक्ष्यमाणो महाभूतः सिद्धच परमपिभिः ।
अ काम सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम् ४१ उवास स महाराज समेपु विपमेषु च ॥
अत सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुनन्दनः । इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य च ।
ततस्तस्यानुयातारस्ते चैव परिचारकाः ॥ ४२ ) शतशृङ्गे महाराज तापसः समतप्यत ॥
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि चतुर्विशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२४ ॥
पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२५॥
प्रझलोकं जिगमिपोः पाण्डोः तव पुना भविष्यन्तीरयुक्रवा ऋपिभिः प्रतिनिवर्तनम् ॥१॥
वैशंपायन उवाच ।
संप्रयातानृपीन्दृष्ट्वा पाण्डुर्वचनमब्रवीत् ।
तत्रापि तपसि श्रेष्ठे वर्तमानः स वीर्यवान् । भवन्तः क गमिप्यन्ति चूत मे वदतां वराः॥६
सिद्धचारणसङ्गानां बभूव प्रियदर्शनः ।। १ ऋपय ऊचुः।
शुश्रूपुरनहंवादी संयतात्मा जितेन्द्रियः । समवायो महानद्य ब्रह्मलोके महात्मनाम् ।
स्वर्ग गन्तुं पराक्रान्तः स्वेन वीर्येण भारत ॥ २ देवानां च अपीणां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
फेपांचिदभवद्धाता केपांचिदभवत्सखा । वयं तत्र गमिप्यामो द्रष्टकामाः स्वयंभुवम् ॥ ७
ऋपयस्त्वपरे चैनं पुत्रवत्पर्यपालयन् ॥ ३ वैशंपायन उवाच
स तु कालेन महता प्राप्य निष्कल्मपं तपः। पाण्डुरुत्थाय सहसा गन्तुकामो महर्षिभिः।
महर्पिसदृशः पाण्डुर्बभूव भरतर्षभ ।।
४ स्वर्गपारं तितीर्पः स शतरङ्गादुदमुखः॥
अमावास्यां तु सहिता प्रापयः संशितव्रताः। प्रतस्थे सह पत्नीभ्यामवंस्तं च तापसाः।
प्रमाणं द्रएकामास्ते संप्रतस्थुमहर्षयः ॥ ५ उपर्युपरि गच्छन्तः शैलराजमुदभुसाः ।।
विगृशन् हिमादिदोषम् ॥३५॥ निष्कं प्रेयम् ।।३८॥ चतुर्वि-
पालपिशननमोऽग्यायः ॥ १२४ ।।
अमावास्यां प्राप्य ॥५॥

·२२० श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व । दृष्टवन्तो गिरौ रम्ये दुर्गान्देशान्वहून्वयम् । खर्गे तेनाभितप्तोऽहमप्रजस्तु ब्रवीमि वः। विमानशतसंबाधां गीतस्वरनिनादिताम् ॥ १० सोऽहमुग्रेण तपसा सभार्यस्त्यक्तजीवितः॥१ आक्रीडभूमि देवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा । अनपत्योऽपि विन्देयं स्वर्गमुग्रेण कर्मणा । उद्यानानि कुबेरस्य समानि विषमाणि च ॥११ अपय ऊचुः। महानदीनितम्बांश्च गहनानिगरिगहरान् । अस्ति वै तव धर्मात्मन्विद्य देवोपमं शुभम् ॥१७ सन्ति नित्यहिमा देशा निक्षमृगपक्षिणः ॥१२ | अपत्यमनघं राजन्वयं दिव्येन चक्षुपा । सन्ति कचिन्महादयों दुर्गाः काश्चिदुरासदाः। दैवोद्दिष्टं नरव्याघ्र कर्मणेहोपपादय ॥ १८ नातिकामेत पक्षी यान्कुत एवेतरे मृगाः ॥१३ अलिप्ट फलमव्यग्रो विन्दते पुद्धिमानरः । वायुरेको हि यात्यत्र सिद्धाश्च परमर्पयः। तसिन्दष्टे फले राजन्प्रयत्न कर्तुमर्हसि ।। १९ गच्छन्त्यौ शैलराजेऽमित्राजपुत्र्यौ कथं न्विमे १४ अपत्यं गुणसंपन्नं. लब्धा प्रीतिकरं ह्यसि । न सीदेतामदुःखार्हे मा गमो भरतर्षभ । चैशंपायन उवाच। पाण्डुरुवाच तकृत्वा तापसवचः पाण्डुश्चिन्तापरोऽभवत्।।२ अपजस्य महाभागा न द्वारं परिचक्षते ॥ १५ आत्मनो मृगशापेन जाननुपहता क्रियाम् ॥२६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥ ९ पड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १२६ ।। विदुरस्य विवाहः पुत्रोत्पत्तिश्च ॥१॥ व्यासस्य वरेण गान्धार्या धृतराष्ट्राद्गत्पित्तिः ॥२॥ पाण्डोः पुत्रोत्पत्ती चिन्ता ॥३॥ वैशंपायन उवाच । कथं च सदृशीं भार्या गान्धारी धर्मचारिणीम्७ अथ पारसवीं कन्यां देवकस्य महीपतेः । आनुकूल्ये वर्तमानां धृतराष्ट्रोऽत्यवर्तत । रूपयौवनसंपन्नां स शुश्रावापासुतः॥ १ कथं च शतस्य सतः पाण्डोस्तेन महात्मना ।।८ ततस्तु चरयिखा तामानीय भरतर्षभः। समुत्पन्ना दैवतेभ्यः पुत्राः पञ्च महारथाः । विवाहं कारयामास विदुरस्य महामतेः ॥ २ | एतद्विद्वन्यथान्यायं विस्तरेण तपोधन ॥ तस्यां चोत्पादयामास विदुरः कुरुनन्दन । कथयस्व न मे तृप्तिः कथ्यमानेषु बन्धुषु । पुत्रान्विनयसंपन्नानात्मनः सदृशान्गुणैः ॥ ३ वैशंपायन उवाच । ततः पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्या जनमेजय । ऋपि बुभुक्षितं श्रान्तं द्वैपायनमुपस्थितम् ।। १० धृतराष्ट्रस्य वैश्यायामेकश्चापि शतात्परः ॥ ४ तोपयामास गान्धारी व्यासस्तस्यै वरं ददौ । पाण्डोः कुन्त्यां च माद्यां च पुत्राः पञ्च महारथाः सा बत्रे सदृशं भर्तुः पुत्राणां शतमात्मनः।।११ देवेभ्यः समपद्यन्त सन्तानाय कुलस वै ॥ ५, ततः कालेन सा गर्भमगृहाज्ज्ञानचक्षुपः ।। १२ गान्धार्यामाहित गर्ने पाण्डुरम्बालिकासुतः। कथं पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्या द्विजसत्तम । अगच्छत्परमं दुःखमपत्यार्थमरिन्दम ।। कियता चैव कालेन तेपामायुश्च किं परम् ॥ ६ गर्भिण्यामय गान्धार्या पाण्डुः परमदुःखितः। कथं चकः स वैश्यायां धृतराष्ट्रसुतोऽभवत् । मृगाभिशापादात्मानं शोचनुपरतक्रियः ॥ १४ विमानशतेन संया संकटं यस्यां सा ॥ १० ॥ अव्यो विन्दतेोऽगि लस्ससीत्यर्थः ।। २. पविशत्यधिकशतामोड ऽतो यमो माभूरियर्थः ॥ १९॥ लगते इति लब्धा तार- जनमेजय उवाच । ध्यायः॥ १२५ ।।

·अध्यायः १२६] आदिपर्व १। २२१ मुतम् स गत्वा तपसा सिद्धिं विश्वामित्रो यथा भुवि । सर्वमेवानपत्यस न पावनमिहोच्यते ॥ २७ देहन्यासे कृतमना इदं वचनमब्रवीत् ।। १५ सोऽहमेवं विदित्वंतत्प्रपश्यामि शुचिसिते । पाण्डुरुवाच । अनपत्यः शुभाँल्लोकानप्राप्यामीति चिन्तयन्२८ चतुर्मिणयानित्थं जायते मनुजो भुवि । 'अनपत्यो हि मरणं कामये नव जीवितम् ।' पितृदेवमनुप्याणामृपीणामथ भामिनि ॥ १६ मृगाभिशापं जानासि विजने मम केवलम् । एतेभ्यस्तु यथाकालं यो न मुच्येत धर्मवित् । नृशंसकर्मणा कृत्वं यथा छुपहर्त तथा ॥ २९ न तस्य लोकाः सन्तीति तथा लोकविदो विदुः इमे च वन्धुदायादाः पद् पुत्रा धर्मदर्शने । यज्ञेन देवान्प्रीणाति स्वाध्यायात्तपसा ऋषीन् । पडेवापन्धुदायादाः पुत्रास्ताञ्छृणु मे पृथे ॥३० पुत्रः श्राद्धरपि पिनानृशंसेन मानवान् ।। १८ स्वयंजातः प्रणीतच परिक्रीतश्च यः सुतः। ऋपिदेवमनुप्याणामृणान्मुक्तोऽसि धर्मतः। पानभेवश्च कानीनः स्वरिण्यों यश्च जायते ॥३१ पितॄणां तु न मुक्तोऽसि तच तेभ्यो विशिष्यते।। | दत्तः क्रीतः कृत्रिमच उपगच्छेत्स्वयं च यः। देहनाश भवेन्नाशः पितृणामेप निश्चयः । सहोढो ज्ञातिरेताच हीनयोनिधृतच यः॥ ३२ इतरेषां त्रयाणां तु नाश छात्मा विनश्यति।।२०। पूर्वपूर्वतमामावं मत्वा लिप्सेत व इह तसात्मजालामे प्रयतन्ते द्विजोत्तमाः । उत्तमादेवरात्पुंसः कासन्ते पुत्रमापदि ॥ ३३ यथैवाह पितुः क्षेत्रे सृष्टस्तेन महात्मना ।। २१ | अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठं विन्दन्ति मानवाः । तथैवासिन्मम क्षेत्रे कथं राज्येत व प्रजा । आत्मशुक्रादपि पृथे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ३४ पशंपायन उवाच । तस्मात्प्रहेप्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननास्थयम् ।। स समानीय कुन्ती च माद्री च भरतर्पमः॥२२ | सदृशाच्छ्यसो वा त्वं वियपत्यं यशखिनि । आचष्ट पुत्रलाभस्य न्युष्टिं सर्वक्रियाधिकाम् । शृणु कुन्ति कयामतां शारदण्डायिनी प्रति॥३६ उत्तमादवराः पुंसः कामन्तो पुत्रमापदि ।। २३ 'या हि ते भगिनी साध्वी श्रुतसेना यशखिनी । अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठादिच्छन्ति साधवः । उवाह तां तु कैकेयः शारदाण्डायनिर्महान् ।।३७ अनुनीय तु ते सम्यग्रहाबामणसंसदि । सा वीरपती गुरुणा नियुक्ता पुत्रजन्मनि । बामणं गुणवन्तं हि चिन्तयामास धर्मवित्।।२४ पुष्पेण प्रयता साता निशि कुन्ति चतुप्पथे॥३८ मोऽब्रवीविजने कुन्ती धर्मपत्नी यशस्विनीम् । चरयित्या द्विज सिद्ध हुत्ला घुसपनेऽनलम् । अपत्योत्पादने यसमापदि त्वं समर्थय ॥ २५ कर्मण्यवसिते तसिन्सा तेनैव सहायसन् ॥ ३९ अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता। वत्र ग्रीजनयामास दुर्जयादीन्महारथान् । इनि कुन्ति पिदु(राः शाश्वतं धर्मवादिनः ॥२६ तथा तमपि कल्याणि प्रामणात्तपसाधिकान् । दए दर तपस्ता नियमभ स्वनुष्टितः । मनियोगायत क्षिप्रमपत्योत्पादन प्रति ॥ ४० ॥ इति श्रीमन्महामारने आदिपरंगि गंभयपनि पट्विंयस्यधिकशननमो-प्यायः ॥ १२६ ॥ - . videoगदी || पर्माने पगार उ ॥१५॥ भिगा। वारदारनर्मायाम् ॥ 1 ॥ गु- सीITTER: असम ३.1 भी। पुल भानन निर्णन मा प्रोमी गरिमोदिनोगे ! शिरपन • पाईगलिसातामोपायः॥ भदोहोर गोनिमानि 1 पाः ·२२२ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२७ ।। कुन्या पाण्डं प्रति व्युपिताधकथाकथनम् ॥ १॥ कुन्त्युवाच । वैशंपायन उवाच । यजमानो महायज्ञैाह्मणेभ्यो धनं ददौ ॥ १५ एवमुक्ता महाराज कुन्ती पाण्डुमभापत । अनन्तरत्नान्यादाय स जहार महाऋतून् । कुरूणामृपमं वीरं तदा भूमिपत्ति पतिम् ॥ १ सुपार च चहून्सोमान्सोमसंस्थास्ततान च ॥१६ आसीत्काक्षीवती चास्य भार्या परमसंमता । न मामर्हसि धर्मज्ञ वक्तमेवं कथंचन | भद्रा नाम मनुष्येन्द्र रूपेणासदृशी भुवि ॥ १७ धर्मपत्नीमभिरतां त्वयि राजीवलोचने ।। २ कामयामासतुस्तौ च परस्परमिति श्रुतम् । त्वमेव तु महाबाहो मय्यपत्यानि भारत । स तस्यां कामसंपन्नो यक्ष्मणा समपद्यत ।। १८ वीर वीर्योपपन्नानि धर्मतो जनयिष्यसि ।। ३ तेनाचिरेण कालेन जगामास्तमिवांशुमान् । स्वर्ग मनुजशार्दूल गच्छेयं सहिता त्वया । तस्मिन्प्रेते मनुप्येन्द्रे भार्याऽस भृशदु:खिता १९ अपत्याय च मां गच्छ त्वमेव कुरुनन्दन ॥ ४ अपुत्रा पुरुपच्याघ्र विललापेति नः श्रुतम् । न यह मनसाप्यन्यं गच्छेयं त्वदृते नरम् । भद्रा परमदुःखार्ता तन्निबोध जनाधिप । २० त्वत्तः प्रति विशिष्टश्च कोऽन्योऽस्ति भुवि मानवः | भद्रोवाच । इमां च तावद्धर्मात्मन्पौराणी शृणु मे कथाम् । नारी परमधर्मज्ञ सर्वा भर्तविनाकृता । परिश्रुतां विशालाक्ष कीर्तयिष्यामि यामहम् ॥६, पति विना जीवति या न सा जीपति दुःखिता२११ व्युपिताश्व इति ख्यातो बभूव किल पार्थिवः । । पति विना मृतं श्रेयो नार्याः क्षत्रियपुंगव । पुरा परमधर्मिष्ठः पूरोर्वंशविवर्धनः॥ ७ त्वद्गतिं गन्तुमिच्छामि प्रसीदख नयख माम् ॥२२ तसिंच यजमाने चै धर्मात्मनि महाभुजे। त्वया हीना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे। उपागमंस्ततो देवाः सेन्द्रा देवर्षिभिः सह ॥ ८ प्रसादं कुरु मे राजनितस्तूर्ण नयस माम् ।।२३ अमायदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिद्विजातयः। पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि समेपु विपमेषु च । व्युपिताश्वस्य राजस्ततो यज्ञे महात्मनः ॥ ९ त्वामहं नरशार्दूल गच्छन्तमनिवर्तितम् ।। २४ देवा ब्रह्मर्पयश्चैव चक्षुः कर्म स्वयं तदा । छायेवानुगता राजन्सततं वशवर्तिनी । न्युपिताश्वस्ततो राजन्नति मान्व्यरोचत ।। १० । भविष्यामि नरव्याघ्र नित्यं प्रियहिते रता ॥२५ सर्वभूतान्प्रति यथा तपनः शिशिरात्यये । अधप्रभृति मां राजन्कष्टा हृदयशोषणाः । स विजित्य गृहीत्वा च नृपतीत्राजसत्तमः ॥११ आधयोमिभविष्यन्ति त्वामृते पुष्करेक्षण ॥२६ प्राच्यानुदिच्यान्पाश्चात्यान्दाक्षिणात्यानकालयत् अभाग्यया मया नूनं वियुक्ताः सहचारिणः । अश्वमेधे महायज्ञे व्युपिताश्वः प्रतापवान् ॥ १२ तेन मे विप्रयोगोऽयमुपपन्नस्त्वया सह ॥ २७ बभूव स हि राजेन्द्रो दशनागवलान्वितः। विप्रयुक्ता तु या पत्या मुहूर्तमपि जीवति । अप्यत्र गाथां गायन्ति ये पुराणविदोजनाः॥१३ दुःखं जीवति सा पापा नरकस्थेव पार्थिव ।।२८ व्युपिताश्वे यशोवृद्ध मनुष्येन्द्रे कुरुत्तम । संयुक्ता विप्रयुक्ताश्च पूर्वदेहे कृता मया । ज्युपिताश्वः समुद्रान्तां विजित्येमां वसुन्धराम् ॥ तदिदं कर्मभिः पापैः पूर्वदेहेषु संचितम् ॥ २९ अपालयत्सर्ववर्णान्पिता पुत्रानिवौरसान् । दुःखं मामनुसंप्राप्तं राजंस्त्वद्विप्रयोगजम् । अकालयदशीकृतवान् ॥17॥ जहार आहतवान् चकारेत्यर्थः । ' सोमसंस्था: अमिष्टोमायमिष्टोमादयः राप्त ॥ १६ ॥ मृतं मरणं

·अध्यायः १२८]
आदिपर्व १।
२२३
डद्यप्रभृत्यहं राजन्कुशसंतरशायिनी । आत्मकीये वरारोहे शयनीये चतुर्दशीम् ।
भविष्याम्यमुखाविष्टा त्वद्दर्शनपरायणा ॥ ३० अष्टमी वा ऋतुस्नाता संविशेया मया सह ॥३४
दर्शयस्व नरव्याघ्र शाधि माममुखान्विताम् ।
कपणां चाथ करुणं विलपन्ती नरेश्वर ॥ ३१ यथोक्तमेव तद्वाक्यं मद्रा पुत्रार्थिनी तदा ॥३५
एवमुक्ता तु सा देवी तथा चक्रे पतिव्रता।
हुन्त्युवाच ।
एवं बहुविधं तसां विलपन्त्यां पुनःपुनः ।
सा तेन मुघुत्र देवी शवेन भरतर्षभ ।
शवं संपरिप्वज्य वाकिलाऽन्तहिताऽब्रवीत् ३२ त्रीशाल्यांधतुरो मद्रान्सुतान्भरतसत्तम ॥ ३६
त्तिष्ठ भद्रे गच्छ त्यं ददानीह वरं तय । तथा त्वमपि मय्येवं मनसा भरतर्पम ।
नयिप्याम्पपत्यानि त्वय्यहं चारुहासिनि ॥३३ शक्तो जनयितुं पुत्रांस्तपोयोगयलान्वितः ॥३७
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संमगि समविशत्यधिकशततमोऽस्यायः ॥ १२७ ॥
१.
अष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १२८ ॥
। उहालककथा ॥ १॥ उद्दालकपुत्रेण श्वेतकेतुना कृता प्रीपुरुषमयांदा ॥ २॥ गुणाधिकात् द्विजातेः पुत्रोत्पादनार्थ
रति पाण्डोराशा ॥ ३ ॥ कुन्या दुर्वाससः स्वस्थ मनप्राप्तिकथनम् ॥ ४ ॥
वशंपायन उवाच ।
'नाग्निस्तृप्यति काष्टानां नापगानां महोदधिः ।
एवमुक्तस्तया राजा तां देवीं पुनरवयीत् । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः॥८
"धर्मविद्धर्मसंयुक्तमिदं वचनमुत्तमम् ।। १ एवं तृणा तु नारीणां पुरुपं पुरुपं प्रति ।
पाण्डरुवाच।
अगम्यागमनं स्त्रीणां नास्ति नित्यं शुचिसिते॥९
एवमेतत्पुरा कुन्ति व्युपिताधश्वकार ह । पुत्रं वा किल पात्रं वा कासांचिद्धातरं तथा।
यथा त्वयोक्तं कल्याणि स घासीदमरोपमः ॥२ रहसीह नरं दृष्ट्वा योनिरुलियते तदा।। १०
अथ विदं प्रवक्ष्यामि धर्मतत्त्वं नियोध में । एतत्स्वाभाविक स्त्रीणां न निमित्तकृतं शुमे ।'
पुराणमृपिमिदृष्टं धर्मविद्भिर्महात्मभिः।। ३ । असिंस्तु लोके नचिरान्मर्यादेयं शुचिसिते ।।११
अनावृताः किल पुरा स्त्रिय आसन्वरानने ।
स्थापिता येन यसाच तन्मे विस्तरतः शृणु ।
कामचारविहारिण्यः स्वतन्त्राथारुहासिनि ।। ४ बभूवोद्दालको नाम महपिरिति नः श्रुतम् ॥१२
तासां व्युचरमाणानां कौमारात्ममगे पतीन् । श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन्मुनिः।
नाधर्मोऽभूद्वरारोहे स हि धर्मः पुराऽभवत् ॥५. मर्यादेयं कृता तेन था ये श्वेतकेतुना ॥ १३
तं चैव धर्म पौराणं तिर्यग्योनिगताः प्रजाः। कोपात्कमलपत्राक्षि यदर्थ तन्नियोध मे ॥ १४
अद्याप्यनुविधीयन्ते कामक्रोधविवर्जिताः ॥ ६ 'श्वेतकेतोः पिता देवि तप उग्रं समास्थितः ।
प्रमाणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः । ग्रीप्मे पञ्चवपा भूत्वा वर्षासाकाशगोऽभवन् १५
उत्तरेषु च रम्भोरु कुरुष्वद्यापि पूज्यते ।
निमिरे सलिलस्थायी सह पन्या महातपाः ।
वीणामनुग्रहकरः स हि धर्मः सनातनः ॥ ७ उद्दालकं तपस्सन्तं नियमेन समाहितम् ।। १६
॥ २२॥ प्रेशर परिपन्य विलपन्यानित्य- हारिभ्यः पर्यटनशीलाः । स्वतत्रा मनांदिभिनिवायां ॥४॥
मयः ॥ २२ ॥ सप्तविंशलधिकशततमोऽप्यायः ॥ ११ ॥ पनीन्युघरमागानां व्यभिचरन्तीनाम् ॥ ५ ॥ अनुविधीयन्ते
अनास्ताः राष्टुं योग्याः । कामचारो रनिगरां तद वि. अनुमार्यन्वे ईश्वरेण ॥ ६ ॥ नचिरादयकालतः ॥ ११॥

·२२४ श्रीमन्महाभारते [संभवपूर्व -- तस्य पुत्रः श्वेतकेतुः परिचयाँ चकार ह । शापानुग्रहयोः शक्तः तूणीभूतो महाव्रतः अभ्यागच्छद्विजः कश्चिद्वलीपलितसंततः॥ १७ तस्य पत्नी दमोपेता मम माता विशेषतः । तं दृष्ट्व मुनिः प्रीतः पूजयामास शाखतः। पतिव्रतां तयोवृद्धा साध्वाचारैरलवृत्ताम् ।। ३ स्वागतेन च पायेन मृदुवाक्यैश्च भारत ॥ १८ अप्रमादेन ते ब्रह्मन्मातृभूतां विमुञ्च वै ॥ . ३ शाकमूलफलाद्यैश्च वन्यैरन्यैरपूजयत् । एवमुत्का तु याचन्तं विमुञ्चेति मुहुर्मुहुः । क्षुत्पिपासाश्रमेणातः पूजितश्च महर्पिणा ॥ १९ प्रत्ययोचविजो राजन्नप्रगल्भमिदं वचः ॥ ३॥ विश्रान्तो मुनिमासाद्य पर्यपृच्छतिजस्तदा । ब्राह्मण उवाच । उद्दालक महर्षे त्वं सत्यं मे ब्रूहि माऽनृतम् ॥२० अपत्यार्थी श्वेतकेतो वृद्धोऽहं मन्दचाक्षुपः । ऋपिपुत्रः कुमारोऽयं दर्शनीयो विशेषतः। पिता ते ऋणनिर्मुक्तस्त्वया पुत्रेण काश्यप ॥३५ तव पुत्रमिमं मन्ये कृतकृत्योऽसि तद्वद ॥ २१ ऋणादहमनिमुक्तो वृद्धोऽहं विगतस्पृहः । उद्दालक उवाच। मम को दास्यति सुतां कन्यां संप्राप्तयौवनाम् ३७ मम पत्नी महाप्राज्ञ कुशिकस्य सुता मता। प्रजारणिमिमां पत्नी विमुश्च त्वं महातपः। मामेवानुगता पत्नी मम नित्यमनुव्रता ॥ २२ एकया प्रजया प्रीतो मातरं ते ददाम्यहम्॥३८ अरुन्धतीच पत्नीनां तपसा कर्शितस्तनी । एवमुक्तः श्वेतकेतुर्लज्जया क्रोधमेयिवान् ।' . अस्यां जातः श्वेतकेतुर्मम पुत्रो महातपाः ॥ २३ क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुमुवाच ह ॥ ३९ वेदवेदाङ्गविद्विप्र मच्छासनपरायणः । मा तात कोपं कास्त्विमेप धर्मः सनातनः। लोकज्ञः सर्वलोकेषु विश्रुतः सत्यवाग्घृणी॥२४ । अनावृता हि सर्वेषां वर्णानामङ्गना भुवि ॥ ४५. ब्राह्मण उवाच । यथा गावः स्थिताः पुत्र स्वेस्खे वर्णे तथा प्रजाः। अपुत्री भार्यया चार्थी वृद्धोऽहं मन्दचाधुपः । 'तथैव च कुटुम्बेषु न प्रमाद्यन्ति कर्हिचित्।।४१ पित्र्याणादनिर्मुक्तः पूर्वमेवाकृतस्त्रियः ॥ २५ ऋतुकाले तु संप्राप्ते भर्तारं न जहुस्तदा।' । प्रजारणिस्तु पत्नी ते कुलशीलसमन्विता । ऋपिपुत्रोऽथ तं धर्म श्वेतकेतुर्न चक्षमे ॥ ३६ सदृशी मम गोत्रेण वहाम्येनां क्षमस मे ॥ २६ चकार चैव मर्यादामिमां स्त्रीपुंसयोर्भुवि । पाण्डुरुवाच। मानुपेषु महाभागे न त्वेवान्येपु जन्तुपु ॥ ५३ इत्युत्का मृगशावाक्षी चीरकृष्णाजिनाम्बराम् । तदाप्रभृति मर्यादा स्थितेयमिति नः श्रुतम् । यष्ट्याधारः स्रस्तगात्रो मन्दचक्षुरबुद्धिमान् ॥२७ व्युचरन्त्याः पतिं नार्या अद्यप्रभृति पातकम्।।४४ खव्यापाराक्षमा श्रेष्ठामचित्तामात्मनि द्विजः।' 'भ्रूणहत्यासमं घोरं भविष्यत्यसुखावहम् । श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुः ॥२८ . 'अद्याप्यनुविधीयन्ते कामक्रोधविवर्जिताः ॥४५ जग्राह ब्राह्मणः पाणौ गच्छाव इति चाब्रवीत्। उत्तरेषु महाभागे कुरुष्वेवं यशस्विनि । ऋषिपुत्रस्तदा कोपं चकारामर्पितस्तदा ॥ २९ पुराणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः॥ ४६ मातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां बलादिव । भार्या तथा व्युच्चरतः कौमारब्रह्मचारिणीम् । 'तपसा दीप्तवीर्यो हि श्वेतकेतुर्न चक्षमे ॥ ३० पतिव्रतामेतदेव भविता पातकं भुवि ।। संगृह्य मातरं हस्ते श्वेतकेतुरभापत । नियुक्ता पतिना भार्या यद्यपत्यस्य कारणात् । दुर्नाह्मण विमुञ्च त्वं मावरं मे पतिव्रताम् ॥ ३१ न कुर्यात्तत्तथा भीरु सैनः मुमहदामुयाद । स्वयं पिता मे ब्रह्मर्पिः क्षमावान्ब्रह्मवित्तमः । इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता बलात्।।४८ ४७ / ·ततः पुत्रशतं पूर्ण धृतराष्ट्रस्य पार्थिव ।। ६ २२८ श्रीमन्महाभारते मधे चन्द्रमसा युक्ते सिंहे चाभ्युदिते गुरौ ॥६६ यथेमानि निमित्तानि घोराणि मनुजाधिप। दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशे । उत्थितानि सुते जाते ज्येष्ठे ते पुरुषर्षभ। पित्र्ये मुहूर्ते सा कुन्ती सुषुवे भीममच्युतम् ॥६७ व्यक्तं कुलान्तकरणो भवितैप सुतस्तव । यसिन्नहनि भीमस्तु जज्ञे भीमपराक्रमः । तस्य शान्तिः परित्यागे गुप्तावपनयो महान् तामेव रात्रि पूर्वा तु जज्ञे दुर्योधनो नृपः ॥ ६८ | 'एप दुर्योधनो राजा मधुपिङ्गललोचनः। स जातमात्र एवाथ धृतराष्ट्रसुतो नृप । न केवलं कुलस्यान्तं क्षत्रियान्तं करिष्यति' रासभारावसदृशं रुराव च ननाद च ॥ ६९ शतमेकोनमप्यस्तु पुत्राणां ते महीपते । तं खराः प्रत्यभाषन्त गृध्रगोमायुवायसाः। त्यजैनमेकं शान्ति चेत्कुलसेच्छसि भारत ।' क्रव्यादाः प्राणदन्धोराः शिवाश्चाशिवनिखनाः।। एकेन कुरु वै क्षेमं कुलस जगतस्तथा । वाताश्च प्रवधुश्चापि दिग्दाहवाभवत्तदा । त्यजेदेकं कुलसार्थे ग्रामसार्थे कुलं त्यजेद ततस्तु भीतबद्राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥ ७१ ग्राम जनपदसाथै आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् । समानीय बहून्विप्रान्भीष्म विदुरमेव च । स तथा विदुरणोक्तस्तैश्च सद्विजोत्तमैः॥ अन्यांश्च सुहृदो राजन्कुरून्सर्वांस्तथैव च ॥ ७२ / न चकार तथा राजा पुत्रस्नेहसमन्वितः । युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्ठो नः कुलवर्धनः। प्राप्तः स्वगुणतो राज्यं न तसिन्वाच्यमस्ति नः॥ अह्नांशतेन संजज्ञे कन्या चैका शताधिका । अयं खनन्तरस्तसादपि राजा भविष्यति । गान्धार्यां क्लिश्यमानायामुदरेण विवर्धता ॥ एतद्विबूत मे तथ्यं यदत्र भविता ध्रुवम् ॥ ७४ वैश्या सा त्यम्बिकापुत्र कन्या परिचचार ह 'असिजाते निमित्तानि शंसन्ती हाशिवं महत् । तया समभवद्राजा धृतराष्ट्रो यदृच्छया । र अतो ब्रवीमि विदुर द्रुतं मां भयमाविशत् ॥'७५ तसिन्संवत्सरे राजधृतराष्ट्रान्महायशाः । वाक्यस्यैतस्य निधने दिक्षु सर्वासु भारत । जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करणो नृप । क्रव्यादाः प्राणदन्योराः शिवाश्याशिवनिखनाः। एवं पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः॥ लक्षयित्वा निमित्तानि तानि घोराणि सर्वशः। महारथानां वीराणां कन्या चैका शताधिका। तेऽनुबन्त्राह्मणा राजन्विदुरश्च महामतिः॥ ७७ | युयुत्सुश्च महातेजा वैश्यापुत्रःप्रतापवान् ।। ८८ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभयपर्वणि एकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥ ८ . त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३०॥ दुःशलाजननप्रकारकथनम् ॥ १॥ जनमेजय उवाच । गान्धाग्गजहिता शत पुननि चानघ । धृतराष्ट्रस पुत्राणामादितः कथित न्यया । उना महर्षिणा तन व्यासेनामिनतजगा । पः प्रसादानु शतं न न कन्या प्रकीर्तिता॥१ कथं विदानी भगवन्न्यां न्यं न प्रदीपि में वैश्यापुत्रो युयुत्सुथ कन्या चंका शवाधिका। यदि भागशतं पशी कृता तन महपिणा । रराव व ननाद च व्यतमध्यफ च शब्दं सरसदासमेपारो मायाम् ॥ ८७ ॥ एसोनगिदधिरशततमोऽध्यायः ॥ १२ ॥ २ ।।६९॥करण इव करणः क्षत्रियादश्यायां जानलान न पसार

·२२६
श्रीमन्महाभारते
[संभवपर्व
पाण्डुरुवाच ।
ऋतुकाले शुचिः माता शुक्लवला यशस्विनी
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽसि त्वं नोधात्री कुलस्य हि। शय्यां जग्राह सुश्रोणी सह धर्मेण सुव्रता।"
नमो महर्षये तसै येन दत्तो चरस्तव ।। ५ धर्मेण सह संगम्य योगमूर्तिधरेण सा।
न चाधर्मेण धर्मज्ञे शक्याः पालयितुं प्रजाः। लेभे पुत्रं महावाहुं सर्वप्राणभृतां वरम् ॥ :
तस्मात्त्वं पुत्रलाभाय सन्तानाय ममैव च ॥ ६ ऐन्द्रे चन्द्रमसा युक्ते मुहूर्तेऽभिजितेऽष्टमे ।
प्रवरं सर्वदेवानां धर्ममावाहयावले । दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पूर्णे हि पूजिते॥२
वैशंपायन उवाच ।
समृद्धयशसं कुन्ती सुपाव प्रवरं सुतम् ।
पाण्डुना समनुज्ञाता भारतेन यशस्विना । जातमात्रे सुते तसिन्वागुवाचाशरीरिणी ॥ .
मतिं चक्रे महाराज धर्मस्यावाहने तदा ।।' ७ एप धर्मभृतां श्रेष्ठो भविष्यति नरोत्तमः।
पाण्डुरुवाच ।
विक्रान्तः सत्यवाक्चैव राजा पृथव्यां भविष्यति
अद्यैव त्वं वरारोहे प्रयतस्व यथाविधि । युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः
धार्मिकश्च कुरूणां हि भविष्यति न संशयः ॥८ | भविता प्रथितो राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
दत्तस्य तस्य धर्मेण नाधर्मे रंसते मनः। यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः ॥ २॥
धर्मादिकं हि धर्मज्ञे धर्मान्तं धर्ममध्यमम् ॥ ९ संवत्सरे द्वितीये तु गान्धार्या उदरं महत् ।
अपत्यमिष्टं लोकेषु यश-कीतिविवर्धनम् ।
न च प्राजायत तदा ततस्ता दुःखमाविशत् २'
तसाद्धर्मं पुरस्कृत्य नियता त्वं शुचिस्मिते॥१० श्रुखा कुन्तीसुतं जातं चालार्कसमतेजसम् । ।
आकाराचारसंपन्ना भजखाराधय स्वयम् ॥ ११ | उदरस्यात्मनः स्थैर्यमुपालभ्य च सौवली ।। २।
वैशंपायन उवाच ।
कौरवस्सापरिज्ञातं यत्नेन महता खयम् ।
सा तथोक्ता तथेत्युक्त्वा तेन भर्ना वराङ्गना । उदरं घातयामास गान्धारी शोकमूर्छिता ॥
अभिवाद्याभ्यनुज्ञाता प्रदक्षिणमयाकरोत् ।। १२ ततो जज्ञे मांसपेशी लोहाष्ठीलेच संहता ।
संवत्सरोपिते गर्ने गान्धार्या जनमेजय । द्विवर्षसंभृता कुक्षौ तामुत्स्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ २८
आजुहाव ततो धर्म कुन्ती गर्भार्थमच्युतम्॥१३ अथ द्वैपायनो ज्ञात्वा त्वरितः समुपागमत् ।
सा बलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह । तां स मांसमयीं पेशी ददर्श जपतां वरः ॥२९
जजाप विधिवजयं दत्तं दुर्वाससा पुरा ॥ १४ ततोऽवदत्सौवलेयीं किमिदं ते चिकीर्पितम् ।
'जानन्ती धर्ममयं वै धर्म वशमुपानयत् ।
सा चात्मनो मतं सर्व शशंस परमर्पये ॥ ३०
आहूतो नियमाकुन्त्या सर्वभूतनमस्कृतः ॥१५ | गान्धार्युवाच ।
आजगाम ततो देवी धर्मो मन्त्रबलात्ततः । ज्येष्ठं कुन्तीसुतं जातं श्रुत्वा रविसमप्रभम् ।
विमाने सूर्यसङ्काशे कुन्ती यत्र जपस्थिता ।। १६ दुःखेन परमेणेदमुदरं यातितं मया ।।
'ददृशे भगवान्धर्मः सन्तानार्थाय पाण्डवे ।'
शतं च किल पुत्राणां वितीर्ण मे त्वया पुरा ।
विहस तां ततो व्याः कुन्ति किं ते ददाम्यहम्। इयं च मे मांसपेशी जाता पुत्रशताय वै ।। ३२
सा तं विहस्यमानापि पुत्रं देहत्रवीदिदम् ॥ १७ व्यास उवाच ।
'तसिन्पहुगृगेऽरप्पे शतशृङ्गे नगोचमे । एवमेतत्सावलेपि नवज्ञात्वन्यथा भवेत् ।
पाण्डोरर्थे महाभागा कुन्ती धर्ममुपागमत् ॥१८ वितथं नोक्तपूर्व मे खरेप्वपि कुतोऽन्यथा ।। ३३
ऐन्द्र ज्येष्टानक्षौ । अष्टमे अभिजितेऽभिजिति विशन्नहत. तिघी पूर्णे पूर्णायां पदम्याम् । अयं योगः प्रायेणामिनार
साहोऽयगे मुहर्ने । सिा गुणाले । मणगते तुमयनगते । चम्याम् ॥ २१॥ दाटीला सोपिण्डिरा ॥२८॥

·प्रध्यायः १२९ ]
आदिपर्व १
२२७
तपूर्ण कुण्डशतं क्षिप्रमेव विधीयताम् । तैरेव नियमः स्थित्वा मन्त्रग्राममुदैरयत् ।
गुप्तेषु च देशेषु रक्षा चैव विधीयताम् ॥ ३४ | आजगाम ततो वायुः किं करोमीति चात्रवीत्५०
ताभिरद्भिरष्ठीलामिमां च परिपिञ्चय ।। ३५ लञान्विता ततः कुन्ती पुत्रमैच्छन्महाबलम् ।
शंपायन उवाच।
तथास्विति च तां चायुः समालभ्य दिवं गतः।।
हा सिच्यमाना ह्यष्टीला ह्यभवच्छतधा तदा ।
तस्यां जज्ञे महावीर्या भीमो भीमपराक्रमः।
मङ्गुष्टपर्वमात्राणां गर्भाणां तत्क्षणं तथा ॥ ३६ तमप्यतिबलं जातं वागुयाचाशरीरिणी ॥ ५२
एकाधिकशतं पूर्ण यथायोगं विशांपते ।
सर्वेषां पलिनां श्रेष्ठो जातोऽयमिति भारत ।
ततः कुण्डशतं तत्र आनाट्य तु महानृषिः ॥३७ जातमात्रे कुमारे तु सर्वलोकस्य पार्थिवाः ।।५३
नांसपेश्यास्तदा राजन्क्रमशः कालपर्ययात् ।
| मूत्र प्रसुनुवुः सर्वे व्यथां चापि अपेदिरे ।
ततस्तांस्तेपु कुण्डेषु गर्भान्सर्वान्समादधत् ॥ ३८ वाहनानि व्यशीर्यन्त व्यमुञ्चन्नश्रुविन्दवः।। ५४
खनुगुप्तेषु देशेषु रक्षा चैपां व्यधापयत् । यथाऽनिलः समुद्भूतः समर्थः कम्पने भुवः ।
शशास चैव कृष्णो वै गर्भाणां रक्षणं तथा ॥३९ तथा छुपचिताङ्गो व भीमो भीमपराक्रमः ॥५५
उवाच चैनां भगवान्कालेनैतावता पुनः । इदं चाद्भुतमत्रासीजातमात्रे घृकोदरे ।
स्फुटमानेषु कुण्डेषु जावाजानीहि शोमने ॥४० । यदवात्पतितो मातुः शिलां गात्रैरचूर्णयत् ॥५६
उद्घाटनीयान्येतानि कुण्डानीति च सौबलीम् । कुन्ती तु सह पुत्रेण याता सुरुचिरं सरः ।
इत्युक्त्वा भगवान्व्यासस्तथा प्रतिविधाय चा४ि१ / स्नात्वा च सुतमादाय दशमेऽहनि यादवी ॥५७
जगाम तपसे धीमान्हिमवन्तं शिलोचयम् । देवतान्यर्चयिप्यन्ती निर्जगामाश्रमात्पृथा ।
अहोत्तराः कुमारास्ते कुण्डेभ्यस्तु समुत्थिताः ४२ | शैलाभ्याशेन गच्छन्त्यास्तदा भरतसत्तम ।। ५८
तेनवैपां क्रमेणासीयोष्ठानुज्येष्ठता तदा। निश्चक्राम महाव्याघ्रो जिघांसुर्गिरिंगहरात् ।
जन्मतच प्रमाणेन ज्येष्ठः कुन्तीसुतोऽभवत् ॥४३ / तमापतन्तं शार्दूलं विकृप्य धनुरुत्तमम् ॥ ५९
धार्मिकं च सुतं दृष्ट्वा पाण्डुः कुन्तीमथाऽब्रवीत् । निर्वभेद शरैः पाण्डखिभित्रिदशविक्रमः ।
प्रागुः क्षत्रं बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं मुतं वृणु ॥ ४४ नादेन महता तां तु पूरयन्तं गिरेर्गुहाम् ।। ६०
ततः कुन्तीमभिक्रम्य शशासातीय भारत । दृष्ट्वा शैलमुपारोडमैच्छत्कुन्ती भयात्तदा ।
वायुमावाहयस्त्रेति स देवो वलवत्तरः॥ ४५ त्रासात्तसाः मुतस्तकात्पपात भरतर्पम ॥ ६१
अश्वमेधः ऋतुश्रेष्ठो ज्योति श्रेष्ठो दिवाकरः । पर्वतस्योपरिस्थायामधस्तादपतच्छिशुः
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठश्च मारुतः॥ ४६ स शिला चूर्णयामास वजयद्वनिचोदितः।। ६२
मारुत मरुतां श्रेष्ठं सर्वप्राणिमिरीडितम् । पुत्रस्नेहात्ततः पाण्डुरभ्यधावद्रिस्तटम् ।
आवाहय त्वं नियमात्पुत्रार्थ वरवणिनि ॥ ४७ पतता तेन शतधा शिला गाविचूर्णिता ॥६३
स नो यं दास्यति सुतं स प्राणवलवानृपु । शिलां च चूर्णितां दृष्ट्वा परं विलयमागमत् ।
भविष्यति वरारोहे वलज्येष्ठा हि भूमिपाः॥४८ | स तु जन्मनि भीमस्य विनदन्त विनादितम् ६४
वैशंपायन उवाच ।
ददर्श गिरिशङ्गस्थं व्याघ्र व्याघ्रपराक्रमः ।
तथोक्तवति सा काले वायुमेवाजुहाव ह । दारसंरक्षणार्थाय पुत्रसंरक्षणाय च ।।
६५
द्वितीयेनोपहारेण तेनोक्तविधिना पुनः ॥ ४९ सदा याणघनुप्पाणिरमवत्तुरनन्दनः।
यनामिनोदितः यनिचोदितयप्रददिल्लधः ॥ १२ ॥ विनादितं । नादं । विनन्दं कुर्वाणम् ॥६४ ॥

·२२८ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व है मघे चन्द्रमसा युक्त सिंहे चाभ्युदिते गुरौ ॥६६ यथेमानि निमित्तानि घोराणि मनुजाधिप। दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशे । उत्थितानि सुते जाते ज्येष्ठे ते पुरुषर्षभ ॥ ७ पित्र्ये मुहूर्ते सा कुन्ती सुपुवे भीममच्युतम् ॥६७ व्यक्त कुलान्तकरणो भवितैप सुतस्तव । यसिन्नहनि भीमस्तु जज्ञे भीमपराक्रमः। तस्स शान्तिः परित्यागे गुप्तावपनयो महान् ७ तामेव रात्रि पूर्वा तु जज्ञे दुर्योधनो नृपः ॥ ६८ 'एप दुर्योधनो राजा मधुपिङ्गललोचनः । स जातमात्र एवाथ धृतराष्ट्रसुतो नृप । न केवलं कुलस्यान्तं क्षत्रियान्तं करिष्यति।।८ रासभारावसदृशं रुराव च ननाद च ॥ ६९ | शतमेकोनमप्यस्तु पुत्राणां ते महीपते । तं खराः प्रत्यभाषन्त गृध्रगोमायुवायसाः। त्यजैनमेकं शान्ति चेत्कुलच्छसि भारत ।। ८ क्रव्यादाः प्राणदन्घोराः शिवाचाशिवनिखनाः॥ | एकेन कुरु वै क्षेमं कुलस्य जगतस्तथा । याताश्च प्रवधुश्चापि दिग्दाहशाभवत्तदा । त्यजेदेकं कुलस्वार्थे ग्रामस्सार्थे कुलं त्यजेत् ॥८. ततस्तु भीतवद्राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥ ७१ ग्रामं जनपदसार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ।' समानीय बहून्विप्रान्भीष्मं विदुरमेव च । स तथा विदुरेणोक्तस्तैश्च सद्विजोत्तमैः॥ अन्यांश्च सुहृदो राजन्कुरून्सर्वांस्तथैव च ॥ ७२ न चकार तथा राजा पुत्रस्नेहसमन्वितः । युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्ठो नः कुलवर्धनः । ततः पुत्रशतं पूर्ण धृतराष्ट्रस पार्थिव ॥ ८४ प्राप्तः स्वगुणतो राज्यं न तसिन्वाच्यमस्ति नः॥ अह्रांशतेन संजज्ञे कन्या चैका शताधिका । अयं खनन्तरस्तस्मादपि राजा भविष्यति । गान्धा- क्लिश्यमानायामुदरेण विवर्धता ॥८५ एतद्वियूत मे तथ्यं यत्र भविता ध्रुवम् ।। ७४ | 'वैश्या सा त्वम्बिकापुत्रं कन्या परिचचार है। 'असिजाते निमित्तानि शंसन्ती हाशिवं महत् । तया समभयद्राजा धृतराष्ट्रो यदृच्छया ॥ ८६ अतो ब्रवीमि विदुर द्रुतं मां भयमाविशत् ।।७५ तसिन्संवत्सरे राजन्धृतराष्ट्रान्महायशाः । वाक्यस्यैतस्य निधन दिक्षु सर्वासु भारत । जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करणो नृप । ऋव्यादाः प्राणदन्योराः शिवाश्चाशिवनिस्वनाः। एवं पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः॥ लक्षयित्वा निमित्तानि तानि घोराणि सर्वशः। महारथानां वीराणां कन्या चैका शताधिका । तेऽत्रुवन्त्रालणा राजन्विदुरथ महामतिः ॥ ७७ | युयुत्सुश्च महातेजा वैश्यापुनःप्रतापवान् ॥ ८८ । इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभयपर्वणि एकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥ २ त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३० ।। दुम्बालाजननप्रकारकथनम् ॥ ॥ जनमेजय उवाच । गान्धारगजहिता शतपुत्रेनि नानघ । धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामादितः कथितं न्वया । उत्ता महर्षिणा तन व्यासनामिननजमा । कपः प्रसादानु शतं न न कन्या प्रकीर्तिता ॥१ कथं विदानी भगवन्कन्यां वं नु अवापि में वदयापुत्रो युयुत्सुश्च कन्या का शताधिका । यदि भागशतं पेशी कृता तन महर्षिणा । राय न ननाद य व्यसनव्या पसन्द सासाराभवाकरोन् मायाम् ॥ ८५ ॥ एकोनप्रिशदधिकशततमोऽधायः॥ १३॥ ॥९॥रण इस परमः सनियापायां जातयाम नु साना ·२२८ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व । मपे चन्द्रमसा युक्ते सिंहे चाभ्युदिते गुरौ ॥६६ यथेमानि निमित्तानि घोराणि मनुजाधिप। । दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशे । उत्थितानि सुते जाते ज्येष्ठे ते पुरुषर्षभ ।। ७८ पित्र्ये मुहूर्ते सा कुन्ती सुषुवे भीममच्युतम्॥६७ व्यक्तं कुलान्तकरणो भवितैप सुतस्तव । यस्मिन्नहनि भीमस्तु जज्ञे भीमपराक्रमः । तस्य शान्तिः परित्यागे गुप्तावपनयो महान् ७९ तामेव रात्रि पूर्वां तु जज्ञे दुर्योधनो नृपः॥ ६८ / 'एप दुर्योधनो राजा मधुपिङ्गललोचनः।। स जातमात्र एवाथ धृतराष्ट्रसुतो नृप । न केवलं कुलस्यान्तं क्षत्रियान्तं करिष्यति।।८० रासभारावसदृर्श रूराव च ननाद च ॥ ६९ शतमेकोनमप्यस्तु पुत्राणां ते महीपते । तं सराः प्रत्यभाषन्त गृध्रगोमायुवायसाः । त्यजैनमेकं शान्ति चेत्कुलस्येच्छसि भारत ।। ८१ क्रव्यादाः प्राणदन्धोराः शिवाश्वाशिवनिखना।। एकेन कुरु वै क्षेमं कुलस्य जगतस्तथा । वाताच अवयुश्चापि दिग्दाहवाभवत्तदा । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्याथें कुलं त्यजेत् ॥८२ ततस्तु भीतवद्राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥ ७१ | ग्रामं जनपदस्याथै आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् । .. समानीय यहून्विमान्भीम विदुरमेव च । स तथा विदुरेणोक्तस्तैश्च सद्विजोत्तमैः॥८३ अन्यांश्च सुहृदो राजन्कुरून्सस्तिथैव च ॥ ७२ | न चकार तथा राजा पुत्रस्नेहसमन्वितः । युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्ठो नः कुलबर्धनः । ततः पुत्रशतं पूर्ण धृतराष्ट्रस्य पार्थिव । प्राप्तः स्वगुणतो राज्य न तस्सिन्वाच्यमस्ति नः॥ अह्नांशतेन संजज्ञे कन्या चैका शताधिका । । अयं खनन्तरस्तसादपि राजा भविष्यति । गान्धा- क्लिश्यमानायामुदरेण विवर्धता ।। ८५. एतद्विद्यूत मे तथ्यं यदत्र भविता ध्रुवम् ॥ ७४ | 'वैश्या सा त्वम्बिकापुत्रं कन्या परिचचार ह।। 'असिञ्जाते निमित्तानि शंसन्ती हाशिवं महत् । तया समभवद्राजा धृतराष्ट्रो यदृच्छया ॥' ८६ अतो ब्रवीमि विदुर द्रुतं मां भयमाविशत् ॥७५ | तसिन्संवत्सरे राजन्धृतराष्ट्रान्महायशाः। वाक्यसैतस्य निधने दिक्षु सर्वासु भारत । जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करणो नृप । व्यादाः प्राणदन्धोराः शिवावाशिवनिखनाः। एवं पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः॥ लक्षयित्वा निमित्तानि तानि घोराणि सर्वशः।। महारथानां वीराणां कन्या चैका शताधिका । तेऽनुवन्नासणा राजन्विदुरश्च महामतिः ॥ ७७ ) युयुत्सुश्च महातेजा वैश्यापुत्रःप्रतापवान् ॥ ८८ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥ ८७ . २ त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३०॥ दुःशलाजननमकारकयनम् ॥ १॥ जनमेजय उवान। गान्धाग्गजदुहिता शतपुत्रेति गानय ।। धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामादितः कथितं त्वया । उना महर्षिणा तन व्यासनामितनेजसा । ऋगः प्रमादानु शतं न च कन्या प्रकीर्तिता॥१ कयं विदानी भगवान्यां न्यं तु प्रापि में वश्यापुत्रो युयुत्सुश्च कन्या चका शताधिका । यदि भागशतं पशी कृता तन महपिणा । राय न ननाद ग व्यसमध्यफ च शन्द सरसामेवाकरोत् दायाम् ॥ ८७ ॥ एकोनविंसदपिकाततमोऽध्यायः ॥ ११९, itsरण इस फरमः सनियारस्यायो जातत्यान तु वसार ·अध्यायः १३२] आदिपर्व १ . २३१ अथाजगाम देवेन्द्रो जनयामास चार्जुनम् ॥१६ प्रजानां पतयः सर्वे सप्त चव महर्षयः॥ ३२ 'उत्तराभ्यां तु पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यां ततो दिवा। भरद्वाजः कश्यपो गौतमश्च जातस्तु फाल्गुने मासि तेनासा फल्गुनास्मृतः। विश्वामित्रो जमदग्निर्वसिष्ठः। जातमात्रे कुमारे तु 'सर्वभूतप्रहर्षिणी । यद्योदितो भास्करेऽभूत्पनटे भूतके वर्तमानां तां चागुचाचाशरीरिणी । सोऽप्यत्रात्रिभंगवानाजगाम || महागम्भीरनिर्घोपा नभो नादयती तदा ॥१८ | मरीचिरङ्गिराचैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । भृण्वतां सर्वभूतानां तेषां चाश्रमवासिनाम् । दक्ष प्रजापतित्रैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा।। ३४ कुन्तीमाभाप्य विस्पष्टमुवाचेदं शुचिसिताम्।।१९ दिव्यमाल्याम्बरधराः सर्वालङ्कारभूपिताः । कार्तवीर्यसमः कुन्ति शिवतुल्यपराक्रमः । उपगायन्ति वीभत्सं नृत्यन्तेऽप्सरसां नणाम|३५ एप शक्र इवाजय्यो यशस्ते प्रथयिप्यति ।। २० तथा महर्पयथापि जेपुस्तत्र समन्ततः। अदित्या विष्णुना प्रीतियथाऽभूदभिवर्धिता। गन्धर्वैः सहितः श्रीमान्प्रागायत च तुम्युरुः॥॥३६ तथा विष्णुसमः प्रीतिं वर्धयिप्यति तेऽर्जुनः॥२१ भीमसेनोग्रसेनी च ऊर्णायुरनधस्तथा । एप मद्रान्वशे कृता कुरूंथ सह सोमकः । गोपतिधृतराष्ट्रश्च मूर्यवर्चास्तथाष्टमः ।। चेदिकाशिकरूपांश्च कुरुलक्ष्मी वहिप्यति ॥ २२ युगपस्तुणपः काणिर्नन्दिश्चित्ररथस्तथा । एतस्य भुजवीर्येण खाण्डवे हव्यवाहनः । त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः ॥३८ । मेदसा सर्वभूतानां तृप्तिं यास्यति वै पराम् ॥२३ कलिः पञ्चदशथैव नारदश्चात्र पोडशः। ग्रामणीश्च महीपालानेप जिला महावलः । मला वृहत्त्वा वृहका करालथ महामनाः ।।३९ भ्रातृभिः सहितो वीरखीन्मेधानाहरिप्यति ॥२४ ब्रह्मचारी बहुगुणः सुवर्णश्चेति विश्रुतः। जामदग्यसमः कुन्ति विष्णुतुल्यपराक्रमः । विश्वावसु मन्युश्च सुचन्द्रश्च शरुतथा ॥ एप वीर्यवतां श्रेष्ठो भविष्यति महायशाः॥२५ गीतमाधुर्यसंपन्नी विख्यातौ च हहाहुहू । एप युद्धे महादेवं तोपयिप्यति शङ्करम् । इत्येते देवगन्धर्वा जग्मुस्तत्र नराधिप । अस्त्रं पाशुपत नाम तस्मानुष्टादवाप्सति ॥ २६ तथैवाप्सरसो हृष्टाः सर्वालङ्कारभूपिताः । निवातकवचा नाम दैत्या विधुधविद्विपः। ननृतुर्वै महाभागा जगुश्चायतलोचनाः ।। ४२ शक्राज्ञया महाबाहुस्तान्वधिप्यति ते सुतः॥२७ | अनूचानाऽनवद्या च गुणमुख्या गुणावरा । तथा दिव्यानि चास्त्राणि निखिलेनाहरिप्यति । अद्रिका च तथा सोमा मिश्रकेशी त्वलम्बुपा ४३ विप्रनष्टां श्रियं चायमाहर्ता पुरुपर्पभः॥ २८ मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा । .एतामत्यद्भुतां वाचं कुन्ती शुश्राव सूतके । अम्बिका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा।।४४ वाचमुचरितामुञ्चैस्तां निशम्य तपखिनाम्॥ २९ असिता च सुबाहुच सुप्रिया च वपुस्तथा । बभूव परमो हर्षः शतगनिवासिनाम् । पुण्डरीका सुगन्धा च सुरसा च प्रमाथिनी ॥४५ तथा देवमहर्षीणां सेन्द्राणां च दिवौकसाम् ।।३० | काम्या शारद्वती चैव ननृतस्तत्र संघशः । विन्दानुविन्ददीनां च बभूव तुमुला स्वनः । मेनका सहजन्या च कर्णिका पुञ्जिकस्खला ४६ दुर्मर्पणा दुर्मुखश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च ।। ३१ ऋतुस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि । विविंशतिर्विकर्णश्च शलः सत्वः सुलोचनः । उम्लोचेति च विख्याता अम्लोचेति च ता दश। आदशी तासां जगुश्चायतलोचनाः । ने मनास्यति प्रजामान्मनो नेच्छति ॥ ४॥ त्रिशदधि- कशततमोऽध्याचे . - ·२३० श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व दृढसन्धो जरासन्धः सत्यसन्धः सदः सुवाक् । कुण्डाशी विरजाश्चैव दुःशला च शताधिका १४ उग्रश्रवा उग्रसेनः सेनानीर्दुष्पराजयः ॥ ९ | इति पुत्रशतं राजन्कन्या चैव शताधिका । अपराजितः कुण्डशायी विशालाक्षो दुराधरः। नामधेयानुपूर्येण विद्धि जन्मक्रमं नृप ॥ १५ दृढहस्तः सुहस्तश्च वातवेगसुवर्चसौ ॥ १० | सर्वे त्वतिरथाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः । आदित्यकेतुर्वद्वाशी नागदत्तोऽग्रयाय्यपि । सर्वे चेदविदश्चैव सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः।। । १६ कवची क्रथनः कुण्डी कुण्डधारो धनुर्धरः ॥११ । सर्वेपामनुरूपाश्च कृता दारा महीपते । उनभीमरथौ वीरौ वीरवाहुरलोलुपः । धृतराष्ट्रेण समये परीक्ष्य विधिवनृप । अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढरथाश्रयः ॥ १२ दुःशलां चापि समये धृतराष्ट्रो नराधिपः । अनाधृष्यः कुण्डभेदी चिरावी चित्रकुण्डलः । जयद्रथाय प्रददौ विधिना भरतर्षभ । प्रमथश्च प्रमाथी च दीर्घरोमश्च वीर्यवान् ॥ १३ | 'इति पुत्रशतं राजन्युयुत्सुश्च शताधिकः । दीर्घबाहुमहावाहुयूंढोराः कनकध्वजः । कन्यका दुःशला चैव यथावत्कीर्तितं मया' १९ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३१ ।। द्वात्रिंशदधिकशतमोऽध्यायः॥ १३२॥ कुन्त्यां इन्द्रादर्जुनोत्पत्तिः ॥ १ ॥ तद्वैलायो आकाशवाण्यादि ॥२॥ वैशंपायन उवाच । तं तु कालेन महत्ता वासवः प्रत्यपद्यत । जाते बलवतां श्रेष्ठे पाण्डभिन्तापरोऽभवत् । शक्र उवाच । कथमन्यो मम सुतो लोके श्रेष्ठो भवेदिति ॥ १ | पुत्रं तव प्रदास्यामि त्रिपु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ९ देवे पुरुषकारे च लोकोऽयं संप्रतिष्ठितः । ब्राह्मणानां गवां चैव सुहृदां चार्थसाधकम् । तत्र देवं तु विधिना कालयुक्तेन लभ्यते ॥ २ | दुहृदां शोकजननं सर्ववान्धवनन्दनम् ॥ १० इन्द्रो हि राजा देवानां प्रधान इति नः श्रुतम् । सुतं तेऽयं प्रदासामि सर्वामित्रविनाशनम् । अप्रमेयपलोत्साहो वीर्यवानमितद्युतिः॥ ३ । इत्युक्तः कौरवो राजा वासवेन महात्मना ॥११ तं तोपयित्वा तपसा पुत्रं लप्ये महावलम् । उवाच कुन्ती धर्मात्मा देवराजवचः सरन् । पं दास्यति स मे पुत्रं स वरीयान्भविष्यति ॥४ उदर्कस्तव कल्याणि तुष्टो देवगणेश्वरः॥ १२ नुपान्मानुपांश्च संग्रामे स हनिप्यति । दातुमिच्छति ते पुत्रं यथा संकल्पितं त्वया । दुःशला मनसा वाचा तसाचप्से महत्तपः ॥ ५ अतिमानुपकर्माणं यशखिनमरिन्दमम् ॥ १३ डुमहाराजो मन्त्रयिता महर्षिभिः। नीतिमन्तं महात्मानमादित्यसमतेजसम् । जनमेजय उत्याः कौरच्यो व्रतं सांवत्सरं शुभम् ६ | दुराधर्ष क्रियावन्तमतीराद्भुतदर्शनम् ॥ १४ धृतराष्ट्रस्य पु: महाबाहुरेकपादस्थितोऽभवत् । पुत्रं जनय मुश्रोणि धाम क्षत्रियतेजसाम् । ऋषः प्रमादा आस्थाय परमेण समाधिना ।। ७ लब्धः प्रसादो देवेन्द्रात्तमाय वीपि में ३ स्वयापुत्रो युयुपुर्दे त्रिदशानां तमीश्वरम् । पैमागशतं पशी कृता तंन महपिंगा । नर्मात्मा पर्यतप्यत भारत ॥ करात् | मायाम् ॥ ८७ ॥ एकोनविंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥ मरण व परदयादसमयावधि ॥८॥ यस्याः + च ननाद व

·प्रध्यायः १३३]
आदिपर्व १।
२३३
अनुगृहीप्य कल्याणि मद्रराजमुतामपि ।' पूर्वज नकुलेत्येवं सहदेवेति चापरम् ।
लस मम सन्तानं लोकस्य च कुरु प्रियम् ।।९ माद्रीपुत्रावकथयस्ते विनाः प्रीतमानसाः ॥ २३
नम चापिण्डनाशाय पूर्वेपां च महात्मनाम् । अनुसंवत्सरं जाता अपि ते कुरुसत्तमाः।
मत्प्रियार्थ च कल्याणि कुरु कल्याणमुत्तमम् १० | पाण्डुपुत्रा व्यराजन्त पञ्चसंवत्सरा इव ॥ २४
पशसोऽर्थाय चैव त्वं कुरु कर्म मुदुष्करम् ।
महासत्वा महावीर्या महायलपराक्रमाः।
वाप्याधिपत्यमिन्द्रेण परिष्टं यशोऽधिना।। ११ पाण्डुदृष्ट्वा मुतांस्तांस्तु देवरूपान्महौजसः ।। २५
तथा मत्रविदो विप्रास्तपस्तत्वा सुदुष्करम् । मुदं परमिकां लेमे ननन्द च नराधिपः ।
गुरुनभ्युपगच्छन्ति यशसोऽर्थाय भामिनि ।।१२ ऋषीणामपि सर्वेषां शतभृङ्गानिवासिनाम् ।। २६
तथा राजर्पयः सर्वे ब्राह्मणाय तपोधनाः । प्रिया बभूवुस्तासां च तथैव मुनियोपिताम् ।
चरुचावचे कर्म यशसोऽर्थाय दुष्करम् ॥ १३ । कुन्तीमथ पुनः पाण्डुर्माद्यर्थे समचोदयन् ॥ २७
सा त्वं माद्री प्लवनव तारयनामनिन्दिते । तमुवाच पृथा राजन् रहस्युक्ता तदा सती ।
अपत्यसंविधानेन परां कीर्तिमवामुहि ।। १४ उक्ता सकृद्द्वन्द्वमेपा लेमे तेनासि वञ्चिता ॥२८
'कुन्त्युवाच ।
त्रिमेम्यस्याः परिमवात्कुत्रीणां गतिरिदृशी।
धर्म वै धर्मशास्त्रोक्तं यथा वदसि तत्तथा । नाज्ञासिपमहं मूढा द्वन्द्वाहाने फलद्वयम् ॥ २९
तस्मादनुग्रहं तस्याः करोमि कुरुनन्दन ॥ १५ ! तसान्नाहं नियोक्तव्या लयपोऽस्तु वरो मम ।
वैशंपायन उवाच ।
एवं पाण्डोः सुताः पञ्च देवदत्ता महाबलाः॥३०
एवमुक्ताऽब्रवीन्माद्रीं सकश्चिन्तय दैवतम् । संभूताः कीर्तिमन्तश्च कुरुवंशविवर्धनाः।
'तमाने भविताऽपत्यमनुरूपमसंशयम् ।। १६ | शुभलक्षणसंपन्नाः सोमबत्प्रियदर्शनाः॥ ३१
'ततो मत्रे कृते तसिन्विधिदृष्टेन कर्मणा । सिंहदो महेप्पासाः सिंहविक्रान्तगामिनः ।
ततो राजमृता स्माता शयने संविवेश ह ॥ १७ | सिंहग्रीवा मनुप्येन्द्रा वधुर्देवविक्रमाः॥ ३२
ततो पाद्री विचार्यका जगाम मनसाऽश्विनी | विवर्षमानास्ते तत्र पुण्ये हैमवते गिरी ।
ताचार्गम्य मुतौ तस्यां जनयामासतुर्यमा। विसयं जनयामामुर्महीणां समेयुपाम् ॥ ३३
नकुल सहदेवं च रूपेणाप्रविमा भुवि ॥ १८ 'जातमात्रानुपादाय शतशृङ्गनिवासिनः।
तथैव नापि यमी वागुवाचाशरीरिणी । पाण्डोः पुत्रानमन्यन्त तापसाः सानियात्मजान
'धर्मतो भक्तितश्चैव शीलतो विनयस्तथा ॥ १९ वैशंपायन उवाच ।
सतरूपगुणोपेती भवतोऽत्यश्विनाविति ।
ततस्तु वृष्णयः सर्वे वसुदेवपुरोगमाः ॥ ३५
भासेते वेजसाऽत्यथै रूपद्रविणसंपदा ।। २० पाण्डः शापमयादीतः शतरङ्गमुपेयिवान् ।
नानि चक्रिरे तेषां शतमृगनिवासिनः । तंत्रच मुनिभिः सार्धं तापसोऽभूत्तपस्विभिः॥३६
भन्या च कर्मणा चव तथाऽऽशीभिर्विशांपते २१ शाकमूलफलाहारस्तपत्री नियतेन्द्रियः ।
ज्येष्ठं युधिष्ठिरेत्येवं भीमसेनेति मध्यमम् ।
योगध्यानपरो राजा बभूवेति च वादकाः॥३७
अर्जुनति तृतीयं च कुन्तीपुत्रानफल्पयन् ।। २२ अनुवन्ति म्म बहबलच्छूता शोककर्शिताः ।
मनानमपिदम् ॥ मम पग चारिन्दनाशाय अवधिनी अभिभ्यामयिकी ॥ २० ॥ अनुसंपन्गरं संवत्सरम.
तिविनाशाभावाय । यहुए पुनेषु कवितरि पुरस संत-नु पशाचाता अपि देवताभावान्मय पधर्मवत्सरा वारयन्त
हेरविरऐदर्गमवादिलपः ॥ 1. इति पृतकला वधः ॥ २४ ॥ प्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। १३३ ।।
सारा पूर्वन्टी पधः ॥ १॥

·२३२
श्रीमन्महाभारते
[संमयपर्व
धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा ४८ विमानगिर्यग्रगतान्ददृशुर्नेतरे जनाः॥ ५४
इन्द्रो विवस्वान्पूपा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः। तदृष्ट्वा महदाश्चर्य विसिता मुनिसत्तमाः।
ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः ॥४९ अधिकांस ततो वृत्तिमवर्तन्पाण्डवं प्रति ॥ ५८
इत्येते द्वादशादित्या ज्वलन्तः सूर्यवर्चसः ॥५० | पाण्डुः प्रीतेन मनसा देवतादीनपूजयत् ।
मृगव्याधश्च सर्पश्च निर्गतिश्च महायशाः। पाण्डुना पूजिता देवाः प्रत्यूचुनरसत्तमम् ॥ ५९
अजैकपादहिव॒न्यः पिनाकी च परंतप ।। ५१ प्रादुर्भूतो ह्ययं धर्मो देवतानां प्रसादतः ।
दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च विशांपते । मातरिश्वा ह्ययं भीमो बलवानरिमर्दनः॥ ६०
स्थाणुर्भगश्च भगवान्द्रास्तत्रावतस्थिरे ॥ ५२ साक्षादिन्द्रः स्वयं जातः प्रसादाच शतक्रतो ।
अश्विनी वसवश्वाष्टौ मरुतश्च महाबलाः ।
पितृत्वाद्देवतानां हि नास्ति पुण्यतरस्त्वया ॥६१
विश्वेदेवास्तथा साध्यास्तत्रासन्परितः स्थिताः ५३ | पिवणामृणनिर्मुक्तः खर्ग प्राप्स्यसि पुण्यभाक् ।
कर्कोटकोऽथ सर्पश्च वासुकिश्च भुजङ्गमः । इत्युक्त्वा देवताःसर्वा विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥६२
कच्छपश्वाथ कुण्डश्च तक्षकश्च महोरगः ।। ५४ | पाण्डुस्तु पुनरेवैनां पुत्रलोभान्महायशाः ।
आययुस्तपसा युक्ता महाक्रोधा महाबलाः । प्रादिशदर्शनीयार्थी कुन्ती त्वेनमथात्रवीत् ॥६३
एते चान्ये च बहवस्तत्र नागा व्यवस्थिताः॥५५ नातश्चतुर्थ प्रसवमापत्स्वपि वदन्त्युत ।
ताय॑श्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्चासितध्वजः। अतःपरं स्वैरिणी स्यादन्धकी पश्चमे भवेत् ।।६४
अरुणश्चारुणिश्चैव वैनतेया व्यवस्थिताः॥ ५६ स वं विद्वन्धर्ममिममधिगम्य कथं नु माम् ।
तांश्च देवगणान्सर्वोस्तपःसिद्धा महर्पयः अपत्यार्थ समुत्क्रम्य प्रमादादिव भापसे । ६५ ।
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३२ ॥
त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१३३ ।।
अश्विभ्यो मायो नकुलसहदेवयोरुत्पत्तिः ॥ ॥ युधिष्टिरादीनां नामकरणम् ॥ २॥ वसुदेवप्रेषितेन पुरोहितेन मा.
पडवानामुपनयनादिसंस्कारकरणम् ॥ ३ ॥ पाण्डवानां शुमाद्धनुर्वेदशिक्षणम् ॥ ४ ॥
वैशंपायन उवाच।
कुर्यादनुग्रहो मे सात्तव चापि हितं भवेत् ॥ ५
कुन्तीपुत्रेषु जातेपु धृतराष्ट्रात्मजेपु च । संरम्भो हि संपलीत्वाद्वर्नु कुन्तिमुतां प्रति ।
मद्रराजसुता पाण्डु रहो वचनमब्रवीत् ॥ १] यदि तु लं प्रसन्नो मे स्वयमेनां प्रचोदय ॥ ६
न मेऽस्ति त्वयि सन्तापो विगुणेऽपि परन्तप । पाण्डुरुवाच ।
नावरत्वे वराहयाः स्थित्वा चानय नित्यदा ॥२ ममाप्येप सदा माद्रि हृद्यर्थः परिवर्तते ।
गान्धार्या चव नृपते जातं पुत्रशतं तथा । न तु त्वां प्रसहे वक्तुमिष्टानिष्टविवक्षया ।।
श्रुत्या न मे तथा दुःखमभवत्कुरुनन्दन ॥ ३ तब विदं मतं मत्वा प्रयविप्याम्यतः परम् ।
इदं तु मे महदुःख तुल्यतायामपुत्रता । मन्ये ध्रुवं मयोक्ता सा वचनं प्रतिपत्स्यते ॥ ८
दिया विदानी भर्तुम कुन्त्यामप्यस्ति सन्ततिः४ वशंपायन उवाच ।
यदि त्वपत्यसन्तानं कुन्तिराजमुता मयि । ततः कुन्ती पुनः पाण्डुविविक्त इदमब्रवीत् ।
विगुणे प्रजोग्पादनानधिएते। अपरल्ये कनिष्टाप । परादायाः | या यक्ष्यसीति गंदेहेन ॥ ७ ॥ प्रतिपरस्पते सीरिया
पता औरणा ॥ २ ॥ मंगगमोऽभिमानमनिए,
७
ती ॥८॥

·२३५ -- घ्यायः १३४] आदिपर्व १। अर्जुनारकेशवो ज्येष्ठसिभिर्मासमहाद्युतिः । जीवितान्ताय कौरव्य मन्मथस्य वशं गतः कृष्णासंकर्षणो ज्येष्ठस्त्रिभिर्मासमहायलः ॥ ९ शापजं भयमुत्सृज्य विधिना संप्रचोदितः ॥२४ पाण्डुः पञ्चमहातेजास्तान्पश्यन्पर्वते सुतान् । तस्य कामात्मनो बुद्धिः साक्षात्कालेन मोहिता। रमे स काश्यपयुतः पत्नीभ्यां सुभृशं तदा ॥१० | संप्रमथ्येन्द्रियग्राम प्रनष्टा सह चेतसा ॥ . २५ सुपुष्पितयने काले प्रवृत्ते मधुमाधवे । स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दनः । पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फल्गुनस्य च धीमतः ॥ ११ / पाण्डुः परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा ॥ २६ यमिवृक्षे समुत्पन्नः पार्थस्तस्य च धीमतः । ततो माद्री समालिझ राजानं गतचेतसम् । तसिनुत्तरफल्गुन्या प्रवृत्ते खस्तिवाचने ।। १२ मुमोच दुःखजं शब्द पुनः पुनरतीव हि ॥ २७ रक्षणे विस्मृता कुन्ती व्यग्रा ब्राह्मणभोजने । सह पुत्रस्ततः कुन्ती माद्रीपुत्री च पाण्डयौ । पुरोहितेन सहितान्ब्राह्मणान्पर्यवेषयत् ॥ १३ आजग्मुः सहितास्तत्र यत्र राजा तथागतः ॥२८ वैशंपायन उवाच । ततो मान्यत्रवीद्राजन्नार्वा कुन्तीमिदं वचः। दर्शनीयांस्ततः पुत्रान्पाण्डः पञ्च महायने । एकैच त्वमिहागच्छ तिष्ठन्खत्रैव दारकाः ॥ २९ तान्पश्यन्पर्वते रम्ये स्वबाहुबलमाश्रितः॥ १४ | तच्छ्रुत्वा वचनं तस्यास्तत्रैवाधाय दरकान् । मुपुष्पितवने काले कदाचिन्मधुमाधवे । हताऽहमिति विक्रुश्य सहसैवाजगाम सा ॥३० भूतसमोहने राजा सभार्यो व्यचरद्वनम् ॥ १५ दृष्ट्वा पाण्डं च माद्री च शयानी धरणीतले । पलाशैस्तिलफैधूतैश्चम्पका पारिभद्रकैः । कुन्ती शोकपरीताङ्गी विललाप सुदुःखिता ॥३१ न्यैश्च बहुभिर्यक्षः फलपुष्पसमृद्धिभिः ॥ १६ रक्ष्यमाणो मया निलं वीरः सततमात्मवान् । जलस्थानश्च विविधैः पमिनीभिध शोभितम् । कथं त्वामत्यतिक्रान्तःशापं जानन्वनौकसः॥३२ पाण्डोर्वनै तत्संप्रेक्ष्य प्रजज्ञे हृदि मन्मथः ॥१७ ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यों नराधिपः । प्रहटमनस तत्र विचरन्तं यथाऽमरम् । सा कथं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम् ॥३३ ते मायनुजगामैका वसनं विभ्रती शुभम् ॥ १८ | कथं दीनस्य सततं त्वामासाद्य रहोगताम् । समीक्षमाणः स तु तो क्यास्यो तनुवाससम् । तै विचिन्तयतः शापं प्रहरः समजायत ॥ ३४ तस्य कामः प्रपश्ते गहनेऽग्निरिवोद्गतः ॥ १९ धन्या त्वमसि वाहीकि मत्तो माग्यवरा तथा । रहस्येकां तु तां दृष्ट्वा राजा राजीवलोचनाम् । दृष्टवत्यसि यद्वक्र प्रहृष्टस्य महीपतेः।। ३५ न शशाक नियन्तुं तं कामं कामवशीकृतः ।।२० माधुवाच । 'अथ सोऽष्टादशे वर्षे प्राची माद्रीमलाताम् । पिलपन्त्या मया देवि कार्यमाणेन पासकन् । | आजुदाय ततः पाण्डुः परीतात्मा यशखिनीम्॥ आत्मा न पारितोऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षुणा ।।. भात एनां पलाद्राजा निजग्राह रहोगताम् । विशंपायन उवाच । मार्यमाणस्तया देच्या विस्फरन्त्या यथावलम् २२ वसास्तद्वचनं श्रुला फुन्ती शोकाग्निदीपिवा । सेतु कामपरीतात्मा के शापं नान्वयुध्यत । पपात सहसा भूमी छिन्नमूल इस दुमः ॥ ३७ भाद्री मानधर्मेण सोन्यगच्छद्धलादिव ॥ २३ निवेष्टा पतिता भूमी मोहेन न पचाल सा। मनमापये पगारांभोः संधी तदात्मके यान्वे । १५॥ ना ॥ २६॥ तपागतः मृतः ॥ २८ ॥ खामलविकान्तो बरसो दुरीम् । तनुपाय सूक्ष्मपरा रिशामिलादाकान्तवान् । सालपारिदकाम्यामः ॥१२॥ रूपः॥ १९॥ पापरीक्षामा सामेन भाप्ततिः ॥२१॥ मःमः॥१४॥ भामा रितम् । इन भनिधारः । पेरुमा विचारेज ! २५॥ नपर्मना गन्यु.

·मध्यायः १३४] आदिपर्व..। २३७ अवाप्य पुत्रांल्लब्धार्थान्वीरपत्नीत्वमर्थये । तारितथापि भर्ता स्यादात्मा पुत्रस्तथैव च ॥८५ वैशंपायन उवाच। तसाजीवितमेवैतद्युतयोचिंझ शोभनम् ॥ ८६ मद्रराजसुता कुन्तीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७० | कुन्त्युवाच । अहमेवानुयास्यामि मारमपलापिनम् । यथा पाण्डोस्तु निर्देशस्तथा विप्रगणस्य च । न हि तृप्ताऽसि कामानांज्येष्ठा मामनुमन्यताम् ।। आज्ञा शिरसि निक्षिप्ता करिप्यामि च तत्तथा।।८७ मां चाभिगम्य क्षीणोऽयं कामादरतसत्तमः। यदाहर्भगवन्तोऽपि तन्मन्ये शोभनं परम् । समुच्छिद्यामि तत्कामं कथं नु यमसादने ॥ ७२ | भर्तुच मम पुत्राणामात्मनश्च न संशयः ।।..८८ 'मम हेतोहि राजाऽयं दिवं राजर्पिसत्तमः। माधुवाच । न चैव तादृशी घुद्धिर्चान्धवाश्च न तादृशाः ॥७३ कुन्ती समर्था पुत्राणां योगक्षेमस्य धारणे । न चोत्सहे धारयितुं प्राणान्मा विना कृता । अस्साहि न समायुद्ध्या यद्यपि सादरुन्धती ॥८९ तसात्तमनुयायामि यान्तं वैवस्वतक्षयम् ॥ ७४ | कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च । वर्तेयं न समां वृत्तिं जात्वहं न मुतेषु ते । नाहं त्वमिव पुत्राणां समर्था धारणे तथा ।।९० तथाहि वर्तमानां मामधर्मः संस्पृशेन्महान् ॥७५/ साऽहं भर्तारमन्धिप्ये संतृप्ता नापि भोगतः। तस्मान्मे सुतयोर्देवि वर्तितव्यं वपुत्रवत् । भईलोकस्य तु ज्येष्ठा देवी मामनुमन्यताम् ।।९१ अन्वेप्यामि च भर्तारं वजन्तं यमसादनम् ।।७६ | धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य सत्यसन्धस्य धीमतः । मां हि कामयंमानोऽयं राजा प्रेतवशं गतः। पादी परिचरिष्यामि तथार्याऽद्यानुमन्यताम् ९२ राज्ञः शरीरेण सह ममापीदं कलेवरम् ॥ ७७ वैशंपायन उवाच । दग्धव्यं मुप्रतिच्छन्नं वेतदायें प्रियं कुरु । एवमुक्ता तदा राजन्मद्रराजमुता गुमा । दारकेप्वप्रमत्ता त्वं भवेश्याभिहिता मया । ददी कुन्त्यै यमौ माद्री शिरसाऽभिप्रणम्य च ९३ अतोऽहं न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हितं तव ।। ७८ अभिवाद्य महपीन्सा परिप्वज्य च पाण्डवान् । 'वैशंपायन उवाच। मूर्युपाधाय बहुशः पार्थानात्ममुती तदा ॥९४ ऋपयस्तान्समाश्वास पाण्डवान्सत्यविक्रमान् । हस्ते युधिष्ठिरं गृह्य माद्री वाक्यमभापत । ऊचुः कुन्तींचमाद्रीच समाश्चास्स तपस्विनः ७९ कुन्ती माताअहं धात्री युप्माकं तु पिता मृतः ९५ सुमगे बालपुत्रा तु न मर्तन्यं मधंचन । युधिष्ठिरः पिता ज्येष्ठश्चतुर्णा धर्मतः सदा । पाण्डवांथापि नेप्यामः कुरुराष्ट्र परन्तपान् ।।८० | वृद्धाधुपासनासक्ताः सत्यधर्मपरायणाः॥ ९६ अधर्मेप्चर्यजातेषु धृतराष्ट्रच लोभवान् । तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम् । स कदाचिन वर्वेत पाण्डवेषु यथाविधि ।। ८१ | तस्मात्सर्वे कुरुध्वं ये गुरुवृत्तिमतन्द्रिताः ॥ ९७ पुन्याय पृणयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च । वैशंपायन उवाच । माधाय पलिनश्रेिष्ठः शल्यो भ्राता महारथः८२ ऋपीणां च पृथायाय नमस्कृत्य पुनःपुनः । भर्ना तु मरणं साधु फलबन्नात्र संशयः। आयासकृपणा माद्री प्रत्युवाच पृयां वदा ।।९८ युवाभ्यां दुष्करं चैतद्वदन्ति द्विजपुयाः ॥ ८३ माशुवाच । मृते भर्तरि साध्वी खी ब्रह्मचर्यते सिता । ऋषीणां संनिधारपां यथा यागम्युदीरिता । यमय नियमः पूता मनोयाफायनः शुमा ॥८४ दिक्षमाणायाः सर्ग न ममपा या भवत्।।९९ मार चिन्वयन्ती सा भतारं निस्तरच्छुमा। धन्या त्वमसि वापि नास्ति खीसहनीलया। .

·२३६
श्रीमन्महाभारते
[संमवपर्व
--
तस्मिन्क्षणे कृतस्नानमहताम्बरसंवृतम् ।।
३८ पाण्डोः पादौ परिषज्य विलपन्ति स पाण्डवाः
अलङ्कारकृतं पाण्डु शयानं शयने शुभे । हा विनष्टाः स तातेति हा अनाथा भवामहे ।।५४
कुन्तीमुत्थाप्य माद्री हु मोहेनाविष्टचेतनाम्।।३९ वद्विहीना महाप्राज्ञ कथं जीवाम बालकाः।
आयें एहीति तां कुन्तीं दर्शयामास कौरव । लोकनाथरस पुत्राः सो न सनाथा भवामहे।।५५
पादयोः पतिता कुन्ती पुनरुत्थाय भूमिपम्॥४० | क्षणेनैव महाराज अहो लोकस्य चित्रता ।
रक्तचन्दनदिग्धाङ्गं महारजनवाससम् ।
नासद्विधा राजपुत्रा अधन्याः सन्ति भारत॥५६
ससितेन च वक्रेण वदन्तमिव भारतम् ॥ ४१ | त्वद्विनाशाच राजेन्द्र राज्यप्रस्खलनात्तदा ।
परिरभ्य ततो मोहाद्विललापाकुलेन्द्रिया । पाण्डवाश्च वयं सर्वे प्राप्ताः स व्यसनं महत्।।५७
माद्री चापि समालिङ्गय राजानं विललाप सा॥ किं करिष्यामहे राजन्कर्तव्यं च प्रसीदताम् ।
तं तथा शायिने पुत्रा अपयः सह चारणैः । भीमसेन उवाच ।
अभ्येत्य सहिताः सर्वे शोकादOण्यवर्तयन्।।४३ हित्वा राज्यं च भोगांश्च शतशृङ्गनिवासिना।।५८
अस्तं गतमिवादित्यं संशुष्कमिव सागरम् ।
त्वया लब्धाः स राजेन्द्र महता तपसा वयम् ।
दृष्ट्वा पाण्डं नरव्याघ्रं शोचन्ति स महर्षयः ॥४४ हित्वा मानं वनं गत्वा खयमाहृत्य भक्षणम्॥५९
समानशोका ऋपयः पाण्डवाश्च यभूविरे । शाकमूलफलैर्वन्यभैरणं चै त्वया कृतम् ।
ते समाथासिते विप्रैषिलेपतुरनिन्दिते ॥ ४५ / पुत्रानुत्पाद्य पितरो यमिच्छन्ति महात्मनः॥६०
कुन्त्युवाच ।
त्रिवर्गफलमिच्छन्तस्तस्य कालोऽयमागतः ।
हा राजन्कस्य नो हित्वा गच्छसि त्रिदशालयम्। अभुक्त्वैव फलं राजन्गन्तुं नार्हसि भारत ॥६॥
हाराजन्मम मन्दायाः कथं माद्रीं समेत्य वै॥४६ इत्येवमुक्त्वा पितर भीमोऽपि विललाप ह ॥६५
निधनं प्राप्तवानराजन्मद्भाग्यपरिसंक्षयात् । अर्जुन उवाच ।
- युधिष्ठिरं भीमसेनमर्जुनं च यमायुभी ४७ प्रनष्टं भारतं वंशं पाण्डुना पुनरुद्धृतम् ।
कस हित्वा प्रियान्पुत्रान्प्रयातोऽसि विशांपते । तसिंस्तदा वनगते नष्टं राज्यमराजकम् ॥ ६३
नूनं त्वां त्रिदशा देवाः प्रतिनन्दन्ति भारत॥४८ पुननिःसारित क्षत्रं पाण्डुपुत्रश्च पञ्चभिः ।
यतो हि तप उग्रं वै चरितं ब्रह्मसंसदि । एतच्छ्रुत्वाऽनुमोदित्वा गन्तुमर्हसि शङ्कर ॥ ६४
आवाभ्यां सहितो राजनगमिप्यसि दिवं शुभम्।। इत्येवमुक्त्वा पितरं विललाप धनञ्जयः।
आजमीढाजमीढानां कर्मणा चरतां गतिम् । यमावूचतुः।
ननु नाम सहावाभ्यां गमिप्यामीति यच्चया ॥ दुःसहं च तपः कृत्वा लब्ध्वा नो भरतर्पम ॥६५
प्रतिज्ञाता कुरुश्रेष्ठ यदाऽसि वनमागता। पुत्रलाभस्य महतः शुश्रूपादिफलं सया
आवाभ्यां चैव सहितो गमिप्यसि विशांपते । न चावाप्तं किंचिदेव पुरा दशरथो यथा ॥ ६६
मुहूर्त क्षम्यतां राजन्द्रत्येऽहं च मुखं तव ॥५१ / एवमुक्त्वा यमौ चापि विलेपतुरथातुरी ।। ६७
वैशंपायन उवाच ।
कुन्त्युवाच।
पिलपित्वा भृशं चैव निसने पतिते भुवि । अह ज्येष्ठा धर्मपत्नी ज्येष्ठं धर्मफलं मम ।
पया इते मृगे मृग्यो लन्धर्वनगते तथा ॥ ५२ अवश्यं मायिनो मायान्मा मां माद्रि निवर्तय ।।
युधिष्टिरमुखाः सर्वे पाण्टया वेदपारगाः। अन्विप्यामीह मारमई प्रेतयं गवम् ।
तेऽभ्यागत्य पितुर्मूले निःसंशाः पतिता भुवि ५३ उत्तिष्ठ त्वं विसुज्यनामिमारपस्स दारकान् ॥६९
मेटारा प्रेमसम् । भन्यिमान्मनुगनिमानि ॥ १९॥ निरादपिरसतरामोमायः ॥ १॥

·.
अध्यायः १३५]
आदिपर्व .१ ।
२३९
दारास्तापसान्द्रष्टुं निर्ययुः पुरवासिनः ॥ १२ तपसा दिव्यचक्षुष्ट्वात्पश्यामस्ते तथा सुतान् २८
जीसङ्काः क्षत्रसाथ यानसकसमास्थिताः। असाकं वचनं श्रुत्वा देवानाराधयत्तदा।'
वाह्मणैः सह निर्जग्मुर्तामणानां च योपितः १३ ब्रह्मचर्यव्रतस्थस तस्य दिव्येन हेतुना ॥ २९
तथा विदशूद्रसङ्घानां महान्व्यतिकरोऽभवत् । साक्षाद्धर्मादयं पुत्रस्तत्र जातो युधिष्ठिरः।।
न कश्चिदकरोदीग्रॅममवन्धर्मयुद्धयः॥ १४ तथैनं पलिना श्रेष्ठं तस्य राज्ञो महात्मनः॥३०
तथा भीष्मः शान्तनवः सोमदत्तोऽध वाहिकः। मातरिश्वा ददौ पुत्रं भीमं नाम महाबलम् ।
प्रज्ञाचक्षुश्च राजर्पिः क्षत्ताच विदुरः स्वयम् ॥ १५ पुरन्दरादयं जज्ञे कुन्त्यां सत्यपराक्रमः॥ ३१
सा च सत्यवती देवी कौसल्या च यशखिनी। 'असिञ्जाते महेप्यासे पृथामिन्द्रस्तदाऽब्रवीत् ।
राजदारैः परिवृता गान्धारी चापि निर्ययौ ॥१६मत्प्रसादादयं जातः कुन्ति सत्यपराक्रमः ।। ३२
धृतराष्ट्रस्य दायादा दुर्योधनपुरोगमाः । अजेयानपि जेताऽरीन्देवतादीन संशयः।'
भूपिता भूपणैश्वित्रैः शतसक्या विनिर्ययुः ॥१७, यस्य कीर्तिमहेप्यासान्सर्वानभिभविष्यति ॥ ३३
तान्महर्षिगणान्दृष्ट्वा शिरोभिरभिवाद्य च | 'युधिष्ठिरो राजसूर्य भ्रान्धीर्यादवाप्स्यति ।
उपोपविविशुः सर्वे कौरव्याः सपुरोहिताः ॥१८ एप जेता मनुष्यांच सर्वान्गन्धर्वराक्षसान् ॥३४
तथैव शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च ।
एप दुर्योधनादीनां कौरवाणां च जेप्यति ।
उपोपविविशुः सर्वे पौरजानपदा अपि ॥ १९ वीरपैतस्य विक्रान्तैर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥ ३५
तमकूजमभिज्ञाय जनौषं सर्वशस्तदा। यक्ष्यते राजसूयायधर्म एव परः सदा ।'
दूजयित्वा यथान्याय पायेनार्येण च प्रभो॥२० यौ तु माद्री महेष्वासावमूत पुरुषोत्तमौ ॥ ३६
भीष्मो राज्यं च राष्ट्रं च महर्षिभ्यो न्यवेदयत् । अश्विभ्यां पुरुषव्याघ्राविमौ तावपि तिष्ठतः ।
तेपामथो वृद्धतमः प्रत्युत्थाय जटाजिनी । 'नकुलः सहदेवश्च तावप्यमिततेजसौ ॥
ऋषीणां मतमाज्ञाय महपिरिदमब्रवीत् ।। २१ चरता धर्मनित्येन वनवासं यशखिना।
यः स कौरव्यदायादः पाण्डुर्नाम नराधिपः। एप पैतामहो वंशः पाण्डुना पुनरुद्धृतः ॥ ३८
कामभोगान्परित्यज्य शतशृङ्गमितो गतः ॥ २२ पुत्राणां जन्म वृद्धि च वैदिकाध्ययनानि च ।
'राजा भोगान्परित्यज्य तपसी संबभूव ह । पश्यन्तः सततं पाण्डोः परां प्रीतिमवाप्स्यथ ३९
स यथोक्तं तपस्तेपे पत्रमूलफलाशनः ॥
२३ वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभमवाप च ।
पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा कंचित्कालमतन्द्रितः । पितृलोकं गतः पाण्डुरितः सप्तदशेऽहनि ॥ ४०
तेन वृत्तसमाचारैस्तपसा च तपस्विनः ।। २४ तं चितागतमाज्ञाय वैश्वानरमुखे हुवम् ।
तोपितास्तापसास्तत्र शतशृङ्गनिवासिनः । प्रविष्टा पावर्क माद्री हित्वा जीवितमात्मनः ४१
वर्गलोकं गन्तुकामं तापसाः संनिवार्य तम् ॥२५ सा गता सह तेनैव पतिलोकमनुव्रता ।
उद्यन्तं सह पत्नीभ्यां विप्रा वचनमब्रुवन् । तसास्तस च यत्कार्य क्रियतां तदनन्तरम्. ४२
अनपत्यस्य राजेन्द्र पुण्यालोका न सन्ति ते॥२६ पृथां च शरणं प्राप्तां पाण्डवांश्च यशखिनः ।...
तसाद्धर्म च वायुं च महेन्द्रं च तथाऽश्विनौ । यथावदनुमन्यन्तां धर्मो ह्येप सनातनः ॥ ४३
आराधयख राजेन्द्र पत्नीभ्यां सह देवताः॥ २७ | इमे तयोः शरीरे द्वे पुत्राथेमे तयोर्वराः।
भीताः पुत्रान्प्रदास्यन्ति मणमुक्तो भविष्यसि । क्रियाभिरनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः ॥ ४४
अकूज़ निःशब्दम् ॥२०॥ . .
•व्यतिकरः संघर्षः ॥ १४॥

·२३८ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व वीर्य तेजश्च योगच माहात्म्यं च यशखिनाम् १०० हिरण्यशकलानाज्यं तिलं दधिच तण्डुलान् १०६ कुन्ति द्रक्ष्यसि पुत्राणां पञ्चानाममितौजसाम् । उदकुम्भांश्च परशुं समानीय वपखिभिः । आर्या चाप्यभिवाद्याच मम पृज्या चसर्वतः१०१ अश्वमेधाग्निमाहत्य यथान्यायं समन्ततः॥१०७ ज्येष्ठा वरिष्ठा त्वं देवि भूपिता स्वगुणैः शुभैः। काश्यपः कारयामास पाण्डोः प्रेतस तां क्रियाम्। अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि त्वया यादवनन्दिनि १०२ पुरोहितोक्तविधिना पाण्डो पुत्रो युधिष्ठिरः१०८ धर्म खर्ग च कीर्ति च त्वत्कृतेऽहमवामुयाम् । तेनामिनाऽदहत्पाण्टुं कृत्वा चापि क्रियास्तदा ।' यथा तथा विधत्खेह मा च कापीर्विचारणां १०३ रुदञ्छोकाभिसंतप्तः पपात भुवि पाण्डवः १०९ वैशंपायन उवाच । ऋपीन्पुत्रान्पृथां चैव विसृज्य च नृपात्मज ।' वाष्पसंदिग्धया वाचा कुन्त्युवाच यशस्विनी । नमस्कृत्य चितानिस्सं धर्मपत्नी नरसंभम् ॥११० अनुज्ञाताऽसि कल्याणि त्रिदिवे सङ्गमोऽस्तु ते ।। मद्रराजसुता तूर्णमन्वारोहद्यशखिनी ।। १११ भर्चा सह विशालाक्षि क्षिप्रमचैव भामिनि । 'अहताम्बरसंवीतो भ्राभिः सहितोऽनघः। संगता स्वर्गलोके त्वं रमेथाः शाश्वतीः समाः१०५ / उदकं कृतवांस्तत्र पुरोहितमते स्थितः ॥ ११२ वैशंपायन उवाच। अर्हतस्तस कृत्यानि शतभृङ्गानिवासिनः। ततः पुरोहितः स्त्रात्वा प्रेतकर्मणि पारगः । तापसा विधिवच्चकुश्चारणा ऋपिभिः सह ॥११३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि चतुर्सिशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३४ ॥ पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३५ ।। पाण्डवैः सह ऋषीणां हस्तिनापुरगमनम् ॥ १॥ पाण्डवृत्तान्तकथनपूर्वकं पाण्डवान्भीमाय समप्य ऋषीणां प्रतिनि. . वर्तनम् ॥२॥ - वैशंपायन उवाच । उदारमनसः सिद्धा गमने चक्रिरे मनः । पाण्डोरुपरमं दृष्ट्वा देवकल्पा महर्षयः । भीष्माय पण्डवान्दातुं धृतराष्ट्राय चैव हि ॥ ६ ततो मन्त्रविदः सर्वे मन्त्रयांचक्रिरे मिथः॥ १ तसिन्नेव क्षणे सर्वे तानादाय प्रतस्थिरे । तापसा ऊचुः। पाण्डोरांच पुत्रांच शरीरे ते च तापसाः॥७ हित्वा राज्यं च राष्ट्रं च स महात्मा महायशाः। सुखिनी सा पुरा भूत्वा सततं पुत्रवत्सला | असिंस्थाने तपस्तावा तापसाञ्शरणं गतः ॥ २ | प्रपन्ना दीर्घमध्वानं संक्षिप्तं तदमन्यत ।। स जातमात्रान्पुनाथ दारांच भवतामिह । सा त्वदीर्पण कालेन संप्राप्ता कुरुजाङ्गलम् । प्रादायोपनिधि राजा पाण्डुः स्वर्गमितो गतः।।३ वर्धमानपुरद्वारमाससाद यशखिनी ।। । तस्येमानात्मजान्देहं भार्यां च सुमहात्मनः । द्वारिणं वापसा ऊचू राजानं च प्रकाशय । स्वराष्ट्र गृह्य गच्छामो धर्म एप हि नः स्मृतः।।४ ते तु गत्वा क्षणेनैव सभायां विनिवेदिताः।।१० तं चारणसहस्राणां मुनीनामागमं वदा । ते परस्परमामध्य देवकल्पा महर्षयः । श्रुत्वा नागपुरे नृणां विसयः समपद्यत ॥ ११. पाण्डोः पुमान्पुरस्कृत्य नगरं नागसाक्ष्यम् ॥ ५ मुहूर्वोदित आदित्ये सर्वे यालपुरस्कृताः । देहं देहयोरस्थीनि ॥ ४ ॥ तद्गमन संक्षिप्तममन्यत मुनीनां मुख्यद्वारम् ॥ ९॥ आरम्यानां सहससस्यानां मुनीना पेरि. योगप्रमापार सदेशगमनावण्यात ॥८॥ मर्भमानपुरद्वारं । योग्यम् ॥" or वैशंपायन उवाच । -- ॥

·३ अध्यायः १३५] आदिपर्व १। २३९ संदारास्तापसान्द्रष्टुं निर्ययुः पुरवासिनः ॥ १२ उपसा दिव्यचक्षुष्टात्पश्यामस्ते. तथा सुतान् २८ स्त्रीसहाः क्षत्रसङ्घाश्च यानसङ्घसमास्थिताः। असाकं वचनं श्रुत्वा देवानाराघयत्तदा ।' ब्राह्मणैः सह निर्जग्मु ह्मणानां च योपितः १३ ब्रह्मचर्यव्रतस्यस्य तस दिव्येन हेतुना ।। २९ तथा विदशूद्रसङ्घानां महान्व्यतिकरोऽभवत् । साक्षाद्धर्मादयं पुत्रस्तत्र जातो युधिष्ठिरः। : न कश्चिदकरोदीामभवन्धर्मबुद्धयः ।। १४ तथनं बलिना श्रेष्ठ तस्स राज्ञो महात्मनः।।३० तथा भीष्मः शान्तनवः सोमदत्तोऽथ वाहिका। मातरिश्वा ददौ पुत्र भीम नाम महाबलम् । प्रज्ञाचक्षुश्च राजर्पिः क्षत्ता च विदुरः स्वयम्॥ १५ पुरन्दरादयं जज्ञे कुन्सां सत्यपराक्रमः ॥ ३१ सा च सत्यवती देवी कौसल्या च यशखिनी। 'असिखाते महेवासे पृथामिन्द्रस्तदाऽब्रवीत् । राजदारैः परिवृता गान्धारी चापि निर्ययो||१६ मत्प्रसादादयं जातः कुन्ति सत्यपराक्रमः।। ३२ धृतराष्ट्रस्य दायादा दुर्योधनपुरोगमाः। अजेयानपि जेताऽरीन्देवतादीन संशयः।' भूपिता भूपर्णचित्रः शतसङ्ख्या विनिर्ययुः ॥१७ | यस्य कीर्तिमहेप्पासान्सर्वानभिभविष्यति ॥३३ तान्महर्पिगणान्दष्टा शिरोभिरभिवाद्य च । 'युधिष्ठिरो राजसूयं भावीर्यादवाप्स्यति । उपोपविविशुः सर्वे कौरव्याः सपुरोहिताः ॥१८ एप जेता मनुष्यांश्च सर्वान्गन्धर्वराक्षसान् ॥३४ तथैव शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च । एप दुर्योधनादीनां कौरवाणां च जेष्यति । उपोपविविशुः सर्वे पौरजानपदा अपि ॥ १९ वीरस्यतस्य विक्रान्तर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥ ३५ तमकूजममिज्ञाय जनोपं सर्वशस्तदा । यक्ष्यते राजसूयार्धर्म एव परः सदा ।' जयित्वा यथान्यायं पायेनार्येण च प्रभो॥२० यौ तु माद्री महेष्वासावस्त पुरुषोत्तमौ ॥ ३६ भीष्मो राज्यं च राष्ट्रं च महर्षिभ्यो न्यवेदयत् । अश्विभ्यां पुरुषव्याघ्राविमौ तावपि तिष्ठतः। तेपामथो वृद्धतमः प्रत्युत्थाय जटाजिनी। 'नकुलः सहदेवश्च तावप्यमिततेजसी ।। ३७ ऋषीणां मतमाज्ञाय महपिरिदमब्रवीत् ॥ २१ चरता धर्मनित्येन वनवासं यशस्विना । यः स कौरव्यदायादः पाण्डुनर्नाम नराधिपः । एप पैतामहो वंशः पाण्डुना पुनरुद्धृतः ।। ३८ कामभोगान्परित्यज्य शतशृङ्गमितो गतः ॥ २२ पुत्राणां जन्म वृद्धिं च वैदिकाध्ययनानि च । 'राजा भोगान्परित्यज्य तपस्वी संबभूव है। पश्यन्तः सततं पाण्डोः परां प्रीतिमवाप्स्यथ ३९ स यथोक्तं तपस्तेपे पत्रमूलफलाशनः॥ २३ वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभमवाप च । पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा केचित्कालमतन्द्रितः। पितृलोकं गतः पाण्डुरितः सप्तदशेऽहनि ॥ ४० । तेन वृत्तसमाचारैस्तपसा च तपस्विनः॥ २४ तं चितागतमाज्ञाय वैश्वानरमुखे हुतम् । तोपितास्तापसाखन शतशृङ्गनिवासिनः । प्रविष्टा पावकं माद्री हित्वा जीवितमात्मनः४१.. १ वर्गलोकं गन्तुकाम तापसाः संनिवार्य तम् ॥२५ सा गता सह तेनैव पतिलोकमनुव्रता । उद्यन्तं सह पत्नीभ्यां विप्रा वचनमब्रुवन् । तस्यास्तस च यत्कार्य क्रियतां तदनन्तरम्' ४२ अनपत्यस्य राजेन्द्र पुण्यालोका न सन्ति ते॥२६ पृथां च शरणं प्राप्तां पाण्डवांश्च यशस्विनः ।, तसादौ च वायुं च महेन्द्रं च तथाऽश्विनौ । यथावदनुमन्यन्तां धर्मो ोप सनातनः ॥ ४३ . । आराधयक्ष राजेन्द्र पत्नीभ्यां सह देवताः।। २७ इमे तयोः शरीरे द्वे पुत्राश्वेमे तयोर्वराः। श्रीताः पुत्रान्प्रदास्यन्ति ऋणमुक्तो भविष्यसि । क्रियाभिरनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः ॥ ४४ 'व्यतिकरः संघर्षः ॥ १४॥ अकूज निःशन्दम् ॥ २० ॥ , ..

·२४० श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पितृमेधं महायशाः। क्षणेनान्तहिताः सर्वे तापसा गुह्यकैः सह ॥ लभतां सर्वधर्मज्ञः पाण्डुः कुरुकुलोद्वहः ॥ ४५ गन्धर्वनगराकारं तथैवान्तहितं पुनः । वैशंपायन उवाच । ऋपिसिद्धगणं दृष्ट्वा विस्मयं ते परं ययुः॥ ४७ एवमुक्त्या कुरुन्सर्वान्कुरूणामेव पश्यताम् । ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पश्चशिदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३५ ॥ पत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥ १३६ ॥ पाण्डोरस्थिसंस्काराचन्त्येष्टिविधिः ॥ १ ॥ धृतराष्ट्र उवाच। अथ छत्राणि शुभ्राणि चामराणि बृहन्ति च । पाण्डोविंदुर सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारय । आजहुः कौरवसार्थे वासांसि रुचिराणि च १२ राजवद्राजसिंहस माद्याचव विशेषतः ॥ १ याजक शुक्लयासोभिहूयमाना हुताशनाः । पशून्यासांसि रत्नानि धनानि विविधानि च । अगच्छन्नग्रतस्तस्य दीप्यमानाः खलङ्गताः ॥१३, पाण्डोः प्रयच्छ मायाश्च येभ्यो यापच वाञ्छितम् ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव सहस्रशः । यथा च कुन्ती सत्कारं कुर्यान्माद्यास्तथा कुरु। रुदन्तः शोकसंतप्ता अनुजग्मुर्नराधिपम् ॥ १४ यथा न वायुर्नादित्यः पश्येतां तां सुसंवृताम् ३ / अयमसानपाहाय दुःखे चाधाय शाश्वते । न शोच्यः पाण्डुरनघः प्रशसः स नराधिपः । कृत्वा चासाननाथांश्च क यास्यति नराधिपः यस्य पञ्च सुता वीरा जाताः मुरमृतोपमाः ।।४। क्रोशन्तः पाण्डवाः सर्वे भीष्मो विदुर एव च वैशंपायन उवाच । 'वाडीकः सोमदत्तश्च तथा भूरिश्रवा नृपः ॥१६ विदुरस्तं तथेत्युक्ला भीष्मेण सह भारत ) अन्योन्यं चै समाश्लिप्य अनुजग्मुः सहस्रशः। पाण्डे संस्कारयामास देशे परमपूजिते ॥ ५ रमणीये वनोद्देशे गङ्गातीरे समे शुभे ।। १७ ततस्तु नगरातूर्णमाज्यगन्धपुरस्कृताः। न्यासयामासुरथ तां शिविका सत्यवादिनः । निर्हताः पावका दीमाः पाण्डो राजपुरोहितैः ६ सभार्यस नृसिंहस्य पाण्डोरलिष्टकर्मणः ॥ १८ अथैनामार्तवैः पुप्पैर्गन्धश्च विविधैर्वरः। ततस्तस्य शरीरं तु सर्वगन्धाधिवासितम् । शिषिकां तामलङ्कृत्य वाससाऽऽच्छाच सर्वशः ७ शुचिकालीयकादिग्धं दिव्यचन्दनरूपितम्।। १९ तां तथा शोभितां माल्यैवासोभिश्च महाधनैः । | पर्यपिञ्चञ्जलेनाशु शातकुम्भमयैर्घटैः । अमात्या ज्ञातयश्चैनं सुहृदशोपतस्थिरे । ८ / चन्दनेन च शुक्लेन सर्वतः समलेपयन् ॥ २० नृसिंह नरयुक्तेन परमालतेन तम् । कालागुरुविमिश्रेण तथा तुङ्गरसेन च । अवहन् यानमुख्येन सह माया सुसंवृतम् ॥ ९ अथैनं देशजैः शुक्लैर्वासोभिः समयोजयन् ॥२१ पाण्डुरेणातपत्रेण चामरव्यजनेन च । संछन्नः स तु वासोभिर्जीवन्निव नराधिपः । सर्ववादिननादैश्च समलञ्चक्रिरे ततः ।। १० शुशुभे स नरव्याघ्रो महाहंशयनोचितः ॥ २२ रत्नानि चाप्युपादाय पहनि शतशो नराः। 'हयमेधामिना सर्वे याजकाः सपुरोहिताः । प्रददुः काइमाणेभ्यः पाण्डोस्तसौर्ध्वदेहिके ११ वेदोक्तेन विधानेन क्रियां चक्रुः समत्रकम्।।२३ प्रेतकार्य सपिण्डीकरणान्ते । पितृमेध यज्ञविशेषम् । वृषोत्सर्गाः पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। १३५ ॥ दिकं पा ॥ ४५ ॥ गन्धर्वनगरं सपुरम् ॥ ४५ ॥ कालीयकादिग्धं कृष्णागुरुलिप्तम् ॥ १९ ।। ।

·'अध्यायः १३७] आदिपर्व १। २४१ याजकरभ्यनुज्ञाते प्रेतकर्मण्यनुष्टिते । तथा भीष्मः शान्तनयो विदुरश्च महामतिः । घृतावसिक्तं राजानं सह माया स्खलङ्कृतम् ॥२४ । सर्वशः कौरवाश्चैव प्राणदन्भृशदुःखिताः ॥ ३० तुङ्गपद्मकमिश्रेण चन्दनेन सुगन्धिना। ततो भीप्मोऽथ विदुरो राजा च सह पाण्डवैः । 'सरलं देवदारुं च गुग्गुलं लाक्षया सह ॥ २५ / उदकं चक्रिरे तस सर्वाश्च कुरुयोपितः॥ ३१ हरिचन्दनकाप्टैश्च हरिबरैरुशीरकैः ।। चुक्रुशुः पाण्डवाः सर्वे भीष्मः शान्तनवस्तथा। अन्यश्च विविधर्गन्धविधिना समदाहयन् ।। २६ विदुरो ज्ञातयश्चैव चाश्चाप्युदकक्रियाः॥ ३२ ततस्तयोः शरीरे द्वे दृष्ट्वा मोहवशं गता। कृतोदकांस्तानादाय पाण्डवान्छोककर्शितान् । हाहा पुत्रेति कौसल्या पपात सहसा भुवि ॥२७ / सर्वाः प्रकृत्तयो राजशोचमाना न्यवारयन्।।३३ तां प्रेक्ष्य पतितामाती पौरजानपदो जनः । यथैव पाण्डवा भूमौ मुपुपुः सह बान्धवैः। रुरोद दुःखसंतप्तो राजभक्त्या कृपान्वितः॥२८ | तथैव नागरा राजशिश्यिरे ब्राह्मणादयः ॥३४ कुन्त्याश्चवार्तनादेन सर्वाणि च विचुक्रुशुः । तद्तानन्दमस्वस्थमाकुमारमहृष्टवत् । मानुपैः सह भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ।।२९ । बभूव पाण्डवैः सार्ध नगरं द्वादश क्षपाः ।। ३५ ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३६ ।। ससत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३७ ।। पापडोः श्राद्धदानम् ॥ १॥ कुमारणां नीद्वावर्णनम् ॥ २॥ क्रीडायां भीमेन दुर्योधनादीनां पराभवः ॥ ३ ॥ दुर्योधनेन प्रमाणकोट्या पातनं, सपैदशनं, विपमिश्नभक्ष्यदानम् ॥ ४ ॥ वैशंपायन उवाच । गच्छ त्वं योगमास्थाय युक्ता वस तपोवने ॥८ ततः क्षत्ता च भीष्मश्च व्यासो राजा च बन्धुभिः। माद्राक्षीस्त्वं कुलस्यास्स घोरं संक्षयमात्मनः । ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा ॥१ । तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्यात्रवीत्स्नुपाम् ।।९ 'पुरोहितसहायास्ते यथान्यायमकुर्वत ।' अम्बिक तव पौत्रस्य दुर्नयात्किल भारताः। कुख्य विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः । सानुबन्धा विनश्यन्ति पौराश्चैवेति नः श्रुतम् १० रखौधान्दुिजमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरांस्तथा ॥२ । तत्कौसल्यामिमामात पुत्रशोकाभिपीडिताम् । कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान्भरतर्पभान । वनमादाय भद्रं ते गच्छावो यदि मन्यसे ।।११ आदाय विविशुः सर्वे पुरं वारणसादयम् ॥ ३ तथेत्युक्ता त्वम्बिकया भीष्ममामन्य सुबत्ता । सत्ततं सानुशोचन्तस्तमेव भरतर्पभम् । वनं ययौ सत्यवती स्नुपाभ्यां सह भारत ॥ १२ पौरजानपदाः सर्वे मृतं खमिव बान्धवम् ॥ ४ ताः सुघोरं तपतप्त्वा देव्यो भरतसत्तम ॥ श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम् । देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा ॥१३ संमूढां दुःखशोकार्ती व्यासो मातरमब्रवीत् ॥५ वैशंपायन उवाच । । अतिक्रान्तसुखाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः। अथाप्तवन्तो वेदोक्तान्संस्कारान्पाण्डवास्तदा । श्वाश्वः पापिष्ठदिवसाः पृथिवी गतयौवना ॥ ६ | संव्यवर्धन्त भोगांस्ते भुञ्जानाः पितृवेश्मनि ॥१४ बहुमायासमाकीर्णो नानादोपसमाकुलः । धाराष्ट्रश्च सहिताः क्रीडन्तो मुदिताः सुखम् । लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति ॥ ७ | वालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टास्तेजसाऽभवन् ॥१५ कुरूणामनयाचापि पृथिवी न भविष्यति । जवे लक्ष्यामिहरणे मोज्ये पांमुविकपणे । तुपकी गन्धद्रव्यविशेषां ॥ १५ ॥ पत्रिंशदधिकशतन वायः पूर्वपूर्वदिनापेक्षया उत्तरमुत्तरं पारिष्टगतावना मम्यक्फवशन्या ॥६॥ योग चित्तत्तिनिरोध प्रयागोशोगा। मोऽध्यायः ॥ १३६ ॥ ३१ ·२४२ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व धार्तराष्ट्रान्भीमसेनः सर्वान्स परिमर्दति ॥ १६ ततो जलविहारार्थ कारयामास भारत । हर्षात्मक्रीडमानांस्तान् गृह्य राजनिलीयते । चैलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च॥३ शिरःसु विनिगृढतान्योजयामास पाण्डवैः ॥१७ | सर्वकामैः सुपूर्णानि पताकोच्छ्रायवन्ति च । शतकोत्तर तेपां कुमाराणां महौजसाम् । तत्र संजनयामास नानागाराण्यनेकशः॥ ३३ एक एव निगृह्णाति नातिकृच्छाहकोदरः॥१८ उदककीडनं नाम कारयामास भारत । कचेषु च निगृह्येनान्विनिहत्य बलादली। प्रमाणकोय्यां तं देश स्थलं किंचिदुपेत्यह ॥ ३४ चकर्प क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोंसकान् ॥१९ 'क्रीडावसाने ते सर्वे शुचिवस्त्राः खलङ्कृताः । दश बालाञ्जले क्रीडन्भुजाभ्यां परिगृह्य सः । सर्वकामसमृद्धं तदन्नं धुभुजिरे शनैः ।। आस्ते स सलिले मनो मृतकल्पान्विमुञ्चति।।२० | दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहाः। फलानि वृक्षमारुह्य विचिन्वन्ति च ये तदा । विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन् ।। ३६ तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते दुमान् ॥२१ | खिन्नस्तु बलवान्भीमो व्यायामाभ्यधिकस्तदा। प्रहारवेगाभिहता हुमा व्याघूर्णितास्ततः। वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतान्विभुः ॥३७ सफलाः प्रपतन्ति स द्रुमात्सस्ताः कुमारकाः२२ / प्रमाणकोट्यां वासार्थ सुष्वापारुह्य तत्स्थलम् । 'केचिद्भग्नशिरोरस्काः केचिद्भग्नकटीमुखाः। शीतं वासं समासाद्य शान्तो मदविमोहितः३८ निपेतुर्कातरः सर्वे भीमसेनभुजार्दिताः॥ २३ निश्चेष्टः पाण्डवो राजन्सुष्वाप मृतवत्क्षितौ । : न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन । ततो बद्धा लतापाशैर्मीम दुर्योधनः शनैः ॥३९ कुमारा उत्तरं चक्रुः स्पर्धमाना वृकोदरम् ॥२४ प्रमाणकोट्यां संसुप्तं गङ्गायां प्राक्षिपजले । एवं स धार्तराष्ट्रांश्च स्पर्धमानो वृकोदरः । ततःप्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वान्संछिद्य बन्धनान४ अप्रियेऽतिष्ठदत्यन्त बाल्यान्न द्रोहचेतसा ।। २५ उदतिष्ठरलाद्भूयो भीमः प्रहरतां वरः । ततो चलमतिख्यातं धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् । स विमुक्तो महातेजा नाज्ञासीनेन तत्कृतम् ।। भीमसेनस्य तज्ज्ञाखा दुष्टभावमदर्शयत् ॥ २६ | पुनर्निद्रावर्श प्राप्तस्तत्रैव प्रास्वपदली । तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यतः। अर्धराज्यां व्यतीतायामुत्तस्थुः कुरुपाण्डवाः । मोहादैश्वर्यलोभाच पापा मतिरजायत ।। २७ दुर्योधनस्तु कौन्तेयं दृष्ट्वा निर्वेदमभ्यगात् ॥४२ अयं बलवतां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः । सुप्तं चापि पुनः सस्तीक्ष्णदं,महाविपः । मध्यमः कुन्तिपुत्राणां निकृत्या'सन्निगृह्यतां २८ कुपितैर्देशयामास सर्वेष्वेवाङ्गसन्धिषु ।। प्राणवान्विक्रमी चैत्र शौर्येण महताऽन्वितः। दंष्ट्राच दंष्ट्रिणां मर्मस्वपि तेन निपातिताः। स्पर्धते चापि सहितानसानेको वृकोदरः ॥२९ खचं न चास्य बिभिदुः सारखात्पृथुक्क्षसः।।४४ तं तु सुप्तं पुरोधाने गङ्गायां प्रक्षिपामहे । प्रबुद्धो भीमसेनस्तान्सर्वान्सानपोथयत् । अथ तस्मादवरजं श्रेष्ठं चैव युधिष्ठिरम् ।। ३० | सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जमिवान् ।। ४५ प्रसह्य बन्धने बवा प्रशासिष्ये वसुन्धराम् । तथान्यदिवसे राजन्हन्तुकामोऽत्यमर्पणः । एवं स निश्चयं पापः कृत्वा दुर्योधनस्तदा । चलनेन सहामन्य सौबलस मते स्थितः॥ ४६ नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मनः ।।३१ भोजने भीमसेनस्य ततः प्राक्षेपयद्विपम् । युक्ता समाहिता ॥ ८ ॥ योग्यामु कियाखिति शेषः । प्रमाणकोज्यां गङ्गायां प्रदेशविशेष । स्थलं किंविद जलेऽ उत्तरमुत्कर्षम् ॥ २४ ॥ निकृत्या कपटेन ॥ २८ ॥ | स्थळे च क्रीडागारम् ॥ ३४ ॥ वलनेन तन्नामकेन सहचरेण प्राणवान् बलवान् ॥ २९॥ प्रसह्य बलात्कारेण ॥ ३१ ॥ ॥४६॥ सात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३७ ।। ४३ ·प्रध्यायः १३८] मादिपर्व १। २४३ 4 कालकूटं विषं तीक्ष्णं संभृतं रोमहर्षणम् ॥ ४७ चिन्तयन्नालमन्निद्रां दिवारानमतन्द्रितः ॥ ५० चापि भुक्त्वाऽजरयदविकारो वृकोदरः। एवं दुर्योधनः कर्णः शकुनिथापि सौबलः । वेकार नाभ्यजनयत्सुतीक्ष्णमपि तद्विपम् ॥ ४८ अनेकरप्युपायैस्ताजिघांसन्ति स पाण्डवान् ५१ भीमसंहननो भीमस्तसादजरयद्विपम् । वैश्यापुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया। तोऽन्यदिवसे राजन्हन्तुकामो वृकोदरम् ॥ ४९ पाण्डवा ह्यपि तत्सर्वं प्रत्यजाननरिन्दमाः । सौबलेन सहायेन धार्तराष्ट्रोऽभ्यचिन्तयत् । । उद्भावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः॥ ५२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३७ ॥ अष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३८ ॥ पुनीमाय विपमिश्रभक्ष्यदानम् ॥ १ ॥ शूलकोलितायां प्रमाणकोटया पुनर्भीमसेनस्य पातनम् ॥ २॥ पाताललोकं प्राप्तस्य भीमस्य वासुकिदत्तरसपानम् ॥ ३॥ 'वैशंपायन उवाच । गवाक्षकैस्तथा जालैर्यत्रैः सांचारिकैरपि ॥ १० ततस्ते मन्त्रयामासुर्दुर्योधनपुरोगमाः । संमार्जितं सौधकारैश्चित्रकारैश्च चित्रितम् । प्राणवान्विक्रमी चापि शौर्ये च महति स्थितः१ / दीर्घिकाभिश्च पूर्णाभिस्तथा पुष्करिणी' च॥११ स्पर्धते चापि सततमसानेव वृकोदरः। जलं तच्छुशुभेच्छन्नं फुल्लैर्जलरुहस्तथा । से तु मुप्तं पुरोधाने जले शूले क्षिपामहे ॥ २ उपच्छन्ना वसुमती तथा पुप्पैर्यथर्तुकैः ॥ १२ ततो जलविहारार्थ कारयामास भारत । तत्रोपविष्टास्ते सर्वे पाण्डवाः कौरवाच ह । प्रमाणकोट्यामुद्देशे स्थलं किंचिदुपेत्य ह ॥ ३ उपच्छन्नान्वहून्कामांस्ते भुञ्जन्ति ततस्ततः ।। १३ भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोप्यं लेह्यमथापि च । । अथोघानवरे तसिंस्तथा क्रीडागताच ते । उपपादितं नरैस्तत्र कुशलः मूदकर्मणि ॥ ४ परस्परस्य वक्रेषु ददुर्भक्ष्यांस्ततस्ततः ।। १४ न्यवेदयतत्पुरुपा धार्तराष्ट्राय वै तदा । ततो दुर्योधनः पापस्तदक्ष्ये कालकूटकम् । ततो दुर्योधनस्तत्र पाण्डवानाह दुर्मतिः॥ ५ विपं प्रक्षेपयामास भीमसेनजिघांसया । १५ गङ्गां चैवानुयासाम उद्यानवनशोभिताम् । स्वयमुत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपमः। संहिता भ्रातरः सर्वे जलक्रीडामवानुमः ॥ ६. स वाचाऽमृतकल्पश्च भ्रातृवच्च सुहृद्यथा ॥ १६ एवमस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिरः । स्वयं प्रक्षिपते भक्ष्यं बहु भीमस पापकृत् । ते रथैनगराकारैर्देशजैश्च गजोत्तमैः॥ ७ प्रभक्षितं च भीमेन ते चै दोपमजानता ॥ १७ निर्ययुनगराच्छ्ाः कौरवाः पाण्डवैः सह । ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्निव । उद्यानवनमासाद्य विसृज्य च महाजनम् ॥ ८ कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते पुरुषाधमः ॥ १८ विशन्ति स तदा वीराः सिंहा इव गिरेहाम् । ततस्ते सहिताः सर्वे जलक्रीडामकुर्वत । उद्यानमभिपश्यन्तो भ्रातरः सर्व एव ते ॥ ९ पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च तदा मुदितमानसाः ॥१९ उपस्थानगृहः शुभैर्वलभीभिश्च शोभितम् । विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन् । उपस्थानगृहः या राजानं कार्यिणः शराश्चोपतिष्टन्ति तेहः। भवनोदरं व्यामुवन्ति । सांचारिकः संचारयोग्यः ॥१०॥ वलभौभिवभयतो नमत्पक्षाभिः स्तम्भशालाभिः । यजलयात्रः | दीपिकाभिः कुल्याभिः ॥ ११ ॥ उपच्छमानुपागतान् ॥ १३॥ गतपारादिभिः। यतो युगपउनं धारा उछलन्लो नीहारीभूय ·२४६ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ४० तूणी भव न ते जल्प्यमिदं कार्य कथंचन ॥३६ दुर्योधनोऽपि तं दृष्ट्वा पाण्डवं पुनरागतम् । इतःप्रभृति कौन्तेयं रक्षतान्योन्यमादृताः । निश्वसंश्चिन्तयंश्चैवमहन्यहनि तप्यते ॥ एवमुक्त्वा महाबाहुर्धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३७ कुमारान्क्रीडमानांस्तान्दृष्ट्वा राजातिदुर्मदान् । भ्रातृभिः सहितः सर्वैरप्रमत्तोऽभवत्तदा । गुरुं शिक्षार्थमन्विप्य गौतमं तान्यवेदयत् ॥४॥ यदा त्ववगतास्ते वै पाण्डवास्तस्य कर्म तत्॥३८ | शरस्तम्बे समुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम् । नत्वेव बहुलं चक्रुः प्रयता मत्ररक्षणे । 'राशा निवेदितासासै ते च सर्वे च निष्ठिताः धर्मात्मा विदुरस्तेषां प्रददौ मतिमान्मतिम् ॥३९ / अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात्तु ते ॥ · ४. ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि ऊनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३९ ॥ - चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥ १४० ॥ कृपद्रोणाश्वत्थामाचार्याणामुत्पत्तिः॥१॥ द्रोणाचार्यस्य परशुरामादरलाभः ॥ २ ॥ जनमेजय उवाच । अवतस्थे महाप्राज्ञो धैर्येण परमेण ह॥ १० कृपस्यापि मम ब्रह्मन्संभवं वक्तुमर्हसि ।.. यस्तस्य सहसा राजन्विकारः समदृश्यत । शरस्तम्बात्कथं जज्ञे कथं वाऽत्राण्यवाप्तवान् ॥१ | तेन सुस्राव रेतोऽस्य स च तन्नान्वबुध्यत ॥११ वैशंपायन उवाच । धनुश्च सशरं त्यक्त्वा तथा कृष्णाजिनानि च महौतमस्खासीच्छरद्वानाम गौतमः । स विहायाश्रमं तं च तां चैवाप्सरसं मुनिः।।१ पुत्रः किल महाराज जातः सहशरैर्विभो ॥ २. जगाम रेतस्तत्तस्य शरस्तम्चे पपात च । न तस्य वेदाध्ययने तथा बुद्धिरजायत । शरस्तम्बे च पतितं द्विधा तदभवन्नृप ।। यथास्य बुद्धिरमवद्धनुर्वेदे परन्तप । ३ तस्याथ मिथुनं जज्ञे गौतमस्य शरद्वतः । अधिजग्मुर्यथा वेदास्तपसा ब्रह्मचारिणः । 'महगौतमस्यास्य ह्याश्रमस्य समीपतः ॥' तथा स तपसोपेतः सर्वाण्यस्त्राण्यवाप ह ॥ ४ | मृगयां चरतो राज्ञः शान्तनोस्तु यदृच्छया।। १६ धनुर्वेदपरत्वाच तपसा विपुलेन च । कश्चित्सेनाचरोऽरण्ये मिथुनं तदपश्यत । भृशं सन्तापयामास देवराज स गौतमः ॥ ५ धनुश्च सशरं दृष्ट्वा तथा कृष्णाजिनानि च ॥१५ ततो जालवतीं नाम देनकन्यां सुरेश्वरः। ज्ञात्वा द्विजस्य चापत्ये धनुर्वेदान्तगस्य ह । प्राहिणोत्तपसो विघ्नं कुरु तस्येति कौरव ॥ ६ | स राज्ञे दर्शयामास मिथुनं सशरं धनुः ।। १६ सा हि गत्वाऽऽश्रमं तस्य रमणीयं शरद्वतः । स तदादाय मिथुनं राजा च कृपयान्वितः । धनुर्वागधर बाला लोभयामास गौतमम् ॥ ७ आजगाम गृहानेव मम पुत्राविति भुवन् ॥ १७ तामेकवसनां दृष्ट्वा गौतमोऽप्सरसं वने । ततः संवर्धयामास संस्कारैथाप्ययोजयत् । लोकेऽप्रतिमसंस्थानां प्रोत्फुल्लनयनोऽभवत् ॥ ८ प्रातिपेयो नरश्रेष्ठो मिथुनं गौतमस्य तत ॥ १८ धनुश्च हि शरास्तस्स कराभ्यामपतन्मुवि । कृपया यन्मया बालाविमौ संवर्धिताविति । वेपधुश्वास सहसा शरीरे समजायत । ९ तसाचयो म चक्रे तदेव स महीपतिः । स तु ज्ञानगरीयस्वात्तपसश्च समर्थनात् । 'तसात्कृप इति ख्यातः कृपी कन्या च साऽभवद' तान्कुक्ष्यालकान् न्यवेदयत् ॥४१॥ ऊनचत्वारिंशदधिकशत- गीतमो गोग्रतः ॥ २ ॥ रामर्थनारगामयात् ॥१॥ तमोऽध्यायः ॥ १३९।" प्रातिपेयः प्रतीपपुनः ॥ १८॥ संचर्धिनारिति आलोयी .

·अध्यायः १४०] आदिपर्व ११ २४७ पितापि गौतमस्तत्र तपसा तावविन्दत । भरद्वाज इति ख्यातः सततं संशितव्रतः॥ ३४ आगत्य तसै गोत्रादि सर्वमाख्यातवांस्तदा २० | सोऽभिपेक्तुं गतो गङ्गां पूर्वमेवागतां सतीम् । 'कृपोऽपि च तदा राजन्धनुर्वेदपरोऽभवत् ।' महर्षिभिर्भरद्वाजो हविर्धाने चरन्पुरा ॥ ३५ चतुर्विध धनुर्वेद शास्त्राणि विविधानि च ॥२१ ददर्शाप्सरसं साक्षादृताचीमाप्लुतामृपिः । निखिलेनास्य तत्सर्व गुह्यमाख्यातवान्पिता । रूपयौवनसंपन्नां मददृसां मदालसाम् ।। ३६ सोऽचिरेणैव कालेन परमाचार्यतां गतः॥ २२ तस्सा वायुनंदीतीरे वसनं पर्यवर्तत । कृपमाहूय गाङ्गेयस्तथ शिप्या पति ब्रुवन् । व्यपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृपिचकमे ततः ॥ ३७ पौत्रान्परिसमाधाय कृपमाराधयत्तदा ।। २३ तत्र संसक्तमनसो भरद्वाजस्य धीमतः। ततोऽधिजग्मुः सर्वे ते धनुर्वेदं महारथाः । हृष्टस्य रेतश्चस्कन्द तदृपिर्दोण आदधे ॥ ३८ धृतराष्ट्रात्मजाश्चैव पाण्डवाः सह यादवैः ॥ २४ । ततः समभवद्रोगः कलशे तस्य धीमतः । घृष्णयश्च नृपाथान्ये नानादेशसमागताः । अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः॥३९ 'कृपमाचार्यमासाद्य परमात्रज्ञतां गताः। अमेरखमुपादाय यद्यपिर्वेद काश्यपः। वैशंपायन उवाच । अध्यगच्छद्भरद्वाजस्तदा देवकार्यतः ।। विशेषार्थी ततो भीष्मः पौत्राणां विनयेप्सया२५ अग्निवेश्यं महाभागं भरद्वाजः प्रतापवान् । इप्वस्त्रज्ञान्पर्यपृच्छदाचार्यान्वीर्यसमतान् । प्रत्यपादयदानेयमसमस्त्रविदां वरः ।। ४१ नाल्पधी महाभागस्तथा नानखकोविदः ॥२६ 'कनिष्ठजातं स मुनिीता भ्रातरमन्तिके । नादेवसलो विनयेत्कुरुनने महावलान् । अग्निवेश्यस्तथा द्रोणं तदा भरतसत्तम ।' इति. संचिन्त्य गाङ्गेयस्तदा भरतसत्तमः ॥ २७ भारद्वाजं तदानेयं महास्त्रं प्रत दयत् ॥ ४२ द्रोणाय वेद विदुषे भारद्वाजाय धीमते । पाण्डवान्कौरवचिव ददी शिप्यानरर्पभ ॥ २८ भरद्वाजसखा चासीत्यूपतो नाम पार्थिवः । तस्यापि द्रुपदो नाम तथा समभवत्सुतः॥ ४३ शास्त्रतः पूजितचैव सम्यक्तेन महात्मना । स भीष्मेण महाभागस्तुष्टोऽस्त्रविदुषां वरः ॥२९ स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्थिवः । प्रतिजग्राह तान्सर्वाशिप्यसेन महायशाः । चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार त्रियर्पमः ।। ४४ शिक्षयामास च द्रोणो धनुर्वेदमशेषतः ॥ ३० ततो व्यतीते पृपते स राजा द्रुपदोऽभवत् । तेऽचिरेणव कालेन सर्वशस्त्रविशारदाः । पञ्चालेषु महाबाहुरुत्तरेषु नरेश्वरः ॥ ४५ बभूवुः कारवा राजन्पाण्डयायामिताजसः॥३१ भरद्वाजोऽपि भगवानारुरोह दिवं तदा । जनमेजय उवाच । तंत्रय च वसन्द्रोणस्तपस्तेपे महातपाः ॥ फथं समभवद्रोणः कथं चाखाण्यवासवान् । वेदवेदाङ्गविद्वान्स तपसा दग्धकिल्विपः । कथं चागात्कुरुब्रह्मन्कस पुत्रः स वीर्यवान्३२ | ततः पिनियुक्तात्मा पुत्रलोभान्महायशाः॥१७ फर्ष चास मुत्तो जातः सोऽवत्थामाऽसवित्तमः। शारद्वतीं ततो भार्या कृपी द्रोणोऽन्यविन्दत । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण प्रकीर्तय ॥ ३३ अग्निहोत्रे च धर्मे च दमे च सतनं रताम् ॥ १८ शंपायन उवाच । अलमद्गीतमी पुत्रमश्वत्थामानमेव च।। , गहादारं प्रति महान्बभूव भगवानृषिः । स जातमात्रो व्यनदद्यर्थयोगःश्रया हयः ॥ ४९ क्षेपः ॥ १९ ॥ पिनपेरामा गिोष्टया ॥ २५ ॥ भदेवरातः ! नास्ति देवस्यैर रात सामभ्य यस राः ॥ १७॥ दोगे दोय.

·अध्यायः १४१]
आदिपर्व १
२२
नहि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैनरैः कचित् । ततस्ते यनमातिष्ठन्वीटामुद्धर्तुमादृताः।
सख्यं भवति भन्दात्मब्धिया हीनधनच्युतः।।५/नच ते प्रत्यपद्यन्त कर्म चीटोपलब्धये ॥ २०
सौहृदान्यपि जीर्यन्ते कालेन परिजीर्यतः। ततोऽन्योन्यमवैक्षन्त बीडयावनताननाः।
सोहदं मे त्वया धासीत्पूर्व सामर्थ्यबन्धनम् ॥६) तस्या योगमविदन्तो भृशं चोत्कण्ठिताभवन् २१
न सख्यमजरं लोके हृदि तिष्ठति कसचित् । तेऽपश्यन्वाह्मणं श्याममापन्नं पलितं कृशम् ।
कामश्चैतन्नाशयति क्रोधो बैनं रहत्युत ।। ७ कृत्यवन्तमदूरस्थमग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।।
मैवं जीर्णमुपास्व त्वं सख्यं भवदुपाधिकृत् । ते तं दृष्ट्वा महात्मानमुपगम्य कुमारकाः ।
आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽयनियन्धनम् ८ भग्नोत्साहक्रियात्मानो ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥२३
न दरिद्रो वसुमतो नाविद्वान्विदुपः सखा ।। अथ द्रोणः कुमारांस्तान्दृष्ट्वा कृत्यवशस्तदा।
न शूरस सखा क्लीवः सखिपूर्व किमिप्यते ॥ ९ प्रहस मन्दं पैशल्यादभ्यभापत वीर्यवान् ॥ २४
ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं श्रुतम् । । अहो वो धिग्वलं क्षात्रं धिगेतां यः कृतास्त्रताम् ।
तयोर्विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥१० भरतस्यान्वये जाता ये वीटां नाधिगच्छत।। २५
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस नारथी रथिनः सखा । वीटां च मुद्रिकां चैव ह्यहमेतदपि द्वयम् ।
नाराजा पार्थियस्यापि सखिपूर्व किमिप्यते॥११ / उद्धरेयमिपीकाभिर्भोजनं मे प्रदीयताम् ॥ २६
वैशंपायन उवाच ।
ततोऽब्रवीत्तदा द्रोणं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
दुपदेनैवमुक्तस्तु भारद्वाजः प्रतापवान् ।
कृपस्थानुमते ब्रह्मभिक्षामामुहि शाश्वतीम् ॥२७
'मुहूर्त चिन्तयित्वा तु मन्युनाऽभिपरिष्णुतः ॥१२ एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रहस भरतानिदम् ।
स विनिचित्य मनसा पाञ्चाल्य प्रतिबुद्धिमान् । द्रोण उवाच ।
'शिप्यैः परिवृतः श्रीमान्पुत्रेण सहितस्तथा।।१३ | एपा मुष्टिरिपीकाणां मयाऽस्त्रेणाभिमन्त्रिता ॥२८
जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाहयम् ।
अस्या वीर्य निरीक्षध्वं यदन्येषु न विद्यते ।
तां प्रतिज्ञाप्रतिज्ञाय यां कर्ता नचिरादिव ॥१४ । वेत्सामीपिकया वीटां तामिपीकां तथाऽन्यया ॥
स नागपुरमागम्य गौतमस निवेशने । तामन्यया समायोगे वीटाया ग्रहणं मम ।
भारद्वाजोऽवसत्तत्र प्रच्छन्नं द्विजसत्तमः ।। १५ वैशंपायन उवाच ।
। ततोऽस तनुजः पार्थान्कृपयानन्तरं प्रभुः। ततो यथोक्तं द्रोणेन तत्सर्व कृतमञ्जसा ॥ ३०
। अस्राणि शिक्षयामास नायुध्यन्त च तं जनाः१६ तदवेक्ष्य कुमारास्ते विसयोत्फुल्ललोचनाः ।
। एवं स तत्र गूढात्मा कंचित्कालमुवास ह । आचर्यमिदमत्यन्तमिति मत्ला बचोऽब्रुवन् ॥३१
। कुमारास्त्वय निष्काम्य समेता गजसाहयात् १७ मुद्रिकामपि विप्र शीघ्रमेतां समुद्धर ।
क्रीडन्तो वीटया तत्र चीराः पर्यचरन्मुदा । वैशंपायन उवाच ।
'तेषां संक्रीडमानानामुदपानेऽङ्गुलीयकम् ॥ १८ ततः शरं समादाय धनुश्चापि महायशाः ॥ ३२
पपात धर्मपुत्रस्य वीटा तत्रैव चापतन् । शरेण विद्धा मुद्रां तामूर्धमावाहयत्प्रभुः ।
गम्भुिना प्रतिच्छन्नं तारारूपमियाम्बरे ।। १९ | स शरं समुपादाय कृपादहुलिवेष्टनम् ॥ ३३
रवा चते कुमारानं तं यत्तापर्यवारयन् ।' ददी ततः कुमाराणां विसितानामविस्मितः।
रही राम्या याश्यति ॥ ७ ॥ प्रतियुद्धिमान् प्रदीरयुद्धिमान् ॥ २४ ॥ गौतमी च महानेगा भिक्षामधीत माचिरम् इति
॥१३॥ चोट्या कन्दुरेन ॥१८॥ पैशलान् बासस्यात् । पाटान्तरम् ॥ २७ ॥

·२५० श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व سر मुद्रिकामुद्धृतां दृष्ट्वा तमाहुस्ते कुमारकाः ॥ ३४ तच्च वाक्यमहं नित्यं मनसा धारयंस्तदा. अभिवन्दामहे ब्रह्मन्नैतदन्येषु विद्यते । सोऽह पितृनियोगेन पुत्रलोभाद्यशखिनीम्।। ४९॥ कोऽसि कस्यासि जानीमो वयं किं करवामहे ३५ शारद्वतीं महाप्रज्ञामुपयेमे महाव्रताम् । वैशंपायन उवाच । अमिहोत्रे च सत्रे च दमे च सततं रताम् ।।५० एवमुक्तस्ततो द्रोणः प्रत्युवाच कुमारकान् । लेभे च गौतमी पुत्रमश्वत्थामानमौरसम् । आचक्षध्वं च भीष्माय रूपेण च गुणैव माम्३६ भीमविक्रमकर्माणमादित्यसमतेजसम् ।। स एव सुमहातेजाः सांप्रत प्रतिपत्स्यते । पुत्रेण तेन प्रीतोऽहं भरद्वाजो मया यथा । वैशंपायन उवाच । गोक्षीरं पिरतो दृष्ट्वा धनिनस्तत्र पुत्रकान् । तयेत्युक्त्वा च गत्वाच भीष्ममूचुः कुमारकाः३७ / अश्वत्थामारुवालस्तन्मे संदेहयहिशः ।। ५२ ब्राह्मणस्य वचः कृत्स्नं तच कर्म तथाविधम् । न स्नातकोऽवसीदेत वर्तमानः खकर्मसु । भीष्मः श्रुत्वा कुमाराणां द्रोणं तं प्रत्यजानत॥३८ । इति संचिन्त्य मनसा तं देशं बहुशो भ्रमन्॥५३ युक्तरूपः स हि गुरुरित्येवमनुचिन्त्य च । विशुद्धमिच्छन्गाङ्गेय धर्मोपेतं प्रतिग्रहम् । अथैनमानीय तदा स्वयमेय सुसत्कृतम् ॥ ३९ अन्तादन्तं परिकम्य नाध्यगच्छं पयखिनीम् ५४ परिपप्रच्छ निपुण भीष्मः शस्त्रभृतां वरः। यवपिष्टोदकेननं लोभयेयं कुमारकम् । । हेतुमागमने तच्च द्रोणः सर्वं न्यवेदयत् ॥ ४० | पीत्वा पिटरसं बालः क्षीरं पीतं मयाऽपि च।।५५ द्रोण उवाच । ननर्तोत्थाय कौरव्य हटो वाल्याद्विमोहितः। महरमिवेश्यस्य सकाशमहमच्युत । तं दृष्ट्वा नृत्यमानं तु बालैः परिवृतं सुतम् ॥५६ अस्वार्थमगम पूर्व धनुर्वेद जिघृक्षया ॥ ४१ हास्यतामुपसंप्राप्तं कश्मलं तत्र मेऽभवत् । ब्रह्मचारी विनीतात्मा जटिलो बहुलाः समाः । द्रोणं धिगस्त्वधनिनं यो धनं नाधिगच्छति ॥५७ अवसं सुचिरं तत्र गुरुशुश्रूपणे रतः ।। पिष्टोदकं सुतो यस्य पीत्वा क्षीरस्य तृष्णया । पाञ्चाल्यो राजपुत्रश्च यज्ञसेनो महाबलः । नृत्यतिस मुदाविष्टः क्षीरं पीतं मयाऽप्युत ।।५८ इप्वस्त्रहेतोयवसत्तसिग्नेव गुरौ प्रभुः ॥ ४३ इति संभापतां वाचं श्रुखा मे बुद्धिरच्यवत् । स मे तत्र सखा चासीदुपकारी प्रियश्च मे । आत्मानं चात्मना गर्हन्मनसेदं व्यचिन्तयम् ५९ तेनाहं सह संगम्य वर्तयन्सुविरं प्रभो ॥ ४४ अपि चाहं पुरा विवर्जितो गहितो वसे । बाल्यात्प्रभृति कौरव्य सहाध्ययनमेव च । परोपसेवां पापिष्ठां न च कुर्यो धनेप्सया ॥६० स मे सखा सदा तत्र प्रियवादी प्रियंकरः ॥४५ इति मला प्रियं पुत्रं भीप्मादाय ततो वहम् । अनवीदिति मां भीष्म वचनं प्रीतिवर्धनम् । पूर्वस्नेहानुरागिखासदारः सौमकिं गतः॥ ६१ अहं प्रियतमः पुत्रः पितुर्दोण महात्मनः ॥ ४६ अभिषिक्तं तु थुलैव कृतार्थोऽसीति चिन्तयन् । अभिपेक्ष्यति मां राज्ये स पाञ्चाल्यो यदातदा। प्रियं सखायं सुप्रीतो राज्यस्थ समुपागमम् ॥६२ तद्भोज्यं भवता राज्यमधू सत्येन ते शपे ॥ ४७ | संसरन्सङ्गमं चैव वचनं चैव तस्स तत् । मम भोगाच वित्तं च त्वदधीनं सुखानि च । ततो द्रुपदमागम्य सखिपूर्वमहे प्रभो ॥ एवमुक्त्वाऽय वनाज कृतावः पूजितो मया, ४८ अब्रुवं पुरुपव्याघ्र सखायं विद्धि मामिति दिशः संदेशा वियोहमनयत् । अडभाव आपः॥५॥ मातको र ब्राह्मणस प्रतिग्रहामेच्छन् ॥ १३ ॥ मन्तादन्तं देवरेश्य • य: यलिसुधर्मलोपामापसीदेतातो यहुगोधपवतो । ॥ ५४॥ बसे उपयसै ॥ ६ ॥ ४२ -

·अध्यायः १४२]
आदिपर्व १॥
२५१
.
उपस्थितस्तु द्रुपदं सखिवचामि सङ्गतः ॥ ६४ ] नाराजा पार्थिवसापि सखिपूर्व किमिप्यते ।
समां निराकारमिव प्रहसन्निदमनवीत । अहं त्वया न जानामि राज्यार्थे संविदं कृताम्।।
अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रमन्नातिसमञ्जसा ।। ६५ एकरात्रं तु ते ब्रह्मन्कामं दास्यामि भोजनम् ।
यदात्य मां सं प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज । एवमुक्तस्त्वहं तेन सदारः प्रस्थितस्तदा ।। ७४
संगतानीह जीर्यन्ति कालेन परिजीर्यतः ॥ ६६ तां प्रतिज्ञा प्रतिज्ञाय यां कर्ताऽस्म्यचिरादिव ।
सौहृदं में त्वया ह्यासीत्पूर्व सामर्थ्यवन्धनम् । द्रुपदेनैवमुक्तोऽहं मन्युनाऽभिपरिप्लुतः ॥ ७५.
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा६७ / अभ्यागच्छं कुरून्भीप्म शिप्यैरर्थी गुणान्वितैः।
साम्याद्धि सख्यं भवति चैपम्यान्नोपपद्यते ।
ततोऽहं भवतः कामं संवर्धयितुमागतः ॥ ७६
न सख्यमजरं लोके विद्यते जातु कसचित् ।।६८ | इदं नागपुरं रम्यं यूहि किं करवाणि ते ।
वैशंपायन उवाच ।
कामो वनं विहरति क्रोधो वैनं रहत्युत ।
मैवं जीर्णमुपास्स त्वं सख्यं भवदुपाधिकृत् ॥६९
एवमुक्तस्तदा भीष्मो भारद्वाजमभापत ॥ ७७
भीष्म उवाच ।
आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनियन्धनम् । अपज्यं क्रियतां चापं साध्यस्र प्रतिपादय
नानाढ्यः सखाऽऽट्यस्य नाविद्वान्विदुपः सखा॥
भुस भोगान्भृशं प्रीतः पूज्यमानः कुरुक्षये ॥७८
न शूरस्य सखा क्लीवः सखिपूर्व किमिप्यते । कुरूणामस्ति यद्वित्तं राज्यं चेदं सराष्ट्रकम् ।
न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरः कचित् ।। ७१ त्वमेव परमो राजा सर्वे वाक्यकरास्तव ॥ ७९
सख्यं भवति मन्दात्मञ्छ्रिया हीनैर्धनच्युतः । यच ते प्रार्थितं ब्रह्मन्कृतं तदिति चिन्त्यताम् ।
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा।।७२ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि विन महान्मेऽनुग्रहः कृतः८०.
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४१ ॥
दिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४२ ॥
मोपलादिक्षायां सुहायानां निप्परपेनाङ्गीकारः ५९विद्याम्पाससमासनन्तरं पहु. पोलिसाउंगल
द्रोणाचार्याद्विोपशिक्षामाप्तिः ॥ २ ॥ मृण्मयद्रोणप्रतिमाराधनेन एकलथ्यस्य धनुर्वेदप्रतिभानं ॥ ३ ॥ मृगयार्थ गतेपु
कुरुपाण्डवेषु एकलग्येन याणः शुनो मुखपूरणम् ॥ ४॥ अर्जुनभार्थनया दोणेनकलव्यं प्रतिगम्य गुरुदक्षिणारवेन दक्षिणाङ्गुष्ट.
याचनम् ॥ ५॥ एकदव्येन दक्षिणाहुएस्य छिग्वा दानम् ॥ ६ ॥ होणेन शिष्यपरीक्षा ॥ ७॥ शिष्यपरीक्षायां युधिष्टिरा-
दीनां निराकरणम् ॥ ८॥
'वैशंपायन उवाच ।
स्खमाश्रमपदं राजन्गमिप्यामि यथागतम् ।। ४
प्रतिजग्राह ते भीष्मो गुरुं पाण्डमुतैः सह । एवमुक्ते तु विप्रेन्द्र भीष्मः प्रहरतां वरः ।
पौवानादाय तान्सर्यान्वमूनि विविधानि च ॥१ अब्रवीद्रोणमाचार्यमुख्यं शस्त्रविदां वरम् ॥ ५.
शिप्या इति ददौ राजन्द्रोणाय विधिपूर्वकम् । | कृपस्तिष्ट्रत पूज्यश्च भर्तव्यच मया सदा ।
वदा द्रोणोऽनवीद्वाक्यं भीष्मं पुद्धिमतां वरम् २ ख गुरुभव पौत्राणामाचार्यस्त्वं मतो मम ।
। कृपस्तिष्ठति चाचार्यः शसनः प्राज़संमतः। प्रतिगृङ्गीप्य पुत्रांस्त्वमवज्ञान्कुरु वै सदा ॥ ६
मयि तिष्ठति चेद्विनो वैमनसं गमिप्यति ॥ ३ वशंपायन उवाच ।
युप्मान्किचिच याचित्ला धनं संगृह्य हर्पितः। ततः संपूजितो द्रोणो भीष्मेण द्विपदां वरः ।
अपि पीरागो इति पाटान्तरम् । कुरक्षये पुरग्रहे । ॥ ८ ॥ एकचत्वारिंशदधिकशा
ध्याय ॥ १४१॥

·२५४ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व । वैशंपायन उवाच । अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत् ।। ७५ तमनवीत्त्वयाङ्गुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति ॥ ६६ द्रोण उवाच । एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् शीघ्रं भवन्तः सर्वेऽपि धनूंप्यादाय सर्वशः। प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्सत्ये च नियतः सदा।। ६७ भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठध्वं सन्धितेपवः ॥ ७ तथैव हृष्टबदनस्तथैवादीनमानसः । मद्वाक्यसमकालं तु शिरोऽस्य विनिपात्यताम् । छिचाऽविचार्य तं प्रादाद्रोणायागुष्ठमात्मनः॥ एककशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रकाः ८६ ततः शरै तु नैपादिरगुलीभिर्व्यकर्पत । वैशंपायन उवाच । न तथा च स शीघोऽभूयथा पूर्व नराधिप ।।६९ ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाङ्गिरसां वरः । ततोऽर्जुनः प्रीतमना यभूव विगतज्वरः। संधत्स्व चाणं दुर्धर्षे मद्वाक्यान्ते विमुञ्चत्तम् ८१ द्रोणश्च सत्यवागासीनान्योऽभिभविताऽर्जुनं ७० | ततो युधिष्ठिरः पूर्व धनुर्पय परन्तपः । द्रोणस्य तु तदा शिप्यौ गदायोग्यौ वभूवतुः । तस्था भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः ।।८२ दुर्योधनश्च भीमश्च सदा संरब्धमानसौ ।।. ७१ ततो विततधन्वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् । अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिकोऽभवत् । स मुहूर्तावाचेदं वचनं भरतर्षभ ।। । तथाऽतिपुरुषानन्यान्त्सारुको यमजावुभौ ॥७२ पश्यसि त्वं दुमाग्रस्सं भासं नवरात्मज । युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठः सर्वत्र तु धनञ्जयः । पश्यामीत्येवमाचार्य प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ ८४ प्रथितः सागरान्तायां रथयूथपयूथपः॥ ७३ | स मुहूर्तादिव पुनर्दोणस्तं प्रत्यभापत । बुद्धियोगवलोत्साहः सर्वाखेपु च निष्ठितः । अथ वृक्षमिमं मां चा भावृन्वाऽपि प्रपश्यसि ८५ असे गुर्वनुरागे च विशिष्टोऽभवंदर्जुनः ।। ७४ | तमुवाच स कौन्तेयः पश्याम्येनं वनस्पतिम् । तुल्येप्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् । भवन्तं च तथा भ्रातृन्भासं चेति पुनःपुनः॥८६ एकः सर्वकुमाराणां बभूवातिरथोऽर्जुनः ।। ७५ | तमुवाचापसपैति द्रोणोऽप्रीतमना इव । प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनञ्जयम् । नैतच्छक्यं त्वया वेढे लक्ष्यमित्येव कुत्सयन् ८७ धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृप्यन्त परस्परम् ॥७६ ततो दुर्योधनादीस्तान्धार्तराष्ट्रान्महायशाः । तांस्तु सर्वान्समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् । तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासुः पर्यपृच्छत ॥ द्रोणः प्रहरणज्ञाने जिज्ञासुः पुरुपर्पभः ॥ ७७ अन्यांच शिष्यान्भीमादीनराज्ञश्चैवान्यदेशजान् । कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम् ।। यदा च सर्वे तत्सर्व पश्याम इति कुत्सिताः८९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४२ ॥ ८८ . त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४३ ॥ अर्जुनेन लक्ष्यभूतमासच्छेदः ॥ ॥ सानार्थं गङ्गामवतीर्णस द्रोणस माहेण जवायां ग्रहणम् ॥ २॥ अर्जुनेन माहद ननम् ॥ ३॥ अर्जुनस्य ब्रह्मशिरोखलाभः ॥४॥ त्वयेदानी प्रहर्तव्यमेतलक्ष्यं विलोक्यताम् ॥ १ ततो धनञ्जयं द्रोणः सयमानोऽभ्यभापत । मद्वाक्यसमकालं ते मोक्तव्योऽत्र भवेच्छरः । नाधिकोऽन्योऽर्जुनादभूत् इति पाठान्तरम् ॥ ७० ॥ गदायोग्यौ ॥७२॥ भासं पक्षिविशेषम् ॥ ७९ ॥ द्विचत्वारिंशदधिकर- गदायुद्धेऽभ्यासवन्ती ॥ १ ॥ सारको सङ्गयुद्धे कुशली प्लमोऽ समोऽध्यायः॥१४२॥ वैशंपायन उवाच ।

·अध्यायः १४४ ] आदिपर्व १। २५५ वितत्य कार्मुकं पुत्र तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् ॥ २ विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांधाभवचदा । एवमुक्तः सव्यसाची मण्डलीकृतकार्मुकः । स पार्थवाणैहुधा खण्डशः परिकल्पितः ॥ १६ तस्सा भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः॥ ३ ग्राहः पञ्चत्वमापेदे जवां त्यक्त्वा महात्मनः ।। मुहर्तादिव तं द्रोणस्तथैव समभापत | 'सर्वक्रियाभ्यनुज्ञानात्तथा शिप्यान्समानयत् १७ पश्यस्येनं स्थितं भासं दुर्म मामपि चार्जुन ॥ ४ दुर्योधनं चित्रसेन दुःशासनविविंशती। . पश्याम्येकं भासमिति द्रोणं पार्थोऽभ्यभापत । अर्जुनं च समानीय अश्वत्थामानमेव च ॥ १८ न तु वृक्षं भवन्तं चा पश्यामीति च भारत ॥ ५ शिशुकै मृण्मयं कृत्वा द्रोणो गङ्गाजले ततः । ततः प्रीतमना द्रोणो मुहूर्तादिव तं पुनः । शिष्याणां पश्यतां चैव क्षिपति स महाभुजः १९ प्रत्यभापत दुर्धर्षः पाण्डवानां महारथम् ॥ ६ चक्षुपी वाससा चैत्र वद्धा प्रादाच्छरासनम् । भासं पश्यसि यद्येनं तथा ब्रूहि पुनर्वचः । शिशुकं विद्धयतेमं वै जलस्थं वद्धचक्षुपः ॥ २० शिरः पश्यामि भासख न गात्रमिति सोऽब्रवीत् ७ तत्क्षणेनैव वीभत्सुरायापैर्दशभिर्वशी । अर्जुनेनैवमुक्तस्तु द्रोणो हटतनूरहः । पञ्चकैरनुविव्याध मनं शिशुकमम्भसि ॥ २१ मुश्चखेत्यत्रवीत्पार्थं स मुमोचाविचारयन् ।। ८ ततस्तस नगस्थस्य सुरेण निशितेन च । ताः स दृष्ट्वा क्रिया:सर्वा द्रोणोऽमन्यत पाण्डवम् । विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांथाभवत्तदा।' शिर उत्कृत्य तरसा पातयामास पाण्डवः ॥ ९ तसिन्कर्मणि संसिद्धे पर्यप्वजत पाण्डवम् । तथाब्रवीन्महात्मानं भारद्वाजो महारथम् ॥ २२ मेने च द्रुपदं सवे सानुबन्धं पराजितम् ॥१० गृहाणेदं महाबाहो विशिष्टमतिदुर्धरम् । । कस्य चिचथ कालस सशिप्योऽगिरसां वरः। अखं ब्रह्मशिरो नाम सप्रयोगनिवर्तनम् ॥ २३ जगाम गङ्गामभितो मजितुं भरतपम ॥ न च ते मानुषेप्वेतत्प्रयोक्तव्यं कथंचन । अवगाढमथो द्रोणं सलिले सलिलेचरः। जगद्विनिर्दहेदेतदल्पतेजसि पातिवम् 'ग्राहो जग्राह बलवाअवान्ते कालचोदितः॥१२ असामान्यमिदं तात लोकैप्वत्रं निगद्यते । स समर्थोऽपि मोक्षाय शिष्यान्सर्वानचोदयत् । तद्धारयेथाः प्रयतः शृणु चेदं वचो मम ॥ २५ ग्राहं हत्वा तु मोक्ष्यध्वं मामिति त्वरयन्निव १३ यातामानुपः शत्रुर्यदि त्वां वीर कथन । तद्वाक्यसमकालं तु बीभत्सुनिशितः शरः । तद्वधाय प्रयुञ्जीयास्तदत्रमिदमाहये ।। २६ अवार्यः पञ्चभिर्दाहं मममम्मसताडयत् ॥ १४ | तथेति संप्रतिश्रुत्य वीभत्सुः स कृताञ्जलिः । इतरे त्वथ समृदास्तत्रतत्र प्रपेदिरे । जग्राह परमात्रं तदाह चनं पुनर्गुरुः । तं तु दृष्ट्वा क्रियोपेतं द्रोणोऽमन्यत पाण्डवम् १५ / भविता त्वत्समो नान्यः पुमाँटोके धनुर्धरः २७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४३ ॥ चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥ १४४ ॥ अमाराणा भगशिक्षापरीक्षा निर्माणम् ॥ 1 ॥ शिक्षादर्शनार्थ भीमादीनां प्रेक्षागारप्रवेशः॥ २॥ युधिष्टिरादीना परीक्षा ॥ ३ ॥ भीमदुर्योधनयोः गदायुरपरीक्षा ॥४॥ दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्राजन्धृतराष्ट्र जनेश्वरम् ॥ १. कतासान्धार्तराष्ट्रीय पाण्डपुत्रांश्च भारत । कृपस सोमदत्तस बाढीकस च धीमतः। भरगाः नातावमादिनम् ॥ ११॥ मोश्यध्वं मोरयध्यम् | ॥ १३॥ त्रिपचारिसादभिमननमोऽध्यायः ॥ १४ ॥ २४ . । वैशंपायन उवाच ।

·२५६
श्रीमन्महाभारते
[संभवपर्व
गाङ्गेयस्य च सान्निध्ये व्यासस्य विदुरस्य च ॥२ ग्रामणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्य पुराद्रुतम् ॥ १०
राजन्संप्राप्तविद्यास्ते कुमाराः कुरुसत्तम । दर्शनेप्मुः समभ्यागात्कुमाराणां कृताखताम् ।
ते दर्शयेयुः स्वां शिक्षा राजन्ननुमते तव ॥ ३ क्षणेनकस्थतां तत्र दर्शनेप्सुर्जगाम ह॥
१०
ततोऽनवीन्महाराजः प्रहऐनान्तरात्मना ।
प्रवादितैश्च वादित्रैर्जनकौतूहलेन च।
धृतराष्ट्र उवाच ।
महार्णव इव क्षुब्धः समाजः सोऽभवत्तदा ॥२॥
भारद्वाज महत्कर्म कृतं ते द्विजसत्तम ॥
४ तवः शुक्लाम्बरधरः शुक्लयज्ञोपवीतवान् ।
यदानुमन्यसे कालं यसिन्देशे यथायथा । शुक्लकेशः सितश्मश्रुः शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥२६
तथातथा विधानाय स्वयमाज्ञापयस्व माम् ॥ ५ / रङ्गमध्यं तदाचार्यः सपुत्रः प्रविवेश ह ।
स्पृहयाम्यद्य निर्वेदात्पुरुषाणां सचक्षुपाम् । नमो जलधरैहींनं साङ्गारक इवांशुमान् ॥ २२
अखहेतोः पराकान्तान्ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान ६ व्याससानुमते चक्के बलिं बलवतां वरः ।
क्षत्र्यद्गुरुराचार्यों ब्रवीति कुरु तत्तथा । ब्राह्मणांस्तु सुमत्रज्ञान्कारयामास मङ्गलम् ॥ २३
न हीदृशं प्रियं मन्ये भविता धर्मवत्सल ॥ ७ 'सुवर्णमणिरलानि वस्त्राणि विविधानि च ।
ततो राजानमामय विदुरानुमतोपि हि । प्रददौ दक्षिणां राजा द्रोणाय च कृपाय च।।२४
भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम् ॥८ मुखपुण्याहयोपस पुण्यस्य समनन्तरम् ।
समामवृक्षां निर्गुल्मामुदरप्रवणसंथिताम् । विविशुर्विविधं गृह्य शस्त्रोपकरणं नराः ॥ २५
तसां भूमौ वलि चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते ॥ ९ ततो बद्धाङ्गुलित्राणा बद्धकक्ष्या महारथाः।
अवघुष्टं पुरं चापि तदर्थ भरतर्षभ ।
बद्धतूणाः सधनुपो विविशुभरतर्षभाः॥ २६
रङ्गभूमौ सुचिपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि । १० रनमध्ये स्थितं द्रोणमभिवाद्य नरर्षभाः।
प्रेक्षागारं सुविहितं चत्रुस्ते तस्य शिल्पिनः । चक्रुः पूजां यथान्यायं द्रोणस च कृपस्य च।।२७
रक्षां सर्वायुधोपेतां स्त्रीणां चैव नरर्षभ ॥ ११ आशीर्भिश्च प्रयुक्ताभिः सर्वे संहृष्टमानसाः ।
मञ्चाश्च कारयामासुर्यत्र जानपदा जनाः । अभिवाय पुनः शस्त्रावलियुप्पैः समर्चितान् २८
विपुलानुच्छ्रयोपेतान्शिविकाच महाधनाः ॥१२ रक्तचन्दनसंमिश्र स्वयमर्चन्ति कौरवाः ।
तसिंस्ततोऽहनि प्राप्ते राजा ससचित्रस्तदा । रक्तचन्दनदिग्धाच रक्तमाल्यानुधारिणः ॥ २९
'सान्तापुरः सहामात्यो व्यासस्थानुमते तदा।' सर्वे रक्तपताकाथ सर्वे रक्तान्तलोचनाः।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा कृपं चाचार्यसत्तमम्॥१३ द्रोणेन समनुज्ञाता गृह्य शस्त्रं परन्तपाः ॥ ३०
'बाहीक सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च । घनपि पूर्व संगृह्य तप्तकाश्चनभूपिताः।
कुरुनन्यांश्च सचिवानादाय नगराहिः ।। १४ । सज्यानि विविधाकाराः शरैः सन्धाय कौरवा
रङ्गभूमि समासाद्य ब्राह्मणैः सहितो नृपः ॥१५ ज्याधोपं तलयोपं च कृत्वा भूतान्यमोहयन् ॥३२
मुक्ताजालपरिक्षिप्तं धैर्यमणिशोभितम् । अनुज्येष्ठं च ते तत्र युधिष्ठिरपुरोगमाः।
शातकुम्भमयं दिव्यं प्रेक्षागारमुपागमद ॥ १६ चारखं महावीर्याः कुमाराः परमाद्भुतम् ॥ ३३
गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर । 'केपांचित्तत्र माल्येषु शरा निपतिता नृप ।
खियश्च राज्ञः सर्वास्ताः सप्रेप्याः सपरिच्छदाः॥ पांचित्पुप्पमुकुटे निपतन्ति म सायकाः ॥३१
हर्षादारुमुर्मश्चान्मेरुं देवत्रियो यथा । केचिल्लक्ष्याणि विविधैर्चागराहितलक्षणः ।
दाने गुः जन इति शेषः ॥ १९॥
अंगुमान गनः॥ २२॥

·'अध्यायः १४५] आदिपर्व १। २५७ विभिदुर्लाघवोत्सृष्टगुरूणि च लघूनि च ॥ ३५ त्सरुमार्गान्यथोद्दिष्टांवेरुः सर्वासु भूमि ॥ ४१ केचिच्छराक्षेपमयाच्छिरांसवननामिरे । लाघवं सौष्ठवं शोभा स्थिरत्वं दृढमुष्टिताम् । मनुजा धृष्टमपरे वीक्षाञ्चः नुविसिताः ॥ ३६ दास्तत्र सर्वेषां प्रयोग खड्गचर्मणोः॥ ૪૨ ते स लक्ष्याणि विभिदुर्वाणर्नामाङ्कशोभितः । अथ तो नित्यसंहृष्टा मुयोधनकोदरी । विविधाघवोत्सएरुह्यन्तो वाजिभिद्रुतम् ॥ ३७ अवतीणी गदाहस्तावेकमृगाविवाचला ॥ ४३ तत्कुमारबलं तत्र गृहीतशरकार्मुकम् । गन्धर्वनगराकार प्रेक्ष्य ते विसितामवन् ॥ ३८ बद्धकल्यौ महाबाहू पौरुपे पर्यवस्थिता । बृहन्तौ वासिताहेतोः समदाविव कुञ्जरी ॥ ४४ सहसा चुक्रुशुश्चान्ये नराः शतसहस्रशः। विसयोत्फुल्लनयनाः साधुसाध्विति भारत ॥३९ ती प्रदक्षिणमुख्यानि मण्डलानि महाबलो। कृत्वा धनुपि ते मार्गात्रथचर्यामु चासकृत् । चेरतर्मण्डलगता समदाविच कुखरा ।। गजपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च नियुद्धे च महाबलाः ॥ ४० विदुरो धृतराष्ट्राय गान्धार्याः पाण्डवारणिः । गृहीतखड्गचर्माणस्ततो भूयः प्रहारिणः । न्यवेदयेतां तत्सर्व कुमाराणां विचेष्टितम् ॥ ४६ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि समवपर्वणि चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४४ ॥ वैशंपायन उवाच । ७ पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४५ ।। । अर्जुनस्य परीक्षा n 3 ॥ कर्णस्य रङ्गप्रवेशः ॥ २ ॥ युगान्तानिलसंक्षुब्धी महावेलाविवाणवा ॥ ६ कुरुराजे हि रहस्ये भीमे च बलिनां वरे | ततो रङ्गाङ्गणगतो द्रोणो वचनमब्रवीत् । पक्षपातकृतस्नेहः स विधवाभवज्जनः ।। १ निवार्य वादिगणं महामेघनिभखनम् ।। जय हे कुरुराजेति जय हे भीम इत्युत । यो मे पुत्रालियतरः सर्वशस्त्रविशारदः। पुरुपाणां मुविपुलाः प्रणादाः सहसोस्थिवागार) ऐन्दिरिन्द्रानुजसमः स पार्थो दृश्यतामिति ॥८ ततः शुन्धार्णवनिभं रङ्गमालोक्य बुद्धिमान् । आचार्यवचनेनाथ कृतवस्त्ययनो युवा । मारद्वाजः प्रियं पुत्रमश्वत्थामानमत्रवीत् ॥ ३ बद्धगोयाङ्गुलित्राणः पूर्णतूणः सकार्मुकः॥ ९ चारयंती महावीय कृतयोग्यावुभावपि । काञ्चनं कवचं विभ्रत्प्रत्यदृश्यत फाल्गुनः। मा भूद्रप्रकोपोऽयं मीमदुर्योधनोद्भवः ।। ४. सार्कः सेन्द्रायुधतढित्ससन्ध्य इव तोयदः ॥१० वैशंपायन उवाच। ततः सर्वस्य रङ्गस समुस्पिञ्जलकोऽभवत् । 'वत उत्थाय वेगेन अश्वत्थामा न्यवारयत् । ग्रावाद्यन्त च वाद्यानि सराहानि समन्ततः ॥११ गुरोराज्ञा भीम इति गान्धारे गुरुशासनम् । प्रेक्षका ऊचुः । अलं शिक्षाकृतं गमलं साहसमित्युत । ५ एप कुन्तीसुतः श्रीमानेप मध्यमपाण्डवः । ततस्तावृधतगदी गुरुपुत्रेण वारिती । एप पुत्रो महेन्द्रस्य कुरूणामेप रक्षिता ।। गन्धर्वनगराकारमट्टवरूपम् ॥ ३८ ॥ संहृष्टी परस्परं जेतुं ध्यायः॥ १४ ॥ भकामी ॥४३॥ बृहन्ती शब्दं कुर्वाणी । वासिता हस्तिनी ॥४४॥ कृतयोग्या मुशिक्षिती ॥ ४ ॥ तूपकामुककवचानां तापमा. मन्डलगतावलातचक्रवद्राम्यमाणगदापरिवेषान्तर्गती ॥ ४५ ॥ जालसार्जुनस्य च क्रमादन्द्रायुधतडित्संध्यातोयदरुपमा ॥१॥ पाण्डवारनिः कुन्ती ॥ ४६॥ चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽ- समुसिनलक उत्फुटता ॥1॥ 33

·२५६
श्रीमन्महाभारते
[संभवपर्व
गाङ्गेयस्य च सानिध्ये व्यासस्य विदुरस च ॥२ ब्राह्मणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्य पुराद्रुतम् ॥ १८
राजसंप्राप्त विद्यास्ते कुमाराः कुरुसत्तम । दर्शनेप्मुः समभ्यागात्कुमाराणां कृतास्त्रताम् ।
ते दर्शयेयुः स्वां शिक्षा राजन्ननुमते तव ॥ ३ क्षणेनैकस्यतां तत्र दर्शनेप्सुर्जगाम ह ॥ १९
ततोऽनवीन्महाराजः प्रहटेनान्तरात्मना ।
प्रवादितैश्च वादित्रैर्जनकौतूहलेन च ।
धृतराष्ट्र उवाच।
महार्णव इव क्षुब्धः समाजः सोऽभवत्तदा ।।२०
भारद्वाज महत्कर्म कृतं ते द्विजसत्तम ॥
४ ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लयज्ञोपवीतवान् ।
यदानुमन्यसे कालं यस्सिन्देशे यथायथा । शुक्लकेशः सितश्मश्रुः शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥२१
तथातथा विधानाय स्वयमाज्ञापयस्व माम् ॥ ५ रङ्गमध्यं तदाचार्यः सपुत्रः प्रविवेश ह ।
स्पृहयाम्यद्य निर्वेदात्पुरुषाणां सचक्षुपाम् । नभो जलधरैहीनं साङ्गारक इवांशुमान् ॥ २२
अवहेतोः पराक्रान्तान्ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान् ६ व्यासस्थानुमते चक्रे बलिं चलवतां वरः।
क्षतर्यद्गुरुराचार्यों ब्रवीति कुरु तत्तथा । ब्राह्मणांस्तु सुमत्रज्ञान्कारयामास मङ्गलम् ॥ २३
न हीदृशं प्रियं मन्ये भविता धर्मवत्सल ॥ ७ 'मुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च ।
ततो राजानमामय विदुरानुमतोपि हि । प्रददौ दक्षिणां राजा द्रोणाय च कृपाय च।।२४
भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम् ॥८ सुखपुण्याहयोपस पुण्यस्य समनन्तरम् ।
समामवृक्षां निर्गुल्मामुदक्प्रवणसंस्थिताम् । विविशुर्विविधं गृह्य शस्त्रोपकरणं नराः॥ २५
तयां भूमौ बलि चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते ॥ ९ ततो बद्धाङ्गुलिवाणा बद्धकक्ष्या महारथाः।
अवघुष्टं पुरं चापि तदर्थ भरतर्षभ ।
बद्धतूणाः सधनुपो विविशुर्भरतर्षभाः॥
२६
रङ्गभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि ॥ १० रङ्गमध्ये स्थितं द्रोणमभिवाद्य नरर्षभाः।
प्रेक्षागारं सुविहितं चकुस्ते तस्य शिल्पिनः । चक्रुः पूजां यथान्यायं द्रोणस्य च कृपस्य च।।२७
रक्षा सर्वायुधोपेतां स्त्रीणां चैव नरर्पभ ॥ ११ | आशीभिश्च प्रयुक्ताभिः सर्वे संहृष्टमानसाः।
मञ्चांच कारयामासुर्यत्र जानपदा जनाः। अभिवाद्य पुनः शस्त्रान्बलिपुष्पैः समर्चितान् २८
विपुलानुच्छ्रयोपेतान्शिविकाश्च महाधनाः ॥१२ रक्तचन्दनसंमित्रैः स्वयमर्चन्ति कौरवाः ।
तसिंस्ततोऽहनि प्राप्ते राजा ससचिवस्तदा । रक्तचन्दनदिग्धाश्च रक्तमाल्यानुधारिणः ।। २९
'सान्तःपुरः सहामात्यो च्याससानुमते तदा।' सर्वे रक्तपताकाश्च सर्वे रक्तान्तलोचनाः।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा कृपं चाचार्यसत्तमम्॥१३ । द्रोणेन समनुज्ञाता गृह्य शस्त्रं परन्तपाः ॥ ३०
'बाहीकं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च । धनपि पूर्व संगृह्य तप्तकाश्चनभूपिताः।
फुरुनन्यांच सचिवानादाय नगराद्धहिः ॥ १४ सज्यानि विविधाकाराः शरैः सन्धाय कौरवासा
रङ्गभूमि समासाद्य ब्राह्मणैः सहितो नृपः॥१५ ज्याघोपं तलधोपं च कृत्वा भूतान्यमोहयन् ॥३२
मुक्काजालपरिक्षिप्तं वैदूर्यमगिशोभितम् । अनुज्येष्ठं च ते तत्र युधिष्ठिरपुरोगमाः।
शातकुम्भमयं दिव्यं प्रेक्षागारमुपागमत् ।। १६ चकुरस्त्रं महावीर्याः कुमाराः परमाद्भुतम् ॥ ३३
गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर । 'केपांचित्तत्र माल्येषु शरा निपतिता नृप ।
स्त्रियश्च राज्ञः सर्वास्ताः सप्रेप्याः सपरिच्छदाः॥ केपांचित्पुप्पमुकुटे निपतन्ति स सायकाः ॥३४
होदारुरुहुर्मचान्मेरुं देवस्त्रियो यथा । केचिल्लक्ष्याणि विविधैर्वाणराहितलक्षणैः ।
दर्शनेमुः जन इति शेषः ॥ १९॥
अंशुमान् चन्द्रः ॥ २२ ॥

·अध्यायः १४६] मादिपर्व १॥ २५९ कर्ण उवाच । ur सहज कवचं बिभ्रत्कुण्डलोयोतिताननः। भुख भोगान्मया साधू बन्धूनां प्रियकृद्भव । स धनुर्बद्धनिस्त्रिंशः पादचारीव पर्वतः ।। २ दुहृदां कुरु सर्वेषां मूर्ध्नि पादमरिन्दम ॥ १७ कन्यागर्भः पृथुयशाः पृथायाः पृथुलोचनः । वैशंपायन उवाच । तीक्ष्णांशीर्भास्करसांशः कर्णोऽरिगणसूदनः॥ ततः क्षिप्तमिवात्मानं मत्वा पार्थोऽभ्यभापत । सिंहपभगजेन्द्राणां बलवीर्यपराक्रमः। कर्ण भ्रात्समूहस्य मध्येऽचलमिव स्थितम् ।।१८ दीप्तिकान्तिद्युतिगुणैः सूर्येन्दुज्वलनोपमः ॥ ६ अर्जुन उवाच । प्रांशुः कनकतालामः सिंहसंहननो युवा । | अनाहूतोपसृष्टानामनाहूतोपजल्पिनाम् । असषेयगुणः श्रीमान्भास्करस्यात्मसंभवः ॥ ५ ये लोकारतान्हतः कर्ण मया ख प्रतिपत्ससे १९ स निरीक्ष्य महाबाहुः सर्वतो रङ्गमण्डलम् । प्रणाम द्रोणकृपयो त्यातमिवाकरोत ।। रङ्गोऽयं सर्वसामान्यः किमत्र तव फाल्गुन । स समाजजनः सर्वो निश्चलः स्थिरलोचनः । कोऽयमित्यागतक्षोभः कौतूहलपरोऽभवत् ।। ७ किंक्षेपवलायासः शरैः कथय भारत । वीर्यश्रेष्ठाय राजानो वलं धर्मोऽनुवर्तते ॥ २० सोऽब्रवीन्मेषगम्भीरस्वरेण वदतां वरः। प्राता भ्रातरमज्ञातं सावित्रः पाकशासनिम् ॥ वैशंपायन उवाच । गुरोः समक्षं यावत्ते हराम्यद्य शिरः शरैः॥२१ पार्थ यत्ते कृतं कर्म विशेषवदहं ततः । ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः पार्थः परपुरञ्जयः । करिप्ये पश्यतां नृणां माऽऽत्मना विस्मयं गमः९ भ्रातृभिस्त्वरयाश्लिष्टो रणायोपजगाम तम् ।।२२, असमाप्ते ततस्तस्स यचने वदतां वर । यत्रोक्षिप्त इवोत्तस्थौ क्षिप्रं वै सर्वतो जनः॥१० परिष्वक्तः स्थितः कर्णः प्रगृह्य सशरं धनुः ।।२३ ततो दुर्योधनेनापि सभ्राना समरोद्यतः । प्रीतिश्च मनुजव्याघ्र दुर्योधनमुपाविशत् । ततः सविद्युत्स्तनितैः सेन्द्रायुधपुरोगमैः । हीथ क्रोधश्च वीभत्सुं क्षणेनान्वाविवेश ह ॥ ११ आवृतं गगनं मेधैर्वलाकापनिहासिभिः॥ २४ ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः कर्णः प्रियरंणः सदा । ततः स्नेहाद्धरिहयं दृष्ट्वा रङ्गावलोकिनम् । यत्कृतं तत्र पार्थेन तचकार महाबलः ॥ १२ भास्करोऽप्यनयन्नाशं समीपोपगतान्धनान्॥२५ अथ दुर्योधनस्तत्र भ्रातृभिः सह भारत । कर्ण परिप्वज्य मुदा ततो वचनमब्रवीत् ॥ १३ सूर्यातपपरिक्षिप्तः कर्णोऽपि समदृश्यत ॥ २६ मेघच्छायोपगूढस्तु ततोऽदृश्यत फाल्गुनः । खागतं ते महाबाहो दिल्या प्राप्तोऽसि धार्तराष्ट्रा यतः कर्णस्तसिन्देशे व्यवस्थिताः । अहं च कुरुराज्यं च यथेष्टमुपभुज्यताम् ।। १४ भारद्वाजः कृपो भीष्मो यतः पार्थस्ततोऽभवन्२७ द्विधा रङ्गः समभवत्स्त्रीणां द्वैधमजायत । कृतं सर्वमहं मन्ये सखिलं च त्वया वृणे । कुन्तिभोजसुता मोहं विज्ञातार्था जगाम ह।।२८ इन्द्वयुद्धं च पार्थेन कर्तुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥ १५ तां तथा मोहमापना विदुरः सर्वधर्मवित् । कुन्तीमाश्चासयामास प्रेप्याभिश्चन्दनोदकैः ।।२९ एवमुक्तस्तु कर्णेन राजन्दुर्योधनस्तदा । ततः प्रत्यागतप्राणा तावुभौ परिदंशितौ । कर्ण दीर्घाश्चितभुजं परिप्वज्येदमब्रवीत् ॥ १६ पुत्रौ दृष्ट्वा सुसंभ्रान्ता नान्वपद्यत किंचन ॥ ३० 11 नामपूर्वमथाकरोत् इति पाठान्तरम् ॥ ६ ॥ सूर्यातपपरि ज्ञानवती । हेतुगर्भमेतत् ॥ २८ ॥ पक्त इति पाठः ॥ २६ ॥ विज्ञाताी कर्णस्य वपुत्रस. मानद। कर्ण उवाच । 'वैशंपायन उवाच । K ·२५८ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ . एपोऽवविदुपा श्रेष्ठ एप धर्मभृतां वरः । सुकुमारं च सूक्ष्मं च गुरु चापि गुरुप्रियः । एप शीलवतां चापि शीलज्ञाननिधिः परः॥१३ | सौष्ठवेनाभिसंयुक्तः सोऽविध्यद्विविधैः शरैः॥२३. वैशंपायन उवाच । भ्रमतश्च वराहस्य लोहस प्रमुखे समम् । इत्येवं तुमुला वाचः शुश्रुवुः प्रेक्षकरिताः । पञ्चवाणानसंसक्तान्संमुमोचैकवाणवत् ॥ २४ कुन्त्याः प्रसयसंयुक्तरसः क्लिन्नमुरोऽभवत् ।।१४ गच्ये विपाणकोशे च चले रज्यवलम्बिनि । तेन शब्देन महता पूर्णश्रुतिरथाब्रवीत् । निचखान महावीर्यः सायकानेकविंशतिम् ॥२५ धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठो विदुरं हृष्टमानसः ।। १५/ इत्येवमादि सुमहत्सङ्गे धनुपि चानघ । क्षत्तः क्षुब्धार्णवनिमः किमेप सुमहास्वनः। गदायां शस्त्रकुशलो मण्डलानि ह्यदर्शयत् ॥ २६ सहसैवोत्थितो रङ्गे भिन्दन्निव नभस्तलम् ॥ १६) ततः समाप्तभूयिष्ठे तस्मिन्कर्मणि भारत । विदुर उवाच। मन्दीभृते समाजे च वादिनस्य च निःस्वने ॥२७ एप पार्थो महाराज फाल्गुनः पाण्डुनन्दनः । द्वारदेशात्समुद्भूतो माहात्म्यवलमूचकः । अवतीर्णः सकवचस्तत्रैप मुमहासनः ।। १७ वज्रनिप्पेपसदृशः शुश्रुवे भुजनिःस्वनः॥ २८ दीर्यन्ते किं नु गिरयः किंस्विमिविदीर्यते । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽसि रक्षिवोऽसि महामते। किंखिदापूर्यते च्योम जलधारापनपनैः॥ २९ .. पृथारणिसमुद्भूतैखिभिः पाण्डववह्निभिः॥ १८ / रङ्गसैवं मतिरभूत्क्षणेन वसुधाधिप । वैशंपायन उवाच। द्वारं चाभिमुखाः सर्वे बभूवुः प्रेक्षकास्तदा ॥३० तसिन्प्रमुदिते रङ्गे कथंचित्प्रत्युपस्थिते । पञ्चभिातृभिः पा)ोणः परिवृतो बभौ । दर्शयामास वीभत्सुराचार्यायास्त्रलाघवम् ॥ १९/ पञ्चतारेण संयुक्तः सावित्रेणेव चन्द्रमाः॥ ३१ आनेयेनासृजद्वहि वारुणेनासृजत्पयः। अश्वत्थाम्ना च सहितं भ्रातॄणां शतमूर्जितम् । वायव्येनासृजद्वायु पार्जन्येनामजद्धनान् ।।.२० दुर्योधनममित्रप्रमुत्थितं पर्यवारयत् ।। ३२ भीमेन प्रासृजभूमि पार्वतेनासजगिरीन् । स तैस्तदा भ्रातृभिरुद्यतायुधै- अन्तर्धानेन चासेण पुनरन्तर्हितोऽभवत् ॥ २१ गंदाग्रपाणिः समवस्थितैर्वृतः। क्षणात्प्रांशुः क्षणाद्रस्यः क्षणाश रथधूर्गतः। वभौ यथा दानवसंक्षये पुरा क्षणेन स्थमध्यस्थः क्षणेनावतरन्महीम् ।। २२ पुरन्दरो देवगणैः समावृतः ॥ ३३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वगि पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४५ ॥ धृतराष्ट्र उवाच । पट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥१४६॥ फर्णस्य परीक्षा ॥ १॥ कर्णार्जुनयोर्युद्धप्रसङ्गः ॥ २॥ पेण कर्णस्याधिक्षेपः, कर्णस्य दुर्योधनेन राज्याभिषेचनं च ॥३॥ वैशंपायन उवाच। दत्तेऽवकाशे पुरुषैविस्मयोत्फुल्ललोचनः । 'एतसिमेव काले तु तसिञ्जनसमागमे ।' विवेश रङ्ग विस्तीर्ण कर्णः परपुरञ्जयः॥ असै: प्रेमाभिः ॥ १४॥ मुकुमारे पूर्णपटकुकुटाण्डादीनि । पाटः। गव्ये गोसंयन्धिनि ॥१५॥ सावित्रण हमनक्षत्रेण ॥११॥ लक्ष्यायविचाल्याविध्यत् । सूक्ष्मं गुजादि लक्ष्य, गुरु घनावय गदा अप्र आलम्बनं यस्य तादृशः पाणिर्यस्य स गदाप्रपाणि:३१ च सोऽविधयत् १३ ॥ भूता-मपराहाणा सिंहक्षकपिलंग-/ पबलारिंपदधिकशततम्रोऽध्यायः ॥ १५ ॥ गान् । बाणान्सप्तासमायुकारा मुमोचकवागवत् । इति म. दत्तावकाश इति घपाठः ॥१॥ १ ·अध्यायः १४६] मादिपर्व १ २५९. कर्ण उवाच । 'सहज कवचं विभ्रत्कुण्डलोझोतिताननः। भुङ्ग भोगान्मया साधू बन्धूनां प्रियकृद्भव । स धनुर्वद्धनिस्त्रिंशः पादचारीव पर्वतः ॥ २ दुहृदां कुरु सर्वेषां मूर्ति पादमरिन्दम ।। १७ कन्यागर्भः पृथुयशाः पृथायाः पृथुलोचनः । वैशंपायन उवाच। तीक्ष्णांशीर्भास्करस्यांशः कोऽरिगणमूदनः ॥३ | ततः क्षिप्तमिवात्मानं मला पार्थोऽभ्यभापत । सिंहपभगजेन्द्राणां बलवीर्यपराक्रमः । कण भ्रातृसमूहस्य मध्येऽचलमिव स्थितम् ॥१८ दीप्तिकान्तिद्युतिगुणः सूर्येन्दुयलनोपमः ।। ४ अर्जुन उवाच । प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा । अनाहूतोपसृष्टानामनाहूतोपजल्पिनाम् ।। असोयगुणः श्रीमान्भास्करस्यात्मसंभवः ।। ५ ये लोकास्तान्हतः कण मया से प्रतिपत्स्ससे १९ स निरीक्ष्य महाबाहुः सर्वतो रङ्गमण्डलम् । प्रणाम द्रोणकृपयो त्यादृतमिवाकरोत् ॥ ६, रङ्गोऽयं सर्वसामान्यः किमत्र तब फाल्गुन । स समाजजनः सर्वो निश्चल: स्थिरलोचनः । वीर्यश्रेष्ठाय राजानो बलं धर्मोऽनुवर्तते ॥ २० कोऽयमित्यागतक्षोभः कौतूहलपरोऽभवत् ॥ ७ कि क्षेपलायासः शरैः कथय भारत । सोऽनवीन्मेघगम्भीरवरेण वदतां वरः । गुरोः समक्षं यावत्ते हराम्यद्य शिरः शरैः॥२१ भ्राता भ्रातरमज्ञातं सावित्रः पाकशासनिम् ।।८ शंपायन उवाच । पार्थ यत्ते कृतं कर्म विशेपयदहं ततः। ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः पार्थः परपुरञ्जयः । (करिप्ये पश्यतां नृणां माऽऽत्मना विसयंगमः९ भ्रातृभिस्त्वरयाश्लिष्टो रणायोपजगाम तम् ॥२२ असमाप्ते ततस्तस्य वचने वदतां वर । ततो दुर्योधनेनापि सभ्रात्रा समरोद्यतः। यत्रोत्क्षिप्त इवोत्तस्यौ क्षिप्रं वै सर्वतो जनः॥१० परिष्वक्तः स्थितः कर्णः प्रगृह्य सशरं धनुः ।।२३ प्रीतिश्च मनुजव्याघ्र दुर्योधनमुपाविशत् । ततः सविद्युत्स्तनितः सेन्द्रायुधपुरोगमः। हीश्च क्रोधश्च वीभत्सुं क्षणेनान्वाविवेश ह॥११ आवृतं गगनं मेलाकापनिहासिभिः॥ २४ ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः कर्णः प्रियरणः सदा । ततः स्नेहाद्धरिहयं दृष्ट्वा रगावलोकिनम् । पत्कृतं तत्र फार्थेन तचकार महाबलः ।। १२ भास्करोऽप्यनयन्नाशं समीपोपगतान्धनान्॥२५ अथ दुर्योधनस्तत्र भ्रातृभिः सह भारत । मेघच्छायोपगृढस्तु ततोऽदृश्यत फाल्गुनः। कर्ण परिप्यज्य मुदा ततो वचनमब्रवीत् ॥ १३ सूर्यातपपरिक्षिप्तः कोऽपि समदृश्यत ॥ २६ खागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद । धार्तराष्ट्रा यतः कर्णस्तसिन्देशे व्यवस्थिताः । अहं च कुरुराज्यं च यथेष्टमुपभुज्यताम् ॥ १४ भारद्वाजः कृपो भीष्मो यतः पार्थस्ततोऽभवन्२७ द्विधा रङ्गः समभवत्स्त्रीणां द्वैधमजायत । कृतं सर्वमहं मन्य सखित्वं च त्वया वृणे । कुन्तिभोजमुता मोहं विज्ञातार्था जगाम ह||२८ इन्द्वयुद्धं च पार्थेन कर्तुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥१५ तां तथा मोहमापन्नां विदुरः सर्वधर्मवित् । कुन्तीमाश्चासयामास प्रेप्यामिश्चन्दनोदकः ।।२९ एवमुक्तस्तु कर्णेन राजन्दुर्योधनस्तदा । ततः प्रत्यागतप्राणा तायुभी परिदंशिता । कर्ण दीर्घाश्चितमुंजं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ १६ पुत्रां दृष्ट्वा मुसंभ्रान्ता नान्वपद्यत किंचन ॥३० नामार्षमयारोत् इति पाटान्तरम् ॥ ६ ॥ सूर्यातपपरि- ज्ञानवती । हेनुगर्भगनत् ॥ २८ ॥ घक इनि पायः ॥ १६ ॥ विज्ञातार्या पर्णस्य सपुत्रस. कर्ण उवाच । 'वर्शपायन उवाच ।

·२६० श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ . तावुद्यतमहाचापी कृपः शारद्वतोऽत्रवीत् । वैशंपायन उवाच । द्वन्द्वयुद्धसमाचारे कुशलः सर्वधर्मवित् ।। ३१ 'ततो राजानमामन्य गाङ्गेयं च पितामहम् । अयं पृथायास्तनयः कनीयान्पाण्डुनन्दनः । अभिपेकस्य संभारान्समानीय द्विजातिभिः॥३९ कौरवो भवता सार्धं द्वन्द्वयुद्धं करिष्यति ॥ ३२ गोसहस्रायुतं दत्वा युक्तानां पुण्यकर्मणाम् । समप्येवं महाबाहो मातरं पितरं कुलम् । अर्होऽयमराज्यस्य इति वाच्य द्विजातिभिः४० कथयस्व नरेन्द्राणां येषां सं कुलभूपणम् ॥ ३३ ततस्तसिन्क्षणे कर्णः सलाजकुसुमैपटैः। ततो विदिखा पार्थस्त्यां प्रतियोत्स्पति वा नया। काञ्चनैः काञ्चने पीठे मत्रविद्भिर्महारथः ।। ४१ वृथाकुलसमाचारैर्न युध्यन्ते नृपात्मजाः ॥ ३४ वैशंपायन उवाच । अभिपिक्तोऽङ्गराज्ये स श्रिया युक्तो महाबलः । 'स मौलिहारकेयूरः सहस्ताभरणागदः॥ ४२ एवमुक्तस्य कर्णस बीडावनतमाननम् । वभौ वर्षाम्बुविक्लिन्नं पद्ममागलितं यथा ॥ ३५ राजलिङ्गैस्तथाऽन्यश्च भूपितो भूपणैः शुभैः। दुर्योधन उवाच । सच्छत्रवालव्यजनो जयशब्दोचरेण च ॥ ४३ आचार्य त्रिविधा योनी राज्ञां शास्त्रविनिश्चये । उवाच कौरवं राजन्वचनं स वृपस्तदा । सत्कुलीनश्च शूरश्च यश्च सेनां प्रकर्पति ।। ३६ / अस राज्यमदानस्स सदृशं किं ददानि ते ॥४४ 'अयोऽग्निब्रमतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । प्रयूहि राजशार्दूल कर्ता ह्यसि तथा नृप । पां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिपु शाम्यति।।३७ / अत्यन्तं सख्यमिच्छामीत्साह तं स सुयोधनः४५ यद्ययं फाल्गुनो युद्धे नाराज्ञा योद्धमिच्छति । एवमुक्तस्ततः कर्णस्तथेति प्रत्युवाच तम् । तसादेपोऽङ्गविपये मया राज्येऽभिषिच्यते ॥३८ हांचोभौ समाश्लिप्य परां मुदमवापतुः ॥ ४६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि षट्चत्वारिंशदधिकशततगोऽध्यायः ॥ १४६ ॥ .. सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१४७ ।। कर्णपितुरधिरथस्य रङ्गप्रवेशः ॥ १॥ भीमेन कर्णस्साधिक्षेपः ॥ २ ॥ सर्वेषां रङ्गानिष्क्रमणम् ॥ ३ ॥ वैशंपायन उवाच । न त्वमर्हसि पार्थेन सूतपुत्र रण वधम् । ततः सस्तोत्तरपटः समवेदः सवेपथुः । कुलस्य सदृशस्तूर्ण प्रतोदो गृह्यतां त्वया ॥ ६ विवेशाधिरथो रङ्गं यदिप्राणो यन्निव ।। १ अङ्गराज्यं च नार्हस्त्वमुपभोक्तुं नराधम । तमालोक्य धनुस्त्यक्त्वा पितृगौरवयत्रितः। वा हुताशसमीपस्थं पुरोडाशमिवाध्वरे ।। कर्णोऽभिपेकाशिराः शिरसा समवन्दत ॥ २ वैशंपायन उवाच । ततः पादाववच्छाद्य पटान्तेन ससंभ्रमः। एवमुक्तस्ततः कर्णः किंचित्प्रस्फुरिताधरः। पुत्रति परिपूर्णार्थमन्त्रवीद्रथसारथिम् ।। ३ गगनस्थं विनिःश्वस्स दिवाकरमुदक्षत ।। परिष्वज्य च तस्याथ मूर्धानं स्नेहविक्लयः । ततो दुर्योधनः कोपादुत्पपात महाबलः । अङ्गराज्याभिषेकामश्रुभिः सिपिचे पुनः ॥ ४ भ्रातृपद्मवनाचसान्मदोत्कट इव द्विपः॥ तं दृष्ट्वा मूतपुत्रोऽयमिति संचिन्त्य पाण्डवः । सोऽब्रवीद्भीमकर्माणं भीमसेनमवस्थितम् । भीमसेनस्तदा वाक्यमब्रवीत्प्रहसन्निव ॥ ५ घृकोदर न युक्तं ते वचनं वक्तुमीदृशम् ॥ १० गुथाउलसमाचारः अहातकुलाचारः ॥ ३४ ॥ पाच्च वाचयित्वा १॥ ४० ॥ पट्यत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४६ ॥ - ·मध्यायः १४८ आदिपर्व है। २६१ क्षत्रियाणां बलं ज्यष्ठं योक्तव्यं क्षत्रबन्धुना। ततः सर्वस्व रद्गस्य हाहाकारो महानभूत् । शूराणां च नदीनां च प्रभवो दुर्विभावनः ॥११ साधुवादानुसंवद्धः सूर्यास्तमुपागमत् ।। १९ सलिलादुत्थितो पहिर्येन व्याप्तं चराचरम् । ततो दुर्योधनः कर्णमालम्ब्याग्रकरे नृपः। दधीचस्सास्थितो वजं कृतं दानवमूदनम् ।। १२ दीपिकाभिः कृतालोकस्तस्माद्रङ्गाद्विनिर्यया ॥२० आग्नेयः कृत्तिकापुत्रो रौद्रो गाङ्गेय इत्यपि । पाण्डवाश्च सहद्रोणाः सकृपाच विशांपते । श्रूयते भगवान्देवः सर्वगुह्यमयो गुहः ।। १३ भीप्मेण सहिताः सर्वे ययुः स्वं खं निवेशनम् २१ क्षत्रियेभ्यश्च ये जाता ब्राह्मणास्ते च ते श्रुताः। अर्जुनेति जनः कश्चित्कश्चित्कर्णेति भारत । विश्वामित्रप्रभृतयः प्राप्ता ब्रह्मत्वमव्ययम् ।। १४ कश्चिदुर्योधनेत्येवं त्रुवन्तः प्रस्थितास्तदा ॥ २१, आचार्यः कलशाातो द्रोणः शस्त्रभृतां वरः । गौतमस्यान्वबाये च शरस्तम्बाच गौतमः ॥ १५ कुन्त्याच प्रत्यभिज्ञाय दिव्यलक्षणचितम् | भवतां च यथा जन्म तदप्यागमितं मया । पुत्रमङ्गेश्वरं स्नेहाच्छन्ना प्रीतिरजायत ।। सकुण्डलं सकवचं सर्वलक्षणलक्षितम् । दुर्योधनस्यापि तदा कर्णमासाद्य पार्थिव । कथमादित्यसदृशं मृगी व्याघ्र जनिप्यति ।। १६ भयमर्जुनसंजातं क्षिप्रमन्तरधीयत ।। २४ पृथिवीराज्यमोऽयं नागराज्यं नरेश्वरः। स चापि वीरः कृतशस्त्रनिश्रमः अनेन बाहुवीर्येण मया चाज्ञानुवर्तिना ॥ १७ परेण सान्नाऽभ्यवदत्सुयोधनम् । स्पस्य वा मनुजस्येदं न क्षान्तं मद्विचेष्टितम् । युधिष्ठिरसाप्यभवत्तदा मति- हस्थमारुह्य पद्भ्यां रथमारुह्या विनामयतु कार्मुकम् ॥ १८ ने कर्णतुल्योऽस्ति धनुर्धरः क्षितौ ॥ २५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संमवपर्वणि सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४७ ॥ २३ , . अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥ १४८ ॥ गुरुदक्षिणात्येन जीवतो द्रुपदस्य ग्रहणे होणेनानापिते तदर्थं तेन सह सर्वशिष्याणां पाचालपुरगमनम् ॥ १ ॥ द्रुपद महणाय पाण्डवबज गतानां कौरवाणां तेन पराजयः ॥ २ ॥ तदनन्तरं गतेपु पाण्डवेषु अर्जुनेन दुपदग्रहणम् ॥ ३ ॥ जीवनाई गृहीत्वा भीमार्जुनाभ्यां समर्पितेन द्रुपदेन द्रोणस संवादः ॥ ४ ॥ द्रोणेनार्धराज्यापहारेण मुक्तस्य द्रुपदस्य पुत्रो. स्पादनार्थ प्रयतः ॥५॥ द्रोणः सर्वानशेषेण दक्षिणार्थ महीपते ।। पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च कृताखान्यसमीक्ष्य सः । पञ्चालराज द्रुपदं गृहित्वा रणमूर्धनि । गुर्थ दक्षिणां काले प्राप्तेऽमन्यत वै गुरुः ॥ १ पर्यानयत भद्रं वः सा सात्परमदक्षिणा ।। 'अखशिक्षामनुज्ञातान्रङ्गद्वारमुपागतान् । तथेत्युत्का तु ते सर्वे रथस्तूण प्रहारिणः । भारद्वाजस्ततस्तांस्तु सर्वानेवाभ्यभापत ।। २ आचार्यधनदानार्थ द्रोणेन सहिता ययुः ॥ ६ छामि दत्तां सहितां मह्यं परमदक्षिणाम् । ततोऽभिजग्मुः पञ्चालानिमन्तस्ते नर्सभाः। विमुक्तास्ततः सर्वे शिप्या द्रोणमथानुवन् । ममृदुस्तस नगरं द्रुपदस्य महाजसः ।। पैशंपायन उवाच । ७ ·२६० श्रीमन्महाभारते [ संभवपर्व ७ तावुद्यतमहाचापौ कृपः शारद्वतोऽत्रचीत् । वैशंपायन उवाच । द्वन्द्वयुद्धसमाचारे कुशलः सर्वधर्मवित् ।। ३१ 'ततो राजानमामव्य गाङ्गेयं च पितामहम् । अयं पृथायास्तनयः कनीयान्पाण्डुनन्दनः । अभिषेकस्य संभारान्समानीय द्विजातिभिः॥३॥ कौरवो भवता सार्धे द्वन्द्वयुद्धं करिष्यति ।। ३२ गोसहस्रायुतं दत्त्वा युक्तानां पुण्यकर्मणाम् । खमप्येवं महाबाहो मातरं पितरं कुलम् । अर्होऽयमगराज्यस्य इति वाच्य द्विजातिभिः । कथयख नरेन्द्राणां येषां सं कुलभूषणम् ॥ ३३ ततस्तसिन्क्षणे कर्णः सलाजकुसुमैर्घटः। ततो विदिखा पार्थस्त्वां प्रतियोत्स्यति वान वा। काश्चनैः काशने पीठे मन्त्रविद्भिर्महारथः ॥ ४५ वृथाकुलसमाचारैर्न युध्यन्ते नृपात्मजाः ॥ ३४ वैशंपायन उवाच । । अभिपिक्तोऽङ्गराज्ये स श्रिया युक्तो महाबलः । एवमुक्तस्य कर्णस बीडावनतमाननम् । 'स मौलिहारकेयूरः सहस्ताभरणादः ॥ ४म यभी वर्षाम्बुविक्लिन्नं पद्ममागलितं यथा ॥ ३५ राजलिङ्गैस्तथाऽन्यथ भूपितो भूपणैः शुभैः।' दुर्योधन उवाच । सच्छतवालव्यजनो जयशब्दोत्तरेण च ।। आचार्य विविधा योनी राज्ञां शास्त्रविनिश्चये । उवाच कौरवं राजन्वचनं स वृपस्तदा । सत्कुलीनश्च शूरश्च यश्च सेनां प्रकर्पति ॥ ३६ अस राज्यमदानस सदृशं किं ददानि ते ॥४४ 'अयोऽग्निब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । प्रमूहि राजशार्दूल कर्ता ह्यसि तथा नृप । तेपां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिपु शाम्यति।।३७ / अत्यन्तं सख्यमिच्छामीत्याह तं स सुयोधनः४५ यद्ययं फाल्गुनो युद्धे नाराज्ञा योद्धमिच्छति । एवमुक्तस्ततः कर्णस्तथेति प्रत्युवाच तम्। तसादेयोऽङ्गविषये मया राज्येऽभिषिच्यते ॥३८ हांचोभौ समाश्लिप्य परां मुदमवापतुः ॥ ४६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४६ ॥ ७ सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥ १४७ ॥ कर्णपितुरधिरथस्य रङ्गप्रवेशः ॥ १॥ भीमेन कर्णस्याधिक्षेपः ॥ २ ॥ सर्वेपो रङ्गानिष्क्रमणम् ॥ ३ ॥ वैशंपायन उवाच। न त्वमर्हसि पार्थेन सूतपुत्र रणे वधम् । ततः सस्तोत्तरपटः सप्रस्वेदः सवेपथुः । कुलस्य सदृशस्तूर्ण प्रतोदो गृह्यतां त्वया ॥ ६ विवेशाधिरथो रङ्गं यष्टिप्राणो हयन्निव ।। १ | अङ्गराज्यं च नाहस्त्वमुपभोक्तुं नराधम । तमालोक्य धनुस्त्यक्त्वा पितृगौरवयत्रितः। श्वा हुताशसमीपस्थं पुरोडाशमिवाध्वरे ।। कर्णोऽभिपेकाशिराः शिरसा समवन्दत ॥ २ वैशंपायन उवाच । ततः पादाववच्छाद्य पटान्तन ससंभ्रमः। एवमुक्तस्ततः कर्णः किंचित्प्रस्फुरिताधरः। पुत्रेति परिपूर्णार्थमन्त्रवीद्रथसारथिम् ॥ ३ गगनस्थ विनिःश्वस दिवाकरमुदैवत । परिप्वज्य च तसाथ मूर्धानं स्नेहविक्लवः । ततो दुर्योधनः कोपादुत्यपात महाबलः । अगराज्याभिषेकामश्रुभिः सिपिचे पुनः॥ ४ भ्रातृपद्मवनात्तसान्मदोत्कट इव द्विपः ।। तं दृष्ट्वा मूतपुत्रोऽयमिति संचिन्त्य पाण्डवः । सोऽब्रवीद्भीमकर्माणं भीमसेनमवस्थितम् । भीमसेनस्तदा वाक्यमब्रवीत्महसनिय ॥ ५ वृकोदर न युक्तं ते वचनं वक्तुमीदृशम् ॥ १० गृयाकुलममाचार: अशातलाचारः ॥ ३४ ॥ वाच्च याचयित्या ॥४०॥ पदपत्यारिंशदधिक्दाततमोऽप्यायः ॥ १४६ ।।

·आदिपर्व १। २६७ - अध्यायः १५१] कौतूहलं जन्मसु मे कीर्त्यमानेप्वनेकशः॥ २ ततः स राजा राजेन्द्र लज्जया नृपतिः स्वयम् । वैशंपायन उवाच । पयामाक्रमतायुप्मस्ततस्तु द्रुपदोऽभवत् ।। १२ राजा बभूव पाञ्चालः पुत्रार्थी पुत्रकारणात् । ततस्तु तपसा तस्स राजर्भावितात्मनः । वनं गतो महाराजस्तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ३ | पुत्रः समभवच्छीघ्रं पदोस्तस्य क्रमेण तु ॥ १३ आराधयन्प्रयत्नेन महीन्संशितव्रतान् । तेनास्य ऋपयः सर्वे समागम्य तपोधनाः। तस संतप्यमानस्य वने मृगगणायुते ।। ४ नाम चकुर्हि विद्वांसो द्रुपदोऽस्त्विति भारत।।१४ स तस्यैवाश्रमे राजन्भरद्वाजस्य भारत । कालस्तु सुमहानराजन्नत्ययात्सुतकारणात् । १५ स तु राजा महातेजास्तपस्तीवं समाददे ॥ ५ ववृधे सुमुखं तत्र कामैः सर्वनृपोत्तम ।। कंचित्काल वायुभक्षो निराहारस्तथैव च । पाञ्चालोऽपि हि राजेन्द्र स्वराज्यं गतवान्प्रभुः । तथैव तु महावाहोर्वर्तमानस्य भारत ।। ६ भरद्वाजस्य विद्यार्थ सुतं दला महात्मनः ॥ १६ कालस्तस्स महाराज यातो वै नृपसत्तम । स कुमारस्ततो राजन्द्रोगेन सहितो बने । ततो नातिचिरात्काले वसन्ते कामदीपने ।। ७ वेदांवाधिजगे साङ्गान्धनुर्वेदांध भारत ॥ १७ फुल्लाशोकवने चैव प्राणिनां सुमनोहरे । परया स मुदा युक्तो विचचार वने सुखम् नद्यास्तीरं ततो गत्वा गङ्गायाः पद्मलोचनः॥८ | तस्यैवं वर्तमानस्य वने वनचरः सह ।। १८ नियमस्थश्च राजासीत्तदा भरतसत्तम । कालेनातिचिराद्राजन्पिता खर्गमुपेयिवान् । ततो नातिचिरात्काले वनं तन्मनुजेश्वर ।। ९ स समागम्य पाञ्चालैः पाञ्चालेप्वमिपेचितः।।१९ संप्राप्ता हप्सरा राजन्मेनकेत्यभिविश्रुता । प्राप्तथ राज्य गजेन्द्र सुहृदां प्रीतिवर्धनः "पुष्पद्रुमान्सजमाना राज्ञो दर्शनमागमत् ॥ १० राज्यं ररक्ष धर्मेण यथा चेन्द्रस्त्रिविष्टपम् ।। २० न ददर्श तु राजंस्तत्र स्थानगतं नृपम् । एतन्मया ते राजेन्द्र यथावत्परिकीर्तितम् । दृष्टाचा तो तु शुक्र राज्ञोऽपतद्भुवि ॥११ | द्रुपदस्य च राजधुष्टद्युम्नस जन्म च ॥ २१ ति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संमवपर्वणि पश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५०॥ शंपायन उवाच पाधिकं भीममेनी एकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५१ ॥ पौषराग्ये युधिष्ठिरसाभिषेकः ॥ १ ॥ भीमसेनम्प यलरामागदायुद्धशिक्षणम् ॥ २॥ दोगनानम्प प्रतिरोन्नविष. ये नियमकथनम् ॥ ३ ॥ भीमार्जुनदिग्विजयेन एतराष्ट्रचिन्ता ॥४॥ वैशंपायन उवाच । पितुरन्तर्दधे कीर्ति शीलचसमाधिमिः ॥ १ 'धृतराष्ट्रस्तु राजेन्द्र यदा कौरवनन्दनम् । असियुद्धे गदायुद्धे स्वयुद्धे च पाण्डवः । युधिष्ठिरं विजानन्यै समर्थ राज्यरक्षणे ।। १ संकर्षणादशिक्षद्ध शवच्छिवां वृकोदरः॥ ५ पौवराज्याभिषेकार्थममत्रयत मत्रिभिः । समाप्तशिक्षो भीमस्तु धुमत्सनममो बनें। - ते तु युद्धान्यतप्यन्त धृतराष्ट्रात्मजास्तदा ॥ २ पराक्रमेण संपन्नो प्राणामचरनं ।। ततः संवत्सरसान्ते यौवराज्याय पार्थिव । सापितो धृतराष्ट्रेण पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३ क्षुरनाराचमटानां विपाटानां च नचनिन् ॥ ७ प्रगाढवमुष्टिले लायचे बंधने तथा। ववोऽदीर्पण कालेन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। ऋजुबऋविशालानां प्रयांना फाल्गनास धा. साम्राज्ये ६ ·२७० श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व ७ स तप्यमानो दुष्टात्मा तेषां वाचो न चक्षमे । निवेदयति तत्सर्व मयि धर्मभृतां वरः ।। २. ईमेया चापि संतप्तो धृतराष्ट्रमुपागमत् ॥ ११ | तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तथा धर्मपरः सदा । । ततो विरहितं दृष्ट्वा पितरं प्रतिपूज्य सः। गुणवाँलोकविख्यातो नगरे च प्रतिष्ठितः ॥२३ पौरानुरागसंतप्तः पश्चादिदमभाषत । १२ स कथं शक्यतेऽस्माभिरपाक्रष्टुं नमः । श्रुता मे जल्पतां तात पौराणामशिवा गिरः। राज्यमेप हि नः प्राप्तः ससहयो विशेषतः ॥२४ त्वामनादृत्य भीष्मं च पतिमिच्छन्ति पाण्डवम् १३ भृता हि पाण्डुनाऽमात्या पलं च सततं मतम् । मतमेतच भीष्मस्स न स राज्यं युभुक्षति । धृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेपामपि विशेषतः ॥२५ अस्माकं तु परां पीडां चिकीर्षन्ति पुरे जनाः॥१४ ते तथा संस्तुतास्तात विपये पाण्डुना नराः। पितृतः प्राप्तराराज्यं पाण्डरात्मणैः पुरा । कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युःसवान्धवान्।।२६ वमन्धगुणसंयोगात्माप्तं राज्यं न लब्धवान् १५ नैते विपयमिच्छेयुर्धर्मत्यागे विशेषतः । स एप पाण्डोर्दायाचं यदि प्राप्नोति पाण्डवः। ते वयं कौरवेन्द्राणामेतेपां च महात्मनाम् ॥२७ तस्य पुत्रो ध्रुवं प्राप्तस्तस्य तस्यापि चापरः।।१६ कथं न वाच्यतां तात गच्छेम जगतस्तथा ॥२८ ते वयं राजवंशेन हीनाः सह सुतैरपि ।. अवज्ञाता भविष्यामो लोकस्य जगतीपते ।। १७ दुर्योधन उवाच । सततं निरयं प्राप्ताः परपिण्डोपजीविनः। मध्यस्थः सततं भीमो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः। न भवेम यथा राजंस्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥१८ यतः पुत्रस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः ॥२१ यदि त्वं हि पुरा राजनिदं राज्यमवाप्तवान् । कृपः शारद्वतश्चैव यत एव वयं ततः। ध्रुवं प्राप्स्याम च वयं राज्यमध्यवशे जने ॥१९ भागिनेयं ततो द्रौणिं न त्यक्ष्यति कथंचन ॥३६ 'वैशंपायन उवाच । क्षत्वा तु बन्धुरस्माकं प्रच्छन्नस्तु ततः परः। धृतराष्ट्रस्तु पुत्रस्य श्रुत्वा वचनमीदृशम् । न चैकः स समर्थोऽसान्पाण्डवार्थे प्रवाधितुम्३ मुहुर्तमिव संचिन्त्य दुर्योधनमथानवीत् ॥ २० सुविस्रब्धान्पाण्डुसुतान्सह मात्रा विवासप । धर्मनित्यस्तथा पाण्डुः सुप्रीतो मयि कौरवः। वारणावतमद्यैव नात्र दोपो भविष्यति ।। सर्वेषु ज्ञातिषु तथा मदीयेषु विशेषतः ॥ २१ विनिद्राकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम् । मात्र किंचन जानाति भोजनादि चिकीर्पितम् । शोकपाचकमुद्धृतं कर्मणानेन नाशय । ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५२ ॥ .

·२७२ श्रीमन्महाभारते [संभवपर्व हन्यादमित्रं सान्त्वेन तथा दानेन वा पुनः ३३ ' तस्यैवं गर्जितं श्रुत्वा ततो भक्ष्यं न रोचये ।।४ तथैव भेददण्डाभ्यां सर्वोपायः प्रशातयेत् । व्याघ्र उवाच। धृतराष्ट्र उवाच । प्रवीति यदि स ह्येवं काले ह्यस्मि प्रबोधितः कथं सान्त्वेन दानेन भेदर्दण्डेन वा पुनः ॥३४ : खवाहुवलमाश्रित्य हनिप्येऽहं वनेचरान् ॥ ४८ अमित्रः शक्यते हन्तुं तन्मे यूहि यथातथम् । खादिप्ये तत्र मांसानि इत्युक्त्वा प्रस्थितो वनम् । कणिक उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु मूपिकोऽप्याजगाम ह ॥४९ शृणु राजन्यथा वृत्तं वने निवसतः पुरा ॥ ३५ तमागतमभिप्रेक्ष्य शृगालोऽप्यनवीद्वचः। जम्युकस्य महाराज नीतिशास्त्रार्थदर्शिनः । शृणु मूपिक भद्रं ते नकुलो यदिहात्रवीत् ॥५० अथ कश्चित्कृतप्रज्ञः शृगालः स्वार्थपण्डितः।।३६ मृगमांसं न सादेयं गरमेतन रोचते । सखिभियंवसत्सा व्याघ्राखुध्कपश्रुभिः । । मूपिकं भक्षयिप्यामि तद्भवाननुमन्यताम् ।। ५१ तेऽपश्यन्विपिने तस्मिन्बलिनं मृगयूथपम् ॥ ३७ , तच्छुला मूपिको वाक्यं संत्रस्तः प्रगतो विलम् । अशक्ता ग्रहणे तस्य ततो मन्त्रममन्त्रयन् । ततः साखा सवै तत्र आजगाम को नृप।।५२ जम्बुक उवाच। तमागतमिदं वाक्यमत्रवीजम्बुकत्तदा । असकृयतितो ह्येप हन्तुं व्याघ्र वने त्वया ॥३८ । मृगराजो हि संक्रुद्धो न ते साधु भविष्यति ५३ युवा वै जवसंपन्नो बुद्धिशाली न शक्यते । | सकलनस्विहायाति कुरुप्प यदनन्तरम् । मूषिकोऽस्य शयानस चरणौ भक्षयत्वयम् ॥३९ । एवं संचोदितस्तेन जम्युकेन तदा वृकः १.५ अथेनं भक्षितैः पादाघ्रो गृनातु वै ततः । । ततोऽवलम्पनं कृत्वा प्रयातः पिशिताशनः । ततो वै भक्षयिष्यामः सर्वे मुदितमानसाः ॥४० । एतसिनेव काले तु नकुलोऽप्याजगाम ह ।। जम्बुकस्य तु तद्वाक्यं तथा चक्रुः समाहिताः। तमुवाच महाराज नकुलं जम्बुको वने । मूपिकाभक्षितैः पादैगं व्याघ्रोऽवधीत्तदा॥४१ खपाहुबलमाश्रित्य निर्जितास्तेऽन्यतो गताः। दृष्ट्वाचेष्टमानं तु भूमौ मृगकलेवरम् । । मम दबा नियुद्धं त्वं भुङ्ग मांसं यथेप्सितम् नाखाऽऽगच्छत्त भद्रं बोरक्षार्मात्याह जम्बुक:४२ ' नकुल उवाच । शृगालवचनात्तेऽपि गताः सर्वे नदी ततः । मृगराजो वृकश्चैव युद्धिमानपि मूपिकः ।। स चिन्तापरमो भूत्वा तस्थौ तत्रैव जम्बुका ४३ ' निर्जिता यच्चया वीरास्तस्माद्वीरतरो भवान अथाजगाम पूर्व तु सात्वा व्याघ्रो महाबलः । नत्वयाप्युत्सहे योद्धमित्युक्त्वा सोऽप्युपाग ददर्श जम्बुकं चैव चिन्ताकुलितमानसम् ॥४४ कणिक उवाच । 1 - ·श्रीमन्महाभारते [जतुगृहपर्व ८ । भृता हि पाण्डुनाऽमात्या बलं च सततं भृतम् । विपासमानान्कौन्तेयाननुमंसन्ति कहिंचित् ३३ भृताः पुत्राश्च पात्राथ तेपामपि विशेषतः॥२६ समा हि फौरवेयाणां वयं ते चैव पुत्रक । ते पुरा सत्कृतास्तात पाण्डुना नागरा जनाः। नते विपममिच्छेयुर्धर्मयुक्ता मनखिनः॥ ३१ कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान् ॥ ते वयं कौरवेयाणामेतेपां च महात्मनाम् । दुर्योधन उवाच । कथं न बध्यतां तात गच्छाम जगतस्तथा ॥३५ एवमेतन्मया तात भावितं दोपमात्मनि । दुर्योधन उवाच । दृष्ट्वा प्रकृतयः सर्वा अर्थमानेन पूजिताः ॥ २८ ध्रुवमसत्सहायास्ते भविष्यन्ति प्रधानतः । मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि सिता। अर्थवर्गः सहामात्यो मत्संस्थोऽद्य महीपते ॥२९ यतः पुत्रस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः॥३६ स भवान्पाण्डवानाशु विवासयितुमर्हति । कृपः शारद्वतश्चैव यत एती ततो भवेत । मृदुनवाभ्युपायेन नगर वारणावतम् ।। ३० द्रोणं च भागिनेयं च न स त्यक्ष्यति कहिचित्३७ यदा प्रतिष्ठितं राज्यं मयि राजन्भविष्यति क्षचाऽर्थबद्धस्त्वसाकं प्रच्छन्नं संयतः परैः। तदा कुन्ती सहापत्या पुनरेप्यति भारत ॥ ३१ न चैकः स समर्थोऽसान्पाण्डवार्थेऽधिवाधितुम्।।. धृतराष्ट्र उवाच । सुविस्रब्धः पाण्डुपुत्रान्सह मात्रा प्रवासय । दुर्योधन ममाप्येतद्वदि संपरिवर्तते । वारणावतमद्यैव यथा यान्ति यथा कुरु ॥ ३९ / अभिप्रायस्य पापत्वान्नवं तु विवृणोम्यहम् ॥३२ विनिद्रकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम् । न च भीमो न च द्रोणो न च क्षत्तान गौतमः। शोकपावकमुद्भूतं कर्मणेतेन नाशय ।। ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि चतुःपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५४ ॥ पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५५ ।। दुर्योधनेन दानादिना प्रकृतियशीकरणम् ॥ १ ॥ पाण्डवानां वारणावतयात्रार्थ धृतराष्ट्रानुज्ञा ॥ २ ॥ वैशंपायन उवाच। उवाचतानेत्य तदा पाण्डवानम्बिकासुतः॥ ६ ततो दुर्योधनो राजा सर्वास्तु प्रकृतीः शनैः । 'अधीतानि च शास्त्राणि युष्माभिरिह कृत्लश: अर्थमानप्रदानाभ्यां संजहार सहानुजः। अस्त्राणि च तथा द्रोणागौतमाच शरद्वतः।। 'युयुत्सुमपनीयैकं धार्तराष्ट्र सहोदरम् ।। १ कृतकृत्या भवन्तस्तु सर्वविद्याविशारदाः । धृतराष्ट्रप्रयुक्तास्तु केचित्कुशलमत्रिणः। सोऽहमेवं गते ताताश्चिन्तयामि समन्ततः। कथयाञ्चक्रिरे रम्यं नगरं वारणावतम् ॥ २) रक्षणे व्यवहारे च राज्यस्य सततं हिते ॥' अयं समाजः सुमहान्रमणीयतमो भुवि । ममैते पुरुषा नित्यं कथयन्ति पुनःपुनः । उपस्थितः पशुपतेर्नगरे वारणावते ॥ ३ | रमणीयतमं लोके नगरं वारणावतम् ॥ सर्वरलसमाकीर्णे पुण्यदेशे मनोरमे । ते ताता यदि मन्यध्वमुत्सवं वारणावते । इत्येवं धृतराष्ट्रस्य वचनाचत्रिरे कथाः॥ ४ | सगणाः सान्वयाश्चैव विहरध्वं यथाऽमराः॥१० कथ्यमाने तथा रम्ये नगरे वारणावते । ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि गायनेभ्यश्च सर्वशः। गमने पाण्डुपुत्राणां जज्ञे तत्र मतिर्नृप । ५ प्रयच्छध्वं यथाकामं देवा इव सुवर्चसः ।। ११ यदा त्वमन्यत नृपो जातकौतूहला इति । कंचित्कालं विहृत्यैवमनुभूय परां मुदम् । ८ स ·अध्यायः १५६] आदिपर्व १॥ २७७ इदं वै हास्तिनपुर सुखिनः पुनरेप्यथ ।। १२ युधिष्ठिरः शनैदीन उवाचेदं वचस्तदा ॥ १७ 'निवसध्वं च तत्रैव संरक्षणपरायणाः । रमणीये जनाकीर्णे नगरे वारणावते । वैलक्षण्यं न वैतत्र भविष्यति परंतपाः ॥ १३ सगणास्तत्र यासामोधृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥१८ वैशंपायन उवाच। प्रसन्नमनसः सर्वे पुण्या वाचो विमुञ्चत । धृतराष्ट्रस्य तं काममनुयुध्य युधिष्ठिरः। आशीभिहितानसान्न पापं असहिप्यते ॥ १९ आत्मनश्वासहायत्वं तथेति प्रत्युवाच तम् ॥१४ वैशंपायन उवाच । ततो भीष्म शान्तनवं विदुरं च महामतिम् । एवमुक्तास्तु ते सर्वे पाण्डपुत्रेण कौरवाः । द्रोणं च वाहिकं चैव सोमदत्तं च कौरवम् ॥१५ प्रसन्नवदना भूत्वा तेऽन्यवर्तन्त पाण्डवान् ॥ २० कृपमाचार्यपुत्रं च भूरिश्रवसमेव च | स्वस्त्यस्तु वः पथि सदा भूतेभ्यश्चैव सर्वशः । मान्यानन्यानमात्यांश्च ब्राह्मणांश्च तपोधनान्१६ | मा च योस्त्वशुभं किंचित्सर्वशः पाण्डुनन्दनाः।। पुरोहितांश्च पात्रांच गान्धारी च यशस्विनीम् । ततः कृतस्वस्त्ययना राज्यलाभाय पार्थिवाः । 'सर्वा मातृरुपस्पृष्ट्वा विदुरस्य च योपितः ।' कृत्वा सर्वाणि कार्याणि प्रययुारणावतम् ।।२२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५५ ॥ ^ वैशंपायन उवाच । ८ पट्पश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१५६ ॥ दुर्योधनादेशात् पुरोचनेन वारणावते.जतुगृहनिर्माणम् ॥ १ ॥ स खं रासभयुक्तेन सन्दनेनाशुगामिना । धृतराष्ट्रप्रयुक्तेषु पाण्डुपुत्रेषु भारत । वारणावतमद्येच यथा यासि तया कुरु ॥ दुर्योधनः परं हर्षमगच्छत्स दुरात्मवान् ॥ १] तत्र गत्वा चतुःशाल गृह परमसंवृतम् । 'ततः मुबलपुत्रश्च कर्णदुर्योधनावपि । नगरोपान्तमाश्रित्य कारयेथा महाधनम् ।। . ९ दहने सह पुत्रायाः कुन्त्या मतिमकुर्वत । शणसर्जरसादीनि यानि द्रव्याणि कानिचित् । मन्त्रयित्वा स तैः सार्ध दुरात्मा धृतराष्ट्रजः।।२ आग्नेयान्युत सन्तीह तानि तत्र प्रदापय ।। १० स पुरोचनमेकान्तमानीय भरतर्षभ । 'पल्बजेन च संमिश्र मधूच्छिप्टेन चैव हि ।' गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ सचिवं वाक्यमब्रवीत्॥३) सर्पिस्तैलयसाभिव लाक्षया चाप्यनल्पया । ममेयं चमुसंपूर्णा पुरोचन वमुन्धरा । मृत्तिकां मिश्रयित्वा वं लेपं कुड्येषु दापय।।११ यथैव भविता तात तथा त्वं द्रष्टुमर्हसि ॥ ४ | शणं तैलं घृतं चैव जतु दारूणि चत्र हि । न हि मे कश्चिदन्योऽस्ति विश्वासिकतरस्त्वया । तस्सिन्वेश्मनि सर्वाणि निक्षिपेथाः समन्ततः१२ सहायो येन सन्धाय मत्रयेयं यथा त्वया ॥ ५ 'लाक्षाशणमधूच्छिष्टवेष्टितानि मृदापि च । संरक्ष तात मन्त्रं च सपलांश्च ममोद्धर । लेपयित्वा गुरूण्याशु दास्यत्राणि दापय ॥१३ निपुणेनाभ्युपायेन यद्रवीमि तथा कुरु ॥ ६ यथा च तन पश्येरपरीक्षन्तोऽपि पाण्डवाः। पाण्डवा धृतराष्ट्रेणं प्रेपिता वारणावतम् । आग्नेयमिति तत्कार्यमपि चान्येऽपि मानवाः१४ उत्सवे विहरिप्यन्ति धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ ७ वेश्मन्येवं कृते तत्र कृत्वा तान्परमार्चितान् । उदर उन्मूलय ॥ ६ ॥ आमयान्यमिसंदीपानि ॥ १० ॥ पदपाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५६ ।।

·श्रीमन्महाभारते
[जतुगृहपर्व ।
वासयेथाः पाण्डवेयान्कुन्ती च ससुहृजनाम् १५ दग्धानेवं खके गेहे दाहिताः पाण्डवा इति ।
आसनानि च दिव्यानि यानानि शयनानिन। न गर्हयेयुरसान्वै पाण्डवार्थाय कहिंचित् ।। १९
निधातव्यानि पाण्डूनां यथा तुप्येच्च मे पिता १६ स तथेति प्रतिज्ञाय कौरवाय पुरोचनः। .
यथा च तन्न जानन्ति नगरे वारणावते ।
'यथा रमेरन्वितब्धा नगरे वारणावते ।'
प्रायाद्रासभयुक्तेन स्यन्दननाशुगामिना ।। २०
तथा सर्वं विधातव्यं यावत्कालस्य पर्ययः ॥१७ | स गत्वा त्वरितं राजन्दुर्योधनमते स्थितः ।
ज्ञात्वा च तान्सुविश्वस्ताञ्शयानानकुतोभयान्। | यथोक्तं राजपुत्रेण सर्वं चक्रे पुरोचनः॥ २१
अग्निस्त्वया ततो देयो द्वारतस्तस्य वेश्मनः॥१८ तेषां तु पाण्डवेयानां गृह रौद्रमकल्पयत् ।। २२
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि पट्पश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५६ ॥
सप्तपश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः॥ १५७ ॥
हास्तिनपुरं त्यक्त्वा वारणावतं गच्छता युधिष्ठिरण अनुगच्छता पौराणां निवर्तनम् ॥ १॥ म्लेच्छभापया युधिष्ठिरं प्रति
विदुरस्योपदेशः ॥ २॥
वैशंपायन उवाच ।
विवास्समानानस्थाने नगरे योऽभिमन्यते ॥१०
पाण्डवास्तु रथान्युक्तान्सदश्वरनिलोपमः । पितेव हि नृपोऽस्माकमभूछान्तनवः पुरा ।
आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरातयत् ॥ १ विचित्रवीयर्यो राजर्पिः पाण्डुश्च कुरुनन्दनः ॥१
राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य द्रोणस्य च महात्मनः। स तसिन्पुरुषव्याने देवभाव गते सति ।
अन्येषां चैव वृद्धानां कृपस्य विदुरस्य च ॥ २ राजपुत्रानिमान्बालान्धृतराष्ट्रो न मृप्यति ॥१२
एवं सर्वान्कुरून्वृद्धानभिवाद्य यतव्रताः । | वयमेतदनिच्छन्तः सर्व एव पुरोत्तमात् ।
समालिङ्गय समानान्वै वालैश्चाप्यभिवादिताः॥३ गृहान्विहाय गच्छामो यत्र गन्ता युधिष्ठिरः।।१३
सर्वा मावस्तथाऽऽपृच्छय कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् । वैशंपायन उवाच ।
प्रकृतीरपि सर्वाश्च प्रययुर्वारणावतम् ।। ४ | तांस्तथा वादिनः पौरान्दुःखितान्दुःखकर्शितः ।
विदुरश्च महाप्राज्ञस्तथाऽन्ये कुरुपुङ्गवाः । उवाच मनसा ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः॥१४
पौराश्च पुरुषव्याघ्रानन्वीयुः शोककर्शिताः॥ ५ पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यदाह पृथिवीपतिः।
तत्र केचिद्रुवन्ति स ब्राह्मणा निर्भयास्तदा । अशङ्कमानस्तत्कार्यममाभिरिति नो व्रतम् ॥१५
दीनान्दृष्ट्वा पाण्डुसुतानतीव भृशदुःखिताः॥ ६ | भवन्तः सुहृदोऽस्माकं यात कृखा प्रदक्षिणम् ।
विपमं पश्यते राजा सर्वथा स सुमन्दधीः । प्रतिनन्ध तथाऽऽशीभिर्निवर्तध्वं यथागृहम्॥१६
कौरव्यो धृतराष्ट्रस्तु न च धर्म प्रपश्यति ॥ ७ यदा तु कार्यमसाकं भवद्भिरुपपत्स्यते ।
न हि पापमपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः। तदा करिष्यथासाकं प्रियाणि च हितानि च १७
भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनञ्जयः८ एवमुक्तास्तदा पौराः कृसा चापि प्रदक्षिणम् ।
कुत एव महात्मानौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः ।। आशीभिश्चाभिनन्ताजग्मुर्नगरमेव हि ॥ १८
ताराज्यं पितृतः प्राप्तान्धृतराष्ट्रो न मृप्यति ॥९ पौरेपु विनिवृत्तेपु विदुरः सर्वधर्मवित् ।
अधर्म्यमिदमत्यन्तं कथं भीष्मोऽनुमन्यते । बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठमिदंवचनमब्रवीत् ॥
१९
अस्थाने अयुक्तम् गोऽभिमन्यते स भीष्मः कथमन मन्यत इत्यर्थः॥१०॥

·अध्यायः १५८] आदिपर्व १। २७९ प्राज्ञः प्राज्ञ प्रलापज्ञः प्रलापत्रमिदं वचः । पाण्डवानभ्यनुज्ञाय विदुरः प्रयया गृहान् ॥ २७ यो जानाति परप्रज्ञा नीतिशास्त्रानुसारिणीम् । निवृत्ते विदुरे चापि भीप्मे परिजने तथा । विज्ञायेह तथा कुर्यादापदं निस्तरेद्यथा ॥ २० | अजातशत्रुमासाद्य कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥ २८ अलोहं निशितं शत्र शरीरपरिकतेनम् । क्षत्ता यदब्रवीद्वाक्यं जनमध्येऽनुवन्निव । यो वेत्ति न तु तं प्रन्ति प्रविषातविदं द्विप:२१ त्वया च स तथेत्युक्तो जानीमो न च तद्वयम्२९ कक्षमः शिशिरतश्च महाकक्षे बिलौकसः। यदीदं शक्यमसाभि तुं नैव च दोपवत् । नं दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति॥२२ / श्रोतुमिच्छामि तत्सर्व संवाद तब तस च ॥३० नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः । युधिष्ठिर उवाच । नातिभूतिमाप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः ।। २३ विपादनेश्च योद्धव्यमिति मां विदुरोऽब्रवीत् । अनाप्तैर्दत्तमादत्त नरः शस्त्रमलोहजम् । पन्थानो वेदितव्याच नक्षत्रैश्च तथा दिशः। श्वाविच्छरणमासाद्य प्रमुच्येत हुताशनात् ॥ २४ । 'कुड्यार्थविदिता कार्याःस्वाच्छुद्धिरितिचानचीत्' चरन्मार्गान्विजानाति नक्षत्रविन्दते दिशः। जितेन्द्रियश्च वसुर्धा प्राप्स्यतीति च मेऽनवीत । आत्मना चात्मनः पञ्च पीडयन्नानुपीड्यते।।२५ / विज्ञातमिति तत्सर्वं प्रत्युत्तो विदुरो मया ॥३२ एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो युधिष्ठिरः। विशंपायन उवाच। विदुर विदुषां श्रेष्ठं ज्ञातमित्येव पाण्डवः ।। २६ अष्टमेऽहनि रोहिण्यां प्रयाताः फाल्गुनस्य ते । अनुशिक्ष्यानुगम्यतान्कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् । वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम् ॥ ३३ ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५७ ॥ वैशंपायन उवाच।. १ अष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५८ ॥ पाण्डवाना यारणावतप्रवेशः॥ ७॥ सर्वमङ्गलसंयुक्ता यथाशास्त्रमतन्द्रिताः॥ ततः सर्वाः प्रकृतयो नगराद्वारणावतात् । श्रुत्वाऽगवान्पाण्डुपुत्रानानायानः सहस्रशः। प्राज्ञः ऊहापोहसमर्थः । प्रलापनः अनर्थवचनाभासामिनः। प्रत्यभिजानाति । अतः पूर्वमेव वरमंदिशी द्रव्ये इति भावः । युधिष्ठिरमप्येतादृशम् । अचनमेवाह । इदमिति । इद कथमस्माकं विलप्रवेशनिर्गमाविति चेत्तत्राह । नातिरिति । प्रलापात्मकं मम पचो यो जानाति सः परस्य शत्रोः प्रना! दुःखे धैयरहितो भूतिमैश्वर्यं जीवन या न विन्दति । विषादि खवाधार्थ नीत्या प्रयुक्तां विज्ञाय तथा कुर्यात् । यथा | धैर्यमेव कार्यमित्यर्थः ।। २३ ॥ किंचा यत्पुरोचनादिभिः कर्तव्यं स्वयमापदं निखरेदित्यन्ययः ॥ २०॥ प्रलापाकारवचनमेवाह। । तत्खयमेव कार्यमित्याह ।अनाप्तरिति । अनाप्तः पुरोचनादिभिदत्त अलोमिति । अलोहममिमयं शस्त्रमिव शस्त्र घातक तस्स | दातुभारव्यं यदलोहज शस्त्र तत्स्वयमादते स्वीकरोति । प्रतिघातविद द्विषो न प्रन्ति । प्रतिघातकृतमिति पाठे | तान्हला आत्मान रक्षति । पुरोचनादिधु जीवत्सु अनु. प्रतिघानाय कृतमित्यर्थः ॥ २१ ॥ अग्निकृते भये ज्ञातेऽपि | सारादिशङ्का स्यादिति भावः । श्राविदिति गूढदृष्टान्तः । कथं प्रतीकारम्नत्राहकक्षप्त इति । कक्षस्तृणेन्यन हन्तीति तथा। धाविद्वत्कर्तव्यमिति भावः । शरण सुरगाम् ॥ २४ ॥ शिशिरं शीत हन्तीति तथाविधोऽपि अग्निः महाकक्षे भरण्ये आत्मना सह पञ्च इन्द्रियाणि । आहाराद्यभावेन पीडयम् अनु दद्यमानेऽपि बिलौकसो भूपिकादीन दहति इत्थमात्मानं यो पश्चात् न पीच्यते भवानिति शेषः । यद्वा । नाचक्षुरित्युक्तस्यैव रक्षति स जीवति । तथा विलेवाविश्यागारादक्षणीय इत्यर्थः | विवरण । चरन्मानिति । विश्वासार्थ पदग्धव्या हत्साह । ॥२२॥ ततश्च दिलनिगमानन्तरमरण्यगमनप्रकारमुपदिशति । आत्मनेति । लुप्तोपममेतत् । त्वत्सदृशेन सह आत्मनः तव सह- नाचक्षुरिति । अचधु: पूर्व वर्मदर्शनविहीनः पन्थान रात्री न शान्पञ्च नानुपीव्यते भवानिति शेषः ॥२५ ।। अत्रुवनिय व्यक्तां येति । तथा अपनः विज्ञानविहीनः दियो न विन्दते न ! याचमनिय ॥२९॥ सप्तपश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।।१५७॥ - ·श्रीमन्महाभारते [अतुगृहपर्व । ७ अभिजग्मुर्नरश्रेष्ठाश्रुत्वैव परया मुदा ।। २ आपदं तेन मां पार्थ स संबोधितवान्पुरा । ते समासाद्य कौन्तेयान्वारणावतका जनाः। ते वयं योधितातेन नित्यमसदित पिणा ॥१॥ कृला जयाशिपः सर्वे परिवार्योपतस्थिरे । ३ / पित्रा कनीयसा नेहा{द्धिमन्तो शिवं गृहम् । तैर्वृतः पुरुषव्याघ्रो धर्मराजो युधिष्ठिरः। अनार्यः मुकृतं गूढेनुर्योधनवशानुगः ।। विवभा देवसङ्कायो बज्रपाणिरिवामरः ॥ ४ भीमसेन उवाच । सकताश्चैव पारस्ते पारान्सत्कृत्य चानप । यदीदं गृहमामेयं विहितं मन्यते भवान् । अलङ्कतं जनाकीर्ण विविशुारणावतम् ।। तत्रच साधु गच्छामो यत्र पूर्णपिता वयम् ॥२१ ते प्रविश्य पुरी वीरास्तूर्ण जग्मुरथो गृहान् । 'दर्शयित्वा पृथग्गन्तुं न कार्य प्रतिभाति मे । ब्राह्मणानां महीपाल रतानां खेपु कर्मसु ॥ ६ अशुभं या शुभं वा स्यात्नैर्वसाम सहैव तु ॥२२ नगराधिकतानां च गृहाणि रथिनां वराः। अद्यप्रभृति चासामु गतेपु भयविदलः। उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा पैश्यशूद्रगृहाण्यपि ॥ रूढमूलो भवेद्राज्ये धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः॥ २३ अचिंताच नरः परिः पाण्डवा भरतर्षभ । तदीयं तु भवेद्राज्यं तदीयाच जना इमे । जग्मुरावसथं पश्चात्पुरोचनपुरःसराः॥ तस्मात्सहैव वत्स्यामो गलन्यस्तपदा दयम् ॥२४ तेभ्यो भक्ष्याणि पानानि शयनानि शुभानि च। असाकं कालमासाद्य राज्यमाच्छिद्य शत्रुतः। आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचनः॥ अर्थ पैतृकमसाकं सुख भोक्ष्याम शाश्वतम् ॥ तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदाः । धृतराष्ट्रवचोऽस्माभिः किमर्थमनुपाल्यते । उपास्यमाग पुरुपेरपुः पुरनिवासिभिः॥ १० तेभ्यो भिचाऽन्यथागन्तुं दौर्बल्यं ते कुतो नृप दशरात्रोपितानां तु तत्र तेषां पुरोचनः । निवेदयामास गृहं शियाख्यमशियं तदा ।। ११ मध्यस्थ एक गाङ्गेयो राज्यभोगपराशुखः ।। २५ आपत्सु रक्षिताऽस्माकं विदुरोऽस्ति महामतिः । तत्र ते पुरुषव्याघ्रा विविशुः सपरिच्छदाः । बाहीकप्रमुखा वृद्धा मध्यस्था एव' सर्वदा । पुरोचनस्य वचनात्कैलासमिव गुह्यकाः॥ १२ असदीयो भवेद्रोणः फल्गुनप्रेमसंयुतः॥ :२८ तथागारमभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरः। तसात्सहैव वस्तव्यं न गन्तव्यं कथं नृप । उवाचाग्नेयमित्येवं भीमसेनं युधिष्ठिरः॥ १३ अथवासासु ते कुर्युः किमशक्ताः पराक्रमः।।२९ जिघ्राणोऽस्य चसागन्धं सर्जितुविमिश्रितम् । क्षुद्राः कपटिनो धूर्ता जाग्रत्सु मनुजेश्वर । कृतं हि व्यक्तमाग्नेयमिदं वेश्म परन्तप ॥ १४ किं न कुर्युः पुरा मह्यं किं न दत्तं महाविपम्३० शणसर्जरसं व्यक्तमानीय गृहकर्मणि । आशीविपैर्महाघोरैः सस्तैः किं न दंशितः। मुञ्जवल्वजवंशादिद्रव्यं सर्व घृतोक्षितम् ॥ १५ प्रमाणकोट्यां संगृह्य निद्रापरवशे मयि ॥ ३१ 'तृणवल्वजकासवंशदारुकटान्यपि । सपैदृष्टिविपै|रैर्गङ्गायां शूलसन्ततौ । आग्नेयान्यत्र क्षिप्तानि परितो वेश्मनस्तथा ॥१६ किं तैर्न पातितो भूप तदा किं मृतवानहम् ३२ शिल्पिभिः सुकृतं ह्याप्तैर्विनीतर्वेश्मकर्मणि । आपत्सु तासु घोरासु दुष्प्रयुक्तासु पापिभिः । विश्वस्त मामयं पापो दग्धुकामः पुरोचनः ॥१७ असानरक्षयो देवो जगद्यस्य वशे स्थितम् ॥३३ तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः । चराचरात्मकं सोऽद्य यातः कुत्र नृपोत्तम । । इमां तु तां महाबुद्धिर्विदुरो दृष्टवांस्तथा ॥ १८ यावत्सोढव्यममाभिस्तावत्सोढासि यत्नतः॥३४ दर्शयित्वा विरोधमिति शेपः॥ १२ ॥ न गन्तव्यं हास्तिनपुरमिति शेपः ॥ २९ ॥ AL ..

·अध्यायः १५९ ]
आदिपर्व १॥
२८१
पदा न शक्ष्यतेऽस्माभिस्तदा पश्याम नो हितम् । धर्म इत्येव कुप्येरन्ये चान्ये कुरुपुङ्गचाः॥ ४२
किं द्रष्टव्यमिहासाभिर्विगृह्य तरसा बलात् ।।३५ । 'उपपन्नं तु दम्धेपु कुलवंशानुकीर्तिताः ।
सान्त्ववादेन दानेन भेदेनापि यतामहे । कुप्येरन्यदि धर्मज्ञास्तथान्ये कुरुपुङ्गवाः ॥ ४३
अर्धराज्यस संप्राप्य ततो दण्डः प्रशस्यते ॥३६ | वयं तु यदि दाहस्य विभ्यतः प्रद्रवेमहि ।
तसात्सहैव वस्तव्यं तन्मनोर्पितशल्यवत् । स्पर्श! घातयेत्सर्वान्राज्यलुब्धः सुयोधनः॥४४
दर्शयित्वा पृथक् कापि न गन्तव्यं सुभीतवत्'३७ अपदस्थान्पदे तिष्ठनपक्षान्पक्षसंस्थितः। ..
युधिष्ठिर उवाच ।
हीनकोशान्महाकोशः प्रयोगर्घातयेब्रुवम् ॥ ४५
इह यत्तनिराकारर्वत्तव्यमिति रोचये।
अप्रमत्तैर्विचिन्वद्भिगतिमिष्टां भुवामित्तः ॥ ३८ तदसाभिरिमं पापं तं च पापं सुयोधनम् ।
यदि विन्देत चाकारमसाकं स पुरोचनः ।
वश्चयद्भिनिवस्तव्यं छन्नं वीर कचित्कचित् ॥४६
क्षिप्रकारी ततो भूत्वा प्रसह्यापि दहेत्ततः ॥३९ ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधामिमाम् ।
नाय विभेत्युपक्रोशादधर्माद्वा पुरोचनः ।
तथा नो चिदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायतां ४७
तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः॥४० भीमं च विलमद्यैव करवाम सुसंवृतम् ।
अपि चायं प्रदग्धेषु भीप्मोऽसामु पितामहः। गूढोद्गतान नस्तत्र हुताशः संप्रवक्ष्यति ॥ ४८
कोपं कुर्यात्किमर्थं वा कौरवान्कोपयीत सः॥४१ द्रवतोऽत्र यथा चासान. बुध्येत पुरोचनः ।
(अथवापीह दग्धेषु भीष्मोऽसाकं पितामहः । पौरो वापि जनः कश्चित्तथा कार्यमतन्द्रितः ४९
॥ इति श्रीमन्महाभारत आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ।। १५८ ॥
वैशंपायन उवाच।
ऊनपट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५९ ।।
गबनकेन सुरङ्गकरणम् ॥१॥
वैशंपायन उवाच।
विदुरय मुहृत्कश्चित्खनका कुशलः कचित् । उवाच तं सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
विविक्ते पाण्डवानराजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ १ अभिजानामि सौम्य त्वां मुहृदं विदुरस वै ॥६
प्रहितो विदुरेणामि खनकः कुशलो बहम् । शुचिमाप्तं प्रियं चैव सदा च दृढभक्तिकम् ।
पाण्डवानां प्रियं कार्यमिति किं करवाणि वः।।२ | न विद्यते कवेः किंचिदविज्ञातं प्रयोजनम् ॥ ७
प्रच्छन्नं विदुरेणोक्तं प्रियं यन्म्लेच्छभापया । यथा तस्य तथा नस्त्वं निर्विशेषा वयं त्वयि ।
त्वया च तत्तथेत्युक्तमेतद्विश्वासकारणम् ॥ ३ भवतश्च यथा तस्य पालयासान्यथा कविः ॥ ८
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रावस्यां पुरोचनः । इदं शरणमाग्नेयं मदर्थमिति मे मतिः ।
भवनस तव द्वारि प्रदास्यति हुताशनम् ॥ ४ पुरोचनेन विहितं धार्तराष्ट्रस शासनात् ।। ९
मात्रा सह प्रदग्धव्याः पाण्डवाः पुरुपर्पभाः ।
स पापः कोशवांश्चैव ससहायश्च दुर्मतिः ।
इति व्ययसितं तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ॥ ५ असानपि च पापात्मा नित्यकालं प्रयाधते॥१०
उपक्रोशागतिः ॥ ४० ॥ अयं भीष्म इति संयन्धः | घ्याय. ॥ १५८ ॥
* ॥ १ ॥ दग्धेष्वस्माखनिदेषु कोपोऽधर्म इत्येव कारणं कृत्वा
आद्रायां च पुरोधनः । भवनस्य निशि द्वारि इतिह, पाठः
भीमोऽन्ये च कुप्येरन् ।॥ ४२ ॥ दाहस्य दाहात् । संशश्चारः ॥ ४ ॥ कवः राज्ञस्य क्रान्तदर्शिनो वा ॥७॥ यथा वयं तस्य
॥४४॥ अत्र विले ॥ ४९ ॥ अष्टपचारादधिकशततमोऽ. 1 तथा भवतश्च ॥ ८॥ शरण गृहम् ॥ ९॥

·२८२
श्रीमन्महाभारते
[जतुगृहपर्व ।
स भवान्मोक्षयत्वसान्यत्तेनासा ताशनात् । | चने च वेश्मनस्तस्य मध्ये नातिमहद्विलम् ।
असास्विह हि दग्धेषु सकामः स्यात्सुयोधनः।।११ कपाटयुक्तमज्ञात समं भूम्याश्च भारत ॥ १६
समृद्धमायुधागारमिदं तस्य दुरात्मनः । पुरोचनभयादेव व्यदधात्संवृतं मुखम् ।
वप्रान्तं निष्प्रतीकारमाश्रित्येदं कृतं महत् ।।१२
स तस्य तु गृहद्वारि वसत्यशुभधीः सदा ।
इदं तदशुभं नूनं तस्य कर्म चिकीर्पितम् ।
प्रागेव विदुरो चेद तेनासानन्वबोधयत् ॥ १३ दिवा चरन्ति मृगयां पाण्डवेया वनाद्वनम् ।
सेयमापदनुप्राप्ता क्षत्ता यां दृष्टवान्पुरा ।
पुरोचनस्याविदितानसांस्त्वं प्रतिमोचय ॥ १४ | विश्वस्तवदविश्वस्ता वश्चयन्तः पुरोचनम् ॥ १८
वैशंपायन उवाच ।
१९
अतुष्टास्तुष्टवद्राजन्नूपुः परमविसिताः ॥
स तथेति प्रतिश्रुत्य खनको यतमास्थितः । न चैनानन्वयुध्यन्त नरा नगरवासिनः।
परिखामुत्किरन्नाम चकार च महाबिलम् ।। १५ । अन्यत्र विदुरामात्याचसारखनकसत्तमात् ॥२०
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि ऊनषष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५९ ॥
1
९
पंट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६०॥
रामो कुन्त्या अन्नादिना ग्राहाणपूजनम् ॥ १॥ भीमेन जनुगृहस्सादीपनम् ॥ २ ॥ तस्य कुन्ती भाईचादाय मुरगा,
द्वारा बहिर्निर्गमनम् ॥३॥
वैशंपायन उवाच ।
चक्रे निशि महाराज आजग्मुस्तत्र योपितः॥
तांस्तु दृष्ट्वा सुमनसः परिसंवत्सरोपितान् । ता विहृत्य यथाकामं भुक्त्वा पीत्वा च भारत ।
विश्वस्तानिव संलक्ष्य हर्प चक्रे पुरोचनः ॥ १ जग्मुनिशि गृहानेव समनुज्ञाप्य माधवीम् ॥ ८
'स तु संचिन्तयामास प्रहटेनान्तरात्मना । 'पुरोचनप्रणिहिता पृथां या सेवते सदा ।
प्राप्तकालमिदं मन्ये पाण्डवानां विनाशने ॥ २ | निषादी दुष्टहृदया नित्यमन्तरचारिणी ॥
तमस्यान्तर्गतं भावं विज्ञाय कुरुपुङ्गवः ।
निपादी पञ्चपुत्रा सा तस्मिन्भोज्ये यदृच्छया।
चिन्तयामास मतिमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥ ३ | पुराभ्यासकृतस्नेहा सखी कुन्त्याः सुतः सह ॥१०
पुरोचने तथा हृष्टे कौन्तेयोऽथ युधिष्ठिरः। आनीय मधुमूलानि फलानि विविधानि च |
भीमसेनार्जुनौ चोभौ यमौ प्रोवाच धर्मवित् ॥४ | अन्नार्थिनी समभ्यागात्सपुत्रा कालचोदिता ।
असानयं मुविश्वस्तान्वेत्ति पापः पुरोचनः ।
सुपापा पञ्चपुत्रा च सा पृथायाःसखी मता।।११
वञ्चितोऽयं नृशंसात्मा कालं मन्ये पलायने ॥५/ सा पीला मदिरां मत्ता सपुत्रा मदविह्वला ।
आयुधागारमादीप्य दग्ध्वा चैव पुरोचनम् । सह सर्वैः सुतै राजस्तस्मिन्नेव निवेशने ॥ १२
पदनाणिनो निधायेह द्रवामोऽनभिलक्षिताः॥६ सुप्वाप विगतज्ञाना मृतकल्पा नराधिप ।
वैशंपायन उवाच ।
अथ प्रवाते तुमुले निशि सुप्ते जने तदा ॥ १३
अथ दानापदेशेन कुन्ती ब्राह्मणभोजनम् । तदुपादीपयद्भीमः शेते यत्र पुरोचनः।
वप्रान्त प्राकारमूलम् । निष्प्रतीकारं बहिनिर्गमनप्रकारशून्यम् | रङ्गाख्यं चकार ॥ १५॥ नातिमहामुसं इति द. पाटः ॥१६॥
।। १२ । अस्मांस्त्वं विप्रवासय इति ड. पाठः ॥ १४ ॥ परिसा | ऊनषष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५९ ॥
प्राकारपरिधिभूतो गर्तताम् । नाम प्रसिद्धम् । उत्किरन्परिसा जातुपागारमिति इ. पाठः ॥ ६ ॥ पश्यधिकशतन-
परिष्कारव्याजेन विलान्मृदमुत्किरन् बहिः क्षिपन् महाविलं गु- | मोऽध्यायः ॥ १६ ॥

·मध्यायः १६१] आदिपर्व १। २८३. । तो जतुगृहद्वार दीपयामास पाण्डवः ॥ १४ दिया लिदानी पापात्मादग्या दग्धः पुरोचनः। समन्ततो ददौ पश्चादग्निं तत्र निवेशने | | अनागसः सुविश्वस्तान्यो ददाह नरोत्तमान् २२ 'पूर्वमेव गृह शोध्य भीमसेनो महामतिः ॥ १५ वैशंपायन उवाच । पाण्डवैः सहितां कुन्तीं प्रावेशयत तद्धिलम् । एवं ते विलपन्ति स वारणावतका जनाः। 'दरखाग्निं सहसा भीमो गृहे तत्परितः सुधीः॥१६ परिवार्य गृहं तच्च तस्थू रात्री समन्ततः ॥ २३ गृहस्यं द्रविणं गृह्य निर्जगाम विलेन सः।' पाण्डवाश्चापि ते सर्व सह मात्रा सुदुःखिताः । ज्ञाता तु तद्गृहं सर्वमादीप्तं पाण्डुनन्दनाः ॥१७ विलेन तेन निर्गत्य जग्मुर्दुतमलक्षिताः ॥ २४ सुरङ्गां विविशुस्तूर्णं मात्रा सार्धमरिन्दमाः। तेन निद्रोपरोधेन साध्यसेन च पाण्डवाः । ततः प्रतापः सुमहाञ्छन्दश्चैव विभावसोः ॥१८ न शेकुः सहसा गन्तुं सह मात्रा परन्तपाः॥२५ प्रादुरासीत्तदा तेन बुबुधे स जनवजः । भीमसेनस्तु राजेन्द्र भीमवेगपराक्रमः । तदवेक्ष्य गृहं दीप्तमाहुः पौराः कृशाननाः।।१९ जगाम भावनादाय सर्वान्मातरमेव च ॥ २६ दुर्योधनप्रयुक्तेन पापेनाकृतबुद्धिना । स्कन्धमारोप्य जननी यमाबकेन वीर्यवान् । गृहमात्मविनाशाय कारित दाहितं च तत् ॥२० । पार्थी गृहीत्वा पाणिभ्यां भ्रातरी सुमहाबलः२७ अहो धिग्धृतराष्ट्रस्य बुद्धिर्नातिसमञ्जसा । उरसा पादपान्भञ्जन्महीं पद्भ्यां विदारयन् । यः शुचीपाण्डुदायादान्दाहयामास शत्रुवत् २१ , स जगामाशु तेजस्वी वातरंहा वृकोदरः ॥ २८ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि शष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६० ॥ वशंपायन उवाच । एकपष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११ ॥ पाण्डवानां विदुरप्रेपितदूतदर्शितनौकया गणोत्तरणम् ॥ १॥ कक्षमः शिशिरमश्व महाकक्षे विलौकसः । एतसिनेव काले तु यथासंप्रत्ययं कविः । न हन्तीत्येवमात्मानं यो रक्षति स जीयति । विदुरः प्रेपयामास तदनं पुरुष शुचिम् ।। १ | 'वोद्धव्यमिति यत्साह विदुरस्तदिदं तथा ।। ८, 'आत्मनः पाण्डवानां च विश्वास्यं ज्ञातपूर्वकम् । तेन मां प्रेषितं विद्धि विश्वस्त संज्ञयाऽनया। गङ्गासंतरणार्थाय ज्ञाताभिज्ञानवाचिकम् ।। २ भूयश्चैवाह मां क्षत्ता विदुरः सर्वतोऽर्थवित् । स गत्वा तु यथोदेशं पाण्डवान्ददृशे वने । 'अधिक्षिपन्धार्तराष्ट्र सभ्रातृकमुदारधीः ।। जनन्या सह कौरव्याननयजाह्नवीतटम् ।। ३ कर्ण दुर्योधनं चैव भ्रातृभिः सहितं रणे । विदितं तन्महाबुद्धेचिदुरस्य महात्मनः । शकुनि चैव कौन्तेय विजेताऽसिन संशयः।। ततस्तस्यापि चारेण चेष्टितं पापचेतसः॥ वतः प्रवासितो विद्वान्विदुरेण नरस्तदा । पाण्डवाश्चापि गत्वाथ गडायास्तीरमुचमम् ।। पार्थानां दर्शयामास मनोमारुतगामिनीम् ॥ ५ निपादाधिपतिं वीरं दाशं परमधार्मिकम् ॥११ सर्ववातसहां नावं यत्रयुक्तां पताकिनीम् । दीपिकाभिः कृतालोक मार्गमाणं च पाण्डवान् । शिव भागीरथीतीरे नरविलम्भिभिः कृताम् ॥६ ददृशुः पाण्डवेयास्ते नाविक त्वरयाऽन्वितम् १२ ततः पुनरथोवाच ज्ञापर्क पूर्वचोदितम् । युधिष्ठिर नियोघेदं संज्ञार्थ वचनं कवेः ।। ७ | विदुरस्य महायुद्धखभाषादि यत्तदा ॥ १३ ४ वैशंपायन उवाच । निपादस्तत्र कौन्तेयानमिन्नान न्यवेदयत् ।

·२८४ श्रीमन्महाभारते [जतुगृहपर्व । २ नाविक उवाच। जयाशिपः प्रयुज्याथ यथागतमगाद्धि सः ।। विदुरेणासि सन्दिष्टो दत्त्वा बहु धनं महत् । पाण्डवाश्च महात्मानः प्रतिसन्दिश्य पै कवेः गगातीरे निविष्टस्त्वं पाण्डवांस्तारयेति ह ॥१४ गङ्गामुत्तीर्य वेगेन जग्मुर्गृढमलक्षिताः ॥ २ सोऽहं चतुर्दशीमद्य गङ्गाया अविद्रतः। 'ततस्ते तत्र ती| तु गङ्गामुत्तुङ्गचीचिकाम् । चारन्वेपयाम्यसिन्बने मृगगणान्विते ॥ १५ जवेन प्रययुर्वीरा दक्षिणां दिशमास्थिताः ॥२ प्रभवन्तोऽथ भद्रं वो नावमारुह्य गम्यताम् । विज्ञाय निशि पन्धानं नक्षत्रैर्दक्षिणामुखाः। युक्तारित्रपताकां च निश्छिद्रां मन्दिरोपमाम्'१६ | वनानान्तरं राजन्गहनं प्रतिपेदिरे ॥ । २' इयं वारिपथे युक्ता नौरप्सु सुखगामिनी । श्रान्तास्ततः पिपासार्ताः क्षुधिता भयकातराः मोचयिप्यति वः सर्वानसाद्देशान्न संशयः ॥१७ | पुनरूचुर्महावीर्य भीमसेनमिदं वचः॥ वैशंपायन उवाच । इतः कप्तरं किं नु यद्वयं गहने चने । अथ तान्व्यथितान्दृष्ट्वा सह मात्रा नरोत्तमान् । | दिशश्च न प्रजानीमो गन्तुं चैतेन शक्नुमः । नावमारोप्य गङ्गायां प्रस्थितानमवीत्पुनः॥१८ च पापं न जानीमो दग्धो पाथ पुरोचनः॥२६ विदुरो मूर्युपाघ्राय परिप्वज्य वचो मुहुः । कथं नु विप्रमुच्येम भयादमादलक्षिताः। अरिष्टं गच्छताव्यग्राः पन्थानमिति चात्रवीत्।।१९ शीघ्रमसानुपादाय तथैव व्रज भारत ॥ २७ इत्युक्त्वा स तु तान्चीरान्पुमान्विदुरचोदितः । त्वं हि नो बलवानेको यथा सततगस्तथा । तारयामास राजेन्द्र गङ्गां नावा नरर्पभान् ॥२० | इत्युक्तो धर्मराजेन भीमसेनो महाबलः । तारयिखा ततो गङ्गां पारं प्राप्तांश्च सर्वशः। आदाय कुन्ती भ्राश्च जगामाशु स पावनिक ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि एकपष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६१ ॥ वैशंपायन उवाच । द्विपष्टयधिकशततमोऽध्यायः॥१६२ ॥ पौरः प्रातर्जतुगृहसमीपमागत्य पुरोधनसहितानां पाण्डवानां दाहं निश्चित्य पृतराष्ट्राय दूतमुखेन पाण्डववृत्तान्तकि- वेदनम् ॥ १॥ तच्छ्रवणेन ज्ञातिभिः सह धृतराष्ट्रेपा कुंत्यादीनां उदकदानम् ॥ २ ॥ भीप्मविदुरयोः संवादः ॥ ३ ॥ श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसो धनवदशगा अहो । अथ राव्यां व्यतीतायामशेपो नागरो जनः। साधूननाथान्धर्मिष्ठान्सत्यव्रतपरायणान् । ताजगाम त्वरितो दिक्षुः पाण्डुनन्दनान् ।। १ नावेक्षन्ते महान्तोऽपि दैवं तेषां परायणम् ॥ निर्वापयन्तो ज्वलनं ते जना ददृशुस्ततः । ते वयं धृतराष्ट्राय प्रेषयामो दुरात्मने । जातुपं तद्गृहं दग्धममात्यं च पुरोचनम् ॥ २ संवृत्तस्ते परः कामः पाण्डवान्दग्धवानसि ॥ ८ नूनं दुर्योधनेनेदं विहितं पापकर्मणा । ततो व्यपोहमानास्ते पाण्डवार्थे हुताशनम् । पाण्डवानां विनाशायेत्येवं ते चुक्रुशुर्जनाः ।। ३ निपादी ददृशुर्दग्धां पञ्चपुत्रामनागसम् ॥ १ विदिते धृतराष्ट्रस्य धार्तराष्ट्रो न संशयः । इतः पश्यत कुन्तीयं दग्धा शेते तपस्विनी । दग्धवान्पाण्डुदायादान ह्येतत्मतिषिद्धवान् ॥ ४ पुत्रैः सहैव वार्णेयी हन्तेत्याहुः स नागराः १० नूनं शान्तनवोऽपीह न धर्ममनुवर्तते । खनकेन तु तेनैव वेश्म शोधयता बिलम् । द्रोणश्च विदुरश्चैव कृपश्चान्ये च कौरवाः ॥ ५ पांसुभिः पिहितं तच पुरुस्तैन लक्षितम् ।।११ 'नावेक्षन्ते ह तं धर्म धर्मात्मानोऽप्यहो विधेः । ततस्ते प्रेपयामासुधृतराष्ट्राय नागराः ।

·२८६ श्रीमन्महाभारते [जतुगृहपर्च। प्रपत्तिमाँलब्धलक्षो रथयानविशारदः॥ ४४ कथं मत्प्रमुखाः सर्वे अमुक्ता महतो भयात् । दूरपाती त्वसंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवान् । जननी गरुडेनेव कुरवस्ते समुद्धृताः ॥ अदीनात्मा नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुप्मताम् ॥४५ वैशंपायन उवाच । येन प्राच्याश्च सौवीरा दाक्षिणात्याच निर्जिताः। एवमुक्तस्तु कौरव्य कौरवाणामशृण्वताम् । ख्यापितं येन शरण त्रिषु लोकेषु पौरुपम्।।४६ आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे ॥६२ यमिजाते विशोकाऽभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान्। विदुर उवाच । पुरन्दरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः ॥ ४७ धृतराष्ट्रस्य शकुने राज्ञो दुर्योधनस्य च । कथं तावृपभप्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौं । विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः॥६३ मर्त्यधर्ममनुप्राप्ती यमावरिनिबर्हणौ ॥ ४८ तत्राहमपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम् । वत्सा गताः क मां वृद्धं विहाय भृशमातुरम् । ते जियांसुरहं चापि तेषामनुमते स्थितः ॥ ६४ हा स्नुपे मम वाऎयि निधाय हृदि मे शुचम् ४९ ततो जतुगृहं गत्वा दहनेऽसिन्नियोजिते । वारणावतयात्रायां के स्युः शकुनाः पथि । पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस्य शासनात् ।।६५ एवमल्पायुपो लोके भविष्यन्ति पृथासुताः॥५० ततः सनकमाहूय सुरङ्ग व विलं तदा । संशप्ता इति कैयं वत्सान्दर्शय मे पृथे । सुगूढं कारयित्वा ते कुन्त्या पाण्डुसुतास्तदा ६६ ममैव नाथा मन्नाथा मम नेत्राणि पाण्डवाः५१ निष्क्रामिता मया पूर्व मा स शोके मनः कृथाः हा पाण्डवा मे हे वत्सा हा सिंहशिशवो मम । ततस्तु नावमारोप्य सहपुत्रां पृधामहम् ॥ ६॥ मातङ्गा हा ममोत्तुङ्गा हा ममानन्दवर्धनाः॥५२ दत्त्वाऽभयं सपुत्रायै कुन्त्यै गृहमदाहयम् । मम हीनस्य युष्माभिः सर्वलोकास्तमोवृताः । तसात्ते मा स भूदुःखं मुक्ताः पापात्तु पाण्डवा कदा द्रष्टाऽसि कौन्तेयांस्तरुणादित्यवर्चसः॥५३ निर्गताः पाण्डवा राजन्मात्रा सह परन्तपाः । अदृष्ट्वा वो महापाहून्पुत्रवन्मम नन्दनाः। अग्निहादान्महायोरान्मया तसादुपायतः ॥ ६९ क गतिर्म क गच्छामि कुतो द्रक्ष्यामि मे शिशून् मा स शोकमिमं काीजीवन्त्येव च पाण्डवाः। हा युधिष्ठिर हा भीम हा हा फल्गुन हा यमौ । प्रच्छन्ना विचरिष्यन्ति यावत्कालस्य पर्ययम७० मा गच्छत निवर्तध्यं मयि कोपं विमुञ्चत ।।५५ तस्मिन्युधिष्ठिरं काले द्रक्ष्यन्ति भुवि मानवाः । वैशंपायन उवाच । | विमलं कृष्णपक्षान्ते जगचन्द्रमिवोदितम् ॥ ७१ श्रुखा तत्क्रन्दितं तस्य तिलोदं च प्रसिञ्चतः । न तस नाशं पश्यामि यस्य भ्राता धनञ्जयः । देशं कालं समाज्ञाय विदुः प्रत्यभापत ।। ५६ भीमसेनथ दुर्धपो माद्रीपुत्रौ च तो यमौ १७२ मा शोचीस्वं नरव्याघ्र जहि शोकं महावृते । वैशंपायन उवाच । न तेषां विद्यते मृत्युः प्राप्तकालं कृतं मया ॥५७ ततः संहृष्टसर्वाङ्गो भीष्मो विदुरमब्रवीत् । एतच तेभ्य उदकं विप्रसिञ्च न भारत । दिष्ट्यादिष्ट्येति संहृष्टः पूजयानो महामतिमा क्षत्तेदमब्रवीद्भीष्मं कौरवाणामशृण्वताम् ॥ ५८ / भीष्म उवाच । क्षत्तारमुपसंगम्य याप्पोत्पीडकलस्वरः । युक्तं चैवानुरूपं च कृतं तात शुभं त्वया । मन्दमन्दमुवाचेदं विदुरं संगमे नृप ।। ५९ वयं क्मिोक्षिता दुःखात्पाण्डुपक्षो न नाशितः७१ भीम उवाच । वैशंपायन उवाच । कथं ते तात जीवन्ति पाण्डोः पुत्रा महाबलाः। एवमुक्त्वा विवेशाय पुरं जनयवाकुलम् । कथमसत्कृते पक्षः पाण्डोन हि निपातितः ६० कुरुभिः सहितो राजन्नागरम पितामहः ।। ७५

·अध्यायः १६३]
आदिपर्व १।
२८७
अथाम्बिकेयः सामात्यः सकर्णः सहसाबलः । द्रोणादयश्च धर्मस्तु तेपां तान्मोचितान्विदुः ७८
सात्मजः पार्थनाशस्य सरंस्तथ्यं जहर्प च ॥७६ शार्यलावण्यमाहात्म्य रूपः प्राणवलरपि ।
भीष्मश्च राजन्दुर्धो विदुरश्च महामतिः। स्वस्थान्पार्थानमन्यन्त पौरजानपदास्तथा ॥ ७९
जहपाते सरन्ता तो जातुपानेविमोचनम् ।। ७७ अन्ये जनाः प्राकृताश्च स्त्रियश्च बहुलास्तदा ।
सत्यशीलगुणाचार रागर्जानपदोद्भवः । शकमाना वदन्ति स्म दग्धा जीवन्ति वा नवा ॥
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि द्विषष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६२ ।।
त्रिपष्टयधिकशततमोऽध्यायः॥१६३ ॥
तृपाान् मातरं पाहूंश्च न्यग्रोधमूले स्थापयित्वा जलानयनाय भीमस्य गमनम् ॥ १ ॥ जलमानीयागतस्य भूमी
मुप्तान्मात्रादीन्पश्यतो भीमस प्रलापः ॥ २ ॥
वैशंपायन उवाच ।
ते अमेण च कारव्यास्तृणया च प्रपीडिताः । .
तेन विक्रममाणेन उरुवेगसमीरितम् । नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रद्धया ।। २१
' पनं सवृक्षविटपं व्याघृणितमिवाभवत् ।।
१ न्यविशन्त हि ते सर्वे निराखादे महावने ।
जावातो वा चास शुचिशुक्रागमे यथा । 'रात्र्यामेव गतास्तूर्ण चतुर्विंशतियोजनम् ।'
आवर्जितलतावृक्षं मार्ग चक्रे महाबलः ।। २ | ततस्तुपा परिक्लान्ता कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥१२
सु मृदन्पुप्पितचिव फलितांच वनस्पतीन् । माता सती पाण्डवानां पञ्चानां मध्यतः स्थिता।
अवरुज्य यो गुल्मान्पथस्तस्य समीपजान् ॥ ३ | तृष्णया हि परीताऽहमनाथेव महावने ॥ १३
'स रोपित इव शुद्धो बने भजन्महाद्रुमान् । 'इतः परं तु शक्ताहं गन्तुं च न पदात्पदम् ।
त्रिप्रतमदः शुप्मी पष्टिवर्पो मतगराद ।। ४ शयिप्ये वृक्षमूलेऽत्र धार्तराष्ट्रा हरन्तु माम् ॥१४
गच्छतस्तस्य वेगेन तायमारुतरंहसः । भृणु भीम वचो मह्यं तव वाहुबलात्पुरः।
भीमस्य पाण्डुपुत्राणां मूछेच समजायत ॥ ५ स्थातुं न शक्ताः कारख्याः किं विभपि पृथामुत।।
असकृच्चापि संतीर्य दरपारं भुजप्ठयः । अन्यो रथो न मेऽस्तीह भीमसेनाहते भुवि ।
पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा ॥ ६ धार्तराष्ट्राइथा भीरन मां स्वनुमिहेच्छसि ।। १६
कृच्छ्रेण मातरं चव मुकुमारी यशस्विनीम् । वैशंपायन उवाच ।
अवहत्स तु पृष्ठेन रोधासु विपमेषु च ।। ७ भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं यमानेन चेतसा ।
अगमञ्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् । निश्यध्वनि रुदन्ती सा निद्रावशमुपागता।।१७
यूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्न भरतर्षभ ।।
तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहान्यजल्पितम् |
घोरा समभवत्सन्ध्या दारुणा मृगपक्षिणः ।
कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे ॥ १८
अप्रकाशा दिशः सर्वा वातरासन्ननातवः ॥ १ ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महन् ।
शीर्णपर्णफलं राजन्वहुगुल्मक्षुपद्रुमः । न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह ॥ १९
भग्नावभुमभूयिष्ठानाद्रुमसमाकुलः ।। १० तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः ।
शुचिगुफागर्म ज्येष्टापादयोः समये । आवर्जिताः समाकृता सः । गुरमी तेजती ॥ ४ ॥ अनावग्ननुभवल्यातस्परिल:
लना या यम्मिन् ॥ २ ॥ अवरुज्य माया ॥३॥गेपिलो
रोष प्रापितः । त्रिगु गहरनमूलगुरंदेशे प्रगुतो मदो यन्य
1. ॥ तृषा तृष्णया ॥ १०॥

·श्रीमन्महाभारते [जतुगृहपर्व - ६ प्रपत्तिमाँलब्धलक्षो रथयानविशारदः॥ कथं मत्प्रमुखाः सर्वे प्रभुक्ता महतो भयात् । दूरपाती त्वसंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवान् । जननी गरडेनेव कुरवस्ते समुद्धृताः।। अदीनात्मा नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुप्मताम् ।।४५ वैशंपायन उवाच । येन प्राच्याश्च सौवीरा दाक्षिणात्याच निर्जिताः। एवमुक्तस्तु कौरव्य कौरवाणामशृण्वताम् । ख्यापितं येन शुरेण त्रिषु लोकेषु पौरुपम्।।४६ आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे ॥६२ यसिञ्जाते विशोकाऽभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान्। विदुर उवाच । पुरन्दरसमो जिप्णुः कथं कालवशं गतः ।। ४७ धृतराष्ट्रस्य शकुने राज्ञो दुर्योधनस्य च । कथं तापभप्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ। विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः॥६३ मर्त्यधर्ममनुप्रासौ यमावरिनिवर्हणौ ।। ४८ तत्राहमपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम् । वत्सा गवाः क मां वृद्धं विहाय भृशमातुरम् । तं जिघांसुरहं चापि तेपामनुमते स्थितः ॥ ६४ हा स्नुपे मम वार्णेयि निधाय हदि मे शुचम् ४९ ततो जतुगृहं गत्वा दहने सिनियोजिते । वारणावतयात्रायां के स्युर्वं शकुनाः पथि । पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस शासनात् ॥६५ एवमस्पायुपो लोके भविष्यन्ति पृथासुताः॥५० | ततः खनकमाहूय सुरज वै विलं तदा । संशप्ता इति कैयं वत्सान्दर्शय मे पृथे । मुगूढं कारयित्वा ते कुन्त्या पाण्डुसुतास्तदा ६६ ममैव नाथा मन्नाथा मम नेत्राणि पाण्डवाः५१ / निष्कामिता मया पूर्व मा स शोके मनः कृथा। हा पाण्डवा मे हे वत्सा हा सिंहशिशवो मम । ततस्तु नावमारोप्य सहपुत्रां पृथामहम् ॥ ६७ मातङ्गा हा ममोत्तुङ्गा हा ममानन्दवर्धनाः ॥५२ | दत्त्वाऽभयं सपुत्रायै कुन्त्यै गृहमदायम् । मम हीनस्य युष्माभिः सर्वलोकास्तमोवृताः। तस्मात्ते मा स भूदुःखं मुक्ताः पापातु पाण्डवाः, कदा द्रष्टाऽसि कौन्तेयांस्तरुणादित्यवर्चसः॥५३ निर्गताः पाण्डवा सत्रासह परन्तपाः। अदृष्ट्वा वो महावाहूपुत्रवन्मम नन्दनाः। अग्निहादान्महाघोरान्मया तसादुपायतः ॥ ६९ क गति क गच्छामि कुतो द्रक्ष्यामि मे शिशून् मा म शोकमिमं काजि वन्त्येव च पाण्डवाः। हा युधिष्ठिर हा भीम हा हा फल्गुन हा यमौ । प्रच्छन्ना विचरिप्यन्ति यावत्कालख पर्ययः।।७० मा गच्छत निवर्तध्वं मयि कोपं विमुञ्चत ॥५५ तसिन्युधिष्ठिरं काले द्रक्ष्यन्ति भुवि मानवाः । वैशंपायन उवाच । विमल कृष्णपक्षान्ते जगचन्द्रमिवोदितम् ।। ७१ श्रुखा तनन्दितं तस्य तिलोदं च प्रसिञ्चतः । न तस्य नाशं पश्यामि यस्य भ्राता धनञ्जयः । देश कालं समाज्ञाय विदुरः प्रत्लभापत ॥ ५६ भीमसेनश्च दुर्धपी माद्रीपुत्रौ च तो यमौ ॥७२ मा शोचीस्तं नरव्याघ्र जहि शोक महाधृते । वैशंपायन उवाच । न तेषां विद्यते मृत्युः प्राप्तकालं कृतं मया॥५७ | ततः संहृष्टसर्वाङ्गो भीष्मो विदुरमब्रवीत् । एतच तेभ्य उदकं विप्रसिञ्च न भारत । दिष्पादिष्टयेति संहृष्टः पूजयानो महामतिम्।।७३ क्षत्तेदमब्रवीद्भीमं कौरवाणामभृण्वताम् ॥ ५८, भीष्म उवाच । क्षत्तारमुपसंगम्य बाप्पोत्पीडकलम्वरः । युक्तं चैवानुरूपं च कृतं तात शुभं त्वया । मन्दमन्दमुवाचेदं विदुर संगमे नृप ।। ५९ वयं विमोक्षिता दुःखारपाण्डुपक्षो न नाशितः७४ पैशंपायन उवाच । फर्य ते वात जीवन्ति पाण्डोः पुना महायलाः। एवमुक्त्वा विषेशाथ पुरं जनशताकुलम् । कथमसलते पक्षः पाण्डोर्न हि निपातितः ६० | कुरुभिः सहितो राजन्नागरम पितामहः ॥ ७५ भीम उवाच ।

·अध्यायः १६४] आदिपर्व १॥ २८९ मातिरेण नगर वनादसाद्धि लक्षये । प्राश्यन्तीमे जलं पथात्प्रतियुद्धा जितलमाः। जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहंस्त्रयम् ॥५३ । इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा ॥५४ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि विषष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६३ ॥ ॥ समाप्तं जतुगृहपर्व । अथ हिडिम्बवधपर्व ॥ ९॥ चतुःपट्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १६४ ॥ हिडिम्बग्रेरितायाः तद्भगिन्या हिदिन्यायाः पाण्डयसमीपगमनम् ॥ १ ॥ भीमं दृष्ट्वा कामाया हिडिम्बायाः भीमं प्रति वाक्यम् ॥२॥ भीमहिडिम्यासंवादः॥३॥ वैशंपायन उवाच । मानुपो बलवान्गन्धो घ्राणं तर्पयतीव मे ।। ११ तत्र तेषु शयानेषु हिडिम्यो नाम राक्षसः । हत्यैतान्मानुपान्सर्वानानयख ममान्तिकम् । अविदूरे वनात्तस्साच्छालवृक्ष समाश्रितः॥ १ असद्विपयसुप्तेभ्यो नतेभ्यो भयमस्ति ते ॥ १२ ऋरो मानुपमांसादो महावीर्यपराक्रमः । एपामुत्कृत्य मांसानि मानुपाणां यथेष्टतः। प्रायड्जलधरश्यामः पिङ्गाक्षो दारुणाकृतिः ॥२ भक्षयिप्याव सहिता कुरु पूर्ण वचो मम ॥ १३ दंष्ट्राकरालवदनः करालो भीमदर्शनः । भक्षयित्वा च मांसानि मानुपाणां प्रकामतः । लम्बस्फिग्लम्बजठरो रक्तश्मश्रुशिरोरुहः॥ ३ नृत्याय सहितावावां दत्ततालावनेकशः ।। १४ महावृक्षगलस्कन्धः शङ्कको विभीपणः । विशंपायन उवाच । यदृच्छया तानपश्यत्पाण्डुपुत्रान्महारथान् ॥ ४ | एवमुक्ता हिडिम्या तु हिडिम्बेन महावने । विरूपरूपः पिङ्गाक्षः करालो घोरदर्शनः । भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणेव राक्षसी ।। पिशितेप्सुः क्षुधाथि जिघन्गन्धं यदृच्छया ॥ ५ 'आप्लुत्याप्लुत्य च तस्नगच्छत्पाण्डवान्प्रति ।' ऊर्ध्वाङ्गुलिः स कण्ड्यन्धुन्वन्रक्षाशिरोरुहान् । जगाम तत्र यत्र स शेरते पाण्डवा वने ॥ १६ वृम्भमाणो महावक्र: पुनःपुनरवेक्ष्य च ॥ ६ ददर्श तत्र सा गत्वा पाण्डवान्मृथया सह । हृष्टो मानुपमांसस्य महाकायो महाबलः । शयानान्भीमसेनं च जाग्रतं त्वपराजितम् ।।१७ आघ्राय मानुपं गन्धं भगिनीमिदमत्रवीत् ॥ ७ | 'उपास्यमानान्भीमेन रूपयौवनशालिनः । उपपन्नं चिरस्साय भक्ष्यं मम मनःप्रियम् । सुकुमारांश्च पार्थान्सा व्यायामेन च कर्शितान्।। जिघ्रतः प्रस्रुता स्नेहाजिहा पर्येति मे मुखात्॥८ | दुःखेन संप्रयुक्तांश्च सहज्येष्ठान्प्रमाथिनः । अष्टौ दंयाः सुतीक्ष्णाग्राश्चिरस्यापातदुःसहाः । रौद्री सती राजपुत्रं दर्शनीयप्रदर्शनम् ॥ १९ देहेषु मञ्जयिप्यामि स्निग्धेषु पिशितेषु च ।। ९ दृष्ट्व भीमसेनं सा सालस्कन्धमियोद्यतम् । आक्रम्य मानुपं कण्ठमाच्छिद्य धमनीमपि । राक्षसी कामयामास रूपेणापतिमं भुवि ॥ २० उप्णं नवं प्रपास्यामि फेनिलं रुधिरं बहु ॥ १० | 'अन्तर्गतेन मनसा चिन्तयामास राक्षसी । गच्छ जानीहि के त्वेते शेरते वनमाश्रिताः। अयं श्यामो महाबाहुः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः॥ गच्छया सातवृक्ष समानित इत्यन्वयः॥ ४॥ धमनी | नाडीम् ॥१०॥ शामः तरुणः ॥ २१ ॥ .

·२८८ श्रीमन्महाभारते [जतुगृहपर्व ८ पानीयं मृगयामीह तावद्विश्रम्यतामिह ॥ २० त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्योऽहते नृपः । एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः । सोऽयं भूमा परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम्।।३७ ध्रुवमत्र जलस्थानं महञ्चेति मतिर्मम ॥ २१ । अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेप्वप्रतिमोऽर्जुनः अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत । शेते प्राकृतवभूमौ ततो दुःखतरं नु किम् ॥३८ जगाम तत्र यत्र स सारसा जलचारिणः ॥२२ अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा । 'अपश्यत्पमिनीखण्डमण्डितं स सरोवरम् ।' तौ प्राकृतवदद्यमौ प्रसुप्तौ घरणीतले ।। सतत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ ॥२३ ज्ञातयो यस नैव स्युर्विपमाः कुलपांसनाः । तेपामर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः। स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इबैकजः ॥ ४ उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत ॥ २४ एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः। 'पङ्कजानामनेकश्च पर्वध्वा पृथक्पृथक् ।' चत्यो भवति नि तिरध्वनीनश्च पूजितः ॥४६ गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति । शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा ॥२५ येपां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिताः । ते जीवन्ति मुखं लोके भवन्ति च निरामयाः४२ स सुप्तां मातरं 'भ्रातृन्निद्राविद्राविौजसः । महारौद्रे बने घोरे वृक्षमृले सुशीतले ॥ बलवन्तः समृद्धार्थी मित्रवान्धवनन्दनाः । २६ विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्दासान्महाबलान् । जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव।।४३ ऊवक्रान्महाकायान्पश्चन्द्रानिव भूपते ॥ २७ चयं तु धृतराष्ट्रेण दुप्पुत्रेण दुरात्मना । अज्ञातवृक्षनित्यस्थप्रेतराक्षससाध्यसान् । 'राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मत्रिसहितेन वै ॥ ४६ दृष्ट्वा वै भृशशोका विललापानिलात्मजः॥२८ दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठकबुद्धिना। विवासिता न दग्धाश्च क्षत्तुर्बुद्धिपराक्रमात् ॥४। भृशं शोकपरीत्मा विललाप वृकोदरः ।। २९ अतः कटतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति । तसान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः । कां दिशं प्रतिपत्स्यामा प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम्॥४६ यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातूनद्य सुमन्दभाक॥३० शयनेपु परायेषु ये पुरा वारणावते । सकामो भव दुर्युद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन । नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य मुप्ता महीतले ॥३१ नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः ॥१७ स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसङ्घावमर्दिनः । प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते । कुन्तिराजमुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम् ॥ ३२ नन्वद्य समुतामात्यं सकर्णानुजसौवलम् ॥ ४८ स्नुपां विचित्रवीर्यस्य भार्या पाण्डोर्महात्मनः। गत्वा क्रोधसमाविष्टः ग्रेपयिष्ये यमक्षयम् । तथैव चास्सजननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम् ॥ ३३ / किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्ते न कुध्यते नृपः ५९ मुकुमारतरामेनां महाहंशयनोचिताम् । धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठः पापाचार युधिष्ठिरः। शयानां पश्यताऽयेह पृथिव्यामतथोचिताम् ३४ एवमुक्त्वा महाबाहुः क्रोधसन्दीप्तमानसः ॥५० धर्मादिन्द्राच वाताच सुपुवे या मुतानिमान् । करं करेण निप्पिप्य निःश्वसन्दीनमानसः । सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते प्रासादशायिनी॥३५ पुनीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिय पायकः ॥५१ किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम् । भ्रान्महीतले सुप्तानवैक्षत फोदरः। योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले ॥३६ विश्वस्तानिव संविष्टान्पृथग्जनसमानिव ॥ ५२ मुमन्दभागतिमन्दभाग्यः ॥ ३० ॥ एकज एक एव जातोऽ तव ॥४८॥ त्रिपष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६३ ॥ सहायः॥४०॥ नान्धवानां नन्दनाः मुसदाः ॥४३॥ तुभ्यं ·अध्यायः १६४] आदिपर्व ११ २८९ चातिदूरेण नगरं वनादसाद्धि लक्षये । प्राश्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितलमाः। जागर्तव्ये खपन्तीमे हन्त जागर्म्यहंस्वयम् ॥५३ | इति भीमो व्यवस्वैव जजागार स्वयं तदा ॥५४ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि विषष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६३ ॥ ॥ समाप्त जतुगृहपर्व ॥ अथ हिडिम्ववधपर्व ॥ ९॥ चतुःपष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६४ ॥ हिडिम्बप्रेरितायाः तद्भगिन्या हिडिम्बायाः पाण्डवसमीपगमनम् ॥ १॥ भीमं दृष्ट्वा कामााया हिडिम्बायाः भीम प्रति वाक्यम् ॥ २॥ भीमहिडिम्बासंवादः॥३॥ वैशंपायन उवाच । मानुपो बलवान्गन्धो घ्राणं तर्पयतीव मे ।। ११ तत्र तेषु शयानेषु हिडिम्बो नाम राक्षसः । हत्वैतान्मानुपान्सर्वानानयस्व ममान्तिकम् । अविदूरे वनात्तस्माच्छालवृक्षं समाश्रितः॥ १ असद्विपयसुप्तेभ्यो नतेभ्यो भयमस्ति ते ॥ १२ कुरो मानुपमांसादो महावीर्यपराक्रमः । एपामुत्कृत्य मांसानि मानुपाणां यथेष्टतः । प्रावृड्जलधरश्यामः पिङ्गाक्षो दारुणाकृतिः ॥२ | भक्षयिष्याव सहितौ कुरु पूर्ण वचो मम ॥ १३ दंष्ट्राकरालवदनः करालो भीमदर्शनः। भक्षयित्वा च मांसानि मानुपाणां प्रकामतः। लम्यस्फिग्लम्बजठरो रक्तश्मथुशिरोरुहः॥ ३ नृत्याव सहितावावां दत्ततालाबनेकशः॥ १४ महावृक्षगलस्कन्धः शङ्कुकर्णो विभीपणः । वैशंपायन उवाच । यदृच्छया तानपश्यत्पाण्डुपुत्रान्महारथान् ॥ ४ | एवमुक्ता हिडिम्बा तु हिडिम्बेन महावने । विरूपरूपः पिङ्गाक्षः करालो घोरदर्शनः । भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणेव राक्षसी । १५ पिशितेप्सुः क्षुधार्तश्च जिघ्रन्गन्धं यदृच्छया ॥५. 'आप्नुत्याप्नुत्य च तख्नगच्छत्याण्डवान्प्रति !' ऊर्ध्वाङ्गुलिः स कण्ट्रयन्धुन्वन्रक्षाशिरोरुहान् । जगाम तत्र यत्र स शेरते पाण्डवा वने ॥ १६ पृम्भमाणो महावक्रः पुनःपुनरवेक्ष्य च ॥ ६ ददर्श तत्र सा गत्वा पाण्डवान्पृथया सह । हृष्टो मानुपमांसस्य महाकायो महाबलः । शयानान्भीमसेनं च जाग्रतं वपराजितम् ॥१७ आघ्राय मानुपं गन्धं भगिनीमिदमत्रवीत् ।। ७. 'उपासमानान्भीमेन रूपोवनशालिनः । उपपन्नं चिरस्याद्य भक्ष्यं मम मनःप्रियम् । मुकुमारांश्च पार्थान्सा व्यायामेन च कर्शितान्।। जिघ्रतः प्रसुता स्नेहाजिहा पर्येति मे मुखात् ।।८ | दुःखेन संप्रयुक्तांश्च सहज्येष्ठान्प्रमाधिनः । अष्टौ दंष्ट्राः सुतीक्ष्णाग्राश्विरस्यापातदुःसहाः। रौद्री सती राजपुत्रं दर्शनीयप्रदर्शनम् ॥ १९ देहेपु मञ्जयिष्यामि स्निग्धेषु पिशितेषु च ॥ ९ दृष्ट्व भीमसेनं सा सालस्कन्धमिवोद्यतम् । आक्रम्य मानुपं कण्ठमाच्छिद्य धमनीमपि । | राक्षसी कामयामास रूपेणाप्रतिमं भुवि ।। २० उप्णं नवं प्रपासामि फेनिलं रुधिरं यहु ॥ १० | 'अन्तर्गतेन मनसा चिन्तयामास राक्षसी । गच्छ जानीहि के वेते शेरते वनमाश्रिताः। अयं श्यामो महाबाहुः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः। पहच्या सालक्ष समाधित दलत्ययः॥४॥ धमनी ! गाडीम् ॥10॥ शामः तरुणः ॥२०॥ .

·२९० श्रीमन्महाभारते [हिडिम्ववधपर्व ९ कम्युग्रीवः पुष्कराक्षो भर्ता युक्तो भवेन्मम । एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ युक्तं मयि समाचर । नाहं भ्रातृवचो जातु कुर्यां क्रूरमसांप्रतम् ॥ २२ कामोपहतचित्तां हि भजमानां भजख माम् ३. पतिस्नेहोऽतिवलवान्न तथा भ्रातृसौहृदम् । वास्यामि त्वां महाबाहो राक्षसात्पुरुपादकात् । मुहूर्तमिव तृप्तिश्च भवेद्भातुर्ममैव च ।। २३ वत्स्यावो गिरिदुर्गेपु भर्ता भव ममानघ । ३ हतैरतैरहत्वा तु मोदिप्ये शाश्वतीः समाः । 'इच्छामि वीर भद्रं ते मा मे प्राणान्विहासिपः 'निश्चित्येत्थं हिडिम्बा सा भीमं दृष्ट्वा महाभुज २४ त्वया वह परित्यक्ता न.जीवेयमरिन्दम ॥ ४८ उत्सृज्य राक्षसं रूपं मानुपं रूपमास्थिता।' अन्तरिक्षचरी ह्यसि कामतो विचरामि च । सा कामरूपिणी रूपं कृत्वा मदनमोहिता ॥२५ अतुलामामुहि प्रीतिं तत्र तत्र मया सह ॥ ४१ उपतस्थे महात्मानं भीमसेनमनिन्दिता । भीमसेन उवाच । 'इङ्गिताकारकुशला सोपासर्पच्छनैः शनैः ॥ २६ / 'एप ज्येष्ठो मम भ्राता मान्यः परमको गुरुः । विनम्यमानेव लता दिव्याभरणभूपिता । अनिविष्टो हि तन्नाहं परिविद्यां कथंचन ॥'४२ शनैः शनैश्च तां भीमः समीपमुपसर्पतीम् ।। २७ मातरं भ्रातरं ज्येष्ठं कनिष्ठानपरानपि । हर्पमाणां तदा पश्यत्तन्वीं पीनपयोधराम् । . परित्यजेत कोन्वंद्य प्रभवनिह राक्षसि ॥ ४३ चन्द्राननां पद्मनेत्रां नीलकुश्चितमर्धजाम् ॥२८ को हि सुप्तानिमान्धातन्दचा राक्षसभोजनम् । कृष्णां सुपाण्डुरैर्दन्तैविम्बोष्ठी चारुदर्शनाम् । मातरं च नरो गच्छेत्कामात इव मद्विधः ॥ ४४ 7 दृष्ट्वा तां रूपसंपन्नां भीमो विसयमागतः ॥२९ राक्षस्युवाच । उपचारगुणयुक्ता ललितहाँससमितः । 'एक लां मोक्षयिष्यामि सह मात्रा परन्तप ।।" समीपमुपसंप्राप्य भीमं साथ वरानना ॥ ३० सोदरानुत्सृजनांस्वमारोह जपनं मम ॥ वचो वचनवेलायां भीमं प्रोवाच भामिनी ।' भीम उवाच । लजया नम्यमानेव सर्वाभरणभूपिता ॥ ३१ नाहं जीवितुमाशंसे भ्रातूनुत्सृज्य राक्षसि | सितपूर्वमिदं वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत् । यथाश्रद्धं बजका हि विप्रियं मे प्रभापसे ॥४६ कुतस्त्वमसि संप्राप्तः कश्चासि पुरुपर्पभ ॥ ३२ राक्षस्युवाच ।' क इमे शेरते चेह पुरुषा देवरूपिणः । यत्ते प्रियं तत्करिष्ये सर्वानेतान्प्रबोधय । केयं चे वृहती श्यामा मुंकुमारी तवानघ ।। ३३ | मोक्षयिष्याम्यहं कामं राक्षसात्पुरुषादकात्।।४७ शेते वनमिदं प्राप्य विश्वस्ता वगृहे यथा । भीमसेन उवाच । नेदं जानीय गहनं वनं राक्षससेवितम् ।। ३४ मुखमुप्तान्यने भ्रावन्मातरं च राक्षसि । वसति पत्र पापात्मा हिडिम्मो नाम राक्षसः३५ न भयादोधयिष्यामि धातुस्त दुरात्मनः ॥४८ तेनाहं प्रेपिता भ्रात्रा दुष्टभावेन रक्षसा । न हि मे राक्षसा भीरु सोढुं शक्ताः पराक्रमम् । रिभक्षयिपता मांस युप्माकममरोपमाः॥ ३६ न मनुप्या न गन्धर्वा न यक्षाचारलोचने ॥४९ माऽहं सामभिसंप्रक्ष्य देवगर्भसमप्रभम् । :गन्छ वा तिष्ठ या भद्रे यद्वा पीच्छसि तत्कुरु । नान्यं भारमिच्छामि सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ ३७ तं वा प्रेपय तन्वनि प्रातरं पुरुपादकम् ।। ५० ॥ इति धीमन्महामारले आदिपर्नगि हिडिम्बवागि पतु पश्यतितमोप्यायः ॥ १६४॥ ४५ ·अध्यायः १६५] आदिपर्व १। पञ्चपट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६५ ॥ पाण्डवान्प्रति मेषितया हिदिम्बया विलम्बिते हिडिम्बस तत्रागमनम् ॥ १ ॥ भीमहिटिम्ययोयुद्धम् ॥ २॥ कुन्या. दीनां प्रबोधः ॥ ३ ॥ वैशंपायन उवाच । वैशंपायन उवाच। तां विदिखा चिरगतां हिडिम्बो राक्षसेश्वरः । तथा संजल्पतस्तस्य भीमसेनस भारत । अवतीर्य द्रुमात्तस्मादाजगामाशु पाण्डवान् ॥१] वाचः शुश्राव ताः कुद्धो राक्षसः पुरुपादकः १४ लोहिताक्षो महाबाहुरूकेशो महाननः। अवेक्षमाणस्तस्साच हिडिम्बो मानुपं वपुः । मेघसङ्घातबर्मा च तीक्ष्णदंनो भयानकः ।। २ स्रग्दामपूरितशिखां समग्रेन्दुनिभाननाम् ॥ १५ तलं सलेन संहत्य बाहू विक्षिप्य चासकृत् । सुभ्रूनासाक्षिकेशान्तां मुकमारनखत्वचम् । . उद्वृत्तनेत्रः संकुद्धो दन्तान्दन्तेषु निष्कुपन् ।।३ सर्वाभरणसंयुक्तां मुमुक्ष्माम्बरधारिणीम् ॥ १६ कोऽध मे भोक्नुकामस विप्नं चरति दुर्मतिः । तां तथा मानुपं रूपं विभ्रती सुमनोहरम् । न विभेति हिडिम्बी च पिता किमनागता॥४ पुंस्कामां शङ्कमानश्च चुक्रोध पुरुपादकः ॥ १७ वैशंपायन उवाच । संकुद्धो राक्षसस्तस्या भगिन्याः कुरुसत्तम । तमापतन्तं दृष्ट्व तथा विकृतदर्शनम् । उत्फाल्य विपुले नेत्रे ततस्तामिदमत्रवीत् ॥१८ हिडिम्योवाच वित्रस्ता भीमसेनमिदं वचः ॥ ५ को हि मे भोक्तुकामस विनं चरति दुर्मतिः । आपतत्येष दुष्टात्मा संक्रुद्धः पुरुषादकः । न विमपि हिडिम्बे किंमत्कोपाद्विप्रमोहिता१९ साऽहं सां भ्रातृभिः सार्धं यद्रवीमि तथा कुरु ६ धिक्त्वामसति पुंस्कामे मम विप्रियकारिणि । अहं कामगमा वीर रक्षोवलसमन्विता । पूर्वेषां राक्षसेन्द्राणां सर्वेपामयशस्करि ।। २० आरहेमां मम श्रोणि नेप्यामि खां विहायसा७ यानिमानाश्रिताऽकापीविप्रियं सुमहन्मम । प्रयोधयैतान्समुप्तान्मातरं च परन्तप । एप तानद्य वै सर्वान्हनिप्यामि त्वया सह॥२१ सर्वानेव गमिष्याभि गृहीला वो विहायसा 11८ वैशंपायन उवाच । भीम उवाच । एवमुक्त्वा हिडिम्यां स हिडिम्बो लोहितेक्षणः। मा भैस्वं पृथुसुश्रोणि नैप कश्चिन्मयि स्थिते । यथायाभिपपतिनान्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन् ॥ २२ अहमेनं हनिष्यामि पश्यन्सास्ते सुमध्यमे ॥ ९ गर्जन्तमेवं विजने भीमसेनोऽभिवीक्ष्य तम् । नायं प्रतिवलो भीरु राक्षसापसदो मम । । रक्षन्प्रबोध भ्राणां मातुश्च परवीरहा ।। २३ सोई युधि परिस्पन्दमथवा सर्वराक्षसाः॥ १० तमापतन्तं संप्रेक्ष्य भीमः प्रहरतां वरः । पश्य वाहू सुवृत्ती मे हस्तिहस्तनिमाविमा । मर्क्सयामास तेजस्वी तिष्ठतिष्टेति चात्रवीत् ।।२४ ऊरू परियसङ्काशी संहतं चाप्युरो महत् ।। ११ वैशंपायन उवाच । विक्रमं मे यथेन्द्रस्य साऽद्य द्रक्ष्यामि शोभने । भीमसेनस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं प्रहसन्निव । माध्यमस्थाः पृथुश्रोणि मत्वा मामिह मानुपम् १२' भगिनी प्रति सङ्कद्धमिदं वचनमब्रवीत् ।। २५ हिडिम्बोवाच । किं ते हिडिम्ब एतर्वा मुखमतः प्रबोधितः । नावमन्ये नरव्याघ्र लामहं देवलपिणम् । मामासादय दुर्बुद्धे तरसा त्वं नराशन || २६ दृष्टप्रभावस्तु मया मानुषेप्येव राक्षसः ॥ १३ मय्येव प्रहरहि त्वं न खियं हन्तुमर्हसि । मेपर्गपातवामी अतिरीरः ॥ २ ॥ 11 - विशेपतोऽनपकते परेणापते मति ।। . .-२७

·२९२
श्रीमन्महाभारते
[हिडिन्ववधपर्व ९
न हीयं स्वक्शा वाला कामयत्यय मामिह । निगृह्य तं बलाद्भीमो विस्फुरन्तं चकर्म ह ।
चोदितैपा ह्यनङ्गेन शरीरान्तरचारिणा ।। २८ तमाद्देशाद्धप्यष्टौ सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ४३
भगिनी तव दुर्वृत्त रक्षसां वै यशोहर । ततः स राक्षसः क्रुद्धः पाण्डवेन बलादितः ।
त्वनियोगेन चैवयं रूपं मम समीक्ष्य च ।। २९ / भीमसेनं समालिङ्गस न्यनदद्भरवं खम् ॥ ४४
कामयत्यय मां भीरुस्तव नेपापराध्यति । पुनर्भीमो वलादेनं विचकर्ष महाबलः ।
अनड्रेन कृते दोपे नेमां गर्हितुमर्हसि ॥ ३० मा शब्दः सुखसुप्तानां भ्रावणां मे भवेदिति॥४५
मयि तिष्ठति दुष्टात्मन्न स्त्रियं हन्तुमर्हसि । 'हस्ते गृहीत्वा तद्रक्षो दूरमन्यत्र नीतवान् ।
संगच्छस्व मया सार्धमेकेनैको नराशन ॥ ३१ पुच्छे गृहीत्वा तुण्डेन गरुडः पन्नगं यथा ।।४६
अहमेको गमिप्यामि त्वामय यमसादनम् ।
अन्योन्यं तौ समासाद्य विचकर्पतुरोजसा।
अद्य मदलनिष्पिष्टं शिरो राक्षस दीर्यताम् । हिडिम्यो भीमसेनश्च विक्रमं चक्रतुः परम् ।।४७
कुञ्जरस्येच पादेन विनिप्पिष्ट बलीयसः॥ ३२ वभञ्जतुस्तदा घृक्षाल्लताथाकर्षतुस्तदा ।
अध गात्राणि ते कङ्काः श्येना गोमायवस्तथा । मत्ताविव च संरब्धौ वारणौ पष्टिहायतौ ॥ ४८
कर्पन्तु भुवि संहृष्टा निहतस्य मया मृधे ॥ ३३ 'पादपानुद्धरन्तौ तावूरुवेगेन वेगितौ ।
क्षणेनाद्य करिष्येऽहमिदं वनमराक्षसम् । स्फोटयन्तौ लताजालान्यरुभ्यां गृह्य सर्वशः४९
पुरा यपितं नित्यं त्वया भक्षयता नरान् ॥३४ | वित्रासयन्तौ तौ शब्दैः सर्वतो मृगपक्षिणः ।
अद्य त्वां भगिनी रक्षः कृप्यमाणं मयाऽसकृत् । वलेन बलिनौ मत्तावन्योन्यवधकाविणौ ॥ ५०
द्रक्ष्यत्यद्रिप्रतीकाशं सिंहेनेव महाद्विपम् ॥ ३५ भीमराक्षसयोर्युद्धं तदाऽवर्तत दारुणम् ।
निरावाधास्त्वयि हते मया राक्षसपांसन । पुरा देवासुरे युद्धे वृत्रवासायोरिव ।।
वनमेतचरिष्यन्ति पुरुपा वनचारिणः ॥ ३६ भहका वृक्षान्महाशाखांस्ताडयामासतुः फुधा।
हिडिम्ब उवाच।
सालतालतमालाम्रवटार्जुनविभीतकान् ॥ ५२
गर्जितेन वृथा किं ते कत्थितेन च मानुप । न्यग्रोधप्लक्षवर्जूरपनसानश्मकग्टकान् ।
कृत्वैतत्कर्मणा सर्व कत्थेथा मा चिरं कृथाः॥३७ | एतानन्यान्महावृक्षानुत्साय तरसाखिलान् ५३
बलिनं मन्यसे यच्चाप्यात्मानं सपराक्रमम् ।
उत्क्षिप्यान्योन्यरोपेण ताडयामासतू रणे ।
ज्ञास्यस्यद्य समागम्य मयात्मानं बलाधिकम्।।३८ ! यदाऽभवद्वनं सर्व निर्वृक्षं वृक्षसङ्कुलम् ॥
न तावदेतान्हिसिप्ये वपन्त्वेते यथासुखम् । तदा शिलाश्च कुझांश्च वृक्षान्कण्टकिनस्तथा।
एप त्यामेव दुर्बुद्धे निहन्म्यद्याप्रियंवदम् ॥ ३९ | ततस्ती गिरिशृङ्गाणि पर्वतांवानलेलिहान् ॥ ५५
पीत्वा तवासग्गात्रेभ्यस्ततः पश्चादिमानपि । शैलांच गण्डपापाणानुत्सायादाय वैरिणौ ।
हनिष्यामि ततः पश्चादिमा विनियकारिणीम्॥४० | चिक्षेपतुरुपर्याजावन्योन्य विजयेपिणौ ॥ ५६
वैशंपायन उवाच।
तदनं परितः पञ्चयोजनं निर्महीरुहम् ।
एवमुक्त्वा ततो बाहुं प्रगृह्य पुरुपादकः ।
निर्लतागुल्मपापाणं निर्मगं चक्रतुर्भृशम् ।। ५७
अभ्यद्रवत संक्रुद्धो भीमसेनमरिन्दमम् ॥ ४१ तयोयुद्धेन राजेन्द्र तद्वनं भीमरक्षसोः ।
तस्साभिद्रवतस्तूर्ण भीमो भीमपराक्रमः । मुहूर्तेनाभवत्कूमपृष्ठवच्छूक्ष्णमव्ययम् ।।
वेगेन प्रहित बाहुं निजग्राह हसन्निव ॥ ४२ | ऊरुबाहुपरिक्लेशाकर्पन्तावितरेतरम् ।
गमिष्यामि गमयिष्यामि ॥ ३२ ॥ निक्ष-अकण्टकवृक्षरहितम् । ॥ ५४ ॥ पचपटयधिकशततमोऽध्याय ॥ १६५॥

·अध्यायः १६६ ]
आदिपर्व १।
२९३
से उत्कर्पन्तौ विकर्पन्तौ प्रकर्पन्तौ परस्परम् ॥ ५९ बाहुयुद्धमभूद्धोरं वलियासवयोरिव ।
तो स्पनेन विना राजन्गर्जन्तौ च परस्परम् । युद्धसंरम्भनिर्गच्छत्फूत्कारयनिखनम् ।।' ६१
पापाणसंघनिभैः प्रहारैरभिजानतुः ॥ ६० तयोः शब्देन महता विवुद्धास्ते नरर्षभाः।
अन्योन्यं च समालिङ्ग्य विकर्पन्तौ परस्परम् । सह मात्रा च ददृशुर्हिडिम्बामग्रतःस्थिताम्।।६२
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि पञ्चपष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६५ ॥
.
पट्पष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १६६ ॥
कुन्तीहिडिम्यासंवादः ॥ १॥ हिडिम्यापार्तया भीमं हिडिम्बेन युध्यमानं ज्ञातवतां कुन्यादीनां वन गमनम् ॥२॥
हिडिम्बवधः ॥३॥
वैशंपायन उवाच ।
बलादितो विनिप्पिप्य व्यपनीतो महात्मना।।११
प्रबुद्धास्ते हिडिम्बाया रूपं दृष्ट्वातिमानुपम् । विकर्पन्ती महावेगौ गर्नमानी परस्परम् ।
विस्मिताः पुरुषव्याघ्रा बभूवुः पृथया सह ॥ १ पश्यैवं युधि विक्रान्तावेतौ च नरराक्षसौ ॥१२
ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसंपदा ।
वैशंपायन उवाच ।
उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वमिदं शनैः ॥ २ तस्याः श्रुत्वैव वचनमुत्पपात युधिष्ठिरः ।
और कस त्वं सुरगर्भाभे कावाऽसि वरवर्णिनि । अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्च वीर्यवान् ॥ १३
केन कार्येण संप्राप्ता कुतश्चागमनं तव ॥ ३ तो ते ददृशुरासक्ती विकर्पन्ती परस्परम् ।
यदि वाऽस्य बनस्य त्वं देवता यदि वाऽप्सराः। काइमाणौ जयं चैव सिंहाविव बलोत्कटौ ॥१४
आचक्ष्व मम तत्सर्व किमर्थं चेह तिष्ठसि ।। ४ | अथान्योन्यं समाश्लिप्य विकर्पन्तौ पुनःपुनः ।
हिडिम्बोवाच ।
दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रजः॥ . १५
यदेतत्पश्यसि वनं नीलमेघनिभं महत् । वसुधारेणुसंवीती वसुधाधरसन्निभी ।
निवासो राक्षसस्सैप हिडिम्बस ममैव च ॥ ५ वभ्राजतुर्यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृत्तौ ।।..१६
तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनी विद्धि भामिनि । राक्षसेन तदा भीमं क्लिश्यमानं निरीक्ष्य च ।
भ्रात्रा संप्रेपितामार्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता ॥६] उवाचेदं वचः पार्थः प्रहसञ्छनकैरिव ॥ १७
पूरयुद्धेरहं तस्य वचनादागता विह ।
भीम मार्महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम् । .
अद्राक्षं नवहेमानं तव पुत्रं महाबलम् ।।
७ | समेतं भीमरूपेण रक्षसा श्रमकर्शिताः ॥ १८
ततोऽहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे ।
साहाय्येऽसि स्थितः पार्थ पातयिष्यामि राक्षसम्
चोदिता तव पुत्रार्थ मन्मथेन वशानुगा । ८ नकुलः सहदेवश्च मातरं गोपयिप्यतः।।
ततो तो मया भर्ता तब पुत्रो महाबलः ।
भीम उवाच ।
अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया ॥ ९ उदासीनो निरीक्षस्व न कार्यः संभ्रमस्त्वया ।
चिरायमाणां मां ज्ञात्वा ततः स पुरुपादकः।
न जात्वयं पुनर्जीवन्मदाहन्तरमागतः ॥ . २०
स्वयमेवागतो इन्तुमिमान्सस्तिवात्मजान् ॥१०, 'भुजयोरन्तर प्राप्तो भीमसेनस राक्षसः ।
स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता ।
माये रिश्ते ॥ ८॥ यानीतो दूरे नीतः ॥ ११॥
अमृत्वा पार्थवीर्येण मृतोमा भूदिति बनिः॥२१
इतिषनिर्माभूदिति संबन्धः ॥ २१ ॥

·२९४
श्रीमन्महाभारते
[हिडिम्यवधपर्व ९
अयममांस्तु नो हन्याजातु वै पार्थ राक्षसः । क्षेममद्य करिष्यामि यथा वनमकण्टकम् ।
जीवन्तं न प्रमोक्ष्यामि मा भैपीर्भरतर्पम ॥२२ न पुनर्मानुपान्हला भक्षयिष्यसि राक्षस ॥ ३४
अर्जुन उवाच ।
वैशंपायन उवाच ।
'पूर्वरात्रे प्रयुक्तोऽसि भीम क्रूरेण रक्षसा ।
इत्युक्त्वा भीमसेनस्तं निप्पिष्य धरणीतले।
क्षपा व्युष्टा न चेदानीं समाप्तोसीन्महारणः।।२३ बाहुभ्यामवपीड्याशु पशुमारममारयत् ॥ ३५
किमनेन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा । स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम् ।
गन्तव्ये न चिरं स्थातुमिह शक्यमरिन्दम ॥२४ पूरबस्तद्वनं सर्व जलाई इब दुन्दुभिः॥
पुरा संरज्यते प्राची पुरा सन्ध्या प्रवर्तते ।
बाहुभ्यां योऋयित्वा तं बलवान्पाण्डुनन्दनः ।
रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्त्युत ॥ २५ 'समुद्धाम्य शिरश्चास्य सग्रीवं तदपाहरत् ॥ ३७
त्वरस्य भीम मा क्रीड जहि रक्षो विभीपणम् ।
ततो भित्त्वा शिरश्चास्य सग्रीवं तदुदाक्षिपत् ।
पुरा विकुरुते मायां भुजयोः सारमर्पय ॥ २६
तस्य निष्कर्णनयनं निर्जिई रुधिरोक्षितम् ॥३८
'माहात्म्यमात्मनो वेत्थ नराणां हितकाम्यया ।
रक्षो जहि यथा शक्रः पुरा वृत्रं महाबलम् ॥२७ प्राविद्धं भीमसेनेन शिरो विदशनं वौ।
अथवा मन्यसे भारं त्वमिमं राक्षसं युधि ।
प्रसारितभुजोदृष्टो भिन्नमांसत्वगन्तरः ॥ ३९
आतिष्ठे तव साहाय्यं शीघ्रमेव तु हन्यताम् ॥२८
कान्धभूतस्तत्रासीद्दनुर्वबहतो तथा ।
अथवा त्वमेवैनं हनिप्यामि वृकोदर ।
हिडिम्ब निहतं दृष्ट्वा संहृष्टास्ते तरस्विनः॥४.
कृतकर्मा परिश्रान्तः साधु तावदुपारम ॥ २९ हिडिम्बा सा च संप्रेक्ष्य निहतं राक्षस रणे |
वैशंपायन उवाच ।
अदृश्याश्चैव ये स्वस्स्थाः समेताः सर्पिचारणाः ४.
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु भीमो रोपायलन्निव । पूजयन्ति स तं दृष्टाः साधुसाध्विति पाण्डवम्।
बलमाहारयामास यद्वायोर्जगतः क्षये ॥ ३० । भ्रातरश्चापि संहृष्टा युधिष्ठिरपुरोगमाः॥ ४२
ततस्तस्याम्बुदामस्य भीमो रोपात्तु रक्षसः । अपूजयन्नरच्याघ्र भीमसेननरिन्दमम् ।'
उत्क्षिप्यानामयदेहं तूण शतगुणं तदा ॥ ३१ अभिपूज्य महात्मानं भीमं भीमपराक्रमम् ।
'इति चोवाच संक्रुद्धो भ्रामयनराक्षसी तनुम् । पुनरेवार्जुनो वाक्यमुबाचेदं वृकोदरम् ॥ ४३
भीमसेनो महाबाहुरभिगर्जन्मुहुर्मुहुः ।। ३२ | अदूरे नगरं मन्ये वनादरसादहं विभो ।।
भीम उवाच ।
शीघ्रं गच्छाम भद्रं ते न नो विद्यात्सुयोधनः४४
नरमांसथा पुष्टो वृथा वृद्धो वृथामतिः । ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा मात्रा सह महारथाः।
वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाय न भविप्यसि ॥ ३३ प्रययुः पुरुषव्याघ्रा हिडिम्या चैव राक्षसी ॥४५
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि पट्पष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६६ ॥
ससपष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः॥१६७॥
हिडिम्यायधे प्रवृत्तस भीमस्य युधिष्ठिरकृतं निवारणं ॥ ॥हिडिम्बया स्वस्त धर्मज्ञावल भविन्यजनस्वस्य च
प्रकटनम् ॥ २ ॥ हिडिम्याया धर्मिष्टतां ज्ञात्वा तदङ्गीकरणे भीमं प्रति कुन्त्या आज्ञा ॥३॥
'वशंपायन उवाच ।
अनुवाणा हिडिम्बा तु राक्षसी पाण्डवान्प्रति॥१
सा तानेवापतत्तूर्ण भगिनी तस्स रक्षसः ।
अभिवाद्य ततः कुन्ती धर्मराजं च पाण्डवम् ।
गन्तव्य गति मिरे सातु न शक्यम् ॥ २४ ॥ अयति द्वयं पद्पष्टपधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६६ ॥
मोसादनाथै ॥२८॥ प्रथामरणं सायप्रयोजक मरणम् ॥३३॥

·अध्यायः १६७] आदिपर्व ११ २९५ । अभिपूज्य ततः सर्वान्भीमसेनमभापत ॥ २ न यातुधान्यहं लार्य न चाम्मि रजनीचरी । अहं ते दर्शनादेव मन्मथस वशं गता। ईशा रक्षस्वसा घम्सि राज्ञि सालकटकटी ॥१७ र भ्राठ्यचो हित्वा सा त्वामेवानिरुन्धती ॥३ पुत्रेण तव संयुक्ता युवतिर्देववर्णिनी। राक्षसे रौद्रसङ्काशे तवापश्यं विचेष्टितम् । सर्वान्वोऽहमुपस्थासे पुरस्कृत्य वृकोदरम् ॥१८ अहं शुश्रूपुरिच्छेयं तव गात्रं निपवितुम् ॥ ४ अप्रमत्ता प्रमत्तेषु शुश्रूपुरसकृत्त्वहम् ।' भीमसेन उवाच । युजिने तारयिप्यामि दासीवच नरर्षभाः॥ १९ सरन्ति बैरं रक्षांसि मायामाश्रित्य मोहिनीम् । पृष्टेन वो वहिप्यामि विमानं सुकृतानिय । हिडिम्बे ब्रज पन्थानं त्वमिमं भ्रातृसेवितम् ॥५ यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम् ।। २० युधिष्ठिर उवाच । 'एवं ग्रुवन्ती ह तथा प्रत्याख्याता क्रियांप्रति । युद्धोऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स स्त्रियं वधीः भूम्यांदुप्कृतिनो लोकान्गमिप्येऽहं न संशयः२१ शरीरगुप्त्यभ्यधिकं धर्म गोपाय पाण्डव ।। ६ | अहं हि मनसा ध्याला सर्व वेत्सामि सर्वदा ।' वधाभिप्रायमायान्तमयवीस्त्वं महाबलम् । आपन्निस्तरणे.प्राणान्धारयिप्ये न केनचित्।।२२ रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति ॥७) सर्वमावृत्य कर्तव्यं धर्म समनुपश्यता। घशंपायन उवाच । आपत्सु यो धारयति स वै धर्मविदुत्तमः ॥२३ हिडिम्या तु ततः कुन्तीमभिवाद्य कृताञ्जलिः। व्यसनं देव धर्मस्य धर्मिणामापदुच्यते । युधिष्ठिरं तु कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत् ।। ८. पुण्यात्प्राणान्धारयति पुण्यं वै प्राणधारणम्॥२४ आर्य जानासि यदुःखमिह स्त्रीणामनगजम् । येन केनाचरेद्धम तस्मिन्गो न विद्यते । तदिदं मामनुप्राप्तं भीमसेनकृते शुभे ।। ९. 'महतोऽत्र स्त्रियं कामाहाधितां त्राहि मामपि २५ सोढं तत्परमं दुःसं मया कालप्रतीक्षया । धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । सोऽयमभ्यागतः कालो भविता मे मुखोदयः१० तत्तु धर्ममिति प्रादुर्मुनयो धर्मवत्सलाः ॥ २६ मया धुत्सृज्य मुहृदः सधर्म स्वजनं तथा । दिव्यज्ञानेन जानामि व्यतीतानागतानहम् । पूतोऽयं पुरुषव्यावस्त्य पुत्रः पतिः शुभे ॥ ११ : तसाहक्ष्यामि वः श्रेय आसन्नं सर उत्तमम् । वीरेणाऽहं तथाऽनेन त्वया चापि यशखिनी। अद्यासाद्य सरः मासा विश्रम्य च वनस्पती । प्रत्याख्याता न जीवामि सत्यमेतद्रवीमि ते॥१२ · श्वः प्रभाते महद्भुतं प्रादुर्भूतं जगत्पतिम् ॥ २८ यदर्हसि कृषां कर्तुं मयि त्वं वरवणिनि । व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्ट्वा शोकं विहासथ । मत्वा मूति तन्मां त्वं भक्ता वाऽनुगतति वा १३ : धार्तराष्ट्राद्विवासं च दहनं वारणावते ॥ भोऽनन महाभागे संयोजय मुतन ह । वाणं च विदुगत्तुभ्यं विदितं जानचमुपा। तमुपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम् । आवास शालिहोत्रस स यो वासं विधासति३० पुनर्भवानपिप्यामि विवम्भं कुरु मे शुभे ॥१४ । वर्पवातातपमहो ह्ययं पुण्यो वनस्पतिः । "अहं हि समये लप्से प्राग्भ्रानुरपवर्जनान् । पीतमात्रे तु पानी सुत्पिपास विनम्यतः ॥३१ ततः सोऽभ्यपतद्रात्री भीमसेनजियांमया ॥१५ तपसा शालिहोत्रंग मगे वृक्षय निर्मितः । ययायचा विक्रमते यधारिमधितिष्टनि । कादन्याः मारसा हंसाः कुरवः कुरः सह ॥३२ नधानथा नमामाय पाण्डयं काममोहिता ॥१६ स्वन्नि मधुर गीतं गान्धवसनमिश्रिनम् । भाग पापन गएम् ॥५॥ गमासाभिमाननमोऽध्यायः ॥१६॥ - ·२९६ श्रीमन्महाभारते [हिडिम्बवधपर्व १ वैशंपायन उवाच । स्थातव्यं तु त्वया धर्मे यथा ब्रूयां सुमध्यमे ।। तसास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥३३ | 'नित्यं कृताहिका स्माता कृतशौचा सुरूपिणी ।।' युधिष्ठिर महाप्राज्ञं सर्वधर्मविशारदम् । स्नातं कृताहिक भद्रे कृतकौतुकमङ्गलम् । . कुन्त्युवाच। भीमसेनं भजेथास्त्वमुदिते वै दिवाकरे ।। ३८ खं हि धर्मभृतां श्रेष्ठो मयोक्तं शृणु भारत ।।३४ अहस्सु विहानने यथाकामं मनोजवा । राक्षस्येपा हि वाक्येन धर्म वदति साधु वै । अयं त्वानयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि ३९ भावेन दुष्टा भीमं वै किं करिष्यति राक्षसी।।३५ प्राक्सन्ध्यातो विमोक्तव्यो रक्षितव्यश्च नित्यशः भजतां पाण्डवं वीरमपत्यार्थ यदीच्छसि । एवं रमख भीमेन यावद्गर्भस्य वेदनम् ॥ ५० युधिष्ठिर उवाच । एप ते समयो भद्रे शुश्रूपाचाप्रमत्तया । एवमेतद्यथाऽऽत्थ ख हिडिम्बे नात्र संशयः॥३६ । नित्यानुकूलया भूत्वा कर्तव्यं शोभनं त्वया ३१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि सप्तपष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६७ ॥ अष्टपष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६८॥ हिडिम्बया सह पाण्डवानां शालिहोग्रसरोगमनम् ॥ १ ॥ शालिहोनेण तेपामातिथ्यकरणम् ॥२॥ समयकरणपूर्वक भीमेन हिडिम्ब्याः परिग्रहः ॥ ३ ॥ रमणीयेपु प्रदेशेषु भीमेन सह क्रीडित्या साया) शालिहोग्राम प्रति हिनिम्न्या निवर्तनम् ॥ ४ ॥ तम व्यासागमनम् ॥ ५॥ व्यासेन कुन्त्या आश्वासनम् ॥ ६ ॥ व्यासस्य प्रतिनिवर्तनम् ॥ ७॥ वैशंपायन उवाच । तसात्पाण्डुहितार्थ मे युवराज हितं कुरु ।। युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा कुन्तीमङ्गेऽधिरोप्य सा । निकृता धार्तराष्ट्रेण पापेनाकृतयुद्धिना। भीमार्जुनान्तरगता यमाभ्यां च पुरस्कृता ।। १ . दुष्कृतस्य प्रतीकारं न पश्यामि वृकोदर ॥ १० तिर्यग्युधिष्ठिरे याति हिडिम्या भीमगामिनी । तसात्कतिपयाहेन योगक्षेमं भविष्यति । शालिहोत्रसरो रम्यमाससाद जलाार्थिनी ॥ २ क्षेमं दुर्गमिमं वासं वत्स्साम हि यथा वयम् ११ वनस्पतितलं गत्वा परिमृज्य गृहं यथा । इदमन्यन्महदुःख धर्मकृतई घृकोदर । पाण्डवानां च वासं सा कृत्या पर्णमयं तथा॥३ : दृष्ट्व त्यां महाप्राज्ञ अनङ्गाभिप्रचोदिता ॥ १२ आत्मनश्च तथा कुन्त्या एकोदेशे चकार सा । युधिष्ठिरं च मां चव वरयामास धर्मतः। पाण्डवास्तु ततः स्नात्वा शुद्धाः सन्ध्यामुपास्य च४ धर्मार्थ देहि पुत्रं सं स नः श्रेयः करिष्यति १३ तुपिताः क्षुत्पिपासार्ता जलमात्रेण वर्तयन् । प्रतिवाक्यं तु नेच्छामि आवयोर्वचनं कुरु । शालिहोत्रस्ततो ज्ञात्वा क्षुधार्तान्पाण्डवांस्तदा ५ वैशंपायन उवाच । मनसा चिन्तयामास पानीयं भोजनं महत् । तथेति तत्प्रतिज्ञाय भीमसेनोऽब्रवीदिदम् ॥१४ ततस्ते पाण्डवाः सर्वे विश्रान्ताः पृथया सह ।।६ शासनं ते करिप्यामि वेदशासनमित्यपि । यथा जतुगृहे वृत्तं राक्षसेन कृतं च यत् । समक्षं भ्रामध्ये तु तां चोवाच स राक्षसीम्१५ कृत्या कथा वह्नुविधाः कथान्त पाण्डुनन्दनम् ७ मृणु राक्षसि सत्येन समयं ते पदाम्यहम् ।' गुन्ती राजमुता वाक्यं भीमसेनमधानबीन् । यारकालेन भवति पुत्रसोत्पादन शुभे ॥ १६ यथा पाण्डस्तथा मान्यस्लप ज्येष्ठो युधिष्ठिरः।।८ तायकालं चरिप्यामि त्वया सह मुमध्यमे । अहे धर्मपिदाऽनेन मान्या गुरुतरा तय । 'लिशेपतो मत्राकाशे मा प्रकाशन नीरताम् १७ ·अध्यायः १६८] आदिपर्व १। २९७ उत्तमस्त्रीगुणोपेता भजेथा वरवणिनि ।' तस्थुः प्रालयः सर्वे सरनुपा चैव माधवी ॥३३ वैशंपायन उवाच । श्रीव्यास उवाच । सा तथेति प्रतिज्ञाय हिडिम्या राक्षसी तथा १८/ मयेदं मनसा पूर्व विदितं भरतर्पमाः । गताऽहनि निवेशेषु भोज्य राजाहमानयत् । यथा स्थितरधर्मेण धार्तराष्ट्रवियासिताः ।। ३४ सा कदाचिद्विहारार्थ हिडिम्या फामरूपिणी १९ तद्विदित्वाऽसि संप्राप्तविकीपन्न परं हितम् । भीमसेनमुपादाय ऊर्जमाचक्रमे तदा । न विपादो हि यः कार्यः सर्वमेतत्सुखाय वः३५ गलशृङ्गेषु रम्येषु देवतायतनेषु च ।। २० । मुहृद्वियोजनं कर्म पुराकृतमरिन्दमाः। मृगपक्षिविघुष्टेषु रमणीयेषु सर्वदा । तस्य सिद्धिरियं प्राप्ता मा शोचत परन्तपाः ३६ कृत्वा सा परमं रूपं सर्वाभरणभूपिता ॥ २१ समाप्ते दुप्फत चव पूर्व ते वै न संशयः । संजल्पन्ती मुमधुरं रमयामास पाण्डवम् । स्वराष्ट्र विहरिप्यन्तो भविप्यय सवान्धवाः॥३७ तथैव वनदुर्गेपु पर्वतद्रुमसानुपु ।। २२ दीनतो चालतचव स्नेहं कुर्वन्ति यान्धवाः । सरस्सु रमणीयेषु पद्मोत्पलवनेषु च । तसादभ्यधिकः स्नेहो युप्मासु मम संप्रति ॥३८ नदीद्वीपप्रदेशेषु यहूर्यसिकतेषु च ।। २३ सहपूर्व चिकीमि हितं यत्तन्निबोधत । देवारण्येपु पुण्येषु तथा पर्वतसानुपु । वसतह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाशिणः ॥ ३९ सुतीर्थवनतोयासु तथा गिरिनदीपु च ।। २४ एतद्वै शालिहोत्रस्य तपसा निर्मितं सरः । *सागरस्य प्रदेशेषु मणिहेमयुतेषु च । रमणीयमिदं तोयं क्षुत्पिपासाश्रमापहम् ॥ ४० गुवकानां निवासेषु कुलपर्वतसानुपु । २५ कार्यार्थिनस्तु पण्मासान्विहरध्यं यथासुखम्।।४१ सर्वतफलवृक्षेषु मानसेपु वनेषु च । वैशंपायन उवाच । विनती परमं रूपं रमयामास पाण्डवम् ।। २६ 'यथा मुमोदते स्वर्गे मुकृत्यप्सरसा सह । एवं स तान्समाश्वास्य व्यासः पार्थानरिन्दमान् । मुतरां परमप्रीतस्तथा रेमे महाद्युतिः॥ २७ | स्नेहाच संपरिप्वज्य कुन्तीमाश्वासयत्प्रभुः ।। ४२ शुभं हि जघनं तस्याः सवर्णमणिमेखलम् । मुपे मा रोद मा रोदेत्येवं व्यासोऽववीद्वचः । न ततर्प तदा मृगन्भीमसेनो मुहुर्मुहुः ।। २८ जीवपुत्रे मुतस्तेऽयं धर्मनित्यो युधिष्ठिरः ॥ ४३ रमयन्ती ततो भीमं तत्रतत्र मनोजवा । पृथिव्यां पार्थिवान्सर्वान्प्रशासिप्यति धर्मराद । सा रेमे तेन संहात्तृप्यन्ती च मुहुर्मुहुः ।। २९ धर्मेण जित्वा पृथिवीमखिलां धर्मदशी | अहस्सु रमयन्ती सा निशाकालेषु पाण्डवम् । स्थापयित्वा वशे सर्वा सपर्वतवनां शुभाम् । आनीय वै खके गेहे दर्शयामास मातरम् ॥३० भीमसेनार्जुनवलाद्भोल्यत्ययमसंशयम् ॥ ४५ भ्रातृभिः सहितो नित्यं स्वपते पाण्डवस्तथा । पुत्रास्तव च माद्याच पञ्चते लोकविश्रुताः । पुन्त्याः परिचरन्ती सा तस्याः पार्थे वसनिशां३१ स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्ति सुखं सुमनसस्तदा ।। ४६ कामांव मुखवासादीनानयिष्यति भोजनम् । यक्ष्यन्ति च नरव्याघ्रा विजित्य पृथिवीमिमाम् । तस्यां राज्यां व्यतीतायामाजगाम महाग्रतः ३२ राजसूयाश्चमेधाद्यैः क्रतुभिर्भूरिदविणः ॥ 25 पाराशर्यो महाप्राज्ञो दिव्यदर्शी महातपाः । अनुगृह्य सुहृद्वर्ग धनेन च मुखेन च। तेऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं शुभम् । दोनतो बालन इति द्वय भावप्रधानम् ॥ ३८॥ पितृपैतामहं राज्यमाहरिप्यन्ति त मुनाः ।। १८ अष्टपष्टयुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११८ ૨૮ ·२९८ श्रीमन्महाभारते [हिडिम्बवधपर्व ९ स्नुपा कमलपत्राक्षी नाम्ना कमलपालिका । देशकालौ विदिखैवं यास्यध्वं परमां मुदम् ॥५१ वशवर्तिनी तु भीमस पुत्रमेपा जनिष्यति ॥ ४९ वैशंपायन उवाच । तेन पुत्रेण कृच्छ्रेषु भविष्यथ च तारिताः। स तैः प्राञ्जलिभिः सर्वैस्तथेत्युक्तो जनाधिप । इह मासं प्रतीक्षध्वमागमिष्याम्यहं पुनः॥ ५० | जगाम भगवान्व्यासो यथागतमृपिः प्रभुः॥५२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि अष्टपष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६८ ॥ जनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६९॥ घटोत्कचोस्पत्तिः ॥ 2 ॥ स्मृतिमात्रादागच्छाव इत्युक्त्वा हिडिम्बाघटोत्कचयोर्गमनम् ॥ २ ॥ वैशंपायन उवाच । प्रणम्य विकचः पादावगृह्णात्स पितुस्तदा । गते भगवति व्यासे पाण्डवा विगतज्वराः। मातुश्च परमेष्वासस्तौ च नामास्स चक्रतुः ॥१२ ऊपुस्तन च पण्मासान्वटवृक्षे यथासुखम् ।। १ घटोहास्योत्कच इति माता तं प्रत्यभापत । शाकमूलफलाहारास्तपः कुर्वन्ति पाण्डवाः । अभवत्तेन नामास्स घटोत्कच इति स ह ॥१३ अनुज्ञाता महाराज ततः कमलपालिका ॥ २ अनुरक्तश्च तानासीत्पाण्डवान्स घटोत्कचः । रमयन्ती सदा भीमं तत्रतत्र मनोजवा । तेपांच दयितो नित्यमात्मनित्यो बभूव ह ॥१४ दिव्याभरणवत्रा हि दिव्यनगनुलेपना ।। ३. घटोत्कचो महाकायः पाण्डवान्पृथया सह । एवं प्रातून्सप्त मासान्हिडिम्बाऽवासयद्वने । अभिवाद्य यथान्यायमब्रवीच प्रभाप्य तान् ॥१५ पाण्डवान्भीमसेनार्थे राक्षसी कामरूपिणी ॥ ४ किं करोम्यहमार्याणां निःशङ्ख वदतानघाः। सुख स विहरन्भीमस्तत्कालं पर्यणामयत् । तं वन्तं भैमसेनि कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥ १६ ततोऽलभत सा गर्भ राक्षसी कामरूपिणी ॥ ५ त्वं कुरूणां कुले जातः साक्षादीमसमो ह्यसि । अतृप्ता भीमसेनेन सप्तमासोपसंगता।' ज्येष्ठः पुत्रोसि पञ्चानां साहाय्यं कुरु पुत्रक १७ प्रजज्ञे राक्षसी पुत्र भीमसेनान्महावलात् ॥ ६ वैशंपायन उवाच । विरूपाक्षं महाव] शङ्ककण विभीपणम् । भीमरूपं सुताम्राक्षं तीक्ष्णदंष्ट्रं महारथम् ॥ पृथयाप्येवमुक्तस्तु प्रणम्यैव वचोऽब्रवीत् । महेवासं महावीर्य महासवं महाजवम् । यथा हि रावणो लोके इन्द्रजिच महाबलः । महाकायं महाकालं महाग्रीवं महाभुजम् ॥ ८ वर्मवीर्यसमो लोके विशिष्टचाभवं नृषु ॥ १८ कृत्यकाल उपस्थास्से पिवृनिति घटोत्कचः। अमानुपं मानुपनं भीमवेगमरिन्दमम् । पिशाचकानतीत्यान्यान्यभूवाति समानुपान्॥९ आमन्य रक्षसां श्रेष्ठः प्रतस्थे चोत्तरां दिशम् १९ वालोऽपि विक्रम प्राप्तो मानुपेषु विशांपते । स हि सृष्टो भगवता शक्तिहेतोर्महात्मना । सर्वासेपु परो वीरः प्रकाममभवद्भली ॥ कर्णस्याप्रतिवीर्यस्य प्रतियोद्धा महारथः ॥ २० सद्यो हि गर्भ राक्षस्यो लभन्ते प्रसवन्ति च । कामरूपधरावेव भवन्ति बहुरूपिकाः ॥ ११ सह वासो मया जीर्णस्त्वया कमलपालिके। विकचः फेशाहीनः॥ १२ ॥ पटोदं पटवद्वितपय आस्प तदुः पाठः ॥ १३॥ आत्मनिसः सपशः ॥ १४ ॥ जनगमायु- पलहिन शिरः यस रा पटोहासः सचासायुकवच घटोहास्योत्तरशतनमोऽध्यायः ।। १६९ ।। स्थापिटोऽहमुन्कयोऽस्मादि मातर सोऽभ्यभाषत इति प.. 'भीम उवाच ।

·अध्यायः १७०] आदिपर्व १। २९९ सुनस्यसि राज्यस्थानित्यभापत तां तदा ॥२१ तदा तव वशं भूय आगन्तास्म्याशु भारत।।२२ हिडिम्योवाच । इत्युक्त्वा सा जगामाशु भावमासज्य पाण्डये । यदा मां संसरेः कान्त रिरंम् रहसि प्रभो । हिडिम्बा समयं स्मृत्वा स्वांगति प्रत्यपद्यत२३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बबधपर्वणि ऊनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६९ ॥ सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७० ॥ बने घरतां पाण्डवानां व्यासेन सान्वनं एकचक्रानगयो प्राह्मणगृहे स्थापनं च ॥१॥ 'वैशंपायन उवाच। व्यास उवाच। ततस्ते पाण्डवाः सर्वे शालिहोत्राश्रम तदा। तदाश्रमानिर्गमनं मया शातं नरर्षभाः। पूजितास्तेन वन्येन तमामन्य महामुनिम् ॥ १ घटोत्कचस्य चोत्पत्ति ज्ञात्वा प्रीतिरवर्धत ॥ ९ जटाः कृत्वाऽऽत्मनः सर्वे वल्कलाजिनवाससः । इदं नगरमभ्याशे रमणीयं निरामयम् । कुन्त्या सह महारमानो विभ्रतस्तापसं वपुः ॥२ | वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाक्षिणः॥ १० बाह्यं वेदमधीयाना वेदाङ्गानि च सर्वशः। वैशंपायन उवाच। नीतिशास्त्रं च धर्मज्ञा न्यायज्ञानं च पाण्डवाः३ एवं स तान्समाचास्य व्यासः पार्थानरिन्दमान्। शालिहोत्रप्रसादेन लब्ध्या प्रीतिमवाप्य च ।' | एकचक्रामभिगतां कुन्तीमावासयत्प्रभुः ॥ ११ ते वनेन वनं गला घ्नन्तो मृगगणान्वहून् । श्रीव्यास उवाच । अपक्रम्य ययू राजस्त्वरमाणा महारथाः ॥ ४ कुर्यान केवलं धर्म दुष्कृतं च तथा नरः । मत्स्यांत्रिगर्तान्पाञ्चालान्कीचकानन्तरेण च । मुकृतं दुष्कृतं लोके न कर्ता नास्ति कश्चन ॥१२ रमणीयान्वनोद्देशान्प्रेक्षमाणाः सरांसि च ॥ ५ कचिद्वहन्तो जननीं त्वरमाणा महारथाः । अवश्यं लभते कर्ता फलं च पुण्यपापयोः। 'कचिच्छ्रान्ताच कान्तारे कचित्तिष्ठन्ति हर्पिता। दुष्कृतस्य फलेनच प्राप्तं व्यसनमुत्तमम् ।। १३ कचिच्छन्देन गच्छन्तस्ते जग्मुः प्रसभं पुनः । तसान्माधवि माना मा च शोके मनः कृथाः। पथि द्वैपायनं सर्वे ददृशुः स्वपितामहम् ।। ७ वशंपायन उवाच। तेऽभिवाध महात्मानं कृष्णद्वैपायनं तदा । एवमुक्त्या निवेश्यनान्त्राह्मणस निवेशने । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सह मात्रा परन्तपाः ॥८. जगाम भगवान्च्यासो यथाकाममृपिः प्रभुः।।१५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बबधपर्वणि सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७० ॥ L ॥ समा हिडिम्बवधपर्व ॥

·३०० श्रीमन्महाभारते [पकवधपर्व १० जनमेजय उवाच । (अथ चकवधपर्व ॥ १०॥) एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७१ ॥ एकचक्रायां भिक्षामटतः पाण्डवान्दृष्ट्वा पौराणां वितर्कः ॥ १॥ कुम्भकारागीमस्य महत्तरपात्रलाभः ॥ ॥ सभार्यस तगृहस्वामिनो ब्राह्मणस्य ऋन्दितं श्रुतवत्याः कुन्त्याः भीमानुमत्या ब्राह्मणान्तर्गृहप्रवेशः ॥ ३॥ ब्राह्मणप्रलापः॥ ४ अर्ध म भुञ्जते पञ्च सह मात्रा परन्तपाः । एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः। अर्ध सर्वस भैक्षस्य भीमो भुङ्क्ते महाबलः ॥ १४ अत ऊर्ध्व द्विजश्रेष्ठ किमकुर्वत पाण्डवाः ॥ १ स नाशितश्च भवति कल्याणान्न जिः पुरा । वैशंपायन उवाच । स चैवयं च काय च जगामातृप्तिकारितम्।।१५ एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः। आज्यविन्दुर्यथा वह्नौ महति ज्वलिते भवेत् । ऊपुर्नातिचिरं कालं ब्राह्मणस निवेशने ।। तथार्धभार्ग भीमस्य भिक्षान्नस्य नरोत्तम ॥ १६ रमणीयानि पश्यन्तो वनानि विविधानि च । तथैव वसतां तत्र तेषां राजन्महात्मनाम् । पार्थिवानपि चोद्देशान्सरितश्च सरांसि च ॥ ३ | अतिचक्राम सुमहान्कालोऽथ भरतर्षभ ॥ १७ चेरुभैक्षं तदा ते तु सर्व एव विशांपते । भीमोऽपि क्रीडयित्वाथ मिथो ब्राह्मणबन्धुषु । 'युधिष्ठिरं च कुन्ती च चिन्तयन्त उपासते ॥ ४ | कुम्भकारेण संबन्धालेभे पात्रं महत्तरम्॥ १८ भैक्षं चरन्तस्तु तदा जटिला ब्रह्मचारिणः । कुम्भकारोऽददात्पात्रं महत्कृत्वातिमात्रकम् । बभूवुर्नागराणां च गुणैः संप्रियदर्शनाः ।। ५ प्रहसन्भीमसेनाय विसितस्तस्य कर्मणा ॥ १९ नागरा ऊचुः। तस्याद्भुतं कर्म कुर्वन्मृद्भारं महदाददे । दर्शनीया द्विजाः शुभ्रा देवगर्भोपमाः शुभाः। मृहारः शतसाहौः कुम्भकारमतोपयत् ।। २० भैक्षानश्चि राज्याहीः मुकुमारास्तपखिनः ॥६ चक्रे चक्रे च मृद्भाण्डान्सततं भैक्षमाचरन् । नैते यथार्थतो विप्राः सुकुमारास्तपस्विनः । तदादायागतं दृष्ट्वा हसन्ति प्रहसन्ति च ॥ २१ चरन्ति भूमौ प्रच्छन्नाः कसाचित्कारणादिह॥७, भक्ष्यभोज्यानि विविधान्यादाय प्रक्षिपन्ति च । सर्वलक्षणसंपन्ना भैक्षं नार्हन्ति नित्यशः। एवमेव सदा भुक्त्वा मात्र वदति वै रहः । कार्यार्थिनश्चरन्तीति तर्कयन्त इति ग्रुवन् ।। टन चाशितोऽसि भवति कल्याणानभृतः पुरा ।' बन्धूनामागमान्नित्यमुपचारैस्तु नागराः। | ततः कदाचिद्भक्षाय गतास्ते पुरुपर्पभाः। भाजनानि च पूर्णानि भक्ष्यभोज्यैरकारयन् ॥९ संगत्य भीमसेनस्तु तत्रास्ते पृथया सह ॥ २३ मौनव्रतेन संयुक्ता भैक्षं गृह्णन्ति पाण्डवाः । अथार्तिजं महाशब्दं ब्राह्मणस्य निवेशने । माता चिरगतान्ज्ञात्वा शोचन्ती पाण्डवान्प्रति॥ भृशमुत्पतितं घोरं कुन्ती शुश्राव भारत ॥ २४ दुःखाश्रुपूर्णनयना लिखन्त्यास्ते महीतलम् । रोख्यमाणांसान्दृष्ट्वा परिदेवयतश्च सा । भिक्षित्वा द्विजगेहेपु चिन्तयन्तश्च मातरम् ॥११ कारुण्यात्साधुभावाच कुन्ती राजन्न चक्षमे॥२५ त्वरमाणा निवर्तन्ते मातगौरवयत्रिताः। मथ्यमानेव दुःखेन हृदयेन पृथा तदा । मात्र निवेदयन्ति स कुन्त्यै भक्षं दिवानिशम्१२ उवाच भीमं कल्याणी कृपान्वितमिदं वचः।।२६ सर्व संपूर्णभक्षान्नं माणदत्तं पृथक्पृथक् । वसामः मुमुखं पुत्र प्राह्मणस्य निवेशने । विभज्यामुअतेष्टं ते यथाभागं पृथक्पृथक् ॥१३ ! अज्ञाता धार्तराष्ट्रस सत्कृता वीतमन्यवः ॥२७ ·३०२ श्रीमन्महाभारते [यकवधपर्व १० मम पिण्डोदकनिधि कथं त्यक्ष्यामि पुत्रकम् । आत्मानमपि चोत्सृज्य गते प्रेतवशं मयि ।' त्यागोऽयं मम संप्राप्तो मम चामे सुतस वा॥६० त्यक्ता घेते मया व्यक्तं नेह शक्ष्यन्ति जीवितुम्।। तव वा तव पुत्र्या या अत्र वासस्य तत्फलम् । एपां चान्यतमत्यागो नृशंसो गर्हितो बुधैः । न शृणोपि बचो मा तत्फलं भुङ्ग भामिनि।।६१ | आत्मत्यागे कृते चेमे मरिग्यन्ति मया विना६५ अथवाहं न शक्ष्यामि स्वयं मर्तु मुतं मम । एकं त्यक्तुं न शक्रोमि भवती च सुतामपि ॥६२ स कृच्छ्रामहमापन्नो न शक्तस्ततमापदम् । अथ मद्रक्षणार्थ वा न हि शक्ष्यामि कंचन । अहो धिकां गतिं त्वद्य गमिष्यामि सबान्धवः । परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवदृशंसवत् ॥ ६३/ सवैः सह मृतं श्रेयो न च मे जीवितुं क्षमम् ॥६६ ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि एकसरात्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७१॥ दिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १७२ ।। भाह्मणं प्रति तत्पनीवाक्यम् ॥ १ ॥ / अहं कतावलेपश्च प्रार्थ्यमानामिमां मुताम् । ब्राह्मण्युवाच । न सन्तापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कहिंचित् । अयुक्तैस्तव संवन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितम् ॥११ न हि सन्तापकालोऽयं वैद्यस तव विद्यते ॥ १ / उत्सृष्टमामिपं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः। अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैः। प्रार्थयन्ति जनाःसर्वे पतिहीनां तथा स्त्रियम् १२ अवश्यमाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते ॥ २ साऽहं विचाल्यमाना वैप्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः। भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिप्यते । स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम १३ व्यथां जहि सुबुद्धा त्वं स्वयं यास्यामि तत्र च ३ 'स्त्रीजन्म गर्हितं नाथ लोके दुष्टजनाकुले । एतद्धि परमं नार्याः कार्य लोके सनातनम् । मातापित्रोर्वशे कन्या प्रौढा भर्तृवशे तथा ॥१४ प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तर्हितमाचरेत् ।। ४ अभावे चानयोः पुत्रे स्वतत्रा स्त्री विगर्हिता १५ तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीदं सुखावहम् । अनाथसं स्त्रियो द्वारं दुष्टानां विवृतं हि तत् । भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽसिंश्च यशस्करम् ॥५/ वस्त्रखण्डं घृताक्तं हि यथा संकृप्यते श्वभिः॥१६ एप चैव गुरुर्धर्मो में प्रवक्ष्याम्यहं तव । कथं तव कुलस्यैकमिमं बालमनागसम् । अर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते ॥ ६ पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे ।। यदर्थमिप्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयि । कथं शक्ष्यामि घालेऽसिन्गुणानाधातुमीप्सितान्। कन्या चैका कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया ॥ ७ अनाथे सर्वतो लप्से यथा त्वं धर्मदर्शिवान् ॥१८ समर्थः पोपणे चासि सुतयो रक्षणे तथा । इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम् । न त्वहं मुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे ॥ ८ अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुति यथा ॥१९ मम हि त्वविहीनायाः सर्वप्राणधनेश्वर । तां चेदह न दित्सेयं सद्गुणैरुपबृंहिताम् । कथं सातां मुतौ वाली भरेयं च कथं त्वहम्।।९ प्रमथ्यनां हरेयुस्ते हविर्वाहा इवाध्वरात् ॥२० कथं हि विधवाऽनाथा बालपुत्रा विना त्वया। संप्रेक्षमाणा पुत्री ते नानुरूपमिवात्मनः । मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि॥१० अनर्हवशमायनामिमां चापि सुता तव ॥ २१ विद्यस्य विद्याक्तः ॥ १॥ अवज्ञाता च लोकेषु तथात्गानमजानती।

·अध्यायः १७२]
आदिपर्व १।
अवलिप्तनरब्रह्मन्मरिप्यामि न संशयः॥ २२ | 'उभयोः कोधिको विद्वन्नात्मा चवाधिकः कुलात् ।
तौ च हीनौ मया बालौ त्वया चैव तथात्मजौ। आत्मनो विद्यमानत्वाद्भुवनानि चतुर्दश।
विनश्येतां न सन्देहो मत्याविव जलक्षये ॥२३ विद्यन्ते द्विजशार्दूल आत्मा रक्ष्यस्ततस्त्वया॥३८
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिप्यत्यसंशयम् । आत्मन्यविद्यमाने चेदय नास्तीह किंचन
त्वया विहीनं तसात्वं मां परित्यक्तुमर्हसि ॥२४ | एतअगदिदं सर्वमात्मना न समं किल ॥ ३९
न्युटिरेपा परा स्त्रीणां पूर्व भर्तुः परा गतिः । स कुरुष्व मया कार्य वारयात्मानमात्मना ।
ननु ब्रह्मन्सपुत्राणामिति धर्मविदो विदुः ॥ २५ / अनुजानीहि मामार्य सुतौ मे परिपालय ॥ ४०
'अनिष्टमिह पुत्राणां विपये परिवर्तितम् । अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये ।
हरिद्राञ्जनपुप्पादिसौमङ्गल्ययुता सती ॥ २६ धर्मज्ञानराक्षसानाहुन हन्यात्स च मामपि ।।४१
मरणं याति या भर्तुस्तद्दत्तजलपायिनी । निःसंशयं वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः।
मर्तपादार्पितमनाः सा याति गिरिजापदम्।।२७ | अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि ॥
४२
गिरिजायाः ससी भूत्वा मोदते नगकन्यया । भुक्तं प्रियाण्ययाप्तानि धर्मच चरितो मया ।
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः।।२८ 'त्वच्छुश्रूपणसंभूता कीर्तिश्चाप्यतुला मम ।'
अमितस हि दातारं का पति नाभिनन्दति । खत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितं४३
आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च ।।२९ जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा।
स्त्रीणां नेते विधातव्या विना पतिमनिन्दितम् । समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः॥ ४४
क्षमा शौचमनाहारमेतावद्विहितं स्त्रियाः ॥ ३० | उत्सृज्यापि हि मामार्य प्राप्स्यसन्यामपि स्त्रियम्
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया ।
ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव ॥ ४५
बान्धवाच परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे॥३१ न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम् ।
यज्ञेस्तपोभिनियमैर्दानश्च विविधस्तथा । स्त्रीणामधर्मः मुमहान्भर्तुः पूर्वस लवने ॥ ४६
विशिष्यते स्त्रिया भर्तुनित्यं प्रियहिते स्थितिः ३२ | एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम् ।
वदिदं यचिकीमि धर्म परमसंमतम् । आत्मानं तारयाद्याशु कुलं चेमौ च दारको॥४७
.इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च ॥ ३३ वैशंपायन उवाच ।
'इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः। । एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिन्य भारत !
आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्॥३४ । मुमोच याप्पं शनकैः सभार्यों भृशदुःखितः॥४८
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारानक्षेद्धनैरपि । 'मयं वद त्वं कल्याणि तिष्ट चेह मुमध्यमे ।
आत्मानं सततं रक्षेदारैरपि धनरपि ॥ ३५ नतु भार्या त्यजेत्याज्ञः पुत्रान्वापि कदाचन ॥४९
दृष्टादृष्टफलाथै हि भार्या पुत्रो धनं गृहम् ।
विशेषतः खियं रक्षेत्पुरुषो पुद्धिमानिह ।
सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेप निश्चयः ३६ | त्यक्त्वा तु पुरुषो जीवन हातन्यानिमान्सदा ।
एकतो या कुलं कृत्लमात्मा वा कुलवर्धनः ।
न वेत्ति कामंधर्म च अर्थ मोक्षं च तत्वतः॥५०
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि वकवधपर्वणि द्विसमत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७२ ॥
परा युष्टिमंददाग्यम् ॥२५॥ स ततः प्रमृतिः संततिः । - । जीवितम् मरणं ॥४३॥ द्विमप्तसमिशननमोऽध्यायः ॥१२॥

·श्रीमन्महाभारते [वकवधपर्व १० त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७३ ॥ घाह्मणं प्रति तरकन्यावाक्यम् ॥ १॥ वालस पुनस्य वचनेन पित्रोः किंचिद्धर्पसमये कुन्त्यास्तत्समीपे गमनम् ॥२॥ वैशंपायन उवाच। पीडिताऽहं भविष्यामि तदवेक्षण मामपि ॥१६ तयोर्दुःखितयोर्वाक्यमतिमा निशम्य तु । तदमदर्थ धर्मार्थ प्रसवार्थ च सत्तम । ततो दुःखपरीताङ्गी कन्या तावभ्यभाषत ॥ १ आत्मानं परिरक्षस्व त्यक्तव्यां मां च संत्यज॥१ किमेवं भृशदुःखाती रोख्येतामनाथवत् । अवश्यकरणीये च मा त्वां कालोत्यगादयम् । ममापि श्रूयतां वाक्यं श्रुत्वा च क्रियतां क्षमम् २ किं त्वतः परमं दुःखं यद्वयं स्वर्गते त्वयि ।।१६ धर्मतोऽहं परित्याज्या युवयोर्नात्र संशयः । याचमानाः परादन्नं परिधावेमहि श्ववत् । त्यक्तव्यां मां परित्यज्य त्राहि सर्व मयैकया ॥३ | त्वयि त्वरोगे निर्मुक्ते क्लेशादसात्सवान्धवे । इत्यर्थमिप्यतेऽपत्यं तारयिप्यति मामिति । अमृतेव सती लोके भविष्यामि मुखान्विता १५ असिनुपस्थिते काले तरध्वं प्लववन्मया ।। ४ इतः प्रदाने देवाश्च पितरश्चेति नः श्रुतम् । , इह वा तारयेदुर्गादुत वा प्रेत्य भारत । त्वया दत्तेन तोयेन भविष्यति हिताय वै ॥१८ सर्वथा तारयेत्पुत्रः पुत्र इत्युच्यते बुधैः ॥ ५ 'इत्येतदुभयं तात निशाम्य तव यद्धितम् । आकासन्ते च दौहित्रान्मयि नित्यं पितामहाः। तव्यवस्स तथाम्बाया हितं स्वस्य सुतस्य च ॥१९ तत्स्वयं वै परित्रास्ये रक्षन्ती जीवितं पितुः॥ ६ मातापित्रोथ पुत्रास्तु भवितारो गुणान्विताः। भ्राता च मम बालोऽयं गते लोकममुं त्वयि । न तु पुत्रस पितरो पुनर्जातु भविष्यतः।।' २० अचिरेणैव कालेन विनश्यत न संशयः ॥ ७ | वैशंपायन उवाच । तातेपि हि गते स्वर्ग विनटे च ममानुजे । एवं बहुविधं तस्या निशम्य परिदेवितम् । पिण्डः पितॄणां व्युच्छिद्येत्तत्तेषां विप्रियं भवेत् ८ | पिता माता च सा चैव कन्या प्ररुरुदुस्त्रयः॥२१ पित्रा त्यक्ता तथा मात्रा भ्रात्रा चाहमसंशयम्। ततः प्ररुदितान्सर्वानिशम्याथ सुतस्तदा । दुःखादुःखतरं प्राप्य प्रियेयमतथोचिताम् ॥ ९ उत्फुल्लनयनो बाल कलमव्यक्तमत्रवीत् ॥ २२ त्वयि त्वरोगे निर्मुक्ते माता भ्राता च मे शिशुः। मा पिता रुद मा मातर्मा स्वसस्त्विति चाप्रवीत्। सन्तानचैव पिण्डश्च प्रतिष्ठास्सत्यसंशयम् ॥ १० | प्रहसन्निव सर्वांस्तानेकैकमनुसर्पति ॥ २३ आत्मा पुत्रः सखी भार्या कृच्छ्रे तु दुहिता किल । ततः स तृणमादाय प्रहृष्टः पुनरब्रवीत् । सकृच्छ्रान्मोचयात्मानं मां च धर्मे नियोजय॥११ अनेनाहं हनिप्यामि राक्षसं पुरुपादकम् ।। २४ अनाथा कृपणा वाला यन कचन गामिनी । वैशंपायन उवाच । भविष्यामि त्वया तात विहीना कृपणा सदा।।१२ तथापि तेषां दुःखेन परीतानां निशम्य तत् । अथवाहं करिप्यामि कुलस्वास्थ विमोचनम् । बालस्य वाक्यमव्यक्तं हर्पः समभवन्महान्।।२५ फलसंस्था भविष्यामि कृत्वा कर्म मुदुष्करम्॥१३, अयं काल इति ज्ञात्वा कुन्ती समुपसत्य तान् । अथवा यास्यसे तत्र त्यक्त्वा मां द्विजसत्तम । गतागूनमृतेनेव जीवयन्तीदमब्रवीत् ॥ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि चकवधपर्वणि त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७३ ।। अमवा यशार्थम् ॥ १५ ॥ अमृतेय जीन्तीव । इह लोके | हिताय नेति श्रुतं यद्यपि तयारि त्वया दत्सेन तोयेन तप मम योतः सायात 10 तः प्रदाने अम्मिन् राभमाहाराय च हिताय वे भविष्यातीलः ॥१८॥ फर गरम कन्यादाने दुर्शनलाद पितु मरणाय फन्पाया पाच पितरण ॥ २० ॥ विगतयधिकशततमोऽध्यायः ॥1॥ 1 ·अध्यायः १७४] मादिपर्व १। ३०५ । चतुःससत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १७४ ॥ कुन्त्या रोदनकारणप्रभे प्राह्मणेन यकवृत्तान्तकथनम् ॥ ३॥ कुन्त्युवाच। सूपांस्त्रीन्सतिलापिण्डाँल्लाजापूपमुरासवान्॥१४ कुतोमलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्वतः । भृताभ्वान्पानकुम्भान्स्थूलमांसं भृतामृतम् । विदित्वाप्यपक शक्यं चेदपकर्षितुम् ॥ १ चनमाहिपवाराहभालूकं च भृतामृतम् ।। १५ सर्पिःकुम्भांच विविधान्दधिकुम्भांस्तथा यहून् । ब्राह्मण उवाच। उपपन्नं सतामेतद्यद्रवीपि तपोधने । सद्यःसिद्धसमायुक्तं तिलचूर्णः समाकुलम् ।।१६ न तु दुःखमिदं शक्यं मानुषेण व्यपोहितुम् ॥२ कुलाच पुरुष चकं बलीवी च कालका । 'तथापि तत्त्वमाख्यास्से दुःखसैवस्य संभवम् । प्राप्स्यसि समसंयुद्धो रक्षोभागं प्रकल्पितम्।।१७ शक्यं वा यदि वाऽशक्यं शृणु भद्रे यथातथम् ३ विष्ठेह समयेऽसाकमित्ययाचन्त तं द्विजाः । समीपे नगरस्यास्य वको वसति राक्षसः । वाढमित्येव तद्रक्षस्तद्वचः प्रत्यगृह्णत ॥ इतो गव्यतिमात्रेऽस्ति यमुनागहरे गुहा ॥ ४ परचक्राटवीकेभ्यो रक्षणं स करोति च । तस्यां घोरः स वसति जिघांसुः पुरुपादकः तसिन्भागे मुनिर्दिष्टे स्थितः स समये वली १९ यकाभिधानो दुष्टात्मा राक्षसानां कुलाधमः ॥५, एकैकं चैव पुरुष संप्रयच्छन्ति चेतनम् । ईशो जनपदसास्य पुरस च महाबलः । स वारो बहुभिर्वपर्भवत्यसुकरो नरः॥ २० पृष्टो मानुपमांसेन दुर्बुद्धिः पुरुषादकः । ६ तद्विमोक्षाय ये केचिद्यतन्ते पुरुषाः कचित् । प्रबल: कामरूपी च राक्षसस्तु महापलः। सपुत्रदारांस्तान्हला तद्रक्षो भक्षयत्युत ।।' २१ तेनोपसृष्टा नगरी वर्पमद्य त्रयोदशम् ॥ ७ वेत्रकीयगृहे राजा नायं नयमिहास्थितः। तत्कृते परचक्राच भूतेभ्यश्च न नो भयम् । उपायं तं न कुरुते यतादपि स मन्दधीः । पुरुषादेन रौद्रेण भक्ष्यमाणा दुरात्मना । अनामयं जनस्सास येन सादद्य शाश्वतम् ।।२२ अनाथा नगरी नाथं त्रातारं नाधिगच्छति । एतदर्हा वयं नूनं वसामो दुर्वलस ये । गुहायां च वसंस्तत्र बाधते सततं जनम् ॥ ९ विपये नित्यवास्तव्याः कुराजानमुपाश्रिताः।।२३ त्रियो बालांच वृद्धाश्च यूनचापि दुरात्मवान् । ब्राह्मणाः कस्य वक्तव्याः कस्य वाच्छन्दचारिणः। अत्र मन्त्रंथ होमश्च भोजनश्च स राक्षसः ॥१० गुणैरेते हि वत्स्यन्ति कामगाः पक्षिणो यथा२४ ईडितो द्विजमुख्यैश्च पूजितश्च दुरात्मवान् । राजानं प्रथम विन्देत्ततो भायाँ ततो धनम् । यदा च सकलानेवं प्रसूदयति राक्षसः॥ ११ 'राजन्यसति लोकेऽसिन्कुतो भार्या कुतो धनम्। अथैनं ब्राह्मणाः सर्वे समये समयोजयन् । त्रयस्य संचयेनास्य ज्ञातीन्पुत्रांश्च तारयेत् ।। २५ मा स कामावधी रक्षो दायामस्ते सदा वयं १२ विपरीतं मया चेदं त्रयं सर्वमुपार्जितम् । पर्यायेण यथाकाममिह मांसोदनं प्रभो । तदिमामापदं प्राप्य भृशं तप्यामहे वयम् ।। २६ अन्नं मांससमायुक्तं तिलचूर्णसमन्वितम् ॥ १३ सोऽयमसाननुप्राप्तो वारः कुलविनाशनः । सर्पिपा च समायुक्तं व्यञ्जनैश्च समन्वितम् । भोजनं पुरुपश्चैकः प्रदेयं चेतनं मया ॥ २७ वेत्रकीयगृहे स्थानविशेषे । इतोऽदुरे राजास्त्ययमिह मगरे | पाठः। नाय नाय बलिं पुनः पुनःप्रापश्येत्यर्थः । उपायमप्यन्यद्वारा नयं न आस्थितः । अस्य नगरस्यावेक्षा न करोतीत्यर्थः । वयं न कुरुते यतो मन्दधीः ॥ २१ ॥ एतदहीः एतस्य दुः- राक्षसं हन्तुमशक्तत्वात् । नाय नायमिहास्थित इति संपुस्तक | खस्य योग्याः ॥२३॥ चतुःसप्तसधिकशततमोऽध्यायः ॥१४॥ ८

·श्रीमन्महाभारते
[वकव धपर्व १०
न च मे विद्यते वित्तं संकेतुं पुरुष कचित् ।
सहवैतैर्गमिप्यामि वान्धवैरद्य राक्षसम् ।
मुहजनं प्रदातुं च न शक्ष्यामि कदाचन ॥२८ ततो नः सहितान्क्षुद्रः सर्वानेवोपभोक्ष्यति ॥३०
गतिं चान्यां न पश्यामि तसान्मोक्षाय रक्षसः । 'दुःखमूलमिदं भद्रे मयोक्तं प्रश्नतोऽनघे ॥३१
सोऽहं दुःखार्णवे मनो महत्यसुकरे भृशम् ।। २९
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अकवधपर्वणि चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७४ ॥
पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७५ ॥
कुन्त्या के प्रति स्वपुत्रप्रेपणवचनम् ॥१॥
कुन्त्युवाच ।
याचमानस्य च वधो नृशंसो गर्हितो बुधैः॥१०
न विपादस्वया कार्यों भयादसात्कथंचन । कुर्यान्न निन्दितं कर्म न नृशंसं कथंचन ।
उपायः परिदृष्टोऽत्र तसान्मोक्षाय रक्षसः॥ १ इति पूर्व महात्मान आपद्धर्मविदो विदुः ॥ ११
'नैव स्वयं सपुत्रस्य गमनं तत्र रोचये ।' श्रेयांस्तु सहदारस्य विनाशोऽद्य मम स्वयम् ।
एकस्तव सुतो वालः कन्या चैका तपस्विनी। ब्राह्मणस्य वधं नाहमनुमंस्से कदाचन ॥ -१२
न चैतयोस्तथा पत्या गमनं तव रोचये ॥
२ / कुन्त्युवाच ।
ममाप्येपा मतिमन्वित्रा रक्ष्या इति स्थिरा।।
मम पञ्च सुता ब्रह्मस्तेपामेको गमिप्यति ।
न चाप्यनिष्टः पुत्रो मे यदि पुत्रशतं भवेत्।।१३.
खदर्थ बलिमादाय तस्य पापस रक्षसः॥ ३
न चासौ राक्षसः शक्तो मम पुत्रविनाशने ।
ब्राह्मण उवाच ।
वीर्यवान्मत्रसिद्धश्च तेजस्वी च सुतो मम ॥ १४
नाहमेतत्करिष्यामि जीवितार्थी कथंचन ।
राक्षसाय च तत्सर्वं प्रापयिष्यति भोजनम् ।
ब्राह्मणस्यातिथेश्चैव स्वार्थे प्राणान्थियोजयन् ।।४ मोक्षयिष्यति चात्मानमिति मे निश्चिता मतिः१५
न त्वेतदकुलीनासु नाधर्मिष्ठासु विद्यते । समागताश्च वीरेण दृष्टपूर्वाश्च राक्षसाः ।
यद्राह्मणार्थ विसृजेदात्मानमपि चात्मजम् ॥ ५ बलवन्तो महाकाया निहताश्चाप्यनेकशः ॥ १६
आत्मनस्तु वधः श्रेयो बोद्धव्यमिति रोचते ।
न त्विदं केपुचिड्रह्मन्ध्याहर्तव्यं कथंचन ।
ब्रह्मवध्याऽऽत्मवध्यावा श्रेयानात्मवधो मम॥६ विद्यार्थिनी हि मे पुत्रान्विप्रकुर्युः कुतूहलात्॥१७
/ब्रह्मवध्या परं पापं निष्कृति त्र विद्यते ।
गुरुणा चाननुज्ञातो ग्राहयेद्यः सुतो मम ।
अबुद्धिपूर्व कृत्वापि प्रत्यवायो हि विद्यते ॥ ७
न स कुर्यात्तथा कार्य विद्ययेति सतां मतम् १८
न त्वहं वधमाकाझे स्वयमेवात्मनः शुभे ।
वैशंपायन उवाच ।
परैः कृते वधे पापं न किंचिन्मयि विद्यते ॥ ८ एवमुक्तस्तु पृथया स विप्रो भार्यया सह ।
अभिसंधौ कृते तसिन्त्राह्मणस्य वधे मया । हृष्टः संपूजयामास तद्वाक्यममृतोपमम् ।। १९
निष्कृति न अपश्यामि नृशंसं क्षुद्रमेव च ॥ ९ ततः कुन्ती च विप्रश्च सहितापनिलात्मजम् ।
आगतस्य गृहं त्यागस्तथैव शरणार्थिनः। तमबूतां कुरुष्वेति स तथेत्यनवीच तौ।
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि वकवधपर्वणि पश्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७५ ॥
२०
अभिगन्धी अभिप्राये ॥ ९॥ विप्रकुर्युषांधेरन् ॥ १७ ॥ | पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७५ ॥

·अध्यायः १७६]
आदिपर्व १।
३०७
पट्ससत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७६ ॥
मिक्षाटनार्थ गताना युधिष्टिरादीनां गृहं प्रत्यागमनम् ॥ १॥ भीमो व प्रति प्रेष्यत इति ज्ञातवतो युधिष्ठिरस्य संता-
पः॥२॥ भीमसेनप्रसायकयनेन कुन्त्या कृतं युधिष्टिराधासनम् ॥३॥
२
.
वैशंपायन उवाच।
कुन्त्युवाच ।
फरिप्य इति भीमेन प्रतिज्ञातेऽथ भारत । युधिष्ठिर न संतापस्त्वया कार्यो वृकोदरे।
आजग्मुस्ते ततः सर्वे भक्षमादाय पाण्डवाः ॥१न चायं बुद्धिदाबल्याद्यवसायः कृतो मया॥१५-
'भीमसेनं ततो दृष्ट्वा आपूर्णवदनं तथा । 'न च शोकेन बुद्धिः सा विलुप्ता गवचेतसः।'
घुबोध धर्मराजस्तु हृपित भीममच्युतम् ॥ इह विप्रस भवने वयं पुत्र मुखोपिताः।
तोपय कारणं यत्तु मनसाऽचिन्तयद्गुरुः । अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता चीवमन्यवः ॥१६
स समीक्ष्य तदा राजन्योछुकामं युधिष्ठिरः॥३ | तस्य प्रतिक्रिया पार्थ मयेयं प्रसमीक्षिता ।
आकारणव त शाखा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः । एतावानेव पुरुपः कृतं यसिन्न नश्यति ॥ १७
रहा समुपविश्यकस्ततः पप्रच्छ मातरम् ।। यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्याद्रहुगुणं ततः ।
किं चिकीर्पत्ययं कर्म भीमो भीमपराक्रमः।
'ब्राह्मणार्थे महान्धर्मो जानामीत्थं वृकोदरे॥१८
भवत्यनुमते कश्चित्स्वयं वा कर्तुमिच्छति ॥ ५
दृष्ट्वा भीमस्स विक्रान्तं तदा जतुगृहे महन् ।
कुन्त्युवाच ।
हिडिम्बस्स वधाचवं विश्वासो मे वृकोदरे ।। १९
ममैव वचनादेप करिष्यति परन्तपः । वाहोर्बलं हि भीमस नागायुतसमं महत् ।
ब्राह्मणार्थे महत्कृत्यं मोक्षाय नगरस्य च ॥ ६ येन यूयं गजप्रख्या नियूंढा वारणावतात् ॥२०
'काय कल्पितं पुत्र महान्तं पलिमुत्तमम् ।
वृकोदरेण सदृशो बलेनान्यो न विद्यते
भीमो भुनक्तु मुस्पष्टमप्येकाहं तपःसुत ।।"
युधिष्ठिर उवाच ।
यो व्यतीयाधुधि श्रेष्ठमपि वज्रधरं स्वयम् ॥ २१
किमिदं साहसं तीक्ष्णं भवत्या दुष्करं कृतम् ।
जातमात्रः पुरा
चैव ममात्रात्पतितो गिरी।
शरीरगीरवादस्य शिला गात्रैविंचूर्णिता ।। २२
'परित्यागं हि पुत्रस्य न प्रशंसन्ति साधवः ॥ ८
कथं परमुतखार्थे खसुतं त्यक्तुमिच्छसि । तदहं प्रजया ज्ञात्वा बलं भीमस पाण्डव ।
लोकवेदविरुद्ध हि पुत्रत्यागात्कृतं त्वया ॥ ९ प्रतिकार्ये च विप्रस ततः कृतवती मतिम् ॥२३
यस बाहू समाश्रित्य मुखं सर्वे शयामहे । नेदं लोमान्न चाज्ञानान च मोहाद्विनिश्चितम् ।
राज्यं चापहृतं क्षुद्रराजिहीर्षामहे पुनः ।। १० बुद्धिपूर्व तु धर्मस्य व्यवसायः कृतो मया ॥२४
यस दुर्योधनो वीर्य चिन्तयन्नमितौजसः। | अर्था द्वावपि निप्पनी युधिष्टिर भविप्यतः।
न शेते रजनीः सर्वा दुःखाच्छकुनिना सह॥११ प्रतीकारथ वासस्य धर्मश्च चरितो महान् ॥ २५
यस्य वीरस्य वीर्येण मुक्ता जतगृहाद्वयम् ।
यो ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुर्यादर्थेपु कर्हिचित् ।
अन्येभ्यश्चैव पापेभ्यो निहतथ पुरोचनः ॥ १२ क्षत्रियः स शुभाँलोकानामुयादिति मे मतिः २६
यस्य वीर्य समाश्रित्य वसुपूर्णा वसुन्धराम् ।
क्षत्रियस्यैव कुर्वाणः क्षत्रियो वधमोक्षणम् ।
इमां मन्यामहे प्राप्तां निहत्य धृतराष्ट्रजान् ॥१३ विपुलां कीर्तिमानोति लोकेऽसिंश्च परत्र च ॥२७
तस व्यवसितस्त्यागो बुद्धिमास्थाय का त्यया । वैश्यस्यार्थे च साहाय्यं कुर्वाणः क्षत्रियो भुवि ।
कञ्चिन्नु दुःवुद्धिस्ते विलमा गतचेतसः ॥ १४ स सर्वेष्वपि लोकेषु प्रजा रञ्जयते ध्रुवम् ।। २८
मोक्षाय चकमयादिति शेषः ॥ ६ ॥ प्रतीकारः प्रत्युपकारः । ॥ २५ ॥ पट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६ ॥

·३०८ श्रीमन्महाभारते [बकवधपर्व १० शुद्रं तु मोचयेद्राजा शरणार्थिनमागतम् । एवं मां भगवान्व्यासः पुरा पौरवनन्दन । प्रामोतीह कुले जन्म सद्रव्ये राजपूजिते ॥ २९ प्रोवाचासुकरप्रज्ञस्तसादेवं चिकीर्पितम् ॥ ३. ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि पट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७६ ॥ सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७७॥ परेधुः प्रातः ब्राह्मणेन दत्तमनं भुक्रवा बकाय प्रापणीसं अन्नादिपूर्ण शकटमारुह्य बकवनं प्रति भीमस्य गमनम् ॥१॥ तत्र भीमेन शकटस्थानभोजनम् ॥ २ ॥ असं भुभानं भीमं दृष्ट्वा क्रुद्धेन बकेन सह भीमस्य युद्धम् ॥ ३ ॥ बकवधः ॥४॥ युधिष्ठिर उवाच। उपजहुर्भूतं भागं समृद्धमनसस्तदा । उपपन्नमिदं मातस्त्वया यहुद्धिपूर्वकम् । ततो रात्र्यां व्यतीतायां सपञ्जनदधिप्लुतम् १३ आर्तस्य ब्राह्मणस्यैतदनुकोशादिदं कृतम् ॥ १ समारुह्यान्नसंपूर्ण शकटं स वृकोदरः । ध्रुवमप्यति भीमोऽयं निहत्य पुरुपादकम् । प्रययौ तूर्यनिर्घोषः पौरैश्च परिवारितः॥ १४ सर्वथा ब्रामणस्वार्थे यदनुक्रोशवत्यसि ।। २ आत्मानमेपोऽन्नभूतो राक्षसाय प्रदास्यति । यथा विदं न विन्देयुरा नगरवासिनः । तरुणोऽप्रतिरूपश्च दृढ औदरिको युवा ।। १५ तथाऽयं ब्राह्मणो वाच्यः परिग्राह्यश्च यत्नतः ॥३/ वाग्भिरेवंप्रकाराभिः स्तूयमानो वृकोदरः । वैशंपायन उवाच । चुचोद स बलीयदी युक्तौ सर्वाङ्गकालकौ ॥१६ 'युधिष्ठिरेण संमन्य ब्राह्मणार्थमरिन्दम । वादित्राणां प्रयादेन ततस्तं पुरुपादकम् । कुन्ती प्रविश्य तान्सर्वान्मन्त्रयामास भारत ॥ ४ अभ्यगच्छत्सुसंहृष्टः सर्वत्र मनुजैर्वृतः॥ १७ अथ राज्यां व्यतीतायां भीमसेनो महाबलः। संप्राप्य स च ते देशमेकाकी समुपाययौ । ब्राह्मणं समुपागम्य वचश्वेदमुवाच ह ॥ ५ पुरुपादभयाद्रीतस्तत्रैवासीजनवजः॥ आपदस्त्वां विमोक्ष्येऽहं सपुत्रं ब्राह्मण प्रियम्। स गत्वा दूरमध्यानं दक्षिणामभितो दिशम् । मा भैपी राक्षसात्तसान्मां ददातु बलिं भवान् ६ . यथोपदिष्टमुद्देशे ददर्श विपुलं द्रुमम् ॥ १९ इह मामशितं कर्तुं प्रयतस्य सकृद्गृहे । | केशमजास्थिमेदोभिर्बाहरुचरणैरपि । अथात्मानं प्रादास्यामि तसै घोराय रक्षसे ॥७ आः शुष्कैश्च संकीर्णमभितोऽथ वनस्पतिम्।।२० त्वरध्वं किं विलम्बध्वे मा चिरं कुरुतानघाः। गृध्रककालच्छन्नं गोमायुगणसेवितम् । व्यवस्येयं मनः प्राणैर्युष्मानक्षितुमद्य वै ॥ ८ उग्रगन्धमचक्षुप्यं श्मशानमिव दारुणम् ॥ २१ वैशंपायन उवाच । तं प्रविश्य महावृक्षं चिन्तयामास वीर्यवान् । एवमुक्तः स भीमेन ब्राह्मणो भरतर्षभ । यावन्न पश्यते रक्षो यकाभिख्यं बलोत्तरम् ॥२२ सुहृदां तत्समाख्याय ददावन सुसंस्कृतम् ॥९] आचितं विविधैर्भोज्यैरनरुच्चावचैरिदम् । पिशितोदनमाज रथाम्मै पुरवासिनः । शकटं मूपसंपूर्ण यावद्रक्ष्यति राक्षसः॥ सघृतं सोपदंशं च सूपैर्नानाविधैः सह ॥ १० | तावदेवेह भोक्ष्येऽहं दुर्लभं हि पुनर्मवेत् । तदाऽशिखा भीमसेनो मांसानि विविधानि च । विप्रकीर्येत सर्वं हि प्रयुद्धे मयि रक्षसा।। २४ मोदकानि च मुख्यानिचित्रोदनचयान्यहुन् ११ अभोज्यं हि शवस्पर्श निगृहीते के भवेत् । ततोऽपिवद्दधिघटान्मुपहून्द्रोणसंमितान् । स त्वेवं भीमकर्मा तु भीमसेनोऽभिलक्ष्य च २५ तस्स भुक्तवतः पौरा यथावत्समुपार्जिवान् ।।१२ । उपविश्य विविक्तेऽन्ने मुझे स परमं परः।

·अध्यायः १७७] आदिपर्व १॥ * ततः सर्वतोऽपश्यन्दुमानारय नागराः ॥२६ वायुपस्पृश्य महष्टस्तस्थी गिरिरिखापरः । नारक्षो पलिमश्नीयादेवं बहु च मानवाः । भ्रामयन्तं महापक्षमायान्तं भीमदर्शनम् ।। ४३ मुझे नामणरूपेण यकोऽयमिति चाग्रुवन् ।। २७ / दृष्ट्वोत्यायाहये वीरः सिंहनादं व्यनादयन् । सतं हसति तेजसी तदन्नमुपभुज्य च।' मुजवेगं तथाऽऽस्फोटंख्येलितं चमहासनम् ४४ आसाद्य तु वनं तस्य रक्षसः पाण्डवो बली। कृत्वाऽऽयत संमुद्धो भीमसेनोऽध राक्षसम् । आजुहार ततो नाम्ना तदनमुपपादयन् ।। २८ ? उवाचाशनिशब्देन ध्वनिना मीपयनिय ॥ ४५ ततः स राक्षसः पद्धो भीमस्य वचनानदा । भीम उवाच। आजगाम मुसंबुद्धो यर भीमो व्यवस्थिता२९ / बहुफालं सुपुष्टं ते शरीरं राक्षसाघम । महाकायो महावेगो दारयनिय मेदिनीम् । द्विपचतुप्पन्मसिश चगुमियाँदनरपि ॥ लोहिताक्षः कगलय लोहितम्मश्रुमूर्धनः ॥ ३० मदाहुपलमाश्रित्य न त्वं भूयस्त्वशिप्यसि । आकर्णानिनवस्य शमको विमीपणः । अद्य मदाहुनिप्पिष्टो गमिप्यसि यमालयम्।।४७ त्रिशिखां धुटि कृत्या संदश्य दशनच्छदम् ३१ अयप्रभृति स्वप्सन्ति चेत्रकीयनिवासिनः । भुजानमन्नं तं दृष्ट्वा भीमसेनं स राक्षसः । निरुविनाः पुरस्यास्य कण्टके मूदते मया ।।४८ विश्त्य नयने शुद्ध, इदं वचनमब्रवीत् ।। ३२. अद्य युद्धे शरीरं ते कङ्कगोमायूवायसाः। कोऽयमनमिदं भुने मदर्थमुपकल्पितम् । मया हतस्स सादन्तु विकर्पन्तु च भूतले ॥ ४९ पश्यतो मम दुर्बुद्धिर्मियासुर्यमसादनम् ॥ ३३ वैशंपायन उवाच । भीमसेनस्ततः श्रुत्वा प्रहसन्निव भारत । एवमुक्त्वा सुसंक्रुद्धः पार्थो यकजिघांसया । राक्षसं वमनादृत्य भुङ्ग एव परामुखः ॥ ३४ , उपाधापद्धकथापि पार्थ पार्थिवसत्तम ।। ५० वं स भैरवं कृत्वा समुद्यम्य करायुमी । महाकायो महावेगो दारयन्निव मेदिनीम् । अभ्यद्रवीमसेनं जिघांसुः पुरुपादकः ॥ ३५ | पिशगरूपः पिङ्गाक्षो भीमसेनमभिद्रवत् ।। ५१ तथापि परिभूयनं प्रेक्षमाणो वृकोदरः। विशिखां श्रुटीं कृत्वा संदृश्य दशनच्छदम् । राक्षस भुङ्ग एवान्नं पाण्डवः परवीरहा ॥ ३६ / भृशं स भूयः संक्रुद्धो वृक्षमादाय राक्षसः॥५२ अमर्पण तु संपूर्णः कुन्तीपुत्रं वृकोदरम् । ताडयिप्यंस्तदा भीमं तरसाऽभ्यद्रवदली। जधान पृष्ठे पाणिभ्यामुमाभ्यां पृष्टतः स्थितः३७ कुर्द्धनाभिहतं वृक्षं प्रतिजग्राह लीलया ॥ ५३ तथा बलवता भीमः पाणिभ्यां भृशमाहतः। सव्येन पाणिना भीमः ग्रहसन्निव भारत । नेवावलोकयामास राक्षसं भुत एव सः॥ ३८ | ततः स पुनरुद्यम्य वृक्षान्बहुविधावली ।। ५४ ततः स भूयः संमुद्धो वृक्षमादाय राक्षसः । प्राहिणोद्भीमसेनाय यकोऽपि बलपारणे । ताडयिप्यस्तदा भीमं पुनरभ्यद्रवदली ॥ ३९ । सर्वानपोहयदृक्षान्सस्य हस्तस्य शाखया ।। ५५ क्षिप्तं युद्धेन तं वृक्षं प्रतिजग्राह वीर्यवान् । तद्वृक्षयुद्धमभवद्भुक्षपण्डविनाशनम् ।। सव्येन पाणिना भीमो दक्षिणेनाप्यभुश ह ॥४० : महत्सुघोरं राजेन्द्र कपाण्डवयोतदा ॥ ५६ 'शकटान्नं ततो भुक्त्वा रक्षसः पाणिना सह । नाम विश्राव्य स पकः समभिद्रुत्य पाण्डवम् । गृह्णन्नेव तदा वृक्षं निःशेष पर्वतोपमम् ।। ४१ । समयुध्यत वीत्रेण वेगेन पुरुपादकः ॥ भीमसेनो हसन्नेव भुक्त्वा त्यक्त्वा च राक्षसम् । तयोर्वेगेन महता पृथिवी समकम्पत | पीत्वा दधिघटान्पूर्णान्घृतकुम्भाशतं शतम् ४२ पादपांच महामात्रांचूर्णयामासतुः क्षणात् ॥५८ त्रिशिरा त्रिरेगाम् ॥ ३१ ॥ राप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १७ ॥ ५७ ·३१० श्रीमन्महाभारते [वकवधपर्व १० द्रुतमागत्य पाणिभ्यां गृहीत्वा चैनमाक्षिपत् । गिरिभिगिरिशृङ्गैश्च पापाणैः पर्वतच्युतैः ॥ ७३६ आक्षिप्तो भीमसेनश्च पुनरेवोत्थितो हसन् ॥५९ अन्योन्यं ताडयन्तौ तौ चूर्णयामासतुस्तदा । आलिजयापि बकं भीमो न्यहनद्वसुधातले। आयामविस्तराभ्यां च परितो योजनद्वयम् ।।७४ मीमो विसर्जयिबन समाश्वसिहि राक्षस ॥ ६० निर्महीरुहपापाणतणकुञ्जलतावलिम् । इत्युक्त्वा पुनरास्फोट्य उत्तिष्ठति च सोऽब्रवीत्। चतुर्युद्धदुर्मत्तौ कूर्मपृष्ठोपमा महीम् ।। समुत्पत्य ततः झुद्धो रूपं कृत्वा महत्तरम् ॥६१ मुहूर्तमेवं संयुध्य समं रक्षःकुरूद्वहौ । विरूपः सहसा तस्थौ तर्जयिखा वृकोदरम् । ततो रक्षोविनाशाय मतिं कृत्वा कुरूत्तमः ॥७६ अहसद्भीमसेनोऽपि राक्षसं भीमदर्शनम् ॥ ६२ दन्तान्कटकटीकृत्य दृष्ट्वा च दशनच्छदम् । असौ गृहीला पाणिभ्यां पृष्ठतश्च व्यवस्थितः । नेत्रे संवृत्य विकट तिर्यक्प्रेक्षत राक्षसम् ॥ ७७ जानुभ्यां पीडयित्वाथ पातयामास भूतले ॥६३ अथ तं लोलयित्वा तु भीमसेनो महाबलः । पुनः क्रुद्धो विसृज्यैनं राक्षसं कोधजीवितम् । अगृहात्परिरभ्यैनं बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥ ७८ खां कटीमीपदुन्नम्य वाहू तस्य परामृशत् ॥६४ जानुभ्यां पार्थयोः कुक्षी पृष्ठे वक्षसि जप्तिवान् । तस्य बाहू समादाय त्वरमाणो वृकोदरः। उत्क्षिप्य चावधूयनं पातयन्बलवान्भुवि ॥ ६५ भन्नोख्याहुहुचैव विसंसदेहबन्धनः ॥ प्रखदीर्घनिश्वासो निर्यजीवाक्षितारकः । तं तु वामेन पादेन क्रुद्धो भीमपराक्रमः । अजाण्डास्फोटनं कुर्वन्नांकोशश्च श्वसन्छनः॥८० उरस्येनं समाजने भीमस्तु पतितं भुवि॥ ६६ भूमौ निपत्य विलुठन्दण्डाहत इचोरगः । व्याताननेन घोरेण लम्बजिह्वेन रक्षसा । विस्फुरन्तं महाकायं परितो विचकर्प ह ।। ८१ तेनाभिद्रुत्य भीमेन भीमो मूर्ध्नि समाहतः ॥६७ विकृप्यमाणो वेगेन पाण्डवन बलीयसा । एवं निहन्यमानः स राक्षसेन बलीयसा । रोपेण महताऽऽविष्टो भीमो भीमपराक्रमः ॥६८ समयुज्यत तीत्रेण श्रमेण पुरुषादकः ॥ गृहीत्वा मध्यमुक्षिप्य बली जग्राह राक्षसम् । हीयमानवलं रक्षः समीक्ष्य पुरुषर्षभः । तावन्योन्यं पीडयन्तौ पुरुषादवृकोदरौ ॥ ६९ निप्पिप्य भूमौ जानुभ्यां समाजमे वृकोदरा८३ मत्ताविव महानागावन्योन्यं विचकर्पतः॥ ७० | ततोऽस जानुना पृष्ठमवपीड्य बलादिव । वाहुविक्षेपशब्दैश्च भीमराक्षसयोस्तदा । बाहुना परिजग्राह दक्षिणेन शिरोधराम् ॥ ८४ वेत्रकीयपुरी सर्वा वित्रस्ता समपद्यत ।' ७१ सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः । तयोर्वेगेन महता तत्र भूमिरकम्पत । जानुन्यारोप्य तत्पृष्ठं महाशब्दं बभज ह ॥८५ पादपान्वीरुधश्चैव चूर्णयामासतू स्यात् ॥ ७२ | ततोऽस्य रुधिरं वात्प्रादुरासीद्विशांपते । समागतौ च तौ वीरावन्योन्यवधकाह्मिणौ। भज्यमानय भीमेन तस घोरस रक्षसः ॥ ८६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चकवधपर्वणि सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७७ ॥ अष्टससत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १७८॥ पकवधानन्तरं समागताना तरपरिवाराणां भीमेन समयकरणम् ॥ ४॥ नगरद्वारदेश यकशरीर निधाय माह्मणगृहमा गत्य भीमेन कुन्त्यादीन्प्रति यकवृत्तान्तकथनम् ॥ २॥ मृतयकदर्शनाय पौराणां गमनम् ॥३॥ मझमहोसवकरणम् ॥ ४॥ यकवधेन पौराणा भीमसेवनम् ॥ ५ ॥ शलराजमतीकाशो गतासुरभवढकः॥ ततः स भमपा_गो नदित्वा भैरवं स्वम् । | तेन शब्देन वित्रलो जनस्तसाथ रक्षसः। शंपायन उवाच । १ ·अध्यायः १७८] आदिपर्व १। ३११ निष्पपात गृहाद्राजन्सहब परिचारिभिः ॥ २ देवतान्यर्चयाचक्रुः प्रार्थितानि पुरा भयाव १६ 'वकानुजस्तदा राजन्भीमं शरणमेयिवान् । ततः प्रगणयामासुः कस्य वारोऽद्य भोजने । ततस्तु निहतं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं महाबलम् । ज्ञात्वा चागम्य तं विगं पप्रच्छु: सर्व एव ते ॥१७ राक्षसाः परमजस्ता भीमं शरणमाययुः ।। ३ एवं पृष्टः स बहुशो रक्षमाणश्च पाण्डवान् । तान्भीतान्विगतज्ञानान्भीमः प्रहरतां वरः। उवाच नागरान्सानिदं विप्रर्पभस्तदा ॥ १८ सांत्वयामास बलवान्समये च न्यवेशयत् ॥ ४ ब्राह्मण उवाच । न हिस्सा मानुपा भूयो युप्माभिरिति कर्हिचित् । आज्ञापितं मामशने रुदन्तं सह बन्धुभिः । हिंसतां हि बधः शीघ्रमेवमेव भवेदिति ॥ ५ | ददर्श ब्राह्मणः कथिन्मत्रसिद्धो महामनाः॥१९ तस तद्वचनं श्रुला तानि रक्षांसि भारत । परिपृच्छय स मां पूर्व परिक्लेशं पुरस्य च । एवमस्त्विति तं प्राहुर्जगृहुः समयं च तम् ॥ ६ अब्रवीद्राह्मणश्रेष्ठो विश्वास ग्रहसन्निव ॥ २० 'सगणस्तु यकभ्राता प्राणमत्पाण्डवं तदा ।' ग्रापयिष्याम्यहं तसा अन्नमेतदुरात्मने । ततः प्रभृति रक्षांसि तत्र सौम्यानि भारत । मन्निमित्तं भयं चापिन कार्यमिति चाब्रवीत् ।।२१ नगरे प्रत्यदृश्यन्त नरैनगरवासिभिः ॥ स तदन्नमुपादाय गतो वकवनं प्रति । ततो भीमस्तमादाय गतामुं पुरुपादकम् । तेन नूनं भवेदेवत्कर्म लोकहितं कृतम् ।। २२ 'निष्कर्णनेत्रं निजिव निःसंज्ञं कण्ठपीडनात् । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाच सुविसिताः । कुर्वन्वहुंविधां चेष्टां पुरद्वारमकर्पत ।। ८ वैश्याः शूद्राच मुदिताश्चर्ब्रह्ममहं तदा ॥ २३ द्वारदेशे विनिक्षिप्य पुरमागात्स मारुतिः । ततो जानपदाः सर्वे आजग्मुर्नगरं प्रति । स एव राक्षसो नूनं पुनरायाति नः पुरीम् ॥९ तमद्भुततमं द्रष्टुं पार्थास्तत्रैव चावसन् ॥ २४ सवालवृद्धाः पुरुपा इति भीताः प्रदुद्रुवुः । येत्रकीयगृहे सर्वे परिवार्य वृकोदरम् । ततो भीमो वकं हत्वा गत्वा ब्राह्मणवेश्म तत् १० विस्सयादभ्यगच्छन्त भीमं भीमपराक्रमम् ॥ २५ चलीवर्दी च शकटं ब्राह्मणाय न्यवेदयत् । न चैन संभवेत्सर्व ब्राह्मणेषु महात्मम् । तूणीमन्तर्गृहं गच्छेत्यभिधाय द्विजोत्तमम् ॥११ इति सत्कृत्य तं पौराः परिवः समन्ततः ॥२६ मातृभ्रातृसमक्षं च गत्वा शयनमेव च । आचचक्षेऽथ तत्सर्वं रात्रौ युद्धमभूयथा ॥ १२ / अयं त्राता हि खेदानां पितेव परमार्थतः । ततो नरा विनिष्क्रान्ता नगरात्कल्यमेव तु | अस्य शुश्रूपयः पादौ परिचर्य उपासहे ।। २७ ददृशुनिहतं भूमौ राक्षस रुधिरोक्षितम् ॥ १३ | पशुमद्दधिमचास्य वारं भक्तमुपाहरन् । तमद्रिकूटसदृशं विनिकीर्णं भयानकम् । तस्मिन्हते ते पुरुपा भीताः समनुबोधनाः॥२८ दृष्ट्वा संहृष्टरोमाणो बभूवुस्तत्र नागराः॥ १४ ततः संप्राद्रयन्पार्थाः सह मात्रा परन्तपा। एकचत्रां ततो गत्वा प्रवृत्ति प्रददुः पुरे । आगच्छन्नेकचनां ते पाण्डवाः संशितव्रताः।।२९ ततः सहस्रशो राजन्नरा नगरवासिनः ॥ १५ वैदिकाध्ययने युक्ता जटिला ब्रह्मचारिणः । तत्राजग्मुर्वकं द्रष्टुं सस्त्रीवृद्धकुमारकाः । ततस्ते विसिताः सर्वे कर्म दृष्ट्वाऽतिमानुपम् । ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि वकयधपर्वणि अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८ ॥ समाप्तं च चकवधपर्व । अवसंस्ते च तत्रापि ब्राह्मणस्य निवेशन । मात्रा सहकचक्रायां दीर्घकालं सहोपिताः ॥३० ४ कल्यं प्रातःकाले ॥१३॥ आज्ञापित राजकीयैरिति शेषः। अशने | राक्षास भोजनार्थम् ५९९.५ अष्टमनलांबरदानुनमोऽय ·३१२ श्रीमन्महाभारते [चैत्ररथपर्व ११ ८ (अथ चैत्ररथपर्व ॥ ११॥) ऊनाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७९॥ घ्राह्मणगृहे प्रतिश्रयामागतस्य कस्यचिद्राह्मणस्य मुखात् पाण्डवानां द्रौपदीस्वयंवरश्रवणम् ॥ १॥ पाण्डवकृतप्रष्टद्यु. नद्रौपदीसंभवप्रश्नस्य ब्राह्मणेनोत्तरकथनम् ॥ २ ॥ जनमेजय उवाच । स तत्राकथयद्विप्रः कथान्ते जनमेजय । ते तथा पुरुपच्याघ्रा निहत्य अकराक्षसम् । पञ्चालेबद्भुताकारं याज्ञसेन्याः स्वयंवरम् ।। ७ अत ऊर्ध्वं ततो ब्रह्मन्किमकुर्वत पाण्डवाः ॥ १ धृष्टद्युम्नस्य चोत्पत्तिमुत्पत्तिं च शिखण्डिनः । वैशंपायन उवाच। अयोनिजत्वं कृणाया द्रुपदस्य महामखे । तत्रैव न्यबसन्राजनिहत्य चकराक्षसम् । तदद्भुततमं श्रुत्वा लोके तस्य महात्मनः । विस्तरेणैव पप्रच्छुः कथां ते पुरुषर्षभाः ।। ९ अधीयानाः परं ब्रह्म ब्राह्मणस निवेशने ॥ २ पाण्डवा ऊचुः। ततः कतिपयाहस्स ब्राह्मणः संशितव्रतः। कथं द्रुपदपुत्रस्य धृष्टद्युम्नस्य पावकात् । प्रतिश्रयार्थी तद्वेश्म ब्राह्मणसाजगाम ह ॥ ३ वेदीमध्याच्च कृष्णायाः संभवः कथमद्भुतः ॥१० स सम्यक् पूजयिखा तं चित्रं विप्रर्पभस्तदा । कथं द्रोणान्महेष्वासात्सर्वाण्यखाण्यशिक्षत । ददौ प्रतिश्रयं तमै सदा सर्वातिथिव्रतः॥ ४ 'धृष्टद्युमो महेष्वासः कथं द्रोणस्य मृत्युदः।' ततस्ते पाण्डवाः सर्वे सह कुन्त्या नर्पभाः। कथं विप्र सखायौ तौ भिन्नौ कस्स कृतेन चा? उपासाञ्चक्रिरे विप्रं कथयन्तं कथाः शुभाः॥५ वैशंपायन उवाच । कथयामास देशांश्च तीर्थानि सरितस्तथा । एवं तश्योदितो राजन्स विप्रः पुरुपर्पमः। राजश्च विविधाश्चर्यान्देशांथैव पुराणि च ॥ ६ । कथयामास तत्सर्वं द्रौपदीसंभवं तदा ॥ १२ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि ऊनाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७९ ॥ अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१८॥ धृष्टद्युम्नायुत्पत्तिकथनार्थ द्रोणद्रुपदयोरुत्पत्तिकथनपूर्वकं द्रुपदवृत्तान्तकथनम् ॥ १ ॥ ब्राह्मण उवाच। अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः।। ५ गङ्गाद्वार प्रति महान्वभूपिमहातपाः । भरद्वाजस तु सखा पृपतो नाम पार्थिवः। भरद्वाजो महाप्राज्ञः सततं संशितव्रतः॥ १ तसापि द्रुपदो नाम तदा, समभवत्सुतः॥ ६ सोऽभिपेक्तुं गतो गङ्गां पूर्वमेवागतां सतीम् । स नित्यमाश्रमं गला द्रोणेन सह पार्पतः । ददर्शाप्सरसं तत्र घृताचीमाप्लुतामृपिः ॥ चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्पभः ।। तस्या वायुनंदीतीरे वसनं व्यहरत्तदा । ततस्तु पृपतेऽतीते स राजा द्रुपदोऽभवत् । अपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृपिश्चकर्म तदा ॥ ३ द्रोणोऽपि रामं शुश्राव दिसन्तं वसु सर्वशः।।८ तस्यां संसक्तमनसः कौमारब्रह्मचारिणः। चिरस रेतयस्कन्द तपिर्दोण आदधे ।। वनं तु प्रस्थितं रामं भरद्वाजसुतोऽब्रवीत् । ततः सममवद्रोणः कुमारस्तस्य धीमतः। आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजोत्तम ।। यावगेन्याः द्रौपयाः ॥७॥ ऊनाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ ९॥ २ ७ ४

·अध्यायः १८०]
आदिपर्व १।
ब्राह्मण उवाच ।
पार्पतो द्रुपदो नाम छत्रवत्यां नरेश्वरः ।
माम उवाच ।
शरीरमात्रमेवाद्य मया समवशेपितम् । तसादाकृप्य तद्राज्यं मम शीघ्रं प्रदीयताम् २१
'अखाणि वा शरीरं वा ब्रह्मन्नेकतमं वृणु ॥ १० 'धार्तराष्ट्राच ते भीताः पाञ्चालान्पाण्डयादयः ।
द्रोण उवाच ।
धार्तराष्ट्रश्च सहिताः पुनद्रोणेन चोदिताः ॥२२
अस्त्राणि चैव सर्वाणि तेपां संहारमेव च । यज्ञसेनेन संगम्य कर्णदुर्योधनादयः।
प्रयोगं चैव सर्वेषां दातुमर्हति मे भवान् ॥ ११ निर्जिताः संन्यवर्तन्त तथा ते क्षत्रियर्षभाः २३
ततः पाण्डुसुताः पञ्च निर्जित्य द्रुपदं युधि ।
तयेत्युक्त्वा ततस्तसै प्रददौ भृगुनन्दनः। द्रोणाय दर्शयामासुर्वद्धा ससचिवं तदा ।। २४
प्रतिगृह्य तदा द्रोणः कृतकृत्योऽभवत्तदा ॥ १२ ] 'महेन्द्र इन दुर्धो महेन्द्र इब दानवम् ।
संप्रहृष्टमना द्रोणो रामात्परमसम्मतम् । महेन्द्रपुत्रः पाञ्चालं जितवानर्जुनस्तदा ।। २५
ब्रह्मास्त्रं समनुज्ञप्य नरेप्वभ्यधिकोऽभवत् ॥ १३ तदृष्ट्वा तु महावीर्य फल्गुनस महौजसः ।
ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् । व्यसयन्त जनाः सर्वे यज्ञसेनस्य बान्धवाः ।
अब्रवीत्पुरुषव्याघ्रः सखायं विद्धि मामिति ॥१४ | नास्त्यर्जुनसमो वीर्ये राजपुत्र इति ब्रुवन् ॥ २६
दुपद उवाच ।
द्रोण उवाच ।
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा । प्रार्थयामि त्वया सख्यं पुनरेव नराधिप।
नाराजा पार्थिवसापि सखिपूर्व किमिप्यते॥१५
अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हति।।२७
ब्राह्मण उवाच।
अतः प्रयवितं राज्ये यज्ञसेन त्वया सह ।
स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रति बुद्धिमान् ।
जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसादयम् ।। १६ राजाऽसि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे ॥२८
तसे पात्रान्समादाय वमूनि विविधानि च ।
ब्राह्मण उवाच।
प्राप्साय प्रददौ भीष्मः शिप्यान्द्रोणाय धीमते१७ | एवमुक्तो हि पाञ्चाल्यो भारद्वाजेन धीमता।
द्रोणः शिप्यास्ततः पार्थानिदं वचनमब्रवीत् । । उवाचास्रविदां श्रेष्ठं द्रोणं ब्राह्मणसत्तमम् ।। २९
समानीय तु तान्शिप्यान्द्रुपदस्सामुखाय थे॥१८ एवं भवतु भद्रं ते भारद्वाज महामते ।
आचार्यवेतनं किंचिदृदि यद्वर्तते मम ।
सख्यं तदेव भवतु शश्वद्यदभिमन्यसे ।। ३०
कृतास्वैस्तत्मदेयं सात्तदृतं वदतानयाः ।
एवमन्योन्यमुक्त्वा ती कृत्वा सख्यमनुत्तमम् ।
सोऽर्जुनप्रमुखरक्तस्तथाऽस्त्यिति गुरुस्तदा ॥१९ जग्मतुर्दोणपाश्चाल्यौ यथागतमरिन्दमा ।। ३१
यदा च पाण्डवाः सर्वे कृताखाः कृतनिययाः । असत्कारः स तु महान्मुहूर्तमपि तस तु ।
ततो द्रोणोऽनपीपो येतनार्थमिदं वचः ॥ २० नापति हृदयाद्रायो दुर्मनाः स ऋयोऽभवत् ३२
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वगि चैत्ररथपर्वणि अशीत्यधिकशततमोप्यायः ॥ १८ ॥
TETममे स्तरम् ॥ .. ॥ गमनुस्य निराम्य । प्राय रप्पानी संधिराः ॥ २८ ॥ अमीराधिकशततमोऽ
of पानि ॥१॥रलामदिरउये ॥२१॥ मागी.
प्यायः॥१०॥

·श्रीमन्महाभारते
[चैत्ररथपर्व ११
एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८१॥
द्रोणहन्तृपुत्रोत्पादनेच्छया याजकान्वेषणार्थमटतो द्रुपदस्य उपयाजवचनेन याजसमीपगमनम् ॥ १॥ पुत्रार्थ यज्ञे आर.
ब्धे अग्निकुण्डादृष्टघुमत्स्योत्पत्तिस्तचरितमाकाशवाणी ॥२॥ पाजाल्या उत्पत्तिः ॥ ३॥ तयोनामकरणम् ॥४॥
द्रोणेन सृष्टधुमस्यास्त्रशिक्षणम् ॥ ५ ॥
ब्राह्मण उवाच।
यद्वा तेऽन्यविजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत् ।
अमी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्द्रिजर्पभान् । सर्व तत्ते प्रदाताऽहं न हि मेनास्ति संशयः१३
अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्वहून् ॥ १ इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्यभाषत ।
पुत्रजन्म परीप्सन्वै शोकोपहतचेतनः।
आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्पुनः ।। १४
'द्रोणेन वैरं द्रुपदो न सुप्वाप सरन्सदा।' ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः ।
नास्ति श्रेष्ठमपत्यं म इति नित्यमचिन्तयत् ।।२/ उपयाजोऽत्रवीत्काले राजन्मधुरया गिरा ॥ १५
जातान्पुत्रान्स निर्वेदाद्धिग्बन्धनिति चात्रवीत् । ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्णाद्विचरन् गहने वने ।
निश्वासपरमश्वासीद्रोणं प्रतिचिकीर्पया । ३ | अपरिज्ञातशोचायां भूमौ निपतितं फलम् ॥१६
प्रभाव विनयं शिक्षा द्रोणस्य चरितानि च । तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन् ।
यात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्नाध्यगच्छत ॥ ४ | विमर्श संकरादाने नायं कुर्यात्कदाचन ॥ १७
प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत । दृष्ट्वा फलस नापश्यद्दोपान्पापानुवन्धकान् ।
अभितः सोऽथ कल्मापी गङ्गाकूले परिभ्रमन् ५ विविनक्ति न शौचं यः सोऽन्यत्रापि कथं भवेत्।।
ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपतिः। संहिताध्ययनं कुर्वन्वसन्गुरुकुले च यः ।
तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदवती द्विजः ॥६, भैक्षमुत्सृष्टमन्येपां भुङ्क्ते स च यदा तदा ॥.१९
अधीयानी महाभागी सोऽपश्यत्संशितव्रतौ । कीर्तयन्गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः ।
याजोपयाजी ब्रह्मपी शाम्यन्तौ परमेष्ठिनी ॥ ७ | तं वै फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचापा ॥ २०
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ । तं वै गच्छख नृपते स त्वां संयाजयिष्यति ।
तारणेयौ युक्तरूपी ब्राह्मणापिसत्तमौ ॥ ८ जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन् ॥ २१
स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः।
उपयाजवचः श्रुखा याजस्थाश्रममभ्यगात् ।
बुद्धा वलं तयोस्तत्र कनीयांसमुपहरे ।। ९) अभिसम्पूज्य पूजाईमथ याजमुवाच ह ॥ २२
प्रपेदे च्छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतवतम् । अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो ।
पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवासर्वकामदः ॥ १० | द्रोणवैराभिसन्तप्त प्रहादयितुमर्हसि ॥ २३
अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः । स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः ।
येन मे कर्मणा ब्रह्मपुत्रः साह्रोणमृत्यवे ॥ ११ तसाद्रोणः पराजप्ट मां वै स ससिविग्रहे ।। २४
'अर्जुनस्य भवेझार्या भवेद्या वरवर्णिनी। क्षत्रियो नास्ति तसास्यां पृथिव्यां कथिदग्रणी।
उपयाज कृते तसिन् गवां दाताऽसि तेऽर्युदं१२ कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः ॥ २५
परमे माननि वेदे या स्थातुं शीलं ययोसी ॥७॥ तारयो । विचिन्तयन् सकार्य चेति दोपः ॥ ७ ॥ भटाययुतानि
पुनारीप्रमया सूसंगको सदाने दोपयुददानि पानि पत्त राजानं देशा गुरमी स्तरपार
पानासने ॥ १७ ॥ सयउरिएटम् ॥१९॥ अगो) सनमानमेतन न दक्षिणा अदप्रतिमानात ॥ २१॥ परामर
समानः ॥ २०॥ १९ यात्रपरितं जुगुरामानो निन्दन् । । पराजितवान् ॥ २४ ॥ सस तस्सार । अप्रभोः श्रेष्टः ॥ २५ ॥

·अध्यायः १८१] आदिपर्व १।- ३१५ । द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च । ज्वालावर्णो घोररूपः किरीटी वर्म चोत्तमम् । पडरति धनुश्वास दृश्यते परमं महत् ।। २६ विभ्रत्सखगः सशरो धनुष्मान्विनदन्मुहुः ॥४१ स हि ब्राह्मणवेपेण क्षात्र वेगमसंशयम् । सोऽध्यारोहद्रथवरं तेन च प्रययौ तदा । प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः ॥२७ | ततः प्रणेदुः पञ्चालाः प्रहृष्टाः साधुसाध्विति।।४२ क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदम्य इवास्थितः । हर्षाविष्टांस्ततश्चैतान्नेयं सेहे मुन्धरा । तस्य पखवलं घोरमप्रधृप्य नरैर्भुवि ।। २८ भयापहो राजपुत्रः पञ्चालानां यशस्करः ।। ४३ ब्राझं सन्धारयस्तेजो हुताहुतिरिवानलः । राज्ञः शोकापहो जात एप द्रोणवधाय वै । समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरःसरः॥ २९ इत्युवाच महद्भूतमदृश्यं खेचरं तदा ॥ ४४ ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राझं तेजो विशिष्यते । कुमारी चापि पाञ्चाली वेदीमध्यात्समुत्थिता । सोऽहं क्षात्रालाद्धीनो ब्रामं तेजः प्रपेदिवान् ॥ सुभगा दर्शनीयाङ्गी खसितायतलोचना ॥ ४५ द्रोणाद्विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम् । श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुञ्चितमूर्धजा । द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम् ॥ ३१ ताम्रतुङ्गनखी सुधूचारुपीनपयोधरा ।। ४६ तत्कर्म कुरु मे याज बितराम्यर्बुदं गवाम् । मानुपं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी । तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पय३२ नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात्प्रधावति४७ गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत् । या विभर्ति परं रूपं यस्सा नास्त्युपमा भुवि । याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः॥३३ देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम् ॥ ४८ ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाज़ो महातपाः। 'सदृशी पाण्डुपुत्रस्य अर्जुनस्येति भारत । आचख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै ॥३४ | ऊचुः ग्रहष्टमनसो राजभक्तिपुरस्कृताः ॥ ४९ सच पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलः । तां चापि जातां सुश्रोणी वागुवाचाशरीरिणी । इप्यते यद्विधो राजन्भविता ते तथाविधः ॥३५ सर्वयोपिद्वरा कृष्णा निनीपुः क्षत्रियान्क्षयम् ५० - भारद्वाजस्य हन्तारं सोऽभिसन्धाय भूपतिः। सुरकार्यमियं काले करिप्यति मुमध्यमा । आजहे तत्तथा सर्व द्रुपदः कर्मसिद्धये ॥ ३६ असा हेतोः कौरवाणां महदुत्पत्स्यते भयम्।।५१ याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत्तदा । तच्छ्रुत्वा सर्वपश्चालाः प्रणेदुः सिंहसङ्घयत् । प्रेहि मां राज्ञि पृपति मिथुनं त्वामुपस्थितम्।।३७ | न चैतान्हर्पसम्पूर्णानिय सेहे वसुन्धरा ॥ ५२ राश्युवाच । 'पाश्चालराजस्तां दृष्ट्या होदश्रूण्यवर्तयत् । अवलिप्तं मुखं ब्रह्मन्दिव्यान्गन्धान्विमि च । परिप्वज्य च तां कृष्णांनुपा पाण्डोरिति ध्रुवन् । मुतार्थे नोपलब्धाऽसि तिष्ठ याज मम प्रिये ३८ अङ्कमारोप्य पाञ्चाली राजा हर्पमवाप सा५३ याज उवाच । तो दृष्ट्वा पार्पती याज प्रपेदे वे मुतार्थिनी । याजेन थपितं हव्यमुपयाजाभिमत्रितम् । न वै मदन्यां जननी जानीयातामिमाविति ५४ कथं कामं न सन्दध्यात्सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ या।। तथेत्युवाच तां याजो राज्ञः प्रियचिकीर्पया । ब्राह्मण उवाच । तयोश्च नामनी चक्षुर्द्विजाः सम्पूर्णमानसाः॥५५ एवमुक्त्वा तु याजेन हुते हविपि संस्कृते । धृष्टत्वादत्यमर्पित्वाद्दयुम्नायुत्संभवादपि । उत्तस्यौ पापकात्तसात्कुमारो देवसनिमः ॥४० धृष्टद्युम्नः कुमारोऽयं द्रुपदस भवत्विति ॥ ५६ धृष्टत्वात् प्रगत्मत्वात् । अत्यन्तममर्पः शभृत्कर्षासहिष्णुत्व | तद्वत्त्वान् । युम्नं वित्त तच राहां यलमेव फवचकुण्डलादिकं -

·श्रीमन्महाभारते
[चैत्ररथपर्व ११
- कृष्णेत्येवाप्नुवन्कृष्णां कृष्णाऽभूत्सा हि वर्णतः। उपाकरोदखहेतोर्भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ ५
तथा तन्मिधुनं जज्ञे दुपदस महामखे ॥ ५७ अमोक्षणीयं देवं हि भावि मत्वा महामतिः।।
'वैदिकाध्ययने पारं धृष्टद्युम्नो गतः परम् ॥५८ | तथा तत्कृतवान्द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्॥६
धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यमानीय सं निवेशनम् ।
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८१ ॥
.
यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १८२ ॥
जनवार्तया दुर्योधनेन पाण्डवानां दाह, स्वपुरोहितवचनेन नाशराहित्यं च, ज्ञातवता तेषां जीवने सन्दिहानेन दुपदेन
उदोपितस्य पुत्रीस्वयंवरस्य कुन्तीप्रति ब्राह्मणेन कथनम् ॥१॥ युप्मासु तत्रागतेप्वीश्वरेच्छया त्वत्पुत्राणामन्यतमं पाचाल
वृणुयादपीत्युक्तवता ब्राह्मणेन सह पाण्डवानां पाञ्चालनगरं प्रति गमनम् ॥ २॥
'प्रामण उवाच ।
तथाऽतप्यत वै राजा पाण्डवानां विनाशने ।
श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणाः संशितव्रताः। समाहूय प्रकृतयः सहिताः सर्वनागरैः ॥ ११
पाञ्चालराज दुपदमिदं वचनमब्रुवन् । १. कारुण्यादेव पाञ्चालः प्रोवाचेदं वचस्तदा ।
धार्तराष्ट्राः सहामात्या मत्रयित्वा परस्परम् ।
द्रुपद उवाच।
पाण्डवानां विनाशाय मतिं चक्रुः सुदुष्कराम् २ | अहो रूपमहो धैर्यमहो वीर्यमहो बलम् ॥ १२
दुर्योधनेन प्रहितः पुरोचन इति श्रुतः। चिन्तयामि दिवारानमर्जुनं प्रति वान्धवाः ।
वारणावतमासाद्य कला जतुगृहं महत् ।। ३ भ्रातृभिः सहितो मात्रा सोऽदह्यत हुताशने १३
तसिन्गृहे सुविस्रब्धान्पाण्डवान्पृथया सह । किमाश्चर्यमितो लोके कालो हि दुरतिक्रमः।
अर्धरात्रे महाराज दग्धवानतिदुर्मतिः॥ ४ मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं करिप्यामि सांप्रत १४
तेनाग्निना स्वयं चापि दग्धः क्षुद्रो नृशंसवत् । | अन्तर्गतेन दुःखेन दह्यमानो दिवानिशम् ।
एतच्छ्रुत्वा सुसंहृष्टो धृतराष्ट्रः सबान्धवः॥ ५ याजोपयाजी सत्कृत्य याचितौ तो मयाऽनघौ।।
अल्पशोकः प्रहृष्टात्मा शशास विदुरं तदा । भारद्वाजस हन्तारं देवीं चाप्यर्जुनस वै ।
पाण्डयानां महाप्राज्ञ कुरु पिण्डोदकक्रियाम् ॥६ लोकस्तद्वेद यच्चापि तथा याजेन मे श्रुतम् ॥१६
अहो विधिवशादेव गतास्ते यमसादनम् । याजेन पुत्रकामीयं हुत्वा चोत्पादिताविर्मा ।
इत्युक्त्या प्रारुदत्तत्र धृतराष्ट्रः सवान्धवः ॥ ७॥ धृष्टद्युम्नश्च कृष्णा च मम तुष्टिकरावुभौ ॥ १७
श्रुत्वा भीप्मेण विदुरः कृतवानार्वदेहिकम् ।
किं करिप्यामि ते नष्टाः पाण्डवाः पृथया सह ।
पाण्डयानां विनाशाय कृतं कर्म दुरात्मना ।। ८ ब्राह्मण उवाच ।
एतत्कार्यस्य कर्ता तु न दृष्टो न श्रुतः पुरा। इत्येवमुक्त्वा पाञ्चालः शुशोच परमातुरः ॥ १८
एतद्वृत्तं महाभाग पाण्डवान्प्रति नः श्रुतम् ॥९ / दृष्ट्वा शोचन्तमत्यर्थ पाञ्चालमिदमत्रवीत् ।
ब्राह्मण उवाच।
पुरोधाः सत्वसंपन्नः सम्यग्वियाविशेपवित् ॥१९
श्रुसा तु वचनं तेषां पानसेनो महामतिः । वृद्धानुशासने सक्ताः पाण्डवा धर्मचारिणः ।
यथा नजनकः शोचदारसस्य विनाशने ।। १० | तादृशा नविनश्यन्ति नव यान्ति पराभवम्२०
मा परम्पमं गदादिमंस शनाप्रसासारासापनादि तसो एमालधियानतमोऽप्यायः ॥ १८१॥
गंभयान्कगोपाय ॥५६॥
पानापस एनारायंस ॥5॥

·अध्यायः १८३ ]
आदिपर्व १।
३१७
प्रया दृष्टमिदं सत्यं भृणु सं मनुजाधिप । घोषयामास नगरे द्रौपद्यास्तु स्वयंवरम् ॥ २८
ब्राह्मणैः कथितं सत्यं वेदेषु च मया श्रुतम् २१ पुष्यमासे तु रोहिण्यां शुक्लपक्षे शुभे तिथौ ।
बृहस्पतिमतेनाथ पौलोम्या च पुरा श्रुतम् । दिवसः पञ्चसप्तत्या भविप्यति न संशयः ॥२९
नष्ट इन्द्रो बिसग्रन्ध्यामुपश्रुत्या हि दर्शितः॥२२ देवगन्धर्वयक्षाश्च ऋपयश्च तपोधनाः ।
उपचतिर्महाराज पाण्डवार्थे मया श्रुता । स्वयंवरं द्रष्टकामा गच्छन्त्येव न संशयः ॥ ३०
यत्रकुत्रापि जीवन्ति पाण्डवास्ते न संशयः।।२३ तब पुत्रा महात्मानो दर्शनीया विशेषतः।
मया दृष्टानि लिङ्गानि इहैवैष्यन्ति पाण्डवाः । यदृच्छया सा पाञ्चाली गच्छेद्वान्यतमं पतिम्३१
यनिमित्तमिहायान्ति तच्छृणुष्व नराधिप ॥२४ | को हि जानाति लोकेषु प्रजापतिमतं शुभम् ।
स्वयंवरः क्षत्रियाणां कन्यादाने प्रदर्शितः । तसात्सपुत्रा गच्छेथा यदि ब्राह्मणि रोचते ॥३२
स्वयंवरस्तु नगरे धुप्यतां राजसत्तम ॥ २५ नित्यकालं सुभिक्षास्ते पाञ्चालास्तु तपोधने ।
यत्र वा निवसन्तस्ते पाण्डवाः पृथया सह । यज्ञसेनस्तु राजा स ब्रह्मण्यः सत्यसगरः ॥ ३३
दूरस्था वा समीपस्था स्वर्गस्था वाऽपि पाण्डवाः॥ ब्रह्मण्या नागराः सर्वे ब्राह्मणाश्चातिथिप्रियाः ।
श्रुत्वा स्वयंवरं राजन्समेप्यन्ति न संशयः । नित्यकालं प्रदास्यन्ति आमन्त्रणमयाचितम् ॥३४
तसात्स्वयंचरो राजन्धुप्यतां मा चिरं कृथाः२७ | अहं च तत्र गच्छामि ममैभिः सह शिप्यकः ।
ब्राह्मण उवाच ।
एकसार्थाः प्रयाताः सो ब्राह्मण्या यदि रोचते ।।
श्रुत्वा पुरोहितेनोक्तं पाञ्चालः प्रीतिमांस्तदा। । एतावदुक्त्वा वचनं ब्राह्मणो विरराम ह ॥ ३६
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि घशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८२ ॥
M
८
व्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १८३ ।।
पाण्डवानां दुपदनगरमस्थानम् ॥ १॥
वैशंपायन उवाच ।
ते वयं साधु पञ्चालान्गच्छाम यदि मन्यसे ।
एतच्छुत्वा ततः सर्वे पाण्डवा भरतर्षभ । अपूर्वदर्शनं वीर रमणीयं भविष्यति ॥
मनसा द्रौपदी जग्मुरनगशरपीडिताः ।।' १ मुभिक्षाश्चैव पश्चालाः श्रूयन्ते शत्रुकर्शन ।
ततस्ता रजनी राजञ्छल्यविद्धा इवाभवन् । यनसेनथ राजाऽसौ ब्रह्मण्य इति शुश्रुम ।।
सर्वे चास्वस्समनसो यभूयुस्ते महाबलाः॥ २
एकत्र चिरवासथ क्षमो न च मतो मम ।
ततः कुन्ती मुतान्दृष्ट्वा सास्तद्गतचेतसः ।
ते तत्र साधु गच्छामो यदि वं पुत्र मन्यसे ।।९
युधिष्ठिरमुपाचेदं वचनं सत्ययादिनी ।। ३
युधिष्ठिर उवाच ।
चिररातोपिताः सेह ब्राह्मणस्य निवेशने ।
रममाणाः पुरे रम्य लन्धर्मक्षा महात्मनः ॥ ४ | भवत्या यन्मत कार्य तदसाक पर हितम् ।
अनुजास्तु न जानामि गच्छेयुनेति वा पुनः१०
यानीह रमणीयानि बनान्युपवनानि च ।
राणि तानि दृष्टानि पुनःपुनररिन्दम ॥ ५ वैशंपायन उवाच ।
पुनर्दष्टानि तानीह प्रीणपन्ति न नस्लया।
ततः कुन्ती भीमसेनमर्जुनं यमजा तथा ।
भक्षं च न तथा वीर लभ्यते कुरुनन्दन ॥ ६ उयाच गमनं ते च तथेत्येवामुस्तदा ॥ ११
दिनम् ॥ २ ॥
पारविमानतमोऽध्यायः ॥ १२॥

·३१८ श्रीमन्महाभारते [चैत्ररथपर्व ११ तत आमत्र्य तं विनं कुन्ती राजसुतैः सह । प्रतस्थे नगरी रम्यां द्रुपदस्य महात्मनः ॥ १ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८३ ॥ ९ .. • चतुरशीयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८४ ॥ प्रस्थानसमयागतेन व्यासेन पाण्डवान्प्रति प्रौपदीवृत्तान्तकथनपूर्वकं भविष्यद्रौपदीलाभकथनम् ॥१॥ व्यासस्य प्रतिनि वर्तनम् ॥ २॥ वैशंपायन उवाच । तस्याः स भगवांस्तुष्टस्तामुवाच यशस्विनीम् । वसत्सु तेषु प्रच्छन्नं पाण्डवेषु महात्मसु । वरं वरय भद्रं ते वरदोऽसीति शङ्करः ॥ आजगामाथ तान्द्रष्टुं व्यासः सत्यवतीसुतः॥ १ अथेश्वरमुवाचेदमात्मनः सा वचो हितम् । तमागतमभिप्रेक्ष्य प्रत्युद्गम्य परन्तपाः । पति सर्वगुणोपेतमिच्छामीति पुनःपुनः॥ १० प्रणिपत्याभिवायैनं तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ॥ २ तामथ प्रत्युवाचेमीशानो वदतां वरः। समनुज्ञाप्य तान्सर्वानासीनान्मुनिरत्रवीत् । पञ्च ते पतयो भने भविष्यन्तीति भारताम।११ प्रच्छन्नं पूजितः पाथैः प्रीतिपूर्वमिदं वचः॥ ३ एवमुक्ता ततः कन्या देवं वरदमब्रवीत् । अपि धर्मेण वर्तध्वं शास्त्रेण च परन्तपाः। एकमिच्छाम्यहं देव त्वत्प्रसादात्पतिं प्रभो ॥१२ अपि विप्रेषु पूजा वः पूजाहेषु न हीयते ॥ पुनरेवानवीद्देव इदं वचनमुत्तमम् । अथ धर्मार्थवद्वाक्यमुक्त्वा स भगवानृषिः । पञ्चकृत्वस्त्वया धुक्तः पर्ति देहीत्यहं पुनः॥१३ देहमन्यं गतायास्ते यथोक्तं तद्भविष्यति । विचित्राच कथास्तास्ताः पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ ५ व्यास उवाच । आसीत्तपोवने काचिपेः कन्या महात्मनः। द्रुपदस्य कुले जज्ञे सा कन्या देवरूपिणी ॥ १४ विलग्नमध्या सुश्रोणी मुभूः सर्वगुणान्विता ॥ ६ | निर्दिष्टा भवतां पत्नी कृष्णा पार्पत्यनिन्दिता । फर्मभिः स्वकृतः सा तु दुर्भगा समपद्यत । पाञ्चालनगरे तसान्निवसध्वं महाबलाः । नाध्यगच्छत्पतिं सा तु कन्या रूपवती सती॥ | मुखिनस्तामनुप्राप्य भविष्यथ न संशयः ॥१५ तपस्तमुमथारेभे पत्यर्थममुखा ततः। एवमुक्त्वा महाभागः पाण्डवान्स पितामहः । तोपयामास तपसा सा किलोग्रेण शङ्करम् ।। ८ पार्थानामन्य कुन्ती च प्रातिष्ठत महातपाः १६ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि चैप्ररथपर्वणि चतुरशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८४ ॥ पञ्चाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१८५॥ पायालनगरं गातां पाण्याना मागे ग्राह्मणः सह संयादः ॥ घशंपायन उवाच । अथ ते ब्राह्मणा ऊचुः पाण्डवान्ब्रह्मचारिणः।।२ गते भगवति प्यासे पाण्डया दृष्टमानसाः । फ भवन्तो गमिप्यन्ति फुतो वाऽऽगज्येति ह । 'ते प्रयाता नरव्याघ्रा मात्रा सह परन्तपाः॥१ युधिष्ठिर उवाच । मानणान्गच्छतो पश्यन्पाञ्चालान्सगणान्पथि । प्रयातानेकचायाः सोदर्यान्देवदर्शिनः॥ ३ Fromमस्या fret समदेस सपने भूतलारहट गभ्यं शरीर पर पिस्तामोपायः॥१८॥ मध्यमाणे मम्मामा रामलियापार ॥॥

·अध्यायः १८६] आदिपर्व १॥ भवन्तो नोऽभिजानन्तु सहितान्ब्रह्मचारिणः । स्वाध्यायवन्तः शुचयो महात्मानो धृतव्रताः१३ गच्छतो नस्तु पाञ्चालान्द्रुपदस पुरं प्रति ।। ४ वरुणा दर्शनीयाच वलयन्तो दुरासदाः । इच्छामो भवतो ज्ञातुं परं कौतूहलं हि नः॥ ५ महारथाः कृतास्त्राच समेप्यन्तीह भूमिपाः॥१४ ब्राह्मणा ऊचुः। ते तत्र विविधं दानं विजयार्थ नरेश्वराः । एते साधं प्रयाताः सो वयमप्यत्र गामिनः । प्रदासन्ति धनं गाथ मक्ष्यमोज्यानि सर्वशः॥१५ तत्राप्यद्भुतसङ्काश उत्सवो भविता महान् ॥ ६ प्रतिलप्सामहे सर्व दृष्ट्वा कृष्णां स्वयंवरे । ततस्तु यज्ञसेनस्य द्रुपदस्य महात्मनः । यं च सा क्षत्रिय रङ्गे कुमारी परयिप्यति ॥१६ यासावयोनिजा कन्या स्थास्यते सा स्वयंवरे॥७ तदा तालिकाश्चव नर्तकाः मूतमागधाः। दर्शनीयाऽनवद्याही सुकुमारी यशस्विनी। नियोधकाच देशेभ्यः समेप्यन्ति महाबलाः॥१७ धृष्टद्युम्नस्य भगिनी द्रोणशयोः प्रतापिनः॥ ८ जातो यः पावकारः सशरः सशरासनः । एतत्कौतूहलं तत्र दृष्ट्वा वै प्रतिगृह्य च ! .. मुसमिद्धान्महाभागः सोमकानां महारथः ॥ ९ सहासाभिर्महात्मानो मात्रा सह निवत्स्यथा १८ यसिन्संजायमाने हि वागुवाचाशरीरिणी । दर्शनीयांच वः सर्वानकरूपानवस्थितान् । ' एप मृत्युश्च शिप्यथ भारद्वाजस जायते ।। १० । समीक्ष्य कृष्णा वरयेत्संगत्यान्यतमं पतिम् ॥१९ वसा तस तु वैद्याच जाता तसिन्महामखे। अयमेकश्च वो भ्राता दर्शनीयो महाभुजः । नीरत्नमसितापाङ्गी श्यामा नीलोत्पलद्युतिः॥११ नियुध्यमानो विजयेत्संगत्य द्रविणं महत् ॥२० तो यज्ञसेनस्य मुतां द्रौपदी परमां स्त्रियम् । युधिष्ठिर उवाच । गच्छामस्तन व द्रष्टुं तं चैवासाः स्वयंवरम् ।।१२ | परमं भो गमिप्यामो द्रष्टुं तत्र स्वयंवरम् । राजानो राजपुत्राथ यज्वानो भूरिदक्षिणाः । द्रौपदी यज्ञसेनस्य कन्यां वस्यास्तथोत्सवम्।। २१ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि प्ररथपर्वणि पराशीत्यधिकशततमोभ्यायः ॥ १८५ ॥ पटगीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८६ ॥ अधराने पाण्डवानां गातीरगमनम् ॥१॥ वन नीभिः सह जलमी फुयंता चियरन गन्धर्वेण मह भनम्य पुरम् ॥ २॥ भागेपास्त्रेण दग्धादधापतितस तस्याऽनेन प्रहगं ॥३॥ गन्धर्वपल्या मार्थितम्य पुधिष्टिरम्याडया गन्धर्वमो. पनम् ॥ ४॥ गन्धयंप्राधनपा भानेपानपरिवर्ननैन रासादापयांप्रमहणानुमोदनम् ॥ ५॥ गन्धर्वेग पाण्डवानां पुरोहित. संपादनोपदेशः ॥ . शंपायन उवाच । आसेदुः पुरुपच्यामा गहापां पाण्डुनन्दनाः।। ३ ते प्रतस्थुः पुरस्कृत्य मावरं पुरुषर्पमाः । उल्मुकं तु समुघम्य नेपामग्रे धनञ्जयः। समरदयुखर्मागर्ययोद्दिष्टं च भारत ।। १ प्रकाशार्थ यया तत्र रक्षार्थ च महारयः ॥ ४ अहोरानेणाभ्यगउन्पाबालनगरं प्रति । तत्र गङ्गाजले रम्य विविक्त क्रीडयन् स्त्रियः। अभ्याजन्मुकिनदी गहां भागीरथी प्रति ॥२ ईर्गन्धर्वराजो ये जलक्रीटामुपागतः ॥ ५ चन्द्रास्तमयलायामर्धरात्रसमागमे । शुन्द नेपाम शुश्राव नदी समुपसर्पताम् । पारि पंवानुमंसन्तनीय सोमाश्रयापणम् । तन गन्दन चाविष्टभुत्रोध यलबदली ।। सोमवारपणे दमस स्थानं गोमाधापनम् ॥ ३ ॥ | स दृष्ट्वा पाण्टवांसत्र सह मात्रा परन्तपान् । . ६ ·३२० श्रीमन्महाभारते [चैत्ररथपर्व ११ विष्फारयन्धनु?रमिदं वचनमब्रवीत् ।। ७ तथा पितॄन्वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभिः । सन्ध्या संरज्यते घोरा पूर्वरात्रागमेषु या । | गङ्गा भवति चै प्राप्य कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥२ अशीतिभिर्लीनं तन्मुहूर्त प्रचक्षते ॥ ८ असम्बाधा देवनदी खर्गसंपादनी शुभा । विहितं कामचाराणां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् । कथमिच्छसि तां रोढुं नैप धर्मः सनातनः॥२॥ शेपमन्यन्मनुष्याणां कर्मचारघु वै स्मृतम् ॥ ९ अनिवार्यमसम्बाधं तव वाचा कथं क्यम् । लोभात्प्रचारं चरतस्तासु चेलासु वै नरान् । न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम् ।।२६ उपक्रान्ता निगृह्णीमो राक्षसैः सह बालिशान्१० वैशंपायन उवाच । अतो रात्रौ प्राप्नुवतो जलं ब्रह्मविदो जनाः। अङ्गारपर्णस्तच्छ्रुत्वा फुद्ध आनाम्य कार्मुकम् । गर्हयन्ति नरान्सर्वान्चलस्थानृपतीनपि ॥ ११ मुमोच वाणानिशितानहीनाशीविपानिव ॥ २५ आराच्च तिष्ठतासाकं समीपं नोपसर्पत । उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्ण पाण्डवश्चर्म चोत्तरम् । कसान्मां नाभिजानीत प्राप्त भागीरथीजलम्१२ / व्यपोहत शरांस्तस्य सर्वानेव धनञ्जयः॥ २६ अङ्गारपर्ण गन्धर्व वित्त मां स्ववलाश्रयम् । अर्जुन उवाच । अहं हि मानी चेर्युश्च कुवेरस्य प्रियः सखा॥१३ विभीपिका वै गन्धर्व नास्त्रज्ञेषु प्रयुज्यते । अहारपर्णमित्येवं ख्यातं चेदं वनं मम । अस्त्रज्ञेषु प्रयुक्तेयं फेनवत्प्रविलीयते ॥ . २७ अनुगङ्ग चरन्कामांचित्रं यत्र रमाम्यहम् ।। १४ | मानुपानति गन्धर्वान्सर्वान् गन्धर्व लक्षये । न कौणपाः शुङ्गिणो वा न देवा न च मानुपाः | तसादस्त्रेण दिव्येन योत्स्येऽहं न तु मायया २४ कुबेरस्य यथोणीपं किं मां समुपसर्पथ ।। १५ पुराऽस्त्रमिदमाग्नेयं प्रादात्किल बृहस्पतिः। । अर्जुन उवाच । भरद्वाजाय गन्धर्व गुरुर्मान्यः शतकतोः ।। २९ समुद्रे हिमवत्पावे नद्यामस्यां च दुर्मते । भरद्वजादग्निवेश्यःअमिवेश्याद्गुरुर्मम । रात्रावहनि सन्ध्यायां कस्य कृप्तः परिग्रहः ॥१६ साध्विदं मह्यमददद्रोणो ब्राह्मणसत्तमः ॥ ३० मुक्तो वाऽप्यथ वाऽभुक्तो रात्रावहनि खेचर। वैशंपायन उवाच । न कालनियमो ह्यस्ति गङ्गां प्राप्य सरिद्वरां॥१७ | इत्युक्त्वा पाण्डवः मुद्धो गन्धर्याय मुमोच ह । चयं च शक्तिसम्पन्ना अकाले त्वामधृष्णुम । प्रदीप्समस्त्रमानेयं ददाहास रथं तु तत् ॥ ३१ अशक्ता हि रणे क्रूर युष्मानर्चन्ति मानवाः।।१८ | विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धर्व महाबलः । । पुरा हिमवतश्चैपा हेमशृङ्गाद्विनिःसृता। असतेजःप्रमूढं च प्रपतन्तमवाझुखम् ॥ गङ्गा गत्वा समुद्राम्भः सप्तधा समपद्यत ॥ १९ | शिरोरुहेपु जग्राह माल्यवत्सु धनञ्जयः । गङ्गां च यमुनां चैव प्लक्षजातां सरस्वतीम् । भ्रान्प्रति चकर्पाथ सोऽस्लपातादचेतसम् ॥३३ रथस्त्रां सरयूं चैव गोमती गण्डकी तथा ॥२० | युधिष्ठिरं तस भार्या प्रपेदे शरणार्थिनी । अपर्युपितपापास्ते नदीः सप्त पिबन्ति ये । नाना कुम्भीनसी नाम पतित्राणमभीप्सती ३४ इयं भूत्वा चकवा शुचिराकाशगा पुनः ।।२१ गन्धयुवाच । देवेषु गङ्गा गन्धर्व प्राप्नोत्यलकनन्दताम् । बायस्थ मां महाभाग पति चेमं विमुश्च में । पूर्वरानागमेपु पधिमायां दिशि अधांसमितार्कमण्डलरूपा | यः । संध्यायामशीतिलवोपरि राम्रो यक्षादीनामेय संचारकालः या संध्या परग्यते रक्ता भवति तस्या मुहूर्त प्रस्थानकालमशी- | अन्य दहर्मनुष्याणामित्यर्थः ॥ ॥ गतिण: अभियारिकाः तिमिलंगनिमेषादान प्रचक्षते ॥॥ तदेव मुहत यक्षादीनां ॥ १५ ॥ एश्यना एफमायाशरूपं वा यस्याः सा ॥२१॥ फर्मचारेणु विहिनमन्यन्मनुप्याणां पगंगारेगु स्मृतनिसन्य. .

·३२० श्रीमन्महाभारते [चैत्ररथपर्व ११ विष्फारयन्धनुर्घोरमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७ | तथा पितॄन्वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभिः । सन्ध्या संरज्यते धोरा पूर्वरात्रागमेषु या । गङ्गा भवति वै प्राप्य कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥२२ अशीतिभिर्लवहीन तन्मुहूर्त प्रचक्षते ।। ८ असम्बाधा देवनदी स्वर्गसंपादनी शुभा। विहितं कामचाराणां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् । कथमिच्छसि तां रोर्बु नैप धर्मः सनातनः॥२३ शेपमन्यन्मनुप्याणां कर्मचारेषु वै स्मृतम् ॥ ९ अनिवार्यमसम्बाध तव वाचा कथं वयम् । लोभात्प्रचार चरतस्तासु वेलासु वै नरान् | न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम् ।।२४ उपक्रान्ता निगृह्णीमो राक्षसैः सह बालिशान्१० वैशंपायन उवाच । अतो रात्रौ प्रामुवतो जलं ब्रह्मविदो जनाः। अङ्गारपर्णस्तच्छ्रुत्वा क्रुद्ध आनाम्य कार्मुकम् । गर्हयन्ति नरान्सर्वान्चलस्थानृपतीनपि ॥ ११ मुमोच बाणानिशितानहीनाशीविपानिव ॥ २५ आराञ्च तिष्ठतास्माकं समीपं नोपसर्पत । उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्ण पाण्डवश्चर्म चोत्तरम् । कमान्मां नाभिजानीत प्राप्तं भागीरथीजलम् १२ व्यपोहत शरांस्तस्य सर्वानेव धनञ्जयः।। २६ अङ्गारपर्ण गन्धर्व वित्त मां स्ववलाश्रयम् । अर्जुन उवाच । अहं हि मानी चेर्युश्च कुवेरस प्रियः सखा॥१३ विभीपिका वै गन्धर्व नास्त्रज्ञेषु प्रयुज्यते । अङ्गारपर्णमित्येवं ख्यातं चेदं वनं मम । अस्त्रज्ञेपु प्रयुक्तेयं फेनवत्प्रविलीयते ॥ २७ अनुगङ्गं चरन्कामांचित्रं यत्र रमाम्यहम् ॥ १४ मानुपानति गन्धर्वान्सर्वान् गन्धर्व लक्षये । न कौणपाः शृङ्गिणो वा न देवा न च मानुपाः। तस्मादरेण दिव्येन योत्स्येऽहं न तु मायया से कुबेरस्य यथोष्णीपं कि मां समुपसर्पथ ॥ १५ पुराऽस्त्रमिदमागेयं प्रादात्किल बृहस्पतिः।। अर्जुन उवाच । भरद्वाजाय गन्धर्व गुरुमान्यः शतक्रतोः ॥ २९ समुद्रे हिमवत्पाधै नद्यामसां च दुर्मते । भरद्वजादग्निवेश्यः अग्निवेश्याद्गुरुर्मम । रात्रावहनि सन्ध्यायां कस्य कृप्तः परिग्रहः ॥१६ साध्विदं मह्यमददद्रोणो ब्राह्मणसत्तमः ॥ ३० भुक्तो वाऽप्यथ वाऽभुक्तो रानावहनि खेचर। वैशंपायन उवाच । न कालनियमो ह्यस्ति गङ्गां प्राप्य सरिद्वरां ॥१७ इत्युक्ता पाण्डवः शुद्धो गन्धर्वाय मुमोच ह। वयं च शक्तिसम्पन्ना अकाले त्वामधृष्णुम । प्रदीप्तमस्त्रमानेयं ददाहास रथं तु तत् ॥ ३१ अशक्ता हि रणे क्रूर युप्मानर्चन्ति मानवाः॥१८ विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धर्व महाबलः । पुरा हिमवतश्चैपा हेमशृङ्गाद्विनिःसृता । अत्रतेजःप्रमूडं च प्रपतन्तमवाभुखम् ॥ ३२ गङ्गा गत्वा समुद्राम्भः सप्तधा समपद्यत ॥ १९ शिरोरुहेपु जग्राह माल्यवत्सु धनञ्जयः । गहां च यमुनां चैव प्लक्षजातां सरस्वतीम् । भ्रातून्प्रति चकर्पाथ सोऽस्रपातादचेतसम् ॥३३ स्थस्था सरयूं चैव गोमती गण्डकी तथा ॥२० युधिष्ठिरं तस्य भार्या प्रपेदे शरणार्थिनी। अपर्वपितपापास्ते नदीः सप्त पिबन्ति ये । नाम्ना कुम्भीनसी नाम पतित्राणमभीप्सती ३४ इयं भूत्वा चकयमा शुचिराकारागा पुनः ॥२१ गन्धर्युवाच । देवेषु गद्गा गन्धर्व प्रामोत्यलकनन्दताम् । वायस मां महाभाग पति चेमं विमुश्च मे । पूरानागमेषु पधिमायां दिशि अासमितामण्डलापा | यः । संध्यायामशीतिलवोपरि रात्री यक्षादीनामेव संचारवाल: मा मेध्या मरज्यले रस्सा भवति तसा गहत प्रस्थानकालमसी- | अन्यददर्मनुष्याणामिलधः ॥ ९ ॥ भक्षिण: अभिचारिकाः सिमिया निमेपाटान प्रचक्षते ॥ ८॥ तदेव महत यक्षादीनो " १५॥ एषयमा एमाश क रस्मः ॥ ॥२॥ कर्मचारपु पिदिनमन्यन्मनुष्याणा पगंगारेषु स्मृतमिलत- ४ ·३२० श्रीमन्महाभारते [चैत्ररथपर्व ११ विप्फारयन्धनु|रमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७ तथा पितॄन्वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभिः। सन्ध्या संरज्यते घोरा पूर्वराबागमेषु या। गङ्गा भवति वै प्राप्य कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥२२ अशीतिभिर्लबहीन तन्मुहूर्त प्रचक्षते ॥ ८ असम्बाधा देवनदी स्वर्गसंपादनी शुभा। विहितं कामचाराणां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् । कथमिच्छसि तां रोर्बु नैप धर्मः सनातनः ॥२३ शेपमन्यन्मनुष्याणां कर्मचारेषु वै स्मृतम् ॥ ९) अनिवार्यमसम्बाधं तव वाचा कथं वयम् । लोभात्प्रचारं चरतस्तासु बेलासु वै नरान् । न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम् ॥२४ उपक्रान्ता निगृह्णीमो राक्षसःसह बालिशान्१० वैशंपायन उवाच । अतो रात्रौ प्रामुवतो जलं ब्रह्मविदो जनाः । अङ्गारपर्णस्तच्छ्रुत्वा क्रुद्ध आनाम्य कार्मुकम् । गर्हयन्ति नरान्सर्वान्बलस्थान्नृपतीनपि ॥ ११ मुमोच बाणानिशितानहीनाशीविपानिव ॥ २५ आराच तिष्ठतासाकं समीयं नोपसर्पत । उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्ण पाण्डवश्चर्म चोत्तरम् । कसान्मां नाभिजानीत प्राप्तं भागीरथीजलम्१२ ध्यपोहत शरांस्तस्य सर्वानेव धनञ्जयः॥ २६ अङ्गारपर्ण गन्धर्व वित्त मां खवलाश्रयम् । अर्जुन उवाच । अहं हि मानी चेर्युश्च कुबेरस्य प्रियः सखा॥१३ विभीपिका वै गन्धर्व नास्त्रज्ञेषु प्रयुज्यते । अङ्गारपर्णमित्येवं ख्यातं चेदं वनं मम । अस्त्रज्ञेषु प्रयुक्तेयं फेनवत्पविलीयते ।। २७ अनुगङ्गं चरन्कामांश्चित्रं यत्र रमाम्यहम् ॥ १४ मानुपानति गन्धर्वान्सान गन्धर्व लक्षये । न कौणपाः शृङ्गिणो वा न देवा न चमानुपाः। तस्मादत्रेण दिव्येन योत्स्येऽहं न तु मायया २४, कुबेरस्य यथोणीपं किं मां समुपसर्पथ ॥ १५/ पुराऽस्त्रमिदमाग्नेयं प्रादात्किल बृहस्पतिः । अर्जुन उवाच । भरद्वाजाय गन्धर्व गुरुर्मान्यः शतक्रतोः ॥ २९ समुद्रे हिमवत्पार्धे नद्यामसां च दुर्मते । भरद्वजादग्निवेश्यः अग्निवेश्याद्गुरुर्मम । रात्रावहनि सन्ध्यायां कस कृप्तः परिग्रहः॥१६ साध्विदं मह्यमददद्रोणो ब्राह्मणसत्तमः॥ ३० भुक्तो वाऽप्यथ वाऽभुक्तो रात्रावहनि खेचर । वैशंपायन उवाच । न कालनियमो ह्यस्ति गङ्गां प्राप्य सरिद्वरां॥१७ | इत्युक्खा पाण्डवः कुद्धो गन्धर्याय मुमोच ह। वयं च शक्तिसम्पन्ना अकाले त्वामकृष्णुम । प्रदीप्तमस्त्रमाग्नेयं ददाहास्य रथं तु तत् ॥ ३१ अशक्ता हि रणे क्रूर युष्मानन्ति मानवाः।।१८ / विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धर्व महाबलः । पुरा हिमवतश्चैपा हेमशृङ्गाद्विनिम्मृता । अत्रतेजःप्रमूढं च प्रपतन्तमवाझुखम् ।। ३२ गङ्गा गत्वा समुद्राम्भः सप्तधा समपद्यत || १९ शिरोरुहेपु जग्राह माल्यवत्सु धनञ्जयः । गङ्गां च यमुनां चैव प्लक्षजातां सरस्वतीम् । प्रान्प्रति चकाथ सोऽनुपातादचेतसम् ॥३३ रथस्थां सरयूं चैव गोमती गण्डकी तथा ॥ २० युधिष्ठिरं तस्य भार्या प्रपेदे शरणार्थिनी । अपर्युपितपापास्ते नदीः सप्त पियन्ति ये । नाम्ना कुम्भीनसी नाम पवित्राणमभीप्सती ३४ इयं भूत्वा चकवा शुचिराकाशगा पुनः॥२१ गन्धर्युवाच । देवेषु गङ्गा गन्धर्व प्राप्मोत्यलकनन्दताम् । जायस मां महाभाग पति चे विमुश्च मे। पूर्वरात्रागमेपु पचिमायां दिशि अर्धास्तमितार्कमण्डलरूपा | यः। संध्यायामशीतिलवोपरि रात्री यक्षादीनामेव संचारकाल: या संध्या संरज्यते रक्ता भयति तस्यां मुहर्त प्रस्थानकालमशी- अन्यदहर्मनुष्याणामित्यर्थः ॥ ९ ॥ निण: अभियारिकाः तिभिलनिमेपार्धान प्रचक्षते ॥ ८॥ तदेव मुहृत यक्षादीनां ॥ १५ ॥ एक्वप्रा एकमाकाशप्पं वन यस्याः सा ॥२१॥ कर्मचारेणु विहितमन्यन्मनुष्याणां कर्मचारेणु स्मृतमित्यन्य- २३ ·अध्यायः १८७] आदिपर्व १। ३२३ य एप कौन्तेया हि वयं साधो तत्चमिच्छामि वेदितुम्२ तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः ॥ १८ वैशंपायन उवाच । स सोममति कान्तत्वादादित्यमति तेजसा । एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम् । बभूव नृपतिः श्रीमान्सुहृदां दुहृदामपि ॥१९ विश्रुतं त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम् ॥३ एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरख । तस्सै दातुं मनथके तपती तपनः स्वयम् ॥ २० हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम् । यथावदखिलां पार्थ सर्वबुद्धिमतां वर ।। स कदाचिदथो राजा श्रीमानमितविक्रमः । उक्तवानसि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः। चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल ॥ २१ ततेऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना भव ॥ ५, चरतो मृगयां तस्स क्षुत्पिपासासमन्वितः । धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा । ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः ॥ २२ एतस तपती नाम बभूव सदृशी मुक्ता ।। ६ स मृताश्वश्चरन्पार्थ पद्भ्यामेव गिरी नृपः । विवस्वतो वै देवस सावित्र्यवरजा विभो । ददर्शासदृशीं लोके कन्यामायनलोचनाम् ।।२३ विश्रुता त्रिषु लोकेपु तपती तपसा युता ॥ ७ स एक एकामासाद्य कन्यां परवलार्दनः। न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी । तस्यौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्नविचलेक्षणः ॥ २४ नाप्सरा न च गन्धर्वी तथा रूपेण काचन ॥८ स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम् । मुविभक्तानवद्यागी ससितायतलोचना । पुनः सतर्कयामास रवेर्धष्टामिव प्रभाम् ॥ २५ • खाचारा चैव साध्वी च सुवेपा चैव भामिनी ९ वपुपा वर्चसा चैव शिखामिव विभावसोः । न तसाः सदृशं कंचित्रिपु लोकेपु भारत । प्रसन्नदेन कान्त्या च चन्द्ररेखामिवामलाम् ।।१६.. भर्तारं सविता मेने रूपशीलगुणश्रुतैः॥ १० गिरिपृष्ठे तु सा यसिन्स्थिता स्वसितलोचना। संप्राप्तयौवनां पश्यन्देयां दुहितरं तु ताम् । विभ्राजमाना शुशुभे प्रतिमेव हिरण्मयी ॥ २४ 'अष्टवर्पा तु तां श्यामां सविता रूपशालिनीम् । तस्या रूपेण स गिरिपेण च विशेषतः । नोपलेभे ततः शान्ति संप्रदानं विचिन्तयन्।।११ | ससवृक्षापलतो हिरण्मय इवाभवत् ।। अर्थक्षपुत्रः कौन्तेय कुरुणामृपभो बली । अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वलोकेषु योपितः। मर्यमाराधयामास नृपः संवरणस्तदा ॥ १२ | अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुपः फलं।।२९ अर्घ्यमाल्योपहाराधर्गन्धैश्च नियतः शुचिः। जन्मप्रभृति यत्किचिंदृष्टवान्स महीपतिः । १२ नियमरुपवासच तपोभिर्विविधरपि । १३ रूपं न सदृशं तसास्तर्कयामास किंचन ।। शुश्रूपुरनहवादी शुचिः पौरवनन्दन । तया बद्धमनचक्षुः पाशर्गुणमयस्तदा । जो ॥१३ अंशुमन्तं समुयन्तं पूजयामास भक्तिमान् ॥१४ । न चचाल ततो देशादुयुधे न च किंव। ततः कृतज्ञ धर्म रूपेणासदृशं भुवि । अस्या नूनं विशालाक्ष्याः सदेवासुरगो १४ तपत्याः सदृशं मेने मूर्यः संवरणं पतिम् ।। १५ , लोक निर्मध्य धात्रेदं रूपमाविकृधिप । दातुमच्छत्ततः कन्यां तस संवरणाय ताम् । एवं सतर्कयामास रूपद्रविणसंपदाऽहनि ॥ १५ नृपोतमाय कौरव्य विथुताभिजनाय च ॥ १६ कन्यामसदृशी लोके नृपः संबगमानसम् । यथा हि दिपि दीप्तांशुःप्रभासयति तेजसा । तां च दृष्ट्रय कल्याणी फल्यानात्मा महानृषिः ।। तथा भुवि महिपालो दीप्त्या संवरणोऽभवत्।।१७ जगाम मनसा चिन्तां कार, यथार्चयन्ति चादित्यमुयन्तं प्रयवादिनः । दरामानः स तीवेण नृपा २८ ।

·अध्यायः १९०] आदिपर्व १॥ ३२७ --सजाः क्षयमुपाजग्मुः सर्वाः सस्थाणुजङ्गमा।||४५ ततः प्रवृष्टस्तवासीद्यथापूर्व सुरारिहा ।। ५१ तसिंस्तथाविधे काले वर्तमाने सुदारुणे । तसिन्नृपतिशार्दूले प्रविष्टे नगर पुनः । नावश्यायः पपातो- ततः ससानि नाऽरुहन् प्रववर्ष सहस्राक्षः ससानि जनयन्प्रभुः ॥ ५२ ततो विभ्रान्तमनसो जनाः क्षुद्भयपीडिताः । गृहाणि संपरित्यज्य बभ्रमुः प्रदिशो दिशः॥४७ तेन पार्थिवमुख्येन भावित भावितात्मना ।।५३ ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत्पुरं परया मुदा । ततस्तस्मिन्पुरे राष्ट्रे त्यक्तदारपरिग्रहाः। ततो परस्परममर्यादाः क्षुधार्ता जग्निरे जनाः॥४८ द्वादश वर्षाणि पुनरीजे नराधिपः। तत्क्षुधातनिरानन्दः शवभूतैस्तथा नरे। तपत्या सहितः पन्या यथा शच्या मरुत्पति:५४ अभवत्प्रेतराजस्य पुरं प्रेतरिवावृतम् ।। ततस्तत्तादृशं दृष्ट्वा स एव भगवानृषिः । एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी । अभ्याद्रवत धर्मात्मा वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥५० / तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मतः॥ ५५ तं च पार्थिवशार्दूलमानयामास तत्पुरम् । तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः । तपत्या सहित राजन्वर्षे द्वादशमे गते । तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततोऽर्जुन ।। ५६ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८९ ।। गन्धर्व उवाच। 1 ८ नवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९०॥ गन्धर्षण वसिष्टमाहारम्यकथनपूर्वक पाण्डवानां पुरोहितसंग्रहणोपदेशः ॥ १॥ वैशंपायन उवाच । जितारयो जिता लोकाः पन्थानव जिता दिश:' स गन्धर्ववचः श्रुत्वा तसदा भरतर्षभ । यस्तु नोच्छेदनं चके कुशिकानामुदारधीः। अर्जुनः परया भक्या पूर्णचन्द्र इवावभौ ॥ १ विश्वामित्रापराधेन धारयन्मन्युमुत्तमम् ।। उवाच च महेवासो गन्धर्व कुरुसत्तमः । पुत्रव्यसनसंतप्तः शक्तिमानप्यशक्तवत् । जातकौतूहलोऽतीच वसिष्ठस्य तपोबलात् ।। २ विश्वामित्रपिनाशाय न चक्रे कर्म दारुणम् ॥९ वसिष्ठ इति तस्यैतडपे म त्वयेरितम् । मृतांथ पुनराहत शक्तः पुत्रान्यमक्षयात् । एवदिच्छाम्यहं श्रोतुं यथावत्तद्वदस्य मे ।। ३ कृतान्तं नातिचक्राम लामिव महोदधिः॥१० य एष गन्धर्वपते पूर्वेषां नः पुरोहितः । यं प्राप्य विजितात्मानं महात्मानं नराधिपाः । आसीदेतन्ममाचक्ष्य क एप भगवानृषिः ॥ ४ इक्ष्वाकवो महीपाला लेभिरे पृथिवीमिमाम् ११ पुरोहितमिमं प्राप्य वसिष्ठमृपिसत्तमम् । ब्रह्मणो मानसः पुत्रो वसिष्ठोऽरुन्धतीपतिः। तपसा निर्जिती शधदजेयापमरैरपि । ईजिरे ऋभियव नृपास्ते कुरुनन्दन ।। १२ कामक्रोधावुमा यस्य चरणी समुवाहतुः । स हि तान्याजयामास सर्वानृपतिसत्तमान् । इन्द्रियाणां वशकरो वशिष्ठ इति चोच्यते ॥ ६ ब्रह्मर्पिः पाण्डवश्रेष्ठ वृहस्पतिरिवामरान् ॥ १३ 'यथा कामय कोषध निर्जिवारजिती नरः। तसाद्धर्मप्रधानारमा वेदधर्मविदीप्सितः । तरेपलान् तपोरलं भुग ॥ २ ॥ नितारपः जिता अरय नसचिरशततमोऽध्यायः ॥ १९॥ पति गोदः ॥ ४॥ आराभेन पुनमतकारपैन ।॥ ८॥ गन्धर्व उवाच ।

·तपत्युवाच।
अध्यायः १८९.]
आदिपर्व १।
३२५
पशामय कल्याणि आत्मदानेन भामिनि॥१८ समीपं नोपगच्छामि न स्वतन्त्रा हि योषितः२२
गान्धर्वेण विवाहेन मामुपहि वराङ्गने । का हि सर्वेषु लोकेषु विश्रुताभिजनं नृपम् ।
विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते१९ कन्या नाभिलपेन्नाथं भर्तारं भक्तवत्सलम् ॥२३
तस्मादेवं गते काले याचस्व पितरं मम ।
नाहमीशाऽऽत्मनो राजन्कन्या पितृमती ह्यहम् । आदित्यं प्रणिपातेन तपसा नियमेन च ॥ २४
मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्याचख पितरं मम ।। २० स चेत्कामयते दातुं तव मामरिमूदन ।
यथा हि ते मया प्राणाः संभृताश्च नरेश्वर । भविष्याम्यद्य ते राजन्सततं वशवर्तिनी ॥ २५
दर्शनादेव भूयस्त्वं तथा प्राणान्ममाहरः ॥२१ अहं हि तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता।
न चाहमीशा देहस तसानृपतिसत्तम । अस्य लोकप्रदीपस्य सवितुः क्षत्रियर्पभ ॥ २६
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि अष्टाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८८ ॥
एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१८९॥
पुनरन्तहितार्या तपस्यां मोहितस्य संवरणस्य समीपे अमात्यादीनामागमनं ॥ १॥ अमात्येनाश्वासितस्य राज्ञा सूर्योपासन-
समये यसिष्टस्यागमनं ॥ २ ॥ सूर्यसमीपं गरवा यसिप्टेनादित्यस्तुतिकरणं ॥ ३ ॥ स्तुत्या तुष्टेन सूर्येण संवरणार्य यमिष्ठाय
रापतीदानं ॥ ४ ॥ तसिग्नेय गिरी तपतीसंवरणयोविवाहः ॥ ५॥ तया सह तत्रैव रममाणस्य संवरणस्य राज्य द्वादशया-
पिश्यनावृष्टिः ॥ ६॥ पसिष्टेनानावृष्टिनियतनं ॥७॥ सपरयुपाख्यानोपसंहारः ॥ ८ ॥
गन्धर्व उवाच ।
मा भर्मनुजशार्दूल भद्रमस्तु तवानय ।।
एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं जगामोर्धमनिन्दिता । क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास वै नृपम् ।
'तपतीतपतीत्येव विललापातुरो नृपः॥ १ पतितं पातनं सहये शात्रयाणां महीतले ॥ ९
प्रास्खलचासकृद्राजा पुनरुत्थाय धावति ।
वारिणा च मुशीतेन शिरस्तस्याभ्यपेचयत् ।
धापमानस्तु तपतीमदृष्ट्य महीपतिः ।' अस्पृशन्मुकुटं राज्ञः पुण्डरीकमुगन्धिना ॥ १०
स तु राजा पुनर्भूमी तय निपपात ह ।।
२) ततः प्रत्यागतप्राणस्तरलं बलवानृपः।
अन्वेषमाणः सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम् । सर्व विसर्जयामास तमेकं सचिवं विना ॥ ११
अमात्यः सानुयात्रय तं ददर्श महावने ॥ ३ ततस्तस्यानया राज्ञो विप्रतस्थे महबलम् ।
क्षिती निपतितं फाले शत्रध्वजमियोचितम् । स तु राजा गिरिप्रस्थे तम्मिन्पुनरुपाविशत्।। १२
तं हि दृष्ट्वा महेप्यासं निरस्तं पतितं भुवि ॥ ४ | ततसम्मिन् गिरिवरे शुचिर्भूखा कृताञ्जलिः ।
बभूव सोऽस सचिवः संप्रदीप्त इवाग्निना | आरिराघयिपुः म्यं तस्यार्ध्वमुखः क्षिता ॥१३
त्वरया चोपसगम्य स्नेहादागतसंभ्रमः ।। ५ जगाम मनसा च यसिष्टमृपिसचमम् ।
तं समुत्यापयामास नृपति काममोहिवम् । पुरोहितममित्रमं तदा संघरणो नृपः ॥ १४
भूतलाभूमिपालेशं पितेव पतितं मृतम् ।। ६] नक्तन्दिनमर्यकत्र स्थित तसिअनाधिपे ।
प्रनया पपमा पर पद्धः कील नयेन च ।
अयाजगाम विप्रपिस्तदा द्वादशमेऽहनि ॥ १५
अमात्यस समुत्थाप्य बभूव विगतज्वरः ॥ ७ स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम् ।
उपाय पनं कल्याण्या याचा मधुरयोत्थिम् ।
दिव्येन विधिना ज्ञात्वा मावितात्मा महानृषिः ॥
।
मुहर लगा एलाटम् ॥ १० ॥ सा शापामा एकोननगरभिरमततमोऽध्यायः ॥ १५ ॥
॥ १५ ॥ नि धिना मोगहरेन ॥१६॥

·३२८ श्रीमन्महाभारते [चैत्ररथपर्व ११ ब्राह्मणो गुणवान्कश्चित्पुरोधाः प्रतिदृश्यताम्॥१४ महीं जिगीपता राज्ञा ब्रह्म कार्य पुरस्कृतम् । क्षत्रियेणाभिजातेन पृथिवीं जेतुमिच्छता । तस्मात्पुरोहितः कश्चिद्गुणवान्विजितेन्द्रियः । पूर्वं पुरोहितः कार्यः पार्थ राज्याभिवृद्धये ॥१५ विद्वान्भवतु वो विप्रो धर्मकामार्थतत्ववित् ॥१६ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि नवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९ ॥ एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१९१ ॥ घसिष्ठोपाख्याने-विश्वामित्रस्य वसिष्टानमाभिगमनं ॥ ॥ वसिष्टेन विश्वामित्रस्यातिथ्यकरणं ॥ २ ॥ विश्वामि- श्रेण वसिष्ठधेनुयाचनं ॥ ३ ॥ वसिष्टेनादत्ताया धेनोः विश्वामित्रेण बलात्कारेण हरणं ॥ ४॥ कुपितया नन्दिन्या सुटैः म्लेच्छाधैः विश्वामित्रपराजयः॥५॥ विश्वामित्रस्य तपसा माह्मण्यमाप्तिः ॥ ६ ॥ अर्जुन उवाच । ग्राम्यारण्याश्चौपधीच दुदुहे पय एव च । किनिमित्तमभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः। पडूसं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम् ।। १२ वसतोराश्रमे दिव्ये शंस नः सर्वमेव तत् ।। १ भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च । गन्धर्व उवाच । | लेहान्यमृतकल्पानि चोप्याणि च तथार्जुना॥१३ इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते । रत्नानि च महार्हाणि वासांसि विविधानि च । पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत्तन्निबोध मे ॥ २ | तैः कामैः सर्वसंपूर्णैः पूजितश्च महिपतिः ॥१४ कान्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवो भरतर्षभ । सामात्यः सबलथैव तुतोप स भृशं तदा।। गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्सात्मसंभवः॥३ पडुन्नतां सुपार्थोरुं पृथुपञ्चसमावृताम् ॥ १५ तस धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः । मण्डूकनेत्रां खाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् । विश्वामित्र इति ख्यतो बभूव रिपुमर्दनः॥ ४ सुवालधिं शङकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम् ॥१६ स चचार सहामात्यो मृगयां गहने बने । पुष्टायतशिरोग्रीवां विसितः सोऽभिवीक्ष्यताम् । मृगान्विध्यन्वराहांश्च रम्येपु मरुधन्वसु ॥ अभिनन्द्य स तांराजा नन्दिनी गाधिनन्दनः१७ व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः। अब्रवीच भृशं तुष्टः स राजा तमृपि तदा । आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठसाश्रमं प्रति ॥ ६ अर्बुदेन गवां ब्रह्मन्मम राज्येन वा पुनः ॥ १८ तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः। नन्दिनी संप्रयच्छख भुस राज्यं महामुने । विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया ॥ वसिष्ठ उवाच । पाद्यार्थ्याचमनीयस्तं स्वागतेन च भारत । तथैव परिजग्राह वन्येन हचिपा तदा ।। देवतातिथिपित्रर्थ याज्यार्थे च पयस्विनी ॥१९ तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः । अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानध । उक्ता कामान्प्रयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः ॥९ विश्वामित्र उवाच । 'याप्पाट्यस्योदनस्यैव राशयः पर्वतोपमाः। 'रत्नं हि भगवन्नेतद्रनहारी च पार्थिवः।' निष्ठानानि च सूपांश्च दधिकुल्यास्तथैव च॥१० | क्षत्रियोऽहं भवान्विप्रस्तपास्वाध्यायसाधनः॥२० कूपांच घृतसंपूर्णान्गौड्यान्नानि सहस्रशः। ब्राह्मणेषु कुतो वीर्य प्रशान्तेषु धृतात्ममु । इक्षुन्मधूनि लाजांश्च मेरेयांश्च वरासवान् ॥ ११ अर्युदेन गवां यस्सं न ददासि ममेप्सितम् ।।२१ मरुपन्वमु मरुसशकेप्पल्पजलप्रदेशेषु ॥ ५ ॥ स्वधर्म न प्रहास्यामि नेप्यामि च चलेन गाम् । ८ ·आदिपर्व १। अध्यायः १९१] वसिष्ठ उवाच । गन्धर्व उवाच । बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियः ॥२२ स्थीयतामिति तच्छुत्वा वसिष्ठस पयस्विनी । यथेच्छसि तथा क्षिप्नं कुरु मा सं विचारय । ऊर्वाचितशिरोग्रीवा प्रबभी रौद्रदर्शना ।। ३४ गन्धर्व उवाच । क्रोधरक्तक्षणा सा गौहंभारवधनस्वना । एवमुक्तस्तथा पार्थ विश्वामित्रो बलादिव ॥२३ विश्वामित्रस्य तत्सैन्य व्यद्रावयत सर्वशः ।। ३५ हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् ।..कशापदण्डामिहता काल्यमाना ततस्ततः। 'सा तदा हियमाणा च विश्वामित्रबलैर्बलात् ।' क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे ॥ ३६ कशादण्डप्रणुदिता काल्यमाना इतस्ततः॥ २४ । आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर्वभौ । हभायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याध नन्दिनी । अङ्गारवर्प मुश्चन्ती मुहुर्वालधितो महत् ।। ३७ आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी॥२५ असृजत्पडयान्पुच्छात्प्रस्रवाद्राविडाञ्छकान् । भृशं च ताड्यमाना चे न जगामाश्रमात्ततः। योनिदेशाच यवनाशकृतः शयरान्बहून् ॥ ३८ वसिष्ठ उवाच । मूत्रतश्वासृजत्कांश्चिच्छवरश्चैिव पार्थतः । शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः॥२६ पौण्ड्रानिकरातान्यवनान्सिहलान्धर्वरान्खसान् ॥ हियसे त्वं बलाद्भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि । चियुकांश्च पुलिन्दांश्च चीनान्हूणान्सकेरलान् । किं कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान्ब्राह्मणो ह्यहम् २७ ससर्ज फेनतः सा गौर्लेच्छान्बहुविधानपि॥४० • गन्धर्व उवाच । तैर्विसृष्टैर्महासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा । सा भयान्नन्दिनी तेपां बलानां भरतर्षभ । नानावरणसंछन नायुधधरैस्तथा ।। ४१ विश्वामित्रमयोद्विमा वसिष्टं समुपागमत् ॥ २८ अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः । गौरुवाच । एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभितः ॥ ४२ कशानदण्डाभिहतां नोशन्ती मामनाथवत् । अस्त्रवण महता वध्यमानं बलं तदा । विश्वामित्रयलोरर्भगवन् किमुपेक्षसे ।। २९ प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः॥ ४३ 'तस्य तचतुरङ्गं चै वलं परमदुःसहम् । एवं तस्यां तदा पार्थ धार्पितायां महामुनिः। प्रभग्नं सर्वतो घोरं पयखिन्या विनिर्जितम्' ४४ न चुक्षुभे तदा धर्यान्न चचाल धृतव्रतः॥ ३० न च प्राणवियुज्यन्ते केचित्तवास सैनिकाः । 'यसिष्ठ उवाच । विश्वामित्रस्य संसिष्टर्भरतर्षभ । ४५ क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम् । सा गौस्तत्सकलं सैन्यं कालयामास दूरतः। क्षमा मां भजते यसाद्गम्यतां यदि रोचते ।।३१ विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम्४६ नन्दिन्युवाच । क्रोशमान भयोद्विनं त्रातारं नाध्यगच्छत । 'किं नु त्यक्तासि भगवन्यदेवं त्वं प्रभापसे । 'विश्वामित्रस्ततो दृष्ट्वा क्रोधाविष्टः स रोदसी ४७ अत्यक्ताऽहं त्वया ब्रह्मनेतुं शक्या न वै बलात्।। ववर्ष शरवर्षाणि वसिष्ठे मुनिसत्तमे । वसिष्ठ उवाच । घोररूपांश्च नाराचान्क्षुरान्मल्लान्महामुनिः॥४८ न त्यां त्यजामि कल्याणि सीयतां यदि शक्यते | विश्वामित्रप्रयुक्तांस्तान्वणवेन व्यमोचयत् ।.. दृढेन दामा पर्दुप वत्सस्ते हियते बलात् ॥३३. यसिष्ठस तदा दृष्ट्वा कर्मकौशलमाहवे ॥ ४९ पदपादयो म्ोग्यविशेषाः ॥ ३८॥ एकनायधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९१ ॥ गन्धर्व उवाच । * ·। " ३३० श्रीमन्महाभारते [चैत्ररथपर्व ११ विश्वामित्रोऽपि कोपेन भूयः शत्रुनिपातनः। विश्वामित्रस्तथा चोक्तो वसिष्ठेन नराधिपः। दिव्यास्त्रवर्षे तसै स पाहिणोन्गुनये रुपा ॥५० नोवाच किंचिद्रीडाढ्यो विद्रावितमहाबलः५६ आग्नेयं वारुणं चैन्द्र याम्यं वायव्यमेव च । दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्य ब्रह्मतेजोभवं तदा । विससर्ज महाभागे वसिष्ठे ब्रह्मणः सुते ॥ ५१ विश्वामित्रः क्षत्रभावानिर्विणो वाक्यमब्रवीत् । अवाणि सर्वतो ज्वालां विसृजन्ति प्रपेदिरे । धिग्नलं क्षत्रियवलं ब्रह्मतेजोवलं बलम् ।। ५७ युगान्तसमये घोराः पतङ्गस्येव रश्मयः॥ ५२ बलाबले विनिश्चित्य तप एव परं बलम् । वसिष्ठोऽपि महातेजा ब्रह्मशक्तिप्रयुक्तया । गन्धर्व उवाच । यथ्या निवारयामास सर्वाण्यवाणि स स्मयन् ५३ स राज्य स्फीतमुत्सृज्य तांच दीप्तां नृपश्रियम्५८ ततस्ते भससाद्भूताः पतन्ति स्म महीतले । भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे । अपोह्य दिव्यान्यस्त्राणि वसिष्ठो चाक्यमब्रवीत् ५४ स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान्विष्टभ्य तेजसा५९ निर्जितोऽसि महाराज दुरात्मन्गाधिनन्दन । तताप सर्वान्दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् । यदि तेऽस्ति परं शौर्य तद्दर्शय मयि स्थिते ॥५५ अपिवच ततः सोममिन्द्रेण सह कौशिकः ॥६० 'एवंवीर्यस्तु राजपिर्विप्रर्पिः संबभूव ह ॥ ६१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९१ ॥ गन्धर्व उवाच । दिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९२ ॥ फल्मापपादराजोपाख्याने-वसिष्टपुत्रेण शक्तिना कल्माषपादं प्रति शापदानं ॥ १ ॥ पुनरन्येन ब्राह्मणेन च कल्भाप पादप्रति शापदानं ॥ २॥ राक्षसाविष्टन कल्मापपादेन वसिष्ठपुत्राणां भक्षणं ॥ ३ ॥ पुत्रशोकाभिसंतसेन वसिष्टेन प्राणस्यागाय अनेकधा प्रयतनम् ॥ ४ ॥ 'अर्जुन उवाच । मृगान्विध्यन्वराहांध चचार रिपुमर्दनः॥ ७ ऋष्योस्तु यत्कृते पर विश्वामित्रवसिष्ठयोः। तसिन्वने महाघोरे खड्गांश्च बहुशोऽहनत् । बभूव गन्धर्वपते शंस तत्सर्वमेव मे॥ १ हत्वा च मुचिरं श्रान्तो राजा निववृते ततः॥८ माहात्म्यं च वसिष्ठस्य ब्राह्मण्यं ब्रह्मतेजसः। अकामयत्तं याज्यार्थे विश्वामित्रः प्रतापवान् । विश्वामित्रस्य च तथा क्षत्रस्य च महात्मनः ॥२ स तु राजा महात्मानं वासिष्ठमृपिसत्तमम् ॥ ९ न शृण्यानस्त्वहं वृप्तिमुपगच्छामि खेचर । पार्वथ क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि । आख्याहि गन्धर्वपते शंस तत्सर्वमेव मे ॥ ३ अपश्यदजितः सङ्ग्ये मुनि प्रतिमुखागतम् ॥१० माहात्म्यं च वसिष्ठस्य विश्वामित्रस्य भापसे ।।४ शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलवर्धनम् । ज्येष्ठं पुत्रं पुत्रशताद्वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ११ इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं पुण्यमुत्तमम् । अपगच्छ पथोऽसाकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत् । पार्थ सर्वेषु लोकेषु विश्रुतं तन्निबोध मे ।।' ५ तथा ऋषिरुवाचनं सान्त्वयलक्ष्णया गिरा।।१२ कल्मापपाद इत्येवं लोके राजा बभूव ह । मम पन्या महाराज धर्म एप सनातनः । इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसाऽसदृशो भुपि ॥ ६ 'पृद्धभीरनृपस्नातस्त्रीरोगिपरचक्रिणाम् ॥ १३ स कदाचिद्वनं राजो मृगयां निर्ययों पुरात् । पन्या देयो नृपस्तेपामन्यस्तैस्तस्य भूपतेः।' पान्या भयं मम माग्यो भपतित्येतदर्थम् ॥९॥ । एकायनगतः अतिसंकुचितमार्गे गतः ॥१०॥ गन्धर्व उवाच ।

·गन्धर्व उवाच । मध्यायः १९२] आदिपर्व १। राज्ञा सर्वेषु धर्मेषु देयः पन्था द्विजातये ॥ १४ | आस्व ब्रह्मस्वमत्रैव मुहूर्त प्रतिपालयन् ॥ ३१ एवं परस्परं ती तु पथोऽर्थ वाक्यमूचतुः। निवृत्तः प्रतिदासामि भोजनं ते यथेप्सितम् । अपसापसपेंति वागुत्तरमकुर्वताम् ॥ १५ इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः३२ ऋपिस्तु नापचक्राम तसिन्धर्मपथे स्थितः । ततो राजा परिक्रम्य यथाकामं यथासुखम् । 'अपि राजा मुनेर्मार्गात्रोधान्नापजगाम ह।।१६ निवृत्तोऽन्तःपुरं पार्थ प्रविवेश नहामनाः ॥ ३३ अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तमृषि नृपसत्तमः । 'अन्तर्गतस्तदा राजा श्रुला ब्राह्मणभापितम् । जगाम कशया मोहात्तदा राक्षसवन्मुनिम् ।।१७ सोऽन्तःपुरं प्रविश्याथ न ससार नराधिपः॥३४ कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः । ततोऽर्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्य सत्वरम् । तं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठः क्रोधमूछितः ॥१८ उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम् ॥३५ हंसि राक्षसवद्यमाद्राजापशद तापसम् । गच्छामुष्मिन्वनोद्देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते । तस्माचमधप्रभृति पुरुपादो भविष्यसि ॥ १९ अन्नार्थी तं खमन्नेन समांसेनोपपादय ॥ ३६ मनुप्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम् । गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना २० एवमुक्तस्ततः सूदः सोऽनासाद्यामिपं कचित् । ततो याज्यनिमित्तं तु विश्वामित्रवसिष्ठयोः। निवेदयामास तदा तसै राज्ञे व्यथान्वितः ॥३७ वैरमासीत्तदा तं तु विश्वामित्रोऽन्वपद्यत ।। २१ राजा तु रक्षसाविष्टः मूदमाह गतव्यथः । तयोविवदतोरेवं समीपमुपचक्रमे । अप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः ॥ ३८ ऋषिरुप्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान् ॥२२ तथेत्युक्त्वा ततः सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम्। ततः स बुबुधे पश्चात्तमृपिं नृपसत्तमः । गत्वाऽऽजहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः॥ ३९ ऋपेः पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठमिव तेजसा ।। २३ | एतत्संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशु वै । अन्तर्धाय ततोऽत्मानं विश्वामित्रोऽपि भारत । तसै प्रादाब्राह्मणाय क्षुधिताय तपखिने ॥ ४० सावुभावतिचक्राम चिकीर्पन्नात्मनः प्रियम्॥२४ स सिद्धचक्षुपा दृष्ट्वा तदन्नं द्विजसत्तमः । स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना मै नृपोत्तमः । अभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥ ४१ जगाम शरणं शक्ति प्रसादयितुमर्हयन् ॥ २५ ब्राह्मण उवाच । तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुसत्तम । यसादभोज्यमन्नं मे ददाति स नृपाधमः ॥ ४२ विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति ॥ २६ सक्तो मानुपमांसेपु यथोक्तः शक्तिना पुरा । शापात्तस्य तु विनर्विश्वामित्रस्य चाज्ञया । उद्वेजनीयो भूतानां चरिष्यति महीमिमाम् ॥४३ राक्षसः किङ्करो नाम विवेश नृपति तदा ॥ २७ गन्धर्व उवाच । रक्षसा तं गृहीतं तु विदित्वा मुनिसत्तमः । द्विरनुव्याहते राज्ञः स शापो बलवानभूत् । विश्वामित्रोऽप्यपाक्रामत्तसाद्देशादरिन्दम ॥२८ रक्षोवलसमाविष्टो विसंज्ञश्वाभवन्नृपः ॥ ततः स नृपतिर्विद्वान्नक्षन्नात्मानमात्मना । ततः स नृपतिश्रेष्ठो रक्षसापहृतेन्द्रियः।। बलवत्पीड्यमानोऽपि रक्षसान्तर्गतेन ह ॥ २९ उवाच शक्तिं तं दृष्ट्वा न चिरादिव भारत ॥४५ ददर्शाथ द्विजः कश्चिद्राजानं प्रस्थितं वनम् । यसादसदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं मयि त्वया । अयाचत क्षुधापन्नः समांसं भोजनं तदा ॥ ३० / तसाचत्तः प्रवर्तिप्ये खादितुं पुरुषानहम् ॥४६ तमुवाचाथ राजपिदि मित्रसहस्तदा। एवमुक्त्वा ततः सद्यस्तं प्राणप्रियोज्य च । --

·३३२
श्रीमन्महाभारते
[चैत्ररथपर्व ११
शक्ति तं भक्षयामास व्याघ्रः पशुमिवेप्सितम्४७ गिरेस्तस्य शिलायां तु तूलराशाविवापतत् ।। ५२
शक्तिनं तु मृतं दृष्ट्वा विश्वामित्रः पुनःपुनः । न ममार च पातेन स यदा तेन पाण्डव ।
वसिष्ठसैन पुत्रेषु तद्रक्षः संदिदेश ह ।। ४८ तदानिमिद्धं भगवान्संविवेश महावने ।। ५३
स ताशक्त्यवरान्पुत्रान्वसिष्ठय महात्मनः । तं तदा सुसमिद्धोऽपि न ददाह हुताशनः ।
भक्षयामास संक्रुद्धः सिंहः क्षुद्रमृगानिव ॥ ४९ / दीप्यमानोऽप्यमित्रघ्न शीतोऽनिरभवत्ततः ॥५४
वसिष्ठो घातिताञ्श्रुत्वा विश्वामित्रेण तान्सुतान् । स समुद्रमभिप्रेक्ष्य शोकाविष्टो महामुनिः।
धारयामास तं शोक महाद्रिरिव मेदिनीम् ॥५० | बद्धा कण्ठे शिलां गुवीं निपपात तदाम्भसि५५
चक्रे चात्मविनाशाय बुद्धि स मुनिसत्तमः । स समुद्रोमिवेगेन स्थले न्यस्तो महामुनिः।
न त्वेव कौशिकोच्छेदं मेने मतिमतां वरः ॥५१ | न ममार यदा विप्रः कथंचित्संशितव्रतः।
स मेरुकूटादात्मानं मुमोच भगवानृषिः । जगाम स ततः खिन्नः पुनरेवाश्रमं प्रति ॥ ५६
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि द्विनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९२ ॥
.
त्रिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९३ ॥
पूर्वोपायैरपि दुस्त्यजप्राणस्य वसिष्ठस्य पुनर्गङ्गापतनादिनापि प्राणत्यागासंभवे आश्रमं प्रत्यागमनम् ॥ १॥ तन शक्ति-
भार्यामदृश्यन्तीनाम्नी गर्भवती ज्ञात्वा आत्मघातानिवर्तनं ॥२॥ अदृश्यन्त्या सह गच्छन्तं वसिष्ठं भक्षयितुमागतस्य
कल्मापपादस्य वसिष्टेन शापाम्मोक्षणं ॥ ३ ॥ सौदासपल्या वसिष्ठाद्गर्भसंभवः ॥ ४ ॥ अश्मकनामकपुनोत्पत्तिः ॥ ५॥
गन्धर्व उवाच ।
सोऽगच्छरपर्वतांश्चैव सरितश्च सरांसि च ॥
ततो दृष्ट्वाश्रमपदं रहितं तैः सुतैर्मुनिः । दृष्ट्वा स 'पुनरेवपिनदी हैमवतीं तदा ।
निर्जगाम सुदुःखातः पुनरप्याश्रमात्ततः॥ १ चण्डग्राहवती भीमा तसाः स्रोतस्यपातयत् ॥९
सोऽपश्यत्सरितं पूर्णा प्रावृद्काले नवाम्भसा । सा तमग्निसमं विप्रमनुचिन्त्य सरिद्वरा ।
वृक्षान्बहुविधान्पार्थ हरन्ती तीरजान्वहून् ।। २ शतधा विद्रुता तसाच्छतदुरिति विश्रुता ॥ १०
अथ चिन्तां समापदे पुनः कौरवनन्दन । ततः स्थलगतं दृष्ट्वा तत्राप्यात्मानमात्मना ।
अम्भस्यस्या निमजेयमिति दुःखसमन्वितः॥ ३ मर्तुं न शक्यमित्युक्त्वा पुवरेवाश्रमं ययौ ॥११
ततः पाशैस्तदात्मानं गाढं बवा महामुनिः । स गत्वा विविधाशलान्देशान्बहुविधांस्तथा ।
तस्या जले महानद्या निममज्ज मुदुःखितः ॥ ४ अदृशन्त्याख्यया वध्वाधाश्रमेनुसृतोऽभवत् ॥१२
अथ च्छित्त्वा नदी पाशांस्तस्सारिवलसूदन । अथ शुश्राव संगत्या वेदाध्ययननिःस्वनम् ।
स्थलथं तमृपिं कृत्वा विपाशं समवासृजत् ॥ ५ पृष्ठतः परिपूर्णार्थ पड्रिङ्गरलहतम् ।। १३
उत्ततार ततः पाशैविमुक्तः स महानृषिः । अनुव्रजति कोन्वेप मामित्येवाथ सोऽनवीन ।
विपाशेति च नामास्या नद्याश्चक्रे महानृपिः॥६ अदृश्यन्त्येवमुक्ता वै तं स्नुपा प्रत्यभापत ॥ १४
'सा विपाशेति विख्याता नदी लोकेपु भारत । शक्तभार्या महाभाग तपोयुक्ता तपस्विनम् ।
पेस्तस्य नरव्याघ्र वचनात्सत्यवादिनः । अहमेकाकिनी चापि त्वया गच्छामि नापरः१५
उत्तीर्य च तदा राजन्दुःखितो भगवानृषिः ॥७ वसिष्ठ उवाच ।
शोके बुद्धि तंदी चक्रे न चैकत्र व्यतिष्ठत । पुत्रि कसैप साङ्गस्य वेदस्याध्ययनसनः ।
मुमोन पातयामाम । आत्मानं दहम् ॥ ५९॥ द्विनवल. या मुपया ॥ १२॥
विमानतमोऽध्यायः ॥१९॥

·. गन्धर्व उवाच । अध्यायः १९३.] आदिपर्व १॥ ३३३ पुरा साङ्गस्य वैदस्य शक्तेरिव मया श्रुतः ॥ १६ उवाच नृपतिः काले वसिष्ठमृपिसत्तमम् ॥ ३१ सौदासोऽहं महाभाग याज्यस्ते मुनिसत्तम । अदृश्यन्त्युवाच । अयं कुक्षौ समुत्पन्नः शक्तर्गर्भः सुतस ते । असिन्काले यदिष्टं ते हि किं करवाणि ते ३२ समा द्वादश तसेह वेदानभ्यस्यतो मुने ॥ १७ वसिष्ठ उवाच । गन्धर्व उवाच । वृत्तमेतद्यथाकालं गच्छ राज्यं प्रशाधि वै । एवमुक्तस्तया हृष्टो वसिष्ठः श्रेष्ठभागृपिः । ब्राह्मणं तु मनुष्येन्द्र माऽवस्थाः कदाचन।।३३ अस्ति सन्तानमित्युक्खा मृत्योः पार्थ न्यवर्तत१८ राजोवाच । ततः प्रतिनिवृत्तः स तया वघ्या सहानघ । नावमस्ये महाभाग कदाचिद्राह्मणर्पभान् | कल्मापपादमासीनं ददर्श विजने वने ॥ १९ / त्वन्निदेशे स्थितः सम्यक् पूजयिप्याम्यहं द्विजान्। स तु दृष्ट्वैव तं राजा शुद्ध उत्थाय भारत । इक्ष्वाकूणां च येनाहमनृणः स्यां द्विजोत्तम । आविष्टो रक्षसोग्रेण इयेपातुं तदा मुनिम् ॥ २० | तत्त्वत्तः प्रातुमिच्छामि सर्ववेदविदां वर ॥ ३५ अदृश्यन्ती तु तं दृष्ट्वा क्रूरकर्माणमग्रतः। अपत्यायेप्सिताय त्वं महिपी गन्तुमर्हसि । भयसंविनया वाचा वसिष्ठमिदमत्रवीत् ।। २१ शीलरूपगुणोपेतामिक्ष्वाकुकुलवृद्धयें । असौ मृत्युरियोग्रेण दण्डेन भगवन्नितः । प्रगृहीतेन काष्ठेन राक्षसोऽभ्येति दारुणः ॥२२ ददानीत्येव तं तत्र राजानं प्रत्युवाच ह । तं निवारयितुं शक्तो नान्योऽस्ति भुवि कथन । वसिष्ठः परमेष्वासं सत्यसन्धो द्विजोत्तमः ॥३७ त्वतेऽद्य महाभाग सर्ववेदविदां वर ॥ ततः प्रतिययी काले वसिष्ठः सह तेन । पाहि मां भगवन्पापादसादारुणदर्शनात् । ख्यातां पुरीमिमां लोकेप्वयोध्यां मनुजेश्वर ३८ राक्षसोऽयमिहात्तुं वै नूनमावां समीहते ॥ २४ | तं प्रजाः प्रतिमोदन्त्यः सर्वाः प्रत्युद्गतास्तदा । घसिष्ठ उवाच । विपाप्मानं महात्मानं दिवाकस इवेश्वरम् ।। ३९ माभैः पुत्रि न भेतव्यं राक्षसात्तु कथंचन । मुचिराय मनुष्येन्द्रो नगरी पुण्यलक्षणाम् । नेतद्रक्षो भयं यस्मात्पश्यसि त्वमुपस्थितम् ॥२५ विवेश सहितस्तेन वसिष्टेन महर्पिणा ।। राजा करमाषपादोऽयं वीर्यवान्प्रथितो भुवि । ददृशुस्तं महीपालमयोध्यावासिनो जनाः। स एपोऽसिन्वनोद्देशे निवसत्यतिभीषणः ॥२६ पुरोहितेन सहितं दिवाकरमिवोदितम् ॥ ४१ गन्धर्व उवाच । स च तां पूरयामास लक्ष्म्या लक्ष्मीवतां वरः। तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वसिष्ठो भगवानृषिः । अयोध्यां व्योम शीतांशुः शरत्काल इवोदितः।। पारयामास तेजस्वी हुङ्कारेणैव भारत ॥ २७ संसिक्तमृष्टपन्थानं पताकाध्वजशोभितम् । भत्रपूतेन च पुनः स तमभ्युत्य वारिणा । मनः महादयामास तस तत्पुरमुत्तमम् ॥ ४३ मोक्षयामास वै शापाचसायोगानराधिपम्।।२८ तुष्टपुष्टजनाकीर्णा सा पुरी कुरुनन्दन । स हि द्वादश वर्षाणि वासिष्ठस्यैव तेजसा । अशोभत तदा तेन शक्रेणेवामरावती ॥ ग्रस्त आसीद्रहेणेव पर्वकाले दिवाकरः ॥ २९ ततः प्रविष्टे राजपो तसिंस्तत्पुरमुत्तमम् । रक्षसा विनमुक्तोऽथ स नृपस्तद्वनं महत् । राजस्तसाज्ञया देवी वसिष्ठमुपचक्रमे ॥ ४५ तेजसा रञ्जयामास सन्ध्यानमिव भास्करः॥३० ऋतावथ महर्पिस्तु संबभूव तया सह । प्रतिलभ्य ततः संज्ञामभिवाद्य कृताञ्जलिः । ४४ देव्या दिव्येन विधिना वसिष्ठः श्रेष्ठभागृपिः॥४६

·३३४
श्रीमन्महाभारते
[चैत्ररथपर्व ११
४०
ततस्तस्यां समुत्पन्ने गर्भ स मुनिसत्तमः । तदा देव्यश्मना कुक्षि निविभेद यशस्विनी ४८
राज्ञाभिवादितस्तेन जगाम मुनिराश्रमम् ॥ ४७ ततो द्वादशमे वर्षे स जज्ञे पुरुपर्षभः ।
दीर्घकालेन सा गर्भ सुपुवे न तु.तं यदा । अश्मको नाम राजर्पिः पौदन्यं योन्यवेशयत् ४९
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि त्रिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९३ ॥
चतुर्नवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९४ ॥
पराशरोत्पत्तिः ॥ १ ॥ पितरं कल्माषपादभक्षितं ज्ञात्वा कुद्धेन पराशरण लोकविनाशाय यतनम् ॥ २ ॥ कर्तवीर्यार्जुन-
वंश्यैः क्षत्रियः धनार्थं भृगुवंश्यानां ब्राह्मणानां हननम् ॥ ३ ॥क्षत्रियभीत्या कयाचिद्राह्मण्या ऊरौ गर्भ एतं हन्तुं क्षत्रियाणा-
मुधमः ॥ ४ ॥ अरु भित्वा निर्गतस्य वालकस्य तेजसान्धीभूतानां क्षत्रियाणां ब्राह्मणींप्रति शरणगमनम् ॥ ५॥
गन्धर्व उवाच ।
वसिष्ठ उवाच ।
आश्रमस्था ततः पुत्रमदृश्यन्ती व्यजायत । कृतवीर्य इति ख्यातो बभूव पृथिवीपतिः ॥११
शक्तेः कुलकरं राजन् द्वितीयमिव शक्तिनम् ॥१] याज्यो वेदविदां लोके भृगुणां पार्थिवर्षमः।
जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाः स मुनिसत्तमः । स तानग्रभुजस्तात धान्येन च धनेन च ॥ १२
पौत्रय भरतश्रेष्ठ चकार भगवान्स्वयम् ।। २ सोमान्ते तर्पयामास विपुलेन विशांपतिः ।
परासुः स यतस्तेन वसिष्ठः स्थापितो मुनिः । तसिद्भुपतिशार्दूले स्वर्यातेऽथ कथंचन ॥ १३
गर्भस्थेन ततो लोके पराशर इति स्मृतः॥ ३ | बभूव तत्कुलेयानां द्रव्यकार्यमुपस्थितम् ।
अमन्यत स धर्मात्मा वसिष्ठं पितरं मुनिः । भृगूणां तु धनं ज्ञात्वा राजानः सर्व एव ते॥१४
जन्मप्रभृति तसिंस्तु पितरीवान्ववर्तत ॥ ४ याचिणवोऽभिजग्मुस्तांस्ततो भार्गवसत्तमान् ।
स तात इति विमर्षि वसिष्ठं प्रत्यभाषत । भूमौ तु निदधुः केचिद्भगवो धनमक्षयम् ॥१५
मातुः समक्षं कौन्तेय अदृश्यन्त्याः परन्तप ॥५ ददुः केचिद्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम्।
तातेति परिपूर्णार्थ तस्य तन्मधुरं वचः । भृगवस्तु ददुः केचित्तेपां विचं यथेप्सितम् ।।१६
अदृश्यन्त्यश्रुपूर्णाक्षी शृण्वती तमुवाच ह॥ ६ क्षत्रियाणां तदा तात कारणान्तरदर्शनात् ।
मा तात ताततातेति येनं पितरं पितुः । ततो महीतलं तात क्षत्रियेण यदृच्छया ॥ १७
रक्षसा भक्षितस्तात तव तातो वनान्तरे ॥
७ खनताऽधिगतं वित्तं केनचिभृगुवेश्मनि ।
मन्यसे यं तु तातेति नैप तातस्तवानघ । तद्वित्तं ददृशुः सर्वे समेताः क्षत्रियर्षभाः ॥ १८
आर्य एप पिता तस्य पितुस्तव यशस्विनः ॥ ८ अवमन्य ततः क्रोधामृगूस्ताञ्छरणागतान् ।
स एवमुक्तो दुःखातः सत्यवागृपिसत्तमः । निजतुः परमेष्वासाः सर्वांस्तानिशितैः शरैमा१९
सर्वलोकविनाशाय मतिं चक्रे महामनाः ॥ ९ आगर्भादवकृन्तन्तश्चेरुः सर्वी यमुन्धराम् ।
तं तथा निवितात्मानं स महात्मा महातपाः। तत उच्छिद्यमानेषु भृगुप्वेवं भयाचदा ।। २०
ऋपिनविदा श्रष्ठो मंत्रावरुणिरन्त्यधीः ॥ १० | भृगुपन्यो गिरि दुर्ग हिमवन्तं प्रपेदिरे ।
वसिष्ठो वारयामास हेतुना येन तच्छृणु । तासामन्यतमा गर्भ भयाधे महौजसम् ॥ २१
निपिपेप मनसिनीति इ. पाटः ॥४८॥ विनवत्यधिकश. अन्त्यधीः अन्ते सिद्धान्त साध्वी अन्या धीर्यस्य सोन्यधी:
रासमोऽध्यायः ॥१३॥
॥१०॥ चनु नत्यधिकशततमोऽध्यायः॥1॥

·अध्यायः १९५] आदिपर्व १। ३३५ प रुणकेन वामोमतुः कुलविवृद्धये । ततस्ते मोघसङ्कल्पा भयार्ताः क्षत्रियाः पुनः । तं गर्भमुपलभ्याशु ब्रामण्येका भयादिना ॥२२ | प्रामणी शरणं जग्मुर्दृष्टपथै तामनिन्दिताम् ॥२६ गत्वा वै कथयामास क्षत्रियाणामुपहरे । ऊचुश्चनां महामागां क्षत्रियास्ते विचेतसः । ततस्ते क्षत्रिया जग्मुस्तं गर्भ हन्तुमुद्यताः ॥ २३ ज्योतिःप्रहीणा दुःखार्ताः शान्तापि झ्याग्नयः ॥ ददृशुाह्मणी तेऽथ दीप्यमानां स्वतेजसा । भगवत्याः प्रसादेन गच्छेत्सवमनामयम् । अथ गर्मः स मिचोरुं ब्राह्मण्या निर्जगाम ह२४ | उपारम्य च गच्छेम सहिताः पापकर्मणः ।। २८ मुप्णन्दृष्टीः क्षत्रियाणां मध्याह्न इव भास्करः। सपुत्रा सं प्रसादं नः कर्तुमर्हसि शोभने । ततचक्षुर्विहीनास्ते गिरिदुर्गेषु बनमुः। २५ पुनदृष्टिप्रदानेन राज्ञः संत्रातुमर्हसि ।। २९ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि चैत्ररपपर्वणि चतुर्नयत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९४ ॥ पञ्चनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९५ ॥ पाह्मणीवाक्येन आंत्रप्रति दशरणागतानां क्षत्रियाणां चक्षुःप्राप्तिः ॥ १॥ लोकविनाशार्थ तपस्थत आर्वस नपितृकृत. तपोनिधारणम् ॥ २॥ ब्राह्मण्युवाच। सर्वेषामेव कार्येन मनः प्रवणमात्मनः ।। १० नाहं गृहामि वस्ताता दृष्टी सि रुपान्विता। इच्छन्नपचितिं कर्तु भृगृणां भृगुनन्दनः । अयं तु भार्गवो नूनमूल्जः कुपितोऽद्य यः ॥ १ सर्वलोकविनाशाय तपसी महतंधितः ।। ११ तेन चक्षुपि वस्ताता व्यक्त कोपान्महात्मना । तापयामास ताल्लोकान्सदेवामरमानुपान् । स्मरता निहतान्बन्धूनादत्तानि न संशयः ॥ २ तपसोग्रेण महता नन्दयिष्यन्पितामहान् ।। १२ गर्भानपि यदा यूयं भृगूणां मत पुत्रकाः। ततस्तं पितरस्तात विज्ञाय कुलनन्दनम् । तदायमूरुणा गर्भो मया वर्षशतं धृतः ।। ३ पितृलोकादुपागम्य सर्व ऊचुरिदं वचः॥ १३ पडगथाखिलो वेद इमं गर्भस्थमेव ह। आर्व दृष्टः प्रमावस्ते तपसोनस पुत्रक । विवेश भृगुवंशस्य भूयः प्रियचिकीर्षया ।। ४ : प्रसादं कुरु लोकानां नियच्छ कोषमात्मनः||१४ सोऽयं पितृवधायक्तं क्रोधाद्वो हन्तुमिच्छति । नानीशहिं तदा तात भृगुभिर्भावितात्मभिः । तेजसा तस्स दिव्येन चपि मुपितानि यः ॥५। वधो धुपेक्षितः सर्वः क्षत्रियाणां विहिंसताम्।।१५ वमेव यूयं याचध्वमा मम सुतोत्तमम् । आयुपा विप्रकृप्टेन यदा नः खेद आविशत् । अयं यः प्रणिपातेन तुष्टो दृष्टीः प्रदास्यति ॥ ६ तदाऽसाभिर्वधस्तात क्षत्रियरीप्सितः खयम्॥१६ चसिष्ठ उवाच । निखातं यच चे चित्तं केनचिभृगुवेश्मनि । एवमुक्तास्ततः सर्वे राजानस्ते तमुरुजम् । वरायव तदा न्यस्तं क्षत्रियान्कोपयिष्णुमिः॥१७ . ऊचुः प्रसीदेति तदा प्रसादं च चकार सः ॥७ किं हि वित्तेन नः कार्य स्वर्गेप्मूनां द्विजोत्तम । अनेनव च विख्यातो नाम्ना लोकेपु सत्तमः । यदसाकं धनाध्यक्षः प्रभूतं धनमाहरत् ॥ १८ स आर्य इति विप्रर्पिरुलं भिचा व्यजायत ॥ ८ यदा तु मृत्युरादातुं न नः शक्नोति सर्वशः। चक्षुपि प्रतिलभ्याथ प्रतिजग्मुस्ततो नृपाः । तदाऽसामिरयं दृष्ट उपायस्ताव संमतः॥ १९ भार्गवस्तु मुनिमेंने सर्वलोकपराभवम् ।। ९ आत्महा च पुमांस्तात न लोकाँल्लभते शुमान् । । स चक्रे तात लोकानां विनाशाय मतिं तदा । आत्महेति एतेन गुपतनादिना मरणं ग्रामणेतर विषय - ·३३६ श्रीमन्महाभारते [चैत्ररथपर्व ११ ततोऽसाभिः समीक्ष्यैवं नात्मनात्मा निपातितः | मा वधीः क्षत्रियांस्तात न लोकान्सप्त पुत्रंक । न चैतनः प्रियं तात यदिदं कर्तुमिच्छसि । दूपयन्तं तपस्तेजा नोधमुत्पतितं जहि ॥ २२ नियच्छेदं मनः पापात्सर्वलोकपराभवात् ।। २१ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि पश्चनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९५ ॥ और्व उवाच । ५ पण्णवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१९६॥ पितॄणां निदेशेन और्वस्य समुद्रे क्रोधत्यागः ॥ १ ॥ राजमिश्वेश्वरैश्चैव यदि वै पितरो मम । उक्तवानमियां क्रोधात्प्रतिज्ञां पितरस्तदा । शक्तैर्न शकितास्त्रातुमिष्टं मत्वेह जीवितम् ॥१२ सर्वलोकविनाशाय न सा मे वितथा भवेत् ॥१ | अत एपामहं क्रुद्धो लोकानामीश्वरो ह्यहम् । यथारोपप्रतिज्ञो वै नाहं जीवितुमुत्सहे। भवतां च वचो नालमहं समभिवर्तितम् ॥ १३ अनिस्ती! हि मां रोपो दहेदग्निरिवारणिम् । ममापि चद्भवेदेवमीश्वरस्य सतो महत । यो हि कारणतः क्रोधं संजातं क्षन्तुमर्हति । उपेक्षमाणस्य पुनर्लोकानां किल्विपाद्भयम् ॥१४ नालं स मनुजः सम्यक् त्रिवर्ग परिरक्षितुम् ॥३ यवायं मन्युजो मेऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति । अशिष्टानां नियन्ता हि शिष्टानां परिरक्षिताः। दहेदेप च मामेव निगृहीतः स्वतेजसा ।। १५ साने रोपः प्रयुक्तः सापैः सर्वजिगीपुभिः॥४) भवतां च विजानामि सर्वलोकहितेप्सुताम् ।। अश्रौपमहमूरुस्थो गर्भशय्यागतस्तदा । तसाद्विधद्धं यच्छ्रेयो लोकानां मम चेश्वराः १६ आरावं मातृवर्गख भृगृणां क्षत्रियैर्वधे । पितर ऊचुः। सामरहिं यदा लोके भृगूणां क्षत्रियाधमः। य एप मन्युजस्तेऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति । आगर्भोत्सादनं क्षान्तं तदा मां मन्युराविशत् ६ अप्स् तं मुञ्च भद्रं ते लोका ह्यप्सु प्रतिष्ठिताः१७ आपोमयाः सर्वरसाः सर्वमापोमयं जगत् । प्रकीर्णकेशाः किल मे मातरः पितरस्तथा । भयात्सर्वेषु लोकेषु नाधिजग्मुः परायणम् ॥ ७ | तसादप्सु विमुञ्चेमं क्रोधामिं द्विजसत्तम ॥ १८ अयं तिष्ठतु ते विप्र यदीच्छसि महोदधौ । तान्मृगणां यदा दारान्कश्चिन्नाभ्युपपद्यत । मन्युजोऽग्निर्दहन्नापो लोका ह्यापोमयाः स्मृताः॥ माता तदा दधारेयमूरुणैकेन मां शुभा ॥ एवं प्रतिज्ञा सत्येयं तवानघ भविष्यति । प्रतिपेद्धा हि पापस्य यदा लोकेषु विद्यते । न चैवं सामरा लोका गमिष्यन्ति पराभवम्-२० तदा सर्वेषु लोकेषु पापकनोपपद्यते ।। ९ वसिष्ठ उवाच । यदा तु प्रतिपेद्धारं पापो न लभते कचित् । ततस्तं क्रोधनं तात और्वोऽग्निं वरुणालये । तिष्ठन्ति बहवो लोकास्तदा पापेषु कर्मसु ।। १० उत्ससर्ज स चैवाप उपयुके महोदधौ ॥ २१ जानन्नपि च यः पापं शक्तिमान नियच्छति । महद्धयशिरो भूखा यत्तद्वेदविदो विदुः। ईशः सन्सोऽपि तेनैव कर्मणा संप्रयुज्यते ॥ ११ | तमग्निमुद्रिद्वकात्पियत्यापो महोदधौ ॥ . २२ दर्शितम् ॥ २०॥ मावधीरिति क्षत्रियान् तदनियन्तृत्वेनान अनिसागोऽकृतकार्यः ॥२॥ तद्वगुणा राजा पधिपाभ्युः 'पराधिनः । राप्तलोकान् भूरादीय मावधीः किंतु तपःसंगृतं | पपयते इदि द. पाठः ॥ ८ ॥ उपयुरे भक्षयति ॥२१॥ गेको दृश्यन्तं क्रोध जहि ।। २२ ॥ पचनपलधिकशततमो. हयशिरः पयागम् ॥ २१ ॥ पग्णयत्यधिकशततमो. ८ . :प्यायः॥१९५॥ ऽध्यायः॥ १९till ·अध्यायः १९७] आदिपर्व १॥ २३ तसात्त्वमपि भद्रं ते न लोकान्हन्तुमर्हसि । पराशर पराँल्लोकाजानज्ञानयतां पर ।। ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि पण्णवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९६ ॥ . सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९७ ॥ वसिष्पाक्येन लोफपिनाशानिवृत्तेग पराशरेण राक्षसनाशाय यज्ञारम्भः ॥ १ ॥ पुलस्त्यमार्थनया पराशरेण यज्ञसमा. पनम् ॥ २॥ ៣ गन्धर्व उवाच । शम एव परो धर्मस्तमाचर पराशर । एवमुक्तः स विपिर्वसिष्ठेन महात्मना । अधर्मिष्ठं वरिष्ठः सन्कुरुपे त्वं पराशर ।। १३ न्ययच्छदात्मनः क्रोधं सर्वलोकपराभवात् ॥ १) शक्तिं चापि हि धर्मज्ञं नातिकान्तुमिहार्हसि । ईजे च स महातेजाः सर्ववेदविदां वरः। प्रजायाश्च ममोच्छेदं न चैवं कर्तुमर्हसि ॥ १४ ऋपी राक्षससत्रेण शाक्तयोऽथ पराशरः ।। २ शापाद्धि शक्तेर्वासिष्ठ तदा तदुपपादितम् । ततो पांच बालांच राक्षसान्स महामुनिः । आत्मजेन स दोषेण शक्ति त इतो दिवम्।।१५ ददाह वितते यज्ञे शक्तेर्वधमनुस्मरन् ।। हि तं राक्षसः कश्चिच्छक्तो भक्षयितुं मुने । न हि तं वारयामास वसिष्टो रक्षसां वधात् । 'वासिष्ठो भक्षितश्चासीत्कौशिकोत्सृष्टरक्षसा | द्वितीयामस्य मा भाझं प्रतिज्ञामिति निश्चयात् ४ । शारं न कुर्वन्ति तदा न च त्राणपरायणाः॥१६ त्रयाणां पावकानां च सत्रे तमिन्महामुनिः । क्षमावन्तीज्ददन्दे देहमन्यद्भवत्विति । आसीत्पुरस्ताद्दीप्तानां चतुर्थ इव पायकः ॥ ५ आत्मनैवात्मनस्तेन दृष्टो मृत्युस्तदाऽभवत् ॥१७ तेन यज्ञेन शुभ्रेण हुयमानेन शक्तितः। निमित्तभूतस्तत्रासीद्विश्वामित्रः पराशर । राजा कल्मापपादश्च दिवमारुह्य मोदते ॥ १८ तद्विदीपितमाकाशं मूर्येणेव धनात्यये ॥ ये च शक्ययराः पुत्रा वसिष्ठस्य महामुने । तं वसिष्ठादयः सर्वे मुनयस्तत्र मेनिरे । तेजसा दीप्यमानं वै द्वितीयमिव भास्करम् ॥७ सर्वमेतद्वसिष्ठस्य विदितं वै महामुने । ते च सर्वे मुदा युक्ता मीदन्ते सहिताः सुरैः १९ ततः परमदुप्पापमन्यैर्ऋपिरुधारधीः । रक्षसां च समुच्छेद एप तात तपखिनाम् ॥२० समापिपयिपुः सनं तमत्रिः समुपागमत् ।। निमित्तभूतस्त्वं चात्र क्रतौ वासिष्टनन्दन । तथा पुलस्त्यः पुलहः क्रतुश्चैव महाक्रतुः । तत्सत्रं मुञ्च भद्रं ते समाप्तमिदमस्तु ते ॥ २१ तत्राजग्मुरमित्रन रक्षसां जीवितेप्सया ॥ पुलस्त्यस्तु वधातेपां रक्षसां भरतर्पम । एवमुक्तः पुलस्त्येन वसिष्टेन च धीमता । उपाचेदं वचः पार्थ पराशरमरिन्दमम् ॥ १० तदा समापयामास सत्रं शाक्तो महामुनिः ॥२२ कचित्तातापविघ्नं ते कच्चिन्नन्दसि पुत्रक । सर्वराक्षससत्राय संभृतं पावकं तदा । अजानतामदोपाणां सर्वेषां रक्षसां वधात् ॥ ११ उत्तरे हिमवत्पार्थे उत्ससर्ज महावने ॥ २३ प्रजोच्छेदमिमं मह्यं न हि कर्तु त्वमर्हसि । स तत्राद्यापि रक्षांसि वृक्षानश्मन एव च । नैप तात द्विजातीनां धर्मो दृष्टस्तपखिनाम् १२ | भक्षयन्दश्यते वह्निः सदा पर्वणि पर्वणि ॥ २४ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९७ ॥ wr ८ ९ गन्धर्व उवाच। मामाइन नाशयेयम् ॥ ४ ॥ मह्य मम ॥ १२॥ सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९७ ।।

·अध्यायः २००] आदिपर्व १। ३३९ एकोनद्विशततमोऽध्यायः॥ १९९।। अनेन अनुरूपपुरोहितसंपादनं पृष्टेन गन्धर्वेण धौम्यवरणाभ्यनुज्ञा ॥ १ ॥ गन्धर्याय आग्नेयास्त्रदानम् ॥ २॥ उस्को. चतीर्थं पावः धाग्यस्य पौरोहिये वरणम् ॥ ३ ॥ अर्जुन उवाच.! तत उत्कोचकं तीर्थ गत्वा धौम्याश्रमं तु ते । असाकमनुरूपो वै यः त्याद्गन्धर्व वेदवित् । तं वः पाण्डवा धौम्यं पौरोहित्याय भारत ।।८ पुरोहितस्तमाचक्ष्व सर्व हि विदितं तव ॥ १ तान्धौम्यः प्रतिजग्राह सर्ववेदविदां वरः। गुन्धर्व उवाच । वन्येन फलमूलेन पौरोहित्येन चैव ह ॥ ९ यवीयान्देवलस्यैप बने आता तपसति । ते समाशंसिरे लब्धां श्रियं राज्यं च पाण्डवा । धौम्य उत्कोचके तीर्थे तं वृणुध्वं यदीच्छथ.।।२ पुरोहितेन तेनाथ गुरुणा संगतास्तदा । ब्राह्मणं तं पुरस्कृत्य पाञ्चाली च स्वयंवरे ॥१० वैशंपायन उवाच । नायवन्तमिवात्मानं मेनिरे भरतर्षभाः॥ ११ ततोऽर्जुनोऽवमाग्नेयं प्रददौ तद्यथाविधि । स हि वेदार्थतत्त्वज्ञस्तेपां गुरुरुदारधीः । गन्धर्वाय स च प्रीतो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ३ वेदविच्चैव वाग्मी च धौम्या श्रीमान्द्विजोत्तमः १२ मयि सन्ति हयश्रेष्ठास्तव दास्यामि वै सखे । तेजसा चैव युद्ध्या च रूपेण यशसा श्रिया। उपकारकृतं मित्रं प्रतिकारेण योजये ।। ४] मत्रैश्च विविधैर्धाम्यस्तुल्य आसीगृहस्पतेः ॥१३ : गृह्णीष्व चाक्षुपी विद्यामिमां भरतसत्तम । स चापि विप्रस्तान्मेने स्वभावाभ्यधिकान्भुवि । एवमुक्तोऽर्जुनः प्रीतो वचनं चेदमब्रवीत् ।। ५ तेन धर्मविदा पार्था योज्या सर्वविदा वृताः॥१४ त्वय्येव तावत्तिष्ठन्तु हया गन्धर्षसत्तम । मनिरे सहिता वीराः प्राप्तं राज्यं च पाण्डवाः। कार्यकाले ग्रहीप्यामः खस्ति वेऽस्त्विति चामवीन पुद्धिवीर्यबलोत्साहयुक्ता देवा इवापरे ॥ १५ तेऽन्योन्यमभिसंपूज्य गन्धर्वः पाण्डवाच ह । कृतवस्त्ययनास्तेन ततस्ते भनुजाधिपाः । रम्याद्भागीरथीतीरायथाकामं प्रतस्थिरे । ७ | मेनिरे सहिता गन्तुं पाश्चात्यास्त स्वयंवरम्।।१६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि एकोनद्विशततमोऽध्यायः ॥ १९९ ॥ ।। समाप्तं चैत्ररथपर्व ॥ (अथ स्वयंवरपर्व ॥ १२ ॥ द्विशततमोऽध्यायः ॥ २०० ॥ 'मध्येमार्ग आगतस म्यासस्स भाशया पाण्डवानां द्रुपदपुरमवेशः ॥ १॥ तेषां कुम्भकारगृहे वासः, भैक्षवृत्तिश्च ॥ २ ॥ दोपयाः स्वयंवरनिर्माणकारणकयनं ॥ ३ ॥ दुपदेन फूता स्वयंवरघोपर्णा श्रुतवा क्षत्रियादीनां आगमनं ॥ ४ ॥ सपा उचित स्याने उपवेशनं पाण्डवाना माझणमध्ये उपवेशनं ॥ ५॥ मालस्नातायाः स्वलकृताया. द्रौपद्या रहमध्ये भागमनं ॥६॥ पुन लक्ष्यवेधपणकयनम् ॥ ७ ॥ वैशंपायन उवाच। तं ब्राह्मणं पुरस्कृत्य पाश्चाल्याच स्वयंवरम् । ततस्ते नरशार्दला भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः । प्रयपुद्रीपदी द्रष्टुं तं च देश महोत्सवम् ।। १ ·३३८ श्रीमन्महामारते [चैत्रस्थपर्व ११ अष्टनवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१९८॥ सौदासभार्यायां वसिष्ठेन पुत्रोत्पादनकारणं पृष्टवन्तमर्जुनप्रति पुनः कल्मापपादकथाकथनम् ॥ ॥ मैथुनधर्मत्यं ब्राह्मणं भक्षितवतः सौदासस्य ग्राहाण्या शापः ॥ २ ॥ 'गन्धर्व उवाच । अप्रमत्तः स्थितो धर्म गुरुशुश्रूपणे रतः । . पुनश्चैव महातेजा विश्वामित्रजिघांसया । शापोपहत दुर्धर्ष न पापं कर्तुमर्हसि ।। १५ अग्निं संभृतवान्पोरं शाक्तेयः सुमहातपाः॥ १ ऋतुकाले तु संप्राप्ते भर्तृव्यसनकर्शिता । वासिष्ठसंभृतश्चामिविश्वामित्रहितैपिणा । अकृतार्था ह्यहं भनी प्रसवार्थ समागता ॥ १६ तेजसा वह्नितुल्येन ग्रस्तः स्कन्देन धीमता ॥ २ प्रसीद नृपतिश्रेष्ठ भर्ताऽयं मे विसृज्यताम् । - अर्जुन उवाच । एवं विक्रोशमानायास्तस्थास्तु स नृशंसवत् ।।१७ राज्ञा कल्मापपादेन गरी ब्रह्मविदां वरे। कारणं किं पुरस्कृत्य भार्या वै सन्नियोजिता॥३ तस्याः क्रोधाभिभूताया यान्यश्रूण्यपतन्भुवि १८ भर्तारं भक्षयामास व्याघ्रो मृगमिवेप्सितम् । जानता वै परं धर्म वसिप्ठेन महात्मना। अगम्यागमनं कसात्कृतं तेन महर्पिणा ।। सोऽग्निः समभवदीप्तस्तं च देशं व्यदीपयत् । - अधर्मिष्ठं वसिष्ठेन कृतं चापि पुरा सखे । ततः सा शोकसंतप्ता भर्तृव्यसनकर्शिता ॥ १९ एतन्मे संशयं सर्व छेत्तुमर्हसि पृच्छतः । कल्माषपादं राजर्षिमपट्टाह्मणी रुपा । गन्धर्व, उवाच । यसान्ममाकृतार्थायास्त्वया क्षुद्र नृशसंवसा २० स्थाने रोपः प्रयक्ता म्या प्रेक्षन्त्या भक्षितो मेऽद्य प्रियो भर्ता महायशाः । धनञ्जय निधिदै यन्मा वं परिपृच्छसि । तसात्त्वमपि दुर्बुद्धे मच्छापपरिविक्षतः॥ २१ वसिष्ठं प्रति दुर्धर्प तथा मित्रसहं नृपम् ॥ ६ | पत्नीमृतावनुप्राप्य सद्यस्त्यक्ष्यसि जीवितम् । कथितं ते मया सर्व यथा शप्तः स पार्थिवः । 'तेन प्रसाधमाना सा प्रसादमकरोत्तदा ।' शक्तिना भरतश्रेष्ठ वासिष्ठेन महात्मना । यस्य चर्वसिष्ठस्य त्वया पुत्रा विनाशिताः॥२२ स तु शापवशं प्राप्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । तेन संगम्य ते भार्या तनयं जनयिष्यति । निर्जगाम पुराद्राजा सहदारः परन्तपः॥ स ते वंशकरः पुत्रो.भविष्यति नृपाधम ॥ २३. अरण्यं निर्जनं गत्वा सदारः परिचक्रमे । एवं शप्वा तु राजानं सा तमागिरसी शुभा । नानामृगगणाकीर्ण नानासत्वसमाकुलम् ॥ ९ तस्यैव सन्निधौ दीप्तं प्रविवेश हुताशनम् ॥ २४ नानागुल्मलताच्छन्नं नानाद्रुमसमावृतम् । अरण्यं घोरसन्नादं शापग्रस्तः परिभ्रमन् ॥ १० वसिष्ठश्च महाभागः सर्वमेतदवैक्षत । स कदाचित्क्षुधाविष्टो मृगयन्भक्ष्यमात्मनः । ज्ञानयोगेन महता तपसा च परन्तप । ददर्श मुपरिक्लिष्टः कस्मिंश्विनिर्जने वने ॥ ११ मुक्तशापश्च राजर्पिः कालेन महता ततः। ब्राह्मणं ब्राह्मणी चैव मिथुनायोपसंगती। ऋतुकालेऽभिपतितो मदयन्त्या निवारितः।। २६ तौ तं वीक्ष्य सुवित्रस्तावकृतार्थों प्रधावितौ॥१२ न हि ससार स नृपस्तं शापं काममोहितः । तयोः प्रद्रवतोविन जग्राह नृपतिर्बलात् । देन्याः सोऽथ वचः श्रुत्वा संभ्रान्तो नृपसत्तमः। दृष्ट्वा गृहीतं भर्तारमथ ब्राह्मण्यभापत ॥ १३ तं शापमनुसंस्मृत्य पर्यतप्यभृशं तदा । शृणु राजन्मम वचो यत्त्वां वक्ष्यामि सुव्रत । एतसात्कारणाद्राजा वसिष्ठं संन्ययोजयत् । आदित्यवंशप्रभवस्वं हि लोके परिश्रुतः ॥ १४ । स्वदारेपुं नरश्रेष्ठ शापदोपसमन्वितः ।। २८ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि अष्टनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९८ ॥ ७ ८ २५ ·पादिपर्व १। अध्यायः २००] एकोनद्विशततमोऽध्यायः॥ १९९।। अर्जुनेन अनुरूपपुरोहितसंपादनं पृष्टेन गन्धर्वेण धौम्यवरणाभ्यनुज्ञा ॥ १ ॥ गन्धर्वाय आग्नेयास्त्रदानम् ॥ २॥ उत्को. चतीर्थ पाण्डवः धौम्यस्य पौरोहित्ये वरणम् ॥३॥ अर्जुन उवाच । तत उत्कोचकं तीर्थ गत्वा धौम्याश्रमं तु ते । अस्माकमनुरूपो वै यः स्याद्गन्धर्व वेदवित । तं वत्रुः पाण्डवा धौम्यं पौरोहित्याय भारत धुरोहितस्तमाचक्ष्व सर्वं हि विदितं तव ॥ १ तान्धौम्यः प्रतिजग्राह सर्ववेदविदां वरः। गन्धर्व उवाच। बन्येन फलमूलेन पौरोहित्येन चैव ह ।। ९ ते समाशंसिरे लब्धां श्रियं राज्यं च पाण्डवाः। यवीयान्देवलस्सप वने भावा तपस्यति । धौम्य उत्कोचके तीर्थे तं वृणुध्वं यदीच्छय ॥२ ब्राह्मणं तं पुरस्कृत्य पाञ्चाली च वयंवरे ।।१० पुरोहितेन तेनाथ गुरुणा संगतास्तदा । वैशंपायन उवाच । नाथवन्तमिवात्मानं मेनिरे भरतर्षभाः॥ ११ ततोऽर्जुनोऽस्त्रमानेयं प्रददौ तद्यथाविधि । स हि वेदार्थतत्वज्ञस्तेषां गुरुरुदारधीः । गन्धर्वाय स च प्रीतो वचनं चेदमत्रवीत् ॥ ३ | वेदविच्चैव वाग्मी च धीम्यः श्रीमान्द्विजोत्तमः १२ मयि सन्ति हयश्रेष्ठास्तव दास्यामि वै सखे । तेजसा चव बुद्ध्या च रूपेण यशसा श्रिया। उपकारकृतं मित्रं प्रतिकारेण योजये । ४ मत्रश्च विविधाम्पस्तुल्य आसीद्धहस्पतेः ॥१३ गृहीप्य चाक्षुपी विद्यामिमां भरतसत्तम । स चापि विप्रस्तान्मने स्वभावाभ्यधिकान्मुवि । एवमुक्तोऽर्जुनः' प्रीतो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५ तेन धर्मविदा पार्था योज्या सर्वविदा वृताः॥१४ त्वय्येव वापत्तिष्ठन्तु या गन्धर्वसत्तम । मेनिरे सहिता धीराः प्राप्तं राज्यं च पाण्डवाः। कार्यकाले ग्रहीप्पामा स्वस्ति तेऽस्त्विति चात्रवीत् । बुद्धिवीर्यवलोत्साहयुक्ता देवा इवापरे ॥ १५ तेऽन्योन्यममिसंपूज्य गन्धर्वः पाण्डयाच ह । कृतस्वस्त्ययनास्तेन ततस्ते मनुजाधिपाः। रम्याद्भागीरथीतीराद्यथाकाम प्रतस्थिरे ।। ७ । मेनिरे सहिता गन्तुं पाञ्चाल्यास्तं स्वयंवरम्।।१६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि एकोनद्विशततमोऽध्यायः ॥ १९९ ॥ ॥ समाप्तं चैत्ररथपर्व ॥ . (अथ स्वयंवरपर्च ।। १२ ।) द्विशततमोऽध्यायः ॥ २०० ।। 'मध्येमागे आगतस्य प्यासस्य भाज्ञया पाण्याना द्रुपदपुरमयेशः ॥ १॥ तेषां कुम्भकारगृहे यामः, भैक्षत्तिश्च ॥ २ ॥ द्रौपचाः स्वयंयरनिमाणकारणकयनं ॥ ३ ॥ दुपदेन कृता मयंवरपोपणां श्रुनयता क्षत्रियादीनां आगमनं ॥ १ ॥ सर्वेषा उघिते त्याने उपपंशनं पाण्यानां प्राझणमध्ये उपवेशनं ॥ ५॥ मालनातायाः स्वलवाया द्रौपया रामभ्ये भागमनं पुरेन लपषेधपणक्यनम् ॥ ७॥ वैशंपायन उवाच। ततस्ते नरशाईला भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः । तं वामगं पुरस्कृत्य पात्राल्याव स्वयंवरम् । प्रयपद्रीपदी द्रष्टुं तं च देशं महोत्सवम् ।। १ ·श्रीमन्महाभारते [स्वयंवरपर्व १२ . ततस्ते तं महात्मानं शुद्धात्मानमकल्मपम् । द्रुपद उवाच । ददृशुः पाण्डवा वीराः पथि द्वैपायनं तदा ॥२ इदं सज्यं धनुः कृत्वा सजैरेभिश्च सायकैः । तस्मै यथावत्सत्कारं कृत्वा तेन च सत्कृताः। अतीत्य लक्ष्य यो वेद्धा स लब्धामत्सुतामिति।। कथान्ते चाभ्यनुज्ञाताः प्रययुद्धपदक्षयम् ॥ ३ वैशंपायन उवाच । पश्यन्तो रमणीयानि वनानि च सरांसि च । इति स द्रुपदो राजा स्वयंवरमयोपयत् । तत्रतत्र वसन्तश्च शनैर्जग्मुर्महारथाः।। ४ तच्छ्रुत्वा पार्थिवाः सर्वे समीयुस्तत्र भारत ॥१९ खाध्यायवन्तः शुचयो मधुराः प्रियवादिनः । ऋपयश्च महात्मानः स्वयंवरदिदृक्षवः । आनुपूर्येण संप्राप्ताः पाञ्चालान्पाण्डुनन्दनाः ५ दुर्योधनपुरोगाश्च सकर्णाः कुरवो नृप । ते तु दृष्ट्वा पुरं तच्च स्कन्धावारं च पाण्डवाः। 'यादवा वासुदेवेन सार्धमन्धकवृष्णयः। कुम्भकारस्य शालायां निवासं चक्रिरे तदा।। ६॥ ततोऽर्चिता राजगुणा द्रुपदेन महात्मना ॥ २१ तत्र भैक्षं समाजहुर्ब्राह्मणी वृत्तिमाश्रिताः । उपोपविष्टा मञ्चेपु द्रष्टकामाः स्वयंवरम् । वान्संप्राप्तांस्तथा वीराञ्जज्ञिरे न नराः कचित् ७, 'ब्राह्मणाच महाभागा देशेभ्यः समुपागमन् २२ 'यज्ञसेनस्तु पाञ्चालो भीष्मद्रोणकृतागसम् । ब्राह्मणैरेव सहिताः पाण्डवाः समुपाविशन् । ज्ञात्वाऽऽत्मानं तदारेभे त्राणायात्मक्रियां क्षमाद त्रयस्त्रिंशत्सुराः सर्वे विमानोश्यवस्थिताः २३ अवाप्य धृष्टद्युम्नं हि न स द्रोणमचिन्तयत् । ततः पौरजनाः सर्वे सागरोद्भूतनिःखनाः । स तु वैरप्रसङ्गाच भीष्माद्भयमचिन्तयत् ।। ९ शिंशुमारशिरःप्राप्य न्यविशंस्ते स पार्थिवाः २४ कन्यादानात्तु शरणं सोऽमन्यत महीपतिः।' प्रागुत्तरेण नगराभूमिभागे समे शुभे । यज्ञसेनस्य कामस्तु पाण्डवाय किरीटिने ॥ १० समाजवाटः शुशुभे भवनैः सर्वतो वृतः॥ २५ दास्यामि कृष्णामिति वै न चैनं विवृणोति सः। प्राकारपरिखोपेतो द्वारतोरणमण्डितः । 'जामातृवलसंयोग मेने हि बलवत्तरम् ।। ११ | वितानेन विचित्रेण सर्वतः समलङ्गतः ॥ २६ सोऽन्वेपमाणः कौन्तेयान्पाञ्चालो जनमेजय। | तूर्योधशतसङ्कीर्णः परार्ध्यागुरुधूपितः । दृढं धनुरथानम्यं कारयामास भारत ॥ १२ चन्दनोदकसिक्तश्च माल्यदामोपशोभितः ॥२७ 'वैयाघ्रपद्यसोवै सृञ्जयस महीपतिः। कैलासशिखरप्रख्यैर्नभस्तलविलेखिभिः। वद्धनुः किन्धुरं नाम देवदत्तमुपानयत् ।। १३ | सर्वतः संवृतः शुभैः प्रासादैः सुकृतोच्छ्यः २८ आयसी तस च ज्याऽऽसीत्प्रतिवद्धा महापला । सुवर्णजालसंवीतैर्मणिकुट्टिमभूपणैः । न तु ज्यां प्रसहेदन्यस्तद्धनुःप्रवरं महत् ।। १४ | सुखारोहणसोपानमहासनपरिच्छदैः ।। २९ शङ्करेण वरं दत्तं प्रीतेन च महात्मना । सग्दामसमवच्छन्नरगुरुत्तमवासितैः । तन्निष्फलं स्थान तु मे इति प्रामाण्यमागतः॥१५ | हंसांशुवर्णैहुभिरायोजनमुगन्धिभिः।। ३० मया कर्तव्यमधुना दुप्कर लक्ष्यवेधनम् । असंवाधशतद्वारैः शयनासनशोभितैः। इति निचित्य मनसा कारित लक्ष्यमुत्तमम्॥ १६ बहुधातुपिनद्धारैर्हिमवच्छिसररिख । यत्रं हायसं चापि कारयामास कृत्रिमम् । तत्र नानाप्रकारेपु विमानेषु खलङ्कताः । तेन यत्रेण सहितं राजलक्ष्यं च काञ्चनम् ।।१७ | स्पर्धमानास्तदाऽन्योन्यं निषेदुः सर्वपार्थिवाः३२ जागिरे ज्ञातवन्तः ॥ ७॥ वैहायसमन्तरिक्षगतम् ॥ १७ ॥ | दिशं प्राप्य न्यविशन् ॥२४॥ तामेष दिरामाह प्रागिति ॥२५॥ शिशुमारो जलजन्तुम्नदाकारस्तारासमूहात्मको विष्णुसस्य द्विशततमोऽध्यायः ॥ २॥ शिरप्रदेशे ऐशान्यो दिशि । अतएव सा अपराजितादिक् तो ·अध्यायः २००] आदिपर्व १। ३४१ . . सूत्रोपविष्टान्ददृशुर्महासत्वान्पृथग्जनाः। ततोऽवाद्यन्त वाद्यानिमगलानि दिवि स्पृशन्४९ राजसिंहान्महाभागान्कृष्णागुरुविभूपितान्॥३३ विलासिनीजनाथापि प्रवरं करिणीशतम् । महाप्रसादान्ब्रह्मण्यान्स्वराष्ट्रपरिरक्षिणः । माङ्गल्यगीतं गायन्त्या पार्श्वयोरुभयोर्ययुः॥५० प्रियान्सर्वस्य लोकस्य सुकृतैः कर्मभिः शुभैः३४ जनापसरणे व्यग्राः प्रतिहार्यः पुरा ययुः । मञ्चेषु च परार्थेषु पौरजानपदा जनाः । कोलाहलो महानासीत्तसिन्पुरवरे तदा ।। ५१ कृष्णादर्शनसिद्ध्यर्थं सर्वतः समुपाविशन् ॥ ३५ धृष्टद्युम्नो ययावग्रे हयमारुह्य भारत ब्राह्मणैस्ते च सहिताः पाण्डवाः समुपाविशन् । द्रुपदो रङ्गदेशे तु बलेन महता युतः ॥ माद्धिं पञ्चालराजस्य पश्यन्तस्तामनुत्तमाम्।।३६ तस्थौ व्यूह्य महानीकं पालितं दृढधन्विभिः।' ततः समाजो ववृधे स राजन्दिवसान्वहून् । आप्लुताड़ीं मुवसनां सर्वाभरणभूपिताम् ।। -५३ रत्नप्रदानबहुल: शोभितो नटनर्तकः ।। ३७ मालां च समुपादाय काञ्चनी समलङ्कृताम् । वर्तमाने समाजे तु रमणीयेऽति पोडशे । 'आगतां ददृशुः सर्वे रङ्गभूमिमलहताम् ॥ ५४ 'मैत्रे मुहूर्ते तस्याश्च राजदाराः पुराविदः। अवतीर्णा ततो रई द्रौपदी भरतर्पम । पुत्रवत्यः मुवसनाः प्रतिकर्मोपचक्रमुः ॥ ३८ 'तस्थौ प्रमुदितान्सर्वानृपतीन्रङ्गमण्डले । वैडूर्यमयपीठे तु निविष्टां द्रौपदी तदा । प्रेक्षन्ती ब्रीडितापाङ्गी द्रष्टणां सुमनोहरा ।' ५५ ससूर्य स्नापयाचक्रुः स्वर्णकुम्भस्थितर्जलैः ॥ ३९ / पुरोहितः सोमकानां मत्रविद्राह्मणः शुचिः। तां निवृत्ताभिपेकां च दुकूलद्वयधारिणीम् । • परिस्तीर्य जुहावाग्निमाज्येन विधिवत्तदा ॥ ५६. निन्युर्मणिस्तम्भवतीं वेदि वै सुपरिष्कृताम् ॥४० संतर्पयित्वा ज्वलनं ब्राह्मणान्सस्ति वाच्य च । निवेश्य प्रामुखी हृष्टां विस्मिताक्ष्यः प्रसाधिकाः। वारयामास सर्वाणि वादित्राणि समन्ततः॥५७ केनालङ्करणेनेमामित्यन्योन्य व्यलोकयन् ॥ ४१ निःशब्दे तु कृते तसिन्धृष्टद्युम्नो विशांपते । धूपोप्मणा च केशानामार्द्रभावं व्यपोहयन् । कृष्णामादाय विधिवन्मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥५८ ववन्धुरस्सा धम्मिल्लं माल्यैः मुरभिगन्धिभिः४२ रङ्गमध्यं गतस्तत्र मेघगम्भीरया गिरा। दूर्वामधूकरचितं माल्यं तस्सा ददुः करे। वाक्यमुच्चैर्जगादेदं श्लक्ष्णमर्थवदुत्तमम् ।। ५९ चकुश्च कृष्णागरुणा पत्रसङ्ग कुचद्वये ॥ इदं धनुर्लक्ष्यमिमे च वाणाः रेजे सा चक्रवाकाङ्का स्वर्णदीर्घा सरिद्वरा । शृण्वन्तु मे भूपतयः समेताः। अलका कुटिलैस्तस्या मुखं विकसितं वभौ ॥४४ छिद्रेण यत्रस्य समर्पयवं आसक्तभृङ्गं कुसुमं शशिविम्बं जिगाय वत् । शरैः शितैोमचरैर्दशाधैः॥ ६० कालाञ्जनं नयनयोराचारार्थं समादधुः॥ ४५ एतन्महत्कर्म करोति यो वे भूपर्ण रतखचितरलंचकुर्यथोचितम् । कुलेन रूपेण बलेन युक्तः। माता च तसाः पृपती हरितालमनश्शिलाम्४६ तस्साद्य भार्या भगिनी ममेयं अङ्गुलीभ्यामुपादाय तिलकं विदधे मुखे । कृष्णा भवित्री न मृपा प्रवीमि ॥ ६१ अलङ्कवां वधूं दृष्ट्वा योपितो मुदमाययुः॥ ४७ तानेवमुक्त्वा द्रुपदस्य पुत्रः माता न मुमुदे तस्याः पतिः कीदृग्मविप्यति । पचादिदं तां भगिनीमुवाच । सीविदल्लाः समागम्य द्रुपदस्थाज्ञया ततः ॥४८ नाम्ना च गोत्रेण च कर्मणा एनामारोपयामासुः करिणी कुचभूपिताम् । संकीर्तयन्भूमिपतीन्समेतान् ।। ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संयंवरपर्वणि द्विशततमोऽध्यायः ॥ २०॥ च २ ·३४४ श्रीमन्महाभारते [स्वयंवरपर्व १२ अनुक्रमं विक्रमसत्वयुक्ता ततो दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्रः परन्तपः ॥३ चलेन वीर्येण च नमानाः ।। १७ मानी दृढास्त्रसंपन्नः सर्वैश्च नृपलक्षणैः । । तत्कार्मुकं संहननोपपन्नं उत्थितः सहसा तत्र भ्रातृमध्ये महाबलः ॥३० सज्यं न शेकूर्मनसाऽपि कर्तुम् । विलोक्य द्रौपदी दृष्टो धनुपोऽभ्याशमागमत् । ते विक्रमन्तः स्फुरता दृढेन स बभौ धनुरादाय शक्रश्चापधरो यथा ॥ ३१ विक्षिप्यमाणा धनुषा नरेन्द्राः॥ १८ धनुरारोपयामास तिलमात्रेऽभ्यताडयत् । विचेष्टमाना धरणीतलस्था आरोप्यमाणं तद्राजा धनुषा बलिना तदा ॥३२ यथावलं शैक्ष्यगुणक्रमाश्च । मतौजसः सस्तकिरीटहारा उत्तानशय्यमपतद्गुल्यन्तरताडितः । स ययौ ताडितस्तेन जीडन्निव नराधिपः ॥३३ विनिश्वसन्तः शमयांबभूवुः॥ १९ हाहाकतं तद्धनुपा दृढेन ततो वैकर्तनः कर्णो वृपा वै सूतनन्दनः । विसस्तहाराङ्गदचक्रवालम् । धनुरभ्याशमागम्य तोलयामास तद्धनुः॥ ३४ कृष्णानिमित्तं विनिवृत्तकाम तं चाप्यारोप्यमाणं तद्रोममात्रेऽभ्यताडयत् । राज्ञां तदा मण्डलमार्तमासीत् ॥ २० त्रैलोक्यविजयी कर्णः सत्वे त्रैलोक्यविश्रुतः।।३५ 'एवं तेषु निवृत्तेषु क्षत्रियेषु समन्ततः । धनुपा सोऽपि निर्धूत इति सर्वे भयाकुलाः। चेदीनामधिपो वीरो बलवानन्तकोपमः ॥ २१ एवं कर्णे विनिधूते धेनुपा च नृपोत्तमाः ।। ३६ । दमघोपात्मजो धीमान्शिशुपालो महाद्युतिः। चक्षुभिरपि नापश्यन्विनम्रमुखपङ्कजाः। धनुपोऽभ्याशमागम्य तस्थौ राज्ञां समक्षतः।।२२ , दृष्ट्वा कर्ण विनिर्धूतं लोके वीरा नृपोत्तमाः।।३७ तदप्यारोप्यमाणं तु मापमात्रेऽभ्यताडयत् । निराशा धनुरुद्धारे द्रौपदीसंगमेऽपि च ॥ ३८ धनुपा पीड्यमानस्तु जानुभ्यामगमन्महीम् ।।२३ तसिंस्तु संभ्रान्तजने समाजे सत उत्थाय राजा स खराष्ट्राण्यभिजग्मिवान् । निक्षिप्तवादेषु जनाधिपेषु । ततो राजा जरासन्धो महावीर्यो महाबलः॥२४ कुन्तीसुतो जिष्णुरियेप कर्तु कम्युग्रीवः पृथुन्यंसो मत्तवारणविक्रमः । सज्यं धनुस्तत्सरारं च वीरः ।। मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवेगवान् ।। २५ ततो वरिष्ठः सुरदानवाना- धनुपोऽभ्याशमागत्य तस्यौ गिरिरिवाचलः। मुदारधीवृष्णिकुलमवीरः। धनुरारोप्यमाणं तु सर्पमात्रेऽभ्यताडयत् ।। २६ जहर्ष रामेण स पीड्य हस्तं ततः शल्यो महावीर्यो मद्रराजो महाबलः । हस्तंगतां पाण्डुसुतस्य मत्वा । धनुरारोप्यमाणं तु मुद्गमात्रेऽभ्यताडयत् ॥ २७ न जज्ञिरेऽन्ये नृपविप्रमुख्याः तदैवागात्स्वयं राज्यं पधादनवलोकयन् । संछन्नरूपानथ पाण्डुपुत्रान् । इदं धनुर्वरं कोऽद्य सज्यं कुर्वीत पार्थिवः।। २८ विना हि लोके च यदुप्रवीरी इति निश्चित्य मनसा भूय एव स्सितस्तदा । धौम्यं हि धर्म सह सोदरांश्च ।। ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि मधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०२।। ४० ·---- मध्यायः २०३] आदिपर्व १ ३४५ यधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २०३ ।। धनुरारोपणामुत्थितमजुनंप्रति प्रावणानां शुभाशंसनम् ॥ ॥ अनेन धनुरारोपणपूर्वक लक्ष्यवेधः ॥२॥ द्रौपद्या अर्जुनकण्ठे मालाप्रक्षेपः ॥३॥ वैशंपायन उवाच । | आरोपयतु शीघ्रं चै तथेत्यूचुर्द्विजर्षभाः। यदा निवृत्ता राजानो धनुपः सज्यकर्मणः। यशंपायन उवाच । अथोदतिष्ठद्विप्राणां मध्याजिष्णुरुदारधीः ।। १ एवं तेपां विलपतां विप्राणां विविधा गिरम॥१६ उदक्रोशन्विप्रमुख्या विधुन्वन्तोऽजिनानि च । | अर्जुनो धनुपोऽभ्याशे तस्थौ गिरिरिवाचलः । दृष्ट्वा संप्रस्थितं पार्थमिन्द्रकेतुसमप्रभम् ॥ २] 'अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमथात्रवीत् ।। १७ केचिदासन्विमनसः केचिदासन्मुदान्विताः । एतद्धनु खणानां सज्पं फर्जुमलं तु किम् । आहुः परस्परं केचिनिपुणा बुद्धिजीविनः ॥ ३ वैशंपायन उवाच । यत्कर्णशल्यप्रमुखैः क्षत्रियलोकविश्रुतैः । तस तद्वचनं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नोऽब्रवीद्वचः॥ १८ नानतं बलवद्भिहि धनुर्वेदपरायणः॥ ४ ब्राह्मणो वाथ राजन्यो वैश्यो वा शूद्र एव वा । तत्कथं स्वकृतात्रेण प्राणतो दुर्बलीयसा । एतेषां यो धनुःश्रेष्ठ सज्यं कुर्याद्विजोत्तम ।। १९ बटुमात्रेण शक्यं हि सज्यं कर्तुं धनुर्द्विजाः ।।५ | तसै प्रदेया भगिनी सत्यमुक्तं मया वचः ।।२० अवहास्या भविष्यन्ति ब्राह्मणाः सर्वराजसु। वैशंपायन उवाच। कर्मण्यसिन्नसंसिद्धे चापलादपरीक्षिते ॥ ६ ततः पश्चान्महातेजाः पाण्डयो रणदुर्जयः ।' योप दद्धिर्षाद्वाप्यथ ब्राह्मणचापलात् । प्रस्थितो धनुरायन्तुं वार्यतां साधु मा गमत् ॥७ प्रणम्य शिरसा देवमीशानं वरदं प्रभुम् । स तद्धनुः परिक्रम्य प्रदक्षिणमथाकरोत् ॥ २१ नावहास्या भविष्यामो न च लापक्मास्थिताः। कृष्णं च मनसा कृत्वा जगृहे चार्जुनो धनुः २२ न च विद्विष्टतां लोके गमिप्यामो महीक्षिताम् ८ केचिदाहुर्युवा श्रीमान्नागराजकरोपमः । यत्पार्थिव रुक्मसुनीथक पीनस्कन्धोरुयाहुश्च धैर्येण हिमवानिव ।। राधेयदुर्योधनशल्यसाल्वः। सिंहखेलगतिः श्रीमान्मत्तनागेन्द्रविक्रमः । तदा धनुर्वेदपरैनसिंह संभाव्यमसिन्कर्मेदमुत्साहाचानुमीयते ॥ १० कृतं न सज्यं महतोऽपि यत्नात् ॥ २३ शक्तिरस्य महोत्साहा न ह्यशक्तः स्वयं व्रजेत् । तदर्जुनो वीर्यवतां सदर्प- न च तद्विद्यते किंचित्कर्म लोकेषु यद्भवेत् ॥११ स्तदेन्द्रिरिन्द्रावरजप्रभावः। ब्राह्मणानामसाध्यं च नृपु संस्थानचारिपु । सज्यं च चक्रे निमिपान्तरेण अभक्षा वायुभक्षाश्च फलाहारा दृढव्रताः ॥१२ शरांश्च जग्राह दशार्धसङ्ग्यान् ॥ ,२४ दुर्वला अपि विना हि वलीयांसः स्वतेजसा । विव्याध लक्ष्य निपपात तच्च ब्राह्मणो नावमन्तव्यः सदसद्वा समाचरन् ॥१३ छिद्रेण भूमी सहसातिविद्धम् । मुखं दुःखं महद्रस्य कर्म यत्समुपागतम् । ततोऽन्तरिक्षे च बभूव नादः जामदायेन रामेण निर्जिताः क्षत्रिया युधि।।१४ समाजमध्ये च महानिनादः।। २५ पीतः समुद्रोऽगस्त्येन अगाधो ब्रह्मतेजसा । पुष्पाणि दिव्यानि वर्ष देवः तसाठ्ठवन्तु सर्वेऽत्र वटुरेप धनुर्महान् ॥ १५ पार्थस्य मूर्ध्नि द्विपतां निहन्तुः ।। २६ . ४४ ·३४२ श्रीमन्महाभारते [सर्यवरपर्व १२ J 7 एकाधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २०१॥ रने आगतानां राज्ञां नामकथनम् ॥१॥ धृष्टद्युम्न उवाच । कलिङ्गस्ताम्रलिप्तश्च पत्तनाधिपतिस्तथा । दुर्योधनो दुर्विपहो दुर्मुखो दुष्प्रर्पणः । मद्रराजस्तथा शल्यः सहपुत्रो महारथः ॥ १३ विविंशतिर्विकर्णश्च सहो दुःशासनस्तथा ॥ १ रुक्माङ्गदेन वीरेण तथा रुक्मरथेन च । युयुत्सुर्वायुवेगश्च भीमवेगरवस्तथा । कौरव्यः सोमदत्तश्च पुत्रथास महारथः ॥ १४ उग्रायुधो बलाकी च करकायुर्विरोचनः ।। २) समवेतात्रयः शूरा भूरिभूरिश्रवाः शलः । कुण्डकश्चित्रसेनश्च सुवर्चाः कनकध्वजः। सुदक्षिणश्च काम्भोजो दृढधन्वा च पौरवः॥ १५ नन्दको बाहुशाली च तुहुण्डो विकटस्तथा ॥३ वृहदलः सुपेणश्च शिविरौशीनरस्तथा । एते चान्ये च बहवो धार्तराष्ट्रा महाबलाः । पटचरनिहन्ता च कारूपाधिपतिस्तथा ॥ १६ कर्णेन सहिता वीरास्त्वदर्थ समुपागताः॥ ४ सकपणो वासुदेवो रौक्मिणेयश्च वीर्यवान् । असङ्ख्याता महात्मानः पार्थिवाः क्षत्रियर्षभाः । सन्धिश्च चारुदेणश्च प्राधुनिः सगदस्तथा।। १७ शकुनिः सौबलश्चैव वृपकोऽथ वृहदलः॥ ५/अकूरः सात्यकिश्चैव उद्धवश्च महामतिः। एते गान्धारराजस सुताः सर्वे समागताः। कृतवर्मा च हार्दिक्यः पृथुर्विपृथुरेव च ॥ १८ अश्वत्थामा च भोजश्च सर्वशस्त्रभृतां वरौ ॥ ६ विदूरथश्च कङ्कश्च शङ्खच सगवेपणः । समवेतौ महात्मानौ त्वदर्थे समलवृत्तौ । आशावहोऽनिरुद्धश्च समीकः सारिभेजयः ॥१९- बृहन्तो मणिमांचैव दण्डधारथ पार्थिवः॥ ७ वीरो वातपतिश्चैव झिल्लीपिण्डारकस्तथा । सहदेवजयत्सेनौ मेघसन्धिश्च पार्थिवः । उशीनरश्च विक्रान्तो वृणयस्ते प्रकीर्तिताः ॥२० विराटः सह पुत्राभ्यां शङ्खनैवोत्तरेण च ॥ ८ भगीरथो बृहत्क्षत्रः सैन्धवश्व जयद्रथः । वार्धक्षेमिः सुशर्मा च सेनाविन्दुश्च पार्थिवः । वृहद्रथो वाहिकश्च श्रुतायुश्च महारथः ।। २१ सुकेतुः सह पुत्रेण सुनाना च सुवर्चसा ॥ ९ उलूकः कैतवो राजा चित्राङ्गदशुभागदौ । सुचित्रः मुकुमारश्च वृकः सत्यधृतिस्तथा । वत्सराजश्च मतिमान्कोसलाधिपतिस्तथा ।। २२ सूर्यध्वजो रोचमानो नीलश्चित्रायुधस्तथा ॥ १० शिशुपालश्च विक्रान्तो जरासन्धस्तथैव च । अंशुमांश्चेकितानव श्रेणिमांश्च महाबलः । एते चान्ये च बहवो नानाजनपदेश्वराः ।। २३ समुद्रसेनपुत्रश्च चन्द्रसेनः प्रतापवान् । ११ त्वदर्थमागता भद्रे क्षत्रियाः प्रथिता भुवि । जलसन्धः पितापुत्रौ विदण्डो दण्ड एव च । एते भेत्स्यन्ति विक्रान्तास्त्वदर्थे लक्ष्यमुत्तमम् । पौण्ड्रको वासुदेवश्च भगदत्तथ वीर्यवान् ॥ १२ विध्यते य इदं लक्ष्यं वरयेथाः शुभेऽद्य तम्।।२४ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि संयंवरपर्वणि एकाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०१॥ यधिकदिशततमोऽध्यायः ॥२०२ ॥ माझणमध्यस्थानपाण्डयान्विज्ञाय श्रीकृष्णोन पलरामाय कथनं ॥१॥ धनुर्दर्शनेनव केपांचिदातां धनुःपूरणे निरारावा ॥२॥ शिशुपालादीनां धनुःपूरणे भागः ॥३॥ अर्जुनस्य धनुःपरणे पुरणा nn वैशंपायन उवाच । अखं चलं चात्मनि मन्यमानाः तेऽलहताः कुण्डलिनो युवानः सर्वे समुत्पेतुरुदायुधास्ते ॥ परस्परं सर्धमाना नरेन्द्राः।

·अध्यायः २०२] दिपर्व १ ३४३ २ रूपेण वीर्येण कुलेन चव शशंस रामाय युधिष्टिरं स शीलेन वित्तेन च यौवनेन । भीमं सजिष्णुं च यमौ च वीरी। समिद्धदो मदवेगभिन्ना शनशनस्तान्तसमीक्ष्य रामो मत्ता यथा हैमवता गजेन्द्राः॥ जनार्दनं प्रीतमना ददर्श ह ।। १० परस्परं स्पर्धया प्रेक्षमाणाः अन्ये तु वीरा नृपपुत्रपौत्राः सङ्कल्पजेनाभिपरिप्लवाङ्गाः। कृष्णागते त्रमनःखमावः। कृष्णा ममैवेत्यभिभापमाणा व्यायच्छमाना ददृशुर्न तान्दै नृपाः समुत्पेतुरथासनेभ्यः॥ ३ सन्दष्टदन्तच्छदताम्रनेत्राः॥ १२ ते क्षत्रिया रङ्गगताः समेता तथैव पार्थाः पृथुवाहवस्ते जिगीपमाणा द्रुपदात्मजां ताम् । वीरी यमी चैत्र महानुभात्री । चकाशिरे पर्वतराजकन्या- तां द्रौपदी प्रेक्ष्य तदा स सर्वे मुमां यथा देवगणाः समेताः ।। कन्दर्पवाणाभिहता बभूवुः ॥ १२ कन्दर्पवाणाभिनिपीडिताङ्गाः देवर्षिगन्धर्वसमाकुलं त- कृष्णागतस्ते हृदयनरेन्द्राः। सुपर्णनागासुरसिद्धजुष्टम् । रङ्गावतीर्णा द्रुपदात्मजार्थ दिव्येन गन्धेन समाकुलं च द्वेपं प्रचक्रुः सुहृदोऽपि तत्र ॥ दिव्यश्च पुप्पैरवकीर्यमाणम् ।। । १३ अथाययुर्देवगणा विमान महाखनर्दुन्दुभिनादितच रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनी च । बभूव तत्सङ्कुलमन्तरिक्षम् । साध्याश्च सर्वे मरुतस्तथैव विमानसंबाधमभूत्समन्ता- यमं पुरस्कृत्य धनेश्वरं च ॥ त्सवेणुवीणापणवानुनादम् ।। दैत्याः सुपर्णाश्च महोरगाच 'समाजवाटोपरि संस्थितानां देवर्पयो गुह्यकावारणाय । मेधैः समन्तादिव गर्जमानः। विश्वावसुर्नारदपर्वती च ततस्तु ते राजगणाः क्रमेण गन्धर्वमुख्याः सहसाऽप्सरोभिः ।। कृष्णानिमित्तं कृतविक्रमाय । हलायुधस्तत्र जनार्दनश्च सकर्णदुर्योधनशाल्वशल्य- वृष्ण्यन्धकाचैव यथाप्रधानम् । द्रीणायनिक्राथमुनीथयकाः।। प्रेक्षां स चर्यदुपुङ्गवास्ते कलिङ्गवहाधिपपायपीण्ड्रा स्थिताश्च कृष्णस्य मते महान्तः ।। विदेहराजो यवनाधिपश्च। दृष्ट्वा तु तान्मत्तगजेन्द्ररूपा- अन्ये च नानानृपपुत्रपौत्रा न्पश्चाभिपद्मानिव वारणेन्द्रान् । राष्ट्राधिपाः पङ्कजपत्रनेत्राः।। भसावृताङ्गानिव हव्यवाहान् किरीटहाराङ्गदचक्रवाल- कृष्णः प्रदथ्यौ यदुवीरमुख्यः॥ ९ विभूषितामाः पृथुवाहबस्ते। संकल्पजेन कामेन ॥ ३ ॥ अभितः पद्मा लक्ष्मीर्येषां तान्स- वाशमुन्दरानित्यर्थः ॥ ९॥ यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥२२॥ १४

·३४६
श्रीमन्महाभारते
[स्वयंवरपर्व १२
२६
चेलानि विव्यधुस्तत्र ब्राह्मणाच सहस्रशः। मदाहतेऽपि स्खलतीव भाव-
विलक्षितास्ततश्चक्रुर्हाहाकारांश्च सर्वशः।
र्वाचा विना व्याहरतीव दृष्ट्या |
न्यपतंश्चात्र नभसः समन्तात्पुप्पवृष्टयः ॥ २७
आदाय शुक्लं वरमाल्यदाम
शताङ्गानि च तूर्याणि वादकाः समवादयन् ।
जगाम कुन्तीसुतमुत्मयन्ती॥
गत्वा च पश्चात्प्रसमीक्ष्य कृष्णा
सूतमागधसवाचाप्यस्तुवंस्तत्र सुस्वराः॥ २८
पार्थस्य वक्षस्यविशङ्कमाना।
तं दृष्ट्वा द्रुपदः प्रीतो बभूव रिपुसूदनः ।
क्षिप्त्वा स पार्थिववीरमध्ये
सह सैन्यैश्च पार्थस्य साहाय्यार्थमियेप सः॥२९
वराय ववे द्विजसमध्ये ॥
तस्मिंस्तु शब्दे महति प्रवृद्धे
शचीव देवेन्द्रमथानिदेवं
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः।
स्वाहेव लक्ष्मीश्च यथा मुकुन्दम् ।
आवासमेवोपजगाम शीघ्र
उपेव सूर्य मदनं रतीव
सार्धं यमाभ्यां पुरुपोत्तमाभ्याम् ॥ ३० महेश्वरं पर्वतराजपुत्री ॥ ३४
विद्ध तु लक्ष्य प्रसमीक्ष्य कृष्णा
स तामुपादाय विजित्य रङ्गे
पार्थ च शक्रप्रतिमं निरीक्ष्य ।
द्विजातिभिस्तैरभिपूज्यमानः।
'सभ्यस्तरूपापि नवेव नित्यं
रहान्निरकामदचिन्त्यकर्मा
विनापि हासं हसतीव कन्या ।
पत्त्या तया चाप्यनुगम्यमानः ॥ ३५ ॥
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि सयंवरपर्वणि व्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०३ ॥
३५
चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०४॥
क्रोधादाजसु द्रुपदहननार्थमागतेषु राजसंमुखे भीमार्जुनयोः सजीमूय स्थितयोः सतोः कृष्णयलरामयोः संपादः ॥३॥

·-- अध्यायः २०५] आदिपर्व १। ३४७ अवमानभयाचैव स्वधर्मस्य च रक्षणात् । तत्प्रेक्ष्य कर्मातिमनुष्यबुद्धि- स्वयंचराणामन्येषां मा भूदेवंविधा गतिः ॥ १२ जिप्णोः सहभातुरचिन्त्यकर्मा। इत्युक्त्वा राजशार्दला रुष्टाः परिघवाहवः। दामोदरो भ्रातरमुग्रवीर्य द्रुपदं तु जिघांसन्तः सायुधाः समुपाद्रवन् ॥१३ हलायुधं वाक्यमिदं बभापे ॥ . २१ तान्गृहीतशरावापान्युद्धानापततो बहून् । य एप सिंहपभखेलगामी द्रुपदो वीक्ष्य संत्रासाद्राह्मणाञ्छरणं गतः ॥१४ महद्धनुः कर्पति तालमात्रम् । 'न भयानापि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात् । एपोऽर्जुनो नात्र विचार्यमस्ति जगाम द्रुपदो विनाशमार्थी प्रत्यपद्यत ॥ १५ यद्यसि संकर्षण वासुदेवः ।। २२ वेगेनापततस्तांस्तु प्रभिन्नानिव वारणान् । यस्त्वेप वृक्षं तरसाऽवभज्य पाण्डुपुत्रौ महेवासौ प्रतियातापरिन्दमौ ॥ १६ राज्ञां निकारे सहसा प्रवृत्तः । ततः समुत्पेतुरुदायुधास्ते वृकोदरान्नान्य इहैतदद्य महीक्षितो बद्धगोधाङ्गुलित्राः। कर्तुं समर्थः समरे पृथिन्याम् ॥ २३ जिघांसमानाः कुरुराजपुत्रा- वमर्पयन्तोऽर्जुनभीमसेनौ ॥ योऽसौ पुरस्तात्कमलायताक्षो महातनुः सिंहगतिविनीतः। ततस्तु भीमोद्भुतभीमकर्मा गौरः प्रलम्बोज्वलचारुषोणो महाबलो वजसमानसारः। विनिःसृतः सोऽप्युत धर्मपुत्रः॥ २४ उत्पाव्य दो| द्रुममेकवीरो निष्पत्रयामास यथा गजेन्द्रः॥ यो ती कुमाराविव कार्तिकेयी तं वृक्षमादाय रिपुप्रमाथी द्वापाश्विनेयाविति में वितर्कः । दण्डीय दण्डं पितराज उग्रम् । मुक्ता हि तस्माज्जतुवेश्मदाहा- तस्थौ समीपे पुरुपर्पभस न्मया श्रुताः पाण्डुसुताः पृथा च ।। २५ पार्थस्य पार्थः पृथुदीर्घबाहुः॥ १९ वैशंपायन उवाच । तत्प्रेक्ष्य कर्मातिमनुष्यबुद्धि- तमन्नवी निर्जलतोयदाभो जिष्णुः स हि भ्रातुरचिन्त्यकर्मा । हलायुधोऽनन्तरजं प्रतीतः। विसिमिये चापि भयं विहाय प्रीतोऽसि दृष्ट्वा हि पितृप्वसारं तस्थौ धनुर्गुष महेन्द्रकर्मा ।। २० पृथा विमुक्तां सह कौरवायः॥ २६ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०४॥ पञ्चाधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २०५॥ भर्जुनेन कर्णपराजयः ॥ १ ॥ भीमेन कर्णपराजयः ॥ २ ॥ युधिष्ठिरादिमिदुर्योधनादिपराजयः ॥३॥ पुनर्मुदाय कृतनिश्चयानां राज्ञां श्रीकृष्णवाक्यन युद्धोद्योगाद्विरग्य सस्वालयगमनम् ॥ ४ ॥ द्रौपद्या सह भीमार्जुनयोः कुलालगृ. हप्रवेशः ॥५॥ वैशंपायन उवाच । अजिनानि विधुन्वन्तः करकाथ द्विजर्षभाः। ऊचुस्ते भीर्न कर्तच्या वयं योत्स्यामहे परान् ॥१ तानेवं वदतो विप्रानर्जुनः ग्रहसन्निव ।।

·३४८ श्रीमन्महाभारते [स्वयंवरपर्व १२ : उवाच प्रेक्षका भूत्वा यूयं तिष्ठत पार्थतः ॥ २ न हि मामाहवे क्रुद्धमन्यः साक्षाच्छचीपतेः। अहमेनानजिह्माणैः शतशो विकिरञ्छरैः । पुमान्योधयितुं शक्तः पाण्डवाद्वा किरीटिनः:१९ वारयिष्यामि संकुद्धान्मन्त्रैराशीविषानिव ॥ ३ 'दग्धा जतुगृहे सर्वे पाण्डवाः सार्जुनास्तदा । इति तद्धनुरानम्य शुल्कावाप्तं महाबलः । विनार्जुनं वा समरे मां निहन्तुमशवन्' ॥२० भ्रात्रा भीमेन सहितस्तस्थौ गिरिरिवाचलः॥४, तमेवंवादिनं तत्र फाल्गुनः प्रत्यभाषत । ततः कर्णमुखान्दृष्ट्वा क्षत्रियान्युद्धदुर्मदान् । नासि कर्ण धनुर्वेदो नासि रामः प्रतापवान २१ संपेततुरभीतौ तौ गजौ प्रतिगजानिय ॥ ५ ब्राह्मणोऽसि युधां श्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः। ऊचुश्च वाचः परुपास्ते राजानो युयुत्सवः । ब्राह्मे पौरन्दरे चास्ने निष्ठितोगुरुशासनात् ।।२२ आहवे हि द्विजस्यापि वधो दृष्टो युयुत्सतः॥६ स्थितोऽस्म्यद्य रणे जेतुं त्वां वै वीर स्थिरो भव । इत्येवमुक्त्वा राजानः सहसा दुगुबुद्विजान् । 'निर्जितोऽसीति वा ब्रूहि ततो ग्रज यथासुखम् २३ ततः कर्णो महातेजा जिष्णुं प्रति ययौ रणे॥७ वैशंपायन उवाच । युद्धार्थी वासिताहेतोर्गजः प्रतिगजं यथा । भीमसेन ययौ शल्यो मद्राणामीश्वरो वली ॥ ८ ततोऽन्यद्धनुरादाय संयोढुं सन्दधे शरम् ।। २४ भीमसेन ययौ शल्यो मद्राणामीश्वरोवलीne एवमुक्त्वाऽथ कर्णस्य धनुश्चिच्छेद पाण्डवः । दुर्योधनादयः सर्वे ब्राह्मणैः सह संगताः। दृष्ट्वा तच्चापि कौन्तेयश्छित्वा तद्धनुराशुगैः । मृदुपूर्वमयत्नेन प्रत्ययुध्यस्तदाऽऽहवे ।। ९ तथा वैकर्तनं कर्ण विभेद समरेऽर्जुनः ॥ २५ ततोऽर्जुनः प्रत्यविध्यदापतन्तं शितैः शरैः। कणे वैकर्तनं श्रीमान्विकृप्य बलवद्धनुः ॥ १० ततः कर्णस्तु राधेयः छिन्नधन्या महाबलः । तेषां शराणां वेगेन शितानां तिग्मतेजसाम्। शरैरतीव विद्धाङ्गः पलायनमथाकरोत् ॥ २६ विमुद्यमानो राधेयो यत्नाचमनुधावति ॥ ११ पुनरायान्मुहूर्तेन गृहीत्वा सशरं धनुः । ववर्ष शरवर्षाणि पार्थ वैकर्तनस्तथा ।। २७ तावुभावप्यनिर्देश्यो लाघवाजयतां वरौ । .. अयुध्येतां सुसंरब्धावन्योन्यविजिगीपिणौ ॥१२ तानि वै शरजालानि कौन्तेयोऽभ्यहनच्छरैः । कृर्त प्रतिकृतं पश्य पश्य वाहुवलं च मे । ज्ञात्या सर्वाञ्झारान्योरान्कर्पोऽधायगुतं यहि १८ इति शूरार्थवचनैरभापेतां परस्परम् ॥ ब्राझं तेजस्तदाऽजय्यं मन्यमानो महारथः। ततोऽर्जुनस्य भुजयोवीर्यमप्रतिम भुवि । अपरसिन्वनोद्देशे वीरौ शल्यवृकोदरी ॥ २९ ज्ञात्वा वैकर्तनः कर्णः संरब्धः समयोधयत्॥१४ बलिनी युद्धसंपन्नी विद्यया च चलेन च । अर्जुनेन प्रयुक्तांस्तान्याणान्येगवतस्तदा । अन्योन्यमादयन्तौ तु मनाविव महागजी ।।३० प्रतिहत्य ननादोच्चैः सैन्यानि तदपूजयन् ॥१५ मुष्टिभिर्जानुभिधैव निमन्तावितरेतरम् । प्रकर्पणाकर्षणयोरभ्याकर्पविकर्षणः ।। तुप्यामि ते विप्रमुख्य भुजवीर्यस्य संयुगे। आचकर्पतुरन्योन्यं मुष्टिभिवापि जमतुः । अविपादस्य चैवास शस्त्रास्त्रविजयस्य च ॥ १६ ततश्चटचटाशब्दः सुघोरो ह्यभवत्योः ॥ ३२ किं त्वं साक्षाद्धनुर्वेदो रामो वा विप्रसत्तम । पापाणसंपातनिभैः प्रहारैरभिजन्नतः। अथ साक्षारिहयः साक्षाद्वा विष्णुरच्युतः॥१७ मुहूर्त तौ तदाऽन्योन्यं समरे पर्यकर्पताम् ॥ ३३ आत्मप्रच्छादनार्थ वै पाहुवीर्यमुपाश्रितः । ततो भीमः समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां शल्यमाहये । विमरूपं विधायेदं मन्ये मां प्रतियुध्यसे ॥ १८ अपातयत्कुरुश्रेष्ठो बामणा जहमुस्तदा ।। महान्याविणी विजिगीषामन्ती ॥ १२ ॥ मनोहेको रहस्सा | निवासस्थाने ॥२९॥ समुशिष्य कूष्माण्डफसवदपातयत् ॥३४॥ . कर्ण उवाच ।

·अध्यायः २०५]
आदिपर्व १॥
३४९
तत्राश्चर्य भीमसेनश्वकार पुरुपर्पभः । प्रेक्षमाणास्तथाऽतिष्ठन्त्राह्मणांश्च समन्ततः।। ५०
यच्छल्यं पातितं भूमौ नावधीहलिनं बली ॥३५ ब्राह्मणाच जय प्राप्ताः कन्यामादाय निर्ययुः ।
पातिते भीमसेनेन शल्ये कर्णे च शङ्किते । विजिते भीमसेनेन शल्ये कर्णे च निर्जिते ॥५१
'विसयः परमो जज्ञे सर्वेषां पश्यतां नृणाम्॥३६ दुर्योधने चापयाते तथा दुःशासने रणात् ।'
ततो राजसमूहस्य पश्यतो वृक्षमारुजत् ।
शहिताः सर्वराजानः परिवर्यकोदरम् ।। ५२
ततस्तु भीमं संज्ञाभिर्वारयामास धर्मराट् ॥ ३७ | ऊचुश्च सहितास्तत्र सानिमा ब्राह्मणपभो ।
आकारज्ञस्तथा भ्रातुः पाण्डवोऽपि न्यवर्तत ।
विज्ञायेतां कजन्मानौ कनिवासी तथैव च ।।५३
धर्मराजश्व कौरव्य दुर्योधनममर्पणम् ।। ३८ को हि राधासुतं कर्ण शक्तो योधयितुं रणे ।
अयोधयत्समामध्ये पश्यतां वै महीक्षिताम् । अन्यत्र रामाद्रोणाद्वा पाण्डवाद्वा किरीटिन:५४
ततो दुर्योधनस्तं तु खुपज्ञाय युधिष्ठिरम् ॥ ३९ कृष्णाद्वा देवकीपुत्रात्कृशद्वापि शरद्वतः ।
नायोधयत्तदा तेन बलवान्चै मुयोधनः । को वा दुर्योधनं शक्तः प्रतियोधयितुं रणे ॥५५
एतसिनन्तरेऽविध्यद्वाणेनानतपर्वणा ।। ४० तथैव मद्राधिपति शल्यं वलवतांवरम् ।
दुर्योधनममित्रनं धर्मराजो युधिष्ठिरः।
बलदेवाहते वीरात्पाण्डवाद्वा वृकोदरात् ।। ५६
ततो दुर्योधनः अ॒द्धो दण्डाहत इवोरगः ॥ ४१ | वीराहुर्योधनाद्वाऽन्यः शक्तः पातयितुं रणे ।
प्रत्ययुध्यत राजानं यतं परममास्थितः। क्रियतामवहारोऽस्मायुद्धाद्राह्मणसंवृतात् ॥ ५७
। छित्त्वा राजा धनुः सज्यं धार्तराष्ट्रस संयुगे।।४२ ब्राह्मणा हि सदा रक्ष्याः सापराधाऽपिनित्यदा।
अभ्यवर्षच्छरौपैस्तं स हिला पाद्रवद्रणम् ।
अथैनानुपलभ्येह पुनर्योत्स्याम हटवत् ॥ ५८
दुःशासनस्तु संक्रुद्धः सहदेवेन पार्थिव ॥ ४३ वैशंपायन उवाच ।
युद्धा च सुचिरं कालं सहदेवेन निर्जितः। तांस्तथायादिनः सर्वान्प्रसमीक्ष्य क्षितीश्वरान् ।
उत्सृज्य च धनुः सङ्ख्ये जानुभ्यामवनीं गतः। अथान्यान्पुरुषांश्चापि कृत्वा तत्कर्म संयुगे।।५९
उत्थाय सोऽभिद्राव सोसिं जग्राह चर्म च ४४ तत्कर्म भीमस समीक्ष्य कृणः
विकर्णचित्रसेनाभ्यां निगृहीतच कौरवः । कुन्तीसुतौ तौ परिशङ्कमानः।
मा युद्धमिति कौरच्य ब्राह्मणेनावलेन वै ॥ ४५ निवारयामास महीपतींस्ता-
दुःसहो नकुलचोभी युद्धं कर्तुं समुद्यतौ । न्धर्मेण लब्धेत्यनुनीय सर्वान् ।। ६०
ती दृष्ट्वा कौरवा युद्धं वाक्यमूचुर्महाबलौ ॥४६ | एवं ते विनिवृत्तास्तु युद्धायुद्धविशारदाः।
निवर्तन्तां भवन्तो वै कुतो विप्रेषु क्रूरता । यथावासं ययुः सर्वे विस्मिता राजसत्तमाः॥६१
दुर्वला ब्राह्मणाश्वेमे भवन्तो वै महाबलाः ।।४७ | वृत्तो ब्रह्मोत्तरो रङ्गः पाञ्चाली ब्राह्मणता ।
द्वावत्र ब्राह्मणौ रौ वाय्विन्द्रसदृशौ बले । इति सुवन्तः प्रययुर्य तत्रासन्समागताः ॥ ६२
येवा के वानमस्तेभ्यो गच्छामः स्वपुरं ययम् ४८ ब्राह्मणैस्तु प्रतिच्छन्नी रौरवाजिनवासिभिः ।
एवं संभापमाणास्ते न्यवर्तन्ताथ कौरवाः।
कृच्छ्रेण जग्मतुस्तौ तु भीमसेनधनञ्जयाँ ॥ ६३
जहपु ह्मणास्तत्र समेतास्तत्र सशः ॥ ४९ विमुक्ती जनसंवाधाच्यभुभिः परिविक्षता ।
बहुरास्ते ततस्तत्र क्षत्रिया रणमूर्धनि ।
कृष्णयानुगतो तत्र नृवीरी ती विरेजतः ॥ ६४
भवहारो युद्धानियतन ॥ ५५ ॥ संयुगे तत्कर्म कृत्वा तूष्णीभूता- ब्रह्म ब्राह्मणजातिः उत्तरं उत्कृष्टं यस्मिन्म ब्रह्मोत्तरः ॥ ६ ॥
"
चिति दोषः ॥ ५९॥

·३५० श्रीमन्महाभारते [स्वयंवरपर्व १२ - KA पौर्णमास्यां धनर्मुक्तौ चन्द्रमूर्याविवोदितौ। विपरीतं मतं जातं व्यासस्यापि महात्मनः॥६७४ तेषां माता बहुविधं विनाशं पर्यचिन्तयत् ॥६५ इत्येवं चिन्तयामास सुतस्नेहावृता पृथा । अनागच्छत्सु पुत्रेषु भैक्षकाले च लविते । ततः सुप्तजनप्राये दुर्दिने मेघसंप्लुते ।। धार्तराष्ट्रहताश्च स्युर्विज्ञाय कुरुपुङ्गवाः ॥ ६६ महत्यथापराह्ने तु धनैः सूर्य इवावृतः। मायान्वितैर्वा रक्षोभिः सुघोरै ढवैरिभिः । ब्राह्मणैः प्राविशत्तत्र जिष्णुर्भार्गववेश्म तत् ॥६९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि पञ्चाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०५ ॥ षडधिकदिशततमोऽध्यायः ॥२०६॥ भीमार्जुनाभ्यां द्रौपद्याः भिक्षेत्यावेदने कुन्त्या पञ्चानां सह भोजनानुज्ञा ॥ ३ ॥ पश्चात् द्रौपदीदर्शनेन चिन्तान्विताया कुन्त्यां युधिष्टिरार्जुनयोः संवादः ॥ २॥ द्वैपायनवासरणेन सर्वेषां द्रौपदी भार्येति युधिष्ठिरनिश्चयः ॥ ३ ॥ जनमेज- येन कृष्णस्य कार्मुफानारोपणे कारणप्रक्षे पापडवार्थमिति वैशंपायनस्योत्तरम् ॥ ४ ॥ कुलालशालांप्रति श्रीकृष्णस्यागम. नम् ॥ ५॥ वैशंपायन उवाच । वैशंपायन उवाच । गत्वा तु तां भार्गवकर्मशाला स एवमुक्तो मतिमानवीरो पार्थी पृथां प्राप्य महानुभावो । मात्रा मुहूर्त तु विचिन्त्य राजा। तां याज्ञसनी परमप्रतीती कुन्ती समाश्वास्य कुरुप्रवीरो भिक्षेत्यथावेदयतां नराग्यौ । १ धनञ्जय वाक्यमिदं चभापे । ६/ फुटीगता सा त्वनवेक्ष्य पुत्रौ त्वया जिता फाल्गुन याज्ञसेनी प्रोवाच भुतेति समेत्य सर्वे । त्वयैव शोभिप्यति राजपुत्री । पश्चाच कुन्ती असमीक्ष्य कृष्णा प्रज्वाल्यतामग्निरमित्रसाह कष्टं मया भापितमित्युवाच ।। गृहाण पाणिं विधिवत्त्वमस्याः॥ साधर्मभीता परिचिन्तयन्ती अर्जुन उवाच । तां याज्ञसेनी परमप्रतीताम् । मा मां नरेन्द्र त्वमधर्मभाज V पाणी गृहीत्वोपजगाम कुन्ती कृथा न धर्मोऽयमशिष्टदृष्टः। युधिष्ठिरं वाक्यमुवाच चेदम् ॥ ३ भवान्निवेश्यः प्रथमं ततोऽयं कुन्त्युवाच । भीमो महावाहुरचिन्त्यकर्मा ॥ इयं तु कन्या द्रुपदस्य राज- अहं ततो नकुलोऽनन्तरं मे स्तवानुजाभ्यां मयि संनिसृष्टा । पवादयं सहदेवस्तरस्थी। यथोचितं पुत्र मयाऽपि चोक्तं वृकोदरोऽहं च यमौ च राज- समेत्य भुनेति नृप प्रमादात् ।। नियं च कन्या भवतो नियोज्याः॥९ मया कथं नानृतमुक्तमय एवं गते यत्करणीयमन भवेत्कुरूणामृपम ब्रवीहि । धय यशस्यं कुरु तद्विचिन्त्य । पञ्चालराजस मुतामधर्मों पाञ्चालराजस्य हितं च यत्स्या- न चोपवर्तेत न विभ्रमेच ॥ प्रशाधि सर्वे स वशे स्थितास्ते ॥ १० भार्गवम पुलाएद ॥ ६॥ पायाधिदिशतवमोऽध्यायः ॥ ३.५ ॥ ४ 1

·अध्यायः २०६]
आदिपर्व १।
३५१
वैशंपायन उवाच ।
तमेवार्थ ध्यायमाना मनोभिः
जिष्णोर्वचनमाज्ञाय भक्तिस्नेहसमन्वितम् ।
सर्वे च ते तस्थुरदीनसत्वाः ॥ . २१
दृष्टिं निवेशयामासुः पाञ्चाल्यां पाण्डुनन्दनाः११ वृष्णिप्रचीरस्तु कुरुप्रवीरा-
दृष्ट्वा ते तत्र पश्यन्तीं सर्वे कृष्णां यशखिनीम् । नाशंसमानः सहरहिणेयः।
संप्रेक्ष्यान्योन्यमासीना हृदयस्तामधारयन् ॥१२ जगाम तां भार्गवकर्मशाला
तेषां तु द्रौपदी दृष्ट्वा सर्वेपाममिताजसाम् । यत्रासते ते पुरुपप्रवीराः॥ २२
संप्रमध्येन्द्रियग्रामं प्रादुरासीन्मनोभवः ॥ १३ तत्रोपविष्टं पृथुदीर्घबाहुँ
काम्यं हि रूपं पाञ्चाल्या विघात्रा विहितं स्वयम् । ददर्श कृष्णः सहराहिणेयः।
वभूवाधिकमन्याभ्यः सर्वभूतमनोहरम् ॥ १४ अजातशg परिवार्य तांश्चा-
तेपाभाकारभावज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । प्युपोपविष्टाञ्चलनप्रकाशान् ।। २३
द्वैपायनवचः कृत्सं ससार मनुजपमः॥ १५
ततोऽनवीद्वासुदेवोऽभिगम्य
। अब्रवीत्सहितान्भ्रावन्मियो भेदभयानृपः। कुन्तीसुतं धर्मभृतां वरिष्ठम् ।
सर्वेषां द्रौपदीभार्या भविष्यति हि नः शुभा १६ कृष्णोऽहमसीति निपीड्य पादा
'जनमेजय उवाच ।
युधिष्ठिरस्याजमीढस राज्ञः॥ २४
सताऽपि शक्तेन च केशवेन
तथैव तस्याप्यनु रोहिणेय-
सज्यं धनुस्तन्न कृतं किमर्थम् ।
सौ चापि दृष्टाः कुरवोऽभ्यनन्दन् ।
विद्धं च लक्ष्यं न च कस हेतो-
पितृष्वसुश्चापि यदुप्रवीरा-
राचक्ष्व तन्मे द्विपदां वरिष्ठ ।
वगृह्नतां भारतमुख्य पादी॥ २५
वैशंपायन उवाच ।
शक्तेन कृणेन च कार्मुकं त-
अजातशत्रुश्च कुरुप्रवीरः
भारोपितं ज्ञानुकामेन पार्थान् ।
पप्रच्छ कृष्णं कुशलं विलोक्य ।
कथं वयं वासुदेव त्वयेह
परिश्रवादेव बभूव लोके
गूढा वसन्तो विदिताश्च सर्वे ।। २६
जीवन्ति पार्थी इति निश्चयोऽस्य ॥ १८
अन्यानशक्तान्नुपतीन्समीक्ष्य
तमब्रवीद्वासुदेवः प्रहस
स्वयंवरे कार्मुकेणोत्तमेन।
गृढोऽप्यनिञ्जयत एव राजन् ।
तं विक्रम पाण्डवेयानतीस
धनञ्जयस्तद्धनुरेकवीरः
सज्यं करोतीत्यभिवीक्ष्य कृष्णः ॥ १९
कोऽन्यः कर्ता विद्यते मानुपेषु ॥ २७
इति स्वयं चामुदेवो विचिन्त्य
दिष्टया सर्वे पायकाद्विनमुक्ता
पार्यान्विवित्सन्विविधरुपायः । ।
यूयं घोरात्पाण्डवाः शत्रुसाहाः।
दिष्टया पापो धृतराष्ट्रस्य पुत्रः
न तद्धनुः सज्यमियेप कर्तु
पभूवुरखेष्टतमा हि पार्थाः
सहामात्यो न सकामोऽमविप्यत् ।। २८
भ्रातुर्वचस्तत्प्रसमीक्ष्य सर्वे
भद्रं चोऽस्तु निहितं यद्गुहायां
ज्येष्ठस पाण्डोस्तनयास्तदानीम् ।
विवर्धध्वं ज्वलना इवधमानाः।
हना ते तत्र तिष्टन्ती इति इ. पाठः ॥१२॥ यद्र गुहायां युद्दी ] वो निहितं तदोस्तु ।।२९॥ पदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥२०॥

·• ३५२
श्रीमन्महाभारते
[स्वयंवरपर्य १२
मा वो विद्युः पार्थिवाः केचिदेव
सोऽनुज्ञातः पाण्डवेनाव्ययश्रीः
यासावहे शिविरायैव तावत् ।
प्रायाच्छीघ्रं बलदेवेन सार्धम् ।।
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि पडधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०६॥
ससाधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २०७॥
पाण्डवावासे सृष्टद्युम्नस्य निलीयावस्थानम् ॥ १ ॥ भीमाद्यानीतस्य भैक्षस्य कुन्त्याज्ञया द्रौपधा परिवेषणम् ॥ २॥
सर्व पाण्डववृत्तान्तं ज्ञात्वा पृष्टद्युम्नस्य प्रतिनिवर्तनम् ॥३॥
वैशंपायन उवाच ।
९
.
धृष्टद्युम्नस्तु पाश्चाल्यः पृष्ठतः कुरुनन्दनौ ।
अन्वगच्छत्तदा यान्तौ भार्गवस्य निवेशने ॥ १
सोज्ञायमानः पुरुपानवधाय समन्ततः ।
खयमारानिलीनोऽभूद्भार्गवस निवेशने ।। २
सायं च भीमस्तु रिपुप्रमाथी
जिष्णुर्यमौ चापि महानुभावौ ।
भैक्षं चरित्वा तु युधिष्ठिराय
निवेदयांचकुरदीनसखाः॥
३
ततस्तु कुन्ती द्रुपदात्मजां ता-
मुवाच काले वचनं वदान्या ।
ततोऽनमादाय कुरुष्व भद्रे
बलिं च विप्राय च देहि भिक्षाम् ॥ ४
ये चानमिच्छन्ति ददख
तेभ्यः
परिश्रिता ये परितो मनुप्याः ।
ततच शेपं प्रविभज्य शीघ्र-
मधु चतुर्णा मम चात्मनश्च ॥
अर्थ तु भीमाय च देहि भद्रे
य एप नागपभतुल्यरूपः।
गौरो
युवा संहननोपपन्न
एपो हि वीरो बहुमुक सदैव ॥
सा हुष्टरूपैय तु राजपुत्री
तसा वचः साध्वविशकमाना ।
यथायदुक्तं प्रचकार साध्वी
ते चापि सर्वे युभुजुस्तदन्नम् ।।
कुशैस्तु भूमौ शयनं चकार
माद्रीपुत्रः सहदेवस्तपस्वी।
अथात्मकीयान्यजिनानि सर्वे
संस्तीर्य वीराः सुपुपुर्धरण्याम् ।।
अगस्त्यकान्तामभितो दिशं तु
शिरांसि तेषां कुरुसत्तमानाम् ।
कुन्ती पुरस्तात्तु बभूव तेषां
पादान्तरे चाथ बभूव कृष्णा ॥
अशेत भूमौ सह पाण्डुपुत्रैः
पादोपधानीव कृता कुशेषु ।
न तत्र दुःखं मनसापि तस्या
न चावमेने कुरुपुङ्गवांस्तान् ॥
ते तत्र शूराः कथयांबभूवुः
कथा विचित्राः पृतनाधिकाराः।
अस्त्राणि दिव्यानि रथांश्च नागान्
खड्गान्गदाश्चापि परश्वधांश्च ॥
तेषां कथास्ताः परिकीर्त्यमानाः
पाञ्चालराजस्य सुतस्तदानीम् ।
शुश्राव कृष्णां च तदा निपण्णां
ते चापि सर्वे ददृशुर्मनुष्याः॥ १२
धृष्टद्युम्नो राजपुत्रस्तु सर्व
वृत्तं तेषां कथितं चैव रात्रौ ।
सर्व राज्ञे द्रुपदायाखिलेन
निवेदयिप्यस्त्वरितो जगाम ।।
पाञ्चालराजस्तु विषण्णरूप-
स्तान्पाण्डयानप्रतिविन्दमानः ।
धृष्टद्युम्नं पर्यपृच्छन्महात्मा
क सा गवा केन नीता च कृष्णा ॥ १४ ॥
अमं प्रथममादाय यलि पुरुष मिक्षा च देहि ॥४॥

·अध्यायः २०८]
आदिपर्व १॥
३५३
१७
र कचिन्न शूद्रेण न हीनंजेन
कचिन्न तप्स्से परमप्रतीतः
वश्येन वा करदेनोपपन्ना।
संयुज्य पार्थेन नरर्पमेण ।
कचित्पदं मूर्ति न पडदिग्धं
वदस्य तत्वेन महानुभाव
कचिन माला पतिता श्मशाने ।। १५ कोऽसा विजेता दुहितुर्ममाघ ।
कचित्स.वर्णनवरो मनुष्य
विचित्रवीर्यस्य मुतस्य कश्चि-
उद्रिक्तवर्णोऽप्युत एव कश्चित् ।
कुरुप्रवीरस त्रियन्ति पुत्राः।
कचिन्न वामो मम मूर्षि पादः
कचित्तु पार्थेन यवीयसाऽद्य
कृष्णाभिम न कृतोऽद्य पुत्र ।। १६ धनुर्गृहीतं निहतं च लक्ष्यम् ॥
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि सप्ताधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २० ॥
समाप्त स्वयंवरपर्व ।।
.
१८
१
(अथ वैवाहिकपर्व ॥ १३ ॥)
अष्टाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०८ ॥
घरधुम्नयाती शुनवता गुपदेन तापविवित्सया पाण्डवान्यति पुरोहितपणम् ॥2॥
वैशंपायन उवाच ।
'श्यामो युवा वारणमत्तगामी
ततस्तथोक्तः परिदृष्टरूपः
कृत्वा महत्कर्म मुदुष्करं तत् ॥
पित्रे शशंसाथ स राजपुत्रः ।
यः मूतपुत्रेण चकार युद्ध
धृष्टद्युम्नः सोमकानां प्रबों
शकेऽर्जुनं ते त्रिदशेशवीर्यम् ।
वृत्तं यथा येन हता च कृष्णा ॥
अमृप्यमाणेषु नराधिपेपु
धृष्टद्युम्न उवाच ।
मुद्धेपु वै तत्र समापतत्सु ॥
योऽसौ युवा व्यायतलोहिताक्षः
ततोऽपरः पार्थियससमध्ये
कृष्णाजिनी देवसमानरूपः।
प्रद्धमारुज्य महीप्ररोहम् ।
यः कार्मुकाम्यं कृतवानधियं
प्राकालयत्तेन स पार्थिवाधान्
लक्षं च यः पातितवान्पृथिव्याम् ॥ २ भीमोऽन्तकः प्राणभृतो यर्थव ।।
असअमानश्च ततस्तरस्त्री
ता पार्थिवानां मिपतां नरेन्द्र
वृतो द्विजाप्यरनियमानः।
कृष्णामुपादाय गती नराग्यो ।
चत्राम वजीव दितेः मुतपु
'विक्षोभ्य विद्राव्य च पार्थिवांस्ता-
संबंध देवपिभिश्व जुष्टः॥
न्सतेजसा दुष्प्रतिवीक्ष्यरूपा!'
कृष्णा प्रगृयाजिनमन्वयात्
विभ्राजमानाविध चन्द्रमयीं
नागं यथा नागपथः मष्टा ।
यायां पुरागार्गवकर्मशालाम् ॥
} समाधिदिन्नद्रमोऽध्यायः ॥ २० ॥
ur
नियन्नि जीवन्ति ॥ १८ ॥

·३५४ श्रीमन्महाभारते [वैवाहिकपर्व १३ १७ तत्रोपविष्टाचिरिवानलस्य वाक्यं समय नृपतेर्यथाव- तेषां जनित्रीति मम प्रतः। दुवाच चानुक्रमविक्रमेण ॥. तथाविधैरेव नरप्रवीरै- विज्ञातुमिच्छत्यवनीश्वरो वः रुपोपविष्ट्रस्तिभिरग्निकल्पैः ।। पाञ्चालराजो वरदो वराहाः। तस्यास्ततस्तावभिवाद्य पादा- लक्ष्यस्य वेद्धारमिमं हि दृष्ट्वा चुक्त्वा च कृष्णामभिवादयेति । हर्पस्स नान्तं प्रतिपद्यते सः॥ स्थितौ च तत्रैव निवेद्य कृष्णां आख्यात च ज्ञातिकुलानुपूर्वी भिक्षाप्रचाराय गता नरांय्याः॥ ९ पदं शिरःसु द्विपतां कुरुध्वम् । तेपां तु भैक्षं प्रतिगृह्य कृप्णा प्रहादयध्वं हृदयं ममेदं दत्वा बलिं ब्राह्मणसाच्च कृत्वा । पाञ्चालराजस्य च सानुगस्य ।। १८ तां चैव वृद्धा परिवेप्य तांश्च पाण्डुर्हि राजा द्रुपदस्य राज्ञः नरप्रवीरान्स्वयमप्यत॥ नियः सखा चात्मसमो बभूव । सप्तास्तु ते पार्थिव सर्व एव तस्यैप कामो दुहिता ममेयं कृष्णा च तेपां चरणोपधाने । सुपा यदि स्यादिह कौरवस्य ।। आसीत्पृथिव्यां शयनं च तेपां अयं हि कामो द्रुपदस्य राज्ञो दर्भाजिनामास्तरणोपपन्नम् ।। ११ हृदि स्थितो नित्यमनिन्दिताङ्गाः । ते नर्दमाना इव कालमेघाः यदर्जुनो वै पृथुदीर्घबाहु- कथा विचित्राः कथयांबभूवुः । धर्मेण विन्देत सुतां ममैताम् ।। २० न वैश्यशूद्रौपयिकीः कथास्ता कृतं हि तत्स्यात्सुकृतं ममेदं न च द्विजानां कथयन्ति वीराः ॥ १२ यशश्च पुण्यं च हितं तदेतत् । निःसंशयं क्षत्रियपुंगवास्ते अथोक्तवाक्यं हि पुरोहितं स्थित यथा हि युद्धं कथयन्ति राजन् । ततो विनीतं समुदीक्ष्य राजा ॥ २१ आशा हि नो व्यक्तमियं समृद्धा समीपतो भीममिदं शशास मुक्तान्हि पार्थाञ्शृणुमोऽग्निदाहात् ।।१३ प्रदीयतां पाद्यमध्य तथाऽसे । यथा हि लक्ष्यं निहतं धनुश्च मान्यः पुरोधा द्रुपदस्य राज्ञ- सज्यं कृतं तेन तथा प्रसह्य । स्तसै प्रयोज्याऽभ्यधिका हि पूजा ॥२२ यथा हि भापन्ति परस्परं ते वैशंपायन उवाच । छन्ना ध्रुवं ते प्रचरन्ति पार्थाः॥ १४ भीमस्ततस्तत्कृतवानरेन्द्र वैशंपायन उवाच । तां चैव पूजां प्रतिगृह्य हर्षात् । ततः स राजा दुपदः ग्रहष्टः सुखोपविष्टं तु पुरोहितं तदा पुरोहितं प्रेषयामास तेपाम् । युधिष्ठिरो ब्राह्मणमित्युवाच ॥ विद्याम युप्मानिति भाषमापो पाञ्चालराजेन मुता निसृष्टा महात्मानः पाण्डुसुताः स्थ कचित् ॥१५ स्वधर्मदृष्टन यथा न कामात् । गृहीतवाक्यो नृपतेः पुरोधा प्रदिष्टशुल्का द्रुपदेन राज्ञा गत्वा प्रशंसामभिधाय तेपाम् । सा तेन वीरेण तथाऽनुवृत्ता ।। २४ ·अध्यायः २०९] आदिपर्व १। ३५५ 2 न तत्र वर्णपु कृता विवक्षा न तदनुर्मन्दबलेन शक्यं न चापि शीले न कुले न गोत्रे । मा समायोजयितुं तथाहि । कृतेन सज्येन हि कार्मुकेण न चाकृताखेण न हीनजेन विद्धन लक्ष्येण हि सा विसृष्टा ॥ २५ लक्ष्यं तथा पातयितुं हि शक्यम् ॥ २८ सेयं तथाऽनेन महात्मनेह तसान्न तापं दुहितुर्निमित्तं कृष्णा जिता पार्थिवसङ्घमध्ये । पाञ्चालराजोऽर्हति कर्तुमय । नवं गते सामकिरय राजा न चापि तत्पातनमन्यथेह सन्तापमहत्यसुखाय कर्तुम् ।। कर्तु हि शक्यं भुवि मानवेन ॥ २९ कामश्च योऽसौ द्रुपदस राज्ञः एवं मुवत्येव युधिष्ठिरे तु स चापि संपत्स्यति पार्थिवस्य । पाञ्चालराजस समीपतोऽन्यः । संप्राप्यरूपां हि नरेन्द्रकन्या- तत्राजगामाशु नरो द्वितीयो मिमामहं ब्राह्मण साधु मन्ये ॥ २७ निवेदयिष्यनिह सिद्धमन्नम् ।। ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि अष्टाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०८ ॥ दूत उवाच । १ नवाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥२०॥ कुन्त्या सह पाण्टयानां द्रुपदगृहगमनम् ॥ १॥ परीक्षणार्थ दुपदेन अनेकविधवस्तूपहरणम् ॥२॥ द्रौपद्या सह कु. न्त्या अन्तःपुरप्रवेशः ॥ ३ ॥ भोजनानन्तरं पाण्डवानां सानामिकवस्तुपूर्णमदेशे प्रवेशः ॥ ४ ॥ 'स्त्रीभिः सुगन्धाम्बरमाल्यदान- अन्यार्थमन्नं द्रुपदेन राजा विभूपिता आमरणविचित्रः। विवाहहतोरुपसंस्कृतं च । मागल्यगीतध्वनिवाघोप- तदामुवयं कृतसंर्पकार्याः मनोहरः पुण्यकृतां वरिष्टः॥ कृष्णा च तत्रतुं चिरं न कार्यम् ॥ संगीयमानाः प्रययुः ग्रहृष्टा इमे रथाः काञ्चनपद्मचित्राः दीपचलन्द्रिः सहिताय विनः ।। सदधयुक्ता वसुधाधिपाहाः। स चै तथोक्तस्तु युधिष्टिरेण एतान्समारुह्य परत सर्वे पाञ्चालराजस पुरोहितोऽय्यः । पाश्चालराजस निवेशनं तत् ॥ २ सबै यथोक्तं कुरुनन्दनेन वैशंपायन उवाच । निवेदयामास नृपाय गत्वा । वतःप्रयाताः कुरुपुंगवास्ते श्रुत्वा तु वाक्यानि पुरोहितस पुरोहितं तं परियाप्य सर्वे । यान्युक्तवान्मारत धर्मराजः। आस्थाय यानानि महान्ति तानि जिज्ञासर्यवाय कुरुत्तमानां कुन्ती च कृष्णा च सहकयाने।। द्रव्याप्यनेकान्युपसंजहार ॥ रोप्राप्यस्पामम्मा योग्यताम् ॥ २५ ॥ अशाधिकदिशततमो. w जन्याय परपक्षीयजना ॥१॥ परियाय प्रस्थान्य ॥ ३॥ ज्यागः ।। २.०॥

·३५६ श्रीमन्महाभारते [वैवाहिकपर्व -१३ १४ फलानि माल्यानि च संस्कृतानि गूढोत्तरांसान्भुजगेन्द्रभोग- वर्माणि चर्माणि तथाऽऽसनानि । प्रलम्बबाहून्पुरुषप्रवीरान् ॥ गाश्चैव राजन्नथ चैव राजा च राज्ञः सचिवाश्च सर्वे वीजानि चान्यानि कृपीनिमित्तम् ॥ ८ पुत्राच राज्ञः सुहृदस्तथैव । अन्येषु शिल्पेषु च यान्यपि स्युः प्रेष्याश्च सर्वे निखिलेन राज- सर्वाणि कृत्यान्यखिलेन तत्र । न्हर्प समापेतुरतीव तत्र ॥ क्रीडानिमित्तान्यपि यानि तत्र ते तत्र वीराः परमासनेषु सर्वाणि तत्रोपजहार राजा ॥ सपादपीठेप्यविशङ्कमानाः। वर्माणि चर्माणि च भानुमन्ति यथानुपूर्व्याद्विविशुनराठ्या- खड्गा महान्तोऽश्वरथाश्च चित्राः। स्तथा महार्हेषु न विस्मयन्तः ।। धपि चाय्याणि शराच चित्राः उच्चावचं पार्थिवभोजनीयं शक्त्य॒ष्टयः काञ्चनभूपणाश्च ॥ १० पात्रीपु जाम्बूनदराजतीपु। प्रासा भुशुण्ड्यश्च परश्वधाश्च दासाथ दास्यश्च सुमृष्टवेपाः सांग्रामिकं चैव तथैव सर्वम् । संभोजकाचाप्युपजहुरन्नम् ॥ शय्यासनान्युत्तमवस्तुवन्ति ते तत्र भुक्त्वा पुरुषप्रवीरा तथैव वासो विविधं च तत्र ॥ यथात्मकामं सुभृशं प्रतीताः । कुन्ती तु कृष्णां परिगृह्य साध्वी- उत्क्रम्य सर्वाणि वसूनि राज- मन्तःपुरं द्रुपदस्थाविवेश । न्सांग्रामिकं ते विविशुवीराः॥ खियश्च तां कौरवराजपत्री तल्लक्षयित्वा द्रुपदस्य पुत्रा प्रत्यर्चयामासुरदीनसत्वाः॥ १२ राजा च सर्वैः सह मत्रिमुख्यैः । तान्सिहविक्रान्तगतीनिरीक्ष्य समर्थयामासुरुपेत्य हृष्टाः महर्पभाक्षानजिनोत्तरीयान् । कुन्तीसुतान्पार्थिवराजपुत्रान् ॥ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि नवाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०९।। १७ दशाधिकदिशततमोऽध्यायः ।। २१० ॥ हुपदमभागन्तरं युधिष्टिरेण स्वेषां पाण्डयरवकथनम् ॥ । ॥ दोपयाः पचपयीत्वे दुपदस्य विवादः ॥ २॥ व्यासागम- नम् ॥३॥ वैशंपायन उवाच । वैश्यान्या गुणसंपन्नानय वा शूद्रयोनिजान् । तत आहूय पाश्चाल्यो राजपुत्रं युधिष्ठिरम् । मायामास्थाय वा सिद्धांवरतः सर्वतोदिशम् ॥३ परिग्रहेण मादोण परिगृप महायुतिः।। १ कृष्णाहतोरनुप्राप्ता देवाः संदर्शनार्थिनः । पर्यपृच्छददीनात्मा कुन्तीपुत्र मुवर्चसम् । प्रवीतु नो भवान्सत्यं सन्देहो पत्र नो महान् ४ कथं जानीम भवतः क्षत्रियान्नाह्मणानुत ॥ २ | अपि नः संशयस्यान्ते मनः संतुष्टिमायहेत् । इन्सान गलानि वास्सादीनि ॥९॥ यमुपन्ति मतोमस्य यत- पाठः ॥३॥ नवाधिरद्विपाततमोऽध्यायः॥ २० ॥ मापम् ॥11॥ गोतरांगागृनन् । गूढोमनामान् इति . माझेग ग्राभणामुक्तिनाभ्युरधानादिला परिप्रदेण आ.

·अध्यायः २१.] आदिपर्व १। ३५७ . अपि नो भागधेयानि शुभानि स्युः परन्तप ॥५ गृह्णातु विधिवत्पाणिमद्यायं कुरुनन्दनः । इच्छया ग्रूहि तत्सत्यं सत्यं राजसु शोभते । पुण्येऽहनि महावाहुरर्जुनः कुरुतां क्षणम् ॥ २० इष्टापूर्तेन च तथा वक्तव्यमनृतं न तु ।। ६ वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा हमरसङ्काश तव वाक्यमरिंदम । तमब्रवीत्ततो राजा धर्मात्मा च युधिष्ठिरः। ध्रुवं विवाहकरणमास्यास्यामि विधानतः ॥ ७ 'ममापि दारसंबन्धः कार्यस्तावद्विशांपते ॥ २१ युधिष्ठिर उवाच । तसात्पूर्व मया कार्य तद्भवाननुमन्यताम् ।' मा राजन्विमना भूस्त्वं पाश्चात्य प्रीतिरस्तु ते। द्रुपद उवाच । ईप्सितस्ते ध्रुवः कामः संवृत्तोऽयमसंशयम् ॥ ८ भवान्या विधिवत्पाणिं गृह्णातु दुहितुर्मम । वयं हि क्षत्रिया राजन्पाण्डोः पुत्रा महात्मनः। । यस या मन्यसे वीर तय कृष्णामुपादिश ॥२२ ज्येष्ठं मां विद्धि कौन्तेयं भीमसेनार्जुनाविमौ ॥ युधिष्ठिर उवाच । आभ्यां तव सुता राजनिर्जिता राजसंसदि । सर्वेषां महिपी राजन्द्रौपदी नो भविष्यति । यमौ च तत्र कुन्ती च यत्र कृष्णा व्यवस्थिता१० एवं अव्याहृतं पूर्वं मम मात्रा विशांपते ॥ २३ व्येतु ते मानसं दुःखं क्षत्रियाः सो नरसंभ । अहं चाप्यनिविष्टो वै भीमसेनश्च पाण्डवः । पमिनीव सुतेयं ते इदादन्यइदं गता ॥ ११ पार्थेन विजिता चैपा रत्नभूता मुता तव ॥ २४ इति तथ्यं महाराज सर्वमेतद्रवीमि ते । एप नः समयो राजल्लब्धस सह भोजनम् । भवान्हि गुरुरस्साकं परमं च परायणम् ॥ १२ न च तं हातुमिच्छामः समयं राजसत्तम ॥ २५ वैशंपायन उवाच । 'अक्रमेण निवेशे च धर्मलोपो महान्भवेत ।' ततः स द्रुपदो राजा हर्पच्याफुललोचनः । । सर्वेषां धर्मतः कृष्णा महिपी नो भविष्यति । प्रतिवक्तं मुदा युक्तो नाशकत्तं युधिष्ठिरम् ॥१३ : आनुपूर्येण सर्वेषां गृह्णातु ज्वलने करान् ॥२६ यतेन तु स तं हर्प सनिगृह्य परंतपः। द्रुपद उवाच। अनुरूपं तदा वाचा प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ॥१४ एकस्य बढ्यो विहिता महिप्यः कुरुनन्दन । पप्रच्छ चैनं धर्मात्मा यथा ते प्रद्रुताः पुरात् । नैकस्या बहवः पुंसः श्रूयन्ते पतयः कचित् ।।२७ स तस्मै सर्वमाचल्पाचानुपूर्येण पाण्डवः ॥१५, 'सोऽयं न लोके वेदे वा जातु धर्मः प्रशस्यते ।' तच्छ्रुत्वा द्रुपदो राजा कुन्तीपुत्रस्य भापितम् । लोकवेदविरुद्धं त्वं नाधर्म धर्मविच्छुचिः । विगर्हयामास तदा धृतराष्ट्र नरेश्वरम् ।। १६ कर्तुमर्हसि कौन्तेय कसात्तै बुद्धिरीदृशी ॥ २८ आवासयामास च तं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । युधिष्ठिर उवाच । प्रतिजन्ने च राज्याय द्रुपदो वदतां वरः ।। १७ मुक्ष्मो धर्मो महाराज नास्स वियो वयं गतिम् । ततः कुन्ती च कृष्णा च भीमसेनार्जुनावपि । पूर्वेपामानुपूर्येण यातं वाऽनुयामहे ॥ २९ यमौ च राज्ञा संदिष्टं विविशुर्भवनं महत् ॥ १८ न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः। तत्र ते न्यबसनराजन्यज्ञसेनेन पूजिताः । एवं चैव वदत्यम्बा मम चैतन्मनोगतम् ॥ ३० प्रत्याश्चस्तस्ततो राजा सह पुत्रैरुवाच तम् ॥ १९ 'आश्रमे रुद्रनिर्दिष्टाद्यासादेतन्मया श्रुतम् ।' तिथ्येन ॥ १॥ इटापूर्तन हेतुना । अनृत न वक्तव्यमिति । सः ॥ २७ ॥ यूय च वय च वयं । पूर्वेषां प्रचेतःप्रभृतीनाम् । अनृतभाषणे इष्टापूर्ते नश्येतामित्यर्थः ॥ ६॥ क्षण देवपूजा- तर्यात वर्म बहूनामेक्रपन्नीलमनुयामहे । तच्च आनुपूर्णव 'युत्सवम् ॥ २० ॥ अनिविष्टः अकृतविवाहः ॥ २४ ॥ समयो न त्वक्रमेण ॥ २९ ॥ दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः नियमः ॥ २५ ॥ ज्वलने ज्वलनसमीपे ॥ २६ ॥ पुसः पुमां ॥२१० ॥ L

·अध्यायः २१२]
आदिपर्व १।
३५९
वैशंपायन उवाच ।
ततो द्वैपायनस्तस्मै नरेन्द्राय महात्मने ।
तत उत्थाय भगवान्व्यासो द्वैपायनः प्रभुः । आचख्यौ तद्यथा धर्मों यहूनामेकपलिता ।। २३
करे गृहीत्वा राजानं राजवेश्म समाविशत् ॥२१ 'यथा च ते ददुश्चैव राजपुत्र्याः पुरा परम् ।
पाण्डवाश्थापि कुन्ती च धृष्टद्युम्नश्च पार्पतः। धर्माद्यास्तपसा तुष्टाः पञ्चपत्नीत्वमीश्वराः ।। २४
विविशुस्तेऽपि तत्रच प्रतीक्षन्ते स तावुभौ ॥२२
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि एकादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २११ ॥
यमी च-
दादशाधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २१२॥
इन्द्रसेनापरनाम्न्या नालायन्या उपाख्यानारम्भः-नालायन्या स्थविरस्य पत्युमोंगल्यस्य आराधनम् ॥ १॥ तुष्टेन मौद्गल्ये-
न नालायनीमार्यनयाऽऽरमनः पचरूपस्वीकारेण तस्यां रमणम् ॥ २॥ तयोः स्वादिलोकेषु नानारूपेण रमणम् ॥ ३॥ सेव
नालायूनी तव दुहिता जातेति दुपदं प्रति व्यासस्योक्तिः ॥ ५ ॥
व्येतु ते वाच ।
वरं वृणीप्वेत्यसकृदुक्ता बने वरं तदा ॥
पद्मिनीव द्राजस्तव तापो भनस्थः
मौद्गल्य उवाच ।
इति तयश्चानां भार्या दुहिता ममेति । नाहं वृद्धो न कटुको नेावान्नव कोपनः ।
भवान्हिारेपा प्रार्थिता स्यात्तदानीं
न च दुर्गन्धवदनो न कृशो न च लोलुपः॥९
विशंपायसञ्चानां भार्या दुहिता ममेति ।। १ कथं सां रमयामीह कथं त्वां वासयाम्यहम् ।
ततः सोपयाजी धर्मरती तपोभ्यां वद कल्याणि भद्रं ते यथा वं मनसेच्छसि ॥१०
प्रतिवर्तती चक्रतुः पञ्चपतित्वमसाः । सास उवाच ।
पञ्चभिः पाण्डुसुतरवाप्ता
सा तमलिएकर्माणं वरदं सर्वकामदम् ।
भार्या कृष्णा मोदतां वै कुलं ते ॥ २ भर्तारमनवद्याङ्गी प्रसन्नं प्रत्युवाच ह ।। ११
लोके नान्यो विद्यते त्वद्विशिष्टः
नालायन्युवाच।
सरीणामप्रकृप्योऽसि राजन् । पश्चधा प्रविभक्तात्मा भगवांल्लोकविश्रुतः ।
भूयस्तिदं शृणु मे त्वं विशोको रमय वमचिन्त्यात्मन्पुनथैकत्वमागतः॥ १२
यथाऽऽगतं पञ्चपनीलमस्याः॥ ३ तां तथेत्यब्रवीद्धीमान्महर्षि महातपाः ।
एपा नालायनी पूर्व मौद्गल्यं स्थविरं पतिम् । स पञ्चधा तु भूत्वा तां रमयामास सर्वतः॥१३
आराधयामास तदा कुष्ठिनं तमनिन्दिता ॥ ४ | नालायनी मुकेशान्ता मौद्गल्यश्चारुहासिनीम् ।
खगस्थिभूतं कटुकं लोलमीप्यु सुकोपनम् । आश्रमप्वधिकं चापि पूज्यमानो महपिभिः॥१४
मुगन्धेतरगन्धाढ्य वलीपलितमूर्घजम् ।। ५ स चचार यथाकामं कामरूपवपुः पुनः।
स्थविरं विकृताकारं शीर्यमाणनषत्वचम् । यदा ययौ दिवं चापि तत्र देवर्षिभिः सह ॥१५
उछिटमुपभुजाना पर्युपास्ते महामुनिम् ॥ ६ चचार सोऽमृताहारः मुरलोके चचार ह ।
ततः कदाचिदगुष्टो भुञ्जानस व्यशीर्यत । पूज्यमानस्तथा शच्या शक्रस्य भवनेप्यपि ॥१६
अन्नादुद्धृत्य तवानमुपभुने विशविता ।।
७ महेन्द्रसेनया साध पर्यधावद्रिरसया ।
सेन तस्याः प्रसन्न कामव्याहारिणा तदा।
कथं केन प्रकारेण ॥१०॥
मूर्यस्य च रथं दिव्यमारुह्य भगवान्प्रभुः ॥ १७
मातुः मात्रा । स्यान् अभूत् ॥ १ ॥

·श्रीमन्महाभारते [वैवाहिकपर्व १३ ७ प्रजापतिर्मुवनस्य प्रणेता तदद्भुतं प्रेक्ष्य वज्री तदानी- समाजन्मस्तत्र देवास्तथाऽन्ये ।। मपृच्छत्तां योपितमन्तिकाद्वै। ततोऽभुवल्लोकगुरुं समेता का त्वं भद्रे रोदिपि कस्य हेतो- भयात्तीव्रान्मानुपाणां विवृद्ध्या । वाक्यं तथ्यं कामयेऽहं ब्रवीहि ॥ १२ तसाद्भयादुद्विजन्तः सुखेप्सवः स्वयुवाच । प्रयाम सर्वे शरणं भवन्तम् ॥ त्वं वेत्स्यसे मामिह याऽसि शक्र पितामह उवाच । यदर्थ चाहं रोदिमि मन्दभाग्या । किं वो भयं मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदाऽमराः। आगच्छ राजन्पुरतो गमिप्ये मा वो मर्त्यसकाशाद्वै भयं भवितुमर्हति ॥ ५ द्रष्टाऽसि तद्रोदिमि यत्कृतेऽहम् ॥ १३ देवा ऊचुः। व्यास उवाच। मां अमर्त्याः संवृत्ता न विशेपोऽस्ति कश्चन । तां गच्छन्तीमन्वगच्छत्तदानीं अविशेषादुद्विजन्तो विशेपार्थमिहागताः॥ ६ सोऽपश्यदारातरुणं दर्शनीयम् । श्रीभगवानुवाच । सिद्धासनसं युवतीसहायं वैवस्वतो व्याप्तः सत्रहेतो- क्रीडन्तमक्षैगिरिराजमूर्ध्नि ॥ स्तेन विमे न नियन्ते मनुष्याः। तमन्नवीदेवराजो ममेदं तस्मिन्नेकाने कृतसर्वकार्ये त्वं विद्धि विद्वन्भुवनं वशे स्थितम् । तत एपां भवितैवान्तकालः॥ ईशोऽहमस्मीति समन्युरबवी- वैवखतस्यैव तनुर्विभक्ता दृष्ट्वा तमक्षैः सुभृशं प्रमत्तम् ।। १५ वीर्येण युप्माकमुत प्रवृद्धा। सैपामन्तो भविता ह्यन्तकाले फुद्धं च शक्र प्रसमीक्ष्य देवो जहास शक्रं च शनैरुदैवत । न तत्र वीर्य भविता नरेषु ॥ संस्तम्भितोऽभूदथ देवराज- व्यास उवाच । स्तेनेक्षितः स्थाणुरिवावतस्थे ॥ १६ ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं श्रुत्वा जग्मुर्यत्र देवा यजन्ते । यदा तु पर्याप्तमिहास्य क्रीडया समासीनास्ते समेता महायला तदा देवीं रुदतीं तामुवाच । आनीयतामेप यतोऽहमारा- भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम् ॥ ९ नैनं दर्पः पुनरप्याविशेत ।। १७ दृष्ट्वा च तद्विमितास्ते बभूवु- स्तेपामिन्द्रस्तत्र शूरो जगाम । ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु सोऽपश्यद्योपामथ पावकप्रभां सस्तरङ्गः पतितोऽभूद्धरण्याम् । यत्र देवी गगा सततं प्रसूता ॥ तमब्रवीद्भगवानुग्रतेजा सातब योपा रुदती जलार्थिनी मयं पुनः शक्र कृथाः कथंचित् ॥ १८ गह देवी व्यवगाद्य व्यतिष्ठत् । निवर्तयनं च महाद्रिराज तखाश्रुविन्दुः पतितो जले य- चलं च वीर्य च सपाप्रमेयम् । सत्पमोसीदय तर काञ्चनम् ।। ११ छिद्रस्य चयाविश मध्यमस्स तसाः अपितुः। राधिरापः॥ ११॥ यनासते त्वद्विधाः सूर्यमासः॥

·अध्यायः २२१] आदिपर्व १ ३६३ २२ स तद्विवृत्य विवरं महागिरे- दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः। स्तुल्यद्युतींचतुरोऽन्यान्ददर्श। । देवास्त्वसानादधीरजनन्यां स तानभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः धर्मो वायुमेघवानश्विनी च ॥ २७ कञ्चिन्नाहं भविता वै यथेमे ।। २० व्यास उवाच। ततो देवो गिरिशो वज्रपाणि एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु विवृत्य नेत्रे कुपितोऽभ्युवाच । देवश्रेष्ठं पुनरेवेदमाह। दरीमेवां प्रविश त्वं शतक्रतो वीर्येणाहं पुरुपं कार्यहेतो- यन्मां बाल्यादवमंस्थाः पुरस्तात् ।। २१ देद्यामेयां पञ्चमं मत्प्रसूतम् ।। २८ उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः विश्वभुग्भूतधामा च शिविरिन्द्रः प्रतापवान् । प्रावेपताऽऽतो भृशमेवाभिपङ्गात् । शान्तिश्चतुर्थस्तेषां वै तेजस्सी पञ्चमः स्मृतः।।२९ सस्तरङ्गरनिलेनेव नुन- तेपां कामं भगवानुग्रधन्वा मश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि ॥ प्रादादिष्टं सन्निसर्गाद्यथोक्तम् । स प्राञ्जलि वृपवाहनेन तां चाप्येपां योपितं लोककान्तां प्रवेपमानः सहसैवमुक्तः। श्रियं भार्या व्यदधान्मानुपेषु ॥ ३० उवाच देवं बहुरूपमुग्र- तैरेव सार्धं तु ततः स देवो मद्याशेपस भुवनस त्वं भवायः॥ २३ जगाम नारायणमप्रमेयम् । तमब्रवीदुग्रवर्चाः प्रहस अनन्तमव्यक्तम पुराणं नैवंशीला शेपमिहामुवन्ति । सनातनं विश्वमनन्तरूपम् ॥ एतेऽप्येवं भवितारः पुरस्ता- स चापि तद्यदधात्सर्वमेव तसादेतां दरीमाविश्य शेव ।। २४ ततः सर्वे संबभूवुर्धरण्पाम् । एपा भार्या भविता वो न संशयो 'नरं तु देवं विबुधप्रधान- योनि सर्वे मानुपीमाविशध्वम् । मिन्द्राजिष्णुं पञ्चमं कल्पयित्वा ।' तत्र यूयं कर्म कृत्वाऽविपा स चापि केशौ हरिरुद्रवह बहुनन्यानिधनं नापयित्वा ॥ २५ शुक्लमेकमपरं चापि कृष्णम् ॥ ३२ 'अस्त्रर्दिव्यैर्मानुपान्योधयित्वा ती चापि केशी वियतां पदनां शूरान्सर्वानाहवे संविजित्य । कुले स्त्रियों देवकी रोहिणी च । आगन्तारः पुनरेवेन्द्रलोकं तयोरेको पलदेवो बभूव स्वकर्मणा पूर्वचितं महार्हम् । योऽसौ श्वेवस्तस्य देवस केशः। सर्व मया भापितमेतदेवं कृष्णो द्वितीयः केशवः संबभूव कर्तव्यमन्यद्विविधार्थयुक्तम् ।। केशो योऽसौ वर्णतः कृष्ण उक्तः॥ ३३ पूर्वेन्द्रा ऊचुः। ये ते पूर्व शुक्ररूपा निबद्धा- गमिप्यामो मानुपं देवलोका- स्तयां दयो पर्वतसोत्तरस। ततः शीघ्रमप्रवेशादेतोः ॥ ११॥ हे भव भव समशेपस्य ॥ २७ ॥ वीर्येण शुरुद्वारा पुरुषमंचभूतं दद्याम् ॥ २८ ॥ तेज- भुवनस्य मायः पतिरति । अत्यनेन मां जिनेव नान्यथेति खोइन्द्रायः ॥ ३९ ॥ तर्विश्वमुगादिभिः। स देदो महादेवः ॥११॥ सूचितम् ॥ ११ ॥ शेयं प्रसादम् ॥ २४ ॥ दुराधरो दुधापः | व्यदधाद्विहितवान् माहातबानित्यर्थः। उद्ववई उद्धृतवान् ॥३२॥ २६

·श्रीमन्महामारले
[वैवाहिकपर्व १३
इहैव ते पाण्डवा वीर्यवन्तः
योग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः
शक्रयांशः पाण्डवः सव्यसाची॥ ३४ पत्नी मला हटवान्पार्थिवेन्द्रः॥ ४२
एवमेते पाण्डवाः संबभूवु-
स तदृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं
ये ते राजन्पूर्वमिन्द्रा बभूवुः ।
जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्य ।
लक्ष्मीचैपां पूर्वमेवोपदिष्टा
नैतचित्रं परमर्षे खयीति
भार्या यैपा द्रौपदी दिव्यरूपा॥ ३५ प्रसन्नचेताः स उवाच चैनम् ॥ . ४३
कथं हि स्त्री कर्मणा ते महीतला 'व्यास उवाच।
त्समुत्तिष्ठेदन्यतो दैवयोगात् । इदं चापि पुरावृत्तं तन्निबोध च भूमिप ।
यस्या रूपं सोमसूर्यप्रकाश
कीर्त्यमानं नृपर्षीणां पूर्वेपां दारकर्मणि ॥ ৪৪
गन्धश्चास्याः कोशमात्रात्प्रवाति॥ ३६ नितन्तु म राजर्विभूव भुवि विश्रुतः।
इदं चान्यत्प्रीतिपूर्व नरेन्द्र
तस पुत्रा महेष्वासा बभूवुः पञ्च भूमिपाः॥४५
ददानि ते वरमत्यद्भुतं च ।
साल्येयः शूरसेनथ श्रुतसेनथ वीर्यवान् ।
दिव्यं चक्षुः पश्य कुन्तीसुतास्वं
तिन्दुसारोऽतिसारश्च क्षत्रियाः ऋतुयाजिनः॥१६
पुण्यैर्दिव्यैः पूर्वदेहैरुपेतान् ॥ ३७ / नातिचक्रमुरन्योन्यमन्योन्यस्य प्रियंवदाः।
वैशंपायन उवाच ।
अनीlवो धर्मविदः सौम्याश्चैव प्रियंकराः॥१७
ततो व्यासः परमोदारकर्मा
एतान्नैतन्तवान्पञ्च शिविपुत्री स्वयंवरे।
शुचिप्रिस्तपसा तस्य राज्ञः।
अवाप स्वपतीन्वीरान्भीमाश्वी मनुजाधिपान् ४८
चक्षुर्दिव्यं प्रददौ तांश्च सर्वान्
वीणेव मधुरारावो गान्धर्वखरमूञ्छिता ।
राजाऽपश्यत्पूर्वदेहेर्यथावत् ॥
उत्तमा सर्वनारीणां भौमाश्वी ह्यभवत्तदा ॥ ४९
३८
यस्या नैतन्तवाः पञ्च पतयः क्षत्रियर्षभाः।
ततो दिव्यान्हेमकिरीटमालिनः
| वभूवुः पृथिवीपालाः सर्वैः समुदिता गुणः॥५०
शक्रख्यापारकादित्यवान् ।
तेपामेकाभवद्भार्या राज्ञामौशीनरी शुभा ।
बद्धापीडांवाररूपांच यूनो
भीमाश्वी नाम भद्रं ते तथारूपगुणान्विता ॥ ५१
व्यूढोरस्कांस्तालमात्रान्ददर्श।
पश्चभ्यः पञ्चधा पञ्च दायादान्सा व्यजायत ।
दिव्यर्वखैररजोभिः सुगन्ध-
तेभ्यो नैतन्तवेभ्यस्तु राजशार्दूल वै तदा ।। ५२
माल्यथाय्यैः शोभमानानतीय ।
पृथगाख्याऽभवत्तेपां भ्रावणां पञ्चधा भुवि ।
साक्षाध्यक्षान्वा वसूंथापि रुद्रा-
यथावत्कीर्त्यमानांस्तादृणु मे राजसत्तम ।। ५३
नादित्यान्वा सर्वगुणोपपन्नान् ।। ४० साल्वेयाः शूरसेनाश्च श्रुतसेनाथ पार्थिवाः ।
तान्पूर्वेन्द्रानभिवीक्ष्याभिरूपा-
विन्दुसारातिसाराथ वंशा एपां नृपोत्तम ।। ५४
ज्यात्मजं चेन्द्ररूपं निशम्य । एवमेकाऽभवद्भार्या भीमाधी भुपि विथुता ।
प्रीतो राजा द्रुपदो विसितश्च
तथैव द्रुपदपा ते मुता व देवरूपिणी ।
दिन्यां मायां तामवेक्ष्याप्रमेयाम् ॥४१ पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्पत्यनिन्दिवा' ५५,
तां चबायां नियमविरूपयुक्तां
च्यास उवाच।
दिव्यां साक्षात्सोमवहिप्रकाशाम् । आसीत्तपोरने काचिपेः कन्या महात्मनः ।
तारासम्म राके॥१८॥
चतुर्दशापिनिगमोऽन्यायः ॥२१॥

·अध्यायः २१५] आदिपर्व १। ३६५ माध्यगच्छत्पतिं सा तु कन्या रूपवती सती ।। ५६ द्रुपदैपा हि सा जज्ञे सुता चै देवरूपिणी । तोपयामास तपसा सा किलोग्रेण शङ्करम् । पञ्चानां विहिता पनी कृष्णा पार्पत्यनिन्दिता॥६३ तामुवाचेश्वरः प्रीतो वृणु काममिति स्वयम् ।। ५७ 'सेव नालायनी भूत्वा रूपेणाप्रतिमा भुवि । सैवमुक्ताऽनवीत्कन्या देवं वरदमीश्वरम् । मौद्गल्य पतिमास्थाय शिवाद्वरमभीप्सती॥ ६४ पति सर्वगुणोपेतमिच्छामीति पुनःपुनः॥ ५८ एतद्देवरहसं ते श्रावितं राजसत्तम । ददौ तस्यै स देवेशस्तं वरं प्रीतमानसः। नाख्यातव्यं कसचिव देवगुह्यमिदं यतः ।। ६५ पञ्च ते पतयोभद्रे भविष्यन्तीति शङ्करः सा प्रसादयती देवमिदं भूयोऽभ्यभापत । स्वर्गश्रीः पाण्डवार्थ तु समुत्पन्ना महामखे । एक पतिं गुणोपेतं त्वत्तोऽर्हामीति शङ्कर॥ ६० सेह तप्त्वा तपो घोरं दुहितत्वं तवागता॥ ६६ तां देवदेवः प्रीतात्मा पुनः प्राह शुभं वचः । सैपा देवी रुचिरा देवजुष्टा पञ्चकृत्वस्त्रयोक्तोऽहं पतिं देहीति वै पुनः॥ ६१ पञ्चानामेका स्वकृतेनेह कर्मणा । तत्तथा भविता भद्रे वचस्तद्भद्रमस्तु ते । सृष्टा स्वयं देवपत्नी स्वयंभुवा देहमन्यं गतायास्ते सर्वमेतद्भविष्यति ॥ ६२ श्रुत्वा राजन्द्रुपदेष्टं कुरुष्व ॥ ६७ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि चतुर्दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१४ ॥ पञ्चदशाधिकदिशततमोऽध्यायः॥ २१५ ॥ युधिष्ठिरादीनां क्रमेण द्रौपद्याः पाणिग्रहणम् ॥५॥ १ द्रुपद उवाच। अश्रुत्वैवं वचनं ते महर्षे मया पूर्व यतितं संविधातुम् । नवे शक्यं विहितस्यापयानं तदेवेदमुपपन्नं विधानम् ॥ दिएस्स ग्रन्धिरनिवर्तनीयः स्वकर्मणा विहितं तेन किंचित् । कृतं निमित्तमिह नैकहेतो. स्वदेवेदमुपपन्न विधानम् ।। यथव कृष्णोक्तवती पुरस्ता- कान्पतीन्मे भगवान्ददातु । स चाप्येवं वरमित्यप्रवीत्तां देवो हि येता परमं यदत्र ।। यदि च विहितः शहरेण धर्मोऽधमा वा नात्र ममापराधः । गृहन्त्विमे विधिवत्पाणिमस्या यथोपजोपं विहिपां हि कृष्णा ।। २ 'व्यास उवाच नायं विधिर्मानुपाणां विवाहे देवा येते द्रौपदी चापि लक्ष्मीः । प्राधर्मणः मुकृतात्पाण्डवानां पञ्चानां भार्या देवदेवप्रसादात् ॥ ५ तेपामेवाय विहितः साद्विवाहो यथा होप द्रौपदीपाण्डवानाम् । अन्येपां नृणां योपितां च न धर्मः स्यान्मानवोक्तो नरेन्द्र ।। विशंपायन उवाच । वत आजग्मतुस्तत्र तो व्यासद्रुपदायुभी । | कुन्ती सपुत्रा यत्रास्ते धृष्टद्युम्नव पार्पतः। ३ ततो द्वैपायनः कृष्णो युधिष्टिरमयागमत् ।। ७ ततोऽनवीनगवान्धर्मराज- मर पुण्येऽहनि पाण्डवेय। पुण्य पुप्य योगमुपति चन्द्रमाः पाणिं कृष्णायास्त्वं गृहाणाध पूर्व ॥ ८ ६ ४ ·श्रीमन्महाभारते [वैवाहिकपर्व १३ 'एवमुक्त्वा धर्मराज भीमादीनप्यभापत ॥ ९ तदा स राजा द्रुपदस्य पुत्रिका- क्रमेण पुरुषव्याघ्राः पाणिं गृह्णन्तु पाणिभिः । पाणि प्रजग्राह हुताशनाग्रतः। एवमेव मया सर्व दृष्टमेतत्पुराऽनघाः॥ धौम्येन मत्रैर्विधिवद्धतेऽनौ वैशंपायन उवाच । सहाग्निकल्पैर्ऋपिभिः समेत्य ।। १८ ततो राजा यज्ञसेनः सपुत्रो ततोऽन्तरिक्षात्कुसुमानि पेतु- जन्यार्थमुक्तं बहु तचदग्र्यम् । चौ च वायुः सुमनोज्ञगन्धः । 'समर्थयामास महानुभावो ततोऽभ्यनुज्ञाप्य समाजशोभितं हृष्टः सपुत्रः सहबन्धुवर्गः। युधिष्ठिरं राजपुरोहितस्तदा ॥ १९ समानयामास सुतां च कृष्णा- विनांश्च सर्वान्सुहृदश्च राज्ञः माप्लान्य रनर्वहुभिर्विभूप्य ॥ ११ समेत्य राजानमदीनसत्वम् । ततस्तु सर्वे सुहृदो नृपस्य जगाद भूयोऽपि महानुभावो समाजग्मुः सहिता मत्रिणश्च । बचोऽर्थयुक्तं मनुजेश्वरं तम् ॥ २० द्रष्टुं विवाहं परमप्रतीता गृह्णन्त्वथान्ये नरदेवकन्या- द्विजाश्च पौराय यथाप्रधानाः ॥ १२ पाणिं यथावनरदेवपुत्राः। ततोऽस्य वेश्माग्यजनोपशोभित तमभ्यनन्दद्रुपदस्तथा द्विज विस्तीर्णपद्मोत्पलभूपिताजिरम् । तथा कुरुप्वेति तमादिदेश ।। बलौघरतीयविचित्रमावभी पुरोहितस्यानुमतेन राज- नभो यथा निर्मलतारकान्वितम् ॥ १३ स्ते राजपुत्रा मुदिता बभूवुः। ततस्तु ते कौरवराजपुत्रा क्रमेण चान्ये च नराधिपात्मजा विभूषिताः कुण्डलिनो युवानः। वरस्त्रियास्ते जगृहुः करं तदा ॥ २२ महाहवखाम्बरचन्दनोक्षिताः अहन्यहन्युत्तमरूपधारिणो कृताभिपेकाः कृतमङ्गलक्रियाः ॥ १४ महारथाः कौरववंशवर्धनाः॥ पुरोहितेनाग्रिसमानवर्चसा इदं च तत्राद्भुतरूपमुत्तमं सहव धौम्येन यथाविधि प्रमो। जगाद देवपिरतीतमानुपम् । क्रमेण सर्वे विविशुस्ततः सदो महानुभावा किल सा मुमध्यमा महर्पमा गोष्ठमिवाभिनन्दिनः॥ बभूव कन्यैव गते गतेऽहनि ॥ २४ ततः समाधाय स वेदपारगो 'पतिश्वशुरवा ज्येष्ठे पतिदेवरताऽनुजे। जुहाय मधमलितं हुताशनम् । मध्यमेषु च पाश्चाल्यात्रितयं त्रितयं त्रिपु॥२५ युधिष्ठिर पाप्युपनीय मन्त्रवि- कृते विवाहे द्रुपदो धनं ददा नियोजयामास सहव कृष्णया ।। महारधेभ्यो बहुरूपमुत्तमम् । . प्रदक्षिणं ती प्रगृहीतपाणी शृतं स्थानां परममालिना समानपामास स वेदपारगः। चतुर्पजां हेमसलीनमालिनाम् ॥ २६ 'विप्राय संतर्य युधिष्ठिरो धन- मृतं गजानामपि पमिनां तथा गाभिम रनविधिय पूर्वम् ॥ मृतं गिरीणामिय हममृद्रिणाम् । पानामपरगुताम् ॥ २९॥ पपदागिालगोपायः ॥१५॥ २३

·अध्यायः २१६]
आदिपर्व १।
३६७
२८
३ तथैव दासीशतमग्र्ययौवनं
प्रभावयुक्तानि महानुभावः॥
महाहवेपाभरणाम्बरजम् ॥
कृते विवाहे च ततस्तु पाण्डवाः
पृथक्पृथग्दिव्यदृशां पुनर्ददौ
प्रभूतरतामुपलभ्य तां श्रियम् ।
तदा धनं सौमकिरनिसाक्षिकम् । विजहुरिन्द्रप्रतिमा महावलाः
तथैव वस्त्राणि विभूपणानि
पुरे तु पाञ्चालनृपस तस्स ह ॥
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि पञ्चदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१५ ॥
२९
पोडशाधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २१६ ॥
द्रौपदीप्रति कुन्त्या आशीर्वादः ॥ १॥ श्रीकृष्णप्रेपितालंकारादीनां पाण्डवैः स्वीकारः ॥ २॥
वैशंपायन उवाच ।
कुरु ब्राह्मणसात्सर्वामश्वमेधे महाऋतौ ॥ १०
पाण्डवैः सह संयोगं गतस्य द्रुपदस ह । पृथिव्यां यानि रलानि गुणवन्ति गुणान्विते ।
न बभूव भयं किंचिद्देवेभ्योऽपि कथंचन ॥ १ तान्यामुहि त्वं कल्याणि सुखिनी शरदां शतं११
कुन्तीमासाद्य ता नार्यो द्रुपदस महात्मनः । यथा च त्वाऽभिनन्दामि वध्वद्य क्षौमसंवृत्ताम् ।
नाम संकीर्तयन्त्योऽया जग्मुः पादौ स्वमूर्धभिः२ तथा भूयोऽभिनन्दिप्ये जातपुत्रां गुणान्वितां१२
कृष्णा च क्षौमसंवीता कृतकौतुकमङ्गला । वैशंपायन उवाच ।
कृताभिवादना श्वश्वास्तस्थौ प्रहा कृताञ्जलिः॥३ | ततस्तु कृतदारेभ्यः पाण्डुभ्यः प्राहिणोद्धरिः ।
रूपलक्षणसंपन्नां शीलाचारसमन्विताम् । वैदूर्यमणिचित्राणि हैमान्याभरणानि च ॥ १३
द्रौपदीमवदत्प्रेम्णा पृथाशीर्वचनं सुपाम् ॥ ४ | वासांसि च महार्हाणि नानादेश्यानि माधवः ।
यथेन्द्राणी हरिहये स्वाहा चैव विभावसौ । कम्बलाजिनरत्नानि स्पर्शवन्ति शुभानि च ॥१४
रोहिणी च यथा सोमे दमयन्ती यथा नले ॥५ शयनासनयानानि विविधानि महान्ति च ।
यथा वैश्रवणे भद्रा वसिष्ठे चाप्यरुन्धती । वैदूर्यवचित्राणि शतशो भाजनानि च ॥ १५
यथा नारायणे लक्ष्मीस्तथा त्वं भव भतेषु ॥ ६ रूपयौवनदाक्षिण्यैरुपेताश्च स्खलताः ।
जीवपूर्वीरसूर्भद्रे बहुसौख्यसमन्विता । प्रेप्याः संप्रददौ कृष्णो नानादेश्याः स्वलकृताः।।
मुभगा भोगसंपन्ना यज्ञपत्नी पतिव्रता॥ ७ गजान्विनीतान्भद्रांश्च सदश्वांथ स्खलङ्कृतान् ।
अतिथीनागतान्साधृन्वृद्धान्बालास्तथा गुरुन् । | रथांश्च दान्तान्सौवणः शुभैः पट्टरलतान् ॥१७
पूजयन्त्या यथान्यायं शश्वद्गच्छन्तु ते समाः ॥८ | कोटिशश्च सुवर्ण च तेपामकृतकं तथा ।
कुरुजाङ्गलमुख्येपु राष्ट्रेपु नगरेषु च । वीथीकृतममेयात्मा प्राहिणोन्मधुसूदनः।। १८
अनु त्वमभिषिच्यख नृपति धर्मवत्सला ॥ ९ तत्सर्व प्रतिजग्राह धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
पतिभिर्निजितामुवी विक्रमेण महालैः । मुदा परमया युक्तो गोविन्दप्रियकाम्यया ॥१९
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि पोडशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१६ ॥
॥ समाप्तं वैवाहिकपर्व ॥
हे वधु अध ॥१२॥
पोडशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१६ ॥

·श्रीमन्महाभारते [विदुरागमनराज्यलाभपर्व १४ (अथ विदुरागमनराज्यलाभपर्व ॥ १४ ॥) सप्तदशाधिकदिशततमोऽध्यायः ॥२१७॥ चारद्वारा पाण्डविवाहादिवृत्तान्तनवणेन अन्यैः राजभिः भीमरतराष्ट्रादीनां धिकारः ॥१॥ धार्तराष्ट्रः पाण्डवान्प्रति मन्त्रालोचनं ॥ २ ॥ पाण्डवा हन्तव्या इति शकुनेरुक्तिः ॥ ३ ॥ पाण्डवानां हन्तुमशक्यत्वात्तैः सह सन्धिः कर्तव्य इति सौमदत्तेरुक्तिः ॥ ४॥ वैशंपायन उवाच । अकृता संविदं कांचिन्मनस्तप्यत्यसंशयम् ॥१४ ततो राज्ञां चरैराप्तः प्रवृत्तिरुपनीयत । अयं देशश्च कालश्च पाण्डवाहरणाय नः । पाण्डवैरुपसंपन्ना द्रौपदी पतिभिः शुभा ॥ १ न चेदेवं करिष्यध्वं लोके हासा भविष्यथ ॥१५ येन तद्धनुरादाय लक्ष्यं विद्धं महात्मना । यमेते संश्रिता वस्तुं कामयन्ते च भूमिपम् । सोऽर्जुनो जयतां श्रेष्ठो महावाणधनुर्धरः॥ २ | सोऽल्पवीर्यवलो राजा द्रुपदो वै मतो मम ॥१६ यः शल्यं मद्रराजं वै प्रोत्क्षिप्यापातयद्वली। यावदेतान जानन्ति जीवतो वृष्णिपुङ्गवाः। त्रासयामास संशुद्धो वृक्षण पुरुषानणे ।। ३ चैद्यश्च पुरुषव्याघ्रः शिशुपालः प्रतापवान् ॥१७ न चास्य संभ्रमः कश्चिदासीत्तत्र महात्मनः । एकीभावं गतो राज्ञा द्रुपदेन महात्मना। स.भीमो भीमसंस्पर्शः शत्रुसेनाङ्गपातनः॥ ४ दुराधर्षतरा राजन्भविष्यन्ति न संशयः॥ १८ 'योऽसावत्यक्रमीयुध्यन्युद्धे दुर्योधनं तथा । यावच्चञ्चलतां सर्वे प्रामुवन्ति नराधिपाः। स राजा पाण्डवश्रेष्ठः पुण्यभाग्बुद्धिवर्धनः ॥ ५ तावदेव व्यवस्थामः पाण्डवानां वधं प्रति ॥.१९/ दुर्योधनस्यावरजैयौं युध्येतां प्रतीपवत् । मुक्ता जतुगृहाद्भीमादाशीविपमुखादिव । तौ यमौ धृत्तसंपनी संपन्नवल विक्रमौ ।' ६ पुनस्ते यदि मुच्यन्ते महन्नो भयमागतम् ॥२० ब्रह्मरूपधराञ्श्रुखा प्रशान्तान्पाण्डुनन्दनान् । तेपामिहोपयातानामेपां तु चिरवासिनाम् । कौन्तेयान्मनुजेन्द्राणां विसयः समजायत ॥ ७ | अन्तरे दुष्करं स्थातुं गजयोर्महतोरिव ॥ २१ 'पौरा हि सर्वे राजन्याः समपद्यन्त विस्मिताः। हनध्वं प्रगृहीतानि बलानि बलिनां वराः । सपुत्रा हि पुरा कुन्ती दग्धा जतुगृहे श्रुता । ८ | यावन्नः कुरुसेनायां पतन्ति पतगा इव ॥ २२ 'सर्वभूमिपतीनां च राष्ट्राणां च यशखिनी ।' तावत्सर्वाभिसारेण पुरमेतद्विहन्यताम् । पुनर्जातानिव च तांस्तेऽमन्यन्त नराधिपाः ॥९ एतन्मम मतं चैव प्राप्तकालं नपभ ॥ २३ धिगकुर्वस्तदा भीष्मं धृतराष्ट्रं च कौरवम् । वैशंपायन उवाच । कर्मणाऽतिनुशंसेन पुरोचनकतेन चै ।। १० शकुनर्वचनं श्रुखा भापमाणस दुर्मतेः । धार्मिकान्वृत्तसंपन्नान्मातुः प्रियहिते रतान् । सौमदत्तिरिदं वाक्यं जगाद परमं ततः ।। २४ यदा तानीदृशान्पार्थानुत्सादयितुमिच्छति ॥११ प्रकृतीः सप्त चै ज्ञात्वा आत्मनश्च परस्य च । ततः स्वयंवरे वृत्ते धार्तराष्ट्राश्च भारत । तथा देशं च कालं च पड्डिधान्स नयेद्गुणान् ॥२५ मन्त्रयन्ति ततः सर्वे कर्णसौवलपिताः॥ १२ स्थानं वृद्धिं क्षयं चैव भूमि मित्राणि विक्रमम् । शकुनिरुवाच । प्रसमीक्ष्याभियुञ्जीत परं व्यसनपीडितम् ॥ २६ कश्चिच्छत्रुः कर्शनीयः पीडनीयस्तथाऽपरः । ततोऽहं पाण्डवान्मन्ये मित्रकोशसमन्वितान् । उत्सादनीयाः कौन्तेयाः सर्वक्षत्रस मे मताः१३ बलस्थान्विक्रमस्थांश्च स्वकृतैः प्रकृतिप्रियान्।।२७ एवं पराजिताः सर्वे यदि यूयं गमिष्यथ । वापा हि तु भूतानां नेत्राणि हृदयानि च ।

·अध्यायः २१८]. आदिपर्व। झोत्रं मधुरया वाचा रमयत्यर्जुनो नृणाम् ।।२८ गोपुराट्टालकैरुचरुपतल्पशतरपि । ३७ न तु केवलदेवेन प्रजा भावेन भेजिरे । गुप्तं पुरवरश्रेष्ठमेतद्भिश्च संवृतम् । यभूव मनःकान्तं कर्मणास चकार तत् ॥२९ तृणधान्येन्धनरसस्तथा यत्रायुधापधः॥ ३८ न ह्ययुक्तं न चासक्तं नानृतं न च विप्रियम् । युक्तं बहुकबाटैश्च द्रव्यागारमुवेदिकः । भापितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्स भारती ॥ ३० भीमोच्छ्रितमहाचक्र बृहदट्टालसंवृतम् ॥ ३९ तानेवंगुणसंपन्नान्संपन्नावाजलक्षणः । दृढनाकारनिर्गृहं शवप्नीशतसंकुलम् । न तान्पश्यामि ये शक्ताः समुच्छेत्तुं यथावलात्३१ ऐटको दारयो वनो मानुपश्चेति यः स्मृतः ॥४० प्रभावशक्तिविपुला मत्रशक्तिथ पुष्कला । प्राकारकर्तृभिरिनूगर्भस्तत्र पूजितः। तथैवोत्साहशक्तिच पार्थेप्वप्यधितिष्ठति ॥ ३२ तदेतन्नरगर्मेण पाण्डरेण विराजते ।। मौलमित्रबलानां च कालज्ञो चै युधिष्ठिरः। सालेनानकतालेन सर्वतः संवृतं पुरम् । साना दानेन भेदेन दण्डेनेति युधिष्ठिरः॥३३ अनुरक्ताः प्रकृतयो द्रुपदस्य महात्मनः ॥ ४२ अमित्रांच ततो जेतुं न रोपेणेति मे मतिः। दानमानार्जिताः सर्वे बाह्याभ्यन्तरगाश्च ये । परिक्रीय धनः शत्रु मित्राणि च बलानि च ॥३४ प्रतिरुद्धानिमाक्षात्वा राजभिर्भीमविक्रमः॥४३ मूलं च मुकृतं कृत्वा भुते भूमि च पाण्डवः। (उपयास्यन्ति दाशाहीः समुदग्रोच्छ्रितायुधाः। अशक्यान्पाण्डवान्मन्ये देवैरपि सवासवः ॥३५ | तसात्संन्धि वयं कृत्वा धार्तराष्ट्रस्य पाण्डवैः ४४ येपामर्थे सदा युक्ती कृष्णसंकर्षणावुभौ । खराष्ट्रमेव गच्छामो यद्याप्तं वचनं मम | श्रेयश्च यदि मन्यध्वं मन्मतं यदि वा मतम् ॥३६ एतन्मम मतं सर्वैः क्रियतां यदि रोचते । संविदं पाण्डवैः सर्वैः कृत्वा याम यथागतम् । । एतद्धि मुकृतं मन्ये क्षेमं चापि महीक्षिताम्।।४५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलामपर्वणि सप्तदशाधिकहिशततमोऽध्यायः ॥ २१७ ॥ " . अष्टादशाधिकदिशततमोऽध्यायः ॥२१८ ॥ पाण्डया हन्तव्या एवेति कणस्योक्तिः ॥ १॥ पाशालनगरंप्रति युद्धाथै दुर्योधनादीनां गमनम् ॥ २॥ तैः सह योद्धं सपाण्डवस्य द्रुपदस्यागमनम् ॥ ३ ॥ कर्णजयद्रथाम्यां मुमित्रप्रियदर्शनयोर्वधः ॥ ४॥ अर्जुनेन कर्णजयद्रथपुत्रयोर्वधः ॥५॥ कर्णदुर्योधनादीनां पराजयः ॥ ६ ॥ पराजितानां तेषां हास्तिनपुरगमनम् ॥ ७ ॥ कृष्णवलरामयोः पाञ्चालपुरे वासः ॥८॥ चशंपायन उवाच । अवमर्दनकालोऽत्र मतश्चिन्तयतो मम । सोमदत्तेर्वचः श्रुत्वा कर्णो कर्तनो घृपा। यावन्नो वृष्णयः पाणिन गृहन्तिरणप्रियाः॥५ उवाच वचनं काले कालज्ञः सर्वकर्मणाम् ॥ १ भवन्तश्च तथा हृष्टाः स्वबाहुबलशालिनः । नीतिपूर्वमिदं सर्वमुक्तं वचनमर्थवत् । प्राकारमवमृगन्तु परियाः पूरयन्वपि ।। वचनं नाभ्यम्यामि श्रूयतां यद्वचस्त्विति ॥ २ प्रसावयन्तु सलिलं क्रियतां विपमं समम् । द्वैधीभावो न गन्तव्यः सर्वकर्ममु मानवैः । तृणकाष्ठेन महता खातमस्य अपूर्यताम् ।। द्विधाभूतेन मनसा अन्यत्कर्म न सिध्यति ॥ ३ घुप्यतां राजमार्गेपु परेषां यो हनिप्यति । संप्रयाणासनाभ्यां तु कर्शनेन तथव च । नागमश्वं पदाति वा दानमानं स लप्स्यति ।।८ नैतच्छक्यं पुरं हर्तुमाक्रन्दश्वाप्यशोभनः ।। ४. नागे दशसहस्राणि पञ्च चाश्वपदातिषु । भेजिरे अर्जुनमिति शेषः ॥ २९ ॥ सश्वशाधिकद्विशतनमोऽध्यायः ॥ २१ ॥ ७ .

·३७०. श्रीमन्महाभारते [विदुरागमनराज्यलाभ पर्व १४ रथे वै द्विगुणं नागाद्वसु दास्यन्ति पार्थिवाः ॥९ स्थांश्च मेघनिर्योपान्युक्तान्परमवाजिभिः ॥ २६ यश्च कामसुखे सक्तो बालश्च स्थविरश्च यः। धून्वन्तो ध्वजिनः शुभ्रानास्थाय भरतर्षभाः। अयुद्धमनसो ये च ते तु तिष्ठन्तु भीरवः ॥ १० | ततः पाण्डुसुतान्दृष्ट्वा रथस्थानात्तकार्मुकान् ॥२७ प्रदरश्च न दातव्यो न गन्तव्यमचोदितः। नृपाणामभवत्कम्पो वेपथुर्हदयेपु च । यशो रक्षत भद्रं वो जेप्यामो वै रिपून्वयम्॥११ निर्यातेप्वथ पार्थेषु द्रौपदं तदलं रणे ॥ २८ अनुलोमाश्च नो वाताः सततं मृगपक्षिणः । आविशत्परमो हर्पः प्रमोदश्च जयं प्रति । अग्नयश्च विराजन्ते शस्त्राणि कवचानि च ॥ १२, सुमुहूर्त व्यतिकरः सैन्यानामभवद्भृशम् ॥ २९ वैशंपायन उवाच । ततो द्वन्द्वमयुध्यन्त मृत्युं कृत्वा पुरस्कृतम् । ततः कर्णवचः थुखा धार्तराष्ट्रप्रियैपिणः । जनतुः समरे तसिन्सुमित्रप्रियदर्शनौ ।। निर्ययुः पृथिवीपालाचालयन्तः परान्त्रणे ॥ १३ जयद्रथश्च कर्णश्च पश्यतः सव्यसाचिनः । न हि तेषां मनःसक्तिरिन्द्रियार्थेषु सर्वशः। अर्जुनः प्रेक्ष्य निहतौ सौमित्रप्रियदर्शनी ॥ ३१ यथा पररिपुनानां प्रसभं युद्ध एव च ॥ १४ | जयद्रथसुतं तत्र जघान पितुरन्तिके । वैकर्तनपुरोवातः सैन्धवोर्मिमहास्वनः । वृपसेनादवरजं सुदामानं धनंजयः।। ३२ दुःशासनमहामत्यो दुर्योधनमहाग्रहः ॥ १५ कर्णपुत्र महेप्नासं रथनीडादपातयत् । स राजसागरो भीमो भीमघोपप्रदर्शनः। तौ सुतौ निहतौ दृष्ट्वा राजसिंहौ तरखिनौ ॥ ३३ अभिदुद्राय वेगेन पुरं तदपसव्यतः ।। १६ नामृप्येतां महावाहू प्रहारमिव सद्गजा । तदनीकमनाधृप्यं शस्त्राग्निव्यालदीपितम् । तौ जग्मतुरसंभ्रान्तौ फल्गुनस रथंग्रति ॥ ३४ समुत्कम्पितमाज्ञाय चुकुशुद्धपदात्मजाः ॥ .१७ प्रतिमुक्ततलवाणी शपमानौ परस्परम् । तोमेयसमनिर्योपैलिनः स्पन्दनोचमैः। सन्निपातस्तयोरासीदतिघोरो महामृधे ॥ ३५ भिर्ययुर्नगरद्वाराबासयन्तः परात्रणे ।। १८ वृत्रशम्बरयोः सहये वज्रिणेव महारणे । धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सुमित्रः प्रियदर्शनः। त्रीनश्वाञ्जमतुस्तस्य फल्गुनस्य नरर्पभौ ॥ ३६ चित्रकेतुः सुकेतुश्च ध्वजकेतुश्च वीर्यवान् ॥ १९ ततः किलिकिलाशब्दः कुरूणामभवत्तदा । पुत्रा द्रुपदराजस्य बलवन्तो जयैपिणः । तान्हयानिहतान्दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान् ॥३७ द्रुपदस महावीर्यः पाण्डरोणीपवनः॥ २० निमेपान्तरमात्रेण रथमश्वैरयोजयत् । पाण्डरव्यजनच्छत्रः पाण्डरध्वजवाहनः। उपयातं रथं दृष्ट्वा दुर्योधनपुरःसरी ।। स पुत्रगणमध्यस्थः शुशुभे राजसत्तमः ।। २१ सौबलः सौमदत्तिश्च समेयातां परन्तपी। चन्द्रमा ज्योतिपांमध्ये पौर्णमास्यामिवोदितः। तैः पञ्चभिरदीनात्मा भीमसेनो महाबलः ।। ३९ अथोद्भुतपताकाग्रमजिह्मगतिमव्ययम् ।। २२ अयुध्यत तदा वीररिन्द्रियाथैरिवेश्वरः । दुपदानीकमायान्तं कुरुसैन्यमभिद्रचत् । तनिरुद्धो न संत्रासं जगाम समितिजयः ॥४० तयोरुभयतो जज्ञे तेषां तु तुमुलः स्वनः ।। २३ पञ्चभिद्विरदर्मनिरुद्ध इब केसरी । चलयोः संप्रसरतोः सरितां स्रोतसोरिव । तस्यते युगपत्पञ्च पञ्चभिनिशितैः शरैः॥ ४१ प्रकीर्णरचनागाश्चस्तान्यनीकानि सर्वशः॥ २४ सारधि वाजिनधव निन्युयखतक्षयम् । ज्योतीपीय प्रकीर्णानि सर्वतः प्रचकाशिरे । हताश्चात्सन्दनश्रेष्ठावरुहा महारथः ।। उत्कृष्टमेरी निनदे संप्रवृत्त महारवे ।। २५/ चचार विविधान्मार्गानसिपम्य पाण्डवः । अमर्पिता महात्मानः पाण्डवा निर्ययुस्ततः । अश्वस्कन्या चक्रेपु युगप्पीपातु चयदि ॥ ४३ ४२ ·अध्यायः २१८] मादिपर्व १॥ न्यचरत्पातयशवन्सुपर्ण इव भोगिनः । नानुसत्रुर्न चाजर्नोचुः किंचिच दारुणम् । विधनुष्कं विकवचं विरथं च समीक्ष्य तम् ॥४४ स्वमेव शिविरं जग्मुः क्षत्रियाः शरविक्षताः॥६० अभिपेतुर्नरव्याघ्रा अर्जुनप्रमुखा रथाः । परेऽप्यभिययुहृष्टाः पुरं पौरमुखाबहाः- * धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च यमौ च युधि दुर्जयाँ।।४५ मुहूर्तमभवद्युद्धं तेषां वै पाण्डवैः सह ॥. ६१ तस्सिन्महारथे युद्धे प्रवृत्ते शरवृष्टिभिः । यावत्चाद्धमभवन्महदेवासुरोपमम् । रथध्वजपताकाश्च सवर्मन्तरधीयत ॥ ४६ तापदेवामवच्छान्तं निवृत्ता में महारथाः ।। ६२ तत्प्रवृत्तं चिरंकालं युद्धं सममिवाभवत् । सुव्रतं चक्रिर सर्वे सुवृताममुवन्यधूम् । . . . रथेन तान्महावाहुरर्जुनो व्यधमत्पुनः॥ ४७ कृतार्थ द्रुपदं चोचुर्घष्टद्युम्नं च पार्पतम् ॥ ६३ तमापतन्तं दृष्ट्व महाबाहुर्धनुर्धरः। शकुनिः सिन्धुराजश्च कर्णदुर्योधनावपि । कर्णोऽस्त्रविदुपां श्रेष्ठो वारयामास सायकैः ॥४८ | तेषां तदाभवदुःखं हृदि बाचा तु नानुवन् ॥६४ स तेनाभिहतः पार्थो चासविर्वजसनिमान् । ततः प्रयाता राजानः सर्व एव यथागतम् । श्रीशरान्संदधे युद्धो वधाकुद्धय पाण्डवः॥४९ | धार्तराष्ट्रा हि ते सर्वे गता नागपुरं तदा ॥ ६५ तः शरैराहतं कर्ण ध्वजयष्टिमुपाश्रितम् । प्रागेव पूनिरोधात्तु पाण्डवैरश्वसादिनः ।। अपोवाह रथाचाशु मूतः परपुरंजयम् ।। ५० | प्रेपिता गच्छतारिष्टानसानाख्यात शौरये ॥६६ ततः पराजिते कर्णे धार्तराष्ट्रान्महाभयम् । तेऽचिरणव कालेन संप्राप्ता यादवीं पुरीम् । विवेश समुदनांश्च पाण्डवान्समीक्ष्य तु ॥ ५१ ऊचुः संकर्षणोपन्द्रा वचनं वचनक्षमा ॥ ६७ तत्प्रकम्पितमत्यर्थं तदृष्ट्वा सावलो बलम् । कुशल पाण्डवाः सर्वानाहुः सान्धकवृष्णयः। गिरा मधुरया चापि समाश्वासयतासकृत् ॥५२ आत्मनचाहतानाहुविमुक्ताञ्जातुपाद्गुहात् ॥ ६८ धार्तराष्ट्रैस्ततः सर्वैर्दुर्योधनपुरःसरः । समाजे द्रोपदी लब्धामाहू राजीवलोचनाम् । धृतं तत्पुनरेवासीद्धलं पार्थप्रपीडितम् ॥ ५३ आत्मनः सदृशी सर्वैः शीलवृत्तसमाधिभिः।।६९ ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमो भीमपराक्रमः । तच्छुत्वा वचनं कृष्णस्तानुवाचोत्तरं वचः । अक्रुध्यत्स महागाहुरगारं जातुपं सरन् ॥ ५४ । सर्वमेतदहं जाने वधात्तस तु रक्षसः ।। ततः संग्रामशिरसि ददर्श विपुलद्रुमम् । तत उद्योजयामास माधयश्चतुरगिणीम् । आयामभूतं तिष्ठन्तं स्कन्धपञ्चाशदुन्नतम् ॥ ५५ सेनामुपानयत्तूर्णं पाञ्चालनगरी प्रति ।। ७१ महास्कन्धं महोत्सेचं शक्रध्वजमित्रोच्छ्रितम् । ततः संकर्पणचव केशवश्च महाबलः। तमुत्पाव्य च पाणिभ्यामुद्यम्य चरणावपि ॥५६ यादवः सह सर्वेश्च पाण्डवानभिजग्मतुः ॥ ७२ अभिपेदे परान्सङ्ख्ये वज्रपाणिरिवासुरान् । पितृप्वसारं संपूज्य नत्वा चैव तु यादवीम् । भीमसेनभयार्तानि फल्गुनाभिहतानि च ॥५७ द्रौपदी भूपणः शुभ्र पयित्वा यथाविधि ।। ७३ न शेकुस्तान्यनीकानि धार्तराष्ट्राण्युदीक्षितम् । पाण्डवान्हर्पयित्वा तु पूजयामासतुश्च तान् । तानि संभ्रान्तयोधानि श्रान्तवाजिगजानिच ५८ न्यायतः पूजितौ राज्ञा द्रुपदेन महात्मना ।।७४ दिशः प्राकालयद्भीमो दिवीवाप्राणि मारुतः। यादवाः पूजिताः सर्वे पाण्डवैध महात्मभिः । वानिवृत्तानिरानन्दानवारणवाजिनः । ५९ रेमिरे पाण्डवैः सार्धं ते पाश्चालपुरे तदा ॥७५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलामपर्वणि अष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१८ ॥ ७० .

·३७२ श्रीमन्महाभारते [विदुरागमनराज्यलाभपर्व १४ वैशंपायन उवाच । एकोनविंशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१९ ॥ विदुरात् ज्ञातपाण्डववृत्तान्तेन इतराष्ट्रेण द्रौपद्यानयनार्धमाज्ञापनम् ॥१॥ पृतराष्ट्रसमीपे कर्णदुर्योधनयोर्भापणम् ॥ २॥ अब्रवीत्परमप्रीतो दिष्ट्या दिश्येति भारत ।। १६. वृत्ते स्वयंवरे चैव राजानः सर्व एव ते । मन्यते स वृतं पुत्रं ज्येष्ठं द्रुपदकन्यया । यथागतं विप्रजग्मुर्विदित्वा पाण्डवान्वृतान् ।।१ दुर्योधनमविज्ञानात्प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः ।। १७ अथ दुर्योधनो राजा विमना भ्रातृभिः सह । अथ लाज्ञापयामास द्रौपद्या भूपणं बहु । अश्वत्थाम्ना मातुलेन कर्णेन च कृपेण च ॥ २ आनीयतां वै कृष्णेति पुत्रं दुर्योधनं तदा ॥ १८ विनिवृत्तो वृतं दृष्ट्वा द्रौपद्या वेतवाहनम् । 'अथ स पश्चाद्विदुर आचख्यावम्बिकात्मजम् । तंतु दुःशासनोऽवीडो मन्दमन्दमिवाब्रवीत् ॥ ३ | कौरव्या इतिसामान्यान्न मन्येयास्तवात्मजान्१९ यद्यसौ ब्राह्मणो न स्याद्विन्देत द्रौपदी न सः। वर्धन्त इति मद्वाक्यावर्धिताः पाण्डुनन्दनाः । न हि तं तत्त्वतो राजन्वेद कश्चिद्धनंजयम् ॥ ४ कृष्णया संवृताः पार्था विमुक्ता राजसङ्गरात् ॥ २० । देवं च परमं मन्ये पौरुपं चाप्यनर्थकम् | दिष्ट्या कुशलिनो राजन्पूजिता द्रुपदेन च ॥ २१ धिगस्तु पौरुष मन्त्रं यद्धरन्तीह पाण्डवाः ॥ ५ वैशंपायन उवाच । 'बध्वा चशूपि नः पार्था राज्ञां च द्रुपदात्मजाम् । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य नराधिपः । उद्बाह्य राज्ञां तैयस्तो वामः पादः पृथासुतैः॥६ आकारन्छादनार्थाय दिल्यादिथ्येति चात्रवीत् २२ विमुक्ताः कथमेतेन जतुवेश्महविर्भुजः। धृतराष्ट्र उवाच । अस्माकं पौरुपं सत्वं बुद्धिचापि गता ततः॥ ७ एवं विदुर भद्रं ते यदि जीवन्ति पाण्डवाः । वयं हता मातुलाद्य विश्वस च पुरोचनम् । न ममौ मे तनौ प्रीतिस्त्वद्वाक्यामृतसंभवा ।। २३ अदग्ध्या पाण्डवानेतान्स्वयं दग्धो हुताशने ॥ ८ साध्वाचारतया तेषां संबन्धो द्रुपदेन च । मत्तो मातुल मन्येऽहं पाण्डवा बुद्धिमत्तराः। बभूव परमश्लाघ्यो दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत् ॥ २४ तेपांनास्ति भयं मृत्योर्मुक्तानां जतुवेश्मनः॥ ९ अन्वयाये वसोर्जातः प्रवरे मात्स्सके कुले। वृत्तविद्यातपोवृद्धः पार्थिवानां च संमतः ॥ २५ एवं संभापमाणास्ते निन्दन्तश्च पुरोचनम् । पुत्राथास्य तथा पौत्राः सर्वे सुचरितव्रताः । पञ्चपुत्रां किराती च विदुरं च महामतिम् ॥१० | तेषां संबन्धिनधान्ये बहवः सुमहाबलाः ।। २६ विविशुहस्तिनपुरं दीना विगतचेतसः ॥ ११ यथैव पाण्डोः पुत्रात्ते ततोऽप्यभ्यधिका मम ।। जस्ता विगतसंकल्पा दृष्ट्वा पार्थान्महौजसः। सेयमभ्यधिकान्येभ्यो वृत्तिर्विदुर मे मता ॥२७ मुक्तान्हव्यभुजश्चैव संयुक्तान्द्रुपदेन च ॥ १२ या प्रीतिः पाण्डुपुत्रेपु न साऽन्यन ममाभिभो । धृष्टद्युम्नं तु संचिन्त्य तथैव च शिखण्डिनम् । नित्योऽयं चिन्तितः क्षतः सत्यं सत्येन ते शपे २८ दुपदयात्मजावान्यान्सयुद्धविशारदान् ।। १३ यत्ते कुशलिनो वीराः पाण्डुपुत्रा महारथाः। विदुरस्त्वथ ताथुत्वा द्रौपद्या पाण्डवान्वृतान्। मित्रवन्तोऽभवन्पुत्रा दुर्योधनमुखास्तथा ॥ २९ पीडितान्धार्तराष्ट्रांश्च भनदर्पानुपागतान् ।। १४ मया श्रुतं यदा वढेर्दग्धाः पाण्डुसुता इति । ततः प्रीतमनाः क्षत्ता धृतराष्ट्रं विशांपते । तदाऽदय दिवारानं न भोक्ष्ये नवपामि च ॥ ३० उवाच दिष्टया कुरवो वर्धन्त इति विस्मितः॥ १५ असहायाय मे पुत्रा लूनपक्षा इव द्विजाः । नित्रवीर्यस्नु नृपो निशम्य निरस्य तन् । तचनः शृणु में क्षतः गुसहायाः मुता मम । वैशंपायन उवाच ।

·पध्यायः २२०
भारिप ।
अस्थिरमासाम्पमानन्द्राममामपन् । ३१ गनिधी विदरसा या दोर य न शायः ।
को दि दुपदमागाप मित्रं क्षत्तः गान्धवम् । विविक्तमिति पक्ष्याः किं दर्द निवापिनम् ३५
न पुभूपेनपेनार्थी गनश्रीरपि पार्थिवः ॥ ३२ सपनदि यगान मन्यसे पृद्धिमात्मनः ।
संपायन उवार ।
अमिष्टापि प यत्थाणुः गर्मीप द्विपदांवर ।। ३६
तं तया मापमापं तु विदुरः प्रत्समापन ।
अन्यमिप कर्तव्ये न्यमन्यन्नुपऽनप ।
नित्यं भवतु ने बुद्धिम्पा गजानं ममाः।
इत्युक्त्वा प्रयया राजन्विरः सं निवेशनम्॥३३ रोपा पलविपातो हि कर्तव्यमान नित्यशः ।। ३७
तनो दुर्योधनवापि रायम पियांपते । ने वर्ष प्राप्तकातस निफीपी मत्रपाम ।
धृतराष्ट्रभुपागम्य योऽनामिदं तदा ॥ ३४॥ यथा नो न ग्रसेपुल सपुत्रालयान्धवान् ॥ ३८
॥ इति श्रीमन्महामार्ग भासिनि पिगगमनगायनामापनि एमपिरमातोपायः ॥ २९ ॥
९
विधायधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २२० ।।
रामोपनीया
'यशंपायन उवाच।
अथवा गुगलाः फेचिदुपायनिपुणा नराः।
दर्यापर्ने यमुक्तः फर्णेन च विधांपत । इतरतरतः पार्थान्मयन्त्यनुरागतः ।।
शुयं च गनपुत्रं च नराष्ट्रोऽनादिदम् ।।' ? व्युत्थापयन्तु या कृष्णां यमुतात्गुरुरं हि तन् ।
धृतराष्ट्र उसान।
अथवा पाण्डवांग्लखां भेदयन्नु नतम ताम् ।। १०
अहमप्येववतथिकीमि यथा पुपाम् । भीमसेनस या राजनुपायकुशलनरः ।
विय नाहमिलामि त्याकार विदुरं प्रति ॥ २ मृत्यूपिंधीयतां छनः स हि तेषां पलाधिकः ॥ ११
ततलेपां गुणानंय कीर्तयामि विशेषतः। समाश्रित्य हि कौन्तेयः पुरा चालान मन्यते ।
नावयुध्येत पिदुगे ममाभिप्रायमितिः ।। ३ सहि तीक्ष्णय शुरल तेषां चंय परायणम् ।। १२
पच वं मन्यसे प्राप्तं तद्रवीहि मुयोधन । तमिस्त्यभिहते राजन्हतोत्साहा हताजसः ।
राधेय मन्यसे पच प्राप्तकालं यदायु में । ४ पतिप्यन्ते न राज्याय स हि तेपांव्यपाश्रयः।।१३
दुर्योधन उवाच ।
अजेयो पर्जुनः सको पृष्टगोपे घृकोदरे।
अद्य वान्कुशलवित्रः मुगुप्तराप्तकारिमिः । तमृते फाल्गुनो युद्धे राधेयस न पादभाक् ॥ १४
कुन्तीपुत्रान्भेदयामो माद्रीपुत्रौ च पाण्डया ॥५ ते जानानास्तु दोषल्प भीमसेनमुने महन् ।
अथवा द्रुपदो राजा महद्भिर्वित्तसंचयः ।
अमान्यलवतो शात्या नयतिप्यन्ति दुर्वलाः ॥१५
पुत्रायास प्रलोभ्यन्ताममात्यायव सर्वशः ।। ६ इहागतेषु वा तेषु निदेशवरावर्तिपु ।
परित्यजेद्यथा राजा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । प्रवर्तिप्यामहे राजन्यथाशासं नियहणम् ।। १६
अथ तव या तेषां निवास रोचयन्तु ते ॥ ७, 'दर्प या वदतां तेपां केचिदन मनस्विनः ।
इहसां दोपपहासं वर्णयन्तु पृथक्पृथक् । द्रुपदसात्मजा राजन्यमियन्ते ततः परः॥ १७
ते भिद्यमानास्तत्रय मनः कुर्वन्तु पाण्डवाः ॥८ अथवा दर्शनीयाभिः प्रमदाभिर्विलोभ्यताम् ।
गनश्रीनेत्रीः को भवन ऐश्वर्यणार्थी न युभषेविनुमिन्छदार | पोनविंशराधिकद्विशततमोऽपाय: RAM
नु गोपीन्छन् ॥ ३ ॥
दतिधतिः ॥u fiपातिगतगोपाः ॥२०॥

·३७४
श्रीमन्महाभारते
[विदुरागमनराज्यलाभपर्व १४
एकैकसत्र कौन्तेयस्ततः कृष्णा विरज्यताम्॥१८ | यावद्ध्यकृतविश्वासा द्रुपदे पार्थिवर्षभे ।
प्रेप्यतां चैव राधेयस्तेपामागमनाय वै । तावदेव हि ते शक्यान शक्यास्तु ततः परम् ॥२१
तैस्तैः प्रकारैः सन्नीय पात्यन्तामाप्तकारिभिः १९ एपा मम मतिस्तात निग्रहाय प्रवर्तते ।
एतेपामप्युपायानां यस्ते निर्दोपवान्मतः। साध्वी वा यदि वाऽसाध्वी किंवा राधेय मन्यसे।।
तस्य योगमातिष्ठ पुरा कालोऽतिवर्तते ॥ २०
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि विशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२० ॥
कर्ण उवाच ।
एकविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२१ ॥
दुर्योधनं प्रति कर्णेनोकं श्रुतवतो एतराष्ट्रस्य भीप्मादिभिः सह मन्त्रणम् ॥ १ ॥
असत्पक्षो महान्यावद्यावत्पाञ्चालको लघुः ।
दुर्योधन तव प्रज्ञा न सम्यगिति मे मतिः। तावत्प्रहरणं तेपां क्रियतां मा विचारय ।। १२
न ह्युपायेन ते शक्याः पाण्डवाः कुरुवर्धन ॥१, वाहनानि प्रभूतानि मित्राणि च कुलानि च ।
पूर्वमेव हि ते मूक्ष्मरुपायैर्यतितास्त्वया । यावन तेषां गान्धारे तापविक्रम पार्थिव ॥ १३
निग्रहीतुं तदा वीर न चैव शकितास्त्वया ॥ २ यावच राजा पाञ्चाल्यो नोद्यमे कुरुते मनः । ।
इहैव वर्तमानास्ते समीपे तव पार्थिव । सह पुत्रैर्महावीयस्तावद्विक्रम पार्थिव ॥
अजातपक्षाः शिशवः शकिता नैव बाधितुम् ॥३ यावन्नायाति वार्ष्णेयः कर्पन्यादववाहिनीम् ।
जातपक्षा विदेशस्था विवृद्धाः सर्वशोऽद्य ते । राज्यार्थे पाण्डवेयानां पाञ्चाल्यसदनं प्रति॥१५
नोपायसाध्याः कौन्तेया ममैपा मतिरच्युता ॥४ चमूनि विविधान्भोगानराज्यमेव च केवलम् ।
न च ते व्यसनैर्योक्तुं शक्या दिएकृतेन च । नात्याज्यमस्ति कृष्णस्य पाण्डवार्थे कथंचन॥१६
शकिताश्चेप्सवश्चैव पितृपैतामहं पदम् ।। ५ विक्रमेण मही प्राप्ता भरतेन महात्मना ।
परस्परेण भेदश्च नाधातुं तेषु शक्यते । विक्रमेण च लोकांस्त्रीञ्जितवान्पाकशासन:
तः॥१७
एकसां ये रताः पन्यां न भियन्ते परस्परम्।।६। विक्रमं च प्रशंसन्ति क्षत्रियस्य विशांपते ।
न चापि कृष्णा शक्येत तेभ्यो भेदयितुं परैः। । स्वको हि धर्मः शूराणां विक्रमः पार्थिवर्षभ॥१८
परियूनान्वृतवती किमुताद्य मृजावतः ॥ ७ ते वलेन वयं राजन्महता चतुरङ्गिणा ।
ईप्सितश्च गुणः स्त्रीणामेकसा बहुभर्हता । प्रमथ्य द्रुपदं शीघ्रमानयामेह पाण्डवान् ॥ १९
तं च प्राप्तवती कृष्णा न सा भेदयितुं क्षमा |८ न हि सान्ना न दानेन न भदेन च पाण्डवाः ।
आर्यव्रतश्च पाञ्चाल्यो न स राजा धनप्रियः । शक्याः साधयितुं तस्माद्विक्रमेणैव ताजहि ॥२०
न संत्यक्ष्यति कौन्तेयानराज्यदानरपि ध्रुवम् ॥९ तान्विक्रमेण जित्नेमामखिला भुङ्ग मेदिनीम् ।
तथाऽस्य पुत्रो गुणवाननुरक्तश्च पाण्डवान् । अतो नान्यं प्रपश्यामि कार्योपायं जनाधिप।।२१
तसानोपायसाध्यास्तानहं मन्ये कथंचन ॥ १० वैशंपायन उवाच ।
इदै सद्य क्षमं कर्तुमसाकं पुरुपर्पम । श्रुत्वा तु राधेयवचो धृतराष्ट्रः प्रतापवान् ।
यावन्न कृतमूलास्ते पाण्डवेया विशांपते ॥ ११ | अभिपूज्य ततः पयादिदं वचनमब्रवीत् ॥ २२
तावत्प्रहरणीयास्ते तत्तुभ्यं तात रोचताम् । उपपन्नं महाप्राजे कृतास्ने मूतनन्दने ।
परियूनान होगा। गृजायाः मुवान् ॥ ७॥ एपरिशलपिसिरानमोग्यायः ॥ २२॥

·अध्यायः २२२ ].
आदिपर्व १।
वयि विक्रमसंपनमिदं वचनमीदृशम् ।। २३ तत आनाय्य तान्सर्वान्मत्रिणः मुमहायशाः।
भूय एव तु भीमश्च द्रोणो विदुर एव च । धृतराष्ट्रो महाराज मन्त्रयामास चे तदा ॥ २५
युवां च कुरुतं बुद्धिं भवेद्या नः सुखोदया ॥२४
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि एकविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२१ ॥
-
द्वाविंशत्यधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २२२ ।।
भीष्मेण दुर्योधनादिसमीपे पाण्टवेभ्योऽर्धराज्यं दातव्यमिति स्वाभिप्रायकथनम् ॥ १॥
भीम उवाच ।
कीतिरक्षणमाविष्ट कीतिहि परमं बलम् ।
न रोचते विग्रहो मे पाण्डुपुत्रः कथंचन । नष्टकीर्तेर्मनुप्यस्य जीवितं हाफलं स्मृतम् ।। १०
यथैव धृतराष्ट्रो मे तथा पाण्डुरसंशयम् ॥ १. यावत्कीर्तिमनुप्यस्य न प्रणश्यति कारव ।
गान्धार्याश्च यथा पुत्रास्तथा कुन्तीमुता मम । तावनीवति गान्धरे नष्टकीर्तिस्तु नश्यति ॥११
यथा च मम ते रक्ष्या धृतराष्ट्र तथा तव ॥ २ तमिमं समुपातिष्ट धर्म कुरुकुलोचितम् ।
यथा च मम राज्ञश्च तथा दुर्योधनस ते । अनुरूपं महाबाहो पूर्वपामात्मनः कुरु ॥ १२
तथा कुरूणां सर्वेषामन्येपामपि पार्थिव ।। ३ दिष्ट्या प्रियन्ते पार्था हि दिष्ट्या जीवति सा पृथा।
एवं गते विग्रहं तेन रोचे
दिष्ट्या पुरोचनः पापो न सकामोऽत्ययं गतः१३
सन्धाय वीरैर्दीयतामघभूमिः। यदाप्रभृति दग्धास्ते कुन्तिभोजमुतासुताः।
तेपामपीदं प्रपितामहानां
तदाप्रभृति गान्धारे न शक्रोम्यभिवीक्षितुम् १४
राज्यं पितुश्चैव कुरूत्तमानाम् ॥ ४ लोके प्राणभृतां किंचिच्छ्रुत्वा कुन्ती तथागताम् ।
दुर्योधन यथा राज्यं त्वमिदं तात पश्यसि । न चापि दोपेण तथा लोको मन्येत्पुरोचनम् ।
मम पत्कमित्येवं तेऽपि पश्यन्ति पाण्डवाः ॥५। यथा त्वां पुरुषव्याघ्र लोको दोपेण गच्छति १५
यदि राज्यं न ते प्राप्ताः पाण्डवैया यशस्विनः । । तदिदं जीवितं तेषां तव किल्विपनाशनम् ।
चुत एत तवापीदं भारतस्यापि कसचित् ॥ ६ संमन्तव्यं महाराज पाण्डवानां च दर्शनम्।।१६
अधर्मेण च राज्यं त्वं प्राप्तवान्भरतर्षभ । न चापि पां वीराणां जीवतां कुरुनन्दन ।
तेऽपि राज्यमनुप्रामाः पूर्वमेवेति मे मतिः॥ ७ पित्र्योंशः शक्य आदातुमपि वज्रभृता स्वयं.१७
मधुरणव राज्यख तेपामधैं प्रदीयताम् ।
ते सर्वेऽवस्थिदा धर्मे सर्वे चकचेतसः।
एतद्धि पुरुपच्याघ्र हितं मर्यजनस्य च ॥ ८ अधर्मेण निरस्ताय तुल्ये राज्ये विशेपतः ॥ १८
अतोऽन्यथा चेत्रियते न हितं नो भविष्यति । यदि धर्मस्त्वया कार्यो यदि कार्य प्रियं च में।
तवाप्यकीर्तिः सकला भविष्यति न संशयः ।।९ । क्षेमं च यदि कर्तव्यं तेपामधे प्रदीयताम् ॥ १९
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विद्गगमनगन्यलामपर्वणि द्वाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२२ ॥
मधुरंग प्रीता ॥ ८॥ प्रियन्ते जीवन्ति ॥ १३ ॥ गच्छति । द्वाविंशत्यधिकद्विवनतमोऽध्यायः ॥ २२३॥
अवगरवि ॥१५॥

·३७६ श्रीमन्महाभारते [विदुरागमनराज्यलाभपर्व ११ १ त्रयोविंशत्यधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २२३॥ पाण्डवाः संविभाज्या इति द्रोणवचनम् ॥ ॥ तद्विरोधितया कर्णन अम्बुवीचवृत्तान्तकथनम् ॥ २॥ मदुक्तं न क्रियते चेत्कुरवो विनश्यन्तीति द्रोणेनोक्तिः ॥३॥ द्रोण उवाच । न मत्रयेतां त्वच्छ्रेयः किमद्भुततरं ततः॥ १३ मन्त्राय समुपानीतैधृतराष्ट्र हितैर्नृप । दुष्टेन मनसा यो वै प्रच्छन्नेनान्तरात्मना । धर्म्यमर्थ्य यशसं च वाच्यमित्यनुशुश्रुम ॥ १ बयानिःश्रेयसं नाम कथं कुर्यात्सतां मतम्॥१४ ममाप्येपा मतिस्तात या भीष्मस महात्मनः । न मित्राण्यर्थकृच्छ्रेषु श्रेयसे चेतराय चा। संविभज्यास्तु कौन्तेया धर्म एप सनातनः ॥२ विधिपूर्व हि सर्वस्य दुःखं वा यदि वा सुखम् १५ प्रेप्यतां द्रुपदायाशु नरः कश्चित्प्रियंवदः । कृतप्रज्ञोऽकृतप्रज्ञो पालो वृद्धश्च मानवः । बहुलं रतमादाय तेपामर्थाय भारत ॥ ३ | ससहायोऽसहायश्च सर्व सर्वत्र विन्दति ॥ -१६ मिथः कृलं च तस्मै स आदाय वसु गच्छतु । श्रूयते हि पुरा कश्चिदम्बुवीच इतीश्वरः। वृद्धिं च परमां ब्रूयात्तत्संयोगोद्भवां तथा ॥ ४ आसीद्राजगृहे राजा मागधानां महीक्षिताम्॥१७ संप्रीयमाणं त्वां घूयाद्राजन्दुर्योधनं तथा । स हीनः करणैः सबैरुच्यासपरमो नृपः । असकृटुपदे चैव धृष्टद्युम्ने च भारत ॥ ५ अमात्यसंस्थः सर्वेपु कार्येप्वेवाभवत्तदा ॥ १८ उचितत्वं प्रियत्वं च योगस्यापि च वर्णयेत् । | तस्सामात्यो महाकणिर्बभूवकेश्वरस्तदा । पुनःपुनश्च कौन्तेयान्माद्रीपुत्रौ च सान्त्वयन् ॥६ / स लन्धवलमात्मानं मन्यमानोऽवमन्यते ॥ १९ हिरण्मयानि शुभ्राणि बहून्याभरणानि च । स राज्ञ उपभोग्यानि स्त्रियो रनधनानि च । वचनात्तव राजेन्द्र द्रौपद्याः संप्रयच्छतु । ७ आददे सर्वशो मूढ ऐश्वर्य च स्वयं तदा ॥ २० तथा द्रुपदपुत्राणां सर्वेषां भरतर्षभ । तदादाय च लुब्धस्स लोभाल्लोभोऽभ्यवर्धत । पाण्डवानां च सर्वेषां कुन्त्या युक्तानि यानि च ८ तथाहि सर्वमादाय राज्यमस्य जिहीपति ॥ २१ 'दत्त्वा तानि महार्हाणि पाण्डवान्संग्रहर्पय ।' हीनस्य करणैः सर्वैरुच्छासपरमस्य च । एवं सान्त्वसमायुक्तं द्रुपदं पाण्डवैः सह । यतमानोऽपि तद्राज्यं न शशाकेति नः श्रुतं २२ उक्त्वा सोऽनन्तरं ब्रूयात्तेपामागमनं प्रति ॥ ९ किमन्यद्विहिता नूनं तस्य सा पुरुपेन्द्रता । अनुज्ञातेपु वीरेषु पलं गच्छतु शोभनम् । यदि ते विहितं राज्यं भविष्यति विशांपते॥२३ दुःशासनो विकर्णश्चाप्यानेतुं पाण्डवानिह ॥१० | मिपतः सर्वलोकस्य स्थास्यते त्वयि तद्भवम् । ततस्ते पाण्डवाः श्रेष्ठाः पूज्यमानाः सदा त्वया। अतोऽन्यथा चेद्विहितं यतमानो न लप्स्यसे।।२४ प्रकृतीनामनुमते पदे स्थास्यन्ति पैतृके ॥ ११ एवं विद्वस्नुपादत्व मत्रिणां साध्वसाधुताम् । एतत्तव महाराज तेपु पुत्रेषु चैव हि । दुष्टानां चव योद्धव्यमदुष्टानां च भापितम् ॥२५ वृत्तमापयिकं मन्ये भीप्मेण सह भारत ॥ १२ द्रोण उवाच । वित्र ते भावदोपेण यदर्थमिदमुच्यते । योजितावर्थमानाभ्यां सर्वकार्यप्वनन्तरी । दुष्ट पाण्डवहेतोस्त्वं दोपमाख्यापयस्युत ।। २६ मियः कवं सांवन्धिक वरपक्षीयध्वलंकारादिकन्यापक्षीयः विरः समर्थः । राजगृह तनामके नगरे ॥१॥ प्रयोविंशलधिः- रालंमराnि४ ॥ विधिपूर्व अरगरणकम् ॥१५॥ अम्युवीर कदिानतमोऽध्यायः ॥ ११ ॥ भी पतः पति प. पाटः । विगिन्दशी तिथुः इति । पाठः। कर्ण उवाच। -- ·अध्यायः २२४] आदिपर्व १॥ ३७७ हितं तु परमं कर्ण ब्रवीमि कुलवर्धनम् । अतोऽन्यथा चेत्तियते यद्रवीमि परं हितम् । अथ त्वं मन्यसे दुष्टं मूहि यत्परमं हितम् ॥ २७ कुरवो वै विनश्यन्ति नचिरेणैव मे मतिः॥२८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलामपर्वणि त्रयोविंशत्यधियाद्विराततमोऽध्यायः ॥ २२३ ॥ चतुविशत्यधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २२४ ॥ भीष्मद्रोणाभ्यामुतमयापश्यं करणीयं पाण्डया नेनुं न दारयाः दुर्योधनादीनां वचनं मा कुर इति एतराष्ट्रपति विदुर. स्पोक्तिः॥१॥ विदुर उपाच । अथ ते हृदये राजन्विशेषः स्वेषु वर्तते । राजनिःसंशयं थेयो वाच्यस्त्वमसि बान्धवः । अन्तरस्थं विवृण्वानाः श्रेयः कुर्युन ते ध्रुवम् ॥१३ न सशुश्रूपमाणे व वाक्यं संप्रति तिष्ठति ॥ १/ एतदर्थमिमा राजन्महात्मानी महाद्युती । प्रियं हितं च तद्वाक्यमुक्तवान्पुरुसत्तमः । नोचतुर्विवृतं किंचिन्न होप तव निधयः॥ १४ भीष्मः शान्तनवो राजन्प्रतिगृह्णासि तन च ॥२ । यच्चाप्यशक्यतां तेपामाहतुः पुरुपर्पभी। तथा द्रोणेन बहुधा भापितं हितमुत्तमम् । तत्तथा पुरुषव्याघ्र तच तद्भद्रमस्तु ते ।। १५ तच राधासुतः कर्णो मन्यते न हितं तव ॥ ३ कथं हि पाण्डवः श्रीमान्सव्यसाची धनञ्जयः । चिन्तयंश्च न पश्यामि राजस्तच सुहत्तमम् । शक्यो विजेतुं संग्रामे राजन्मघववापि हि ॥ १६ आभ्यां पुरुपसिंहाभ्यां यो वा खात्प्रज्ञयाधिकाट भीमसेनो महाबाहु गायुतबलो महान् । इमा हि वृद्धी वयसा प्रज्ञया च श्रुतेन च । राक्षसानां भयकरो याहुशाली महाबलः ।। १७ समौ च त्वयि राजेन्द्र तथा पाण्डुसुतेषु च ॥५ हिडिम्यो निहतो येन वाहयुद्धेन भारत । धर्मे चानवरी राजन्सत्यतायां च भारत । यो रावणसमो युद्धे तथा च चकराक्षसः ॥ १८ रामाद्दाशरथेश्चैव गयाञ्चैव न संशयः ।। ६ स युध्यमानो राजेन्द्र भीमो भीमपराक्रमः ।' न चोक्तचन्तावश्रेयः पुरस्तादपि किंचन । कथं स युधि शक्येत विजेतुममरैरपि । १९ न चाप्यपकृतं किंचिदनयोलक्ष्यते त्वयि ॥ ७ तथैव कृतिनी युद्धे यमौ यममुताबिच । तावुभौ पुरुपच्याघ्रावनागसि नृपे त्वयि । कथं विजेतुं शक्यी ती रणे जीवितुमिच्छता।।२० न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः कथं सत्यपराक्रमा॥ ८॥ यसिन्धृतिरनुक्रोशः क्षमा सत्यं पराक्रमः । प्रज्ञावन्तौ नरश्रेष्ठावस्सिँल्लोके नराधिप । नित्यानि पाण्डवे ज्येष्ठेस जीयेत रणे कथम् ॥२१ त्वनिमित्तमतो नेमी किंचिजिलं वदिप्यतः॥९ येपां पक्षधरो रामो येषां मत्री जनार्दनः । इति मे नैष्ठिकी चुद्धिवर्तते कुरुनन्दन । किं नु तैरजितं सहये येपां पक्षे च सात्यकिः॥२२ न चार्थहेतोर्धर्मज्ञी वक्ष्यतः पक्षसंश्रितम् ॥१० द्रुपदः श्वशुरो येपां येपां स्सालाच पार्पताः। एतद्धि परमं श्रेयो मन्येऽहं तव भारत । धृष्टद्युम्नमुखा वीरा भ्रातरो द्रुपदात्मजाः ॥ २३ दुर्योधनप्रभृतयः पुत्रा राजन्यथा तव ।। ११ चैद्यश्च येषां भ्राता च शिशुपालो महारथः।' तथैव पाण्डवेयास्ते पुत्रा राजन्न संशयः। सोऽशक्यतां च विज्ञाय तेपामग्रे च भारत । तेषु चेदहितं किंचिन्मत्रयेयुरतद्विदः ॥ १२ दायाद्यतां च धर्मेण सम्यक्तेषु समाचर ।। २४ मन्त्रिणस्ते न च श्रेयः प्रपश्यन्ति विशेषतः । इदं निर्दिष्टमयशः पुरोचनकृतं महत् । अनवरी श्रेष्ठौ ॥६॥ अनयोः आभ्याम् ।।७॥ दायाद्यता पितृ. | धनभोजनार्हताम् ॥२४॥चविशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः२२४ । . ४८ ·३७८ श्रीमन्महाभारते [ विदुरागमनराज्यलाभपर्व.१ ३. तेपामनुग्रहेणाद्य राजन्प्रक्षालयात्मनः ।। २५ यच सान्नैव शक्येत कार्य साधयितुं नृप। तेषामनुग्रहथायं सर्वेषां चैव नः कुले । को दैवशप्तस्तत्कार्य विग्रहेण समाचरेत् ।। - जीवितं च परं श्रेयः क्षत्रस च विवर्धनम् ॥२६ श्रुत्वा च जीवतः पार्थान्पौरजानपदा जनाः। बलवदर्शने हृष्टास्तेषां राजन्धियं कुरु ॥ द्रुपदोऽपि महानराजा कृतवैरच नः पुरा । दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः । तस्य संग्रहणं राजन्स्वपक्षस विवर्धनम् ॥ २७ | अधर्मयुक्ता दुष्प्रज्ञा बाला मैपां वचः कृथाः||३: बलवन्तश्च दाशार्हा वहवश्च विशांपते । उक्तमेतत्पुरा राजन्मया गुणवतस्तव । थतः कृष्णस्ततः सर्वे यतः कृष्णस्ततो जयः॥२८ दुर्योधनापराधेन प्रजेयं वै विनश्यति ॥ ३६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि चतुर्विशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २२४ ॥ पञ्चविंशत्यधिकदिशततमोऽध्यायः॥ २२५ ॥ तराष्ट्राज्ञया विदुरस दुपदनगरगमनम् ॥ १ ॥ तत्र श्रीकृष्णादीनां समीपे धृतराष्ट्रसन्देशकथनम् ॥ २ ॥ धृतराष्ट्र उवाच । तत्र गत्वा स धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः । भीष्मः शान्तनवो विद्वान्द्रोणश्च भगवानृषिः । द्रुपदं न्यायतो राजन्संयुक्तमुपतस्थिवान् ॥ १० 'हितं च परमं सत्यमबूतां वाक्यमुत्तमम् ।' स चापि प्रतिजग्राह धर्मेण विदुरं ततः। । हितं च परमं वाक्यं त्वं च सत्यं ब्रवीपि माम् १ / चक्रतुश्च यथान्यायं कुशलप्रश्नसंविदम् ।। ११ यथैव पाण्डोस्ते वीराः कुन्तीपुत्रा महारथाः। ददर्श पाण्डवांस्तत्र वासुदेवं च भारत । तथैव धर्मतः सर्वे मम पुत्रा न संशयः ।। २ स्नेहात्परिप्वज्य स तान्पप्रच्छानामयं ततः॥ १२ यथैव मम पुत्राणामिदं राज्य विधीयते । तैयाप्पमितबुद्धिः स पूजितो हि यथाक्रमम् । तथैव पाण्डुपुत्राणामिदं राज्यं न संशयः ॥ ३ वचनाद्धृतराष्ट्रस्य स्नेहयुक्तं पुनःपुनः॥ क्षत्तरानय गच्छैतान्सह मात्रा सुसत्कृतान् । पप्रच्छानामयं राजस्ततस्तान्पाण्डुनन्दनान् । तया च देवरुपिण्या कृप्णया सह भारत ॥ ४ प्रददौ चापि रत्नानि विविधानि वमूनि च ॥१४ दिष्ट्या जीवन्ति ते पार्था दिष्ट्या जीवति सा पृथा। पाण्डवानां च कुन्त्याच द्रौपद्याश्च विशांपते । दिया द्रुपदकन्यां च लब्धवन्तो महारथाः ॥५/ द्रुपदस्य च पुत्राणां यथा दत्तानि कौरवैः ॥१५ दिल्या वर्धामहे सर्वे दिष्ट्या शान्तः पुरोचनः । प्रोवाच चामितमतिः प्रश्रितं विनयान्वितः। दिया मम परं दुःखमपनीतं महाद्युते ।। ६ द्रुपदं पाण्डुपुत्राणां सन्निधौ केशवस च ॥१६ 'त्वमेव गत्वा विदुर तानिहानय मा चिरम् । विदुर उवाच । वैशंपायन उवाच । राजञ्छृणु सहामात्यः सपुत्रश्च वचो मम । एवमुक्तस्ततः क्षत्ता रथमारुह्य शीघ्रगम् । धृतराष्ट्रः सपुत्रस्त्वां सहामात्यः सवान्धयः ॥१७ आगात्कतिपयाहोभिः पाञ्चालान्नाजधर्मवि।।७ ' अन्नवीत्कुशलं राजन्नीयमाणः पुनःपुनः । ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रस्य शासनात् । प्रीतिमांस्ते दृढं चापि संबन्धेन नराधिप ।। १८ सकाशं यज्ञसेनस्य पाण्डवानां च भारत ।। ८ तथा भीष्मः शान्तनवः कौरवैः सह सर्वशः। समुपादाय रखानि यमुनि विविधानि च ।। कुशलं सां महाप्राज्ञः सर्वतः परिपृच्छति ॥ १९ द्रौपद्याः पाण्डवानां च यजमेनस चव ह ॥ ९ भारद्वाजो महाप्राजो द्रोणः प्रियससस्तव । , ·अध्यायः २२६] आदिपर्व । माश्लेषमुपेत्य सां कुशलं परिपृच्छति ॥ २० उत्सुका नगरं द्रष्टुं मविप्यन्ति तथा पृथा॥२४ धृतराष्ट्रय पाशाल्य त्वया संबन्धमेयिवान् । कृष्णामपि च पाञ्चालीं सर्वाः फरवरत्रियः। कृतार्थ मन्यतेत्मानं तथा सर्वेऽपि कारवा२१ द्राकामाः प्रतीक्षन्ते पुरं च विपपाय नः ॥२५ न तथा राज्यसंप्राप्तिस्तपां प्रीतिकरी मता। म भयान्पाण्टुपुत्राणामाशापयतु मा चिरम् । यथा संपन्धकं प्राप्य यनसेन त्वया सह ॥ २२/ गमनं सहदाराणामेतदत्र मतं मम ।। एतद्विदित्वा तु भवान्यन्यापयतु पाण्डवान् । निमष्टेषु त्वया राजन्पाण्डवपु महात्मा । द्रष्टु हि पाण्डपुत्रांय त्वरन्ति कुरयो भृशम्।।२३ ततो प्रेपयिष्यामि नराष्ट्रस्य शीघ्रगान् । विप्रोपिता दीर्घकालमते चापि नरर्पमाः । आगमिप्यन्ति कौन्तेयाः कुन्ती च सह कृष्णया ।। ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वगिरिदुगगमनगन्यरामनि पपिंगत्यधिकहिशततमोप्यायः ।। २२५ ।। पत्रिंशत्यधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २६ ॥ पाण्याना हानिकपुरगमप्रति श्रीकृष्णपदयोरायनुशा ॥१॥ याचिदुरगंगादः ॥ २ ॥ अग्धिताना पाण्यानो मुपदेन पारिवहंदानम् ॥ ३ ॥ मयुद्धमनायागनः कारयः सह पाण्डपानां भीष्मादियन्दगपुरःगरं गृहमशः ॥ ४ ॥ दुपद उवाच । यधपा पुगपव्यायः श्रयो ध्यायनि फेशयः॥९ एवमेतन्महाप्राप्त यथास्थ विंदुराय माम् । चशंपायन उवाच । 'ममापि परमो हपः संपन्येऽस्मिन्कृते प्रभो ॥ १ 'पृथापास्नु ततो चम्म प्रविवेश महामतिः । गमनं चापि युक्तं सादृढमेषां महात्मनाम् । पादा स्पृष्ट्वा पृथायास्तु शिरसा च महीं गतः१० न तु वावन्मया युक्तमतदः स्वयं गिरा ॥ २ दृष्ट्वा तु देवरं कुन्ती शुशोच च मुर्मुहुः । यदा हु मन्यते वीरः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । कुन्त्युवाच । भीमसेनार्जुना चव यमौ च पुरुपर्षमा ।। ३ वचित्रवीर्य ते पुत्राः कथंचिजीवितास्तया॥११ रामकृणां च धर्मना तदा गच्छन्तु पाण्डवाः। सत्प्रसादाअतुगृहे मृताः प्रत्यागतास्तथा । एता हि पुरुपव्यानावेषां प्रियहिते रती ।। ४ी चिन्तयते पुत्रान्पत्र या तत्र संमत्ता ।।१२ युधिष्ठिर उवाच । चिन्तया वर्धिताः पुत्रा यथा कुशलिनस्तथा । परवन्तो वयं राजंस्त्वयि सर्वे सहानुगाः । तव पुत्रास्तु जीवन्ति त्वद्भक्त्या भरतर्षभ ।।१३ यथा वक्ष्यसि नः प्रीत्या तत्करिप्यामहे वयम् ५ यथा परभृतः पुत्रानरिष्टा वर्धयेत्सदा । चशंपायन उवाच । तथव पुत्रास्तु मम त्वया तात सुरक्षिताः॥१४ ततोऽत्रवीद्वामुदेवो गमनं रोचते मम । शास्तु वह्वः प्राप्तास्तथा ग्राणान्तिका मया । यथा वा मन्यते राजा द्रुपदः सर्वधर्मवित् ।। ६ अतः परं न जानामि कर्तव्यं ज्ञातुमर्हसि ॥ १५ विदुर उवाच । यथैव मन्यते चीरो दाशार्हः पुरुषोत्तमः। न विनश्यन्ति लोकेषु तव पुत्रा महायलाः । प्राप्तकालं महाबाहुः सा युद्धिनिश्चिता मम ॥७ अचिरणव कालेन सराज्यस्था भवन्ति ते ॥ १६ पथैव हि महाभागाः कौन्तेया मम सांप्रतम् । बान्धवः सहिताः सर्वे न शोकं कुरु माधवि । तथैव वासुदेवस पाण्डुपुत्रा न संशयः ॥ ८ वशंपायन उवाच । न तयापति कौन्तेयः पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः । द्रुपद उवाच। , ततस्ते समनुज्ञाता द्रुपदेन महात्मना ।।... १७ ·३८० श्रीमन्महाभारते [ विदुरागमनराज्यलाभपर्व १४ पाण्डवाश्चैव कृष्णश्च विदुरश्च महामतिः। नगरं हास्तिनपुरं शनैः प्रविविशुस्तदा ॥ ३० आदाप द्रौपदी कृष्णां कुन्तींचैव यशखिनीम् १८ 'पाण्डवानागताञ्छ्रुत्वा नागरास्तु कुतूहलात् । सविहारं सुखं जग्मुर्नगरं नागसाहयम् । मण्डयाञ्चक्रिरे तत्र नगरं नागसाह्वयम् ॥ ३१ 'सुवर्णकक्ष्याप्रैवेयान्सुवर्णाङ्कुशभूपितान् ॥ १९ मुक्तपुष्पावकीर्ण तु जलसिक्तं तु सर्वतः । जाम्बूनदपरिष्कारान्प्रभिन्नकरटामुखान् । धूपितं दिव्यधृपेन मङ्गलैश्चाभिसंवृतम् ॥ ३२ अधिष्ठितान्महामात्रैः सर्वशस्त्रसमन्वितान् ॥२० पताकोच्छ्रितमाल्यं च पुरमप्रतिमं बभौ । । सहस्रं प्रददौ राजा गजानां वरवर्मिणाम् । शसभेरीनिनादच नानावादित्रनिखनैः॥ ३३ स्थानां च सहस्रं वै सुवर्णमणिचित्रितम् ॥ २१ कौतहलेन नगरं पूर्यमाणमिवाभवत् । चतुर्युजां भानुमच्च पञ्चानां प्रददौ तदा । यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शोकदुःखसमन्विताः ॥३४ सुवर्णपरिवर्हाणां वरचामरमालिनाम् ।। २२ 'निर्गताच पुरात्पूर्व धृतराष्ट्रप्रवाधिताः। जात्यश्वानां च पश्चाशत्सहस्रं प्रददौ नृपः । पुनर्निवृत्ता दिष्ट्या वै सह मात्रा परन्तपाः॥३५ दासीनामयुतं राजा प्रददौ वरभूपणम् । इत्येवमीरिता वाचो जनैः प्रियचिकीर्षुभिः।' ततः सहस्रं दासानां प्रददौ वरधन्वनाम् ॥ २३ तत उच्चावचा वाचः प्रियाः सर्वत्र भारत ॥३६ हैमानि शय्यासनभाजनानि उदीरितास्तदाऽशृण्वन्पाण्डवा हृदयंगमाः। द्रव्याणि चान्यानि च गोधनानि । पृथक्पृथकैव ददौ स कोटिं अयं स पुरुषव्याघ्रः पुनरायाति धर्मवित् ॥ ३७ पाञ्चालराजः परमप्रहृष्टः ।। २४ | यो नः स्वानिव दायादान्धर्मेण परिरक्षति ।। शिबिकानां शतं पूर्ण वाहान्पञ्चशतं नरान् ॥२५ अद्य पाण्डुमहाराजो वनादिव मनःप्रियम् ॥ ३८ एवमेतानि पाञ्चालो जन्यार्थे प्रददौ धनम् । आगतश्चैवमस्माकं चिकीपन्नात्र संशयः । हरणं चापि पाञ्चाल्या ज्ञातिदेयं च सोमकः २६ किं न्वद्य सुकृतं कर्म सर्वेषां नः प्रियं परम् ॥ ३९ धृष्टद्युम्नो ययौ तत्र भगिनीं गृह्य भारत । यन्नः कुन्तीसुता वीरा भर्तारः पुनरागताः। नानद्यमानो बहुशस्तूर्यघोषैः सहस्रशः ॥ २७ यदि दत्तं यदि हुतं यदि वाप्यस्ति नस्तपः। श्रुत्वा चोपस्थितान्वीरान्धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। तेन तिष्ठन्तु नगरे पाण्डवाः शरदां शतम् ॥ ४० प्रतिग्रहाय पाण्डूनां प्रेषयामास कौरवान् ॥ २८ ततस्ते धृतराष्ट्रस्य भीष्मस्य च महात्मनः । विकर्ण च महेप्यासं चित्रसेनं च भारत । अन्येपां च तदर्हाणां चक्रुः पादाभिवन्दनम् ॥४१ द्रोणं च परमेष्वासं गौतमं कृपमेव च ॥ २९ पृष्टास्तु कुशलप्रश्नं सर्वेण नगरेण ते । तैस्तैः परिवृताः शूरैः शोभमाना महारथाः। समाविशन्त वेश्मानि धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ ४२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि पड्विशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२६ ॥ पौरा ऊचुः सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२७ ॥ द्रौपद्या नमस्कृतया गान्धार्या तद्रूपदर्शनेन तस्याः सपुत्रमृत्युत्ववितर्कः ॥ १ ॥ धृतराष्ट्रेण युधिष्ठिरस्य अर्धराज्येऽभि- कः ॥ २॥ पाण्डवानां खाण्डवप्रस्थगमनम् ॥ ३ ॥ श्रीकृष्णचिन्तितेनेन्द्रेण विश्वकर्मणः प्रेषणम् ॥ ४॥ विश्वकर्मणा इन्द्रप्रस्थपुरनिर्माणम् ॥५॥ तवागतानां सर्वेषां विसर्जनम् ॥६॥ धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां वधूभिः सहिता तदा ॥, दुर्योधनस महिपी काशिराजसुता तदा। पाञ्चाली प्रतिजग्राह साध्वीं श्रियमिवापराम् । 'वैशंपायन उवाच ।

·अध्यायः २२७] आदिपर्व १॥ ३८१ ४ पूजयामास पूजाही शचीदेवीमियागताम् ॥ २ 'वासुदेवेन संमन्य पाण्डवाः समुपाविशन् ।। १९ वन्दे तत्र गान्धारी कृष्णया सह माधवी । धृतराष्ट्र उवाच । आशिपश्च प्रयुक्त्वा तु पाञ्चाली परिपस्वने ॥ ३ अभिपेकस संभारान्क्षत्तरानय मा चिरम् । परिप्वज्यैव गान्धारी कृष्णां कमललोचनाम् । अभिपिक्तं करिष्यामि ह्यद्य वै कुरुनन्दनम् ।। २० पुत्राणां मम पाञ्चाली मृत्युरेवेत्यमन्यत ।। ब्राह्मणा नगमश्रेष्ठाः श्रेणीमुख्याश्च सर्वतः। संचिन्त्य विदुर प्राह युक्तितः मुबलात्मजा । आहूयन्तां प्रकृतयो वान्धवाथ विशेपतः ॥ २१ कुन्ती राजमुतां क्षत्तः सवधूं सपरिच्छदाम् ॥५ पुण्याहं वाच्यतां तात गोसहस्र प्रदीयताम् । पाण्डोनिवेशनं शीघ्रं नीयतां यदि रोचते । ग्राममुख्याच विप्रेभ्यो दीयन्तां बहुदक्षिणा:२२ करणेन मुहूर्तेन नक्षत्रेण शुभे तिथा । ६ अगदे मकुटं क्षतर्हस्ताभरणमानय । यथा सुखं तथा कुन्ती रंसते स्वगृहे मुतः । मुक्तावलीच हारं च निष्काणि कटकानि च २३ तथेत्येव तदा क्षत्ता कारयामास तत्तथा ॥ कटिबन्धश्व भूत्रं च तथोदरनिवन्धनम् । पूजयामासुरत्यर्थं चान्धवाः पाण्डवांस्तदा । अष्टोत्तरसहस्रं तु ब्राह्मणाधिष्ठिता गजाः ॥ २४ नागराः श्रेणिमुख्याथ पूजयन्ति स पाण्डवान् ८ जाइचीसलिलं शीघ्रमानीयन्तां पुरोहितः । भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो वाहीकः ससुतस्तदा। अभिपेकोदकक्लिन्नं सर्वाभरणभूपितम् ।। २५ शासनाद्धृतराष्ट्रय अकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ ९ आपवाह्योपरिगतं दिव्यचामरवीजितम् । एवं विहरतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् । नेता सर्वस कार्यस्य विदुरो राजशासनात् ॥१० जयति द्विजवाक्येन स्तूयमानं नृपैस्तथा । मुवर्णमणिचित्रेण श्वेतच्छत्रेण शोभितम् ॥ २६ विश्रान्तास्ते महात्मानः कंचित्कालं सकेग आहूता धृतराष्ट्रेण राजा शान्तनवेन वर दृष्ट्वा कुन्तीसुतं ज्येष्ठमाजमीढं युधिष्ठिरम् ।। २७ प्रीताः प्रीतेन मनसा प्रशंसन्तु पर जनाः । धृतराण उवाच । भ्रातृभिः सह कौन्तेय निबोधेदं वचो मम। पाण्डोः कृतोपकारस्य राज्यं दत्वा ममव च ।।२८.. 'पाण्डुना वर्धित राज्यं पाण्डुना पालितं जगत् १२ प्रतिक्रिया कृतमिदं भविष्यति न संशयः । शासनान्मम कौन्तेय मम भ्राता महाबलः । भीप्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता साधुसाध्वित्यथा वन् कृतवान्दुष्करं कर्म नित्यमेव विशांपते ॥ १३ ' श्रीवासुदेव उवाच । तसाचमपि कौन्तेय शासनं कुरु मा चिरम् । युक्तमेतन्महाभाग कौरवाणां यशस्करम् । ९५ मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वेऽहंकारसंयुताः॥ १४ शीघ्रमद्यैव राजेन्द्र सयोक्तं कर्तुमर्हसि ॥ शासनं न करिप्यन्ति मम नित्यं युधिष्ठिर । इत्येवमुक्तो वार्ष्णेयस्त्वरयामास तत्तदाधव ९८ स्वकार्यनिरनित्यमवलिप्तरात्मभिः ॥ १५ तथोक्तं धृतराष्ट्रेण कारयामास केशवान्दिनः | पुन विग्रहो मा भूत्खाण्डवप्रस्थमाविश । तसिन्क्षणे महाराज कृष्णद्वैपायनस्ताऽनय ॥ ९९ न हि वो वसतस्तत्र कश्चिच्छक्तः प्रवाधितुम्॥१६ आगत्य कुरुभिः सर्वैः पूजितः सर संरक्ष्यमाणान्पार्थेन त्रिदशानिय पत्रिणा। मृर्धाभिषिक्तः सहितो ब्राह्मणवे, अर्धराज्यं तु संप्राप्य खाण्डवप्रस्थमाविश ॥ १७ : कारयामास विधिवत्केशवान' 'केशयो यदि मन्येत तत्कर्तव्यमसंशयम् ॥ १८ कृपो द्रोणश्च भीष्मश्च धौम् सात्तव प्रभो ॥१०० वैशंपायन उवाच । , बाढीकः सोमदत्तश्च चा करिष्यन्ति पाण्डवान् । प्रतिगृहा तु तद्वाक्यं नृपं सर्वे प्रणम्य .! । अभिपेकं तदा चक्रुर्भनायः ॥ २२७ ॥ यहि खधर्मतः ·३८० श्रीमन्महाभारते [ विदुरागमनराज्यलाभपर्व १४ पाण्डवाश्चैव कृष्णश्च विदुरथ महामतिः । नगरं हास्तिनपुरं शनैः प्रविविशुस्तदा ॥ ३८ आदाय द्रौपदी कृष्णा कुन्तीं चैव यशखिनीम् १८ 'पाण्डवानागताञ्छ्रुत्वा नागरास्तु कुतूहलान् ! सविहारं सुखं जग्मुर्नगरं नागसायम् । मण्डयाञ्चकिरे तत्र नगरं नागसाह्वयम् ॥ ३१ 'सुवर्णकक्ष्याङ्गवेयान्सुवर्णाङ्कुशभूपितान् ॥ १९ मुक्तपुप्पावकीर्ण तु जलसिक्तं तु सर्वतः । जाम्बूनदपरिप्कारान्प्रभिन्नकरटामुखान् । धृपितं दिव्यधृपेन मङ्गलैचाभिसंवृतम् ॥ ३२ अधिष्ठितान्महामात्रैः सर्वशखसमन्वितान् ॥२० पताकोच्छ्रितमाल्यं च पुरमप्रतिमं बभौ । सहसं प्रददौ राजा गजानां वरवर्मिणाम् । शङ्खभेरीनिनादैश्च नानावादिनिस्वनैः॥ ३३ स्थानां च सहस्रं वै सुवर्णमणिचित्रितम् ॥ २१ कौतुहलेन नगरं पूर्यमाणमिवाभवत् । चतुर्युजां भानुमच पश्चानां प्रददौ तदा । यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शोकदुःखसमन्विताः ॥३४ सुवर्णपरिवर्हाणां वरचामरमालिनाम् ॥ २२ 'निर्गताथ पुरात्पूर्व धृतराष्ट्रप्रबाधिताः। जात्यवानां च पञ्चाशत्सहस्रं प्रददौ नृपः । पुननिवृत्ता दिष्ट्या वै सह मात्रा परन्तपाः॥३५ दासीनामयुतं राजा प्रददौ वरभूपणम् । इत्येवमीरिता वाचो जनैः प्रियचिकीर्षुभिः ।' ततः सहस्रं दासानां प्रददौ वरधन्वनाम् ॥ २३ तत उच्चावचा वाचः प्रियाः सर्वत्र भारत ॥३६ हैमानि शय्यासनभाजनानि उदीरितास्तदाऽशृण्वन्पाण्डवा हृदयंगमाः। द्रव्याणि चान्यानि च गोधनानि । पृथक्पृथकैव ददौ स कोटिं अयं स पुरुषव्याघ्रः पुनरायाति धर्मवित् ॥ ३७ पाञ्चालराजः परमप्रहृष्टः ॥ २४ यो नः स्वानिव दायादान्धर्मेण परिरक्षति । शिविकानां शतं पूर्ण वाहान्पश्चशतं नरान् ॥२५ अद्य पाण्डुमहाराजो वनादिव मनःप्रियम् ॥ ३८ एवमेतानि पाश्चालो जन्यार्थे प्रददौ धनम् । आगतश्चैवमसाकं चिकीर्पन्नात्र संशयः । हरणं चापि पाञ्चाल्या ज्ञातिदेयं च सोमकः२६ किं न्वद्य सुकृतं कर्म सर्वेषां नः प्रियं परम् ॥ ३९ धृष्टद्युम्नो ययौ तत्र भगिनीं गृह्य भारत। यन्नः कुन्तीसुता वीरा भर्तारः पुनरागताः । नानद्यमानो बहुशस्तूर्यघोपैः सहस्रशः॥ २७ यदि दत्तं यदि हुतं यदि वाप्यस्ति नस्तपः। श्रुत्वा चोपस्थितान्वीरान्धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। तेन तिष्ठन्तु नगरे पाण्डवाः शरदां शतम् ॥ ४० प्रतिग्रहाय पाण्डूनां प्रेषयामास कौरवान् ॥२८) ततस्ते धृतराष्ट्रस्य भीष्मस्य च महात्मनः । विकर्ण च महेप्यासं चित्रसेनं च भारत । अन्येषां च तदर्हाणां चक्रुः पादाभिवन्दनम् ॥ ४१ द्रोणं च परमेष्वासं गौतमं कृपमेव च ॥ २९ पृष्टास्तु कुशलप्रश्नं सर्वेण नगरेण ते । तैस्तैः परिवृताः शूरैः शोभमाना महारथाः । समाविशन्त वेश्मानि धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥४२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि षट्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२६ ॥ पौरा ऊचुः . सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२७ ॥ द्रौपद्या नमस्कृतया गान्धायां तद्रूपदर्शनेन तस्याः स्वपुत्रमृत्युत्ववितर्कः ॥ १ ॥ धृतराष्ट्रेण युधिष्ठिरस्य अर्धराज्येऽभि- पेकः ॥ २ ॥ पाण्डवानां खाण्डवप्रस्थगमनम् ॥ ३ ॥ श्रीकृष्णचिन्तितेनेन्द्रेण विश्वकर्मणः प्रेषणम् ॥ ४ ॥ विश्वकर्मगा इन्द्रप्रस्थपुरनिर्माणम् ॥ ५॥ तत्रागताना सर्वेषां विसर्जनम् ॥ ६ ॥ धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां धूभिः सहिता तदा । दुर्योधनस्य महिपी काशिराजसुता तदा। पाञ्चाली प्रतिजग्राह साचीं श्रियमिवापराम् । वैशंपायन उवाच । १ ·अध्यायः २२७] आदिपर्व १ ३८१ ७ पूजयामास पूजाही शचीदेवीमिवागताम् ॥ २ 'वासुदेवेन संमत्य पाण्डवाः समुपाविशन् ॥ १९ ववन्दे तत्र गान्धारी कृष्णया सह माधवी । धृतराष्ट्र उवाच । आशिपश्च प्रयुक्त्वा तु पाञ्चाली परिपस्वजे ॥ ३ अभिपेकस संभारान्क्षत्तरानय मा चिरम् । परिष्वज्यैव गान्धारी कृष्णां कमललोचनाम् । अभिषिक्तं करिप्यामि ह्यद्य वै कुरुनन्दनम् ।। २० पुत्राणां मम पाश्चाली मृत्युरेवेत्यमन्यत ।। ब्राह्मणा नैगमश्रेष्ठाः श्रेणीमुख्याश्च सर्वतः। संचिन्त्य विदुरं प्राह युक्तितः मुबलात्मजा । आहूयन्तां प्रकृतयो बान्धवाश्च विशेषतः॥ २१ कुन्ती राजसतां क्षत्तः सवधूं सपरिच्छदाम् ॥५ पुण्याहं वाच्यतां तात गोसहस्रं प्रदीयताम् । पाण्डोनिवेशन शीघं नीयतां यदि रोचते । ग्राममुख्याश्च विग्रेभ्यो दीयन्तां बहुदक्षिणा:२२ करणेन मुहुर्तेन नक्षत्रेण शुमे तिथौ ।। ६ अगदे मकुटं क्षत्तहस्ताभरणमानय । यथा सुखं तथा कुन्ती रस्यते खगृहे सुतैः। मुक्तावलीश्च हारं च निष्काणि कटकानि च २३ तथेत्येव तदा क्षत्ता कारयामास तत्तथा ॥ कटिबन्धश्च सूत्रं च तथोदरनिवन्धनम् । पूजयामासुरत्यर्थ बान्धवाः पाण्डवांस्तदा । अष्टोत्तरसहस्रं तु ब्राह्मणाधिष्ठिता गजाः ॥ २४ नागराः श्रेणिमुख्याथ पूजयन्ति स पाण्डवान् ८ जाह्नवीसलिलं शीघ्रमानीयन्तां पुरोहितैः । भीप्मो द्रोणः कृपः कर्णो बाहीक: ससुतस्तदा । अभिपेकोदकक्लिन्नं सर्वाभरणभूपितम् ।। २५ शासनाद्धृतराष्ट्रस अकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ ९ आपवायोपरिगतं दिव्यचामरवीजितम् । एवं विहरतां तेपां पाण्डवानां महात्मनाम् । सुवर्णमणिचित्रेण श्वेतच्छत्रेण शोभितम् ॥ २६ नेता सर्वस्य कार्यस्य विदुरो राजशासनात् ॥१० जयेति द्विजवाक्येन स्तूयमानं नृपैस्तथा । विश्रान्तास्ते महात्मानः कंचित्काल सकेाना आहृता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन व दृष्ट्वा कुन्तीसृतं ज्येष्ठमाजमीढं युधिष्ठिरम् ॥ २७ प्रीताः प्रीतेन मनसा प्रशंसन्तु परे जनाः । धृतराण ज्वाच। भ्रातृभिः सह कौन्तेय निबोधेदं वचो मम। पाण्डोः कृतोपकारस्य राज्यं दत्वा ममैव च।३०. 'पाण्डुना वर्धितं राज्यं पाण्डुना पालितं जगत् १२ प्रतिक्रिया कृतमिदं भविष्यति न संशयः । शासनान्मम कौन्तेय मम भ्राता महाबलः । भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता साधुसावित्यथानुबन् कृतवान्दुष्करं कर्म नित्यमेव विशांपते ॥ १३ श्रीवासुदेव उवाच । तस्माचमपि कौन्तेय शासनं कुरु मा चिरम् । युक्तमेतन्महाभाग कौरवाणां यशस्करम् । ९७ मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वेऽहंकारसंयुताः॥ १५ शीघ्रमथैव राजेन्द्र सयोक्तं कर्तुमर्हसि ॥ शासनं न करिप्यन्ति मम नित्यं युधिष्ठिर । स्वकार्यनिरतैनित्यमवलिप्तरात्मभिः ।। पुन विग्रहो मा भूत्खाण्डवग्रस्थमाविश । न हि वो वसतस्तत्र कश्चिच्छक्तः अबाधितुम् ॥ १६ आगत्य कुरुभिः सर्वैः पूजितः सर संरक्ष्यमाणान्पार्थेन त्रिदशानिय पत्रिणा । मृर्धाभिषिक्तः सहितो ब्राह्मण अर्धराज्यं तु संप्राप्य खाण्डवप्रस्थमाविश ॥ १७ कारयामास विधिवत्केशवाट 'केशवो यदि मन्येत तत्कर्तव्यमसंशयम् ।। १८ कृपो द्रोणच भीष्मथ धो सात्त्व प्रभो ॥१० वैशंपायन उवाच । बाहीकः सोमदत्तथ चा करिष्यन्ति पाण्डवान् । प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं नृपं सर्वे प्रणम्य ब... अभिषेकं तदा चर्मनायः ॥ १७ ॥ । इत्येवमुक्तो वार्ष्णेयस्त्वरयामास तत्तदा धब ९८ १५ तथोक्तं धृतराष्ट्रेण कारयामास केशवान्हि नः । तसिन्धणे महाराज कृष्णद्वैपायनस्ताऽनय ॥ ९९ हि स्वधर्मतः । ०० ·३८६ श्रीमन्महाभारते [विदुरागमनराज्यलाभपर्व १४ एकोनत्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २२९ ।। सुन्दोपसुन्दकथा-सुन्दोपसुन्दयोर्माणो वरलाभः ॥ १ ॥ नारद उवाच। यदा क्षोभ नोपयाति नातिमन्यतरस्तयोः । शणु मे विस्तरेणेममितिहासं पुरातनम् । ततः स्त्रियस्ता भूतं च सर्वमन्तरधीयत ।। १६ भ्रातृभिः सहितः पार्थ यथा वृत्तं युधिष्ठिर ॥ १ | ततः पितामहः साक्षादभिगम्य महासुरौ । महासुरसान्चवाये हिरण्यकशिपोः पुरा । वरेण च्छन्दयामास सर्वलोकहितः प्रभुः ॥ १७ निकुम्भो नाम दैत्येन्द्रस्तेजखी बलवानभूत् ।।२ ततः सुन्दोपसुन्दो तो प्रातरौ दृढविक्रमी । तस्य पुत्रौ महावीया जातौ भीमपराक्रमौ । दृष्ट्वा पितामहं देवं तस्थतुः प्राञ्जली तदा ।। १८ सुन्दोपसुन्दौ दैत्येन्द्रौ दारुणौ क्रूरमानसौ ॥ ३ | ऊचतुश्च प्रभुं देवं ततस्तौ सहितौ तदा । तावेकनिश्चयो दैत्यावेककार्यार्थसंमतौ । आवयोस्तपसाऽनेन यदि प्रीतः पितामहः ॥१९ निरन्तरमवतेतां समदुःखसुखावुभौ ।। ४ मायाविदावस्त्रविदो वलिनी कामरूपिणी । विनाऽन्योन्यं न भुञ्जाते विनाऽन्योन्यं न जल्पतः। उभावण्यमरी स्यावः प्रसन्नो यदि नौ प्रभुः ॥ २० अन्योन्यस प्रियकरावन्योन्यस प्रियंवदौ॥ ५ ब्रह्मोवाच । एकशीलसमाचारौ द्विधैवकोऽभवत्कृतः । तेऽमरत्वं युवयोः सर्वमुक्तं भविष्यति । तौ विवृद्धौ महावीरों कार्येप्वप्येकनिश्चयौ ॥ ६ : अन्यगृणीतं मृत्योश्च विधानममरैः सम् । त्रैलोक्यविजयार्थाय समाधायकनिश्चयम् । प्रभविप्याव इति यन्महदभ्युघतं तपः। दीक्षां कृत्वा गती विन्ध्यं तावुग्रं तेपतुस्तपः ॥७। युवयोर्हेतुनानेन नामरत्वं विधीयते ।। तौ तु दीर्पण कालेन तपोयुक्तौ बभूवतुः । त्रैलोक्यविजयार्थाय भवद्भ्यामास्थितं तपः क्षुत्पिपासापरिश्रान्ती जटावल्कलधारिणौ ॥ ८ हेतुनाऽनेन दैत्येन्द्रौ नवां कामं करोम्पहर मलोपचितसर्वाङ्गो वायुभक्षी बभूवतुः। सुन्दोपसुन्दावूचतुः। आत्ममांसानि जुहन्तौ पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठिती। त्रिपु लोकेषु यद्भुतं किंचित्स्थावरजङ्गमम् । ऊर्ववाहू चानिमिपा दीर्घकालं धृतवतौ ॥ ९ सर्वसान्नी भयं न साढतेऽन्योन्यं पितामह तयोस्तपःप्रभावेण दीर्घकालं प्रतापितः। पितामह उवाच। धूमं प्रमुमुचे विन्ध्यस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १० यत्प्रार्थितं यथोक्तं च काममेतद्ददानि वाम् ततो देवा भयं जग्मुरुमं दृष्ट्वा तयोस्तपः । मृत्योविधानमेतच यथावद्धा भविष्यति तपोविघातार्थमथो देवा विभानि चक्रिरे ॥११ नारद उवाच । रत्नैः प्रलोभयामासुः स्त्रीभिश्वोभी पुनःपुनः । ततः पितामहो दत्त्वा समेतत्तदा तयोः न च तौ चक्रतुर्भङ्गं तस सुमहावतौ ॥ १२ निवर्य तपसस्तौ च बहो, कं जगाम ह अथ मायां पुनर्देवास्तयोश्चकुर्महात्मनोः ॥ लन्ध्या चराणि दैत्य भ्रातराभ भगिन्यो मातरोभार्यास्तयोश्चात्मजनस्तथा।।१३ | अवध्यौ सर्वलोकस्य व नं गतौ ।। प्रपात्यमाना विसस्ताः शूलहस्तेन रक्षसा । तो तु लन्धवरी दृष्ट्वा कृतहमनस्विन ६ भ्रष्टाभरणकेशान्ता भ्रष्टाभरणवाससः॥ १४ सर्वः सुहृजनस्ताभ्यां प्रहमानियमवान् र अभिभाष्य ततः सर्वास्तौ त्राहीति विचुकुशुः। ततस्ता तु जटा भित्त्वा मौदिसंबभूवई न च वौ चक्रतुर्भकं व्रतस सुगहावतौ ।। १५ । महार्हाभरणोपेती विरजोम्बरध मणो २

·: अध्यायः २३०]
आदिपर्व १॥
३८७
कालकांमुदी चच
चक्रतुः सार्वकालिकीम् । तत्रतत्र महानादकटतलनादितः ।
नित्यः प्रमुदिनः सर्वस्नयोगय मुहअनः।। ३० हृष्ट प्रमुदितं सर्व दैत्यानामभवत्पुरम् ।। ३२
मत्यतां शुज्यतां निसं दीयतां रम्यनामिति । तस्तविहार्बहुमिदलानां कामरूपिणाम् ।
। गीयतां पीयतां चति शब्दश्वासीगृहे गृहे || ३१ ममाः संत्रीढनां तेषामहरेकमिवाभवत् ॥. ३३
॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्यगि विद्गगमनगायलाभागि एकोनत्रिंगदाधिकद्विशततमोभ्यायः ॥ २२९ ।।
.
--
--
त्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २३० ।।
सुन्दीपमुन्दयोः दिग्विजयः कुरो नियत्र ।
नारद उवाच।
मूरां मतिं समायाय जामतुः सर्वतोमुखौ ॥१२
उत्सव वृत्तमात्रे तु लोक्याकाक्षिणायुमा । यज्ञर्यजन्ति ये कचिद्याजयन्ति च ये द्विजाः ।
मयिन्या ततः सेनां नावनापयवां नदा ॥ १ तान्सर्वान्प्रसमं हत्वा बलिना जन्मनुस्ततः॥१३
मुहद्भिरप्यनुनाता दयद्धय मन्त्रिभिः । आश्रमप्यनिहोत्राणि मुनीनां मावितात्मनाम् ।
कृत्या प्रास्थानिक ग़त्री मघामु ययतस्तदा ॥२ गृहीत्वा प्रक्षिपन्त्यम विश्रब्धं सैनिकास्तयोः१४
गदापदिशधारिण्या शूलमुद्गरहलया । तपोधनथ ये क्रुद्धः शापा उक्ता महात्मभिः ।
नीमती सह पर्मिण्या महत्ला दैत्यसेनया ॥ ३ नाकामन्त तयोलेऽपि वरदाननिराकृताः ।। १५
रमाला स्तुनिभिथापि विजयप्रतिसंहितः ।
नानामन्त यदा शापा याणा मुक्ताःशिलाम्बिध |
पणः स्तूयमाना तो जग्मतुः पग्या मुदा ॥ नियमान् परित्यज्य व्यद्रयन्त द्विजातयः ॥ १६
पमिक्षन्तरिक्षमुत्लुत्य देत्या कामगमायुमा ।
पृथिव्यां ये तपासिद्धा दान्ताः शमपरायणाः ।
गलधानामेव भवनं जग्मतुर्युद्धदुर्मदा ॥
५ तयोर्मयादुद्रुवुस्ले पैनतेयादिवोरगाः ।।
कोरागमनं ज्ञात्वा वरदानं च तत्प्रमोः।
मर्थितराश्रममनविकीर्णकलशम्नुवैः । .
मात्वा त्रिविष्टपं जग्मुर्ब्रह्मलोकं ततः मुराः ॥ ६ शून्यमासीअगत्सर्वं कालेनेव हतं तदा ॥ १८
भविन्द्रलोकं निर्जित्य यक्षरक्षोगणांस्तदा।
पीचराण्यपि भूतानि जमतुस्तीवविक्रमौ ॥
ततो राजन्नदृश्यद्भिर्मपिभिय महामुरी ।
उमा विनिश्चयं कृत्वा विकुर्वाते वपिणी ॥१९
हात्वर्भूमिगतानागाजित्ला ती च महारयो ।
दाद्रियासिनीः सर्या म्लेच्छजातीविजिग्यतुः ।।८ प्रभिन्नकरटी मनी भूत्वा कुञ्जररूपिणा ।
मदतः सर्वी महीं जेतुमारब्धायुग्रशासनी ।
संलीनमपि दुर्गेषु निन्यतुर्यमसादनम् ।। २०
का कांच समाहूय मुतीक्ष्णं वाक्यमूचतुः ॥ ९ सिंही भूत्वा पुनर्व्याणी पुनश्वान्तहितावुभौ ।
यो महायज्ञहव्यकव्यद्विजातयः ।
तन्तरुपायस्ती ऋरापीन्दृष्ट्वा निजामतः ॥ २१
नाश यलं च देवानां वर्धयन्ति श्रियं तथा॥१० निवृत्तयज्ञस्वाध्याया प्रनष्टनृपतिद्विजा ।'
रेभरमेव प्रवृत्तानां सर्वेपाममुरद्विपाम् ।
उत्सनोत्सवयजा च बभूव वसुधा तदा ।।.२२
ययं य सरसाभिः कार्यः सर्वात्मना वधः॥११ हाहाभूता भयार्ता च निवृत्तविपणापणा ।
चच सर्वान्समादिश्य पूर्वतीरे महोदधेः । निवृत्तदेवकार्या च. पुण्योद्वाहविवर्जिता ॥ २३
॥ इस्थिती सहयमिण्या इति य. पारः । जयमरणरूपनुल्यधर्म | सप्तम्यर्थ ऋषिवश्येषु , सन्मित्यर्थः ॥ १ ॥
* । रन० ॥ ३ ॥ अश्यद्रिः अदृश्यः तृतीयाचेयं गिदधिकद्विशननमोऽध्यायः ॥ २३०॥

·३८८ श्रीमन्महाभारते [विदुरागमनराज्यलाभपर्व ११ निवृत्तकृषिगोरक्षा विध्वस्तनगराश्रमा । चन्द्रादित्यौ ग्रहास्तारा नक्षत्राणि दिवौकसः । अस्थिकङ्कालसंकीर्णा भूर्बभूवोग्रदर्शना ।। २४ जग्मुर्विपादं तत्कर्म दृष्ट्वा सुन्दोपसुन्दयोः ॥२६ निवृत्तपिटकार्य च निर्वपद्कारमङ्गलम् । एवं सर्वा दिशो दैत्यो जित्वा क्रूरेण कर्मणा । जगत्प्रतिभयाकारं दुष्प्रेक्ष्यमभवत्तदा । २५ निःसपत्नी कुरुक्षेत्रे निवेशमभिचक्रतुः ॥ ' २७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३० ॥ एकत्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २३१ ॥ सुन्दोपसुन्दकृतोपद्रवं निवेद्य देवादिभिः प्रार्थितेन ब्रह्मणा आज्ञसेन विश्वकर्मणा तिलोत्तमासृष्टिः ॥ १॥ तिलोत्तमया ब्रह्माज्ञास्वीकारः॥२॥ नारद उवाच । त्रिपु लोकेषु यत्किचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम् । ततो देवर्षयः सर्वे सिद्धाश्च परमर्पयः । समानयदर्शनीयं तत्तदा स विश्ववित् ॥ १३ जग्मुस्तदा परामार्तिं दृष्ट्वा तत्कदनं महत् ॥ १ कोटिशश्चैव रतानि तसा गाने न्यवेशयत् । तेऽभिजग्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रियाः। तां रत्नसङ्घातमयीमसृजद्देवरूपिणीम् ॥ १४ पितामहस्य भवनं जगतः कृपया तदा ॥ २ सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा । ततो ददृशुरासीनं सह देवैः पितामहम् । त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत् ॥ १५ सिद्धेब्रह्मर्षिभिश्चैव समन्तात्परिवारितम् ॥ ३ न तस्याः सूक्ष्ममप्यस्ति यद्गाने रूपसंपदा । तत्र देवो महादेवस्तत्रामिर्वायुना सह । नियुक्ता यत्र वा दृष्टिर्न सञ्जति निरीक्षताम् ॥१६ चन्द्रादित्यौ च शत्रश्च पारमेष्ठयास्तथर्पयः॥ ४ | सा विग्रहवतीय श्रीः कामरूपा वपुप्मती । वैखानसा वालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपाः। 'पितामहमुपातिष्ठत्कि करोमीति चात्रवीत् ॥ १७ अजाश्चैवाविमूढाश्च तेजोगर्भास्तपखिनः ॥ प्रीतो भूत्वा स दृष्ट्वैव प्रीत्या चास्सै वरं ददौ । ऋपयः सर्व एवैते पितामहमुपागमन कान्तसं सर्वभूतानां साश्रियानुत्तमं वपुः॥१८ ततोऽभिगम्य ते दीनाः सर्व एव महर्पयः॥६ सा तेन वरदानेन कर्तुश्च क्रियया तदा ।' सुन्दोपसुन्दयोः कर्म सर्वमेव शशंसिरे । जहार सर्वभूतानां चक्षुपि च मनांसि च ॥ १९ यथा हृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च ॥ तिलंतिलं समानीय रत्नानां यद्विनिर्मिता । न्यवेदयस्ततः सर्वमखिलेन पितामहे । तिलोत्तमेति तत्तस्या नाम चने पितामहः ॥२० ततो देवगणाः सर्वे ते चैव परमर्पयः॥ | ब्रह्माणं सा नमस्कृत्य प्राञ्जलिर्वाचयमब्रवीत् । तमेवार्थ पुरस्कृत्य पितामहमचोदयन् । किं कार्य मयि भूतेश येनास्म्यह निर्मिता।।२१ वतः पितामहः श्रुत्वा सर्वेषां तद्वचस्तदा ॥ ९ पितामह उवाच । मुहूतमिय संचिन्त्य कर्तव्यस्य च निश्चयम् । गच्छ सुन्दोपमुन्दाभ्यामसुराभ्यां तिलोत्तमे । तयोर्वधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणमाक्ष्यत् ॥ १० प्रार्थनीयेन रूपेण फुरु भद्रे प्रलोभनम् ॥ .२२ सत्कृते दर्शनादेव रूपसंपत्कृतन वै । दृष्ट्वा च विश्वकर्माण व्यादिदेश पितामहः । विरोधःस्थायथाताभ्यामन्योन्येन तथा गुमा२३ सूज्यतां प्रार्थनीयका प्रमदेवि महातपाः ।। ११ नारद उवाच । पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यमभिनन्य च। सा तथेति प्रतिज्ञाय नमस्कृत्य पितामहम् । निर्ममे गोपिवं दिव्यांचिन्तयित्वा पुनःपुनः।।१२ ७ ८ साभ्यां गयोः ।। 1.

·अध्यायः २३२] आदिपर्व १। ३८९ चकार मण्डलं तत्र वियुधानां प्रदक्षिणम् ॥ २४ | एवं चतुर्मुखः स्थाणुर्महादेवोऽभवत्पुरा । प्रामुखो भगवानास्ते दक्षिणेन महेश्वरः। तथा सहस्रनेत्रश्च बभूव बलमदनः ।। देवाश्चैवोत्तरेणासन्सर्वतस्त्वृपयोऽभवन् ॥ २५ तथा देवनिकायानां महीणां च सर्वशः। कुर्वन्त्यां तु तदा तत्र मण्डलं तत्प्रदक्षिणम् । मुखानि चाभ्यवर्तन्त येन याति तिलोत्तमा।।३१ इन्द्रः स्थाणुश्च भगवान्धैर्येण तु परिच्युतौ ।।२६ तस्या गात्रे निपतिता दृष्टिस्तेषां महात्मनाम् । द्रष्टुकामस्य चात्यर्थ गतायां. पार्श्वतस्तथा । सर्वेषामेव भूयिष्ठमृते देवं पितामहम् ।। अन्यदश्चितपद्माक्षं दक्षिणं निःसृतं मुखम् ॥२७ | गच्छन्त्यां तु तया सर्वे देवाश्च परमर्पयः । पृष्ठतः परिवर्तन्त्यां पश्चिमं निःसृतं मुखम् । कृतमित्येव तत्कार्य मेनिरे रूपसंपदा ।। ३३ गतायां चोत्तरं पार्श्वमुत्तरं निःसतं मुखम् ॥२८ तिलोत्तमायां तस्यां तु गतायां लोकभावनः । महेन्द्रस्यापि नेत्राणां पृष्ठतः पार्श्वतोग्रतः । 'कृतं कार्यमिति श्रीमानववीच पितामहः।' रक्तान्तानां विशालानां सहस्रं सर्वतोऽभवत् ।।२९ सर्वान्विसर्जयामास देवानृपिगणांश्च तान् ।। ३४ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलामपर्वणि एकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३१ ॥ ९ द्वात्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ।। २३२ ॥ मुन्दोपसुन्दसमीपे तिलोत्तमाया आगमनम् ॥ १॥ तस्यां सकामयोम्नयोः परस्परं गदाग्रहारेण मरणम् ॥ २ ॥ ति. B. लोसमाया ब्रह्मणा बरदानम् ॥ ३ ॥ नारदोक्तामिमां कथां श्रुतवद्भिः पाण्डयः तरसमक्षं द्रोपदीविषये समयकरणम् ॥ ४ ॥ गीतैश्च स्तुतिसंयुक्तः प्रीला समुपजग्मिरे ॥ ८ नारद उवाच । जित्वा तु पृथिवीं दैत्यो निःसपत्नौ गतव्यथौ। ततस्तिलोत्तमा तत्र बने पुप्पाणि चिन्वती । कृत्वा त्रैलोक्यमन्यग्रं कृतकृयौ बभूवतुः॥ १ वेपं सा क्षिप्तमाधाय रक्तेनैकेन वाससा ॥ देवगन्धर्वयक्षाणां नागपार्थिवरक्षसाम् । नदीतीरपु जातान्सा कर्णिकारान्नचिन्वती । आदाय सर्वरतानि परां तुष्टिमुपागतौ ॥ २ शनैर्जगाम तं देशं यत्रास्तां तौ महासुरौ ॥ १० यदा न प्रतिपेद्वारस्तयोः सन्तीह केचन ॥ तौ तु पीत्वा वरं पानं मदरक्तान्तलोचनी । निरुद्योगी तदा भूत्वा विहातेऽमराविव ॥ ३] दृष्ट्वैव तां वरारोहां व्यथिती संबभूवतुः ॥ ११ स्त्रीभिर्माल्यैश्च गन्धैश्च भक्ष्यभोन्यैः सुपुष्कलैः । तावुत्थायासनं हित्वा जग्मतुर्यत्र सा स्थिता । पानश्च विविधैद्यः परां प्रीतिमवापतुः ॥ ४ उभौ च कामसंमत्तायुभी प्रार्थयतश्च ताम् ।। १२ अन्तःपुरवनोद्याने पर्वतेपु वनेषु च । दक्षिणे तां करे सुबूं मुन्दो जग्राह पाणिना । यथेप्सितेषु देशेषु विनहातेऽमराविव ।। ५ उपमुन्दोपिजग्राह वामे पाणौ तिलोत्तमाम् ॥ १३ ततः कदाचिद्विन्ध्यस्य प्रस्थे समशिलातले । वरप्रदानमत्ती तावारसेन बलेन च । पुष्पिताग्रेषु सालेषु विहारमभिजग्मतुः ॥ ६ धनरत्नमदाभ्यां च मुरापानमदेन च ।। १४ दिव्येषु सर्वकामेषु समानीतेपु तामी। संवरतमदमत्तावन्योन्यं भ्रुकुटीकृता । वरासनेषु संहृष्टौ सह स्वीभिर्निपीदतुः ॥ ७ मदकामसमाविष्टी परस्परमथोचतुः ।। ततो वादिनृताभ्यामुपातिष्ठन्त ती स्त्रियः। मम भार्या तव गुरुरिति मुन्दोऽभ्यभाषत । देवनिकायानां देयमवानां येन देशेन मार्गेण सा याति एकत्रिंगदधिकद्विगननमोऽध्यायः ॥ २३१ ।। तथा मुसान्यभ्यवर्तन्त ॥३१॥ १५ ·श्रीमन्महाभारते [अर्जुनवनवासपर्व १५ मम भार्या तव वधूरुपसुन्दोऽभ्यभापत ॥ १६ तिलोत्तमार्थ संक्रुद्धावन्योन्यमभिजन्नतुः । नेपा तब ममैपेति ततस्तौ मन्युराविशत् । तसाद्रवीमि वः स्नेहात्सर्वान्भरतसत्तमाः ॥२६ तस्या रूपेण संमत्तौ विगतस्नेहसौहृदौ ॥ १७ यथा वो नात्र भेदः स्यात्सर्वेपो द्रौपदीकृते । तस्था हेतोदे भीमे संगृहीतामुभौ तदा । तथा कुरुत भद्रं वो मम चेत्प्रियमिच्छथ.॥ २७ प्रग्रह्य च गदे भीमे तखां तौ काममोहितौ ।।१८ वैशंपायन उवाच । अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यन्योन्यं निजघ्नतुः । । एवमुक्ता महात्मानो नारदेन महर्पिणा । तौ गदाभिहतो भीमौ पेततुर्धरणीतले ।। १९ समयं चक्रिरे राजस्तेऽन्योन्यवशमागताः। रुधिरेणावसिक्ताङ्गो द्वाविवाकौं नभथ्युतौ । समक्षं तस्य देव रदस्वामितौजसः ॥ ततस्ता विद्रुता नार्यः स च दैत्यगणस्तथा।। २० । 'एकैकस्य गृहे कृष्णा वसेर्पमकल्मपा' पातालमगमत्सर्वो विपादभयकम्पितः। | द्रौपद्या नः सहासीनानन्योन्यं योऽभिदर्शयेत् । ततः पितामहस्तत्र सहदेवैर्महर्षिभिः॥ २१ स नो द्वादश भासानि ब्रह्मचारी वने वसेत्।।२९ आजगाम विशुद्धात्मा पूजयंश्च तिलोत्तमाम् । वरेण च्छन्दयामास भगवान्प्रपितामहः॥ २२ कृते तु समये तसिन्पाण्डवैर्धर्मचारिभिः । वर दित्सुः स तत्रैनां प्रीतः प्राह पितामहः । नारदोऽप्यगमत्प्रीत इटं देशं महामुनिः ॥ ३० आदित्यचरिताँल्लोकान्विचरिष्यसि भामिनि।।२३ एवं तैः समयः पूर्वं कृतो नारदचोदितैः । तेजसा च मुदृष्टां त्वां न करिष्यति कश्चन । नचाभियन्त ते सर्वे तदान्योन्येन भारत ।। ३१ एवं तस्यै वरं दत्वा सर्वलोकपितामहः॥ २४ | 'अभ्यनन्दन्त ते सर्वे तदान्योन्यं च पाण्डवाः। इन्द्रे त्रैलोक्यमाधाय ब्रह्मलोकं गतः प्रभुः । एतद्विस्तरशः सर्वमाख्यातं ते नराधिप ॥ ३२ एवं तौ सहितौ भूत्वा सर्वार्थेप्वेकनिश्चयौ ॥२५ / काले च तसिन्संपन्ने यथावजनमेजय ।। .३३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि द्वाविंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३२ १ . ।। समाप्तं च विदुरागमनराज्यलाभपर्व ॥ (अथार्जुनवनवासपर्व ॥ १५ ॥) त्रयस्त्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २३३ ॥ तस्करैः कस्यचिद्राह्मणस गोहरगम् ॥ १॥ चोरिताना गयां प्रत्याजिदीपया धनुर्ग्रहणा) द्रौपदीयुधिष्ठिराधिष्टिने आयुधागारे अर्जुनस्य प्रवेशः ।। २ ।। चोरेभ्यः प्रत्याहना गाः प्राह्मणाय दत्त्वा यथासमयं अर्जुनस्य तीर्थयाना ॥ ३ ॥ वैशंपायन उवाच । ते तया तैश्च सा वीरः पतिभिः सह पञ्चभिः । एवं ते समयं कृत्वा न्यवसंस्तत्र पाण्डवाः। बभूव परमप्रीता नागरिव सरस्वती ।। वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीक्षितः॥ १ वर्तमानेषु धर्मेण पाण्डवेपु महात्मसु । नेपां मनुजसिंहानां पश्चानाममिताजसाम् । व्यवर्षन्कुरवः सर्वे हीनदोपाः मुखान्विताः॥४ बभूव कृष्णा सर्वेषां पार्थानां क्यवर्तिनी ।। २ अथ दीर्पण कालेन ब्राह्मणस विशांपते । तेनसाऽवपादृष्टाभिभावरसागुस्टा गम्यमय न छ. पधि ॥ २४ ॥ द्वात्रिंशदधिरुद्विशततमोऽ नागगंजयभूरिय दनि रपाटः ॥ ३ ॥ ३ ध्यायः ॥२३२॥ रिष्यति ·अध्यायः २३३ ] आदिपर्व १। ३९१ - कस्यचित्तस्करा जहुः केचिद्गा नृपसत्तम ॥ ५ एवं विनिश्चित्य ततः कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः । पोयमाणे धने तसिन्ध्राह्मणः क्रोधच्छितः । अनुप्रविश्य राजानमापृच्छ्य च विशांपते ॥२१ आगम्य खाण्डवप्रस्थमुदक्रोशत्स पाण्डवान् ॥६ 'मुखमाच्छाद्य निविडमुत्तरीयेण वाससा । हियते गोधनं क्षुद्रनृशंसैरकृतात्मभिः । अग्रज चार्जुनो गेहादभिवाद्याशु निःसृतः ॥२२ असह्य चासद्विपयादभ्यधावत पाण्डवाः॥ ७ धनुरादाय संहृष्टो ब्राह्मणं प्रत्यभापत । ब्राह्मणस्य प्रशान्तस्य हविर्घाझे प्रलुप्यते । ब्राह्मणा गम्यतां शीघ्रं यावत्परधनैपिणः॥ २३ शार्दूलस्य गुहां शून्यां नीचः कोष्टाभिमर्दति ।।८/न दूरे ते गताः क्षुद्रास्तावद्गच्छावहे सह । अरक्षितारं राजानं बलिपनागहारिणम् । यावन्निवर्तयाम्यद्य चोरहस्ताद्धनं तव ॥ २४ तमाहुः सर्वलोकस्य समय पापचारिणम् ॥ ९ सोऽनुसत्य महावाहुर्धन्वी वर्मा रथी ध्वजी। ब्राह्मणखे हृते चोरेर्धर्मार्थे च विलोपिते । शरैविध्वस्य तांथोरानवजित्य च तद्धनम् ।। २५ रोख्यमाणे च मयि क्रियतां हस्तधारणा ॥ १० | ब्राह्मणं समुपाकृत्य यशः प्राप्य च पाण्डवः । वैशंपायन उवाच । ततस्तद्गोधनं पार्थो दत्त्वा तस द्विजातये ।। २६ रोख्यमाणसाभ्याशे भृशं विप्रस्य पाण्डवः । आजगाम पुरं वीरः सव्यसाची धनञ्जयः । तानि वाक्यानि शुश्राव कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः११ सोऽभिवाद्य गुरुन्सर्वान्सवाप्यभिनन्दितः।।२७ श्रुत्वव च महाबाहुर्मा भैरित्याह तं द्विजम् । धर्मराजमुवाचेदं प्रमादिश मे प्रभो । आयुधानि च यत्रासन्पाण्डवानां महात्मना।।१२ समयः समतिक्रान्तो भवत्संदर्शने मया ॥ २८ कृष्णया सह तत्रास्ते धर्मराजो युधिष्ठिरः। वनवासं गमिप्यामि समयो टेप नः कृतः । संप्रवेशाय चाशक्तो गमनाय च पाण्डवः ॥१३ इत्युक्तो धर्मरास्तु सहसा वाक्यमप्रियम् ।। २९ तस्य चार्तस तेर्वाक्यश्वोद्यमानः पुनःपुनः । कथमित्यत्रवीद्वाचा शोकातः सन्जमानया । आक्रन्दे तत्र कौन्तयश्चिन्तयामास दुःखितः।।१४ युधिष्ठिरो गुडाकेशं भ्राता भ्रातरमच्युतम् ।।३० हियमाणे धने तस्मिन्ब्राह्मणस्य तपस्विनः । उवाच दीनो राजा च धनञ्जयमिदं वचः । अश्रुप्रमार्जनं तस कर्तव्यमिति निधयः ॥ १५ प्रमाणमसि यदि ते मत्तः शृणु वचोऽनघ ।।३१ उपप्रेक्षणजोऽधर्मः सुमहान्स्यान्महीपतेः । यद्यस्य रुदतो द्वारि न करोम्यद्य रक्षणम् ।। १६ अनुप्रवेशे यद्वीर कृतवांस्त्वं ममाप्रियम् । सर्व तदनुजानामि व्यलीकं न च मे हृदि ॥३२ अनास्तिक्यं च सर्वेपामसाकमपि रक्षणे । प्रतितिष्ठेत लोकेऽसिन्नधर्मवैव नो भवेत् ॥ १७ गुरोरनुप्रवेशी हि नोपयातो यवीयसः । यवीयसोऽनुप्रवेशो ज्येष्ठस विधिलोपकः ॥ ३३ अनापुच्छ्य तु राजानं गते मयि न संशयः। अजातशत्रोंनृपतेर्मयि चानृतं भवेत् ।। निवर्तस्त्र महाबाहो कुरुप्य वचनं मम । न हि ते धर्मलोपोऽस्ति न च ते धर्पणा कृता३४ अनुप्रवेशे रीज्ञस्तु वनवासो भवेन्मम । सर्वमन्यत्परिहृतं धर्पणात्तु महीपतः ।। १९ अर्जुन उवाच । अधर्मो वै महानस्तु बने या मरणं मम । शरीरस विनाशैन धर्म एव विशिष्यते ॥ २० न सत्याद्विचलिप्यामि सत्येनायुधमालमे ॥३५ उपप्रेक्षण उपेक्षानन्यः ॥ १६॥ अनास्तिक्यमास्तिस्याभावः | ॥ १७ ॥ सनमानया स्सलन्सा ॥ ३० ॥ न व्याजेन चरेद्धर्ममिति में भवतः श्रुतम् ।

·३९२
श्रीमन्महाभारते
[अर्जुनवनवासपर्व १५
वैशंपायन उवाच ।
वने द्वादश मासांस्तु वासायानुजगाम है ॥३
सोऽभ्यनुज्ञाय राजानं वनचर्याय दीक्षितः ।
।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३३ ।।
--
चतुस्त्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २३४ ॥
ब्राह्मणैः सह तीर्थीन्यटतोऽर्जुनस्य सानार्थ गङ्गायामवतरणम् ॥ १॥ तत्र उलूप्या नागकन्यया गृहीतस्थार्जुनस्य नागलो
कगमनम् ॥ २ ॥ संवादपूर्वकमुलप्याः परिग्रहः ॥ ३॥ इरावत उत्पत्तिः ॥ ४ ॥ अर्जुनं पुनर्गहाद्वारमुपनीय उलूप्या स्वलो
कगमनम् ॥५॥
वैशंपायन उवाच।
.
अपकृष्टो महाबाहुर्नागराजस्य कन्यया ।
तं प्रयान्तं महाबाहुं कौरवाणां यशस्करम् । अन्तर्जले महाराज उलूप्या कामयानया ॥ १६
अनुजग्मुर्महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ १ ददर्श पाण्डवस्तत्र पावकं सुसमाहितः ।
वेदवेदाङ्गविद्वांसस्तथैवाध्यात्मचिन्तकाः। कौरव्यस्याथ नागस भवने परमार्चिते ॥ १४
भैक्षाश्च भगवद्भक्ताः सूताः पौराणिकाच ये ॥२ | तत्राग्निकार्य कृतवान्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
कथकाश्चापरे राजश्रमणाश्च वनौकसः । अशङ्कमानेन हुतस्तेनातुष्यदुताशनः ।।
१५
दिन्याख्यानानि ये चापि पठन्ति मधुरं द्विजाः।। अग्निकार्य स कृत्वा तु नागराजसुतां तदा ।
एतैश्चान्यैश्च बहुभिः सहायैः पाण्डुनन्दनः । प्रहसन्निव कौन्तेय इदं वचनमब्रवीत् ॥
वृतः श्लक्ष्णकथैः प्रायान्मरुद्भिरिव वासवः ॥ ४ किमिदं साहसं भीरु कृतवत्यसि भामिनि ।
रमणीयानि चित्राणि वनानि च सरांसि च । कथाय सुभगे देश का च त्वं कस्स वात्मजा।
सरितः सागरांश्चैव देशानपि च भारत ॥
उलूप्युवाच ।
पुण्यान्यपि च तीर्थानि ददर्श भरतर्षभः ।
ऐरावतकुले जातः कारच्यो नाम पन्नगः ।
स गङ्गाद्वारमाश्रित्य निवेशमकरोत्प्रभुः ।। ६
तस्यासि दुहिता राजभुलूपी नाम पन्नगी ॥ १८
तत्र तस्साद्भुतं कर्म शृणु त्वं जनमेजय ।
साऽहं त्वामभिपेकार्थमवतीर्ण समुद्रगाम् ।
कृतवान्यद्विशुद्धात्मा पाण्डूनां प्रवरो हि सः॥७
निविष्ट तत्र कौन्तेये ब्राह्मणेषु च भारत ।
दृष्ट्वैव पुरुषव्याघ्र कन्दर्पणाभिमूच्छिता ॥ १९
अमिहोत्राणि विप्रास्ते प्रादुश्चक्रनेकशः ॥
तां मामनग्लपितां त्वत्कृते कुरुनन्दन ।
तेपु प्रबोध्यमानेषु ज्वलितेषु हुतेषु च ।
अनन्यां नन्दयखाद्य प्रदानेनात्मनोऽनघ ॥२०
कृतपुप्पोपहारेषु तीरान्तरगतेषु च ।।
९ अर्जुन उवाच ।
कृताभिर्विद्वद्भिनियतः सत्पथे स्थितः। ब्रह्मचर्यमिदं भद्रे मम द्वादशमासिकम् ।
शुशुभेऽतीव तद्राजन्गङ्गाद्वारं महात्मभिः ॥१० | धर्मराजेन चादिष्टं नाहमसि स्वयं वशः ॥ २१
तथा पर्याकुले तस्मिन्निवेशे पाण्डवर्षभः । तव चापि प्रियं कर्तुमिच्छामि जलचारिणि ।
अभिपेकाय कौन्तयो गगामवततार ह ॥ ११ अनृतं नोक्तपूर्वं च मया किंचन कहिचित्।।२२
तत्राभिपेकं कृत्वा स तर्पयित्वा पितामहान् । कथं चं नानृतं मे स्यात्तव चापि प्रियं भवेत् ।
उत्तितीर्घर्जलाद्राजन्नाग्निकार्यचिकीर्पया ॥ १२) न च पीड्येत में धर्मस्तथा कुर्या भुजहमे ॥२३
मागा मन पगि दीक्षितः दनि र पाठः ।। ३६ ॥ प्रगत्रिशदधिकद्विगततमोऽगायः ॥ २३॥

·अध्यायः २३५]
आदिपर्व १।
३९३
उलूप्युवाच ।
दीनाननाथान्कान्तेय परिरक्षसि नित्यशः ॥३१
'जानाम्यहं पाण्डवेय यथा चरसि मेदिनीम् । साऽहं शरणमभ्येमि रोरवीमि च दु:खिता ।
यथा च ते ब्रह्मचर्यमिदमादिष्टयान्गुरुः ॥ २४ याचे खां चाभिकामाहं तसात्कुरु मम प्रियम् ।
परस्परं वर्तमानान्द्रुपदस्यात्मजां प्रति । स समात्मप्रदानेन सकामां कर्तुमर्हसि ।। ३२
यो नोऽनुनविदशेन्मोहात्सव द्वादशमासिकम् २५ वैशंपायन उवाच ।
बने चरेद्रह्मचर्यमिति वः समयः कृतः।
एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पन्नगेश्वरकन्यया ।
तदिदं द्रौपदीहेतोरन्योन्यस्य प्रवासनम् ।। २६
कृतवांस्तत्र धर्मार्थमत्र धर्मो न दुप्यति ।
कृतवांस्तत्तथा सर्व धर्ममुद्दिश्य कारणम् ।। ३३
परित्राणं च कर्तव्यमार्तानां पृथुलोचन ॥ २७ स नागभवने रात्रिं तामुपित्वा प्रतापवान् ।
कृत्वा मम परित्राणं तव धर्मो न लुप्यते ।
'पुत्रमुत्पादयामास स तस्यां मुमनोहरम् ।। ३४
यदि वाप्यस्य धर्मस्य मूक्ष्मोऽपि सागतिक्रमः २८, इरावन्तं महाभागं महावलपराक्रमम् ।'
स च ते धर्म एव सादत्वा प्राणान्ममार्जुन ।
उदितेऽभ्युत्थितः मूर्ये कारव्यस्स निवेशनात् ३५
भक्तां च भज मां पार्थ सतामेतन्मतं प्रभो॥२९ | आगतस्तु पुनस्तत्र गङ्गाद्वारं तया सह ।
न करिप्यसि चेदेवं मृतां मामुपधारय ।
| परित्यज्य गता साध्वी उलूपी निजमन्दिर॥३६
प्राणदानान्महाबाहो चर धर्ममनुत्तमम् ॥ ३० | दत्त्वा वरमजेयत्वं जले सर्वत्र भारत ।
शरणं च प्रपन्नामि त्वामद्य पुरुषोत्तम ! साध्या जलचराः सर्वे भविष्यन्ति न संशयः३७
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३४ ॥
पञ्चत्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २३५ ।।
अर्जुनस्य मणग्रामगमनम् ॥ १ ॥ पुत्रिकापुत्रकधर्मेण चित्रागदापरिग्रहः ॥२॥
वैशंपायन उवाच ।
नदी चोत्पलिनी रम्यामरण्यं नैमिपं प्रति ॥ ६
कथयित्वा च तत्सर्व ब्राह्मणेभ्यः स भारत । नन्दामपरनन्दां च कौशिकी च यशस्विनीम् ।
प्रययौ हिमवत्पार्थ ततो वज्रधरात्मजः ।। १ महानदीं गयां चैव गङ्गामपि च भारत ॥
अगस्त्यवटमासाद्य वसिष्ठस्य च पर्वतम् ।
एवं तीर्थानि सर्वाणि पश्यमानस्तथाश्रमान् ।
भृगुतुङ्गे च कौन्तेयः कृतवाशीचमात्मनः ॥२ आत्मनः पावनं कुर्वन्ब्राह्मणेभ्यो ददौ च गाः ८
प्रददी गोसहस्राणि सुबहनि च भारत । अङ्गयङ्गकलिङ्गेषु यानि तीर्थानि कानिचित्
निवेशांश्च द्विजातिभ्यः सोऽददत्कुरुसत्तमः ॥३ जगाम तानि सर्वाणि पुण्यान्यायतनानि च ॥९
हिरण्यविन्दोस्तीर्थे च स्नात्वा पुरुषसत्तमः ।
दृष्ट्वा च विधिवत्तानि धनं चापि ददौ ततः ।
दृष्टवान्पाण्डवश्रेष्ठः पुण्यान्यायतनानि च ॥ ४ । कलिङ्गराष्ट्रद्वारेषु ब्राह्मणाः पाण्डवानुगाः ।
अवतीर्य नरश्रेष्ठो ब्राह्मणः सह भारत । अभ्यनुन्नाय कौन्तेयमुपावर्तन्त भारत ॥
१०
प्राची दिशमभिग्रेप्मुर्जगाम भरतर्षभः ।।
५। स तु तैरभ्यनुज्ञातः कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः।
आनुपूर्येण तीर्थानि दृष्टवान्कुरुसत्तमः ।
सहायरल्पकः शूरः प्रययौ यत्र सागरः ।। ११
परिप्वज्येति स. पाठः ॥ ३६॥ चनुप्रिंशदयिषद्विगततमो. उभ्यायः ॥ २३४ ॥

·श्रीमन्महाभारते [ अर्जुनवनवासपर्व १५ स कलिङ्गानतिक्रम्य देशानायतनानि च । तमुवाचाथ राजा स सान्त्वपूर्वमिदं वचः। हाणि रमणीयानि प्रेक्षमाणो ययौ प्रभुः॥१२ | राजा प्रभञ्जनो नाम कुलेऽसिन्संबभूव ह ॥२॥ महेन्द्रपर्वतं दृष्ट्वा तापसैरुपशोभितम् । अपुत्रः प्रसवेनार्थी तपस्तेपे स उत्तमम् । 'गोदावर्या ततः साला तामतीत्य महाबलः१३ उग्रेण तपसा तेन देवदेवः पिनाकधृक् ॥ २२ कावेरी तां समासाद्य सङ्गमे सागरस च । ईश्वरस्तोपितः पार्थ देवदेव उमापतिः । स्नात्वा संपूज्य देवांश्च पितूंश्चमुनिभिः सह ॥१४ स तसै भगवान्प्रादादेकैकं प्रसवं कुले ॥ २३ समुद्रतीरेंण शनैर्मणलूरं जगाम ह ।। १५ एकैकः प्रसवस्तसागवत्यसिन्कुले सदा । तत्र सर्वाणि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । तेपां कुमाराः सर्वेषां पूर्वेपां मम जज्ञिरे ॥ २४ अभिगम्य महाबाहुरभ्यगच्छन्महीपतिम् ॥ १६ एका च मम कन्येयं कुलस्योत्पादनी भृशम् । मणलूरेश्वरं राजन्धर्मज्ञं चित्रवाहनम् । पुत्रो ममायमिति में भावना पुरुपर्पभ ॥ २५ तस्य चित्राङ्गदा नाम दुहिता चारुदर्शना ॥१७ | पुत्रिकाहेतुविधिना संज्ञिता भरतर्षभ तां ददर्श पुरे तस्मिन्विचरन्तीं यदृच्छया । तसादेकः मुतो योऽसां जायते भारत त्वया २६ दृष्ट्वा च तां वरारोहां चकमे चैत्रवाहनीम्॥१८ | एतच्छुल्कं भवत्वसाः कुलकृजायतामिह । अभिगम्य च राजानमयदत्खं प्रयोजनम् । एतेन समयेनेमां प्रतिगृह्णीय पाण्डव ॥ २७ देहि मे खल्लिमां राजन्क्षत्रियाय महात्मने ॥१९ / स तथेति प्रतिज्ञाय तां कन्यां प्रतिगृह्य च । तच्छुत्वा त्वब्रवीद्राजा कस्स पुत्रोऽसि नाम किम् । 'मासे त्रयोदशे पार्थः कृत्वा वैवाहिकी क्रियाम् ।' उवाच तं पाण्डवोऽहं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः।।२०। उवास नगरे तसिन्मासांस्त्रीन्स तया सह ॥ २८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वगि अर्जुनवनवासपर्वणि पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३५ ॥ पत्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २३६ ।। सौभद्गतीर्थ मानार्थमवतीर्णस्यार्जुनस्य ग्राहेण ग्रहणम् ॥ १॥ जलादुद्धरणेन ग्राहरूपं परित्यज्य नारीरूपं प्राहया वर्गाना- ग्या स्वप्रभृतीनां प्राहाणेन शापदानकथनम् ॥ २॥ वैशंपायन उवाच । तपखिनस्ततोऽपृच्छत्पाञ्जलिः कुरुनन्दनः। ततः समुद्रे तीर्थानि दक्षिणे भरतर्पभः । तीर्थानीमानि वय॑न्ते किमर्थं ब्रह्मवादिभिः॥६ अभ्यगच्छत्सुपुण्यानि शोभितानि तपस्विभिः॥१ तापसा ऊचुः। वर्जयन्ति स तीर्थानि तत्र पञ्च स तापसाः। ग्राहाः पञ्च वसन्त्येपु हरन्ति च तपोधनान् । अवकीर्णानि यान्यासन्पुरस्तात्तु तपस्विभिः ॥२ तत एतानि वय॑न्ते तीर्थानि कुरुनन्दन ॥ ७ अगस्त्यतीर्थ सौभद्रं पौलोमं च सुपावनम् । वैशंपायन उवाच । कारन्धमं प्रसन्नं च ह्यमेधफलं च तत् ।। ३ तेषां श्रुखा महाबाहुर्यमाणस्तपोधनः । भारद्वाजस्य तीर्थ तु पापप्रशमनं महत् । जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टुं पुरुपसत्तमः॥ एतानि पञ्च तीर्थानि ददर्श कुरुसत्तमः ॥ ४ ततः सौभद्रमासाद्य महर्पस्तीर्थमुत्तमम् । विविक्तान्युपलक्ष्याथ-तानि तीर्थानि पाण्डवः । विगाह्य सहसा शूरः स्नानं चक्रे परन्तपः ।। ९ दृष्ट्वा च वय॑मानानि मुनिभिर्धर्मबुद्धिभिः ॥ ५ अथ तं पुरुषव्याघ्रमन्तर्जलचरो महान् । धर्मबुद्धिभिर्युमरणज दोप तीर्थेनाप्यविनाश्य पश्यद्भिः॥५॥ जग्राह चरणे ग्राहः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम् ।। १०

·अध्यायः २३७]
आदिपर्व १।
३९५
स तमादाय कौन्तेयो विस्फुरन्तं जलेचरम् । ततः पश्यामहे सर्या ब्राह्मणं संशितव्रतम् ।। १७
'उदतिष्ठन्महाबाहुर्वलेन बलिनां वरः॥ ११/ रूपवन्तमधीयानमेकमेकान्तचारिणम् ।
उत्कृष्ट एव ग्राहस्तु सोऽर्जुनेन यशस्विना ।
तस्यैव तपसा राजस्तद्वनं तेजसा वृतम् ।।
यभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूपिता ॥ १२ आदित्य इव तं देशं कृत्स्नं सर्व व्यकाशयत् ।
दीप्यमाना श्रिया राजन्दिव्यरूपा मनोरमा ।
तस्स दृष्ट्वा तपस्ताग्रूपं चागुतमुत्तमम् ॥ १९
तदद्भुतं महदृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः॥ १३
अवतीर्णाः स तं देशं तपोविनचिकीर्पया।
तां खियं परमप्रीत इदं वचनमब्रवीत् ।
अहं च सौरभेयी च समीची युद्धदा लता।।२०
काय खमसि कल्याणिकतो यासि जलचरी॥१४
किमर्थं च महत्पापमिदं कृतवती पुरा ।
योगपयेन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत ।
वर्गोवाच ।
गायन्त्योऽथ हसन्त्यश्चलोभयित्वाचतं द्विजं २१
अप्सराऽसि महाबाहो देवारण्यविहारिणी ॥ १५ स च नासासु कृतवान्मनो वीर कथंचन ।
इप्टा धनपतेनित्यं वर्गा नाम महावल ।
नाकम्पत महातेजाः स्थितस्तपसि निर्मले ॥ २२
मम सख्यश्चतस्रोऽन्याः सर्वाः कामगमाः गुमाः॥ सोऽशपत्कुपितोऽसांस्तु ब्राह्मणः क्षत्रियर्पम ।
ताभिः सार्धं प्रयाताऽसि लोकपालनिवेशनम् । ग्राहभूता जले यूयं चरिष्यथ शतं समाः॥ २३
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि पट्विंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३६ ॥
७
सप्तत्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः॥ २३७ ॥
प्रसादितन याहाणेन कृतस्य शापमोचनप्रकारस्य, नारदनिदेवोनैतत्तीयोगमनस्य च अर्जुनप्रति वर्गया कथनम् ॥१॥
एतत्कधां श्रुतधता अर्जुनेन माहरूपाणामवशिष्टानां चतसृणामप्यप्सरसां तत्तत्तीभ्य उद्धरणेन तासां स्वस्वरूपप्राप्तिः ॥२॥
पुनर्मणलरमागत्य तय चित्रागदायां जातं यभुषाहननामानं स्वपुत्रं च स्वश्वशुरे समये अर्जुनस्य गोकर्णक्षेत्रगमनम् ॥३॥
वर्गोवाच ।
शरणं त्वां प्रपन्नाः स तसावं क्षन्तुमर्हसि ॥ ६
ततो वयं प्रच्यथिताः सर्या भारतसत्तम ।
वैशंपायन उवाच।
अयाम शरणं वित्रं तं तपोधनमच्युतम् ।। १ एवमुक्तः स धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत् ।
रूपेण वयसा चैत्र कन्दर्पण च दर्पिताः। प्रसादं कृतवान्वीर रविसोमसमप्रभः॥
अयुक्तं कृतवत्यः स क्षन्तुमर्हसि नो द्विज ॥ २) ब्राह्मण उवाच ।
एप एव वधोऽसाकं स्वयं प्राप्तस्तपोधन । शतं शतसहस्रं तु सर्वमक्षय्यवाचकम् ।
यद्वयं संशितात्मानं प्रलोव्धुं त्वामिहागताः॥३/ परिमाणं शतं त्वेतन्नेदमक्षय्यवाचकम् ।।
अवध्यास्तु स्त्रियः सृष्टा मन्यन्ते धर्मचारिणः
यदा च यो ग्राहभूता गृहन्तीः पुरुषाजले ।
तसाद्धर्मेण वर्ध त्वं नासान्हिसितुमर्हसि ।। ४ । उत्कर्षति जलाचसास्थलं पुरुषसत्तमः ॥ ९
सर्वभूतेषु धर्मज्ञ मैत्रो ब्राह्मण उच्यते । तदा यूयं पुनः सर्वाः खं रूपं प्रतिपत्स्यथ ।
सत्यो भवतु कल्याण एप वादो मनीपिणाम् ।। ५ अनृतं नोक्तपूर्व मे हसतापि कदाचन ।।
१०
शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वन्ति पालनम् । तानि सर्वाणि तीर्थानि ततः प्रभृति चव ह।
चर्चावाच इति घ. पाटः १५ पत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥
वर्ष वर्धख सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥२३॥

·श्रीमन्महाभारते
[ अर्जुनवनवासपर्व १५
२५
.
नारीतीर्थानि नाम्नेह ख्याति यास्सन्ति सर्वशः। तास्तदाऽप्सरसो राजनदृश्यन्त यथा पुरा ॥२,
पुण्यानि च भविष्यन्ति पावनानि मनीपिणां ११ तीर्थानि शोधयित्वा तु तथानुज्ञाय ताः प्रभु
वर्गोवाच ।
चित्रागदां पुनर्द्रष्टुं मणलूरं पुनर्ययौ ॥
ततोऽभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । तस्यामजनयत्पुत्रं राजानं बभ्रुवाहनम् ।
अचिन्तयामोऽपसत्य तसाद्देशात्सुदुःखिताः१२ तं दृष्ट्वा पाण्डवो राजश्चित्रवाहनमब्रवीत् ॥ २६
क नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरम् । चित्राङ्गदायाः शुल्क त्वं गृहाण बभ्रुवाहनम् ।
समागच्छेम यो नस्तद्रूपमापादयेत्पुनः॥ १३ | अनेन च भविष्यामि ऋणान्मुक्तो नराधिप।२७
ता वयं चिन्तयित्वैव मुहूर्तादिव भारत । चित्राङ्गदां पुनर्वाक्यमब्रवीत्पाण्डुनन्दनः।
दृष्टवत्यो महाभागं देवर्पिमुत नारदम् ।। १४ इहव भव भद्रं ते वर्धेथा बभ्रुवाहनम् ॥
संग्रहृष्टाः स तं दृष्ट्वा देवपिममितद्युतिम् । इन्द्रप्रस्थनिवास मे त्वं तत्रागत्य रंससि |
अभिवाद्य च तं पार्थ स्थिताःस वीडिताननाः कुन्ती युधिष्ठिरं भीमं भ्रातरौ मे कनीयसौ ॥२९
स नोऽपृच्छदुःखमूलमुक्तवत्यो वयं च तम् । आगत्य तत्र पश्यथा अन्यानपि च वान्धवान् ।
श्रुत्वा तत्र यथावृत्तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १६ वान्धवैः सहिताः सर्वनन्दसे त्वमनिन्दिते ॥३०
दक्षिणे सागरानपे पञ्च तीर्थानि सन्ति । धर्मे स्थितः सत्यधृतिः कौन्तेयोऽथ युधिष्ठिरः।
पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छत मा चिरं १७ जित्वा तु पृथिवीं सो राजम्यं करिष्यति ।। ३१
तनाशु पुरुपव्याघ्रः पाण्डवेयो धनञ्जयः। तत्रागच्छन्ति राजानः पृथिव्यां नृपसंज्ञिताः।
मोक्षयिप्यति शुद्धात्मा दुःखादसान संशयः१८ वहनि रत्नान्यादाय आगमिष्यति ते पिता ॥३२
'इत्युक्त्वा नारदः सर्वास्तत्रैवान्तरधीयत ।' एकसाथै प्रयावासि चित्रवाहनसेवया ।
तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यमितो गताः। द्रक्ष्यामि राजसूये त्वां पुत्रं पालय मा शुच:३३
तदिदं सत्यमेवाद्य मोक्षिताहं त्वयाऽनघ ॥ १९ बभ्रुवाहननाम्ना तु मम प्राणो बहिश्वरः।
एतास्तु मम ताः सख्यश्चतस्रोऽन्या जले श्रिताः। तसागरस्य पुत्रं वै पुरुष वंशवर्धनम् ।। ३४
कुरु कर्म शुभं वीर एताः सर्वा विमोक्षय ॥२० चित्रवाहनदायादं धर्मात्पौरवनन्दनम् ।
वैशंपायन उवाच ।
पाण्डवानां प्रियं पुत्रं तसात्पालय सर्वदा ॥ ३५
ततस्ताः पाण्डवश्रेष्ठः सर्वा एव विशांपते । विप्रयोगेण संतापं मा कृथास्त्वमनिन्दिते ।
'अवगाह्य च तत्तीर्थ गृहीतो ग्राहिभिस्तदा ॥२१ | चित्राङ्गदामेवमुक्त्वा 'सागरानूपमाश्रितः ।। ३६
ग्राहीभिश्चोत्तताराशु तारयामास तत्क्षणात् । स्थानं दूरं समाप्लुस दत्त्वा बहुधनं तदा ।
सा चाप्सरा यभूवाशु सर्वाभरणभूपिता ॥ २२ केरलान्समतिक्रम्य गोकर्णमभितोऽगमत् ॥३७
एवं क्रमेण ताः सर्वा मोक्षयामास वीर्यवान् ॥ २३ आयं पशुपतेः स्थानं दर्शनादेव मुक्तिदम् ।
उत्थाय च जलात्तसात्मतिलभ्य वपुः स्वकम् । यत्र पापोऽपि मनुजा प्राप्नोत्यभयदं पदम्।। ३८
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३७ ॥

·अध्यायः २३८ ] आदिपर्व १। अष्टत्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २३८ ।। अर्जुनस्य प्रमामतीर्थगमनम् ॥ १॥ तत्र स्मृतिपथागतसुभद्रारूपलावण्यादिकं चिन्तयतोऽर्जुनस्य परिमाजस्वेपस्वीका- रेण तस्या हरणे निश्चयः ॥ २ ॥ अर्जुनस्य चिन्तितज्ञानेन हसता श्रीकृष्णेन मह शायिन्या मत्यभामया हासकारणे पृष्ट ता. प्रति अर्जुनवृत्तान्तकधनम् ॥३॥ सत्यभामां शयने विहाय एकाकिना श्रीकृष्णेन प्रभासतीर्थप्रति प्रस्थानम् ॥ ५ ॥ चारमु. सेन अजुनस्य तवागमनं ध्रुन्या कृष्णस्य तमागमनम् ॥ ५॥ अर्जुनेन संभाव्य कृष्णस्य द्वारकांप्रति पुनरागमनम् ॥ ६ ॥ वैशंपायन उवाच । तीर्थयात्रां गतः पार्थः कारणात्समयात्तदा॥१४ सोऽपरान्तेषु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । तीर्थयात्रासमाप्ता तु निवृत्तो निशि भारतः । सर्वाण्येवानुपूर्येण जगामामितविक्रमः॥ १ मुभद्रां चिन्तयामास रूपेणाप्रतिमां भुवि ।।१५ समुद्रे पश्चिमे यानि तीर्थान्यायतनानि च । चिन्तयन्नेव तां भद्रां यतिरूपधरोऽर्जुनः । तानि सर्वाणि गत्वा स प्रभासमुपजग्मिवान्॥२ यतिरूपप्रतिच्छन्नो द्वारकां प्राप्य माधवीम् ॥१६ 'चिन्तयामास रात्रौ तु गदेन कथितं पुरा । येनकेनाप्युपायेन दृष्ट्वा तु वरवर्णिनीम् । सुभद्रायाश्च माधुर्यरूपसंपद्गुणानि च ॥ ३ वासुदेवमतं ज्ञात्वा प्रयतिप्ये मनोरथम् ।। १७ प्राप्तुं तां चिन्तयामास कोनोपायो भवेदिति । एवं व्यवसितः पार्थो यतिलिनेन पाण्डवः । वेपवैकृत्यमापन्नः परिव्राजकरूपधृत् ।। ४ छायायां वटवृक्षस्य वृष्टिं वर्पति वासवे ॥ १८ कुकुरान्धकवृष्णीनामज्ञातो चेपधारणात् । योगभारं वहन्नेव मानसं दुःखमाप्तवान् । भ्रममाणश्चरन्मक्षं परिवाजकवेपवान् ।। ५ एतदर्थ विजानीहि हसन्तं मां मुदा प्रिये ॥१९ येनकेनाप्युपायेन प्रविश्य च गृहं महत् । भ्रातरं तय पश्येति सत्यभामां व्यसर्जयत् । दृष्ट्वा सुभद्रां कृष्णस्य भगिनीमेकमुन्दरीम् ॥ ६ तत उत्थाय शयनात्प्रस्थितो मधुसूदनः ।। २० वासुदेवमतं ज्ञात्वा करिष्यामि हितं शुभम् । प्रभासदेशं संप्राप्तं वीभत्सुमपराजितम् । एवं विनिश्चयं कृत्वा दीक्षितो चै तदाऽभवत्।।७ | तीर्थान्यनुचरन्तं तं शुश्राव मधुसूदनः ॥ २१ त्रिदण्डी मुण्डितः कुण्डी अक्षमालाङ्गुलीयकः । चाराणां चैव वचनादेकाकी स जनार्दनः । योगभारं वहन्पार्थो वटवृक्षस्य कोटरम् ।। तत्राभ्यगच्छत्कौन्तेयं महात्मानं स माधवः २२ प्रविशंश्चैव बीभत्सुदृष्टिं चर्पति वास । ददृशाते तदान्योन्यं प्रभासे कृष्णपाण्डयौ ।। २३ चिन्तयामास देवेशं केशवं क्लेशनाशनम् ॥ ९ तावन्योन्यं समाश्लिप्य पृष्ट्वा च कुशलं बने । केशवश्चिन्तितं ज्ञात्वा दिव्यज्ञानेन दृष्टवान् । आस्तां प्रियसखायौ तौ नरनारायणावृपी ॥२४ शयानः शयने दिव्ये सत्यभामासहायवान्॥१० | ततोऽर्जुनं वासुदेवस्ता चर्या पर्यपृच्छत । केशवः : सहसा राजजहास च ननन्द च । किमर्थ पाण्डवैतानि तीर्थान्यनुचरस्युत ॥ २५ पुनः पुनः सत्यभामा चाप्रयीत्पुरुषोत्तमम्॥११ ततोऽर्जनो यथावृत्तं सर्वमाख्यातवांस्तदा। भगवंचिन्तयाविष्टः शयने शयितः मुखम् । श्रुत्वोवाच च वार्ष्णेय एवमेतदिति प्रभुः ॥२६ भवान्बहुप्रकारेण जहास च पुनः पुनः ॥ १२ ती विहृत्य यथाकाम प्रभासे कृष्णपाण्डवौं । श्रोतव्यं यदि वा कृष्ण प्रसादो यदि ते मयि । महीधरं रैवतकं वासायैवाभिजग्मतुः ।। वक्तुमर्हसि देवेश तच्छ्रोतुं कामयाम्यहम् ॥ १३ पूर्वमेव तु कृष्णस्य वचनात्तं महीधरम् । श्रीभगवानुवाच । पुरुषा मण्डयाञ्चकुरुपजहुथ भोजनम् ।। २८ पितृप्यसुर्यः पुत्रो में भीमसेनानुजोर्जुनः । अपरान्तयु पश्चिमसमुद्रतीरेषु ॥ १ ॥ प्रतिगृह्यार्जुनः सर्वमुपभुज्य च पाण्डवः । सहव वासुदेवेन दृष्टवान्नटनकान् ।। २९ ·श्रीमन्महाभारते [सुभद्राहरणपर्व १६ अभ्यनुज्ञाय तान्सनिर्चयित्वा च पाण्डवः । अलङ्कता द्वारका तु बभूव जनमेजय ।। सत्कृतं शयनं दिव्यमभ्यगच्छन्महामतिः॥ ३० दिदृक्षन्तश्च गोविन्दं द्वारकावासिनो जनाः।। ततस्तत्र महाबाहुः शयानः शयने शुभे । नरेन्द्रमार्गमाजग्मुस्तूर्ण शतसहस्रशः॥ ३७ तीर्थानां पल्बलानां च पर्वतानां च दर्शनम् । क्षणार्धमपि बाणेया गोविन्दविरहाक्षमाः । आपगानां बनानां च कथयामास सात्वते ॥३१ कौतूहलसमाविष्टा भृशमुत्प्रेक्ष्य संस्थिताः ॥३८ एवं स कथयन्नेव निद्रया जनमेजय । कौन्तेयोऽपि हृतस्तलिशयने स्वर्गसन्निभे ॥३२ अवलोकेषु नारीणां सहस्राणि शतानि च । मधुरेणैव गीतेन वीणाशब्देन चैव ह । भोजवृष्ण्यन्धकानां च समवायो महानभूत् ॥३९ प्रबोध्यमानो बुयुधे स्तुतिभिर्मङ्गलैस्तथा ॥ ३३ स तथा सत्कृतः सर्वैर्भोजवृष्ण्यन्धकात्मजैः । अभिवाद्याभिवाद्यांश्च सर्वश्च प्रतिनन्दितः ॥४० स कृत्वाऽवश्यकार्याणि वाणेयेनाभिनन्दितः । 'वार्ष्णेय समनुज्ञाप्य तत्र चासमरोचयत् ।। ३४ कुमारैः सर्वशो वीरः सत्कारेणाभिचोदितः। तथेत्युक्त्वा वासुदेवो भोजनं वै शशास ह। समानवयसः सर्वानाग्लिप्य स पुनःपुनः॥ ४१ यतिरूपधरं पार्थ विसृज्य सहसा हरिः।' कृष्णः स्वभवनं रम्यं प्रविवेश महाबलः। स्थेन काञ्चनाङ्गेन द्वारकामभिजग्मिवान् ॥ ३५ / प्रभासादागतं देव्यः सर्वाः कृष्णमपूजयन् ।।४२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि अष्टत्रिंशदधिकद्विशततगोऽध्यायः ।। २३८ ।। ॥ समाप्तं चार्जुनवनवासपर्व ।। (अथ सुभद्राहरणपर्व ॥ १६ ॥) ऊनचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २३९॥ रैवतकपर्वतंप्रति उत्सवार्थ कृष्णादीनां गमनम् ॥ १॥ तत्र कृष्णस्य परिमाजकरूपार्जुनदर्शनम् ॥२॥ सुभद्रादर्शनेन तस्यां संजातहृच्छयस्यार्जुनस्य यतिरूपेण सुभदाहरणे कृष्णानुज्ञालाभः ॥ ३ ॥ दूतैनिवेदितैतद्वृत्तान्तेन सपरियारेग युधिष्ठि रेणाभ्यनुज्ञानम् ॥ ४॥ वैशंपायन उवाच । वादित्राणि च तत्रान्ये वादकाः समवादयन् । ततः कतिपयाहस तसिरैवतके गिरौं । ननृतुर्नर्तकाश्चैव जगुर्गेयानि गायनाः ॥ वृष्ण्यन्धकानामभवदुत्सको नृपसत्तम । १/ अलङ्कताः कुमाराश्च वृष्णीनां सुमहौजसाम् । तत्र दानं ददुराि ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः । यानहाटकचित्रैश्च चञ्चर्यन्ते स सर्वशः।। भोजवृष्ण्यन्धकाश्चैव महे तस्य गिरेस्तदा ॥ २ पौराश्च पादचारेण यानरुचावचैस्तथा । प्रासाद रनचित्रैश्च गिरेस्तस्स समन्ततः । सदाराः सानुयात्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः।। ६ संदेशः शोभितो राजन्कल्पवृक्षश्च सर्वशः॥३ ततो हलधरः क्षीवो रेवतीसहितः प्रभुः। अलंकृता द्वारफा तु बभूव जनमेजय । कुन्तीपुत्रस्य पूजार्थमपि | बहुलास्तत्र शर्वरीः ॥ इति च, ज, झ, न, ड, पाटः ॥४२॥ निष्कुटकेष्वपि ॥ इति च, ज, झ, न, ड, पाठः ॥३६॥ अष्टत्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३८॥ दिक्षन्तश्च कौन्तेयं इति च, न, झ, भ, ट, पाठः ॥ ३ ॥ चमूर्यन्ते देदीप्यन्ते ॥५॥ क्षीयो मधुमत्तः ॥ ७ ॥ कृष्णस्य भवने रम्ये रनभोज्यसमाते । उयास सद कृष्णेन

·अध्यायः २४०
आदिपर्व ।
अनुगम्यमानो गन्धयरचरचत्र भारत ।।
.७ अर्जुन उवाच ।
तथव राजा वृष्णीनामुग्रसेनः प्रतापवान् । दुहिता वसुदेवस वासुंदवस च वसा ।
अनुगीयमानो गन्धर्वः स्त्रीसहस्रसहायवान् ॥ ८, रूपेण चंपा संपन्ना कमिपा न मोहयेत् ।। १९
रोक्मिणेयश्च साम्बध क्षीचा समरदुर्मदा । कृतमेव तु कल्याणं सर्व मम भवेद्वयम् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरी विनहातेऽमराविच ॥ ९ यदि स्यान्मम वार्ष्णेयी महिपीयं स्वसा तव ॥ २०
अफरः सारणचव गदो चश्रुर्विदयः । प्राप्ता तु क उपायः सा वीहि जनार्दन ।
निशठ्यारुदेष्णश्च पृथुविधुरेव च ॥ १० आस्थासामि तदा सर्व यदि शक्यं नरेण तत् ।।२१
सत्यकः सात्यकिधर भद्कारमहारया ।
चामुदेव उवाच ।
हार्दिक्य उद्धवचव ये चान्ये नानुकीर्तिताः॥११ सयंवरः क्षत्रियाणां विवाहः पुरुषर्षभ ।
एते परिवृताः स्त्रीमिर्गन्धर्वश्च पृथक्पृथक् । मच संशयितः पार्थ समावस्यानिमित्ततः॥२२
तमुत्सव वतके शोभयानकिरे तदा ।। १२ | प्रसह्य हरणं चापि क्षत्रियाणां प्रशस्यते ।
'वासुदेवो या तत्र सह स्वीभिमुदान्वितः । विवाहहेतुः शूराणामिति धर्मविदो विदुः ।। २३
दत्या दानं द्विजातिभ्यः परिवाजमपश्यत ।। १३ स त्वमर्जुन कल्याणी प्रसह्य भगिनीं मम ।
चित्रकौतूहले तसिन्वर्तमाने महाद्भुते । 'यतिरूपंधरतं तु यथा कालविपाकता।'
वामुदेवश्च पार्थश्व सहिता परिजग्मतुः॥ १४ | हर स्वयंवरे यस्याः को वै वेद चिकीर्पितम् ॥२४
तत्र चक्रममाणी ती वसुदेवसुतां शुभाम् ।
वैशंपायन उवाच ।
अलस्तां सखीमध्ये भद्रां ददृशतुस्तदा ॥ १५ ततोऽर्जुनश्च कृष्णच विनिचित्येतिकृत्यताम् ।
दृष्ट्रय तामर्जुनस्य कन्दर्पः समजायत । शीघ्रगान्पुरुषानन्यान्प्रेपयामासतुस्तदा ॥ २५
तं तदैकाग्रमनसं कृष्णः पार्थमलक्षयत् ।। १६ धर्मराजाय तत्सर्वमिन्द्रप्रस्थगताय वै ।
अब्रवीत्पुरुपच्याघ्रः प्रहसन्निव भारत । श्रुत्वैव च महावाहुरनुजज्ञे समातृकः ॥
पनेचरस किमिदं कामेनालोड्यते मनः ॥ १७ | ‘भीमसेनस्तु तच्छुत्वा कृतकृत्यं स मन्यते ।
ममपा भगिनी पार्थ सारणस्य सहोदरी । इत्येवं मनुजैरुक्तं कृष्णः श्रुत्वा महामतिः॥२७
मुमद्रा नाम भद्रं ते पितुर्म दयिता मुता। अनुज्ञाप्य तदा पाथै हृदि स्थाप्य चिकीर्पितम् ।
यदि ते वर्तते बुद्धिर्वक्ष्यामि पितरं स्वयम् ॥ १८ इत्येवं मनुजः सार्धं द्वारकां समुपेयिवान् ।। २८
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि सुभद्राहरणपर्वणि ऊनचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३९ ॥
चत्वारिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ।। २४०॥
द्वारकाया उपवने धमतः यतिरूपस्यार्जुनस्य रवतकपर्वताप्रतिनिवृत्तदिवदर्शनम् ॥ ॥ यतिनिवासविषय यादयः
पृष्टे मुभद्रागृहे वसस्विति रामोक्तिः ॥ २॥
शंपायन उवाच ।
कृष्णस्य मतमाथाय प्रययो भरतर्षभः ।
चारः संचारित तसिन्ननुज्ञाते युधिष्ठिरे । द्वारकाया उपबने तथा व कार्यसाधनः ॥ २
वासुदेवाभ्यनुज्ञातः कथयित्वेतिकृत्यताम् ॥ १ निवृत्ते झुत्स तसिन्गिरी रैवतके तदा ।
खभावस्यानिमित्ततः स्त्रीचित्तस्य शार्यपाण्टिसादनपेक्षत्वात् । भवन्तीति भावः ॥ २२ ॥ ऊनचत्वारिंगदधिकद्विशननमोऽ.
नियो ह्यपरीक्षितपि पुंसि आपाततो रमणीचे सद्यः सकामा
ध्यायः॥१३९॥

·श्रीमन्महाभारते
[सुभद्राहरणपर्व १६
वृष्णयोऽप्यगमन्सर्वे पुरी द्वारवतीमनु ।। ३ | ततस्तु यादवाः सर्वे मन्त्रयन्ति स भारत ।
चिन्तयानस्ततो भद्रामुपविष्टः शिलातले । अयं देशातिथिःश्रीमान्यतिलिङ्गधरो द्विजः॥१
रमणीये वनोद्देशे बहुपादपसंवृते । ४ | आवासं कमुपाश्रित्य वसेत निरुपद्रवः ।
सालतालाश्वकर्णश्च यकुलरर्जुनस्तथा । इत्येवं अनुवन्तस्तु रौहिणेयं च यादवाः॥ १९
चम्पकाशोकपुन्नागः केतकः पाटलस्तथा ॥ ५ ददृशुः कृष्णमायान्तं सर्वे यादवनन्दनम् ।
कर्णिकारैरशोकैश्च अकोलरतिमुक्तकैः । एहि केशव तातेति रोहिणेयो वचोऽब्रवीत् ॥२०
एवमादिमिरन्यैश्च संवृते स शिलातले ।। ६ यतिलिङ्गधरो विद्वान्देशातिथिरयं द्विजः।
पुनःपुनश्चिन्तयानः सुभद्रां भद्रभापिणीम् ।
वर्षमासनिवासार्थमागतो नः पुरं प्रति ।
यदृच्छया चोपपन्नान्वृष्णिवीरान्ददर्श सः॥ ७ स्थाने यसिन्निवसतु तन्मे हि जनार्दन ॥ २१
वलदेवं च हार्दिक्यं साम्ब सारणमेव च ।
श्रीकृष्ण उवाच ।
प्रद्युम्नं च गदं चैव चारुदेणं विदुरथम् ॥
त्वयि स्थिते महाभाग परवानसि धर्मतः ।
भानुं च हरितं चैव विपृथु पृथुमेव च ।
वयं तु रुचिरे स्थाने वासयेर्यदुनन्दन ।। २२
तथान्यांश्च बहून्पश्यन्हदि शोकमधारयत् ॥ ९ प्रीतः स तेन वाक्येन परिप्वज्य जनार्दनम् ।
ततस्ते सहिताः सर्वे यतिं दृष्ट्वा समुत्सुकाः।
बलदेवोऽब्रवीद्वाक्यं चिन्तयित्वा महाबलः॥२३
वृष्णयो विनयोपेताः परिवार्योपतस्थिरे ।। १० / आरामे तु वसेद्धीमांश्चतुरो वर्षमासकान् ।
कन्यागृहे सुभद्राया भुक्त्वा भोजनमिच्छया॥२४
ततोऽर्जुनः प्रीतमनाः स्वागतं व्याजहार सः ।
आस्यतामासतां सर्वं रमणीये शिलातले ॥११ लतागृहेषु वसतामिति मे धीयते मतिः।
इत्येवमुक्ता यतिना प्रीतास्ते यादवर्षमाः। लब्धानुज्ञास्त्वया तात मन्यन्ते सर्वयादवाः॥२५
श्रीकृष्ण उवाच ।
उपोपविविशुः सर्वे ते स्वागतमिति ध्रुवन् ॥१२
बलवान्दर्शनीयश्च वाग्मी श्रीमान्बहुश्रुतः।'
परितः सन्निविष्टेपु वृष्णिवीरेषु पाण्डवः ।
कन्यापुरसमीपे तु न युक्तमिति मे मतिः॥२६
आकारं गृहमानस्तु कुशलप्रश्नमत्रवीत् ॥ १३
गुरुः शास्ता च नेता च शास्त्रज्ञो धर्मवित्तमः ।
सर्वत्र कुशलं चोक्त्वा बलदेवोऽब्रवीदिदम् ।
त्वयोक्तं न विरुध्येहं करिष्यामि वचस्तव ।। २७
प्रसादं कुरु मे विप्र कुतस्त्वं चागतो ह्यसि ॥ १४ शुभाशुभस्य विज्ञाता नान्योऽस्ति भुवि कश्चन २८
खया दृष्टानि पुण्यानि वद त्वं वदतांवर ।
'बलदेव उवाच ।
पर्वतांश्चैव तीर्थानि बनान्यायतनानि च ॥ १५ अयं देशातिथिः श्रीमान्सर्वधर्मभृतां वरः ।
वैशंपायन उवाच ।
धृतिमान्विनयोपेतः सत्यवादी जितेन्द्रियः॥२९
तीर्थानां दर्शनं चैव पर्वतानां च भारत । यतिलिङ्गधरो ह्येप को विजानाति मानसम् ।
आपगानां वनानांच कथयामास ताः कथाः १६ । त्वमिमं पुण्डरीकाक्ष नीखा कन्यापुरं शुभम् ३०
श्रुखा धर्मकथाः पुण्या वृष्णिवीरा मुदान्विताः। निवेदय सुभद्रायै मद्वाक्यपरिचोदितः ।
अपूजयंतदा भिक्षु कथान्ते जनमेजय ॥ १७, भक्ष्योज्यैश्च पानश्च अनैरिटैश्च पूजय ॥ ३१
॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि सुभद्राहरणपर्वणि चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४० ॥

·अध्यायः २४१ पादिपर्व ११ 720b ४०१ एकचत्वारिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २४१ ॥ तयतेः सुभद्रागृहे कृष्णेन स्थापनम् ॥ १ ॥ श्रुतपूर्वपाधलक्षणदर्शनेन इमं यति अर्जुनं शकमानायाः सुभद्रायाः यति- प्रति भर्जुनादिकुशलप्रश्नः ॥ २ ॥ अर्जुनेन तत्वे कथिते मोहितायां सुभद्रायां रुक्मिण्या श्वश्रूममीपे तदृत्तकथनम् ॥ ३ ॥ यासुदेवानुमत्या देवस्या मुभद्रावासनम् ॥ ४ ॥ गृढ़ सुभगाया विवाहचिकीर्पया कृप्यान महादेवपूजाच्याजेन सर्वयादवैः सह अन्तपिगमनम् ॥ ५॥ वैशंपायन उवाच । एवमेतेन रूपेण कंचित्कालं धनञ्जयः। स तथेति प्रतिज्ञाय सहितो यतिना हरिः। उवास भक्ष्यभॊज्यश्च भद्रया परमार्चितः ॥ १४ कृत्वा तु संविदं तेन प्रहृष्टः केशयोऽभवत् ।। १ तस सर्वगुणोपेतां वासुदेवसहोदरीम् । पर्वते ती विहत्येव यथेष्टं कृष्णपाण्डवा । पश्यतः सततं भद्रा प्रादुरासीन्मनोमवः ॥ १५ तां पुरीं प्रविवेशाथ गृह्य हस्तेन पाण्डवम् । गृहयन्निव चाकारमालोक्य वरवर्णिनीम् । प्रविश्य च गृहं रम्यं सर्वभोगसमन्वितम् ॥ २) दीर्घमुणं विनिश्वस्स पार्थः कामवशं गतः॥१६ पार्थमावेदयामास रुक्मिणीसत्यभामयोः । स कृष्णां द्रौपदी मेने न रूपे भद्रया समाम् । हपीकेशवचः श्रुत्वा ने उमे चोचतुर्भृशम् ॥ ३ प्राप्तां भूमाविन्द्रसेनां साक्षाद्वा वरुणात्मजाम्१७ मनोरथो महानेप हृदि नौ परिवर्तते । अतीतकाले संप्राप्ते सर्वास्तापि सुरस्त्रियः । कदा द्रक्षाव बीभत्सुं पाण्डवं पुरमागतम् ॥ ४ न समा भद्रया लोके इत्येवं मन्यतेऽर्जुनः ॥१८ इत्येवं हर्पमाणे ते बदन्त्यौ मुभृशं प्रियम् । अतीतसमये काले सोदर्याणां धनञ्जयः । 'रुग्मिणीसत्यभामे वै दृष्ट्वा प्रीतोऽभवद्यतिः ॥५. न ससार सुभद्रायां कामाशनिवारितः ॥ १९ सर्वेषां हर्पमाणानां पार्थो हपमुपागमत् । क्रीडारतिपरां भद्रां सखीगणसमावृताम् । प्राप्तमज्ञातरूपेण चागतं चार्जुनं हरिः ।। ६ प्रीयते सार्जुनः पश्यन्स्वाहामिव विभावसुः॥२० सत्कृत्य पूज्यमानं तु प्रीत्या चैव ह्यपूजयत् । पाण्डवस्य सुभद्रायाः सकाशे तु यशखिनः । स तं प्रियातिथि श्रेष्ठं समीक्ष्य यतिमागतम् ॥७/ समुत्पत्तिः प्रभावश्च गदेन कथितः पुरा ॥ २१ सोदया भगिनी कृष्णः मुभद्रामिदमब्रवीत् । श्रुत्वा चारानिनिर्घोपं केशवेनापि धीमता। अयं देशातिथिर्भद्रे संशितव्रतवानृषिः ॥ ८. उपमामर्जुनं कृत्वा विस्तरः कथितः पुरा ॥ २२ प्राप्नोतु सततं पूजां तव कन्यापुरे वसन् । अद्धमानप्रलापश्च वृष्णीनामर्जुनं प्रति । आर्येण च परिज्ञातः पूजनीयो यतिस्त्वया ॥ ९ पौरुषं चोपमां कृत्वा प्रावर्तत धनुप्मताम् ॥२३ रागाइरस वार्णेयि भक्ष्य ज्यैर्यतिं सदा । अन्योन्यकलहे चापि विवादे चापि वृष्णयः । एष यद्यपियात्कार्यमेव न संशयः ॥ १० अर्जुनोपि न मे तुल्यः कुतस्त्वमिति चानुवन्२४ सखीभिः सहिता भद्रे भवास्य वशवर्तिनी । जातांश्च पुत्रान्गृहन्त आशिषो वृष्णयोऽनुवन् । पुरा हि यतयो भद्रे ये भक्षार्थमनुव्रताः ॥ ११ अर्जुनस्य समो वीर्ये भव तात धनुर्धरः ।। २५ ते यभूवुर्दशार्हाणां कन्यापुरनिवासिनः । तस्मात्सुभद्रा चकमे पौरुपाद्भरतर्षभम् । तेभ्यो भोज्यानि भक्ष्याणि यथाकालमत्तन्द्रिताः सत्यसन्धस रूपेण चातुर्येण च मोहिता ॥२६ कन्यापुरगताः कन्याः प्रयच्छन्ति यशखिनि।।१२ | चारणातिथिसंघानां गदस च निशम्य सां। पशंपायन उवाच । अदृष्ट कृतभावाभूत्सुभद्रा भरतर्पमे ।। ૨૭ सा तथेत्यावीकृष्णं करिष्यामि यथाऽऽत्य माम् कीर्तयन्ददृशे यो यः कथंचित्कुरुजाङ्गलम् । तोपयिष्यामि धृत्तेन कर्मणा च द्विजपमम् ॥१३ | तं वमेव तदा भद्रा वीभत्सुं स हि पृच्छति।।२८ ·गायः २४१] आदिपर्व १ ४०३ भिपेकं ते सात्यकिथ गदस्तथा ॥ दयामास तदा भद्रामानकदुन्दुभेः॥ ६२ सुभद्रा पुण्डरीकाक्षमनवीयविशासनात् । येकासना तत्र भद्राऽवस्थेति चात्रवीत् । कृत्यवान्द्वादशाहानि स्थाता स भगवानिहाँ ७७ रामे तु पतिः श्रीमानर्जुनश्चेति नः श्रुतम् ६३ | तिष्ठतस्तस्य कः कुर्यादुपस्थानविधि सदा । राय च कृष्णाय आहुकाय च सात्यके । तमुवाच हपीकेशः कस्त्वदन्यो विशेषतः॥.७८ यितां महाप्राज्ञ श्रोतव्यं यदि बान्धवैः॥६४ तमृपि प्रत्युपस्थातुमितो नार्हति माधवि । 'पायन उवाच । त्वमेवामन्मतेनाद्य महर्वशवर्तिनी ॥ •७९ देवस्तु तच्छ्रुत्वा अराहुकयोस्तथा । कुरु सर्वाणि कार्याणि कीर्ति धर्ममवेक्ष्य च । वेदयित्वा कृष्णेन मत्रयामास तैस्तदा ॥ ६५ तस्य चातिथिमुख्यस्य सर्वेषां च तपस्विनाम् ८० मिदं कृत्यमिदमेवेति निश्चितः।' संविधानपरा भद्रे मव त्वं वशवर्तिनी ॥ ८१ ६६ वैशंपायन उवाच । कपालैस्तु साव साहिताः शिनिना मुहुः। करीटाङ्गदहाराहन देवकी रोहिणी तथा ६७ | ययौ शङ्खपणादेन भेरीणां निखनेन च ॥ ८२ एवमादिश्य भिक्षां च भद्रां च मधुसूदनः । पयित्वा तदा र पुरोहितमते स्थिताः। नं परिप्वजमासुादशेऽहनि भारत ।। ६८ उग्रसेनमुखाधान्ये विजडः कुकुरान्धकाः ॥ ८३ ततस्तु द्वीपमासाद्य दानधर्मपरायणाः। ची देवी यस्य उद्धवस्य च भारत । कारयामासुभद्रायाः कर्तुकामो गदाग्रजः ॥६९ पटहानां प्रणादैश्च भेरीणां निखनेन च । महाप्सर पूजार्थ महोत्सव इति त्रुवन् । सप्तयोजनविस्तार आयतो दशयोजनम् ।। ८४ लो- शदहोरात्रं सुभद्रार्तिप्रशान्तये ॥ ७० बभूव स महाद्वीपः सपर्वतमहावनः । तो घोपयोस हितार्थ सव्यसाचिनः । सेतुपुष्करिणीजालैराकीडः सर्वसात्वताम् ॥ ८५ चतुर्थ त्वहनि अन्तीपं तु गम्यताम् ॥ ७१ वापीपल्बलसबैश्च काननैश्च मनोरमैः । रैः सानुयात्रैश्च सपुत्रैः सहबाधवैः । वासुदेवस्य क्रीडाथै योग्यः सर्वग्रहर्पतः॥ ८६ न्तव्यं सर्ववर्णेश्व गन्तव्यं सर्वयादवैः ॥ ७२ | कुकुरान्धकवृष्णीनां तथा प्रियकरस्तदा । वमुक्तास्तु ते सर्वे तथा चक्रुश्च सर्वशः । बभूव परमोपेतस्त्रिविष्टप इवापरः ॥ तः सर्वदशार्हाणामन्तीपे च भारत ॥ ७३ / चतुस्त्रिंशदहोरात्रं दानधर्मपरायणाः । तुस्त्रिंशदहोरात्रं बभूव परमोत्सवः । उग्रसेनमुखाः सर्वे विजहुः कुकुरान्धकाः ॥ ८८ प्णरामाहुकाङ्करप्रद्युम्नशिनिसत्यकाः ।। ७४ | विचित्रमाल्याभरणाश्चित्रगन्धानुलेपनाः । मुद्रं प्रययुहृष्टाः कुकुरान्धकवृष्णयः । विहाराभिगताः सर्वे यादवा हर्पसंयुताः॥ ८९ क्तयत्रपताकाभिर्वृष्णयो ब्राह्मणैः सह ।। ७५ | सुनृत्तगीतवादित्रै रममाणास्तदाऽभवन् । मुद्रं प्रययुनौभिः सर्वे पुरनिवासिनः। प्रतियाते दशार्हाणामृपभे शार्ङ्गधन्वनि । तस्त्वरितमागत्य दाशार्हगणपूजितम् ॥ ७६ | सुभद्रोद्वाहनं पार्थः प्राप्तकालममन्यत ।। ॥ इति श्रीमन्महाभा मुभद्रामा मुमद्राहरणपर्वणि एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४१॥ ८७ ९० ॥

·अध्यायः २४३] आदिपर्व १। ४०५ ४४ विशंपायन उवाच । इत्यूचुश्च तदा देवाः प्रीताः सेन्द्रपुरोगमाः॥४२ रद्वयमुक्त्वा प्रसाद्यैनं पूजयित्वा प्रयत्नतः । एवं निवेश्य देवास्ते गन्धर्वः साप्सरोगणेः। महेन्द्रशासनात्सर्वे सहिता ऋपिभिस्तदा ॥ ३१ आमध्य यादवाः सर्वे विप्रजग्मुर्यथागतम् ।।४३ विवाहं कारयामासुः शक्रपुत्रस्य शास्त्रतः। यादवाः पार्थमामव्य अन्तीपं गतास्तदा । अरुन्धती शची देवी रुग्मिणी देवकी तथा।।३२ वासुदेवस्तदा पार्थमुवाच यदुनन्दनः।। दिव्यस्त्रीभिश्च सहिताः सुभद्रायाः शुभाः क्रियाः द्वाविंशदिवसान्पार्थ इहोप्य भरतर्षभ । अर्जनेऽपि तथा सर्वाः क्रिया भद्राः प्रयोजयन्३३ मामक रथमारुह्य शव्यसुग्रीवयोजितम् ॥ ४५ महर्षिः काश्यपो होता सदस्सा नारदादयः । पुण्याशिपः प्रयोक्तारः सर्वे ते हि तदार्जुने ॥३४ यादवः सहितः पश्चादागमिप्यामि भारत । सुभद्रया सुखं पार्थ खाण्डवप्रस्थमाविश । अभिपेकं तदा कृत्वा महेन्द्रः पाकशासनिम्। यतिवेपेण नियतो वसं त्वं रुक्मिणीगृहे ॥ ४६ लोकपालैस्तु सहितः सर्वदेवैरभिष्टुतः ।। ३५ किरीटागदहाराद्यैर्हस्ताभरणकुण्डलैः । वैशंपायन उवाच । भूपयित्वा तदा पार्थ द्वितीयमिव वासवम् ॥३६ एवमुक्त्वा प्रचक्राम अन्तीपं जनार्दनः। पुत्रं परिप्वज्य तदा प्रीतिमाप पुरन्दरः । कृतोद्वाहत्ततः पार्थः कृतकार्योऽभवत्तदा ॥ ४७ शची देवी तदा भद्रामरुन्धत्यादिभिस्तथा॥ ३७ | तस्यां चोपगतो भावः पार्थस्य सुमहात्मनः । कारयामास वैवाह्यमङ्गलान्यादवस्त्रियः । तसिन्भावः सुभद्राया अन्योन्यं समवर्धत ॥८ सहाप्सरोभिर्मुदिता भूपयित्वा बभूपणैः ।। ३८ | स तथा युयुजे वीरो मद्रया भरतर्षभः । पौलोमीमिव मन्यन्ते सुभद्रां तत्र योपितः । अभिनिप्पन्नया रामः सीतयेव समन्वितः॥४९ ततो विवाहो वधे कृतः सर्वगुणान्वितः॥ ३९ अपि जिष्णुजिज्ञे तां ह्रीं श्रियं सन्नतिक्रियाम् । तस्याः पाणिं गृहीत्वा तु मन्त्र)मपुरस्कृतम् । देवतानां वरस्त्रीणां रूपेण सदृशीं सतीम् ॥ ५० मुभद्रया यमी जिष्णुः शच्या इव शचीपतिः४० स प्रकृत्या श्रिया दीया संदिदीपे तयाऽधिकम्। सा जिष्णुमधिकं भेजे सुभद्रा चारुदर्शना । उद्यत्सहसदीप्तांशुः शरदीय दिवाकरः ॥ ५१ पार्थस्य सदृशी भद्रा रूपेण वयसा तथा ॥ ४१ · सा तु तं मनुजव्याघ्रमनुरक्ता यशस्विनी । मुभद्रायाश्च पार्थोऽपि सदृशो रूपलक्षणः । कन्यापुरगता भूत्वा तत्परा समपद्यत ॥ ५२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि मुभद्राहरणपर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४२ ॥ । त्रिचत्वारिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २४३ ॥ कृष्णरथमास्थाय मुमद्रयामह अमुनस्य साण्डवप्रस्थं गन्तुं यतः ॥१॥ वैशंपायन उवाच । गच्छ भद्रे स्वयं तूर्ण महाराजनिवेशनम् ।। वृष्ण्यन्धकपुराचसादपयातुं धनञ्जयः। तेजोवलजबोपेतः गुईयवरोत्तमः । विनिचित्य तया साथै सुभद्रामिदमब्रवीत् ।। १ याजिमिः शैव्यमुग्रीवमेघपुष्पवलाहकः ।। द्विजानां गुणमुख्यानां यथाई प्रतिपादय । युक्तं रथवर तूर्गमिहानय मुसत्कृतम् । मोज्यभक्ष्यच कामथ स्वपुरी प्रतिमास्यताम् तार्थमिति भापित्वा सखीभिः सुभगे सह ।। आत्मनथ समुद्दिश्य बानिमानि । आपनम् क्षिप्रमादाय पर्यहि सह सर्वायुधेन च । ।

·अध्यायः २४४ ] आदिपर्व १। ४०७ IA चतुश्चत्वारिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २४४ ॥ द्वारकाया बहिनिर्गच्छत्तोऽर्जुनस्य विपृथुना युद्धम् ॥ १ ॥ विपृथु जित्वार्जुनस्य पाण्डवास्थं प्रति गमनम् ॥ २॥ युद्धोद्युक्तानां यादवानां बलरामवाक्यानिवृत्तिः ॥ ३ ॥ बलस्य क्रोधः ॥ १ ॥ वैशंपायन उवाच । चिच्छेद निशिर्वाणैः शरांश्चैव धपि च ॥१५ शासनात्पुरुपेन्द्रस्य बलेन महता वली । युगानीपान्वरूथानि यत्राणि विविधानि च। . गिरी रैवतके नित्यं बभूव विपृथुश्रवाः॥ १ | अजिघांसन्परान्पार्थश्चिच्छेद निशितैः शरैमा१६ प्रवासे वासुदेवस्य तसिन्हलधरोपमः । विधनुष्कान्विकवचान्चिरथांश्च महारथान् । संबभूव तदा गोप्ता पुरस्य पुरवर्धनः ।। २ कृत्वा पार्थः प्रियांप्रीतः प्रेक्ष्यतामित्यदर्शयत् १७ प्राप्य पाण्डवनिर्याणं निर्ययो विपृथुश्रवाः । सा दृष्ट्या महदाचर्य सुभद्रा पार्थमत्रवीत् । . निशम्य पुरनिर्घोपं स्वमनीकमचोदयत् ॥ ३ | अवाप्तार्थाऽसि भद्रं ते याहि पार्थ यथासुखम् १८ सोऽभिपत्य तदाध्वानं ददर्श पुरुपर्पभम् । | स सक्तं पाण्डुपुत्रेण समीक्ष्य विपृथुपलम् । निःसृतं द्वारकाद्वारादंशुमन्तमिवाम्बरात् ॥ ४ खरमाणोऽभिसंक्रम्य स्थीयतामित्यभापत ॥ १९ सविद्युतमिवाम्भोद प्रेक्षतां तं धनुर्धरम् । ततः सेनापतेर्वाक्यं नात्यवर्तन्त यादवाः । पार्थमानर्तयोधानां विस्मयः समपद्यत ।। ५ सागरे मारुतोद्धृता लामिव महोर्मयः ॥ २० , उदीर्णरथनागाश्चमनीकमभिवीक्ष्य तत् । ततो रथवरात्तूर्णमवरुह्य नपभः । उवाच परमग्रीता सुभद्रा भद्रभापिणी ॥ ६ अभिगम्य नरव्याघ्र प्रहृष्टः परिपस्वजे ॥ २१ संग्रहीतुमभिप्रायो दीर्घकालकृतो मम । सोऽब्रवीत्पार्थमासाद्य दीर्घकालमिदं तव । युध्यमानस्य सङ्ग्रामे रथं तव नरर्पभ ॥ ओजस्तेजोद्युतिबलरन्वितस्य महात्मनः । निवासमभिजानामि शङ्खचक्रगदाधरात् ॥ २२ पार्थ ते सारथित्वेन भविता शिक्षितास्म्यहम्।।८ न मेऽस्त्यविदितं किंचिद्यद्यदाचरितं त्वया । एवमुक्तः प्रियां प्रीतः प्रन्युवाच नरीमः । सुभद्रार्थ प्रलोभेन प्रीतस्तव जनार्दनः॥ २३ चोदयाथानसंसक्तान्विशन्तु विपृथोलम् ॥ ९ / प्राप्तस्य यतिलिङ्गेन वासितस्य धनञ्जय । बहुभिर्युध्यमानस्य तावकान्विजिघांसतः । बन्धुमानसि रामेण महेन्द्रावरजेन च ।। २४ पश्य वाहुबलं भद्रे शरान्विक्षिपतो मम ॥ १० मामेव च सदाकासी मत्रिणं मधुसूदनः । वैशंपायन उवाच । अन्तरेण सुभद्रां च त्वां च तात धनञ्जय ।।२५ एवमुक्ता तदा भद्रा पार्थेन भरतर्षभ । इमं रथवरं दिव्यं सर्वशस्त्रसमन्वितम् । चुचोद साश्चान्संहटा ते ततो विविशुर्बलम्॥११ इदमेवानुयात्रं च निर्दिश्य गदपूर्वजः ॥ २६५ तदाहतमहावार्य समुदय़ध्वजायुतम् । अन्तीपं तदा वीर गतो वृणिमुखावहः । अनीकं विपृथोष्टं पार्थमेवान्ववर्तत ॥ १२ दीर्घकालावरुद्धं त्वां संप्राप्तं प्रियया सह ॥ २७ रथर्वहुविधाकारैः सदश्वश्व महाजवः । पश्यन्तु भ्रातरः सर्वे वज्रपाणिमिवामराः। किरन्तः शरवर्षाणि परियमूर्धनञ्जयम् ॥ १३ आयाते तु दशार्हाणामृपभे शाईधन्यनि ॥ २८ तेपामसाणि संवार्य दिव्यारोण महासयित् । भद्रामनुगमिप्यन्ति रत्नानि च वमूनि च । आवृणोन्महदाकाशं शरैः परपुरञ्जयः ॥, १४ : अरिष्टं याहि पन्थानं मुखी भव धनजय ॥२९ तेषां बाणान्महायांमु सन्यगदानि च । - - नष्टशोकविंशोकस्य मन्दिः संगमोऽस्तु ते ॥३० ।

·श्रीमन्महाभारते [सुभद्राहरणपर्व १६ वैशंपायन उवाच । भेजिरे पुरुषव्याघ्रा वृष्ण्यन्धकमहारथाः । ततो विपृथुमामय पार्थः प्रीतोऽभिवाद्य च । सिंहासनानि शतशो धिष्ण्यानीव हुताशनाः ४१ कृष्णस्य मतमाथाय कृष्णख रथमास्थितः ॥३१ तेषां समुपविष्टानां देवानामिव सन्नये । पूर्वमेव तु पार्थाय कृष्णेन विनियोजितम् । आचख्यौ चेष्टितं जिष्णोः सभापाला सहानुगः४२ सर्वरत्नसुसंपूर्ण सर्वभोगसमन्वितम् ॥ ३२ तच्छ्रुत्वा वृष्णिवीरास्ते मदसंरक्तलोचनाः। स्थेन काञ्चना न कल्पितेन यथाविधि । अमृष्यमाणाः पार्थस समुत्पेतुरहट्टताः ॥ ४३ शैब्यमुग्रीवयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना ॥ ३३ योजयध्वं रथानाशु प्रासानाहरतेति च । सर्वशस्त्रोपपन्नेन जीमूतरवनादिना । धनपि च महार्हाणि कवचानि बृहन्ति च ॥४४ ज्वलनाचिनकाशेन द्विपतां हर्पनाशिना ॥३४ सूतानुचुक्रुशुः केचिद्रथान्योजयतेति च । सन्नद्धः कवची खड्गी वद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । स्वयं च तुरगान्केचिदयुञ्जन्हेमभूपितान् ।। ४५ रथेप्वानीयमानेषु कवचेपु ध्वजेपु च । युक्तः सेनानुयात्रेण रथमारोप्य माधवीम् । | अभिक्रन्दे नृवीराणां तदासीत्तुमुलं महत् ।। ४६ रथेनाकाशगेनैव प्रयया खपुरं प्रति ।। ३५ वनमाली ततः क्षीवः कैलासशिखरोपमः । हियमाणां तु तां दृष्ट्वा सुभद्रां सैनिका जनाः । नीलवासा मदोसिक्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४७ विकोशन्तोऽद्रवन्सर्वे द्वारकामभितः पुरीम् ।।३६ किमिदं कुरुथाप्रज्ञास्तूणीभूते जनार्दने । ते समासाद्य सहिताः सुधर्मामभितः सभाम् । अस्य भावमविज्ञाय संक्रुद्धा मोषगर्जिताः॥४८ सभापालस तत्सर्वमाचख्युः पार्थविक्रमम् ॥३७ एप तावदभिप्रायमाख्यातु खं महामतिः । तेपां श्रुत्वा सभापालो भेरी सान्नाहिकी ततः। यदस्य रुचिरं कर्तुं तत्कुरुध्वमतन्द्रिताः॥ ४९ समाजने महाघोपां जाम्बूनदपरिष्कृताम् ॥ ३८ ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा ग्राह्यरूपं हलायुधात् । क्षुब्धास्तेनाथ शब्देन भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा । तूणीभूतास्ततः सर्वे साधुसाध्विति चानुवन्।। ५० 'अन्तर्वीपात्समुत्पेतुः सहसा सहितास्तदा ।' समं वचो निशम्यैव वलदेवस्य धीमतः। अन्नपानमपासाथ समापेतुः समन्ततः ।। ३९ पुनरेवसभामध्ये सर्वे ते समुपाविशन् ॥ ५१ तत्र जाम्बूनदाङ्गानि स्पर्खास्तरणपन्ति च । ततोऽनचीद्वासुदेवं वचो रामः परन्तपः । मणिविद्रुमचित्राणि ज्वलिवामिप्रभाणि च ।। ४० 'त्रैलोक्यनाथ हे कृष्ण भूतभव्यभविष्यकृत् ।' सग्नये समुदाये ॥ ४२ ॥ चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमो- | अध्यायः ॥ २४४ ॥ * २३९ तमाध्यायस्य २६ शोकादुपरि प्रतीकपर्यन्तं विद्यमानाना २४८ शोकानां स्थाने च, ज, झ, भ, ट, पुस्तकेषु अधोलि सिना अष्टौ शेका एव दृश्यन्ते । सन्नद्धः कवची खगी बद्धगोधानुलिप्रवान् । ततः संवादिते तसिननुशातो धनञ्जयः। मृगयाव्यपदेशेन प्रययौ पुरुषर्षभः ।। गतां रैवतके कन्यां विदित्या जनमेजय ॥ मुभद्रा त्वथ शैलेन्द्रमभ्यय॑य हि रैवतम् । वासुदेवाभ्यनुशातः कथयित्वेतिकृत्यताम् । देयतानि च सर्वाणि ब्राह्मणान्स्वस्तिवाच्य च ॥ 4 कृष्णस्य मतमादाय प्रययौ भरतर्षभः॥ २. प्रदक्षिणं गिरेः कृत्वा प्रययौ द्वारका प्रति । 'रथेन काञ्चनाहेन कल्पितेन यथाविधि । तामभिद्रुत्य कौन्तेयः प्रसहारोपयद्थम् । रौप्यमुग्रीवयुक्तैन फिक्षिणीजालमालिना ॥ ३ | सुभद्रां चारसी कामवाणपपीडितः ।। सर्यास्रोपपनेन झीभूतरवनादिना। ततः स पुरुषव्यावस्तामादाय शुचिस्मिताम् । ज्यरितालिमकाशेने द्विषतां दर्पघातिना ।। ४। रथेन काञ्चनान प्रयया स्यपुरं प्रति ॥ वैशंपायन उवाच ।

·अध्यायः २४५] आदिपर्व १। ४०९ किमयागुपविष्टोऽसि प्रेक्षमाणो जनार्दन ।। ५२ प्रसह्य हृतवानद्य सुभद्रां मृत्युमात्मनः ।। ५६ सत्कृतस्त्वत्कृते पार्थः सवेरसामिरच्युत । कथं हि शिरसो मध्ये कृतं तेन पदं मम । न च सोऽहति तां पूजां दुर्बुदिः कुलपासनः ५३ मर्पयिप्यामि गोविन्द पादस्पर्शमिवोरगः ।। ५७ को हि तव भुक्त्वानं माजनं भेत्तुमर्हति । अद्य निष्कारयामेकः करिष्यामि यमुन्धराम् । मन्यमानः कुले जातमात्मानं पुरुषः कचित् ५४ इच्छन्नेव हि संबन्धं कृतं पूर्व च मानयन् । न हि मे मर्पणीयोऽयमर्जुनस्य व्यतिक्रमः ।।५८ को हि नाम भवेनार्थी साहसेन समाचरेत् ॥५५ / तं तथा गर्जमानं तु मेघदुन्दुभिनिःस्खनम् । सोऽवमन्य तथाऽसाकमनादृत्य च केशवम् । अन्वपद्यन्त ते सर्वे भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा ॥ ५९ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि मुमद्राहरणपर्वणि चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४४ ॥ ॥ समाप्तं च मुभद्राहरणपर्व ।। (अथ हरणाहरणपर्व ।। १७॥) पञ्चचत्वारिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २४५ ।। कृष्णेन पयरामसानयनम् ॥ २॥ भनंमत्यानेतुं यादयानां गमनम् ॥ २॥ विधुवाक्यादर्शनं दूरगतं शान्या सेपा प्रतिनियतनम् ॥३॥ मुमद्रया सह अर्जुनस्य साण्डवप्रस्थगमनम् ॥ ४ ॥ चशंपायन उपाय। भरतसान्वये जातं शान्तनोय यशखिनः । उक्तयन्तो यधावीर्यमसकत्सर्ववृष्णयः। कुन्तिभोजात्मजापुत्र का युभूपेत नार्जुनम् ।।८ ततोऽब्रवीद्वासुदेवो वाक्यं धर्मार्थसंयुतम् ॥ १ न तं पश्यामि यः पार्थ विजयेत रणे बलात् । 'मयोन न श्रुतं पूर्व सहितः सर्वयादयः। वर्जयित्या विरूपाक्षं मगनेत्रहरं हरम् ।। अतिक्रान्तमतिकान्तं न निवर्तेत कहिंचित् । अपि सर्वेषु लोकेषु सेन्द्ररुद्रेणु मारिप । शृणुध्वं सहिताः सर्वे मम वाक्यं सहेतुकम् ॥२ स च नाम रथस्तादृमदीयाले च वाजिनः।।१० नापमानं कुलसास गुडाकेशः प्रयुक्तवान् । 'मम शत्रं विशेपेण तूणी चाक्षयसायका ।' संमानोऽभ्यधिकम्तेन प्रयुक्तोऽयं न संशयः ॥३ योद्धा पाय शीघ्रासः को नु तेन समो भवेत् । अर्थलुन्धान यः पार्थो मन्यते सात्वतान्सदा। तमभिद्रुत्य सान्सेन परमेण धनञ्जयम् ॥ ११ सपंवरमनाप्यं मन्यते चापि पाण्डवः ।। ४ निवर्तयत संहृष्टा मर्मपा परमा मतिः । प्रदानमपि कन्यायाः पशुपको नु मन्यते । यदि निर्जित्य यः पार्थो बलाद्न्छेत्स्वकं पुरं १२ वित्रयं पाप्पपत्यस कः कुर्यात्पुरुपो भुरि ॥ ५ प्रणयेटो यमः सद्यो न तु सान्ले पराजयः। एतान्दोपांस्तु कौन्तेयो रष्टानिनि मे मतिः। 'पितृप्पसायाः पुत्रो मे संपन्य नाईति द्विपाम्।' 'भरियाणां तु वीर्येण प्रशस्त हरणं चलान् ।' नसा वासुदवस तथा कर्नु जनाधिप ।। १३ अतः प्रमाा हनवान्यन्या धर्मग पाइयः॥ ६ 'उद्योगं कृतवन्तन्ने मेरी मन्नाय यादवाः । उरिभर मंपन्धः मुभद्रा र पम्बिनी । अनुनानु नदा थुत्वा मेरीसन्नादनं महन् ।। १४ एप पापीरमः पार्थः प्रमरा नपानतः ।। ७ कान्तपन्नग्मागत मुभद्रांमभ्यमापत । ।

·श्रीमन्महाभारते
[हरणाहरणपर्व १७
ག
आयान्ति वृष्णयः सर्वे ससुहजनवान्धवाः ॥१५ प्रासादपशिस्तम्भेषु वेदिकासु ध्वजेपु च ॥ २१
खदर्थ योद्धकामास्ते मदरतान्तलोचनाः । अर्जुनसशरान्दृष्ट्वा विसयं परमं गताः ।
प्रमत्तानशुचीन्मूढान्सुरामत्तानराधमान् ॥ १६/ केशवस वचस्तथ्यं मन्यमानास्तु यादवाः॥२६
वमनं पानशीलांस्तान्करिष्यामि शरोत्तमैः । अतीत्य तं रैवतकं श्रुत्वा तु विपृथोर्वचः 1, .
उताहो वा मदोन्मत्तानयिष्यामि यमक्षयम् ॥१७ अर्जुनेन कृतं श्रुखा गन्तुकामास्तु वृष्णयः ॥२७
एवमुक्त्वा मियां पार्थो न्यवर्तत महाबलः। श्रुत्वा दीर्घ गतं.पार्थ न्यवर्तन्त महारथाः।
निवर्तमानं दृष्ट्वैव सुभद्रा त्रस्ततां गता ॥ १८ पुरोधानमतिक्रम्य विशालं च गिरिव्रजम् ॥ २८
एवं मा पद पार्थेति पादयोः पतिता तदा । सानुमुजयिनीं चैव वनान्युपवनानि च ।
सुभद्रातु कलिर्जाता वृष्णीनां निधनाय च॥१९ पुण्येवानर्तराष्ट्रेषु वापीपासरांसि च ॥ २९
एवं ध्रुवन्तः पौरास्ते छपवादरताः प्रभो । प्राप्य धेनुमतीतीर्थमश्वरोधसरः प्रति ।
मम शोकं वर्धयन्ति तस्मान्नाशं न चिन्तये । । प्रेक्षावर्त ततः शैलमम्बुदं च नगोत्तमम् ॥ ३०
परिवादभयान्मुक्ता खत्प्रसादाद्भवाम्यहम् ।। २० | आराच्छृङ्गमथासाद्य तीर्णः करवती नदीम् ।
वैशंपायन उवाच ।
प्राप्य साल्वेयराष्ट्राणि निपधानप्यतीत्य च ॥३१
एवमुक्तस्ततः पार्थः प्रियया भद्रयातदा ।। देवापृथुपुरं पश्यन् सर्वतः सुसमाहितः ।
गमनाय मतिं चक्रे पार्थः सत्यपराक्रमः ॥ २१ तमतीत्य महामाहुर्देवारण्यमपश्यत । ३२
सितपूर्व तदाऽऽभाप्य परिष्वज्य प्रियां तदा! | पूजयामासुरायान्त देवारण्ये महर्षयः ।
उत्थाप्य च पुनः पार्थो याहि याहीति चात्रवीत्। स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च।।३३'
ततः सुभद्रा त्वरिता रश्मीन्संगृह्य पाणिना। अतीत्य च तदा पार्थः सुभद्रासारथिस्तदा ।
चोदयामास जवनाशीघ्रमश्वान्कृतत्वरा ।। २३ कौरवं विपयं प्राप्य विशोकः समपद्यत ॥ ३४
ततस्तु कृतसन्नाहा वृष्णिवीराः समाहिताः। सोदर्याणां महाबाहुः सिंहाशयमिवाशयम् ।
प्रत्यानयार्थं पार्थस्य जवनस्तुरगोत्तमैः॥ २४ | दूरादुपवनोपेतं समन्तात्सलिलामृतम् ॥
राजमार्गमनुप्राप्ता दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम् । भद्रया मुदितो जिष्णुर्ददर्श वृजिनं पुरम् ॥ ३६
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि हरणाहरणपर्वणि पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४५ ॥
पट्चत्वारिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २४६ ॥
अजुनेन सुभद्रायाः गोपीवेषेण द्रोपदीसमीपप्रेषणम् ॥ ३॥ कृतनात सुभदाप्रति प्याद्रपदीभ्यां आशीर्वादः ॥ ३ ॥
स्वपुरं प्रविष्टेनार्जुनेन भातृभ्यः सकृततीर्थयात्रावृत्तान्तकथनम् ॥ ३ ॥
अन्यवेषेण तु गतां दृष्ट्वा सा त्वां प्रियं वदेत् ।
मोशमात्रे पुरस्यासीद्गोष्ठं पार्थस शोभनम् ।
यत्तु सा प्रथमं व्यान्न तस्यास्ति निवर्तनम् ।।४
तत्रापि यात्वा चीमत्सुनिविष्टो यदुकन्यया ॥ १ | तसान्मानं च दपै च व्यपनीय स्वयं ब्रज ।
ततः सुभद्रां सत्कृत्य पार्थो वचनमब्रवीत् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मुभद्रा प्रत्यभापत ॥
गोपिकानां तु वेपेण गच्छ सं जिनं पुरम् ॥२ एवमेतत्करिप्यामि यथा स्वं पार्थ भापसे ।
कामयाहारिणी कृष्णा रोचतां ते वचो मम। मुभद्रावचनं श्रुत्वा मुप्रीतः पाकशासनिः ।। ६
दृष्ट्वा तु परुष यात्सह तत्र मयागताम् ॥ ३ | गोपालान्स समानीय त्वरितो वाक्यमप्रवीन ।
पयनत्यारिवाधिकद्विशततमोन्यायः ॥ २४५ ॥
वैशंपायन उवाच ।
सम्मानपारन चिन्तये ॥२०॥

·अध्यायः २४७], 'आदिपर्व १। तिरुण्यः सन्ति यावन्त्यस्ताः सर्वा ब्रजयोपितः७ गोभिरुष्ट्रः सदश्चैव युक्तानि बहुला जनाः । सागच्छन्तु गमिप्यन्त्या भद्रया सह सङ्गताः। ददृशुर्यानमुख्यानि दाशार्हपुरवासिनाम् ॥ २१ इन्द्रप्रस्थं पुरवरं कृष्णां द्रष्टुं यशखिनीम् ॥ ८ ततः पुरवरे यूनां पुंसां वाच उदीरिताः । एतच्छ्रुत्वा तु गोपालरानीता जयोपितः । अर्जुने प्रतियाति स अश्रूयन्त समन्ततः ॥ २२ ततस्ताभिः परिवृतां ब्रजस्त्रीभिः समन्ततः॥९ | प्रवासादागतं पार्थ दृष्ट्वा स्वमिव बान्धवम् । . सुभद्रा त्वरमाणश्च रक्तकौशेयवासिनीम् । सोऽभिगम्य नरश्रेष्ठो दाशार्हशतसंवृतः ।। २३ पार्थः प्रस्थापयामास कृत्वा गोपालिकावपुः१० | पौरैः पुरवरं प्रीत्या परया चाभिनन्दितः । साऽधिकं तेन रूपेण शोभमाना यशखिनी । प्राप्य चान्तःपुरद्वारमवरुह्य नर्मभः ।। २४ 'गोपालिकामध्यगता प्रययौ वृजिनं पुरम् ॥११ ववन्दे धौम्यमासाद्य मातरं च धनञ्जयः । त्वरिता खाण्डवग्रस्थमाससाद विवश च ।' स्पृष्ट्वा च चरणी राज्ञो भीमस्य च धनञ्जयः॥२५ भवनं श्रेष्ठमासाद्य वीरपत्नी वराङ्गना ।। १२ | यमाभ्यां वन्दितो हृष्टः सखजे ती ननन्द च । ववन्दे पृथुताम्राक्षी पृथा भद्रा पितृष्वसाम् । ब्राह्मणनमुखान्सर्वान्भ्रातृभिः सह सङ्गतः ॥ २६ तां कुन्ती चारुसर्वाङ्गीसुपाजिघ्रत मूर्धनि ।। १३ | यथार्ह मानयामास पौरजानपदानपि । प्रीत्या परमया युक्ता आशीभिर्युञ्जताऽतुलाम् । तत्रस्थान्यनुयातानि तीर्थान्यायतनानि च ॥ २७ ततोऽभिगम्य त्वरिता पूर्णेन्दुसदृशानना ॥ १४ निवेदयामास तदा राजे सर्व खनुष्ठितम् । वन्दे द्रौपदी भद्रा प्रेप्याऽहमिति चात्रवीत्। भ्रातभ्यश्चैव सर्वेभ्यः कथयामास भारत ॥ २८ प्रत्युत्थाय तदा कृष्णा स्वसारं माधवस्य च।।१५ श्रुत्वा सर्व महाप्राज्ञो धर्मराजो युधिष्ठिरः । परिप्वज्यावदत्नीत्या निःसपनोस्तु ते पतिः । 'वीरसूर्भव भद्रे त्वं भव भर्तृप्रिया तथा ॥ १६ पुरस्तादेव तेषां तु पूजयामास चार्जुनम् ।। २९ ओजसा निर्मिता बहीरुवाच परमाशिपः।' पाण्डवेन यथा तु पूजार्हेण सुपूजितः। तथैव मुदिता भद्रा तामुवाच तथास्त्विति ॥१७ न्यविशचाभ्यनुज्ञातो राज्ञा तुष्टो यशस्विना ॥३० 'ततः सुभद्रा वार्ष्णेयी परिप्वन्य शुभाननाम् । वामदीनां सुपूजाही सुभद्रां प्रीतिवर्धिनीम् । अङ्के निवेश्य मुदिता बमुदेवं प्रशस्य च ॥ १८ साक्षाच्छ्यिममन्यन्त पार्थाः कृष्णसहोदराम्।।३१ ततः किलकिलाशन्दः क्षणेन समपद्यत । गुरूणां श्वशुराणां च देवराणां तथैव च । हादानर्तयोधानामासाद्य वृजिनं पुरम् ।। १९ मुभद्रा खेन वृत्तेन बभूव परमप्रिया ।। देवपुत्रप्रकाशास्ते जाम्बूनदमयध्वजाः । ततस्ते हष्टमनसः पाण्डवेया महारथाः। पृछतोऽनुययुः पार्थ पुरुहूतमिवामराः॥ २० । कुन्ती च परमप्रीता कृष्णा च सततं तथा॥३३ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि हरणाहरणपर्वणि पट्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४६ ।। सप्तचत्वारिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥२४७ ॥ कृष्णानुमस्याऽर्जुनः मुभद्रा जहारेति पौराणामूहः ॥ १॥ अर्जुनं इन्द्रप्रस्थं प्राप्त झाल्या यादयः सह श्रीकृष्णस्य इन्दभरमं प्रत्यागमनम् ॥ २॥ भागताधीकृष्णादीम्पुरवा युधिष्ठिरस्य प्रायुगमनं तेषां सरकारश्च ॥३॥ यवाहिकमहो. रसपकरणम् ॥ १ ॥ पारिपदंदानम् ॥ ५॥ कंचिरकालं तत्रोपितानां फुरुभिः पूजिताना यलरामादीनां द्वारकांप्रति गमनम् ॥६॥ मभिमन्यूपत्तिः । ॥ दीपपाः युधिष्ठिरादिभ्यः पापुनोत्पतिः तेषां विद्याभ्यास Men पेशंपायन उवाच । १ अथ शुश्राप निर्वृत्ते पृप्णीनां परमोत्सवे । ३२ अर्जुनेन हतां भद्रां शङ्खचक्रगदाधरः ॥ पुरस्तादेव पौराणां संशयः समजायत ।

·४१२ श्रीमन्महाभारते [हरणाहरणपर्व १७ ८ जानता वासुदेवेन वासितो भरतर्पभः ।। २ | 'उपहारं समादाय पृथुवृष्णिपुरोगमाः॥ १९ लोकस्य विदितं ह्यद्य पूर्व विपृथुना यथा । प्रययुः सिंहनादेन सुभद्रामवलोककाः। । सान्त्वयित्वाभ्यनुज्ञातो भद्रया सह सङ्गतः ॥३ ते त्वदीर्पण कालेन कृष्णेन सह यादवाः । दित्सता सोदरां तसै पतत्रिवरकेतुना । पुरमासाद्य पार्थानां परां प्रीतिमवानुवन् ॥ २० अर्हते पार्थिवेन्द्राय पार्थायायतलोचनाम् ॥ ४ ततो युधिष्ठिरो राजा श्रुत्वा माधवमागतम् । सत्कृत्य पाण्डवश्रेष्ठं प्रेषयामास चार्जुनम् । प्रतिग्रहार्थं कृष्णस्य यमौ प्रास्थापयत्तदा ॥ २१ भद्रया सह बीभत्सुः प्रांपितो वृजिनं पुरम् ॥५ ताभ्यां प्रतिगृहीतं तु वृष्णिचक्र महर्द्धिमत् । इति पौरजनाः सर्वे वदन्ति च समन्ततः ।' विवेश खाण्डवप्रस्थं पताकाध्वजशोभितम् ॥२२ श्रुत्वा तु पुण्डरीकाक्षः संप्राप्तं स्वपुरोचमम् ॥ ६/ संमृष्टसिक्तपन्थानं पुष्पप्रकरशोभितम् । अर्जुनं पाण्डवश्रेष्ठमिन्द्रप्रस्थगतं तथा । चन्दनस्य,रसैः शीतैः पुण्यगन्धैर्निपेवितम् ॥२३ 'यियासुः खाण्डवप्रथममत्रयत केशवः ॥ ७ दह्यताऽगुरुणा चैव देशे देशे सुगन्धिना । पूर्व सत्कृत्य राजानमाहुकं मधुसूदनः। हृष्टपुष्टजनाकीर्ण वणिम्भिरुपशोभितम् ॥ २४ तथा विपृथुमकूरं संकर्पणविड्रथौ । .८ प्रतिपेदे महावाहुः सह रामेण केशवः । मत्रयामास तैः सार्ध पुरस्तादमिमानितैः । | वृष्ण्यन्धकैस्तथा भोजैः समेतः पुरुषोत्तमः ॥२५ संकर्षणेन संमन्य ह्यनुज्ञातो महामनाः ॥ १९ संपूज्यमानः परैश्च ब्राह्मणैश्च सहस्रशः। संप्रीतः प्रीयमाणेन वृष्णिराज्ञा जनार्दनः । विवेश भवनं राज्ञः पुरन्दरगृहोपमम् ।। अभिमन्याभ्यनुज्ञातो योजयामास वाहिनीम्१० | युधिष्ठिरस्तु रामेण समागच्छयथाविधि । ततस्तु यानान्यासाद्य दाशार्हाणां यशखिनाम् । | मूर्ध्नि केशवमानाय बाहुभ्यां परिपस्वजे ॥ २७ सिंहनादः प्रहष्टानां क्षणेन समपद्यत ॥ ११ तं प्रीयमाणो गोविन्दो विनयेनाभिपूजयन् । योजयन्तः सदश्वांस्तु यानयुग्यं रथांस्तथा । भीमं च पुरुषव्याघ्र विधिवत्प्रत्यपूजयत् ॥ २८ गजांच परमप्रीतः समपद्यन्त घृष्णायः॥ .१२ | तांश्च वृष्ण्यन्धक श्रेष्ठान्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। वृष्ण्यन्धकमहामात्रैः सह वीरैर्महारथैः । प्रतिजग्राह सत्कार्यथाविधि यथागतम् ॥ २९ भ्राभिश्च कुमारैश्च योधैश्च शतशो वृतः॥ १३ गुरुवत्पूजयामास कांश्चित्कांचिद्वयस्यवत् । सैन्येन महता शौरिरभिगुप्तः समन्ततः । कांविदभ्यवदत्प्रेम्णा कैश्विदप्यभिवादितः ॥३० तत्र दानपतिः श्रीमाजगाम स महायशाः॥१४ | 'ततः पृथा च पार्थाश्च मुदिताः कृष्णया सह। अयूरो घृणिवीराणां सेनापतिररिन्दमः । पुण्डरीकाक्षमासाद्य वभूवुर्मुदितेन्द्रियाः ॥ ३१ अनाधृष्टिमहातेजा उद्धवश्च महायशाः॥ १५ हादमिगतौ दृष्ट्वा संकर्षणजनार्दनौ । साक्षाद्वृहस्पतेः शिष्यो महाबुद्धिमहामनाः । पन्धुमन्तं पृथा पार्थे युधिष्ठिरममन्यत ॥ ३२ सत्यकः सात्यकिव कृतवर्मा च सात्वतः॥१६ | ततः सर्पणारावप्रमेयावदीनवत् । प्रद्युम्नचय साम्बथ निशङ्कः शङ्कुरेव च । भद्रवत्यै सुभद्रायै धनाधमुपजहतुः ।। ३३ चारुदेष्णच विक्रान्तो झिल्ली विश्थुरेव च ॥१७ प्रवालानि च हाराणि भूपणानि सहस्रशः । सारणच महायार्गदय विदुषां वरः । पुथास्तरपरिस्तोमान्व्याघ्राजिनपुरस्कृतान् ।। ३१ एत चान्ये च बहवो पृष्णिभोजान्धकास्तथा॥१८ विविधयव रवापर्दीप्तप्रभमजायत । आजग्मुः साण्डवप्रसमादाय हरणं बहु । शयनासनयानय युधिष्टिरनिवेशनम् ।। ३५ ।

·. आदिपर्व १। ४१३ अध्यायः २४७] अतः प्रीतिकरो यूनां विवाहपरमोत्सवः । विजहुरमरावासे नराः मुकृतिनो यथा ॥ ५२ भद्रवत्यै सुभद्राय सप्तरात्रमवर्तत ।।' ३६ तत्रतत्र महानादेरुत्कृष्टतलनादितः। तेषां ददी हृषीकेशो जन्यार्थे धनमुत्तमम् । यथायोगं यथाप्रीति विजहुः कुरुवृष्णयः॥५३ हरणं वै सुभद्राया ज्ञातिदेयं महायशाः ॥ ३७ | एवमुत्तमवीर्यास्ते विहत्य दिवसान्वहून् । स्थानां काञ्चनाङ्गानां किङ्किणीजालमालिनाम्। पूजिताः कुरुमिर्जग्मुः पुनरवतीं प्रति ॥ ५४ चतुर्युजामुपेतानां सूतैः कुशलशिक्षितैः॥ ३८ | रामं पुरस्कृत्य ययुर्वृष्ण्यन्धकमहारथाः। . सहस्रं प्रददौ कृष्णो गवामयुतमेव च । | रलान्यादाय शुभ्राणि दत्तानि कुरुसत्तमः ॥५५ श्रीमान्माथुरदेश्यानां दोग्ध्रीणां पुण्यवर्चसाम्३९ 'रामः सुभद्रां संपूज्य परिवज्य स्वसां तदा । बडवानां च शुद्धानां चन्द्रांशुसमवर्चसाम् । न्यासेति द्रौपदीमुक्त्वा परिधाय महाबलः॥५६ ददौ जनार्दनः प्रीत्या सहस्रं हेमभूपितम् ॥४० पितृप्यसायावरणावभिवाद्य ययौ चदा। तथवाश्वतरीणां च दान्तानां वातरंहसाम् । तसिन्काले पृथा प्रीता पूजयामास तं तथा॥५७ शतान्यञ्जनकेशीनां श्वेतानां पञ्चपञ्च च ॥ ४१ | स वृष्णिवीरः पार्थश्व परिश्च परमार्चितः । स्नानपानोत्सवे चैव प्रयुक्तं वयसान्वितम् । यया द्वारवतीं रामो वृष्णिभिः सह संयुतः॥ ५८ स्त्रीणां सहस्रं गौरीणां मुपाणां सुवर्चसाम्।।४२ वासुदेवस्तु पार्थेन तत्रैव सह भारत । मुवर्णशतकण्ठीनामरोमाणां स्खलकृताम् । 'चतुस्त्रिंशदहोरात्रं रममाणो महाबलः ।' परिचर्यासु दक्षाणां प्रददा पुष्करेक्षणः ॥ ४३ उवास नगरे रम्ये शुक्रप्रस्थे महात्मना ।। ५९ पृष्टयानामपि चाश्चानां बाढिकानां जनार्दनः। व्यचरद्यमुनातीरे मृगयां स महायशाः । ददी शतसहसाख्यं कन्याधनमनुत्तमम् ॥ ४४ मृगाविध्यवराहांथ रेमे सार्घ किरीटिना॥६० कृताकृतस्य मुख्यस कनकस्याग्निवर्चसः । ततः सुभद्रा सौभद्रं केशवस्य प्रिया वसा । मनुष्यभारान्दाशार्हो ददौ दश जनार्दनः ।।४५ जयन्तमिव पौलोमी ख्यातिमन्तमजीजनत्॥६१ गजानां तु प्रभिन्नानां त्रिधा प्रस्रवतां मदम् । दीर्घबाहुं महोरस्कं यूपभाक्षमरिन्दमम् । गिरिकूटनिकाशानां समरप्वनिवर्तिनाम् ॥ ४६ मुभद्रा मुपुर्व वीरमभिमन्यु नपभम् ।। ६२ कृप्तानां पटुपण्टानां चारूणां हेममालिनाम् । अभीश्च मन्युमचिव ततस्तमरिमर्दनम् । हस्त्यारोहरुपेतानां सहसं साहसप्रियः॥ ४७ अमिमन्युरिति प्रामुरार्जुनि पुरुपर्पभम् ॥ ६३ रामः पाणिग्रहणिकं ददी पार्थाय लागली । स सात्वत्यामतिरथः संबभूव धनञ्जयात् । प्रीयमाणो हलधरः संबन्धं प्रति मानयन् ॥ ४८१ मखे निर्मथनेनेव शमीगर्माद्धताशनः ॥ ६४ स महाधनरलायो यसकम्बलफेनयान् । । यसिखाते महातेजाः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । महागजमहाग्राहः पताकाबलाकुलः ।। १९ अयुतं गा द्विजातिभ्यः प्रादानिकांच भारत६५ पाण्डुसागरमाविद्धः प्रविवेश महापनः । दयितो यामुदेवस्य वाल्यात्प्रभृति चाभवत् । पूर्णमापूरयस्तेषां द्विपच्छोफावहोऽभवत् ।। ५० ' पितृणां च सर्वेषां प्रजानामिव चन्द्रमाः ॥६६ प्रतिजग्राह तत्सर्व धर्मराजो युधिष्ठिरः। जन्मप्रभृति कृष्णय चक्रे तस्य क्रियाः शुभाः। पूजयामास ताथव पृप्यन्धकमहारवान् ॥ ५१ स चापि वधे वालः शुक्रपक्षे यथा शशी ॥६७ ममता महात्मानः कुस्प्ण्यन्धकीचमाः। चतुप्पादं दाविधं धनुर्वेदमरिन्दमः । भगेगा मलमासी रा. गायः ॥१॥ अर्जुनाछेद वेदनः सकलं दिव्यमानुपम् ।। ६८ ·४१४ श्रीमन्महाभारते [खाण्डवदाहपर्व १८ विज्ञानेप्यपि चास्त्राणां सौष्ठवे च महाबलः । परपहरणज्ञाने प्रतिविन्थ्यो भवत्वयम् ।। क्रियास्वपि च सर्वासु विशेपानभ्यशिक्षयत्।।६९ सुते सोमसहस्रे तु सोमार्कसमतेजसम् । आगमे च प्रयोगे च चक्रे तुल्यमिवात्मना । सुतसोमं महेष्वासं सुपुवे भीमसेनतः ॥. ७८ तुतोप पुत्र सौभद्रं प्रेक्षमाणो धनञ्जयः ॥ ७० श्रुतं कर्म महत्कृत्वा निवृत्तेन किरीटिना। सर्वसंहननोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । ' जातः पुत्रस्तथेत्येवं श्रुतकर्मा ततोऽभवत् ।। ७९ दुर्धर्षमुपभस्कन्धं व्यात्ताननमिवोरगम् ॥ ७१ शतानीकस्य राजः कौरव्यस्य महात्मनः।। सिंहदर्प महेप्यासं मत्तमातङ्गविक्रमम् । चक्रे पुत्र सनामानं नकुलः कीर्तिवर्धनम् ।। ८० मेघदुन्दुभिनिर्घोपं पूर्णचन्द्रनिभाननम् ॥ ७२ ततस्त्वजीजनत्कृष्णा नक्षत्रे वहिदैवते । कृष्णस सदृशं शौर्ये वीर्ये रूपे तथाऽऽकृतौ । सहदेवात्सुतं तसाच्छुतसेनेति तं विदुः ॥ ८१ ददर्श पुत्रं बीमत्सुमघवानिव तं यथा ॥ ७३ एकवर्पान्तरास्त्वेते द्रौपदेया यशस्विनः । पाञ्चाल्यपि तु पश्चभ्यः पतिभ्यः शुभलक्षणा । अन्वजायन्त राजेन्द्र परस्परहिवैपिणः ॥ लेभे पश्च सुतान्वीरान्श्रेष्ठान्पश्चाचलानिय ॥७४ जातकर्माण्यानुपूर्व्याचूडोपनयनानि च । 'युधिष्ठिरात्प्रतिविन्ध्यं सुतसोमं वृकोदरात् । चकार विधिवद्धौम्यस्तेषां भरतसत्तम ॥ ८३ अर्जुनाच्छुतकर्माणं शतानीकं च नाकुलिम्।।७५ | कृत्वा च वेदाध्ययनं ततः सुचरितव्रताः । सहदेवाच्छ्रुतसेनमेतान्पञ्च महारथान् । जगृहुः सर्वमिप्वनमर्जुनादिव्यमानुपम् ।। पाञ्चाली सुपुवे वीरानादित्यानदितिर्यथा ॥७६ दिव्यगर्भोपमैः पुत्रैयूंढोरस्कैर्महारथैः । शास्त्रतः प्रतिविन्ध्यन्तमूचुर्विवायुधिष्ठिरम् । अन्विता राजशार्दूल पाण्डवा मुदमामुवन् ॥ ८५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हरणाहरणपर्वणि सप्तचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥२४७ ॥ ॥ समाप्तं च हरणाहरणपर्व ॥ (अथ खाण्डवदाहपर्व ॥ १८॥) अष्टचत्वारिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २४८ ॥ युधिष्टिरस राज्यपरिपालनप्रकारवर्णनम् ॥ १॥ तत्रैव निक्सता श्रीकृष्णेन सहानुनस्य जलमोडाय यमुना प्रति गमन म् ॥ २ ॥ सस्त्रीकयोस्तयोर्जलक्रीडावर्णनम् ॥ ३ ॥ माह्मणरूपस्याग्नेस्तनागमनम् ॥ ४ ॥ वैशंपायन उवाच । त्रीनिवात्मसमान्वन्धून्नीतिमानिव मानयन् ।। ३ इन्द्रप्रस्थे वसन्तस्ते जघ्नुरन्यानराधिपान् । तेषां समविभक्तानां क्षिती देवतामिव । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः शान्तनवस्य च ॥ १ बभौ धर्मार्थकामानां चतुर्थ इव पार्थिवः ।। आश्रित्य धर्मराजानं सर्वलोकोऽवसत्सुखम् । अध्येतारं परं वेदान्प्रयोक्तारं महाध्यरे । पुण्यलक्षणकर्माणं सदेहमिव देहिनः ॥ २ रक्षितारं शुभाँल्लोकॉल्लेभिरे तं जनाधिपम् ।। ५ स समं धर्मकामार्थान्सिपेवे भरतर्पम । अधिष्टानववी लक्ष्मीः परायणपती मतिः। परा पप गुणानिय । इति । पाटः ॥ ४॥ परमहरणाने ॥ ७ ॥ सप्तचत्वारिंशदधिद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४॥ पत्रानप्रदारवेदनायो विप्य इन निर्विज्ञान इति प्रतिनिध्यः ·अध्यायः २४८] आदिपर्व १ ४१५ . अर्धमानोऽखिलो धर्मस्तेनासीत्पृथिवीक्षिताम्॥६ नानामृगसहस्रश्च पक्षिभिश्व समावृतम् । भ्रातृभिः सहितो राजा चतुभिरधिकं यभी। मानार्ह तच्च सर्वेषां देवदानवरक्षसाम् ॥: २२ प्रयुज्यमानैतितो वेदैरिव महाध्वरः ।। ७ आलयं पन्नगेन्द्रस्य तक्षकस्य महात्मनः । तं तु धौम्यादयो विप्राः परिवार्योपतस्थिरे । वेणुशाल्मलिबिल्वातिमुक्तजंब्यानचम्पकैः ।। २३ बृहस्पतिसमा मुख्याः प्रजापतिमिवामराः ॥ ८ अकोलपनसाश्वत्थतालजम्बीरवजुलैः । धर्मराजे ह्यतिप्रीत्या पूर्णचन्द्र इवामले । एकपद्मकतालैश्च शतशश्चैव रोहिणः ॥ २४ प्रजानां रेमिरे तुल्यं नेत्राणि हृदयानि च ॥ ९ नानाक्षैः समायुक्तं नानागुल्मसमावृतम् । न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन रेमिरे । वेत्रकीचकसंयुक्तमाशीविपनिपेवितम् ॥ २५ यद्धभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत् ॥१० विगतार्क महाभोगविततद्रुमसङ्कटम् । न ह्ययुक्तं न चासत्यं नासा न च वाऽप्रियम् । व्यालदष्ट्रिगणाकीर्णे वर्जितं सर्वमानुपैः ॥ २६ भापितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य धीमतः।। ११ रक्षसां भुजगेन्द्राणां पक्षिणां च महालयम् । स हि सर्वस लोकस्य हितमात्मन एव च । खाण्डवं सुमहाप्राज्ञः सर्वलोकविभागवित् ।। २७ चिकीर्पन्सुमहातेजा रेमे भरतसत्तम । १२ दृष्टवान्सर्वलोकेश अर्जुनेन समन्वितः । तथा तु मुदिताः सर्वे पाण्डवा विगतज्वराः । पीताम्बरधरो देवस्तद्वनं बहुधा चरन् । २८ अवसन्पृथिवीपालाँस्तापयन्तः स्वतेजसा ॥ १३ सद्रुमस्य सयक्षस्य सभूतगणपक्षिणः । ततः कतिपयाहस्य बीभत्सुः कृष्णमब्रवीत् । खाण्डवस्य विनाशं तं ददर्श मधुसूदनः ।। २९ उष्णानि कृष्ण वर्तन्ते गच्छावो यमुनां प्रति १४ | विहारदेशं संप्राप्य नानाद्रुममनुत्तमम् । मुहजनवृतौ तत्र विहृत्य मधुसूदन । गृहरुचावचैर्युक्तं पुरन्दरपुरोपमम् ।। ३० सायाते पुनरेप्यावो रोचतां ते जनार्दन ।। १५ भक्ष्यर्मोज्यश्च पेयैश्च रसवद्भिर्महाधनैः । वासुदेव उवाच । माल्यैश्च विविधैर्गन्धैस्तथा वार्ष्णेयपाण्डवो ॥३१ कुन्तीमातर्ममाप्येतद्रोचते यद्वयं जले । तदा विविशतुः पूर्ण रनरुच्चावचैः शुभैः। सुहृज्जनवृताः पार्थ विहरेम यथासुखम् ॥ १६ यथोपजोपं सर्वश्व जनश्चिक्रीड भारत ।। ३२ वैशंपायन उवाच । स्त्रियश्च विपुलश्रोण्यश्चारुपीनपयोधराः। आमन्त्र्य तौ धर्मराजमनुज्ञाप्य च भारत । मदस्खलितगामिन्यश्चिक्रीडामलोचनाः ॥३३ जग्मतुः पार्थगोविन्दी मुहजनवृतौ ततः ॥१७ | वने काथिजले काश्चित्काश्चिद्वेश्मसु चाइनाः । 'बिहरन्खाण्डवप्रस्थे काननेषु च माधवः । यथादेशं यथाप्रीति चिक्रीडुः पार्थकृष्णयोः॥३४ पुष्पितोपवनां दिव्यां ददर्श यमुना नदीम्॥१८ वासुदेवप्रिया नित्यं सत्यभामा च भामिनी । तस्यास्तीरे वनं दिव्यं सर्वतसुमनोहरम् । द्रौपदी च सुभद्रा च वासांसाभरणानि च । आलयं सर्वभूतानां खाण्डवं खड्गचर्मभृत् ।। १९ प्रायच्छन्त महाराज स्त्रीणांताः स मदोत्कटाः३५ ददर्श कृत्लं तं देशं सहितः सव्यसाचिना । काचित्प्रहृष्टा ननृतुश्चक्रुशुश्च तथा पराः । अक्षगोमायुशार्दूलवृककृष्णमृगान्वितम् ॥ २० जहसुश्च परा नार्यः पपुवान्या वरासवम् ॥ ३६ शाखामृगगणैर्जुष्टं गजबीपिनिपेवितम् । रुरुधुश्चापरास्तत्र प्रजमुश्च परस्परम् । झुकबहिणदात्यूहहंससारसनादितम् ।। २१ मत्रयामासुरन्याश्च रहस्यानि परस्परम् ॥ ३७ . उष्णानि निधापदिनानि ॥ १४ ॥ कुन्ती माता यस्योते | हेकुन्तीमातहऽर्जुन ॥ १६ ॥ गृहः मध्येयमुनं निर्मितः क्रीडा- ·श्रीमन्महाभारते [खाण्डवदाहपर्व १८ वेणुवीणामृदङ्गानां मनोज्ञानां च सर्वशः। अभ्यागच्छत्तदा विप्रो वासुदेवधनञ्जयौ ॥४ शब्देन पूर्यते हयं तद्वनं सुमहद्धिमत् ॥ ३८ बृहच्छालप्रतीकाशः प्रतप्तकनकप्रभः । तसिंस्तदा वर्तमाने कुरुदाशार्हनन्दनौ । हरिपिङ्गोज्वलश्मश्रुः प्रमाणायामतः समः॥४३ समीपं जग्मतुः कंचिदुद्देशं सुमनोहरम् ॥ ३९ तरुणादित्यसङ्काशश्वीरवासा जटाधरः। तत्र गत्वा महात्मानौ कृष्णौ परपुरञ्जयो । पद्मपत्राननः पिगतेजसा प्रज्वलन्निव ॥ ४४ महार्हासनयो राजस्ततस्तौ सन्निपीदतुः ॥ ४० जगाम तो कृप्णपार्थो दिधक्षुः खाण्डवं वनम् । तत्र पूर्वव्यतीतानि विक्रान्तानीतराणि च । उपसृष्टं तु तं कृष्णो भ्राजमानं द्विजोत्तमम् । बहूनि कथयित्वा तौ रेमाते पार्थमाधवौ ।। ४१ / 'दृष्ट्वा जगाम मनसा पावकोऽयमिति प्रभुः।' तत्रोपविष्टौ मुदितौ नाकपृष्ठेऽश्विनाविव । अर्जनो वासुदेवश्च तूर्णमुत्पत्य तस्थतुः॥ ४५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि साग्डवदाहपर्वणि अष्टचत्वारिंशदधिकद्विशततगोऽध्यायः ॥ २४८ ॥ जनपश्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४९॥ खाण्डववनदहनार्थ कृष्णार्जुनौप्रति अग्नेः प्रार्थना ॥ १ ॥ जनमेजयस्य अभिकृतखाण्डवदाहप्रार्थनाकारणप्रश्नानुरोधेन- वैशंपायनेन श्वेतकिराजोपाख्यानकथनम् ॥ २ ॥ बहूनि वर्षाप्यविच्छिन्नं यजतः श्वेतकर्यागेन श्रान्तत्विग्भिः पुनर्योजना नङ्गीकरणम् ॥ ३॥ आराधितस्य शङ्करस्याज्ञया द्वादशवर्षपर्यन्तं संतताज्यधारयाऽस्तोपणम् ॥ ४॥ पुनराराधितस शङ्करस्याश्या दुर्वाससः साहाय्येन यजतो राज्ञो मसे बहुहविर्भोजनेनाग्नेलानिः॥ ५॥ परिहारार्थ प्रार्थितेन ब्रह्मणो खाण्डवभक्षणविधानम् ॥ ६ ॥ खाण्डवं दाधुं सप्तकृत्वो यतितवतोऽप्यनेः तन्नत्यैर्गजादिसवर्जलसेकेन निर्वापणम् ॥ ७ ॥ वैशंपायन उवाच। सगणस्तत्कृते दावं परिरक्षति वजभृत् ॥ सोऽब्रवीदर्जुनं चैव वासुदेवं च सात्वतम् । तत्र भूतान्यनेकानि रक्ष्यन्तेऽस्य प्रसङ्गतः। लोकप्रवीरौ तिष्ठन्तौ खाण्डवस समीपतः॥ १ तं दिधक्षुर्न शक्नोमि दग्धुं शक्रय तेजसा ।। ८ ब्राह्मणो बहुभोक्ताऽसि भुजेऽपरिमितं सदा । स मां प्रज्वलितं दृष्ट्वा मेघाम्भोमिः प्रवर्पति । भिक्षे वार्णेयपाथों वामेकां तृप्तिं प्रयच्छतम् ॥२ ततो दग्धुं न शक्नोमि दिधक्षुर्दावमीप्सितम् ॥१ एवमुक्तौ तमतां ततस्तौ कृष्णपाण्डवौ । स युवाभ्यां सहायाभ्यामस्त्रवियां समागतः। केनान्नेन भवांस्तृप्येत्तस्थानस यतावहे ॥ ३ दहेयं खाण्डवं दावमेतदन्नं वृतं मया ।। १० एवमुक्तः स भगवानववीत्तावुभौ ततः । युवां धुदकधारास्ता भूतानि च समन्ततः । भापमाणौ तदा वीरौ किमन्नं क्रियतामिति ॥४ उत्तमास्त्रविदी सम्यक्सर्वतो वारयिष्यथः ॥ ११ माह्मण उवाच । जनमेजय उवाच । नाहमन्नं बुभुक्षे व पावकं मां नियोधतम् । किमर्थं भगवानमिः खाण्डवं दग्धुमिच्छति । यदन्नमनुरूपं मे तावां संप्रयच्छतम् ॥ ५ रक्ष्यमाणं महेन्द्रेण नानासत्वसमायुतम् ॥ १२ इदमिन्द्रः सदा दावं साण्डवं परिरक्षति ! न घेतत्कारणं ब्रह्मनल्पं संप्रतिभाति में। न च शक्रोम्यहं दग्धुं रक्ष्यमाणं महात्मना ।।६ यहदाह सुसंक्रुद्धः साण्डवं हव्यवाहनः ॥ १३ यसत्यत्र ससा तस्य तक्षकः पन्नगः सदा । एतद्विस्तरशो ब्रह्मन्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । पापा १०॥ यदा प्रदेशम् ॥ ३॥ हरिः | अश्यलाग्दिादधिद्विगनतमोऽध्यायः ॥ २४॥ গালি:। নয়: সােয়ানিন । । ।

·अध्यायः २४९] आदिपर्व ११ ४१७ खाण्डवस्य पुरा दाहो यथा समभवन्मुने ।। १४ अस्थाने वा परित्यागं कर्तु मे द्विजसत्तमाः। वैशंपायन उवाच । प्रपन्न एव वो विनाः प्रसादं कर्तुमर्हथ ।। ३१ भृणु मे चुवतो राजन्सर्वमेतद्यथातथम् । सान्त्वदानादिभिर्वाक्यस्तत्त्वतः कार्यवत्तया । यनिमित्तं ददाहाग्निः साण्डवं पृथिवीपते ॥१५ प्रसादयित्वा वक्ष्यामि चन्नः कार्य द्विजोत्तमाः३२ हन्त ते कथयिप्यामि पाराणीमृपिसंस्तुताम् । अथवाऽहं परित्यक्तो भवद्भिद्वैपकारणात् । कुथामिमां नरश्रेष्ठ खाण्डवस्य विनाशिनीम्।।१६ ऋत्विजोऽन्यान्गमिष्यामि याजनाथ द्विजोत्तमाः पौराणः श्रूयते राजनाजा हरिहयोपमः । एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स पार्थिवः । श्वेतकिर्नाम विख्यातो बलविक्रमसंयुतः॥ १७ | यदा न शेक राजानं याजनार्थ परन्तप ॥ ३४ यज्वा दानपति/मान्यथा नान्योऽस्ति कश्चन । ततस्ते याजकाः युद्धास्तमूचुर्नृपसत्तमम् । 'जग्राह दीक्षा स नृपः तदा द्वादशवापिकीम् १८ तव कर्माण्यजस्रं वै वर्तन्ते पार्थिवोत्तम ॥ ३५ तस सत्रे सदा तसिन्समागच्छन्महर्पयः । ततो वयं परिश्रान्ताः सततं कर्मवाहिनः । वेदवेदाङ्गविद्वांसो ब्राह्मणाश्च सहस्रशः।' १९ श्रमादस्मात्परिश्रान्तान्स त्वं नस्त्यक्तुमर्हसि।।३६ ईजे च स महायज्ञैः ऋतुभिश्चातदक्षिणः ॥ २० बुद्धिमोहं समास्थाय त्वरासंभावितोऽनघ । तस नान्याऽभवदुद्धिर्दिवसे दिवसे नृप । गच्छ रुद्रसकाशं त्वं सहि त्वां याजयिप्यति ३७ सत्रे क्रियासमारम्भे दानेषु विविधेषु च ॥ २१ साधिक्षेपं वचः श्रुत्वा संक्रुद्धः श्वेतकिपः । ऋत्विग्भिः सहितो धीमानेवमीजे स भूमिपः। कैलास पर्वतं गत्वा तप उग्रं समास्थितः ॥ ३८ ततस्तु ऋत्विजश्वास्यं धूमव्याकुललोचनाः ॥२२ आराधयन्महादेवं नियतः संशितव्रतः । कालेन महता खिनास्तत्यजुस्ते नराधिपम् । उपवासयरो राजन्दीर्घकालमतिष्ठत ॥ ततः प्रसादयामास ऋत्विजस्तान्महीपतिः ॥२३ कदाचिद्वादशे काले कदाचिदपि पोडशे । चक्षुर्विकलतां प्राप्ता न प्रपेदुश्च ते ऋतुम् । आहारमकरोद्राजा मूलानि च फलानि च ॥४० ततस्तेषामनुमते तद्विग्रस्तु नराधिपः ।। २४ ऊर्बबाहुस्त्वनिमिपस्तिष्ठन्स्थाणुरिवाचलः। 'सत्रं समापयामास ऋत्विरिभरपरैः सह । पण्मासानभवद्राजा श्वेतकिः सुसमाहितः॥४१ तस्यैववर्तमानस्य कदाचित्कालपर्यये ।। २५ / तं तथा नृपशार्दूलं तप्यमानं महत्तपः । सत्रमाहर्तुकामस्य संवत्सरशतं किल । शङ्करः परमप्रीत्या दर्शयामास भारत । ४२ ऋत्विजो नाभ्यपद्यन्त समाहर्तु महात्मनः॥२६ उवाच चैनं भगवान्निग्धगम्भीरया गिरा। स च राजाऽकरोयत्नं महान्तं ससुहजनः । प्रीतोऽसि नरशार्दूल तपसा ते परन्तप ॥ ४३ प्रणिपातेन सान्लेन दानेन च महायशाः ॥२७ | वरं घृणीप्य भद्रं ते यं त्वमिच्छसि पार्थिव । ऋखिजोऽनुनयामास भूयो भूयस्त्ववन्द्रितः । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रस्यामिततेजसः ॥ ४४ ते चास्य तमभिप्रायं न चक्रुरमितौजसः ॥ २८ प्रणिपत्य महात्मानं राजर्षिः प्रत्यभापत | स चाश्रमस्थानराजर्पिस्तानुवाच रुपान्वितः । यदि मे भगवान्ग्रीतः सर्वलोकनमस्कृतः ॥ ४५ यद्यहं पतितो विप्राः शुश्रूपायां न च स्थितः।।२९ स्वयं मां देवदेवेश याजयस्व सुरेश्वर । आशु त्याज्योऽसि युप्माभिाह्मणव जुगुप्सितः। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञा तेन प्रभापितम् ॥४६ तन्नाथ क्रतुश्रद्धां व्याघातयितुमय ताम् ॥३० : उवाच भगवान्प्रीतः सितपूर्वमिदं वचः । सवाकूणामधिरथी यज्या निपुलदक्षिणः इति ट. पाठः॥२०॥ खरासंभावितः त्वरायुकः ॥ ३५॥ - - ·४१८ श्रीमन्महाभारते [खाण्डवदाहपर्व १८ . नासाकमेतद्विपये वर्तते याजनं प्रति ।। ४७ | ये तत्र दीक्षिताः सर्वे सदस्याश्च महौजसः । त्वया च सुमहत्तप्तं तपो राजन्वरार्थिना। सोऽपि राजन्महाभागःस्वपुरं प्राविशत्तदा ॥६॥ याजयिष्यामि राजंस्त्वां समयेन परन्तप ॥४८ पूज्यमानो महाभागैाह्मणैर्वेदपारगैः । समा द्वादश राजेन्द्र ब्रह्मचारी समाहितः। चन्दिभिःस्तृयमानच नागरैथाभिनन्दितः ॥६४ सततं त्याज्यधाराभिर्यदि तर्पयसेऽनलम् ॥ ४९ एवंवृत्तः स राजर्पिः श्वेतकिर्नृपसत्तमः । कामं प्रार्थयसे यं त्वं मत्तः प्राप्स्यसि तं नृप । कालेन महता चापि ययौ स्वर्गमभिष्टतः॥ ६५ एवमुक्तश्च रुद्रेण श्वेतकिर्मनुजाधिपः॥ ५० ऋत्विग्भिः सहितः सः सदस्यैश्च समन्वितः। तथा चकार तत्सर्वं यथोक्तं शूलपाणिना। तस्य सत्रे पपौ वहिर्ह विद्वादशवत्सरान् ॥ ६६ पूणे तु द्वादशे वर्षे पुनरायान्महेश्वरः ।। ५१ सततं चाज्यधाराभिरैकात्म्ये तत्र कर्मणि । दृष्ट्वैव च स राजानं शङ्करो लोकभावनः। हविपा च ततो वह्निः परां तृप्तिमगच्छत ॥ ६७ उवाच परमप्रीतः श्वेतकिं नृपसत्तमम् ॥ ५२ न चैच्छत्पुनरादातुं हविरन्यस कस्यचित् । तोपितोऽहं नृपश्रेष्ठ त्वयेहायेन कर्मणा ॥ पाण्डुवर्णो विवर्णश्च न यथावत्प्रकाशते ॥ ६८ याजनं ब्राह्मणानां तु विधिदृष्टं परन्तप ।। ५३ ततो भगवतो वहेर्विकारः समजायत । अतोऽहं त्वां स्वयं नाद्य याजयामि परन्तप । तेजसा विनहीणश्च ग्लानिश्चैनं समाविशत् ॥६९ ममांशस्तु क्षितितले महाभागो द्विजोत्तमः ।। ५४ | स लक्षयित्वा चात्मानं तेजोहीनं हुताशनः । दुर्वासा इति विख्यातः स हि त्वां याजयिष्यति । जगाम सदनं पुण्यं ब्रह्मणो लोकपूजितम् ॥७० मन्नियोगान्महातेजाः संभाराः संभ्रियन्तु ते ॥५५ तत्र ब्रह्माणमासीनमिदं वचनमब्रवीत् । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रेण समुदाहृतम् । भगवन्परमा प्रीतिः कृता श्वेतकिना मम ।। ७१ खपुरं पुनरागम्य संभारान्पुनरार्जयत् ।। ५६ / अरुचिश्वाभवत्तीत्रा तां न शक्रोम्यपोहितम् । ततः संभृतसंभारो भूयो रुद्रमुपागमत् । तेजसा विप्रहीणोऽसि बलेन च जगत्पते ॥ ७२ 'उवाच च महिपालः प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः।' | इच्छेयं त्वत्प्रसादेन स्वात्मनः प्रकृति स्थिराम् । संभृता मम संभाराः सर्वोपकरणानि च ॥ ५७ एतच्छ्रुखा हुतवहाद्भगवान्सर्वलोककृत् ॥ ७३ स्वत्प्रसादान्महादेव श्वो मे दीक्षा भवेदिति । हव्यवाहमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो महात्मनः॥५८ | खया द्वादश वर्षाणि वसोर्धाराहुतं हविः ।।७४ दुर्वाससं समाहूय रुद्रो वचनमब्रवीत् । उपयुक्तं महाभाग तेन त्वां ग्लानिराविशत् । एप राजा महाभागः श्वेतकिर्द्विजसत्तम ॥ ५९ तेजसा विग्रहीणत्वात्सहसा हव्यवाहन ॥ ७५ एनं याजय विप्रेन्द्र मनियोगेन भूमिपम् । मागमस्त्वं व्यथां वह्न प्रकृतिस्थो भविष्यसि । बाढमित्येव वचनं रुद्रं त्यपिरुवाच ह ॥ ६० अरुचिं नाशयिप्येऽहं समयं प्रतिपद्य ते ॥ ७६ ततः सत्रं समभवत्तस्य राज्ञो महात्मनः। पुरा देवनियोगेन यत्त्वया भस्मसात्कृतम् । यथाविधि यथाकालं यथोक्तं बहुदक्षिणम् ।। ६१ आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खाण्डवं वनम् ॥ ७७ सम्मिन्परिसमाप्ते तु राज्ञः सत्रे महात्मनः । तत्र सर्वाणि सत्वानि निवसन्ति विभावसो । दुर्वाससाऽभ्यनुजाता विप्रतस्थुः स याजका:६२ तेषां त्वं मेदसा तृप्तः प्रकृतिस्थो भविष्यसि ॥ ७८ प्रति पभावम् ॥ ५३ ॥ यसोधारा पाप्रविशेषः । येन हुय- | याश्योपात् ॥ ४ ॥ उपयुक्त भुकम् ॥ ५॥ ऊनपणाशद- मान पदण्य गंततधारारूपेग सरति । तेन हुतं हविरयांमृत | धिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४ ॥ मेव वमोधारी होनीन्युपसम्म पुतस्य या पामेरा पारेते ·अध्यायः २५०] आदिपर्व । ४१९ गच्छ शीघ्र प्रदग्धुं त्वं ततो मोक्ष्यसि किल्विपात् । सिपिचुः पावकं कुद्धा शतशोऽथ सहस्रशः॥८२ एतच्छ्रुत्वा तु वचनं परमेष्ठिमुखाच्युतम् ।। ७९ बहुशीस्तितो नागाः शिरोभिर्जलसन्ततिम् । उत्तम जवमास्थाय प्रदुद्राव हुताशनः । मुमुचुः पावकाभ्याशे सत्वराःक्रोधमूर्छिताः॥८३ आगम्य खाण्डवं दावमुत्तमं वीर्यमास्थितः । तथैवान्यानि सत्वानि नानाप्रहरणोद्यमः। सहसा प्राज्वलच्चाग्निः कुद्धो वायुसमीरितः ॥८० विलयं पावकं शीघ्रमनयन्भरतर्षभ । ८४ प्रदीप्तं खाण्डवं दृष्ट्वा ये स्युस्तत्र निवासिनः । परमं यत्नमातिष्ठन्पावकस प्रशान्तये ।। ८१ अनेन तु प्रकारेण भूयोभूयश्च प्रज्वलन् । करैस्तु करिणः शीघ्रं जलमादाय सत्वराः । सप्तकृत्वः प्रशमितः खाण्डवे हव्यवाहनः ।। ८५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि ऊनपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४९ ॥ पञ्चाशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥२५॥ पुमनिवेदितविकृत्तान्तेन ब्रह्मणा आजप्तस्यानेः कृष्णार्जुनोप्रति आगमनम् ॥ १ ॥ वैशंपायनेन जनमेजयंप्रति खापटव- दाहकारणकथनसमापनम् ॥ २ ॥ अर्जुनेन दिव्यानां रथाश्वधनुरादीनां याचनम् ॥ ३ ॥ वैशंपायन उवाच । ततो धक्ष्यसि तं दावं रक्षितं त्रिदशैरपि ॥ १० स तु नैराश्यमापन्नः सदा ग्लानिसमन्वितः । तो तु सत्वानि सर्वाणि यत्नतो वारयिप्यतः । पितामहमुपागच्छत्संक्रुद्धो हव्यवाहनः ॥ १. देवराजं च सहिता तत्र मे नास्ति संशयः ॥११ तच सर्व यथान्यायं ब्रह्मणे संन्यवेदयत् । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं त्वरितो हव्यवाहनः । उवाच चैनं भगवान्मुहूर्त स विचिन्त्य तु ॥ २ कृष्णपार्थायुपागम्य यमर्थ त्वभ्यभापत ॥ १२ उपायः परिदृष्टो मे यथा त्वं धक्ष्यसेऽनघ । . तं ते कथितवानसि पूर्वमेव नृपोत्तम । कालं च कंचित्क्षमतां ततस्तद्धक्ष्यते भवान् ।। ३ तच्छ्रुत्वा वचनं त्वग्ने भत्सुर्जातवेदसम् ॥ १३ भविष्यतः सहायौ ते नरनारायणौ तदा । अनवीनृपशार्दूल तत्कालसदृशं वचः। ताभ्यां त्वं सहितो दावं धक्ष्यसे हव्यवाहन ॥४ दिधहूं खाण्डवं दावमकामस शतक्रतोः ॥१४ एवमस्त्विति तं वहिब्रह्माणं प्रत्यभापत । अर्जुन उवाच । संभूतौ तौ विदित्वा तु नरनारायणावृषी ॥ ५ उत्तमात्राणि मे सन्ति दिव्यानि च बहूनि च । कालस्य महतो राजस्तस्य वाक्यं स्वयंभुवः । यैरहं शकुयां योद्धमपि वज्रधरान्वहून् ॥ १५ अनुस्मृत्य जगामाथ पुनरेव पितामहम् ।। ६ धनुर्मे नास्ति भगवन्याहुवीर्येण संमितम् । अनवीच तदा ब्रह्मा यथा त्वं धक्ष्यसेऽनल । कुर्यतः समरे यवं वेगं यद्विपहेन्मम ।। १६ खाण्डवं दावमयैव मिपतोऽस्य शचीपतेः ॥ ७ | शरश्च मेऽर्थो बहुभिरक्षयः क्षिप्रमस्वतः । नरनारायणी यौ तौ पूर्वदेवी विभावसो। न हि वोढुं रथः शक्तः शरान्मम यथेप्सितान्॥१७ संप्राप्ती मानुषे लोके कार्यार्थहि दिवौकसाम्॥ ८ अवांच दिव्यानिच्छेयं पाण्डुरान्वातरंहसः। .. अर्जुनं वासुदेवं च यो तो लोकोऽभिमन्यते । रथं च मेघनिघोंप मूर्यप्रतिमतेजसम् ॥ तापेती सहितावेहि खाण्डवस्य समीपतः ।। ९ तथा कृष्णस वीर्येण नायुधं विद्यते समम् । तो याचस्व साहाय्ये दाहार्थ खाण्डवस्य च । येन नागान्पिशाचांथ निहन्यान्माधवो रण।।१९ ·श्रीमन्महाभारते [खाण्डवदाहपर्व १८ उपाय कर्मसिद्धी च भगवन्वतुमर्हसि । पौरुषेण तु यत्कार्य तत्कर्ताऽहं स पावक । निवारयेयं येनेन्द्रं वर्षमाणं महावने ।। २० | करणानि समर्थानि भगवन्दातुमर्हसि ॥ २१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५० ॥ एकपशाशदधिकविशततमोऽध्यायः ॥ २५१॥ अग्मिना वरणार आहतानां रथादीनां भजुनाय दानम् ॥ १॥ अः खाण्डवदाहारम्भः ॥ २॥ वैशंपायन उवाच। प्रजापतिरनिर्देश्यं यस्य रूपं रखेरिख । एवमुक्तः स भगवान्धूमकेतु ताशनः । यं स सोमः समारुह्य दानवानजयत्प्रभुः ।। १३ चिन्तयामास वरुणं लोकपालं दिदृक्षया ॥ १/नवमेघप्रतीकाशं ज्वलन्तमिव च श्रिया। आदित्यमुदके देवं निवसन्तं जलेश्वरम् । आश्रितो तं रथश्रेष्ठं शकायुधसमावुभौ ॥ १४ स च तचिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास पावकम्॥२ | तापनीया सुरुचिरा ध्वजयष्टिरनुत्तमा । तमत्रवीभूमकेतुः प्रतिगृह्य जलेश्वरम् । तस्यां तु वानरो दिव्यः सिंहशार्दूलकेतनः ॥१५ चतुर्थ लोकपालानां देवदेवं सनातनम् ॥ ३ | 'हनूमानाम तेजस्वी कामरूपी महाबलः।' सोमेन राज्ञा यद्दत्तं धनुश्चैवेपुधी च ते । दिधक्षन्निय तत्र म संस्थितो मू_शोभत । तत्प्रयच्छोभयं शीघ्रं रथं च कपिलक्षणम् ॥ ४ बजे भूतानि तत्रासन्विविधानि महान्ति च१६ कार्य च सुमहत्पार्थो गाण्डीवेन करिष्यति । नादेन रिपुसैन्यानां येपां संज्ञा प्रणश्यति । चक्रेण वासुदेवश्च तन्ममाद्य प्रदीयताम् ॥ ५ स तं नानापताकाभिः शोभितं रथसत्तमम्॥१७. ददानीत्येव वरुणः पावकं प्रत्यभापत । प्रदक्षिणमुपावृत्य दैवतेभ्यः प्रणम्य च । तदद्भुतं महावीर्य यश-कीर्तिविवर्धनम् ॥ ६ सनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रका॥ १८ सर्वशस्त्रैरनाधृप्यं सर्वशस्त्रनमाथि च । आरुरोह तदा पार्थो विमानं सुकृती यथा । सर्यायुधमहामात्रं परसैन्यप्रधर्षणम् ॥ ७ तच दिव्यं धनुः श्रेष्ठं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा ॥१९ एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम् । गाण्डीवमुपसंगृह्य बभूव मुदितोऽर्जुनः । चित्रमुच्चावचैर्वणः शोभित शक्ष्णमत्रणम् ॥ ८ हुताशनं पुरस्कृत्य ततस्तदपि वीर्यवान् ॥ २० देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः । जग्राह चलमास्थाय ज्यया च युयुजे धनुः । प्रादाच्चैच धनरत्नमक्षय्यौ च महेपुधी। ९ मौा तु योज्यमानायांवलिना पाण्डवेन ह २१ रथं च दिव्याश्चयुजं कपिप्रवरकेतनम् । येऽपृष्वन्कूजितं यत्र तेषां वै व्यथितं मनः । उपेतं राजतैरश्चैर्गान्धवहेममालिभिः ।। १० | लब्ध्वा रथं धनुश्चैव तथाऽक्षय्ये महेपुधी ॥ २२ पाण्डुराभ्रप्रतीकाशैर्मनोवायुसमैर्जवे । बभूव कल्यः कौन्तेयः प्रहृष्टः साह्यकर्मणि। . सर्वोपकरणैर्युक्तमजय्यं देवदानवैः॥ ११ वज्रनाभं ततश्चनं ददौ कृष्णाय पावकः ।। २३ भानुमन्तं महायोपं सर्वरतमनोरमम्। आग्नेयमस्त्रं दयितं स च कल्योऽभवत्तदा । ससर्ज यं सुतपसा भौमनो भुवनप्रभुः॥ १२ अनवीत्पावकश्चैवमेतेन मधुसूदन ॥ आदित्यमदितेः पुत्रम् ॥ २॥ महामात्र प्रधानम् ॥ ५॥ यस्य सः ॥ १५ ॥ कल्यः समर्थः । वजं वरत्रा सा नाभी रस्स भौमनो विश्वकर्मा ॥ १२ ॥ सिंहशार्दूलमद्भयकरः फेतनः कायो | तत् ॥ २३ ॥ २४ ·अध्यायः २५२ ] शादिपर्व । ४२१ अमानुपानपि रणे जेप्यसि त्वमसंशयम् । गाण्डीवं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी । अनेन तु मनुष्याणां देवानामपि चाहवे ।। २५ | अहमप्युत्सहे लोकान्बिजेतुं युधि पावक ॥ ३२ रक्षापिशाचदैत्यानां नागानां चाधिकस्तथा । सर्वतः परिवायवं दावमेवं महाप्रभो। भविष्यसि न सन्देहः प्रवरोऽपि निवर्हणे ।। २६ | कामं संप्रज्वलाद्यैव कल्यौ खः साह्यकर्मणि||३३ क्षिप्तं क्षिप्तं रणे चैतत्त्वया माधव शत्रुपु । 'यदि खाण्डवमेप्यति प्रमादा- हलाऽप्रतिहतं सहये पाणिमेप्यति ते पुनः ॥२७ त्सगणो वा परिरक्षितुं महेन्द्रः। वैशंपायन उवाच । शरताडितगात्रकुण्डलानां वरुणश्च ददौ तस्मै गदामशनिनिःस्वनाम् । कदनं द्रक्ष्यति देववाहिनीनाम् ॥ ३४ देलान्तकरणी धोरां नाना कौमोदकी प्रभुः२८ वैशंपायन उवाच । ततः पावकमबूतां प्रहृष्टावर्जुनाच्युतौ । एवमुक्तः स भगवान्दाशाहणार्जुनेन च । कृतास्त्री शस्त्रसंपन्नौ रथिनी ध्वजिनावपि ॥२९ तैजसं रूपमास्थाय दावं दग्धुं प्रचक्रमे ॥ ३५ कल्यौ वो भगवन्योद्धमपि सर्वैः सुरासुरैः । सर्वतः परिवार्याथ सप्ताचिर्चलनस्तथा । किं पुनर्वत्रिणैकेन पन्नगार्थे युयुत्सता ॥ ३० ददाह खाण्डवं दावं युगान्तमिव दर्शयन् ॥३६ अर्जुन उवाच । प्रतिगृह्य समाविश्य तद्वनं भरतर्षभ । चक्रपाणिर्हपीकेशो विचरन्युधि वीर्यवान् । मेघस्तनितनिर्घोपः सर्वभूतान्यकम्पयत् ॥ ३७ चक्रेण भससात्सर्व विसप्टेन तु वीर्यवान् । दह्यतस्तस्य च बभी रूपं दावस्स भारत । त्रिषु लोकेषु तन्नास्ति यन्न कुर्याजनार्दनः ॥३१ मेरोरिव नगेन्द्रस्य कीर्णस्यांशुमतोंशुभिः ॥ ३८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि एकपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५१ ॥ ७ द्विपञ्चाशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २५२॥ खापउवदाहं दृष्ट्वा अन्तर्देवैः प्रार्थितेनेन्द्रेण जलवर्पणम् ॥ १ ॥ वैशंपायन उवाच । समालिस मुतानन्ये पिवन्ध्रावनथाऽपरे। तौ रथाभ्यां रथश्रेष्ठौ दावस्सोभयतः स्थिती । त्यक्तुं न शेकुः स्नेहेन तत्रैव निधनं गताः ॥ ६ दिक्षु सर्वासु भूतानां चक्राते कदनं महत् ॥ १ सन्दष्टदशनाश्चान्ये समुत्पेतुरनेकशः। यत्र यत्र च दृश्यन्ते प्राणिनः खाण्डवालयाः। ततस्तेऽतीव घूर्णन्तः पुनरग्नौ प्रपेदिरे ।। पलायन्तः प्रवीरौ तौ तत्रतत्राभ्यधावताम् ॥२ दग्धपक्षाक्षिचरणा विचेष्टन्तो महीतले । छिद्रं न स प्रपश्यन्ति रथयोराशुचारिणोः । तत्रतत्र स दृश्यन्ते विनश्यन्तः शरीरिणः ॥ ८ आविद्धावेव दृश्येते रथिनौ तौ रथोत्तमौ ॥ ३ जलाशयेषु तप्तेषु काथ्यमानेपु वहिना । खाण्डवे दह्यमाने तु भूतान्यथ सहस्रशः। गतसत्वाः म दृश्यन्ते कूर्ममत्स्याः समन्ततः॥९ उत्पेतुभैरवान्नादान्विनदन्तः समन्ततः ॥ ४ शरीरैरपरे दीप्तैर्देहवन्त इवामयः । दग्धैकदेशा यहवो निएप्ताश्च तथाऽपरे । अदृश्यन्त बने तत्र प्राणिनः प्राणिसंक्षये ॥ १० स्फुटिताक्षा विशीर्णाश्च विप्लुताथ तथाऽपरे ॥५| कांश्चिदुत्पततः पार्थः शरैः संछिद्य खण्डशः । हत्या हवा. रिपूनरासये इति घ. पाठः ॥ २५ ॥ एकपचा- आविद्धावेव अलातचक्रवामितावेव ॥ ३ ॥ द्विपचाराद- दादधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५१ ॥ धिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५२ ।।

·४२२ श्रीमन्महाभारते [ खाण्डवदाहपर्व १८ पातयामास विहगान्प्रदीप्ते वसुरेतसि ।। ११ वैशंपायन उवाच । ते शराचितसर्वाना निनदन्तो महारवान् । तछुसा वृत्रहा तेभ्यः स्वयमेवान्यवेक्ष्य च । ऊर्ध्वमुत्पत्य पेगेन निपेतुः खाण्डये पुनः ॥१२ खाण्डवस्य विमोक्षार्थ प्रययौ हरिवाहनः ।। १७ शरैरभ्याहतानां च सङ्गशः स्म बनौकसाम् । महता रथवृन्देन नानारूपेण वासवः । विरावः शुश्रुवे घोरः समुद्रस्येव मथ्यतः ॥ १३ आकाशं समवाकीर्य प्रववर्ष सुरेश्वरः ।। १८ वश्चापि प्रदीप्तस समुत्पेतुर्महाचिंपः । ततोऽक्षमात्रा व्यसृजन्धाराः शतसहस्रशः। जनयामासुरुद्वेगं सुमहान्तं दिवौकसाम् ॥ १४ | चोदिता देवराजेन जलदा खाण्डवं प्रति ॥ १९ तेनार्चिपा सुसन्तप्ता देवाः सर्पिपुरोगमाः। असंप्राप्तास्तु ता धारास्तेजसा जातवेदसः। ततो जग्मुर्महात्मानः सर्व एव दिवौकसः। खएव समशुप्यन्त न काश्चित्पावकं गताः ॥ २० शतक्रतुं सहस्राक्षं देवेशमसुरार्दनम् ।। १५ ततो नमुचिहा युद्धो भृशमर्चिष्मतस्तदा । पुनरेव महामेधैरम्भांसि व्यसृजद्वहु ।। २१ किं विमे मानवाः सर्वे दह्यन्ते चित्रभानुना। अर्चिर्धारामिसंबद्धं धूमविद्युत्समाकुलम् । कचिन्न संक्षयः प्राप्तो लोकानाममरेश्वर ॥ १६ । बभूव तद्वनं घोरं स्तनयिनुसमाकुलम् ॥ २२ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि द्विपचारादधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५२ ॥ देवा ऊचुः। त्रिपञ्चाशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥२५३ ॥ इन्द्राभिवृष्टस्य जलस्यार्जुनेन निवारणम् ॥ १॥ पुत्रं निगीयांकाशमुस्पतन्त्याः तक्षकभायांयाः अर्जुनेन शिरश्छेदः ॥२॥ इन्द्रेण स्वकृतवायुवर्षमोहितादर्जुनात्तक्षकपुनस्याधसेनस्य मोचनम् ॥ ३॥ पावकान्मुमुक्षणां नागादीनां मारणम् ॥ ४ ॥ इन्द्रस्य कृष्णार्जुनाभ्यां युद्धम् ॥ ५ ॥ वैशंपायन उवाच । तस्याः शरेण तीक्ष्णेन पृथुधारेण पाण्डवः । तस्याथ वर्पतो वारि पाण्डवः प्रत्यवारयत् । शिरश्चिच्छेद गच्छन्त्यास्तामपश्यच्छचीपतिः॥८ शरवर्षेण वीभत्सुरुत्तमास्त्राणि दर्शयन् ।। १ तं मुमोचयिपुर्वजी वातवर्पण पाण्डवम् । खाण्डवं च वनं सर्व पाण्डवो बहुभिः शरैः। मोहयामास तत्कालमश्वसेनस्त्वमुच्यत । ९ प्राच्छादयदमेयात्मा नीहारेणेव चन्द्रमाः ॥ २ तां च मायां तदा दृष्ट्वा पोरां नागेन वञ्चितः । न च स किंचिच्छनोति भूतं निश्चरितुं ततः। द्विधा त्रिधा च खगतान्प्राणिनः पाण्डवोच्छिनत्।। संछाद्यमाने खे बाणैरस्थता सव्यसाचिना ॥ ३ शशाप तं च संक्रुद्धो बीभत्सुर्जिागामिनम् । तक्षकस्तु न तत्रासीन्नागराजो महाबलः। पापको वासुदेवश्चाप्यप्रतिष्ठो भविष्यसि ।। ११ दह्यमाने बने तसिन्कुरुक्षेत्रं गतो हि सः॥ ४ ततो जिष्णुः सहस्राक्षं खं वितत्याशुगैः शरैः। अश्वसेनोऽभवत्तत्र तक्षकस्य सुतो बली । योधयामास संक्रुद्धो वञ्चनां तामनुसरन् ॥ १२ स यतमकरोत्तीनं मोक्षार्थ जातवेदसः॥ ५ देवराजोऽपि तं दृष्ट्वा संरब्धं समरेऽर्जुनम् । न शशाक स निर्गन्तुं निरुद्धोऽर्जुनपत्रिभिः । समस्त्रमसृजत्तीनं छादयित्वाऽखिलं नभः॥१३ मोक्षयामास तं माता निगीर्य भुजगात्मजा ॥६ | ततो वायुमहाघोपः क्षोभयन्सर्वसागरान् । तस्य पूर्व शिरो ग्रस्तं पुच्छमस्य निगीर्यते । वियत्स्थो जनयन्मेपाञ्जलधारासमाकुलान् ॥ १४ निगीर्य सोर्ध्वमक्रामत्सुतं नागी मुमुक्षया ॥ ७ ततोऽशनिमुचो घोरांस्तडित्तनितनिःस्वनान् ।

·अध्यायः २५३ ] आदिपर्व १। ४२३ तद्विघातार्थमसृजदर्जुनोऽप्यस्खमुत्तमम् ।। १५ पाशांश्च तत्र वरुणो विचित्रांच तथाऽशनिम् ॥३२ वायव्यममिमच्याथ प्रतिपत्तिविशारदः । स्कन्दः शक्ति समादाय तस्थौ मेरुरिवाचलः । तेनेन्द्राशनिमेघानां चीयाँजस्तद्विनाशितम् ॥१६ ओपधीर्दीप्यमानाच जगृहातेऽश्विनावपि ।।.३३ जलधाराच ताः शोपं जग्मुर्नेशुश्च विद्युतः । जगृहे च धनुर्धाता मुसलं तु जयस्तथा । क्षणेन चामवयोम संप्रशान्तरजस्तमः ॥ १७ पर्वतं चापि जग्राह युद्धस्त्वष्टा महायलः ॥ ३४ मुखशीतानिलवहं प्रकृतिस्थार्कमण्डलम् । अंशस्तु शक्ति जग्राह मृत्युर्देवः परश्वधम् । निष्प्रतीकारहृष्टश्च हुतभुग्विविधाकृतिः ॥ १८ प्रगृह्य परिघं घोरं विचचारार्यमा अपि ॥ ३५ सिच्यमानो वसोवस्तः प्राणिनां देहनिःसृतः। मित्रश्च क्षुरपर्यन्तं चक्रमादाय तस्थिवान् । प्रजज्वालाथ सोऽचिप्मान्सनादैः पूरयञ्जगत् १९ / पूषा भगश्च संक्रुद्धः सविता च विशांपते ॥ ३६ कृष्णाभ्यां रक्षितं दृष्ट्वा तं च दावमहङ्कताः । आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशाः कृष्णपाथी प्रदुद्रुवुः । ३७ खमुत्पेतुर्महाराज सुपर्णाद्याः पतत्रिणः ॥ २० रुद्राथ वसवश्चैव मरुतश्च महाबलाः ।। गरुत्मान्वज्रसदृशः पक्षतुण्डनखैस्तथा । विश्वेदेवास्तथा साध्या दीप्यमानाः स्वतेजसा । प्रहर्तकामो न्यपतदाकाशात्कृष्णपाण्डवो ॥ २१ एते चान्ये च बहवो देवास्ता पुरुषोत्तमौ ॥३८ तथवोरगसङ्घाताः पाण्डवस्य समीपतः । कृष्णपार्थी जिघांसन्तः प्रतीयुविविधायुधाः । उत्सृजन्तो विपं घोरं निपेतु लिताननाः॥२२/ तत्राद्भुतान्यदृश्यन्त निमित्तानि महाहवे ॥ ३९ पीतांचकर्त शरः पार्थः सरोपानिसमुक्षितः। युगान्तसमरूपाणि भूतसंमोहनानि च । विविशुश्थापि तं दीप्तं देहाभावाय पावकम् ॥२३ अमीता युधि दुर्धर्षी तस्थतः सञ्जकार्मुको । तथा दृष्ट्वा मुसंरब्धं शक्रं देवः सहाच्युतो ॥४० ततः सुराः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। आगच्छतस्ततो देवानुभौ युद्धविशारदा ॥ ४१ उत्पेतुर्नादमतुलमुत्सृजन्तो रणार्थिनः ॥ २४ व्यताडयेतां संक्रुद्धौ शर्वज्रोपमस्तदा । अयःकणपचक्राश्मभुशुण्ड्युद्यतबाहवः । असकृद्भग्नसंकल्पाः मुराश्च बहुशः कृताः॥ ४२ कृष्णपाथी जिघांसन्तः क्रोधसंमूर्छिताजसबा२५ भयाद्रणं परित्यज्य शक्रमेवाभिशिश्रियुः । तेपामतिव्याहरतां शस्त्रवर्षे प्रमुञ्चताम् । दृष्ट्वा निवारितान्देवान्माधवेनार्जुनेन च ॥ ४३ प्रममाथोत्तमाङ्गानि वीभत्सुनिशितैः शरैः॥२६ आश्चर्यमगमस्तत्र मुनयो नभसि स्थिताः । कृष्णव मुमहातेजाचक्रेणारिविनाशनः । शक्रयापि तयोर्वीर्यमुपलभ्यासकृद्रणे ।। दैत्यदानवसङ्घानां चकार कदनं महत् ।। २७, बभूव परमप्रीतो भूयश्चैतापयोधयत् । अधापरे शरविद्धाचवेगेरितास्तथा । ततोऽश्मवर्प मुमहद्व्यसृजत्पाकशासनः ॥ ४५ वेलामिव समासाद्य व्यतिष्ठन्नमितौजसः ॥ २८ भूय एव तदा वीर्य जिज्ञासुः सव्यसाचिनः । ततः शक्रोऽतिसंफुद्धखिदशानां महेश्वरः। तच्छररर्जुनो वर्प प्रतिजमेऽत्यमर्पितः ।। पाण्डुरं गजमास्थाय तावुभौ समुपाद्रवत् ॥ २९ विफलं क्रियमाणं तत्समवेक्ष्य शतक्रतुः । बेगेनाशनिमादाय वज्रमखं च सोऽसृजत् । भूयः संवर्धयामास तर्प पाकशासनः ॥ ४७ हतावेताविति प्राह मुरानमुरमूदनः॥ ३० । सोन्मवर्ष महावेगरिषुभिः पाकग्रासनिः । । ततः समुद्यूतां दृष्ट्वा देवेन्द्रेण महाशनिम् । विलयं गमयामास हर्षयन्पितरं तथा । जगृहुः सर्वशस्त्राणि सानि स्वानि सुरास्तथा३१ तत उत्पाट्य पाणिभ्यां मन्दराच्छिखरं महत् । फालदण्डं यमो राजन् गदां चव धनेश्वरः । ४४ ४८ सद्रुमं व्यसृजच्छको जिघांसुः पाण्डुनन्दनम् ।।४९ ·४२४ 'श्रीमन्महाभारते [मयदर्शनपर्व १९ ततोऽर्जुनो वेगवद्भिलितागैरजिमगैः। सार्कचन्द्रग्रहस्सेव नभसः परिशीर्यतः ।। शरैविध्वंसयामास गिरेः शृङ्ग सहस्रधा ॥ ५० तेनाभिपतता दाचं शैलेन महता भृशम् । । गिरेविशीर्यमाणस्य तस्य रूपं तदा बभौ । शृङ्गेण निहतास्तत्र प्राणिनःखाण्डवालयाः ॥५२ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५३ ॥ ॥ समाप्तं च खाण्डवदाहपर्व ॥ वैशंपायन उवाच । . अथ मयदर्शनपर्व ॥ १९॥) चतुःपञ्चाशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २५४ ।। देवेषु पराजितेषु अशरीरवाणीश्रवणेन इन्द्रस्य निवृत्तिः ॥१॥ पलायमानं मयं हन्तुमुधुक्त श्रीकृष्णे आत्मानं शरणा• गतस्य मयस्य अर्जुनेनाभयदानम् ॥ २ ॥ खाण्डवदाहेऽपि अश्वसेनादीनामदाहस्य धेशंपायनेन कथनम् ॥ ३ ॥ तथा तु निमतस्तस्य पिशाचोरगराक्षसान् ॥१९ तथा शैलनिपातेन भीपिताः खाण्डवालयाः । बभूव रूपमत्युग्रं सर्वभूतात्मनस्तदा । दानवा राक्षसा नागास्तरक्षवृक्षवनौकसः॥ १ समेतानां च सर्वेषां दानवानां च सर्वशः ॥१२ द्विपाः अभिन्नाः शालाः सिंहाः केसरिणस्तथा। विजेता नाभवत्कश्चित्कृष्णपाण्डवयोर्मधे । मृगाश्च महिपाश्चैव शतशः पक्षिणस्तथा । २/तयोबलात्परित्रातुं तं च दावं यदा सुराः ॥१३ समुद्विग्ना विससृपुस्तथान्या भूतजातयः । नाशक्नुवशमयितुं तदाऽभूवन्पराङ्मुखाः। तं दावं समुदेक्षन्त कृष्णौ चाभ्युद्यतायुधौ ।। ३ शतक्रतुस्तु संप्रेक्ष्य विमुखानमरांस्तथा ॥ १४ उत्पातनादशब्देन त्रासिता इव चाभवन् । बभूव मुदितो राजन्प्रशंसन्केशवार्जुनौ । ते वनं प्रसमीक्ष्याथ दह्यमानमनेकधा ।। ४ निवृत्तेप्वथ देवेषु वागुवाचाशरीरिणी ॥ १५ कृष्णमभ्युद्यताखं च नादं मुमुचुरुल्वणम् । शतक्रतुं समाभाष्य महागम्भीरनिःस्वना । तेन नादेन रौद्रेण नादेन च विभावसोः॥ ५ न ते सखा सन्निहितस्तक्षको भुजगोत्तमः॥१६ ररास गगनं कृत्स्नमुत्पातजलदैरिव । दाहकाले खाण्डवस्य कुरुक्षेत्रं गतो ह्यसौ । ततः कृष्णो महाबाहुः स्वतेजोभास्वरं महत् ॥६. न च शक्यौयुधा जेतुं कथंचिदपि वासव ॥ १७ चक्रं व्यस्जदत्युग्रं तेषां नाशाय केशवः। वासुदेवार्जुनावेतौ निबोध वचनान्मम । तेनार्ता जातयः क्षुद्राः सदानवनिशाचराः॥७ नरनारायणावेतौ पूर्वदेवौ दिवि श्रुतौ ॥ १८ निकृत्ताः शतशः सर्वा निपेतुरनलं क्षणात् । भवानप्यभिजानाति यद्वीयॊ यत्पराक्रमौ । तत्रादृश्यन्त ते दैत्याः कृष्णचक्रविदारिताः ।।८ नैतौ शक्यौ दुराधौ विजेतुमजितौ युधि ॥१९ यसारुधिरसंपृक्ताः सन्ध्यायामिव वोयदाः। अपि सर्वेषु लोकेषु पुराणावृषिसत्तमौ । पिशाचान्पक्षिणो नागान्पशूचैव सहस्रशः ॥ ९ पूजनीयतमायेतावपि सर्वैः सुरासुरः ।। निश्चरति वार्ष्णेयः कालवत्तर भारत । यक्षराक्षसगन्धर्वनरकिन्नरपन्नगः। क्षिसं क्षिप्त पुनश्च कृप्णयामित्रघातिनः ॥१० | तसादितः मुरैः सार्धं गन्तुमर्हसि वासव ॥२१ छित्त्वानेकानि सलानि पाणिमेति पुनः पुनः । दिष्टं चाप्यनुपश्यैतत्साण्डवस विनाशनम् । २० ·अध्यायः २५५] आदिपर्व १। ४२५ इति वाक्यमुपश्रुत्य तथ्यमित्यमरेश्वरः॥ २२ राक्षसा दानवा नागा जन्ने चक्रेण तान्हरिः। क्रोधामपी समुत्सृज्य संग्रतस्ये दिवं तदा । ते तु भिन्नशिरोदेहाश्चक्रवेगातासवः ।। ३५ तं प्रथितं महात्मानं समवेक्ष्य दिवौकसः ॥२३ पेतुरन्ये महाकायाः प्रदीप्ते यमुरेतसि । सहिताः सेनया राजन्ननुजग्मुः पुरन्दरम् । समांसरुधिरोपैश्च वसाभिचापि तर्पितः॥ ३६ देवराज तदा यान्तं सह देवरवेक्ष्य तु ॥ २४ | उपर्याकाशगो भूत्वा विधूमः समपद्यत । वासुदेवार्जुनी चीरी सिंहनादं विनेदतुः । दीप्ताक्षो.दीप्तजिश्व संप्रदीप्तमहाननः ॥ ३७ देवराजे गते राजन्प्रहृष्टी केशवार्जुनौ ।। २५ दीप्तोर्ध्वकेशः पिडाक्षः पिबन्त्राणभृतां वसाम् । निर्विशङ्ख वनं वीरो दाहयामासतुस्तदा । तां स कृष्णार्जुनकृतां सुधां प्राप्य हुताशनः॥३८ स मारुत इवाभाणि नाशयित्वाऽर्जुनः सुरान्६ | बभूव मुदितस्तृप्तः परां निर्वृतिमागतः । व्यधमच्छरसङ्घातर्देहिनः खाण्डवालयान् । तथाऽसुर मयं नाम तक्षकस्य निवेशनात् ।। ३९ विनद्रवन्तं सहसा ददर्श मधुसूदनः । न च स किंचिच्छन्नोति भूतं निश्चरितुं ततः ॥२७ तमग्निः प्रार्थयामास दिधनुर्वातसारथिः॥ ४० संछिद्यमानमिषुभिरसता सव्यसाचिना । शरीरवाञ्जटी भूत्वा नदनिव बलाहकः । नाशक्नुवंश्च भूतानि महान्त्यपि रणेऽर्जुनम् ।।२८ विज्ञाय दानवेन्द्राणां मयं चै शिल्पिनां वरम् ४१ निरीक्षितममोपात्र योद्धं चापि कुतो रणे । जिघांसुर्वासुदेवस्तं चक्रमुद्यम्य धिष्ठितः। शतं चकेन विव्याध शतेनैकं पतत्रिणाम् ।। २९ स चक्रमुद्यतं दृष्ट्वा दिधक्षन्तं च पायकम् ॥ ४२ व्यसवस्तेऽपतन्ननौ साक्षात्कालहता इव । अभिधावार्जुनेत्येवं मयत्राहीति चाब्रवीत् । न चालभन्त ते शर्म रोधःसु विपमेषु च ॥ ३० तस्य भीतस्वनं श्रुत्वा मा भैरिति धनंजयः ।।४३ पितृदेवनिवासेपु सन्तापचाप्यजायत । प्रत्युवाच मयं पार्थो जीवयन्निव भारत । भूतसङ्गाश्च बहवो दीनाश्चमहाखनम् ॥ ३१ तं न भेतव्यमित्याह मयं पार्थो दयापरः॥ ४४ रुरुदुर्वारणाश्चैव तथा मृगतरक्षवः । तं पार्थेनाभये दचे नमुचेतिरं मयम् । तेन शब्देन वित्रेसुर्गगोदधिचरा झपाः। ३२ न हन्तुमैच्छद्दाशार्हः पावको न ददाह च ॥४५ विद्याधरगणाश्चैव ये च तत्र वनौकसः। तद्वनं पावको धीमान्दिनानि दश पञ्च च । न सर्जुनं महाबाहो नापि कृष्ण जनार्दनम् ॥ ३३ ददाह कृष्णपार्थाभ्यां रक्षितः पाकशासनात्४६ । निरीक्षितुं वै शक्नोति कश्चिद्योढुं कुतः पुनः । तसिन्वने दह्यमाने पडग्निर्न दाह च । एकायनगता येऽपि निप्पेतुस्तत्र केचन ॥ ३४ | अश्वसेनं मयं चैव चतुरः शाहकांस्तथा ॥ ४७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५४ ॥ . -~- पञ्चपञ्चाशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २५५ ॥ शाकाणां मोचनकारणे जनमेजयेन पृष्टे वैशंपायनेन मन्दपालोपाख्यानकथनारम्भः ॥ १॥ तपसा पितृलोकं गतस्या. प्यनयाप्ततपःफलस्य मन्दपालस्य देवाज्ञया प्रजोत्पादनाथ पुनर्भूमावागमनम् ॥ २ ॥ तत्र शानची जरितायां पुत्रचतुष्टयो- त्पादनम् ॥ ३॥ सपुत्रां जरिता खाण्डवे विसृज्य लपितानान्याऽन्यया शापा संगतस्य मन्दपालय विप्ररूपानिदर्शनम् ॥ ४ ॥ तस्स साण्डवदिधक्षा ज्ञात्वा पुनरक्षणार्थ स्नुतादग्नरलाभः ॥ ५ ॥ जनमेजय उवाच । तस्मिन्यने दह्यमाने ब्रह्मन्नेतत्पचक्ष्व मे॥ किमर्थ गाईकानगिर्न ददाह तथा गते । अदाहे ह्यश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च । १ ·१२६ थीमन्महाभारते [मयदर्शनपर्व १९ कारणं कीर्तितं ब्रह्मशाकाणां न कीर्तितम् ॥२ | तस्यां पुत्रानजनयचतुरो ब्रह्मवादिनः । तदेतदद्भुतं ब्रह्मञ्शाईकाणामनामयम् । तानपास स तत्रैव जगाम लपितां प्रति ।। १७ कीर्तयखाग्निसंमर्दे कथं ते न विनाशिताः॥ ३ पालान्स तानण्डगतान्सह मात्रा मुनिर्वने । वैशंपायन उवाच । तस्मिन्गते महाभागे लपितां प्रति भारत ॥ १८ यदर्थ शाईकानग्निर्न ददाह तथा गते । अपत्योहसंयुक्ता जरिता वहचिन्तयत् । तत्ते सर्व प्रवक्ष्यामि यथा भूतमरिन्दम । ४ | तेन त्यक्तानसंसाव्यानृपीनण्डगतान्वने ॥ १९ धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रतः। न जहाँ पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे सुतान् । आसीन्महर्षिः श्रुतवान्मन्दपाल इति श्रुतः॥५/यभार चैतान्संजातान्स्यवृत्या नेहविक्लया ॥२० स मार्गमाश्रितो राजनृपीणामूर्ध्वरेतसाम् । ततोऽग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषिः । स्वाध्यायवान्धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रियः॥ ६ मन्दपालश्चरस्तसिन्वने लपितया सह ॥ २१ स गत्वा तपसः पारं देहमुत्सृज्य भारत । तं संकल्पं विदित्वाग्नेर्ज्ञात्वा पुत्रांश्च बालकान् । जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम् ॥ ७|सोभितुष्टाव विप्रपित्रासणो जातवेदसम् ॥२२ स लोकानफलान्दृष्ट्वा तपसा निर्जितानपि । पुत्रान्प्रतिवदन्भीतो लोकपालं महौजसम् । पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान्दिवौकसः॥ मन्दपाल उवाच। मन्दपाल उवाच। त्वमम्मे सर्वलोकानां मुखं त्वमसि हव्यवाद् ॥२३ किमर्थमावृता लोका ममैते तपसार्जिताः । स्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि पावक | किं भया न कृतं तत्र यसैतत्कर्मणः फलम् ॥९ त्यामेकमाहुः कवयस्त्वामाहुत्रिविधं पुनः ॥२४ तत्राहं तत्करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम् । त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन् । फलमेतस्य तपसः कथयचं दिवौकसः ।। १० त्वया विश्वमिदं सृष्टं वदन्ति परमर्पयः ॥ २५ देवा ऊचुः। स्वदृते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो नश्येडुताशन । ऋणिनो मानवा ब्रह्मञ्जायन्ते येन तच्छृणु । तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः खकर्मविजितां गतिम्।। क्रियाभिब्रह्मचर्येण प्रजया च न संशयः॥ ११ गच्छन्ति सह पत्तीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् । तदपाक्रियते सर्व यज्ञेन तपसा सुतैः । तपखी यज्ञकृच्चासि न च ते विद्यते प्रजा ॥१२ दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः । त्वामने जलदानाहुःखे विपक्तान्सविद्युतः ॥२७ त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोकाः समावृताः। प्रजायख ततो लोकानुपभोक्ष्यसि पुष्कलान्१३ जातवेदस्त्वयैवेदं विश्वं सृष्टं महायुते ॥ तवैव कर्मविहितं भूतं सर्व चराचरम् । पुन्नानो नरकात्पुत्रस्त्रायते पितरं श्रुतिः । तस्मादपत्यसन्ताने यतस्व ब्रह्मसचम ।। १४ स्वयापो विहिताः पूर्व त्वयि सर्वमिदं जगत्।।२९ त्वयि हव्यं च कन्यं च यथावत्संप्रतिष्ठितम् । स्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं वृहस्पतिः॥३० तच्छ्रुत्वा मन्दपालस्तु वचस्तेषां दिवौकसाम् । क न शीघ्रमपत्यं साबहुलं चेत्यचिन्तयत् ॥१५ त्वमश्विनौ यमौ मित्रः सोमस्त्वमसि चानिलः । स चिन्तयन्नभ्यगच्छत्सुबहुप्रसवान्खगान् । वैशंपायन उवाच । शार्षिकां शार्टीको भूत्वा जरितां समुपेयिवान्१६ एवं स्तुतस्तदा तेन मन्दपालेन पावकः ॥ ३१ पुनाणां दागीतो इति द, पाठः ॥ २३ ॥ पनपनाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५५ ।। २८ वैशंपायन उवाच ।

·अध्यायः २५६]
आदिपर्व १ ।
४२७
तोप तस्य नृपते मुनेरमिततेजसः । प्रदहन्साण्डवं दावं मम पुत्रान्विसर्जय ॥ ३३
उवाच चैनं नीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते।।३२ तथेति तत्प्रतिश्रुत्य भगवान्हव्यवाहनः ।
तमनवीन्मन्दपालः प्राञ्जलिहव्यवाहनम् । खाण्डवे तेन काले न प्रजज्याल दिधक्षया।।३४
॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५५ ॥
पट्पश्चाशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २५६ ॥
प्रज्वलदनिदर्शनेन जरितायाः स्वपुत्रैः संवादः ॥ १॥
वैशंपायन उवाच ।
वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रज्वलिते बसौ शाकास्ते मुदुःखिताः । एवं ग्रुपाणां शाहस्ते प्रत्यूचुरथ मातरम् ।
व्यथिताः परमोद्विग्ना नाधिजग्मुः परायणम्॥ १ | लेहमुत्सृज्य मातस्त्वं पत यत्र न हन्यवाद्॥१२
निशाम्य पुत्रकान्वालान्माता तेषां तपस्विनी । असाखिह विनष्टेषु भवितारः मुतास्तव ।
जरिता शोकदुःखार्ता विललाप मुदुःखिता ॥२ त्वयि मातर्विनष्टायांन नः सात्कुलसन्ततिः १३
जरितोवाच।
अन्ववेक्ष्यतदुभयं क्षेमं खाद्यत्कुलस्य नः ।
अयमग्निर्दहन्कक्षमित आयाति भीपणः ।
तद्वै कर्तुं परः कालो मातरेप भवेत्तव ॥ १४
जगत्संदीपयन्भीमो मम दुःखविवर्धनः॥ ३ मा त्वं सर्वविनाशाय स्नेहं कापीः मुतेषु नः।
इमे च मां कर्पयन्ति शिशवो मन्दचेतसः । न हीदं कर्म मोघं साल्लोककामस नः पितुः१५
अवर्हाश्चरणींनाः पूर्वेषां नः परायणाः॥ ४ जरितोवाच ।
प्रासयंचायमायाति लेलिहानो महीरुहान् ।
इदमाखोक्लिं भूमी वृक्षसास समीपतः ।
अजातपक्षाच सुता न शक्ताः सरणे मम ॥ ५
तदाविशयं त्वरिता वरन न वो भयम् ॥१६
आदाय च न शक्नोमि पुत्रांतरितुमात्मना ।
ततोऽहं पांसुना छिद्रमपिधायामि पुत्रकाः।
न च त्यक्तमहं शक्ता हृदयं दूयतीव मे ॥ ६
एवं प्रतिकृतं मन्ये ज्वलतः कृष्णावर्त्मनः ।।१७
मैं तु जह्यामहं पुत्रं कमादाय प्रजाम्यहम् ।
तत एप्याम्यतीतेऽनी विहन्तुं पांसुसंचयम् ।
फिनु मे सात्कृतं कृत्वा मन्यध्वं पुत्रकाः कथम् ७
रोचतामेप यो वादो मोक्षार्थ च हुताशनात् १८
चिन्तयाना विमोक्ष यो नाधिगच्छामि किंचन ।
छादयिष्यामि यो गात्रः करिष्ये मरणं सह । शाईका ऊचुः ।
जरितारी कुलं घेतश्येष्ठत्वेन प्रतिष्ठितम्
अपहन्मिांसभूतानः क्रन्यादाखुर्विनाशयेत् ।
सारिसका प्रजायेत पिवणां कुलवर्धनः।। ९ पश्यमाना भयमिदं प्रवेष्टुं नात्र शनुमः ।। १९
स्तम्पमित्रस्तपः कुर्याद्रोणो ब्रह्मविदां वरः ।
कथमनिन नो वक्ष्येत्कथमासु नाशयेत् ।
इत्येवमुक्त्या प्रययौ पिता वो निर्पणः पुरा ।।१०। कथं न स्थापिता मोघः कथं माता धियेत नः२०
कमुपादाय शक्येयं गन्तुं कष्टाऽऽपदुत्तमा ।
मिल आखोविनाशः स्यादनराकाशचारिणाम् ।
किं नु कृत्वा कृतं कार्य भवेदिति च विहला । | अन्यवेक्ष्यैतदुभयं श्रेयान्दाहो न भक्षणम् ।।२१
नापश्पत्स्वधिया मोक्षं स्वमुतानां तदानला ११ / गहितं मरणं नः सादाखुना भक्षिते मिले।
मोऽस्माकं सर्वविनाशाय सर्वेषां विनाशाय गुनेषु नेहं मारा व्यादातुर्मासाद उन्दुरुः। पश्यमानाः पत्यन्तः ॥१९॥
पारिति संबन्धः ॥ १५ ॥ विहन्तुं दर्गातुम् । यादी वचनम् । मोघो निष्फलाऽपलोत्पत्तिः । ध्रियेत जावत ॥२०॥

·४२८ श्रीमन्महाभारते [मयदर्शनपर्व १९ शिष्टादिष्टः परित्यागः शरीरस्य हुताशनात्।।२२ | 'अग्निदाहे तु नियतं ब्रह्मलोके ध्रुवा गतिः॥२३१, ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि पट्पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५६ ॥ शाका ऊचुः । ऊचुः। ससपञ्चाशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २५७ ॥ पुत्रैः सह संबादानन्तरं जरितायाः स्थानान्तरगमनम् ॥ १॥ जरितोवाच । असाद्विलानिप्पतितमायुं श्येनो जहार तम् । न विद्महे हृतं मातः श्येनेनासुं कथंचन । क्षुद्रं पद्भ्यां गृहीखा चयातो नात्र भयं हि वः॥ १/ अविज्ञाय न शक्यामः प्रवेष्टुं विवरं भुवः ॥१० शाका ऊचुः। जरितोवाच । न हृतं तं वयं विद्मः श्येनेना कथंचन । अहं तमभिजानामि हतं श्येनेन मृपिकम् । अन्येऽपि भवितारोऽवतेभ्योऽपि भयमेव नः॥२ नास्ति योऽत्र भयं पुत्राः क्रियतां वचनं मम११ আন্ধা संशयो वद्विरागच्छेदृष्टं वायोनिवर्तनम् । न त्वं मिथ्योपचारेण मोक्षयेथा भयाद्धि नः। मृत्युनों विलवासिभ्यो बिले स्यान्नान संशयः॥३ समाकुलेषु ज्ञानेषु न बुद्धिकतमेव तत् ॥ १२ निःसंशयात्संशयितो मृत्युर्मातविशिष्यते । न चोपकृतमसाभिर्न चासान्वेत्थ ये वयम् । चरखे त्वं यथान्यायं पुत्रानाप्स्यसि शोभनान् ॥४पीव्यमाना विभय॒सान्का सती के वयं तब ॥१३ जरितोवाच । तरुणी दर्शनीयाऽसि समर्था भर्तुरेपणे । अहं वेगेन तं यान्तमद्राक्षं पततां वरम् । अनुगच्छ पतिं मातः पुत्रानाप्स्यसि शोभनान् १४ मिलादाखं समादाय श्येनं पुत्रा महाबलम् ॥५ | वयमग्निं समाविश्य लोकानाप्स्याम शोभनान् । तं पतन्तं महावेगा त्वरिता पृष्टतोऽन्वगाम् । अथासान्न दहेदग्निरायास्त्र पुनरेव नः ॥ . १५. आशिपोऽस्य प्रयुञ्जाना हरतो मूपिकं विलात् ॥६ वैशंपायन उवाच । यो नो द्वेष्टारमादाय श्येनराज प्रधावसि । एवमुक्ता ततः शाी पुत्रानुत्सृज्य खाण्डवे । जगाम सरिता देशं क्षेममग्नेरनामयम् ॥ भव त्वं दिवमास्थाय निरमित्रो हिरण्मयः ॥ ७ ततस्तीक्ष्णार्चिरभ्यागाचरितो हव्यवाहनः । स यदा भक्षितस्तेन श्येनेनाखुः पतत्रिणा । यत्र शा िवभूवुस्ते मन्दपालय पुत्रकाः॥ १७ तदाहं तमनुज्ञाप्य प्रत्युपायां पुनर्ग्रहम् ।। ८ ततस्तं ज्वलितं दृष्ट्वा ज्वलनं ते विहङ्गमाः। प्रविशध्वं विलं पुत्रा विश्रब्धा नास्ति वो भयम् । 'व्यथिताः करुणा वाचः श्रावयामासुरन्तिकात्।' श्येनेन मम पश्यन्त्या हृत आखुमहात्मना ॥ ९ जरितारिस्ततो वाक्यं श्रावयामास पावकम् ॥ १८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि ससपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५७ ॥ १६ शिष्टादिष्टः शिटैरादिष्टः ॥ २२ ॥ पदपञ्चाशदधिकद्विशततमो- दृष्टम् ॥ ३ ॥ अह वै येनमायान्तं इति इ. पाठः॥५॥सप्तपश्चा 1 ध्यायः ॥१२५६ ॥ शदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५७ ॥ पहिरागच्छेदित्यत्र संशयो यतो वायोः सकाशाद्वदनिवर्तनं ·अध्यायः २५८] -आदिपर्व १। अष्टपञ्चाशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २५८ ॥ जारितार्यादीनां चनुण शाकाणां परस्परं संवादः ।। 1 || स्तुत्या प्रसन्नेनाग्निना तेभ्योऽभयदानम् ॥ २ ॥ शाहकाणां प्रार्थनया अग्निना मार्जाराणां दाहः॥ ३॥ जरितारिरुवाच । ऋपीनसान्यालकान्पालयस्त्र पुरतः कृच्छ्रकालस धीमाञ्जागर्ति पूरुपः । परेणासान्प्रेहि हन्यवाह ॥ स कृच्छ्रकालं संप्राप्य व्यथां नवैति कहिचित् ॥१/ स्तम्पमित्र उवाच । यस्तु कृच्छ्रमनुप्राप्तं विचेता नावबुध्यते । सर्वमग्ने त्वमेवैकस्त्वयि सर्वमिदं जगत् । स कृच्छ्रकाले व्यथितो न श्रेयो विन्दते महत् ॥२ धारयसि भूतानि भुवनं त्वं विभर्पि च ॥१२ सारिसक उवाच । त्वमग्निर्हव्यवाहस्त्वं त्वमेव परमं हविः । धीरस्वमसि मेधावी ग्राणकृच्छ्रमिदं च नः । मनीपिणस्त्वां जानन्ति बहुधा चैकधापि च॥१३ प्राज्ञः शूरो बहूनां हि भवत्येको न संशयः ॥३ सृष्ट्वा लोकांस्त्रीनिमान्हव्यवाह स्तम्पमित्र उवाच । काले प्राप्ते पचसि पुनः समिद्धः । ज्येष्ठस्तातो भवति 4 ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः । वं सर्वस भुवनस्य प्रमृति- ज्येष्ठथेन्न प्रजानाति कनीयान्कि करिप्यति ॥ ४ स्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥ १४ द्रोण उवाच । द्रोण उवाच । हिरण्यरेतास्सरितो ज्वलन्नायाति नः क्षयम् । स्वमन्नं प्राणिभिर्भुक्तमन्तर्भूतो जगत्पते । सप्तजिवाननः क्रूरो लेलिहानो विसर्पति ॥ ५/ नित्यप्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥१५ वैशंपायन उवाच । मर्यो भूत्वा रश्मिभिर्जातवेदो एवं संभाष्य तेऽन्योन्यं मन्दपालस्य पुत्रकाः। भूमेरम्भो भूमिजातात्रसांश्च। तुष्टुयुःप्रयता भूत्वा यथाऽग्निं भृणु पार्थिव ॥६ विश्वानादाय पुनरुत्सृज्य काले जरितारिरुवाच । दृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र ।। १६ आत्माऽसि वायोज्वलन शरीरमसि वीरुधाम्। योनिरापश्च ते शुक्र योनिस्त्वमसि चाम्भसः । त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः। ऊर्च चाधश्च सर्पन्ति पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा । जायन्ते पुष्करिण्यश्च मुभद्रश्च महोदधिः॥ १७ अचिपस्ते महावीर्य रश्मयः सवितुर्यथा ॥ इदं वै सम तिग्मांशो वरुणस्य परायणम् । सारिसक उवाच । शिवस्त्राता भवासाकं माऽसानद्यविनाशय ॥१८ पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन्हुताशन। माता प्रणटा पितरं न विद्मः पक्षा जाता नैव नो धूमकेतो। परेण प्रेहि मुञ्चासान्सागरस गृहानिव ॥ १९ न नस्त्राता विद्यते चै त्वदन्य- वैशंपायन उवाच । स्तसादसांस्त्राहि वालांस्त्वमग्ने ॥ ९ । एवमुक्तो जातवेदा द्रोणेन ब्रह्मवादिना । यदग्ने ते शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः । द्रोणमाह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया ॥ २०. तेन नः परिपाहि त्वमान्नःशरणपिणः॥ १० अग्निरुवाच । त्वमेवैकस्तपसे जातवेदो ऋपिनॊणस्त्वमसि वै ब्रह्मतयाहृतं त्वया । नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव । ८ । ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते विद्यते भयम् ॥२१ ·श्रीमन्महाभारते [मयदर्शनपर्व १९ मन्दपालेन वै यूयं मम पूर्व निवेदिताः । द्रोण उवाच । वर्जयेः पुत्रकान्मह्यं दहन्दावमिति स ह ॥ २२ इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यमुद्वेजयन्ति नः। एतान्कुरुप्वदग्धांस्लंहुताशन सबान्धवान् ॥२४ तस तद्वचनं द्रोण त्वया यच्चेह भापितम् । उभयं मे गरीयस्तु मूहि किं करवाणि ते । तथा तत्कृतवाननिरभ्यनुज्ञाय शाकान् । भृशं प्रीतोऽसि भद्रं ते ब्रह्मस्तोत्रेण सत्तम ॥२३ 'ददाह खाण्डवं दावं समिद्धो जनमेजय ॥ २५ ॥ इति श्रीमन्महामारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५८ ॥ वैशंपायन उवाच । जनपट्यधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २५९ ॥ पुत्रांश्चिन्तयन्तं मन्दपालं प्रति लपितायाः सासूयवचनम् ॥ ॥ अग्निशान्त्यनन्तरं आत्मदिक्षयाऽऽतं मन्दपालं प्रति भार्यया पुत्रश्च पालम्भः ॥२॥ वैशंपायन उवाच । तामेव तु ममामित्रां चिन्तयन्परितप्यसे । मन्दपालोऽपि कौरव्य चिन्तयामास पुत्रकान् । ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तस्यां पुराऽभवत् ॥११ उक्त्वाऽपि च स तिग्मांशुं नैव शर्माधिगच्छति॥१ नहि पक्षवता न्याय्यं निःस्लेहेन सुहृज्जने । स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत् । पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेनात्मा कथंचन ॥ १२ कथं न शक्ताः शरणे लपिते मम पुत्रकाः ॥ २ गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थ परितप्यसे । वर्धमाने हुतवहे वाते चाशु प्रवायति । चरिष्याम्यहमप्येका यथा कुपुरुषाश्रिता ॥ १३ असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः ॥३ | मन्दपाल उवाच । कथं त्वशक्ता त्राणाय माता तेपां तपखिनी । नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे । भविष्यति हि शोकार्ता पुत्रत्राणमपश्यती ॥ ४ अपत्यहेतोर्विचरे तच कृच्छ्रगतं मम ।। १४ कथमुड्डीयनेऽशक्तान्पतने च ममात्मजान् । भूतं हित्वा च भाव्यर्थे योऽवलम्बेत्स मन्दधीः।। सन्तप्यमाना बहुधा वाशमाना प्रधावती ॥ ५ अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु ॥१५ जरितारिः कथं पुत्रः सारिसक्कः कथं च मे । एप हि प्रज्वलन्ननिर्लेलिहानो महीरुहान् । स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी ॥६ आविने हृदि सन्तापं जनयत्यशिवं मम ॥ १६ लालप्यमानं तमृपि मन्दपालं तथा वने । लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत ॥ ७ 'भर्तुर्हि वाक्यं साश्रुत्वा लपिता दुःखिताऽभवत् । न ते पुत्रेप्ववेक्षाऽस्ति यानृपीनुक्तवानसि । सान्त्वयामास च पुनः पति पतिपरायणा ॥ १७ तेजखिनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम् ।। ८ तस्साद्देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता पुनः । त्वयाऽनौ ते परीताच स्वयं हि मम सन्निधौ । जगाम पुत्रकानेव जरिता पुत्रगृद्धिनी ॥ १८ प्रतिश्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना ॥ ९ सा तान्कुशलिनः सर्वान्विमुक्ताजातवेदसः । लोकपालो न तो वाचमुक्त्वा मिथ्या करिष्यति। रोख्यमाणान्ददृशे वने पुत्रान्निरामयान् ॥ १९ समक्षं पन्धुकृत्ये न तेन ते स्वस्थ मानसम् ॥ १० अश्रूणि मुमुचे तेषां दर्शनात्सा पुनःपुनः । ; . हे खस्थ ते तव मानस तेन हेतुना बन्धुकृत्यलक्षणे रक्षणेरा- | मिति द. पाटः ॥ १२ ॥ हापुरुषा तथा इति ड, पाठः ॥१३॥ मक्षममिमुसं न स्नुि तामेवेलादि स्पष्टार्थम् ॥ १०॥ स्पष्ट- उनपष्टयधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५९ ॥ .. वैशंपायन उवाच ।

·अध्यायः २६०] आदिपर्व १. न श्रद्धेयं ततस्तेषां दर्शनं वै पुनःपुनः ॥ २० किंवा मध्यमजातेन किंफनिष्ठेन वा पुनः ।। २९ इति मत्वाऽब्रवीद्वाक्यं जरिता पुत्रगृद्धिनी।' यां वं मां सर्वतो हीनामुत्सृज्यासि गतः पुरा । एकैकशश्च पुत्रांस्तान्त्रोशमानान्वपद्यत ॥ २१ तामेव लपितां गच्छ तरुणींचारुहासिनीम् ॥३० 'जरिता तु परिष्वज्य पुत्रस्नेहाचुचुम्ब ह ।। २२ मन्दपाल उवाच । ततोऽभ्यगच्छत्सहसा मन्दपालोऽपि भारत । न स्त्रीणां विद्यते किंचिदमुत्र पुरुपान्तरात् । अथ ते सर्व एवनं नाभ्यनन्दस्तदा सुताः ॥२३ सापनकमृते लोके नान्यदर्थविनाशनम् ।। ३१ 'गुरुत्वान्मन्दपालस्य तपसश्च विशेषतः। विराग्निदीपनं चैव भृशमुढेगकारि च । अभिवादामहे सर्वे जातपक्षाः प्रसादतः॥ २४ । सुत्रता चापि कल्याणी सर्वभूतेषु विश्रुता ॥३२ एवमुक्तवतां तेषां प्रतिनन्ध महातपाः । अरुन्धती महात्मानं वसिष्ठं पर्यशङ्कत | परिष्वज्य ततो मूर्ध्नि उपाघ्राय च बालकान् । विशुद्धभावमत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम् ।। ३३ पुत्रान्स्वयं समाहूय प्रीतःप्रोवाच गौतमः ।। २५ लालप्यमानमेकैकं जरितां च पुनःपुनः । सप्तर्पिमध्यगं वीरमवमेने च तं मुनिम् । नचैवोचुस्तदा किंचित्तमृपि साध्यसाधु वा ॥२६ अपध्यानेन सा तेन । धूमारुणसमग्रमा लक्ष्याऽलक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव पश्यति३४ मन्दपाल उवाच। अपत्यहेतोः संप्राप्त तथा समपि मामिह । ज्येष्ठः सुतस्ते कतमः कतमस्तस्य चानुजः । मध्यमः कतमश्चैव कनीयान्कतमथ ते ॥ २७ | इष्टमेवं गते हि त्वं सा तथैवाद्य वर्तते ।। ३५ एवं ग्रुवन्तं दुःखात किं मां न प्रतिभापसे । न हि भार्येति विश्वासः कार्यः पुंसा कथंचन । कृतवानसि हव्याशे नैव शान्तिमितो लमे । न हि कार्यमनुध्याति नारी पुत्रवती सती ॥३६ 'एवमुक्त्वा तु तां पत्नी मन्दपालस्तदाऽस्पृशत् ॥ वैशंपायन उवाच । जरितोवाच । ततस्ते सर्व एवैनं पुत्राः सम्यगुपासते । किं नु ज्येष्ठेन ते कार्य किमनन्तरजेन ते । स च तानात्मजान्सर्वानाश्वासयितुमुद्यतः ।। ३७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि ऊनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५९ ॥ पट्यधिकदिशततमोऽध्यायः॥ २६० ।। मन्दपालस्य पुग्राश्वासनपूर्वकं सवैः सहान्यन गमनम् ॥ १॥ देवगणे: महागतम्येन्द्रस्य कृष्णानवरदानपूर्वक स्खलो. कगमनम् ॥ २ ॥ अमेः स्वस्थानगमनानन्तरं कृष्णार्जुनमयानां नदीफूल उपदेशनम् ॥३॥ वैशंपायन उवाच । मन्दपाल उवाच । युप्माफमपवर्गाथै विज्ञप्तो ज्वलनो मया । एवमाश्वासितापुत्रान्भार्यामादाय म द्विजः । अग्निना च तथेत्येवं प्रविज्ञातं महात्मना ।। १ मन्दपालस्ततो देशादन्यं देशं जगाम ह ॥ ४ अग्नेर्यचनमाज्ञाय मातुर्धर्मनतां च यः। भगवानपि तिग्मांशुः समिद्धः साण्डवं ततः। भवतां च परं वीर्य पूर्व नाहमिहागतः ।। २ ददाह सह कृष्णाभ्यां जनयजगतो हितम् ॥ ५ न सन्तापो हि वः कार्यः पुत्रका हृदि मां प्रति। वसामेदोबहाः कुत्यास्तत्र पीत्वा च पावकः । ऋपीन्वेद हुतागोऽपि ब्रह्म तद्विदितं च यः ॥३ | जगाम परमां तृप्ति दर्शयामास चार्जुनम् ।। ६ न ·४३२ श्रीमन्महाभारते [मयदर्शनपर्व १९ ततोऽन्तरिक्षाद्भगवानवतीर्य पुरन्दरः। हुताशनमनुज्ञाप्य जगाम त्रिदिवं प्रभुः॥ मरुद्गणैर्वृतः पार्थ केशवं चेदमब्रवीत् ॥ ७ पावकच तदा दावं दग्या समृगपक्षिणम् । कृतं युवाभ्यां कर्मेदममरैरपि दुष्करम् । अहोमिरेकविंशद्भिर्विरराम सुतर्पितः॥ वरं घृणीतं तुष्टोऽस्मि दुर्लभं पुरुपेप्विह ॥ ८ जग्ध्या मांसानि पीत्वाच मेदांसि रुधिराणि च पार्थस्तु वरयामास शकादत्राणि सर्वशः। युक्तः परमया प्रीत्या तापाचाच्युतार्जुनौ ।। । प्रदातुं तच्च शक्रस्तु कालं चके महाद्युतिः॥९ युवाभ्यां पुरुपाय्याभ्यां तर्पितोऽसि यथासुख यदा प्रसन्नो भगवान्महादेवो भविष्यति । अनुजानामि वां धीरो चरतं यत्र वाञ्छितम् ॥१ तदातुभ्यं प्रदास्यामि पाण्डवास्त्राणि सर्वशः॥१० 'गाण्डिवं च धनुर्दिव्यमक्षय्यौ च महेपुधी। अहमेव च तं कालं वेत्स्यामि कुरुनन्दन । कपिध्वजो स्थचायं तव दत्तो महामते ॥ १ तपसा महता चापि दासामि भवतोऽप्यहम् ॥११ अनेन धनुपा चैव रथेनानेन भारत । आग्नेयानि च सर्वाणि वायव्यानि च सर्वशः। विजेप्यसि रणे शयून्सदेवासुरमानुपान् ॥ १ मदीयानि च सर्वाणि ग्रहीप्यसि धनञ्जय ॥१२ एवं तौ समनुज्ञातौ पावकेन महात्मना । वासुदेवोऽपि जग्राह प्रीतिं पार्थेन शाश्वतीम् । अर्जुनो वासुदेवश्च दानवश्च मयस्तथा ॥ ददौ सुरपतिश्चैव वरं कृष्णाय धीमते ॥ १३ परिक्रम्य ततः सर्वे त्रयोऽपि भरतर्षभ । एवं दत्त्वा वरं ताभ्यां सह देवैर्मरुत्पतिः। रमणीये नदीकूले सहिताः समुपाविशन् ॥ २ ॥ इति श्रीमन्महाभारते शतसाहरुयां संहितायां वैयासिक्यां आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि पष्टयधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६० ॥ ॥ समाप्तं मयदर्शनपर्वादिपर्व च ॥ २ . इतः परं सभापर्व भविष्यति तस्सायगायः श्लोकः। | अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो मोचयित्वा मयं तदा । जनमेजय उवाच । किं चकार महातेजास्तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम् ॥ १ अहानि पञ्चं चक च इति स. पाटः ॥१५॥ पश्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६० ।। इदमादिपर्व कुंभघोणस्थेन टी. आर. कृष्णाचार्यण टी. आर्. व्यासाचायण च मुंबय्यां निर्णयसागरमुद्रायन्त्रे मुद्रापितम् । शकान्दार १८२८ सन १९०६. ।

·SRIMANMAHABHARATAM
A NEW EDITION
MAINLY BASED ON
THE SOUTH INDIAN TEXTS,
With footnotes and Readings.
SABHAPARVA II.
EDITED BY
T. R. KRISHNACHARYA & T. R.VYASACHARYA,
Proprietors, Madhva Vilas Book Depot, Kumbakonam.
PRIVTED AT TIIE
Jarajz Daduri's "Nirnaya-sagan" Press.
BOMBAY
1906.

·(Registered accorling to the Act XIV of 1867.) [ All rights reserved by the publisher. ]

·॥ श्रीः ॥
श्रीमन्महाभारतम् ।
सटिप्पणम् ।
सभापर्व २.
एतच्च
कुम्भघोणस्थेन श्रीमन्मध्वविलासपुस्तकालयाधिपतिना
टी. आर्. कृष्णाचार्येण टी. आर्. व्यासाचार्येण च
अनेकेषां विदुपां साहाय्येन दाक्षिणात्यवहुकोशानुसारेण
संशोध्य
मुंबापुर्या
जावजी दादाजी इत्येतेषां निर्णयसागरमुद्रणयन्त्रे मुद्रपित्या प्रकाशितम् ।
शाके १८२८ परामयनामसंवत्मरे ।

·इदं पुस्तकं १८६७ संख्याकराजनियमस्य २५ संख्याकविभागानुसारतो लेखारूढ़ कृत्खास्य सर्वेऽधिकाराः प्रसिद्धिका साधीना रक्षिताः ।

·श्रीमन्महाभारते
[ मनपर्व १
२८
अर्जुन उवाच ।
वैशंपायन उवाच ।
प्राणकृच्छाद्विनिर्मुक्तमात्मानं मन्यसे मया । प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं संप्रहृष्टो मयस्तदा ।
एवं गते न शक्ष्यामि किंचित्कारयितुं त्वया ॥१८ विमानप्रतिमांचक्रे पाण्डवस्य शुभां सभाम् ।।२५,
न चापि तव सङ्कल्प मोघमिच्छामि दानव । ततः कृष्णश्च पार्थश्च धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
कृष्णस्य क्रियतां किंचित्तथा प्रतिकृतं मयि ॥१९
सर्वमेतत्समावेद्य दर्शयामासतुर्मयम् ।।
वैशंपायन उवाच ।
तसे युधिष्ठिरः पूजां यथाईमकरोत्तदा ।
स तु तां प्रतिजग्राह मयः सत्कृत्य भारत ॥२७
चोदितो वासुदेवस्तु मयं प्रति नर्सभ ।
स पूर्वदेवचरितं तदा तत्र विशांपते ।
मुहूर्तमिव संदध्यौ किमयं चोद्यतामिति ॥ २० कथयामास दैतेयः पाण्डुपुत्रेषु भारत ॥
ततो विचिन्त्य मनसा लोकनाथः प्रजापतिः।
स कालं कंचिदाश्वस्य विश्वकर्मा विचिन्त्य तु ।
चोदयामास तं कृष्णः सभावै क्रियतामिति ॥२१ सभां प्रचक्रमे कर्तुं पाण्डवानां महात्मनाम् ।।२९
यदि त्वं कर्तुकामोऽसि प्रियं शिल्पवतां वर । अभिप्रायेण पार्थानां कृष्णस्य च महात्मनः ।
धर्मराजस्य दयितां यादृशीमिह मन्यसे ॥ २२ पुण्येऽहनि महातेजाः कृतकौतुकमङ्गलः ॥ ३०
यां क्रियां नानुकुर्युस्ते मानवाः प्रेक्ष्य विष्ठिताः। तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान्पायसेन सहस्रशः।
मनुष्यलोके सकले तादृशीं कुरु वै सभाम् ।। २३ धनं बहुविधं दत्वा तेभ्य एव च वीर्यवान् ॥ ३१
यत्र दिव्यानभिप्रायान्पश्येम विहितांस्त्वया। सर्वर्तुगुणसंपन्नां दिव्यरूपां मनोरमाम् ।
आसुरान्मानुपांश्चैव तादृशीं कुरु वै सभाम् ॥२४ । दशकिकुसहस्रां तां मापयामास सर्वतः ॥ ३२
॥ इति श्रीमन्महाभारते समापर्वणि मन्त्रपर्वणि प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
द्वितीयोऽध्यायः॥२॥
द्वारकां गच्छतः श्रीकृष्णस्य युधिष्ठिरादिभिः सारथ्यादिकरणम् ॥ १॥ अर्धयोजनपर्यन्तं गवानां कृष्णपाण्डवाना
परस्परानुज्ञया स्वस्वपुरगमनम् ॥२॥
वैशंपायन उवाच ।
तया स्वजनगामीनि श्रावितो वचनानि सः ।
उपित्वा खाण्डवप्रस्थे सुखवासं जनार्दनः । संपूजितचाप्यसकृच्छिरसा चाभिवादितः॥ ६
पाथैः प्रीतिसमायुक्तैः पूजनार्होऽभिपूजितः॥१ तामनुज्ञाय वार्ष्णेयः प्रतिनन्द्य च भामिनीम् ।
गमनाय मतिं चक्रे पितुर्दर्शनलालसः । ददर्शानन्तरं कृष्णां धौम्यं चापि जनार्दनः ।।
धर्मराजमथामध्य पृथां च पृथुलोचनः॥ २ ववन्दे च यथान्यायं धौम्यं पुरुपसत्तमः ।
ववन्दे चरणौ मूर्धा जगद्वन्यः पितृप्वसुः । द्रौपदी सान्त्वयित्वा च सुभद्रां परिदाय चा८
स तया मू[पाघ्रातः परिप्वक्तथ केशवः ॥३ प्राइनभ्यगमद्विद्वान्पार्थेन सहितो बली!
ददर्शानन्तरं कृष्णो भगिनी स्वां महायशाः । भ्रातृभिः पञ्चभिः कृष्णो वृतः शक्र इवामरैः।।९
तामुपेत्य हपीकेशः प्रीत्या वाप्पसमन्वितः ॥ ४ यात्राकालस्य योग्यानि कर्माणि गरुडध्वजः
अर्थ्य तथ्यं हितं वाक्यं लघु युक्तमनुत्तरम् । कर्तुकामः शुचिर्भूला सातवान्समलवृतः ।। १०
उवाच भगवान्मद्रां मुभद्रां भद्रभापिणीम् ।। ५ अर्चयामास देवांश्च द्विजांच यदुपुङ्गवः।
सूर्यदेवो कृषपर्वा दानवस्वस चरितं बिन्दुगरनि यज्ञकरणादि ! ॥ २८ ॥ रागापर्यगि प्रपमोऽध्यायः ॥ १॥

·सभापर्व २ ।
३
अध्यायः २)
माल्यजाप्यनमस्कारैर्गन्धरुचायचैरपि । ११ उत्थाप्य धर्मराजस्तु मूर्युपाघाय केशवम् ।।२६
स कृत्वा सर्वकार्याणि प्रतस्थे तस्थुषां वरः । पाण्डवो यादवश्रेष्ठं कृष्णं कमललोचनम् ।
उपेत्य स यदुश्रेष्ठो बाह्यकक्षाद्विनिर्गतः ॥ १२ गम्यतामित्यनुज्ञाप्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ।। २७
स्वस्ति वाच्याहतो विप्रान्दधिपात्रफलाक्षतः। ततस्तैः संविदं कृत्वा यथावन्मधुसूदनः ।
वसु प्रदाय च ततः प्रदक्षिणमथाकरोत् ॥ १३ निवर्त्य च तथा कृच्छात्पाण्डवान्सपदानुगान् ।।
काञ्चनं स्थमास्थाप ताप॑केतनमाशुगम् । स्वां पुरी अपपी दृष्टो यथा शक्रोऽमरावतीम् ।
गदाचक्रासिशानी_रायुधरावृतं शुभम् ॥ १४ | लोचनैरनुजग्मुस्ते तमादृष्टिपथात्तदा ।। २९
सुविथावथ नक्षत्रे मुहूर्वे च गुणान्विते । मनोभिरनुजग्मुसे कृष्णं प्रीतिसमन्वयात् ।।
प्रययौ पुण्डरीकाक्षः शैव्यसुग्रीववाहनः ॥ १५ अतृप्तमनसामेव तेपां केशवदर्शने ॥ ३०
अन्वारोह चाप्येनं प्रेम्णा राजा युधिष्ठिरः। क्षिप्रमन्तर्दधे शौरिश्चक्षुपां प्रियदर्शनः।
अपास्य चास्य यन्तारं दारुकं यन्तुसत्तमम् ॥१६ अकामा एव पार्थास्ते गोविन्दगतमानसाः॥ ३१
अभीन्संग्रजग्राह स्वयं कुरुपतिस्तदा । निवृत्योपययुस्तूर्ण स्वं पुरं पुरुपर्पमाः।
उपारुयार्जुनथाऽपि चामरव्यजनं सितम् ।। १७ स्पन्दनेनाथ कृष्णोऽपि सरित द्वारकामगात् ।।३२
रुयमदण्डं वृहद्राझुर्विदुधाव प्रदक्षिणम् । साखतेन च वीरेण पृष्ठतो यायिना तदा ।
तथैव भीमसेनोऽपि रथमारुह्य वीर्यवान् ।। १८ दारुकेण च मूतेन सहितो देवकीसुतः ।।
'छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् । स गतोद्वारका विष्णुर्गरुत्मानिव वेगवान् ॥३३
वर्यमणिदण्डं च चामीकरविभूपितम् ॥ १९ वैशंपायन उवाच ।
दधार तरसा भीमः सुच्छचं शार्ङ्गधन्वने । निवृत्य धर्मराजस्तु सह भ्रातृभिरच्युतः।
भीमसेनार्जुनौ चापि यमापरिनिपूदना । २० | सुहृत्परिवृतो राजा प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ ३४
पृष्ठतोऽनुययुः कृष्णमृत्विवपरिजनीताः। विसृज्य सुहृदः सर्वान्धातन्पुत्रांश्च धर्मराद् ।
स तथा भ्रातृभिः सर्वेः केशयः परवीरहा ॥२१ मुमोद पुरुपव्यानो द्रौपद्या सहितो नृप ।। ३५
अन्वीयमानः शुशुभे शिष्यरिव गुरुः प्रियः। केशवोपि मुदा युक्तः प्रविवेश पुरोत्तमम् ।
'अभिमन्यु च सौमद्रं वृद्धः परिवृतस्तथा ।। २२ पूज्यमानो यदुश्रेष्ठरुग्रसेनमुसंस्तथा ॥
स्थमारोप्य निर्यातो धौम्यो बामणपुद्गवः । आहुकं पितरं वृद्धं मातरं च यशखिनीम् ।
इन्द्रप्रस्थमतिक्रम्य कोशमात्रं महाद्युतिः।' अभिवाद्य बलं चैव स्थितः कमललोचनः॥३७
पार्थमामय गोविन्दः परिप्वज्य सुपीडितम् २३ प्रद्युम्नसाम्बनिशठांधारुदेणं गदं तथा ।
युधिष्ठरं पूजयित्वा भीमसेनं यमी तथा । अनिरुद्धं च भानुं च परिप्वज्य जनार्दनः ॥३८
परिप्यतो भृशं तैस्तु यमाभ्यामभिवादितः ।।२४ । स युद्धरभ्यनुज्ञातो रुक्मिण्या भवनं ययौ ।
योजनार्धमथो गत्या कृष्णः परपुरञ्जयः ।
'स तत्र भवने दिव्ये प्रमुमोद सुखी सुखम् ३९
युधिष्ठिरं समामय निवर्तस्पेति भारत ॥ २५ एतसिग्नन्तरे राजन्मयो दैत्याधिपस्तदा।
ततोऽभिवाद्य गोविन्दः पादा जग्राह धर्मवित् । विधिवत्कल्पयामास सभां धर्ममताय वै ।
॥ इति धीमन्महाभारत सभापर्वणि मनपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

·श्रीमन्महाभारते [मन्त्रपर्व । वैशंपायन उवाच । तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ सभानिर्माणसामन्यानयनाय बिन्दुसम्प्रति मयस्स गमनम् ॥ ३॥ गदाशलान्यां सह सामग्री गृहीत्वा मयत खाण्डवप्रस्थागमनम् ॥ २ ॥ भीमार्जुनयोः गदाराहदानं सभानिर्माणं च ॥ ३ ॥ यत्र भूतपतिः सृष्ट्वा सर्वाल्लोकान्सनातनः। अथाब्रवीन्मयः पार्थमर्जुनं जयतां वरम् । उपास्यते तिग्मतेजाः स्थितो भूतैः सहस्रशः १५ आपृच्छे त्वां गमिप्यामि पुनरेप्यामि चाप्यहम् १ नरनारायणौ ब्रह्मा यमः स्थाणुश्च पञ्चमः । 'विश्रुतां त्रिषु लोकेषु पार्थ दिव्यां सभा तव । उपासते यत्र परं सहस्रयुगपर्यये । १६ प्राणिनां विस्मयकरी तब प्रियविवधिनीम् । यत्रेष्टं वासुदेवेन सत्रैर्वर्पगणान्वहून् । पाण्डवानां च सर्वेषां करिष्यामि धनञ्जय ॥ २ , श्रद्दधानेन सततं धर्मसंप्रतिपत्तये ॥ १७ उत्तरेण तु कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति । सुवर्णमालिनो यूपाश्चैत्याचाप्यतिभास्वराः । यियक्षमाणेषु पुरा दानवेषु मया कृतम् ॥ ३ ददौ यत्र सहस्राणि प्रयुतानि च केशवः ॥१८. चित्रं मणिमयं भाण्डं रम्यं विन्दुसरः प्रति । तत्र गत्वा स जग्राह गदां शङ्खच भारत । सभायां सत्यसन्धस्य यदासीद्वपपर्वणः ॥ ४. 'तस्माद्गिरेरुपादाय शिलाः सुरुचिरावहा। आगमिष्यामि तद्गृह्य यदि तिष्ठति भारत । स्फाटिकं च सभाद्रव्यं यदासीद्वपपर्वणः॥ १९. ततः सभां करिष्यामि पाण्डवस्य यशखिनीम् ५ / किंकरैः सह रक्षोभिर्यदरक्षन्महद्धनम् । मन महादिनी चित्रां सर्वरत्नविभूषिताम् । तदगृह्णान्मयस्तत्र गत्वा सर्व महाऽमुरः ॥ २० अस्ति बिन्दुसरस्युग्रा गदा च कुरुनन्दन ॥ ६ तदाहृत्य च तां चक्रे सोऽसुरोऽप्रतिमा सभाम् । निहिता यौवनावेन राज्ञा हत्वा रणे रिपून् । विथुतां त्रिपु लोकेपु दिव्यां मणिमयी शुभां२१ सुवर्णविन्दुभिश्चित्रा गुर्वी भारसहा दृढा ॥ ७ | गदां च भीमसेनाय प्रवरां प्रददौ तदा । सा वै शतसहस्रस्य संमिता शत्रुघातिनी । देवदत्तं चार्जुनाय शङ्खप्रवरमुत्तमम् ।। अनुरूपा च भीमस्स गाण्डीवं भवतो यथा ॥८॥ यस्य शङ्कस नादेन भूतानि प्रचकम्पिरे । चारुणश्च महाशसो देवदचः सुघोपवान् । 'स कालं कंचिदाश्वस्य विश्वकर्मा विचिन्त्य च२३ सर्वमेतत्प्रदास्यामि भवते नात्र संशयः ।। ९. सभां प्रचक्रमे कर्तु पाण्डवानां महात्मनाम् । अभिप्रायेण पार्थानां कृष्णस्य च महात्मनः।।२४ इत्युक्त्वा सोऽसुरः पार्थ प्रागुदीची दिशं गतः। सर्वगुणसंपन्नां दिव्यरूपामलङ्गताम् । अथोत्तरेण कैलासान्मनाकं पर्वतं प्रति ॥ १० | तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान्पायसेन सहस्रशः। हिरण्यशृङ्गः सुमहान्महामणिमयो गिरिः। सभा च सा महाराज शातकुम्भमयदुमा ॥२५ रम्यं विन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः ॥११. दशकिप्फुसहस्राणि समन्तादायताभवत् । द्रष्टुं भागीरथीं गङ्गामुवास बहुलाः समाः। यथा वह्वेर्यथार्कस्य सोमस च यथा सभा ॥२६ यत्रष्टं सर्वभूतानामीश्वरेण महात्मना ।। १२) भ्राजमाना तथाऽत्यथै दधार परमं वपुः । आहृतार ऋतवो मुख्याः शतं भरतसत्तम । अभिमतीव प्रभया प्रभामर्कस्य भास्वराम् ।। २७ यत्र यूपा सेणिमयाथैत्याचापि हिरण्मयाः॥१३ प्रबभौ बलमानेव दिव्या दिव्येन वर्चसा । शोमार्थ विहितास्तत्र न तु दृष्टान्ततः कृताः। नवमेघप्रतीकाशा दिवमात्य विष्ठिता । यत्रेष्ट्वा स.गतः सिद्धि सहस्राक्षः शचीपतिः १४ । आयत्ता विपुला रम्या विपाप्मा विगतलमा २८ भ वैशंपायन उवाच ।

·अध्यायः ४] सभापर्व २। . उत्तमद्रव्यसंपन्ना रत्नपाकारतोरणा। मन्दानिलसमुद्भूतां मुक्ताविन्दुभिराचिताम् । बहुचित्रा बहुधना सुकृता विश्वकर्मणा ॥ २९ महामणिशिलापट्टचद्धपर्यन्तवेदिकाम् ।। न दाशाही सुधर्मा वा ब्रह्मणो वाथ तादृशी। मणिरतचितां तां तु केचिद येत्य पार्थिवाः। सभा रूपेण संपन्ना यां चक्रे मतिभान्मयः॥३० दृष्ट्वापि नाभ्यजानन्त तेऽज्ञानात्प्रपतन्त्युत ॥३६ तांस तत्र मयेनोक्ता रक्षन्ति च वहन्ति च । तां सभामभितो नित्यं पुष्पवन्तो महाद्रुमाः। सभामष्टी सहस्राणि किङ्करा नाम राक्षसाः॥३१ आसन्नानाविधा लोलाः शीतच्छाया मनोरमाः।। अन्तरिक्षचरा घोरा महाकाया महाबलाः । रक्ताक्षाः पिङ्गलाक्षाश्व शुक्तिकर्णाः प्रहारिणः३२ काननानि सुगन्धीनि पुष्करिण्यच सर्वशः । तस्यां सभायां नलिनी चकाराप्रतिमां मयः । हंसकारण्डवोपेताचक्रवाकोपशोभिताः॥ ३८ वर्यपत्रवितता मणिनालमयाम्बुजाम् ॥ ३३ | जलजानां च पदानां स्थलजानां च सर्वशः । पद्मसौगन्धिकवतीं नानाद्विजगणायुताम् । मारुतो गन्धमादाय पाण्डवान्स निपवते ॥३९ पुष्पितः पङ्कचित्रां कूममत्स्यैश्च काञ्चनैः । ईदृशीं तां समां कृत्वा मासः परिचतुर्दशः। चित्रस्फटिकसोपानां निप्पङ्कसलिलां शुभाम् ३४ | निष्ठितां धर्मराजाय मयो राजन्न्यवेदयत् ॥ ४० ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मनपर्वणि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ माह्मणाम्भोजयिरया युधिष्टिरस सभाप्रवेशः ॥ १॥ ऋषीणां क्षत्रियाणां देवगन्धर्वादीनां घ तग्रोपवेशनम् ॥ २ ॥ वैशंपायन उवाच । भक्ष्यमूलः फलव मसिराहहारिणः । 'तां तु कृत्या सभां श्रेष्ठां मयथार्जुनमत्रवीत् । । कसरेणाथ जीवन्त्या हविष्येण च सर्वशः॥ ८ भूतानां च महावीर्यो ध्वजाग्रे किङ्करो गणः॥१ मांसप्रकारविविधः खायथापि तथा नृप । तय विष्फारपोपेण मेघवन्निनदिप्यति । चोप्यय विविध राजन्यैश्च बहुविस्तरः ॥ ९ अयं हि मूर्यसङ्काशो ज्वलनस्य रथो महान् ॥२ अहतश्चैव वासोभिर्माल्यरुचायचरपि । इमे च दिविजाः श्वेता वीर्यवन्तो हयोत्तमाः। तर्पयामास विरेन्द्रान्नानादिग्भ्यः समागतान्१० मायामयः कृतो होप ध्वजो वानरलक्षणः ॥ ३ ददौ तेभ्यः सहस्राणि गवां प्रत्येकशः पुनः असलमानो वृक्षेषु धूमकेतुरिवोच्छितः । पुण्याहयोपस्तत्रासीद्दिवस्मृगित्र भारत ॥ ११ बहुवर्ण हि लक्ष्यत ध्वजं वानरलक्षणम् ।। ४ यादिवविविधैदिव्यगन्धरुपावचरपि । ध्वजोत्कटं बनवमं युद्धे द्रक्ष्यसि विष्टितम् । पूजयित्वा कुरुश्रेष्ठो देवतानि निवेश्य च ॥ १२ एप वीरः सव्यसाचिन्ध्वजस्यान्ते भविष्यति ॥ ५ तत्र मल्ला नटा झाष्टाः मूता वैतालिकास्तथा। शंपायन उवाच । उपतस्थुमहात्मानं धर्मपुत्रं युधिष्टिरम् ।। १३ इत्युक्याऽऽलिङ्गापीमत्गुं विसृष्टः प्रयया मयः ६ तथा स कृत्वा पूजांतां प्रातमिः सह पाण्डवः । नतः प्रवेशनं तस्यां च राजा युधिष्ठिरः। अयुतं भोजयित्वा तु बामणानां नराधिपः ॥ ७ समायामृपयनसां पाण्डवः मह आमनं । साज्येन पायसेन मधुना मिश्रितन च । . वसांसमायांरम्यायां रेमे शको यथा दिवि।।१४ आसायनरेन्द्राय नानादबासमागताः॥ १५

·६
श्रीमन्महाभारते
मनपर्व ।
असितो देवलः सत्सः सपिाली महाशिराः। अहो वङ्गः सुमित्रश्च शैब्यश्वामित्रकर्शनः ।
अर्वा वसुः सुमित्रश्च मैत्रेयः शुनको पलिः॥१६ किरातराजः सुमना यवनाधिपतिस्तथा ॥ ३४
घको दालभ्यः स्फुलशिराः कृष्णद्वैपायनः शुकः। चाणूरो देवरातश्च भोजो भीमरथश्च यः ।
सुमन्तुजैमिनिः पैलो व्यासशिप्यास्तथा वयम्१७ श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयसेनश्च मागधः ॥ ३२
तित्तिरियाज्ञवल्क्यच ससुतो रोमहर्पणः। सुकर्मा चेकितानश्च पुरुचामित्रकर्शनः ।
अप्मुहोम्यश्च धौम्यश्च अणीमाण्डव्यकौशिकौ १८ केतुमान्वसुदानच वैदेहोऽथ कृतक्षणः ॥ ३३
दामोप्णीपखैवलिश्च पर्णादो घटजानुकः। सुधर्मा चानिरुद्धश्च श्रुतायुश्च महाबलः ।
मौजायनो वायुभक्षः पाराशर्यश्च सारिकः॥१९ अनूपराजो दुर्धर्षः क्रमजिच्च सुदर्शनः ॥ ३४
बलिवाकः सिनीवाकः सप्तपालः कृतश्रमः। शिशुपाल सहसुतः फरूपाधिपतिस्तथा ।
जातूकर्णः शिखावांश्च आलम्बः पारिजातकः॥२०
वृष्णीनां चैव दुर्धर्षाः कुमारा देवरूपिणः ॥३५
पर्वतश्च महाभागो मार्कण्डेयो महामुनिः।
पवित्रपाणिः सावर्णो भालकिर्गालवस्तथा ॥२१ आहुको विपृथुश्चैव गदः सारण एव च ।
जवाबन्धुश्व रैभ्यथ कोपवेगस्तथा भृगुः ।
अक्रूरः कृतवर्मा च सत्यकथ शिनः सुतः ॥३६
हरियभ्रुश्च कौण्डिन्यो व माली सनातनः ॥२२ भीष्मकोऽथाकृतिश्चैव द्युमत्सेनश्च वीर्यवान् ।
काक्षीवानौशिजचैव नाचिकेतोऽथ गौतमः ।
केकयाश्च महेप्यासा यज्ञसेनश्च सोमकिः ॥ ३७
पैङ्गयो वराहः शुनकः शाण्डिल्यश्च महातपाः।।२३ केतुमान्वसमांश्चैव कृतास्त्रश्च महाबलः ।
कुकुरो वेणुजङ्घोऽथ कालापः कठ एव च ।
एते चान्ये च बहवः क्षत्रिया मुख्यसंमताः ३८
मुनयो धर्मविद्वांसो धृतात्मानो जितेन्द्रियाः॥२४ / उपासते सभायां स कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
एते चान्ये च बहवो वेदवेदाङ्गपारगाः । अर्जुनं ये च संश्रित्य राजपुत्रा महाबलाः ॥३९
उपासते महात्मानं सभायामृपिसत्तमाः॥ २५ अशिक्षन्त धनुर्वेदं रौरवाजिनवाससः।
कथयन्तः कथाः पुण्या धर्मज्ञाः शुचयोऽमलाः। तत्रैव शिक्षिता राजकुमारा वृणिनन्दनाः॥४०
तथैव क्षत्रियश्रेष्ठा धर्मराजमुपासते ॥ २६. रौक्मिणेयश्च साम्बश्च युयुधानथ सात्यकिः ।
श्रीमान्महात्मा धर्मात्मा मुञ्जकेतुर्विवर्धनः । सुधर्मा चानिरुद्धश्च शैव्यश्च नरपुङ्गवः ।।
४१
सवामजिदुर्मुखश्च उग्रसेनश्च वीर्यवान् ।। २७ | एते चान्ये च बहवो राजानः पृथिवीपते ।
कक्षसेनः क्षितिपतिः क्षेमकवापराजितः ।
धनञ्जयसखा चात्र नित्यमास्ते स्म तुम्बुरुः ॥४२
कम्बोजराजः कमठः कम्पनथ महाबलः ॥२८ उपासते महात्मानमासीनं सप्तविंशतिः।
सततं कम्पयामासं यवनानेक एव यः ।
बलपौरुपसंपन्नान्कृतास्त्रानमितौजसः।
चित्रसेनः सहामात्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥४३
यथाऽसुरान्कालकेयान्देवो वज्रधरस्तथा ॥ २९ गीतवादित्रकुशलाः साम्यतालविशारदाः ।
प्रमाणेऽथ लये स्थाने किन्नराः कृतनिश्रमाः ४४
जटामुरो मद्रकानां च राजा
कुन्तिः पुलिन्दश्च किरातराजः ।
संचोदितास्तुम्बुरुणा गन्धर्वसहितास्तदा।
तथागवाही सहपुण्ड्केप
गायन्ति दिव्यतानस्ते यथान्यायं मनखिनः४५
पाण्ड्योराजी व सहान्धकेण ॥ ३० पाण्डुपुत्रानृपश्चैिव रमयन्त उपासते ।
फालकेयाः शालकाया अपत्यान्यमुराः ॥ २९ ॥
सभापर्वणि चतुर्थोऽध्यागः ॥ ४ ॥

·श्रीमन्महाभारते [ मन्त्रपर्व १ कच्चित्प्रकृतयः सप्त न लुप्ता भरतर्षभ । एकोप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः आढ्यास्तथा व्यसनिनःस्वनुरक्ताथ सर्वशः ॥२६ राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ १० कचिन्न कृतकैर्दूतैर्ये चाप्यपरिशङ्गिताः । कचिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्वत्तो वा तव चामात्यैर्मिद्यते मन्त्रितं तथा ॥ २७ त्रिमिस्त्रिभिरविज्ञातैत्सि तीर्थानि चारकैः ॥४१ मित्रोदासीनशत्रूणां कचिद्वेसि चिकीर्पितम् । कचिद्द्विपामविदितः प्रतिपन्नश्च सर्वदा । कचित्सन्धि यथाकालं विग्रहं चोपसेवसे ॥ २८ नित्ययुक्तो रिपून्सर्वान्वीक्षसे रिपुसूदन ॥ ४२ कञ्चिद्वत्तिमुदासीने मध्यमे चानुमन्यसे । कचिद्विनयसंपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः। कचिदात्मसमा वृद्धाः शुद्धाः संवोधनक्षमाः॥२९ अनसूयुरनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ कुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीरमत्रिणः । कचिदग्निपु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः । विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञो भवति भारत ।।३० हुतं च होप्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ १४ कचित्संवृतमन्त्रस्ते अमात्यैः सास्कोविदैः। कचिदङ्गेपु निष्णातो ज्योतिपः प्रतिपादकः । राष्ट्र सुरक्षित तात शत्रुभिर्न विलुप्यते ॥ ३१ उत्पातेषु च सर्वेषु दैवशः कुशलस्तव ।। कचिन्निद्रावसं नैपि कचित्काले विबुद्ध्यसे । कचिन्मुख्या महत्स्येव मध्यमेषु च मध्यमाः । कचिच्चापररात्रेषु चिन्तयसर्थमर्थवित् ॥ ३२ जघन्याश्च जघन्येपु भृत्याः कर्मसु योजिताः॥४६ कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कचिन्न बहुभिः सह । अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् । कञ्चित्ते मत्रितो मन्त्रो न राष्ट्र परिधावति ॥३३ श्रेष्ठाञ्थेप्ठेषु कचिचं नियोजयसि कर्मसु ॥४७- कञ्चिदर्थान्विनिश्चित्य लघुमूलान्महोदयान् । कचिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्विजसे प्रजाः। क्षिप्रमारभसे कर्तुं न विनयसि तादृशान् ॥ ३४ राष्ट्रं तवानुशासन्ति मत्रिणो भरतर्षभ ॥ ४८ कञ्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः परोक्षास्ते विशतिताः। कचित्त्यां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा । सर्वे वा पुनरुत्सृष्टाः संसृष्टं चात्र कारणम् ॥३५ / उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ ४९ आप्तैरलुब्धैः क्रमिकैस्ते च कच्चिदनुष्ठिताः। कञ्चिद्धष्टश्च शूरश्च मतिमान्धृतिमाञ्शुचिः। कच्चिद्राजन्कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुनः॥३६ कुलीनथानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिस्तथा ॥ ५० विदुस्ते वीर कर्माणि नानवासानि कानिचित् । । कच्चिद्वलय ते मुख्याः सर्वयुद्धविशारदाः। कञ्चित्कारणिका धर्मे सर्वशास्रेषु कोविदाः। धृष्टावदाता विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ।। कारयन्ति कुमारांश्च योधमुख्यांश्च सर्वशः॥३७ कचिवलय भक्तं च वेतनं च यथोचितम् । कचित्सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम् । संप्राप्तकाले दातव्यं ददासि न विकसि ॥ ५२ पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेपु कुर्यान्निाश्रेयसं परम् ॥३८ कालातिक्रमणादेते भक्तवेतनयोर्मृताः। कचिदुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः । भर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात्सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः।। यत्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरः ॥ ३९ कचित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः । सप्तप्रकृतयः खाम्यमात्यमुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गवलाख्याः॥ २६ ॥ वमो विनियोजकः २, प्रेदेष्टा नगराध्यक्षः कार्यनिर्माणकृत्तथा । कचिन्न तकता इति स-पाठः ॥ २७ ॥ शुचयो जीवितक्षमाः धर्माध्यक्षः सभाध्यक्षो दण्डपालत्रिपञ्चमः ३, पोदशो दुरपालय इति स-पाटः ॥ २८ ॥ कर्मान्ताः कृष्यादयः ॥ ३५ ॥ तथा राष्ट्रान्तपालकः । अटवीपालकान्तानि तीर्थान्यष्टादशैव तु कारगिकाः युद्धोएकरणयुक्ताः ॥ ३७॥ मन्त्री पुरोहितवैव ४,चारान्विचारयेत्तीर्थेष्वात्मनश्च परस्य धापासण्डादीनविज्ञातान- युपराजयभूपतिः । पचमो द्वारपालश्च पष्टोऽन्तशिकस्तथा १, न्योन्यमितरेष्वपि ५, मन्त्रिणं युवराजं च हित्वा खेषु पारागाराधिकारी च द्रव्यसंचयकृतथा 1त्याकृलेषु चार्थानां न. पुरोहितमिति ॥ ४१ ।।

·अध्यायः ५] सभापर्व २। चित्प्राणांस्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति सदा युधि॥५४ | अर्थान्समधितिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम् ॥६९ कचिनको बहुनर्थान्सर्वशः सांपरायिकान् । कचिदभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शनानि च । अनुशास्ति यथाकामं कामात्मा शासनातिगः५५ प्रेयाणि च महाराज रक्षन्त्यनुमतास्तव ॥ ७० कचित्पुरुषकारेण पुरुपः कर्म शोभयन् । कच्चिकोशव कोष्टं च वाहनं द्वारमायुधम् । लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम् ॥ ५६ आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः ।। ७१ कञ्चिविद्याविनीतांश्च नराज्ञानविशारदान् । कचिदाभ्यन्तरेभ्यश्च वाह्येभ्यश्च विशांपते । यथार्ह गुणतश्चैव दानेनाभ्युपपद्यसे ।। ५७ रक्षयात्मानमेवाग्रे तांश्च स्वेभ्यो मिथश्च तान् ७२ कचिदारान्मनुष्याणां तवार्थे मृत्युमीयुपाम् । कचिन्न पाने द्यूते वा क्रीडामु प्रमदासु च । व्यसनं चाभ्युपेतानां विभर्पि भरतर्षभ ॥ ५८ प्रतिजानन्ति पूर्वाह्ने व्ययं व्यसन तब ॥ ७३ कञ्चिद्भयादुपगतं क्षीणं वा रिपुमागतम् । कच्चिदायस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः । 'युद्धे या विजितं पार्थ पुत्रवत्परिरक्षसि ॥ ५९ पादभागसिभिर्वापि व्ययः संशुझ्यते तव ॥७४ कञ्चित्त्वमेव सर्वसाः पृथिव्याः पृथिवीपते। कचिज्ज्ञातीन्गुरूवृद्धा- न्वणिजः शिल्पिनः श्रितान् । समश्वानभिशयश्च यथा माता यथा पिता ।। ६० अभीक्ष्णमनुगृह्णासि कञ्चिव्यसनिनं शत्रु निशम्य भरतर्षभ । धनधान्येन दुर्गतान् ॥ ७५ अभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम् ॥६१ यात्रामारभसे दिया प्राप्तकालमरिन्दम । कचिचायव्यये युक्ताः सर्वे गणकलेखकाः । अनुतिष्ठन्ति पूर्वाहे नित्यमाय व्ययं तव ॥७६ पाणिमूलं च विज्ञाय व्यवसायं पराजयम् ॥ ६२ कच्चिदर्थेपु संग्रौढान्हितकामाननुप्रियान् । वलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनमग्रतः। नापकर्पसि कर्मभ्यः पूर्वमप्राप्य किल्विपम्।।७७ कञ्चिच्च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परन्तप । कचिद्विदित्वा पुरुपानुत्तमाधममध्यमान् । उपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथार्हतः॥ ६३ त्वं कर्मस्खनुरूपेषु नियोजयसि भारत ।। कच्चिदात्मानमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः । पराजिगीपसे पार्थ प्रमत्तानजितेन्द्रियान् ॥ ६४ अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्खनुष्ठिताः ॥ ७९ कञ्चिन्न लुब्धाश्चौरा वा वैरिणो वा विशांपते । कचित्ते यास्यतः शत्रून्पूर्वं यान्ति स्वनुष्ठिताः । कच्चिन्न चौरैलुन्धर्वा कुमारैः स्त्रीवलेन वा । साम दानं च भेदश्च दण्डव विधिवद्गुणाः ।।६५ त्वया वा पीड्यते राष्ट्र कचित्तुष्टाः कृपीवला८० कचिन्मूलं दृढं कृत्वा परान्यासि विशांपते । कचिद्राष्ट्रे तटाकानि पूर्णानि च वृहन्ति च । तांश्च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि ॥ ६६ भागशो विनिविष्टानि न कृपिर्देवमातृका ॥८१ कचिदष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विधवला चमूः। कचिन्न भक्तं बीजं च कर्पकसावसीदति । पलमुख्यैः सुनीता ते द्विपतां प्रतिवर्धिनी ॥६७ प्रत्येकं च शतं वृद्ध्या ददास्य॒णमनुग्रहम् ॥ ८२ कचिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परन्तप । कञ्चित्स्वनुष्टिता तात वार्ता ते साधुभिर्जनः । अविहाय महाराज निहंसि समरे रिपून् ॥ ६८ वार्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं मुखमेधते ॥८३ कचित्स्वपरराष्ट्रेषु यहवोऽधिकृतास्तव । कचिच्छ्राः कृतप्रज्ञाः पञ्चपञ्च वनुष्ठिताः । अंशाशसंयुक्ता-रया नागा हया योधाः पतयः कर्मकारकाः । मुष्टिः सस्यानां गोपनकालः ॥ ६८॥ कोटं धान्यस्थानम् ॥१॥ चारा दतिकमुख्याश्च ध्वजिन्ययानिका मता ! चतुर्विधवला कचिनेति पानादिव्यमनजं व्यय तव पूर्वाद्धे धर्माचरणकाले भृत्या मौलमैनभृयाटवियलयुक्ता । बलमुख्यः सेनापतिभिः प्रतिव- न प्रतिजानन्ति नावेदयन्ति ॥ ५३ ॥ अनुतिष्ठन्ति निवेदयन्ति धिनी प्रातिकूल्येन च्छेदिनी ॥ ६७ ॥ लवः यस्यच्छेदनकालः ॥६॥अप्रामव्यवहारा अप्रौटाः ॥ ५९॥ प्रतिग्राम पञ्चपञ्चेति । ७८ .

·१२ 'श्रीमन्महाभारते मनपर्व १ मुहूर्तात्माप्तकालं च दृष्ट्वा लोकचरं मुनिम् ॥ ५ दिव्यादिव्यैरभिप्रायरुपेतां विश्वरूपिणीम् ॥१७ नारदं सुस्थमासीनमुपासीनो युधिष्ठिरः। देवैः पितृगणैः साध्यैर्यज्यभिनियतात्मभिः।। अपृच्छत्पाण्डवस्तत्र राजमध्ये महाद्युतिः ॥ ६ | जुष्टां मुनिगणैः शान्तैर्वेदयज्ञैः सदक्षिणैः ॥ भवान्सञ्चरते लोकान्सदा नानाविधान्यहन् । यदि ते श्रवणे धुद्धिर्वर्तते भरतर्षभ ।। १३ ब्रह्मणा निर्मितान्पूर्व प्रेक्षमाणो मनोजवः ।। नारदेनैवमुक्तस्तु धर्मराजो युधिष्ठिरः । ईदृशी भविता काचिदृष्टपूर्वा सभा कचित् । प्राञ्जलिर्भ्रातृभिः सार्ध तैश्च सर्द्विजोत्तमैः॥१४ इतो वा श्रेयसी ब्रह्मस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः॥ ८ नारदं प्रत्युवाचेदं धर्मराजो महामनाः । वैशंपायन उवाच । सभाः कथय ताः सर्वाः श्रोतुमिच्छामहे वयं १५ तच्छुत्वा नारदस्तस्य धर्मराजस्य भापितम् । किंद्रव्यास्ताः सभा ब्रह्मन्किविस्ताराः किमायताः। पाण्डवं प्रत्युवाचेदं मयन्मधुरया गिरा ॥ ९ पितामहं च के तस्यां सभायां पर्युपासते ॥ १६ नारद उवाच । पासवं देवराजं च यमं वैवस्वतं च के। मानुपेषु न मे तात दृष्टपूर्वा न च श्रुता । वरुणं च कुत्ररं च सभायां पर्युपासते ॥ १७ सभा मणिमयी राजन्यथेयं तव भारत ॥ १० एतत्सर्वं यथान्यायं ब्रह्म वदतस्तव । सभां तु पितृराजस्य वरुणस्य च धीमतः । श्रोतुमिच्छाम सहिताः परं कौतूहलं हि नः||१८ कथयिष्ये तथेन्द्रस्य कैलासनिलयस्य च ॥ ११ एवमुक्तः पाण्डवेन नारदः प्रत्यभाषत । ब्रह्मणश्च समां दिव्यां कथयिष्ये गतलमाम् । क्रमेण राजन्दिव्यास्ताः श्रूयन्तामिह नः समाः।। ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मनपर्वणि पष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ इन्द्रसभावर्णनम् ॥१॥ नारद उवाच। सिद्धा देवर्षयश्चैव साध्या देवगणास्तथा । शक्रस्य तु सभा दिव्या भास्वरा कर्मनिर्मिता। मरुत्वन्तश्च सहिता भास्वंतो हेममालिनः॥ ७ स्वयं शक्रेण कौरव्य निर्जितार्कसमप्रभा । १ एते सानुचराः सर्वे दिव्यरूपाः स्वलकृताः। विस्तीर्णा योजनशतं शतमध्यर्धमायता । उपासते महात्मानं देवराजमरिन्दमम् ।। वैहायसी कामगमा पञ्चयोजनमुच्छ्रिता ॥ २ तथा देवर्षयः सर्वे पार्थ शक्रमुपासते । जराशोकलमापेता निरातङ्का शिवा शुभा । अमला धूतपाप्मानो दीप्यमाना इयाग्नयः ॥ ९ वेश्मासनवती रम्या दिव्यपादपशोभिता॥ ३ | तेजस्विनः सोमसुतो विशोका विगतज्वराः। तस्सा देचेश्वरः पार्थ सभायां परमासने । पराशरः पर्वतश्च तथा सावर्णिगालवौ ॥ आस्ते शच्या महेन्द्राण्या श्रिया लक्ष्म्याच भारत! | 'एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महामतिः।' विभ्रद्वपुरनिर्देश्य किरीटी लोहिताङ्गदः । शङ्खश्च लिखितश्चैव तथा गौरशिरा मुनिः । विरजोम्बरश्चित्रमाल्यो हीकीर्तिद्युतिभिः सह॥५ दुर्वासाः क्रोधनः श्येनस्तथा दीर्घतमा मुनिः११ तस्सामुपासते नित्यं महात्मानं शतकातुम् । पवित्रपाणिः सावर्णिर्याज्ञवल्क्योऽथ भालुकिः । मरुतः सर्वशो राजन्सर्वे च गृहमेधिनः ॥ ६ उद्दालका श्वेतकेतुस्ताण्डो भाण्डायनिस्तथा॥१२ बैलागनिलयस्य फुरस्य ॥११॥ सगापर्वणि पष्टोऽध्यायः॥६॥ । हविष्मांध गरिष्ठच हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः ।

·अध्यायः ८]
सभापर्व २।
हृद्यश्चोदरशाण्डिल्यः पाराशर्यः कृपीवलः॥ १३ यज्ञाश्च दक्षिणाश्चयं ग्रहास्तोभाथ भारत ।
वातस्कन्धो विशाखश्च विधाता काल एव च । यज्ञवाहाथ ये मन्त्राः सर्वे तत्र समासते ॥ २३
करालदन्तस्त्वष्टा च विश्वकर्मा च तुम्बुरुः॥१४ तथैवाप्सरसो राजन् 'रम्भोर्वश्यथ मेनका ।
अयोनिजा योनिजाश्च वायुभक्षा हुताशिनः। धृताची पश्चचूडा च विप्रचित्तिपुरोगमाः २४
ईशानं सर्वलोकस्य वजिणं समुपासते ।। १५ विद्याधराश्च राजेन्द्र' गन्धर्वाश्च मनोरमाः ।
सहदेवः सुनीथश्च वाल्मीकिश्च महातपाः ।
नृत्यवादित्रगीतैश्च हास्यैश्च विविधैरपि ॥ २५
समीकः सत्यवाकव प्रचेताः सत्यसङ्गरः॥ १६ रमयन्ति स नृपते देवराजं शतऋतुम् ।
मेधातिथिर्यामदेवः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । स्तुतिभिर्मलेश्चैव स्तुवन्तः कर्ममिस्तथा ।। २६
'मरुत्तश्च मरीचिश्च स्थाणुश्चात्र महातपाः॥ १७
विक्रमैश्च महात्मानं बलवृत्रनिपूदनम् ।
कक्षीयान्गीतमस्तायस्तथा वैश्वानरो मुनिः ।
ब्रह्मराजर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा ॥ २७
मुनिः कालकवृक्षीय आथान्योऽथ हिरण्मयः१८
संवों देवहव्यच विष्वक्सेनश्च वीर्यवान् ।
विमानविविधैर्दिव्यर्दीप्यमाना इवामयः ।
दिव्या आपस्तथीपध्यः श्रद्धा मेधा सरस्वती १९
स्रग्विणो भूपिताः सर्वे यान्ति चायान्ति चापरे।।
अर्थो धर्मश्च कामश्च विद्युतश्चैव पाण्डव ।
बृहस्पतिश्च शुक्रश्च नित्यमास्तां हि तत्र वै ।
जलवाहास्तथा मेघा वायवः स्तनयित्नवः ॥२० एते चान्ये च बहवो महात्मानो यतव्रताः॥२९
प्राचीदिग्यज्ञवाहाश्च पावकाः सप्तविंशतिः। विमानश्चन्द्रसङ्काशः सोमवत्प्रियदर्शनाः ।
अनीपोमो तथेन्द्रानी मित्रश्च सविताऽयमा॥२१ ब्रह्मणो वचनाद्राजन्भृगुः सप्तर्पयस्तथा ।।
भगो विश्वे च साध्याश्च गुरुः शुक्रस्तथैव च । एपा सभा मया राजन्दृष्टा पुष्करमालिनी ।
विश्वावसुश्चित्रसेनः सुमनस्तरुणस्तथा । २२ | शतक्रतोर्महाबाहो याम्यामपि समां शृणु ॥३१
॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मत्रपर्वणि सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥
अष्टमोऽध्यायः॥८॥
यमसभावर्णनम् ॥ ३॥
नारद उवाच।
न शोको न जरा तसां क्षुत्पिपासे न चाप्रियम्।
कथयिप्ये सभां याम्यां युधिष्ठिर नियोध ताम्। न च दैन्यं क्लमो वाऽपि प्रतिकूलं न चाप्युत॥४
वैवस्वतस्य यां पार्थ विश्वकर्मा चकार ह ।। १. सर्वे कामाः स्थितास्तसां ये दिव्या ये च मानुपाः।
तैजसी सा सभा राजन्यभूव शतयोजना । रसवच्च प्रभूतं च भक्ष्यं भोज्यमरिन्दम ।।
विस्तारायामसंपन्ना भूयसी चापि पाण्डव ॥ २ लेा चोप्यं च पेयं च हृद्यं स्वादु मनोहरम् ।
अर्कप्रकाशा भ्राजिष्णुः सर्वतः कामरूपिणी । पुण्यगन्धाः स्रजस्तस्य नित्यं कामफला द्रुमाः॥६
नातिशीता न चात्युष्णा मनसश्च प्रहर्पिणी ॥३, रसवन्ति च तोयानि शीतान्युष्णानि चैव हि ।
पाराशर्यः कपिटल इति घ, पाठः ॥ १३ ॥ ब्रह्मणो- बलदश्चैव शान्तः पुटो विभावसुः । ज्योतिप्मान्भरतो भद्रः
जाप्रसूतोऽमिरमिरा इति विश्रुतः । दक्षिणानिगाहपसावः विष्टकद्वमुमान् ऋतुः । सोमश्च पिनृमांश्चैव पावकाः सप्त-
नीयाविति प्रयो । निमन्थ्यो वैद्युतः शरः संवती लौशिकस्तथा। विंशतिः ॥ २१ ॥ पुष्करमालिनी नामतः ॥ ३१ ॥ सभापर्वणि
जाटरों विपगः क्रव्यात् मवान् वैष्णवसथा 1 दस्तुमान् । सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

·श्रीमन्महाभारते
[मनपर्व १
तसां राजर्षयः पुण्यास्तथा ब्रह्मर्पयोऽमलाः ॥७ शतं च ब्रह्मदत्तानां वीरिणामीरिणां शतम् ॥ २२
यमं वैवस्वतं तात प्रहष्टाः पर्युपासते । भीप्माणां द्वे शतेऽप्यत्र भीमानां तु तथा शतम्।
ययातिर्नहुपः पूरुमान्धाता सोमको नृगः ॥ ८ शतं च प्रतिबिन्ध्यानां शतं नागाः शतं हयाः॥
सदस्युश्च राजर्पिः कृतवीर्यः श्रुतश्रवाः । पलाशानां शतं ज्ञेयं शतं काशकुशादयः ।
अरिष्टनेमिः सिद्धश्च कृतवेगः कृतिनिमिः ॥ ९ शान्तनुश्चैव राजेन्द्र पाण्डुश्चैव पिता तव ॥ २५
प्रतर्दनः शिविर्मत्स्यः पृथुलाक्षो बृहद्रथः ।
उशङ्गवः शतरथो देवराजो जयद्रथः ।
वार्तो मरुत्तः कुपिकः साङ्काश्यः साङ्कतिर्भुवः॥१० पदर्भश्च राजपिर्बुद्धिमान्सहमत्रिभिः॥ २६
चतुरश्वः सदस्योर्मिः कार्तवीर्यश्च पार्थिवः । . अथापरे सहस्राणि ये गताः शशबिन्दवः ।
भरतः सुरथश्चैव मुनीथो निशठोऽनलः ॥ ११ इष्ट्वाऽश्वमेधैर्बहुभिर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ २७
दिवोदासश्च सुमना अम्बरीपो भगीरथः । एते राजर्पयः पुण्याः कीर्तिमन्तो बहुश्रुताः।
व्यश्वः सदश्वो वाध्यश्वः पृथुवेगः पृथुश्रवाः॥१२ तस्यां सभायां राजेन्द्र वैवस्वतमुपासते ॥ २८
पृपदश्वो वसुमनाः क्षुपश्च सुमहाबलः ।
अगस्त्योऽध मतगश्च कालो मृत्युसथैव च |
रुपद्रुपसेनश्च पुरुकुत्सो ध्वजी रथी । १३ यज्वानश्चैव सिद्धाश्च ये च योगशरीरिणः ॥२९
आप्टिपेणो दिलीपश्च महात्मा चाप्युशीनरः। अग्निप्वात्ताश्च पितरः फेनपाथोप्मपाश्च ये।
औशीनरिः पुण्डरीकः शर्यातिः शरभः शुचिः१४ सुधावन्तो बर्हिपदो मूर्तिमन्तस्तथाऽपरे ॥ ३०
अङ्गो रिष्टश्च वेनश्च दुष्यन्तः सृञ्जयो जयः। कालचक्रं च साक्षाच भगवान्हव्यवाहनः ।
भानासुरिः सुनीथश्च निपधोऽथ वहीनरः॥१५ नरा दुष्कृतकर्माणो दक्षिणायनमृत्यवः ॥ ३१
करन्धमो बाहिकश्च मुद्युम्नो बलवान्मधुः। कालस्य नयने युक्ता यमस पुरुषाश्च ये ।
ऐलो मरुत्तश्च तथा बलवान्पृथिवीपतिः॥ १६ तस्यां शिशुपपालाशास्तथा काशकुशादयः॥३२
कपोतरोमा तृणकः सहदेवार्जुनौ तथा । उपासते धर्मराज मूर्तिमन्तो जनाधिप ।
व्यवः साश्वः कृशाश्वश्च शशबिन्दुध पार्थिवः १७ एते चान्ये च बहवः पितृराजसभासदः ।
रामो दाशरथिचैव लक्ष्मणोऽय प्रतर्दनः ।
न शक्याः परिसङ्ख्यातुं नामभिः कर्मभिस्तथा ३३
अलकः कक्षसेनश्च गयो गौराव एव च ॥ १८ | असंवाधा हि सा पार्थ रम्या कामगमा सभा ।
जामदग्यश्च रामश्च नाभागसगरौ तथा । दीर्घकालं तपस्तत्वा निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ ३४
भूरिद्युम्नो महाश्वश्व पृथाचो जनकस्तथा ॥ १९ ज्वलन्ती भासमाना च तेजसा खेन भारत ।
राजा न्यो वारिसेनः पुरिजिजनमेजयः। तामुग्रतपसो यान्ति सुव्रताः सत्यवादिनः ॥३५
ब्रामदत्तस्त्रिगतिश्च राजोपरिचरस्तथा ।। २० / शान्ताः संन्यासिनः शुद्धाः पूताः पुण्येन कर्मणा ।
इन्द्रद्युम्नो भीमजानुगरिपृष्ठोऽनघो लयः। सर्वे भावरदेहाच सर्वे च विरजोम्बराः ॥ ३६
पद्मोऽथ मुचुकुन्दश्च भूरिद्युम्नः प्रसेनजित् ।। २१ चित्राङ्गदाचित्रमाल्याः सर्वे ज्वलितकुण्डलाः।
अरिष्टनेमिः सुद्युम्नः पृथुलाश्वोऽष्टकस्तथा । सुकृतैः कर्मभिः पुण्यैः पारिवहश्च भूपिताः॥३७
शतं मत्स्या नृपतयः शतं नीपाः शतं हयाः २२ गन्धर्वाश्च महात्मानः सङ्गशवाप्सरोगणाः ।
धृतराष्ट्राश्चैकशतमशीतिर्जनमेजयाः । वादित्रं नृत्तगीतंच हास्यं लासं च सर्वशः ।। ३८
रामइति रामलक्ष्मणयोर्विष्णुशेपरूपेण स्वस्थानस्थयोरपि रूपा- कल्पं समाननामरूपकर्मत्वादनेशकल्पं धर्मसभावासिनां तेषां
न्तरेण उपासकानुग्रहार्थमावस्थानम् ॥ १ ॥ धृतराष्ट्राचै- | यहुत्वं युक्त । एवमन्येषामपि ॥ २३॥ दुष्कृतकर्माण विद्यावि-
करतमिति पुराणेषु प्रायेणाधिकारिगामेव कीर्तनात्तेषां च प्रति- 1 हीनकर्ममात्रनिमः ॥ ३१ ॥ सभापर्वणि अष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥

·अध्यायः ९]. सभापर्व २॥ १५ पुण्याश्च गन्धाः शब्दाश्च तस्यां पार्थ समन्ततः। उपासते महात्मानं रूपयुक्ता मनस्विनः॥ ४० दिव्यानि चैव माल्यानि उपतिष्ठन्ति नित्यशः।। ईदृशी सा सभा राजन्पितराज्ञो महात्मनः । शतं शतसहस्राणि धर्मिणां तं प्रजेश्वरम् । वरुणस्यापि वक्ष्यामि सभांपुष्करमालिनीम् ॥४१ ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि मनपर्वणि अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ नवमोऽध्यायः ॥९॥ परणसभावर्णनम् ॥ १ ॥ अभ्यर्चयति सत्काररासनेन च तं विभुः॥ १३ नारद उवाच। युधिष्ठिर सभा दिव्या वरुणस्यामितप्रभा । वासुकिप्रमुखांचव सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः । प्रमाणेन यथा याम्या शुभप्राकारतोरणा ॥ १. अनुज्ञाताश्च शेपेण यथार्हमुपविश्य च ॥ १४ अन्तःसलिलमास्थाय विहिता विश्वकर्मणा । एते चान्ये च बहवः सर्पास्तस्यां युधिष्ठिर । दिव्यै रनमयक्षः फलपुष्पप्रयुता ।। २ | 'वैनतेयश्च गरुडो ये चास्य परिचारिणः ।।' नीलपीतः सिताः श्यामः सितोहितकरपि । उपासते महात्मानं वरुणं विगतलमाः ॥ १५ अवतानस्तथा गुल्मर्मजरीजालधारिमिः ॥ ३ बलिवरोचनो राजा नरकः पृथिवीजयः। तथा शकुनयस्तस्यां विचित्रा मधुरस्वराः । संहादो विप्रचित्तिश्व कालखताश्च दानवाः॥१६ अनिर्देश्या वपुप्मन्तः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ४ । सुहनुर्दुर्मुखः शङ्खः सुमनाः सुमतिस्ततः । सा सभा सुखसंस्पर्शा न शीता न च धर्मदा । घटोदरो महापार्श्वः ऋथनः पिठरस्तथा ॥ १७ वेश्मासनवती रम्या सिता वरुणपालिता ॥ ५ विश्वरूपः स्वरूपश्च विरूपोऽय महाशिराः। यस्थामास्ते स वरुणो वारुण्या च समन्वितः। दशग्रीवश्च वाली च मेघवासा दशावरः ॥ १८ दिव्यरलाम्बरधरो दिव्याभरणभूपितः ॥ ६ / टिटिभो विटभूतश्च संहादश्वेन्द्रतापनः । 'द्वितीयेन तु नाम्ना चे गौरीति भुवि विश्रुता। दैत्यदानवसङ्घाथ सर्वे रुचिरकुण्डलाः॥ १९ पत्या सवरुणो देवः प्रमोदति सुखी सुखम् ।। ७ । सग्विणो मालिनश्चैव तथा दिव्यपरिच्छदाः । सग्विणो दिव्यगन्धाश्च दिव्यगन्धानुलेपनाः। सर्वे लब्धवराः शूराः सर्वे विगतमृत्यवः ॥ २० आदित्यास्तत्र वरुणं जलेश्वरमुपासते ॥ ८ ते तस्यां वरुणं देवं धर्मपाशधरं सदा । वामुकिस्तक्षकश्चैव नागश्चरावतस्तथा । उपासते महात्मानं सर्वे सुचरितव्रताः॥ २१ कृष्णश्च लोहितथैव पद्मचित्रश्च वीर्यवान् ।। ९ तथा समुद्राश्चत्वारो नदी भागीरथी च सा ।. कम्बलाश्वतरी नागी धृतराष्ट्रवलाहको । कालिन्दी विदिशा वेणा नर्मदावेगवाहिनी।।२२ मणिमान्कुण्डधारश्च कर्कोटकधनञ्जयो । १० | विपाशा च शतश्च चन्द्रभागा सरस्वती। पाणिमान्कुण्डधारच बलवान्थिवीपते । इरावती वितस्ता च सिन्धुदेवनदी तथा ॥ २३ प्रहलादो मुपिकादय तथव जनमेजयः।। ११ गोदावरी कृष्णवेणी कावेरी च सरिद्वरा । पताफिनो मण्डलिनः फणवन्तश्च सर्वशः। किंपुना च विशल्या च वधा चतरणी नदी॥२४, 'अर्थो धर्मभ कामथ यमुः कपिल एव च ॥१२ तृतीया ज्येष्ठिला चैव शोणवापि महानदः । अनन्य महानागो यं दृष्ट्वा जलजेवरः । चर्मण्वती तथा चव पोशा च महानदी ॥२५ ·श्रीमन्महाभारते [ मनपर्व १ सरयूरियत्साऽथ लागली च सरिद्वरा । गीतवादिनवन्तश्च गन्धर्वाप्सरसां गणाः ॥ ३० करतोया तथाऽऽत्रेयी लाहित्यश्च महानदः॥२६ स्तुवन्तो वरुणं तस्यां सर्व एव समासते। / लङ्घती गोमती चैव सन्ध्या त्रिस्रोतसी तथा। महीधरा रत्नवन्तो रसा ये च प्रतिष्ठिताः ॥३१ एताथान्याश्च राजेन्द्र सुतीर्था लोकविश्रुताः२७ कथयन्तः सुमधुराः कथास्तन समासते । सरितः सर्वतश्चान्यास्तीर्थानि च सरांसि च । वारुणश्च तथा मत्री सुनाभः पर्युपासते ॥ ३२ कृपाश्च सप्रस्रवणा देहवन्तो युधिष्ठिर ।। २८, पुत्रपौत्रः परिवृतो गोनाना पुष्करेण च । पल्बलानि तटाकानि देहवन्त्यथ भारत । सर्वे विग्रहवन्तस्ते तमीश्वरमुपासते ।। दिशस्तथा मही चव तथा सर्वे महीधराः ॥२९ | एपा मया संपतता वारुणी भरतर्षभ । उपासते महात्मानं सर्वे जलचरास्तथा । दृष्टपूर्वा सभा रम्या कुवेरस्य समां शृणु ॥ ३४ ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि मनपर्वणि नमोऽध्यायः ॥ ९॥ दशमोऽध्यायः ॥१०॥ कुबेरसभावर्णनम् ॥ १ ॥ नारद उवाच। तत्र देवाः सगन्धर्वा गणैरप्सरसां वृताः । सभा वैश्रवणी राजञ्शनयोजनमायता। दिव्यता महाराज गायन्तिस सभागताः।। १०. विस्तीर्णा सप्ततिश्चैव योजनानि सितप्रभा ॥ १ | मिश्रकेशी च रम्भा च चित्रसेना शुचिसिता । तपसा निर्जिता राजस्वयं वैश्रवणेन सा । चारुनेत्रा घृताची च मेनका पुजिकस्थला॥११ शशिप्रभा प्रावरणा कैलासशिखरोपमा ।। २ विश्वाची सहजन्या चप्रम्लोचा उर्वशी इरा॥१२ गुबकैरुह्यमाना सा खे विपक्तेव शोभते । वर्गा च सौरभेयी च समीची बुद्बुदा लता। दिव्या हेममयैरुच्चैः प्रासादैरुपशोभिता ॥ ३ एताः सहस्रशश्चान्या नृत्तगीतविशारदाः ॥१३ महारत्नवती चित्रा दिव्यगन्धा मनोरमा। उपतिष्ठन्ति धनदं गन्धर्वाप्सरसां गणाः । सिताभ्रशिखराकारा प्लवमानेच दृश्यते ॥ ४. अनिशं दिव्यवादित्रैर्नृत्तगीतैश्च सा सभा ॥१४ दिव्या हेममय रविंद्युद्रिवि चित्रिता । अशून्या रुचिरा भाति गन्धर्वाप्सरसां गणैः। तस्यां वैश्रवणो राजा विचित्राभरणाम्बरः ॥ ५/किन्नरा नाम गन्धर्वा नरा नाम तथाऽपरे ।।१५ खीसहर्पतः श्रीमानास्ते ज्वलितकुण्डलः । माणिभद्रोऽथ धनदः श्वेतभद्रश्च गुह्यकः । 'सह पल्या महाराज ऋद्धया सह विराजते ॥६ कशेरको गण्डकण्डः प्रद्योतच महाबलः ॥ १६ सर्वाभरणभूपिण्या वपुष्मत्या धनेश्वरः।' कुस्तुम्बरु: पिशाचश्च गजकर्णो विशालकः। दिवाकरनिभे पुण्ये दिव्यास्तरणसंवृत्ते । वराहकर्णस्ताम्रौष्ठः फलकक्षः फलोदकः ॥ १७ दिव्यपादोपधाने च निषण्णः परमासने ।। ७ हंसचूडः शिखावर्तो हेमनेत्रो विभीषणः । मन्दाराणामुदाराणां वनानि परिलोडयन् । पुप्पाननः पिङ्गलकः शोणितोदः प्रवालकः||१८ सौगन्धीकवनानां च गन्धं गन्धवहो वहन् ॥८ वृक्षवास्यनिकेतश्च चीरवासाश्च भारत । नलिन्याश्चालकाख्याया नन्दनस्य वनस्य च । एते चान्ये च बहवो यक्षाः शतसहस्रशः॥ १९ } शीतो हृदयसंहादी वायुस्तमुपसेवते ।। ९/ सदा भगवती लक्ष्मीस्तत्रैव नलकूबरः । संपतता समागच्छता ॥३४॥ सभापर्वणि नवमोऽध्यायः ॥९॥ रहैरितिच्छेदः ॥५॥ .

·अध्यायः ११] सभापर्व २॥ अहं च बहुशस्तस्यां भवन्त्यन्ये च मद्विधाः।।२० सह यक्षैः सगन्धर्वैः सह सबैनिशाचरैः॥ ३१ ब्रह्मर्पयो भवन्त्यत्र तथा देवर्पयोऽपरे । विभीपणच धर्मिष्ठ उपास्ते भ्रातरं प्रभुम् । क्रव्यादाय तथैवान्ये गन्धर्वाश्च महाबलाः॥२१ हिमवान्पारियात्रश्च विन्थ्यकलासमन्दराः ॥ ३२ उपासते महात्मानं तसां धनदमीश्वरम् । मलयो द१रश्चैव महेन्द्रो गन्धमादनः । भगवान्भूतसङ्घश्च वृतः शतसहस्रशः॥ २२ | इन्द्रकीलः सुनामश्च तथा दिव्या च पर्वती॥३३ उमापतिः पशुपतिः शूलभृद्भगनेत्रहा । एते चान्ये च बहवः सर्वे मेरुपुरोगमाः। त्र्यम्बको राजशार्दूल देवी च विगतलमा ॥२३ उपासते महात्मानं धनानामीश्वरं प्रभुम् ।। ३४ वामनैर्विकटः कुजः क्षतजाक्षमहारवैः । नन्दीश्वरश्च भगवान्महाकालस्तथैव च । मेदोमांसाशनस्प्रेरुग्रधन्या महाबलः ।। २४ शकुकर्णमुखाः सर्वे दिव्याः पारिपदास्तथा।।३५ नानामहरणरुगर्वातरिव महाजवैः। काष्ठः कुटी मुखो दन्ती विजयश्च तपोधिकः । घृतः ससायमन्वास्ते सदैव धनदं नृप ॥ २५ श्वेतश्च वृपभस्तत्र नर्दन्नास्ते महाबलः ।। प्रहृष्टाः शतशश्चान्ये बहुशः सपरिच्छदाः । धनदं राक्षसाश्चान्ये पिशाचाच उपासते। गन्धर्वाणां च पतयो विश्वावसुहहा हुहूः ।। २६ पारिपदैः परिवृतमुपायान्तं महेश्वरम् ।। ३७ पर्वतश्चैव शैल्पथ तथाऽपरः। तुम्बुरुः चित्रसेनश्च गीतज्ञस्तथा चित्ररथोपि च ।। २७ सदा हि देवदेवेशं शिवं त्रैलोक्यभावनम् । एते चान्ये च गन्धर्वा धनेश्वरमुपासते । प्रणम्य मृद्ध पौलस्त्यो बहुरूपमुमापतिम् ॥३८ विद्याधराधिपश्चैव चक्रधर्मा सहानुजः ।। २८ ततोऽभ्यनुज्ञां संप्राप्य महादेवाद्धनेश्वरः ।, उपाचरति तत्र स धनानामीश्वरं प्रभुम् । आस्ते कदाचिद्भगवान्भवो धनपतेः सखा ॥३९ किन्नराः शतशस्तत्र धनानामीश्वरं प्रभुम् ॥ २९ निधिप्रवरमुख्या च शङ्खपो धनेश्वरी । आसते चापि राजानो भगदत्तपुरोगमाः। सर्वान्निधीन्प्रगृह्याथ उपास्तां चै धनेश्वरम् ॥४० द्रुमः किंपुरुषेशश्च उपास्ते धनदेश्वरम् ॥ ३० सा समा तादृशी रम्या मया दृष्टान्तरिक्षगा। राक्षसाधिपतिथैव महेन्द्रो गन्धमादनः । पितामहसभा राजकीर्तयिप्पे निबोध ताम्।।४१ ॥ इति श्रीमन्महाभारत सभापर्वणि मनपर्वणि दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ । ३ एकादशोऽध्यायः॥११॥ प्रहसमावर्णनम् ॥1॥ नारद उवाच । चरन्मानुपरुपेण सभां दृष्ट्वा स्वयंभुवः । पितामहसमां तात कध्यमानां नियोध मे। । स तामकथयन्मह्यं दृष्ट्वा तत्त्वेन पाण्डय शस्यते या न निर्देएमेयरुपेति भारत ॥ १ अप्रमेयां समां दिव्यां मानसीं भरतर्पम। पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवः । अनिर्देश्यां प्रभावेण सर्वभूतमनोरमाम् ।। आगउन्मानुपं लोकं दिक्षुर्विगतलमः ॥ २॥ श्रुता गुणानहं तसाः सभायाः पाण्डवर्षभ । भागे लागला योजनायम् । पदा भवः कदाचिकुवेरसभा- 1 उपविराति ॥ ३९ ॥ दरामोऽध्यायः॥१॥ मप्पागे सदा पुरोऽपि भवादनु माय तमिरे आरो' देवयुगे कृतयुगे ॥ २ ॥ .

·१८ श्रीमन्महाभारते [मनपर्व। २९ दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमिदममुवम् ॥ ५ जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तध्ययनस्तथा ।। भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभा शुभाम् । दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यशृङ्गश्च धार्मिकः । येन वा तपसा शक्या कर्मणा वाऽपि गोपते।।६ । सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्यो महातपाः ।। २३ औपधैर्वा तथा युक्तरुत्तमा पापनाशिनी । असितो देवलश्चैव जैगीपव्यश्च तत्ववित् । तन्ममाचक्ष्य भगवन्पश्येयं तां समां यथा ॥ ७ ऋपभो जितशत्रुश्च महावीर्यस्तथा मणिः ॥ २४ स तन्मम वचः श्रुत्वा सहस्रांशुर्दिवाकरः । आयुर्वेदस्तथाऽटाङ्गो देहवांस्तत्र भारत । प्रोवाच भरतश्रेष्ठ व्रतं वर्पसहस्रकम् ।। ८ चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्व गभस्तिमान् ॥२५ ब्रह्मवतमुपास्स्व त्वं प्रयतेनान्तरात्मना । वायवः क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च । ततोऽहं हिमवत्पृष्ठे समारब्धो महाव्रतम् ॥ मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः ॥ २६ ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान् । एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपस्थिताः । आगच्छत्तां समां ब्राही विपाप्मा विगतलम:१० अर्थो धर्मश्च कामच हो द्वेपस्तपो दमः ।। २७ एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं नराधिप । आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसां गणाः। क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा ॥ ११ विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः ॥ २८ न वेद परिमाणं वा संस्थानं चापि भारत । शुक्रो वृहस्पतिश्चैव चुधोऽङ्गारक एव च । न च रूपं मया तादृक् दृष्टपूर्व कदाचन ॥ १२ शनैश्वरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च ॥ सुसुखा सा सदा राजन्न शीता न च धर्मदा । मन्त्रो रथन्तरं चैव हरिमान्वसुमानपि । न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्यता प्रामुवन्त्युत१३ आदित्याःसाधिराजानोनामद्वन्द्वैरुदाहता॥३० नानारूपैरिव कृता मणिमिः सा सुभास्वरैः । मरुतो विश्वकर्मा च यसवश्चैव भारत । स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च साक्षरा१४ तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींप्यथ ॥३१ दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभैः॥ १५ ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव । अति चन्द्रं च सूर्य च शिखिनं च स्वयंप्रभा । अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह ॥ ३२ दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयन्तीव भास्करम्॥१६ इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः। तस्यां स भगवानास्ते विदधदेवमायया । ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च देवताश्चापि सर्वशः ॥ ३३ स्वयमेकोऽनिशं राजन्सर्वलोकपितामहः ॥ १७ सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा । उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् । मेधाधृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशःक्षमा ॥ ३४ दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपः प्रभुः १८ सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा । भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथाङ्गिराः । भाप्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशांपते॥ ३५ पुलस्त्यश्च ऋतुश्चैव महादः कर्दमस्तथा ॥ १९ नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिककारिकाः अथर्वाङ्गिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः । तत्र तिष्ठन्ति ते पुण्या ये चान्ये गुरुपूजकाः ॥ ३६ मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही॥२. क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च । शब्दस्पर्शी तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत । अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः पदच भारत ॥ ३७ प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः ।। २१ संवत्सराः पश्चयुगमहोरात्रश्चतुर्विधः। अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान् । कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् ॥ ३८ मामद्वन्द्वरमीपोमेन्द्राम्यादिभिः॥ ३० ॥ संवत्सराः पष्टिः प्रम- । वादयः । तेच पनपञ्च एकक युगम् । चतुर्विधो मानुषोऽहो-

·अध्यायः १२]
सभापर्व २.
धर्मचक्र तथा चापि नित्यमास्ते युधिष्ठिर । महादेवः संहोमोऽव सदा गच्छति सर्वशः।।५१
अदितिदितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा ।। ३९ | महासेनश्च राजेन्द्र सदोपास्ते पितामहम् ।
कालिका सुरभी देवी सरमा चाथ गौतमी ॥ ४० देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्पयश्च ये ॥ ५२
प्रभा कद्रूश्च वै देव्या देवतानां च मातरः । ऋपयो वालखिल्याच योनिजायोनिजास्तथा।
रुद्राणी श्रीच लक्ष्मीश्च भद्रा पष्ठी तथाऽपरा ॥४१ | यच किंचित्रिलोकेऽसिन्दश्यते स्थाणु जङ्गमम् ।
पृथिवी गां गता देवी हीः स्वाहा कीर्तिरेव च । सर्व तसां मया दृष्टमिति विद्धि नराधिप॥५३
सुरा देवी शची चैव तथा पुष्टिररुन्धती ॥ ४२ | अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम्
संवृत्तिराश नियतिः सृष्टिदेवी रतिस्तथा । प्रजावतां च पञ्चाशपीणामपि पाण्डव ॥ ५४
एताश्चान्याचव देव्य उपतस्थुः प्रजापतिम् ॥ ४३ ते स तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः ।
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि । प्रणम्य शिरसा तसे सर्वे यान्ति यथागमम् ।। ५५
विश्वेदेवाच साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः ॥ ४४ | अतिथीनागतान्देवान्दैत्यानागांस्तथा द्विजान् ।
पितॄणां च गणान्विद्धि सप्तव पुरुपर्पम । यक्षान्सुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ ५६
मूर्तिमन्तो वे चत्वारस्त्रयश्चापि शरीरिणः ॥ ४५ | महाभागानमितधीमा लोकपितामहः ।
वैराजाश्च महाभागा अग्निप्वात्ताच भारत । दयावान्सर्वभूतेषु यथार्ह प्रतिपद्यते ॥
गार्हपत्यानाकचराः पितरोलोकविश्रुताः ॥ ४६ प्रतिगृह्य तु विश्वात्मा स्वयंभूरमितद्युतिः ।
सोमपा एकशृङ्गाश्च चतुर्वेदाः कलास्तथा । सान्समानार्थसंभोगयुनक्ति मनुजाधिप ।। ५८
एते चतुर्पु वर्णेषु पूज्यन्ते पितरो नृप ।। ४७ तथा तैरुपयातैश्च प्रतियद्भिश्व भारत ।
एतैराप्यायितः पूर्व सोमश्चाप्याय्यते पुनः । आकुला सासभातात भवति स सुखप्रदा ॥ ५९
एते पितरः सर्वे प्रजापतिमुपस्थिताः ॥ ४८ सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्पिगणसेविता ।
उपासते च संहृष्टा ब्रह्माणममितौजसम् । नाहयाश्रियादीप्यमाना शुशुभे विगतलमा॥६०
राक्षसाश्च पिशाचाचदानवा गुह्यकास्तथा ॥ ४९ सा सभा तादृशी दृष्टा मया लोकेषु दुर्लभा ।
नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते ।। सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव ।। ६१
स्थावरा जङ्गमाचैव महाभूतास्तथाऽपरे ॥ ५० | एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु भारत ।
पुरन्दरश्च देवेन्द्रो वरुणो धनदो यमः ।
सभेयं मानुपे लोके सर्वश्रेष्ठतमा तय ।। ६२
॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मम्रपर्वणि एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
दादशोऽध्यायः ।। १२॥
इन्द्रसभास्थहरिश्चन्द्रचरिते युधिष्टिरेण पृष्टे तस्कथाप्रसनेन नारदकृता राजसूयप्रशंसा ॥ ॥ युधिष्ठिरंपति
पाण्डुसन्देशकथनपूर्वकं नारदस्य गमनम् ॥ २ ॥
युधिष्ठिर उवाच ]
वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि मे प्रभो ॥ १
प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वर । वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभो.।
रानः यदिघटिकाभिः । पत्रो मासेन । देवो वत्सरेण । ब्राह्मः, एकादशोऽध्ययः ॥ ११ ॥
करपेनेति । कालचक द्वादशराश्यात्मकम् ॥ ३८ ॥

·२० श्रीमन्महाभारते . [मप्रपर्व १ दैत्येन्द्राथापि भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा ॥२ | अभिषिक्तश्च शुशुभे साम्राज्येन नराधिपः ॥१. तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा । राजसूयेऽभिषिक्तश्च समाप्तवरदक्षिणे ॥' गन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृपध्वजः ।। ३ | प्रादाच द्रविणं प्रीत्या याचकानां नरेश्वरः। पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्पयः । यथोक्तवन्तस्ते तसिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम् ॥२० सर्वे देवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह ॥ ४ अतर्पयच्च विविधैर्वसुभिाह्मणांस्तदा । शक्रस्य तु सभायां तु देवाः संकीर्तिता मुने । प्रसर्पकाले संप्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान् ॥२१ उद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्पयः॥ ५ भक्ष्यभोज्यैश्च विविधैर्यथाकामपुरस्कृतैः । एक एव तु राजर्पिहरिश्चन्द्रो महामुने । रखौधतर्पितैस्तुष्टद्विजैश्च समुदाहृतम् । कथितस्ते सभायां पै देवेन्द्रस्य महात्मनः ॥ ६ तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत्२२ किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतवत । . एतस्मात्कारणाद्राजन्हरिश्चन्द्रो विराजते। . येनासौ सह शक्रेण स्पर्धते मुमहायशाः ॥ तेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद्विद्धि भरतर्पभ ॥ २३ पितृलोकगतश्चैव त्वया विन पिता मम | समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञ प्रतापवान् । दृष्टः पाण्डुर्महाभागः कथं वापि समागतः ॥८ अभिषिक्तश्च शुशुभे साम्राज्येन नराधिप ॥२४ किमुक्तवांश्च भगवंस्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत । ये चान्ये च महीपाला राजसूयं महाऋतुम् । खत्तः श्रोतुं सर्वमिदं परं कौतूहलं हि मे ॥ ९ यजन्ते ते सहेन्द्रेण मोदन्ते भरतर्षभ । २५ नारद उवाच । ये चापि निधनं प्राप्ताः सङ्घामप्वपलायिनः । यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभो। ते तत्सदनमासाद्य मोन्दते भरतर्षभ । ततेऽहं संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः ॥१० तपसा ये च तीव्रण त्यजन्तीह कलेवरम् । 'इक्ष्वाकूणां कुले जातस्विशङ्कर्नाम पार्थिवः । ते तत्स्थानं समासाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः॥ अयोध्याधिपतिवीरो विश्वामित्रेण संस्थितः॥११ पिता च त्वाऽऽह कौन्तेय पाण्डः कौरवनन्दन तस्य सत्यवती नाम पत्नी केकयवंशजा। हरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविसयः ॥ २८ तस्यां गर्भः समभवद्धर्मेण कुरुनन्दन ॥ १२ विज्ञाय मानुपं लोकमायान्तं मां नराधिप । सा च काले महाभागा राजन्मासं प्रविश्य च । प्रोवाच प्रणतोभूत्वा वदेथास्त्वं युधिष्ठिरम् ॥२९ कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मपम् । समर्थोऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते स्थिता वशे | सवै राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति स्मृतः ॥ १३ | राजसूयं ऋतुश्रेष्ठमाहरखेति भारत .३० स राजा बलवानासीत्सम्राट् सर्वमहीक्षिताम् । त्वयीष्टयति पुत्रेऽहं हरिश्चन्द्रवदाशु वै । तस्य सर्वे महीपाला शासनावनताः स्थिताः॥१४ | मोदिप्ये बहुलाः शश्वत्समाः शक्रस्य संसदि॥ ३१ तेनैक रथमास्थाय जैत्रं हेमविभूपितम् । एवं भवतु वक्ष्येऽहं तव पुत्रं नराधिपम् । शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त जनेश्वर ॥ १५ भूलोकं यदि गच्छेयमिति पाण्डुमथानुवम् ॥३२ स निर्जित्य महीं कृत्ला सशैलवनकाननाम् । तस्य त्वं पुरुपव्याघ्र सङ्कल्पं कुरु पाण्डव । आजहार महाराज राजसूयं महाऋतुम् ॥ १६ गन्तासि त्वं महेन्द्रस्य पूर्वः सह सलोकताम् ॥३३ तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजहुराज्ञया । बहुविभश्च नृपते ऋतुरेप स्मृतो महान् । द्विजानां परिवेष्टारस्तसिन्यज्ञे च तेऽभवन् ॥ १७ छिद्राण्यस्य तु वाञ्छन्ति यज्ञमा ब्रह्मराक्षसामा३४ 'समाप्तयज्ञो विधिवद्धरिश्चन्द्रः प्रतापवान् । युद्धं च क्षत्रशमनं पृथिवीक्षयकारणम् । २६ ·अध्यायः १३] सभापर्व २। २१ किंचिदेव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम् ॥३५ वैशंपायन उवाच । एतत्संचिन्त्य राजेन्द्र यत्क्षमं तत्समाचर । एवमाख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजय । अप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे ॥३६ जगाम ततो राजनृपिभियः समागतः ।। ३८ भव एधव मोदख घनस्तर्पय च द्विजान् । एतत्ते विस्तरणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कारवः । आपृच्छे त्यां गमिष्यामि दाशार्हनगरी प्रति ॥३७, राजसूयं ऋतुश्रेष्ठं चिन्तयामास पार्थिवः ॥ ३९ ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि मन्त्रपर्वणि द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ मनिभिः सह संमय कृतराजसूयकरणनिश्चयस्य युधिष्ठिरस्य श्रीकृष्णप्रति दूतप्रेपणम् ॥ १॥ दूतेन सह इन्द्रप्रस्थ. मागतं श्रीकृष्णमति युधिष्ठिरोक्तिः ॥ २ ॥ वैशंपायन उवाच । शत्रूणां क्षपणाचव वीभत्सोः सव्यसाचिनः॥१० ऋपेस्तद्वचनं श्रुत्वा निशश्वास युधिष्ठिरः। 'बलीनां सम्यगुत्थानान्नकुलस्य यशस्विनः । चिन्तयत्राजसूयेोष्टिं न लेभे शर्म भारत ॥ १ धीमतः सहदेवस्य धर्माणामनुशासनात् ॥ ११ राजर्षीणां च तं श्रुत्वा महिमानं महात्मनाम् । वैनत्सात्सर्वतर्थच नकुलस्स स्वभावतः । यज्वनां कर्मभिः पुण्यलोकप्राप्ति समीक्ष्य च ॥२ | अविग्रहा वीतभयाः स्वकर्मनिरताः सदा ॥ १२ हरिश्चन्द्रं च राजर्पि रोचमानं विशेपतः। निकामवाः स्फीताश्च आसञ्जनपदास्तथा । यज्यानं यज्ञमाहर्तुं राजम्यमियेप सः ।। ३ वाधुपी यज्ञसत्वानि गोरक्षं कर्पणं वणिक् ॥१३ युधिष्ठिरस्ततः सर्वानर्चयित्वा सभासदः । विशेषात्सर्वमेवैतत्संजते राजकर्मणा । प्रत्यर्चितश्च तैः सर्वैर्यज्ञायत्र मनो दधे ।। ४ अनुकर्प च निष्कर्ष व्याधिपावकमूर्छनम् ॥ १४ स राजसूर्य राजेन्द्र कुरूणामृपभस्तदा । सर्वमेव न तत्रासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे । आहत प्रवणं चक्रे मनः संचिन्त्य चासकृत् ॥५ | दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यश्च राज्ञः प्रति परस्परम् ॥१५ भूयथाद्भुतवीयौजा धर्ममेवानुचिन्तयन् । राजवल्लभतर्थव नाथूयत मृपाकृतम् । कि हितं सर्वलोकानां भवेदिति मनो दधे ॥ ६ प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म खकर्मजम् ॥ १६ अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः सर्वधर्मभृतां वरः। अभिहर्तु नृपाः पदसु पृथक्जात्यैश्च नैगमैः । अविशेपेण सर्वेपां हितं चक्रे युधिष्ठिरः ।। ७ | ववृधे त्रिपयस्तत्र धर्मनित्ये युधिष्टिरे । सर्वेपां दीयतां देयं मुष्णन्कोपमदावुभौ । कामतोऽप्युपयुञ्जान राजसोभर्जनः । साधु धर्मेति धर्मेति नान्यच्छ्रयेत भापितम् ।।८ सर्वव्यापी सर्वगुणी सर्वसाहः स सर्वराट् ॥ १८ एवं गते ततस्तसिन्पितरीवाश्चसञ्जनाः। यसिन्नधिकृतः सम्राट् भ्राजमानो महायशाः । न तस विद्यते द्वेष्टा ततोऽस्याजातशत्रुता ॥ ९ यत्र राजन्दश दिशः पितो मातृतस्तथा । परिग्रहान्नरेन्द्रस्य भीमस्स परिपालनात् । अनुरक्ताः प्रजा आसन्नागोपाला द्विजातयः १९ वाघुपी युपजीविका । यनसत्वानि क्रतूनां सामानि सद्यः | पीडनम् । अवर्षणं चातिवर्ष इति क. पाठः । मूर्छनं वृद्धिः ॥१४॥ पुष्कलफलप्रदत्वादिविषयाणि ॥ १३ ॥ अनुकप दारिद्यादान- | नैगमवेगिरिमः सह आसमिति शेषः । इतरे नृपा वणिग्यपेन कीयव्यस्यातीतवर्षस्य ऋणचेन धारणम् । निष्कर्ष करायै प्रजा- | करदीकृता इत्यर्थः। तत्र तस्मिन् विपयोदेशः ॥ १७॥ लोभन

·२२
श्रीमन्महाभारते
[ मन्त्रपर्व
स मन्त्रिणः समानाय्य भ्राश्च वदतां वरः। युधिष्ठिर उवाच ।'
राजसूयं प्रति तदा पुनःपुनरपृच्छत ।। २० भवन्तो राजम्यस्य सम्राडर्हस सुक्रतोः। ।
ते पृच्छयमानाः सहिता वचोऽर्थ्य मन्त्रिणस्तदा। श्रद्दधानस वदत ममावाप्तिः कथं भवेत् ॥ ३६
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं यियक्षुमिदमनुवन् ।।
२१ वैशंपायन उवाच ।
येनाभिषिक्तो नृपतिर्वारुणं गुणमृच्छति ।
एवमुक्तास्तु ते तेन राज्ञा राजीवलोचन ।
तेन राजाऽपि तं कृत्व सम्राद्गुणममीप्सति।।२२ | इदमनुर्वचः काले धर्मराज युधिष्ठिरम् ॥ ३८
तस्य सम्रागुणाहस भवतः कुरुनन्दन । अहंस्त्वमसि धर्मज्ञ राजसूयं महाऋतुम् ।
राजसूयस्य समयं मन्यन्ते सुहृदस्तव ॥ २३ अथैवमुक्ते नृपतावृत्विग्भिनपिभिस्तथा ।। ३८
तस्य यज्ञस्य समयः स्वाधीनः क्षत्रसंपदा । मन्त्रिणो भ्रातरश्चास्य तद्वचः प्रत्यपूजयन् ।
साम्ना पडग्नयो यसिंश्चीयन्ते शंसितवतैः ॥ २४ | स तु राजा महाप्राज्ञः पुनरेवात्मनाऽऽत्मवान्३९
दाहोमानुपादाय सर्वान्यः प्रामुते ऋतून् । भयो विममृशे पार्थो लोकानां हितकाम्यया ।
अभिपेकं च यज्ञान्ते सर्वजित्तेन चोच्यते ॥२५ / सामर्थ्ययोगं संप्रेक्ष्य देशकालौ व्ययागमौ॥४०
समर्थोऽसि महाबाहो सर्वे ते वशगा वयम् । विमृश्य सम्यक् च धिया कुर्वन्प्राज्ञो न सीदति ।
अचिराचं महाराज राजसूयमवाप्स्यसि ।। २६ न हि यज्ञसमारम्भः केवलात्मविनिश्चयात् ॥४१
अविचार्य महाराज राजसूये मनः कुरु । भवतीति समाज्ञाय यत्नतः कार्यमुद्वहन् ।
इत्येवं सुहृदः सर्वे पृथक्क सह चानुवन् ॥ २७ | स निश्चयार्थ कार्यस्य कृष्णमेव जनार्दनम् ॥ ४२
स धयं पाण्डवस्तेषां वचः श्रुत्वा विशांपते । सर्वलोकात्परं मत्वा जगाम मनसा हरिम् ।
धृष्टमिष्टं, वरिष्टं च जग्राह मनसाऽरिहा ॥ २८ / अप्रमेयं महाबाहुं कामाजातमजं नृषु ॥
श्रुत्वा सुहृद्वचस्तच जानथाप्यात्मनः क्षमम् । पाण्डवस्तर्कयामास कर्मभिर्देवसंमतैः ।
'स प्रशस्तक्रियारम्भः परीक्षामुपचक्रमे ॥ २९ | नास्स किंचिदविज्ञातं नास्य किंचिदकर्मजम्॥४४
वैशंपायन उवाच ।
न स किंचिन्न विपहेदिति कृणममन्यत ।
चतुर्भीिमसेनाद्यभ्रातृभिः सहितो हितम् ।
स तु तां नैष्ठिकी बुद्धिं कृत्वा पार्थो युधिष्ठिरः४५
एवमुक्तस्तथा पार्थो धर्म एव मनो दधे ॥ ३० गुरुवद्भूतगुरवे प्राहिणोतमञ्जसा ।
स राजसूयं राजेन्द्रः कुरूणामृपभः क्रतुम् ।
शीघ्रगेन रथेनाशु स दूतः प्राप्य यादवान् ॥४६
जगाम मनसा सद्य आहरिप्यन्युधिष्ठिरः ॥ ३१ द्वारकावासिनं कृष्णं द्वारवत्यां समासदत् ।
भूयस्वद्भुतवीर्योपि धर्ममेवानुपालयन् ।' 'स प्रभुं प्राञ्जलिर्भूला व्यज्ञापयत माधवम्।।४७
पुनः पुनर्मनो दधे राजसूयाय भारत ॥ ३२ | दूत उवाच ।
स भ्रातृभिः पुनर्धीमानृविग्भिश्च महात्मभिः। धर्मराजो हृषीकेश धौम्यव्यासादिभिः सह ।'
मत्रिभिश्चापि सहितो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३३ पाञ्चालमात्स्यसहितैतभिश्चैव सर्वशः॥ ४८
धौम्यद्वैपायनायैश्च मन्त्रयामास मन्त्रवित् ।
त्वदर्शनं महाबाहो कासते स युधिष्ठिरः॥ ४९
'विराटद्रुपदाभ्यां च सात्यकेन च धीमता॥३४ वैशंपायन उवाच ।
युधामन्यूत्तमौजोभ्यां सौभद्रेण च धीमता । इन्द्रसेनवचः श्रुखा यादवप्रवरो बली ।'
द्रौपदेयः परं शूरैर्मन्त्रयामास संवृतः ।। ३५ दर्शनाकामिणं पार्थ दर्शनाकाझ्याच्युतः ॥५०
मोहोत्धराममैत्तिविशेषैस्तृष्णादिभिस्तारैरपि वधे वृद्धिमान- भूत् ॥१८॥ येन कारणेन वारुण गुण शृद्धि । तेन कारणेन॥२२॥

·अध्यायः १४] सभापर्व २। आमय राजन्सुहृदो वसुदेवं च माधवः ।' प्राप्यते येन तत्ते हि विदितं कृष्ण सर्वशः ।।५५ इन्द्रसेनेन सहित इन्द्रप्रस्थमगात्तदा । यसिन्सर्व संभवति यश्च सर्वत्र पूज्यते । व्यतीत्य विविधान्देशांस्त्वरावान्क्षिप्रवाहनः५१ यश्च सर्वेश्वरो राजा राजसूयं स विन्दति ।। ५६ इन्द्रप्रस्थगतं पार्थमभ्यगच्छजनार्दनः। स गृहे पितृवद्वाना धर्मराजेन पूजितः ।। ५२ तत्र मे निश्चिततमं तव कृष्ण गिरा भवेत् ॥५७ तं राजसूयं सुहृदः कार्यमाहुः समेस मे । भीमेन च ततोऽपश्यत्स्यसारं प्रीतिमान्पितुः। प्रीतः प्रीतेन मुहृदा रेमे स सहितस्तदा ॥ ५३ केचिद्धि सौहृदा देवे न दोपं परिचक्षते । खार्थहतोस्तथैवान्ये प्रियमेव वदन्त्युत ।। ५८ अर्जुनेनं यमाभ्यां च गुरुवत्पर्युपासितः । तं विश्रान्तं शुभे देशे क्षणिनं कल्पमच्युत्तम् । प्रियमेव परीप्सन्ते केचिदात्मनि यद्धितम् । धर्मराजः समागम्य ज्ञापयत्स्वप्रयोजनम् ॥ ५४ एवंपायाश्च दृश्यन्ते जनवादाः प्रयोजने ॥ ५९ युधिष्ठिर उवाच । त्वं तु हेतूनतीत्यैतान्कामक्रोधी व्युदस्य च । प्रार्थितो राजसयो मे न चासौ केवलेप्सया । परमं यत्क्षम लोके यथावद्वक्तुमर्हसि ।। ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि मन्त्रपणि प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥ जरासन्धशीयंकयनादिरूपं श्रीकृष्णवाक्यम् ॥१॥ कृष्ण उवाच । अभिभूय श्रियं तेपां कुलानामभिपेचितः । सर्वगुणैर्महाराज राजसूयं समर्हसि । स्थितो मूर्ति नरेन्द्राणामोजसाऽऽक्रम्य सर्वशः८ जानतस्लेव ते सर्व किंचिद्वक्ष्यामि भारत ॥ १ सोऽबनीं मध्यमां भुक्त्वा मिथो भेदममन्यत । जामदायेन रामेण धनं यदवशेपितम् । प्रभुर्यस्तु परो राजा यसिनेकवशे जगत् ॥ ९ तसादवरजं लोके यदिदं क्षत्रसंज्ञितम् ॥ २ स साम्राज्य महाराज प्राप्तो भवति योगतः। कृतोऽयं कुलसंकल्पः क्षत्रियैर्वसुधाधिप । | तं स राजा जरासन्धं संश्रित्य किल सर्वशः॥१० निदेशवाग्भिस्तत्तेह विदितं भरतर्षभ ।। ३ राजन्सेनापतिर्जातः शिशुपालः प्रतापवान् । ऐलसेक्ष्वाकुवंशस्य प्रकृति परिचक्षते । तमेव च महाराज शिष्यवत्समुपस्थितः ॥ ११ राजानः श्रेणिवद्धाश्च तथाऽन्ये क्षत्रिया भुवि।।४ । वक्रः करूपाधिपतिर्मायायोधी महाबलः । ऐलवंश्याश्च ये राजंस्तथैवेक्ष्याकबो नृपाः । अपरी च महावीयों महात्मानी समाथितौ॥१२ तानि चैकशतं विद्धि कुलानि भरतर्षभ । ५ जरासन्धं महावीर्य तो हंसडिम्बिकावुभौ । ययातेस्लेव भोजानां विस्तरो गुणतो महान् । वदन्तः करूपस करभो मेघवाहनः । भजतेऽद्य महाराज विस्तर सचर्दिशम् ॥ ६ मा दिव्यं मणि बिभ्रद्यमद्भुतमणि विदुः ॥१३' तेपा तथैव तां लक्ष्मी सर्वक्षत्रमुपासते । मुरुं च नरकं चैव शास्ति यो यवनाधिपः । इदानीमेव वै राजञ्जरासन्धो महीपतिः ॥ ७. अपर्यन्तवलो राजा प्रतीच्यां वरुणो यथा ॥१४: धात्रा पितृष्पम्जेन । ५२ ॥ क्षणिनं सावसरम् । कल्लं समर्धम् ॥५४॥ त्रयोदशोऽध्यायः॥ १३ ॥ कुवंशस्य प्रकृति प्रनां परिचक्षते ।।४।। भुवि ये श्रेणिवधा रानानः येचान्ये क्षत्रियाः तान् इश्या- ·२४ श्रीमन्महाभारते [ मन्त्रपर्व भगदत्तो महाराज वृद्धस्तव पितुः सखा । अस्तिः ग्रास्तिश्च नाम्ना ते सहदेवानुजेनले । स वाचा प्रणतस्तस्य कर्मणा च विशेषतः॥१५ वलेन तेन स्वज्ञातीनभिभूय वृथामतिः॥ ३ स्नेहबद्धश्च मनसा पितृवद्भक्तिमांस्खयि । श्रेष्ठ, प्राप्तः स तस्यासीदतीयापनयो महान् । प्रतीच्या दक्षिणं चान्तं पृथिव्याः प्रति यो नृपः१६ भोजराजन्यवृद्धश्च पीड्यमानैर्दुरात्मना ॥ ३ मातुलो भवतः शूरः पुरुजित्कुन्तिवर्धनः । ज्ञातित्राणमभीप्सद्भिरसत्संभावना कृता । स ते सन्नतिमानेकः स्नेहतः शत्रुसूदनः ॥ १७ दत्वाऽऽक्रूराय सुतनुं तामाहुकसुतां तदा ।। ३१ जरासन्धं गतस्त्वेव पुरा यो न मया हतः। संकर्षणद्वितीयेन ज्ञातिकार्य मया कृतम् । पुरुषोत्तमविज्ञातो योसौ चेदिपु दुर्मतिः ॥ १८ हतौ कंसमुनामानौ मना रामेण चाप्युतं ॥३ आत्मानं प्रतिजानाति लोकेऽसिन्पुरुषोत्तमम् । 'हवा कसं तथैवादी जरासन्धस्य विभ्यतः । आदत्ते सततं मोहाद्यः स चिह्नंच मामकम् ॥१९ मया रामेण चान्यत्र ज्ञातयः परिपालिताः।।२६ चङ्गपुण्डूकिरातेपु राजा बलसमन्वितः। भये तु समतिकान्ते जरासन्धे समुद्यते । पौण्डूको वासुदेवेति योसौ लोकेऽभिविश्रुतः।।२० मन्त्रोऽयं मत्रितो राजन्कुलैरष्टादशावरैः ॥ ३५ चतुर्थभामहाराज भोज इन्द्रसखो चली। अनारमन्तो निघ्नन्तो महास्त्रैः शत्रुघातिभिः । विद्यावलाद्यो व्यजयत्स पाण्ड्यक्रथकैशिकान्१ न हन्यामो वयं तस्य निभिर्वर्षशतैर्वलम् ।। ३८ भ्राता यस्याकृतिः शूरो जामदग्यसमोऽभवत् । तस्य हमरसङ्काशौ बलेन बलिनां वरौ । स भक्तो मागधं राजा भीष्मकः परवीरहा ॥२२ नामभ्यां हंसडिविकावशस्त्रनिधनावुभौ ॥ ३९ प्रियाण्याचरतः प्रहान्सदा संबन्धिनस्ततः । तावुभौ सहितौ वीरौ जरासन्धश्च वीर्यवान् । भजतो न भजत्यसानप्रियेपु व्यवस्थितः ॥ २३ त्रयस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः॥४० न कुलं सबलं राजन्नभ्यजानात्तथाऽऽत्मनः । न हि केवलममाकं यावन्तोऽन्ये च पार्थिवाः । पश्यमानो यशो दीप्तं जरासन्धमुपस्थितः ॥ २४ तथैव तेपामासीच बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ।। ४१ उदीच्याश्च तथा भोजाः कुलान्यष्टादश प्रभो। । 'अष्टादश मया तस्स सङ्घामा रोमहर्पणाः । जरासन्धभयादेव प्रतीची दिशमास्थिताः ॥२५ | दत्ता न च हतो राजञ्जरासन्धो महावलो ४२ शूरसेना भद्रकारा वोधाः शाल्वाः पटचराः। अथ हंस इति ख्यातः कश्चिदासीन्महानृपः। सुस्थलाश्च सुकुट्टाश्च कुलिन्दाः कुन्तिभिः सह २६ रामेण स हतस्तत्र सङ्कामेऽष्टादशावरे ॥ ४३ शाल्वायनाश्च राजानः सोदर्यानुचरैः सह । हतो हंस इति प्रोक्तमथ केनापि भारत । दक्षिणाये च पश्चालाःपूर्वाः कुन्तिपु कोसलाः२७ तच्छुला डिपिको राजन्यमुनाम्भसमजत ॥४४ तथोत्तरां दिशं चापि परित्यज्य भयार्दिताः। विना हंसेन लोकेऽसिन्नाहं जीवितुमुत्सहे । मत्स्साः सन्यस्तपादाश्च दक्षिणां दिशमाश्रिताः॥ इत्येतां मतिमास्थाय डिविको निधनं गतः॥४५ तथैव सर्वपश्चाला जरासन्धभयादिताः । तथा तु डिविकं श्रुखा हंसः परपुरजयः । स्वराज्यं संपरित्यज्य विद्रुताः सर्वतोदिशम् २९ प्रपेदे यमुनामेव सोपि तस्यां न्यमन्जत ॥ ४६ 'अग्रतो बस्य पाञ्चालास्तत्रानीके महात्मनः। तौ स राजा जराजन्धः श्रुसा च निधनं गता। अनिर्गते सारवले मागधेभ्यो गिरिव्रजात् ॥३० पुरं शून्येन मनसा प्रयया भरतर्षभ । उनसेनमुतः कंसः पुरा निर्जित्य यान्धवान्' । ततो चयममित्रत तसिन्प्रतिगते नृपे ! चाहद्रयमुते देव्यापागच्छथामतिः॥ ३१ पुनरानन्दिनः सर्वे मधुरापां वसामहे ।। . ४८

·अध्यायः २४ ]
सभापर्व २॥
२५
यदा त्वभ्येत्य पितरं सा वै राजीवलोचना ।
समन्तको मणियस रुक्मं निवते बहु ।
कसभार्या जरासन्धं दुहिता मागधं नृपम् । पुत्रौ चान्धकमोजस वृद्धो राजा च ते दश६५
चोदयत्येव राजेन्द्र पतिव्यसनदुःखिता ॥ ४९ वज्रसंहनना चीरा वीर्यवन्तो महाबलाः।
पतिनं में जहीत्येवं पुनः पुनररिन्दम ।
सरन्तो मध्यमं देशं वृष्णिवीरा गतज्वराः॥६६
ततो वयं महाराज तं मत्रं पूर्वमत्रितम् ॥ ५० | पाण्डवैवापि सततं नाथवन्तो वयं नृप ।
संस्मरन्तो विमनसो व्यपयाता नराधिप ।
सर्वसंपद्गुणः सिद्धे तसिन्ने व्यवस्थिते ॥ ६७
पृथक्त्वेन महाराज संक्षिप्य महतीं श्रियम् ।।५१ ) क्षत्रे समाजमात्मानं कर्तुमर्हसि भारत |
पलायामो भयात्तस्स समुतज्ञातिवान्धवाः । दुर्योधनं शान्तनवं द्रोणं द्रोणायनिं कृपम् ॥६८
इति संचिन्त्य सर्वे स प्रतीची दिशमाश्रिताः५२ कर्णं च शिशुपालं च रुक्मिणं च धनुर्धरम् ।
कुशस्थली पुरी रम्यां रेवतेनोपशोभिवाम् । एकलव्यं दुमं श्वेतं शैब्यं शकुनिमेव च ॥ ६९
ततो निवेशं तस्यां च कृतवन्तो वयं नृप ।। ५३ एतानजिता सङ्ग्रामे कथं शक्नोपि तं ऋतुम् ।
तथैव दुर्गसंस्कार देवैरपि दुरासदम् ।
तथते गौरवेणव न योत्स्यन्ति नराधिपाः॥७०
स्त्रियोऽपि यस्यां युध्येयुः किमु वृष्णिमहारथाः५४ एकस्तत्र बलोन्मत्तः कर्णो वैकर्तनो घृपा ।
तस्यां वयममित्रन निवसामोऽकुतोभयाः । योत्स्यते स परामपी दिव्यास्त्रबलगवितः॥७१
आलोच्य गिरिमुख्यं तं मागचं तीर्णमेव च ॥५५ न तु शक्यं जरासन्धे जीवमाने महावले ।
=;
माधवाः कुरुशार्दूल परां मुदमवामुवन् । राजसूयस्तयाऽवानुमेपा राजन्मतिर्मम ॥ ७२
एवं वयं जरासन्धादभितः कृतकिल्विपाः ॥५६ तेन रुद्धा हि राजानः सर्वे जित्वा गिरिजे ।
सामर्थ्यवन्तः संबन्धाद्गोमन्तं समुपाश्रिताः । कन्दरे पर्वतेन्द्रस्य सिंहेनेव महाद्विपाः॥ ७३
त्रियोजनायतं सम त्रिस्कन्धं योजनावधि ।।५७ स हि राजा जरासन्धो यियक्षुर्वसुधाधिपः ।
योजनान्ते शतद्वारं वीरविक्रमतोरणम् । 'अभिपिक्तः स राजन्यः सहस्ररुत चाटमिः।'
अष्टादशावरनंदं क्षत्रिययुद्धदुर्मदः॥ ५८ महादेवं महात्मानमुमापतिमरिन्दम ।। ७४
अष्टादश सहस्राणि प्राणां सन्ति नः कुले।
आराध्य तपसोग्रेण निर्जितास्तेन पार्थिवाः।
आहुकस शतं पुत्रा एककस्सिदशापरः ॥ ५९ प्रविज्ञायाश्च पारं स गतः पार्थिवसत्तम ।। ७५
चारुदेष्णः सह मात्रा चक्रदेवोऽथ सात्यकिः। स हि निजित्य निर्जित्य पार्थिवान्पृतनागतान् ।
अहं च रोहिणेयश्च साम्यः प्रद्युम्न एव च ॥६० | पुरमानीय बद्धा च चकार पुरुषवजम् ॥ ७६
एवमेते रथाः सप्त राजन्नन्यानियोध में ।
वयं चैव महाराज जरासन्धभयात्तदा।
कृतवर्मा हनावृष्टिः समीकः समितिजयः ।।६१ मधुरां संपरित्यज्य गता द्वारवती पुरीम् ॥ ७७
करः शवय कुन्तिथ सप्तते महारयाः। । यदि त्वेनं महाराज यनं ग्रानुमभीप्ससि ।
'प्रधुम्नथानिरुद्ध मानुरपूरसारणा ।। ६२ यतस्य तेषां मोक्षाय जरासन्यवधाय च ॥ ७८
मराठय गदव सप्त चते महारथाः।
समारम्मो न मुक्योऽयमन्यथा कुरुनन्दन ।
विक्रमो झिल्लियभू च उद्धयोऽय विद्रयः ॥ ६३ राजमूयस काल्येन कर्तु मतिमतां वर ॥ ७९
यमुदेनोग्रसनी न सप्तने मत्रिपुरयाः । इत्येपा मे मती राजन्यघा वा मन्यसेऽनय ।
प्रसेनजिय यमलो राजराजगुणान्वितः ।। ६४ एवं गते ममाचक्ष्य स्वयं निधिल हेतुमिः ॥८०
॥ इति श्रीमन्महामारते ममानि मन्यागि चतुर्दशेयायः ॥ १४ ॥
।
-
मासा: महार॥५६॥
| जम्मार ॥1॥

·म
श्रीमन्महाभारते
[मन्त्रपर्व १
पञ्चदशोऽध्यायः॥१५॥
राजसूयविपये श्रीकृष्णयुधिष्ठिरभीमानां संवादः ॥ ५ ॥
युधिष्ठिर उवाच ।
'त्वदुद्धियलमाश्रित्य सर्व प्राप्यति धर्मराट् ।
उक्तं त्वया बुद्धिमता यनान्यो वक्तुमर्हति । जयोऽसाकं हि गोविन्द येषां नाथो भवान्सदा॥
संशयानां हि निर्मोक्ता त्वन्नान्यो विद्यते भुवि॥१ कृष्ण उवाच ।
गृहे गृहे हि राजानः स्वस्य स्वस्य प्रियङ्कराः । अर्थानारभते वालो नानुबन्धमवेक्षते ।
नच साम्राज्यमाप्तास्ते सम्राटशब्दो हि कृच्छ्रभाक् तस्मादरिं न मृष्यन्ति बालमर्थपरायणम् ॥ १५
कथं परानुभावज्ञः स्वं प्रशंसितुमर्हति । जित्वा जय्यान्यौवनाश्विः पालनाथ भगीरथः ।
परेण समवेतस्तु यः प्रशस्यः स पूज्यते ॥ ३ | कार्तवीर्यस्तपोवीर्यादलात्तु भरतो विभुः॥ १६
विशाला बहुला भूमिबहुरत्नसमाचिता । ऋद्ध्या मरुत्तस्तान्पश्च सम्राजस्त्वनुशुश्रुम ।
दूरं गत्वा विजानाति श्रेयो वृष्णिकुलोद्वह ॥ ४ | 'सर्वान्वंश्याननुमृशन्नते सन्ति युगे युगे ॥ १७
शममेव परं मन्ये शमात्क्षेमं भवेन्मम । साम्राज्यमिच्छतस्ते तु सर्वाकारं युधिष्ठिर |
आरम्भे पारमेष्ठयं तु न प्राप्यमिति मे मतिः॥५ | निग्राह्यलक्षणं प्राप्तिधर्मार्थनयलक्षणः ।। १८
एवमेते हि जानन्ति कुले जाता मनखिनः । चाहद्रथो जरासन्धस्तद्विद्धि भरतर्षभ ।
कश्चित्कदाचिदेतेषां भवेच्छ्रेष्ठो जनार्दन ॥ ६/न चैनं प्रत्ययुधन्त कुलान्येकशतं नृपाः ॥ १९,
वयं चैव महाभाग जरासन्धभयात्तदा । तस्मादिह बलादेव साम्राज्यं कुरुते हि सः ॥२०.
शङ्किताः स महाभाग दौरात्म्यात्तस्स चानघ।।७ रनभाजो हि राजानो जरासन्धमुपासते ।
अहं हि तव दुर्धर्प भुजवीर्याश्रयः प्रभो । | न च तुप्यति तेनापि चाल्यादनयमास्थितः॥२१:
नात्मानं भलिनं मन्ये त्वयि तसाद्विशङ्किते ॥ ८ मूर्धाभिपिक्तं नृपति प्रधानपुरुपो बलात् ।
त्वत्सकाशाच रामाच्च भीमसेनाच माधव । आदत्ते न च नो दृष्टोऽभागः पुरुषतः कचित्र२२
अर्जुनाता महाबाहो हन्तुं शक्यो नवेति । एवं सर्वान्वशे चक्रे जरासन्धः शतावरान् ।
एवं जानन्हि पार्णेय विमृशामि पुनः पुनः ॥ तं दुर्यलतरो राजा कथं पार्थ उपप्यति ।। २३
त्वं मे प्रमाणभूतोऽसि सर्वकार्येषु केशव । 'तण्डलप्रस्थके राजा कपर्दिनमुपासते।'
तच्छुखा चाब्रवीद्धीमो वाक्यं वाक्यविशारदः१०, प्रोक्षितानां अमृष्टानां राज्ञां पशुपतेहे ।
भीम उवाच ।
पशूनामिव का प्रीतिर्जीविते भरतर्पम ॥ २४
अनारम्भपरो राजा वल्मीक इव सीदति । क्षत्रियः शस्त्रमरणो यदा भवति सत्कृतः।
दुर्चलश्चानुपायेन बलिनं योऽधितिष्ठति ॥ ११ ततः स मागधं सो प्रतिबाधेम यद्वयम् ॥२५
अतन्द्रितश्च प्रायेण दुर्वलो पलिन रिपुम् । पडशीतिः समानीताः शेषा राजश्चतुर्दश ।
जयेत्सम्यक्प्रयोगेण नीत्यार्थानात्मनो हितान्।। जरासन्धेन राजानस्ततः क्रूर प्रवर्त्यते ॥ २६
कृणे नयो मयि पलं जयः पार्थे धनञ्जये। प्रामुयात्स यशो दीप्तं तत्र यो विनमाचरेत् ।
मागध साधयियाम इष्टिं त्रय इयाग्नयः ।। १३ । जयेद्यश्च जरासन्धं स सम्राणियतं भवेत् ।। २७
॥ इति श्रीमन्महामारते समापनि मनपनि परदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
दुरिभमानस्तान: गहिता प्राप्तिः पालनं निमाल प. पाः ॥१९॥ लाग्प्रभानपुरः जगन्धः पुरतः पुरा
यामाम्यति॥१८॥मा नारा दितिय सभागः भरीगः ॥ २२ ॥ परदमाः ॥१५॥

·अध्यायः १७] सभापर्व २ . पोडशोऽध्यायः॥१६॥ पुधिष्ठिरार्जुनयोनीपणम् ।। १ ॥ युधिष्ठिर उवाच । कुले जन्म प्रशंसन्ति वैद्याः साधु मुनिष्ठिताः । सम्रागुणमभीप्सन्वै युष्मानस्वार्थपरायणः । वलेन सदृशं नास्ति वीर्य तु मम रोचते ॥ कथं प्रहिणुयां कृण सोऽहं केवलसाहसात् ॥ १ कृतवीर्यकुले जातो निर्वीर्यः किं करिष्यति । भीमार्जुनावुभौ नेत्रे मनो मन्ये जनार्दनम् । निर्वीर्य तु कुले जातो वीर्यवांस्तु विशिप्यते ॥ मनश्चक्षुर्विहीनस कीदृशं जीवितं भवेत् ।। २. क्षत्रियः सर्वशो राजन्यस्य वृत्तिपिज्जये । जरासन्धबलं प्राप्य दुप्पारं भीमविक्रमम् । सर्गुणैविहीनोऽपि वीर्यवान्हि तरेद्रिपून् ॥ १० यमोपि न विजेताऽऽजौ तत्र वः किं विचेष्टितम्॥३ | सर्वैरपि गुणैर्युक्तो निर्वीर्यः किं करिष्यति । असिंस्त्वर्थान्तरे युक्तमनर्थः प्रतिपद्यते । गुणीभूता गुणाः सर्वे तिष्ठन्ति हि पराक्रमे ॥११ वसान प्रतिपत्तिस्तु कार्या युक्ता मता मम ॥४/ जयस्य हेतुः सिद्धिहि कर्म दैवं च संश्रितम् । संयुक्तो हि वलः कश्चित्प्रमादान्नोपयुज्यते ॥१२ यथाऽहं विमृशाम्येकस्तत्तावच्छ्रयतां मम | तेन द्वारेण शत्रुभ्यः क्षीयते सबलो रिपुः ॥१३ संन्यासं रोचये साधु कार्यस्यास्य जनार्दन । दैन्यं यथा बलवति तथा मोहो बलान्विते । प्रतिहन्ति मनो मेऽद्य राजसूयो दुराहरः॥ ५ तावुभौ नाशकौ हेतू राज्ञा त्याज्यौ जयार्थिना १४ वैशंपायन उवाच । जरासन्धविनाशं च राज्ञां च परिरक्षणम् । पार्थः प्राप्य धनुः श्रेष्ठमक्षय्यौ च महेपुधी। यदि कुर्याम यज्ञार्थं किं ततः परमं भवेत् ॥ १५ स्थं ध्वज हयांश्चैव युधिष्टिरमभापत ॥ ६ अनारम्भे हि नियतो भवेदगुणनिश्चयः । अंर्जुन उवाच । गुणानिःसंशयाद्राजन्नर्गुण्यं मन्यसे कथम् ।। १६ धनुः शस्त्रं शरा वीर्यं पक्षो भूमिर्यशो बलम् । कापायं सुलभं पश्चान्मुनीनां शममिच्छताम् । प्राप्तमेतन्मया राजन्दुप्पापं यदभीप्सितम् ॥ ७ साम्राज्यं तु भवेच्छक्यं वयं योत्स्यामहे परान् १७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मनपर्वणि पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ सप्तदशोऽध्यायः॥ १७॥ युधिष्टिरेण जरासन्धप्रभावप्रश्ने श्रीकृष्णेन तदुपोदाततया वृहदथराजोपास्यानकथनारम्भः ॥ ३ ॥ अपुनस्य वृहदयस्य पनीभ्यां सह तपोवनगमनम् ॥२॥तन चण्डकौशिकमुनिना मृहदयाय पुनीयानफलदानम् ॥ ३ ॥ प्रविभक्ततत्फलभोज. नेन संजातगर्भयोसद्भार्ययोः पृथगेककशरीरखण्डसंभवः ॥ ४ ॥ तत्पनीभ्यां दासीद्वारा बहिस्त्याजितयोः खण्डयोः जरा. नाच्या राक्षस्या संधानाजरासन्धसंभधः ॥ ५ ॥ यालकं गृहीत्वा आगतया जरया सह वृहद्रथस्य संवादः ॥ ६॥ वासुदेव उवाच । न चापि कंचिदमरमयुद्धेनानुशुश्रुम ॥ जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य च । एतावदेव पुरुषैः कार्य हृदयतोपणम् । या वै युक्ता मतिः सेयमर्जुनेन प्रदर्शिता ॥१ नयेन विधिदृष्टेन यदुपक्रमते परान् । न स मृत्युं वयं विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवा । सुनयस्यानपायस्य संयोगे परमः क्रमः ।

·२८ श्रीमन्महाभारते [मन्त्रपर्व १ सङ्गत्या जायतेऽसाम्यं साम्यं च न भवेद्वयोः ।।४ स ताभ्यां शुशुभेराजा पत्नीभ्यां वसुधाधिपः १८ अनयस्यानुपायस्य संयुगे परमः क्षयः । प्रियाभ्यामनुरूपाभ्यां करेणुभ्यामिव द्विपः । संशयो जायते साम्याज्जयश्च न भवेद्द्वयोः ॥ ५। तयोर्मध्यगतश्चापि रराज वसुधाधिपः ॥ १९ ते वयं नयमास्थाय शत्रुदेशसमीपगाः। गङ्गायमुनयोर्मध्ये मूर्तिमानिव सागरः। कथमन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः। विपयेषु निमग्नस्य तस्य यौवनमत्यगात् ॥ २० पररन्ध्र पराक्रान्ताः स्वरन्ध्रावरणे स्थिताः ॥ ६ न च वंशकरः पुत्रस्तस्थाजायत कश्चन । व्यूढानीकैरतिबलैने युछेदरिभिः सह । मङ्गलैहुभिर्होमैः पुत्रकामाभिरिष्टिभिः॥ २१ इति बुद्धिमतां नीतिस्तन्ममापीह रोचते ॥ ७ नाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्धनम् । अनवद्या ह्यसंयुद्धाः प्रविष्टाः शत्रुसद्म तत् । स भार्याभ्यां च सहितो निर्वेदमगमदृशम् ॥ २२ शत्रुदेशमुपाक्रम्य तं कामं प्रामुयामहे ।। ८. राज्यं चापि परित्यज्य तपोवनमथाश्रयत् । एको ह्येव श्रियं नित्यं विभर्ति पुरुपर्पभः । वार्यमाणः प्रकृतिभिर्नुपभच्या विशांपते ॥ २३ अन्तरात्मेव भूतानां तत्क्षयं नैव लक्षये ॥ ९! अथ काक्षीवतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनः । अथवैनं निहत्याजी शेषेणापि समाहताः । शुश्राव तपसि श्रेष्ठमुदारं चण्डकौशिकम् ॥ २४ प्रामुयाम ततः खर्ग ज्ञातित्राणपरायणाः ॥ १० यदृच्छयाऽऽगतं तं तु वृक्षमूलमुपाश्रितम् । युधिष्ठिर उवाच । पत्नीभ्यां सहितो राजा सर्वयत्नैरतोपयत् ॥ २५ कृष्ण कोऽयं जरासन्धः किंवीर्यः किपराक्रमः। 'वृहद्रथं च स प्रापिर्यथावच्चाभ्यनन्दत । यस्त्वां स्पृष्ट्वाऽग्निसदृशं न दग्धः शलभो यथा ११ / उपविष्टः स तेनाथ अनुज्ञातो महात्मना ॥ २६ कृष्ण उवाच। तमपृच्छत्तदा विप्रः किमागमनमित्यथ । शृणु राजञ्जरासन्धो यद्वीर्यो यत्पराक्रमः। विप्रैरनुगतस्यैव पत्नीभ्यां सहितस्य च ॥ २७ यथा चोपेक्षितोऽसाभिर्बहुशः कृतविप्रियः॥१२ स उवाच मुनि राजा भगवन्नास्ति मे सुतः । अक्षौहिणीनां तिसृणां पतिः समरर्पितः । अपुत्रस तु राज्येन वृद्धले किं प्रयोजनम् ॥ २८ राजा वृहद्रथो नाम मगधाधिपतिर्बली ॥ १३/ सोऽहं तपश्चरिप्यामि पनीभ्यां सहितो बने । रूपयान्वीर्यसंपन्नः श्रीमानतुलविक्रमः। नामजस्य मुने किर्तिः स्वधा चैयाक्षया भवेत् । नित्यं दीक्षाङ्किततनुः शतक्रतुरिवापरः॥ १४ | एवमुक्तःस राज्ञा तु मुनिः कारुण्यमागतः ।। २९ तेजसा सूर्यसङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः । तमब्रवीत्सत्यधृतिः सत्यवागृपिसत्तमः । यथान्तकसमः क्रोधे श्रिया वैश्रवणोपमः ॥१५/ परितुष्टोऽसि राजेन्द्र वरं वरय सुव्रत ॥ 'स्वराज्यं कारयामास मगधेषु गिरिनजे।' ततः सभार्यः प्रणतस्तमुवाच वृहद्रथः । तस्याभिजनसंयुक्तर्गर्भरतसत्तम । पुत्रदर्शननैराश्यादाप्पसन्दिग्धया गिरा ॥ ३१ च्याप्तेयं पृथिवी सर्या सूर्यस्येव गभस्तिभिः॥१६ राजोवाच । स काशिराजस्य मुते यमजे भरतपर्भ । भगवन् राज्यमुत्सृज्य प्रस्थितस्य तपोपनम् । उपयेमे महावीर्यो रूपद्रविणसंयुते । किंवरेणाल्पभाग्यस्य किंराज्यनामजस में ॥३२ तयोधकार समयं मियः स पुरुपर्पमः॥ १७ कृष्ण उवाच । नातिवतिप्य इत्येवं पत्तीभ्यां सन्निधौ तदा । एतमुटुत्या मुनियानमगमरक्षुभितेन्द्रियः । कमाउरकमः ॥४॥ साये में पलशयाति पाठः॥ ९॥ तव पाम्रपक्षस्य छापायां समुपाविशत् ।।३३ -

·अध्यायः १७]
सभापर्व २।
२९
तस्योपविष्टस्य मुनेरुत्सङ्गे निपपात ह । निर्गम्यान्तःपुरद्वारात्समुत्सृज्याभिजग्मतुः ॥४९
अवानमशुकादष्टमेकमात्रफलं किल ।। ३४ | 'दुकूलाभ्यां मुसंछन्ने पाण्डराभ्यामुमे तदा ।
तत्प्रगृह्य मुनिश्रेप्टो हृदयेनाभिमत्र्य च । अज्ञाते कस्यचित्ते तु जहतुस्ते चतुप्पथे ॥ ५०
राने ददायप्रतिम पुत्रसंप्राप्तिकारणम् ॥ ३५ ततो विविशतुर्धात्र्यो पुनरन्तःपुरं तदा ।
उवाच च महामाजस्तं राजानं महामुनिः। कथयामासतुरुमे देवीभ्यां तु पृथक्पृथक् ॥ ५१
गच्छ राजन्कृतार्थोऽसि निवर्तख नराधिप ॥३६ ते चतुप्पथनिक्षिप्ते जरा नामाथ राक्षसी ।
'एप ते तनयो राजन्मा तपेह तपोक्ने ।
जग्राह मनुजव्याघ्र मांसशोणितभोजना ॥ ५२
प्रजाः पालय धर्मेण एष धर्मो महीक्षिताम् ॥ ३७ कर्तुकामा मुखबहे शकले सा तु राक्षसी ।
यजस विविधैर्यजरिन्द्रं तर्पय चेन्दुना ।
संयोजयामास तदा.विधानवलचोदिता ॥ ५३
पुत्रं राज्ये प्रतिष्ठाप्य तत आश्रममाग्रज ॥ ३८ ते समानीतमात्रे तु शकले पुरुषर्षभ ।
अष्टौ वरान्प्रयच्छामि तव पुत्रस्य पार्थिव ।
एकमूर्तिधरो वीरः कुमारः समपद्यत । ५४
ब्रह्मण्यत्वमजेयत्वं युद्धेषु च तथा मतिः ॥ ३९ ततः सा राक्षसी राजविसयोत्फुल्ललोचना।
प्रियातिथेयतां चैव दीनानामन्यवेक्षणम् ।
न शशाक समुद्वोढुं वज्रसारमयं शिशुम् ।। ५५
तथा पलं च सुमहल्लोके कीर्तिं च शाश्वतीम् ॥४०
बालस्तानतलं मुष्टिं कृत्वा चासे निधाय सः।
अनुरागं प्रजानां चेत्येवमष्टी वरानृप ।
प्राक्रोशदतिसंरब्धः सतोय इव तोयदः॥ ५६
ॐ गच्छ त्वं कृतकृत्योऽसि निवर्तस जनाधिप। ४१
तेन शब्देन संभ्रान्तः सहसाऽन्तःपुरे जनः।
अनुज्ञातः स ऋपिणा पत्नीभ्यां सहितो नृपः। निर्जगाम नरव्याघ्र राज्ञा सह परन्तप ॥ ५७
परिरनुगतथापि विवेश स्वपुरं ततः ॥ ४२
ते चावले परिम्लाने पयःपूर्णपयोघरे ।
यथासमयमाज्ञाय तदा स नृपसत्तमः।
द्वाभ्यामेकं फलं प्रादात्पनीभ्यां भरतर्षभ ।।४३
| निराशे पुत्रलाभाय सहसवाभ्यगच्छताम् ॥ ५८
मुनेश्च बहुमानेन कालस्य च विपर्ययात् ।
ते च दृष्ट्वा तथाभूते राजानं चेष्टसंततिम् ।
ते तदानं द्विधा कृत्वा भक्षयामासतुः गुमे ।
तं च बालं मुबलिनं चिन्तयामास राक्षसी १५९
भावित्वादपि चार्थस्य सत्यवाक्यतया मुनः ॥४४ नार्हामि विपये राज्ञो वसन्ती पुत्रगृद्धिनः ।
तयोः सममवद्गर्मः फलप्राशनसंभवः ।
पालं पुत्रमिमं हन्तुं धार्मिकस्य महात्मनः॥६०
ते च दृष्ट्वा स नृपतिः परां मुदमवाप ह ॥ ४५ सा तं बालमुपादाय मेघलेखेव भास्करम् ।
अथ फाले महाप्राज्ञ यथासमयमागते ।
कृत्वा च मानुपं रूपमुवाच वसुधाधिपम् ॥ ६१
प्रजायेतामुमे राजशरीरशकले तदा ।। ४६ बृहद्रय मुतस्तेऽयं मया दत्तः प्रगृह्यताम् ।
एकाक्षियाहुचरणे अर्धेदरमुखस्फिचे ।
तव पत्नीद्वये जातो द्विजातिवरशासनात् ।
दृष्ट्वा शरीरशकले प्रवेपतुरुमे मृशम् ।।
४७ धात्रीजनपरित्यक्तो मयाऽयं परिरक्षितः॥ ६२
उद्विमे सह संमन्य ते मागिन्या तदाऽवले । कम्ण उवाच।
सजीने प्राणिशकले तत्सजाते मुदुःखिते ॥ ४८ ततस्ते भरतश्रेष्ठ काशिराजमवे शुमे ।
तयोर्षाच्या मुसंचीते कृत्वा ते गर्मसंप्टवे ।
तं यालममिपद्याशु प्रस्रवरभ्यपिचताम् ।। ६३
भान परनिति पार । अमारतमनाविरं इति प.
भागः ॥ १७ ॥ मुगाहे एगीकृतयोवहनं हि मुखेन भवति
पा प्रजापता गातुः ॥४६॥ फिर कम्मा भयो । प्रतिदम् ॥ ५३ ॥ समानीतमात्र संयोनितमात्रे ॥ ५४॥

·३० श्रीमन्महाभारते [मत्रपर्व ततः स राजा संहृष्टः सर्व तदुपलभ्य च । का त्वं कमलगर्भाभे मम पुत्रप्रदायिनी । अपृद्धेमग भां राक्षसी तामराक्षसीम् ॥ ६४ । काम मा हि कल्याणि देवता प्रतिभासि मे ६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मनपर्वणि सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ ९ अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ राजानप्रति स्वस्वरूपमभिधाय जराया अन्तर्धानम् ॥1॥ राक्षस्युवाच। मेरु वा खादितुं शक्ता किं पुनस्तव बालकम् । जरा नामासि भद्रं ते राक्षसी कामरूपिणी । गृहसंपूजनातुष्ट्या मया प्रत्यर्पितस्तव ।। ८ तव वेश्मनि राजेन्द्र पूजिता न्यवसं सुखम् ॥ १ मम नाम्नाच लोकेऽसिन्ख्यात एव भविष्यति । गृहे गृहे मनुष्याणां नित्यं तिष्ठामि राक्षसी । कृष्ण उवाच । गृहदेवीति नाना वै पुरा सृष्टा वयंभुवा ॥ २ एवमुक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत । दानवानां विनाशाय स्थापिता दिव्यरूपिणी । स सट्टह्य कुमारं तं प्रविवेश गृहं नृपः ।। यो मां भक्त्या लिखेत्कुड्ये सपुत्रां यौवनान्वितां तस्य बालस्य यत्कृत्यं तच्चकार नृपस्तदा । गृहे तस्य भवेदृद्धिरन्यथा क्षयमामुयात् । आज्ञापयच्च राक्षस्था मगधेषु महोत्सवम् ।। १० सद्हे तिष्ठमानाऽहं पूजिताऽहं सदा विभो ॥ ४ तस्स नामाकरोचैव पितामहसमः पिता। लिखिता चैव कुड्येषु पुत्रैर्बहुभिरावृता । जरया सन्धितो यमाज्जरासन्धो भवत्वयम्॥११ गन्धपुष्पैस्तथा धूपैर्भक्ष्यभोज्यैः सुपूजिता ॥ ५ सोऽवर्धत महातेजा मागधाधिपतेः सुतः। साऽहं प्रत्युपकारार्थ चिन्तयन्त्यनिशं नृप । प्रमाणपलसंपन्नो हुताहुतिरिवानलः ।। १२ तवेमे पुत्रशकले दृष्टवत्यसि धार्मिक ।। ६ 'एवं स ववृधे राजन्कुमारः पुष्करेक्षणः। संश्लेपिते मया दैवात्कुमारः समपद्यत । कालेन महता चापि यौवनस्थो बभूव है।' तर भाग्यान्महाराज हेतुमात्रमहं लिह ।। ७ मातापित्रोनन्दकरः शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ १३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मन्त्रपर्वणि अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ३ एकोविंशोऽध्यायः ॥ १९॥ पुनरागतेन चण्डकौशिकेन जरासन्धपराक्रमादौ कथिते जरासन्धं राज्येऽभिपिय्य तपोवनगतस्य सभायंस वृहद्रथस्य स्वागमनम् ॥ ॥ कृष्णेन फंसवधात् जरासन्धस्य स्वस्सिन्वरोदयकथनम् ॥२॥ कृष्ण उवाच। स नृपो राज्यसहितं पुत्रं तसै न्यवेदयत् ॥ ३ कस्यचित्त्वथ कालस पुनरेव महातपाः । प्रतिगृह्य च तां पूजा पार्थिवाद्भगवानृषिः। मगधेपूपचक्राम भगवांश्चण्डकौशिकः ॥ १ | उवाच मागधं राजन्नहृष्टेनान्तरात्मना ।। ४ तस्याऽऽगमनसंहृष्टः सामात्यः सपुरासरः । सर्वमेतन्मया ज्ञातं राजन्दिव्येन चक्षुपा । समार्य: सह पुत्रेण निर्जगाम वृहद्रथः॥ २ | पुत्रस्तु भृणु राजेन्द्र यादृशोऽयं भविष्यति ॥ ५ पाघार्म्याचमनीयस्तमर्चयामास मारत । अस्य रूपं च सत्वं च बलर्जितमेव च । भरासमी नेपतः ॥१४॥ सप्तदशोऽध्यायः॥ १७॥ एप श्रिया समुदितः पुत्रस्तव न संशयः ॥ ६ .

·अध्यायः २०]
सभापर्व २।
३१
,
.
मापयिष्यति तत्सर्वं विक्रमेण समन्वितः। अभिषिक्ते जरासन्धे तदा राजा वृहद्रथः ।
अस वीर्यवतो वीर्य नानुयास्यन्ति पार्थिवाः।।७ | पत्रीद्वयेनानुगतस्तपोवनचरोऽभवत् ।। १८
पततो वैनतेयस्य गतिमन्ये यथा खगाः। ततो वनस्थे पितरि मावभ्यां सह भारत ।
विनाशमुपयास्यन्ति ये चास्य परिपन्थिनः॥८जरासन्धः खवीर्येण पार्थिवानकरोद्वशे ॥ १९
देवैरपि विसृष्टानि शस्त्राग्यस महीपते । अथ दीर्घस कालस तपोवनचरो नृपः।
न रुजं जनयिप्यन्ति गिरेखि नदीरयाः॥ ९ सभार्यः खर्गमगमत्परतावा वृहद्रथः ॥ २०
सर्वमूर्धाभिषिक्तानामेप मूर्ध्नि ज्वलिप्यति । जरासन्धोऽपि नृपतिर्यथोक्तं कौशिकेन तत् ।
प्रभाहरोऽयं सर्वेपां ज्योतिपामिव भास्करः॥१० वरप्रदानमखिलं प्राप्य राज्यमपालयत् ।। २१
एनमासाद्य राजानः समृद्धबलवाहनाः ।
हते चैव मया कंसे सहसडिभिके तदा ।
विनाशमुपयास्यन्ति शलभा इव पावकम् ॥ ११ जरासन्धस दुहिता रोदते पार्वतः पितुः ।।
एप श्रियः समुदिताः सर्वराज्ञां ग्रहीप्यति । जातो वे वैरनिर्बन्धो मयासीत्तत्र भारत ॥ २२
वर्षाखियोदीर्णजला नदीनंदनदीपतिः॥ १२भ्रामयित्वा शतगुणमेकोनं येन भारत ।
एप धारयिता सम्यकातुर्वर्ण्य महायलः । गदा क्षिप्ता बलवता मागधेन गिरिव्रजात् ॥२३
· शुभां शुभवती स्फीतां सर्वसस्यधरां धराम् ॥१३ तिष्ठतो मधुरायां वै कृत्स्सस्साद्भुतकर्मणः ।
अस्याज्ञावशगाः सर्वे भविष्यन्ति नराधिपाः। एकोनयोजनशते सा पपात गदा शुभा ॥ २४
सर्वभूतात्मभूतस्य वायोरिव शरीरिणः ।। १४ दृष्ट्वा पौरस्तदा सम्पग्गदा चैव निवेदिता ।
एप रुद्रं महादेवं त्रिपुरान्तकरं हरम् । गदावसानं तत्ख्यातं मथुरायाः समीपतः ॥२५
सर्वलोकेप्वतियलः साक्षाद्रक्ष्यति मागधः ॥१५ तस्यास्तां हंसडिभिकावशस्त्रनिधनावुभौ ।
एवं पन्नेव मुनिः खकार्यमिव चिन्तयन् । मत्रे मतिमतां श्रेष्ठी नीतिशास्त्रे विशारदौ ॥२६
विसर्जयामास नृपं वृहद्रथमथारिहन् ।। १६ यौ तौ मया ते कथिती पूर्वमेव महाबली । ।
प्रविश्य नगरी चापि ज्ञातिसंवन्धिभिर्वतः । त्यस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः॥२७
अभिपिच्य जरासन्धं मगधाधिपतिस्तदा ।। १७ एवमेष तदा चीर बलिमिः कुकुरान्धकः ।
वृहद्रयो नरपतिः परां नितिमाययौ । वृष्णिभिश्व महाराज नीतिहतोरुपेक्षितः॥ २८
॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि मनपर्वणि एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९॥
॥ समाप्त च मत्रपर्व ॥
(अथ जरासन्धवधपर्व ॥२॥)
विंशोऽध्यायः ॥२०॥
कृष्णयुधिष्टिरसंयादानन्तरं भीमानाम्यांसह कृष्णस मागधपुरप्रस्थानम् ॥1॥
वासुदेव उवाच ।
जरासन्धस निधने कालोऽयं समुपागतः ॥ १
पतिती हंसडिभिका कंसश्च सगणो हतः। न शपयोऽसौ रणे जेतुं सबैरपि मुरासुरैः।
आहिमाय मानसी प. पारः॥ १६॥
एरोनविंशतितमोऽध्यायः॥ १९ ॥

·३२ श्रीमन्महाभारते [जरासन्धवधपर्व २ प्राणयुद्धेन जेतव्यः स इत्युपलभामहे ॥ २ यतो हि निम्नं भवति नयन्ति हि ततो जलम् मयि नीतिबलं भीमे रक्षिता चाक्योर्जयः। यतश्छिद्र ततश्चापि नयन्ते धीवरा जलम् ॥१ मागधं साधयिष्याम इष्टिं त्रय इवाग्नयः ॥ ३ तसान्नयविधानझं पुरुष लोकविश्रुतम् । त्रिभिरासादितोऽसाभिर्विजने स नराधिपः । क्यमाश्रित्य.गोविन्दं यतामः कार्यसिद्धये ॥१ न सन्देहो यथा युद्धमेकेनाप्युपयास्यति ॥ ४ एवं प्रज्ञानयवलं क्रियोपायसमन्वितम् । अवमानाच लोभाच बाहुवीर्याच दर्पितः । पुरस्कुर्वीत कार्येषु कृष्णकार्यार्थसिद्धये ॥ १ भीमसेनेन युद्धाय धुवमप्युपयास्यति ॥ ५ एवमेव यदुश्रेष्ठ यावत्कार्यार्थसिद्धये । अलं तस्य महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः । अर्जुनः कृष्णमन्वेतु भीमोऽन्वेतु धनञ्जयम् । लोकस्य समुदीर्णस्य निधनायान्तको यथा ॥ ६ नयो जयो बलं चैव विक्रमे सिद्धिमप्यति ॥२० यदि भीमबलं चेत्सि यदि ते प्रत्ययो मयिन वैशंपायन उवाच । भीमसेनार्जुनौ शीघ्र न्यासभूतौ प्रयच्छ मे ॥ ७ वैशंपायन उवाच । एवमुक्तास्ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः। एवमुक्तो भगवता प्रत्युवाच युधिष्ठिरः। वाणेयः पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्मागधं प्रति ॥२१ भीमार्जुनौ समालोक्य संग्रहृष्टमुखौ स्थितौ ॥ ८ वर्चखिनां ब्राह्मणानां स्नातकानां परिच्छदैः । युधिष्ठिर उवाच । | आच्छाध सुहृदां वाक्यैर्मनोहरभिनन्दिताः॥२२ अच्युताच्युत मामैवं व्याहरामित्रकर्शन । 'माधवः पाण्डवेयी च प्रतस्थुम्रतधारिण'। पाण्डवानां भवान्नाथो भवन्तं चाश्रिता वयम्।।९ अमर्यादभितप्तानां ज्ञात्यर्थं मुख्यतेजसाम् । यथा वदसि गोविन्द सर्वं तदुपपद्यते । रविसोमाग्निवपुपां दीप्तमासीत्तदा वपुः ॥ २३ / नहि त्वमग्रतस्तेषां येषां लक्ष्मीः परामुखी॥१० हतं मेने जरासन्धं दृष्ट्वा भीमपुरोगमौ । 'येपामभिमुखी लक्ष्मीस्तेषां कृष्ण त्वमग्रतः।' एककार्यसमुद्यन्तौ कृष्णौ युद्धेऽपराजितौ ॥२४ ईशौ हिता महात्मानौ सर्वकार्यप्रवर्तिनौ ।' निहतश्च जरासन्धो मोक्षिताश्च महीक्षितः। राजपथ मे लब्धो निदेशे तव तिगतः ।।११ धर्मकामार्थलोकानां कार्याणां च प्रवर्तकौ ॥२५ क्षिप्रमेव यथा त्वेतत्कार्य समुपपद्यते । कुरुभ्यः प्रस्थितास्ते तु मध्येन कुरुजाङ्गलम् । अप्रमत्तो जगन्नाथ तथा कुरु नरोत्तम ॥ १२ रम्यं पमसरो गला कालकूटमतीत्य च ॥ २६ त्रिनिर्भवद्भिर्हि विना नाहं जीचितुमुत्सहे। गण्डकी च महाशोणं सदानीरां तथैव च । धर्मकामार्थरहितो रोगात इव दुःखितः॥ १३ एकपर्वतके नद्यः क्रमेणैत्याव्रजन्त ते ॥ न शौरिणा विना पार्थो न शौरिः पाण्डवं विना। | उत्तीर्य सरयूं रम्यां दृष्ट्वा पूर्वाश्च कोसलान् । नाजयोस्त्यनयोऽर्लोके कृष्णयोरिति मे मतिः१४ अतीत्य जग्मुर्मिथिलां मालांचर्मण्यती नदीम्२८ अयं च बलिनां श्रेष्ठः श्रीमानपि वृकोदरः। अतीत्य गङ्गां शोणं च त्रयस्ते प्रामुखास्तदा ।. युवाभ्यां सहितो वीर किं न कुर्यान्महायशाः१५ कुशचीरच्छदा जग्मुर्मागध क्षेत्रमच्युताः ॥ २९ मुप्रणीतो बलीयो हि कुरुते कार्यमुत्तमम् । ते शश्वद्गोधनाकीर्णमम्युमन्तं शुभद्रुमम् । अन्य बलं जडं माहुः प्रणेतव्यं विचक्षणः॥ १६ । गोरथं गिरिमासाद्य ददृशुर्मागधं पुरम् ।। ३० ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि जरासन्धयधपर्वगि विंशोऽध्यायः ॥२०॥ २७ J जयोऽभुनः॥ ३॥ | सिंशोऽध्यायः ॥ २० ॥ .

·अध्यायः २१] सभापर्व २॥ - एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ जरासन्धसमीपं गतानां श्रीकृष्णभीमार्जुनानां जरासन्धेन सह विवादः ॥ १ ॥ वासुदेव उवाच । अर्थसिद्धि त्वनुपमा जरासन्धोऽभिमन्यते ॥१५ एप पार्थ महान्भाति पशुमानित्यमम्बुमान् । वयमासादने तय दर्पमय हरेम हि । निरामयः सुवेश्माढ्यो निवेशो मागधः शुभः१ वैशंपायन उवाच । वहारो विपुलः शैलो वाराहो धूपभस्तथा । | एवमुक्त्वा ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः।।१६ तथा ऋपिगिरिस्तात शुभाचैत्यकपञ्चमाः॥ २/ वार्ष्णेयः पाण्डवा चैव प्रतस्थुर्मागधं पुरम् । एते पञ्च महाभृङ्गाः पर्वताः शीतलद्रुमाः । हएपुष्टजनोपेतं चातुर्वर्ण्यसमाकुलम् ।। १७ रक्षन्तीवाभिसंहत्य संहताङ्गा गिरित्रजम् ॥ ३ स्फीतोत्सवमनाधृष्यमासेदुध गिरिव्रजम् । पुप्पवेष्टितशाखाग्रेर्गन्धवन्दिमनोहरैः। ततो द्वारमनासाद्य पुरस गिरिमुच्छ्रितम् ॥ १८ निगृढा इव लोध्राणां वनः कामिजनप्रियः॥ ४ वार्हद्रथः पूज्यमानं तथा नगरवासिभिः । 'यत्र दीर्घतमा नाम ऋपिः परमयत्रितः। मागधानां तु रुचिरं चत्यकान्तरमाद्रवन् ॥ १९ शुदायां गौतमो यत्र महात्मा संशितव्रतः । यत्र मांसादमृपभमाससाद वृहद्रथः । आँशीनर्यामजनयत्काक्षीयाद्यान्मुतान्मुनिः॥ ५ तं हत्वा मासतालाभिस्तिस्रो भेरीरकारयत् ।।२० गौतमः प्रणयात्तस्माद्यथाऽसौ तत्र समनि । स्वपुरे स्थापयामास तेन चानह्य चर्मणा। भजते मागचं वंशं स नृपाणामनुग्रहः ।। ६ यत्र ताः प्राणदन्भेर्यो दिव्यपुप्पावचूर्णिताः॥२१ अङ्गवङ्गादयश्चैव राजानः सुमहाबलाः । भक्त्या मेरीत्रयं तेऽपि चत्यप्राकारमाद्रवन् । गौतमक्षयमभ्येत्य रमन्ते स पुरार्जुन ॥ ७ द्वारतोऽभिमुखाः सर्वे यपुर्नानायुधास्तदा ॥२२ पनराजीस्तु पश्येमाः पिप्पलानां मनोरमाः । मागधानां मुरुचिरं चैत्यकं तं समाद्रवन् । लोध्राणां न शुभाः पार्थ गीतमांकासमीपजाः ८ शिरसीय समानन्तो जरासन्धं जिघांसवः॥२३ अर्युदः शक्रयापी च पन्नगौ शत्रुतापनी । स्थिरं मुविपुलं गृहं सुमहत्तत्पुरातनम् । स्वस्तिकस्यालयश्चात्र मणिनागस्य चोत्तमः ॥ ९ अर्चितं गन्धमाल्य॑श्च सततं सुप्रतिष्ठितम् ।। २४ अपारिहार्या मेघानां मागधा मनुना कृताः। विपुल हुमि/रास्तेऽभिहत्याभ्यपातयन् । कौशिको मणिमार्थच चक्राते चाप्यनुग्रहम् ॥१० ततस्ते माग, हृष्टाः पुरं प्रविविशुस्तदा ।। २५ 'पाण्डरे विपुले चब तथा याराहकेऽपि च । एतस्मिन्नेत्र फाले तु ब्राह्मणा वेदपारगाः । चत्यके च गिरिश्रेष्ठे मातङ्गे च शिलोचये ॥११ दृष्ट्वा तु दुनिमित्तानि जरासन्धमदर्शयन् ॥ २६ एतेषु पर्वतेन्द्रेषु सर्वसिद्धसमालयाः। पर्यम्यकुश्च नृपं द्विरदवं पुरोहिताः। यतीनामाश्रमायव मुनीनां च महात्मनाम् ॥१२ ततस्तच्चान्तये राजा जरासन्धः प्रतापवान् । पुपमस तमालस्स महावीर्यस्य तथा । दीक्षितो नियमस्सोऽसावुपवासपरोऽभवत् ।। २७ गन्धर्वरक्षसां चब नागानां च तथाऽऽलयाः॥१३ स्नातकत्रविनसे तु यादुरावा निरायुधाः । कक्षीयतस्तपोवीर्यात्तपोदा इति विश्रुताः । युयुत्सवः प्रविविशुर्जरासन्धेन मारत ॥ पुण्यतीर्घाय ते सर्व सिद्धानां चैव कीर्तिताः । भल्यमाल्यापणानां च ददृशुः श्रियमुत्तमाम् । मणध दर्शनादेव भद्रं शिवमचानुपान ।।' १४ स्फीतां सर्वगुणोपेतां सर्वकामसमृद्धिनीम् ।। २९ एवं प्राप्य पुरं रम्यं दुराधपं समन्ततः । तां तु दृष्ट्वा समृद्धिं ते यीथ्यां तसां नरोत्तमाः। . राभा.

·श्रीमन्महाभारते [ जरासन्धवधपर्व २ 1 राजमार्गेण गच्छन्तः कृष्णभीमधनञ्जयाः। आस्यतामिति राजेन्द्र ब्राह्मणच्छद्मसंवृतान् ॥४ बलातृहीत्या माल्यानि मालाकारान्महाबलाः३० अथोपविविशुः सर्वे त्रयस्ते पुरुषर्षभाः। 'कर्पूरशृङ्ग कोष्ठं च सफलं चान्तरापणे । संप्रदीप्तात्रयो लक्ष्म्या महावर इवामयः ॥४॥ वैश्यावलाद्गृहीत्वा ते विहृत्य च महारथाः॥३१ तानुवाच जरासन्धः सत्यसन्धो नराधिपः । विरागवसनाः सर्वे स्रग्विणो मृष्टकुण्डलाः । विगर्हमाणः कौरव्य चेपग्रहणवैकृतान् ।। निवेशनमथाजग्मुर्जरासन्धस्य धीमतः।। न स्नातकवता विना बहिर्माल्यानुलेपनाः ॥ ४८ गोवासमिव चीक्षन्तः सिंहा हैमवता यथा । भवन्तीति नृलोकेऽस्मिन्विदितं मम सर्वशः। शालस्तम्भनिभास्तेषां चन्दनागुरुरूपिताः ॥३३ के यूयं पुप्पवन्तश्च भुजैाकृतलक्षणैः ॥ ४९ अशोभन्त महाराज बाहयो युद्धशालिनाम् । विभ्रतः क्षात्रमोजश्च ब्राह्मण्यं प्रतिजानथ । तान्दृष्ट्वा द्विरदप्रख्याशालस्कन्धानिचोद्गतान् ॥ एवं विरागवसना बहिर्माल्यानुलेपनाः ॥ ५० व्यूढोरस्कान्मागधानां विस्मयः समपद्यत 'क्षत्रिया एव लोकेऽसिन्विदिता मम सर्वशः।' 'अद्वारेणाभ्यवस्कन्ध विविशुर्मागधालयम् ॥३५ ते त्वतीत्य जनाकीर्णाः कक्षास्तिस्रो नरर्षभाः। चैत्यकस गिरेः शृङ्ग भित्त्वा किमिह सदनि । सत्यं वदत के यूयं सत्यं राजसु शोभते ॥ ५१ अहङ्कारेण राजानमुपतस्थुर्गतव्यथाः ।। अद्वारेण प्रविष्टाः स्थ निर्भया राजकिरियपात् ५२ 'भो शब्देनैव राजानमूचुस्ते तु महारथाः।' तान्पाद्यमधुपर्काहन्गिवाहन्सिस्कृतिं गतान् । वध्वं वाचि वीर्य च ब्राह्मणस्य विशेषतः । कर्म चैतद्विलिङ्गस्थं किं वोऽद्य प्रसमीक्षितम् ॥५३ प्रत्युत्थाय जरासन्ध उपतस्थे यथाविधि ॥ ३७ उवाच चैतान्राजाऽसौ स्वागत वोस्त्विति प्रभुः। एवं च मामुपास्थाय कस्साच विधिनारीणाम् । मौनमासीत्तदा पार्थभीमयोजनमेजय ।। प्रणीतां नानुगृह्णीत कार्य किं वाऽसदागमे ॥५४ ३८ वैशंपायन उवाच । तेषां मध्ये महाबुद्धिः कृष्णो वचनमब्रवीत् । वक्तुं नायाति राजेन्द्र एतयोनियमस्थयोः ॥ ३९ एवमुक्ते ततः कृष्णः प्रत्युवाच महामनाः। अर्वानिशीथात्परतस्त्वया सार्थ वदिप्यतः । स्निग्धगम्भीरया वाचा वाक्यं वाक्यविशारदः५५ यज्ञागारे स्थापयित्वा राजा राजगृहं गतः॥४० कृष्ण उवाच । ततोऽर्धरात्रे संप्राप्ते यातो यत्र स्थिता द्विजाः। | लातकान्ब्राह्मणानराजन्विद्ध्यस्मास्त्वं नराधिप । तस्स ह्येतद्रुतं राजन्यभूव भुवि विश्रुतम् ॥ ४१ स्नातकत्रतिनो राजन्नाह्मणाः क्षत्रिया विशः ५६ स्नातकान्त्राह्मणान्प्राप्ताञ्श्रुत्वा स समितिञ्जयः। विशेपनियमाश्चैपामविशेपाथ सन्त्युत । अप्यर्धरात्रे नृपतिः प्रत्युद्गच्छति भारत ॥ ४२ विशेषवांश्च सततं क्षत्रियः श्रियमृच्छति ॥ ५७ तांस्त्वपूर्वण वेपेण दृष्ट्वा स नृपसत्तमः । पुप्पवत्सु ध्रुवा श्रीश्च पुष्पवन्तस्ततो वयम् । उपतस्थे जरासन्धो विसितश्चाभवत्तदा ॥ ४३ क्षत्रियो बाहुवीर्यस्तु न तथा वाक्यवीर्यवान् । ते तु दृष्ट्वैव राजानं जरासन्धं नरर्षभाः। अप्रगल्भं वचस्तस्य तस्माद्धार्हद्रथेरितम् ॥ ५८ इदमूचुरमित्रमाः सर्वे भरतसत्तम ॥ ४४ स्ववीय क्षत्रियाणां तु बाहोर्धाता न्यवेशयत् । वस्त्यस्तु कुशलं राजनिति तत्र व्यवस्थिताः। तदिदृक्षसि चेद्राजन्द्रप्टास्पद्य न संशयः ॥ ५९ तं नृपं नृपशार्दूल प्रेक्षमाणाः परस्परम् ॥ ४५ अद्वारेण रिपोर्गेहं द्वारेण सुहृदो गृहान् । तानववीजरासन्धस्तथा पाण्डवयादवान् । प्रविशन्ति नरा धीरा द्वाराण्येतानि धर्मतः॥६० ·अध्यायः २२] सगापर्व २ कार्यवन्तो गृहानेत्य शत्रुतो नाहणां वयम् । प्रतिगृह्णीम तद्विद्धि एतनः शाश्वतं व्रतम् ॥ ६१. ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापणि जरासन्धपधपर्वणि एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ दायिशोऽध्यायः ॥ २२ ।। कृष्णजामन्धयोधियादानन्तरं जरामन्यस्य युद्धोयमः ॥१॥ यस्यां यस्सामवस्थायां यद्यत्कर्म करोति यः । जरासन्ध उवाच। न स्मरामि कदा चरं कृतं युप्माभिरित्युत । तस्यां तस्सामवस्थायां तत्फलं समवामुयात् ।। १३ चिन्तयंश्च न पश्यामि भवतां प्रति वकृतम् ॥१ ते त्यां शातिक्षयकरं वयमाानुसारिणः । बैंकते वा सति कथं मन्यध्वं मामनागमम् । जातिवृद्धिनिमित्तार्थ विनिहन्तुमिहागताः ।।१४ र व यूत है विप्राः सतां समय एप हि ॥ २ नास्ति लोके पुमानन्यः क्षत्रियेपिति चव तन् । अर्थधर्मोपघाताद्धि मनः समुपतप्यते । मन्यसे स च ते राजन्मुमहान्युद्धिविशवः ॥ १५ योऽनागसि प्रसजति क्षत्रियो हि न संशयः॥३ को हि जाननभिजनमात्मवान्क्षत्रियो नृप । अतोऽन्यथा चरल्लोके धर्मज्ञः सन्महारथः । नाविशेत्स्वर्गमतुलं रणानन्तरमव्ययम् ।। १६ जिनां गतिमानोति श्रेयसोऽप्युपहन्ति च ।। ४ । स्वर्ग घेव समास्थाय रणयज्ञेषु दीक्षिताः। त्रैलोक्ये क्षत्रधर्मो हि श्रेयान्ट साधुचारिणाम् । जयन्ति क्षत्रिया लोकांस्तद्विद्धि मनुजपम ।। १७ नान्यं धर्म प्रशंसन्ति ये च धर्मविदो जनाः।। ५ वर्गयोनिमहहह्म म्बर्गयोनिर्महद्यशः । तस्स मेऽद्य स्थितस्यैह स्वधर्मे नियतात्मनः। स्वर्ग योनिस्तपो युद्धे मृत्युः सोऽव्यभिचारवान्।। अनागसं प्रजानां च प्रमादादिव जल्पथ ॥ ६ । एप पन्द्रो वैजयन्तो गुणनित्यं समाहितः । येनासुरान्पराजित्य जगत्पाति शतक्रतुः॥ १९ कृष्ण उवाच । कुलकार्य महाबाहो कश्चिदेकः कुलोद्वहः । स्वर्गमार्गाय कस्य स्थाद्विग्रहो वै यथा तव । वहते यस्तनियोगाद्वयमभ्युद्यतास्त्वयि ।। ७ मागविपुलः सन्याहुल्यबलदर्पितः ।। २० त्वया चोपहृता राजन्क्षत्रिया लोकवासिनः । माऽत्रमंस्थाः परानराजन्नास्ति वीर्य नरे नरे । तदागः फूरमुत्पाद्य मन्यसे किमनागसम् ॥ ८ | समं तेजस्त्वया चैव विशिष्टं वा नरेश्वर ॥ २१ राजा राज्ञः कथं साधून्हिस्यान्नृपतिसत्तम । यावदेतदसंबुद्धं तावदेव भवेचव । तद्राज्ञः सन्निगृह्य त्वं रुद्रायोपजिहीर्पसि ॥ ९ विपह्यमेतदसाकमतो राजन्त्रवीमि ते ॥ २२ असांस्तदेनोपगच्छेत्कृतं बार्हद्रथ त्वया । जहि त्वं सदृशेष्वेव मानं दपं च मागध । वयं हि शक्ता धर्मस्य रक्षणे धर्मचारिणः ।। १० | मा गमः ससुतामात्यः सबलय यमक्षयम् ॥ २३ 'तसादद्योपगच्छामस्तव बाहद्रथान्तिकम् ।' दम्भोद्भवः कार्तवीर्य उत्तरश्च वृहद्रथः । मनुप्याणां समालम्मो न च दृष्टः कदाचन । श्रेयसो यवमत्येह विनेगुः सवला नृपाः ।। २४ स कथं मानुपैर्देवं यष्टुमिच्छसि शङ्करम् ।। ११ | युयुक्षमाणास्त्वत्तो हि न वयं ब्राह्मणा ध्रुवम् । सवर्णो हि सवर्णानां पशुसंज्ञां करिष्यसि । शारिरसि हृषीकेशो नृवीरी पाण्डवाविमा । कोऽन्य एवं यथा हि त्वं जरासन्ध पृथामतिः॥१२ अनयोर्मातुलेयं च कृष्णं मां विद्धि ते रिपुम्॥२५ सवर्णो हिमवर्णानां कथ कुर्याद्विहिंसनम् । यो न स्यात्त्य युयुक्षमाणाः कपटेन संहमिन्छन्तः ॥ २५ ॥ मिवानायों जरामन्ध वृथामतिः ॥ इति क. प. पाटः ॥१२॥ .

·३४ श्रीमन्महाभारते [ जरासन्धवधपई २ . 21 राजमार्गेण गच्छन्तः कृष्णभीमधनञ्जयाः । आस्यतामिति राजेन्द्र ब्राह्मणच्छद्मसंवृतान् ॥४॥ बलाद्गृहीत्वा माल्यानि मालाकारान्महाबलाः३० अथोपविविशुः सर्वे त्रयस्ते पुरुपर्पभाः । 'करिशृङ्ग कोष्ठं च सफलं चान्तरापणे । संप्रदीप्तास्त्रयो लक्ष्म्या महाध्वर इवाग्नयः ॥४७ वैश्यावलाद्गृहीत्वा ते विहृत्य च महारथाः॥३१ तानुवाच जरासन्धः सत्यसन्धो नराधिपः । विरागवसनाः सर्वे स्रग्विणो मृष्टकुण्डलाः । विगर्हमाणः कौरव्य वेपग्रहणवकृतान् ।। निवेशनमथाजग्मुर्जरासन्धस्य धीमतः।। न स्नातकवता विप्रा बहिर्माल्यानुलेपनाः ॥ ४८ गोवासमिव वीक्षन्तः सिंहा हैमवता यथा । शालस्तम्भनिभारतेपां चन्दनागुरुरूपिताः ॥३३ भवन्तीति नृलोकेऽसिन्विदितं मम सर्वशः । के यूयं पुप्पवन्तश्च भुजाकृतलक्षणैः ॥ ४९ अशोभन्त महाराज वाहवो युद्धशालिनाम् । विभ्रतः क्षात्रमोजश्च ब्राह्मण्यं प्रतिजानथ । तान्दृष्ट्वा द्विरदप्रख्याञ्शालस्कन्धानियोगतान् ॥ एवं विरागवसना बहिर्माल्यानुलेपनाः ॥ ५० व्यूढोरस्कान्मागधानां विस्मयः समपद्यत 'अद्वारेणाभ्यवस्कन्ध विविशुागधालयम् ॥३५ 'क्षत्रिया एव लोकेऽस्मिन्विदिता मम सर्वशः। ते त्वतीय जनाकीर्णाः कक्षास्तिस्रो नर्पभाः। चैत्सकस गिरेः शृङ्गं भिवा किमिह समनि । सत्यं वदत के यूयं सत्यं राजसु शोभते ॥ ५१ अहङ्कारेण राजानमुपतस्थुगंतव्यथाः ॥ अद्वारेण प्रविष्टाः स्थ निर्भया राजकिल्विपात् ५२ 'भो शब्देनैव राजानमूचुस्ते तु महारथाः।' तापाद्यमधुपर्काहन्गिवान्सिस्कृतिं गतान् । वध्वं वाचि वीर्य च ब्राह्मणस्य विशेषतः । कर्म चैतद्विलिङ्गस्थ किंवोऽद्य प्रसमीक्षितम् ॥५३, प्रत्युत्थाय जरासन्ध उपतस्थे यथाविधि ॥ ३७ उवाच चैतानराजाऽसौ खागतं चोस्त्विति प्रभुः। प्रणीतां नानुगृहीत कार्य किं वाऽसदागमे ॥५४ एवं च मामुपास्थाय कसाच विधिनारीणाम् । मौनमासीत्तदा पार्थभीमयोर्जनमेजय ।। ३८ वैशंपायन उवाच । तेषां मध्ये महाबुद्धिः कृष्णो वचनमब्रवीत् । वक्तुं नायाति राजेन्द्र एतयोनियमस्थयोः ।। ३९ एवमुक्ते ततः कृष्णः प्रत्युवाच महामनाः । अर्यानिशीथात्परतस्त्वया साध चदिप्यतः । स्निग्धगम्भीरया वाचा वाक्यं वाक्यविशारदः५५ यज्ञागारे स्थापयित्वा राजा राजगृहं गतः ॥४० | कृष्ण उवाच । ततोऽर्धरात्रे संप्राप्ते यातो यत्र स्थिता द्विजाः । स्नातकान्द्राह्मणानराजन्विद्ध्वस्मांस्त्वं नराधिप । तस्य घेतद्नं राजन्वभूय भुवि विश्रुतम् ॥ ४१ स्नातकवतिनो राजन्त्राह्मणाः क्षत्रिया विशः ५६ स्नातकान्वाह्मणान्प्राप्ताञ्श्रुत्वा स समितिञ्जयः । विशेपनियमाश्चैपामविशेपाश्च सन्त्युत । अप्यर्धरात्रे नृपतिः प्रत्युद्गच्छति भारत ॥ ४२ विशेषवांश्च सततं क्षत्रियः श्रियमृच्छति ॥ ५७ तांस्त्वपूर्वण वेपेण दृष्ट्वा स नृपसत्तमः । पुष्पवत्सु ध्रुवा श्रीव पुप्पबन्तस्ततो वयम् । उपतस्थे जरासन्धो विसितश्चाभवत्तदा ॥ ४३ क्षत्रियो वाहुवीर्यस्तु न तथा वाक्यवीर्यवान् । ते तु दृष्ट्य राजानं जरासन्धं नरर्षभाः । अप्रगल्भं वचस्तस्स तस्माद्धार्हद्रथेरितम् ।। ५८ इदमूत्रमित्रमाः सर्वे भरतसत्तम ।। ४४ सवीर्य क्षत्रियाणां तु बाहोर्धाता न्यवेशयत् । स्वस्त्यस्तु कुशलं राजनिति तत्र व्यवस्थिताः । तद्दिदृक्षसि चेद्राजन्द्रप्टास्यद्य न संशयः॥ ५९ नं नृपं नृपशार्दूल प्रेक्षमाणाः परस्परम् ।। ४५ अद्वारेण रिपोर्गेहं द्वारेण गुहृदो गृहान् । तानसपीअामान्यतया पाण्उयपादयान् । प्रविशन्ति नरा धीरा धाराण्येतानि धर्मतः ॥६० ।

·अध्यायः २२ ].
'सभापर्व २!
कार्यवन्तो गृहानेत्य शत्रुतो नार्हणां वयम् । प्रतिगृह्णीम तद्विद्धि एतन्नः शाश्वतं व्रतम् ॥६१.
॥ इति श्रीमन्महाभारते समापर्वणि जरासन्धयधपर्वणि एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२॥
कृष्णजरासन्धयोर्विचादानन्तरं जरासन्धस्य युद्धोधमः ॥ १॥
यस्यां यस्यामवस्थायां यद्यत्कर्म करोति यः ।
जरासन्ध उवाच।
न स्मरामि कदा वरं कृतं युप्माभिरित्युत । तस्यां तस्सामवस्थायां तत्फलं समवामुयात् ।। १३
चिन्तयंश्च न पश्यामि भवतां प्रति वैकृतम् ॥१ ते त्वां ज्ञातिक्षयकरं वयमार्तानुसारिणः ।
वैकृते वा सति कथं मन्यध्वं मामनागसम् ।
ज्ञातिवृद्धिनिमित्तार्थ विनिहन्तुमिहागताः॥१४
अरिं वै ब्रूत हे विप्राः सतां समय एप हि ॥ २ नास्ति लोके पुमानन्यः क्षत्रियेष्विति चैव तत् ।
अर्थधर्मोपघाताद्धि मनः समुपतप्यते । मन्यसे स च ते राजन्सुमहान्युद्धिविप्लवः ॥१५
योऽनागसि प्रसजति क्षत्रियो हि न संशयः॥३ | को हि जाननभिजनमात्मवान्क्षत्रियो नृप ।
अतोऽन्यथा चरल्लोके धर्मज्ञः सन्महारथः । नाविशेत्स्वर्गमतुलं रणानन्तरमव्ययम्
जिनां गतिमानोति श्रेयसोऽप्युपहन्ति च ॥ ४ | स्वर्ग ह्येव समास्थाय रणयज्ञेषु दीक्षिताः ।
त्रैलोक्ये क्षत्रधर्मो हि श्रेयान्व साधुचारिणाम् । जयन्ति क्षत्रिया लोकांस्तद्विद्धि मनुजर्पभ ॥ १७
नान्यं धर्म प्रशंसन्ति ये च धर्मविदो जनाः॥ ५ स्वर्गयोनिर्महद्ब्रह्म स्वर्गयोनिर्महद्यशः ।
तस्य मेऽद्य स्थितस्पेह स्वधर्मे नियतात्मनः । स्वर्ग योनिस्तपो युद्धे मृत्युः सोऽव्यभिचारवान्।।
अनागस प्रजानां च प्रमादादिव जल्पथ ॥ ६ एप होन्द्रो वैजयन्तो गुणनित्यं समाहितः।
कृप्ण उवाच।
येनासुरान्पराजित्य पाति शतक्रतुः॥ १९
कुलकार्य महाबाहो कश्चिदेकः कुलोद्वहः ।
स्वर्गमार्गाय कस स्याद्विग्रहो वै यथा तव ।
बहते यस्तनियोगाद्वयमभ्युद्यतास्त्वयि ॥ ७ मागधैर्विपुलैः सैन्यैर्वाहुल्यबलदर्पितः॥ . २०
त्वया चोपहता राजन्क्षत्रिया लोकवासिनः । माञ्चमंस्थाः परानाजन्नास्ति वीयं नरे नरे।
तदागः फरमुत्पाद्य मन्यसे किमनागसम् ॥ ८ समं तेजस्त्वया चैव विशिष्टं वा नरेश्वर ॥ २१
राजा राज्ञः कथं साधून्हिस्यानृपतिसत्तम ।
यायदेतदसंबुद्धं तावदेव भवेत्तव ।
तद्राज्ञः सन्निगृह्य त्वं रुद्रायोपजिहीप॑सि ।। ९ विपह्यमेतदसाकमतो राजन्त्रवीमि ते ॥
२२
असांस्तदेनोपगच्छेत्कृतं वाहद्रथ त्वया ।
जहि त्वं सदृशेप्नेव मानं दर्प च मागध ।
वयं हि शक्ता धर्मस्य रक्षणे धर्मचारिणः ॥ १० मा गमः ससुतामात्यः सबलश्च यमक्षयम् ॥ २३
'तसादद्योपगच्छामस्तव बाहद्रथान्तिकम् ।' दम्भोद्भवः कार्तवीर्य उत्तरश्च वृहद्रथः ।
मनुष्याणां समालम्भो न च दृष्टः कदाचन । श्रेयसो यवमत्येह विनेशुः सबला नृपाः ।। २४
स कथं मानुपर्दवं यष्टुमिच्छसि शङ्करम् ॥ ११ | युयुक्षमाणास्त्वत्तो हि न वयं ब्राह्मणा ध्रुवम् ।
सवर्णो हि सवर्णानां पशुसंज्ञां करिष्यसि । शारिलि हृषीकेशो नृवीरी पाण्डवाधिमा ।
कोऽन्य एवं यथा हि त्वं जरासन्ध पृथामतिः॥१२ अनयोर्मातुलेयं च कृष्णं मां विद्धि वे रिपुम्।।२५
गवा हिमवानां कथ कुयाद्विहिंसनम् । यो न स्यात्त्व- युयुक्षमाणाः कपटेन संमिन्छन्तः ॥२५॥
मिवानाया जरासन्ध वामतिः ॥ इति क. घ. पारः ॥ १२॥

·श्रीमन्महाभारते [जरासन्धवधपर्व २ त्वामाह्वयामहे राजन्स्थिरो युध्वस्व मागध । सामात्यं समुतं चाय घातयिष्याम्यहं रणे। मुश्च वा नृपतीन्सर्वान् गच्छ वा त्वं यमक्षयम् ।।२६ न कथंचन जीवन्च प्रवेक्ष्यसि पुरोत्तमम् ।। ३६ 'वैशंपायन उवाच । जरासन्ध उवाच । एतच्छ्रुत्वा जरासन्धः क्रुद्धो वचनमब्रवीत ॥२७ | नाजितान्वै नरपतीनहमादमि कांश्चन । नाहं कंसः प्रलम्बो वा न घाणो न च मुष्टिकः । अजितः पर्यवस्थाता कोऽत्र यो न मया जित॥३७ नरको नेन्द्रतपनो न केशी न च पूतना ॥ २८ क्षत्रियस्यैतदेवाहुर्धय॑ कृष्णोपजीवनम् । न कालयवनो वाऽपि ये त्वया निहता युधि । विक्रम्य वशमानीय कामतो यत्समाचरेत् ॥ ३८ त्वं तु गोपकुलोत्पन्नो जातिं वै पौर्विकी सर॥२९ देवतार्थमुपाहृत्य राज्ञः कृष्ण कथं भयात् । योऽस्मद्भयादतिक्रम्य सागरानूपमाश्रितः। अहमद्य विमुच्येयं क्षात्रं व्रतमनुसरन् ॥ ३९ जन्मभूमि परित्यज्य मधुरां प्राकृतो यथा ॥३० | सैन्यं सैन्येन व्यूढेन एक एकेन वा पुनः । सोऽधुना कत्थसे शौरे शरदीव यथा धनः। द्वाभ्यां त्रिभिर्वा योत्स्येऽहं युगपत्पृथगेव वा।।४० अद्यानृण्यं करिष्यामि भोजराजस्य धीमतः ॥३१ वैशंपायन उवाच । जामातुरोग्रसेनस्य त्वां निहत्याद्य माधव | एवमुक्त्वा जरासन्धः सहदेवाभिपेचनम् । चिरकालिन्तो मे सङ्ग्रामस्त्वां हन्तुं ससुहृद्गणम्॥३२ / आज्ञापयत्तदा राजा युयुत्सु मकर्मभिः ॥ ४१ दिष्ट्या मे सफलो यतः कृतो देवैः सवासवैः । स तु सेनापति राजा ससार भरतर्षभ । क्लीवाविमौ च गोविन्द भीमसेनार्जुनावुभौ ॥३३ कौशिकं चित्रसेनं च तसिन्युद्ध उपस्थिते ॥१२. ययोस्ते नामनी राजन्हंसेति डिविकेति च। हिंस्यामि युधि विक्रम्य सिंहः क्षुद्रमृगाविव । पूर्व संकथिते पुंभिर्तृलोके लोकसत्कृते ।। ५३ वैशंपायन उवाच । तं तु राजन्विभुः शौरी राजानं बलिनां वरम् । तस्स रोपाभिभूतख जरासन्धस्य गर्जतः ।। ३४ स्मृत्वा पुरुषशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमम् ॥ ४४ सर्वभूतानि वित्रेसुर्ये तत्रासन्समागताः। सत्यसन्धो जरासन्धं भुवि भीमपराक्रमम् । श्रीभगवानुवाच । भागमन्यस्य निर्दिष्टमवध्यं मधुभिधेः ।। ४५ किं गर्जसि जरासन्ध कर्मणा तत्समाचर ॥ ३५ नात्मनाऽऽत्मवतां मुख्य इयेप मधुसूदनः । मम निर्देशकर्तृभ्यां पाण्डवाभ्यां नृपाधम । प्रालीमाज्ञां पुरस्कृत्य हन्तुं हलधरानुजः ॥ ४६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि जरासन्धवधपर्वणि द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ कृगजरासन्धयोपकारणकथनम् ॥१॥ जनमेजय उवाच । पैशंपायन उवाच । किमर्थं चैरिणावास्तामुभी तो कृष्णमागधौ । यादवानामन्यवाये यमुदेवो महामतिः । कर च निर्जितः सहये जरासन्धेन माधयः ॥१/ उदपद्यत वार्ष्णेयो घुग्रसेनस्य मत्रभृत् ।। ३ का कंसो मागधस यस हेतोः स बरखान् । उग्रसेनस्य कंसस्तु बभूव बलवान्मृतः । एनदाचश्व में सर्व चशंपायन तत्वतः॥ २ ज्येष्ठो बहूनां कौरव्य सर्वशत्रविशारदः ॥ ४ गमिनाकः । मग ममा नान्गुतः इनि पारः ॥ ४५ ॥ शादिशोऽध्यायः ॥ २ ॥ .

·अध्यायः २३] सभापर्व २. . जरासन्धस्य दुहिता तस्य भार्याऽतिविथुता । देवक्या गर्भमतुल रोहिण्या जठरेऽक्षिपत् । राज्यशुल्केन दत्ता सा जरासन्धेन धीमता ॥५, आकृप्य कर्षणात्सम्यक्संकर्षण इति स्मृतः॥२१ तदर्थमुग्रसेनस्य मधुरायां सुतस्तदा । बलश्रेष्ठतया तस्य बलदेव इति स्मृतः । अभिपिक्तस्तदाऽमात्यैः स वै तीव्रपराक्रमः ॥६ पुनस्तस्यां समभवदष्टमो मधुसूदनः ॥ २२ ऐश्वर्यवलमत्तस्तु स तदा बलमोहितः । तस्स गर्भस्य रक्षां तु स चक्रेऽभ्यधिकं नृपः। निगृह्य पितरं भुते तद्राज्यं मत्रिभिः सह ॥ ७ | ततः काले रक्षणार्थ वसुदेवस तत्वतः ॥ २३ वसुदेवस्य तत्कृत्यं न शृणोति स मन्दधीः । उग्रः प्रयुक्तः कंसेन सचिवः क्रूरकर्मकृत् ॥ २४ न तेन सह तद्गाज्यं धर्मतः पर्यपालयत् ॥ ८ जातमात्रं वासुदेवमथाकृष्य पिता ततः। प्रीतिमान्स तु दैत्येन्द्रो वसुदेवस्य देवकीम् । उपजहे परिक्रीतां सुतां गोपस कसचित् ।।२५ उवाह भार्या स तदा दुहिता देवकस्स या ॥९ अमृप्यमाणस्तं शब्दं देवदूतस पार्थिवः। तस्थामुदाबमानायां रथेन जनमेजय । वासुदेवं महात्मानमर्पयामास गोकुले । २६ उपारुरोह वार्ष्णेयं कंसो भूमिपतिस्तदा ॥ १० वासुदेवोपि गोपेपु ववृधेऽजमिवाम्भसि । ततोऽन्तरिक्षे वागासीदेवदूतस्य कस्यचित् । अज्ञायमानः कंसेन गूढोऽग्निरिव दारुपु ॥ २७ वसुदेवश्च शुश्राव तां वाचं पार्थिवश्च सः॥११ विप्रचक्रे तदा सर्वान्वल्यान्मधुरेश्वरः । वर्धमानो महाबाहुस्तेजोवलसमन्वितः ॥ २८ यामेतां वहमानोऽद्य कंसोद्वहसि देवकीम् । असायचाष्टमो गर्भः स ते मृत्युभविष्यति।।१२ भयेन कामादपरे गणशः पर्यवारयन् ।। ततस्ते क्लिश्यमानास्तु पुण्डरीकाक्षमच्युतम् । २९ सोऽवतीर्य ततो राजा खड्गसुदृत्य निर्मलम् । स तु लब्ध्या वलं राजन्नुग्रसेनस्य संमतः । इपेप तस्या मूर्धानं छेनुं परमदुर्मतिः ।। वसुदेवात्मजः सर्वैतृभिः सहितं पुनः ।। ३० सान्त्वयन्स तदा कंसं हसन्त्रोधवशानुगम् । निर्जित्य युधि भोजेन्द्रं हत्वा कंसं महाबलः । राजन्ननुनयामास वसुदेवो महामतिः।। १४ अभ्यपिञ्चत्ततो राज्य उग्रसेनं विशांपते ॥ ३१ अहिंसां प्रमदामाहुः सर्वधर्मेपु पार्थिव । अफसादवलां नारी हन्तासीमामनागसीम्॥१५ शूरसेनाधिपं चक्रे कंसपुत्रं तदा नृप ।। ततः श्रुत्वा जरासन्धो माधवेन हतं युधि । ३२ यञ्च तेऽत्र भयं राजशक्यते बाधितुं खया। ससैन्यं महदुत्थाप्य वासुदेवं प्रगृह्य च । इयं शक्या पालयितुं समयं चैव रक्षितुम् ॥१६ अभ्यपिञ्चत्सुतं तत्र सुताया जनमेजय ॥ ३३ अस्यास्समष्टमं गर्भ जातमात्रं महीपते । उग्रसेनं च वृष्णींश्च महावलसमन्वितः । विध्वंसय तदा प्राप्तमेवं परिहृतं भवेत् ॥ स तत्र विप्रकुरुते जरासन्धः प्रतापवान् ॥ ३४ एवं स राजा कथितो वसुदेवेन भारत । एतद्वरं कौरवेय जरासन्धस्य माधवे । तस्य तद्वचनं च शूरसेनपतिस्तदा ॥ १८ आशासितार्थे राजेन्द्र संरोध विनिर्जितान् ३५ ततस्तस्यां संबभूवुः कुमाराः सूर्यवर्चसः । पार्थिवैस्तनृपतिभिर्यक्ष्यमाणः समृद्धिमान जाताजातांस्तु तान्सर्वाजधान नधुरेश्वरः ॥१९ देवश्रेष्ठं महादेवं कृत्तिवासं त्रियम्बकम् ॥ ३६ अथ तस्यां समभवद्धलदेवस्तु सत्तमः । एतत्सर्वं यथावृत्तं कथितं भरतर्षभ । याम्यया मायया तं तु यमो राजा विशांपते॥२० ! यथा तु स हतो राजा भीमसेनेन तच्छृणु ॥३७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि जरासन्धवधपर्वणि त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ - ·श्रीमन्महाभारते [ जरासन्धवधपर्व २ चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ भीमजरासन्धयोः स्वस्ययनपूर्वक युद्धारम्भः ॥ १ ॥ श्रीकृष्णप्रोत्साहितस्य भीमस जरासन्धवोयमः ॥२॥ ततस्तं निश्चितात्मानं युद्धाय यदुनन्दनः । बाहुपाशादिकं कृत्वा पादाहतशिराचुभौ । उवाच वाग्मी राजानं जरासन्धमधोक्षजः ॥ १ | उरोहस्तं ततश्चक्रे पूर्णकुम्भौ प्रयुज्य तौ ॥ १६ त्रयाणां केन ते राजन्योद्धमुत्सहते मनः । करसंपीडनं कृत्वा गर्जन्तौ वारणाविव । . अस्मदन्यतमेनेह सञ्जीभवतु को युधि ।। २ | नर्दन्तौ मेघसङ्काशौ बाहुप्रहरणावुभौ ॥ १७ एवमुक्तः संनृपतियुद्धं वत्रे महाद्युतिः । तलेनाहन्यमानौ तु अन्योन्यं कृतवीक्षणौ । जरासन्धस्ततो राजा भीमसेनेन मागधः ३) सिंहाविव सुसंक्रुद्धापाकृष्याकृष्य युध्यताम् ॥१८ 'धारयन्तं गदां दिव्यां बलं श्रुत्वा च निर्वृतः। अङ्गेनाङ्ग समापीय बाहुभ्यामुभयोरपि । अर्जुनं वासुदेवं च वजयित्वा स मागधः॥ ४ | आवृत्य बाहुभिश्वापि उदरं च प्रचक्रतुः॥ १९ मत्वा देवं गोप इति बालोऽर्जुन इति स्म ह।' उभौ कट्यां सुपार्श्वे तु तक्षवन्तौ च शिक्षिती । आदाय रोचनांमाल्य मजल्यान्यपराणि च॥ ५ अधो हस्तं वकण्ठे तूदरसोरसि चाक्षिपत् ॥२० धारयन्नगदान्मुख्यान्नितीदनानि च । सर्वातिकान्तमर्यादं पृष्ठभङ्गं च चक्रतुः । उपतस्थे जरासन्धं युयुत्सुं वै पुरोहितः॥ ६ संपूर्णमूर्छा बाहुभ्यां पूर्णकुम्भं प्रचक्रतुः ॥२१ कृतस्वस्त्ययनो राजा ब्राह्मणेन यशखिना। तृणपीड यथाकाम पूर्णयोगं समुष्टिकम् । समनद्यजरासन्धः क्षात्रं धर्ममनुसरन् । एवमादीनि युद्धानि प्रकुर्वन्तौ परस्परम् ।। २२ अवमुच्य किरीट स केशान्समनुमृज्य च । तयोर्युद्धं ततो द्रष्टुं समेताः पुरवासिनः उदतिष्ठज्जरासन्धो वेलातिग इवार्णवः ।। ८ ब्राह्मणा वणिजश्चैव क्षत्रियाश्च सहस्रशः ॥ २३ उवाच मतिमानराजा भीमं भीमपराक्रमः। शूद्राथ नरशार्दूल स्त्रियो वृद्धाश्च सर्वशः । भीम योत्ये त्वया सार्ध श्रेयसा निर्जितं वरम् ॥९ | निरन्तरमभूत्तत्र जनौधैरभिसंवृतम् ॥ एवमुक्त्वा जरासन्धो भीमसेनमरिन्दमः। तयोरथ भुजाधातान्निग्रहप्रग्रहात्तथा । प्रत्युद्ययौ महातेजाः शक्र बल इवासुरः॥ १० आसीत्सुभीमसंपातो बज्रपर्वतयोरिव ।। २५ ततः संमन्य कृष्णेन कृतवस्त्ययनो बली। उभौ परमसंहृष्टौ बलेन वलिनां वरौ । भीमसेनो जरासन्धमाससाद युयुत्सया ॥ ११ अन्योन्यस्यान्तरं प्रेम परस्परजयैपिणौ ॥ २६ ततस्तौ नरशार्दूलौ बाहुशस्त्री समीयतुः। 'शिरोभिरिव तो मेपो पृक्षरिव निशाचरौ । वीरौ परमसंहृष्टापन्योन्यजयकारिणौ ॥ १२ | पदैरिव शुभावश्चौ तुण्डाभ्यां तित्तिरी इव ॥ २७ करग्रहणपूर्व त कृत्वा पादाभिवन्दनम् । तद्भीममुत्सार्य जनं युद्धमासीदुपाठचे । कक्षैः कक्षां विधुन्वानावास्फोटं तत्र चक्रतुः।।१३ | बलिनोः संयुगे राजन्त्रवासवयोरिव ।। स्कन्धे दोभ्या समाहत्य निहत्य च मुहुर्मुहुः। प्रकर्षणाकर्षणाभ्यामनुकर्षविकर्षणः । अङ्गमङ्गः समाश्लिष्य पुनरास्फालनं विभो ॥१४ | आचकर्पतुरन्योन्यं जानुभिश्चावजनतुः ॥ २९ चित्रहस्तादिकं कृत्वा कक्षाबन्धं च चक्रतुः । ततः शब्देन महता भर्सयन्तौ परस्परम् । गलगण्डाभिघातेन सस्फुलिङ्गन चाशनिम् ॥१५ पापाणसंघातनिर्भः प्रहारैरभिजमतुः ॥ नितीदनानि च दुःसमूठयोः काले मुससंज्ञाकराणि ॥६॥ | पीउन पूर्णकुम्भः ॥ १६ ॥ तक्षयन्ती गानमोचपनी ॥२०॥ कः दोलः ॥ १३ ॥ प्रथितागुलिभ्यां हस्ताभ्यां परशिरराः । चतुर्दिशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ २४ २८ ·अध्यायः २५] सभापर्व २। y'ततो भीमं जरासन्धो जघानोरसि मुष्टिना। उवाच भीमकर्माण भीमं संबोधयनिय ।। ३५ भीमोपि तं जरासन्धं वक्षस्यभिजधान ह ॥ ३१ लान्तः शत्रुर्हि कौन्तेय शक्यः पीडयितुं रणे । व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजी नियुद्धकुशलावुभौ । पीड्यमानो हि कायेन जह्याञ्जीवितमात्मनः३६ बाहुभिः समसजेतामायसैः परिपरिव ॥ ३२ तस्मात्तेऽद्यय कौन्तेय पीडनीयो जनाधिपः । - कार्तिकरस तु मासस्य प्रवृत्तं प्रथमेऽहनि । सममेतेन युध्यस्ख बाहुभ्यां भरतर्षभ ।। तदा तद्युद्धमभवद्दिनानि दश पञ्च च । वैशंपायन उवाच । अनाहारं दिवारात्रमविश्रान्तमवर्तत ।। ३३ एवमुक्तः स कृष्णेन पाण्डवः परंवीरहा। तद्वृत्तं तु त्रयोदश्यां समवेतं महात्मनोः । जरासन्धस्स तद्रन्ध्र ज्ञासा चक्रे मति वधे ॥३८ चतुर्दश्यां निशायां तु निवृत्तो मागधः क्लमात्३४ ततस्तमजितं जेतुं जरासन्धं वृकोदरः । तं राजानं तथा क्लान्तं दृष्ट्वा राजञ्जनार्दनः । संरम्भादलिनां श्रेष्ठो जग्राह कुरुनन्दनः ।। ३९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि जरासन्धवधपर्वणि चतुविशेऽध्यायः ॥ २४ ॥ पश्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ जरासन्धवधः ॥ १ ॥ जरासन्धेन बन्दीकृतानां राज्ञां कृष्णेन मोचनम् ॥ २ ॥ मोचित राजभिः कृष्णाय स्वादिदानम् ॥ ३ ॥ कृष्णानुजया जरासन्धपुत्रेण सहदेवेन पितुरीदहिककरणम् ॥४॥ सहदेवं राज्येऽभिपिच्य श्रीकृष्णभीमार्जु- नानामिन्द्रप्रस्थगमनम् ॥ ५ ॥ जरासन्धवपश्रवणहृप्टेन युधिष्ठिरण पूजितस्य कृष्णस्य द्वारकागमनम् ॥ ६ ॥ वैशंपायन उवाच । जनार्दनं नमस्कृत्य परिप्वज्य च फल्गुनम् ॥८ भीमसेनस्ततः कृष्णमुवाच यदुनन्दनम् । प्रभञ्जनबलाविष्टो जरासन्धमरिन्दमः । बुद्धिमास्थाय विपुलां जरासन्धवधेप्सया ॥ १ उत्क्षिप्य भ्रामयामास बलवन्तं महाबलः ॥ ९ नायं पापो मया कृष्ण युक्तः स्यादनुरोधितुम् । भ्रामयित्वा शतगुणं जानुभ्यां भरतर्षभ । प्रायेण यदुशार्दूल बान्धवक्षयकृत्तव ॥ २. बभञ्ज पृष्ठं संक्षिप्य निप्पिप्य विननाद च॥१९ एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच वृकोदरम् । करे गृहीत्वा चरणं द्विधा चक्रे महाबलः । त्वरयन्पुरुषव्याघ्रो जरासन्धवधेप्सया ॥ ३ | तस्स निप्पिप्यमाणस्य पाण्डवस्य च गर्जतः।।११ यत्ते दैवं परं सत्यं यच्च ते मातरिश्वनः । अभवत्तुमुलो नादः सर्वप्राणिभयंकरः । अलं भीम जरासन्धे दर्शयाशु तदद्य वै ।। ४ | वित्रेमुर्मागधाः सर्वे स्त्रीणां गर्भाश्च मुसुवुः॥१२ 'तवैप वध्यो दुर्बुद्धिर्जरासन्धो महारथः । भीमसेनस्य नादेन जरासन्यस्य चैव ह । इत्यन्तरिक्ष त्वश्रीपं यदा यायुरवाप्यते । ५ किं नु स्याद्धिमवान्भिन्नः किंनुखिद्दीयते मही१३ गोमन्ते पर्वतश्रेष्ठ येनप परिमोक्षितः । इति वै मागधा जञ्जुर्मीमसेनस्य निखनात् । बलदेवलं प्राप्य कोऽन्यो जीवेत्तु मागधात् ।।६ 'ततस्तु भगवान्कृष्णो जरासन्यजिघांसया।। १४ तदस्य मृत्युविहितस्त्वदृते न महावल । भीमसेनं समालोक्य नलं जग्राह पाणिना। वायु चिन्त्य महाबाहो जहीम मगधाधिपम् ॥७ द्विधा चिच्छेद वै तत्तु जरासन्धवचं प्रति ॥ १५ वैशंपायन उवाच । ततस्त्वाज्ञाय तस्यैव पादमुत्क्षिप्य मारुतिः । एवमुक्तततो भीमो मनसाऽऽचिन्त्य मारुतम् । द्विधा यभञ्ज तगात्रं प्राक्षिपद्विननाद च ॥१६ अवाप्यते प्राप्तः ॥ ५॥ एवमुक्तसदा भाभो जरासन्धमिति स. पाटः ॥ ८॥ नलं हरिणनामकं तृणविशेपं ॥१५॥ The ·श्रीमन्महाभारते [ जरासन्धवधपर्व २ पुनः सन्धाय तु तदा जरासन्धः प्रतापवान् । । स्थस्थं मागधा दृष्ट्वा समपद्यन्त विसिताः ॥३३' भीमेन च समागम्य वाहुयुद्धं चकार ह ॥ १७ : हयैर्दिव्यैः समायुक्तो रथो वायुसमो जवे । तयोः समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्पणम् । अधिष्ठितः स शुशुभे कृष्णेनातीय भारत ॥३४॥ सर्वलोकक्षयकरं सर्वभूतभयावहम् ।। १८। असगो देवविहितस्तसिन्रथवरे ध्वजः। पुनः कृष्णस्तमिरिणं द्विधा विच्छिद्य माधवः । योजनाद्ददृशे श्रीमानिन्द्रायुधसमप्रभः॥ ३५ व्यत्यय प्राक्षिपत्तत्तु जरासन्धवधेप्सया ॥ १९ चिन्तयामास कृष्णोऽथ गरुत्मन्तं स चाभ्ययात् । भीमसेनस्तदा ज्ञात्वा निर्विभेद च मागधम् ।. . क्षणे तसिन्स तेनासीचैत्यक्ष इवोत्थितः ॥३६ द्विधा व्यत्यस्य पादेन प्राक्षिपच ननाद ह ॥२० , व्यादितास्वैर्महानादैः सह भूतैर्धजालयैः। शुष्कमांसास्थिमेदस्त्वग्भिन्नमस्तिष्कपिण्डकः । तसिनथवरे तस्यों गरुत्मान्पन्नगाशनः ॥ ३७ शवभूतस्तदा राजन्पिण्डीकृत इवावभौ ।' २१ दुनिरीक्ष्यो हि भूतानां तेजसाऽऽभ्यधिक बभौ । ततो राज्ञः कुलद्वारि प्रसुप्तमिव तं नृपम् । आदित्य इव मध्याह्ने सहस्रकिरणावृतः ॥ ३८ रात्रौ गतासुमुत्सृज्य निश्चक्रमररिन्दमाः ॥ २२ न स सन्जति क्षेषु शस्त्रैश्वापि न रिष्यते । जरासन्धरथं कृष्णो योजयित्वा पताकिनम् । दिन्यो ध्वजवरो राजन्दृश्यते चेह मानुषैः ॥३९ आरोप्य भ्रातरौ चैव मोक्षयामास वान्धवान् २३ | तमास्थाय रथं दिव्यं पर्जन्यसमनिःस्वनम् । ते वे रनभुजं कृष्णं रत्नाह पृथिवीधराः। निर्ययौ पुरुपव्याघ्रः पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः४०, राजानं चकुरासाय मोक्षिता महतो भयात् ॥२४ | यं लेभे वासवाद्राजा वसुस्तसादृहद्रथः । अक्षतः शस्त्रसंपन्नो जितारिः सह राजभिः। बृहद्रथाक्रमेणव प्राप्तो बार्हद्रथो रथम् ॥ ४१ रथमास्थाय तं दिव्यं निर्जगाम गिरिजात् ।।२५ स निर्याय महाबाहुः पुण्डरीकेक्षणस्ततः । यः स सोदर्यवान्नाम द्वियोधी कृष्णसारथिः । गिरिवजाहिस्तस्थौ समदेशे महायशाः ॥ ४२ अभ्यासघाती सन्दृश्यो दुर्जयः सर्वराजभिः।।२६ तत्रैनं नागराः सर्वे सत्कारेणाभ्ययुस्तदा भीमार्जुनाभ्यां योधाभ्यामास्थितः कृष्णसारथिः। ब्राह्मणप्रमुखा राजन्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ४३ शुशुभे रथचर्योऽसौ दुर्जयः सर्वधन्विभिः ॥ २७ बन्धनाद्विप्रमुक्ताश्च राजानो मधुसूदनम् । शक्रविष्णू हि सकामे चरतुस्तारकामये । पूजयामासुरूचुश्च स्तुतिपूर्वमिदं वचः ॥ रथेन तेन चै कृष्ण उपारुह्य ययौ तदा ॥ २८ नैतचित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दने । 'एवमेतौ महाबाहू तदा दुष्करकारिणौ । भीमार्जुनवलोपेते धर्मस्य प्रतिपालनम् ॥ ४५ कृष्णप्रणीती लोकेऽसिनथे को द्रष्टुमर्हति ॥२९ जरासन्धहदे धोरे दुःखपके निमजताम् । इत्यवोचन्द्रजन्तं तं जरासन्धपुरालयाः । राज्ञां समभ्युद्धरणं यदिदं कृतमद्य वे ॥ वासुदेवं नरश्रेष्ठं युक्तं वातजवैहयैः ।। ३० , विष्णो समवसन्नानां गिरिदुर्गे सुदारुणे । तप्तचामीकरामेण किङ्किणीजालमालिना । दिष्ट्या मोक्षाद्यशो दीप्तमात ते यदुनन्दन ॥४७ मेघनिर्घोपनादेन जैत्रेणामित्रघातिना ।। ३१ : किं कुर्मः पुरुषव्याघ्र शाधि नः प्रणतिस्थितान् । येन शक्रो दानवानां जघान नवतीनव । कृतमित्येव तद्विद्धि नृपैर्यद्यपि दुष्करम् ॥ .४८ तं नाप्य समहृष्यन्त रथं ते पुरुपर्पभाः॥ ३२ वैशंपायन उवाच । ततः कृष्णं महाबाहुँ भ्रातभ्यां सहितं तदा । तानुवाच हपीकेशः समाश्वास महामनाः । फुलद्वारि गृहद्वारि ॥ २२ ॥ असंगो रथपर्शहीनः ॥ ३५॥ युधिष्ठिरो राजसूयं ऋतुमाहतुमिच्छति ।। ४६ T ·सभापर्व २ ११ अध्यायः २५] तस धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्पतः । पाण्डवा च महाभागा भीमसेनार्जुनावुभौ ॥६४ सवैभवद्भिविज्ञाय साहाय्यं क्रियतामिति ॥ ५० | स प्रदः प्राञ्जलिर्भूत्वा न्यज्ञापयत माघवम् । ततः सुप्रीतमनसस्ते नृपा नृपसत्तम । सहदेव उवाच । तथेत्येवाब्रुवन्सर्वे प्रतिगृह्यास तां गिरम् ॥ ५१ इमे रत्नानि भूरीणि गोजाविमहिपादयः॥ ६५ रत्नभाजं च दाशाह चक्रुस्ते पृथिवीश्वराः । हस्तिनोऽश्वाश्च गोविन्द वासांसि विविधानि च । कृच्छ्राजग्राह गोविन्दस्तेषां तदनुकम्पया ॥५२ दीयतां धर्मराजाय यथा वा मन्यते भवान्॥६६ जरासन्धात्मजश्चैव सहदेवो महामनाः । वैशंपायन उवाच । निर्ययो सजनामात्यः पुरस्कृत्य पुरोहितम् ॥५३ मयार्वाय ततस्तसै कृत्वा कृष्णोऽभयं तदा । स नीचः प्रणतो भूत्वा बहुरनपुरोगमः । अभ्यपिञ्चत राजानं सहदेवं जनार्दनः ॥ ६७ सहदेवो नृणां देवं वामुदेवमुपस्थितः॥ ५४ मागधानां महीपालं जरासन्धात्मजं तदा। मयातीय ततस्तसै कृष्णो दत्त्वाऽभयं तदा । आददे च महार्हाणि रत्नानि पुरुषोत्तमः ॥ ६८ आददेऽस महार्हाणि रतानि पुरुषोत्तमः ॥ ५५ गत्वकत्वं स कृष्णेन पार्थाभ्यां चापि सत्कृतः। 'सहदेव उवाच । विवेश मतिमात्राजा पुनर्हिद्रथं पुरम् ।। ६९ यत्कृतं पुरुषव्याघ्र मम पित्रा जनार्दन । पार्थाभ्यां सहितः कृष्णः सर्वश्च वसुधाधिपः । तत्ते हृदि महाबाहो न कार्य पुरुषोत्तम ॥ ५६ यथावयः समागम्य विससर्ज नराधिपान् ।।७० त्वां प्रपन्नोऽमि गोविन्द प्रसादं कुरु में प्रभो । विसृज्य सर्वानृपतीनराजमूये महात्मभिः । पितुरिच्छामि संस्कारं कर्तुं देवकिनन्दन ॥ ५७ आगन्तव्यं भवद्भिश्च धर्मराजप्रियेप्युभिः ।। ७१ त्वत्तोऽभ्यनुज्ञां संग्राप्य भीमसेनात्तथार्जुनात् । एवमुक्ता माधवेन सर्वे ते वसुधाधिपाः । निर्भयो विचरिष्यामि यथाकामं यथासुखम् ॥५८ | एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा समेताः परया मुदा ७२ वैशंपायन उवाच । भीमार्जुनहपीकेशः : प्रहृष्टाः प्रययुस्तदा। एवं विज्ञाप्यमानस सहदेवस्स मारिप । रत्नान्यादाय भूरीणि ज्वलन्तो रिपुम्दनाः॥७३ प्रहृष्टो देवकीपुत्रः पाण्डवौ च महारथा ॥ ५९ | कृष्णस्तु सह पार्थाभ्यां श्रिया परमया युतः । क्रियतां संस्क्रिया राजन्पितुस्त इति चात्रुवन् । रत्नान्यादाय भूरीणि प्रययौ पुरुपर्पमः।। ७४ तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पार्थयोच स मागधः॥६० इन्द्रप्रस्थमुपागम्य पाण्डयाभ्यां सहाच्युतः। प्रविश्य नगरं तूण सह मत्रिभिरप्युत । समेत्य धर्मराजानं प्रीयमाणोऽभ्यभाषत ।। ७५ चितां चन्दनकाष्ठश्च कालेयसरलस्तथा ॥ ६१ दिष्टया भीमेन बलवाञ्जरासन्धो निपातितः । कालागरुमुगन्धश्च तलैश्च विविधरपि । राजानो मोक्षिताचेमे बन्धनानृपसत्तम ॥ ७६ घृतधाराशतश्चैव मुमनोभिश्व भारत ॥ ६२ दिष्ट्या कुशलिनी चेमी भीमसेनधनञ्जयो । समन्तादेव कीर्यन्तोऽदहन्त मगधाधिपम् । पुनः स्वनगरं प्राप्तावक्षताविति भारत ।। उदकं तस्य चक्रेऽथ सहदेवः सहानुजः ॥ ६३ ततो युधिष्ठिरः कृष्णं पूजयित्वा यथार्हतः । कृत्वा पितुः स्वर्गगति निर्ययो यत्र केशवः । | भीमसेनार्जुनौ चैत्र प्रहृष्टः परिपस्वजे ॥ * एतदादि ७३ पयान्ताना शोकाना स्थाने झ. पुस्तके अभ्यपिञ्चत तत्रैय जरासन्धात्मजं मुदा। विवेश राजा द्युतिमान्याहथपुरं नृप । गत्वैकत्वं च कृष्णेन पार्थाभ्यां चैव सत्यनः॥१॥ अभिषिक्तो महावाहुर्जारासन्धिर्महात्मभिः ॥२॥ इत्येनी दावेव शेकौ वर्नेने 11 । ৩৩ । ७८ समा०६ ·४२ श्रीमन्महाभारते [दिग्विजयपर्व ततः क्षीणे जरासन्धे भ्रातृभ्यां विहितं जयम् । पाण्डवैर्घातयामास जरासन्धमरिं तदा ॥ ८४ अजातशत्रुरासाद्य मुमुदे भ्रातृभिः सह ॥ ७९ घातयित्वा जरासन्धं धुद्धिपूर्वमरिंदमः । 'हृष्टश्च धर्मरावाक्यं जनार्दनमभापत । धर्मराजमनुज्ञाप्य पृथां कृष्णां च भारत । त्वां प्राप्य पुरुषव्याघ्र भीमसेनेन पातितः ।।८० मुभद्रां भीमसेनं च फाल्गुन यमजौ तथा । मागधोऽसौ बलोन्मत्तो जरासन्धः प्रतापवान् । धौम्यमामत्रयिसा च प्रयया खां पुरी प्रति॥९० राजसूयं ऋतुश्रेष्ठं प्राप्यामि विगतज्वरः ॥ ८१ 'पाण्डवैरनुधावद्भियुधिष्ठिरपुरोगमैः । त्वगुद्धिबलमाश्रित्य यागाहोंऽस्मि जनार्दन । पीतं पृथिव्याः कुद्धेन यशस्ते पुरुषोत्तम ।। ८२ | जगाम हष्टः कृष्णस्तु पुनरवतीं पुरीम्॥ ९१ हर्षेण महता युक्तः प्राप्य चानुत्तमं यशः । जरासन्धवधेनैव प्राप्तास्ते विपुलाः श्रियः॥ वैशंपायन उवाच । तेनैव रथमुख्येन मनसस्तुल्यगामिना । धर्मराजविसृष्टेन दिव्येनानादयन्दिशः॥ ९२ एवं संभाप्य कौन्तेयः प्रादाद्रथवर प्रभोः ॥८३ प्रतिगृह्य तु गोविन्दो जरासन्धस्य तं रथम् ॥८४ ततो युधिष्ठिरमुखाः पाण्डवा भरतर्षभ । प्रदक्षिणमकुर्वन्त कृष्णमक्लिएकारिणम् ।। ९३ प्रहृष्टस्तस्स मुमुदे फल्गुनेन जनार्दनः। प्रीतिमानभवद्राजन्धर्मराजपुरस्कृतः॥' ८५ ततो गते भगवति कृष्णे देवकिनन्दने । यथावयः समागम्य भ्रातृभिः सह पाण्डवः । जयं लब्ध्वा सुविपुलं राज्ञां दत्त्वाऽभयं तदा।।९४ सत्कृत्य पूजयित्वा च विससर्ज नराधिपान्॥८६ / संवर्धितं यशो भूयः कर्मणा तेन भारत । युधिष्ठिराभ्यनुज्ञातास्ते नृपा हृष्टमानसाः। द्रौपद्याः पाण्डवा राजन्परांप्रीतिमवर्धयन्।। ९५ जग्मुः खदेशांस्त्वरिता यानरुच्चावचैस्ततः ॥८७ | तस्मिन्काले तु यद्युक्तं धर्मकामार्थसहितम् । एवं पुरुषशार्दूलो महाबुद्धिर्जनार्दनः । तद्राजा धर्मतश्चक्रे प्रजापालनकीर्तनम् ॥ ९६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि जरासन्धवधपर्वणि पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ || समाप्तं चेदं जरासन्धवधपर्व ।। - (अथ दिग्विजयपर्व ॥३॥) पडिशोऽध्यायः॥२६॥ युधिष्ठिराजया दिग्विजया निर्गतानामर्जुनादीनां संक्षेपेण दिग्विजयकथनम् ॥ ३॥ वैशंपायन उवाच । अर्जुन उवाच । 'ऋपेस्तद्वचनं स्मृखा निशश्वास युधिष्ठिरः। धनुरस्त्रं शरा वीर्यं पक्षो भूमिर्यशो बलम् । धर्म धर्मभृतां श्रेष्ठः कर्तुमिच्छन्परन्तपः॥ १ प्राप्तमेतन्मया राजन्दुष्प्रापं यदभीप्सितम् ।। ४ तस्येगितज्ञो बीभत्सुः सर्वशस्त्रभृतां वरः। तस्य कृत्यमहं मन्ये कोशस्य परिवर्धनम् । संविवर्तयिपुः कामं पावकात्पाकशासनिः॥ २ करमाहारयिष्यामि राज्ञः सर्वानृपोचम ॥ प्राप्तं प्राप्य धनुःश्रेष्ठमक्षय्यौ च महेषुधी । विजयाय प्रयास्यामि दिशं धनदपालिताम् । रथं ध्वज सभां चैव युधिष्टिरमभापत ।। ३ तिथावथ मुहूर्ते च नक्षत्रे चाभिपूजिते ।। ६

·अध्यायः २७]
सभापर्व २।
.
पैशंपायन उवाच ।
अमिदत्तेन दिव्येन रथेनाद्भुतकर्मणा ।
धनञ्जयवचः श्रुखा धर्मराजो युधिष्ठिरः। तथैव भीमसेनोऽपि यमौ च पुरुपर्पमी ॥ १०
स्निग्धगम्भीरनादिन्या तं गिरा प्रत्यभाषत ॥७ | ससैन्याः प्रययुः सर्वे धर्मराजेन पूजिताः ।
दिशं धनपतेरिष्टामजयत्साकशासनिः॥ ११
स्वस्ति वाच्याहतो विप्रान्प्रयाहि भरतर्पम ।
भीमसेनस्तथा प्राची सहदेवस्तु दक्षिणाम् ।
दुहृदामप्रहाय मुहृदां नन्दनाय च ॥ प्रतीची नकुलो राजन्दिर्श व्यजयतास्ववित् ।। १२
विजयस्ते ध्रुवं पार्थ प्रियं काममवाप्स्यसि । खाण्डवप्रस्थमध्यस्थो धर्मराजो युधिष्ठिरः।
इत्युक्तः प्रययौ पार्थः सैन्येन महता वृतः॥ ९ आसीत्परमया लक्ष्म्या सुहृद्गणवृतः प्रभुः॥ १३
॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
८
सप्तविंशोऽध्यायः ॥२७॥
अर्जुनदिग्वजये भगदत्तादिजयः ॥ १॥
जनमेजय उवाच ।
'तेनैव सहितः प्रायाजिष्णुः साल्वपुरं प्रति ।
दिशामभिजयं ब्रह्मन्विस्तरेणानुकीय । स साल्वपुरमासाद्य साल्वराजं धनञ्जयः॥ १०
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ।। १ विक्रमेणोप्रधन्वानं वशे चक्रे महामनाः ।
वैशंपायन उवाच ।
तं पार्थः सहसा जित्वा घुमत्सेनं महीश्वरम्।।११
धनञ्जयस वक्ष्यामि विजयं पूर्वमेव ते । कृत्वा स सैनिकं प्रायात्कटदेशमरिन्दमः ।
योगपद्येन पार्थहि निर्जितेयं वसुंधरा ॥
तत्र पार्थो रणे जिष्णुः सुनाभं वसुधाधिपम् १२
'अवाप्य राजा राज्याधं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। विक्रमेण वशे कृत्वा कृतवाननुसैनिकम् ।
महत्त्वे राजशब्दस्य मनश्चक्रे महामनाः ॥
३ एतेन सहितो राजन्सव्यसाची परन्तपः ।। १३
तदा क्षात्रं विदित्वाऽस्य पृथिवीविजयं प्रति । विजिग्ये शाकलद्वीपे प्रतिविन्ध्यं च पार्थिवम् ।
अमात्पार्थिवेन्द्राणां तं समेयाय वारयत् ॥ ४ | शाकलद्वीपवासाश्च सप्तद्वीपेषु ये नृपाः॥ १४
तत्समेत्य भुवः क्षात्रं रथनागाश्वपत्तिमत् ।
अर्जुनस्य च सैन्यस्यैर्विग्रहस्तुमुलोऽभवत् ।
अभ्ययात्पार्थिवं जिष्णुं मोघं कर्तुं जनाधिप ॥५ तान्सर्वानजयत्पार्थो धर्मराजप्रियेप्सया ॥ १५
तत्पार्थः पार्थिवं क्षात्रं युयुत्सुं परमाहवे ।
तैरेव सहितः सर्वः प्राग्ज्योतिपमुपाद्रवत् ।। १६
प्रत्युद्ययौ महावाहुस्तरसा पाकशासनिः॥ ६ तत्र राजा महानासीद्भगदत्तो विशांपते ।
तद्भग्नं पार्थिवं क्षात्रं पार्थेनाक्लिएकर्मणा । तेनासीत्सुमहद्युद्धं पाण्डवस्य महात्मनः॥ १७
वायुनेव घनानीकं तूलीभूतं यया दिशः ॥ ७ | स किरातश्च चीनच वृतः प्राग्ज्योतिपोऽभवत् ।
तजिला पार्थिवं क्षात्रं समरे परवीरहा। अन्यैश्च बहुभिर्योधैः सागरानूपवासिभिः ॥१८
ययौ तदा वशे कर्तुमुदीची पाण्डुनन्दनः । ८ ततः स दिवसानष्टौ योधयित्वा धनञ्जयम् ।
पूर्व कुलिङ्गविषये वशे चक्रे महीपतिम् । प्रहसन्ननचीद्राजा संग्रामविगतकमम् ॥
धनञ्जयो महाबाहु तितीत्रेण कर्मणा ।। ९/ उपपन्नं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन ।
१९
साण्डवप्रस्थं साण्डवदाहेन स्यापितस्थानम् ॥ १३ ॥
पदिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥

·४४ श्रीमन्महाभारते [दिग्विजयपर्व سم पाकशासनदायादे वीर्यमाहवशोभिनि ॥ २० धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च यज्या विपुलदक्षिणः ॥ २६ अहं सखा महेन्द्रस्य शक्रादनवरो रणे । तस्य पार्थिवतामीप्से करस्तस्मै प्रदीयताम् । । न शक्ष्यामि च ते तात स्थातुं प्रमुखतो युधि२१ भवान्पिसखश्चैव प्रीयमाणो मयापि च । त्वमीप्सितं पाण्डवेय ग्रूहि किं करवाणि ते । ततो नाज्ञापयामि त्वां प्रीतिपूर्व प्रदीयताम् २४ यद्वक्ष्यसि महाबाहो तत्करिप्यामि पुनक ॥२२ | भगदत्त उवाच । अर्जुन उवाच । कुन्तीमातर्यथा मे त्वं तथा राजा युधिष्ठिरः। कुरूणामृपभो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । सर्वमेतत्करिष्यामि कि चान्यत्करवाणि ते ॥ २५ ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ . अष्टाविंशोऽध्यायः ॥२८॥ अर्जुनेन उत्तरदिग्विजये नानादेशजयः ॥ १॥ वैशंपायन उवाच । उलूकानुत्तरांश्चैव तांश्च राज्ञः समानयत् ॥ ११ एवमुक्तः प्रत्युवाच भगदत्तं धनञ्जयः। तत्रस्थः पुरुपैरेव धर्मराजस्य शासनात् । अनेनैव कृतं सर्वं भविष्यत्यनुजानता ।। १ किरीटी जितवानराजन्देशान्पञ्चगणांस्ततः ॥१२ तं विजित्य महाबाहुः कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः । स देवमस्थमासाद्य सेनाविन्दोः पुरं प्रति । प्रययावुत्तरां तस्मादिशं धनदपालिताम् ॥ २ बलेन चतुरङ्गेण निवेशमकरोत्मभुः। १३ अन्तगिरि च कौन्तेयस्तथैव च वहिगिरिम् । स तैः परिवृतः सर्वैविप्वगवं नराधिपम् । तथैवोपगिरिं चैव विजिग्ये पुरुपर्पभः ।। ३ | अभ्यगच्छन्महातेजाः पौरवं पुरुषर्पभ ॥ • १४ विजित्य पर्वतान्सर्वान्ये च तत्र नराधिपाः । विजित्य चाहवे शूरान्पार्वतीयान्महारथान् । तान्वशे स्थापयित्वा स धनान्यादाय सर्वशः॥४ जिगाय सेनया राजन्पुरं पौरवरक्षितम् ॥ १५ तैरेव सहितः सर्वैरनुरज्य च तान्नृपान् । पौरवं युधि निर्जित्य दस्युम्पर्वतवासिनः । उलूकवासिनं राजन्बृहन्तमुपजग्मिवान् ।। ५ | गणानुत्सवसङ्केतानजयत्सप्त पाण्डवः ।। मृदङ्गवरनादेन रथनेमिखनेन च । ततः काश्मीरकान्वीरान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्पमः। हस्तिनां च निनादेन कम्पयन्वसुधामिमाम् ॥६ व्यजयल्लोहितं चैव मण्डलैर्दशभिः सह ॥ १७ ततो बृहन्तस्त्वरितो वलेन चतुरङ्गिणा । ततस्त्रिगर्ताः कौन्तेयं दार्वाः कोकनदास्तथा । निष्कम्य नगरातसाद्योधयामास फाल्गुनम्॥७ क्षत्रिया वहवो राजनुपावर्तन्त सर्वशः ॥ १८ सुमहान्सन्निपातोऽभूद्धनञ्जयवृहन्तयोः । अभिसारी ततो रम्यां विजिग्ये कुरुनन्दनः। न शशाक बृहन्तस्तु सोडं पाण्डवविक्रमम् ॥ ८ उरगावासिनं चैव रोचमानं रणेऽजयत् ॥ १९ सोऽविषह्यतमं मत्वा कौन्तेयं पर्वतेश्वरः ततः सिंहपुरं रम्यं चित्रायुधसुरक्षितम् । उपावर्तत दुर्धर्षो रत्नान्यादाय सर्वशः॥ ९ प्राधमलमास्थाय पाकशासनिराहचे ॥ .२० स. तद्राज्यमवस्थाप्य उलूकसहितो ययौ । ततः सुरांच चोलांश्च किरीटी पाण्डवर्पभः । सेनाविन्दुमथो राजनराज्यादाशु समाक्षिपत् १० / सहितः सर्वसैन्येन प्रामथत्कुरुनन्दनः ॥ २१ मोदापुरं वामदेवं सुदामानं सुसङ्कुलम् । ततः परमविक्रान्तो बाहीकान्पाकशासनिः । .

·अध्यायः २९] सभापर्व २। ४५ महता परिमर्दैन वशे चक्रे दुरासदान् ॥ २२ ऋषिकेप्वपि संग्रामो बभूवातिभयङ्करः । गृहीला तु वलं सारं फल्गुनः पाण्डुनन्दनः। तारकामयसकाशः परस्त्वृपिकपार्थयोः॥ २६ दरदान्सहकाम्भोजरजयत्पाकशासनिः॥ २३ स विजित्य ततो राजऋषिकान्रणमूर्धनि । शुकोदरसमांस्तत्र हयानष्टी समानयत् ।। २७ प्रागुत्तर दिशं ये च वसन्त्याश्रित्य दस्यवः । निवसन्ति वने ये च तान्सर्वानजयत्प्रभुः॥ २४ जनानागांवव करार्थ समुपानयत् ।। मयूरसदृशानन्यानुत्तरानपरानपि । लोहान्परमकाम्भोजानृपिकानुत्तरानपि । स विनिर्जित्य संग्रामे हिमवन्तं सनिप्कुटम् । सहितांस्तान्महाराज च्यजयत्पाकशासनिः॥२५ श्वेतपर्वतमासाद्य न्यविशत्पुरपर्पभः ।। २९ ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि दिग्विजयपर्वणि अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥ २९ ।। अर्जुनेन उत्तरदिग्विजये किंपुरुपादिखण्डजयः ॥ १॥ अर्जुनस्य खाण्डवप्रस्थं प्रति प्रत्यागमनम् ॥ २॥ वैशंपायन उवाच । ततो निपधमासाद्य गिरिस्थानजयत्प्रमुः। स श्वेतपर्वतं वीरः समतिक्रम्य वीर्यवान् । अथ राजन्नतिक्रम्य निपधं शैलमायतम् ॥ ११ देशं किंपुरुपावासं द्रुमपुत्रेण रक्षितम् ।। १ विवेश मध्यमं वर्ष पार्थो दिन्यमिलावृतम् । महता सन्निपातेन क्षत्रियान्तकरण ह । तत्र दिव्योपमान्दिव्यान्पुरुषान्देवदर्शनान॥१२ अजयत्पाण्डवश्रेष्ठः करे चैनं न्यवेशयत् ।। २ अदृष्टपूर्वान्सुभगान्स ददर्श धनञ्जयः । तं जिसा हाटकं नाम देशं गुह्यकरक्षितम् । सदनानि च शुभ्राणि नारीयाप्सरसंनिभाः॥१३ पाकशासनिरच्यनः सहसैन्यः समासदत् ॥ ३ दृष्ट्वा तानजयद्रम्यान्स तैश्च ददृशे तदा । तांस्तु सान्त्वेन निर्जित्य मानसं सर उत्तमम् । जिला च तान्महामागान्करे च विनिवेश्य च१४ ऋपिकुल्यास्तथा सर्वा ददर्श कुरुनन्दनः ॥ ४ रवान्यादाय दिव्यानि भूपणान्यासनैः सह । सरो मानसमासाद्य हाटकानभितः प्रभुः। उदीचीमथ राजेन्द्र यया पार्थो मुदान्वितः१५ गन्धर्वरक्षितं देशमजयत्पाण्डवस्ततः ।। ५ स ददर्श ततो मेरुं शिखरीणां प्रभुं महत् । तत्र तित्तिरिकल्मापान्मण्डकाख्यान्हयोत्तमान् । तं काञ्चनमयं दिव्यं चतुर्वण दुरासदम् ॥ १६ लेभे स करमत्यन्तं गन्धर्वनगरात्तदा । ६. उन्नतं शतसाहस्रं योजनानां तु मुस्थितम् । 'हेमकूटमथासाध न्यवसत्फल्गुनस्तदा । ज्वलन्तमचलं मेरुं तेजोराशिमनुत्तमम् ॥ १७ तं हेमकूटं राजेन्द्र समतिक्रन्य पाण्डवः ।। ७: आक्षिपन्तं प्रभां भानोः स्वगः काञ्चनोज्वलः। हरिव विवेशाथ सन्येन महता वृतः। काञ्चनाभरणं दिव्यदेवगन्धर्वसेवितम् ॥ १८ तत्र पार्थों ददर्शाथ यहनिह मनोरमान् ।। ८ अप्रमेयमनाधृष्यमधर्मबहुलर्जनः। नगरान्सपनार्थव नदीश्च विमलोदकाः। व्यालराचरितं घोदिन्यौपषिविदीपितम् ॥ १९ पुरुपान्देवकल्पांथ नारीश्च प्रियदर्शनाः ।। ९ स्वर्गमावृत्य तिष्ठन्तमुच्छ्रायेण महागिरिम् । तान्सस्तित्र दृष्ट्वाऽथ मुदा युक्तो धनञ्जयः । अगम्यं मनसाप्यन्यनंदीवृक्षसमन्वितम् ।। २० यशे चक्रे स रतानि लेभे च मुबहूनि च ॥१० नानाविहगसहुच नादितं सुमनोहरः ।

·श्रीमन्महाभारते [दिग्विजयपर्व ३ तं दृष्ट्वा फल्गुनो मेरुं प्रीतिमानभवत्तदा ॥ २१ गन्धमादनमासाद्य ततस्तानजयत्प्रभुः॥ ३८५ मेरोरिलावृतं दिव्यं सर्वतः परिमण्डितम् तं गन्धमादनं राजन्नतिक्रम्य ततोऽर्जुनः। / मेरोस्तु दक्षिणे पार्थे जम्बूर्नाम वनस्पतिः॥२२ | केतुमालं ददर्शाथ वर्ष रत्नसमन्वितम् ॥ ३९ नित्यपुप्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः । सेवितं देवकल्पैश्च नारीभिः प्रियदर्शनः । आस्वर्गमुच्छ्रिता राजस्तस्स शाखा वनस्पतेः २३ , तं जिला चार्जुनो राजन्करे च विनिवेश्य ४० यस्य नाना विदं द्वीपं जम्बूद्वीपमिति स्मृतम् । आहृत्य तत्र रत्नानि दुर्लभानि तथार्जुनः । तां च जम्बू ददर्शाथ सव्यसाची परन्तपः॥२४ | पुनश्च परिवृत्याथ मध्य देशमिलावृतम् ।। ४१ तौ दृष्ट्वाऽप्रतिमौ लोके जम्बू मेरुं च संस्थिती । गत्या प्राची दिर्श राजन्सव्यसाची धनञ्जयः । प्रीतिमानभवद्राजन्सर्वतः स विलोकयन् ।। २५ मेरुमन्दरयोर्मध्ये शैलोदामभितो नदीम् ।। ४२ तत्र लेभे ततो जिष्णुः सिद्धैर्दिव्यश्च चारणैः। ये ते कीचकवेणूनां छायां रम्यामुपासते । रत्नानि बहुसाहस्रं दचान्याभरणानि च ॥ २६ कपान्झपांच नद्यौ तान्प्रघसान्दीप्तवेणिपान्।।४३ वासांसि च महार्हाणि तत्र लब्ध्वाऽर्जुनस्तदा। | पशुपांश्च कुलिन्दांश्च तङ्कणान्परतणान् । आमन्त्रयित्सा तान्सर्वान्यज्ञमुद्दिश्य वै गुरोमा२७ एतान्समस्ताञ्जिला च करे च विनिवेश्य च४४ अथादाय वहन्त्नान्गमनायोपचक्रमे । रत्नान्यादाय सर्वेभ्यो माल्यवन्तं ततो ययो। मेरुं प्रदक्षिणीकृत्य पर्वतप्रवरं प्रभुः॥ २८ तं माल्यवन्तं शैलेन्द्रं समतिक्रम्य पाण्डवः॥४५ ययौ जम्बूनदीतीरे नदी श्रेष्ठां विलोकयन् । भद्राश्च प्रविवेशाथ वर्ष स्वगोपनं शुचिम् । स तां मनोरमां दिव्यांजम्बूस्खादुरसावहाम् ॥२९ तत्र देवोपमान्दिव्यान्पुरुपान्शुभसंयुतान् ॥४६ हैमपक्षिगणैर्जुष्टां सौवर्णजलजाकुलाम् । जित्वा तान्स्यवशे कृत्वा करे च विनिवेश्य च । हैमपत्रां हैमजलां सौवर्णोज्ज्वलवालुकाम् ॥३० आहृत्य सर्वतो रत्नान्यसङ्ख्यानि ततस्ततः॥४७ कचित्सुपुष्पितैः पूर्णा सौवर्णकुसुमोत्पलैः । नीलं नाम गिरिं गत्वा तत्रस्थानजयत्प्रभुः। कचित्तीररुहैः कीर्णा हैमपुष्पैः सुषुप्पितैः ॥३१ ततो जिष्णुरतिक्रम्य पर्वतं नीलमायतम् ॥ ४८ तीर्थश्व रुक्मसोपानः सर्वतः समलताम् । विवेश रम्यक व सङ्कीर्ण मिथुनः शुभैः । विमलमणिजालैश्च नृत्तगीतरवैयुताम् ।। ३२ ते देशमथ जित्वा स करे च विनिवेश्य च॥४९ दीप्तैहेमवितानैश्च समन्ताच्छोभितां शुभाम् । अजयच्चापि बीभत्सुर्देशं गुह्यकरक्षितम् । तथाविधा नदी दृष्ट्वा पार्थतां प्रशशंस ह ॥३३ तत्र लेभे च राजेन्द्र सौवर्णान्मृगपक्षिणः ॥ ५० अदृष्टपूर्वी राजेन्द्र दृष्ट्वा हर्पमवाप च | अगृह्णाद्यज्ञभूत्यर्थं रमणीयान्मनोहरान् । दर्शनीयां नदीतीरे पुरुषान्सुमनोहरान् ।। ३४ अन्यांश्च लब्ध्वा रत्नानि पाण्डवोऽथ महाबला५१ तान्नदीसलिलाहारान्सदारानमरोपमान् । गन्धर्वरक्षितं देशमजयत्सगणं तदा । नित्यं सुखमुदा युक्तान्सर्वालङ्कारशोभितान्॥३५, तत्र रलानि दिव्यानि लब्ध्वा राजन्नथार्जुन:५२ तेभ्यो बहूनि रत्नानि तदा लेभे धनञ्जयः । वर्ष हिरण्वतं नाम विवेशाथ महीपते । दिव्यजम्बूफलं हैम भूषणानि च पेशलम् ॥३६ स तु देशेषु रम्येषु गन्तुं तत्रोपचक्रमे ॥ . ५३ लब्ध्वा तान्दुर्लभान्पार्थः प्रतीची प्रययौ दिशम्। मध्ये प्रासादवृन्देषु नक्षत्राणां शशी यथा । नागानां रक्षितं देशमजयच्च पुनस्ततः ॥ ३७, महापथेषु राजेन्द्र सर्वतो यान्तमर्जुनम् ॥ ५४ वतो गत्वा महाराज वारणी पाकशासनिः। प्रासादवरङ्गसाः परया वीर्यशोभया । P- ·अध्यायः ३०] ‘सभापर्व २ ७० 'ददृशुस्तं स्त्रियः सर्वाः पार्थमात्मयशस्करम् ५५ / उपावर्तख कल्याण पर्याप्तमिदमच्युत ॥ ६८ तं कलापपरं शूरं सरथं सधनुःकरम् । इदं पुरं यः प्रविशेढुवं न स भवेन्नरः । सवम सकिरीटं वै संनद्धं सपरिच्छदम् ॥ ५६ प्रीयामहे त्वया वीर पर्याप्तो विजयस्तव ॥ ६९ सुकुमार महासत्वं तेजोराशिमनुत्तमम् । | न चात्र किंचिजेतव्यमर्जुनान प्रदृश्यते । शक्रोपमममित्रघ्नं परवारणवारणम् ॥ ५७ । उत्तराः कुरुवो ह्येते नात्र युद्धं प्रवर्तते ।। पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र शक्तिपाणिं स मेनिरे । प्रविष्टोऽपि हि कौन्तेय नेह द्रक्ष्यसि किंचन । अयं स पुरुपच्याघो रणेऽद्भुतपराक्रमः॥ ५८ न हि मानुपदेहेन शक्यमत्राभिवीक्षितुम् ॥ ७१ अस्य बाहुवलं प्राप्य न भवन्त्यसुहृद्गणाः। अथेह पुरुपव्याघ्र किंचिदन्यचिकीर्षसि । इति वाचो त्रुवन्त्यस्ताः स्त्रियः प्रेम्णा धनञ्जयम्।। | तत्प्रयूहि करिप्यामो वचनात्तव मारत ।। ७२ तुष्टुवुः पुप्पवृष्टिं च समजुस्तस्य मूर्धनि । ततस्तानत्रवीद्राजन्नर्जुनः प्रहसन्निव । दृष्ट्वा ते तु मुदा युक्ताः कौतूहलसमन्विताः।।६० पार्थिवत्वं चिकीर्षामि धर्मराजस्य धीमतः॥७३ रतर्विभूपर्णश्चैव अभ्यवच पाण्डवम् । न प्रवेक्ष्यामि वो देशं विरुद्धं यदि मानुपैः । अथ जित्वा समस्तांस्तान्करे च विनिवेश्य च६१ युधिष्ठिराय यत्किंचित्करपण्यं प्रदीयताम् ।। ७४ मणिहेमप्रवालानि शस्त्राण्याभरणानि च । 'नो चेकृष्णेन सहितो योधयिप्यामि सायकः। एतानि लब्ध्या पार्थोऽथ शृङ्गवन्तं गिरि ययाँ६२ | तो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च। शृङ्गवन्तं च कौरव्यः समतिक्रम्य फल्गुनः । क्षीमाजिनानि दिव्यानि तस्स ते प्रददुः करम्७५ उत्तरं हरिवर्प तु स समासाद्य पाण्डवः ॥ ६३ एवं स पुरुपव्याघ्रो विजित्य दिशमुत्तराम् । विद्याघरगणाधव यक्षेन्द्रांश्च विनिर्जयन् । संग्रामान्सुबहून्कृत्वा क्षत्रियैर्दस्युभिस्तथा ॥ ७६ तत्र लेभे महात्मा वै वासो दिव्यमनुत्तमम् ६४ स विनिर्जित्य राज्ञस्तान्करे च विनिवेश्य तु । किन्नरद्रुमपत्रांच तत्र कृष्णाजिनान्वहुन् । धनान्यादाय सर्वेभ्यो रतानि विविधानि च।।७७ याजीयांस्तांस्तदा दिव्यास्तत्र लेभे धनञ्जयः।।६५ हयांस्तितिरिकल्मापाशुकपत्रनिभानपि । उत्तरं हरिवर्प तु स समासाद्य पाण्डवः । मयूरसदृशानन्यान्सर्वाननिलरहसः ॥ इयेप जेतुं तं देशं पाकशासननन्दनः ।। ६६ वृतः मुमहता राजन्वलेन चतुरङ्गिणा । तत एनं महावीर्य महाकाया महाबलाः। आजगाम पुनरिः शक्रप्रस्थं पुरोत्तमम् ॥ ७९ द्वारपालाः समासाद्य हृष्टा वचनमब्रुवन् ॥ ६७ धर्मराजाय तत्पार्थो धनं सर्व सवाहनम् । पार्थ नेदं त्वया शस्यं पुरं जेतुं कथञ्चन । न्यवेदयदनुज्ञातस्तेन राज्ञा गृहान्यया ।। ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ ८० त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३०॥ भीमेन प्राचीदिग्विजये पाबालदेशगमनम् ॥ १॥ वैशंपायन उवाच । हस्त्यश्वरथपूर्णेन दंशितेन प्रतापवान् ।। २ एतस्मिन्नेव काले तु भीमसेनोऽपि वीर्यवान् । वृतो भरतशार्दूलो द्विपच्छोकविवर्धनः । धर्मराजमनुन्नाप्य ययौ प्राची दिशं प्रति ॥ १ स गत्वा नरशार्दूल पञ्चालानां पुरं महत् ॥ ३ महता बुलचकेण परराष्ट्रावमदिना । पञ्चालान्विविधोपायः सान्त्वयामास पाण्डवः ।

·४८ श्रीमन्महाभारते [दिग्विजयपर्व 'किंचित्करं समादाय विदेहानां पुरं ययौ ।' ततो दक्षिणमागम्य पुलिन्दनगरं महत् । ततः स गण्डकाशूरो विदेहान्भरतर्पभः॥ ४ सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम् ॥ १॥ विजित्याल्पेन कालेन दशार्णानजयत्प्रभुः । ततस्तु धर्मराजस्य शासनाद्भरतर्षभः। तत्र दाशार्णको राजा सुधर्मा रोमहर्पणम् । शिशुपालं महावीर्यमभ्यगाजनमेजय ॥ ११ कृतवान्भीमसेनेन महद्युद्धं निरायुधम् ।। ५ चेदिराजोऽपि तच्छ्रुत्वा पाण्डवस्य चिकीर्पितम् । भीमसेनस्तु तदृष्ट्वा तस्य कर्म महात्मनः । उपनिष्क्रम्य नगरात्प्रत्यगृह्णात्परन्तप ॥ १२ अधिसेनापतिं चक्रे सुधर्माण महायलम् ॥ ६ | तौ समेत्य महाराज कुरुचेदिधुपौ तदा । उभयोरात्मकुलयोः कौशलं पर्यपृच्छताम् ।। १३ ततः प्राची दिशं भीमो ययौ भीमपराक्रमः। सन्येन महता राजन्कम्पयन्निव मेदिनीम् ।। ७ ततो निवेद्य तद्राष्ट्रं चेदिराजो विशांपते । उवाच भीमं प्रहसन्किमिदं कुरुपेऽनय ॥ १४ सोऽश्वमेधेश्वरं राजन्रोचमानं सहानुगम् । तस भीमस्तदाचख्यौ धर्मराजचिकीर्पितम् । जिगाय समरे वीरो बलेन बलिनां वरः॥ स च तं प्रतिगृह्मैव तथा चक्रे नराधिपः ॥ १५ स तं निर्जित्य कौन्तेयो नातितीव्रण कर्मणा । | ततो भीमस्तत्र राज पित्वा त्रिदशाःक्षपाः । पूर्वदेशं महावीर्यो विजिग्ये कुरुनन्दनः॥ ९ | सत्कृतः शिशुपालेन ययौ सवलवाहनः ॥ १६ ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३०॥ ८ ९ एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१॥ प्राची दिशं निर्जित्य भीमस्य प्रतिनिवर्तनम् ॥ १ ॥ वैशंपायन उवाच । युध्यमानं वलात्संख्ये विजिग्ये पाण्डवर्पभः । ततः कुमारविपये श्रेणिमन्तमथाजयत् । ततो मत्स्यान्महातेजा मलदांश्च महावलान् ।।८ कोसलाधिपति चैव वृहदलमरिन्दमः॥ १. अनघानभयांश्चैव पशुभूमिं च सर्वशः । अयोध्यायां तु धर्मज्ञं दीर्घयज्ञं महायलम् । निवृत्य च महाबाहुर्मदधारं महीधरम् ॥ अजयत्पाण्डवश्रेष्ठो नातितीव्रण कर्मणा ॥ २ सोमधेयांश्च निर्जित्य प्रत्ययावुत्तरामुखः । ततो गोपालकक्षं च सोत्तरानपि कोसलान् । वत्सभूमिंच कौन्तेयो विजिग्ये बलवान्वलात्॥१० मल्लानामधिपं चैव पार्थिवं चाजयत्प्रभुः ॥ ३ भर्गाणामधिपं चैव निपादाधिपति तथा । ततो हिमवतः पार्श्व समभ्येत्य जलोद्भवम् । विजिग्ये भूमिपालांश्च मणिमत्प्रमुखान्यहून् ।। ११ सर्वमल्पेन कालेन देशं चक्रे वशं बली ॥ ४ | ततो दक्षिणमल्लांच भोगवन्तं च पर्वतम् । एवं बहुबिधान्देशान्विजिग्ये भरतर्षभः । तरसैवाजयद्भीमो नातितीवेण कर्मणा ॥ १२ भल्लाटमभितो जिग्ये शुक्तिमन्तं च पर्वतम् ॥५ शर्मकान्वर्मकांश्चैव व्यजयत्सान्त्वपूर्वकम् । पाण्डवः सुमहावीर्यो वलेन बलिनां वरः। वैदेहकं च राजानं जनकं जगतीपतिम् ।। १३ स काशिराजं समरे सुवाइमनिवर्तिनम् ।। ६ विजिग्ये पुरुषव्याघो नातितीवेण कर्मणा | वशे चक्रे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः । शकांश्च वरांश्चैव अजयच्छापूर्वकम् ततः सुपार्श्वमभितस्तथा राजपतिं कथम् ॥ ७ वैदेहस्थस्तु कौन्तेय इन्द्रपर्वतमन्तिकात् ।

·अध्यायः ३२] सभापर्व २। किरातानामधिपतीनजयत्सप्त पाण्डवः ॥ १५/ उभी बलभृतौ चीरावुभौ तीवपराक्रमौ । ततः मुझान्प्रसुझांश्च सपक्षानतिवीर्यवान् । निर्जित्याजी महाराज वगराजमुपाद्रवत् ।। २४ विजित्य युधि कौन्तेयो मागधानभ्यधागली॥१६ समुद्रसेनं निर्जित्य चन्द्रसेनं च पार्थिवम् । दण्डं च दण्डधारं च विजित्य पृथिवीपतीन् । ताम्रलिप्तं च राजानं कर्वटाधिपति तथा ।। २५ तैरेव सहितः सर्वगिरिब्रजमुपाद्रवत् ॥ १७ समानामधिपं चब ये च सागरवासिनः । जारासन्धि सान्त्वयित्वा करे च विनिवेश्य ह । सम्लेच्छगणांचव विजिग्ये भरतर्पभः ॥ २६ तैरेव सहितः सर्वैः कर्णमभ्यद्रवदली ॥ १८ एवं बहुविधान्देशान्विजित्य पवनात्मजः । स कम्पयन्निव महीं बलेन चतुरङ्गिणा । युयुधे पाण्डवश्रेष्ठः कर्णेनामित्रघातिना ॥ १९ यमु तेभ्य उपादाय लौहित्यमगमगली ॥ २७ स कर्ण युधि निर्जित्य वशे कृत्वा च भारत । स सर्वान्म्लेच्छनृपतीन्सागरानूपवासिनः । ततो विजिग्ये बलवान्राज्ञः पर्वतवासिनः ॥२० करमाहारयामास रत्नानि विविधानि च ॥ २८ अथ मोदागिरी चैव राजानं बलवत्तरम् । चन्दनागुरुवखाणि मणिमौक्तिककम्बलम् । पाण्डयो वाहुवीर्येण निजयान महामृधे ॥ २१ काञ्चनं रजतं चैव विद्रुमं च महाधनम् ।। २९ ततः पुण्ड्राधियं वीरं वासुदेवं समाययौ । ते कोटीशतसद्धेन कान्तेयं महता तदा । 'इदानीं पृष्णिवीरेण न योत्स्सामीति पाण्डकः२२ अभ्यवर्पन्महात्मानं धनवर्पण पाण्डवम् ॥ ३० कृष्णस भुजसंत्रासात्करमाशु ददौ नृपः ।' इन्द्रप्रस्थमुपागम्य भीमो भीमपराक्रमः । कौशिकीकच्छनिलयं राजानं च महाजसम् ॥२३ । निवेदयामास तदा धर्मराजाय तद्धनम् ।। ३१ ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि दिग्विजयपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१॥ • + द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ ३२॥ दक्षिणदिग्यिमये शूरसेनादीजितवतः सहदेवस्य माहिष्मत्यां नीलेन सह युद्धम् ॥ १॥ नीलस्य अमिसाहाय्यकरणकारण. फधनम् ॥ २॥ सहदेवरतुत्या तुष्टस्यामेराशया नीलनाचितस्य महदेवस्य विभीपणारकरमहणार्थ घटोत्कचोपगम् ॥ ३ ॥ बैशंपायन उवाच । तरसवाजयद्धीमा श्रेणिमन्तं च पार्थिवम् ॥ ५ तथव सहदेवोऽपि धर्मराजेन पूजितः । नरराष्ट्रं च निर्जित्य कुन्तिभोजमुपाद्रवत् । महत्या सेनया राजन्प्रयया दक्षिणां दिशम् ॥ १ प्रीतिपूर्व च तसासौ प्रतिजग्राह शासनम् ।। ६ स शूरसेनान्कारुर्येन पूर्वमेवाजयत्प्रभुः । ततश्चर्मण्यतीकले जम्मकथात्मजं नृपम् । मत्स्यराज च कारच्यो चशे चक्रे बलादली ॥ २ ददर्श यागुदेवेन शेपितं पूर्ववरिणा।। अधिराजाधिपं चैव दन्तयनं महाप्रलम् । चक्रे तेन स सहामं सहदेवेन भारत | जिगाप करदं व कृत्या राज्ये न्यवेशयत् ॥ ३ स तमाजा विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखोयया । मुकुमार यशे चने गुमित्रं च नराधिपम् । सेकानपरसेकांय व्यजयत्सुमहाबलः । तवापरमत्स्यांध न्यजयत्स पटचरान् ।। ४ करं तेभ्य उपादाय रत्नानि विविधानि च ॥ ९ निपादभूमि गोगर पर्वतप्रवरं तथा । ततस्तनय सहितो नर्मदामभितो यया । गुमाः । मागपानभ्यधानी यर प्रपन्नायुधमान् । पटगरान् नोरदेशान् ॥ ४॥ पामा पगालसा ॥18॥ पाविंशोगापः ॥३१॥ ७ 3 .

·५०. श्रीमन्महाभारते [दिग्विजयपर्व . 'भगदत्तं महाबाहुँ क्षत्रियं नरकात्मजम् । प्रदीसानि व्यदृश्यन्त सहदेवयले तदा ॥ २५ अर्जुनाय कर दत्तं श्रुत्वा तत्र न्यवर्तत ।। १० ततः सुसंभ्रान्तमना बभूव कुरुनन्दनः। विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्येन महतावृतौ । नोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तोऽभूजनमेजय ॥ २५ जिगाय समरे वीरावाश्विनेयः प्रतापवान् ॥ ११ : जनमेजय उवाच । ततो रत्नान्युपादाय पुरं भोजकटं ययौ । किमर्थ भगवान्वह्निः प्रत्यमित्रोऽभवद्युधि । तत्र युद्धमभूद्राजन्दिवसद्वयमच्युत ॥ १२ / सहदेवरस यज्ञार्थं घटमानस वै द्विज ॥ सविजित्य दुराधर्षे भीष्मकं माद्रिनन्दनः । वैशंपायन उवाच । कोसलाधिपतिं चैव तथा वेणातटाधिपम् ॥१३ तत्र माहिष्मतीवासी भगवान्हव्यवाहनः । कान्तारकांश्च समरे तथा प्राकोटकान्नृपान् । श्रूयते हि गृहीतो वै पुरस्तात्पारदारिकः ॥ २९ नाटकेयांश्च समरे तथा हेरम्बकान्युधि ॥ १४ नीलस्य राज्ञो दुहिता बभूवातीय शोभना । मारुधं च विनिर्जित्य रम्यग्राममथो वलात् । साऽग्निहोत्रमुपातिष्ठद्धोधनाय पितुः सदा ॥ ३० नाचीनानघुकांश्चैव राजानश्च महायलः॥ १५ व्यजनैध्यमानोऽपि तावत्प्रज्वलते न सः। तांस्तानाटविकान्सर्वानजयत्पाण्डुनन्दनः। यावचारुपुटौष्ठेन वायुना न विधूयते ॥ ३१ वाताधिपं च नृपति वशे चक्रे महाबलः ॥ १६ ततः स भगवानग्निश्वकमे तां सुदर्शनाम् । पुलिन्दांश्च रणे जित्वा ययौ दक्षिणतः पुरः । नीलस्य राज्ञः सर्वेपामुपनीतश्च सोऽभवत् ॥ ३२ युयुधे पाण्ड्यराजेन दिवसं नकुलानुजः ॥ १७ ततो ब्राह्मणरूपेण रममाणो यदृच्छया ।। तं जित्वा स महाबाहुः प्रययौ दक्षिणापथम् । | चकमे तां वरारोहां कन्यामुत्पललोचनाम् । गुहामासादयामास किष्किन्धा लोकविश्रुताम् ॥ तं तु राजा यथाशास्त्रमशांसद्धार्मिकस्तदा ॥३३ 'पुरा वानरराजेन वालिना चाभिरक्षिताम् । प्रजज्वाल ततः कोपाद्भगवान्हव्यवाहनः । ततः कोसलराजस्य रामस्यैवानुगेन च । तं दृष्ट्वा विसितो राजाजगाम शिरसाऽवनिम्।।३४ सुग्रीवेणाभिगुप्तां तां प्रविष्टस्तमथाहयत् ॥' १९ ततः कालेन तां कन्यां तथैव हि तदा नृपः । तत्र चानरराजाभ्यां मैन्देन द्विविदेन च । प्रददौ विग्ररूपाय वह्नये शिरसा नतः ॥ ३५ युयुधे दिवसान्सप्त न च तौ विकृतिं गतौ ॥२० प्रतिगृह्य-च तां सुबूं नीलराज्ञः मुतां तदा । ततस्तुष्टी महात्मानौ सहदेवाय वानरौ । चक्रे प्रसादं भगवांस्तस्स राज्ञो विभावसुः ॥३६ ऊचतुश्चैव संहृष्टौ प्रीतिपूर्वमिदं वचः ॥ २१ वरेण च्छन्दयामास तं नृपं सिष्टकृत्तमः । गच्छ पाण्डवशार्दूल रत्नान्यादाय सर्वशः। अभयं च स जग्राह स्वसैन्ये चै महीपतिः ॥३७ अविघ्नमस्तु कार्याय धर्मराजाय धीमते ।। २२ ततःप्रभृति ये केचिदज्ञानात्तां पुरी नृपाः । ततो रवान्युपादाय पुरी माहिष्मती ययौ । जिगीपन्ति बलाद्गाजस्ते दह्यन्ते स वह्निना ॥३८ तत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नर्पभः ॥ २३ तस्यां पुर्या तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह । पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान् । बभूवुरनतिग्राह्या योपितश्छन्दतः किल ॥ ३९ ततोऽस सुमहद्युद्धमासीद्भीरुभयंकरम् ।। २४ एवमग्निवरं प्रादात्स्त्रीणामप्रतिवारणे । सैन्यक्षयकरं चैव प्राणानां संशयावहम् । खरिण्यस्तत्र नार्यो हि यथेष्टं विचरन्त्युत ।। ४० चक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान्हव्यवाहनः॥२५ वर्जयन्ति च राजानस्तत्पुरं भरतर्षभ । , ततो रथा हया नागाः पुरुषाः कवचानि च। भयादग्नेर्महाराज तदाप्रभृति सर्वदा ।।

·अध्यायः ३२] सभापर्व २ "सहदेवस्तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयादितम् । वेनि सर्वमभिप्रायं तव धर्मसुतस्य च । परीतमग्निना राजन्नाकम्पत यथाऽचलः। मया तु रक्षितव्या पूरियं भरतसत्तम । उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा सोऽब्रवीत्पावकं ततः॥४२ | यावद्ाज्ञो हि नीलस्य कुले वंशधरा इति । सहदेव उवाच । ईप्सितं तु करिष्यामि मनसस्तव पाण्डव ।। ५८ त्वदर्थोऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मनमोस्तु ते । तत उत्थाय हृष्टात्मा प्राञ्जलिः शिरसा नतः । ५९ मुखं त्वमसि देवानां यज्ञस्त्वमसि पावक ।। ४३ पूजयामास माद्रेयः पावकं भरतर्षभ ।। पावनात्पावकवासि वहनाद्धव्यवाहनः। पावके विनिवृत्ते तु नीलो राजाऽभ्यगात्तदा । वेदास्त्वदर्थ जाता वै जातवेदास्ततो ह्यसि ॥४४ पावकस्याज्ञया चैनमर्चयामास पार्थिवः ॥ ६० चित्रभानुः सुरेशच अनलस्त्वं विभावसो। सत्कारेण नरव्याघ्रं सहदेवं युधां पतिम् । वर्गद्वारस्पृशथासि हुताशोज्वलनः शिखी ॥४५ प्रतिगृह्य च तां पूजां करे च विनिवेश्य च ॥६१ वैश्वानरस्त्वं पिङ्गेशः प्लवङ्गो भूरितेजसः । माद्रीसुतस्ततः प्रायाद्विजयी दक्षिणां दिशम् । कुमारमूस्त्वं भगवान्रुद्रगर्भो हिरण्यकृत् ।। ४६ त्रैपुरं स वशे कृत्वा राजानममिताजसम् ।। ६२ अग्निर्ददातु मे तेजो वायुः प्राणं ददातु मे । निजग्राह महाबाहुस्तरसा परिवेश्वरम् । पृथिवी बलमादध्याच्छिवं चापो दिशन्तु मे ॥४७ आकृति कौशिकाचार्य यत्नेन महता ततः॥६३ अपां गर्भ महासत्व जातवेदः सुरेश्वर । वशे चक्रे महाबाहुः सुराष्ट्राधिपतिं तदा। देवानां मुखमने त्वं सत्येन विपुनीहि माम् ४८ सुराष्ट्रविपयस्थश्च पयामास रुक्मिणे ॥ ६४ ऋपिभि मणश्चैव देवतैरसुरैरपि । राजे भोजकटस्थाय महामात्राय धीमते । नित्यं सुहुत यज्ञेषु सत्येन विपुनीहि माम् ॥४९ भीमकाय स धर्मात्मा साक्षादिन्द्रसखाय वै६५ धूमकेतुः शिखी च त्वं पापहाऽनिलसंभवः । स चास्य प्रतिजग्राह ससुतः शासनं तदा । सर्वप्राणिपु नित्यस्थः सत्येन विपुनीहि माम् ५० प्रीतिपूर्व महाराज वासुदेवमवेक्ष्य च ॥ एवं स्तुतोऽसि भगवन्धीतेन शुचिना मया । ततः स रत्नान्यादाय पुनः प्रायाधुधां पतिः। तुष्टि पुष्टिं श्रुतं चैव प्रीतिं चाग्ने प्रयच्छ मे ॥५१ ततः शूर्पारकं चैव तालाकटमथापि च ॥ ६७ वैशंपायन उवाच । वशे चक्रे महातेजा दण्डकांश्च महाबलः । इत्येवं मन्त्रमानेयं पठन्यो जुहुयाद्विभुम् । सागरद्वीपवासांश्च नृपतीन्म्लेच्छयोनिजान् ॥६८ ऋद्धिमान्सततं दान्तः सर्वपापः प्रमुच्यते ॥५२ निपादान्पुरुपादांश्च कर्णनावरणानपि । सहदेव उवाच । ये च कालमुखा नाम नरराक्षसयोनयः ॥ ६९ यज्ञविप्नमिमं कर्तुं नाहस्त्वं यज्ञवाहन । । कृत्स्नं कोलगिरिं चैव सुरभीपट्टनं तथा । एवमुक्त्वा तु माद्रेयः कुशरास्तीर्य मेदिनीम्।।५३ द्वीपं ताम्राहयं चैव पर्वतं रामकं तथा ।। विधिवत्पुरुषव्याघ्रः पावकं प्रत्युपाविशत् । । तिमिगिलं च स नृपं वशे कृत्वा महामतिः । प्रमुखे तस्स सैन्यस्य भीतोद्विग्नस्य भारत ॥ ५४ एकपादांश्च पुरुषान्केरलान्वनवासिनः॥ ७१ न चैनमत्यगाद्वहिर्वेलामिव महोदधिः । नगरी संजयन्ती च पापण्डं करहाटकम् । तमुपेत्य शर्नहिरुवाच कुरुनन्दनम् ।। ५५ दूतरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत् ।। ७२ सहदेवं नृणां देवं मान्सपूर्वमिदं वचः । पाण्ड्यांव द्रविडायव सहितांवोकेरलः। उनिष्टोचिष्ट कौरव्य जिन्नासेयं कृता मया॥५६ अन्ध्रांस्तालवनांचव कलिङ्गानुष्कर्णिकान् ॥७३ ·श्रीमन्महाभारते [दिग्विजयपर्व : आटवीं च पुरी रम्यां यवनानां पुरं तथा । स राक्षसपरीवारस्तं प्रणम्याशु संस्थितः । दूतैरेव वशे चक्रे कर चैनानदापयत् ॥ ७४ घटोत्कचं महात्मानं राक्षसं घोरदर्शनम् ॥ ७६ 'ताम्रपणी ततो गत्वा कन्यातीर्थमतीत्य च । तत्रस्थः प्रेपयामास पौलस्त्याय महात्मने ।' दक्षिणां च दिशं सर्वां विजित्य कुरुनन्दनः॥७५ विभीपणाय धर्मात्मा प्रीतिपूर्वमरिन्दमः॥ उत्तरं तीरमासाद्य सागरखोमिमालिनः। चिन्तयामास कौन्तेयो भ्रातुः पुत्र घटोत्कचम्७६ स चास्य प्रतिजग्राह शासनं प्रीतिपूर्वकम् । . तच कृष्णकृतं धीमानभ्यमन्यत स प्रभुः ॥८१ ततश्चिन्तितमात्रस्तु राक्षसः प्रत्यदृश्यत । तं मेरुशिखराकारमागतं पाण्डुनन्दनः ।। ७७ | ततः संप्रेषयामास रतानि विविधानि च । भूगुकच्छात्ततो धीमान्साम्नवामित्रकर्शनः । चन्दनागुरुकाष्ठानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ आगम्यतामिति माह धर्मराजस्य शासनात्।।७८ | वासांसि च महार्हाणि मणींश्चैव महाधनान्।।८२ ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ जनमेजयप्रभानुरोधेन सहदेवस्य प्राविडपाण्डयदेशगमनकथनम् ॥ ३॥ 'जनमेजय उवाच । आश्रमैहुभिः सतां चैत्यवृक्षैश्च शोभिताम् ॥९ इच्छाम्यागमनं श्रोतुं हैडिम्बस्य द्विजोत्तम । शोभितां ब्रामणैः शुर्वेदवेदाङ्गपारगैः। लङ्कायां च गतिं ब्रह्मन्पौलस्त्यस्य च दर्शनम्॥१ कचित्तीररुहैर्वृक्षालाभिरिव शोभिताम् ॥ १० कावेरीदर्शनं चैव आनुपूर्व्या वदव मे । कचित्सुपुष्पित्तैर्वृक्षः क्वचित्सौगन्धिकोत्पलैः । वैशंपायन उवाच । कहारकुमुदोत्फलैः कमलरुपशोभिवाम् ॥ ११ शशु राजन्यथा वृत्तं सहदेरस साहसम् ।। २ कारी तादृशीं दृष्ट्वा भीतिमान्पाण्डवस्तदा । काननद्वीपगांश्चैव तरसाऽऽजित्य चाहवे । असद्राष्ट्रे यथा गङ्गा कावेरी च तथा शुभा॥१२ दक्षिणां च दिशं जिन्या चोलस्य विषयं ययौ।।३ | सहदेवस्तु तां तीवो नदीमनुचरः सह । ददर्श पुण्यतोयां वै कावेरी सरितां वराम् । दक्षिणं तीरमासाद्य गमनायोपचक्रमे ॥ १३ नानापक्षिगणैर्जुष्टां तापसैरुपशोभिताम् ।। ४ | आगतं पाण्डवं तत्र श्रुत्वा विपयवासिनः । साललोध्रार्जुनविल्वर्जम्बूशाल्मलकिंशुकैः । दर्शनार्थं ययुस्ते तु कौतूहलसमन्विताः॥ १४ कदम्बैः सप्तपर्णच कश्मर्यामलकैर्वृताम् ।। ५ द्रमिडाः पुरुषा राजन्त्रियश्च प्रियदर्शनाः। न्यग्रोधैश्व महाशाखैः प्लझेरौदुम्बरैरपि । गखा पाण्डुसुतं तत्र ददृशुस्ते मुदान्विताः॥१५ शमीपलाशवृक्षश्व अश्वत्थैः खदिरैर्वृताम् ॥ ६ सुकुमारं विशालाक्षं ब्रजन्तं त्रिदशोपमम् । बदरीभिश्च संछन्नामश्वकर्णैश्च शोभिताम् । दर्शनीयतम लोके नेत्रैरनिमिपरिव ।। चूतैः पुण्डूकपत्रैश्च कदलीवनसंवृताम् ।। ७ | आश्चर्यभूतं ददृशुमिडास्ते समागताः चक्रवाकगणैः कीर्णा प्लवैश्व जलवायसैः। महासेनोपमं दृष्ट्वा पूजां चकुश्च तस्य वै ॥ १५ समुद्रकाकैः क्रौञ्चैश्व नादितां जलकुकुटः॥ ८ रनैश्च विविधैरिटै गैरन्यश्च संमतैः। एवं सगश्व बहुभिः संघुष्टां जलवासिभिः । . | गतिमालयुक्ताभिः स्तुपन्तो नकुलानुजम् ।।१८ .

·अध्यायः ३४ ] सभापर्व २ ५३ '. सहदेवस्तु तान्दृष्ट्वा द्रमिलानागतान्मुदा। आगतं सहदेवं तु सा श्रुताऽन्तःपुरे पितुः । विसृज्य तान्महाबाहुःप्रस्थितो दक्षिणां दिशम्१९ । प्रेपयामास संप्रीत्या पूजारनं च वै बहु ॥ २६ तेन तरसा चोल विजित्य द्रमिडेश्वरम् । पाण्ड्योऽपि बहुरनानि दूतैः सह मुमोच ह । ततो रत्नान्युपादाय पाण्ड्यस विपयं यया ॥ २० मणिमुक्ताप्रबालानि सहदेवाय कीर्तिमान् ॥२७ दर्शने सहदेवस न च तृप्ता नराः परे । तां दृष्ट्वाऽप्रतिमां पूजां पाण्डवोऽपि मुदा नृप । गच्छन्तमनुगच्छन्तः प्राप्ताः कौतूहलान्विताः॥२१ भ्रातुः पुत्रे यहूनत्तान्दला वै बभ्रुवाहने ॥ २८ ततो माद्रीसुतो राजन्मृगसङ्घान्विलोकयन् । पाण्ड्यं द्रमिडराजानं श्वशुरं मलयध्वजम् । गजान्वनचरानन्यान्व्याघ्रान्कृष्णमृगान्यहून २२ स दूतस्तं वशे कृखा मणलरेश्वरं वदा ॥ २९ शुकान्मयूरान्दृष्ट्वा तु गृध्रानारण्यकुकुटान् । ततो रत्नान्युपादाय द्रमिडेरावृतो ययौ । ततो देशं समासाद्य श्वशुरस महीपतेः ॥ २३ अगस्त्यस्यालयं दिव्यं देवलोकसम गिरिम् ।।३० प्रेपयामास माद्रयो दूतान्पाण्ड्याय व तदा। स तं प्रदक्षिणं कृता मलयं भरतर्षभ । प्रतिजग्राह तस्यानां संप्रीत्या मलयध्वजः ॥२४ लवयिला तु माद्रेयस्ताम्रपर्णी नदी शुभाम्।।३१ भायी रूपवती जिष्णोः पाण्ड्यस तनया शुभा। प्रसन्नसलिलां दिव्यां मुशीतां च मनोहराम् । चित्राङ्गदेति विख्याता द्रमिडी योषितां वरा२५ | समुद्रतीरमासाद्य न्यविशत्पाण्डुनन्दनः ॥ ३२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते समापर्वणि दिग्विजयपर्वणि त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ चतुत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ स्मृतिमायागतपटोरकचलकामेपणवृत्तान्तस्य विम्तरेण कथनम् ॥ १ ॥ कृष्णगौरवेण विभीषणेन करदानम् ॥ २॥ वि. मीपणारकरमाहतवता घटोत्कचेन सह सहदेवस्य प्रतिनिवर्तनम् ॥३॥ ८ वैशंपायन उवाच । भयाद्धि दुद्रुवुः सर्वे सिंहात्क्षुद्रमृगा यथा ॥ ७ सहदेवस्ततो राजा मत्रिभिः सह भारत । आससाद च माद्रेयं पुलस्त्यं रावणो यथा । संप्रधार्य महाबाहुः सचिवुद्धिमत्तरः ।। १ अभिवाद्य ततो राजन्सहदेवं घटोत्कचः॥ स विचार्य तदा राजन्सहदेवस्वरान्वितः । प्रदः कृताञ्जलिस्तस्थौ कि कार्यमिति चानचीत् । चिन्तयामास राजेन्द्र भ्रातुः पुत्रं घटोत्कचम् ॥२ तं परिष्वज्य बाहुभ्यां मूय॒पाम्राय पाण्डयः ।। ततचिन्तितमात्रे तु राक्षसः प्रत्यदृश्यत । तं मेरुशिखराकारमागतं पाण्डुनन्दनः । अतिदीर्षो महाबाहुः सर्वाभरणभूपितः॥ ३ पूजयिसा सहामात्यः प्रीतो वाक्यमुवाच ह॥१० नीलजीमृतसकारास्तप्तकाश्चनकुण्डलः । गच्छ लङ्कां पुरीं वत्स करार्थ मम शासनात् । विचित्रहारकेयूरः किङ्किणीमणिभूपितः ।। ४ | तत्र दृष्ट्वा महात्मानं राक्षसेन्द्रं विभीपणम् ॥११ हेममाली महादंष्ट्रः किरीटी कुक्षिबन्धनः । रत्नानि राजम्याथै विविधानि बहूनि च । ताम्रकेशो हरिश्मश्रुीमाङ्गः कटकाङ्गदः ॥ ५ उपादाय च सर्वाणि प्रत्यागच्छ महावल || १२ रक्तचन्दनदिग्धाङ्गः सूक्ष्माम्बरघरो वली । वैशंपायन उवाच। बलेन स ययौ तत्र चालयन्निव मेदिनीम् ।। ६ | पाण्डवेनवमुक्तस्तु मुदा युक्तो घटोत्कचः । ततो दृष्ट्वा जना राजनायान्तं पर्वतोपमम् । तयेत्युक्त्वा महाराज प्रतसे दाक्षिणां दिशम् १३ ·श्रीमन्महाभारते [दिग्विजयपर्व प्रययौ दक्षिणं कृत्वा सहदेवं घटोत्कचः । एहि दूत नृपं द्रष्टुं क्षिप्रं प्रविश च स्वयम् । लङ्कामभिमुखो राजन्समुद्रं स च्यलोकयत् ॥१४ द्वारपालवचः श्रुत्वा प्रविवेश घटोत्कचः ॥३. कूर्मग्राहझपाकीर्ण भीननकैस्तथाऽऽकुलम् । स प्रविश्य ददर्शाथ राक्षसेन्द्रस्य मन्दिरम् । शुक्तिवातसमाकीण शङ्खानां निचयाकुलम् ॥१५ ततः कैलाससङ्काशं तप्तकाश्चनतोरणम् ॥ ३१ स दृष्ट्वा रामसेतुं च चिन्तयन्रामविक्रमम् । प्राकारेण परिक्षिप्तं गोपुरैश्चापि शोभितम् । गत्वा पारं समुद्रस्य दक्षिणं स घटोत्कचः॥१६ हHप्रासादसंबाधं नानारलोपशोभितम् ।। ३२ ददर्श लड़ा राजेन्द्र नाकपृष्ठोपमा शुभाम् । काञ्चनस्तापनीयैश्च स्फाटिकै राजतैरपि । प्राकारेणावृतां रम्यां शुभद्वारैश्च शोभिताम्।।१७ वज्रवैडूर्यजुऐश्व स्तम्भश्व सुमनोहरैः॥ ३३ प्रासादैर्वहुसाहनैःश्वेतरक्तैश्च सङ्खलाम् । नानाध्वजपताकाभिर्युक्तं मणिविचित्रितम् । दिव्यदुन्दुभिनिहादामुद्यानवनशोभिताम् ॥ १८ चित्रमाल्यावृतं रम्यं तप्तकाञ्चनवेदिकम् ।। ३४ सर्वकालफलैर्वृक्षः पुष्पितैरुपशोभिताम् । स दृष्ट्वा तत्र सर्वं च भैमसेनिर्मनोहरम् । पुष्पगन्धैश्च सङ्कीर्णो रमणीयमहारथाम् ।। १९ प्रविशन्नेव हैडिम्बः शुश्राव मधुरखरम् ॥ ३५ नानारनैश्च संपूर्णामिन्द्रस्यैवामरावतीम् । तत्रीगीतसमाकीर्ण समतालमिताक्षरम् । विवेश स पुरीं लङ्कां राक्षसच निषेविताम् ॥२० दिव्यदुन्दुभिनिर्हाद चादित्रसततं शुभम् ॥ ३६ ददर्श राक्षसत्राताशूलपासधरान्वहून् । स श्रुत्वा मधुरं शब्दं प्रीतिमानभवत्तदा । नानावेषधरान्दक्षान्नारीश्च प्रियदर्शनाः ॥ २१ ततो विगाह्य हैडिम्बो बहुकक्ष्यां मनोरमाम् ३७ दिव्यमाल्याम्बरधरा दिव्यभूपणभूपिताः। स ददर्श महात्मानं द्वार्थेन सह भारत । मदरक्तान्तनयनाः पीनश्रोणिपयोधराः॥ २२ तं विभीषणमासीनं काञ्चने परमासने ॥ ३८ भैमसेनि ततो दृष्ट्वा हृष्टान्ते विसयं गताः । दिवि भास्करसङ्काशं मुक्तामणिविभूपितम् । आससाद गृहं राज्ञ इन्द्रय सदनोपमम् ।। २३ दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपधरं विभुम् ॥ ३९ स द्वारपालमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह । दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धोक्षितं शुभम् । . घटोत्कच उवाच । विभ्राजमानं वपुपा सूर्यवैश्वानरप्रभम् ।। ४० कुरूणामृपभो राजा पाण्डुर्नाम महाबलः ॥ २४ उपोपविष्टं सचिवैर्देवैरिव शतक्रतुम् । कनीयांस्तस्य दायादः सहदेव इति श्रुतः । | यःमहात्मभिर्दिव्यनारीभिर्हृद्यकान्तिभिः ॥४१ तेनाहं प्रेपितो दूतः करार्थ कौरवस्य च ॥ २५ । गीतैर्मङ्गलयुक्तैश्च पूज्यमानं यथा दिवि । द्रष्टुमिच्छामि राजेन्द्रं त्वं क्षिप्रं मां निवेदय । चामरे व्यजने चाय्ये हेमदण्डे महाधने ॥ ४२ वैशंपायन उवाच। गृहीते वरनारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि । तस्य तद्वचनं श्रुत्या द्वारपालो महीपते ॥ २६ , अर्चिप्मन्तं श्रिया जुष्टं कुबेरवरुणोपमम् ॥ ४३ तथेत्युक्त्वा विवेशाथ भवनं स निवेदकः । धर्मे चैव स्थितं नित्यमद्भुतं राक्षसेश्वरम् । प्राञ्जलिः सर्वमाचष्ट सर्वां दूतगिरं तदा ।। २७ राममिक्ष्वाकुनाथं वै स्मरन्तं मनसा सदा ॥४४ द्वारपालवचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो विभीपणः । दृष्ट्वा घटोत्कचो राजन्ववन्दे तं कृताञ्जलिः । उवाच वाक्यं धर्मात्मा समीपं मे प्रवेश्यताम् २८ प्रहस्तस्थौ महावीर्यः शक्र चित्ररथो यथा ॥४५ एवमुक्तस्तु राज्ञा स धर्मज्ञेन महात्मना। तं दूतमागतं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रो विभीषणः । । अथनिष्क्रम्य संभ्रान्तोद्वार्थो हैडिम्बमब्रवीत् २९ पूजयित्वा यथान्यायं सान्त्यपूर्व चचोऽब्रवीत् ४६ ·अध्यायः ३४ ] सभापर्व २। ५५ विभीषण उवाच । अर्जुनस्सानुजो राजनकुलथेति विश्रुतः॥ ६२ कस्य वंशे स संजातः करमिच्छन्महीपतिः। दर्शनीयतमो लोके मृतिमानिव मन्मथः । तस्यानुजान्समस्तांश्च पुरं देशं च तस्य वै ॥ ४७ तस्यानुजो महातेजाः सहदेव इति श्रुतः॥ ६३ त्यां च कार्य च तत्सर्व श्रोतुमिच्छामि तत्वतः । तेनाहं प्रेपितो राजन्कुमारेण समो रणे । विस्तरेण मम यूहि सर्वानेतान्पृथक्पृथक् ॥ ४८ अहं घटोत्कचो नाम भीमसेनसुतो बली ॥ ६४ वैशंपायन उवाच। मम माता महाभागा हिडिम्बा नाम राक्षसी । एवमुक्तस्तु हैडिम्बः पौलस्त्येन महात्मना । पार्थानामुपकारार्थ चरामि पृथिवीमिमाम् ॥६५ कृताञ्जलिरुवाचाथ समर्थमिदमुत्तरम् ।। आसीत्पृथिव्याः सर्वस्या महीपालो युधिष्ठिरः । ४९ घटोत्कच उवाच । राजसूयं क्रतुश्रेष्ठमाहर्तुमुपचक्रमे ॥ संदिदेश च स भ्रातृन्करार्थ सर्वतोदिशम् । सोमवंशोद्भवो राजा पाण्डुर्नाम महाबलः । वृष्णिवीरेण सहितः संदिदेशानुजानृपः ।। ६७ पाण्डोश्चपुत्राः पञ्चासञ्छऋतुल्यपराक्रमाः॥५० उदीचीमर्जुनस्तूर्णं गला मेरोरथोत्तमः । तेषां ज्येष्ठस्तु नाम्ना वै युधिष्ठिर इति श्रुतः । अजातशत्रुर्धर्मात्मा धर्मो विग्रहवानिव ॥ ५१ गखा शतसहस्राणि योजनानि महाबलः ॥ ६८ जित्वा सर्वान्नृपान्युद्धे हत्वा च तरसा वशी। ततो युधिष्ठिरो राजा प्राप्य राज्यमकारयत् । स्वर्गद्वारमुपागम्य रत्नान्यादाय वै भृशम् ॥ ६९ गङ्गाया दक्षिणे तीरे नगरे नागसाहये।। ५२ अश्वांच विविधान्दिव्यान्सर्वानादाय फल्गुनः । तद्दत्वा धृतराष्ट्राय शक्रप्रस्थं ययौ ततः। भ्रातृभिः सह राजेन्द्र शक्रप्रस्थेऽन्वमोदत ॥५३ धनं बहुविधं राजन्धर्मपुत्राय वै ददौ ॥ भीमसेनो हि राजेन्द्र जित्त्वा प्राची दिशंपलात् । गङ्गायमुनयोर्मध्ये ते उभे नगरोत्तमे । नित्यं धर्मे स्थितोराजा शक्रप्रस्थे प्रशास्ति नः॥५४ वशे कृत्वा महीपालान्पाण्डवाय धनं ददौ ॥७१ तस्यानुजो महावाहुभीमसेन इति श्रुतः । दिशं प्रतीची नकुलः करार्थ प्रययौ तथा । महातेजा महाकीतिः शक्रतुल्यपराक्रमः॥ ५५ / सहदेवो दिर्श याम्यां जित्वा सर्वान्महीक्षितः७२ दशनागसहस्राणां चले तुल्यः स पाण्डवः । मां सन्दिदेश राजेन्द्र करार्थमिह सत्कृतः । तसानुजोऽर्जुनो नाम महावलपराक्रमः ॥ ५६ पार्थानां चरितं तुभ्यं सझेपात्समुदाहृतम् ।। ७३ सुकुमारो महासत्वो लोके वीर्येण विश्रुतः । तमवेक्ष्य महाराज धर्मराज युधिष्ठिरम् । कार्तवीर्यसमो वीर्य सागरप्रतिमो यले ।। ५७ । पावनं राजम्यं च भगवन्तं हरिं प्रभुम् । जामदायसमश्चास्ने सङ्घघे रामसमोऽर्जुनः । | एतानवेक्ष्य धर्मज्ञ करं दातुमिहार्हसि ।। रूपे शक्रसमः पार्थस्तेजसा भास्करोपमः॥ ५८ । वैशंपायन उवाच । देवदानवगन्धयः पिशाचोरगराक्षसः । तेन तद्भापितं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो विभीपणः । मानुपथ समस्तस्तु अजेयः फल्गुनो रणे ॥ ५९ शासनं प्रतिजग्राह धर्मात्मा राक्षसः सह ॥७५ तेन तत्साण्डवं दावं तपितं जातवेदसे । तच कृणकृतं धीमानित्यमन्यत स प्रभुः। विजित्य तरसा शक्रं युधि देवगणैः सह ॥ ६० ततो ददा विचित्राणि कम्बलानि कुधानि च ७६ लन्यान्यस्राणि दिव्यानि तर्पयित्वा हुताशनम् । दान्तकाञ्चनपर्यशान्मणिहेमविचित्रितान् । तेन लन्या महाराज दुर्लभा देवतैरपि ॥ ६१ भूपणानि महाहाणि प्रवालानि मणीच सा७७ पामुदेवस्स भगिनी मुभद्रा नाम विथुता । ७४ काञ्चनानि च माण्डानि कलशानि घटानि च ।

·श्रीमन्महाभारते [दिग्विजयपर्व ३ कटाहानि विचित्राणि द्रोण्यचैव सहस्रशः॥७८ द्रमिला नैऋतान्दृष्ट्वा दुद्रुवुस्ते भयार्दिताः । राजतानि च भाण्डानि रतगर्भाव कुण्डलान् । भमसेनिस्ततो गला माद्रेयं प्राञ्जलिः स्थितः ८८॥ हेमपुष्पाणि चान्यानिरुक्ममुख्यानि चापरान्॥ प्रीतिमानभवदृष्ट्वा रनौपं तं च पाण्डवः । शहांश्च चन्द्रसङ्काशचित्रावर्तविचित्रितान् । तं परिष्वज्य पाणिभ्यां दृष्ट्वा तान्प्रीतिमानभूत् ८९ यज्ञस्य तोरणे युक्तान्ददौ तालांश्चतुर्दश ।। ८० विसृज्य द्रविडान्सर्वान्गमनायोपचक्रमे । रुक्मपङ्कजपुष्पाणि शिविका मणिभूषिताः । न्यवर्तत ततो धीमान्सहदेवो नराधिपः ॥ ९० मुकुटानि महार्हाणि रत्नगर्भाश्च कङ्कणान् ॥ ८१ एवं विजित्य तरसा सान्त्वेन विजयेन च । चन्दनानि च मुख्यानि वासांसि विविधानि च। करदान्पार्थिवान्कला प्रत्यागच्छदरिन्दमः ॥९१ स ददौ सहदेवाय तदा राजा विभीषणः ।। ८२ तानि सर्वाणि रत्नानि आजहुस्ते निशाचराः। रत्नसालमुपादाय यया सहनिशाचरः। अष्टाशीतिसहस्राणि समदा रक्तलोचनाः ॥८३ इन्द्रप्रस्थं विवेशाथ कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ९२ रतान्यादाय सर्वाणि प्रतस्थे स घटोत्कचः। दृष्ट्वा युधिष्ठिरं राजन्सहदेवः कृताञ्जलिः । विभीपणं च राजानमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥८४ अहोऽभिवाद्य तस्थौ स पूजितथापि तेन वै ।।९३ प्रदक्षिणं परीत्यैव निर्जगाम घटोत्कचः। लङ्काप्राप्तान्धनौघांश्च दृष्ट्वा तान्दुर्लभान्वहून् । ततो रत्नान्युपादाय हैडिम्बो राक्षसः सह ॥८५ प्रीतिमानभवद्राजा विसयं परमं ययौ ॥ ९४ जगाम तूर्णं लङ्कायाः सहदेवपदं प्रति । धर्मराजाय तत्सर्व निवेद्य भरतर्षभ । आसेदुः पाण्डवं सर्वे लवयित्वा महोदधिम्।।८६ कोटीसहस्रमधिकं हिरण्यस्य महात्मने ॥ ९५ सहदेवी ददर्शाथ रलाहारानिशाचरान् । विविधानि च रत्नानि गोजाविमहिपांस्तथा । आगतान्भीमसङ्काशान्हैडिम्यं च तथा नृप।।८७ । कृतकर्मा सुखं राजनुवास जनमेजय ॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥' -- ९६ पश्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५॥ नकुलस्य पश्चिमदिग्विजयः॥ १ ॥ वैशंपायन उवाच । शैरीपर्क महेत्थं च वशे चक्रे महाद्युतिः । नकुलस्य तु वक्ष्यामि कर्माणि विजयं तथा। आक्रोशं चैव राजर्षि तेन युद्धमभून्महत् ॥ ६ वासुदेवजितामाशां यथाऽसावजयत्प्रभुः ॥ १ तान्दशार्णान्स जित्वा च प्रतस्थे पाण्डुनन्दनः । निर्याय खाण्डवप्रस्थात्प्रतीचीमभितो दिशम् । शिबींत्रिगर्तानम्मष्ठान्मालवान्पश्च कर्पटान् ॥ ७ उद्दिश्य मतिमान्प्रायान्महत्या सेनया सह ॥ २ तथा मध्यमकेयांश्च वाटधानान्द्विजानथ । सिंहनादेन महता योधानां गर्जितेन च । पुनश्च परिवृत्याथ पुष्करारण्यवासिनः ॥ स्थनेमिनिनादैश्च कम्पयन्वसुधामिमाम् ।। ३ गणानुत्सवसङ्केतान्यजयत्पुरुपर्पभः । ततो बहु धनं रम्यं गवाढ्यं धनधान्यवत् । सिन्धुकूलाश्रिता ये च ग्रामणीया महाबलाः॥९ कार्तिकेयस्य दयित रोहीतकमुपाद्रवत् ।। ४ शूद्राभीरगणाश्चैव ये चाश्रित्य सरस्वतीम् | तत्र युद्ध महचासीच्रैमत्तमयूरकः। वर्तयन्ति च ये मत्स्यैर्ये च पर्वतवासिनः ॥ १० मरुभूमि स कापन तथैव बहुधान्यकम् ।। ५। कृत्स्नं पश्चनन्दं चैव तथैवामरपर्वतम् । ८ ·अध्यायः ३६] सभापर्व:२। उत्तरज्योतिपं चैव तथा दिव्यकटं पुरम् ॥ ११ | ततः सागरकुक्षिस्थान्म्लेच्छान्परमदारुणान् ॥१६ द्वारपालं च तरसा वशे चके महाद्युतिः । पडवान्वरांश्चैव किरातान्यवनाशकान् । रामठान्हारहणांश्च प्रतीच्याचैव ये नृपाः ॥ १२ ततो रत्नान्युपादाय वशे कृत्वा च पार्थिवान् । तान्सर्वान्स चशे चक्रे शासनादेव पाण्डवः । न्यवर्तत कुरुश्रेष्ठो नकुलचित्रमार्गवित् ।। १७ तत्रस्थ: प्रेपयामास वासुदेवाय भारत । १३ | करभाणां सहस्राणि कोशं तस्य महात्मनः । स चास गतभी राजन्नतिजग्राह शासनम् । ऊहुर्दश महाराज कृच्छ्रादिव महाधनम् ।। १८ . ततः शाकलमभ्येत्स मद्राणां पुटभेदनम् ।। १४ । इन्द्रप्रस्थगतं वीरमभ्येत्य स युधिष्ठिरम् । मातुलं प्रीतिपूर्वण शल्यं चक्रे वशे वली । ततो माद्रीसुतः श्रीमान्धनं तसै न्यवेदयत्।।१९ स तेन सत्कृतोराज्ञा सत्कारार्हो विशांपते॥१५ एवं विजित्य नकुलो दिशं वरुणपालिताम् । रत्नानि भूरीण्यादाय संप्रतस्थे युधां पतिः । प्रतीची वासुदेवेन निर्जितां भरतर्षभ ।। २० ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि दिग्विजयपर्वणि पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ ॥ समाप्तं च दिग्विजयपर्व ॥ ७ (अथ राजसूयपर्व ॥४॥) पत्रिंशोऽध्यायः ॥३६॥ द्वारकासः आगतस्य श्रीकृष्णस्याज्ञया यज्ञसामग्रीसंपादनोपक्रमः ॥ १॥ द्वैपायनेन अस्विगानयनम् ॥ २॥ ब्राह्मणक्ष- नियादीनामामन्त्रणाय दूतमेपणम् ॥ ३ ॥ धृतराष्ट्राधामन्त्रणाय नकुलगमनम् ॥ ४ ॥ दीक्षा ॥५॥ धेशंपायन उवाच। कर्तुं यस्य न शक्येत क्षयो वर्षशतैरपि ।। रक्षणाद्धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात् । खकोष्टस्य परीमाणं कोशस च महीपतिः। शत्रूणां क्षपणाचैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ १ विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे ॥ ८ चलीनां सम्यगादानाद्धर्मतश्चानुशासनात् । मुहदश्चैव ये सर्वे पृथक सहचानुवन् । निकामवी पर्जन्यः स्फीतो जनपदोऽभवत् ॥२ यत्रकालरतव विभो क्रियतामत्र सांप्रतम् ॥ १ सर्वारम्भाः मुप्रवृत्ता गोरक्षा कर्षणं वणिक् । अथर्व युवतामेव तेषामभ्यायया हरिः। विशेषात्सर्वमेतत्संजज्ञे राजकर्मणः ॥ ३ ऋपिः पुराणो वेदात्मा दृश्यश्चैव विजानताम् १० दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन्प्रति परस्परम् । जगतस्तस्थुपां श्रेष्ठः प्रभवश्वाप्ययश्च ह.। राजवल्लभवथैव नाथ्रयन्त मृपागिरः ॥ ४ | भूतभव्यभवन्नाथः केशवः केशिमुदनः ।। ११ अव चातिवर्षे च व्याधिपायकमर्छनम् | प्राकारः सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदोऽरिहा । सर्वमेतत्तदा नासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे ।। ५ बलाधिकार निक्षिप्य सम्यगानकदुन्दुभिम्॥१२ प्रियं, कर्तुमुपस्थातुं पलिकर्म भावजम् । उचावचमुपादाय धर्मराजाय माधयः । अभिहत नृपा जग्मुर्नान्यः कार्यः कथंचन ॥ ६ धनापं पुरुषव्याघ्रो बलेन महता वृतः ।। १३ धम्बर्धनागमस्तस्य ववृधे निचयो महान् । मध्नं प्रदीपनम् ॥५॥ धनापमपर्यन्तं रतसागरमक्षयम् । निचयो भाग्यागारम् ॥ ५ ॥ सभा.८ ·५८ -श्रीमन्महाभारते [ राजसूयपर्व नादयन्थयोपेण प्रविवेश पुरोत्तमम् ।। -१४ | असिन्क्रती यथोक्तानि यज्ञाङ्गानि द्विजातिभिः पूर्णमापूरयस्तेषां द्विपच्छोकावहोऽभवत् । तथोपकरणं सर्व मङ्गलानि च सर्वशः॥ २॥ असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना । अधियज्ञांश्च संभारान्धौम्योक्तान्क्षिप्रमेव हि । कृष्णेन समुपेतेन जहपे भारतं पुरम् ॥ १५ समानयन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम् ॥ २९ तं मुदाऽभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि। इन्द्रसेनो विशोकश्च पूरचार्जुनसारथिः । स पृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः ॥१६ | अन्नायाहरणे युक्ताः सन्तु मत्मियकाम्यया।।३० धौम्यद्वैपायनमुखैनलिग्भिः पुरुषर्पभः । सर्वकामाच कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः। भीमार्जुनयमैश्चैव सहितः कृष्णमब्रवीत् ॥ १७ मनोरथप्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम ।। ३१ युधिष्ठिर उवाच । वैशंपायन उवाच। खत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते । तद्वाक्यसमकालं च कृतं सर्व न्यवेदयत् । धनं च बहु वार्ष्णेय सत्प्रसादादुपार्जितम् ॥१८ | सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजे युधिष्ठिरे ॥ ३२ सोऽहमिच्छामि तत्सर्व विधिवद्देवकीसुत । ततो द्वैपायनो राजन्नृविजः समुपानयत् । उपयोक्तुं द्विजायेभ्यो हव्यवाहे च माधव ॥१९ वेदानिव महाभागान्साक्षान्मूर्तिमतो द्विजान् ३३ तदहं यष्टुमिच्छामि दाशार्ह सहितस्वया । स्वयं ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य सत्यवतीसुतः। अनुजैव महाबाहो तन्माऽनुज्ञातुमर्हसि ॥ २० धनञ्जयानामृपभः सुसामा सामगोऽभवत् ।।३४ तद्दीक्षापय गोविन्द त्वमात्मानं महाभुज । याज्ञवल्क्यो बभूवाथ ब्रमिष्ठोऽध्वर्युसत्तमः । त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्यहम् ॥२१ पैलो होता वसोः पुत्रो धौम्येन सहितोऽभवत् ३५ मां चाप्यभ्यनुजानीहि सहभिरनुजैविभो । एतेषां पुत्रवर्गाश्च शिष्याश्च भरतर्षभ । अनुज्ञातस्त्वया कृष्ण प्राप्नुयां क्रतुमुत्तमम् ॥२२ | बभूवुहोत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः ।। ३६ वैशंपायन उवाच । ते वाचयित्वा पुण्याहमूहयित्वा च तं विधिम् । तं कृष्णः प्रत्युवाचेदं बहक्त्वा गुणविस्तरम् । शास्त्रोक्तं पूजयामासुस्तद्देवयजनं महत् ॥ ३७ त्वमेव राजशार्दूल सम्राडो महाक्रातुम् । तत्र चकुरनुज्ञाताः शरणान्युत शिल्पिनः । संप्राप्नुहि खया प्राप्ते कृतकृत्यास्ततो वयम् ॥२३ गन्धवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम्३८ यजखाभीप्सितं यज्ञं मयि श्रेयस्यवस्थिते तत आज्ञापयामास स राजा राजसत्तमः। नियुड त्वं च मां कृत्ये सर्व कर्तासि ते वचः॥२४ | सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं पुरुपर्पभः ॥ ३९ युधिष्ठिर उवाच । आमन्त्रणार्थ दूतांस्त्वं प्रेपयखाशुगान्द्रुतम् । सफलः कृष्ण सङ्कल्पः सिद्धिश्च नियता मम । उपश्रुत्य वचो राज्ञः स दूतान्प्राहिणोत्तदा॥४० यस्य मे त्वं हृषीकेश यथेप्सितमुपस्थितः ॥ २५, आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेपु ब्राह्मणान्भूमिपानथ । विशश्च मान्याशूद्रांथ सर्वानानयतेति च ॥४१ अनुज्ञातस्तु कृष्णेन पाण्डवो भ्रातृभिः सह । वैशंपायन उवाच। ईजितुं राजसूयेन साधनान्युपचक्रमे ।। २६ ते सर्वान्पृथिवीपालान्पाण्डवेयस शासनात् ततस्त्वाज्ञापयामास पाण्डवोऽरिनिवर्हणः। : आमन्त्रयांवभूवुस्ते प्रेषयामास चापरान् ॥ ४२ सहदेवं युधां श्रेष्ठं मत्रिणश्चैव सर्वशः।। २७ ताश्च वाहनैर्जग्मू राष्ट्राणि सुबहून्यपि । धनंजयानां धननमगोत्राणां मध्ये श्रेष्ठः सुप्तामानाम आशिरसः ॥ ३४ ॥ पदनिशोऽध्यायः ॥ ३६॥ वैशंपायन उवाच ।

·अध्यायः ३७]
संभापर्व २।
तो युधिष्ठिरो राजा प्रेपयामास पाण्डवम् ।।४३ सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः
नकुलं हास्तिनपुरं भीमाय भरतर्षभ । तेपामावसथांश्चनुर्धर्मराजस शासनात् ।। ५०
द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च । बहन्नाच्छादनयुक्तान्सगणानां पृथक् पृथक् ।
भ्राणां चैव सर्वेषां येऽनुरक्ता युधिष्ठिरे ॥४४ सर्वर्तुगुणसंपन्नाशिल्पिनोऽथ सहस्रशः ॥ ५१
ततस्ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । तेषु ते न्यवसन्राजन्त्राह्मणा नृपसत्कृताः ।
दीक्षयाञ्चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत ॥ ४५ कथयन्तः कथा वहीः पश्यन्तो नटनर्तकान् ५२
'ज्येष्ठामूले अमावासां मृगाजिनसमावृतः । भुञ्जतां चव विनाणां वदतां च महास्वनः।
रिवाजिनसंवीतो नवनीताक्तदेहवान् ।।' ४६ अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम्।।५३.
दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः । दीयतां दीयतामेपां भुज्यतां भुज्यतामिति ।
जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रैः सहस्रशः ।। ४७ | एवंप्रकाराः संजल्पाः श्रूयन्तेसात्र नित्यशः ५४
भाभि तिभिश्चैव मुहृद्भिः सचिवः सह । गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत
क्षत्रियश्च मनुप्येन्द्र नादेशसमागतः ॥ ४८ | रुक्मस योपितां चैव धर्मराजः पृथक् ददौ ५५.
अमात्यश्च नरश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवानिव । प्रावर्ततेवं यज्ञः स पाण्डवस महात्मनः।
आजग्मुर्नामणास्तत्र विपयेभ्यस्ततस्ततः॥ ४९ पृथिन्यामेकवीरस्य शक्रस्व त्रिविष्टपे ॥ ५६.
। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि राजसूयपर्वणि पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ।।
८
सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥ ३७॥
आमनितानां सर्वपां आगमनम् ॥१॥
वैशंपायन उवाच।
सत्कृत्यामश्रिताः सर्वे ह्याचार्यप्रमुखास्ततः ।
तत आमत्रिता राजराजानः सत्कृतास्तदा । प्रययुः प्रीतमनसो यज्ञं ब्रह्मपुरस्सराः ॥
पुरेभ्यः प्रययुस्तेभ्यो विमानेभ्य इवामराः ॥ १ धृतराष्ट्रथ भीष्मश्च विदुरश्च महामतिः ।
ते व दिग्भ्यः समापेतुः पार्थिवास्तत्र भारत । दुर्योधनपुरोगाय भ्रातरः सर्व एव ते ।
समादाय महार्हाणि रतानि विविधानि च ॥२ गान्धारराजः मुबलः शकुनिश्च महाबलः॥ ९
तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य यने यज्ञविदस्तदा । अचलो पकयव कर्णय रथिनां वरः।
राजानः शतशस्तुष्टमनोमिर्मनुजपम ॥ ३ ' तथा शल्यश्व बलवान्बाहिकय महाबलः॥ १०
पहु वित्तं समादाय विविधं पार्थिवा ययुः ।
सोमदत्तोऽध कारच्यो भूरिभूरिश्रवाः शलः ।
द्रष्टकामाः समां चव धर्मराजं च पाण्डवम् ॥४ अश्वत्थामा कृपो द्रोणः सैन्धवश्च जयद्रथः।।११
स गत्या हास्तिनपुरं नकुलः समितिमयः।
यज्ञसेनः सपुत्रय साल्यश्च यमुधाधिपः ।
भीष्ममामप्रयाच धृतराष्ट्र च पाण्डवः ॥ ५ प्राग्ज्योतिपय नृपतिर्मगदत्तो महारथः ॥ १२
प्रयता प्राअलिभूत्वा भारतानानयत्तदा । स तु सर्वः सह म्लेच्छः सागरान्पवासिभिः ।
धृतराष्ट्रं च भीष्मं च विदुरं च महामतिम् ॥ ६ पार्वतीयाच राजानो राजा चव वृहद्रलः ॥१३
दुर्योधनमुखभिव प्रावन्सर्यानधानयत् ।।
७. पाण्ट्रको वासुदेवच बङ्गः कालिङ्गकस्तथा ।
मएमरा: मामगपुरस्गराः ॥ ८॥
सप्तभिगोन्यायः ॥ ३७॥

·R 0 श्रीमन्महाभारते [ राजसूयपर्व आकर्पाः कुन्तलाश्चैय गालवाचान्धकास्तथा॥१४ | बहुभक्ष्यान्वितान्राजन्दीपिकावृक्षशोभितान् । द्राविडाः सिंहलाश्चैव राजा काश्मीरकस्तथा । तथा धर्मात्मजः पूजां चक्रे तेषां महात्मनाम्२ कुन्तिभोजो महातेजाः पार्थियो गौरवाहनः॥१५ सत्कृताच यथोद्दिष्टाञ्जग्मुरावसथान्नृपाः । वाहिकाश्चापरे शूराराजानः सर्व एव ते । कैलासशिखरमख्यान्मनोज्ञान्द्रव्यभूपितान्॥२ विराटः सह पुत्राभ्यां मावेल्लश्च महाबलः ।।१६ सर्वतः संवृतानुः प्राकारैः सुकृतः सितैः। राजानो राजपुत्राश्च नानाजनपदेश्वराः । सुवर्णजालसंवीतान्मणिकुट्टिमभूपितान् ।। शिशुपालो महावीर्यः सह पुत्रेण भारत ॥ १७ मुखारोहणसोपानान्महासनपरिच्छदान् । आगच्छत्पाण्डवेयस्य यज्ञं समरदुर्मदः। सग्दामसमपच्छन्नानुत्तमागुरुगन्धिनः ।। रामवैवानिरुद्धश्च ककय सहसारणः॥ १८ हंसेन्दुवर्णसदृशानायोजनदर्शनान् । गदप्रद्युम्नसाम्बाश्च चारुदेणश्च वीर्यवान् । असंवाधान्समद्वारान्युतानुचावचैर्गुणैः॥ उल्मको निशठश्चैव वीरश्वाङ्गावहस्तथा ।। १९ | बहुधातुनिबद्धाङ्गान्हिमवच्छिखरानिव । वृष्णयो निखिलाश्चान्ये समाजग्मुर्महारथाः । विश्रान्तास्ते ततोऽपश्यन्भूमिपा भूरिदक्षिणम्। एते चान्ये च बहवो राजानो मध्यदेशजाः॥२० घृतं सदसहुभिर्धर्मराज युधिष्ठिरम् । आजग्मुः पाण्डुपुत्रस्य राजसूयं महाऋतुम् । तत्सदः पार्थिवैः कीर्ण ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः । दुदुत्तेपामावसथान्धर्मराजस्य शासनात् ॥ २१ / भ्राजते स तदा राजन्नाकपृष्ठं यथाऽमरैः ॥२८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि राजसूयपर्वणि सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥ ९ अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ आगतान्भीप्मादीन्समान्य तत्तदधिकारेषु तेपनिपा नियमनम् ॥ १ ॥ राजसूययागः ॥२॥ वेशंपायन उवाच । हिरण्यस्य सुवर्णस रवानां चान्ववेक्षणे । पितामहं गुरुं चैव प्रत्युद्गम्य युधिष्ठिरः। दक्षिणानां च चै दाने कृष राजा न्ययोजप१८ अभिवाद्य ततो राजनिदं वचनमब्रवीत् ।। १ तथाऽऽन्यान्पुरुषव्याघ्रांतसिंस्तसिन्ययोजयत् । भीष्म द्रोणं कृपं द्रौणि दुर्योधनविविंशती । वाहिको धृतराष्ट्रश्च सोमदत्तो जयद्रथः । असिन्यज्ञे भवन्तो मामनुगृह्णन्तु सर्वशः ।। २ नकुलेन समानीताः स्वामिवत्तत्र रेमिरे । इदं व सुमहच्चैच यदिहास्ति धनं मम । क्षत्ता व्ययकरस्त्वासीद्विदुरः सर्वधर्मवित् । प्रणयन्तु भवन्तो मां यथेष्टमभिमत्रिताः॥ ३ दुर्योधनस्वहणानि प्रतिजग्राह सर्वशः॥ १० एवमुक्त्वा स तान्सर्वान्दीक्षितः पाण्डवाग्रजः। 'कुन्ती साध्वीच गान्धारी स्त्रीणांकुर्वन्ति चार्चनं । युयोज स यथायोगमधिकारवनन्तरम् ।। ४ अन्याः सर्वाः नुपास्तासां सन्देशं यान्तु माचिरं। 'पतयारोपणकार्ये च उच्छिष्टापनये पुनः । तिष्ठेत्कृणान्तिके सोयमर्जुनः कार्यसिद्धये ॥११ भोजनावेक्षणे चैव युयुत्सुं समयोजयत् ॥' ५ चरणक्षालने कृष्णो ब्राह्मणानां स्वयं ह्यभूत् । भक्ष्यभोज्याधिकारेपु दुःशासनमयोजयत् । सर्वलोकसमावृत्तः पिप्रीपुः फलमुत्तमम् ॥ ०१२ परिग्रहे ब्राह्मणानामश्वत्थामानमुक्तवान् ॥ ६ द्रष्टुकामः सभां चैव धर्मराज युधिष्ठिरम् । राज्ञां तु प्रतिपूजार्थं सञ्जयं स न्ययोजयत् । न कश्चिदाहरतत्र सहस्रावरमहणम् ॥ कृताकृतपरिज्ञाने भीष्मद्रोणौ महामती ॥ .७ । रनैश्च बहुभिस्तत्र धर्मराजमवर्धयत् । - .

·अध्यायः ३९] सभापर्व २। कथं तु मम कौरव्यो रत्नदानः समाप्नुयात् ॥१४ ऋद्ध्या तु वरुणं देव स्पर्धमानो युधिष्ठिरः। यज्ञमित्येव राजानः स्पर्धमाना ददुर्धनम् । पडग्निनाथ यज्ञेन सोऽयजद्दक्षिणावता ॥ १८ भवनैः सविमानाः सोदलसंवृतैः॥ १५ सर्वाजनान्सर्वकामैः समृद्धैः समतर्पयत । लोकराजविमानश्च ब्राह्मणावसथैः सह । अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च भुक्तवज्जनसंवृतः। कृतैरावसथैर्दिव्यैविमानप्रतिमस्तथा ॥ रत्नोपहारसंपन्नो बभूव स समागमः ॥ १९ इडाज्यहोमाहुतिभिर्मत्रशिक्षाविशारदैः। विचित्र रत्नवद्भिश्च ऋद्धया परमया युतैः । तसिन्हि तत्पुर्देवास्तते यज्ञे महर्षिभिः ॥ २० राजभिश्च समावृत्तैरतीव श्रीसमृद्धिभिः। यथा देवास्तथा विना दक्षिणान्नमहाधनैः। अशोभत सदो राजन्कौन्तेयस्य महात्मनः ॥१७ / तत्पुः सर्ववर्णाश्च तसिन्यज्ञे मुदान्विताः॥२१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि राजसूयपर्वणि अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ ॥ समाप्तं च राजसूयपर्व ॥ (अथार्घाहरणपर्व ॥ ५॥) एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९॥ अभिपेयनदिने ब्राह्मणादीनामन्तवैदिप्रवेशः ॥ १॥ भूभारक्षपणे नारदचिन्तनम् ॥ २॥ पूर्व संक्षिप्योक्तायाः कृष्णा- गमनकथायाः किंचिद्विस्तरेण कथनम् ॥ ३ ॥ सहदेवेन भीमाज्ञया श्रीकृष्णस्यासपूजाकरणम् ॥ ४॥ शिशुपालेन श्रीकृ- प्णस्यामपूजाऽसहनम् ॥ ५॥ पैशंपायन उवाच । न तस्यां सन्निधौ शुद्रः कश्चिदासीन चाव्रती । ततोऽभिपेचनीयेऽह्नि ब्राह्मणा राजभिः सह । अन्तर्वेद्यां तदा राजन्युधिष्ठिरनिवेशने ॥ ९ अन्तर्वेदी प्रविविशुः सत्काराहा महर्पयः॥ १ तां तु लक्ष्मीवतो लक्ष्मी तदा यज्ञविधानजाम् । नारदप्रमुखास्तस्यामन्तवेद्यां महात्मनः । तुतोप नारदः पश्यन्धर्मराजस्य धीमतः ॥ १० समासीनाः शुशुमिरे सहराजपिभिस्तदा ॥ २ अथ चिन्तां समापेदे स मुनिर्मनुजाधिप । समेता ब्रह्मभवने देवा देवर्पयस्तथा । नारदस्तु तदा पश्यन्सर्वक्षत्रसमागमम् ॥ ११ कर्मान्तरमुपासन्तो जजल्पुरमितौजसः॥ ३ | सस्मार च पुरावृत्तां कथां तां पुरुपर्पम । एवमेतन्न चाप्येवमेवं चैतन्न चान्यथा । अंशावतरणे याऽसौ ब्रह्मणो भवनेऽभवत् ॥ १२ इत्यूचुर्वहवस्तत्र वितण्डां यै परस्परम् ।। ४ | देवानां संगमं तं तु विज्ञाय कुरुनन्दन ।' कृशानास्ततः केचिदकशास्तत्र कुर्वते । नारदः पुण्डरीकाक्षं ससार मनसा हरिम् ॥ १३ अकृशांव कृशांश्चर्हेतुभिः शास्त्रनिश्चयैः ॥ ५ साक्षात्स विवुधारिनः क्षत्रे नारायणो विभुः । तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैरुदीरितम् । प्रतिज्ञा पालयश्चमां जातः परपुरंजयः ।। १४ विविक्षिपुर्यथा श्येना नभोगतमिवामिपम् ॥ ६ सन्दिदेश पुरा योऽसी विबुधान्भूतकृत्स्वयम् । केचिद्धर्मार्थ कुशलाः केचित्तत्र महाव्रताः । अन्योन्यमभिनिमन्तः पुनलोंकानवाप्स्यथ ।।१५ रेमिरे कथयन्तश्च सर्वभाप्यविदां वराः॥ ७ इति नारायणः शंभुर्मगवान्भूतभावनः । सा वेदिवेदसंपन्नैर्देवद्विजमहर्षिभिः । आदिश्य विबुधान्स_नजायत यदुक्षये ॥ १६ आवमासे समाकीर्णा नक्षत्रैद्यौरिवायता ॥ ८ क्षितावन्धकवृष्णीनां वंशे वंशभृतां वरः । M ·६२ श्रीमन्महाभारते [अर्घाहरणपर्व ५० परया शुशुभे लक्ष्म्या नक्षत्राणामिवोडराद॥१७ / तेजोराशिमृपि विप्रमदृश्य चै विजानताम् ॥३४' यस बाहुवलं सेन्द्राः सुराः सर्व उपासते । वयोधिकानां वृद्धानां मार्गमात्मनि तिष्ठताम् ।। सोयं मानुषवन्नाम हरिरास्तेऽरिमर्दनः ॥ १८ : जगतस्तस्थुपश्चैव प्रभवाप्ययमच्युतम् ।। अहो चत महद्भुतं स्वयंभूर्यदिदं स्वयम् । । अनन्तमन्त शत्रूणाममित्रगणमर्दनम् । आदास्यति पुनः क्षत्रमेव वलसमन्वितम् ॥ १९ प्रभवं सर्वभूतानामापत्स्वभयमच्युतम् ॥ ३६ इत्येतां नारदचिन्तां चिन्तयामास सर्ववित् । भविप्यं भावनं भूतं द्वारवत्यामरिन्दमम् । हरि नारायणं ज्ञात्वा यज्ञैरीज्यं तमीश्वरम् ॥२० स दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रतिपूज्यामितौजसम्।।३७ तसिन्धर्मविदां श्रेष्ठो धर्मराजस्य धीमतः । यथार्ह केरावे वृत्ति प्रत्यपद्यत पाण्डवः । महावरे महापुद्धिस्तस्थौ स बहुमानतः॥ २१ ज्यैष्ठयकानिष्ठ्यसंयोगं संप्रधार्य गुणागुणैः॥३८ 'ततः समुदिता मुख्यगुणगुणवतां चराः। आरिराधयिपुर्धर्मः पूजयित्वा द्विजोत्तमान् । बहवो भावितात्मानः पृथक्पृथगरिन्दमाः ॥२२ महदादित्यसकाशमासनं च जगत्पतेः । आत्मकृत्यमिति ज्ञात्वा पाञ्चालास्तत्र सर्वशः। ददौ नासादितं कैश्चित्तसिनुपविवेश सः॥ ३९ समीयुर्वृष्णयश्चैव तदाऽनीकाग्रहारिणः ॥ २३ ततो भीष्मोऽवचीद्राजन्धर्मराज युधिष्ठिरम् । सदाराः सजनामात्या वहन्तो रत्नसंचयान् । क्रियतामहणं राज्ञां यथार्हमिति भारत ॥ ४० विकृष्टत्वाच देशस्य गुरुभारतया च ते ॥ २४ आचार्यमृत्विजं चैव संयुजं च युधिष्ठिर । ययुः प्रमुदिताः पश्चाद्भगवन्तं समन्वयुः । स्नातकं च प्रियं प्राहुः पडर्घाहर्हान्नृपं तथा ॥४१ बलशेपं समुदितं परिगृह्य समन्ततः॥ एतानानभिगतानाहुः संवत्सरोपितान् । अजश्चक्रायुधः शौरिरमित्रगणमर्दनः । त इमे कालंपूगस्य महतोऽसानुपागताः॥ ४२ बलाधिकारे निक्षिप्य संमान्यानकदुन्दुभिम्॥२६ एपामेकैकशो राजन्नई आनीयतामिति । संप्रायायादव श्रेष्ठो यजमाने युधिष्ठिरे । अथ चैषां वरिष्ठाय समायोपनीयताम् ॥ ४३ उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः ॥ २७ । युधिष्ठिर उवाच । धनौघं पुरतः कृत्वा खाण्डवप्रस्थमाययौ । कसै भवान्मन्यतेऽर्धमेकसै कुरुनन्दन । तत्र यज्ञागतान्पश्यश्चैद्यवर्गसमागतान् ॥ उपनीयमानं युक्तं च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥४४ भूमिपालगणान्सर्वान्सप्रभानिव तोयदान् । वैशंपायन उवाच । मेघकायानिवसतो यूथपानिव यूथयः ॥ ततो भीष्मः शान्तनयो बुझ्या निश्चित्य वीर्यवान्। बलिनः सिंहसङ्काशान्महीमावृत्य तिष्ठतः। वार्ष्णेयं मन्यते कृष्णमर्हणीयतमं भुवि ॥ ४५ ततो जनौघसंबाधं राजसागरमव्ययम् ॥ ३० । भीष्म उवाच । नादयन्नयघोपेण ह्युपायान्मधुसूदनः। एप ह्येषां समस्तानां तेजोवलपराक्रमः । असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना ॥ ३१. मध्ये तपन्निवाभाति ज्योतिपामिव भास्करस॥४६ कृष्णेन समुपेतेन जहर्षे भारतं पुरम् । असूर्यमिव सूर्येण निर्वातमिव वायुना । माह्मणक्षत्रियाणां तु पूजार्थं वर्थधर्मवित् ।। ३२ भासितं हादितं चैव कृष्णेनेदं सदोहि नः॥१७ सहदेवो विशेषज्ञो माद्रीपुत्रः कृतोऽभवत् । तसै भीष्माभ्यनुज्ञातः सहदेवः प्रतापवान् । भगवन्तं तु भूतानां भावन्तमिव तेजसा ॥ ३३ उपजहेऽथ विधिवद्वानुयायायमुत्तमम् ॥ ४८ विशन्तं यज्ञभूमि तां सितसावरजं प्रभुम् । संयुज संवन्धिनं श्वशुरादिम् । प्रिय मित्रम् ॥४१॥ २५ २८

·अध्यायः-४०]
सभापर्व २..
'गामध्यं मधुपर्कं च छानीयोपाहरत्तदा । पुष्पवृष्टिर्महत्यासीत्सहदेवस्य मूर्धनि ।
एतस्मिन्नन्तरे राजनिदमासीतदाद्भुतम् ॥ ४९ जन्मप्रभृति वृणीनां सुनीथः शत्रुरब्रवीत् ॥ ५४
तां दृष्ट्वा क्षत्रियाः सर्वे पूजां कृष्णस्य भूयसीम् । प्रष्टा वियोनिजो राजा प्रतिवक्ता नदीसुतः ।
संप्रेक्ष्यान्योन्यमासीना हृदयस्तामधारयन् ॥५० प्रतिग्रहीता गोपालः प्रदाता च वियोनिजः।।५५
प्रतिजग्राह तां कृष्णः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
सदस्या मूकवत्सर्वे आसतेऽन किमुच्यते ।
शिशुपालस्तु तां पूजां वासुदेवे न चक्षमे ॥५१ इत्युक्त्वा स विहस्साशु पाण्डवं पुनरब्रवीत्॥५६
उपालभ्य स भीष्मं च धर्मराजं च संसदि । अतिपश्यसि या सर्वान्न वा पश्यसि पाण्डव ।
अवाक्षिपद्वासुदेवं चेदिराजो महाबलः ॥ ५२ तिष्ठत्वन्येषु पूज्येषु गोपचितवानसि ॥ ५७
'तेपामाकारभावज्ञः सहदेवो न चक्षमे । एते चवोभये तात कार्यस तु विनाशके ।
मानिनां बलिनां राज्ञां पुरः सन्दर्शिते पदे॥५३ अतिदृष्टिरदृष्टिा तयोः किं त्वं समास्थितः॥५८
॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्धाहरणपर्वणि एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४०॥
शिशुपालेन अनेकधा कृष्णोपालम्भनपूर्वकं ममासो निर्गमनम् ॥ १ ॥
शिशुपाल उवाच ।
द्वैपायने स्थिते वृद्धे कथं कृष्णोचिंतस्त्वया।।९
नायमर्हति वार्ष्णेयस्तिष्ठत्विह महात्मसु ।
भीप्मे शान्तनवे राजस्थिते पुरुषसत्तम ।
महीपतिपु कौरव्य राजवत्पार्थिवाहणम् ।। १ स्वच्छन्दमृत्युके राजन्कथं कृष्णोऽर्चितस्त्वया १०
नायं युक्तः समाचारः पाण्डवेषु महात्मसु । अश्वत्थानि स्थिते वीरे सर्वशास्त्रविशारदे ।
यत्कामाद्देवकीपुत्रं पाण्डवाचितवानसि ॥ २ कथं कृष्णस्त्वया राजन्नर्चितः कुरुनन्दन ।। ११
वाला यूयं न जानीवं धर्मः सूक्ष्मो हि पाण्डवाः। दुर्योधने च राजेन्द्र स्थिते पुरुषसत्तमे।
अयं तत्राभ्यतिक्रान्तो धापगेयोऽल्पदर्शनः ॥३, कृपे च भारताचायें कथं कृष्णस्त्वयाऽर्चितः१२
त्वादृशो धर्मयुक्तो हि कुर्वाणः प्रियकाम्यया। हुमं किंपुरुपाचार्यमतिक्रम्य तथाऽचिंतः।
भवत्यभ्यधिकं भीप्मो लोकेप्ववमतः सताम्॥४ भीमके चैव दुर्धर्षे पाण्डुवत्कृतलक्षणे ।। १३
कथं द्वराजा दाशार्हो मध्ये सर्वमहीक्षिताम् । नृपे च रुक्मिणि श्रेष्ठे एकलव्ये तथैव च ।
अर्हणामर्हति तथा यथा युप्माभिरचितः ॥ ५ शल्ये मद्राधिपे चैव कथं कृष्णस्त्वयार्चितः॥१४
अथवा मन्यसे कृष्णं स्थविरं कुरुपुङ्गव ।
अयं च सर्वराज्ञां वै बलश्लाघी महाबलः ।
वसुदेवे स्थिते वृद्ध कथमर्हति तत्सुतः॥ ६ जामदग्यस्य दयितः शिप्यो विप्रस्य भारत॥१५
अथवा वासुदेवोऽपि नियकामोऽनुवृत्तवान् । येनात्मबलमाश्रित्य राजानो युधि निर्जिताः।
दुपदे तिष्ठति कथं माधवोऽर्हति पूजनम् ॥ ७ तं च कर्णमतिक्रम्य कथं कृष्णस्त्वयाचितः।।१६
आचार्य मन्यसे कृप्णमथवा कुरुनन्दन । नैवविङ्गव चाचार्यो न राजा मधुसूदनः ।
द्रोणे तिष्ठति वार्णेयं कसादर्चितवानसि ॥ ८ अर्चितश्च कुरुश्रेष्ठ किमन्यत्प्रियकाम्यया ॥ १७
मात्विजं मन्यसे कृष्णमथवा कुरुनन्दन ।
अथवाऽभ्यर्चनीयोऽयं युष्माकं मधुसूदनः ।
अवाक्षिपद पितवान् ॥५२॥
iऊनचत्वारिंगोऽध्यायः ॥ ३९॥

·श्रीमन्महाभारते [अर्घाहरणपर्व ५ कि राजमिरिहानीतैरवमानाय भारत ।। १८ ननु खयाऽपि बोद्धव्यं यां पूजां माधवाहेसि २५ वयं तु न भयादस्य कौन्तेयस्य महात्मनः । अथवा कृपणैरेतामुपनीता जनार्दन । प्रयच्छामः करान्सर्वे न लोभान्न च सान्त्वनात् १९ पूजामनहः कस्मात्त्वमभ्यनुज्ञातवानसि ।। २६ अस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्पतः । अयुक्तामात्मनः पूजां त्वं पुनर्वहुमन्यसे । करानसै प्रयच्छामः सोऽयमसान्न मन्यते ॥२० हविपः प्राप्य निप्यन्दं प्राशिता श्वेव निर्जने।।२७ किमन्यदवमानाद्धि यदेनं राजसंसदि । अप्राप्तलक्षणं कृष्णमयेणार्चितवानसि ॥ २१ त्वमेव कुरवो व्यक्तं प्रलम्भन्ते जनार्दन ।। २८ न त्वयं पार्थिवेन्द्राणामपमानः प्रयुज्यते । अकस्माद्धर्मपुत्रस्य धर्मात्मेति यशो गतम् । . को हि धर्मच्युते पूजामेवं युक्तां नियोजयेत्।।२२ क्लीचे दारक्रिया यादृगन्धे वा रूपदर्शनम् । योयं वृष्णिकुले जातो राजानं हतवान्पुरा । अराज्ञो राजवत्पूजा तथा ते मधुसूदन ॥ २९ जरासन्धं महात्मानमन्यायेन दुरात्मवान् ॥ २३ दृष्टो युधिष्ठिरो राजा दृष्टो भीष्मथ यादृशः। अद्य धर्मात्मता चैव व्यपकृष्टा युधिष्ठिरात् । वासुदेवोऽप्ययं दृष्टः सर्वमेतद्यथातथम् ॥ ३० दर्शितं कृपणत्वं च कृष्णेऽय॑स्य निवेदनात्।।२४ । इत्युक्त्वा शिशुपालस्तानुत्थाय परमासनात् । यदि भीताश्च कौन्तेयाः कृयणाश्च तपखिनः । निर्ययौ सदसस्तस्मात्सहितो राजभिस्तदा ॥ ३१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४१॥ शिशुपालं सान्स्पयन्तं युधिष्ठिरं निवार्य भीष्मेण श्रीकृप यकथनम् ॥ १॥ वैशंपायन उवाच । यो मुश्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः॥७ ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालमुपाद्रवत् । अस्यां हि समितौ राज्ञामेकमप्यजितं युधि । उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वमिदं वचः॥ १ न पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा ।। ८ नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वमुक्तवान् । न हि केवलममाकमयमय॑तमोऽच्युतः । अधर्मश्च परो राजन्पारुप्यं च निरर्थकम् ॥ २ त्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो महाभुजः ॥ ९ न हि धर्म परं जातु नावबुध्येत पार्थिवः । कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः । भीष्मः शान्तनवस्त्वेनं मावसंस्थास्त्वमन्यथा||३ जगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम्॥१० पश्य चैतान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतरान्बहून् । तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान् । मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ ४ एवं वक्तुं न चाहंस्त्वं मा तेऽभूदुद्धिरीदृशी॥११ वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्मश्चेदिपते भृशम् । ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताः। न ह्येनं त्वं तथा वेत्थ यथैनं वेद कौरवः॥ ५ 'यस्य राजन्प्रभावज्ञाः पुरा सर्वे च रक्षिताः। तेपां कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान् ॥ .१२ नासै देयो ह्यनुनयो नायमर्हति सान्त्वनम् । समागतानामश्रीपं यहून्बहुमतान्सताम् । लोकयुद्धतमे कृष्णे योऽहणां नाभिमन्यते ॥ ६ कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः॥१३ क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः। बहुशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे । भीम उवाच ।

·अध्यायः ४२] सभापर्व २ ६५ + २ न केवलं वयं कामाचेदिराज जनार्दनम् ॥ १४ | युद्धिर्मनो महद्वायुस्तेजोऽमः सं मही च या । 'न संवन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थ वा कथंचन । चतुर्विधं च यद्भूतं सर्वं कृप्णे प्रतिष्ठितम् ॥२५ अर्चामहेऽचिंतं सद्भिर्भुवि भूतसुखावहम् ।। १५ आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाथ ये । यशः शौर्य जयं चास्य विज्ञायाचा प्रयुज्महे । दिशश्च विदिशश्चैव सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥२६ न च कश्चिदिहासाभिः सुवालोप्यपरीक्षितः।।१६ | 'एप रुद्रश्य सर्वात्मा ब्रह्मा चैव सनातनः । गुणैद्धानतिक्रम्य हरिरर्च्यतमो मतः । अक्षरं क्षररूपेण मानुपत्वमुपागतः॥' २७ ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकः॥१७ अग्निहोत्रमुखा वेदा गायत्री छन्दसां मुखम् । वैश्यानां धान्यधनवाञ्शूद्राणामेव जन्मतः । राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम्॥२८ पूज्यतायां च गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थिती १८ वेदवेदाङ्गविज्ञानं पलं चाभ्यधिकं तथा । नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तेजसां मुखम् । पर्वतानां मुखं मेरुर्गरुडः पततां मुखम् ।। २९ नृणां लोके हि कोऽन्योस्ति विशिष्टः केशवाहते१९ ऊर्च तिर्यगधश्चैव यावती जगतो गतिः । दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्य हीः कीर्तिर्युद्धिरुत्तमा । संनतिः श्रीधृतिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताऽच्युते २० सदेवकेपु लोकेषु भगवान्केशवो मुखम् ॥ ३० तमिर्म लोकसंपन्नमाचार्य पितरं गुरुम् । अयं तु पुरुपो वालः शिशुपालो न बुध्यते । अर्घ्यमचिंतमर्चामः सर्वे संक्षन्तुमर्हथ ।। सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तसादेवं प्रभापते ॥ ३१ ऋत्विग्गुरुर्विवाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियः । यो हि धर्म विचिनुयादुत्कृष्टं मतिमान्नरः । सर्वमेतद्धपीकेशस्तसादभ्यर्चितोऽच्युतः ।। २२ स वै पश्येद्यथा धर्म न तथा चेदिराडयम् ॥३२ कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः । सयुद्धबालेप्वथवा पार्थिवेषु महात्ममु । कृष्णस्य हि कृते विश्वमिदं भूतं चराचरम् ।।२३ को नाईं मन्यते कृष्ण को वाप्येनं न पूजयेत्॥३३ एप प्रकृतिरव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः । अथैनां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यति । परश्च सर्वभूतेभ्यस्तस्मात्पूज्यतमोऽच्युतः ॥ २४ | दुप्कृतायां यथान्यायं तथाऽयं कर्तुमर्हति ॥३४ ॥ इति श्रीमन्महाभारते समापर्वणि अर्धाहरणपर्वणि एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ २१ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४२॥ श्रीकृष्णसाप्रपूजामसहमानानां शिरसि पदमाहितमिति सहदेववचनश्रवणेन शिशुपालस्य कोपोदयः ॥१॥ 'वैशंपायन उवाच । क्षिप्नं युद्धाय निर्यातु तस्य मूाहितं पदम्॥४ गाङ्गेयेनैवमुक्तस्तु शिशुपालथुकोप तम् । एवमुक्तो मया हेतुरुत्तरं प्रत्रवीतु मे। कुद्धं सुनीथं दृष्ट्वाऽथ सहदेवोऽब्रवीत्तदा ॥ १ वैशंपायन उवाच । मतिपूर्वमिदं सर्वं चेदिराज मया कृतम् । ततो न व्याजहारैपां कश्चिद्बुद्धिमतां सताम् ॥५ तन्मे निगदतस्तत्वं कारणादत्र मे भृणु ॥ २ मानिनां पलिनां राज्ञां मध्ये संदर्शिते पंदे । स पार्थिवानां सर्वेषां गुरुः कृष्णोऽपरो न हि । एवमुक्ते सुनीथस्य सहदेवेन केशवे ॥ तसादभ्यर्चितोऽसाभिः सर्वे संमन्तुमर्हथ ।। ३ खभावरक्ते नयने कोपाद्रक्ततरे कृते । यो वा न सहते कश्चिद्राज्ञां सबलवाहनः । तस्य कोपं समुद्भूतं ज्ञात्वा भीष्मः प्रतापवान्।।७ चतुर्विध जरायुजादि भौतिकम् ॥ २५ ॥ एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१॥ wr सभा०९

·श्रीमन्महाभारते
[ अर्धाहरणपर्व ५
आचचक्षे पुनस्तस्सै कृष्णस्यैवोत्तरान्गुणान् । सहदेवेन राजानो यदुक्तं केशवं प्रति ।
स सुनीथं समामन्य तांश्च सर्वान्महीक्षितः ॥८| तत्तथेति विजानीध्वं भूयश्चात्र वियोधत ॥ ९
उवाच वदतां श्रेष्ठ इदं मतिमतां वरः।
॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥
त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥४३॥
श्रीकृष्णमहिनो विस्तरेण कथनाय भीष्मंप्रति युधिष्ठिरप्रार्थना ॥ १ ॥ भीष्मेण विष्णोजगरसृष्टिकथाकथनम् ॥ २ ॥
वैशंपायन उवाच ।
ततस्तु भगवांस्तोये ब्रह्माणमसृजत्स्वयम् ॥ १३
ततो भीष्मस्य तच्छ्रुत्वा वचः काले युधिष्ठिरः । ब्रह्मा चतुर्मुखो लोकान्सस्तिानसृजत्स्वयम् ।'
• ज्ञापनार्थाय सर्वेपा भीष्मं पुनरथाब्रवीत् ॥ १ आदिकाले पुरा ोयं सर्वलोकस चोद्भवः ।
विस्तरेणास देवस्य कर्माणीच्छामि सर्वशः।
पुरा यः प्रलये प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे ।। १४
श्रोतुं भगवतस्तानि अब्रवीहि पितामह ॥ २ ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे ।
कर्मणामानुपूर्वी च प्रादुर्भावाश्च ये विभोः। आभूतसंप्लवे प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान् ॥ १५
यथा च प्रकृतिः कृष्णे तन्मे ब्रूहि पितामह ।। ३ एकस्तिष्ठति सर्वात्मा स तु नारायणः प्रभुः ।
एवमुक्तस्तदा भीष्मः प्रोवाच भरतर्षभ । नारायणस्य चाङ्गानि सर्वदेवानि भारत ॥ १६
युधिष्ठिरममित्र तसिन्नाजसमागमे ।। ४ शिरस्तस्य दिवं राजन्नाभिः सं चरणौ मही।
समक्ष वासुदेवस्य देवस्येव शतक्रतोः। अश्विनौ कर्णयोर्देवो चक्षुपी शशिभास्करौ॥१७
कर्माण्यसुकराण्यन्यैराचचक्षे जनाधिप । ५) इन्द्रवैश्वानरौ देवौ मुखं तस्य महात्मनः ।
शृण्वतां पार्थिवानां च धर्मराजस्य चान्तिके । अन्यानि सर्वदेवानि सर्वाङ्गानि महात्मनः॥१८
इदं मतिमतां श्रेष्ठः कृष्णं प्रति विशांपते ॥ ६ सर्व चापि हरौं संस्थं सूने मणिगणा इव ।
नाम्नैवामन्य राजेन्द्र चेदिराजमरिन्दमम् । आभूतसंप्लवान्तेऽथ दृष्ट्वा सर्व तमोन्वितम् ॥१९
भीमकर्मा ततो भीष्मो भूयः स इदमब्रवीत् ॥७ | नारायणो महायोगी सर्वज्ञः परमात्मवान् ।
कुरूणामपि राजानं युधिष्ठिरमभापत ।
ब्रह्मभूतस्तदात्मानं ब्रह्माणमसृजत्स्वयम् ॥ २०
भीष्म उवाच ।
सोऽध्यक्षः सर्वभूतानां प्रभूतप्रभवोऽच्युतः ।
वर्तमानामतीतां च शृणु राजन्युधिष्ठिर ॥ ८ सनत्कुमारं रुद्रं च सप्तपीश्च तपोधनात् ॥ २१
ईश्वरस्योत्तमस्खनां कर्मणां गहनां गतिम् । सर्वमेवासृजब्रह्मा तथा लोकांस्तथा प्रजाः।
अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान्प्रभुः ॥९ ते च तद्यसृजस्तत्र प्राप्तकाले युधिष्ठिर ॥ २२
पुरा नारायणो देवः स्वयंभूः प्रपितामहः । तेभ्योऽभवन्महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम् ।
सहस्रशीर्पः पुरुषो ध्रुवोऽनन्तः सनातनः ॥१० कल्पानां बहुकोट्यश्च समतीवास्तु भारत ॥२३
सहस्रास्यः सहस्राक्षः सहस्रचरणो विभुः। आभूतसंप्तवाश्चैव बहुधाऽद्धाऽपचक्रमुः।
सहस्रबाहुः सर्वज्ञो देवो नामसहस्रवान् ॥ ११ | मन्वन्तरयुगा राजन्संकल्पो भूतसंप्लवाः ॥ २४
सहस्रमुकुटो देवो विश्वरूपो महाद्युतिः। चक्रवत्परिवर्तन्ते सर्व विपमुखं जगत् ।
अनेकवर्णो देवादिरव्यक्ताद्वै परे स्थितः ॥ १२ | सृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं देवो नारायणः प्रभुः ॥२५
असूजत्सलिलं पूर्व स च नारायणः प्रभुः।
विपमुरां जलादिकम् ॥ २५ ॥ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३ ॥

·६७ अध्यायः ४४] सभापर्व २ । * स लोकानां हितार्थाय क्षीरोदे यसति प्रभुः। ततो नारायणो देवः सर्वस्य प्रपितामहः । ब्रह्मा च सर्वलोकानां लोकस्य च पितामहः॥२६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अहिरणपर्वणि त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥ चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४५ ॥ मधुकैटभवधकथनम् ॥ १॥ भीम उवाच । | सर्वमेकार्णवं लोकं योद्धुकामौ सुनिर्भयौ । अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एव भगवान्प्रभुः। तौ गतावसुरौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १४ नरनारायणो भूखा हरिरासीद्युधिष्ठिर।। १ एकार्णवाम्बुनिचये तत्रैवान्तरधीयत । ब्रह्मा च शक्रः सूर्यश्च धर्मश्चैव सनातनः । स पद्मात्पद्मनाभस्य नाभिदेशात्समुत्थितात्॥१५ बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति कार्यतः। आससाद स्वयं जन्म तत्पङ्कजमपङ्कजम् । प्रादुर्भावांस्तु वक्ष्यामि दिव्यान्देवगणैर्युतान्।।२ | पूजयामास वसतिं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १६ सुप्त्वा युगसहस्रं स प्रादुर्भवति कार्यवान् । तावुभौ जलगर्भस्थौ नारायणचतुर्मुखौ । अनेकबहुसाहस्रर्देवदेवो जगत्पतिः॥ ३ बहून्वर्पायुतानप्सु शयानौ न च कम्पितौ ॥१७ ब्रह्माणं कपिलं चैव परमेष्ठिं तथैव च । अथ दीर्घस्य कालस्य तावुभौ मधुकैठभी। देवान्सप्तर्षि भिश्चैव शङ्करं च महायशाः॥ ४ | आजग्मतुस्तौ तं देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः।।१८ सनत्कुमारं भगवान्मनुं चैव प्रजापतिम् । तो दृष्ट्वा लोकनाथस्तु रोपात्संरक्तलोचनः । पुरा चक्रे च देवादिः प्रदीप्ताग्निसमप्रभः ।। उत्पपाताथ शयनात्पद्मनाभो महाद्युतिः ॥ १९ येन चार्णवमध्यस्थी नटे स्थावरजङ्गमे । तद्युद्धमभवढोरं तयोस्तस्य च भारत । नष्टदेवासुरवरे प्रनटोरगराक्षसे ।। ६ एकार्णवे तदा घोरे त्रैलोक्ये जलतां गते ॥ २० यो कामी मुदुर्धपों भ्रातरी मधुकैठभौ। तदभूत्तुमुलं युद्धं वर्षसझयासहस्रशः । हती भगवता तेन ततो दत्त्वा वरं परम् ।। ७ न च तावमुरौ युद्धे तदा श्रममवापतुः ।। २१ भूमि बद्धा कृती पूर्वावजेयौ द्वौ महाऽमुरौ । अथ दीर्यस्य कालस्य ती दैत्यौ युद्धदुर्मदौ । तो कर्णमलसंभूती विष्णोस्तस्य महात्मनः ॥ ८ ऊचतुः प्रीतमनसा देवं नारायणं प्रभुम् ॥ २२ महार्णवे प्रस्त्रपतः शैलराजसमौ स्थिती । प्रीता स्वस्तव युद्धेन श्लाव्यस्त्वं मृत्युरावयोः । तौ विवेश स्वयं वायुर्ब्रह्मणा साधु चोदितः॥ ९ आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता ॥२३ तो दिवं छादयित्वा तु ववृधाते महाऽसुरी । हतौ च तव पुत्रत्वं प्रामुयाव सुरोत्तम । वायुप्रमाणौ तौ दृष्ट्वा त्रमा पर्यशच्छनैः ॥ १० । यो ह्यावां युधि निर्जेता तसावां विहिती सुतौर४ एकं मृदुतरं वेत्ति कठिनं वेत्ति चापरम् । तयोस्तु वचनं श्रुत्वा तदा नारायणः प्रभुः। नामनी तु तयोश्चक्रे सविता सलिलोद्भवः ।।११ तो ग्रहस्य मृधे दैत्यो दोभ्यां च समपीडयत्।।२५ मृदस्त्वयं मधुर्नाम कठिनः कठभः स्वयम् । ऊरुभ्यां निधनं चक्रे तावुभौ मधुकैठभी। तो दैत्यो कृतनामाना चेरतुर्वलगर्विती ॥ १२ , तो हो चाप्लुतौ तोये अपुभ्यामेकतां गतौ ॥२६ तो पुराऽथ दिवं सर्वां प्राप्ता राजन्महासुरौ । मेदो मुमुचतुर्दैत्या मजमानी जलोमिभिः ।। प्रच्छायांथ दिवं सवा चेरतुर्मधुर्फठमा ।। १३ मेदसा नजलं व्याप्तं ताभ्यामन्तर्दथे तदा ॥२७ - ·६८ श्रीमन्महाभारते [अहिरणपर्व ५ नारायणश्व भगवानसृजद्विविधाः प्रजाः । तदाप्रभृति कौन्तेय मेदिनीति स्मृता मही । दैत्ययोर्मेदसा छन्ना सर्वा राजन्वसुन्धरा ॥ २८ प्रभावात्पद्मनाभस शाश्वती च कृता नृणाम्।।२९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्धाहरणपर्वणि चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४५॥ वराहावतारकथनम् ॥१॥ भीष्म उवाच । वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्याभिवेगवान् ॥९ प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकाः। प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरूर्जितः । यथाशक्ति तु वक्ष्यामि शृणु तान्कुरुनन्दन ॥१] दक्षिणाहृदयो योगी महाशास्त्रमयो महान् ॥१० पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि । उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रावावर्तभूपणः । पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणैः सह ।। २ शालापनीसहायो वै मणिभृङ्गसमुच्छ्रितः॥ ११ एप पौकरिको नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः । पुराणैः कथ्यते यत्र वेदश्रुतिसमाहितः॥ एवं यज्ञवराहो वै भूत्वा विष्णुः सनातनः । ३ महीं सागरपर्यन्तां सशैलबनकाननाम् ॥ १२ वाराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भायो महात्मनः । एकार्णवजले भ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः। यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः ॥ ४ उज्जहार महीं तोयात्सशैलवनकाननाम् । मज्जन्ती सलिले तसिन्स्वदेवीं पृथिवीं तदा॥१३ चेदपादो यूपदंष्ट्रः ऋतुर्दन्तश्चितीमुखः।। उज्जहार विपाणेन मार्कण्डेयस्य पश्यतः। अग्निजितो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्पो महातपाः। शृङ्गेण यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया॥१४ अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गः श्रुतिभूषणः ॥ ६ सहस्रशीर्णो देवेशो निर्ममे जगतीं प्रभुः । १५ आज्यनासः सुवं तुण्डं सामघोपस्खनो महान् । एवं यज्ञवराहेण भूतभव्यभवात्मना । धर्मसत्यमयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः॥ ७ उद्धृता पृथिवी देवी पूज्या वै सागराम्बरा । प्रायश्चित्तमुखो धीरः पशुजानुर्महावृपः। निहता दानवाः सर्वे देवदेवेन विष्णुना ॥ १६ औद्गात्रहोमलिङ्गोऽसौ पशुवीजमहीपधिः ॥ ८ वाराहः कथितो ह्येष नारसिंहमथो शृणु । वाह्यान्तरात्मा मत्रास्थिविकृतः सौम्यदर्शनः । यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर्हतः ॥ १७ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ षट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥४६ ॥ हिरण्यकशिपुना समुद्र तपश्चरणम् ॥ १॥ तपःप्रसन्नेन ब्रह्मणा तसे वरदानम् ॥ २ ॥ तस्य वरमाया भीतानां देवानी ब्रह्मणा परिसान्त्वनम् ॥ ३॥ हिरण्यकशिपुना त्रैलोक्यपीदने आत्मानं शरणं गतानां देवानां श्रीहरिणाऽभयप्रदानम् ॥४॥ नृसिंहरूपिणा हरिणा हिरण्यकशिपुहननम् ॥ ५॥ दैत्यानामादिपुरुपो वीर्येणाप्रतिमो बली। दत्येन्द्रो पलवात्राजन्सुरारियलगर्वितः। प्रविश्य जलधि राजश्वकार तप उत्तमम्॥ २ हिरण्यकशिपु म आसीत्रैलोक्यकण्टकः ॥ १। दशवर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च । भीप्म उवाच ।

·मध्यायः ४६] सभापर्व २। ६९ y प्रतोपवासतस्तस्थौ स्थाणुमौनव्रतो दृढः ।। ३ तत्प्रसीदव भगवन्वधोपायोऽस्य चिन्त्यताम् १९ 'ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चानघ । भीष्म उवाच । ब्रह्मा प्रीतमनास्तस्य तपसा नियमेन च ॥ ४ ततो लोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः । ततः स्वयंभूर्भगवान्स्वयमागम्य भूपते । प्रोवाच भगवान्वाक्यं सर्वदेवगणांस्तदा ॥ २० विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता ॥ ५ अवश्यं त्रिदशास्तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् । आदित्सर्वसुभिः साध्यमरुद्भिदैवतैस्तथा । तपसोऽन्तेऽस्य भगवान्वधं कृष्णः करिष्यति ॥२१ रुद्रैविश्वसहायैथ यक्षराक्षसकिनरैः ।। एतच्छ्रुत्वा सुराः सर्वे ब्रह्मणा तस्य वै वधम् । दिशाभिर्विदिशाभिश्च नदीभिः सागरैः सह । स्वानि स्थानानि दिव्यानि जन्मुस्ते चै मुदान्विताः नक्षत्रश्च मुहूर्तेश्च खेचरैवापरैग्रहैः ।। ७ लब्धमा वरे चापि सर्वास्ता पाधते प्रजाः । देवर्षिभिस्तपोयुक्त सिद्वैः सप्तर्पिभिस्तदा । हिरण्यकशिपुदैत्यो वरदानेन दर्पितः ।। २३ राजर्षिभिः पुण्यतमैर्गन्धर्वरप्सरोगणैः ।। ८ राज्यं चकार दैत्येन्द्रो दैत्यसङ्घः समावृतः । चराचरगुरु श्रीमान्वृतः सर्वसुरैस्तथा। सप्तद्वीपान्वशेचक्रे लोकालोकान्तरं बलात् ॥२४ ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यमागम्य चाब्रवीत् ॥९ दिव्यभोगान्समस्तान्दै लोके सर्वानवाप सः । प्रीतोऽसि तव भक्तस्य तपसाऽनेन सुव्रत । देवांत्रिभुवनस्थांस्तु पराजित्य महासुरः ।। २५ वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि ।। त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः । हिरण्यकशिपुरुवाच । न देवा न च गन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः । यदा वरमदोन्मत्तो न्यवसद्दानवो दिवि ॥ २६ न मानुपाः पिशाचाश्च हन्युर्मा देवसत्तम ॥११ अथ लोकान्समस्तांश्च विजित्य स महाबलः । भवेयमहमेवेन्द्रः सोमोऽग्निर्मारुतो रविः॥ २७ ऋपयो वा न मां शापैः कुद्धा लोकपितामह । सलिलं शपेयुस्तपसा युक्ता वर एप वृतो मया ॥ १२ रिक्षं च नक्षत्राणि दिशो दश । न शस्त्रेण नचास्त्रेण गिरिणा पादपेन च । अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वसवोर्यमा ॥ २८ न शुष्कण न चाट्टैण स्यान्न वाऽन्येन मे वधः१३ धनदश्च धनाध्यक्षो यक्षकिंपुरुपाधिपः । नाकाशे नाथ भूमौ वा रात्रौ या दिवसेपि वा। एते भवेयमित्युक्त्या वयं भूत्वा बलात्स च २९ नान्तर्वा न बहिर्वापि सावधो मे पितामह ॥१४ । एषां गृहीला स्थानानि तेपां कार्याण्यवाप सः।. पशुभिर्वा मृगर्न स्यात्पक्षिभिर्वा सरीसपैः । । इज्यश्चासीन्मखवरदेवकिन्नरसत्तमः ॥ ३० ददासि चेद्वरानेतान्देवदेव पृणोम्यहम् ॥ १५ नरकस्थान्समानीय स्वर्गस्यांश्च चकार सः । ब्रह्मोवाच । एवमादीनि कर्माणि कृत्वा दैत्यपतिर्बली ॥३१ एते दिव्या वरास्तात मया दत्तास्तवाद्भुताः । आश्रमेषु महामागान्मुनीन्, शंसितव्रतान् । सर्वकामवरांस्तात प्राप्स्यसि त्वमसंशयम् ॥ १६ · सत्यधर्मपरान्दान्तान्पुरा धर्पितवांस्तु सः॥३२ एवमुक्त्वा स भगवाअगामाकाशमेव हि । याज्ञीयान्कृतवान्दैत्यान्याजकांश्चैव देवताः। रराज ब्रह्मलोके हि ब्रह्मपिंगणसेवितः॥ १७: यत्रयत्र मुरा जग्मुस्तत्रतत्र बजत्युत ॥ ३३ ततो देवाय नागाय गन्धर्वा मुनयस्तथा । वरप्रदानं श्रुत्वंय ते ब्रह्माणमुपस्थिताः ॥ १८ पञ्चकोट्यश्च वर्षाणि अयुतान्येकपष्टि च ॥ ३४ देवा ऊचुः। वरेणानेन भगवन्याधिप्यति स नोऽमुरः । एतद्वपं स दैत्येन्द्रो भोगैश्चर्यमवाप सः ॥ ३५ स्थानानि देवतानां तु हत्या राज्यमकारयन् । पष्टियव सहस्राणां जग्मुस्तस्य दुरात्मनः ।

·श्रीमन्महाभारते [अर्थाहरणपर्व ५ तेनातिवाध्यमानास्ते दैत्येन्द्रेण बलीयसा । विष्णुरुवाच । ब्रह्मलोक सुरा जग्मुः शर्वशक्रपुरोगमाः॥ ३६ भयं त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम् । पितामहं समासाद्य खिन्नाः प्राञ्जलयोऽब्रुवन्३७ तदेव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत माचिरम् ।। ५१ देवा ऊचुः। एपोऽहं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम् । भगवन्भूतभव्येश नत्रायख इहागतान् । अवध्यममरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्म्यहम् ॥ ५२ भयं दितिसुताद्धोराद्भवत्यद्य दिवानिशम् ॥ ३८ ब्रह्मोवाच । भगवन्सर्वदैत्यानां स्वयंभूरादिकृत्प्रभुः । भगवन्देवदेवेश खिन्ना एते भृशं सुराः। स्रष्टा त्वं हव्यकव्यानामव्यक्तः प्रकृतिथि॒वः॥३९ तस्साचं जहि दैत्येन्द्रं क्षिप्रं कालोऽस्य माचिरम्। ब्रह्मोवाच । एप त्वं सगणं दैत्यं वरदानेन दार्पतम् ॥ ५३ श्रूयतामापदेवं हि दुर्विज्ञेया मयापि च । विष्णुरुवाच । नारायणस्तु पुरुषो विश्वरूपो महाद्युतिः॥ ४० क्षिप्रमेव करिष्यामि त्वरया दैत्यनाशनम् । अव्यक्तः सर्वभूतानामचिन्त्यो विशुरव्ययः । तसात्वं विबुधाश्चैव प्रतिपद्यत वै दियम् ॥ ५४ ममापि स तु युष्माकं व्यसने परमा गतिः॥४१ भीम उवाच । नारायणः परोऽव्यक्तादहमव्यक्तसंभवः । मत्तो जञ्जः प्रजा लोकाः सर्वे देवासुराश्यते ॥४२ एवमुक्त्वा तु भगवान्विसृज्य त्रिदिवेश्वरान् । नरस्सार्थतनुर्भूत्वा सिंहस्सार्धतनुः पुनः॥ ५५ देवा यथाहं युप्माकं तथा नारायणो मम । पितामहोऽहं सर्वस्य स विष्णुः प्रपितामहः॥४३ नारसिंहेन वपुपा पाणि संस्पृश्य पाणिना। भीमरूपो महातेजा व्यादितास्य इवान्तकः॥५६ निश्चितं विचुधा दैत्यं स विष्णुस्तं हनिप्यति । तस्य नास्ति न शक्यं च तसाद्रजत माचिरम्।।४४ दैत्यास्तमागतं दृष्ट्वा नारसिंह महाबलम् ॥ ५७ हिरण्यकशिपुं राजञ्जगाम हरिरीश्वरः । भीम उवाच । ववर्षुः शस्त्रवस्ते सुसंक्रुद्धास्तदा हरिम् । पितामहवचः श्रुत्वा सर्वे ते भरतर्षभ । तैः सृष्टसर्वशस्त्राणि भक्ष्यामास वै हरिः ॥ ५८ विषुधा ब्रह्मणा साध जग्मुः क्षीरोदधिं प्रति॥४५ जघान च रणे दैत्यान्सहस्राणि बहूनि च । आदित्या वसवः साध्या विश्वे च मरुतस्तथा। तानिहत्य च दैतेयान्सर्वान्मुद्धान्महावलान्।।५९ 'रुद्रा महर्षयश्चैव अश्विनौ च सुरूपिणी ॥ ४६ अभ्यधावत्सुसंफुद्धो दैत्येन्द्र बलगर्वितम् । अन्ये च दिव्या ये राजस्ते सर्वे सगणाः मुराः । जीमूतधनसशाशो जीमूतघननिखनः॥ ६० चतुर्मुखं पुरस्कृत्य श्वेतद्वीपमुपागताः ॥ जीमूत इव दीप्तौजा जीमूत इव वेगवान् । देवा ऊचुः। दैत्यं सोऽतिबलं दृप्तं दृमशार्दूलविक्रमम् ॥ ६१ त्रायख नोऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर्बधात् । सदैत्यगणगुप्त सरैर्नसमुखैरुत । त्वं हि नः परमो धाता ब्रह्मादीनां मुरोत्तम४८ ततः कृत्वा तु युद्धं वै तेन दैत्येन वै हरिः॥६२ उत्फुल्लाम्युजपत्राक्ष शत्रुपक्षभयंकर । सन्ध्याकाले महातेजा भवनान्ते त्वरान्वितः। क्षयाय दितिवंशस्य शरणं त्वं भविष्यसि ॥ ४९ उरी निपाप दैत्येन्द्र निर्षिभेद नसंस्तदा ।।.६३ महापलं महावीय वरदानेन गर्वितम् । तद्देवानां वचः श्रुत्वा तदा विष्णुः शुचिश्रवाः। दैत्यश्रेष्ठं सुरश्रेष्ठो जपान तरसा हरिः ॥ ६४ अहंदगः सर्वभूतात्मा वक्तुमेवोपचकमे ।। ५० हिरण्यकशिपुं हत्वा सर्पदलांच तदा। ४७ भीम उवाच । .

·अध्यायः ४७] सभापर्व २ ७१ विवुधानां प्रजानां च हितं कृत्वा महाद्युतिः॥६५ एप ते नारसिंहोऽन कथितः पाण्डुनन्दन । प्रमुमोद हरिवः प्राप्य धर्म तदा भुवि । शृणु त्वं वामनं नाम प्रादुर्भावं महात्मनः॥६६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्धाहरणपर्वणि षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥ सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः॥४७॥ बलिनिपीडितैरिन्द्रादिभिः प्रार्थितेग हरिणा अदित्यां वामनरवेनापतीय पलिंप्रति याचनम् ॥ १॥ त्रिविक्रमरूपिणो हरेः पादाछुटनखनिर्भिण्णोर्वाण्डाद्गङ्गायाः प्रादुर्भावो बलिनिग्रहश्च ॥२॥ ५ भीम उवाच। विक्रमैत्रिभिरक्षोभ्याः क्षोभितास्ते महासुराः१३ पुरा त्रेतायुगे राजन्वलिवैरोचनोऽभवत् । विप्रचित्तिमुखाः फुद्धाः सर्वसङ्घा महासुराः। दैलानां पार्थिवो वीरो बलेनाप्रतिमो वली ॥१ नानावका महाकाया नानापधरा नृप ॥ १४ तदा पलिमहाराज दैत्यसङ्घः समावृतः। नानाप्रहरणा रौद्रा नानामाल्यानुलेपनाः । विजेतुं तरसा शक्रमिन्द्रस्थानमवाप सः॥ २ स्वान्यायुधानि सट्टय प्रदीप्ता इव तेजसा ॥१५ क्रममाणं हरि तत्र उपावर्तन्त भारत । तेन वित्रासिता देवा बलिनाऽऽखण्डलादयः । ब्रह्माणं तु पुरस्कृत्य गत्वा क्षीरोदधिं तदा ॥३ प्रमथ्य सर्वान्दैतेयान्पादहस्ततलैस्तु तान् ॥१६ रूपं कृत्वा महाभीमं जहाराशु स मेदिनीम् । तुष्टुवुः सहिताः सर्वे देवं नारायणं प्रभुम् । संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यसदने स्थितः॥१७ स तेपां दर्शनं चक्रे विबुधानां हरिस्तदा ॥ ४ अत्यरोचत भूतात्मा आदित्यस्यैव तेजसा । प्रसादजं तस्य विभोरदित्यां जन्म उच्यते । प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः ॥१८ अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दनः।। शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् । एप विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजोऽभवत् । तस्मिन्नेव च काले तु दैत्येन्द्रो बलवीर्यवान् ॥६ तस विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे १९ अश्वमेधं क्रतुश्रेष्ठमाहर्तुमुपचक्रमे । नभस्तु क्रममाणस्य नाभ्यां किल तदा स्थिती वर्तमाने तदा यज्ञे दैत्येन्द्रस युधिष्ठिर ।। परमाक्रममाणस जानुभ्यां तौ व्यवस्थितौ ॥२० विष्णोरमितवीर्यस्य बदन्त्येवं द्विजातयः । स विष्णुर्मानवो भूत्वा प्रच्छन्नो ब्रह्मसंवृतः। मुण्डो यज्ञोपवीती च कृष्णाजिनधरः शिखी ।।८ अथास्य पादाक्रमणात्पफालाण्डो युधिष्ठिर ॥२१ पालाशदण्डं सङ्गृह्य वामनोऽद्भुतदर्शनः । तच्छिद्रात्स्यन्दिनी तस्य पादभ्रष्टा तु निम्नगा | प्रविश्य स बलेयज्ञे वर्तमाने च दक्षिणाम् ॥ ९ ससार सागरं सा तु पावनी सागरंगमा ॥ २२ देहीत्युवाच दैत्येन्द्र विक्रमांस्त्रीनिहैव ह । जहार मेदिनी सर्वा हत्वा दानवपुङ्गवान् । दीयतां त्रिपदीमात्रमित्ययाचन्महासुरम् ।। १० । आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रील्लोकान्स जनार्दनः।।२३ स तथेति प्रतिश्रुत्य प्रददौ विष्णवे तदा । सपुत्रदारानमुरान्पाताले संन्यवेशयत् । तेन.लब्ध्वा हरिभूमि जम्भयामास वै भृशम् ११ नमुचिः शम्बरचैव प्रहादच महामनाः ॥ २४ स शिशुः सदिवं खं च पृथिवीं च विशांपते। महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि वै हरिः। त्रिभिर्विक्रमणैथैव सर्वमाक्रमताभिभूः ॥ १२ | कालं च सकलं राजन्गात्रभूतान्यदर्शयत् ॥ २५ वलेबलवंतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा । तस गात्र जगत्सर्वमानीतमधिपश्यति ।

·७२ श्रीमन्महाभारते [अर्घाहरणपर्व ५ न किंचिदस्ति लोकेषु यदनातं महात्मना ॥२६ न विसयमुपागच्छत्पारमेष्ठयेन तेजसा ।। २९ तद्धि रूपमुपेन्द्रस्य देवदानवमानवाः। स सर्वमसुरैश्चर्य संप्रदाय शचीपतेः। दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोऽभिपीडिताः २७ त्रैलोक्यं च ददौ शक्रे विष्णुर्दानवसूदनः ॥३० चलिदोऽभिमानी च यज्ञवाटे महात्मना । एप ते वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । विरोचनकुलं सर्व पाताले विनिवेशितम् ॥ २८ चेदविद्भिजिरेतच्छ्रयते वैष्णवं यशः । एवंविधानि कर्माणि कृत्वा गरुडवाहनः । मानुपेषु ततो विष्णोः प्रादुर्भावांस्तथा शृणु।।३१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥ अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४८॥ दत्तात्रेयनामाऽवत्तीर्णस्य हरेः कार्तवीर्यार्जुनस्य वरदानादिकम् ॥ १॥ भीष्म उवाच। यस्य नासीन भविता न चास्ति सदृशः पुमान्। विष्णोः पुनर्महाभागः प्रादुर्भावो महात्मनः। इह पा दिवि चा लोके स मे हन्ता भवेदिति१२ दत्तात्रेय इति ख्यात ऋपिरासीन्महायशाः ॥१/ सोऽर्जुनः कृतवीर्यस्य वरः पुत्रोऽभवद्युधि । तेन नष्टेषु वेदेषु क्रियासु च मखेषु च । स सहस्रं सहस्राणां माहिप्मत्यामवर्धत ॥ १३. चातुर्वर्ये च संकीर्णे धर्मे शिथिलतां गते ॥ २ स भूमिमखिलां जित्वा द्वीपांथापि समुद्रिणः । अभिवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टे स्थितेऽनृते । नभसीवाज्वलत्सूर्यः पुण्यैः कर्मभिरर्जुनः॥ १४ प्रजासु क्षीयमाणासु धर्मे चामूलतां गते ॥ ३ इन्द्रद्वीपं कशेरुं च कामद्वीपं गभस्तिमत् । सयज्ञाः सक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन चै। गन्धर्ववरुणद्वीपं सौहृष्टममितप्रभः ॥ १५ चातुर्वर्ण्यमसंकीर्ण कृतं तेन महात्मना ।। ४ | पूर्वरजितपूर्वांश्च द्वीपानजयदर्जुनः। स एप वै यदा प्रादाद्वैहयाधिपतेर्वरम् इदं तु कार्तवीर्यस्य बभूवासदृशं जनैः ॥ १६ तं हैहयानामधिपस्वर्जुनोऽभिप्रसादयन् ॥ ५/न पूर्वे नापरे तस्य गमिष्यन्ति गतिं नृपाः। वनं पर्यचरन्सम्यक्छुश्रूपुरनुसूयकः । यदर्णवे प्रयातस्य वस्त्रं न परिपिच्यते ॥ १७ निर्ममो निरहंकारो दीर्घकालमतोपयत् ॥ ६ सौवर्ण सर्वमप्यासीद्विमानवरमुत्तमम् । आराध्य दत्तात्रेयं हि अगृह्णात्स वरानिमान् । चतुर्धा व्यभजद्राष्ट्रं तद्विभज्यान्यपालयत् ।। १८ आप्तादाप्ततरान्विनाद्विद्वान्विन्निवितात् ॥ ७) एकांशेनाहरत्सेनामेकांशेनावसङ्ग्रहान् । ऋतेऽमरत्वं विप्रेण दत्तात्रेयेण धीमता । यस्तु तस्य तृतीयांशो राज्ञोऽभूजनसंग्रहे ॥ १९ वरैश्चतुर्भिः प्रवृत इमान्वने वरानृपः ।। ८ आप्तः परमकल्याणस्तेन यज्ञानकल्पयत् श्रीमान्मनस्वी बलवान्सत्यवागनसूयकः। ये दस्यवो ग्रामचरा अरण्ये च वसन्ति ये ॥२० सहस्रबाहुभूयासमेप मे प्रथमो वरः॥ ९ चतुर्थेन तु सोंऽशेन तान्सर्वान्प्रत्यपेधयत् । जरायुजाण्डजं सर्च सर्व चैव चराचरम् । द्वाराणि नापिधीयन्ते पुरेपु नगरेपु च ॥ २१ शास्तुमिच्छामि धर्मेण द्वितीयस्वेप मे वर॥१० स एव राष्ट्रपालोऽभूत्वीपालोऽभवदर्जुनः । पिवन्देवानृपीन्विप्रान्यजेयं विपुलैमखैः। स एवासीदजापालः स गोपालो विशांपते।।२२ अमित्रांश्च शितैर्याणैस्तृतीयो वर एप मे ॥ ११ । शतं वर्षसहस्राणामनुशिष्यार्जुनो महीम्।

·अध्यायः ४९] समापर्व २१ दत्तात्रेयप्रसादेन एवं राज्यं चकार सः ।। २३ दत्तात्रेय इति ख्यातः प्रादुर्भावो वयं हरेः । एवं यहूनि कर्माणि चक्रे लोकहिताय सः । कथितो भरतश्रेष्ठ शृणु भूयो महात्मनः ॥ २४ ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि अर्धाहरणपर्यणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥ एकोनपश्चाशोऽध्यायः॥४९॥ श्रीहरेजमदमिगृहे रामनाम्नाऽवतरणम् ॥ १॥ परशुरामेण कार्तवीर्यार्जुनहननम् ॥ २ ॥ निस्सप्तकृरवः क्षत्रियानिहत्य तद्रक्तजले स्वपितृणां तर्पणम् ॥ ३ ॥ काश्यपायाखण्डभूमण्डलं दत्वा साल्वेनायोधने कुमारीणां वाण्या तं विसृज्य शास्त्र भ्यासपूर्वकं तपश्वरणम् ॥ ४॥ भीष्म उवाच। काश्मीरान्दरदान्कुन्तीन्क्षुद्रकान्मालवाञ्छकान् । तथा भृगुकुले जन्म यदर्थं च महात्मनः । चेदिकाशिकरूशांश्च ऋपिकान्नथकैशिकान्॥१३ जामदग्य इति ख्यातः प्रादुर्भावश्च वैष्णवः ॥ १ अङ्गान्वङ्गान्कलिङ्गांश्च मागधानकाशिकोसलान् । जमदग्निसुतो राजत्रामो नाम स वीर्यवान् । रामायणान्वीतिहोत्रान्किरातान्कार्तिकावतान् । हेहयान्तकरो राजन्स रामो बलिनां वरः ।। २ एतानन्यांच राजन्यान्देशेदेशे सहस्रशः। कार्तवीर्यो महावीर्यो बलेनाप्रतिमस्तदा । निकृत्य निशितैर्वाणः संप्रदाय विवस्वते ॥ १५ रामेण जामदायेन हत्तो चिपममाचरन् ।। ३ कीर्णा क्षत्रियकोटीभिर्मेरुमन्दरभूपणा । तं कार्तवीर्य राजानं हेहयानामरिन्दमम् । त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता॥१६ रथस्थं पार्थिवं रामः पातयित्वाऽवधीद्रणे ॥ ४ कृत्वा निःक्षत्रियां चैव भार्गवः स महायशाः । जम्भस्य यज्ञं हत्वा स ऋत्विजश्चैव संस्तरे । इन्द्रगोपकवर्णस्य जीवञ्जीवनिमय च ॥ जम्भस्य मूर्ध्नि भेत्ता च हन्ता च शतदुन्दुभेः।।५ पूरयित्वा च सरितः क्षतजस्य सरांसि च । स एप कृष्णो गोविन्दो जातो भृगुषु वीर्यवान्। चकार तर्पणं वीरः पितॄणां तासु तेषु च ॥ १८ सहस्रबाहुमुद्धत् सहसजितमाहये । ६ सर्वानष्टादश द्वीपान्वशमानीय भार्गवः । क्षत्रियाणां चतुप्पष्टिमयुतानि महायशाः । सोऽश्वमेधसहस्राणि नरमेधशतानि च ॥ १९ सरस्वत्यां समेतानि एप वै धनुपाऽजयत् ॥ ७, इष्ट्वा सागरपर्यन्तां काश्यपाय महीं ददौ । ब्रह्मद्विपां यधे तसिन्सहस्राणि चतुर्दश । | तस्याग्रेणानुपर्येति भूमि कृत्या विपांसुलाम्॥२० पुनर्जयान शूराणामतिरो रथर्षभः॥ ८ | ततः कालकृतां सत्यां भार्गवाय महात्मने । ततो राज्ञां सहस्रं स महत्वका पूर्वमरिन्दमः । गाधामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः॥२१ सहसं मुसलेनाहन्सहसमुदकृन्तत ।। ९ वेदिमष्टादशोत्सेधां हिरण्यसातिपीरुपीम् । चतुर्दशसहस्राणि कणधूममपाययत् । रामेण जामदग्न्येन प्रतिजग्राह काश्यपः ॥ २२ शिष्टान्नाद्विपो जित्वा ततोऽस्त्रायत भार्गवः १० एवमिष्ट्वा महाबाहुः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः । रामरामेत्यभिष्टो ब्राह्मणैः क्षत्रियादितः । अन्यद्वर्षशतं रामः सौमे साल्वमयोधयत् ।। २३ निमशतसहस्राणि रामः परशुनाभिभूः ॥ ११ ( ततः स भृगुशार्दूलस्तं सौभ योधयन्प्रभुः । न पम्प्यत तां वाचमा शमुदीरिताम् । मुबन्धुरं रथं राजन्नाथाय भरतर्पम ।। भृगो रामाभिधायेति यदाऽमन्दन्द्विजातयः॥१२ | ननिकानां कुमारीणां गायन्तीनामुपाभृणोत् । २४ . सभा.१० ·७४ श्रीमन्महाभारते [ अर्घाहरणपर्व ५ रामराम महाबाहो भृगूणां कीर्तिवर्धन ॥ २५ धप्यासु प्रतिष्ठाप्य रामस्तेये परं तपः । त्यज शस्त्राणि सर्वाणि न त्वं सामं वधिप्यसि । हियं प्रज्ञां श्रियं कीति लक्ष्मींचामित्रकर्शनः २९/ शङ्खचक्रगदापाणिर्देवानामभयङ्करः॥ २६ पश्चाधिष्ठाय धर्मात्मा तं रथं विससर्ज ह । युधि प्रद्युमसाम्बाभ्यां कृष्णः सौभं वधिष्यति । आदिकाले प्रवृत्तं तु व्यभजत्करमीधरः ।। ३० तच्छ्रुत्वा पुरुपव्याघ्रस्तत एव वनं ययौ ॥ २७ नामत्तं श्रद्धया सौभं न ह्यशक्तो महायशाः । न्यस्य सर्वाणि शस्त्राणि कालकाही महायशाः । जामदग्न्य इति ख्यातो यस्त्वयं भगवानृषिः । रथं सर्वायुधं चैव शरान्परशुमेव च ।। २८ | सोऽस्य भागस्तपस्तेपे भार्गवो लोकविश्रुतः॥३१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अघीहरणपर्वणि एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ४९॥ पञ्चाशोऽध्यायः ॥५०॥ श्रीविष्णोर्दशरथगृहे रामत्येनावतारः॥ १ ॥ विश्वामित्रेण स्वाश्रमं नीतेन सलक्ष्मणेन रामेण सुवाहादिहननम् ॥ २ ॥ सीतामुदा निजनगरमेत्य पितृनिदेशेन सीतालक्ष्मणाभ्यां सह वनं गतेन रामेण खरदूपणादिहननम् ॥ ३ ॥ सीतावियोगिनः सुग्रीवेण सख्यमेत्य वालिनं संहृतवतो रामस्स हनुमवचनेन लागमनम् ॥ ४ ॥ रावणादीनिहत्य सीताप्रमुखः सहायोध्या गतेन रामेण लवणासुरं शत्रुघ्न घातयित्या प्रजापालनम् ॥ ५॥ सङ्ग्रहेण श्रीकृष्णचरित्रनिरुपणं कल्क्यवतारकथनं च ॥६॥ भीम उवाच । लक्ष्मणानुचरो रामः सर्वभूतहिते रतः॥ १० शृणु राजस्ततो विष्णोः प्रादुर्भावं महात्मनः। चतुर्दश वने तीर्त्वा तदा वर्षाणि भारत । अष्टाविंशे युगे चापि मार्कण्डेयपुरःसरः॥ १ रूपिणी यस पार्थस्था सीतेत्यभिहिता जनैः११ तिथौ नावमिके जज्ञे तथा दशरथादपि । पूर्वोचितत्वात्सा लक्ष्मीर्भर्तारमनुशोचति । कृत्वाऽऽत्मानं महावाहुश्चतुर्धा विष्णुरव्ययः ॥२ | जनस्थाने वसन्कार्य त्रिदशानां चकार सः॥१२ लोके राम इति ख्यातस्तेजसा भास्करोपमः । मारीचं दूपणं हत्वा खरं त्रिशिरसं तथा । प्रसादनार्थ लोकस्य विष्णुस्तत्र सनातनः ॥ ३ चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां घोरकर्मणाम् ॥ १३ धर्मार्थमेव कौन्तेय जज्ञे तत्र महायशाः। जघान रामो धर्मात्मा प्रजानां हितकाम्यया । तमप्याहुर्मनुप्येन्द्रं सर्वभूतपतेस्तनुम् ।। ४ विराधं च कबन्धं च राक्षसौ घोरकर्मिणौ ॥१४ यज्ञविघ्नकरस्तत्र विश्वामित्रस्य भारत । जघान च तदा रामो गन्धर्वो शापविक्षतौ । सुबाहुनिहतस्तेन मारीचस्ताडितो भृशम् ॥ ५ स रावणस्य भगिनीनासाच्छेदमकारयत् ॥ १५ तसै दत्तानि चास्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता। भार्यावियोगं तं प्राप्य मृगयन्व्यचरद्वनम् । वधार्थं सर्वशत्रूणां दुर्वाराणि सुरैरपि । ६ स तस्मादृश्यमूकं तु गत्वा पम्पामतीत्य च ॥१६ वर्तमाने महायज्ञे जनकस्य महात्मनः। सुग्रीवं मारुतिं दृष्ट्वा चक्रे मैत्री तयोः स वै । भनं माहेश्वरं चापं क्रीडता लीलया भृशम् ॥७ अथ गत्वा स किष्किन्धा सुग्रीवेण तदा सह१७ ततस्तु सीतां जग्राह भार्यार्थ जानकी विभुः । निहत्य वालिनं युद्धे वानरेन्द्रं महाबलम् । नगरी पुनरासाद्य मुमुदे तन सीतया ॥ ८ अभ्यपिञ्चत्तदा रामः सुग्रीवं वानरेश्वरम् ।।.१८ कस्यचित्त्वथ कालस्य पित्रा तत्राभिचोदितः। ततः स वीर्यवान्राजंस्त्वरया चै समुत्सुकः । कैकेय्याः प्रियमन्विच्छन्वनमभ्यवपद्यत ॥ ९ विचित्य वायुपुत्रेण लङ्कादेशं निवेदितः ॥ १९ यः समाः सर्वधर्मशचतुर्दश वने वसन् । सेतुं बद्धा समुद्रस वानरैः स समुत्सुकः।

·अध्यायः ५१] सभापर्व २। १ सीतायाः पदमन्विच्छन्रामो लङ्कां विवेश वै ॥२० राज्यं भोगं च संप्राप्य शशास पृथिवीमिमाम्३४ देवोरगगणानां हि यक्षराक्षसपक्षिणाम् । रामो रामो राम इति प्रजानामभवन्कथाः। तत्रावध्यं राक्षसेन्द्रं रावणं युधि दुर्जयम् ॥ २१ रामभूतं जगदिदं रामे राज्यं प्रशासति ॥ ३५ युक्तं राक्षसकोटीभिर्मिन्नाञ्जनचयोपमम् । ऋग्यजुःसामहीनाश्च न तदाऽऽसन्द्विजातयः। दुनिरीक्ष्यं मुरगणैर्वरदानेन दर्पितम् ।। २२] उपित्या दण्डके कार्य त्रिदशानां चकार स:३६ जधान सचिवैः सार्धं सान्वयं रावणं रणे ॥२३ पूर्वापकारिणं तं तु पौलस्त्यं मनुजर्पभम् । त्रलोक्यकण्टकं वीरं महाकायं महाबलम् । देवगन्धर्वनागानामरिं स निजघानह ।। ३७ रावणं सगणं हत्वा रामो भूतपतिः पुरा ॥ २४ सत्ववान्गुणसंपन्नो दीप्यमानः सतेजसा । लङ्कायां तं महात्मानं राक्षसेन्द्र विभीपणम् । एवमेव महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥ ३८ अभिपिच्य ततो राम अमरत्वं ददौ तदा ॥२५ | रावणं सगणं हत्वा दिवमाक्रमताभिभूः । आरुह्य पुप्पकं रामः सीतामादाय पाण्डव । इति दाशरथेः ख्यातः प्रादुर्भावो महात्मनः॥३९ सवलं वपुरं गत्वा धर्मराज्यमपालयत् ॥ २६ ततः कृष्णो महाबाहुभीतानामभयङ्करः । दानवो लवणो नाम मधोः पुत्रो महाबलः । अष्टाविंशे युगे राजञ्जज्ञे श्रीवत्सलक्षणः ॥ ४० शत्रुघ्न हतो राजस्तदा रामस्य शासनात्॥ २७ पेशलश्च वदान्यश्च लोके बहुमतो नृषु । एवं बहूनि कर्माणि कृत्वा लोकहिताय सः। स्मृतिमान्देशकालनः शङ्खचक्रगदासिभृत् ।। ४१ राज्यं चकार विधिवद्रामो धर्मभृतां वरः ॥ २८ | वासुदेव इति ख्यातो लोकानां हितकत्सदा.। शताश्वमेधानाजहे ज्योतिरुक्थ्यान्निरगलान् । प्पणीनां च कुले जावो भूमेः प्रियचिकीर्पया॥४२ नाश्रूयन्ताशुभा वाचो नात्ययःप्राणिनां तदा२९ शत्रूणां भयकृदाता मधुहेति स विश्रुतः । न दस्युजं भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशासति । शकटार्जुनरामाणां कीलस्थानान्यम्दयत् ।। ४३ ऋषीणां देवतानां च मनुष्याणां तथैव च ॥३० कंसादीनिजधानाजी दैत्यान्मानुपविग्रहान् । पृथिव्यां धार्मिकाः सर्वे रामे राज्यं प्रशासति । अयं लोकहितार्थाय प्रादुर्भायो महात्मनः ॥४४ नाधर्मिष्ठो नरः कश्चिद्वभूव प्राणिनां कचित्।।३१ | कल्की विष्णुयशा नाम भूयश्चोत्पत्स्यते हरिः। प्राणापानौ समा ह्यास्तां रामे राज्यं प्रशासति । कलेयुगान्त संप्राप्ते धर्मे शिथिलतां गते ॥ ४५ गाधामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः।।३२ | पापण्डिनां गणानां हि वधार्थ भरतर्षभ । श्यामो युवा लोहिताक्षो मातङ्गानामिवर्पभः । धर्मस च विवृद्धयर्थ विप्राणां हितकाम्यया।।४६ आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाबलः॥३३ | एते चान्ये च बहवो विष्णोर्देवगणैर्युताः । दशवर्पसहस्राणि दशवर्षशतानि च । प्रादुर्भावाः पुराणेषु गीयन्ते ब्रह्मवादिमिः॥४७ ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५० ॥ + एकपञ्चाशोऽध्यायः ॥५१॥ युधिष्ठिरेण भीष्मप्रति विसरेण कृष्णकथाकथनप्रार्थना ॥ १ ॥ देवासुरयुद्धे पराजितानां देवानां सरणमानसंनिहितेन हरिणा दैत्यानां पराजयः ॥ २ ॥ भूम्या स्वभारावतरण प्रार्थितेऽम्य विष्णोः भूमाववतारनिर्धारणम् ॥३॥ शंपायन उवाच । आवमापे पुनर्भीष्मं धर्मराजो युधिष्ठिरः॥ . १ एवमुक्ते तु कौन्तेयलतः कौरवनन्दनः । भूय एव मनुष्येन्द्र उपेन्द्रस यशखिनः ।

·७६ श्रीमन्महाभारते [अर्धाहरणपर्व ५ २३ जन्म वृष्णिपु विज्ञातुमिच्छामि वदतां वर ॥ २ तद्युद्धमभवद्धोरमचिन्त्यं रोमहर्पणम् । यथैव भगवाञ्जातः क्षिताविह जनार्दनः। जनुदैत्यात्रणे घोराः सर्वे शक्रपुरोगमाः॥ १९/ माधवेषु महाबुद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ ३ ते पाध्यमाना विबुधैर्दुद्रुवुदैत्यदानवाः ॥ २० वैशंपायन उवाच । विद्रुतान्दानवान्दृष्ट्वा तदा भारत संयुगे । एवमुक्तस्ततो भीष्मः केशवस्य महात्मनः । कालनेमिरिति ख्यातो दानवः प्रत्यदृश्यत।।२१ माधवेषु तथा जन्म कथयामास वीर्यवान् ॥ ४, शत्रुप्रहरणे घोरः शतवाहुः शताननः । हन्त ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर यथातथम् । शतशीर्पः स्थितः श्रीमाञ्छतशृङ्ग इवाचलः ॥२२ यतो नारायणस्येह जन्म वृष्णिपु कौरव ।। ५. भास्कराकारमुकुटः शिञ्जिताभरणागदः । पुरा लोके महाराज वर्तमाने कृते युगे। धूम्रकेतुर्हरिश्मश्रुनिर्दष्टोष्टपुटाननः ।। आसीत्रैलोक्यविख्यातः सङ्ग्रामस्तारकामयः ॥६, त्रैलोक्यान्तरविस्तारं धारयन्विपुलं वपुः । विरोचनो मयस्तारो वराहः श्वेत एव च । तजयन्वै रणे देवाच्छादयन्दै दिशो दश ॥ २४ विप्रचित्तिः प्रलम्बश्च वृत्रजम्भवलादयः॥ ७ अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो व्यादितास इवान्तकः । नमुचिः कालनेमिश्च प्रहाद इति विश्रुतः । तत्र शस्त्रप्रतानश्च देवान्धपितवान्त्रणे ॥ २५ लम्बः किशोरः सर्भानुररियो राक्षसेश्वरः ॥ ८ अभ्याययुः सुरान्सर्वान्पुनस्ते दैत्यदानवाः । एते चान्ये च बहवो दैत्यसङ्घाः सहस्रशः। आपीडयन्त्रणे युद्धास्ततो देवान्युधिष्ठिर ॥ २६ नानाशस्त्रधरा राजन्नानाभूपणवाहनाः॥ ९ ते वध्यमाना विबुधाः समरे कालनेमिना । देवतानामभिमुखास्तस्थुदैतेयदानवाः । दैत्यैथैव महाराज दुद्रुवुस्ते दिशो दश ॥ २७ देवास्तु युध्यमानास्ते दानवानभ्ययू रणे ॥ १० विबुधान्विद्रुतान्दृष्ट्वा कालनेमिर्महाऽसुरः। आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः । इन्द्रं यमं च वरुणं वायुं च धनदं रविम् ॥ २८ इन्द्रो यमश्च वरुणश्चन्द्रश्चैव धनेश्वरः॥ ११ / एतांवान्यान्वलाजिला तेपां कार्याण्यवाप सः । अश्विनौ च महावीर्यों ये चान्ये देवतागणाः। तान्सर्वान्सहसा जित्वा कालनेमिर्महासुरः ।।२९ चयुद्धं महाघोरं दानवैश्च यथाक्रमम् ॥ १२ ददर्श गगने विष्णु सुपर्णस्थं महाद्युतिम् । युध्यमानाः समेयुश्च देवा दैतेयदानवैः। तं दृष्ट्वा क्रोधताम्राक्षतर्जयन्नभ्ययात्तदा ॥ ३० तयुद्धमभवद्धोरं देवदानवसङ्कुलम् ॥ १३ स बाहुशतमुद्यम्य सर्वास्त्रग्रहणं रणे। ताभ्यां चलाभ्यां संजज्ञे तुमुलो विग्रहस्तदा । रोपाद्भारत दैत्येन्द्रो विष्णोरुरसि पातयत् ॥३१ तीक्ष्णशस्त्रैः किरन्तोऽथ अभ्ययुर्देवदानवाः॥१४ दैत्याश्च दानवाश्चैव सर्वे मयपुरोगमाः । नन्ति देवान्सगन्धर्वान्सयक्षोरगचारणान् । खान्यायुधानि संगृह्य सर्वे विष्णुमुपाद्रवन् ॥३२ ते वध्यमाना दैतेयैर्देवसङ्घास्तदा रणे ॥ १५ स ताब्यमानोऽतिबलदैत्यैः सर्वायुधोद्यतैः । त्रातारं मनसा जग्मुर्दैवं नारायणं प्रभुम् । न चचाल हरियुद्धेऽकम्पमान इवाचलः ॥ ३३ एतस्मिन्नन्तरे तन जगाम हरिरीश्वरः ।। १६ पुनरुद्यम्य संक्रुद्धः कालनेमिदृढां गदाम् । दीपयज्योतिपा भूमि शङ्खचक्रगदाधरः। जघान गदंया राजस्तं विष्णुं गरुडं च वै ॥३४ तमागतं सुपर्णस्यं विष्णुं लोकनमस्कृतम् ॥ १७ | तं दृष्ट्वा गरुडं श्रान्तं चक्रमुद्यम्य वै हरिः । दृष्ट्वा मुदा युताः सर्वे मयं त्यक्त्वा रणे सुराः। शतं शिरांसि वाहूंश्च सोच्छिनकालनेमिनः॥३५ चकुर्युदं पुनः सर्वे देवा दैतेयदानवैः ।। १८ । जघानान्यांच तान्सर्वान्समरे दैत्यदानवान् । है

·अध्यायः ५२]
सभापर्व २।
৩৩
विबुधानामृषीणां चखानि स्थानानि चै ददौ३६ मेरोः शिरसि विन्यस्ता ज्वलन्ती तां शुभां सभाम्।
दत्त्वा सुराणां सुग्रीतो योग्यकर्माणि भारत । विविशुस्ते सुराः सर्वे ब्रह्मणा सह भारत ॥ ४४
जगाम ब्रह्मणा सार्धं ब्रह्मलोकं तदा हरिः ॥३७ जग्मुस्तत्र निपेदुस्ते सा निःशब्दा ह्यभूत्तदा ।
ब्रह्मलोकं प्रविश्याथ प्राप्य नारायणः प्रभुः । तत्र भूमिल्वाचाथ खेदात्करुणभापिणी ॥ ४५
पौराणं ब्रह्मसदनं दिव्यं नारायणाश्रयम् ॥ ३८ राज्ञां वलबलवतां खिन्नासि भृशपीडिता ।
स प्रविश्य तदा देवः स्तूयमानो महर्षिभिः । नित्यं भारपरिश्रान्ता दुःखं जीवाम्यहं मुराः॥४६
सहस्रशीर्पा भूला च शयनायोपचक्रमे ॥ ३९ पुरे पुरे च नृपतिः कोटिसहयैर्वलैर्वृतः।
आदिदेवः पुराणात्मा निद्रावशमुपागतः । राष्ट्र राष्ट्रे च शतशो ग्रामाः कुलसहस्रिणः ॥४७
शेते मुखं सदा विष्णुर्मोहयञ्जगदव्ययः ॥ ४० भूमिपानां सहस्रश्च तेषां च बलिनां बलः ।
जग्मुस्तस्याथ वर्षाणि शयानस्य महात्मनः । ग्रामायुतैः पुरै राष्ट्ररहं निर्विवरीकृता ।।
पदत्रिंशच्छतसाहसं मानुपेणेह सङ्ख्यया ॥ ४१ तसाद्धारयितुं शक्त्या न क्षमामि जनानहम् ।
जग्मुः कृतयुगत्रेताद्वापरान्ते खुबोध ह । दत्यैश्च वाध्यमानास्ताः प्रजा नित्यं दुरात्मभिः४९
ब्रह्मादिभिः स्तूयमानः मुरश्चापि सहर्षिभिः।।४२ / भीष्म उवाच ।
उत्पत्य शयनाद्विष्णुब्रह्मणा वियुधः सह । भूमेस्तु वचनं श्रुसा देवो नारायणस्तदा ।
देवानां च हितार्थाय ययौ देवसभां प्रति ॥४३ व्यादिश्य तान्सुरान्सर्वान्क्षिती वस्तुं मनो दधे५०
॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि एकपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५१ ॥
४८
७
द्विपञ्चाशोऽध्यायः ॥५२॥
विष्णुना देवानां भूमावुत्पत्तये आतापनम् ॥ १ ॥ अयतीण कृप्गे स्वर्गादागतानामिन्द्रादीनां श्रीकृष्ण स्तुत्वा पुनः
खलोकगमनम् ॥ २ ॥ श्रीकृष्णेन दशकटासुरवधः । अर्जुनतरुमञ्जनम् । वृन्दावनं गत्वा वने विहरणम् ॥३॥
भीम उवाच ।
आत्मानमात्मना तात कृता बहुविधं हरिः ।
यचक्रे भगवान्विष्णुर्वसुदेवमुतस्तदा । रत्यर्थमिह गास्तत्र ररक्ष पुरुषोत्तमः ।
तत्तेऽहं संग्रवक्ष्यामि शृणु सर्वमशेपतः॥ १ अजातशत्रो जातस्तु यथेष्टं भुवि भूमिप ।
वासुदेवस्य माहात्म्यं चरितं च महात्मनः । कीर्त्यमानं मया तात निबोध भरतर्षभ ।
हितार्थ मुरमानां लोकानां च हिताय च ।।२ / सागराः समकम्पन्त मुदा चेलुश्च पर्वताः।
यदा दिवि विभुस्तात न रेमे भगवानसी। जज्वलयामयः शान्ता जायमाने जनार्दने ॥ ९
ततो व्यादिश्य भूतानि विभुर्भूमिमुखावहः ॥३ | शिवाः संप्रवदुर्वाताः प्रशान्तमभवद्रजः ।
निग्रहार्थाय दैत्यानां चोदयामास वै तदा ।
ज्योतीपि संप्रकाशन्त जायमाने जनार्दने ॥१०
मरुतश्च व चव सूर्याचन्द्रमसावुभौ । ४ | देवदुन्दुभयवापि सखनु शमम्बरे ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव रुद्रादित्यांस्तथाऽश्विनौ । अभ्यवर्पस्तदाऽऽगम्य देवताः पुष्पवृष्टिमिः॥११
जायध्वं मानुपे लोके सर्वलोकमहेश्वराः ॥
५ गीभिर्मगलयुक्ताभिः स्तुवन्त्र मधुसूदनम् ।
अङ्गमानि विशालाक्षो छात्मार्थमसृजत्प्रभुः । उपतस्थुस्तदा प्रीताः प्रादुर्भाचे महर्षयः ॥ १२
जायन्तामिति गोविन्दस्तिर्यग्योनिगतैः सह ।।६ ततस्तानमिसंप्रेक्ष्य नादप्रमुखानृपीन्
तानि सर्वाणि सर्वज्ञो व्यजायत यदोः कुले । उपानृत्यन्नुपजगुर्गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।। १३
कृतयुगंत्रेताद्वापराः अन्त इति छेदः ॥ ४२ ॥ एक- | पयाशोऽध्यायः ॥ ५ ॥

·श्रीमन्महाभारते [अर्घाहरणपर्व ५ । उपतस्थे च गोविन्दं सहस्राक्षः शचीपतिः । कचिच जानुभिः स्पृष्टी क्रीडमानौ कचिद्वने । अभ्यभापत तेजस्वी महीन्पूजयंस्तदा ॥ १४ पिबन्ती दधिकुल्यांश्च मध्यमाने च भारत IR६ कृत्वा च देवकार्याणि कृत्वा देवहितानि च । ततः स वालो गोविन्दो नवनीतं तदा क्षयम् । खं लोकं लोककृद्देवः पुनर्गच्छति तेजसा ॥ १५ ग्रासमानस्तु तत्रायं गोपीभिर्ददृशे तथा ॥ २७ इत्युक्त्वा ऋपिभिः सार्धं जगाम त्रिदिवं पुनः । दाम्नाऽथोल्खले कृष्णो गोपीभिश्च निवन्धितः। अभ्यनुज्ञाय तान्सर्वाच्छादयन्प्रकृति पराम्॥१६ तत्तथा शिशुना तेन कर्पता चार्जुनावुभौ ॥२८ नन्दगोपकुले कृष्ण उवास वहुलाः समाः। समूलविटपौ भग्नौ तदद्भुतमिवाभवत् । ततः कदाचित्सुप्तं तं शकटस्य त्वधः शिशुम्१७ | ततस्तौ वाल्यमुत्तीणों कृष्णसंकर्पणावुभौ ॥ २९ यशोदा संपरित्यज्य जगाम यमुना नदीम् । तमिन्नेव व्रजस्थाने सप्तबपी बभूवतुः । शिशुलीला ततः कुर्वन्सहस्तचरणी क्षिपन्। १८ नीलपीताम्बरधरौ पीतश्वेतानुलेपनौ ।। ३० रुरोद मधुरं कृष्णः पादावूर्व प्रसारयन् । बभूवतुर्वत्सपालौ काकपक्षधरावुभौ । पादाङ्गुष्ठेन शकटं दारयन्नथ केशवः ।। १९ पर्णवायं श्रुतिमुख वादयन्ती वराननौ ॥ ३१ तत्र एकेन पादेन पातयिला तथा शिशुः। शुशुभाते वनगतौ त्रिशीविव पन्नगी । न्युजं पयोधराकाही ससार च रुरोद च ॥२० मयूराङ्गजकणी तौ पल्लयापीडधारिणौ ॥ ३२ पाटितं शकटं दृष्ट्वा भिन्नभाण्डपुटीकटम् । जनास्ते शिशुना तेन विसयं परमं ययुः॥ २१ वनमालापरिक्षिप्तौ सालपोताविवोद्गतौ । प्रत्यक्षं शूरसेनानां दृश्यते महदद्भुतम् । अरविन्दकृतापीडी रज्जुयज्ञोपवीतिनौ ॥ ३३ शयानेन हतः कंसपक्षवांस्तिग्मतेजसा ।। २२ सशिक्यतुम्बुरुकरौ गोपवेणुप्रवादको । कचिद्वसन्तावन्योन्यं फ्रीडमानी कचिदने ॥ ३४ पूतना चापि निहता महाकाया महास्तनी । ततः काले महाराज संसक्तौ रामकेशया ॥ २३ पर्णशय्यामु तौ सुप्तौ कचिनिद्रान्तरपिणौ। . कृष्णः संकर्षणयोभी रिहिणौ च बभूवतुः। तौ वत्सान्पालयन्तौ हि शोभयन्ती महद्वनम्३५ अन्योन्यकिरणाकान्तौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे॥२४ चर्यन्ता रमन्तौ च राजन्नेवं तदा शुभम् । विसर्पन्तौ च सर्वत्र महासर्पभुजा तदा । ततो वृन्दावनं गत्वा वमुदेवसुतावुभौ । रेजतुः पांसुदिग्धाङ्गौ रामकृष्णी तदा नृप ।।२५ | गोकुलं तत्र कौन्तेय चारयन्तो विजहतुः॥ ३६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्धाहरणपर्वणि द्विपश्चाशोऽध्यायः ॥ ५२ ॥ त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ॥५३॥ कृष्णेन यालकः सह विहन्य कालियमर्दनम् ॥ १॥ यलरामण धेनुकासुरहननम् ॥ २॥ कृष्णेन गोधनोउरणम् ॥३॥ रिटामुरादिहननम् ॥ ४॥ मधुरायां कम हत्या पिनोः पादाभियन्दनम् ॥ ५॥ भीम उवाच । रज्जुयज्ञोपवीती स पीताम्बरधरो युवा । ततः कदाचिद्गोविन्दो ज्येष्ठं संकर्षणं विना। घेतचन्दनलिप्साहो नीलश्चितमूर्धजः॥ चचार तदनं रम्यं सुम्यल्पो वराननः ।। १ राजता परिपत्रेण मन्दमारुतकम्पिना। काफपक्षधरः श्रीमान्च्यामः पमनिभेक्षणः। फचिद्वायत्कचित्कीटकचिन्नत्यन्फनिक्सन ।।४ श्रीवरंगनोरगा युक्तः शशात इव लक्ष्मणा ॥२ गोपवेणुं गुमधुरं कागं तदपि यादगन् । mr .

·अध्यायः ५४] सभापर्व २। ७९ । बहादनार्थं च गवां कचिद्वनगतो युवा ॥ ५ तो देवी मानुपी दीक्षां वहन्ती सुरपूजिता । गोकुले मेघकाले तु चचार युतिमान्प्रभुः। तजातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश्चरतुर्वनम् ।। २० बहुरम्येषु देशेषु वनस्य वनराजिपु ।। ६ एवं वाल्येऽपि गोपालः क्रीडाभिश्च विजहतुः२१ . तासु कृष्णो मुदा युक्तः क्रीडयन्भरतर्पम । ततः कृष्णो महातेजास्तदा गत्वा तु गोब्रजम् । स कदाचिद्वने तस्मिन्गोभिः सह परिव्रजन् ।। ७ गिरियज्ञं तमेवप प्रवृत्तं गोपदारकैः ।। २२ भाण्डीरं नाम दृष्ट्वाऽथ न्यग्रोधं केशवो महान् । बुभुजे पायसं शारिरीश्वरः सर्वभूतकृत् । तच्छायायां मतिं चक्रे निवासाय तदा प्रभुः॥८ | तं दृष्ट्या गोपकाः सर्वे कृष्णमेव समर्चयन् ॥२३ स तत्र वयसा तुल्यैर्वत्सपालस्तदाऽनय । पूज्यमानस्तदा देवर्दिव्यं वपुरधारयत् । रेमे स दिवसं कृष्णः पुरा वर्गगतो यथा ॥ ९ धृतो गोवर्धनो नाम सप्ताहं पर्वतो धृतः ॥ २४ तं कीडमानं गोपालाः कृष्णं भाण्डीरवासिनः । रममन्ति स बहवो मान्यः क्रीडनफैस्तदा ॥१० क्रीडमानस्तदा कृष्णः कृतवान्कर्म दुष्करम्।।२५ शिशुना वासुदेवेन गवार्थमरिमर्दन । अन्ये म परिगायन्ति गोपा मुदितमानसाः । तदद्भुतमतीयासीत्सर्वलोकस भारत । गोपालकृष्णमेवान्ये गायन्ति स वनप्रियाः॥११ देवदेवः क्षितिं गत्वा कृष्णं नत्वा मुदान्वितः२६ तेषां संगायतामेव वादयामास केशवः । गोविन्द इति तं युक्त्वा ह्यभ्यपिश्चत्पुरन्दरः। पर्णवाद्यान्तरे वेणुं तुम्बवीणां च तत्र वै ॥ १२ इत्युक्त्वाश्लिप्य गोविन्द पुरुहूतोभ्ययाद्दिवम्२७ एवं क्रीडान्तरः कृष्णो गोपालैविजहार सः । तेन बालेन कौन्तेय कृतं लोकहितं तदा ॥ १३ अथारिष्ट इति ख्यातं दैत्यं वृषभविग्रहम् । पश्यतां सर्वभूतानां वासुदेवेन भारत । जघान तरसा कृप्णः पशूनां हितकाम्यया।।२८ इदे निपतता तत्र क्रीडितं नागमनि ॥ १४ केशिनामा ततो दैलो राजंस्तुरगविग्रहः । शासयिला तु कालीयं सर्वलोकस्य पश्यतः । तथा वनगतं पार्थ गजायुतवलं हयम् ॥ २९ विजहार ततः कृष्णो बलदेवसहायवान् ॥ १५ कराम्भोरुहस्त्रेण जपान मधुसूदनः । धेनुको दारुणो राजन्दैत्यो रासमविग्रहः । अथ मल्लं तु चाणूरं निजधान महाऽसुरम् ।। ३० तदा तालवने राजन्बलदेवेन वै हतः।। १६ सुदामानममित्रम सर्वसैन्यपुरस्कृतम् । ततः कदाचित्कौन्तेय रामकृष्णी वनं गतौ । बालरूपेण गोविन्दो निजघान च भारत ॥३१ चारयन्तौ प्रवृद्धानि गोधनानि शुभाननौ ॥१७ वलदेवेन चायनात्समाजे मुष्टिको हतः। विहरन्ता मुदा युक्ती वीक्षमाणो वनानि वै । ताडितश्च सहामात्यः कंसः कृष्णेन भारत ॥३२ क्ष्वेलयन्तौ ग्रगायन्तौ विचिन्वन्तौ च पादपान् ॥ हत्त्वा कंसममित्रनः सर्वेषां पश्यतां तदा । नामभिव्हरन्ती च वत्सान्गाश्च परन्तपौ । अभिपिच्योग्रसेनं तं पित्रोः पादमवन्दत । चेरतुलॊकसिद्धाभिः क्रीडाभिरपराजिता ॥ १९ एवमादीनि कर्माणि कृतवान्चै जनार्दनः ॥३३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्धाहरणपर्वणि त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५३ ॥ चतुःपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५४॥ रामकृष्णयोः विद्याभ्यासार्थ सान्दीपिन्याचार्यसमीपामनम् ॥ 3 ॥ सान्दीपिनिना गुरुदक्षिणात्वेन मृतपुत्रानयनं चोदि- तेन कृष्णेन स्वेनोजीवितस्य पुत्रस्य गुरवे समपंणम् ॥ ॥ कंसपराक्रमादिवर्णनम् ॥ ३॥ कृष्णेन जरासन्धपराजयः men भीम उवाच । . | ततस्ता जग्मतुस्तान गुरु सान्दीपिनि पुनः ।

·श्रीमन्महाभारते [अर्घाहरणपर्व ५ गुरुशुश्रूषणायुक्तौ धर्मज्ञौ धर्मचारिणौ ॥ १ अस्त्रजाते वले वीर्ये कार्तवीर्यसमोऽभवत् । व्रतमुग्रं महात्मानौ विचरन्ताववन्तिषु । तस्य भोजपतेः पुत्राभोजराजन्यवर्धनात् ॥ १८ अहोरात्रैश्चतुप्पट्या साह्यान्वेदानवापतुः ।। २ उद्विजन्ते स राजानः सुपर्णादिव पनगाः । लेख्यं च गणितं चोभौ प्राप्नुतां यदुनन्दनौ । चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशविमलपासयोधिनः॥ १९ गान्धर्ववेदं वैद्यं च सकलं समवापतुः ।। ३ शतं शतसहस्राणि पादातास्तस्य भारत । हस्तिशिक्षामश्वशिक्षा द्वादशाहेन चानुताम् । अष्टौ शतसहस्राणि शूराणामनिवर्तिनाम् ।। २० तावुभौ जग्मतुर्वीरी गुरु सान्दीपिनि पुनः॥४ | अभवन्भोजराजस्व जाम्बूनदमया ध्वजाः धनुर्वेदचिकीपार्थ धर्मज्ञौ धर्मचारिणौ । रुक्मकाञ्चनकक्ष्यास्तु रथास्तस्य युधिष्ठिर ॥२१ ताविप्यासवराचार्यमभिगम्य प्रणम्य च ॥ ५ अभवन्भोजपुत्रस्य द्विपास्तावद्धि तलम् । तेन वै सत्कृतौ राजश्चरन्तौ ताववन्तिपु । चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशविमलप्रासयोधिनाम् ॥ २२ पञ्चाशद्भिरहोरात्रैर्दशा सुप्रविष्ठितम् ।। ६ पोडशाश्वसहस्राणि किंशुकाभानि तस्य वै ।' सरहसं धनुर्वेदं सकलं ताववापतुः। अपरस्तु महाव्यूहः किशोराणां युधिष्ठिर ॥ २३ दृष्ट्वा कृतार्थो विप्रेन्द्रो गुर्वर्थे तापचोदयत् ॥ ७ आरोहवरसंपन्नो दुर्धर्षः केनचिबलात् । अयाचतार्थ गोविन्दं तदा सान्दीपिनिर्विभुम् । स च पोडशसाहस्रः कसभ्रातृपुरःसरः ॥ २४ भम पुत्रः समुद्रेऽसिस्तिमिना चापवाहितः ॥ ८ सुनामा सर्वतस्त्वेनं स कंसं पर्यपालयत् । पुत्रमानय भद्रं ते भक्षितं तिमिना मम । सगणो मिश्रको नाम पष्टिसाहस उच्यते ॥२५ आर्ताय गुरवे तत्र प्रतिशुश्राव दुष्करम् ।। ९ कंसरोपमहावेगां ध्वजानूपमहाद्रुमाम् । अशक्यं सर्वभूतेषु कर्तुमन्येन केनचित् । मत्तद्विपमहाग्राहां चैवखतवशानुगाम् ॥ यच सान्दीपिने पुत्रं जहार भरतर्षभ । १० शस्त्रजालमहाफेनां सादिवेगमहाजलाम् । सोऽसुरः समरे ताभ्यां समुद्रे विनिपातितः । गदापरिघपाठीनां नानाकयचशैवलाम् ॥ २७ ततः सान्दीपिनेः पुत्रःप्रसादादमितौजसः॥११ रथनागमहावर्ती नानारुधिरकर्दमाम् । दीर्घकालं कृतः प्रेतः पुनरासीच्छरीरखान् । चित्रकार्मुककल्लोला रथाचकलिलहदाम् ॥ २८ तदशक्यमचिन्त्यं च दृष्ट्वा सुमहदद्भुतम् ॥ १२ महामृधनदी धोरां योधावर्तननिखनाम् । सर्वेषामेव भूतानां विसयः समजायत । कोऽन्यो नारायणादेत्य कंसहन्ता युधिष्ठिर २९ आसनानि च सर्वाणि गवाश्च च धनादिकम्१३ एप शक्ररथे तिष्ठस्तान्यनीकानि भारत | सर्वं तदुपजबाते गुरवे रामकेशवी । व्यधमद्भोजपुत्रस्य महाभ्राणीव मारुतः॥ ३० गदापरिपयुद्धे च सर्वासेपु च केशवः ।। १४ तं समास्यं सहामात्यं हत्वा कंसं सहान्ययम् । परमां मुख्यतां प्राप्तः सर्वलोकेपु विश्रुतः । आनयामास मानाही देवकी समुहद्दणाम् ॥३१ फथ नारायणादन्यः सर्वरतविभूपितम् ॥ १५ यशोदां रोहिणीं चैव अभिवाद्य पुनःपुनः । रथमादित्यसंकाशमाविष्ठेत शचीपतेः। उग्रसेनं च राजानमभिपिच्य जनार्दनः ॥ ३२ कस्य चाप्रतिमो यन्ता वज्रपाणेः प्रियः ससा१६ अर्चितो यदुमुख्यश्च भगवान्यासमानुजः । मावलिः संगृहीता स्यादन्यत्र पुरुषोत्तमात् । ततः पार्थिवमायान्त सहितं सर्वराजमिः । भोजराजात्मजो वापि कंसस्तात युधिष्ठिर ॥१७ सरम्पत्यां जरासन्धमजयत्पुरुषोनमः ।। ॥ इति श्रीमन्महागारते समापनंगि अपहिरणपनि चतुःपमाशोभ्यायः ॥ ५४ ॥ २६ ·अध्यायः ५५] समापर्व २॥ دی . पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ कृष्णस्य मधुरा त्यस्बा द्वारकागमनम् ॥१॥ नरकामुरमतापगनम् ॥२॥ इन्द्रण द्वारकामा कृष्ण प्रति नरकय. धमायनम् ॥ ३॥ गरढमारा प्राग्ज्योतिपं गतेन कृष्णन नरके निहत धरण्या नल कपदालापंगम् ॥४॥ मीप्म उवाच। वृतो देवगणः सर्वैर्वासवः प्रत्सदृश्यत ।। १६ शूरसेनपुरं त्यक्त्वा ततो यादवनन्दनः। रामकृष्णां च राजा च पृण्यन्धकगणः सह । द्वारकां भगवान्कृष्णः प्रत्यपद्यत भारत ॥ १. उत्पत्य सहसा देवे नमस्कारमर्वत ।। १७ वतोमहात्मा यानानिरनानि विविधानि च । सोऽयतीर्य गजातूर्ण परिप्वज्य जनार्दनम् । यथाह पुण्डरीकाक्षो नतात्मत्यपद्यत ॥ २ सखजे बलदेव च राजानं च तमाहूकम् ।। १८ तत्र विनं चरन्ति स दैतयाः सहदानवः । यामुदेवोद्धवा चव विकटुं च महामतिम् । ताञ्जघान महाबाहुबरमत्तान्महामुरान् ॥ ३ प्रद्युम्नसाम्बनिशठाननिरुद्धं च सालकिम् ॥१९ स विधमकरोत्तत्र नरको नाम नर्जतः। गर्दै सारणमफूर भानुझल्लिविदूरथान् । अदिति थर्पयामास कुण्डलार्थ युधिष्ठिर ।। ४ तथव कृतवर्माण चारुदेणं महाबलम् ॥ २० न वासुरगणः सर्वैः सहितः कर्म तत्पुरा । देवकल्पान्महाराज तान्दाशार्हपुरोगमान् । कृतपूर्व महाघोरं यदकापीन्महामुरः ।। ५/ परिप्वज्य च दृष्ट्वा च भगवान्भूतभावनः ॥२१ यं मही मुपुत्र देवी यस प्राग्ज्योतिपं पुरम् । वृष्ण्यन्धकमहामात्रान्परिप्वन्याय वासवः । विपयान्तपालाश्चत्वारो यस्यासन्यूद्धदुर्मदाः ।।६ प्रगृह्य पूजां दचां भगवान्पाकशासनः ।। २२ आदेवयानमावृत्य पन्यानं पर्यवस्थिताः । सोऽदितेर्वचनात्तात कुण्डलार्थे जनार्दनम् । वासनाः मुरसानां विस्पं राक्षसः सह ॥ ७ हयग्रीवो निकुम्भश्च धोरः पञ्चजनस्तदा। । उवाच परमप्रीतो जहि माम नरेश्वर ॥ २३ भीम उवाच । मुरः पुत्रसहस्रथ परमत्तो महामूरः ।। निहत्य नरकं भाममाहरिप्यामि कुण्डले । तद्धार्थ महाबाहुरेप चक्रगदासिभृत् । जातो वृष्णिपु देवग्यां वासुदेवो जनार्दनः ।।९ एवमुक्त्वाऽय गोविन्दोराममेवाभ्यमापत।। २४ तस्सास पुरुपेन्द्रस लोकमथिततेजसः। प्रद्युम्नमनिरुद्धं च साम्यं चाप्रतिमं चले। निवासो द्वारकायां तु विदितो वः प्रधानतः १० : एतांथोला तथा तत्र वासुदेवो महायशाः ॥२५ अतीय हि पुरी रम्या द्वारका वासत्रक्षयात् । अथारुह्य मुपण वे शचक्रगदासिभृत् । अर्तिवराजमप्यद्धा प्रत्यक्षस्ते युधिष्ठिर ।। ११ ययाँ तदा हृषीकेशो देवानां हितकाम्यया ॥२६ तम्सिन्देवपुरमख्ये सा समा प्युपाश्रया ! तं प्रयान्तममित्रनं देवाः सहपुरन्दराः । मुधर्मेति च विख्याता योजनायतपिस्तृता।।१२ पृष्ठतोऽनुययुः प्रीया स्तुवन्तो विष्णुमच्युतम् २७ तत्र वृष्ण्यन्धकाः सर्वे रामकृष्णपुरोगमाः । उग्रानोगणान्दत्वा नरकस्य महासुरान् । लोकयात्रामिमां कृत्लां परिरक्षन्त आसते ॥ १३ क्षुरान्तान्मारवान्पायान्पट्सहस्रं ददर्श सः ॥२८ तत्रासीनेषु सर्वेषु कदाचिद्भरतर्पम । दिव्यगन्धा बघुर्वाताः कुमुमानां च वृष्टयः॥१४ शैलसझानतित्रम्य निशुम्मं च व्यपोथयत्।।२९ ततः मर्यसहस्रामस्तेजोराशिमहामृतः । मुहूर्वमन्तरिक्षेऽभूत्ततो भूमौ प्रतिष्ठितः ॥ १५ तं जपान महावीर्य हयग्रीवं महाबलम् ।। ३०. मध्ये तु तेजमस्तस पाण्टरं गजमास्थितः ८ संघिय पायान्यस्त्रेण मुरं हत्वा सहान्वयम् । यः सहस्रसहस्त्वेकः सर्वान्देवानपोषयत् । अपारतजा दुर्धर्षः सर्वयादवनन्दनः । ममा.११ ·। अध्यायः ५६] सभापर्व २ । ८३ परिवमुर्महापाहुमेकवेणीधराः स्त्रियः। ततस्ता गरुडे सर्वाः सरत्नधनसंचयाः। सर्वाः कापायवासिन्यः सर्वाश्च नियतेन्द्रियाः १७ क्षिप्रमारोपयाञ्चके भगवान्देवकीसुतः ॥ ३३ तसन्तापजः शोको नात्र कश्चिदपीडयत् । सपक्षिगणमातङ्गं सन्यालमृगपनगम् । अरजांसि च घासांसि विभ्रत्यः कौशिकान्यपि१८ शाखामृगगणैर्जुष्टं सप्रस्तरशिलातलम् ।। ३४ समेत्य यदुसिंहस्य चरस्याञ्जलिं स्त्रियः । न्यङ्कुभिश्च वराहेश्च रुरुभिथ निपेवितम् । ऊचुचैनं हृषीकेशं सर्वास्ताः कमलेक्षणाः॥ १९ | सप्रपातमहासानुं विचित्रशिखिसङ्कुलम् ॥ ३५ नारदेन समाख्यातमसाकं पुरुषोत्तम । स महेन्द्रानुजः शौरिश्वकार गरुडोपरि । आगमिष्यति गोविन्दः सुरकार्यार्थसिद्धये ॥२० पश्यतां सर्वभूतानामुत्पाट्य मणिपर्वतम् ॥ ३६ सोऽसुरं नरकं हत्वा निशुम्भ मुरमेव च । उपेन्द्रं बलदेवं च वासवं च महाबलम् । भौमं च सपरीवार हयग्रीवं च दानवम् ॥ २१ स्वपक्षवलविक्षेपैर्महाद्रिशिखरोपमः ॥ ३७ तथा पञ्चजनं चैव प्राप्स्यते धनमक्षयम् । दिक्षु सर्वासु संरावं स चक्रे गरुडो वहन् । सोऽचिरेणैव कालेन युष्मन्मोक्ता भविप्यति २२ आरुजन्पर्वताप्राणि पादपांश्च समुत्क्षिपन् ॥ ३८ एवमुक्त्वागमद्धीरो देवपि रदस्तथा । सञ्जहार महाभ्राणि वैश्वानरपथं गतः । खां चिन्तयानाः सततं तपो घोरमुपासहे ॥२३ ग्रहनक्षत्रताराणां सप्तर्षीणां खतेजसा । कालेऽतीते महापाई कदा द्रक्ष्याम माधवम् । प्रभाजालमतिक्रम्य चाश्विनोश्व परन्तप । इत्येवं हृदि सङ्कल्पं कृत्वा पुरुषसत्तम् । प्राप्य पुण्यतमं स्थान देवलोकमरिन्दमः॥४० तपश्चराम सततं रक्ष्यमाणा हि दानवैः ॥ २४ ततोऽसत्प्रियफामार्थ भगवान्मारुतोऽब्रवीत् । शक्रसम समासाद्य चावरुह्य जनार्दनः। यथोक्तं नारदेनाथ न चिरात्तद्भविष्यति ॥ २५ ब्रह्मदक्षपुरोगैश्च प्रजापतिभिरेव च ॥ सोऽभिवाद्यादितेः पादावर्चितः सर्वदैवतैः । ४१ भीष्म उवाच । अदितेः कुण्डले दिव्ये ददावथ तदा विभुः । तासां परमनारीणामृपभाक्षं पुरःस्थितम् । रत्नानि च परााणि रामेण सह केशवः॥४२ ददृशुर्देवगन्धर्वा गृष्टीनामिव गोपतिम् ॥ २६ प्रतिगृह्य च तत्सर्वमदितिर्वासवानुजम् । तस चन्द्रोपमं वक्रमुदीक्ष्य मुदितेन्द्रियाः। संप्रहृष्टा महाबाहुमिदं वचनमनुवन् । २७ पूजयामास दाशार्ह रामं च विगतज्वरा ॥ ४३ शची महेन्द्रमहिपी कृष्णस्य महिपी तदा । सत्यव्रत पुरा वायुरिदमसानिहाब्रवीत् । सर्वभूतहिवज्ञश्च महपिरपि नारदः ।। २८ सत्यभामां तु संगृह्य अदित्यै सा न्यवेदयत्।।४४ विष्णुर्नारायणो देवः शङ्खचक्रगदासिभृत् । सा तस्याः सत्यभामायाः कृष्णप्रियचिकीर्पया । स भौम नरकं हत्वा भर्ता वो भविता ध्रुवम्।।२९ वरं प्रादाद्देवमाता सत्यायै विगतज्वरा ॥ ४५ दिया तस्सर्पिमुख्यस्य नारदस्य महात्मनः । जरां न यास्यसि शुभे यावत्कृप्णोऽस्ति भूतले । वचनादेव सत्यं नो भर्ता भवितुमर्हसि ॥ ३० सर्वगन्धगुणोपेता भविप्पसि वरानने ॥ ४६ यत्प्रियं यत पश्याम श्रुतं प्रियमरिन्दम । विसृज्य सत्यभामा वै पौलोमी च सुमध्यमा । दर्शनेन कृतार्थाः सो वयमस्य महात्मनः ॥३१ | शच्यापि समनुज्ञाता ययौ कृष्णनिवेशनम्।। ४७ उवाच हि यदुश्रेष्ठः सर्वास्ता जातमन्मथाः । संपूज्यमानखिदशर्महर्षिगणसेवितः । यथा धूत विशालाक्ष्यस्तत्सर्व वो भविष्यति।।३२ । द्वारकां प्रययौ कृष्णो देवलोकादरिन्दमः ॥४८ ·८४ श्रीमन्महाभारते [अर्घाहरणपर्व ५ शीघ्रादेत्य महाबाहुर्दीमध्वानमच्युतः । वर्धमानपुरद्वारमाससाद सुरोत्तमः ॥ ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि षट्पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ सप्तपञ्चाशोऽध्यायः॥७॥ द्वारकावर्णनम् ॥ १॥ रक्मिणीसत्यभामादिगृहवर्णनम् ॥ २॥ कृष्णेन स्वर्गादानीतस्य पारिजातस्य प्रतिष्ठापनमुद्यान वर्णनं च ॥३॥ . भीम उवाच । तुल्यैः पर्जन्यनिर्घोपैोदर्भोगवती यथा ॥ १४ तां पुरीं द्वारकां दृष्ट्वा विभुनारायणो हरिः । कृष्णध्वजोपवाद्यैश्च दाशार्हायुधरोहितः । हृष्टः सर्वार्थसंपन्नः प्रवेष्टुमुपचक्रमे ।। १ वृष्णिवीरमयुरैश्च स्त्रीसहस्रप्रजाकुलैः ॥ १५ सोऽपश्यद्वृक्षपण्डांश्च रम्यान्नानाजनान्वहून् । वासुदेवेन्द्रपर्जन्यैहमेपैरलता । समन्ततो द्वारवत्यां नानापुष्पफलान्वितान् ॥२ | ददृशे द्वारकाऽतीव मेधैौरिव संवृता ।। १६ अर्कचन्द्रप्रतीकाशैर्मेरुकूटनिभैगुहै। साक्षाद्भगवतो वेश्म विहित विश्वकर्मणा । द्वारकामाता रम्यां सुकृतां विश्वकर्मणा ॥ ३ ददृशुर्वासुदेवस्य चतुर्योजनमायतम् ॥ • १७ पद्मपण्डाकुलाभिश्च हंससेवितवारिभिः। तावदेव सुविस्तीर्ण सुसंपूर्ण महाधनैः । गङ्गासिन्धुप्रकाशाभिः परिघाभिरलङ्कृताम् ॥ ४, प्रासादवरसंपन्नं युक्तं जगति पर्वतैः ।। प्राकारेणार्फवर्णेन पाण्डरेण विराजिताम् । यं चकार महाभागस्त्वष्टा वासवचोदितः। वियन्मूर्ध्नि निविष्टेन द्यामियानपरिच्छदाम् ।। ५ प्रासाद हेमनाभस्य सर्वतो योजनायतम् ॥ १९ नन्दनप्रतिमैश्चापि मिश्रकातिमैर्वनैः । मेरोरिव गिरेः शृङ्गमुच्छ्रितं काश्चनालयम् । तत्र सा विहिता साक्षानगरी विश्वकर्मणा ॥ ६ रुक्मिण्याःप्रवरो वासो निर्मितः सुमहात्मना २० काञ्चनैर्मणिसोपानरुपेता जनहर्पिणी । सत्यभामा पुनर्वेश्म सदा वसति पाण्डरम् । गीतघोपमहाघोपैः प्रासादप्रवरैः शुभा ।। ७/ विचित्रमणिसोपानं यं विदुः शीतवानिति ॥२१ तसिन्पुरवरश्रेष्ठे दाशार्हाणां यशखिनाम् । विमलादित्यवर्णाभिः पताकाभिरलङ्कतम् । वेश्मानि जहपे दृष्ट्वा भगवान्पाकशासनः ।। ८ व्यक्तबद्धं यथोद्देशे चतुर्दशमहाध्वजम् ॥ २२ समुच्छ्रितपताकानि पारिप्लवनिमानि च । सर्वप्रासादमुख्योऽत्र जाम्बवत्या विभूपितः । काश्चनाभानि भास्वन्ति मेरुकूटनिभानि च ॥९ प्रभाया जृम्भणैचित्रैलोक्यमिव भासयन् ।।२३ सुधापाण्डरशृङ्गश्च शातकुम्भपरिच्छदैः। यस्तु पाण्डरवर्णाभस्तयोरन्तरमाश्रितः । रत्नसानुमहाशझैः सर्वरत्नसमन्वितैः॥ १० विश्वकर्माकरोदेन कैलासशिखरोपमम् ।। २४ सहः सार्धचन्द्रय सनिर्यहैः सपञ्जरैः । जाम्बूनदप्रदीप्तानः प्रदीप्तज्वलनोपमः । सयन्त्रगृहसंवाथैः सधातुभिरिवाद्रिभिः॥ ११ सागरप्रतिमोऽतिष्ठन्मेरुरित्यभिविथुतः ॥ २५ मणिकाञ्चनभौमेश्च सुधामृष्टतलैस्तथा । तसिन्गान्धारराजस दुहिता कुलशालिनी । जाम्बूनदमयद्वारैडूर्यविकृतार्गलः ॥ १२ | मुकेशी नाम विख्याता केशवेन निवेशिता।२६ सर्वसुखसंस्पर्शर्महाधनपरिच्छदैः । पद्रकूट इति ख्यातः पद्मवर्णो महाप्रमः । रम्यसानुगृहैः शरैर्विचित्ररिव पर्वतैः॥ १३ | सुप्रभाया महाबाहो वासः स परमोच्छ्रितः॥२७ पञ्चवर्णसवर्गश्च पुष्पवृष्टिसमप्रभः । यस्तु मूर्यप्रभो नाम प्रासादवर उच्यते !

·ध्यायः ५७] सभापर्व २ क्षणायाः कुरुश्रेष्ठ स दत्तः शाङ्गधन्वना ॥२८ ये च हैमवता वृक्षा ये च नन्दनजास्तथा ॥४५ घहर्यवरवर्णाभः प्रासादो हरितग्रमः । आहृत्य यदुसिंहेन तेऽपि तत्र निवेशिताः । धेतजाला हि यत्रैव यत्रैव च निवेशिवा ॥ २९ रनपीतारुणप्रख्याः सितपुप्पाश्च पादपाः॥४६ यं विदुः सर्वभूतानि हरिरित्येव भारत । सर्वर्तुफलपूर्णास्ते ते च काननसिन्धुषु । सुमित्रविजयावासो देवर्पिगणपूजितः॥ ३० सहस्रपनपद्माथ मन्दराश्च सहस्रशः॥ ४७ महिप्या वासुदेवस्य भूपणं सर्ववेश्मनाम् । अशोकाः कर्णिकाराश्च तिलका नाग मल्लिकाः । यस्तु प्रासादमुख्योऽत्र विहितः सर्वशिल्पिभिः।। कुरका नागपुप्पाश्च चम्पफास्तृणपुल्लिकाः ॥४८ महिप्या वासुदेवस्य केतुमानिति विश्रुतः। सप्तपर्णाः कवन्धाथ नीपाः कुरवकास्तथा । प्रासादो विरजो नाम विरजस्को महात्मनः ३२ केतकाः केसराचैव हिन्तालतलताटकाः॥ ४९ उपस्थानगृहं तात केशवस्य महात्मनः । तालाः प्रलम्बा बकुलाः पिण्डिका वीजपूरकाः। यस्तु प्रासादमुख्योऽत्र यं त्वष्टा व्यदधात्स्वयं ३३ दुतामलकखर्जूरा महिता जम्बुकास्तथा ॥ ५० योजनायतविष्कम्भं सर्वरत्नमयं विभोः। आम्राः पनसवृक्षाश्च चम्पकास्तिलतिन्दुकाः । तेपां तु विहिताः सर्वे रुक्मदण्डाः पताकिनः३४ लिकुचामृतकाचैव क्षीरिका कर्णिका तथा ॥५१ सदने वासुदेवस्य मार्गसंजनना ध्वजाः नालिकेरेङ्गुदाश्चैव उत्क्रोशकवनानि च । घण्टाजालानि तत्रैव सर्वेषां च निवेशने ॥ ३५ कदली जातमल्ली च पाटली कुमुदोत्पलाः॥५२ आहृत्य यदुसिंहेन वैजयन्तच्छलो महान् । नीलोत्पलकपूर्णाश्च वाप्यः कूपाः सहस्रशः। हंसकूटस्स यच्चुङ्गमिन्द्रद्युम्नसरो महत् ।। फुल्लाशोककपित्थाश्च तैस्तीण्यन्धुजीवकाः ५३ पष्टितालसमुत्सेधमर्धयोजनविस्तृतम् । प्रियालाशोकवादियः प्राचीनाथापि सर्वशः। सकिन्नरमहानादं तदप्यमिततेजसः ।। प्रियङ्गुबदरीमिश्च यवैः स्यन्दनचन्दनः॥ ५४ पश्यतां सर्वभूतानां त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । शचीपीलुपलाशश्च पलाशवधपिप्पलः।। आदित्यपथगं यत्तन्मेरोः शिखरमुत्तमम् ॥ ३८ उदुम्बरैश्च विल्वश्च पालाशः पारिभद्रकैः ॥ ५५ जाम्बूनदमयं दिव्यं त्रिपु लोकेषु विश्रुतम् । तदप्युत्पाट्य कृच्छ्रेण सं निवेशनमाहृतम् ॥३९ इन्द्रवृक्षार्जुनश्चैव अश्वत्थैश्विरविल्वकः । भीमगञ्जनवृक्षश्च भल्लाभैरवसाहयः॥ ५६ भ्राजमानं पुरा तत्र सर्वोपधिविदीपितम् । सजस्ताम्बूलबल्लीभिर्लवङ्गः क्रमुकैस्तथा । यमिन्द्रभवनाच्छोरिराजहार परन्तपः॥ पारिजातः स तत्रच केशवेन निवेशितः। वंशश्च विविधैस्तत्र समन्तात्परिरोपितः॥ ५७ लेपहस्तशतर्जुष्टो विमानश्च हिरण्मयः ।। ४१ ये च नन्दनजा वृक्षा ये च चैत्ररथे वने । विहिता वासुदेवेन तत्रैव च महाद्रुमाः। सर्वे ते यदुनाथेन समन्तात्परिरोपिताः॥ ५८ पद्माकुलजलोपेता रक्तसौगन्धिकोत्पलाः॥ ४२ समाहिता महानद्यः पीतलोहितवालुकाः । मणिमाक्तिकवालूकाः पुष्करिण्यः सरांसि च । तसिन्गृहवरे रम्ये मणिशक्रसवालुकाः॥ ५९ तासां परमकूलानि शोभयन्ति महाद्रुमाः ॥४३ मत्तवहिणनादाथ कोकिलाथ मदाबहाः । सालतालाश्वकर्णाश्च शतशाखाश्च रोहिणः । बभूवुः परमोपेताः सर्वे जगति पर्वताः॥ ६० भल्लातककपित्याथ इन्द्रवृक्षाव चम्पकाः ॥ ४४ तत्रैव गजयूथानि तत्र गोमहिपास्तथा । सादिरा मृतकाचैव समन्तात्परिरोपिताः । | निवासाथ कृतास्तत्र वराहा मृगपक्षिणाम् ॥६१ ·श्रीमन्महाभारते [अर्घाहरणपर्व ५ विश्वकर्मकृतः शैलः प्राकारस्तत्र वेश्मनि । तेन ते च महाशैलाः सरितश्च सरांसि च । व्यक्तकिप्कुशतोद्यामः सुधारससमप्रभः ॥ ६२ परिक्षिप्तानि वै तस्य वनान्युपवनानि च ।। ६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि सप्तपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५७ ॥ अष्टपञ्चाशोऽध्यायः॥५०॥ कृष्णादर्शनाय वसुदेवादीनामागमनम् ॥ ६ ॥ रामकृष्णाभ्यां पित्रादिवन्दनपूर्वकं बन्धुभ्यो रखादिवितरणम् ॥ २ ॥ इन्द्रस्य कृष्णचरितप्रशंसनपूर्वक स्वलोकगमनम् ॥३॥ भीष्म उवाच । ततः सर्वाणि वित्तानि सर्वरत्नमयानि च । एवमालोकयाश्चरकामृपभास्त्रयः । च्यभजतानि तेभ्योऽथ सर्वेभ्यो यदुनन्दन॥१४ उपेन्द्रबलदेवौ च वासवश्व महायशाः ॥ १ सा केशवमहामात्रैर्महेन्द्रप्रतिमैः समा। ततस्तं पाण्डरं शौरिर्मनि तिष्ठन्गरुत्मतः। शुशुभे वृष्णिशार्दूलैः सिंहैरिव गिरेगुहा ॥ १५ प्रीतः शङ्कमुपाध्मासीविपतां रोमहर्पणम् ॥ २ अथासनगतान्सर्वानुवाच विबुधाधिपः । वस्य शसस्य शब्देन सागरश्चक्षुभे भृशम् । शुभया हर्पयन्वाचा महेन्द्रस्तान्महायशाः। ररास च नमः सर्व तचित्रमभवत्तदा । ३) कुकुरान्धकमुख्यांथ तं च राजानमाहुकम् ॥१६. पाञ्चजन्यस्य निर्धोपं निशम्य कुकुरान्धकाः। इन्द्र उवाच। प्रीयमाणाः समाजग्मुरालोक्य मधुसूदनम् ॥ ४ यदर्थं जन्म कृष्णस्य मानुषेषु महात्मनः । वसुदेवं पुरस्कृत्य वेणुशङ्करवैः सह । यत्कृतं वासुदेवेन तद्वक्ष्यामि समासतः ॥ १७ उग्रसेनो ययौ राजा वासुदेवनिवेशनम् ॥ ५ अयं शतसहस्राणि दानवानामरिन्दमः। आनन्दितुं पर्यचरन्स्वेपु वेश्मसु देवकी। निहत्य पुण्डरीकाक्षः पातालविवरं ययौ ॥ १८ रोहिणी च ययौ देशमाहुकस्य च याः स्त्रिया यच नाधिगतं पूर्वैः प्रहादयलिशम्बरैः । हता ब्रह्मद्विपः सर्वे जयन्त्यन्धकवृष्णयः। तदिदं शौरिणा वित्तं प्रापितं भवतामिह ॥ १९ एवमुक्तः सह स्त्रीभिरक्षतैर्मधुसूदनः ।। ७ | सपाशं मुरमाक्रम्य पाञ्चजन्यं च धीमता। ततः शौरिः सुपर्णेन खं निवेशनमभ्ययात् । शिलासवानतिक्रम्य निशुम्भः सगणो हतमा२० चकाराथ यथोदेशमीश्वरो मणिपर्वतम् ॥ ८ हयग्रीवश्च विक्रान्तो दानवो निहतो वली । ततो धनानि रत्नानि सभायां मधुसूदनः । मथितश्च मृधे भौमः कुण्डले चाहते पुनः॥२१ निधाय पुण्डरीकाक्षः पितुर्दर्शनलालसः॥ ९ पुनर्वाणवधे शौरिमादित्या यमुभिः सह । ततः सान्दीपिनि पूर्व वालणं चापि भारत । मन्मुखा आगमिप्यन्ति साध्याथ मधुसूदनम्२२ यथान्यायं वासुदेव उपस्पृष्ट्वा महायशाः॥१० एवमुक्त्या ततः सर्वानामञ्य कुकुरान्धकान् । ववन्दे पृथुताम्राक्षः प्रीयमाणो महायर सस्बजे रामकृष्णां च वसुदेवं च वासवः ॥ २३ तथाऽशुपरिपूर्णाक्षमानन्दभृतचेतसम् ।। ११ प्रद्युम्नसाम्बप्रमुखाननिरुद्धं च सारणम् । यवन्दे सह रामेण पितरं वासवानुजः। व, झल्लिं गदं भानुं चारुदेणं च पुत्रहा ॥ २४ ताभ्यां च मर्युपाप्रातः केशवः परवीरहा।। १२ सत्कृत्य सारणारी पुनरामाप्य सात्यकिम् । यथाश्रेष्टमुपागम्य साततान्यदुनन्दनः । सखजे पृष्णिराजानमाहुकं कुफराधिपम् । सर्वेषां नाम जग्राह दाशार्हाणामधोक्षजः ॥ १३ / भोजं च कृतवर्माणमन्यांमान्धकप्णिषु ॥ २५ ।

·अध्यायः ५९] सभापर्व २॥ ८७ . मिन्य देवप्रवरासवो वासवानुजम् । दिशागजं महामानं काञ्चनस्रजमास्थितः। ततः श्वेताचलप्रख्यं गजमरावतं प्रभुः॥ २६ प्रबभौ मन्दराग्रस्थः प्रतपन्भानुमानिव ।। ३० पश्यतां सर्वभूतानामारुरोह शचीपतिः । ततो वज्रमयं भीमं प्रगृह्य परमाङ्कुशम् । पृथिवीं चान्तरिदं च दिवं च वरवारणम् ॥२७ यो चलवता साध पावकेन शचीपतिः ।। ३१ मुखाडम्बरनिर्योपैः पूरयन्तमिवासकृत् । तं करेणुगजबातविमानश्च मरुद्गणाः । हमयन्त्रमहाकश्यं हिरण्मयविपाणिनम् ।। २८ पृष्ठतोऽनुययुः प्रीताः कुबेरवरुणग्रहाः ।। ३२ मनोहरकुथास्तीण सर्वरतविभूपितम् । स वायुपक्षमासाय वैश्वानरपथं गतः। नित्यनुतमदसावं क्षरन्तमिव तोयदम् ।। २९ प्राप्य सूर्यपथं देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते समापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि अष्टपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ एकोनपष्टितमोऽध्यायः॥५९ ॥ कृष्णेनाहतविभूतिविलोकनाय देवकीरुक्मिण्याविग्रीणामागमनम् ॥ १॥ सभामागतायाः यशोदासुतायाः रामकृष्णा भ्यां सरकारः ॥ २ ॥ सर्वेषां स्वस्लभवनगमनम् ॥ ३ ॥ भीम उवाच। ततः स भगवान्रामस्तामुपागम्य भामिनीम् । ततः सर्वदशार्हाणामाहुकस्य च याः खियः । मुर्युपाघ्राय सव्येन परिजग्राह पाणिना ॥ १० नन्दगोपस्य महिपी यशोदा लोकविश्रुता ॥ १ तां च तत्रोपसंप्राप्य प्रियामिव सखीमिमाम् । रेवती च महाभागा रुक्मिणी च पतिव्रता। दक्षिणेन कराग्रेण परिजग्राह माधवः ।। सत्या जाम्बवती चोमे गान्धारी शिंशुमापि च२) ददृशुस्तां सभामध्ये भगिनी रामकृष्णयोः। विशोका लक्षणा चापि सुमित्रा केतुमा तथा । | रुक्मपद्मशयां पद्मश्रीमिवोत्तमनाभयोः ॥ १२ वासुदेवमहिप्योऽन्याः श्रिया सार्धं ययुस्तदा ॥३ अथाक्षतमहापृष्टया लाजपुप्पघृतैरपि । विभूतिं द्रष्टुमनसः केशवस महात्मनः। वृष्णयोऽवाकिरन्प्रीताः सर्पणजनार्दनी ।। १३ प्रीयमाणाः सभा जग्मुरालोकयितुमच्युतम् ॥४ देवकी सर्वदेवीनां रोहिणी च पुरस्कृता । सबालाः सहद्धाश्च ये ज्ञातिकुलबान्धवाः । उपोपविविशुः प्रीता घृणपयो मधुसूदनम् ।। १४ दृशुर्देवमासीनं कृष्णं हलभृता सह ।। तो तु पूर्वमविक्रम्य रोहिणीमभिवाय च । पूज्यमानो महाबाहुः पौराणां रविवर्धनः अभ्यवादयतां देवा देवकी रामकेशवा ।। विवश पुरुपव्याघ्रः स्ववेश्म मधुसूदनः ॥ १५ सा ताभ्यामृपभाक्षाभ्यां पुत्राभ्यां शुशुभेऽधिकं। रुक्मिण्या सहितो देच्या प्रमुमोद मुखी मुखम् । देवकी देवमातेच मित्रेण वरुणेन च ।। ७ अनन्तरं च सत्याया जाम्बवत्साथ भारत ॥१६ ततः प्राप्ता यगोदाया दुहिता वै क्षणेन हि । सर्वासां च यदुथेष्ठो गेहे गेहे विहारवान् । जाग्यल्यमाना गपुपा प्रभयाऽतीय भारत ॥ ८ जगाम च हपीकेशो रुक्मिण्याः सदनं पुनः१७ एकानोति यामाहुः कन्यां ये कामरूपिणीम् । एप तात महाबाहो विजयः शाधिन्वनः । । पलते सगणं फंस जपान पुरुषोत्तमः॥ ९ एतदर्थ च जन्माहुर्मानुपेषु महात्मनः ॥ १८ ॥ इति भीमन्महामारते समागि अर्घाहरणपगि एकोनपष्टितमोऽध्यायः ॥ १९ ॥ .

·८८ श्रीमन्महाभारते [अर्घाहरणपर्व ५ पष्टितमोऽध्यायः॥६०॥ शर्ववरगर्वितेन बाणासुरेण स्वतनयया उपया सह गूदं रममाणस अनिरुद्धस्य कारागृहप्रापणम् ॥ ॥ नारदाद्विदि सपौत्रवृत्तेन कृष्णेन सरामप्रद्युम्नेन बाणं निर्जित्य उपया सह अनिरुद्धानयनम् ॥ २॥ भीष्म उवाच। आरुरोह गरुत्मन्तं ताभ्यां सह जनार्दनः । द्वारकायां ततः कृष्णः खदारेपु दिवानिशम् । ततः सुपर्णमारुह्य जयाय भरतर्षभ । सुखं लब्ध्वा महाराज प्रमुमोद महायशाः ॥ १ जग्मुः क्रुधा महावीर्या वाणस्य नगरं प्रति । पौत्रस्य कारणाचक्रे विद्युधानां प्रियं तदा । अथासाद्य महाराज तत्पुरं ददृशुश्च ते ॥ १७ सवासवैः सुरैः सर्वैर्दुष्करं भरतर्षभ । २ ताम्राकारसंगुप्तां हेमप्रासादसङ्कुलाम् । वाणो नामाऽभवद्राजा वलेज्येष्ठसुतो वली । दृष्ट्वा मुदा युताः सर्वे विसयं परमं ययुः ॥१८ वीर्यवान्भरतश्रेष्ठ स च बाहुसहस्रवान् ॥ ३ तथा बाणपुरस्सासन्द्वारस्या देवताः सदा । ततस्तेपे तपस्तीनं सत्वेन मनसा नृप । महेश्वरो गुहश्चैव भद्रकाली विनायकः॥ १९ रुद्रुमाराधयामास स च बाणः समा बहु ॥ ४ | अथ कृष्णो वलाजिखा द्वारपालान्युधिष्ठिर । तसै बहुवरा दत्ताः शङ्करेण महात्मना । सुसंकुद्धो महातेजाः शङ्खचक्रगदासिभृत् ॥ २० तांच लब्ध्या वरान्माणो दुर्लभानसुरैर्भुवि ॥ ५ आससादोत्तरद्वारं शङ्करेणाभिरक्षितम् । स शोणितपुरे राज्यं चकारापतिमो चली। तत्र तस्थौ महातेजाः शूलपाणिमहेश्वरः ॥ २१५ प्रासिताश्च सुराः सर्वे तेन वाणेन पाण्डव ॥ ६ | पिनाकं सशरं गृह्य वाणस हितकाम्यया । विजित्य विवुधान्सेन्द्रान्वाणः संवत्सरान्वहून् । | ज्ञाखा तमागतं कृष्णं व्यादितासमिवान्तकम्र२ अशासत महद्राज्यं कुबेर इव भारत ॥ ७| ततस्तौ चक्रतुर्युद्धं वासुदेवमहेश्वरौ । ततो राजनुपा नाम वाणस दुहिता यथा । तयुद्धमभवद्धोरमचिन्त्वं रोमहर्पणम् ।। २३ येनोपायेन कौन्तेय अनिरुद्धो महाद्युतिः॥ ८ अन्योन्यं तौ ततक्षाते अन्योन्यजयकाशिणौ । प्राद्युम्निस्तामुपां प्राप्य प्रच्छन्नः प्रमुमोद ह । दिव्यान्यस्त्राणि तौ देवौ द्धा मुमुचतुस्तदा२४ अथ चाणो महातेजास्तदा तत्र युधिष्ठिर ॥ ९ ततः कृष्णो रणं कसा मुहूर्त शूलपाणिना । तं गुह्यनिलयं ज्ञाला प्राधुनिं सुतया तदा । विजित्य तं महादेवं ततो युद्धे जनार्दनः। गृहीत्वा कारयामास वस्तु कारागृहे बलात्॥१० अन्यांच जित्वा द्वारस्थान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।२५ स कुमारः मुखा)ऽथ तदा दुःखसमन्वितः। प्रविश्य वाणमासाद्य स तत्राथ जनार्दनः । याणेन धातितो राजन्ननिरुद्धो मुमोह च ॥ ११ चके युद्ध महामुद्धस्तेन याणेन पाण्डव ।। २६ एतस्मिन्नेव काले तु नारदो मुनिपुङ्गवः । याणोऽपि सर्वशखाणि शितानि भरतर्पम । द्वारकांप्राप्य कौन्तेय कृष्णं दृष्ट्वा वचोऽब्रवीत् १२ मुसंयुद्धस्तदा युद्धे पातयामास केशवे ।। कृष्ण कृष्ण महापाहो यदना कीर्तिवर्धन । पुनरुद्यम्य शस्त्राणि सहसं सर्ववाहुभिः । पौत्रस्ते वाध्यमानोऽत्र वाणेनामिततेजसा ।।१३ मुमोच वाणः संक्रुद्धः कृष्णं प्रति रणाजिरे ॥२८ कनं प्राप्तोऽनिरुद्धो पे शेते कारागृहे सदा । ततः कृष्णलदा कृचा तानि सर्वाणि भारत । एतदुक्त्या मुरपियें चाणसाथ पुरं गया ॥ १४ | कृचा मुहुन बाणेन युद्ध राजनधोक्षजः ॥ २९ नारदस वचः श्रुसा ततो राजअनार्दनः । चममुद्यम्य रोपाई दिन्यं सोत्तमं तनः । आय यलदेवं हि प्रद्युमं च महायुतिम् ।। १५ सहसवाहथिच्छेद पाणसामिततेजसः ।। २७ ·अध्यायः ६१]. सभापर्व २॥ नवतो वाणो महाराज कृष्णेन भृशपीडितः। ततः स सर्वरतानि चाहत्य मधुसूदनः । भिन्नवाहुः पंपाताशु विशाख इव पादपः ॥३१ क्षिप्रमारोपयाचक्रे सर्वखं गरुडोपरि ॥ રૂપ स पातयित्वा वाणैस्तं वाणं कृष्णस्वरान्वितः। त्वरयाऽथ स कौन्तेय बलदेवं महावलम् । प्राधुग्नि मोचयामास क्षिप्रं राजगृहात्तदा ॥३२ प्रादुन्निं च महावीर्यमनिरुद्धं महायुतिम् ॥ ३६ मोक्षयित्वाऽध गोविन्दः प्राथुन्नि सह भार्यया। उपांच सुन्दरी राजन्भृत्यदारगणैः सह । सर्वानेतान्समारोप्य गरुडोपरि वीर्यवान् ।। ३७ घाणस्य सर्वरत्नानि असहयानि जहार सः ॥३३ मुदा युक्तो महातेजाः पीताम्बरधरो यली । गोधनानि च सर्वस्वं स वाणस्यालये बलात् । दिव्याभरणचित्राङ्गः शङ्खचक्रगदासिभृत् । जहार च हपीकेशो यदूनां कुलवर्धनः ॥ ३४ | आरुरोह गरुत्मन्तमुदयं भास्करो यथा ॥ ३८ ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि पष्टितमोऽध्यायः ॥ ६ ॥ S एकपष्टितमोऽध्यायः॥६१॥ भीष्मेण नरकयाणासुरममुसदुष्टनिग्रहादिरूपातीतानागतकृष्णचरित्रनिरूपणम् ॥१॥ भीष्म उवाच। उभौ तावपि कृष्णेन स्यराष्ट्र विनिपातिती ।।१० मूदिता द्वारपालाश्च निशुम्भनरको हतौ । दग्धा वाराणसी तात केशवेन महात्मना । कृतक्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योति प्रति॥१ | पाण्ड्यं पौण्डूं च मात्स्यं च कलिङ्गं च जनार्दनः११ शॉरिणा पृथिवीपालावासिता भरतर्षभ । जघान सहितान्सर्वानहराजं च माधवः ॥ १२ धनुपश्च प्रणादेन पाञ्चजन्यखनेन च ॥ २ एप चैव शतं हत्वा रथेन क्षत्रपुङ्गवान् । मेघप्रख्यरनेकैथ दाक्षिणात्याभिसंवृतम् । गान्धारीमवहत्कृष्णो महिपी यादवर्षमः ॥ १३ रुक्मिणं त्रासयामास केशवो भरतर्पम ३) अथ गाण्डीवधन्वानं क्रीडाथै मधुसूदनः। ततः पर्जन्यघोपेण रथेनादित्यवर्चसा। जिगाय भरतश्रेष्ठ कुन्त्याच प्रमुखे विभुः ॥ १४ उवाह महिषी भोज्यामेप चक्रगदाधरः ॥ ४) द्रोणि कृपं च कर्ण च भीमसेनं मुयोधनम् । जास्थ्य आहतकोधः शिशुपालथ निर्जितः । युद्धाय सहितानाजञ्जिगाय भरतर्षभ ।। १५ पक्रय स हतः सत्ये शतधन्वा च क्षत्रियः ॥ ५ वभ्रोथ प्रियमन्विच्छन्नेप चक्रगदाधरः । इन्द्रधुनो हतः कोपाधवनश्च कशेरुकः । वेणुदारिवृतां मार्यो प्रममाथ युधिष्ठिर ॥ १६ हतः सोमपतिश्चैव साल्वय कृतधन्वना ॥ ६ पर्याप्त पृथिवीं सर्वी साधां सरथकुशराम् । पर्वतानां सहस्रं च चक्रेण पुरुषोत्तमः । वेणुदारियशे युक्तां जिगाय मधुसूदनः ॥ १७ विमज्य पुण्डरीकाक्षो घुमत्सेनमपोधयत् ॥ ७ अवाप्य तपसा वीर्य बलमोजथ भारत । महेन्द्रशिखरे चैव निमेपान्तरचारिणी । पासिताः सगणाः सर्वे वाणेन विषुधाधिपाः १८ जग्राह भरतश्रेष्ठ पानराव भितवरी ॥ ८ बजाशनिगदामाणस्ताडयन्दिरनेकशः । इरावत्या महामोजो पहिर्यसमो वले । तस्स नासीद्रणे मृत्युर्देवरपि सवासवः ॥ १९ गोपतिस्तालफेतुथ निहती गाईपन्यना ॥ ९ सोमिभूतय कृष्णेन न हतय महात्मना ।। , अक्षप्रपलने राजमबहेलनतत्पर । छित्वा याहुसहस्रं तु गोविन्दन महात्मना ।।२० मागे याति ॥५॥ एकातिमोऽधायः॥६॥ . सनी.१७ ·श्रीमन्महाभारते [अर्घाहरणपर्व एपोऽपीडन्महाबाहुः कंसं च मधुसूदनः । सुरासुरमनुष्येषु नाभून्न भविता कचित् । अवाप्तं तपसा वीर्य बलमोजश्च भारत । यस्तामध्यवसद्राजा नान्यत्र मधुसूदनात् ॥ २॥ कैटभं चातिलोमानि निजधान जनार्दनः ॥२१ भ्राजमानास्तु वै सर्वे वृष्ण्यन्धकमहारथाः। जम्बुमैरावतं चैव विरूपं च महायशाः। तेजिष्ठं प्रतिपत्स्यन्ते नाकाष्ठं गतासवः ॥ २९ जघान भरतश्रेष्ठ शम्बरं चारिमर्दनम् ।। २२ एवमेव दशार्हाणां विधाय विधिना विधिम् । एप भोगवतीं गत्वा वासुकि भरतर्षभ । विष्णुर्नारायणः साक्षात्स्वस्थानं प्राप्यते ध्रुवम् निर्जित्य पुण्डरीकाक्षो रौक्मिणेयममोचयत्।।२३ अप्रमेयोऽनियोज्यश्च यत्र कामगमो वशी। एवं बहूनि कर्माणि शिशुरेव जनार्दनः । मोदते भगवान्प्रीतो पालः क्रीडनकैरिव ॥ ३१ कृतवान्पुण्डरीकाक्षः संकर्पणसहायवान् ॥ २४ नेप गर्भवमापेदे न योन्यामावसत्प्रभुः। एवमेपोऽसुराणां च सुराणामपि सर्वशः । भयाभयकरः कृष्णः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।। २५ आत्मनस्तेजसा कृष्णः सर्वेषां कुरुते गतिम्॥३२ एवमेव महाबाहुः शास्ता सर्वदुरात्मनाम् । यथा बुद्बुद उत्थाय तत्रैव प्रविलीयते । कृत्वा देवार्थममितं स्वस्थान प्राप्स्यते पुनः ॥२६ चराचराणि भूतानि तथा नारायणे सदा ॥३३ एप भोगवतीं पुण्यां रविकान्ति महायशाः । न नमातुं महावाहुः शक्यो भारत केशवः । द्वारकामात्मसात्कृत्वा सागरं प्लावयिष्यति ॥२७ परं हि परतस्तस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते ॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्धाहरणपर्वणि एकपष्टितमोऽध्यायः ।। ६१ ॥ दिपष्टितमोऽध्यायः ॥ १२॥ भीष्मवाक्योपरमे सहदेवेन कृष्णपूजाविरुद्धभापिणो वधे प्रतिज्ञाते राज्ञां तूष्णीभावः ॥ १॥ सहदेवमूर्ति पुष्पवृष्टिः । भशरीरवाणीच ॥ २ ॥ नारदेन कृष्णानर्चकस्य निन्दनम् ॥ ३॥ सहदेवेन सम्यपूजनपूर्वक कर्मसमापनम् ॥ ४॥ शिशु- पालेन यज्ञविधाताय राज्ञा प्रोत्साहनम् ॥५॥ वैशंपायन उवाच । अदृश्यरूपा वाचवायत्रुवन्साधुसाध्विति । एवमुक्त्वा ततो भीष्मो विरराम महाबलः । अविध्यदजिनं कृणं भविष्यद्भूतजल्पनः॥ ७ व्याजहारोत्तरं तत्र सहदेवोऽर्थवद्वचः ।। १ सर्वसंशयनिर्मोक्ता नारदः सर्वलोकवित् । केशवं केशिहन्तारमप्रमेयपराक्रमम् । उवाचाखिलभूतानां मध्ये स्पष्टतरं वचः॥ ८ पूज्यमानं मया यो वः कृष्णं न सहते नृपाः॥२ कृष्णं कमलपत्राक्षं नार्चयिप्यन्ति ये नराः। सर्वेषां यलिनां मूर्ध्नि मयेदं निहितं पदम् । जीवन्मृतास्तु ते ज्ञेया न समाप्याः कदाचन। एवमुक्ते मया सम्यगुत्तरं प्रब्रवीतु सः॥ ३ वैशंपायन उवाच स एव हि मया वध्यो भविष्यति न संशयः । पूजयित्वा च पूजान्द्रिलक्षत्रपिशेपरिन् । मतिमन्तथ ये केचिदाचार्य पितरं गुरुम् ॥ ४ सहदेवो नृणां देवः समापयत कर्म तत् ॥ १० अर्यमर्चितमर्धाहेमनुजानन्तु ते नृपाः । तसिन्नभ्यचिंते कृपणे सुनीथः शत्रुकर्षणः वतो न व्याजहारपां कश्चिदुद्धिमतां सताम् ॥ ५ अतिताप्रेक्षणः कोपादुवाच मनुजाधिपान् ॥११ मानिनां पलिनां राज्ञां मध्ये चै दर्शिते पदे। स्थितः सेनापतिर्योऽहं मन्यध्वं किं तु सांप्रतम् । ततोऽपवरपुष्पवृष्टिः सहदेवस मूर्धनि ।। ६ । युधितिष्ठाम सनद्य समेतान्वृष्णिपाण्डवान् ॥१२

·अध्यायः ६३ ]
सभापर्व २।
९१
- इति सर्वान्समुत्साद्य राज्ञस्तांचेदिपुङ्गवः । निष्कर्षान्निश्चयात्सर्वे राजानः क्रोधमूर्छिताः।
यज्ञोपघाताय ततः सोऽमन्त्रयत राजभिः ।। १३. अनुवंस्तत्र राजानो निवेदादात्मनिश्चयात् ।। १६
तबाहूतागताः सर्वे मुनीधप्रमुखा गणाः। मुहद्भिर्यमाणानां तेषां हि वपुरावभी।
समदृश्यन्त संमुद्धा विवर्णवदनास्तथा ।। १४ आमिपादपकृष्टानां सिंहानामिव गर्जताम् ॥१७
युधिष्ठिराभिषेकं च वासुदेवस्य चाहणम् । तं वलांघमपर्यन्तं राजसागरमक्षयम् ।
न साधथा तथा कार्यमेवं सर्वे तदाऽत्रुवन्।। १५ कुर्वाणं समयं कृष्णो युद्धाय युयुधे तदा ॥ १८
॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि द्विपष्टितमोऽध्यायः ॥ १२॥
॥ समाप्त चेदमर्याहरणपर्व ।।
(अथ शिशुपालवधपर्व ॥ ६ ॥)
त्रिपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३ ॥
राजा रणोग्रमादिभ्यतो युधिष्ठिरस्य भीष्मेण समाश्वासनम् ॥१॥
वैशंपायन उवाच ।
भपन्ते तात संकुद्धाः श्वानः सिंहस सन्निधट
ततः सागरसाशं दृष्ट्वा नृपतिमण्डलम् । न हि संवुध्यते यावत्सप्तः सिंह इवाच्युतः।
संवर्तवातामिहतं भीमं शुन्धमिवार्णवम् ॥ १] तदिदं ज्ञातपूर्व हि तव संस्तोतुमिच्छसि ।'
रोपात्प्रचलितं सर्वमिदमाह युधिष्ठिरः। तेन सिंहीकरोत्येतानसिंहथेदिपुगवः ।।
९
भीमं मतिमतां मुख्य पृद्धं कुरुपितामहम् । पार्थिवान्पार्थिवश्रेष्ठ शिशुपालोऽल्पचेवनः ।
वृहस्पति वृहत्तेजाः पुरुहूत इयारिहा ॥
२ सर्वान्सर्वात्मना तात नेतुकामो यमक्षयम् ॥१०
असा रोपात्प्रचलितो महानृपतिसागरः । नूनमेतत्समादातुं पुनरिच्छत्यधोक्षजः ।
अत्र यत्प्रतिपत्तव्यं तन्मे धूहि पितामह ॥ ३ पदस शिशुपालस तेजस्तिष्ठति भारत ॥ ११
यज्ञस च न विमः सात्प्रजानां च हितं भवेत् । विप्लुता चास्स भद्रं ते युद्धिषुद्धिमतां वर ।
यथा सर्वत्र तत्सर्व प्रहि मेऽद्य पितामह॥ ४ चेदिराजस्य कौन्तेय सर्वेषां च महीक्षिताम्।।१२
इत्युक्तवति धर्मजे धर्मराजे युधिष्ठिरे । आदातुं च नरव्याघ्रो यं यमिच्छत्ययं तदा ।
उवाचेदं वचो भीष्मस्ततः कुरुपितामहः॥ ५ तस्य विनवते बुद्धिरेवं चेदिपतेर्यथा ॥
१३
मा भस्त्वं कुरुशार्दूल श्वा सिंहं हन्तुमर्हति । चतुर्विधानां भूतानां त्रिषु लोकेषु माधवः ।
शिवः पन्थाः मुनीतोऽत्र मया पूर्वतरं वृतः॥६ प्रभवश्व सर्वेषां निधनं च युधिष्ठिर ॥ १४
प्रमुप्ते हि यथा सिंहे धानस्तात समागताः ।
भपेयः सहिताः सर्वे तमे यमुधाधिपाः॥ ७ इति तस वचः श्रुत्वा ततथेदिपतिनृपः ।
पूणिसिंहस्स मुप्तस तथाऽमी प्रमुख स्थिताः ।
भीष्मं स्वाक्षरा वाचः श्रावयामास मारत॥१५
॥ इति श्रीमन्महामारले गभापनि गिरालयथागि विषष्टितमोघ्यायः॥ ६३ ॥
है
वैशंपायन उवाच।
माभिः॥५॥
विनिमोऽध्या:॥६॥

·९२
श्रीमन्महाभारते
[शिशुपालवधपर्व ६
चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥१४॥
शिशुपालेन भीष्मस्तुतकृष्णचरित्रापहसनपूर्वकं भीप्मोपालम्भनम् ॥३॥
।
शिशुपाल उवाच ।
भीष्म लोके हि तत्सर्व वितथं त्वयि दृश्यते॥१५
विभीपिकाभिर्यदीभिर्भापयन्भीष्म पार्थिवान् । ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम ।
न व्यपत्रपसे कसाबुद्धः सन्कुलपांसनः॥ १ अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कौरवाधम ॥ १६
युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया । गोनः स्त्रीनश्च सन्भीप्म त्वद्वाक्याचदि पूज्यते ।
वक्तुं धर्मादपेतार्थ त्वं हि सर्वकुरूत्तमः॥ २ एवंभूतश्च यो भीष्म कथं संस्तवमर्हति ॥ १७
नावि नौरिव संबद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात् । | असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एप जगतः प्रभुः।
तथाभूता हि कौरच्या येषां भीष्म त्वमग्रणी॥३) संभावयति चाप्येवं त्वद्वाक्याच जनार्दनः ।
पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः। एवमेतत्सर्वमिति तत्सर्व वितथं ध्रुवम् ॥ १८
त्वया कीर्तयताऽस्माकं भूयः प्रव्यथितं मनः॥४ आत्मानमात्मनाऽऽधातुं यदि शक्तो जनार्दनः।
अवलिप्तस्य मूर्खस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः । अकामयन्तं तं भीष्म कथं साध्विव पश्यसि।।१९
कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते ॥ ५ न गाथा गाथिनं शास्ति बहुचेदपि गायति । ।
यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म पालतरैनरैः। प्रकृति यान्ति भूतानि कुलिङ्गशकुनिर्यथा॥२०
तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि ॥ ६ / नूनं प्रकृतिरेपा ते जघन्या नात्र संशयः ।
यद्यनेन हता पाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम् । 'नदीसुतत्वात्ते चित्तं चञ्चलं न स्थिरं स्मृतम्'२१
तौ वाऽश्ववृपभो भीष्म यौ न युद्धविशारदा ।।७ | अतः पापीयसी चैपां पाण्डवानामपीप्यते ।
चेतनारहितं काळं यद्यनेन निपातितम् । | येपामर्थ्यतमः कृष्णस्वं च येषां प्रदर्शकः ॥ २२
पादेन शकटं भीष्म तत्र किं कृतमद्भुतम् ।। ८ धर्मवांस्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः ।
'अर्कप्रमाणो तो वृक्षौ यद्यनेन निपातितौ । को हि धर्मिणमात्मानं जानज्ञानविदां वरः।।२३
नागध दमितोऽनेन तत्र को विसयः कृतः ॥९! कुर्याद्यथा त्वया भीष्म कृतं धर्ममवेक्षता ।
वल्मीकमात्रः सप्साहं यद्यनेन धृतोऽचला। चेत्त्वं धर्म विजानासि यदि प्राज्ञा मतिस्तय॥२४
तदा गोवर्धनो भीष्म न तचित्रं मतं मम ॥१० | अन्यकामा हि धर्मज्ञा कन्यका प्राज्ञमानिना ।
भुक्तमेतेन पहनं क्रीडता नगमूर्धनि । अम्बा नामेति भद्रं ते कथं साऽपहृता त्वया॥२५
इति ते भीष्म शृण्वानाः परे विसयमागताः११ तां त्वयाऽपहृतां भीष्म कन्यां नपितवान्नृपः ।
यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः। भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां मार्गमनुसरन् ॥२६
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु महाद्भुतम् ।। १२ भार्ययोर्यस्य चान्येन मिपतः प्राज्ञमानिनः ।
न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम् । तव जातान्यपलानि सजनाचरिते पथि ।। २७
यद्वत्ये त्यामधर्मजं वाक्यं कुरुकुलाधम ॥ १३ को हि धर्मोऽस्ति ते भीष्म ब्रह्मचर्यमिदं पृथा ।
सीपु गोपु न शस्राणि पातयेद्राह्मणेषु च । यद्वारयसि मोहाद्वा लीयत्वाद्वा न संशयः॥२८
यस्य चानानि भुञ्जीत यश्च साच्छरणं गतः॥१४ न त्वहं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचयं कचित् । .
इति सन्तोऽनुशासन्ति सजना धर्मिणः सदा ।
न हि ते सेषिता वृद्धा य एवं धर्ममनवीः ।।२९
एदीया प्राता नपुंगन्य ॥२॥ कुलिंगोनाम भूशासी सर्प साहसमविशयित रोल ॥ २० ॥ भवनिमो.
पक्षी गागामिलनिस गदा सिंहदंगन्तस्य मलमारत | उपायः ॥ ६ ॥

·मध्यायः ६५] सभापर्व २॥ इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः । याला यूयं न जानीध्वं धर्मसूक्ष्म विहङ्गमाः । सर्वमेतदपत्वस्य कलां नाईन्ति पोडशीम् ॥ ३० | धर्म यः कुरुते लोके सततं शुभघुद्धिना । व्रतोपवासैबहुभिः कृतं भवति भीष्म यत् । स चायुपोऽन्ते खं देहं त्यक्त्वा स्वर्ग स गच्छति४१ सर्व तदनपत्यस मोघं भवति निश्चयात् ॥ ३१ / तथाऽहमपि च त्यक्त्वा काले देहमिमं द्विजाः! सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात् । स्वर्गलोकं गमिप्यामि इयं धर्मस्य वै गतिः ॥४२ हंसवत्चमपीदानी ज्ञातिभ्यः प्रामुया क्धम्।।३२ एवं धर्मकयां चक्रे स हंसः पक्षिणां भृशम् । एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा । पक्षिणः शुथुचुर्भाप्म सततं धर्ममेव ते ॥ ४३ भीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव भृण्वतः ॥३३ अथास्य भक्ष्यमाजहुः समुद्रजलचारिणः । वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुरा । अण्डजा भीष्म तस्सान्ये धर्मार्थमिति शुशुम॥४४ धर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति च॥३४ ते च तस्य समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः। धर्म चरत माऽधर्ममिति तय वचः किल । समुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिण||४५ पक्षिणः शुश्रुवुर्भाप्म सततं धर्मवादिनः ॥ ३५ | तेपामण्डानि सर्वेपां भक्षयामास पापकृत् । हंसस्य तु वचः श्रुत्वा मुदिताः सर्वपक्षिणः । स हंसः संप्रमत्तानामग्रमत्तः स्वकर्मणि ॥ ४६ ऊचुश्चैव खगा हंस परिवार्य च सर्वशः ।। ३६ | ततः प्रक्षीयमाणेषु तेषु तेप्वण्डजोऽपरः । कथयस्त्र भवान्सर्व पक्षिणां तु समासतः । अशङ्कत महाप्राज्ञः स कदाचिद्ददर्श ह ॥ को हि नाम द्विजश्रेष्ठ चूहि नो धर्म उत्तमः।।३७ / ततः संकथयामास दृष्ट्वा हंसस किल्विपम् । हंस उवाच । तेपां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम् ।। ४८ प्रजास्वहिंसा धर्मो – हिंसाऽधर्मः खगबजाः । ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समीपगाः । एतदेवानुयोद्धव्यं धर्माधर्मः समासतः ॥ ३८ निजघ्नुस्तं तदा हंस मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह ॥ ४९ शिशुपाल उवाच। एवं त्वां हंसधर्माणमपीमे वसुधाधिपाः। पृद्धहसवचः श्रुत्वा पक्षिणस्ते मुसंहिताः। निहन्यु प्म संक्रुद्धाः पक्षिणस्तं यथाण्डजम् ५० ऊचुश्च धर्मलुब्धास्ते स्मयमाना इवाण्डजाः॥३९ गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः। धर्म यः कुरुते नित्यं लोके धीरतरोऽण्डजः । भीष्म यां तांच ते सम्यकथयिष्यामि भारत५१ स यत्र गच्छेद्धर्मात्मा तन्मे बृहीह तत्त्वतः।। ४० अन्तरात्मन्यभिहते रौपि पत्ररथाशुचि । हंस उवाच । अण्डभक्षणकर्मतत्तव वाचमतीयते ।। ॥ इति श्रीमन्महाभारते समापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि चतुःपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥ ४७ पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ३५॥ कृष्णनिन्दावन शिशुपाल जिघांसपा सरपततो भीमस्स भीष्मेण विनिवर्तनम् ॥ १ ॥ शिशुपाल उवाच । भीमसेनार्जुनाभ्यां च कस्तत्साध्विति मन्यते ॥२ स मे बहुमतो राजा जरासन्धो महाबलः । अद्वारेण प्रविष्टेन छमना ब्रह्मवादिना। योऽनेन युद्धं नेयेप दासोऽयमिति संयुगे ॥ १ दृष्टः प्रभावः कृष्णेन जरासन्धस भूपतेः ॥ ३ केशवेनं कृतं कर्म जरासन्यवघे तदा । येन धर्मात्मनाऽऽत्मानं ब्रह्मण्यमभिजानता। । -

·श्रीमन्महाभारते
[शिशुपालवधपर्व ६
प्रेपितं पाद्यममै तद्दातुमग्रे दुरात्मने । ४ उत्पतन्तं तु वेगेन जग्राहेनं मनस्विनम् ।
भुज्यतामिति तेनोक्ताः कृष्णभीमधनञ्जयाः। भीष्म एव महाबाहुर्महासेनमिवेश्वरः॥ १३,
जरासन्धेन कौरव्य कृष्णेन विकृतं कृतम् ॥ ५ तस भीमस भीप्मेण वार्यमाणस्य भारत ।
यद्ययं जगतः कर्ता यथैनं मूर्ख मन्यसे । गुरुणा विविधैर्वात्यैः क्रोधः प्रशममागतः॥१४
कसान ब्राह्मणं सम्यगात्मानमवगच्छति ॥ ६ नातिचक्राम भीप्मस्य स हि वाक्यमरिन्दमः ।
इदं त्वाथर्यभूतं मे यदिमे पाण्डवास्त्वया । समुद्भुत्तो धनापाये वेलामिव महोदधिः॥ १५
अपकृष्टाः सतां मार्गान्मन्यन्ते तच्च साध्विति।।७ | शिशुपालस्तु संक्रुद्धे भीमसेने जनाधिप ।
अथवा नैतदाश्चर्य येषां त्वमसि भारत ।
नाकम्पत तदा वीरः पौरुपे से व्यवस्थितः॥१६
स्त्रीसधर्मा च वृद्धश्च सर्वार्थानां प्रदर्शकः ॥ ८ उत्पतन्तं तु वेगेन पुनः पुनररिन्दमः ।
वैशंपायन उवाच ।
न स तं चिन्तयामास सिंहः क्रुद्धो मृगं यथा१७
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रूक्षं रूक्षाक्षरं बहु । प्रहसंश्चाब्रवीद्वाक्यं चेदिराजः प्रतापवान् ।
चुकोपं बलिना श्रेष्ठो भीमसेनः प्रतापवान् ॥९/ भीमसेनमभिक्रुद्धं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम् ॥ १८
तथा पद्मप्रतीकाशे स्वभावायतविस्तृते । मुश्चैनं भीष्म पश्यन्तु यावदेनं नराधिपाः।
भूयः क्रोधामिताम्राक्षे रक्ते नेत्रे बभूवतुः॥१० मत्प्रभावविनिर्दग्धं पतङ्गमिव वह्निना ॥ • १९
त्रिशिखां भ्रकुटी चास्य ददृशुः सर्वपार्थिवाः। ततश्चेदिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा तत्कुरुसत्तमः ।
ललाटस्यां त्रिकूटस्थां गङ्गां त्रिपथगामिव ॥ ११) भीमसेनमुवाचेदं भीष्मो मतिमतां वरः ॥ २०
दन्तान्संदशतस्तस्य कोपाद्ददृशुराननम् । 'नेपा चेदिपतेवुद्धिर्यचामाहयतेऽच्युतम् ।
युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव जिघत्सतः ॥१२ | भीमसेन महाबाहो कृष्णस्यैप विनिश्चयः ।। २१
॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि पञ्चपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ॥ •
पपष्टितमोऽध्यायः॥ ६६ ॥
भीष्मेण शिशुपालवृत्तान्तकथनपूर्वक स्वेन भीमनिपेधने स्वाभिमायाविष्फरणम् ॥ १ ॥
भीम उवाच।
यश्च शस्त्रेण हन्ताऽस्य स चोत्पन्नो नराधिप ॥५
चेदिराजकुले जातरूयक्ष एप चतुर्भुजः । संश्रुत्योदाहृतं वाक्यं भूतमन्तर्हितं ततः ।
रासभारावसदृशं रास च ननाद च ॥ १ पुत्रस्नेहाभिसन्तप्ता जननी वाक्यमत्रवीत् ।। ६
तेनास्स मातापितरी सतुस्ता सबान्धवी । येनेदमीरितं वाक्यं ममतं तनयं प्रति । -
चकृतं तस्य तौ दृष्ट्वा त्यागायाकुरुतां मतिम् ॥२ प्राञ्जलिस्तं नमसामि घवीतु स पुनर्वचः ।। ७
ततः सभार्य नृपति सामात्य सपुरोहितम् । याथातथ्येन भगवान्देवो या यदि वेतरः।
चिन्तासंमूढहृदयं यागुवाचाशरीरिणी ॥ ३/श्रोतुमिच्छामि पुत्रस कोऽस्य मृत्युभविष्यति।।८
एप ते नृपते पुत्रः श्रीमाातो बलाधिकः । अन्तर्भूतं ततो भूतमुवाचेदं पुनर्वचः ।
तम्मादसान भेतव्यमव्यग्रः पाहि वै शिशुम् ।।४ । यसोत्सङ्गे गृहीतस्य भुजावभ्यधिकायुमा ॥ ९
न च ये तस्य मृत्युस्सं न कालः प्रत्युपस्थितः। पतिप्यतः क्षितितले पञ्चशीविवोरगी ।
महमेनं निम् ॥१३॥
पारितमोग:॥५॥

·अध्यायः ६७] सभापर्व २॥ तृतीयमेतद्वालस ललाटस्यं तु लोचनम् ॥ १० तदृष्ट्वा व्यथिता जस्ता वरं कृणमयाचत । . निमजिप्यति यं दृष्ट्वा सोऽस्य मृत्युभविष्यति । ददख मे वरं कृष्ण भयार्ताया महाभुज ॥ १९ त्र्यक्षं चतुर्भुजं श्रुत्वा तथा च समुदाहृतम् ॥११ लं ह्यार्तानां समाश्वासो भीतानामभयप्रदः । पृथिव्यां पार्थिवाः सर्वे अभ्यागच्छन्दिदृक्षवः । एवमुक्तस्ततः कृष्णः सोऽत्रवीद्यदुनन्दनः ॥ २० तान्पूजयित्वा संप्राप्तान्यथाह स महीपतिः।।१२ मा भैस्त्वं देवि धर्मने न मत्तोऽस्ति भयं तव । एकैकस नृपस्साङ्के पुत्रमारोपयत्तदा । ददामि कं वरं किं च करवाणि पितृप्वसभा२१ एवं राजसहस्राणां पृथक्त्वेन यथाक्रमम् ।। १३ शक्यं वा यदि वाऽशक्यं करिष्यामि वचस्तव । शिशुरके समारूढो न तत्माप निदर्शनम् । एवमुक्ता ततः कृष्णमब्रवीद्यदुनन्दनम् ॥ २२ एतदेव तु संश्रुत्य द्वारवत्यां महाबलौ ॥ १४ शिशुपालसापराधान्क्षमेथास्त्वं महाबल । ततश्चेदिपुरं प्राप्तौ सङ्कर्षणजनार्दनी । मत्कृते यदुशार्दूल विक्षेनं मे परं प्रभो ॥ २३ यादवी यादवी द्रष्टुं स्वसारं तौ पितुस्तदा ॥१५ | कृष्ण उवाच । अभिवाद्य यथान्यायं यथाश्रेष्ठं नृपं च ताम् । | अपराधशतं क्षाम्यं मया ह्यस्य पितृप्वसः। कुशलानामयं पृष्ट्वा निपण्णौ रामकेशवौ ।। १६ पुत्रस ते वधार्हस्य मा त्वं शोके मनः कृथाः२४ साऽभ्यर्च्य ती तदा वीरौ प्रीत्या चाभ्यधिकं ततः। भीष्म उवाच । पुत्रं दामोदरोत्सङ्गे देवी संन्यदधात्स्वयम् ॥१७ | 'स जाननात्मनो मृत्युं कृष्णं यदुमुखावहम् ।' न्यस्तमानस तस्साङ्के भुजावभ्यधिकावुभौ । एवमेप नृपः पापः शिशुपालः मुमन्दधीः । पेततुस्तच नयनं न्यमजत ललाटजम् ॥ १८ सां समादयते चीर गोविन्दवरदर्पितः॥ २५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते समापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि पट्पष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥ सप्तपष्टितमोऽध्यायः ॥ १७॥ शिशुपालेन राज्ञो प्रशंसनपूर्वकं गहितेन भीष्मेण राज्ञां तिरस्करणादिकम् ॥ १॥ भीष्म उवाच। शिशुपाल उवाच । नपा चेदिपतेयुद्धिर्यया त्यादयतेऽच्युतम् । द्विपतां नोऽस्तु भीष्मैप प्रभावः केशवस्य यः। नूनमेप जगभर्तुः कृष्णस्यैव विनिश्चयः ।। १. यस संस्तववक्ता त्वं चन्दिवत्सततोत्थितः॥६ को हि मां भीमसेनाद्य क्षितावर्हवि पार्थिवः। संस्तवे च मनो भीष्म परेषां रमते यदि । शेर्मु कालपरीतात्मा यथैप कुलपांसनः ।। २ तदा मंस्तुहि राशस्त्वमिमं हित्वा जनार्दनम् ।।७ एप पस्य महाबाहुस्तेजोशश्च हरेर्भुवम् । दरदं स्तुहि बाहीकमिमं पार्थिवसत्तमम् । तमेव पुनरादातुं कुरुतेऽत्र मति हरिः ।। ३ जायमानेन येनेयममवद्दारिता मही ।। पनप कुरुशार्दूल शार्दूल इव चेदिराह । बगाइविपयाध्यक्षं सहस्राक्षसमं चले। गर्जत्यतीव दुर्बुद्धिः सर्वानसानचिन्तयन् ।। ४ स्तुहि कर्णमिमं भीम महाचापविकर्षणम् ॥ ९ पैशंपायन उवाच। यस्म कुण्डले दिव्ये सहजे देवनिर्मित । ततो न ममृपे चैघस्तन्द्रीप्मवचनं तदा । कवचं च महाबाहो बालार्कसदृशनमम् ॥ १० उवाच चैनं संझुद्धः पुनर्माप्ममयोत्तरम् ॥ ५॥ वासवप्रतिमो येन जरासन्धोऽतिदुर्जयः । ८

·श्रीमन्महाभारते
[शिशुपालवधपर्व ६
विजितो बाहुयुद्धेन देहभेदं च लम्भितः ॥ ११ समावेशयसे सर्व जगत्केवलकाम्यया ॥ २६.
द्रोणं द्रौणि च साधु त्वं पितापुत्रौ महारथौ । अथ चैपा न ते बुद्धिः प्रकृतिं याति भारत ।
स्तुहि स्तुत्यावुभौ भीष्म सततं द्विजसत्तमौ।।१२ मयैव कथितं पूर्व कुलिङ्गशकुनिर्यया ।। २७
ययोरन्यतरो भीष्म संकुद्धः सचराचराम् । कुलिङ्गशकुनि म पार्थे हिमवतः परे ।
इमां वसुमती कुर्यान्निशेषामिति मे मतिः॥१३ भीष्म तस्याः सदा वाचः श्रूयन्तेऽर्थविगर्हिता.२८
द्रोणस्य हि समं युद्धे न पश्यामि नराधिपम् । मा साहसमितीदं सा सततं वाशते किल ।
नाश्वत्थाम्नः समं भीष्म न च तौ स्तोतुमिच्छसि१४ साहसं चात्मनातीव चरन्ती नावबुध्यते ।। २९
पृथिव्यां सागरान्तायां यो वैप्रतिसमो भवेत् । सा हि मांसागलं भीम मुखात्सिहस्य खादतः।
दुर्योधनं त्वं राजेन्द्रमतिक्रम्य महाभुजम् ॥ १५ दन्तान्तरविलमं यत्तदादत्तेऽल्पचेतना ॥ ३०
जयद्रथं च राजानं कृतास्त्रं दृढविक्रमम् । इच्छतः सा हि सिंहस्य भीष्म जीवत्ससंशयम् ।
द्रुमं किंपुरुपाचार्य लोके प्रथितविक्रमम् । तद्वत्त्वमप्यर्मिष्ठ सदा वाचः प्रभापसे ॥ ३१
अतिक्रम्य महावीर्य किं प्रशंससि केशवम् ॥१६ इच्छतां भूमिपालानां भीष्म जीवस्यसंशयम् ।
वृद्धं च भरताचार्य तथा शारद्वतं कृपम् ।
लोकविद्विष्टकर्मा हि नान्योऽस्ति भवता समा३२
अतिक्रम्य महावीर्य किं प्रशंससि केशवम् ॥१७ वैशंपायन उवाच ।
धनुर्धराणां प्रवरं रुक्मिणं पुरुषोत्तमम् । ततश्चेदिपतेः श्रुत्वा भीष्मः स कटुकं वचः।
अतिक्रम्य महावीर्य किं प्रशंससि केशवम् ॥१८ उवाचेदं वचो राजश्चेदिराजस्य शृण्वतः ॥ ३३
भीष्मकं च महावीर्य दन्तवकं च भूमिपम् । इच्छतां किल नामाहं जीवाम्येषां महीक्षिताम् ।
भगदत्तं यूपकेतुं जयत्सेनं च मागधम् ॥ १९ सोऽहं न गणयाम्येतांस्तृणेनापि नराधिपान ३४
विराटद्रुपदौ चोभी शकुनि च बृहदलम् । एवमुक्ते तु भीष्मेण ततः संचुक्रुशुर्नुपाः
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पाण्ड्यं श्वेतमथोत्तमम् ॥ केचिजहपिरे तत्र केचिद्भीष्मं जगहिरे ॥ ३५
शङ्खच सुमहाभागं वृपसेनं च मानिनम् । केचिद्चुर्महेप्वासाः श्रुत्वा भीप्मस्य तद्वचः।
एकलव्यं च विक्रान्तं कालिङ्गं च महारथम्॥२१ पापोऽवलिप्तो वृद्धश्च नायं भीप्मोऽर्हति क्षमा ३६
अतिक्रम्य महावीर्य किं प्रशंससि केशवम् । हन्यतां दुर्मतिर्भाप्मः पशुवत्साध्वयं नृपाः ।
शल्यादीनपि कसावं न स्तापि वसुधाधिपान्। सबैः समेत्य संरब्धैर्दयतां वा कटाग्निना ॥ ३७
स्तवाय यदि ते बुद्धिर्वर्तते भीष्म सर्वदा ॥ २२ इति तेपां वचः श्रुत्वा ततः कुरुपितामहः ।
किं हि शक्यं मया कर्तुं यद्वृद्धानां त्वया नृप । उवाच मतिमान्भीष्मस्तानेव वसुधाधिपान्॥३८
पुरा कथयतां नूनं न श्रुतं धर्मवादिनाम् ॥ २३ उक्तसोक्तस्य नेहान्तमहं समुपलक्षये।
आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः । यत्तु वक्ष्यामि तत्सर्व शृणुध्वं यमुधाधिपाः ॥३९
अनाचरितमार्याणामिति ते भीम न श्रुतम्॥२५ पशुवद्धातनं वा मे दहनं वा कटामिना ।
यदस्तव्यमिमं शश्चन्मोहात्संस्तौपि भक्तितः। क्रियतां मूनि चोन्यतं मयेदं सकलं पदम्।।४०
केशवं तच ते भीष्म न कश्चिदनुमन्यते ॥ २५ एप तिष्ठति गोविन्दः पूजितोऽसाभिरच्युतः ।
कथं भोजस्य पुरुपे वत्सपाले दुरात्मनि । यस्य वस्त्वरते बुद्धिर्मरणाय स माधवम् ॥ ४१
प्रतिसमः विगतः प्रतिगमो यस्य ग तया। म्यार्थ त-शिरिदशेपः ॥ २७ ॥ कटाजिना शामिना ॥ ३५ ॥ सप्तपति-
दितः। अतुल खर्यः ॥ १५॥ पुतिहमगिरित ग्रोप. तमोऽध्यायः ॥ ६॥

·अध्याय: ६८] सभापर्व २॥ * कृष्णमाहयतामद्य युद्ध चक्रगदाधरम् । यादवस्यैव देवस्य देहं विशतु पातितः॥ ४२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि सप्तपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥ अष्टपष्टितमोऽध्यायः ॥ १८ ॥ भीष्मवाक्यारकुपितेन शिशुपालेन राज्ञः सन्नास युयुल्सया कृष्णस्याद्वानम् ॥ 1 ॥ कृष्णेन स्वस्मिन् शिशुपालक. तापराधान्विश्राव्य विभीपितानां राज्ञां पलायनम् ॥ २ ॥ अपगोपु राजमु शिशुपालस एकाकिनः कृष्ण प्रति युद्धाय गमनम् ॥३॥ १ वैशंपायन उवाच । श्रीभगवानुवाच । वचः श्रुत्वैव मीप्मस्य चेदिराडरुविक्रमः । अपेत सबलाः सर्व आश्वस्ता मम शासनात् । युयुत्सुर्यासुदेवेन वासुदेवमुवाच ह । मा दुष्टो दुपयेत्पाप एप चः सर्वपाधिपाः ॥१३ आहये त्वां रणं गच्छ मया साधं जनार्दन । एप नः शत्रुरत्यन्तमेप वृष्णिविमर्दनः । यावदद्य निहन्मि त्यां सहितं सर्वपाण्डवैः॥ २ साखतां सात्वतीपुत्रो वरं चरति शाश्वतम्।।१४ सह त्वया हि मे वयाः सर्वथा कृष्ण पाण्डवाः। प्राग्ज्योतिपपुरं यातानसाक्षात्वा नृशंसकृत् । नृपतीन्समतिक्रम्य यरराजा त्वमचिंतः ॥ ३ अदहवारकामेप स्वस्रीयः सन्नराधिपाः ॥ १५ ये त्वां दासमराजानं वाल्यादर्चन्ति दुर्मतिम् । क्रीडतो भोजराजस्य एप रैवतके गिरी। अनर्हमर्हवत्कृष्ण वध्यारत इति मे मतिः॥ ४ हत्वा यध्या च तान्सार्वानुपायात्स्वपुरं पुरा ॥१६ इत्युक्त्या राजशार्दूल 'शार्दूल इव नादयन् । अश्वमेधे हयं मेध्यमुत्सृष्टं रक्षिभितम् । पश्यतां सर्वभूतानां शिशुपालः प्रतापवान् ॥५/ पितुर्मे यनवितार्थमहरत्पापनिश्चयः॥ स रणापत्र संसुद्धः सन्नद्धः सर्वराजभिः । सौवीरान्प्रतियातां च यम्रोरेप तपस्विनः। मुनीयः प्रयया क्षिप्रं पार्थयज्ञजिघांसया॥ ६ भार्यामभ्यहरन्मोहादकामां तामितो गताम्।।१८ ततश्चक्रगदापाणिः केशवः केशिहा हरिः । एप मायाप्रतिच्छन्नः कास्शार्थे तपस्विनीम् । सध्वज रथमास्थाय दारुकेण मुसत्कृतम् । ' जहार भद्रां वैशाली मातुलस नृशंसकृत् ।। १९ भीप्मेण दत्तहस्तोऽसावारहोह रथोत्तमम् ॥ ७ पृष्णिदारान्विलाप्यप हत्वा च कुकुरान्धकान् । तेन पापसमापन कोपितानसर्पपार्थिवान् । पापपुद्धिरुपातिष्ठत्स प्रविश्य ससंभ्रमम् ॥ २० आसंसाद रणे कृष्णः सअितकरयः स्थितः ॥८ विशालरानो दुहितां मम पित्रा वृतां सतीम् । ततः पुष्करपत्राक्ष ताह्मध्वजरथे स्थितम् । अनेन कृत्वा सन्धानं करूशन जिगीपया ॥२१ दिवाकरमियोयन्तं दद्दाः सर्वपार्थिवाः॥ ९ आरोपपन्तं ज्यां कृष्णं प्रतपन्तमि जसा । जरासन्धं समाश्रित्य कृतवान्विप्रियाणि में । स्थितं पुष्परथे दिव्ये पुप्पकेतुमियापरम् ॥ १० तानि सर्वाणि समातुं न शनोमि नराधिपाः२२ दृष्ट्वा कृष्णं तथा यान्तं प्रतपन्तमियाजमा । एवमेतदपर्यन्तमेप वृष्णिषु कित्विपी। यथाई फेगं प्रतिमयमाः प्रतिपदिर ॥ ११ अमाफमयमारम्मांधकार परमानुः ॥ २३ मानुसार महापाहुमहामुनिबर्हणः । एप्णिवीरनदा गजन्मान्त्ययन्परवीन्हा ।। १२ पद्धोलि समययोरैमातुरस्यैव सगरे ।। ५ को में पEErni तत्तयां शतमलाकं धान्तं क्षयकरं मया । २४ शतं धन्नव्यमस्माभिर्वधार्हाणां किलागसाम् ।

·श्रीमन्महाभारते [शिशुपालवधपर्व ६ द्वौ तु मे वधकालेऽस्मिन्न क्षन्तव्यो कथश्चन।।२५ श्रुत्वापि च विलोपयाशु दुदुचुः सर्वपार्थिवाः । • यज्ञविनकर हन्यां पाण्डवानां च दुर्हदम् । विहाय परमोद्विग्नाचेदिराजं चमूमुखे ॥ ३३ इति मे वर्तते भावस्तमतीयां कथं न्वहम् ।। २६ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिशुपालः प्रतापवान् । पितृष्वसुः कृते दुःखं सुमहन्मर्पयाम्यहम् । जहास वनवद्धासं वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ३४ दिया हीदं सर्वराज्ञां सन्निधावद्य वर्तते ।। २७ मत्पूर्वी रुक्मिणी कृष्ण संसत्सु परिकीर्तयन् । ' पश्यन्ति हि भवन्तोऽद्य मय्यतीव व्यतिक्रमम् । विशेषतः पार्थिवेषु ब्रीडां न कुरुपे कथम् ।।३५ कतानि तु परोक्षं मे यानि तानि नियोधत।।२८ मन्यमानो हि कः सत्सु पुरुषः परिकीर्तयेत् । इमं त्वस्य न शक्ष्यामि क्षन्तुमद्य व्यतिक्रमम् । अवलेपाद्वधाहस्य समग्रे राजमण्डले। अन्यपूर्वी स्त्रियं जातु त्वदन्यो मधुसूदन ॥ ३६ क्षमा वा यदि ते श्रद्धा मा वा कृष्ण मम क्षम । रुक्मिण्यामस्य मूढस्य प्रार्थनाऽऽसीन्मुमूर्पतः। न च तां प्राप्तवान्मूढः शूद्रो बेदश्रुतीमिव ॥३० युद्धाद्वापि प्रसन्नाद्वा किं मे त्वत्तो भविष्यति३७ वैशंपायन उवाच । 'वैशंपायन उवाच । एवमादि ततः सर्वे सहितास्ते नराधिपाः । स तांस्तु विद्रुतान्सर्वान्साश्वपत्तिस्थद्विपान् । गर्हणं शिशुपालस्य वासुदेवेन विश्रुताः॥ ३१ कृष्णतेजोहतान्सर्वान्समीक्ष्य वसुधाधिपान् ॥३८ वासुदेषवचः श्रुत्वा चेदिराज व्यगर्हयन् । शिशुपालो रथेनकः प्रत्युपायात्स केशवम् । रथोपस्थे धनुप्मन्तं शरान्संदधतं रुपा । ३२ | रुपा ताम्रेक्षणो राजश्छलभः पावकं यथा ॥३९. ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि अष्टपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६८ ॥ एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥ शिशुपाले सनद्धे सति उरपातदर्शनेन युधिष्ठिरस्य प्रश्ने नारदेन तत्तदुत्पातानां विशिष्य फलकथनम् ॥ १॥ वैशंपायन उवाच । आरोहणं कुरुश्रेष्ठ अन्योन्यं प्रतिसर्पणम् ॥ ५ ततो युद्धाय संनद्धं चेदिराज युधिष्ठिरः । रश्मीनां व्यतिसंसर्ग व्यायाम वृत्तिपीडनम् । दृष्ट्वा मतिमतां श्रेष्ठो नारदं समुवाच ह ॥ १ दर्शनादर्शनं चैव अदृश्यानां च दर्शनम् ॥ ६ युधिष्ठिर उवाच । हानि वृद्धिं च हासं च वर्णस्थानं बलाबलम् । अन्तरिक्षे च भूमौ च न तेऽस्त्यविदितं कचित् । सर्वमेतत्परीक्षेत ग्रहाणां ग्रहकोविदः ।। यानि राजविनाशाय भौमानि च खगानि चार भौमाः पूर्व प्रवर्तन्ते खेचराश्च ततः परम् । निमित्तानीह जायन्ते उत्पाताश्च पृथग्विधाः। उत्पद्यन्ते च लोकेऽस्मिनुत्पाता देवनिर्मिताः ।।८ एतदिच्छामि कार्येन श्रोतुं त्वत्तो महामुने॥३ | यदा तु सर्वभूतानां छाया न परिवर्तते । वैशंपायन उवाच । अपरेण गते मूर्ये तत्पराभवलक्षणम् ॥ इत्येवं मतिमान्विप्रः कुरुराजस धीमतः । अच्छाये विमलच्छाया प्रतिच्छायेच दृश्यते । पृच्छतः सर्वमव्यग्रमाचचक्षे महायशाः॥ ४ यत्र चैत्यकवृक्षाणां तत्र विद्यान्महद्भयम् ।। १० नारद उवाच । शीर्णपर्णप्रयालाय शुष्कपर्णाथ चैत्यकाः । पराक्रमं च मार्ग च संनिपातं समुच्यम् । अपभ्रष्टप्रयालाच तत्रामा विनिर्दिशन् ॥ ११ पिता पिता अनिमोऽध्यागः iten लिग्धपर्णग्रवालाम श्यन्ते यत्र चत्यकाः।

·अध्यायः ६९] सभापर्व २। ईहमानाच वृक्षाच भावस्तत्र न संशयः ॥ १२ सराष्ट्रो नृपती राजन्क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ २९ पुप्पे पुप्पं प्रजायेत फले वा फलमाश्रितम् । देवागारेपु वा यत्र राज्ञो वा यत्र वेश्मनि । राजा वा राजमानो या मरणायोपपद्यते ॥ १३ / विकृतं यदि दृश्येत नागावासेपु वा पुनः ॥३० प्राइदछरदि हेमन्ते वसन्ते वापि सर्वशः। तस्य देशस्य पीडा स्याद्राज्ञो जनपदस वा। आकालिकं पुप्पफलं राष्ट्रक्षोभं विनिर्दिशेत्।।१४ | अनावृष्टिभयं घोरमतिदुर्भिक्षमादिशेत् ॥ ३१ नदीनां स्रोतसोऽकाले द्योतयन्ति महाभयम् । अर्चाया वाहुभङ्गेन गृहस्थानां भयं भवेत् । बनस्पतिः पूज्यमानः पूजितोऽपूजितोऽपि वा१५ भन्ने प्रहरणे विद्यात्सेनापतिविनाशनम् ॥ ३२ यदा भज्येत वातेन भिद्यते नमितोऽपि वा। आगन्तुका तु प्रतिमा सानं यत्र न विन्दति । अभिवायुमयं विद्याच्छ्रेष्ठो वापि विनश्यति ॥१६ अभ्यन्तरेण पण्मासाद्राजा त्यजति तत्पुरम्॥३३ दिशः सर्वाश्च दीप्यन्ते जायन्ते राजविभ्रमाः। | प्रदीर्यते मही यत्र विनदत्यपि पात्यते । भिद्यमानो यदा पृक्षो निनदेचापि पातितः। नियते तत्र राजा च तत्र राष्ट्र विनश्यति ॥३४ सह राष्ट्रं च पतितं नतं वृक्षं प्रपातयेत् ॥ १७ एणीपदान्या सोन्या डुण्डुमानथ दीप्यकान् । अर्थनं छेदयेत्कश्चित्मतिकुद्धो वनस्पतिः । मण्डूको ग्रसते यत्र तत्र राजा विनश्यति ।। ३५ छेत्ता भेत्ता पतिश्चैव क्षिप्रमेव नशिप्यति ॥ १८ अभिन्नं वाप्यपकं वा यत्रानमुपचीयते । देवतानां च पतनं मण्टपानां च पातनम् । जीर्पन्ते या नियन्ते वा तदनं नोपभुञ्जते ॥३६ अचलानां प्रकम्पश्च तत्पराभवलक्षणम् ॥ १९ / उदपाने च यत्रापो विपर्धन्ते युधिष्ठिर । निशि चन्द्रधनुष्टं नतोपि च महद्भयम् । स्थावरेपु प्रवर्तन्ते निर्गच्छेच पुनस्ततः ॥ ३७ तद्रष्टुरेख भीतिः सान्नान्येषां भरतर्पम ॥ २० अपादं चा त्रिपादं या द्विशी या चतुर्भुजम् । रावापिन्द्रधनुर्टष्ट्वा तद्राष्ट्र परिवर्जयेत् ।। २१ खियो यत्र प्रमूयन्ते पूयात्तत्र पराभवम् ।। ३८ अर्चा यत्र अनृत्यन्ति नदन्ति च हसन्ति च । अजंटकाः खियो गावो ये चान्ये च वियोनयः। उन्मीलन्ति निमीलन्ति राष्ट्रक्षोमं विनिर्दिशेन२२ विकतानि प्रजायन्ते तत्र तत्र परामयः ।। ३९ शिला यदि प्रसिशन्ति स्नेहांधोदकसंभवान् । नदी पत्र प्रतिस्रोता आवहेकलुपोदकम् | अन्यद्वा विकृत किचित्तद्भपस्य निदर्शनम् ।।२३ दिशश्च न प्रकाशन्ते तत्पराभवलक्षणम् ॥ ४० नियन्ते या महामात्रा राजा सपरिवारकः । एतानि च निमित्तानि यानि चान्यानि मारत । पुरस या मवेयाधी राष्ट्र देशे च विभ्रमा॥२४ केशवादेव जायन्ते मामानि च सगानि चा४ि१ देवतानां यदाऽऽयासे राना या यत्र वेश्मनि । चन्द्रादित्या ग्रहायव नक्षत्राणि च भारत । माण्डागारायुधागारे निविशेव यदा मधु ॥ २५ वापरमिस्तथा चापः पृथिवी च जनार्दनात्।।४२ सर्व तदा भवेरम्यान हन्यमानं पलीयसा । यस्य देशस हानि वा पृद्धिं या कर्तुमिच्छति । आगन्तुकं भयं तत्र भयेदिलेय निर्दिछन् ।।२६ तमिन्देशे निमित्तानि तानि तानि करोत्ययम्४३ पादपय यो यत्र रक्तं सपति शोणितम् । दन्तामात्सुअरो पापि शदादा पमम्तया ।।२७ : निवेदयति गोविन्दः संरुपायन संशयः ॥ ४४ पादपावाप्रपिशः पृजराद्राजरिनमः । गोमागविनाशः सादपमसति निर्दिछन।।२८ राहुयाप्पपनत्सोममपर्वणि विशांपते ।। नरपनयम निपनेरपिपीतने। सोसी चेदिपतेस्तात विनाशं समुपस्थितम् । इयं प्रचलिता भूमिरशिवा यान्ति मारुताः । सनिर्याताः पतन्त्युत्कानमः मंजायते भृमम् ।

·श्रीमन्महाभारते [शिशुपालवधपर्व ६ चेदिराजविनाशाय हरिरेप विजृम्भते ॥ ४६ ररास च मही कृत्वा सवृक्षवनपर्वता। चैशंपायन उवाच। अपर्वणि च मध्याह्न सूर्य स्वर्भानुरग्रसत् ॥ ५० एवमुक्त्वा तु देवर्षिर्नारदो विरराम ह ॥ ४७ ध्वजाने चेदिराजस्य सर्वरत्नपरिष्कृते । अपतत्वाच्युतो गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डः परन्तप ॥५१ ताभ्यां पुरुपसिंहाभ्यां तस्मिन्युद्ध उपस्थिते । आरण्यैः सहसा हृष्टा ग्राम्याश्च मृगपक्षिणः । ददृशुर्भूमिपालास्ते घोरानौत्पातिकान्बहून् ॥४८ चुक्रुशुभैरवं तत्र तसिन्युद्ध उपस्थिते ॥ - ५२ तत्र वै दृश्यमानानां दिक्षु सर्वासु भारत । एवमादीनि घोराणि भौमानि च खगानि च । अश्रूयन्त तदा राजञ्छिवानामशिवा रवाः॥४९ / औत्पातिकान्यदृश्यन्त संक्रुद्ध शार्ङ्गधन्वनि॥५३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥ सप्ततितमोऽध्यायः॥७॥ कृष्णशिशुपालयोयुद्धवर्णनम् ॥ १॥ शिशुपालवधः ॥ २॥ वैशंपायन उवाच । वैशंपायन उवाच । ततो विष्फारयनराजा महच्चेदिपतिर्धनुः । एवं ब्रुवति गोविन्दे ततश्चेदिपतिः पुनः । अभियास्यन्हपीकेशमुवाच मधुसूदनम् ॥ १ मुमोच निशितानन्यान्कृष्णं प्रति शरान्बहून्१० एकस्त्वमसि मे शत्रुस्तत्त्वां हत्वाऽद्य माधव । अथ वाणार्दितः कृष्णः शाङ्गमायम्य दीप्तिमान् । ततः सागरपर्यन्तां पालयिष्यामि मेदिनीम् ॥२ मुमोच निशितान्वाणाञ्छतशोथ सहस्रशः॥११ द्वैरथं काहितं यद्वै तदिदं पर्युपस्थितम् । ताञ्छरांस्तु स चिच्छेद शरवस्तु चेदिराद् । चिरस्य बत मे दिष्ट्या वासुदेव सह त्वया ! पद्भिश्चान्यैर्जघानाशु केशवं चेदिपुङ्गवः ॥ १२ अद्य त्वां निहनिष्यामि भीष्मं च सह पाण्डवैः ३ ततोऽत्रं सहसा कृष्णः प्रमुमोच जगद्गुरुः । वैशंपायन उवाच। अस्त्रेण तन्महावाहुर्वारयामास चेदिराद ।। १३ एवमुक्त्वा स तं बाणैनिशितैरात्ततेजनैः । ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम् । विव्याध युधि तीक्ष्णाग्रैश्चेदिराज्यदुपुङ्गवम् ॥ ४ | सर्वतः समवाकीर्य शौरि दामोदरं तदा ॥ १४ कङ्कपत्रच्छदा बाणाचेदिराजधनुच्युताः। ननाद बलवान्कुद्धः शिशुपालः प्रतापवान् । विविशुस्ते तदा कृष्णं भुजङ्गा इव पर्वतम् ॥ ५ इदं चोवाच संरब्धः केशवं परवीरहा ॥ नादानस चैद्यस्य शरानत्यस्यतोपि वा। शिशुपाल उवाच । ददृशुर्विवरं केचिद्गतिं वायोरिवाम्बरे ।। ६ | अद्याझं मामका बाणा भेत्स्यन्ति तव संयुगे । चेदिराजमहामेघः शरजालाम्बुमास्तदा । हत्या त्वां ससुतामात्यं पाण्डवांश्च तरखिनः१६ अभ्यवर्पद्धपीकेशं पयोद इव पर्वतम् ॥ ७ आनृण्यमद्य यास्यामि जरासन्धस्य धीमतः। वतः शामिमित्रमः कृत्वा सशरमच्युतः। कंसस केशिनचैव नरकस्य तथैव ह ।। १७ आवभापे महाबाहुः सुनीथं परवीरहा ।। ८ वैशंपायन उवाच । अयं त्वां मामकस्तीक्ष्णश्चेदिराज महाशरः । इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षः शिशुपालो जनार्दनम् । मेत्तुमईति वेगेन महाशनिरिवाचलम् ॥ ९ अदृश्यं शरवर्पण सर्वतः स चकार है ।

·अध्यायः ७०.] सभापर्व २ । ततोऽस्त्रेणैव चान्योन्यं निकृत्य च शरान्वहून् । जलव ततो घोरं व्यसृजचेदिपुङ्गवः । शरवस्तदा चैद्यमन्तर्धातुं प्रचक्रमे ।। १९ वायव्यास्त्रेण भगवान्व्याक्षिपच्छतशो हि तत्॥३६ अन्तर्धानगतौ वीरौ शुशुभाते महारथौ । निहत्य सर्वमायां वै सुनीथस जनार्दनः। तौ दृष्ट्वा सर्वभूतानि साधुसाध्वित्यपूजयन्।।२० स मुहूर्त चकाराशु द्वन्द्वयुद्धं महारथः ।। ३७ न दृष्टपूर्वमसाभियुद्धमीदृशकं पुरा । स बाणयुद्धं कुर्वाणो भर्त्सयामास चेदिराद् । ततः कृष्णं जघानाशु शिशुपालस्त्रिभिः शरैः२१ दमघोपमुतो धृष्टमुवाच यदुपुङ्गवम् ।। ३८ कृष्णोऽपि वाणैर्विव्याध सुनीथं पञ्चभिर्युधि । अद्य कृष्णमकृष्णं तु कुर्वन्तु मम सायकाः । ततः सुनीथं सप्तत्या नाराचैरर्दयद्बली ॥ २२ इत्येवमुक्त्वा दुष्टात्मा शरवर्ष जनार्दने ॥ ३९ ततोऽतिविद्धः कृष्णेन सुनीथः क्रोधमूर्छितः। मुमोच पुरुषव्याघ्रो घोरं वै चेदिपुङ्गवः । विव्याध निशितैर्वाणैर्वासुदेवं सतनान्तरे ॥ २३ | शरसंकृत्तगात्रस्तु क्षणेन यदुनन्दनः ॥ पुनः कृष्णं त्रिभिर्विद्धा ननादावसरे नृपः । रुधिरं परिसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः । ततोऽतिदारुणं युद्धं सहसा चक्रतुस्तदा ॥ २४ न यन्ता न रथो वापि न चाचाः पर्वतोपमा:४१ तो नसैरिव शार्दली दन्तैरिव महागजी । दृश्यन्ते शरसंछन्नाः केशवस्य महात्मनः । दंष्ट्राभिरिव पञ्चास्यौ चरणैरिव कुकुटौ ॥ २५ केशवं तदवसं तु दृष्ट्वा भूतानि चक्रुशुः ॥ ४२ दारयेतां शरैस्तीक्ष्णैरन्योन्यं युधि तावुभौ । दारुकस्तु तदा प्राह कृष्ण यादवनन्दनम् । ततो मुमुचतुः क्रुद्धौ शरवर्पमनुत्तमम् ।। २६ नेदृशो दृष्टपूर्वो हि सङ्घामो वै पुरा मया ॥ ४३ शरैरेव शराञ्छित्या तावुभौ पुरुपर्षभौ । स्थातव्यमिति तिष्ठामि त्वत्प्रभावेण माधव । चक्रातेऽस्त्रमयं युद्धं घोरं तदतिमानुपम् ॥ २७ / अन्यथा न च मे प्राणा धारयेयुर्जनार्दन ॥ ४४ आग्नेयमस्रं मुमुचे शिशुपालः प्रतापवान् । अतः सञ्चिन्त्य गोविन्द क्षिप्रमस्य वधं कुरु । वारुणास्त्रेण तच्छीघ्रं नाशयामास केशवः ।।२८ एवमुक्तस्तु सूतेन केशवो वाक्यमनवीत् ॥ -४५ कौवेरमत्रं सहसा चेदिराद प्रमुमोच ह । एप द्यतिवलो दैत्यो हिरण्यकशिपुः पुरा । काँवरेणय सहसाऽनाशयत्तं जगत्मभुः ।। २९ / रिपुः मुराणामभवद्वरदानेन गर्वितः ॥ याम्यमत्रं ततः शुद्धो मुमुचे कालमोहितः । तथाऽऽसीद्रावणो नाम राक्षसो यतिवीर्यवान् । याम्येनैवायोगेन याम्यमत्रं व्यनाशयत् ॥३० तेनैव बलवीर्येण बलं नागणयन्मम ॥ गान्धर्वेण च गान्धर्व मानवं मानवेन च । अहं मृत्युथ भविता काले काले दुरात्मनः । पायव्येन च वायव्यं रौद्रं रौद्रेण चाभिभूः॥३१ न भेतव्यं तथा सूत नैप कश्चिन्मयि स्थिते ॥४८ ऐन्द्रमन्द्रेण भगवान्वैष्णवेन च वैष्णवम् । इत्येवमुक्त्वा भगवाननद गरुडध्वजः। एवमखाणि कुर्वाणो युयुधाते महाबली ॥ ३२ पाञ्चजन्यं महाशई पूरयामास केशवः।। ४९ ततो मायां विकुर्वाणो दमयोपमुतो चली। संमोहयित्वा भगवांच दिव्यं समाददे । गदामुसलसंयुक्ताञ्छक्तितोमरसायकान् ।। ३३ चिच्छेद च सुनीयस शिरश्चक्रेण संयुगे ।। ५० परचयमुसण्डीय ववर्ष युधि केशवम् । स पपात महापाडुर्वजाहत इवाचलः । अमोपात्रेण भगवानाशयामास केशिहा ॥ ३४ : ततश्चेदिपतदेहावेजोऽम्यं ददृशुर्नृपाः ॥ ५१ शिलाय महापोरं वर्प युधि चेदिराद । उत्पतन्तं महाराज गगनादिव भास्करम् । पगारोणाभिसंदर्ण तदकरोत्प्रभुः ॥ ३५ ततः कमलपत्राएं कृष्ण लोकनमस्कृतम् । ४७ ·१०२ श्रीमन्महाभारते [शिशुपालवधपर्व ६ ~ ववन्दे तत्तदा तेजो विवेश च नराधिप ॥ ५२ ये त्वासुरगणाः पक्षाः संभूताः क्षत्रिया इह । वदद्भुतममन्यन्त दृष्ट्वा सर्वे महीक्षितः। ते निन्दन्ति हृषीकेशं दुरात्मानो गतायुपः॥६० यद्विवेश महागाई उत्तेजः पुरुषोत्तमम् ॥ ५३ प्रजापतिगणा ये तु मध्यस्थाच महात्मनि । अनभ्रे प्रववर्ष द्यौः पपात ज्वलिताशनिः । ब्रह्मर्षयश्च सिद्धाश्च गन्धर्वोरंगचारणाः ।। ६१ कृष्णेन निहते चैये चचाल च वसुन्धरा ॥५४ ते वै स्तुवन्ति गोविन्दं दिव्यैर्मङ्गलसंयुतैः। ततः केचिन्महीपाला नाबुवंतत्र किंचन । परस्परं च नृत्यन्ति गीतेन विविधेन च । अतीतवाक्पथे काले प्रेक्षमाणा जनार्दनम् ॥५५ हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपिंपन्नमपिताः। उपतिष्ठन्ति गोविन्दं प्रीतियुक्ता महात्मनि।।६२ अपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः॥ ५६ प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः। ब्राह्मणाथापि सुप्रीताः पाण्डवाश्च महावला: ६३ रहश्च केचिद्वार्णेयं प्रशशंसुर्नराधिपाः । केचिदेव मुसंरब्धा मध्यस्थास्त्वपरेऽभवन् ।।५७ | पाण्डवस्त्वब्रवीद्भान्सत्कारेण महीपतिम् । . प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः । दमघोपात्मजं शूरं संस्कारयत मा चिरम् ॥६४ ब्राह्मणाश्च महात्मानः पार्थिवाश्च महाबलाः। कुरुराजवचः श्रुत्वा प्रातरस्ते त्वरान्विताः । शशंमुनिवृताः सर्वे दृष्ट्वा कृष्णस्य विक्रमम् ॥५८ तथा च कृतवन्तस्ते भ्रातुवै शासनं तदा ॥६५ 'सदेवगन्धर्वगणा राजानो भुवि विश्रुताः। चेदीनामाधिपत्ये च पुत्रं तस्याज्ञया हरेः। प्रणाम हि हृषीकेशे प्राकुर्वत महात्मनि ॥ ५९ । अभ्यपिञ्चत तं पार्थः सहिर्वसुधाधिपः॥ ६६ ! ॥ इति श्रीमन्महाभारते समापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि सप्ततितमोऽध्यायः॥ ७० ॥ ७ एकसप्ततितमोऽध्यायः ॥७१ ।। विस्तरेण राजसूयवर्णनम् ॥ १॥ वैशंपायन उवाच । शय्यासनविहारांश्च सुबहून्रनसंवृतान् ॥ ततः प्रववृते यज्ञो धर्मराजस्य धीमतः । घटान्पात्रीकटाहानि कलशानि समन्ततः। शान्तविघ्नार्हणक्षोभो महर्पिगणसङ्कुलः ।। १ न ते किञ्चिदसौवर्णमपश्यंस्तत्र पार्थिवाः ॥ ८ तं तु यज्ञ महाबाहुरासमार्जनार्दनः । भुञ्जानानां च विनाणां खादुभोज्यैः पृथग्विधैः। ररक्ष भगवाञ्छौरिः शाहूचक्रगदाधरः ॥ २ अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम् ॥९ वसिन्यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिनः । दीयतां दीयतामपां भुज्यतां भुज्यतामिति । हेतुवादान्वहून्याहुः परपक्षजिगीपवः। ३ एवंप्रकाराः संजल्पाः श्रूयन्ते तत्र नित्यशः॥१० दास्ते नृपतयो यज्ञस्य विधिमुत्तमम् । ओदनानां विकाराणि स्वादूनि च बहूनि च । उपेन्द्रस्येव विहितं सहदेवेन भारत ।। ४ विविधानि च भक्ष्याणि पेयानि मधुराणि च।।११ तद्यज्ञे न्यवसनाजन्त्राह्मणा भृशमुत्सुकाः । दुर्द्विजानां सततं राजप्रेप्या महावरे । कथयन्तः कथाः पुण्याः पश्यन्तो नटनर्तकान्।।५ पूर्णे शतसहसे तु विप्राणां भुञ्जतां तदा ॥ १२ दगुस्तोरणान्यत्र हेमतालमयानि च । स्थापितस्तत्र संज्ञार्थ शहोऽध्मायत नित्यशः । दीसभास्करतुल्यानि प्रदीप्तानीव तेजसा ॥ ६ मुहूर्मुहुः प्रणादस्तु तस्स शहस्य भारत ॥ १३ स यास्तोरणस्तन ग्रहयोरिव संघमा । उत्तमः श्रूयते शन्दः श्रुत्वा विसयमागमन् । .

·अध्यायः ७१] सभापर्व २॥ an एवं प्रवृत्ते यज्ञे तु तुष्टपुष्टजनायुते ।। १४ तार्थमागताः केचित्केचिद्विद्याभिमानिनः ३१ अन्नस बहुशो राजनुत्सेधाः पर्वतोपमाः । केचिद्दिदृक्षया केचिद्भीत्या राज्ञः प्रतापिनः । दधिकुल्याश्च ददृशुः सर्पिपश्व इदाञ्जनाः ॥१५/ सर्वेऽप्यवभृथलाता याजकाः केचन द्विजाः॥३२ जम्यूद्वीपो हि सकलो नानाजनपदायुतः । ततो वै हेमयूपांश्च सर्वरत्नसमाचितान् । राजन्नदृश्यतैकस्थो राज्ञस्तसिन्महाक्रती ॥ १६ शोभाथै कारयामास सहदेवो महाद्युतिः ॥ ३३ तत्र राजसहस्राणि पुरुपाणां ततस्ततः। ददृशुस्तोरणान्यत्र हेमतालमयानि च । गृहीखा धनमाजग्मुस्तस्य राज्ञो महाक्रती ॥ १७ स यज्ञस्तोरणैस्तैश्च ग्रहोरिव संबभौ ॥ ३४ • राजानः स्रग्विणश्चैव संमृष्टमणिकुण्डलाः । तालानां तोरणहमन्तैिरिव दिशागज। तान्परीविविपुर्विप्राञ्छतशोऽथ सहस्रशः ॥ १८ दिक्षु सर्वासु विन्यस्तैस्तेजोभिर्भास्करैर्यथा ॥३५ विविधान्यन्नपानानि लेह्यानि विविधानि च । सकिरीटैपैश्चैव शुशुभे तत्सदस्तदा । तेपां नृपोपभोग्यानि ब्राह्मणेभ्यो ददुः स ते १९ देवैर्दिव्यैश्च यक्षश्च उरगर्दिन्यमानुपैः॥ नानाविधानि भक्ष्याणि खादुपुष्पफलानि च । विद्याधरगणैः कीर्णः पाण्डवस्य महात्मनः । गुलानि खादुक्षौद्राणि ददुस्ते ब्राह्मणेषु वै ॥२० स राजसूयः शुशुभे धर्मराजस्य धीमतः॥ ३७ एतानि सततं भुक्त्वा तसिन्यज्ञे द्विजातयः। गन्धर्वगणसङ्कीर्णः शोभितोऽप्सरसां गणैः । परां प्रीतिं ययुः सर्वे मोदमानास्ततस्ततः ॥२१ | देवैर्मुनिगणैर्यक्षैर्देवलोक इयापरः ।। ३८ । एवं प्रमुदितं सर्व बहुशो धनधान्यवत् । स किंपुरुषगीतश्च किन्नररुपशोभितः । यज्ञवादं नृपा दृष्ट्वा विसयं परमं ययुः ॥ २२ यथावद्यमानामि राजसूर्य महानतम् । नारदश्च जगौ तत्र तुम्बुरुथ महाद्युतिः ॥ ३९ पाण्डवस यथाशास्त्रं जुहुयुः सर्वयाजकाः॥२३ विश्वावसुश्चित्रसेनस्तथाऽन्ये गीतकोविदाः। व्यासधौम्यादयः सर्वे विधिवत्पोडशर्सिजः। रमयन्ति स तान्सर्वान्यज्ञकर्मान्तरेप्वथ ॥ ४० स्वस्खकर्माणि चकुस्ते पाण्डवस महातौ ॥२४ / तत्र चाप्सरसः सर्वाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः । नापडगविदनासीत्सदसो नाबहुश्रुतः । नन्तुच जगुवात्र नित्यं कर्मान्तरेष्वथ ॥ ४१ नाग्रतो नानुपाध्यायो न पापोनाक्षमो द्विजः२५ इतिहासपुराणानि आख्यानानि च सर्वशः । न तत्र कृपणः कश्चिदरिद्रो न बभूव ह । ऊचुवै शब्दशास्त्रज्ञा नित्यं कर्मान्तरेप्वथ ॥ ४२ क्षुधितो दुःखितो वापिप्राकृतोवापि मानुपः२६ | भेर्यश्च सुरजाश्चैव मडका गोमुखाथ ये । भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास सर्वदा । शृङ्गवंशाम्बुजा वीणाः श्रूयन्ते स सहस्रशः॥४३ सहदेवो महातेजाः सततं राजशासनात् ॥ २७ लोकेऽसिन्सर्वविप्राश्च वैश्याः गद्रा नृपादयः । संस्तरे कुशलाथापि सर्वकर्माणि याजकाः । सर्वे म्लेच्छाः सर्वगणास्त्वादिमध्यान्तजास्तथा।। दिवसे दिवसे चपुर्यथाशास्त्रार्थचक्षुपः ।। २८/ नानादेशसमुद्भुत नाजातिभिरागतः । प्राक्षणा वेदशास्रज्ञाः कथायथ सर्वतः । । पर्याप्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने । रेमिरे च कथान्ते तु सर्वे तसिन्महानता ॥२९/ भीष्मद्रोणादयः सर्वे कुरवः समुयोधनाः। सा वेदिर्वेदसंपनर्देवद्विजमहर्षिभिः । प्णयथ समग्राथ पाञ्चालाथापि सर्वशः ॥ ४६ आयभासे तदा कीर्णा नक्षत्रयोरियामला ॥ ३० यज्ञेऽस्मिन्सर्वकर्माणि चर्दासा हव फ्रती । पाण्डित्सदर्शनार्धाय फेचन द्विजसत्तमाः। एवं प्रवृत्तो यनः स धर्मराजस धीमतः ।। ४७. ४५ - ·श्रीमन्महाभारते [शिशुपालवधपर्व ६ शुशुभे च महाबाहो सोमस्येव ऋतुर्यथा । प्रददौ तत्र विप्राणां धर्मराजो युधिष्ठिरः॥ ४९ वस्त्राणि कम्बलांश्चैव पायारांश्चैव सर्वदा ॥ ४८ | यानि तत्र महीपालैलब्धवान्भरतर्षभः । निष्कहेमजभाण्डानि भूपणानि च सर्वशः। तानि सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणानां ददौ तदा ५० ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि एकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७१ ॥ दिसततितमोऽध्यायः ॥७२॥ युधिष्ठिरेण च्यासादीनां पूजनम् ॥ १ ॥ राज्ञां युधिष्टिरमामध्य स्वस्वदेशगमनम् ॥२॥ श्रीकृष्णस्य युधिष्ठिरादीनामन्य द्वारकां प्रति गमनम् ॥ ३॥ वैशंपायन उवाच । आपृच्छामो नरव्याघ्र सर्वकामैः सुपूजिताः।।११ सतः स कुरुराजस्य सर्वकर्मसमृद्धिमान् । स्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि । यज्ञः प्रीतिकरो राजन्संवभौ विपुलोत्सवः ॥ १ श्रुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥१२ शान्तविन्तः सुखारम्भः प्रभूतधनधान्यवान् । यथा, पूज्य नृपतीन्भ्रान्सर्वानुवाच ह । अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च केशवेन सुरक्षितः॥ राजानः सर्व एवते प्रीत्याऽसान्समुपागता॥१३ समापयामास च तं राजसूयं महाक्रतुम् । प्रस्थिताः स्वानि राष्ट्राणि मामापृच्छय परन्तपाः । 'कोटीसहस्रं प्रददौ ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥३ अनुव्रजत भद्रं वो विपयान्तं नृपोत्तमान् ॥ १४ न करिष्यति तं लोके कश्चिदन्यो महीपतिः । भ्रातुर्वचनमाज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणः । याजकाः सर्वकामैश्च सततं तत्पुर्धनैः ।। ४ यथार्ह नृपतीन्सर्वानेकैकं समनुव्रजन् । १५ ततश्चावभृथस्त्रातः स राजा पाण्डुनन्दनः। विराटमन्वयात्तर्ण धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् । व्यासं धौम्यं वसिष्टं च नारदं च महामुनिम्।।५ धनञ्जयो यज्ञसेनं महात्मानं महारथम् ॥ १६ मुमन्तुं जैमिनि पैलं वैशंपायनमेव च। भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसनो महाबलः । याज्ञवल्क्यं च कपिलं कपालं कौशिकं तथा। द्रोणं तु ससुतं वीरं सहदेवो युधां पतिः ॥१७ सर्वांश्च ऋत्विक्प्रवरान्पूजयामास सत्कृतान् ।।६ नकुलः सुवलं राजन्सहपुत्रं समन्वयात् । युधिष्ठिर उवाच । द्रौपदेयाः ससौभद्राः पार्वतीयान्महारथान्।।१८ युप्मत्प्रसादात्प्राप्तोऽयं राजसूयो महाऋतुः । अन्वगच्छंस्तथैवान्यान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभाः। जनार्दनप्रसादाद्धि संपूर्णो में मनोरथः ॥ एवं मुपूजिताः सर्वे जग्मुर्विप्राः सहस्रशः ॥१९ वैशंपायन उवाच। । गतेषु पार्थिवेन्द्रेपु सर्वेपु ब्राह्मणेषु च । अथ यज्ञं समाप्यान्ते पूजयामास माधवम् । युधिष्ठिरमुवाचेदं वासुदेवः प्रतापवान् ॥ २० बलदेवं च देवेशं भीमाद्यांश्च कुरूद्वहान् ॥ ८ आपृच्छे त्वां गमिप्यामि द्वारकां कुरुनन्दन । ततस्त्ववभृथरतातं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । राजसूयं ऋतुश्रेष्ठं दिष्ट्या त्वं प्राप्तवानसि ।। २१ समस्तं पार्थिवं क्षत्रमुपगम्येदमनवीन । ९ तमुवाचवमुक्तस्तु धर्मराजो जनार्दनम् । । दिया वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं प्राप्तवानसि । तव प्रसादाद्गोविन्द प्राप्तः ऋतुवरो मया ॥२२ आजमीडाजमीढानां यशः संवर्धितं त्वया ॥१० क्षत्रं समग्रमपि च त्वत्प्रसादाद्वशे स्थिनम् । कर्मणतेन राजेन्द्र धर्मश्च मुमहान्कृतः। '. उपादाय वलिं मुख्यं मामेव समुपस्थितम् ।।२३ ·अध्यायः ७३ ] सभापर्व २॥ १०५ -कथं वद्गमनाथ मे वाणी वितरतेऽनघ ॥ २४ प्रययौ पुण्डरीकाक्षस्ततो द्वारवती पुरीम् ॥ ३२ न ह्यहं त्वामृते चीर रतिं प्राप्नोमि कर्हि चित् । तं पद्भ्यामनुवत्राज धर्मराजो युधिष्ठिरः। अवश्यं चैव गन्तव्या भवता द्वारका पुरी॥२५ भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्वासुदेवं महावलम्।।३३ पशंपायन उवाच । ततो मुहूर्त सट्टा स्यन्दनप्रवरं हरिः। एवमुक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिरसहायवान् । अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥३४ अभिगम्याब्रवीत्प्रीतः पृथां पृथुयशा हरिः॥२६ अप्रमत्तः स्थितो नित्यं प्रजाः पाहि विशांपते । साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास्तेऽद्य पितृष्वसः। पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः ॥ ३५ सिद्धार्था वसुमन्तश्च सा त्वं प्रीतिमवाप्नुहि॥२७ वान्धवास्त्वोपजीवन्तु सहस्राक्षमिवामराः । अनुज्ञातस्त्वया चाहं द्वारकां गन्तुमुत्सहे । सुभद्रां द्रौपदी चैव सभाजयत केशवः ॥ २८ कृत्वा परस्परेणैव संवादं कृष्णपाण्डवौ ॥ ३६ निष्क्रम्यान्तःपुरात्तसाधुधिष्ठिरसहायवान् । अन्योन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः स्वगृहान्प्रति । स्नातश्च कृतजप्यश्च ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च २९ गते द्वारवती कृष्णे सात्वतप्रवरे नृप ॥ ततो मेघवपुःप्रख्यं स्पन्दनं च सुकल्पितम् । महादुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः । योजयित्वा महाबाहुरुकः समुपस्थितः ।। ३० | 'सूतपुत्रश्च राधेयः सह दुःशासनादिभिः ॥ ३८ उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तायप्रवरकेतनम् । सर्वकामगुणोपेतरच॑मानास्तु भारत ।' प्रदक्षिणमुपावृत्य समारुह्य महामनाः॥ ३१ | तस्यां सभायां दिव्यायामवसंतत्र पाण्डवैः॥३९ ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ।। ॥ समाप्तं च शिशुपालवधपर्व ।। (अथ द्यूतपर्व ॥ ७॥) त्रिसप्ततितमोऽध्यायः॥७३॥ प्यासंप्रति युधिष्टिरेण सरपातफलमभे ध्यासेन सरकथनपूर्वकं फैलासगमनम् ॥ १॥ यासोः भातृषु नियेप सोचतो युधिष्ठिरस्य अनेन समाधासनम् ॥ २॥ युधिष्ठिरेण समयकरणम् ॥ ३॥ वैशंपायन उवाच । आस्यतामिति चोवाच धर्मराज युधिष्ठिरम् ॥ ४ 'अनुसंसार्य नृपतीन्पाण्डवाः पाण्डवाग्रजम् । अथोपविष्टं राजानं भ्रामिः परिवारितम् । अभिजग्मुर्महेप्यासा धर्मराज युधिष्ठिरम् ।। १ उवाच भगवान्च्यासस्तत्तद्वाक्यविशारदः॥ ५ सोऽनुमेने महारादुर्भाव मुहृदस्तथा ।' दिष्या वर्षसि कौन्तेय साम्राज्यं प्राप्य दुर्लभम् । शिष्यः परिपृतो व्यासः पुरस्तात्समपद्यत ॥ २ वर्धिताः कुरवः सर्वे त्वया कुरुकुलोढह ॥ ६ सोग्भ्ययादासनापूर्ण भ्रातृभिः परिवारितः। आपृच्छे त्वां गमिप्यामि पूजितोऽसि विशांपते । पापेनासनदानेन पितामहमपूजयन् ।। ३ : एवमुक्तः स कृष्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ७ अथोपविश्य भगवान्काशने परमासने । अभिवायोपसकृय पितामहमधामवीन् ।। समाजरत प्रीणितान् ॥ २०॥ द्विगततितमोध्यायः ।। ५२ ॥ + गभा.

·श्रीमन्महाभारते
[ द्यूतपर्व ७
वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिर उवाच ।
निःश्वसनुष्णमसकृत्तमेवार्थ विचिन्तयन् ।। . २२...
संशयो द्विपदां श्रेष्ठ ममोत्पन्नः मुदुर्लभः । कथं तु दैवं शक्येत पौरुपेण प्रबाधितुम् ।
।
तस्य नान्योऽस्ति वक्ता वै त्वामृते द्विजपुङ्गच ॥९ अवश्यमेव भविता यदुक्तं परमर्पिणा ॥ २३
उत्पातांस्विविधान्प्राह नारदो भगवानृषिः ।
ततोऽब्रवीन्महातेजाः सर्वान्भ्रातॄन्युधिष्ठिरः।
दिव्यांश्चैवान्तरिक्षांश्च पार्थिवांश्च पितामह ॥१० श्रुतं चै पुरुपच्याघा यन्मां द्वैपायनोऽब्रवीत्।।२४
'मुमहच्च फलं तेपां भवितेति न संशयः।' तदा तद्वचनं श्रुत्वा मरणे निश्चिता मतिः।
अपि चैद्यस्य पतनाच्छान्तमौत्पातिकं महत्।।११ सर्वक्षत्रस्य निधने यद्यहं हेतुरीप्सितः॥ : २५
कालेन निर्मितस्तात को ममार्थोऽस्ति जीवतः।
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः।
एवं त्रुवन्तं राजानं फाल्गुनः प्रत्यभापत ॥ २६
कृष्णद्वैपायनो व्यास इदं वचनमब्रवीत् ॥ १२ मा राजन्कश्मलं घोरं प्रविशो युद्धिनाशनम् ।
त्रयोदश समा राजनुत्पातानां फलं महत् ।
संप्रधार्य महाराज यत्क्षमं तत्समाचर ॥
२७
सर्वक्षत्रविनाशाय भविष्यति विशांपते ॥ १३ वैशंपायन उवाच ।'
त्वामेकं कारणं कृत्वा कालेन भरतर्षभ । ततोऽब्रवीत्सत्यधृतिर्धान्सर्वान्युधिष्ठिरः ।
समेतं पार्थिवं क्षत्रं क्षयं यास्यति भारत । द्वैपायनस्य वचनं तत्रैव समचिन्तयत् ॥ २८
दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनवलेन च ॥ १४ अप्रति भद्रं यः प्रतिज्ञा मे नियोधत ।
स्वप्नं द्रक्ष्यसि राजेन्द्र तस्मिन्काल उपस्थिते ।
त्रयोदश समास्तात को ममार्थोऽस्ति जीवतः॥२९
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १५ न प्रवक्ष्यामि परुपं भ्रानन्यांच पार्थिवान् ।
यान्तं द्रक्ष्यसि राजेन्द्र क्षपान्ते त्वं नृपध्वजम् । स्थितो निदेशे ज्ञातीनां योक्ष्ये तत्समुदाहरन्३०
नीलकण्ठं भवं स्थाणु कपालिं त्रिपुरान्तकम् १६ एवं मे वर्तमानस्य स्खसुतेऽष्वितरेषु च ।
उग्र रुद्रं पशुपति महादेवमुमापतिम् । भेदो न भविता लोके भेदमूलो हि विग्रहः॥३१
हरं शर्व वृपं शूलं पिनाकि कृत्तिवाससम् ॥ १७ विग्रहं दूरतो रक्षन्प्रियाण्येव समाचरन् ।
कैलासकूटप्रतिमे वृपभेऽवस्थित शिवम् । वाच्यतां न गमिष्यामि लोकेषु मनुजर्पभा॥३२
निरीक्षमाणं सततं पितराजाश्रितां दिशम् ।।१८ भ्रातुज्येष्ठस्य वचनं पाण्डवाः संनिशम्य तत् ।
एवमीदशकं स्वमं द्रक्ष्यसि त्वं विशांपते । . तमेव समवर्तन्त धर्मराजहिते रताः ॥
३३
मा तत्कृते धनुध्याहि कालो हि दुरविक्रमः १९ | संसत्सु समयं कृत्वा धर्मराभ्रातृभिः सह ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि कैलास पर्वतं प्रति । | पितॄस्तर्य यथान्यायं देवताच विशांपते ॥ ३४
अप्रमत्तः स्थितो दान्तः पृथिवीं परिपालय ॥२०
कृतमङ्गलकल्याणो भ्रातृभिः परिवारितः।
वैशंपायन उवाच ।
गतेषु क्षत्रियेन्द्रेषु सर्वेषु भरतर्षभ ।।
३५
एवमुक्त्वा स भगवान्कैलास पर्वतं ययौ ।
युधिष्ठिरः सहामात्यः प्रविवेश पुरोत्तमम् ।
कृणद्वैपायनो व्यासः सह शिष्यैः सहानुगैः२१ दुर्योधनो महाराज शकुनिश्चापि सौबलः।
गते पितामहे राजा चिन्ताशोकसमन्वितः। सभायां रमणीयायां तत्रैवास्ते नराधिप ।। ३६
॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥

·अ ध्यानः ७४] सभापर्व २ १०७ वैशंपायन उवाच । चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥७४ ॥ युधिष्ठिरसभायां दुर्योधने निर्जलदेशे जलभ्रमेण परिधानमुस्कर्षति सति तथा सजलदेशे स्थलभ्रान्त्या अनवधानगमनेन जले पतति च सति भीमादिभिरुपहासः ॥ १॥ चिन्तातान्तं दुर्योधनं प्रति शकुनिना चिन्ताहेतुप्रश्ने दुर्योधनेन तस्कथन- पूर्वकं पृतराष्ट्रे स्वदुःखनिवेदनाय शकुनिप्रति चोदनम् ॥ २ ॥ अपहरेन मनसा राजसूये महाक्रती । वसन्दुर्योधनस्तसां सभायां पुरुपर्पभ । प्रेक्ष्य तामद्भुतामृद्धि जगाम गजसाह्वयम् ॥ १५ शनैर्ददर्श तां सर्वा सभां शकुनिना सह ॥ १ पाण्डवश्रीप्रतप्तस्य ध्यायमानस गच्छतः । तस्यां दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुरुनन्दनः । दुर्योधनस्य नृपतेः पापा मतिरजायत ॥. १६ न दृष्टपूर्वा ये तेन नगरे नागसाहये ।। २. पार्थान्सुमनसो दृष्ट्वा पार्थिवांश्च वशानुगान् । स कदाचित्सभामध्ये धार्तराष्ट्रो महीपतिः । कृत्स्नं चापि हितं लोकमाकुमारं कुरूदह ।। १७ स्फाटिक स्थलमासाद्य जलमित्यभिशङ्कया ॥ ३ महिमानं परं चापि पाण्डवानां महात्मनाम् । खवस्रोत्कर्पणं राजा कृतवान्बुद्धिमोहितः । दुर्योधनो धार्तराष्ट्रो विवर्णः समपद्यत ॥ १८ दुर्मना विमुखश्चैव परिचक्राम तां सभाम् ।। ४ स तु गच्छन्ननेकायः सभामेकोऽन्वचिन्तयत् । ततः स्थले निपतितो दुर्मना वीडितो नृपः। थियं च तामनुपमां धर्मराजस्य धीमतः।। १९ निःश्वसन्विमुखश्चापि परिचक्राम तांसभाम् ॥५ प्रमत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रो दुर्योधनस्तदा । ततः स्फाटिकतोयां वै स्फाटिकाम्बुजशोभितां । नाभ्यभापत्सुवल भापमाणं पुनःपुनः ॥ २० वापी मत्वा स्थलमिव सवासाः प्रापतञ्जले ॥ ६ अनेकाग्रं तु तं दृष्ट्वा शकुनिः प्रत्यभाषत । जले निपतितं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः । दुर्योधन कुतोमूलं निःश्वसन्निव गच्छसि ॥ २१ जहास जहसुंश्चैव किङ्कराश्च सुयोधनम् ॥ ७/ दुर्योधन उवाच । वासांसि च शुभान्यसै प्रददू राजशासनात् । दृष्ट्मां पृथिवीं कृत्वां युधिष्ठिरवशानुगाम् । तथागतं तु तं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः ॥ ८ जितामस्त्रप्रतापेन श्वेताश्वस्य महात्मनः ।। २२ अर्जुनश्च यमौ चोभी सर्वे ते प्राहसंस्तदा । तं च यज्ञं तथाभूतं दृष्ट्वा पार्थस्य मातुल । 'नामर्पयत्ततस्तेपामवहासममर्पणः ।। ९ यथा शक्रस्य देवेषु तथाभूतं महाद्युतेः ॥ २३ आकार रक्षमाणस्तु न स तान्समुदक्षत । अमर्पण तु संपूर्णो दह्यमानो दिवानिशम् । पुनर्वसनमुत्क्षिप्य प्रतरिष्यन्निव स्थलम् ॥ १० शुचिशुक्रागमे काले शुष्ये तोयमिवाल्पकम्।।२४ आरुरोह ततः सर्वे जहसुश्च पुनर्जनाः । पश्य सात्वतमुख्येन शिशुपालो निपातितः । द्वारं तु पिहिताकारं स्फाटिक प्रेक्ष्य भूमिपः। न च तत्र पुमानासीत्कश्चित्तस्य पदानुगः ॥२५ प्रविशनाहतो मूर्ध्नि व्याघूर्णित इच स्थितः॥११ दह्यमाना हि राजानः पाण्डवोत्थेन वह्निना । तादृशं च परं द्वारं स्फाटिकोरुकवाटकम् । क्षान्तवन्तोऽपराधं ते को हि तत्क्षन्तुमर्हति॥२६ विघयन्कराभ्यां तु निष्क्रम्याने पपात ह॥१२ वासुदेवेन तत्कर्म यथाऽयुक्तं महत्कृतम् । दारं तु वितताकारं समापेदे पुनश्च सः । सिद्धं च पाण्डुपुत्राणां प्रतापेन महात्मनाम्।।२७ तद्वृत्तं चेति मन्यानो द्वारस्थानादुपारमन् ॥ १३ तथाहि रवान्यादाय विविधानि नृपा नृपम् । एवं प्रलम्भान्विविधान्याप्य तत्र विशांपते । उपातिष्ठन्त कौन्तेयं वैश्या इव करप्रदाः ॥ २८ पाण्डवेयाभ्यनुज्ञातस्ततो दुर्योधनो नृपः ॥ १४ । श्रियं तथागतां दृष्ट्वा ज्वलन्तीमिव पाण्डवे ।

·श्रीमन्महाभारते [ द्यूतपर्व ७ अमर्पवशमापन्नो दह्यामि न तथोचितः॥ २९ देवमेव परं मन्ये पौरुषं च निरर्थकम् । वहिमेव प्रवक्ष्यामि भक्षयिष्यामि वा विपम् । दृष्ट्वा कुन्तीसुते शुद्धां श्रियं तामहवां तथा ॥३५/ अपो वापि प्रवेक्ष्यामि न हि शक्ष्यामि जीवितुं ३० | कृतो यत्नो मया पूर्व विनाशे तस्य सौबल । को हि नाम पुमाँल्लोके मर्पयिष्यति सखवान् । तच सर्वमतिक्रम्य संवृद्धोऽप्स्विव पङ्कजम् ॥३६ सपत्नानृद्धयतो दृष्ट्वा हीनमात्मानमेव च ॥ ३१ | तेन दैवं परं मन्ये पौरुपं च निरर्थकम् । सोऽहं न स्त्री न चाप्यस्त्री न पुमान्नापुमानपि । धार्तराष्ट्राच हीयन्ते पार्था वर्धन्ति नित्यशः । योऽहं तां मर्पयाम्यद्य तादृशीं श्रियमागताम् ३२ 'कृष्णस्तु मुमनास्तेषां विवर्धयति संपदः ॥ ३७ ईश्वरत्वं पृथिव्याश्च वसुमत्तां च तादृशीम् । सोऽहं श्रियं च तां दृष्ट्वा सभां तांच तथाविधाम्। यज्ञं च तादृशं दृष्ट्वा मादृशः को न संज्वरेत् ३३ रक्षिभिश्चावहासं तं परितप्ये यथाऽमिना ॥ ३८ अशक्तश्चक एवाहं तामाहर्तुं नृपश्रियम् । स मामभ्यनुजानीहि मातुलाद्य सुदुःखितम् । सहायांश्च न पश्यामि तेन मृत्यु विचिन्तये।।३४ | अमर्प च समाविष्टं धृतराष्ट्रे निवेदय ।। ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७४ ॥ पञ्चससतितमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ शकुनिना दुर्योधनप्रति पाण्डवानां पौरुपेणाजय्यत्वकथनपूर्वक धूतेन जेप्यामीति समाश्वासनादिकम् ॥ ३॥ शकुनिरुवाच । वहन्ति तां सभां भीमास्तत्र का परिदेवना ।।९ दुर्योधन न तेऽमर्पः कार्यः प्रति युधिष्ठिरम् । यच्चासहायतां राजभुक्तवानसि भारत । भागधेयानि हि स्वानि पाण्डवा भुञ्जते सदा॥१ तन्मिथ्या भ्रातरो हीमे तव सर्वे वशानुगाः विधानं विविधाकारं परं तेषां विधानतः । द्रोणस्तव महेप्यासः सह पुत्रेण चीर्यवान् । अनेकैरभ्युपायैश्च त्वया न शकिताः पुरा ॥ २ सूतपुत्रश्च राधेयो दृढधन्वा महारथः ।। आरब्धा हि महाराज पुनःपुनररिन्दम । 'स एकः समरे सर्वान्पाण्डवान्राहसोमकान् । विमुक्ताश्च नरव्याघ्रा भागधेयपुरस्कृताः । विजेप्यति महाबाहो कि सहायः करिष्यसि।।१२ 'उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु ॥ ३ | भीष्मश्च पुरुषव्याघ्रो गौतमश्च महारथः । तैलब्धा द्रौपदी भार्या द्रुपदश्च सुतैः सह । जयद्रथश्च बलवान्सोमदत्तस्तथैव च ॥' सहायाः पृथिवीपाला वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ ४ | अहं च सह सोदर्यैः सौमदत्तिश्च पार्थिवः । लब्धवानभिभूतार्थः पित्र्योंशः पृथिवीपते । एतस्त्वं सहितः सर्वर्जय कृत्लां वसुन्धराम्॥१४ विवृद्धस्तेजसा तेपां तत्र का परिदेवना ।। ५ दुर्योधन उवाच । धनञ्जयेन गाण्डीवमक्षय्यौ च महेपुधी। त्वया च सहितो राजन्नेतैश्चान्यैर्महारथैः । लब्धान्यस्त्राणि दिव्यानि तोपयित्वा हुताशनम् एतानहं विजेण्यामि यदि त्वमनुमन्यसे ॥ १५ तेन कार्मुकमुख्येन बाहुवीर्येण चात्मनः । एतेषु विजितेप्वद्य भविष्यति मही मम । कृता वशे महीपालास्तत्र का परिदेवना ।। ७ सर्वे च पृथिवीपालाः सभा सा च महाधना१६ अग्निदाहान्मयं चापि मोक्षयित्वा स दानवम् । शकुनिरुवाच । सभां तां कारयामास सव्यसाची परन्तपः॥८ धनञ्जयो वासुदेवो भीमसेनो युधिष्ठिरः! तेन चैव मयेनोक्ताः किंकरा नाम राक्षसाः। नकुलः सहदेवश्च द्रुपदश्च सहात्मजैः ।। १३ ·अध्यायः ७६] सभापर्व २। + नेते युधि पराजेतुं शक्या देवगणैरपि । समाहूतच राजेन्द्रो न शक्ष्यति निवर्तितुम्।।२१ महारथा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः॥१८ देवने कुशलश्चाहं न मेऽस्ति सदृशो भुवि । अहं तु तद्विजानामि विजेतुं येन शक्यते । त्रिपु लोकेषु कौरव्य तं त्वं द्यूते समाहय ॥२२ युधिष्ठिरं स्वयं राजस्तन्नियोध जुपख च ॥ १९ | तस्याक्षकुशलो राजन्नादाखेऽहमसंशयम् । राज्यं श्रियं च तां दीप्तां त्वदर्थं पुरुपर्पभ ॥२३ दुर्योधन उवाच । इदं तु सर्व त्वं राज्ञे दुर्योधन निवेदय । अप्रमादेन सुहृदामन्येषां च महात्मनाम् । अनुज्ञातस्तु ते पित्रा विजेप्ये तान संशयः॥२४ यदि शक्या विजेतुं ते तन्ममाचक्ष्व मातुल||२०| दुर्योधन उवाच । शकुनिरुवाच। त्वमेव कुरुमुख्याय धृतराष्ट्राय सौबल । द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न स जानाति देवितुम् । निवेदय यथान्यायं नाहं शक्ष्ये निवेदितुम्।।२५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते समापर्वणि द्यूतपर्वणि पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥ पटूससतितमोऽध्यायः॥७६ ॥ शकुनिना दुर्योधनस्य चिन्तया कार्यादिकं योधितेन तराष्ट्रण दुर्योधनप्रति चिन्ताकारणप्रश्नः ॥ ५ ॥ दुर्योधनेन तत्कथनपूर्वकं एतराष्ट्र प्रति यूताभ्यनुज्ञानप्रार्थनम् ॥ २ ॥तराष्ट्रेण घृतसमानिर्माणाज्ञापनपूर्वकं पाण्डवानयनाय विदुरं प्रति योदनम् ॥ ३॥ वैशंपायन उवाच । . धृतराष्ट्र उवाच । अनुभूय तु राज्ञस्तं राजसूयं मुदुर्मतिः । दुर्योधन कुतोमूलं भृशमांतर्ताऽसि पुत्रक। 'युधिष्ठिरस शकुनिर्दुर्योधनसुसंयुतः।। १ श्रोतव्यश्चन्मया सोऽर्थो धूहि मे कुरुनन्दन ॥९ विवेश हास्तिनपुर दुर्योधनमतेन सः । अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्ण हरिणं कृशम् । वाढमित्येव शकुनिटं हृदि चकार ह ।। २/चिन्तयंश्च न पश्यामि शोकस्य तव संभवम्।।१० अखस्थतां च तां दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रस्य पापकृत् । ऐश्वर्य हि महत्पुत्र त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् । भारतानां च दुष्टात्मा क्षयाय हि नृपक्षयः ।।३ भ्रातरः सुहृदचव नाचरन्ति तयाप्रियम् ॥ ११ प्रियकृन्मतमाज्ञाय पूर्व दुर्योधनस्य तत् । आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितौदनम् । प्रज्ञाचक्षुपमासीनं शकुनिः सौबलस्तदा । ४ आजानेया वहन्त्यश्वाः केनासि हरिणः कृशः१२ दुर्योधनवचः श्रुता धृतराष्ट्र जनाधिपम् । | शयनानि महार्हाणि योपितश्च मनोरमाः। उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ५ गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराच यथामुखम्॥१३ शकुनिरुवाच। देवानामिव ते सर्व वाचि बद्धं न संशयः। दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशः । स दीन इव दुर्धर्ष कसाच्छोचसि पुत्रक ॥ १४ दीनचिन्तापरश्चैव तं विद्धि मनुजाधिप ॥ ६ मात्रा पित्रा च पुत्रस यह कार्य परं स्मृतम् । न वै परीक्षसे सम्यगसचं शत्रुसंभवम् । प्राप्तस्त्वमसि तत्तात निखिलानः कुलश्रियम् १५ ज्येष्टपुत्रस्य हृच्छोकं किमर्थं नावयुध्यसे । ७ . उपस्थितः सर्वकामखिदिवे वासवो यथा । 'एवमुक्तः शकुनिना धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । विविधरन्नपानश्च प्रवरः किं नु शोचसि ॥ १६ दुर्योधनं समाहूय इदं वचनमब्रवीत् ॥' कुतोमूल किमूलम् । कुतइति प्रथमार्थ तमि. ॥ ९ ॥ - । ।

·श्रीमन्महाभारते [ द्यूतपर्व ७ . निरुक्तं निगमं छन्दः पडङ्गान्यस्त्रशास्त्रवान् । पृथग्विधानि रत्नानि पार्थिवाः पृथिवीपते । अधीती कृतविद्यस्त्वं दशव्याकरणैः कृपात्॥१७ | आहरन्तुमुख्येऽसिन्कुन्तीपुत्राय भूरिशः ॥३११ हलायुधात्कृपाद्रोणादस्त्रविद्यामधीतवान् । न कचिद्धि मया तादृग्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः । भ्राताज्येष्ठ स्थितो राज्ये किमु शोचसि पुत्रक१८ यादृग्धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ॥ ३२ पृथग्जनरलभ्यं यदशनाच्छादनं बहु । 'असत्यं चेदिदं सर्व सञ्जयं प्रष्टुमर्हसि ।' प्रभुः सन्भुञ्जसे पुत्र संस्तुतः सूतमागधैः ॥ १९ अपर्यन्तं धनौघ तं दृष्ट्वा शत्रोरहं नृप । तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम् । शर्म नैवाभिगच्छामि चिन्तयानो विशांपते॥३३ लोके सिङ्येष्ठभागन्यस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः॥२० ब्राह्मणा वाटधानाथ गोमन्तः शतसङ्घशः। वैशंपायन उवाच । त्रिखर्व बलिमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः॥३४ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मन्दः क्रोधवशानुगः। कमण्डलनुपादाय जातरूपमयाशुभान् । पितरं प्रत्युवाचेदं स्वमति संप्रकाशयन् ॥ २१ | त्रैखाः प्रतिवेद्यास्मै लेभिरेऽथ प्रवेशनम् ॥३५ दुर्योधन उवाच । यथैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियः। अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुपस्तथा । तदसै कांस्यमाहापद्वारुणं कलशोदधिः ॥ ३६ अमर्प धारये चोग्रं निनीपुः कालपर्ययम् ॥ २२ शङ्खप्रवरमादाय वासुदेवोऽभिषिक्तवान् । . अमर्पणः स्वाः प्रकृतीरभिभूय पर स्थितः । शैक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरनविभूपितम् ॥ ३७ क्लेशान्मुमुक्षुः परजान्स वै पुरुप उच्यते ॥ २३ दृष्ट्वा च मम तत्सर्वं ज्वररूपमिवाभवत् । सन्तोपो चै श्रियं हन्ति ह्यभिमानं च भारत । गृहीत्वा तत्तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणी ॥३८ अनुक्रोशभये चोभे यैर्वृतो नाश्नुते महत् ।। २४ तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ । न मां प्रीणाति मद्भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे । उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिणः । अतिज्वलन्ती कौन्तेये विवर्णकरणीं मम ॥ २५ तत्र गत्वाऽर्जुनो दण्डमाजहारामितं धनम् ।।३९ सपनानृधतोत्मानं हीयमानं निशाम्य च । 'कृतां चैन्दुसरै रनैर्मयेन काटिकच्छदाम् । अदृश्यामपि कौन्तेय श्रियं पश्यन्निवोद्यताम्॥२६ अपश्यं नलिनी पूर्णामुदकमेव भारत ॥ तसादहं विवर्णश्व दीनश्च हरिणः कृशः । उत्कर्पन्तं च वासश्च प्राहसन्मां वृकोदरः । अष्टाशीतिसहस्राणि स्वातका गृहमेधिनः ॥ २७ किङ्कराच सभापाला जहसुर्भरतर्षभ ।। त्रिंशदासीक एकैको यान्विभर्ति युधिष्ठिरः । पित्रोरर्थे विशेपेण पावृण्वं तत्र जीवितम् । दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् । तत्र स यदि शक्तः स्यां घातयेयं वृकोदरम्॥४२ भुजते रुक्मपात्रीभियुधिष्ठिरनिवेशने ॥ २८ सपनेनापहासो हि स मां दहति भारत ॥ ४३ कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च । तत्र स्फाटिकतोयां हि स्फाटिकाम्बुजशोभिताम् । काम्भोजः प्राहिणोत्तसै परार्ध्यानपि कम्बलान्। सभा पुष्करिणीं मत्वा पतितोऽसि नराधिप ४४ गजयोपिद्वाश्वस्य शतशोऽथ सहस्रशः॥ २९ तत्र मामहसद्भीमः सह पार्थेन सस्वरम् । त्रिशतं चोट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत । द्रौपदी च सह स्वीभिः पातयन्ती मनो मम ४५ राजन्या पलिमादाय समेता हि नृपक्षये ॥ ३० लिन्नवस्त्रस्य च जले किङ्करा राजचोदिताः । पदनीग्गा हरिणविशेषायां मोकान्यजिनानि तान्येव कृष्ण. मन्न इलधः ॥ ३४ ॥श्य परमामय पायाधारभूत शिर श्यामारणानि चित्रवर्णानीलयः ॥ २९ ॥ बाटा क्षेत्रादिश्त- कायरीति प्रनिद्ध नत्र स्थित पार्य शेषयम् । एनेन गागर आप पसारा पाना अभिनवोदो येषां ते सस्यादिसंपन्नक्षेत्रादिति- उसाः ॥३५॥ पदराप्ततितमोऽप्यायः ॥६॥ ४१ ·अध्यायः ७६] सभापर्व २. १११ ददुर्वासांसि मेऽन्यानि तच दुःखतरं मम ।। ४६ अहमक्षेप्वभिज्ञोऽसि पृथिव्यामपि भारत । 'अस्तम्भा इव तिष्ठन्ति स्तम्भा इव सहस्रशः। हृदयज्ञः पणजश्व विशेषज्ञश्च देवने ॥ सोहं तत्राहतो राजन्फटिकाभ्यन्तरे विभो॥४७ | द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम् । अद्वारेण विनिर्गच्छन्द्वारसंस्थानरूपिणा। | आहूतश्चैप्यति व्यक्तं नित्यमेवाहयत्स्वयम् ॥६४ अभिहत्य शिलां भूयो ललाटेनासि विक्षतः ४८ | नियतं तं विजेप्यामि कृत्वा तु कपटं विभो । आमृशन्निव तां दृष्ट्वा मार्गान्तरमुपाविशम् । आनयामि समृद्धितां दिव्यां चोपाइयख तम् ६५ इदं द्वारमिदं राजन्नद्वारमिति मां प्रति । वैशंपायन उवाच । अद्भुतं प्रहसन्वाक्यं यमापे स वृकोदरः ॥ ४९ एवमुक्तः शकुनिना राजा दुर्योधनस्ततः । स्त्रियश्च तत्र मां दृष्ट्वा जहसुस्तादृशं नृप । धृतराष्ट्रमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ।। सर्व हासकर तेपां सदस्यानां नरभ ।। ५० अयमुत्सहते राजश्रियमाहर्तुमक्षवित् । न श्रुतानि न दृष्टानि यानि रतानि मे कचित् । द्यूतेन पाण्डुपुत्रस्य तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ ६७ तानि मे तत्र दृष्टानि तेन तप्तोलि दुःखितः ५१ धृतराष्ट्र उवाच । । हुताशनं प्रवेक्ष्यामि प्रवक्ष्यामि महोदधिम् । क्षत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः स्थितो यस्यासि शासने । संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ ५२ तेन सङ्गम्य वेत्स्यामि कार्यसास्स विनिश्चयम् ६८ इदं चाद्भुतमत्रासीत्तन्मे निगदतः शृणु ॥ ५३ | स हि धर्म पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम् । पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां भुञ्जतां सदा । उभयोः पक्षयोर्युक्तं वक्ष्यत्यर्थविनिश्चयम् ॥ ६९ स्थापितस्तत्र संज्ञार्थ शहोमायति नित्यशः ५४ दुर्योधन उवाच । मुहुर्मुहुः प्रणदतस्तस्य शङ्खस भारत । निवर्तयिष्यति खाऽसौ यदि क्षत्ता समेष्यति । अनिशं शब्दमश्रीपं ततो रोमाणि मेऽहपन्।।५५ निवृत्ते सयि राजेन्द्र मरिष्येऽहमसंशयम् ॥ ७० पार्थिवैहुभिः कीर्णमुपस्थानं दिदृक्षुभिः । स त्वं मयि मृते राजन्विदुरेण सुखी भव । अशोभत महाराज नक्षत्रैयारिवामला ॥ ५६ भोक्ष्यसे पृथिवीं कृत्स्नां किं मया त्वं करिष्यसि।। सर्वरखान्यूपादाय पार्थिवा चै जनेश्वर । वैशंपायन उवाच । यज्ञे तस्स महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ॥ ५७ । आर्तवाक्यं तु तत्तस्य प्रणयोक्तं निशम्य सः । वैश्या इव महीपाला द्विजातिपरिवेपकाः । धृतराष्ट्रोऽब्रवीत्प्रेप्यान्दुर्योधनमते स्थितः॥ ७२ न सा श्रीदेवराजस्य यमस्य वरुणस्य च । स्थूणासहस्रवृहतीं शतद्वारा समां मम । गुह्यकाधिपतेर्वापि या श्री राजन्युधिष्ठिरे ॥ ५८ मनोरमां दर्शनीयामाशु कुर्वन्तु शिल्पिनः।।७३ तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य श्रियं परमिकामहम् । ततः संस्तीर्य रत्नस्तां तक्ष्ण आनाय्य सर्वशः । शान्ति न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा ॥५९ सुकृतां मुप्रवेशां च निवेदयत मेऽशनैः॥ ७४ 'अप्राप्य पाण्डवैश्वर्य शमो मम न विद्यते । दुर्योधनस्य शान्त्यर्थमिति निवित्य भूमिपः । अरीन्वाणः शाययिष्ये शयिप्ये वा हतः परः६० धृतराष्ट्रो महाराज प्राहिणोद्विदुराय वै ॥ ७५ एतादृशस्य मे किं नु जीवितेन परन्तप । अपृष्ट्वा विदुरं स्वस्य नासीत्कचिद्विनिश्चयः । वर्धन्ते पाण्डवा राजन्वयं हि स्थितवृद्धयः ॥६१ द्यूते दोपांव जानन्स पुत्रस्नेहादकृप्यत ॥ ७६ शकुनिरुवाच । तच्छ्रुत्वा विदुरो धीमान्कलिद्वारमुपस्थितम् । यातामतुलां लक्ष्मी दृष्टवानसि पाण्डवे । विनाशमुखमुत्पन्नं धृतराष्ट्रमुपाद्रवत् ॥ तस्याः प्राप्तायुपायं मे शृणु सत्यपराक्रम ॥ ६२ सोऽभिगम्य महात्मानं भ्राता भ्रातरमग्रजम् । ७७ ·७ । ११२ श्रीमन्महाभारते [यूतपर्व मूर्धा प्रणम्य चरणाविदं वचनमब्रवीत् ॥ ७८ | मयि सन्निहिते द्रोणे भीष्मे खयि च भारत | विदुर उवाच। अनयो दैवविहितो न कथंचिद्भविष्यति ।। ८२ नामिनन्दामि ते राजन्व्यवसायमिमं प्रभो । पुत्रैर्भेदो यथा न साद्दयूतहेतोस्तथा कुरु ॥ ७९ खाण्डवप्रस्थमयैव समानय युधिष्ठिरम् ॥ ८३ गच्छ त्वं रथमास्थाय हयैर्वातसमैर्जवे । धृतराष्ट्र उवाच । क्षत्तः पुत्रेषु पुत्रर्मे कलहो न भविष्यति । न वाच्यो व्यवसायो मे विदुरैतद्रवीमि ते । । यदि देवाः प्रसादं नः करिष्यन्ति न संशयः ८० दैवमेव परं मन्ये येनैतदुपपद्यते ॥ अशुभं वा शुभं चापि हितं वा यदि वाऽहितम्। इत्युक्तो विदुरो धीमान्नेदमस्तीति चिन्तयन् । प्रवर्ततां सुहृदयूतं दिष्टमेतन्न संशयः॥ ८१ आपगेयं महाप्राज्ञमभ्यगच्छत्सुदुःखितः ।। ८५ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि पट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥ ८ ९ सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७॥ जनमेजयेन विस्तरेण धूतवृत्तान्तकथनप्रार्थनम् ॥ १॥ एतराष्ट्रेण दुर्योधनप्रति धूतनिषेधनम् ॥२॥ दुर्योधनेन तराष्ट्रं. प्रति भीमादिकृतस्वापहसनादिकथनम् ॥ ३ ॥ जनमेजय उवाच । यत्माह शास्त्रं भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः । फथं समभवद्दयूतं श्रावणां तन्महात्ययम् । तद्वेद विदुरः सर्व सरहसं महाकविः ।। यत्र तव्यसनं प्राप्तं पाण्डवैर्म पितामहः ।। १ स्थितस्तु वचने तस्य सदाऽहमपि पुत्रक । के च तत्र सभास्तारा राजानो ब्रह्मवित्तम । विदुरो वापि मेधावी कुरूणां प्रबरो.मतः॥ १० के चैनमन्वमोदन्त के चैनं प्रत्यपेधयन् ।। २ उद्धवो वा महायुद्धिर्षणीनामर्चितो नृप । विस्तरेणैतदिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज । तदलं पुत्र द्यूतेन छूते भेदो हि दृश्यते ॥ ११ मूलं ह्येतद्विनाशस्थ पृथिव्या द्विजसत्तम ॥ ३ भेदे विनाशो राज्यस्य तत्पुत्र परिवर्जय ॥ १२ सौतिरुवाच । पिना मात्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्य परं स्मृतम् । एवमुक्तस्ततो राज्ञा व्यासशिष्यः प्रतापवान् । प्राप्तस्तमसि तन्नाम पित्रपैतामहं पदम् ॥ १३ आचचक्षेऽथ यद्वृत्तं तत्सर्वं वेदतत्त्ववित् ।। अधीतवान्कृती शास्त्रे लालितः सततं गृहे । पैशंपायन उवाच। भ्रातृज्येष्ठः स्थितोराज्ये विन्दसे किंन शोभनम्।। शूशु मे विस्तरेणेमा कथां भारतसत्तम । भूय एव महाराज यदि ते श्रपणे मतिः ॥ ५ पृथग्जनरलभ्यं यद्भोजनाच्छादनं परम् । विदुरस मतिं ज्ञात्वा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। तत्प्राप्तोसि महाबाहो कसाच्छोचसि पुत्रक||१५ दुर्योधनमिदं वाक्यमुवाच विजने पुनः॥ ६ स्फीतं राष्ट्र महाबाहो पितृपतामहं महत् । अलं घूतेन गान्धारे विदुरो न प्रशंसति । नित्यमाज्ञापयन्मासि दिवि देवेश्वरो यया ।। १६ न सौ मुमहापुद्धिरहितं नो वदिप्यति ॥ ७ 'यादृशं च तवैश्वर्यं तदन्येषां सुदुर्लभम् । हितं हि परमं मन्ये विगुरो यत्तमापते । ये चोपभोगास्ते राजन्मयाते परिकीतिवा॥१७ क्रियतां पुत्र तत्सर्वमेतन्मन्ये हितं तय ॥ ८/वस ते विदितमन शोकमलमिदं कवम् ! देवपिचासवगुगर्देवराजाय धीमते । समुत्थितं दासकरं तन्मे शंसितुमईसि ।। १८ .

·अध्यायः ७८] सभापर्व २ ११३ दुर्योधन उवाच । तत्र स यदि शक्तः सां पातयेऽहं वृकोदरम् । अनाम्याच्छादयामीति प्रपश्यन्हीनपौरुपः। यदि कुर्यां समारम्भं भीमं हन्तुं नराधिप ।।२९ नामर्प कुरुते यस्तु पुरुषः सोऽधमः स्मृतः॥१९ शिशुपाल इवासाकं गतिः सानात्र संशयः । न मां प्रीणाति राजेन्द्र लक्ष्मीः साधारणी विभो। सपनेनावहासो मे स मां दहति भारत ॥ ३० ज्वलितामेव कौन्तेये श्रियं दृष्ट्वा च विव्यथे।।२० पुनश्च तादृशीमेव वापी जलजशालिनीम् । सर्वां च पृथिवीं चैव युधिष्ठिरवशानुगाम् । मत्वा शिलासमां तोये पतितोऽसि नराधिप ३१ स्थिरोऽसि योऽहं जीवामि दुःखादेतद्रवीमि ते २१ तत्र मां प्राहसत्कृष्णः पार्थेन सह मुखरम् । आवर्जिता इवाभान्ति नीपाश्चित्रककीकुराः। द्रौपदी च सह स्त्रीभिर्व्यथयन्ती मनो मम ॥३२ कारस्कारा लोहजङ्घा युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २२ क्लिन्नवस्त्रस्य तु जले किङ्करा राजनोदिताः। हिमवत्सागरानूपाः सर्वे रलाकरास्तथा । ददुर्वासांसि मेऽन्यानि तच दुःखं परं मम।।३३ अन्त्याः सर्वे पर्युदस्ता युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २३ प्रलम्भं च शृणुष्वान्यद्वदतो मे नराधिप । ज्येष्ठोऽयमिति मां मत्वा श्रेष्ठश्चेति विशांपते । अद्वारेण विनिर्गच्छन्द्वारसंस्थानरूपिणा । युधिष्ठिरेण सत्कृत्य युक्तो रत्नपरिग्रहे ।। २४ अभिहत्य शिलां भूयो ललाटेनासि विक्षतः ३४ उपस्थितानां रवानां श्रेष्ठानामर्घहारिणाम् । तत्र मां यमजी दूरादालोक्याभिहतं तदा । नादृश्यत परः पारो नापरस्तत्र भारत ॥ २५ वाहुभिः परिगृह्णीतां शोचन्तौ सहितावुभौ॥३५ न में हस्तः समभवद्वसु तत्प्रतिगृह्णतः । उवाच सहदेवस्तु तत्र मां विस्मयन्निव । अतिष्ठन्त मयि श्रान्ते गृह्य दूराहतं वसु ॥ २६ इद द्वारं धार्तराष्ट्र मा गच्छेति पुनः पुनः ॥३६ कृतां पिन्दुसरोरलमयेन स्फाटिकच्छदाम् । भीमसेनेन तत्रोक्तो धृतराष्ट्रात्मजेति च । अपश्यं नलिनी पूर्णामुदकस्येव भारत ।। २७ / संबोध्य प्रहसित्वा च इतो द्वारं नराधिप ॥३७ वसमुत्कर्षति मयि प्राहसत्स वृकोदरः । नामधेयानि रत्नानां पुरस्तान श्रुतानि मे । शत्रोमद्धिविशेषेण विमूढं रनवर्जितम् ॥ २८ यानि दृष्टानि में तस्यां मनस्तपति तच मे ॥ ३८ ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि धूतपर्वणि सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७ ॥ ४ अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७८ ॥ धुर्योधनेन धतराष्ट्रसमीपे युधिष्ठिराय नामादेशीयराजोपाहतोपायनवर्णनम् ॥ १ ॥ दुर्योधन उवाच । प्रावाराजिनमुख्यांश्च काम्भोजः प्रददी बहून्।।३ यन्मया पाण्डवेयानां दृष्टं तच्छृणु भारत । अश्वास्तित्तिरिकल्मापांत्रिशतं शुकनासिकान् । आहृतं भूमिपालहि वसु मुख्यं ततस्ततः॥ १ | उष्ट्रवामीस्त्रिगर्ताच पुष्टाः पीलुशमीहुदैः ।। नाविदं मूढमात्मानं दृष्ट्वाहं तदरेर्धनम् । गोपाः स्त्रीयेन सहितास्तदादाय चतुप्पदम् । फलतो भूमितो वाऽपि प्रतिपद्यस भारत ॥ २ सातयोऽन्यद्रव्यं च द्वारि तस्सावतस्थिरे ॥ ५ आन्विलान्यार्पदंशान् जातरूपपरिष्कृतान् । कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयाञ्छ्विान् । नीपादयो राजानः । आवजिना दासवशगाः ॥ २२ ॥ पर्यु. नाविदमिति संपन्धः । अपि तथापि मुख्यतो वक्ष्यमाणं धनं दस्ता दूरक्षिप्ताः ॥ २३ ॥ न गमभवत् समर्थो नाभवत् प्रतिपद्यसेत्यर्थः । फलतो जातं वस्त्रादि । भूमितो जान हीरादि ॥ २६ ॥ सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ ॥२॥ वनागि धान्यदव्यं च प.पाटः॥५॥ सभा० १५ ·११४ . २९ . श्रीमन्महाभारते [ द्यूतपर्व रत्नानि च हिरण्यं च सुवर्ण चैव केवलम् ॥ ६ चोलश्च केरलश्चोभौ ददतुः पाण्डवाय वै ॥ २३, प्रीयमाणः प्रसन्नात्मा स्वयं स्वजनसंवृतः । | अश्मको हेमशृङ्गीच दोग्धीहेमविभूपिताः। - त्रैखर्वो रथमुख्येशः पाण्डवाय न्यवेदयत् ॥ ७ सवत्साः कुम्भदोहाश्च सहस्राण्यददाद्दश ॥ २४ यश्च स द्विजमुख्येन राज्ञः शङ्को निवेदितः। सैन्धवानां सहस्राणि हयानां पञ्चविंशतिम् । प्रीत्या दत्तः कुविन्देन धर्मराजाय धीमते ॥ ८ अददात्सैन्धयो राजा हेममाल्यैरलङ्कत्तान् ॥ २५ तं सर्वे भ्रातरो भ्राने ददुः शङ्ख किरीटिने । सौवीरो हस्तिभिर्युक्तानांच त्रिशतं परान् । तं प्रत्यगृह्णाद्वीभत्सुस्तोयज हेममालिनम् ॥ ९ जातरूपपरिष्कारान्मणिरत्नविभूपितान् ॥ २६ चित्रं निप्कसहस्रेण भ्राजमानं खतेजसा । मध्यन्दिनार्कप्रतिमांतेजसा ज्वलितानिव । रुचिरं दर्शनीयं च पूजितं विश्वकर्मणा ॥ १० बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवाय न्यवेदयत् ।।२७ अधारयच धर्मश्च तं नमस्स पुनः पुनः । अवन्तिराजो रत्नानि विविधानि सहस्रशः। योऽनादनेऽपि नदति स ननादाधिकं तदा ११ हाराङ्गदांथ मुख्यान्वै विविधं च विभूपणम्।।२८ प्रणादामिपास्तस्य पेतुहीनाः स्वतेजसा । दासीनामयुतं चापि बलिमादाय भारत । धृष्टद्युम्नः पाण्डवाश्च सात्यकिः केशवोऽटमः १२ सभाद्वारि नरश्रेष्ठ दिक्षुरवतिष्ठते ॥ सखेन स्वेन संपन्ना अन्योन्यप्रियकारिणः । दशार्णश्चेदिराजश्च शूरसेनश्च वीर्यवान् । । विसंज्ञानभूमिपान्दृष्ट्वा मां च ते पाहसंस्तदा ॥१३ | वस्त्राणि मुख्यान्यादाय रखानि विविधानि च । ततः प्रहृष्टो वीभत्सुरददाद्धेमशृङ्गिणः । यलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवाय न्यवेदयत्।।३ शताननडहान्पञ्च द्विजमुख्याय भारत ॥ १४ | काशिराजेन हृष्टेन बली राज्ञि निवेदितः । सुमुखेन वलिर्मुख्यः प्रेपितोऽजातशत्रवे । अशीतिगोसहस्राणि शतान्यष्टौ चदन्तिनाम्।।३१ कुविन्देन हिरण्यं च यासांसि विविधानि च ॥१५ अयुतं च नदीजानां हयानां हेममालिनाम् । काश्मीरराजो मार्दीक शुद्धं च सरसं मधु । विविधानि च रत्नानि काशिराजो बलिं ददौ।।३२ वलिं च कृत्लमादाय पाण्डवायाभ्युपागमत् १६ कृतक्षणश्च वैदेहः कौसलश्च वृहद्रलः । यवना हयानुपादाय पार्वतीयान्मनोजवान् । ददतुर्वाजिमुख्यांश्च सहस्राणि चतुर्दश ॥ ३३ आसनानि महार्हाणि कम्बलांश्च महाधनान् १७ | शैब्यो वसादिभिः सार्धं त्रिगों मालवैः सह । नवान्सूक्ष्मांश्च हृद्यांश्च परार्थ्यान्सुप्रदर्शनान् । तेभ्यो रनानि ददतुरेकैको भूमिपोऽमितम् ।। ३४ अन्यच्च विविधं रत्नं द्वारि ते न्यवतस्थिरे ॥ १८ | हारान्मुख्यान्परायाश्च विविधं च विभूपणम् । श्रुतायुरपि कालिङ्गो मणिरत्नमनुत्तमम् । शतं दासीसहस्राणि कासिकनिवासिनाम्।।३५ अजः स्त्रियो दर्शनीया जातरूपविभूपिताः ॥१९ । श्यामास्तन्वीर्षकेशीहेमाभरणभूपिताः। बगो जाम्बूनदमयान्पर्यङ्काञ्छतशो नृप । बलिं च कृत्नमादाय भारुकच्छो नर्सभ ॥ ३६ दक्षिणात्सागराभ्याशात्प्रावारांश्च परश्शतम्।।२० शुद्धान्विोत्तमाहींश्च कम्बलप्रवरान्ददौ । आंदकानि सरतानि बलिं चादाय भारत । ते सर्वे पाण्डुपुत्रस द्वार्यतिष्ठन्दिदृक्षवः ॥ ३७ अन्येभ्यो भूमिपालेभ्यः पाण्डवाय न्यवेदयत्र१ : उपायनं यदा दद्युस्तदा द्वारमलभ्यत । दादुर चन्दनं मुख्य भारं पण्णयति द्रुतम् । इन्द्रकपर्धयन्ति धान्यैर्नदमुखैस्तु ये ।। ३८ पाण्डवाय ददौ पाण्ड्यः शहांस्तावत एव च २२ समुद्रनिकटे जाताः परिसिन्धुनिवासिनः । चन्दनागर चानन्तं मुक्तावचित्रिताः । ते व द्रुमाः पारदाय कायकरातकः सह ॥३९ । .

·अध्यायः ७८] सभापर्व २। ११५ . 1 बलिं विविधमादाय रत्नानि विविधानि च । प्रमाणरागस्पर्शान्यं वाहीचीनसमुद्भवम् ॥ ५६ अजाविकं गोहिरण्यं खरोष्ट्र फलवन्मधु ॥ ४० रसान् गन्धान्प्रशंसन्तस्ततो द्वारमलभ्यत । . कम्बलान्विविधांश्चैव द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः। खर्वटास्तोमराश्चैव शूरा वर्धनकास्तथा ॥ .५७ प्राग्ज्योतिपपतिः शूरोम्लेच्छानामधिपो बली ४१ चेलान्बहुविधान्गृह्य द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः । यवनः सहितो राजा भगदत्तो महाबलः । प्राकोटा नाटकेयाश्च नन्दीनगरकास्तथा ॥ ५८ आजानेयान्हयाच्छीघ्रमादायानिलरंहसः॥ ४२ | नापितास्त्रैपुराश्चैव पञ्चमेयाः सहोरुजाः । पलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठति वारितः। तथा चाटविकाः सर्वे नानाद्रव्यपरिच्छदान् ॥५९ अश्वसारमयान्भाण्डाञ्छुभान्दन्तत्सरूनसीन् ४३ परिगृह्य महाराज द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः । प्राग्ज्योतिपाधिपो दत्त्वा भगदत्तोऽवजत्तदा । शकास्तुपाराः कौरव्य रोमकाः शृङ्गिणोश्मकाः६० यक्षांस्यक्षांल्ललाटाक्षान्नानादिग्भ्यः समागतान्। बलादूरुगमा राजन्गणितं चादं मया । आप्णीपानहयांश्चैव बाहुकान्पुरुपादकान् । कूटीकृतं सुवर्ण च पाकिञ्जल्कसंनिभम् ।। ६१ एकपादांच तत्राहमपश्यं द्वारि वारितान् ।। ४५ शितान्दीर्घानसीनन्यान्यप्टिशक्तिपरश्वथान् । वल्यर्थ ददतस्तस्य हिरण्यं रजतं वसु । श्लक्ष्णं वस्त्रमकासमाविकं मृदु चाजिनम्।।६२ इन्द्रंगीपकसकाशाञ्छुकवर्णान्मनोजवान् ॥ ४६ बलं मत्तं समादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः। तथैवेन्द्रायुधनिभान्सन्ध्याभ्रसदृशानपि । आसनानि महार्हाणि यानानि शयनानि च ६३ अनेकवर्णानारण्यान्गृहीत्वाश्वांस्तथा बहून् ।।४७ मणिकाञ्चनचित्राणि गजदन्तमयानि च । जातरूपमनयं च ददुस्तस्यैकपादकाः । स्थांश्च विविधाकाराञ्जाम्बूनदपरिष्कृतान् ॥६४ सिंहलथ तदा राजा परिगृह्य धनं बहु ॥ ४८ हयैर्विनीतैः संपन्नान्वयाघ्रपरिवारितान् ।। गोशीपं हरितश्यामं चन्दनप्रवरं महत् । विचित्रान्सपरिस्तोमांचापानि विविधानि च।।६६ माराणां शतमेकं तु द्वारि तिष्ठति पारितः॥४९ नाराचानर्धनाराचाञ्छस्त्राणि विविधानि च । ये नमविपया राजन्वर्वरेयाश्च विश्रुताः । एतद्रव्यं महद्ह्य पूर्वदेशाधिपो नृपः ।। शतं दासीसहस्राणां कम्बलांश्च सहस्रशः। प्रविष्टो यज्ञसदनं पाण्डवस्य महात्मनः। परिगृह्य महाराज द्वारि तिष्ठन्ति चारिताः॥५० जन्तुचेलान्द्विसाहस्रान्दुकूलान्ययुतानि च ॥६७ पौण्ड्राथ दामलिप्ताश्च यथाकामकृतो नृपाः । कांस्सानि चैव भाण्डानि महार्हाणि कुथानि च । कालेयकं च रूप्यं च परिगृह्य परिच्छदान् ॥५२ | एतान्यन्यानि रत्नानि ददी पार्थस्य वै मुदा।।६८ अगस्न्स्फाटिकांचव दन्ताजातीफलानि च । अन्यान्बहुविधानराजन्नराः सागरमाश्रिताः। तकोलांश्च लवङ्गाश्च कर्पूरांच महाबल ॥ ५२ | रत्नानि विविधान्गृह्य ददुस्ते पाण्डवाय तु ॥६९ अन्यांश्च विविधान्द्रव्यान्परिगृह्योपतस्थिरे । मालवाश्च ततो राजननानि विविधानि च। एते सर्वे महात्मानो द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः५३ गोधूमानां च राजेन्द्र द्रोणानां कोटिसंमितम्।।७० शलेयश्च ततो राजा पत्रोर्णान्परिगृह्य सः। अन्यांच विविधान्धान्यान्परिगृह्य महाबलः । द्वाणि तिष्ठन्महाराज द्वारपालनिवारितः ॥ ५४ | पाण्डवाय ददौ प्रीत्या प्रविवेश महाध्वरम् ।।७१ चीना हूणाः कपाः काचाः पर्वतान्तरवासिनः । नानारत्नान्वहून्गृह्य मुराष्ट्राधिपतिर्नृपः । आहापुर्दशसाहस्रान्विनीतान्दिा विश्रुतान्।।५५ लकुम्मान्महाराज द्रोणानामयुतानि च ॥ ७२ औष्णीकं कम्बलं चैव कीटजं मणिजं तथा । गुडानपि स तान्साइन्सहस्रगफटर्नुपः ।

·श्रीमन्महाभारते
[ धूतपर्व
..
एतानि सर्वाण्यादाय ददौ कुन्तीसुताय सभ७३ शिवित्रगर्तयौधेया राजन्या मद्रकैः सह ।
अन्ये च पार्थिवा राजन्नानादेशसमागताः। वसुतेयाः समौलेया दाहक्षुद्रकमालवैः।। ९००
रत्नानि विविधान्गृह्य ददुस्ते कौरवाय तु ॥ ७४ चौण्डिकाचौदकाचैव साल्वाश्चैव विशांपते ।
जम्बूद्वीपे समस्ते तु सराष्ट्रवनपर्वते । अवकाश्च यवना अनवद्या गयैः सह ।। ९१
करं तु न प्रयच्छेत नास्ति पार्थस्य पार्थिवः॥७५ सुजातयः श्रेणिमन्तः श्रेयांसः शस्त्रधारिणः ।
नरः सप्तसु वर्षेषु तद्यशे नास्ति नागतः । आहार्पः क्षत्रिया वित्तं शतशोऽजातशत्रवे ॥९२
ऋतुर्नानागणैः कीर्णो चभौ शक्रसदो यथा||७६ वङ्काः कलिङ्गा मगधास्ताम्रलिप्ताः सपुण्डूकाः ।
इमांश्च दायान्विविधान्निबोध मम पार्थिव । दुकूलं कौशिकं चैव पत्रोण चैव भारत ॥ ९३
यज्ञार्थे राजभिर्दत्तान्महतो धनसञ्चयान् ॥ ७७ | उपावृत्ता नृपास्तस्य ददुः प्रीतिं न चागमन् ।
मेरुमन्दरयोर्मध्ये शैलोदामभितो नदीम् । उच्यन्ते तत्र हि द्वालिमादाय विष्ठितामा९४
ये ते कीचकवेणूनां छायां रम्यामुपासते ॥७८ ईपादन्तान्हेमकक्ष्यान्पश्वर्णान्कुथावृतान् । .
खपा एकासनाद्याः प्रदरा दीर्घवेणवः । शैलाभान्नित्यमत्तांश्चाप्यभितः काम्यक सरमा९५
पारदाच कुलिन्दाश्च तकणाः परतणाः ॥ ७९ क्षमावतः कुलीनांश्च कुञ्जरान्सपरिच्छदान् ।
तद्वै पिपीलिकं नाम उद्धृतं यत्पिपीलिकैः । दत्त्वैकको दशशतान्द्वारेण प्रविशन्विति ।। ९६
जातरूपं द्रोणमेयमहापुः कुञ्जशो नराः॥ ८० वैदेहकाश्च पुण्ड्राश्च गौलेयास्ताम्रलिप्तकाः।
कृष्णवालांश्च चमराञ्छुक्लवालांस्तथा परान् । मरुकाः काशिका दर्दा भौमेया नटनाटकाः ९७
हिमवत्पुष्पज चैव स्वादुक्षौद्ररस बहु ॥ ८१ कर्णाटाः कांस्यकुट्टाश्च पद्मजालाः सतीनराः।
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च व्यूढमाल्यैर्महात्मभिः । दाक्षिणात्याः पुलिन्दाश्च शवेरास्तऋणाः खपाः॥
उत्तरादपि कैलासादोपधीः सुमहापलाः ॥ ८२ बर्वरा यवनाचैव गर्गराभीरकास्तथा।
पार्वतीयाच राजान आहृत्य प्रणताः स्थिताः । पल्लवाः शककारूशास्तुम्बकाः काशिकास्तदा९९
अजातशत्रवे राजन्द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः॥८३ एते चान्ये च बहवो नानादिग्भ्यः समागताः।
ये परार्ध्या हिमवतः सूर्योदयगिरेरनु । अन्यैश्चोपहृतान्यत्र रत्नानि हि महात्मभिः।। १००
एवंरूपाः समुद्रान्ते लौहित्यमभितश्च ये ॥ ८४ | समुद्रसारवैदूर्यान्मुक्ताः शहास्तथैव च ।
फलमूलाशना ये च किराताश्चर्मवाससः। शुभावान्छुभाञ्छुक्ती:सिंहला समुपाहरन् १०१
चन्दनागरुमुख्यानि महार्हान्कम्बलानि च ॥८५ | संभृतान्मणिचीरैश्च श्यामांस्ताम्रान्तलोचनान् ।
चर्मरत्नसुवर्णानि गन्धानुच्चावचानि च । राजा चित्ररथो नाम गन्धर्वो वासवानुगः ।
कैरातकीनामयुतं दासीनां च विशांपते ॥ ८६ | शतानि चत्वार्यददद्धयानां वातरंहसाम् ॥ १०२
आहृत्य रमणीयार्थान्दूरगान्मृगपक्षिणः। तुम्बुरुस्तु प्रमुदितो गन्धर्वो चाजिनां शतम् ।
निचितं पर्वतेभ्यश्च हिरण्यं भूरिवर्चसम् ॥ ८७ | आम्रपत्रसवर्णानामददद्धेममालिनाम् ॥ १०३
बलिं च कृत्लमादाय द्वारि विष्ठन्ति वारिताः। कृती राजा च कौरव्य शूकराणां विशांपते ।
कापच्या दरदा दर्वाः शूरा चै यमकास्तथा ।1८८ अददद्गजरत्नानां शतानि सुबहून्यथ ।।
औदुम्बरा दुर्विभागा द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः। विराटेन तु मत्स्पेन यल्यर्थ हेममालिनाम् ।
काश्मीराश्च कुमाराच गौरका हंसकास्तथा ॥८९ कुञ्जराणां सहस्र द्वे मत्तानां समुपाहते ॥ १०५
शकराणा देशविशेषाणाम् ॥ १०४ ।।
अरसप्ततितमोऽध्यायः॥८॥

·अध्यायः ७९]
सभापर्व २।
११७
। पांमुराष्ट्राद्वमृदानो राजा पट्विंशति गजान् । प्रीत्या च बहुमानाचाप्युपागच्छन्युधिष्ठिरम् ।
अश्वानां च सहसे द्वेराजन्काञ्चनमालिनाम्१०६ / सर्वेम्लेच्छाःसर्ववर्णा आदिमध्यान्तजास्तथा११८
जरसत्वोपपन्नानां वयस्थानां नराधिप । नानादेशसमुत्यैव नानाजातिभिरेव च ।
पलिं च कलमादाय पाण्डवेभ्यो न्यवेदयत्१०७ पर्यस्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने ॥ ११९.
यनसेनेन दासीनां सहस्राणि चतुर्दश । उच्चावचानुपग्राहानराजभिः प्रापिवान्चहुन् ।
दासानामयुतं चैव सदाराणां विशांपते ॥ १०८ शत्रूणां पश्यतो दुःखान्मुमूर्पा मे व्यजायत१२०
गजयुक्ता महाराज रथाः पड्विंशतिस्तथा ।
भृत्यास्तु ये पाण्डवानां तांस्ते वक्ष्यामि पार्थिव ।
राज्यं च कृत्स्नं पार्थेभ्यो यज्ञार्थवै निवेदितम् १०९ येपामामं च पहं च संविधत्ते युधिष्ठिरः ॥१२१
वासुदेवोऽपि वार्णेयो मानं कुर्वन्किरीटिनः ।
अयुतं त्रीणि पद्मानि गजारोहाः ससादिनः ।
अददद्गजमुख्यानां सहस्राणि चतुर्दश ।। ११० स्थानामव॒दं चापि पादाता वहस्तथा ॥ १२२
आज्मा हि कृष्णः पार्थस्य कृष्णस्यात्मा धनञ्जयः।
प्रमीयमाणमामं च पच्यमानं तथैव च ।
यद्यादर्जुनः कृष्णं सर्वं कुर्यादसंशयम् ।। १११
विराज्यमानं चान्यत्र पुण्याहवन एव च ॥१२३
कृष्णो धनञ्जयस्यार्थे स्वर्गलोकमपि त्यजेत् ।
नाभुक्तवन्तं नापीतं नालङ्कृतमसत्कृतम् ।
वर्धव. पार्थः कृष्णार्थे प्राणानपि परित्यजेत् ११२
अपश्यं सर्ववर्णानां युधिष्ठिरनिवेशने ॥ १२४
मुरभीश्चन्दनरसान्हेमकुम्भसमास्थितान् ।
मलयाराचैव चन्दनागुरुसश्चयान् ॥ ११३ अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः ।
मणिरतानि भास्वन्ति काञ्चनं सूक्ष्मवतकम् ।
त्रिंशदासीक एकको यान्विमति युधिष्ठिरः ।
चोलपाण्ट्यायपि द्वारं न लेभाने झुपस्थिता२१४ सुप्रीताः परितुष्टाय ते शाशंसन्त्यरिक्षयम् ॥१२५
समुद्रसारं दुर्य मुक्तासङ्कांस्तथैव च ।
दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
अवशथ कुधास्तत्र सिंहलाः समुपाहरन् ॥ ११५ भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने ॥ १२६
संता मणिचीरस्तु श्यामास्तानान्तलोचनाः। अभुक्तं भुक्तयद्वापि सर्वमाकुजवामनम् ।
ता गृहीत्वा नरास्तव द्वारि विष्ठन्ति वारिताः११६ अभुआना यानसेनी प्रत्यक्षद्विशांपते ॥ १२७
प्रीत्यर्थ ब्राह्मणाश्रय क्षत्रियाच विनिर्जिताः। द्वी करीन प्रयच्छेतां कुन्तीपुत्राय मारत ।
उपाजाहुर्विशर्थव शूद्राः शुश्रूपवस्तथा ॥ ११७ / सांबन्धिकेनपाञ्चाला सख्येनान्यकप्णयः १२८
।। इति श्रीमन्महाभारते सभापगि पूनपर्यगि अष्टगठनितमो प्यायः ॥ ७८ ॥
एकोनाशीतितमोऽध्यायः॥ ७९ ॥
दुर्योधनेन एगराएममीरे गरगूपयनादि 10
दुर्योधन उपाच ।
दक्षिणाय समानीता राजमिः कांसदोहनाः ।
आर्यास्तु ये से राजानः सत्यसन्धा महायताः । आरण्या बहुसाहमा अपयंसनतम गाः॥ ३
पर्याप्त विधा पत्तारो वेदान्तायभूधानाः ।।
१ जानन सन्कल मपमुपम्प भारत ।
शृतिमन्नो निपरा पर्मात्मानो यमम्मिनः ।
अभिपकार्थमन्यग्रा मान्दमुगारनं नृपाः ॥ ४
भाभिपिनार्म पर्न राजानः पर्युपामते ॥ २ पाहीको ग्यमादापीनाम्यूनानिपिनम् ।
मुिदाधिनम्न पुपुजे येनः काम्मोजजहयः ॥ ५
पराम:॥१॥

·श्रीमन्महाभारते [ द्यूतपर्व ७ सुनीथः प्रीतिमांश्चैव धानुक महाबलः । । उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः । ध्वजं चेदिपतिश्चैवमहापत्खियमुद्यतम् ॥ ६ तत्र स दध्मुः शतशः शङ्खान्मङ्गलकारकान् ॥१७ दाक्षिणात्यः सन्नहनं सगुप्णीपे च मागधः। प्राणदन्त समाध्मातास्ततो रोमाणि मेऽहुपन् । वसुदानो महेष्वासो गजेन्द्र पष्टिहायनम् ॥ ७ प्रापतन्भूमिपालाश्च ये तु हीनाः स्वतेजसा ॥१८ मत्स्यस्त्वक्षान्हेमनद्धानेकलव्य उपानहो । धृष्टद्युम्नः पाण्डवाश्च सात्यकिः केशवोऽष्टमः। आवन्त्यस्त्वभिपेकार्थमपो बहुविधास्तथा ॥ ८ सत्वस्या वीर्यसंपन्ना बन्योन्यप्रियदर्शनाः ॥१९ चेकितान उपासझं धनुः काश्य उपाहरत् । विसंज्ञानभूमिपान्दृष्ट्वा मांच ते प्राहसंस्तदा । असिं च सुत्सरु शल्यः शैक्यं काञ्चनभूषणम्।।९ ततः प्रहृष्टो बीभत्सुः प्रादाद्धेमविपाणिनाम् २० अभ्यपिञ्चत्ततो धौम्यो व्यासश्च सुमहातपाः । शतान्यनडहां पञ्च द्विजमुख्येपु भारत । नारदं च पुरस्कृत्य देवलं चासितं मुनिम् ॥१० न रन्तिदेवो नाभागो यौवनाश्वो मनुर्न च।।२१ प्रीतिमन्त उपातिष्ठनभिषेक महर्षयः। न च राजा पृथुर्वन्यो न चाप्यासीद्भगीरथः । जामदायेन सहितास्तथान्ये वेदपारगाः ॥ ११! ययातिनहुपो वापि यथा राजा युधिष्ठिरः ।।२२ अभिजग्मुर्महात्मानो मन्त्रपरिदक्षिणम् । यथाऽतिमा कौन्तेयः श्रिया परमया युतः। महेन्द्रमिव देवेन्द्र दिवि सप्तर्पयो यथा ॥ १२ राजसूयमवाप्यैवं हरिश्चन्द्र इब प्रभुः ॥ .२३ अधारयच्छन्नमस्स सात्यकिः सत्यविक्रमः । एतां दृष्ट्वा श्रियं पार्थे हरिश्चन्द्रे यथा विभो । धनञ्जयश्च व्यजने भीमसेनश्च पाण्डवः ॥ १३ | कथं तु जीवितं श्रेयो मम पश्यसि भारत ॥२४ चामरे चापि शुद्धे द्वे यमौ जगृहतुस्तथा । अन्धेनेव युगं नद्धं विपर्यस्तं नराधिप । उपागृह्णायमिन्द्राय पुराकल्पे प्रजापतिः॥ १४ कनीयांसो चिवर्धन्ते ज्येष्ठा हीयन्त एव च।।२५ तमस्मै शङ्खमाहाद्विारुणं कलशोदधिः । एवं दृष्ट्वा नाभिविन्दामि शर्म शैक्यं निष्कसहस्रेण सुकृतं विश्वकर्मणा ॥ १५ समीक्षमाणोऽपि कुरुप्रवीर । तेनाभिषिक्तः कृष्णेन तत्र मे कश्मलोऽभवत् । तेनाहमेवं कृशतां गतश्च गच्छन्ति पूर्वादपरं समुद्रं चापि दक्षिणम् ॥१६ विवर्णतां चैव सशोकतां च ॥ २६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि यूतपर्वणि ऊनाशीतितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥ अशीतितमोऽध्यायः ॥ ८० ॥ दुर्योधनप्रति पृतराष्ट्रग पाण्डवेषु द्वैपनिषेधनम् ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच । तुल्याभिजनवीर्यश्च कथं भ्रातुः श्रियं नृप । त्वं वै ज्येष्ठो ज्यैष्ठिनेयः पुत्र मा पाण्डवान्द्विपः। पुत्र कामयसे मोहान्मैवं भूः शाम्य मा शुचः॥३ द्वेष्टा ह्यसुखमादत्ते यथैव निधनं तथा ॥ १ अथ यज्ञविभूति तां काससे भरतर्पम । अव्युत्पन्नं समानार्थ तुल्यमित्रं युधिष्ठिरम् । ऋत्विजस्तव तन्वन्तु सप्ततन्तुं महाध्वरम् ॥ .४ अद्विपन्तं कथं द्विप्यावादृशो भरतर्षभ ।। २) आहरिष्यन्ति राजानस्तवापि विपुलं धनम् । ज्येष्ठाया अपलं ज्येष्टिनेयः ॥ १॥ अव्युत्पन्नं परकपटा- अद्विपन्तं च त्वामपीति शेषः ॥ २ ॥ अशीतितमो. नभिज्ञम् । समानार्थं तुल्यधनम् । तुल्यमित्र त्वन्मिनादोहिणम् | ऽध्यायः ।। ८० ॥

·१२०
७
श्रीमन्महाभारते
[ द्यूतपर्व
आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत । नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्य संशयो में भविष्यति ।
एप भारः सत्ववतां न यः शिरसि धिष्ठितः॥१८ अवाप्स्येवा श्रियं तांहि शयिष्ये वाहतो युधि २०
जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमभिकायते । एतादृशस किं मेऽद्य जीवितेन विशांपते ।
एधते ज्ञातिपु स वै सद्यो वृद्धिर्हि विक्रमः॥१९ वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं त्वस्थिरबुद्धयः ॥२१
॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि द्यूतपर्वणि एकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥
ह्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८२ ।।
दुर्योधनप्रति शकुनिना धूताय प्रोत्साहनम् ॥ १॥ एतराष्ट्राच्या शिल्पिभिः सभानिर्माणम् ॥ २॥ एतराष्ट्रेण पाण्ड-
पानयनाय विदुरप्रेपणम् ॥ ३॥
शकुनिरुवाच ।
भयं परिहरन्मत्त आत्मानं परिपालयन् ।
यां त्वमेतां श्रियं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे । वर्षासु क्लिन्नवटवत्तिष्ठन्नैवावसीदति ॥ ११
तप्यसे तां हरिप्यामि द्यूतेन जयतां वर ॥ १.न व्याधयो नापि यमः पातुं श्रेयः प्रतीक्षते ।
आहूयतां परं राजन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । यावदेव भवेत्कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत् ॥ १२
अगत्वा संशयमहमयुद्धा च चमूमुखे । २धृतराष्ट्र उवाच ।
अक्षान्क्षिपन्नक्षतः सन्विद्वानविदुपो जये। सर्वथा पुत्र बलिभिर्विग्रहो मे न रोचते ।
ग्लहान्धपि मे विद्धि शरानक्षांश्च भारत ।। ३ / वैरं विकार सृजति तद्वै शस्त्रमनायसम् ॥ १३
अक्षाणां हृदयं मे ज्यां रथं विद्धि ममास्फुरम् ।
अनर्थमर्थ मन्यसे राजपुत्र
दुर्योधन उवाच ।
संग्रन्थनं कलहस्यातियाति ।
अयमुत्सहते राजच्छ्यिमाहर्तुमक्षचित् । तद्वै प्रवृत्तं तु यथाकथंचित
द्यूतेन पाण्डुपुत्रेभ्यस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।।
सृजेदसीनिशितान्सायकांश्च ॥ १४
धृतराष्ट्र उवाच ।
दुर्योधन उवाच ।
स्थितोऽसि शासने भ्रातुर्विदुरस्य महात्मनः । यूने पुराणैर्व्यवहारः प्रणीत-
तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम्॥६ स्तत्रात्ययो नास्ति न संप्रहारः।
दुर्योधन उवाच ।
तद्रोचतां शकुनेर्वाक्यमद्य
( 'कृष्णादभ्यधिकः सोऽपि क्षत्ता वोद्धा विशांपते । सभां क्षिप्रं त्वमिहाज्ञापयस्व ।। १५
केवल धर्ममेवाह न तद्विजयसाधकम् ।।
स्वर्गद्वारं दीव्यतां नो विशिष्टं
जयश्च धर्मतोपेतस्तथैव भरतर्षभ ।
तद्वर्तिनां चापि तथैव युक्तम् ।
तसाद्विनयतो जेता तावुभौ च विरोधिनौ ॥ ८ भवेदेवं छात्मना तुल्यमेव
व्यपनेष्यति ते युद्धि विदुरो मुक्तसंशयः। दुरोदरं पाण्डवैस्त्वं कुरुप्प ।।
पाण्डवानां हिते युक्तो न तथा मम कौरव ॥९ धृतराष्ट्र उवाच ।
नारमेतान्यसामर्थ्यात्पुरुपः कार्यमात्मनः । वाक्यं न मे रोचते यत्त्वयोक्तं
मतिसाम्यं द्वयोर्नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन ॥ १० यत्ते प्रियं तत्क्रियतां नरेन्द्र ।
ग्लहान् पपान् ॥ ३॥ आरपुरमक्षविन्यासपातनादिस्थानम् | यशीतितमोऽध्यायः॥ ८२॥
॥ ४ ॥ विनयतः अनयात् ॥ ८॥ दुरोदरं धूतम् ॥ १६ ॥

·अध्यायः ८३ ] सभापर्व २। १२१ १८ वैशंपायन उवाच । . पश्चात्तप्यसे तदुपाक्रम्य वाक्यं युधिष्ठिरं राजपुत्रं च गला न हीदृशं भावि वचो हि धर्म्यम् ।। १७ मद्वाक्येन क्षिप्रमिहानयस्व ॥ २३ दृष्टं ह्येतद्विदुरेणैव सर्व सभेयं मे बहुरत्ना विचित्रा विपश्चिता बुद्धिविद्यानुगेन । शय्यासनैरुपपन्ना महाहः। तदेवैतदवशस्याभ्युपैति सा दृश्यतां भ्रातृभिः सार्धमेत्य महद्भयं क्षत्रियजीवधाति ।। सुहृद्दयूतं वर्ततामत्र चेति ॥ २४ वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीपी देवं मत्वा परमं दुस्तरं च । मतमाज्ञाय पुत्रस्य धृतराष्ट्रो नराधिपः । २५ शशासोचैः पुरुषान्पुत्रवाक्ये मत्वा च दुस्तरं देवमेतद्राजश्चकार ह ।। स्थितो राजा देवसंमृढचेताः॥ १९ | अन्यायेन तथोक्तस्तु विदुरो विदुपां वरः। सहस्रस्तम्भां हेमवैदूर्यचित्रां नाभ्यनन्दद्वचो भ्रातुर्वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २६ शतद्वारा तोरणस्फाटिकाट्याम् । विदुर उवाच । सभामय्यां क्रोशमात्रायतां में नाभिनन्दे नृपते प्रेपमेतं तद्विस्तारामाशु कुर्वन्तु युक्ताः॥ २० मैवं कृथाः कुलनाशादिभेमि । श्रुत्वा तस्य त्वरिता निर्विशङ्काः पुत्रभिन्नः कलहस्ते ध्रुवं सा- प्राज्ञा दक्षास्तां तदा चक्रुराशु । देतच्छङ्के जूतकृते नरेन्द्र ॥ सर्वद्रव्याण्युपजहुः सभायां सहस्रशः शिल्पिनश्चैव युक्ताः ।। धृतराष्ट्र उवाच । कालेनाल्पेनाथ निष्ठां गतां तां नेह क्षत्तः कलहस्तप्स्यते मां सभा रम्या बहुरलां विचित्राम् । न चेद्दवं प्रतिलोमं भविष्यत् । चित्रहमरासनरभ्युपेता- धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं २८ माचख्युस्ते तस्य राज्ञः प्रतीताः॥ २२ सर्व जगचेष्टति न स्वतन्त्रम् ॥ ततो विद्वान्विदुरं मत्रिमुख्य- तदद्य विदुर प्राप्य राजानं मम शासनात् । मुवाचेदं धृतराष्ट्रो नरेन्द्रः। क्षिप्रमानय दुर्घर्ष कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ २९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि घृतपर्वणि यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८२ ॥ २७ २१ वैशंपायन उवाच । ध्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३॥ विदुरस्य इन्द्रप्रस्थगमनम् ॥ १॥ पाण्डवानां यूनसभाप्रवेशः ॥ २ ॥ यलानियुक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा ततः प्रायाद्विदुरोऽवरुदार- मनीपिणां पाण्डवानां सकारों महाजवलिभिः साधु दान्तः। सोऽभिपत्य तदध्यानमासाद्य नृपतेः पुग्म् । १ , सभा.१६ ·१२२ श्रीमन्महाभारते [ घूतपर्व ७ . m. प्रविवेश महावुद्धिः पूज्यमानो द्विजातिमिः ॥२ किं वा भवान्मन्यते युक्तरूपं स राजगृहमासाद्य कुबेरभवनोपमम् । भवद्वाक्ये सर्व एव स्थिताः सः॥ १० । अभ्यागच्छत धर्मात्मा धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ३ विदुर उवाच । तं वै राजा सत्यधृतिर्महात्मा जानाम्यहं द्यूतमनर्थमूलं अजातशत्रुविंदुरं यथावत् । कृतश्च यतोऽस्य मया निवारणे । पूजापूर्व प्रतिगृह्याजमीढ- राजा च मां पाहिणोच्चत्सकाशं स्ततोऽपृच्छद्धृतराष्ट्र सपुत्रम् ॥ ४ श्रुखा विद्वश्रेय इहाचरस्व ॥ युधिष्ठिर उवाच । युधिष्ठिर उवाच । विज्ञायते ते मनसोऽप्रहर्पः के तत्रान्ये कितवा दीव्यमाना कञ्चित्क्षत्तः कुशलेनागतोऽसि । विना राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः। कचित्पुत्राः स्थविरस्यानुलोमा पृच्छामि त्वां विदुर यूहि नस्तान् वशानुगाश्चापि विशोऽथ कचित् ॥ ५ यैदीव्यामः शतशः सन्निपत्य ॥ १२ विदुर उवाच । विदुर उवाच । राजा महात्मा कुशली सपुत्र गान्धारराजः शकुनिर्विशांपते आस्ते वृतो ज्ञातिभिरिन्द्रकल्पः । राजाऽतिदेवी कृतहत्तो मताक्षः । विविंशतिश्चित्रसेनश्च राजा प्रीतो राजन्पुत्रगुणैर्विनीतो विशोक एवात्मरतिर्महात्मा । सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयश्च ॥ इदं तु त्वां कुरुराजोऽभ्युवाच युधिष्ठिर उवाच । पूर्व पृष्ट्वा कुशलं चाव्ययं च । महाभयाः कितवाः सन्निविष्टा मायोपधा देवितारोऽत्र सन्ति । इयं सभा त्वत्सभातुल्यरूपा भ्रातूणां ते दृश्यतामेत्य पुत्र ।। धात्रा तु दिप्टस्य वशे किलेदं सर्व जगत्तिष्ठति न स्वतन्त्रम् ॥ समागम्य भ्रातृभिः पार्थ तस्यां नाहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शासना- सुहृद्दयूतं क्रियतां रम्यतां च । न गन्तुमिच्छामि कवे दुरोदरम् । प्रीयामहे भवतां सङ्गमेन इप्टो हि पुत्रस्य पिता सदैव समागताः कुरवश्वापि सर्वे ॥ तदसि कर्ता विदुरात्थ मां यथा ॥ १५ दुरोदरा विहिता ये तु तत्र न चाकामः शकुनिना देविताह महात्मना धृतराष्ट्रेण राज्ञा । न चेन्मां जिष्णुरातयिता सभायाम् । तान्द्रक्ष्यसे कितवान्सन्निविष्टा- आहूतोऽहं न निवर्ते कदाचित् नित्यागतोऽहं नृपते तज्जुपस्व ॥ तदाहितं शाश्वतं वै व्रतं मे। युधिष्ठिर उवाच । वैशंपायन उवाच। धूते क्षत्तः कलहो विद्यते न एवमुक्त्वा विदुरं धर्मराजः को वै द्यूतं रोचते बुध्यमानः । प्रायानिक सर्वमाज्ञाप्य सूर्णम् । द्विजातिभित्रैवर्णिकः ॥२॥ आत्मरतिः आत्मनः ससो. धनादेरविनाशम् ॥ ७॥ दुरोदरा वृतकागः ॥ ९॥ आदि रकर एष रतिर्यस्य ननु धर्ममन्वीक्षते इति भावः ॥६॥ अव्ययं | अविभक्तिकनिर्देशः ॥ १७ ॥ 4 ७ ·अध्यायः ८३] सभापर्व २ प्रायाच्छोभूते सगणः सानुयात्रः शोभयन्ती महासैन्यं तावुभौ रूपशालिनी ।।३३ सह स्वीभिद्रौपदीमादि कृत्वा ॥ १७) पृष्ठतोऽनुययौ जिष्णुर्वीरः शस्त्रभृतां वरः । देवं हि प्रज्ञां मुष्णाति चक्षुस्तेज इवापतत् । श्वेताश्वो गाण्डिवं गृह्य अग्निदत्तं रथं गतः॥३४ धातुश्च वशमन्वेति पार्शरिव नरः सितः ॥ १८ सैन्यमध्ये ययौ राजन्कुरुराजो युधिष्ठिरः । इत्युक्त्वा प्रययौ राजा सह क्षत्रा युधिष्ठिरः । द्रौपदीप्रमुखा नार्यः सानुगाः सपरिच्छदाः॥३५ अमृप्यमाणस्तस्याथ समाहानमरिन्दमः ॥ १९ / आरुह्य ता विचित्राङ्गयो यानानि विविधानि च। वाहिकेन रथं यत्तमास्थाय परचीरहा । महत्या सेनया राजन्नग्रे राज्ञो ययुस्तदा ॥ ३६ परिच्छन्नो ययौ पार्थो भ्रातृभिः सह पाण्डवः। समृद्धनरनागावं सपताकरथध्वजम् । राजश्रिया दीप्यमानो ययौ ब्रह्मपुरःसरः॥ २० संनद्धवरनिस्त्रिंशं पथि निर्घोपनिस्वनम् ॥ ३७ 'संदिदेश ततः ग्रेप्यानागतानगरं प्रति । शवदुन्दुभितालानां वेणुवीणानुनादितम् । वतस्ते नृपशार्दूल चमु नृपशासनम् ।। २१ शुशुभे पाण्डवं सैन्यं प्रयास्यत्तत्तदा नृप ।। ३८ ततो राजा महातेजाः संयम्य सपरिच्छदम् । यथा कुवेरो लङ्कायां पुरा चात्यन्तशोभया । ब्राह्मणैः स्वस्ति वाच्याथ प्रययौ मन्दिराद्धहिः२२ | महत्या सेनया सार्धं गुरुमिन्द्रं स गच्छति ॥३९ मामणेभ्यो धनं दत्त्वा गत्यर्थं स यथाविधि । तथा ययौ स पार्थोऽपि असङ्ख्येयविभूतिना । अन्येभ्यः स तु दत्त्वा च गन्तुमेवोपचक्रमे।।२३ सुसमृद्धेन सैन्येन यथा चैश्रवणस्तथा । ४० सर्वलक्षणसंपन्न राजहंसपरिच्छदम् । स सरांसि नदीश्चैव वनान्युपवनानि च । तमारुह्य महाराजो गजेन्द्रं पष्टिहायनम् ॥ २४ | अत्यकामन्महाराज पुरीं चाभ्यवपद्यत ॥ ४१ हारी किरीटी हेमाभः सर्वाभरणभूपितः। स हास्तिनसमीपे तु कुरुराजो युधिष्ठिरः। रराज राजन्पार्थो वै परया नृपशोभया ॥ २५ चक्रे निवेशनं तत्र ततः स सहसैनिकः ॥ ४२ . रुक्मवेदिगतः प्राज्यो ज्वलनिव हुताशनः । शिवे देशे समे चैव न्यवसत्पाण्डवस्तदा । ततो जगाम राजा स प्रहृष्टनरवाहनः ॥ २६ ततो राजन्समाहूय शोकविहलया गिरा ॥ ४३ रथयोपेण महता पूरयन्वै नभास्थलम् । एतद्वाक्यं च सर्वखं धृतराष्ट्रचिकीर्पितम् । . संस्तूयमानः स्तुतिभिः सूतमागधयन्दिभिः॥२७) आचचक्षे यथावृत्तं विदुरोऽथ नृपस्य ह ॥ ४४ महासन्येन सहितो यथादित्यः स्वरश्मिभिः । तच्छ्रुत्वा भापितं तेन धर्मराजोत्रवीदिदम् । पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । २८ न मर्पयाम्यहं क्षत्तः समाहानं व्रतं हि मे । बभौ युधिष्ठिरो राजा पौर्णमास्यामिवोडराद् । खस्त्यस्तु लोके विप्राणां प्रजानां चैव सर्वदा ४५ 'चामरहेमदण्डैश्च धूयमानः समन्ततः ॥ २९ वैशंपायन उवाच । जयाशिपः प्रहृष्टानां नराणां पथि पाण्डवः। प्रविवेश ततो राजा नगरं नागसाहयम् । प्रत्यगृहायथान्यायं यथावद्भरतर्षभः॥ ३० | धृतराष्ट्रेण चाहूतः कालस्य समयेन च ॥ ४६ तथैव सैनिका राजनाजानमनुयान्ति ये । स हास्तिनपुरं गत्वा धृतराष्ट्रगृहं ययी। तेषां हलहलाशब्दो दिवं स्तब्धः प्रतिष्ठितः॥३१ समियाय च धर्मात्मा धृतराष्ट्रेण पाण्डवः ॥१७ नृपस्याग्ने ययौ राजन्भीमसेनो रथी बली । तथा भीप्मेण द्रोणेन कर्णेन च कृपेण च । उभौ पार्श्वगतौ राज्ञः सतल्पो चै मुकल्पितौ३२ समियाय यथान्यायं द्रौणिना च विभुः सह ४८ अधिरूढी यमौ चापि जग्मतुर्भरतर्षभ । समेत्य च महाबाहुः सोमदत्तेन चैव ह ।

·१२४ श्रीमन्महाभारते [धूतपर्व ७ दुर्योधनेन सभात्रा सौवलेन च वीर्यवान् ॥ ४९ / विविशुस्तेऽभ्यनुज्ञाता रतवन्ति गृहाणि च । ये चान्ये तत्र राजानः पूर्वमेव समागताः । ददृशुश्वोपयातारो द्रौपदीप्रमुखाः स्त्रियः ॥ ५७ दुःशासनेन वीरेण सर्वाभिरेव च ।। ५० याज्ञसेन्याः परामृद्धिं दृष्ट्वा प्रज्वलितामिव । जयद्रथेन च तथा कुरुभिश्चापि सर्वशः। स्नुपास्ता धृतराष्ट्रस्य नातिप्रमनसोऽभवन् ॥ ५८ ततः सर्वैर्महावाहुभिः परिवारितः॥ ५१ ततस्ते पुरुषव्याघ्रा गत्वा स्त्रीभिस्तु संविदम् । प्रविवेश गृहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य धीमतः । कृत्वा व्यायामपूर्वाणि कृत्यानि प्रतिकर्म च।।५९ ददर्श तत्र गान्धारी देवी पतिमनुव्रताम् ॥ ५२ ततः कृतानिकाः सर्वे दिव्यचन्दनभूपिताः । स्नुपाभिः संवृतां शश्वत्ताराभिरिव रोहिणीम् । कल्याणमनसश्चैव प्रामणान्स्वस्ति वाच्य च॥६० अभिवाद्य-स गान्धारी तया च प्रतिनन्दितः५३ / मनोज्ञमशनं भुक्ता विविशुः शरणान्यथ । ददर्श पितर वृद्धं प्रज्ञाचक्षुपमीश्वरम् ॥ ५४ उपगीयमाना नारीभिरखपन्कुरुपुङ्गवाः ॥ ६१ राज्ञा मूर्धन्युपाघातास्ते च कौरवनन्दनाः। जगाम तेपां सा रात्रिः पुण्या रतिविहारिणाम् । चत्वारः पाण्डवा राजन्भीमसेनपुरोगमाः ॥५५ स्तूयमानाश्च विश्रान्ताःकाले निद्रामथात्यजन्६२ ततो हर्पः समभवत्कौरवाणां विशांपते । सुखोपितास्ते रजनीं प्रातः सर्वे कृताहिकाः । तान्दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रियदर्शनान्।।५६ सभां रम्यां प्रविविशुः कितवैरभिनन्दिता॥६३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥ चतुरशीतितमोऽध्यायः॥ ८४ ॥ भाकृनियुधिडिरयोः संवादः ॥ १॥ द्यूतनिर्धारणम् ॥ २ ॥ वैशंपायन उवाच । न हि मानं प्रशंसन्ति निकृतौ किववस्य हि । प्रविश्य तां समां पार्था युधिष्ठिरपुरोगमाः । शकुने मैवं नोऽजैपीरमार्गेण नृशंसवत् ।। समेत्य पार्थिवान्सर्वान्पूजानिभिपूज्य च ॥ १ शकुनिरुवाच । यथावयः समेयाना उपविष्टा यथार्हतः । यो वेत्ति सङ्ख्यां निकृतौ विधिज्ञ- आसनेषु विचित्रेषु स्पास्तरणवत्सु च ॥ २ चेष्टाखखिनः कितवोऽक्षजासु । तेषु तत्रोपविष्टेषु सर्वेप्पथ नृपेषु च । महामतिर्यश्च जानाति द्यूतं शकुनिः सौपलस्तत्र युधिष्ठिरमभापत ॥ स वै सर्व सहते प्रक्रियासु॥ शकुनिरुवाच । अक्षग्लहः सोऽभिभवेत्परं न- उपस्तीर्णा सभा राजन्सर्वे त्वयि कृतक्षणाः। स्तेनैव दोपो भवतीह पार्थ । अक्षानुप्त्वा देवनस समयोऽस्तु युधिष्ठिर ॥ ४ दीव्यामहे पार्थिव मा विशङ्कां युधिष्ठिर उवाच । कुरुप्प पाणं च चिरं च मा कृथाः ॥८ निकृतिर्देवनं पापं न क्षात्रोऽत्र पराक्रमः। युधिष्ठिर उवाच । न च नीतिर्भुवा राजन्कि त्वं द्यूतं प्रशंससि ॥ ५ एवमाहायमसितो देवलो मुनिसत्तमः । यातारः यातरः ॥ ५५ ॥ संविदं मियः कथाम् । व्यायामः पाप पापहेतुः॥ ५॥ पाण पणनीयद्रव्यम् ॥ ८॥ अमापनोदनव्यापारः पूर्वो येषां तानि । प्रतिकर्म केशप्रसाध• चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ नादिपरिष्कारम् ॥ ५९॥ श्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ३॥ ७ .

·अध्यायः ८५] सभापर्व २। १२५ मानि लोकद्वाराणि यो वै भ्राम्यति सर्वदा।।९ एवं कर्मसु सर्वेपु निकायैव युधिष्ठिर । इदं व देवनं पापं निकृत्या कितवैः सह । विद्वानविदुपोभ्येति नामुस्तां निकृति जनाः॥१६ धर्मेण तु जयो युद्धे तत्परं न तु देवनम् ॥ १० एवं त्वं मामिहाभ्येत्य विकृति यदि मन्यसे । नार्या म्लेच्छन्ति भापाभिर्मायया न चरन्त्युत । देवनाद्विनिवर्तस्व यदि ते विद्यते भयम् ॥ १७ अजिह्ममराठं युद्धमेतत्सत्पुरुषव्रतम् ।। ११ | युधिष्ठिर उवाच । शक्तितो ब्राह्मणार्थाय शिक्षितुं प्रयतामहे । आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् । तद्वै वित्तं मातिदेवीर्माजेपीः शकुने परान् ॥१२ | विधिश्च बलवानराजन्दिप्टस्सासि वशे स्थितः १८ निकृत्या कामये नाहं सुखान्युत धनानि वा। असिन्समागमे केन देवनं मे भविष्यति । कितवसेह कृतिनो चमतन्न पूज्यते ।। १३ प्रतिपाणश्च कोऽन्योस्ति ततो घृतं प्रवर्तताम्॥१९ शकुनिरुवाच । दुर्योधन उवाच । श्रोत्रियः श्रोत्रियानेति निकृत्यैव युधिष्ठिर । अहं दातासि रत्नानां धनानां च विशांपते । विद्वानविदुपोऽभ्येति नाहुस्तां निकृति जनाः१४ | मदर्थे देविता चार्य शबुनिर्मातुलो मम ॥ २० अक्षहि शिक्षितोऽभ्येति निकृत्यैव युधिष्ठिर । युधिष्ठिर उवाच । विद्वानविदुपोऽभ्येति नाहस्तां निकृति जनाः१५, अन्येनान्यस्य वै द्यूतं विपमं प्रतिभाति मे । अकृतास्त्रं कृतास्त्रच दुर्वलं बलवत्तरः। एतद्विद्वभुपादत्स्य काममेवं प्रवर्तताम् ॥ २१ ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ वैशंपायन उवाच । ७ पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८५ ।। भीष्मद्रोणादीनां धूतसभाप्रवेशः ॥१॥ द्यूतोपक्रमः ॥२॥ युधिष्टिरेण पणीकृतानां सर्वत्रस्तूनां शकुनिना अपहारः ॥३॥ मणिर्हारोत्तरः श्रीमान्कनकोत्तमभूषणः ॥ ६ उपोह्यमाने द्यूते तु राजानः सर्व एव ते । एतद्राजन्मम धनं प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव । धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य विविशुस्तां सभां ततः॥ १ येन मां त्वं महाराज धनेन प्रतिदीन्यसे । भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव विदुरश्च महामतिः । दुर्योधन उवाच । नातिप्रीतेन मनसा तेऽन्ववर्तन्त भारत ॥ २. सन्ति मे मणयश्चैव धनानि मुबहूनि च । ते द्वन्द्वशः पृथक्कैव सिंहग्रीवा महौजसः । मत्सरश्च न मेऽर्थेषु जयस्यैनं दुरोदरम् ॥ सिंहासनानि भूरीणि विचित्राणि च भेजिरे ॥३ | वैशंपायन उवाच । शुशुभे सा सभा राजनराजमिस्तः समागतः । ततो जग्राह शकुनिस्तानक्षानक्षतत्त्ववित् । देवरिख महाभागः समवेतस्त्रिविष्टपम् ।। ४ | जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥ सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे भावरमूर्तयः । युधिष्ठिर उवाच । प्रावर्तत महाराज मुहृद्दयूतमनन्तरम् ।। ५ मत्त कैतवनव यजितोऽसि दुरोदरे । युधिष्ठिर उवाच । शकुने हन्त दीव्यामो ग्लहमानाः परस्परम्।।१ अयं बहुधनो राजन्सागरावर्तसंभवः । सन्ति निष्कसहस्रस्य माण्डिन्यो भरिताः शुभाः। दुरोदरं पणम् ॥ ८॥ भाण्डिन्यो मञ्जूषाः ।। ११ ॥ .

·१२६
श्रीमन्महाभारते
[चूतपर्व
कोशो हिरण्यमक्षय्यं जातरूपमनेकशः। एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥२२
एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥११ वैशंपायन उवाच ।
वैशंपायन उवाच ।
एतच्छुखा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः ।
कौरवाणां कुलकरं ज्येष्ठं पाण्डवमच्युतम् । जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥ २,
इत्युक्तः शकुनिः प्राह जितमित्येव तं नृपम्॥१२ युधिष्ठिर उवाच ।
युधिष्ठिर उवाच ।
सहस्रसङ्ख्या नागा मे मत्तास्तिष्ठन्ति सौबल ।
अयं सहस्रसमितो वैयाघ्रः सुप्रतिष्ठितः। हेमकक्षाः कृतापीडाः पशिनो हेममालिनः।।२४
सुचक्रोपस्करः श्रीमान्किङ्किणीजालमण्डितः १३ सुदान्ता राजवहनाः सर्वशब्दक्षमा युधि ।
संहादनो राजरथो य इहासानुपावहत् ।
ईपादन्ता महाकायाः सर्वे चाटकरेणवः ।। २५
जैत्रो रथवरः पुण्यो मेघसागरनिःस्वनः ॥ १४ | सर्वे च पुरभेत्तारो नवमेघनिभा गजाः ।
अष्टौ यं कुररच्छायाः सदश्वा राष्ट्रसंमताः।
एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥२६
वहन्ति नैषां मुच्येत पदाद्भूमिमुपस्पृशन् ।
वैशंपायन उवाच ।
एतद्राजन्धनं मह्यं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥१५ इत्सववादिन पार्थ प्रहसन्निव सौबलः ।
वैशंपायन उवाच ।
जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभाषत । २७
एवं श्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः।
जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥
युधिष्ठिर उवाच ।
युधिष्ठिर उवाच ।
रथास्तावन्त एवेमे हेमदण्डाः पताकिनः ।
शतं दासीसहस्राणि तरुण्यो हेमभद्रिकाः।
हयैविनीतैः संपन्ना रथिभिश्चित्रयोधिभिः ॥२८
कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठयः खलङ्कताः॥१७
एकैको पत्र लभते सहस्रपरमां भृतिम् ।
महाहमाल्याभरणाः सुवस्त्राश्चन्दनोक्षिताः ।
युध्यतोऽयुध्यतो वापि चेतनं मासकालिकम् ।
मणीन्हेम च विभ्रत्यचतुःपष्टिविशारदाः ॥ १८ एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥२९
अनुसेवा चरन्तीमाः कुशला नृत्तसामसु ।
वैशंपायन उवाच ।
लातकानाममात्यानां राज्ञां च मम शासनात् ।
इत्येवमुक्ते वचने कृतवैरो दुरात्मवान् ।
३०
एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥१९ जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥
वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिर उवाच ।
एतच्छुखा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः। अश्वास्तित्तिरिकल्मापान्गान्धर्वान्हेममालिनः ।
जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥ २०
ददी चित्ररथस्तुष्टो यांस्तान्माण्डीवधन्वने ॥३१
युधिष्ठिर उवाच ।
युद्धे जितः पराभूतः प्रीतिपूर्वमरिन्दमः ।
एतावन्ति च दासानां सहस्राण्युत सन्ति मे।
एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥३२
प्रदक्षिणानुलोमाश्च प्राचारवंसनाः सदा ॥ २१ वैशंपायन उवाच ।
प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता युवानो मृष्टकुण्डलाः। एतच्छुखा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः।
पात्रीहस्ता दिवारानमतिथीन्भोजयन्त्युत । जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥ .३३
कंबवः शहवलयानि । निष्को वक्षोभूषणम् ॥ १७॥ चतु- इंया लागलदण्डः । अष्टकरेणवः अष्टहस्तिनीकाः ॥ २५ ॥
प्पष्टिकरलामु विशारदाः ॥ १८॥ मृत्तसाममु नर्तने गीति- पञ्चाशीतितमोध्यायः ॥ ८५॥
विशेषेषु च ॥ १९ ॥ कृतापीडाः कृतभूषणाः ॥ २४ ॥

·१२७ अध्यायः ८६] सभापर्व २ । 'धिष्ठिर उवाच । जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥ ३७ स्थानां शकटानां च श्रेष्ठानां चायुतानि मे । युधिष्ठिर उवाच । युक्तान्येव हि तिष्ठन्ति वाहैरुचावचैस्तथा ॥३४ ताम्रलोहः परिवृता निधयो ये चतुःशताः । एवं वर्णस्य वर्णस समुच्चीय सहस्रशः। पञ्चद्रौणिक एकैकः सुवर्णस्याहतस्य वै ॥ ३८ यथा समुदिता वीराः सर्वे वीरपराक्रमाः ॥३५ जातरूपस्य मुख्यस्य ना? यस्य हि भारत । क्षीरं पिवन्तस्तिष्ठन्ति भुञ्जानाः शालितण्डुलान् । पष्टिस्तानि सहस्राणि सर्वे विपुलवक्षसः । एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥३९ एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥३६ वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः। एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥ ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि द्यूतपर्वणि पश्चाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८५ ॥ वैशंपायन उवाच। चशंपायन उवाच। पडशीतितमोऽध्यायः ॥८६॥ विदुरेण धृतराष्ट्र प्रति दुर्योधननिन्दापूर्वकं द्यूतोपरमचोदनम् ॥ ॥ नियोगात्तु हते तसिन्कृष्णेनामित्रघातिना ॥८ एवं प्रवर्तिते द्यूते घोरे सर्वापहारिणि । एवं ते ज्ञातयः सर्वे मोदमानाः शतं समाः । सर्वसंशयनिर्मोक्ता विदुरो वाक्यमब्रवीत् ॥ १ त्वनियुक्तः सव्यसाची निगृह्णातु सुयोधनम् ॥९ महाराज विजानीहि यत्त्वां वक्ष्यामि भारत । निग्रहादस्य पापस्य मोदन्तां कुरवः सुखम् । मुमृर्पोरांपधमिव न रोचेतापि ते श्रुतम् ।। २ काकेनेमांश्चित्रवन्शिालान्कोष्टकेन च । यी पुरा जातमानो रुराव क्रीणीप्य पाण्डवान्राजन्मा मजीः शोकसागरे । गोमायुवद्विखरं पापचेताः। त्यजेत्कुलार्थे पुरुष ग्रामस्थार्थे कुलं त्यजेत् । दुर्योधनो भारतानां कुलमा ग्रामं जनपदस्थार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्।।११ सोऽयं युक्तो भवतां कालहेतुः॥ ३ सर्वज्ञः सर्वभावज्ञः सर्वशत्रुभयङ्करः। गृहे वसन्तं गोमायुं त्वं वै मोहान बुध्यसे । इति स भापते काव्यो जम्भत्यागे महाऽसुरान्१२ दुर्योधनस्य रूपेण शृणु काव्यां गिरं मम ॥ ४ हिरण्यष्ठीविनः कांश्चित्पक्षिणो वनगोचरान् । मधु वै माध्विको लब्ध्वा प्रपातं नैव युध्यते । गृहे किल कृतावासॉल्लोभाद्राजा न्यपीडयत् । आरुह्य तं मज्जति वा पतनं चाधिगच्छति ॥ ५ | स चोपभोगलोभान्धो हिरण्यार्थी परन्तप ॥१३ सोऽयं मत्तोऽक्षयूतेन मधुवन परीक्षते । आयतिं च तदात्वं च उमे सद्यो व्यनाशयत् । प्रपातं युध्यते नैव वैरं कृता महारथैः ॥ ६ तदर्थकामस्तद्वत्त्वं माद्रुहः पाण्डवानृप ।। १४ विदितं मे महामाज्ञ भोजेप्वेवासमञ्जसम् । मोहात्मा तप्स्यसे पश्चात्पत्रिहा पुरुपो यथा । पुत्रं संत्यक्तवान्पूर्व पाराणां हितकाम्यया ॥ ७ जातंजातं पाण्डवेभ्यः पुप्पमादल्य भारत ॥१५ अन्धका यादवा भोजाः समेताः कंसमत्यजन् । मालाकार इयारामे स्नेहं कुर्वन्पुनः पुनः । पाल्य याविना गुणोता नीतिगिरम् ॥४॥ माध्विो चिप्रबहान् मयूरान् ॥१. आयनिमुत्तरकालम् तदास । गा. मधुपम्यवान् । प्रपानं गुम् ॥ ५॥ नियोगाईवयोगात् ॥ ॥ | प्रत तत्तस्माद कामो धनकामः ॥ ४ ॥ पत्रिहा पक्षिा

·१२८
७
N
श्रीमन्महाभारते
[ द्यूतपर्व
वृक्षानकारकारीव मैनान्धाक्षीः समूलकान् । आकर्पस्तेऽवायफलः सुप्रणीतो
मा गमः समुतामात्यः सवलश्च यमक्षयम् ॥१६ हृदि प्रौढो मन्त्रपदः समाधिः।
समवेतान्हि कः पार्थान्प्रतियुध्येत भारत । युधिष्ठिरेण कलहस्तवाय-
मरुद्धिः सहितो राजनपि साक्षान्मरुत्पतिः||१७ मचिन्तितोऽभिमतः सवन्धुना ॥ २३
द्यूतं मूलं कलहस्साभ्युपैति
प्रातिपेयाः शान्तनवाः शृणुध्वं
मिथो भेदं महते दारुणाय ।
काव्यां वाचं संसदि कौरवाणाम् ।
तदा स्थितोऽयं धृतराष्ट्रस्य पुत्रो
वैश्वानरं प्रज्वलितं मुघोरं
दुर्योधनः सूजते वैरमुग्रम् ॥
मा यास्यध्वं मन्दमनुप्रपन्नाः ॥
२४
प्रातिपेयाः शान्तनवा भीमसेनाः सबाह्निकाः । यदा मन्युं पाण्डवोऽजातशत्रु-
दुर्योधनापराधेन कृच्छं प्राप्स्यन्ति सर्वशः॥१९ ने संयच्छेदक्षमदाभिभूतः।
दुर्योधनो मदेनैप क्षेमं राष्ट्र व्यपोहति । वृकोदरः सव्यसाची यमौ च
विपाणं गौरिव मदात्स्वयमारुजतेत्मनः ॥ २० कोऽत्र द्वीपः स्यात्तुमुले वस्तदानीम् ॥२५
यश्चित्तमन्वेति परस्य राजन् ।
महाराज प्रभवस्त्वं धनानां
वीरः कविः स्वामवमत्य दृष्टिम् ।
पुरा द्यूतान्मनसा यावदिच्छे ।
नावं समुद्र इव बालनेत्रा-
बहुवित्तान्पाण्डवांश्चेजयस्त्वं
मारुह्य घोरे व्यसने निमजेत् ।। २१ किं ते तत्याद्वसु विन्देह पार्थान् ॥ २६
दुर्योधनो ग्लहते पाण्डवेन
जानीमहे देवितं सौचलस्य
प्रीयायसे त्वं जयतीति तच ।
वेद द्यूते निकृतिं पार्वतीयः ।
अतिना जायते संग्रहारो
यतः प्राप्तः शकुनिस्तत्र यातु
यतो विनाशः समुपैति पुंसाम् ॥ २२ मा यूयुधो भारत पाण्डवेयान् ।। २७
॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि धूतपर्वणि पडशीतितमोऽध्यायः ॥ ८६ ॥
/
.
सप्ताशीतितमोऽध्यायः॥ ८७॥
दुर्योधनेन विदुरोपालम्भः ॥ ॥ विदुरेण धृतराष्ट्रस्य हितोपदेशः ॥ २ ॥
दुर्योधन उवाच ।
जिहाऽऽत्मनो हृदयस्थं व्यनक्ति
परेपामेव यशसा श्लाघसे त्वं
जानीमहे वन्मनसः प्रातिकूल्यम् ॥ २
सदा क्षत्तः कुत्सयन्धार्तराष्ट्रान् ।
उत्सङ्गे च व्याल इवाहितोऽसि
जानीमहे विदुर यत्प्रियस्त्वं
चालानिवासानवमन्यसे नित्यमेव ॥ १
मार्जारवत्पोपकं चोयहंसि ।
स विज्ञेयः पुरुपोऽन्यत्रकामो
भर्तनं त्वां न हि पापीय आहु-
निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्ति ।
स्तस्मात्क्षत्तः किं न विभेषि पापात् ॥ ३
॥ १५॥ बालनेत्रामव्युत्पननेतृकाम् ॥ २१ ॥ रलहते पणं ॥ २३ ॥ जयः अजयः ॥ २६ ॥ पडशीतितमोऽध्यायः॥८६॥
करोति । ग्रीयायसे अतिशयेन प्रीयसे ॥ २२ ॥ साकों द्यूतम् । पापीयः पापीयासम् ॥३॥

·अध्यायः ८७] सभापर्व २॥ १२९ ६ जित्वा शत्रून्फलमाप्तं महद्वै विदुर उवाच । माऽसान्क्षत्तः परुपाणीह वोचः। एतावता पुरुषं ये त्यजन्ति द्विपन्निस्त्वं संग्रयोगामिनन्दी तेपां सख्यमन्तवहि राजन् । मुहुर्द्वपं यासि नः संप्रयोगात् ॥ ४ रानां हि चित्तानि परिप्ततानि अमित्रतां याति नरोऽक्षम बुव- सान्त्वं दत्वा मुसलर्यातयन्ति ।। १२ निगृहते गुह्यममित्रसंस्तवे । अबालवं मन्यसे राजपुत्र तदाश्रितोऽपत्रप किं नु याघसे पालोऽहमित्येव मुमन्दबुद्धे । यदिच्छसि त्वं तदिहामिमापसे ।। यः साहदे पुरुष स्थापयित्वा मा नोऽवमंस्था विद्म मनस्तवेदं पश्चादेनं दूपयते स बालः॥ १३ शिक्षस्त्र वुद्धि स्थविराणां सकाशात् । न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः स्वी श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा । 'यशो रक्षस्त्र विदुर संप्रणीतं मा व्यापूतः परकार्येषु भूस्त्वम् । ध्रुवं न रोचद्भरतर्पमस पतिः कुमार्या इव पष्टिवर्पः॥ १४ अहं कर्तेति विदुर मा च मंस्था अतः प्रियं चदनुकाससे त्वं मा नो नित्यं परुपाणीह वोचः। सर्वेपु कार्येपु हिताहितेपु । न लां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून् क्षिणु त्वम् ।।७ स्त्रियश्च राजञ्जडपड्काय पृच्छ त्वं वै ताशांचव सर्वान् ॥ १५ एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता लभ्यते खलु पापीयानरोऽनु प्रियवागिह ! . गर्मे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता । अग्रियस्य हि पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लमः१६ तेनानुशिष्टः प्रवणादिवाम्भो यस्तु धर्मपरश्च साद्वित्वा मर्तुः प्रियाप्रिये । यथा नियुक्तोऽसि तथा भवामि ।। ८ अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्१७ मिनत्ति शिरसा शैलमहिं भोजयते च यः। अव्याधिज कर्ज तीक्ष्णमुष्णं धीरेव कुरुते तस्य कार्याणामनुशासनम् । यशोमुपं परुपं पृतिगन्धिम् । यो बलादनुशास्तीह सोऽमित्रं तेन विन्दति ॥९ सतां पेयं यन पिवन्त्यसन्तो मित्रतामनुवृत्तं तु समुपेक्षत्यपण्डितः । मन्यु महाराज पित्र प्रशाम्य ॥ १८ प्रदीप्यं यः प्रदीप्तानि प्राकिर नामिधावति । वचित्रवीर्यस यशो धनं च मसापि न स विन्देत शिष्टं वचन भारत ॥१० वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत् । न वासयेत्पारवग्य द्विपन्तं यथा तथा तेऽस्तु नमश्चतेऽस्तु विशेषतः क्षचरहितं मनुप्यम् । ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विनाः ॥ १९ स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ आशीविपानेत्रविपान्कोपयेन च पण्डितः। मुसान्सिता हसती स्त्री जहाति ॥ ११ एवं तेऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन ।। २० ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि द्यूतपर्वगि सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥ ८७ ॥ 'पारवग्य शत्रुपक्षजातम् ॥ ११॥ समाशीनितमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ममा..

·श्रीमन्महाभारते
[ धूतपर्व-७
.
५
अष्टाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८८॥
सपनीमातृकस्य युधिष्ठिरस्य शकुनिना पराजयः ॥१॥
शकुनिरुवाच ।
वैशंपायन उवाच।
बहवि पराजैपी: पाण्डवानां युधिष्ठिर । एतच्छुत्या व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः ।
आचक्ष्व वित्र कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम्॥१ जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥
युधिष्ठिर उवाच ।
युधिष्ठिर उवाच ।
मम वित्तमसङ्ख्येयं यदहं वेद सौवल ।
श्यामो युवा लोहिताक्षः सिंहस्कन्धो महाभुजः।
अथ त्वं शकुने कसाद्वित्तं समनुपृच्छसि ॥ २ नकुलो ग्लह एवैको विद्ध्येतन्मम तद्धनम् ॥१२
अयुतं प्रयुतं चैव शङ्कु पन तथाव॒दम् । शकुनिरुवाच ।
सर्व शङ्ख निखर्व च महापद्मं च कोटयः॥ ३ प्रियस्ते नकुलो राजनराजपुत्रो युधिष्ठिर ।
मध्यं चैव परार्ध च सपरं चात्र पण्यताम् । असाकं वशतां प्राप्तो भूयः केनेह दीव्यसे ॥१३
एतन्मम धनं राजस्तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ ४ वैशंपायन उवाच ।
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्खा तु तानक्षाशकुनिः प्रत्यदीन्यत-
एतच्छुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः।
जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ।। १४
जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥
युधिष्ठिर उवाच ।
युधिष्ठिर उवाच ।
अयं धर्मान्सहदेवोऽनुशास्ति
गवाश्वं बहुधेनूकमसोयमजाविकम् ।
लोके ह्यस्मिन्पण्डिताख्यां गतश्च ।
यत्किचिदनु पर्णाशां प्राक् सिन्धोरपि सौवल |
अनर्हता राजपुत्रेण तेन
एतन्मम धनं सर्व तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ ६
दीच्याम्यहं चाप्रियवत्प्रियेण ॥ १५
वैशंपायन उवाच।
वैशंपायन उवाच ।
एतच्छुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः।
जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ।।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः।
जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ।। १६
युधिष्ठिर उवाच ।
पुरं जनपदो भूमिरत्राझणधनैः सह
शकुनिरुवाच ।
अब्राह्मणाश्च पुरुपा राजशिष्टं धनं मम ।
माद्रीपुत्रौ प्रियौ राजंस्तवमौ विजितौ मया ।
एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया ॥ ८ गरीयांसौ तु ते मन्ये भीमसेनधनञ्जयौ ॥ १७
वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिर उवाच।
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः। अधमै चरसे नूनं यो नापेक्षसि वै नयम् ।
जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ।। ९ यो नः मुमनसा मूढ विभेदं कर्तुमिच्छसि ॥१८
युधिष्ठिर उवाच।
शकुनिरुवाच।
राजपुत्रा. इमे राजञ्छोमन्ते यैर्विभूपिताः । गर्ने मत्तः प्रपतते प्रमत्तः स्थाणुमच्छति ।
कुण्डलानि च निकाय सर्व राजविभूषणम् । ज्येष्ठो राजन्वरिष्ठोऽसि नमस्ते भरतर्षभ ।। १९
एतन्मम धनं राजेस्तेन दीव्याभ्यहं त्वया ॥१० स्वप्ने तानि न दृश्यन्ते जाग्रतो या युधिष्ठिर ।
कितवा यानि दीन्यन्तः प्रलपन्त्युत्कटा इव २०
७
पांशा नदी॥६॥

·मध्यायः ८.] समापर्व २॥ १३१ . युधिष्ठिर उवाच । जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥ २९ यो नः सहये नौरिव पारनेता शकुनिरुवाच। जेना रिपूणां राजपुत्रस्तरखी। एतत्पापिष्ठमकरोर्यदात्मानं पराजयः। अनर्हता लोकवीरेण तेन शिष्ट सति धने राजन्पाप आत्मपराजयः ।। ३० दीच्याम्यहं शकुने फाल्गुनेन ॥ २१ वैशंपायन उवाच। चशंपायन उवाच । एवमुक्खा मताक्षस्तान् ग्लहे सर्वानवस्थितान् । एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः। पराजयल्लोकवीरानुक्सा राज्ञां पृथक पृथक् ॥३१ जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ।। २२ शकुनिरुवाच । शकुनिरुवाच । अस्ति ते वै प्रिया राजन् ग्लह एकोऽपराजितः। अयं मया पाण्डवानां धनुर्धरः पराजितः पाण्डवः सव्यसाची । पणस्य कृष्णां पाञ्चाली तयात्मानं पुनर्जय॥३२ भीमेन राजन्दयितेन दीय युधिष्ठिर उवाच । यत्कतवं पाण्डव तेऽवशिष्टम् ॥ २३ नव हवा न महती न कृशा नातिरोहिणी । युधिष्ठिर उवाच । नीलकुश्चितकेशी च तया दीव्याम्यहं त्वया ३३ यो नो नेता यो युधि नः प्रणेता शारदोत्पलपत्राक्ष्या शारदोत्पलगन्धया । यथा वजी दानवशत्रुरेकः । शारदोत्पलसेविन्या रूपेण श्रीसमानया ॥ ३४ तिर्यक्प्रेक्षी सन्नतभूमहात्मा तथैव स्वादानृशंस्यात्तथा स्याद्रूपसंपदा । सिंहस्कन्धो यश्च सदाऽत्यमी ॥ २४ तथा स्वाच्छीलसंपच्या यामिच्छेत्पुरुषः स्त्रियम् ३५ घलेन तुल्यो यस्य पुमान्न विद्यते सर्गुणैर्हि संपन्नामनुकलां प्रियंवदाम् । गदाभृतामय्य इहारिमर्दनः। याशी धर्मकामार्थसिद्धिमिच्छेन्नरः खियम्।।३६ अनर्हता राजपुत्रेण तेन चरमं संविशति या प्रथमं प्रतियुध्यते । दीव्याम्यहं भीमसेनेन राजन् ।। २५ आगोपालाविपालेभ्यः सर्वे वेद कताकवम्॥३७ आमाति पमयदकं सखेदं मल्लिकेव च । एतछुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः । वेदीमध्या दीर्घकेशी ताम्रास्सा नातिलोमशा३८ जितमित्यैर शनियुधिष्ठिरमभापत ॥ २६ व्यवंविधया राजपावाल्याहं मुमध्यया । शकुनिस्वाच । ग्लहं दीन्यामि चार्वा द्रौपद्या हन्त सीपल ३९ बहुवितं पराजपीमावंच सहयद्विपान् । पैशंपायन उवाच। आचक्ष विनं कौन्तेय यदि वेऽस्त्यपराजितम्२७ ; एवमुक्त तु वचने धर्मराजेन धीमता । पिग्धिगित्येव शृद्धानांसभ्यानां निःमृता गिरः।। यदं विशिष्टः सर्वेपा भ्रावणां दयितस्तथा । चुसुमे सा समा राजनराशा संजनिरे गुचः । सूर्यामहं जितः फर्म स्वयमात्मन्युपप्लुते ॥ · २८ भीष्मद्रोणकपादीनां संदय समजायत । ४१ सिंगे गृहीत्वा विदुरो गतमत्व इवामयन् । एनपुत्वा प्ययमितो निति समुपाश्रितः । आन्त ध्यायनयोगको निःयमग्निर पम:४२ सभा भनम् ॥ २१ ॥ 'पाहीकः सोमदार प्रातिपय संजयः। वैशंपायन उवाच । पुधिष्ठिर उवाच । पंपायन उवाच। - ·१३२ श्रीमन्महाभारते द्यूतपर्व द्रौणिभूरिश्रवाश्चैव युयुत्सुधृतराष्ट्रजः । जहर्ष कर्णोऽतिभृशं सह दुःशासनादिभिः । आसुर्वीक्ष्य त्वधोवत्रा निश्वसन्त इवोरगाः' ४३ इतरेषां तु सभ्यानां नेत्रेभ्यः प्रापतजलम् ॥४५ { धृतराष्ट्रस्तु संहृष्टः पर्यपृच्छत्पुनः पुनः । सौबलस्वभिधायैवं जितकाशी मदोत्कटः। किं जितं किं जितमिति ह्याकारं नाभ्यरक्षत।।४४ जितमित्येव तानक्षान्पुनरेवान्वपद्यत ।। ४६ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि अष्टाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८८ ॥ ७ . १ २ एकोननवतितमोऽध्यायः ॥ ८९ ॥ दुश्शासनेन द्रौपद्याः सभा प्रत्यानयनम् ॥ ॥ द्रौपद्या सभ्यान्प्रति प्रश्नः ॥ २ ॥ दुर्योधन उवाच । परस नामर्मसु ते पतन्ति एहि क्षत्तद्रौपदीमानयख तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ प्रियां भार्या संमतां पाण्डवानाम् । अजो हि शस्त्रमगिलत्किलैकः समार्जतां वेश्म परंतु शीघं शस्त्रे विपन्ने शिरसास भूमौ । तत्रास्तु दासीभिरपुण्यशीला ॥ निकृन्तनं स्वस्स कण्ठस्य धोरं विदुर उवाच । तद्वद्वैरं मा कृथाः पाण्डुपुत्रैः ।। दुर्विभाष भापितं त्वादशेन न किंचिदित्थं प्रवदन्ति पार्था न मन्द संवुद्ध्यसि पाशबद्धः। वनेचरं वा गृहमेधिनं वा। अपाते त्वं लम्बमानो न वेत्सि तपस्विनं वा परिपूर्णविद्य व्याघ्रान्मृगः कोपयसेऽतिवेलम् ।। भपन्ति हैवं श्वनराः सदैव ॥ आशीविपास्ते शिरसि पूर्णकोपा महाविपाः। द्वारं सुघोरं नरकस्य जिज्ञ मा कोपिष्ठाः सुमन्दात्मन्मा गमस्त्वं यमक्षयम् ३ न युध्यते धृतराष्ट्रस्य पुत्रः। न हि दासीत्वमापन्ना कृष्णा भवितुमर्हति । तमन्वेतारो बहवः कुरूणां अनीशेन हि राज्ञेपा पणे न्यस्तेति मे मतिः॥४ धूतोदये सह दुःशासनेन ॥ अयं धत्ते वेणुरिवात्मघाती मअन्त्यलावूनि शिलाः प्लवन्ते फलं राजा धृतराष्ट्रस्य पुनः। द्यूतं हि वैराय महाभयाय मुह्यन्ति नावोम्भसि शश्वदेव । मत्तो न युध्यत्ययमन्तकालम् ॥ मूढो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो न मे वाचः पथ्यरूपाः शृणोति ॥ ११ नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत । अन्तो नूनं भवितायं कुरूणां ययास वाचा पर उद्विजेत सुदारुणः सर्वहरो विनाशः। न तां वदेद्वशती पापलोक्याम् ॥ वाचः काव्याः मुहृदां पथ्यरूपा. समुचरन्त्यतिवादाच यका- न श्रूयन्ते वर्धते लोम एव ॥ घराहतः शोचति राज्यहानि । वैशंपायन उवाच। जितकाली वयोमी ॥४॥ मातीतितमोऽध्यायः ॥८॥ .

·मध्यायः ८९] सभापर्व २। १३३ वैशंपायन उवाच । . धिगस्तु क्षत्तारमिति त्रुवाणो ज्ञात्वा चिकीर्पितमहं राज्ञो यास्यामि दुःखिता २० दर्पण मत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रः। वैशंपायन उवाच। अवक्षत प्रातिकामी सभाया- सभां गत्वा स चोवाच द्रौपद्यास्तद्वचस्तदा । मुवाच चैनं परमार्यमध्ये ॥ १३ युधिष्ठिरं नरेन्द्राणां मध्ये स्थितमिदं वचः ॥२१ दुर्योधन उवाच । कस्पेशो नः पराजपीरिति त्वामाह द्रौपदी। त्वं प्रातिकामिन्द्रौपदीमानयस्य किं नु पूर्व पराजपीरात्मानमथवापि माम् ।।२२ न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः । वैशंपायन उवाच । क्षत्ता ह्ययं विवदत्येव भीतो युधिष्ठिरस्तु निश्चेता गतसख इवाभवत् । न चासाकं वृद्धिकामः सदैव ॥ १४ न तं सूतं प्रत्युवाच वचनं साध्वसाधु वा ॥२३ दुर्योधन उवाच । • एवमुक्तः प्रातिकामी स सूतः इहवागत्य पाञ्चाली प्रश्नमेनं प्रभापताम् । प्रायाच्छीघ्रं राजवचो निशम्य । इहैव सर्वे शृण्वन्तु तस्याश्चतस्य यद्वचः ॥ २४ प्रविश्य च श्वेव हि सिंहगोष्ठं वैशंपायन उवाच । समासदन्महिपी पाण्डवानाम् ॥ १५ स गला राजभवनं दुर्योधनवशानुगः । प्रातिकाम्युवाच । उवाच द्रौपदी सूतः प्रातिकामी व्यथनिव॥२५ युधिष्ठिरो द्यूतमदेन मत्तो सभ्यास्त्वमी राजपुत्र्याहयन्ति दुर्योधनो द्रौपदि त्यामजैपीत् । मन्ये प्राप्तः संशयः कौरयाणाम् । सा त्वं प्रपद्यस्व धृतराष्ट्रस्य वेश्म न व समृद्धिं पालयते लपीयान् नयामि त्वां कर्मणे याज्ञसेनि ।। यस्त्वां सभा नेप्यति राजपुत्रि ॥ २६ द्रौपद्युवाच । द्रौपद्युवाच । कथं त्वेवं वदसि प्रातिकामि- एवं नूनं व्यदधात्संविधाता को हि दीव्येद्भार्यया राजपुत्रः। स्पर्शाबुमा स्पृशतो वृद्धवाला। मूढो राजा यूतमदेन मतो धर्म त्वेकं परमं प्राह लोके ह्यभूनान्यत्फतवमस किंचित् ।। स नः शमं धास्यति गोप्यमानः।। २७ प्रातिकाम्युवाच । सोऽयं धर्मो मा त्यगात्कौरवान्दै पदा नाभूकैतवमन्यदस्य सभ्यान्गत्वा पृच्छ धर्म्य वचो मे । तदाऽदेवीत्पाण्डवोऽजातशत्रुः। ते मां ब्रूयुनिश्चितं तत्करिये न्यस्ताः पूर्व प्रातरस्तेन राज्ञा धर्मात्मानो नीनिमन्तो वरिष्ठाः ॥ २८ स्वयं चात्मा त्वमथो राजपुत्रि ॥ १८ वैशंपायन उवाच । द्रौपद्युवाच । श्रुत्वा मूतस्तद्वचो याज्ञसेन्याः गच्छ त्वं कितवं गत्वा समायां पृच्छ सूतज । समां गत्वा प्राह वाक्यं तदानीम् । किंतु पूर्व पराजपीरात्मानमथवा नु माम् ॥ १९ अधोमुखास्ते न च किंचिचु- एतज्ज्ञात्वा समागच्छ ततो मां नय स्वज । निर्बन्धं तं धार्तराष्ट्रस युद्धा । २९ नव रितयेभ्यो देय धनम् ॥ १७ ॥ ी मुखदु.से । ट्याला स्पृशतः प्रामुतः । दशम मारभ्यम् ॥ २७ ॥ ✓ ·१३४ श्रीमन्महाभारते [द्यूतपर्व युधिष्ठिरस्तु तच्छुत्या दुर्बोधनचिकीर्पितम् । ततः समुत्थाय सुदुर्मनाः सा द्रौपद्याः संमतं दूतं प्राहिणोद्भरतर्षभ ।। ३० विवर्णमामृज्य मुखं करेण । एकवस्त्रा त्वधोनीवी रोदमाना रजस्वला । आता प्रदुद्राव यतः स्त्रियस्ता सभामागम्य पाञ्चालि श्वशुरस्साग्रतो भव ॥३१ वृद्धस्य राज्ञः कुरुपुङ्गवस्य । अथ त्वामागतां दृष्ट्वा राजपुत्री सभा तदा । ततो जवेनाभिससार रोपा- सभ्याः सर्वे विनिन्देरन्मनोभिधृतराष्ट्रजम् ॥ ३२ दुशासनस्तामभिगर्जमानः। वैशंपायन उवाच । दीर्घष नीलेप्वथ चोमिमत्सु स गत्वा त्वरितं दूतः कृष्णाया भवनं नृप । जग्राह केशेषु नरेन्द्रपतीम् ।। ४१ न्यवेदयन्मतं धीमान्धर्मराजख निश्चितम् ।। ३३ ये राजसूयावभृथे जलेन महाऋती मन्त्रपूतेन सिक्ताः। पाण्डवाश्च महात्मानो दीना दुःखसमन्विताः । ते पाण्डवानां परिभूय वीर्य सत्येनातिपरीताङ्गा नोदीक्षन्ते स्म किंचन ।। ३४ बलात्प्रमृष्टा धृतराष्ट्रजेन ४२ ततस्त्वेपो मुखमालोक्य राजा स तां पराकृप्य सभासमीप- दुर्योधनः मूतमुवाच हृष्टः। मानीय कृष्णामतिदीर्घकेशीम् । .. इहवैतामानय प्रातिकामिन् दुःशासनो नाथवतीमनाथव- प्रत्यक्षमस्याः कुरवो ब्रुवन्तु ॥ ३५ चर्य वायुः कदलीमिवार्ताम् ।। ४३' ततः सूतस्तस्य वशानुगामी सा कृष्यमाणा नमिताङ्गयष्टिः भीतच कोपामुपदात्मजायाः। शनरुवाचाथ रजखलामि विहाय.मानं पुनरेव सभ्या- एकं च वासो मम मन्दबुद्धे नुवाच कृष्णां किमहं ब्रवीमि ॥ सभां नेतुं नाहसि मामनार्य ॥ दुर्योधन उवाच । ततोचवीत्ता प्रसभं निगृह्य दुःशासनैर मम सूतपुत्रो केशेषु कृष्णेपु तदा स कृष्णाम् । घृकोदरादुद्विजतेऽल्पचेताः । कृष्णं च जिष्णुं च हरिं नरं च स्वयं प्रगृह्यानय याज्ञसेनी त्राणाय विक्रोशति याज्ञसेनि । ४५ किं ते करिष्यन्त्यवशाः सपत्नाः ।। ३७ रजस्वला वा भव याज्ञसेनि वैशंपायन उवाच । एकाम्बरा वाप्यथवा विवस्त्रा। धूते जिता चासि कृताऽसि दासी ततः समुत्थाय स राजपुनः श्रुत्वा मातुः शासनं रक्तदृष्टिः। दासीपु वासश्च यथोपजोपम् ।। प्रविश्य तद्वेश्म महारथाना- वैशंपायन उवाच । मित्यब्रवीद्रौपदी राजपुत्रीम् ।। ३८ प्रकीर्णकशी पतितार्धवस्त्रा एोहि पाश्चालि जिताऽसि कृष्णे दुःशासनेन व्यवधूयमानां। दुर्योधनं पश्य विमुक्तलज्जा। हीमत्यमर्पण च दह्यमाना कुरून्भजस्वायतपत्रनेत्रे शनैरिदं वाक्यमुवाच कृष्णा ।। धर्मेण लब्धाऽसि सभां परैहि ।। ३९ आर्ममत्सु प्रबहमदीजलवभिन्नोन्नतेषु ।। ४१ ।। .

·अध्यायः ८९] -सभापर्व २॥ द्रौपद्युवाच । दुःशासनश्चापि समीक्ष्य कृष्णा- इमेजभायामुपनीतशास्त्राः मवेक्षमाणां कृपणान्पतीस्तान् । क्रियावन्तः सर्व एवेन्द्रकल्पाः। आधूय वेगेन विसंज्ञकल्पा- गुरुस्थाना गुरखश्चैव सर्वे मुवाच दासीति हसन्सशब्दम् ॥ ५६ तेपामग्रे नोत्सहे स्थातुमेवम् ।। कर्णस्तु तद्वाक्यमतीव हष्टः नृशंसकर्मस्त्वमनार्यवृत्त संपूजयामास हसन्सशब्दम् । मा मा विवस्त्रां कुरु मा विकापी। गान्धारराजः सुबलस्य पुत्र- न मर्पयेयुस्तव राजपुत्राः- स्तथैव दुःशासनमभ्यनन्दत् ।। सेन्द्रापि देवा यदि ते सहायाः ॥ ४९ सभ्यास्तु ये तत्र बभूवुरन्ये धर्मे स्थितो धर्मसुतो महात्मा ताभ्यामृते धार्तराष्ट्रेण च । .' धर्मश्च सूक्ष्मो निपुणोपलक्ष्यः । तेपामभूदुःखमतीव कृष्णां वाचापि भर्तुः परमाणुमात्र- दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम् ॥ ५८ मिच्छामि दोपं न गुणान्विसृज्य ॥-५० | भीष्म उवाच । इदं त्वकार्य कुरुवीरमध्ये न धर्मसौक्ष्म्यात्सुभगे विवक्त रजस्वलां यत्परिकर्पसे माम् । शक्नोमि ते प्रश्नमिमं यथावत् । न चापि कश्चित्कुरुतेऽत्र कुत्सां अस्वाम्यशक्तः पणितुं परखं ध्रुवं तवेदं मतमभ्युपेतः॥ स्त्रियाच भर्तुर्वशतां समीक्ष्य ॥ धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां धर्मस्तथा क्षत्रविदां च वृत्तम् । युधिष्ठिरो धर्ममथो न जह्यात् । यत्र ह्यतीतां कुरुधर्मवेलां. उक्तं जितोऽसीति च पाण्डवेन प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम् ॥ ५२ तसान शक्नोमि विवेक्तुमेतत् ॥ ६० द्रोणस भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं द्यूतेऽद्वितीयः शकुनि रेषु क्षत्तुस्तथैवाय महात्मनोपि । कुन्तीमुतस्तेन निसृष्टकामः। राजस्तथाहीममधर्ममुग्रं न मन्यते तां निकृति युधिष्ठिर- न लक्षयन्ते कुरुवृद्धगुख्याः ॥ स्तसान ते प्रश्नमिमं ब्रवीमि ।। तथा ब्रुवन्ती करणं सुमध्यमा द्रौपद्युयाच । भर्तन्कटाक्षैः कुपितानपश्यत् । आय राजा कुशलरनाय- दुष्टात्मभिनकृतिकैः समायाम् । सा पाण्डवान्कोपपरीतदेहा- न्सन्दीपयामास कटाक्षपतिः ॥ चूतप्रिय तिकृतप्रयत्नः हतेन राज्येन तथा धनेन करसादयं नाम निसृष्टकामः ।। रनेच मुख्यन तथा बभूव । अशुद्धभावनिकृतिप्रवृत्त- यथा प्रपाकोपसमीरितेन रयुध्यमानः कुरुपाण्डवाम्यः। कृष्णाकटाक्षेण बभूव दुःखम् ॥ संभूय सर्वच जितोऽपि यसा- पत्रादयं तवमभ्युपेतः॥ ૬૩ १ वैशंपायन उवाच । . मन्दासि सेन्दा अपि ॥१९॥ ३ A

·श्रीमन्महाभारते
[यूतपर्व
७
तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभाया-
वैशंपायन उवाच ।
मीशाः सुतानां च तथा सुपाणाम् ।
तथा अवन्ती करुणं रुदन्ती-'.
समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्य
मवेक्षमाणां कृपणान्पतीस्तान् ।
विद्यूत मे प्रश्नमिमं यथावत् ॥
दुःशासनः परुपाण्यप्रियाणि
वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव ।। - ६६
न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा
तो कृप्यमाणां च रजस्वलांच
न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम् । सस्तोत्तरीयामतदहमाणाम् ।
नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति
वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च
न तत्सत्यं यच्छलेनानुषिद्धम् ॥ ६५ चकार कोपं परमार्तरूपः॥
॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि एकोननवतितमोऽध्यायः ॥ ८९ ॥
६७
नवतितमोऽध्यायः॥९॥
भीमवचनम् ॥ १ ॥ विकर्णवचनम् ॥ २ ॥ दुःशासनेन द्रौपदीवस्त्रापहारः ॥ ३॥ श्रीकृष्णप्रसादात् नौपद्याः वनरा.
शिप्रादुर्भावः ॥ ४ ॥ विदुरवचनम् ॥ ५॥
भीम उवाच ।
आहूतो हि परै राजा क्षात्रं व्रतमनुसरन् ।
भवन्ति गेहे बन्धक्यः कितवानां युधिष्ठिर । दीव्यते परकामेन तन्नः कीर्तिकरं महत् ॥ ९
न ताभिरुत दीव्यन्ति दया चैवास्ति तास्वपि॥१ भीमसेन उवाच |
काश्यो यद्धनमाहापीद्रव्यं यचान्यदुत्तमम् । एवमसिन्कृतं विद्यां यदि नाहं धनञ्जय ।
तथाऽन्ये पृथिवीपाला यानि रत्नान्युपाहरन् ॥२ दीमेऽनौ सहितौ बाहू निर्दहेयं बलादिव ॥ १०
वाहनानि धनं चैव कवचान्यायुधानि च । वैशंपायन उवाच ।
राज्यमात्मा वयं चैव कैतवेन हृतं परैः ।।
३ तथा तान्दुःखितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्धृतराष्ट्रजः ।
न च मे तत्र कोपोऽभूत्सर्वस्पेशो हि नो भवान् । कृष्यमाणां च पाञ्चालीं विकर्ण इदमब्रवीत्॥११
इमं त्वतिक्रमं मन्ये द्रौपदी यत्र पण्यते ॥
४ याज्ञसेन्या यदुक्तं तद्वाक्यं विचूत पार्थिवाः ।
एपा ह्यनहती बाला पाण्डवान्प्राप्य कौरवैः।
अविवेकेन वाक्यस्य नरका सद्य एव नः ॥ १२
त्वत्कृते क्लिश्यते क्षुदैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ॥ ५. भीष्मश्च धृतराष्ट्रच कुरुवृद्धतमावुभौ
अस्याः कृते मन्युरयं त्वयि राजनिपात्यते ।
समेत्य नाहतुः किंचिद्विदुरश्च महामतिः॥ १३
बाहू ते संप्रवक्ष्यामि सहदेवाग्निमानय ।। भारद्वाजश्च सर्वेपामाचार्यः कृप एव च ।
अर्जुन उवाच ।
कुत एतावपि प्रश्न नाहतुर्द्विजसत्तमा ।
। न पुरा भीमसेन त्वमीदृशीर्वदिता गिरः। ये त्वन्ये पृथिवीपालाः समेताः सर्वतोदिशम् ।
परस्ते नाशितं नूनं नृशंसर्धर्मगौरयम् ॥ ७ कामक्रोधौ समुत्सृज्य ते नुवन्तु यथामति ॥१५
न सकामाः परे कार्या धर्ममेवाचरोत्तमम् । यदिदं द्रौपदी वाक्यमुक्तवत्यसकृच्छुभाः।
। भ्रातरं धार्मिक ज्येष्ठं कोऽतिवर्तितुमर्हति ॥ ८ विमृश्य कस्य का पक्षः पार्थिवा वदतोत्तरम्१६
वित विसाट मृत ननु भीष्मवन्संदिग्धमिति भावः ॥ ६॥ / एकोननवतितमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

·अध्यायः ९०]] सभापर्व २। वैशंपायन उवाच। यदा सभायां सर्वस्वं न्यस्तवान्पाण्डवाग्रजः॥३१ एवं स बहुशः सर्वानुक्तांस्तान्सभासदः । अभ्यन्तरा च सर्वस्खे द्रौपदी भरतर्षभ । न च ते पृथिवीपालास्तमूचुः साध्वसाधु वा१७ एवं धर्मजितां कृष्णां मन्यसे न जितां कथम् ३२ उत्काऽसकृतथा सर्वान्विकर्णः पृथिवीपतीन् । कीर्तिता द्रौपदी वाचा अनुज्ञाता च पाण्डवैः । पाणी पाणि विनिप्पिप्य निःश्वसन्निदमनवी१८ भवत्यविजिता केन हेतुनैपा मता तव ॥ ३३ वित पृथिवीपाला वाक्यं मा वा कथञ्चन । मन्यसे वा सभामेतामानीतामेकवाससम् । मन्ये न्याय्यं यदत्राहं तद्धि वक्ष्यामि कौरवाः१९ अधर्मेणेति तत्रापि शृणु मे वाक्यमुत्तमम् ॥३४ चत्वार्याहुनरश्रेष्ठा व्यसनानि महीक्षिताम् । एको भर्ता स्त्रिया देवैर्विहितः कुरुनन्दन । मृगयां पानमक्षांश्च ग्राम्ये चैवाविरक्तताम्।।२० इयं त्वनेकवशगा बन्धकीति विनिश्चिता ॥ ३५ एतेषु हि नरः सक्तो धर्ममुत्सृज्य-वर्तते । अस्याः सभामानयनं न चित्रमिति मे मतिः। यथाऽयुक्तेन च कृतां क्रियां लोको न मन्यते २१ एकाम्बरधरलं वाऽप्यथवाऽपि विवस्त्रता ॥ ३६ तथेयं पाण्डुपुत्रेण व्यसने वर्तता भृशम् । यचैपां द्रविणं किंचिद्या चैपा ये च पाण्डवाः । समाहूतेन कितवैरास्थितो द्रौपदीपणः ॥ २२ | सौबलेनेह तत्सर्वं धर्मेण विजितं वसु ॥ साधारणी च सर्वेषां पाण्डवानामनिन्दिता । दुःशासन सुवालोऽयं विकर्णः प्राज्ञवादिकः । जितेन पूर्व चानेन पाण्डवेन कृतः पणः ॥ २३ पाण्डवानां च वासांसि द्रौपद्यावाप्युपाहर॥३८ इयं च कीर्तिता कृष्णा सौरलेन पणार्थिना । वैशंपायन उवाच । एतत्सर्व विचार्याहं मन्ये न विजितामिमाम् २४ तच्छ्रुत्वा पाण्डवाः सर्वे खानि वासांसि भारत । अवकीर्योत्तरीयाणि सभायां समुपाविशन् ॥३९ एतच्छ्रुत्वा महानादः सभ्यानामुदतिष्ठत । ततो दुःशासनो राजन्द्रौपद्या वसनं बलात् । विकर्ण शंसमानानां सौबलं चापि निन्दताम् २५ सभामध्ये समाक्षिप्य व्यपाक्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ ४० तसिनुपरते शब्दे राधेयः क्रोधमूर्छितः । 'आकृप्यमाणे वसने विललाप सुदुःखिता। प्रगृह्य रुचिरं बाहुमिदं वचनमब्रवीत् ।। २६ ज्ञावं मया वसिष्ठेन पुरा गीतं महात्मना ॥४१ महत्यापदि संप्राप्ते सतन्यो भगवान्हरिः। दृश्यन्ते वै विकर्णेह वैकृतानि बहून्यपि । इति निश्चित्य मनसा शरणागतवत्सलम् । तजातस्तद्विनाशाय यथाऽग्निररणिप्रजः ॥ २७ आकृप्यमाणे वसने द्रौपदी कृष्णमसरत् ॥ ४२ एते न किंचिदप्याहुथोदिता ह्यपि कृष्णया । शङ्खचक्रगदापाणे द्वारकानिलयाच्युत । धर्मेण विजितामेतां मन्यन्ते द्रुपदात्मजाम् ॥२८ गोविन्द पुण्डरीकाक्ष रक्ष मां शरणागताम्॥४३ त्वं तु केवलयाल्येन धार्तराष्ट्र विदीर्यसे । हा कृष्ण द्वारकावासिन्कासि यादवनन्दन । यद्वीपि सभामध्ये बाल स्थविरभापितम् ।।२९ इमामवस्यां संप्राप्तामनाथां किमुपेक्षसे । ४४ न च धर्म यथावत्वं वेत्सि दुर्योधनावर ! गोविन्द द्वारकावासिन्कृष्ण गोपीजनप्रिय । यद्वीपि जितां कृष्णां न जितेति सुमन्दधीः३० कौरवैः परिभूतां मां किं न जानासि केशव' ४५ कथं घविजितां कृष्णां मन्यसे धृतराष्ट्रज । हे नाथ हे रमानाथ ब्रजनाथार्तिनाशन । माम्ये नोभोगे ॥ २० ॥ आकृष्यमाणे वमने द्रौपद्या चि- परिभूतां मां किं न जानामि केशव । इति झ, पाठः ॥४॥ न्तितो हरिः। गोविन्द द्वारकावासिन्कृष्ण गोपीजनप्रिय । करिवः वैशंपायन उवाच । कर्ण उवाच। सभा. १८ ·. १३८ श्रीमन्महाभारते [द्यूतपर्व कौरवार्णवमग्नां मामुद्धरस्व जनार्दन ॥ ४६ सभां प्रपद्यते प्रश्नः प्रज्वलन्निव हव्यवाद । कृष्णकृष्ण महायोगिन्विश्वात्मन्विश्वभावन । तं वै सत्येन धर्मेण सभ्याः प्रशमयन्त्युतः ॥६२ प्रपन्नां पाहि गोबिन्द कुरुमध्येऽवसीदतीम् ४७ धर्म्य प्रश्नमतो घूयादार्यः सत्येन मानवः । इत्यनुस्मृत्य कृष्णं सा हरि त्रिभुवनेश्वरम् । वियुस्तत्र तं प्रश्नं कामक्रोधवलातिगाः ॥ ६३ प्रारुददुःखिता राजन्मुखमाच्छाद्य भामिनी॥४८ विकर्णेन यथाप्रज्ञमुक्तः प्रश्नो नराधिपाः। तस्य प्रसादाद्रौपद्याः कृप्यमाणेऽम्बरे तदा । भवन्तोऽपि हि तं प्रश्नं विनुवन्तु यथामति ॥६४ तद्रूपमपरं वस्त्रं प्रादुरासीदनेकशः ।। ४९ यो हि प्रश्न न विचूयाद्धर्मदर्शी सभां गतः। नानारागविरागाणि वसनान्यथ वै प्रभो । अनृते या फलावाप्तिस्तस्याः सोऽधैं समश्नुते॥६५ प्रादुर्भवन्ति शतशो धर्मस परिपालनात् ॥ ५० यः पुनर्वितथं घूयाद्धर्मदर्शी सभां गतः ।। ततो हलहलाशब्दस्तबासीद्धोरदर्शनः । अनृतस्य फलं कृत्स्नं स प्रामोतीति निश्चयः॥६६ तदद्भुततमं लोके वीक्ष्य सर्वे महीभृतः॥ ५१ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शशंसुगौपदी तत्र कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम् । प्रह्लादसं च संवादं मुनेराङ्गिरसस्य च ॥ ६७ 'धिग्धिगित्यशिवां वाचमुत्सृजन्कौरवान्प्रति॥५२ ) प्रह्लादो नाम दैत्येन्द्रस्तस्य पुत्रो विरोचनः ।। यदा तु वाससां राशिः सभामध्ये समाचितः।' कन्याहेतोरागिरसं सुधन्यानमुपाद्यत् ॥ ०६८ तदा दुःशासनः श्रान्तो ब्रीडितः समुपाविशत् ५३ अहं ज्यायानहं ज्यायानिति कन्येप्सया तदा। शशाप तत्र भीमस्तु राजमध्ये बृहत्स्वनः। तयोर्देवनमत्रासीत्प्राणयोरिति नः श्रुतम् ॥ ६९ क्रोधाद्विस्फुरमाणौष्ठो विनिष्पिण्य करे करम् ५४ तयोः प्रश्नविवादोऽभूत्प्रह्लाद तावपृच्छताम् । भीम उवाच । ज्यायान्क आवयोरेकः प्रश्न प्रमूहि मा मृपा।१७० इदं मे वाक्यमाद्ध्वं क्षत्रिया लोकवासिनः । स वै विपदनाद्भीतः सुधन्वानं विलोकयन् । नोक्तपूर्व नरैरन्यैर्न चान्यो यद्वदिष्यति ॥ ५५ तं सुधन्वाब्रवीत्तुद्धो ब्रह्मदण्ड इव ज्वलन् ॥७१, यद्येतदेवमुस्काऽहं न कुर्यां पृथिवीश्वराः। यदि वै वक्ष्यसि मृपा प्रह्लादाथ न वक्ष्यसि । पितामहानां पूर्वेषां नाहं गतिमवाप्नुयाम् ॥ ५६ शतधा ते शिरो वज्री वजेण प्रहरिष्यति ॥ ७२ अस्स पापस्य दुर्बुद्धेर्भारतापसदस्य च । सुधन्वना तथोक्तः सन्व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत् ! न पिवेयं बलातक्षो भित्त्वा चेद्रुधिरं युधि ॥५७ जगाम कश्यपं दैत्यः परिप्रष्टुं महौजसम् ॥ ७३ प्रह्लाद उवाच । तस्य ते तद्वचः श्रुत्वा रौद्रं लोमप्रहर्षणम् । त्वं वै धर्मस विज्ञाता देवस्खेहासुरस्य च । प्रचकुर्बहुला पूजां कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम् ॥ ५८ यो प्रश्न वियाद्वितथं चैव निर्दिशेत् । ब्राह्मणसं महाभाग धर्मकृच्छ्रमिदं शृणु ॥ ७४ न विब्रुवन्ति कौरव्याः प्रश्नमेतमिति स ह । के वै तस्य परे लोकास्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।७५ सुजनः क्रोशति मात्र धृतराष्ट्र विगर्हयन् ।। ५९ ततो वाहू समुत्क्षिप्य निवार्य च सभासदः। कश्यप उवाच। जाननविषुवन्प्रश्नान्कामात्नोधाशयातथा। विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमब्रवीत् ॥ सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुश्चति ॥ ७६ विदुर उवाच । साक्षी वा विन्नुवन्साक्ष्यं गोकर्णशिथिलश्वरन् । द्रौपदी प्रश्नमुस्वैवं रोरवीति त्यनाथवत् । सहसं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुश्चति ।। ७७ न च विभूत व प्रभं सभ्या धर्मोऽत्र पीड्यते॥६१ । गोकर्णशिथिल उभयपक्षस्पशीं ॥ ७ ॥ वैशंपायन उवाच । I

·अध्यायः ९१]
सभापर्व २॥
१३९
तस्य संवत्सरे पूर्ण पाश एकः प्रमुच्यते । समक्षदर्शनात्साक्षी श्रवणाचेति धारणात् ।। ८६
तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमञ्जसा॥७८ | तसात्सत्यं ब्रुवन्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।
विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपपद्यते । कश्यपस्य वचः श्रुखा प्रहादः पुत्रमत्रवीत् ।।८७
न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः७९ श्रेयान्मुधन्वा त्वत्तो व मत्तः श्रेयांस्तथागिरा।
अर्ध हरति वै श्रेष्ठः पादो भवति कर्टपु । माता सुधन्वनवापि मातृतः श्रेयसी तव ।
पादचव सभासत्सु ये न निन्दन्ति निन्दितम्८० विरोचन सुधन्वाऽयं प्राणानामीश्वरस्तव
अनेना भवति श्रेष्ठो मुच्यन्ते च सभासदः ।
सुधन्वोवाच ।
एनो गच्छति कर्तारं निन्दा) यत्र निन्द्यते ८१ पुत्रस्नेहं परित्यज्य यस्त्वं धर्मे व्यवस्थितः ।
विवथं तु वदेयुर्ये धर्म प्रह्लाद पृच्छते । अनुजानामि ते पुत्रं जीवत्वेप शतं समाः ॥८९
इष्टापूर्त च ते मन्ति सप्तसप्त परावरान् ।। ८२ विदुर उवाच ।
हृतस्वस हि यदुःखं हतपुत्रस्य चैव यत् ।
एवं वै परमं धर्म श्रुत्वा सर्वे सभासदः।
ऋणिनः प्रति यच्चैव स्वार्थाद्धष्टस्य चैव यत् ॥८३ यथाप्रश्नं तु कृष्णाया मन्यध्वं तत्र कि परम्।।९०
स्त्रियाः पत्या विहीनाया राज्ञा ग्रस्तस्य चैव यत् । वैशंपायन उवाच ।
अपुत्रायाच यदुःखं व्याघ्राघातस्य चैव यत् ।।८४ | विदुरस वचः श्रुत्वा नोचुः किंचन पार्थिवाः ।
अध्यूढायाश्च यदुःखं साक्षिभिर्विहतस्य च । कर्णो दुःशासनं त्वाह कृष्णां दासीं गृहानय।।९१
एतानि चै समान्याहुर्दुःखानि त्रिदिवेश्वराः॥८५ तां वेपमानां सत्रीडां प्रलपन्ती स पाण्डवान् ।
तानि सर्वाणि दुःखानि पामोति वितथं त्रुवन् । दुःशासनः सभामध्ये विचकर्ष तपस्विनीम् ॥९२
॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि नवतितमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
एकनवतितमोऽध्यायः ॥ ९१ ॥
दौपदीवचनम् ॥ १॥ युधिष्ठिरेणव द्रौपदीप्रश्नस्योत्तरं वक्तव्यमिति भीष्मवचनम् ॥ २ ॥
द्रौपद्युवाच ।
यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तो पुरा गृहे ।
पुरस्तात्करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम् । साऽहमद्य सभामध्ये दृष्टासि जनसंसदि ॥ ५
विद्वलाऽसि कृताऽनेन कर्पता बलिना बलात्।।१ | यां न मृप्यन्ति वातेन स्पृश्यमानां गृहे पुरा ।
अभिवादं करोम्येपां कुरूणां कुरुसंसदि ।
स्पृश्यमानां सहन्तेऽद्य पाण्डवास्तां दुरात्मना॥६
न मे स्यादपराधोऽयं तदिदं न कृतं मया ॥ २ | मृप्यन्ति कुरवथेमे मन्ये कालस पर्ययम् ।
स्नुपां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनहतीम् ॥ ७
सा तेन च समाधूता दुःखेन च तपखिनी ।
किन्वतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभा ।
पतिता विललापेदं सभायामतथोचिता ॥
३ सभामध्यं विगाहेऽद्य क नु धर्मो महीक्षिताम् ८
धा स्त्रियं सभां पूर्वे न नयन्तीति नः श्रुतम्।
स्वयंवरे यासि नृपर्दष्टा रङ्गे समागतः ।
स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वो धर्मः सनातनः ।। ९
न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साऽहमद्य समां गता ॥ ४ | कथं हि भार्या पाण्डूनां पार्पतस्य स्वसा सती।
नवतिनमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
वैशंपायन उवाच ।
द्रौपायाच ।
अध्यूढायाः कृतसपनीकायाः ॥ ८५॥

·१४० श्रीमन्महाभारते [ द्यूतपर्व । वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम् १० न विवेक्तुं च ते प्रश्नमिमं शक्नोमि निश्यात् । तामिमां धर्मराजस्य भार्या सदशवर्णजाम् । सूक्ष्मलाद्गहनखाच कार्यस्यास च गौरवात् ।।१६ यूत दासीमदासी या तत्करिष्यामि कौरवाः ११ नूनमन्तः कुलसास भविता न चिरादिव | अयं मां सुदृर्ट क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः । तथा हि कुरवः सर्वे लोभमोहपरायणाः ॥ १७ क्लिनाति नाहं तत्सोढुं चिरं शक्ष्यामि कौरवाः१२ कुलेषु जाताः कल्याणि व्यसनैराहता भृशन् । जितां वाऽप्यजितांवापि मन्यचं मां यथा नृपाः। धान्मार्गान च्यवन्ते येषां नस्सं वधूः स्थिता। तथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत्करिप्यामि कौरवाः१३ उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम् । यत्कृच्छ्रमपि संप्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे ॥ १९ उक्तवानसि कल्याणि धर्मस्य परमा गतिः। एते द्रोणादयश्चैव वृद्धा धर्मविदो जनाः । लोके न शक्यते ज्ञातुमपि विज्ञैर्महात्मभिः॥१४ शून्यैः शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानताः ॥२० चलवांश्च यथा धर्म लोके पश्यति पूरुपः॥ युधिष्ठिरस्तु प्रश्नेऽसिन्प्रमाणमिति मे मतिः। स धर्मो धर्मवेलायां भवत्यभिहतः परः॥ १५ अजितां वा जितां वेति स्वयंव्याख्यातुमर्हति।।२१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि एकनवतितमोऽध्यायः ॥ ९१ ॥ भीष्म उवाच । वैशंपायन उवाच । १ दिनवतितमोऽध्यायः॥९२ ॥ दुर्योधनवचनम् ॥ १॥ दुर्योधनेन द्रौपदी प्रति निजोरी प्रदर्शिते भीमेन तद्भेदनप्रतिज्ञा ॥ २ ॥ अर्जुनादिभिः को- दिहननप्रतिज्ञा ॥ ३ ॥ द्रौपद्या दुर्योधनादीनां शापदानसमये अन्तरिक्षात्पुष्पवृष्टिः ॥ ४ ॥ कुर्वन्तु सर्वे चानृतं धर्मराज'. तथा तु दृष्ट्वा बहु तत्र देवी पाञ्चालि त्वं मोक्ष्यसे दासभावात् ॥४ रोख्यमाणां कुररीमिवार्ताम् । धर्मे स्थितो धर्मसुतो महात्मा नोचुर्वचः साध्वथवाऽप्यसाधु स्वयं चेदं कथयविन्द्रकल्पः । महीक्षितो धार्तराष्ट्रस्य भीताः ।। ईशो चा ते हनीशोऽथवैप दृष्ट्वा तथा पार्थिव पुत्रपौत्रां- वाक्यादस्य क्षिप्रमेकं भजस्व ॥ सर्वे हीमे कौरवेयाः सभायां स्तूष्णीभूतान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः। सयनिवेदं वचनं बभापे दुःखान्तरे वर्तमानास्तवैव । न विबुवन्त्यार्यसत्वा यथाव- पाञ्चालराजस्य सुतां तदानीम् ॥ स्पतींश्च ते समवेक्ष्याल्पभाग्यान् ॥ ६ दुर्योधन उवाच । वैशंपायन उवाच । तिष्ठत्वयं प्रश्न उदारसत्वे ततः सभ्याः कुरुराजस्य तस्य भीमेऽर्जुने सहदेवे तथैव । वाक्यं सर्वे प्रशशंसुस्तथोचैः। पत्यौ च ते नकुले याज्ञसेनि चेलावेधांश्चापि चकुर्नदन्तो वदन्त्वेते वचनं त्वत्प्रमूतम् ॥ ३ हाहेत्यासीदपि चैवार्तनादः॥ अनीश्वरं पित्रुवन्त्वार्यमध्ये श्रुत्वा तु तद्वाक्यमनोहरं त- युधिष्ठिरं तव पाञ्चालि हेतोः। द्धर्पश्वासीत्कौरवाणां सभायाम् ।

·अध्यायः ९२] सभापर्व २॥ १४१ सर्व चासन्पार्थिवाः ग्रीतिमन्तः अन्यं घृणीय पतिमाशु भामिनि कुरुश्रेष्ठं धार्मिकं पूजयन्तः ॥ यस्माद्दासं न लमसि देवनेन । युधिष्ठिरं च ते सर्वे समुदक्षन्त पार्थिवाः । अवाच्या व पतिपु कामवृत्ति-, किं नु वक्ष्यति धर्मज्ञ इति साचीकृताननाः॥९ नित्यं दासे विदितं तत्तवास्तु ।। २१ किं नु वक्ष्यति वीमत्सुरजितो युधि पाण्डवः। पराजितो नकुलो भीमसेनो भीमसेनो यमाचोमा भृशं कौतूहलान्विताः॥१० युधिष्ठरः सहदेवार्जुनी च । तस्मिन्नुपरते शब्दे भीमसेनोऽनवीदिदम् । दासीभूता त्वं हि वै याजसेनि प्रगृह्य रुचिरं दिव्यं भुजं चन्दनचचितम् ।। ११ पराजितास्ते पतयो नव सन्ति ॥ २२ यद्येप गुरुरसाकं धर्मराजो महामनाः। प्रयोजनं जन्मनि किन मन्यते पराक्रम पारुपं चैत्र पार्थः। न प्रमः सात्कुलस्यास्स न वयं मर्पयेमहि ।। १२ ईशी नः पुण्यतपसां प्राणानामपि चेश्वरः। पाश्चाल्यस्य द्रुपदयात्मजामिमां ✓ २३ मन्यते जितमात्मानं यद्येप विजिता वयम् ।। १३ समामध्ये यो व्यदेवीद्ग्लहेपु ॥ न हि मुच्येत में जीवन्पदा भूमिमुपस्पृशन् । वैशंपायन उवाच । मर्त्यधर्मा परामृश्य पाञ्चाल्या मूर्घजानिमान् १४ | तह, श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमी पश्यध्वं यायती वृत्ती भुजा मे परियाविव । भृशं निशश्वास तदाऽऽर्तरूपः। नंतयोरन्तरं प्राप्य मुच्यतापि शतक्रतुः॥ १५ राजानुगो धर्मपाशानुबद्धो दहन्नियन क्रोधसंरक्तदृष्टिः॥ धर्मपाशसितस्त्वेवमधिगच्छामि सङ्कटम् । गौरवेण निरुद्धय निग्रहादर्जुनस्य च ।। मीम उवाच। धर्मराजनिष्टस्तु सिंहः क्षुद्रमृगानिव । नाहं कुप्ये मूतपुत्रस राज- धार्तराष्ट्रानिमान्पापान्निप्पिपेयं तलासिमिः १७ नेप सत्यं दासधर्मः प्रदिष्टः। किं विद्विपो मामेवं व्याहरेयु- देवीस्त्वं यधनया नरेन्द्र ॥ २५ तमुवाच तदा भीष्मो द्रोणो विदुर एव च । वशंपायन उवाच । क्षम्यतामिदमित्येवं सर्व संमान्यते त्वयि ।। १८ मीमसेनवचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । युधिष्ठिरमुवाचेदं तूष्णीभूतमचेतनम् ।। अयः किलेमे ह्यधना भवन्ति मीमार्जुनी यमी चच स्थिती ते नृप शासने । I दासः पुत्रश्चासतम्रा च नारी । प्रश्नं घूहि च कृष्णां त्वमजिवां यदि मन्यसे ।।२७ दासस्य पनी त्वधनस्य भद्रे एवमुत्वा तु कौन्तेयमपोह्य वसनं स्वकम् । हीनेश्वरा दासघनं च सर्वम् ।। १९ सयनिवेक्ष्य पाञ्चालीमश्वर्यमदमोहितः ।। २८ प्रविश्य राज्ञः परिवार मजस्व कदलीदण्डसदृशं सर्वलक्षणसंयुतम् । तत्ते कार्य शिष्टमादिश्यतेऽत्र । गजहस्तप्रतीकाशं वनप्रतिमगारबम् ।। २९ 'ईशास्तु सर्वे तव राजपुरि अभ्युत्स्मयित्वा गधेयं भीममाधर्पयन्निव । भवन्ति ये धार्तराष्ट्रा न पार्थाः ॥ २० द्रौपद्याः प्रेक्षमाणायाः मव्यमूहमदर्शयत् ॥ ३० पदीरगना प्रागिनि शेषता अनो दोपदी न दागमावमा- पति भावः ॥ १३ ॥ पाशितः पागबद्धः ॥1॥ २४ वैपायन उवाच । कर्ण उवाच ।

·श्रीमन्महाभारते [ द्यूतपर्व ७ द्रौपद्युवाच । क्षुद्रधर्म नैकृतिकं शकुनि पापचेतसम् । यसाचोरु दर्शयसे यस्माच्चोरु निरीक्षसे । सहदेवो रणे क्रुद्धो हनिप्यति सबान्धवम् ॥८२ तस्मात्तव ह्यधर्मिष्ठ ऊरौ मृत्युभविष्यति ॥ ७९ वैशंपायन उवाच । यस्माचैवं क्लेशयति भ्राता ते मां दुरात्मवान् । एवमुक्ते तु वचने द्रौपद्या धर्मशीलया। । तस्माद्बधिरमेवास्स पास्यते वै वृकोदरः॥ ८० | ततोऽन्तरिक्षात्सुमहत्पुप्पवर्षमवापतत् ॥ ८३ इमं च पापिष्ठमतिं कर्ण ससुतंबान्धवम् । तेषां तु वचनं श्रुत्वा नोचुस्तत्र सभासदः । सामात्यं सपरीवारं हनिष्यति धनञ्जयः ॥ ८१ | अर्जुनस्य भयाद्राजन्नभून्निश्शब्दमत्र वै ॥ ८४ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि धूतपर्वणि द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९२ ॥ त्रिनवतितमोऽध्यायः॥ ९३ ॥ कुप्यतोऽर्जुनस्य युधिष्ठिरेण परिसान्त्वनम् ॥ १ ॥ धृतराष्ट्रेण वरं वरयेति द्रौपदीप्रति चोदनम् ॥ २॥ तत्प्रार्थनया ए. तराष्ट्रेण युधिष्ठिरादीनामदासस्ववरदानम् ॥ ३ ॥ वैशंपायन उवाच। भीमसेनो मुदा युक्तो युद्धायैव मनो दधे॥ ११ द्रौपद्या वचनं श्रुत्वा चुकोपाथ धनञ्जयः । पाञ्चाली च ददर्शाथ मुसंकुद्धं धनञ्जयम् । स वदा क्रोधताम्राक्ष इदं वचनमब्रवीत् ॥ १ हन्तुकामं रिपून्सर्वान्सुपर्णमिर पन्नगान् ॥ १२ अयं तु मां वारयते धर्मराजो युधिष्ठिरः। दुष्प्रेक्षः सोऽभवत्कुद्धो युगान्ताभिरिव ज्वलन् । इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षो धनुरादाय वीर्यवान्॥२ | तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं विव्यधुः पुरवासिनः॥१३ सव्यसाची समुत्पत्य ताञ्छत्रून्समुदैवत । उत्पतन्तं तु वेगेन ततो दृष्ट्वा धनञ्जयम् । उद्यतं फल्गुनं तत्र ददृशुः सर्वपार्थिवाः ॥ ३ | जग्राह स तदा राजा पुरुहूतो यथा हरिम् ॥१४ '- युगान्ते सर्वलोकांस्तु दहन्तमिव पावकम् । उवाच स घृणी ज्येष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः । चीक्षमाणं धनुप्पाणिं हन्तुकाम मुहुर्मुहुः॥ ४ मा पार्थ साहसं काढुर्मा विनाशं गमेद्यशः १५ हन्तुकामं पशून्कुद्ध रुद्रं दक्षतौ यथा । अहमेतान्पापकृतो द्यूतज्ञान्दग्धुमुत्सहे । तथाभूतं नरं दृष्ट्वा विपेदुस्तत्र मानवाः ॥ किन्त्वसत्यगति क्रोधो नाशमुपैति ।।१६ त्वमिमं जगतोऽर्थे वै कोप संयच्छ पाण्डव ॥१७ धनञ्जयस्य वीर्यज्ञा निराशा जीविते तदा । वैशंपायन उवाच । मृतभूता भवन्सर्वे नेत्रैरनिमिपैरिव ॥ अर्जुनं धर्मपुत्रं च समुदैक्षन्त पार्थिवाः । एवमुक्तस्तदा राज्ञा पाण्डवोऽथ धनञ्जयः । कुद्धं तदाऽर्जुनं दृष्ट्वा पृथिवी च चचाल ह ॥७ क्रोधं संशमयन्पार्थो धार्तराष्ट्र प्रति स्थितः॥१८ तस्मिन्वीरे प्रशान्ते तु पाण्डवे फल्गुने पुनः । खेचराणि च भूतानि वि।सुर्वं भयादिताः । १९ नादित्यो विरराजाथ नापि वान्ति च मारुताः८ पारितं च तथा दृष्ट्वा भ्रात्रा पार्थ वृकोदरः। सुसंप्रहृष्टमभवज्जगत्स्थावरजगमम् ॥ न चन्द्रो न च नक्षत्रं द्यौर्दिशोन विभान्ति है। बभूव विमना राजनभूनिश्शब्दमत्र वै ॥ २० सर्वमाविद्धमभवजगत्स्यावरजङ्गमम् ॥ ९ ततो राज्ञो धृतराष्ट्रस्य गेहे उत्पतन्स वमी पार्थो दिवाकर इवाम्बरे ॥ १० गोमापुरुच्चाहरदग्रिहोत्रे । पार्थ दृष्या तथा कुद्ध कालान्तकयमोपमम् । अमिहोने गृयानिसमीपे ॥२१॥ दृष्ट्वा . - ·अध्यायः ९४ ] सभापर्व २ १४५ तं रासभाः प्रत्यमापन्त राज- ददासि चेद्वरं मह्यं वृणोमि भरतर्षभ। समन्ततः पक्षिणश्चैव रौद्राः॥ २१ सर्वधर्मानुगः श्रीमानदासोऽस्तु युधिष्ठिरः ॥२७ तं च शब्दं विदुरस्तत्ववेदी मनस्विनमजानन्तो मैवं ब्रूयुः कुमारकाः1..: शुश्राव घोरं सुबलात्मजा च । . एतं वै दासपुत्रेति प्रतिविन्ध्यं ममात्मजम् ।।२८ भीष्मो द्रोणो गौतमश्चापि विद्वान् राजपुत्रः पुरा भूत्वा यथा नान्यः पुमान्कचित् । स्वस्तिस्वस्तीत्यपि चैवाहुरुच्चः ॥ २२ लालितो दासपुत्रत्वं पश्यन्नश्येद्धि भारत ।। २९ ततो गान्धारी विदुरश्चापि विद्वां- धृतराष्ट्र उवाच । स्तमुत्पातं घोरमालक्ष्य राखे । एवं भवतु कल्याणि यथा त्वमभिमापसे । निवेदयामासतुरातवत्तदा द्वितीयं ते वरं भद्रे ददानि वरयस ह । ततो राजा वाक्यमिदं वभापे ॥ २३ मनो हि मे वितरति नेक त्वं वरमर्हसि ।। ३० धृतराष्ट्र उवाच । द्रौपद्युवाच । हतोऽसि दुर्योधन मन्दबुद्धे | सरथी सधनुप्की च भीमसेनधनञ्जयौ । यस्त्वं सभायां कुरुपुङ्गवानाम् । यमौ च वरये राजन्नदासान्तवशानहम् ॥ ३१ :त्रिय समाभापसि दुविनीत धृतराष्ट्र उवाच । विशेषतो द्रौपदी धर्मपत्नीम् ।। २४ तथाऽस्तु ते महाभागे यथा त्वं नन्दिनीच्छसि । तृतीयं वरयासत्तो नासि द्वाभ्यां सुसंस्कृता । एवमुस्का धृतराष्ट्रो मनीपी त्वं हि सर्वमुपाणां मे श्रेयसी धर्मचारिणी ।।३२ हितान्येपी वान्धवानामपायात् । द्रौपद्युवाच । कृष्णां पाञ्चालीमब्रवीत्सान्त्वपूर्व लोभो धर्मस्य नाशाय भगवन्नाहमुत्सहे । विमृश्यतत्पन्नया तत्चबुद्धिः ।। २५ अनहीं वरमादातुं तृतीयं राजसत्तम ।। धृतराष्ट्र उवाच । एकमाहुवैश्यवर द्वौ तु क्षत्रस्त्रियो वरी। वरं वृणीष्व पाश्चालि मत्तो यदभिवाञ्छसि । त्रयस्तु राज्ञो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य शतं वराः ॥३४ बुधूनां हि विशिष्टा मे त्वं धर्मपरमा सती ॥२६ पापीयांस इमे भूत्वा संतीर्णाः पतयो मम । | वेत्स्यन्ति चय भद्राणि राजन्पुण्येन कर्मणा ॥३५ ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि घृतपर्वणि विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ॥ वैशंपायन उवाच । S द्रौपद्युवाच । फर्ण उवाच । चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥ कमलपितम् ॥ १॥ कुदं भीमं निवार्य युधिष्टिरम्य पृतराष्ट्र समीपगमनम् ॥ २ ॥ द्रोपदी पाण्डपुत्राणां कृष्णा शान्तिरिहामवत्।।२ या नः श्रुता मनुष्येषु स्त्रियो रूपेण संमताः । अप्लवेऽम्भसि मनानामप्रतिष्ठे निमजताम् । तासामेतादृशं कर्म न कस्यायन शुश्रुम ।। १ पाश्चाली पाण्डुपुत्राणां नारेपा पारगाऽभवत् ॥३ शोधाविष्टेषु पार्थेषु धार्तराष्ट्रेषु चाप्यति । वशंपायन उवाच । पाणीयोगी दासमायेन नीपा: यानि लसन्ति ॥ ३ ॥ मिनानिनमोऽध्यायः ॥ ९॥ सभा. १९

·श्रीमन्महाभारते
[द्यूतपर्व
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनः कुरुमध्येऽसमर्पणः । अथ निष्क्रम्य राजेन्द्र समूलान्हन्मि भारत।।१०
'स्त्री गतिः पाण्डुपुत्राणामित्युवाच सुदुर्मनाः ॥४ किं नो विवदितेनेह किमुक्तेन च भारत ।
भीम उवाच ।
अद्यैवैतानिहन्मीह प्रशाधि पृथिवीमिमाम् ॥११
त्रीणि ज्योतीपि पुरुप इति वै देवलोऽब्रवीत् । इत्युक्त्वा भीमसेनस्तु कनिष्ठैतृभिः सह ।
अपत्यं कर्म विद्या च यतः सृष्टाः प्रजास्ततः ॥५ मृगमध्ये यथा सिंहो मुहुर्मुहुरुदैक्षत ॥ १२
अमेध्ये वै गतप्राणे शून्ये ज्ञातिभिरुज्झिते ।
सान्त्व्यमानो चीक्षमाणः पार्थेनालिष्टकर्मणा ।
देहे त्रितयमेवैतत्पुरुपस्योपयुज्यते ॥ ६
तन्नो ज्योतिरभिहतं दाराणामभिमर्शनात् ।
खिद्यत्येव महाबाहुरन्तर्दाहेन वीर्यवान् ॥ १३
धनञ्जय कथं स्वित्स्यादपत्यमभिमृष्टजम् ।।
७ / क्रुद्धस्स तस्य स्रोतोभ्यः कर्णादिभ्यो नराधिप ।
अर्जुन उवाच ।
सधूमः सस्फुलिङ्गार्चिः पावकः समजायत ॥१४
न चैवोक्ता न चानुक्ता हीनतः परुपा गिरः। भुकुटीकृतदुप्प्रेक्ष्यमभवत्तस्य तन्मुखम् ।
भारत प्रतिजल्पन्ति सदा तूत्तमपूरुपाः॥
८ युगान्तकाले संप्राप्ते कृतान्तस्येव रूपिणः ॥१५
स्मरन्ति सुकृतान्येव न वैराणि कृतान्यपि । युधिष्ठिरस्तमाचार्य पाहुना चाहुशालिनम् ।
सन्तः प्रतिविजानन्तो लब्धसंभावनाः स्वयम्।।९ मैवमित्यनवीचैनं जोपमाखेति भारत ॥ १६
भीम उवाच।
निवार्य च महाबाहुं कोपसंरक्तलोचनम् ।
इहवैतानहं सर्वान्हन्मि शत्रून्समागतान् । पितरं समुपातिष्ठद्धृतराष्ट्रं कृताञ्जलिः॥ १७
॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥
V
पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५॥
धृतराष्ट्रानुज्ञया समातृकस्य युधिष्ठिरस्य इन्द्रप्रस्थगमनम् ॥ १॥
युधिष्ठिर उवाच ।
न वैराण्यभिजानन्ति गुणान्पश्यन्ति नागुणान् ।
राजनिक करवामस्ते प्रशाध्यस्मांस्त्वमीश्वरः। विरोधं नाधिगच्छन्ति ये त उत्तमपूरुपाः ॥ ६
नित्यं हि स्थातुमिच्छामस्तव भारत शासने ॥१/ स्मरन्ति सुकृतान्येव न वैराणि कृतान्यपि ।
धृतराष्ट्र उवाच ।
सन्तः परार्थ कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रिपाम्॥७
अजातशत्रो भद्रं ते अरिष्टं स्वस्ति गच्छत । संवादे परुपाण्याहुर्युधिष्ठिर नराधमाः ।
अनुज्ञाताः सहधनाः स्वराज्यमनुशासत ॥ २ प्रत्याहुर्मध्यमास्त्वतेऽनुक्ताः परुपमुत्तरम् ॥ ८
इदं चैवावबोद्धव्यं वृद्धस्य मम शासनम् । न चोक्ता नैव चानुक्तास्त्वहिताः परुपा गिरः ।)
मया निगदितं सर्व पथ्यं निःश्रेयसं परम् ।। ३ प्रतिजल्पन्ति वै धीराः सदा तूत्तमपूरुपाः ॥ ९
वैत्य त्वं तात धर्माणां गतिं मूक्ष्मा युधिष्ठिर। स्मरन्ति मुकृतान्येव न बराणि शतान्यपि ।
विनीतोऽसि महाप्राज्ञ पृद्धानां पर्युपासिता ॥४) सन्तःप्रतिविजानन्तो लन्ध्या प्रत्यपमात्मनः१०
यतो पुद्धिस्ततः शान्तिः प्रशमं गच्छ भारत । असंभिन्नार्यमर्यादाः साधः प्रियदर्शनाः ।
नादारुणि पतेच्छसं दारुण्येतन्निपात्यते ।। ५ तथा चरितमार्येण त्वयाऽस्मिन्सत्समागमे ॥११
लोग गमम् ॥1॥
अनुनयनिनगोपागः ॥९॥

·अध्यायः ९६]
सभापर्व २।
१४७
दुर्योधनस्य पारुप्यं तत्तात हृदि मा कृथाः । शुद्धा च गुरुशुश्रूपा यमयोः पुरुपाय्ययोः ।
मातरं चैव गान्धारी मां च त्वं गुणकाझ्या १२ अजातशत्रो भद्रं ते खाण्डवप्रस्थमाविश
उपस्थितं वृद्धमन्धं पितरं पश्य मारत ।
भ्रातृभिस्तेऽस्तु सौभ्रात्रं धर्मे ते धीयतां मनः१६
प्रेक्षापूर्वं मया द्यूतमिदमासीदुपेक्षितम् ॥ १३ वैशंपायन उवाच ।
मित्राणि द्रएकामेन पुत्राणां च बलाबलम् ।
इत्युक्तो भरतश्रेष्ठ धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
अशोच्याः कुरयो राजन्येषां त्वमनुशासिता १४ कृत्वाऽऽर्यसमयं सर्व प्रतस्थे भ्रातृभिः सह ॥१७
मन्त्री च विदुरो धीमान्सर्वशास्त्रविशारदः। ते स्थान्मेघसङ्काशानाथाय सह कृष्णया ।
त्वयि धर्मोऽर्जुने धर्य भीमसेने पराक्रमः ।। १५) प्रययु१एमनस इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् ।। १८
॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि द्यूतपर्वणि पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥
॥ समाप्तं च द्यूतपर्व ॥
जनमेजय उवाच ।
वैशंपायन उवाच ।
(अथ अनुद्यूतपर्व ॥ ८॥
पण्णवतितमोऽध्यायः॥९६ ॥
दुर्योधनेन एनराष्ट्रममीपे कार्तवीर्यार्जुनोपाख्यानकथनम् ॥ १॥
शक्रस्य नीति प्रवदन्विद्वान्देवपुरोहितः॥ ७
अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा सरतधनसश्चयान् ।
सर्वोपायनिहन्तव्याः शत्रवः शत्रुमूदन ।
पाण्डवान्धार्तराष्ट्राणां कथमासीन्मनस्तदा ॥ १। पुरा युद्धादलाद्वापि प्रकुर्वन्ति तयाहितम् ॥ ८
ते वयं पाण्डवधनैः सर्वान्संपूज्य पार्थिवान् ।
अनुन्नातांस्तान्विदित्वा धृतराष्ट्रेण धीमता । यदि तान्योधयिष्यामः किं वैनः परिहास्यति ।
राजन्दुःशासनः क्षिप्रं जगाम भ्रातरं प्रति ॥ २ अहीनाशीविपान्क्रुद्धानाशाय समुपस्थितान् ।
दुर्योधनं समासाद्य सामात्यं भरतर्षभ । कृत्वा कण्ठे च पृष्ठे च कः समुत्सष्टुमर्हति ।।१०
दुःखातों भरतश्रेष्ट इदं वचनमब्रवीत् ॥
३ आत्तशस्त्रा स्थगताः कुपितास्तात पाण्डवाः।
निशेपानः करिप्यन्ति युद्धा घाशीविपाइव ११
दुःखेनंतरसमानीतं स्थविरो नाशयत्यसा । सन्नद्धो हर्जुनो याति विकृत्य परमेपुधी ।
शत्रुसाद्गमयदन्यं तदुध्यध्वं महारथाः॥
४ गाण्डीवं मुहुरादत्ते निःश्वसंश्च निरीक्षते ॥ -१२
अथ दुर्योधनः कर्णः शनिश्चापि साबलः । गदां गुवी समुद्यम्य त्वरित वृकोदरः।
मियः साम्य सहिताः पाण्डवान्प्रति मानिनः॥५ स्वरधं योजयित्वाऽशु निर्यात इति नः श्रुतम् १३
पचित्रवीर्य राजानं धृतराष्ट्र मनीपिणम् ।
नकुलः खड्गमादाय चर्म चाप्यर्धचन्द्रयन् ।
अभिगम्य त्वरायुक्ताः लक्ष्णं वचनमब्रुवन् ॥६ सहदेवश्च राजा च चकुराकारमितिः ॥ १४
ते त्यास्याय रयान्सर्वे यहशत्रपरिसदान् ।
न न्वपदं श्रुतं राजन्यमगाद पृहस्पतिः ।
अमिमन्तो रथयातान्सेनायोगाय निर्ययुः।।१५
सम्मति नहानि ॥९॥
दुःशासन उवाच ।
--
दुर्योधन उवाच ।
गमपत् गमय ॥४॥

·श्रीमन्महाभारते
[प्तपर्व
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनः कुरुमध्येऽत्यमर्पणः । अथ निष्क्रम्य राजेन्द्र समृलान्हन्मि भारत।।१०
'स्त्री गतिः पाण्डुपुत्राणामित्युवाच सुदुर्मनाः ॥४ किं नो विवदितेनेह किमुक्तेन च भारत ।
भीम उवाच ।
अद्यैवैतानिहन्मीह प्रशाधि पृथिवीमिमाम् ॥११
। त्रीणि ज्योतीपि पुरुष इति वै देवलोऽब्रवीत् ।
इत्युक्त्वा भीमसेनस्तु कनिष्ठैतृभिः सह ।
अपत्यं कर्म विद्या च यतः सृष्टाः प्रजास्ततः ॥५ मृगमध्ये यथा सिंहो मुहुर्मुहुरुदैक्षत ॥
१२
अमेध्ये चै गतनाणे शून्ये ज्ञातिभिरुज्झिते ।
देहे त्रितयमेवैतत्पुरुपस्योपयुज्यते ।।
सान्त्व्यमानो वीक्षमाणः पार्थेनालिष्टकर्मणा।
६
तन्नो ज्योतिरमिहतं दाराणामभिमर्शनात् ।
खिद्यत्येव महाबाहुरन्तर्दाहेन वीर्यवान् ॥ १३
धनञ्जय कथं स्वित्स्यादपत्यमभिमृष्टजम् ॥ ७ क्रुद्धस्य तस्य स्रोतोभ्यः कर्णादिभ्यो नराधिप ।
अर्जुन उवाच ।
सधूमः सस्फुलिङ्गार्चिः पावकः समजायत ॥१४
न चैवोक्ता न चानुक्ता हीनतः परुपा गिरः। भृकुटीकृतदुष्प्रेक्ष्यमभवत्तस्य तन्मुखम् ।
भारत प्रतिजल्पन्ति सदा तूत्तमपूरुपाः॥
८ युगान्तकाले संप्राप्ते कृतान्तस्येव रूपिणः ॥६५
सरन्ति सुकृतान्येन न चैराणि कृतान्यपि । युधिष्ठिरस्तमावार्य बाहुना बाहुशालिनम् ।
सन्तः प्रतिविजानन्तो लब्धसंभावनाः स्वयम्॥९ | मैवमित्यन्नवीचैनं जोपमाखेति भारत ॥ . १६
भीम उवाच।
निवार्य च महाबाहुं कोपसंरक्तलोचनम् ।
इहवैतानहं सर्वान्हन्मि शत्रून्समागतान् । पितरं समुपातिष्ठद्धृतराष्ट्र कृताञ्जलिः॥ १७
॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥
पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५॥
एतराष्ट्रानुनया समातृकस्म युधिष्ठिरस्य इन्द्रप्रस्थगमनम् ॥ १॥
युधिष्ठिर उवाच ।
न वैराण्यभिजानन्ति गुणान्पश्यन्ति नागुणान् ।
राजन्कि करवामस्ते प्रशाध्यस्मास्त्वमीश्वरः । विरोधं नाधिगच्छन्ति ये त उत्तमपूरुषाः ।। ६
नित्यं हि स्थातुमिच्छामस्तव भारत शासने ॥१/ स्मरन्ति सुकृतान्येव न पैराणि कृतान्यपि । ।
धृतराष्ट्र उवाच ।
सन्तः परार्थ कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रिमाम्॥
अजातशत्रो भद्रं ते अरि, स्वस्ति गच्छन । संवादे परुपाण्याहुयुधिष्ठिर नराधमाः ।
अनुज्ञाताः सहधनाः स्वराज्यमनुशासत ॥ २ प्रत्याहुर्मध्यमास्त्वेतेऽनुक्ताः परुपमुत्तरम् ॥ ८
इदं चयावयोव्यं पृद्धस्स भम शासनम् । न चोक्ता नैव चानुक्तास्त्वहिताः परुषा गिरः ।
मया निगदितं सर्वे पथ्यं निःश्रेयसं परम् ॥ ३ प्रतिजल्पन्ति व धीराः सदा तूत्तमपूरपाः ॥ ९
पेत्य त्वं तात धर्माणां गतिं म्हमा युधिष्टिर । स्मरन्ति मुकृतान्येव न राणि शतान्यपि ।
विनीतोऽसि महापान वृद्धानां पर्युपासिता ॥ ४ सन्तःप्रविविजानन्तो लब्ध्या प्रत्ययमात्मनः
यतो पुद्धिस्ततः शान्तिः प्रशमं गच्छ भारत । असंभिन्नार्यमर्यादाः साधवः प्रियदर्शनाः।
नादारणि पतेच्छसं दारण्येतन्निपात्यते ।। ५ तथा चरितमार्येण त्वयाऽस्मिन्मत्समागमे ।।११
in नाम ॥
अनुनातिसमोडप्यायः ॥ ...॥

·अध्यायः ९६]
सभापर्व २।
दुर्योधनस पारुप्यं तत्तात हृदि मा कृथाः। शुद्धा च गुरुशुश्रूपा यमयोः पुरुपाम्ययोः
मातरं चैव गान्धारी मां च त्वं गुणकाझ्या १२ / अजातशत्रो भद्रं ते खाण्डवप्रथमाविश ।
उपस्थितं वृद्धमन्धं पितरं पश्य भारत ।
भ्रातृभिस्तेऽस्तु सौभ्रात्रं धर्मे ते धीयतां मनः१६
प्रेक्षापूर्व मया द्यूतमिदमासीदुपेक्षितम् ॥ १३ वैशंपायन उवाच ।
मित्राणि द्रएकामेन पुत्राणां च बलावलम् ।
इत्युक्तो भरतश्रेष्ठ धर्मराजो युधिष्ठिरः।
अशोच्याः कुरयो राजन्येषां त्वमनुशासिता १४ | कृत्वाऽऽर्यसमयं सर्व प्रतस्थे भ्रातृभिः सह ।।१७
मत्री च विदुरो धीमान्सर्वशास्त्रविशारदः । ते रथान्मेघसङ्काशानास्थाय सह कृष्णया ।
त्वयि धर्मोऽर्जुने धैर्य भीमसेने पराक्रमः ॥ १५ प्रययुहष्मनस इन्द्रप्रस्थ पुरोत्तमम् ।। १८
॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि पश्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥
॥ समाप्तं च द्यूतपर्व ॥
जनमेजय उवाच।
चशंपायन उवाच।
(अथ अनुयूतपर्व ॥ ८॥)
पण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
दुर्योधनेन एतराष्ट्रसमीपे कार्तवीर्यार्जुनोपाख्यानकथनम् ॥1॥
शक्रस नीति प्रवदन्विद्वान्देवपुरोहितः ।।
अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा सरनधनसञ्चयान् ।
सर्वोपायनिहन्तव्याः शत्रवः शत्रुमदन ।
पाण्डवान्धार्तराष्ट्राणां कथमासीन्मनस्तदा ॥ १। पुरा युद्धाद्धलाद्वापि प्रकुर्वन्ति तवाहितम् ।। ८
ते वयं पाण्डवधनः सर्वान्संपूज्य पार्थिवान् ।
अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा धृतराष्ट्रेण धीमता । यदि तान्योधयिप्यामः किं च नः परिहास्यति ॥९
राजन्दुःशासनः क्षिप्रं जगाम भ्रातरं प्रति ॥ २ अहीनाशीविपान्त्रुद्धानाशाय समुपस्थितान् ।
दुर्योधनं समासाद्य सामात्यं भरतर्षभ ।
कृत्वा कण्ठे च पृष्ठे च कः समुत्सष्टुमर्हति ॥१०
दुःखातों मरतश्रेष्ट इदं वचनमब्रवीत् ।।
३. आत्तशखा रथगताः कुपितास्तात पाण्डवाः।
निःशेपानः करिष्यन्ति मुद्धा बाशीविपाइव ११
दुःखे तत्समानीतं स्थविरो नाशयत्यसी । सन्नद्धो बर्जुनो याति विकृत्य परमेषुधी ।
शासाद्गमयद्रव्यं तदुध्यध्वं महारथाः॥
४ गाण्टीचं मुहुरादत्ते निःश्वसंथ निरीक्षते ॥ १२
अप दुर्योधनः कर्णः शकुनिथापि सायलः । गदां गुवी समुद्यम्य त्वरितम वृकोदरः।
मियः साम्प सहिताः पाण्डवान्प्रति मानिनः ॥५ सरथं योजयित्वाऽशु निर्यात इति नः श्रुतम् १३
पचित्रवीर्य राजानं धृतराष्ट्र मनीपिणम् ।
नकुलः खद्रमादाय चर्म चाप्यर्थचन्द्रयन् ।
अभिगम्प त्वरायुक्ताः सणं वचनममुवन् ।।६ सहदेवश गजा च चक्षुराकारमितिः ।। १४
ते त्यास्थाय रथान्सर्ये बहुशनपरिच्छदान। ..
न त्यसद युतं राजन्यजगाद गृहस्पतिः।..
दुशासन उवाच ।
दुर्योधन उवाच ।
समसभामा॥४॥

·१४८ श्रीमन्महाभारते [अनुचूतपर्व न क्षस्यन्ते तथाऽस्माभिर्जातु विप्रकृता हि ते। . अधर्मे प्रीयमाणस्य सद्भिस्तत्र निवारणम् । द्रौपद्याच परिलेशं कस्तेपां क्षन्तुमर्हति ॥ १६ धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैव हि रञ्जनम् ॥३२ 'न पश्यामि रणे क्रुद्धं वीभत्सुं प्रतिवारणम् । सामान्सुबहून्कृत्वा हत्वा चारीन्सहस्रशः। . भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च द्रौणिश्च रथिनां वरः।।१७ सङ्घामे यतमानस वधश्चैवाधिकाद्रणे ॥ कृपश्च वृपसेनश्च विकर्णश्च जयद्रथः । तंय बाहुसहसं तु युध्यतः किल भारत । याडीकः सोमदत्तश्च भूरिभूरिश्रवाः शालः ॥ १८. रथो ध्वजश्व संजज्ञ इत्येवं मे श्रुतं पुरा ॥ ३४ शकुनिः समुतश्चैव नृपाचान्ये च कौरवाः । तथेयं पृथिवी राजन्त्सप्तद्वीपा सपत्तना। नैते सर्वे रणोद्युक्ताः पार्थ सोडुमशक्नुवन् ॥ १९ : ससमुद्राकरा तात विधिनोग्रेण वै जिता ॥ ३५ अर्जुनेन समो लोके नास्ति वीर्ये धनुर्धरः । स चार्जुनोऽथ तेजस्वी सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत् । योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुबहुबाहुना ॥ २० स च राजा महायज्ञानाजहार महायलः । धृतराष्ट्र उवाच । प्रशशास महाबाहुर्महीं स च समा बहूः ॥ ३६ कस्त्वयोक्तः पुमान्वीरो बीभत्सुसमविक्रमः । ततोऽर्जुनः कदाचिद्वै राजन्माहिप्मतीपतिः । तं मे यूहि महावीर्य श्रोतुमिच्छामि पुत्रक ॥ २१ नर्मदा भरतश्रेष्ठ तां तु दारैर्ययौ सह ॥ दुर्योधन उवाच । ततस्तां स नदी गत्वा प्रविश्यान्तर्जले तदा । फार्तवीर्यस्य चरितं भृणु राजन्महात्मनः। कर्तुं राजजलक्रीडां ततो राजोपचक्रमे ।। ३८ अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ २२ तस्मिन्नेव ततः काले रावणो राक्षरौः सह । ब्रह्मणोऽत्रिः सुतो विद्वानोः पुत्री निशाकरः । लङ्काया ईश्वरस्तात तं देशं प्रययौ बली ॥ ३९ सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्स तु पुरूरवाः ॥२३ ततस्तमर्जुनं दृष्ट्वा नर्मदायां दशाननः । तस्याप्यथ सुतोऽप्यायुरायोस्तु नहुपः मुतः । नित्यं क्रोधपरो धीरो वरदानेन मोहितः ॥ ४० नहुपस्य ययातिस्तु ययातेस्तनुजो यदुः॥ २४ अभ्यधावत्सुसंमुद्धो महेन्द्रं शम्बरो यथा । यदो पुत्रो महाराज सहस्रोजेति विश्रुतः । अर्जुनोऽप्यथ तं दृष्ट्वा रावणं प्रत्यवारयत् ॥ ५१ सहस्रीजसुतो राजञ्छदासेति विश्रुतः॥ २५ ततस्तौ चक्रतुयुद्ध रावणश्चार्जुनश्च । शऋदासस्य दायादो हेहयो नाम पार्थिवः । ततस्तु दुर्जयं वीरे वरदानेन दर्पितम् ॥ हेहयसाभवत्पुत्रो धर्मनेत्र इति श्रुतः॥ २६ राक्षसेन्द्र मनुप्येन्द्रो जित्वा चध्या रणे बलात् । धर्मनेत्रस्य तु कृती कृतवीर्यस्तु कार्तिजः । यच्या धनुर्व्यया राजन्विशाथ पुरी खकांम् ४३ फतवीर्यस्य तनयो हर्जुनो पलिनां वरः ।। २७ स तु तं वन्धितं श्रुत्वा पुलस्त्यो रावणं तदा।। स चार्जुनो महाराज तपो पोरं चकार ह । मोक्षयामास वधाई. पुरे दृष्ट्वाऽर्जुनं तदा ।। ४४ साग्रं यर्पायुतं जन्न इत्येवं मे श्रुतं पुरा ॥ २८ ततः कदाचिनेजम्खी कार्तवीर्यार्जुनो पली । खयेयं पृथिवी राजन्सप्तद्वीपा सपत्तना । समुद्रतीरं गत्वाथ विचरन्दर्पमोहितः ।। ससमुद्राकरा तात विधिनोग्रेण वै जिता ॥ २९ अवाकिरतिशः समुद्रं स तु भारत । सपार्नुनोग्य तेजस्वी तपः परमदुघरम् । तं समुद्रो नमसत्य कृताञ्जलिरमापत ॥ ४६ समाराधयामास सोऽर्जुनोऽधिसुतं मुनिम् ३० आशुगान्वीर मा मुमहि किं फरपाणि ते । पारस दलो परान्प्रादागतरः पार्थिवस ये । मदाश्रयाणि सत्यानि त्यतिमधर्मपमिः। पूर्व पारमहर्म तु प्राधिनः परमो याः ॥ ३१ याभ्यन्तं राजशार्दल गेभ्यो देवमयं रिमो॥१७ ४५ ·अध्यायः ९७ सभापर्व २॥ अर्जुन उवाच । । अर्जुन उवाच । विसृजन्परमात्राणि च्पधमत्पार्थिवावली ॥५९ देहि सिन्धुपते युद्धमधव त्वरया मम । ततस्तु क्षत्रिया राजजामदग्यभयादिताः। अथवा पीडयामि त्वां तसात्वं कुरु माचिरम् ४८ | विविशुर्गिरिदुर्गाणि मृगाः सिंहभयादिव ।। ६० समुद्र उवाच। तेषां स्वविहितं कर्म तद्भयानानुतिष्ठति। लोके राजन्महावीर्या वहस्रो निवसन्ति ये । प्रजा वृषलतां प्राप्ता ब्राह्मणानामदर्शनात् ॥६१ तेपामेकेन राजेन्द्र कुरुं युद्धं महाबल ।। ४९ तथा च द्रविडाः काचाः पुण्डाय शवरः सह । वृपलत्वं परिगता विच्छिन्नाः क्षत्रधर्मिणः ।।६२ मत्समो यदि सङ्ग्रामे वरायुधधरः कचित् । ततस्तु हत्तवीरासु क्षत्रियामु पुनः पुनः। विद्यते ते ममाचक्ष्व यः समासेत मा मधे॥५० द्विजरभ्युदितं क्षत्रं तानि रामो निहत्य च ॥६३ समुद्र उवाच । ततत्रिस्सप्तमे याते रामं वागशरीरिणी । महर्जिमदग्निस्तु यदि राजन्परिश्रुतः । दिव्या प्रोवाच मधुरा सर्वलोकपरिश्रुता ॥ ६४ तस पुत्रो रणं दातुं यथावद्वै तवाहति ॥ ५१ रामराम निवर्तस्व स्वगुणं नात्र पश्यसि । दुर्योधन उवाच । क्षत्रबन्धृनिमान्प्राणप्रियुज्य पुनः पुनः॥ ६५ समुद्रस्य वचः श्रुत्वा राजा माहिष्मतीपतिः । तथैव तं महात्मानमृचीकप्रमुखास्तथा । नारदस्य च वै पूर्व क्रोधेन महता वृतः ॥ ५२ रामराम महावीर्य निवर्तस्वेत्ययात्रुवन् ॥ ६६ ततः प्रतिययी शीघ्रं क्रोधेन सह भारत । पितुर्वधममृप्यंस्तु रामः प्रोवाच तानृपीन् । स तमाश्रममागत्य काममेवान्वपद्यत । ५३ - नारे हन्त भवन्तो मां निवारयितुमित्युत ॥६७ स कामं प्रतिकूलानि चकार सह बन्धुभिः । पितर ऊचुः। आयासं जनयामास रामस्य स महात्मनः ॥५४ नार्हसि क्षत्रबन्धुंस्त्वं निहन्तुं जयतां वर । ततस्तेजः प्रजज्याल रामस्यामिततेजसः । न हि युक्तं त्वया तात माह्मणेन सता नृपान् ६८ प्रदहनिय सन्यानि रश्मिमानिय तेजसा ॥ ५५ , दुर्योधन उवाच । अब ती चक्रतुयुद्धं त्रवासवयोरिव ।। ५६ पिवणां वचनं श्रुत्वा क्रोधं त्यत्का स भार्गवः । ततः परशुमादाय नृपं बाहुसहस्रिणम् । अश्वमेधसहस्राणि नरमेधशतानि च ।। चिच्छेद सहसा रामो बहुशाखमिव द्रुमम् ॥५७ इष्टा सागरपर्यन्तां काश्यपाय ददो महीम् । तं हतं पतितं दृष्ट्वा समेतास्तस्य पान्धवाः । तेन रामेण सदामे तुल्यस्तात धनञ्जयः ।। ७० असीनादाय शक्तीय रामं ते प्रत्यवारयन् ॥५८ कार्तवीर्येण च रणे तुल्यः पार्थो न संशयः । रामोऽपि रथमास्याय धनुरायम्य सत्यरः ! रणे विक्रम्य राजेन्द्र पाय जेतुं न शक्यते ॥७१ ॥ इति श्रीमन्महाभारत सभापनि असुनपनि पग्णयनितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ - सप्तनयतितमोऽध्यायः ॥१७॥ सुमन राममा भनाभाषपर्णनम् .. दुर्योधनापन पराएप पुनाप पागलपना. नुहा॥ दुर्योधन उवाच । अनुनी पन्विनां श्रेष्टो दुफा कनवापुग ॥ १ अणु गजपुगऽनित्याननस न माहमान । द्रुपदम पर गजन्द्रोपपाथ परंपरे ।

·- १४८ श्रीमन्महाभारते [ अनुद्यूतपर्व । न क्षस्यन्ते तथाऽसाभिर्जातु विप्रकृता हि ते। : अधर्म प्रीयमाणस्य सद्भिस्तत्र निवारणम् । द्रौपद्याच परिक्लेशं कस्तेपां क्षन्तुमर्हति ॥ १६ धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैव हि रञ्जनम् ॥३२ 'न पश्यामि रणे क्रुद्धं बीभत्सुं प्रतिवारणम् । सङ्घामान्सुबहून्कृत्वा हत्वा चारीन्सहस्रशः । भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च द्रौणिश्च रथिनां वरः॥१७ सङ्ग्रामे यतमानस्य वधश्चैवाधिकाद्रणे ॥ कृपश्च बृपसेनश्च विकर्णश्च जयद्रथः । तंस्य बाहुसहसं तु युध्यतः किल भारत । पाहीकः सोमदत्तश्च भूरिभूरिश्रवाः शलः ॥ १८ । रथो ध्वजश्च संजज्ञ इत्येवं मे श्रुतं पुरा ॥ ३४ शकुनिः ससुतश्चैव नृपाश्चान्ये च कौरवाः । तथेयं पृथिवी राजन्त्सप्तद्वीपा सपत्तना। नैते सर्वे रणोद्युक्ताः पार्थ सोडुमशक्नुवन् ॥ १९ | ससमुद्राकरा तात विधिनोग्रेण वै जिता ॥ ३५ अर्जुनेन समो लोके नास्ति वीर्ये धनुर्धरः । स चार्जुनोऽथ तेजस्वी सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत् । योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुबहुबाहुना ॥ २० स च राजा महायज्ञानाजहार महाबलः । धृतराष्ट्र उवाच । प्रशशास महाबाहुर्महीं स च समा बहूः ॥ ३६ कस्त्वयोक्तः पुमान्वीरो बीभत्सुसमविक्रमः। ततोऽर्जुनः कदाचिद्वै राजन्माहिष्मतीपतिः। तं मे भूहि महावीर्य श्रोतुमिच्छामि पुत्रक ॥२१ नर्मदा भरतश्रेष्ठ तां तु दारैर्ययौ सह ॥ ३७ दुर्योधन उवाच । ततस्तां स नदीं गत्वा प्रविश्यान्तर्जले तदा । कार्तवीर्यस्य चरितं शृणु राजन्महात्मनः । कर्तु राजञ्जलक्रीडां ततो राजोपचक्रमे ॥ ३८ अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः॥ २२ तस्मिन्नेव ततः काले रावणो राक्षरौः सह । ब्रह्मणोऽत्रिः सुतो विद्वान पुत्रो निशाकरः। | लङ्काया ईश्वरस्तात तं देशं प्रययौ वली ॥ ३९ सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस तु पुरूरवाः ॥२३ ततस्तमर्जुनं दृष्ट्वा नर्मदायां दशाननः । तस्याप्यथ सुतोऽप्यायुरायोस्तु नहुपः सुतः । नित्यं क्रोधपरो धीरो वरदानेन मोहितः॥४० महुपस ययातिस्तु ययातेस्तनुजो यदुः॥ २४ अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो महेन्द्र शम्बरो यथा । यदोः पुत्रो महाराज सहसौजेति विश्रुतः । अर्जुनोऽप्यथ तं दृष्ट्वा रावणं प्रत्यवारयत् ।। ४१ सहस्रौजसुतो राजञ्छकदासेति विश्रुतः ॥ २५ ततस्तौ चक्रतुयुद्धं रावणश्चार्जुनश्च वै । शक्रदासस्य दायादो हेहयो नाम पार्थिवः । ततस्तु दुर्जयं वीरं वरदानेन दर्पितम् ।। हेहयस्याभवत्पुत्रो धर्मनेत्र इति श्रुतः ।। २६ राक्षसेन्द्रं मनुष्येन्द्रो जित्वा बध्वा रणे बलात् । धर्मनेत्रस्य तु कृती कृतवीर्यस्तु कार्तिजः । बध्वा धनुर्व्यया राजन्विवेशाथ पुरीं स्वकाम् ४३ कृतवीर्यस तनयो घर्जुनो बलिनां वरः॥ २७ , स तु तं बन्धितं श्रुत्वा पुलस्त्यो रावणं तदा। स चार्जुनो महाराज तपो घोरं चकार ह । मोक्षयामास धन्धापुरे दृष्ट्वार्जुनं तदा ॥ ४४ साग्रं वर्षायुतं जज्ञ इत्येवं मे श्रुतं पुरा ॥ २८ ततः कदाचित्तेजस्वी कार्तवीर्यार्जुनो बली । तथेयं पृथिवी राजन्सप्तद्वीपा सपत्चना । समुद्रतीरं गत्वाथ विचरन्दर्पमोहितः ॥ ४५ ससमुद्राकरा तात विधिनोग्रेण वै जिता ।। २९ . अवाकिरच्छितशरैः समुद्रं स तु भारत । स चार्जुनोऽथ तेजस्वी तपः परमदुश्वरम् । तं समुद्रो नमस्कृत्य कृताञ्जलिरभापत ।। ४६ दचमाराधयामास सोऽर्जुनोऽत्रिसुतं मुनिम् ३० ' आशुगान्वीर मा मुश्च धूहि किं करवाणि ते । सस्स दत्तो वरान्प्रादाचतुरः पार्थिवस.वै । मदाश्रयाणि सत्वानि त्वद्विसृष्टैर्महे पुभिः। .. पूर्व पाहूंसहस्रं तु प्रार्थितः परमो चरः॥ ३१ , पाध्यन्ते राजशार्दूल तेभ्यो देवभयं विभो ॥४७ । -- ·सभापर्व २॥ अर्जुन उवाच । दुर्योधन उवाच । चिद सहसा रामो बहुशाखमिव द्रुमम् ।।५७ इष्ट्वा सागरपर्यन्तां काश्यपाय ददी महीम् । अमीनादाय शक्तीय रामं ते प्रत्यवारयन् ॥५८ कार्तवीर्यण च रणे तुल्यः पार्थो न संशयः। अध्यायः ९७] १४९ अर्जुन उवाच । विसृजन्परमात्राणि व्यधमत्पार्थिवावली ॥५९ देहि सिन्धुपते युद्धमव त्वरया मम । ततस्तु क्षत्रिया राजञ्जामदग्यभयार्दिताः। अथवा पीडयामि त्वां तसात्त्वं कुरु माचिरम् ४८ विविशुगिरिदुर्गाणि मृगाः सिंहमयादिव ।। ६० समुद्र उवाच। तेषां स्खविहितं कर्म तद्भयानानुतिष्ठति ।" लोके राजन्महावीर्या बहवो निवसन्ति ये । प्रजा वृपलतां प्राप्ता ब्राह्मणानामदर्शनात् ।।६१ तेपामंकन राजेन्द्र कुरु युद्धं महावल ।। ४९ तथा च द्रविडाः काचाः पुण्डाश्च शवरैः सह । वृपलत्वं परिगता विच्छिन्नाः क्षत्रधर्मिणः ॥६२ मत्समो यदि सङ्ग्रामे वरायुधधरः कचित् । ततस्तु हतवीरासु क्षत्रियास पुनः पुनः । विद्यते तं ममाचक्ष्व यः समासेत मा मृघे॥५० द्विजरभ्युदितं क्षत्रं तानि रामो निहत्य च ॥६३ समुद्र उवाच। तत्तस्त्रिस्सप्तमे याते रामं वागशरीरिणी। महर्षिर्जमदग्निस्तु यदि राजन्परिश्रुतः । दिव्या प्रोवाच मधुरा सर्वलोकपरिश्रुता ॥ ६४ तस पुत्रो रणं दातुं यथावत तवाहति ॥ ५१ रामराम निवर्तख स्वगुणं नात्र पश्यसि । क्षत्रवन्धृनिमान्प्राणप्रियुज्य पुनः पुनः॥ ६५ समुद्रस वचः श्रुत्वा राजा माहिष्मतीपतिः। तथैव तं महात्मानमृचीकप्रमुखास्तथा । नारदस च वै पूर्व क्रोधेन महता वृतः ।। ५२ रामराम महावीर्य निवर्तस्वेत्ययात्रुवन् ।। ६६ पितुर्वधममृप्यंस्तु रामः प्रोवाच तानृपीन् । स तमाश्रममागत्य काममेवान्वपद्यत ।। ५३ नार्हा हन्त भवन्तो मां निवारयितुमित्युत ॥६७ म कामं प्रतिकूलानि चकार सह बन्धुभिः । पितर ऊचुः। आयास जनयामास रामस्य स महात्मनः ॥५४ नार्हसि क्षत्रबन्धुंस्त्वं निहन्तुं जयतां वर । न हि युक्तं त्वया तात ब्राह्मणेन सतानृपान् ६८ प्रदहनिय संन्यानि रश्मिमानिव तेजसा ।। ५५ दुर्योधन उवाच । ५६ पितॄणां वचनं श्रुत्ला क्रोधं त्सत्का स भार्गवः। अश्वमेधसहस्राणि नरमेधशतानि च ॥ तेन रामेण सङ्ग्रामे तुल्यस्तात धनञ्जयः ।। ७० रणे विक्रम्य राजेन्द्र पार्थ जेतुं न शक्यते ॥७१ ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि अनुवृतपर्वणि यण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ ततः प्रतियया शीघ्रं क्रोधेन सह भारत । तनन्तेजः प्रनचाल रामस्वामिततेजसः । अथ ता चतुर्पदं पुत्रवासवयोरिव ।। नतः परशुमादाय नृपं बाहुसहस्रिणम् । तं हनं पतितं दृष्ट्वा समेतास्तस्य बान्धवाः । रामोऽपि रथमासाय धनुरायम्य सत्वरः।

·. १५० श्रीमन्महाभारते [ अनुयूसपर्व ८ आबालवृद्धसंक्षोभे सर्वक्षत्रसमागमे । एक एव तु पार्थस्तयुद्धं चक्रे सुदारुणम् । क्षिप्रकारी जले मत्स्सं दुनिरीक्ष्यं ससर्ज ह ॥२ तेन तेषां समं युद्धं मुहूर्त प्रबभूव ह ॥ · १९ संपरसाध्यं तत्कार्मुकप्रवरं च वै । ततः पार्थो रणे सर्वान्वारयित्वा शितैः शरैः । क्षणेन सज्यमकरोत्सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥ ३ बलाद्विजित्य राजेन्द्र वीरस्तान्सर्वयादवान् । तत्तो यन्त्रमयं विध्वा विसारं फल्गुनो बली । तां सुभद्रामथादाय शक्रप्रस्थं निवेश ह ॥ २० कृष्णया हेममाल्येन स्कन्धे स परिवेष्टितः ॥ ४ भूयः शृणु महाराज फल्गुनस्य च साहसम् । ततस्तया वृतं पार्थं दृष्ट्वा सर्वे नृपास्तदा । ददौ स वह्नविभत्सुःप्रार्थितं खाण्डवं वनम् २१ रोपात्सर्वायुधान्गृह्य फुद्धा चीरा महाजसः। लब्धमाने तु तेनाथ भगवान्हव्यवाहनः । वैकर्तनं पुरस्कृत्य सर्वे पार्थमुपाद्रवन् । ५) भक्षित खाण्डवं राजस्तत्रस्थानुपचक्रमे ॥ २२ स सर्वान्पार्थिवान्दृष्ट्वा युद्धान्पार्थो महाबलः। ततस्तं भक्षयन्तं वै सव्यसाची विभावसुम् । वारयित्वा शरस्तीक्ष्णैरजयत्तत्र स स्वयम् ॥ ६ रथी धन्वी शरान्गृह्य स कलापयुतः प्रभुः। जित्वा तु तान्महीपालान्सर्वान्कर्णपुरोगमान् । पालयामास राजेन्द्र स्ववीर्येण महाबलः ॥ २३ लेभे कृणां शुभां पार्थो युध्वा वीर्यबलात्तदा ॥७ ततः श्रुत्वा महेन्द्रस्तु मेघांस्तान्सन्दिदेश है। सर्वक्षत्रसमृहेषु अम्बां भीष्मो यथा पुरा । तेनोक्ता मेघसास्ते ववर्परतिष्टिमिः ।। २४ ततः कदाचिद्धीभत्सुस्तीर्थयात्रां ययौ स्वयम् ॥८ ततो मेघगणान्पार्थः शरवातैः समन्ततः । अथोलूपी शुभां तात नागराजसुतां तदा । खगमैर्वारयामास तदाश्चर्यमिवाभवत् ।। २५ नागेवाप वराग्र्येषु प्रार्थितोऽथ यथा तथा ॥९ वारितान्मेघसङ्घांश्च श्रुत्वा क्रुद्धः पुरन्दरः। ततो गोदावरी कृष्णां कावेरी चावगाहत । | पाण्डरं गजमास्थाय सर्वदेवगणैर्वृतः । तत्र पाण्ड्यं समासाद्य तस्य कन्यामवाप सः १० । ययौ पार्थेन संयोद्धं रक्षार्थ खाण्डवस्य च ॥२६ लब्ध्वा जिष्णुर्मुदं तत्र ततो याम्यां दिशं ययौ११ । रुद्राश्च मरुतवैव वसवश्वाश्विनौ तदा । स दक्षिणं समुद्रान्तं गत्वा चाप्सरसां च वै। आदित्याश्चैव साध्या विश्वेदेवाश्च भारत । कुमारतीर्थमासाद्य मोक्षयामास चार्जुनः ॥१२ । गन्धर्वाश्चैव सहिता अन्ये देवगणाश्च ये ॥ २७ ग्राहरूपाश्च ताः पञ्च अतिशौर्येण वै बलात् ।। ते सर्वे शस्त्रसंपन्ना दीप्यमानाः स्वतेजसा। कन्यातीर्थ समभ्येत्य ततो द्वारवतीं ययौ ॥१३ । धनञ्जयं जिघांसन्तः प्रपेतुर्विवुधाधिपाः ॥ २८ तत्र कृष्णनिदेशात्स सुभद्रां प्राप्य फलानः । युगान्ते यानि दृश्यन्ते निमित्तानि महान्त्यपि । तामारोप्य रथोपस्थे प्रययौ स्वपुरीं प्रति ॥ १४ | सर्वाणि तत्र दृश्यन्ते निमित्तानि महीपते ।।२९ अथादाय गते पार्थे ते श्रुत्वा सर्वयादवाः । । ततो देवगणाः सर्वे पार्थं समभिदुद्रुवुः । तमभ्यधावन्संक्रुद्धाः सिंहव्याघ्रगणा इव ॥१५ : असंभ्रान्तस्तु तान्दृष्ट्वा स तां देवमयीं चमूम् ३० प्रद्युम्नः कृतवर्मा च गदः सारणसात्यकी । त्वरितः फल्गुनो गृह्य तीक्ष्णांस्तानाशुगांस्तदा । आहुकचैव साम्बश्च चारुदेणो विदूरथः ॥ १६ इन्द्रं देवांश्च संप्रेक्ष्य तस्थौ काल इवात्यये ॥३१ अन्ये च यादवाः सर्वे बलदेवपुरोगमाः । ततो देवगणाः सर्वे बीभत्सुं सपुरन्दराः । एकमेव परे कृष्णं गजवाजिरथैर्युताः ॥ १७ । अवाकिरञ्छरवातैर्मानुपं तं महीपते ।। ३२ अथासाद्य वने यान्तं परिवार्य धनञ्जयम् । ततः पार्थो महातेजा गाण्डिवं गृह्य सत्वरः। चक्रुयुद्धं सुसंक्रुद्धा बहुकोट्यश्च यादवाः ।। १८ वारयामास देवानां शरवातैः शरांस्तदा ।। ३३ - .

·अध्यायः ९७] सभापर्व २॥ * पुनः क्रुद्धाः मुराः सर्वे मयं तं सुमहावलाः । समर्थो निर्जये राजन्नपि साक्षात्प्रजापतिः ॥५१ नानाशख़र्ववर्पस्तं सव्यसाची महीपते ॥ ३४ ततः पार्थः शरैर्हत्वा यक्षराक्षसपन्नगान् । तान्पार्थः शस्त्रवान् विसृष्टान्विबुधैस्तदा । दीले चाना महातेजाः पातयामास सन्ततम्॥५२ द्विधा त्रिधा स चिच्छेद स एव निशितैः शरैः॥ प्रतिषेधयितुं पार्थ न शेकुस्तत्र केचन । पुनश्च पार्थः संकुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः । दृष्ट्वा निवारितं शक्रं दिवि देवगणः सह ।। ५३ देवसवाञ्छरस्तीक्ष्णरर्पयन्यै समन्ततः॥ ३६ यथा सुपर्णः सोमार्थ वियुधानजयत्पुरा । ततो देवगणाः सर्वे युध्या पार्थेन वै मुहुः । तथा जित्वा सुरान्पार्थस्तर्पयामास पावकम् ॥५४ रणे जेतुमशक्यं तं ज्ञाखा ते भरतर्षभ ।। ३७ ततोऽर्जुनः स्ववीर्येण तर्पयित्वा विभावसुम् । शान्तास्ते वियुधाः सर्वे पार्थवाणाभिपीडिताः। रथं ध्वजं च सहयं दिव्यानस्रांश्च पाण्डवः॥५५ सद्विपं यासर्व त्यक्त्या दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् ।।३८ गाण्डीवं च धनुःश्रेष्ठं तूणी चाक्षयसायको । प्राची रुद्राः सगन्धर्वा दक्षिणां मरुतो ययुः । एतान्यपि च वीभत्सुर्लेभे कीर्ति च भारत ॥५६ दिशं प्रतीची भीतास्ते वसवश्च तथाऽश्विनी ॥३९ भूयोऽपि शृणु राजेन्द्र पार्थों गत्वोत्तरां दिशम् । आदित्याचव विश्वे च दुद्रुयुर्वा उदधुखाः । विजित्य नववीश्च सपुरांश्च सपर्वतान् ।। ५७ साध्यागोमुखा भीताचिन्तयन्तोऽस्स सायकान् । जम्बूद्वीपं वशे कृत्वा सर्वं तद्भरतर्षभ । एवं मुरगणाः सर्वे प्राद्रवन्त्सर्वतो दिशम् । पलाजित्वा नृपान्सर्वान्करे च विनिवेश्य च॥५८ मुहुर्मुहुः प्रेक्षमाणाः पार्थमेव सकार्मुकम् ॥ ४१ रनान्यादाय सर्वाणि गत्वा चैव पुनः पुरीम् । विद्रुतान्देवसहांस्तारणे दृष्ट्वा पुरन्दरः। ततो ज्येष्ठं महात्मानं धर्मराज युधिष्ठिरम् । नतः मुद्धो महातेजाः पार्थ वाणरवाकिरत् ॥४२ : राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं कारयामास मारत ।। पार्थोऽपि सकें विव्याध मानुपो विबुधाधिपम्।। स तान्यन्यानि कर्माणि कृतवानर्जुनः पुरा । ततः सोऽयममयं वर्ष व्यसजद्वियुधाधिपः । अर्जुनेन समो वीर्ये त्रिपु लोकेषु न कचित् ।।६० तररर्जुनो वर्ष प्रतिजमेऽत्यमर्पणः ।। ४४ देवदानवयक्षाय पिशाचोरगराक्षसाः। अथ संवर्धयामास तदपै देवराडपि । भीष्मद्रोणादयः सर्वे कुरवथ महारथाः ॥ ६१ भूय एव महावीर्य जिज्ञासुः सव्यसाचिनः॥४५ लोके सर्वनृपार्थव वीराधान्ये धनुर्धराः । सोऽम्मवर्ष महावेगमिपुभिः पाण्डवोऽपि च । एते पार्थ रणे युक्ताः प्रतियोद्धं न शपुः ॥६२ विलयं गमयामास हर्पयन्पाकशासनम् ॥ ४६ अहं हि नित्यं कारव्य फल्गुनं हदि संस्थितम् । उपादाय तु पाणिभ्यामगदं नाम पर्वतम् । अपश्यं चिन्तयिन्या तं ममुद्विमोऽमि वनयात् ।। सगुमं व्यगजलको जिघांमुः धेतवाहनम् ॥४७ गृहे गृहे च पश्यामि वात पार्यमई मदा । ननोऽर्जुनो वेगवर्चिलमानरजिनंगः । शरगाण्डीयसंयुक्तं पाशहसमियान्तकम् ॥ ६४ पाधिसयामास गिरिराज महसपा ।। १८ अपि पार्थसहमाणि मीतः पश्यामि माग्न । नप पातयामास गरः पार्थो महान्युधि । पार्थभूतमिदं गर्व नगरं प्रनिमानि मे ॥ ६५ ततः शक्रो महाराज रणे वीर धनअयम् ॥४९ पामर हि पम्यामि रहिन नात मारत । मान्या जंतुमय में मेजोपलसमन्वितम् । रना ममगतं पार्यमुदमामि विनंतनः ॥ ६६ पग प्रीनिं या ना त्रायण यामः ।। ५० अकागदीनि नामानि अनुनयनपतमः । नहाना न नमानि दिपि कभिन्महापमाः। : अयाधगम्पुजार ग्रामं मंजनपनि में ।। ६७ ·- । १५० श्रीमन्महाभारते [ अनुद्यूतपर्व ८ आयालवृद्धसंक्षोभे सर्वक्षत्रसमागमे । एक एव तु पार्थस्तैर्युद्धं चक्रे सुदारुणम् । क्षिनकारी जले मत्स्य दुनिरीक्ष्यं ससर्ज ह ॥२ तेन तेपां समं युद्ध मुहूर्त प्रबभूव ह ॥ · १९ सबैपैरसाध्यं तत्कार्मुकप्रवरं च चै । ततः पार्थो रणे सर्वान्वारयित्वा शितैः शरैः । क्षणेन सज्यमकरोत्सर्वक्षत्रस्य पश्यतः॥ ३ बलाद्विजित्य राजेन्द्र वीरस्तान्सर्वयादवान् । ततो यत्रमयं विध्या विसारं फल्गुनो चली। तां सुभद्रामथादाय शक्रप्रस्थं विवेश ह ॥ २० कृष्णया हेममाल्येन स्कन्धे स परिवेष्टितः ॥ ४ भूयः शृणु महाराज फल्गुनस्य च साहसम् । ततस्तया वृतं पार्थं दृष्ट्वा सर्वे नृपास्तदा । ददौ स वविभत्सुः प्रार्थित खाण्डवं वनम् २१ रोपात्सर्वायुधान्गृह्य क्रुद्धा वीरा महौजसः । लब्धमाने तु तेनाथ भगवान्हव्यवाहनः । वैकर्तनं पुरस्कृत्य सर्वे पार्थमुपाद्रवन् । ५ भक्षितुं खाण्डवं राजस्वस्थानुपचक्रमे ॥ २२ स सर्वान्पार्थिवान्दृष्ट्वा द्धान्पार्थों महाबलः । ततस्तं भक्षयन्तं वै सव्यसाची विभावसुम् । वारयित्वा शरस्तीक्ष्णैरजयत्तत्र स. स्वयम् ॥ ६. रथी धन्वी शरान्गृह्य स कलापयुतः प्रभुः । जित्वा तु तान्महीपालान्सर्वान्कर्णपुरोगमान् । पालयामास राजेन्द्र स्ववीर्येण महाबलः ॥ २३ लेभे कृणां शुभां पार्थो युध्या वीर्यचलात्तदा ।।७ ततः श्रुत्वा महेन्द्रस्तु मेघांस्तान्सन्दिदेश है। सर्वक्षत्रसमूहेषु अम्बां भीष्मो यथा पुरा । तेनोक्ता मेघसङ्कास्ते ववपुरतिवृष्टिभिः।। २४ ततः कदाचिद्वीभत्सुस्तीर्थयात्रां ययौ स्वयम् ।।८। ततो मेघगणान्पार्थः शरवातैः समन्ततः । अथोलूपी शुभां तात नागराजसुतां तदा । खगमैर्वारयामास तदाश्चर्यमिवाभवत् ।। २५ नागेप्वाप वराय्येपु प्रार्थितोऽथ यथा तथा ।।९ वारितान्मेघसांश्च श्रुत्वा क्रुद्धः पुरन्दरः । ततो गोदावरी कृष्णां कावेरी चावगाहत । पाण्डरं गजमाथाय सर्वदेवगणैर्वृतः । तत्र पाण्ड्यं समासाद्य तस्य कन्यामवाप सः १० । ययौ पार्थेन संयोद्धं रक्षार्थ खाण्डवस्य च ॥२६ लब्बा जिष्णुर्मुदं तत्र ततो याम्यां दिशं ययौ११ । रुद्राश्च मरुतश्चैव वसवश्वाश्विनौ तदा । स दक्षिणं समुद्रान्तं गत्वा चाप्सरसां च वै ।। आदित्याश्चैव साध्याश्च विश्वेदेवाश्च भारत । कुमारतीर्थमासाद्य मोक्षयामास चार्जुनः ॥१२ ; गन्धर्वाश्चैव सहिता अन्ये देवगणाथ ये ॥ २७ ग्राहरूपाश्च ताः पञ्च अतिशौर्येण चै बलात् । ते सर्वे शस्त्रसंपन्ना दीप्यमानाः स्वतेजसा । कन्यातीर्थ समभ्येत्य ततो द्वारवतीं ययौ ॥१३ धनञ्जयं जिघांसन्तः प्रपेतुर्विवुधाधिपाः ॥ २८ तत्र कृष्णनिदेशात्स सुभद्रां प्राप्य फल्गुनः। युगान्ते यानि दृश्यन्ते निमित्तानि महान्त्यपि । तामारोप्य रथोपस्थे प्रययौ स्वपुरी प्रति ॥ १४ । सर्वाणि तत्र दृश्यन्ते निमित्तानि महीपते ॥२९ अथादाय गते पार्थे ते श्रुत्वा सर्वयादवाः । । ततो देवगणाः सर्वे पार्थ समभिदुद्रुवुः । तमभ्यधावन्त्संक्रुद्धाः सिंहव्याघ्रगणा इव ॥१५ : असंभ्रान्तस्तु तान्दृष्ट्वा स तां देवमयीं चमूम् ३० प्रद्युम्नः कृतवर्मा च गदः सारणसात्यकी । त्वरितः फल्गुनो गृह्य तीक्ष्णांस्तानाशुगांस्तदा । आहुकश्चैव साम्बश्च चारुदेणो विदूरथः ।। १६ इन्द्रं देवांश्च संप्रेक्ष्य तस्थौ काल इवात्यये ॥३१ अन्ये च यादवाः सर्वे वलदेवपुरोगमाः। ततो देवगणाः सर्वे बीभत्सुं सपुरन्दराः । एकमेव परे कृष्णं गजवाजिरथैर्युताः ।। १७ अवाकिरन्छरवातानुपं तं महीपते ।। ३२ अथासाद्य बने यान्तं परिवार्य धनञ्जयम् । ततः पार्थो महातेजा गाण्डिवं गृह्य सत्वरः। चर्युद्धं सुसंसुद्धा बहुकोट्यश्व यादवाः ॥ १८ वारयामास देवानां शरवातैः शरांस्तदा ॥ ३३ । .

·अध्यायः ९७] सभापर्व २॥ १५१ : पुनः क्रुद्धाः सुराः सर्वे मत्य तं सुमहावलाः। समर्थो निर्जये राजन्नपि साक्षात्मजापतिः ॥५१ नानाशस्त्रैर्ववर्पस्तं सव्यसाची महीपते ।। ३४ ततः पार्थः शरैर्हत्वा यक्षराक्षसपन्नगान् । तान्पार्थः शस्त्रवान्दै विसष्टान्विबुधैस्तदा । दीप्ते चाना महातेजाः पातयामास सन्ततम्।।५२ द्विधा त्रिधा स चिच्छेद स एव निशितैः शरैः।। प्रतिषेधयितुं पार्थ न शेकुस्तत्र केचन । पुनश्च पार्थः संयुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः । दृष्ट्वा निवारितं शक्रं दिवि देवगणैः सह ।। ५३ देवसङ्घाञ्छरैस्तीक्ष्णैरर्पयन्वै समन्ततः ।। ३६ यथा सुपर्णः सोमार्थ विवुधानजयत्पुरा । ततो देवगणाः सर्वे युध्या पार्थेन वै मुहुः । तथा जित्वा सुरान्पार्थस्तर्पयामास पावकम् ।।५४ रणे जेतुमशक्यं तं ज्ञाखा ते भरतपम ॥ ३७ ततोऽर्जुनः स्ववीर्येण तर्पयित्वा विभावसुम् । शान्तास्ते विबुधाः सर्वे पार्थवाणाभिपीडिताः। रथं ध्वजं च सहयं दिव्यानस्त्रांच पाण्डवः॥५५ सद्विपं वासवं त्यक्त्या दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् ॥३८ गाण्डीवं च धनुःश्रेष्ठं तूणी चाक्षयसायको । प्राची रुद्राः सगन्धर्वा दक्षिणां मरुतो ययुः । एतान्यपि च वीभत्सुर्लेभे कीर्ति च भारत ॥५६ दिशं प्रतीची भीतास्ते वसवश्च तथाऽश्विनौ ॥३९ भूयोऽपि शृणु राजेन्द्र पार्थो गत्वोत्तरां दिशम् । आदित्याश्चैव विश्वे च दुद्रुवुर्वा उदयुखाः। विजित्य नववर्षांश्च सपुरांच सपर्वतान् ।। ५७ साध्यायोर्ध्वमुखा भीताचिन्तयन्तोऽस सायकान् जम्बूद्वीपं वशे कृत्वा सर्व तद्भरतर्षभ । एवं सुरगणाः सर्वे पाद्रवन्त्सर्वतो दिशम् । चलाजित्वा नृपान्सर्वान्करे च विनिवेश्य च।।५८ मुहुर्मुहुः प्रेक्षमाणाः पार्थमेव सकार्मुकम् ॥ ४१ रत्नान्यादाय सर्वाणि गत्वा चैव पुनः पुरीम् । विद्रुतान्देवसङ्घांस्तारणे दृष्ट्वा पुरन्दरः। ततो ज्येष्ठं महात्मानं धर्मराज युधिष्ठिरम् । ततः क्रुद्धो महातेजाः पार्थ वाणैरवाकिरत् ॥४२ : राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं कारयामास भारत ॥ ५९ पार्थोऽपि शक्रं विव्याथ मानुपो विवुधाधिपम्।। स तान्यन्यानि कर्माणि कृतवानर्जुनः पुरा । ततः सोऽश्ममयं वर्षे व्यसृजद्विबुधाधिपः । अर्जुनेन समो वीर्ये त्रिषु लोकेषु न कचित् ।।६० तच्छरैरर्जुनो वर्ष प्रतिजन्मेऽत्यमर्पणः॥ ४४ | देवदानवयक्षाच पिशाचोरगराक्षसाः । अथ संवर्धयामास तद्वर्प देवराडपि । । भीष्मद्रोणादयः सर्वे कुरवश्व महारथाः॥ ६१ भूय एव महावीर्य जिज्ञासुः सव्यसाचिनः॥४५ लोके सर्वनृपाथैव वीराश्चान्ये धनुर्धराः । सोऽश्मवर्ष महावेगमिषुभिः पाण्डवोऽपि च । एते पार्थ रणे युक्ताः प्रतियोढुं न शकुयुः ॥६२ विलयं गमयामास हर्षयन्पाकशासनम् ॥ ४६ । अहं हि नित्यं कौरव्य फल्गुनं हृदि संस्थितम् । उपादाय तु पाणिभ्यामङ्गद नाम पर्वतम् । अपश्यं चिन्तयित्वा तं समुद्विग्नोऽसि वद्भयात् ।। सद्रुमं व्यस्जच्छको जिघांसुः श्वेतवाहनम् ।।४७ गृहे गृहे च पश्यामि तात पार्थमहं सदा । ततोऽर्जुनो वेगवद्धिर्चलमानरजिह्मगैः । शरगाण्डीवसंयुक्तं पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ ६४ वाणर्विध्वंसयामास गिरिराज सहस्रधा ॥ ४८ अपि पार्थसहस्राणि भीतः पश्यामि भारत | शरं च पातयामास शरैः पार्थो महान्युधि । पार्थभूतमिदं सर्व नगरं प्रतिमाति मे ॥ ६५ ततः शको महाराज रणे वीरं धनञ्जयम् ॥४९ पार्थमेव हि पश्यामि रहिते तात भारत । ज्ञात्वा जेतुमशक्यं तं तेजोवलसमन्वितम् । । दृष्ट्वा स्वमगतं पार्थमुद्धमामि विचेतनः ॥ ६६ परां प्रीतिं ययौ तत्र पुत्रशौर्येण वासवः ॥ ५० अकारादीनि नामानि अर्जुनग्रस्तचेतसः । तदा क्षेत्र न तस्सास्ति दिवि कश्चिन्महायशाः । ; अश्वाक्षराम्बुजाधव त्रासं संजनयन्ति मे ॥ ६७ ·वैशंपायन उवाच । १५२ श्रीमन्महाभारते [ अनुयूतपर्व ८ नास्ति पार्थाहते तात परवीराद्भयं मम । निवसेम वयं ते वा तथा द्यूतं प्रवर्तताम् । प्रहाद वा बलिं वापि हन्याद्धि विजयोरणे ।।६८ अक्षानुस्वा पुन तमिदं कुर्वन्तु पाण्डवाः ॥ ८३ तस्मात्तेन महाराज युद्धं नस्तात न क्षमम् । एतत्कृत्यतमं राजन्नसाकं भरतर्षभ । अहं तस्य प्रभावज्ञो नित्यं दुःसं पहामि च ॥६९ अयं हि शकुनिर्वेद' सविद्यामक्षसंपदम् ॥ ८४ पुरा हि दण्डकारण्ये मारीचस यथा भयम् । दृढमूला वयं राज्ये मित्राणि परिगृह्य च । भवेद्रामे महावीर्ये तथा पार्थे भयं मम ॥ ७० । सारवद्विपुलं सैन्यं सत्कृत्य च दुरासदम् ॥ ८५ धृतराष्ट्र उवाच । ते च त्रयोदशं वर्प पारयिष्यन्ति चेद्रतम् । जानाम्येव महवीर्य जिष्णोरेतदुरासदम् । जेष्यामस्तान्वयं राजत्रोचतां ते परन्तप ॥ ८६ एतद्वीरस्य पार्थस्य मा कास्त्विं तु विप्रियम् ७१ , धृतराष्ट्र उवाच । द्यूतं वा शस्त्रयुटुं वा दुर्वाक्यं वा कथंचन । तूर्ण प्रत्यानयस्वतान्कामं व्यध्वगतानपि । एतेष्वेवं कृते तस्य विग्रहश्चैव यो भवेत् ॥ ७२ आगच्छन्तु पुन तमिदं कुर्वन्तु पाण्डवाः ॥ ८७ तसांत्वं पुत्र पार्थेन नित्यं स्नेहेन वर्तय । यश्च पार्थेन संबन्धो वर्तते चेन्नरो भुवि ।। ७३ ततो द्रोणः सोमदत्तो बाहीकचैव गौतमः । तस नास्ति भयं किंचित्रिषु लोकेषु भारत । तस्साचं जिष्णुना वत्स नित्यं स्नेहन वर्तय ॥७४ विदुरो द्रोणपुत्रश्च वैश्यापुत्रश्च वीर्यवान् ।। ८८ भूरिश्रवाः शान्तनवो विकर्णश्च महारथः । दुर्योधन उवाच । मा द्यूतमित्यमापन्त शमोऽस्त्विति च सर्वशः ८९ द्यूते पार्थस्य कौरव्य मायया निकृतिः कृता । तसाद्धि नोजयस्ताद अन्योपायेन नो भवेत् ७५ अकामानां च सर्वेां सुहृदामर्थदर्शिनाम् । अकरोत्पाण्डवाहानं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः ॥ ९० धृतराष्ट्र उवाच । अथाब्रवीन्महाराज धृतराष्ट्र जनेश्वरम् । उपायश्च न कर्तव्यः पाण्डवान्प्रति भारत । पुत्रहार्दाद्धर्मयुक्ता गान्धारी शोककर्शिता ॥९१ पार्थान्प्रति पुरा वत्स बहूपायाः कृतास्वया ७६ जाते दुर्योधने क्षत्ता महामतिरभाषत । तानुपायान्हि कौन्तेया बहुशो व्यतिचक्रमुः। नीयतां परलोकाय साध्वयं कुलपांसनः ।। ९२ तसाद्धितं जीविताय नः कुलस्य जनस्य च।।७७ त्वं चिकीर्यसि चेद्वत्स समिनः सहबान्धवः । व्यनदजातमात्रो हि गोमायुरिव भारत । सम्राहकस्सं पार्थेन नित्यं स्नेहेन वर्तय ॥ ७८ अन्तो नूनं कुलस्यास्य कुरवस्तन्निबोधत ॥ ९३ वैशंपायन उवाच । मा निमजीः स्वदोपेण महाप्सु त्वं हि भारत । मा बालानामशिष्टानामभिमंस्था मतिं प्रभो ॥९४ धृतराष्ट्रवचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । चिन्तयित्वा मुहूर्ततु विधिना चोदितोऽब्रवीत्।। मा कुलस्य क्षये घोरे कारणं त्वं भविष्यसि । पुनर्दीव्याम भद्रं ते पनवासाय पाण्डवैः । । पद्धं सेतुं को नुभिन्द्यामेच्छान्तं च पावकम् ९५ एवमेतान्वशे कर्तुं शक्ष्यामः पुरुषर्षभ ।। शमे स्थितान्को नु पार्थान्कोपयेभरतर्षभ । ते वा द्वादश वर्षाणि वयं वा द्यूतनिर्जिताः। सरन्तं त्वामाजमीढं स्मारयिष्याम्यहं पुनः ॥९६ प्रविशेम महारण्यमजिनैः प्रतिवासिताः॥ ८१ शास्त्रं न शास्ति दुर्बुद्धिं श्रेयसे चेतराय च। त्रयोदशं च स्वजनरज्ञाता: परिवत्सरम् । न वै वृद्धो बालमतिर्भवेद्राजन्कथंचन ॥ ९७ ज्ञाताच पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश ।। ८२ अकामानां घृतमनिच्छता सताम् ॥ ९० ।। ८० ·मध्यायः ९८] सभापर्व २ । त्वन्नेत्राः सन्तु ते पुत्रा मात्वां दीर्णाः प्रहासिपुः । प्रध्वंसिनी फरसमाहिता श्री- तसादयं मद्वचनात्यज्यतां कुलपांसनः ॥ ९८ मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ १०० तथा ते न कृतं राजन्पुत्रस्नेहान्नराधिप । अथाब्रवीन्महाराजो गान्धारी धर्मदर्शिनीम् । तस प्राप्तं फलं विद्धि कुलान्तकरणाय यत् ।। ९९ अन्तः कामं कुलस्यास्तु न शक्नोमि निवारितुं१०१ शमेन धर्मेण नयेन युक्ता यथेच्छन्ति तथैवास्तु प्रत्यागच्छन्तु पाण्डवाः । या ते बुद्धिः साऽस्तु ते मा प्रमादीः। । पुनर्पतं च कुर्वन्तु मामकाः पाण्डवैः सह ॥१०२ ॥ इति श्रीमन्महामारते समापर्वणि अनुघृतपर्वणि सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥ वैशंपायन उवाच । . अष्टनवतितमोऽध्यायः॥९८॥ निजनगरं गच्छतो युधिष्ठिरस्य मध्येमार्ग दूताबानेन पुननिवृत्त्य नसभाप्रवेशः ॥ १ ॥ अनुघूतेपि युधिष्ठिरस्य शकुनिना पराजयः ॥ २॥ सर्वलोकविनाशाय देवेनोपनिपीडिताः ।। ततो.व्यध्वगतं पार्थ प्रातिकामी युधिष्ठिरम् । शकुनिरुवाच । उवाच वचनाद्राज्ञो धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।। १] अमुञ्चत्स्थविरो यद्वो धनं पूजितमेव तत् । उपास्तीर्णा सभा राजनक्षानुप्त्वा युधिष्ठिर । महाधनं ग्लहं त्वेक शृणु भो भरतर्षभ । एहि पाण्डव दीव्येति पिता त्वाह नराधिपः ॥२ वयं वा द्वादशाब्दानि युष्माभिर्चुतनिर्जिताः। युधिष्ठिर उवाच । प्रविशेम महारण्यं सरवाजिनवाससः ॥ १० /धातुर्नियोगाद्भूतानि प्राप्नुवन्ति शुभाशुभम् । त्रयोदशं च खजनरज्ञाताः परिवत्सरम् । न निवृत्तिस्तयोरस्ति देवितव्यं पुनर्यदि ॥ ३ ज्ञाताश्च पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश ॥११ अक्षयूते समाहानं नियोगात्स्थविरस्य च । अस्माभिर्निर्जिता यूयं वने द्वादश वत्सरान् । जाननपि क्ष्यकरं नातिक्रमितुमुत्सहे ॥ ४ | वसध्वं कृष्णया सार्धमजिनः प्रतिवासिताः॥१२ त्रयोदशं च खजनरनाताः परिवत्सरम् । असंभवो हेममयस्य जन्तो- ज्ञाताश्च पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश ।। १३ स्तथापि रामो लुलुमे मृगाय । त्रयोदशे च निर्वृत्ते पुनरेव यथोचितम् । प्रायः समासन्नपराभवाणां स्वराज्यं प्रतिपत्तव्यमितररथवेतरः ।। धियो विपर्यस्ततरा भवन्ति ।। ५. अनेन व्यवसायेन सहासाभियुधिष्ठिर । इति ध्रुवनिववृते भ्रातृभिः सह पाण्डवः । अक्षानुप्त्वा पुनर्घतमेहि दीव्यस्य भारत ॥ १५ . जानंध शकुनर्मायां पार्थो यूतमियात्पुनः ॥ ६ अथ सभ्याः सभामध्ये समुच्छ्रितकरास्तदा । विविशुम्ते समां तां तु पुनरेव महारथाः। ऊचुरुद्विग्नमनसः संवेगात्सर्व एव हि ॥ व्यथयन्ति स चेतांसि मुहृदां भरतर्पमाः ॥ ७ सभ्या ऊचुः । यधीपजोपमासीनाः पुनतप्रवृत्तये । अहो धिग्वान्यया ननं बोधयन्ति महद्भयम् । रामेधाग्यमेव नेता येवो लोग्राः । दाणांस्त्यनो मिन- संगादतिगयात् ॥ १६ ॥ अष्टनवतितमोऽध्यायः ॥१८॥ मंगायः॥ ९॥ गप्तनवनिमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ चशंपायन उवाच । १४. F -- मभा.२.

·१५४ श्रीमन्महाभारते • [अनुसपर्व ८ बुद्ध्या बुद्ध्येन वा बुद्ध्येदयं वै भरतर्षभ ॥ १७ । अनेन व्यवसायेन दीव्याम पुरुपर्पभाः । वैशंपायन उवाच । समुत्क्षेपेण चकेन-वनवासायं भारत । 'वैशंपायन उवाच । जनप्रवादान्सुबह-शृण्वन्नपि नराधिपः । हिया च धर्मसंयोगात्पार्थो द्यूतमियात्पुनः॥१८ एवं दैवबलाविष्टो धर्मराजो युधिष्ठिरः। जाननपि महाबुद्धिः पुनद्रूतमवर्तयत् । भीष्मद्रोणाऽऽचार्यमाणो विदुरेण च धीमता २४ अप्यासन्नो विनाशः सात्कुरूणामितिचिन्तयन् ॥ युयुत्सुना कृपेणाथ सञ्जयेन च भारत । गान्धार्या पृथया चैव भीमार्जुनयमैस्तथा ॥२५ युधिष्ठिर उवाच । विकर्णेन च वीरेण द्रौपद्या द्रौणिना तथा । कथं वै मद्विधो राजा स्वधर्ममनुपालयन् । सोमदत्तेन च तथा बाहीकेन च धीमता ॥२६ आहूतो विनिवर्तेत दीव्यामि शकुने त्वया ॥२० वार्यमाणोपि सततं न च राजनियच्छति । शकुनिरुवाच । एवं संवार्यमाणोपि कौन्तेयो हितकाम्यया ॥२७ गवावं बहुधेनूकमपर्यन्तमजाविकम् । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थे मुहूर्त कलिमाविशत् । गजाः कोशो हिरण्यं च दासीदासाश्च सर्वशः२१ आविष्टः कलिना राजञ्छकुनि प्रत्यभापत ॥२८ हित्वा नो ग्लह एवैको वनवासाय पाण्डवाः। एवं भवखिति तदा वनवासाय दीव्यति ।' यूयं वयं वा विजिता बसेम वनमाश्रिताः ॥२२ प्रतिजग्राह तं पार्थो ग्लहं जवाह सौबलः । त्रयोदशं च वै वर्षमज्ञाताः स्वजनैस्तथा । जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभापत ॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अनुद्यूतपर्वणि अष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ९८ ॥ २९ एकोनशततमोऽध्यायः ॥ ९९॥ थनाय प्रस्थितान्पाण्डयान्प्रति दुश्शासनकृतापहासः ॥ ॥ पाण्डवानां बहुप्रतिज्ञाकरणपूर्वकं पृतराष्ट्रसमीपग- मनम् ॥२॥ वैशंपायन उवाच । ततः पराजिताः पार्था वनवासाय दीक्षिताः । अजिनान्युत्तरीयाणि जगृहुश्च यथाक्रमम् ॥ १ अजिनः संवृतान्दृष्ट्वा हतराज्यानरिन्दमान् । प्रस्थितान्वनवासाय ततो दुःशासनोऽब्रवीत् ॥२ प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्र राज्ञो महात्मनः । पराजिताः पाण्डवेया विपत्ति परमां गताः॥३ अद्य देवाः संप्रयाताः समैवर्मभिरस्थलैः । गुणज्येष्ठास्तथा श्रेष्ठाः श्रेयांसो यद्वयं परैः॥४ नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालमनन्तकम् । मुखाच हीनाराज्याच्च विनष्टा शाश्वती समाः ५ घनेन मत्ता ये ते स धार्तराष्ट्रान्प्रहासिपुः । ते निर्जिता हतधना वनमेप्यन्ति पाण्डवाः ॥६ चित्रान्सन्नाहानवमुश्चन्तु चैपां वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति । विवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे यथा ग्लहं सौरलस्साभ्युपेताः ॥ न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा इत्येव ये भावितवुद्धयः सदा ।। ज्ञास्यन्ति तेत्मानमिमेऽद्य पाण्डवा विपर्यये पण्डतिला इवाफलाः ॥ इदं हि वासो यदि वेशानां मनस्विनां रौरवमाहवेषु । आदीक्षितानामजिनानि यद- दलीयसां पश्यत पाण्डवानाम् ॥. ९ ·- अध्यायः ९९ ] समापर्व २।. १५५ महाप्राज्ञः सौमकिर्यज्ञसेनः मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्ग कन्यां पाञ्चाली पाण्डवेभ्यः प्रदाय । गौगोरिति साहयन्मुक्तलजः॥ अकापीद्वै मुकृतं नेह किंचित् | भीमसेन उवाच । क्लीवाः पार्थाः पतयो याज्ञसेन्याः॥१० नृशंस परुपं वक्तुं शक्यं दुःशासन त्वया । मूक्ष्मप्रावारानजिनोत्तरीयान् निकला हि धनं लब्ध्वा को विकथितुमर्हति २० दृष्ट्वाऽरण्ये निर्धनानप्रतिष्ठान् । मैव स मुकृतां लोकान्गच्छेत्पार्थों वृकोदरः । कां वं प्रीति लप्स्यसे याज्ञसेनि यदि वक्षो हि ते भित्वा न पित्रेच्छोणितं रणे२१ पतिं वृणीप्येह यमन्यमिच्छसि ॥ ११ धार्तराष्ट्रानरणे हत्त्वा मिपतां सर्वधन्विनाम् । एते हि सर्वे कुरवः समेताः शमं गन्ताऽसि नचिरात्सत्यमेतद्रवीमि ते ॥२२ क्षान्ता दान्ताः मुद्रविणोपपन्नाः। वैशंपायन उवाच । • एपां वृणीप्वकतमं पतिले तस राजा सिंहगतेः सखेलं न त्वां नयेत्कालविपर्ययोऽयम् ।। १२ दुर्योधनो भीमसेनस्स हर्यात् । यथाऽफलाः पण्डतिला यथा चर्ममया मृगाः । गतिं स्वगत्याऽनुचकार मन्दो तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि॥१३ निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः ।। २३ किं पाण्डवांस्ते पतितानुपास नैतावता कृतमित्यत्रवीत्तं मोघः श्रमः पण्ढतिलानुपास्य । वृकोदरः सनिवृत्तार्धकायः। एवं नृशंसः परुपाणि पार्था- शीघ्रं हि त्वां निहतं सानुवन्धं संसार्याहं प्रतिवक्ष्यामि मृढ ॥ २४ नश्रावयद्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः॥ १४ एवं समीक्ष्यात्मनि चावमानं तव श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमी नियम्य मन्युं बलवान्स मानी । निर्मोचः सन्निगृयव रोपात् । उवाच चनं सहसवोपगम्य विनिष्कामवाक्यमुवाच भीमः ॥ २५ सिंहो यथा हैमवतः शृगालम् ॥ १५ अहं दुर्योधनं हन्ता कर्ण हन्ता धनञ्जयः । शकुनि चाक्षकितवं सहदेवो हनिप्यति ॥ २६ यूर पापजनर्जुष्टमकृतार्थ प्रमापसे । इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये वृहद्वचः । गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे ॥१६ सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन्नो युद्धं भविष्यति॥२७ यथा तुदसि मर्माणि वाक्छररिह नो भृशम् । मुयोधनमिमं पापं हन्ताऽस्मि गदया युधि । तथा सारयिता तेऽहं कृन्तन्माणि संयुगे ॥१७ शिरः पादेन चास्याहमधिष्ठासामि भूतले ।।२८ ये च त्वामनुवर्तन्ते क्रोधलोमवशानुगाः । वाक्यशूरस चवास्स परुपस्य दुरात्मनः । गोसारः सानुबन्धास्तान्नेताऽसि यमसादनम्१८ दुःशासनस रुधिरं पाताऽसि मृगराडिय ।।२९ अर्जुन उवाच । "एवं वाणमजिनर्विवासितं 'भीमसेन न ते सन्ति येषां वरं त्वया विह । दुःशासनस्तं परिनृत्यति स । मत्ता मृगेषु सुखिनो न युद्ध्यन्ते महद्भयम्।।३० कार्पयवा निखण्टुल तृणधान्यम् ॥ ११॥ सारयिता स्मार- यिप्यामि ॥ १७ ॥ गोरिल्युपहासः ॥ १९ ॥ राजानुगः संसदि कारवाणां भीमसेन उवाच । वैशंपायन उवाच ।

·श्रीमन्महाभारते
[ अनुयूतपर्व ८
-
.
नैवं वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम् । सहदेव उवाच ।
इतश्चतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद्भविष्यति ॥ ३१ अक्षान्यान्मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशोहर ।
भीमसेन उवाच ।
नतेऽक्षा निशिता वाणास्वयैते समरे घृताः॥४०
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः । यथा चैवोक्तवान्भीमस्त्वामुद्दिश्य सयान्धवम् ।
दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पासति शोणितम्३२ कर्ताहं कर्मणस्तस्य कुरु कार्याणि सर्वशः॥ ४१
अर्जुन उवाच ।
हन्ताऽसि तरसा युद्धे त्वामेवेह सवान्धयम् ।
असूयितारं द्रष्टारं प्रवक्तारं विकत्थनम् । यदि स्थास्यसि सङ्ग्रामे क्षत्रधर्मेण सौवल ।। ४२
भीमसेन नियोगाने हन्ताहं कर्णमाहवे ॥ ३३ सहदेववचः श्रुत्वा नकुलोऽपि विशांपते ।
अर्जुनः प्रतिजानीते भीमस्स प्रियकाम्यया ।
दर्शनीयतमो नृणामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४३
कर्ण कर्णानुगांचैव रणे हन्ताऽसि पत्रिभिः॥३४ सुतेयं यज्ञसेनस्य द्यूतेऽस्मिन्धृतराष्ट्रजैः ।
ये चान्ये प्रतियोत्स्यन्ति युद्धिमोहेन मां नृपाः।
यैर्वाचः श्राविता रूक्षाः स्थितैर्दुर्योधनप्रिये ॥४४
तांश्च सर्वानहं वाणर्नेताऽसि यमसादनम् ।।३५
चलेद्धि हिमवान्स्थानानिष्प्रभः सादिवाकरः।
तान्धार्तराष्ट्रान्दुर्वृत्तान्मुमूर्पकालनोदितान् ।
शैत्यं सोमात्प्रणश्येत मत्सत्यं विचलेद्यदि ॥३६
गमयिप्यामि भूयिष्ठानहं वैवस्वतक्षयम् ॥ ४५
न प्रदास्यति चेद्राज्यमितो वर्षे चतुर्दशे ।
'उलूकं च दुरात्मानं सौबलस्य सुतं प्रियम् ।
दुर्योधनोऽभिसत्कृत्य सत्यमेतद्भविष्यति ॥ ३७ क्रूरं हन्तासि समरे तं चै र नराधमम् ॥ ४६
वैशंपायन उवाच ।
निदेशाद्धर्मराजस द्रौपद्याः पदवीं चरन् ।
इत्युक्तवति पार्थे तु श्रीमान्माद्रवतीसुतः ।
निर्धार्तराष्ट्रां पृथिवीं कर्ताऽसि नचिरादिच ॥४७
प्रगृह्य विपुलं वाहुं सहदेवः प्रतापवान् ॥ ३८ | वैशंपायन उवाच
सौबलस्य वधं प्रेप्सुरिदं वचनमब्रवीत् ।
एवं ते पुरुपव्याघाः सर्वे व्यायतवाहवः।
क्रोधसंरक्तनयनो निःश्वसन्निव पन्नगः ।। -३९ प्रतिज्ञा बहुलाः कृत्वा धृतराष्ट्रमुपागमन् ॥ ४८
॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि अनुद्यूतपर्वणि एकोनशततमोऽप्यायः ॥ ९९ ।।
शततमोऽध्यायः ॥ १०० ।।
युधिष्टिरेण पनगमनाय भीष्माघामन्त्रगम् ॥ ३॥ पाण्टवान्प्रति विदुरवचनम् ॥ २ ॥
युधिष्ठिर उवाच ।
'गान्धारीच महाभागां मातरं च तथा पृथाम् ।
आमन्वयामि भरतांस्तथा वृद्धं पितामहम् ।
सर्वानामय गच्छामि द्रष्टाऽसि पुनरेत्य वः ॥४
राजानं सोमदत्तं च महाराजं च बाहिकम् ॥ १ वैशंपायन उवाच ।
द्रोणं कपं नृपांधान्यानश्वत्थामानमेव च। न च किंचिदयोचुस्तं हियाऽऽसन्ना युधिष्ठिरम् ।
पिदुरं धृतराष्ट्रं च धार्तराष्ट्रांच सर्वशः ।। २. मनोभिरेव फल्याणं दध्युस्ते तस्य धीमतः॥ ५
'सौमदत्तिं महावीर्य विकर्ण च महामतिम् ।' विदुर उवाच ।
युयुत्सं सअयं च तवान्यान्सभासदः ॥ ३ आर्या पृथा राजपुत्री नारण्यं गन्तुमर्हति ।
मासाः ॥ ३३ ॥ ए. मामिति पदं रियाविशेषणम् | ॥ ४ ॥ एकोनाननमोऽध्यायः ॥ १९ ॥

·. अध्यायः.१०१] सभापर्व २। १५७ मुकुमारी च वृद्धा च नित्यं चैव सुखोचिता ॥६ भृगुतुङ्गे च रामेण दृपद्धत्यां च शंभुना । इह वत्सति कल्याणी सत्कृता मम वेश्मनि । अश्रीपीरसि तस्यापि महरञ्जनं प्रति ।। १६ इति पार्था विजानीध्वमगदं वोऽस्तु सर्वशः ॥७. कल्मापीतीरसंस्थस्य गतस्त्वं शिप्यतां भृगोः । पाण्डवा ऊचुः। द्रष्टा सदा नारदस्ते धौम्यस्तेऽयं पुरोहितः ॥१७ तथेत्युक्त्वाऽनुवन्सर्वे यथा नो वदसेऽनघ । माहासीः सांपराये त्वं बुद्धि तामृपिपूजिताम् । त्वं पितृव्यः पितृसमो वयं च त्वत्परायणाः ॥८ पुरूरवसमैलं त्वं युद्ध्या जयसि पाण्डव ॥ १८ यथाऽऽज्ञापयसे विद्वंस्त्वं हि नः परमो गुरुः । शक्क्या जयसि राज्ञोऽन्यानृपीन्धर्मोपसेवया। यच्चान्यदपि कर्तव्यं तद्विधत्स्व महामते ॥ ९ ऐन्द्रे जये धृतमना याम्ये कोपविधारणे ॥ १९ विदुर उवाच । तथा विसर्ग काबरे वारुणे चैव संयमे । युधिष्ठिर विजानीहि ममेदं भरतर्षभ । आत्मप्रदानं सौम्यत्वमयश्चैवोपजीवनम् ।। २०. - नधर्मेण जितः कश्चिव्यथते वै पराजये ॥ १० भूमेः क्षमा च तेजश्च समनं मूर्यमण्डलात् । त्वं वै धर्म विजानीपे युद्धे जेता धनञ्जयः। वायोत्रलं प्राप्नुहि त्वं भूतेभ्यश्वात्मसंपदम् ॥२१ हन्ताऽरीणां भीमसेनो नकुलस्त्वर्थसङ्घही ॥ ११ | अगदं वोऽस्तु भद्रं वो द्रष्टाऽसि पुनरागतान् ! संयन्ता सहदेवस्तु धौम्यो ब्रह्मविदुत्तमः । आपद्धर्मार्थकृच्छ्रेषु सर्वकार्येषु वा पुनः॥ २२ • धर्मार्थकुशला चैव द्रौपदी धर्मचारिणी ॥ १२ | यथावत्प्रतिपद्येथाः काले काले युधिष्ठिर । अन्योन्यस्य प्रियाः सर्वे तथैव प्रियदर्शनाः । आपृष्टोऽसीह कौन्तेय स्वस्ति प्रामुहि भारत ॥२३ परैरभेद्याः सन्तुष्टाः को वो न स्पृहयेदिह ॥१३ | कृतार्थ स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामः पुनरागतम् । एप वै सर्वकल्याणः समाधिस्तव भारत । न हि वो जिनं किंचिद्वेद कश्चित्पुराकृतम् ॥२४ नैनं शत्रुर्विपहते शक्रेणापि समोऽप्युत ॥ १४ | वैशंपायन उवाच । हिमवत्यनुशिष्टोऽसि मेरुसावर्णिना पुरा । एचमुक्तस्तथेत्युक्त्वा पाण्डवः प्रत्यविक्रमः । द्वैपायनेन कृष्णेन नगरे वारणावते ।। १५ | भीष्मद्रोणी नमस्कृत्य प्रातिष्ठत युधिष्ठिरः ॥२५ ॥ इति श्रीमन्महामारते सभापर्वणि अनुयूतपर्वणि शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥ एकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥१०१॥ पाण्डवानां धनप्रस्थानेन विद्यतां पौराणां वचनानि ॥ १ ॥ वैशंपायन उवाच । न हि रथ्यास्तदा शक्या गन्तुं ताश्च जनाकुलाः ३ ततः संप्रस्थिते तत्र धर्मराजे तदा नृप। आरुह्य सानतास्तत्र दीनाः पश्यन्ति पाण्डवान् । जनाः समन्ताद्रष्टुं तं समारुरुहुरातुराः ॥ १ पदाति चर्जितच्छत्रं चेलभूपणवर्जितम् ॥ ततः प्रासादवर्याणि विमानशिखराणि च । वल्कलाजिनसंवीतं पार्थं दृष्ट्वा जनास्तदा ।. गोपुराणि च सर्वाणि वृक्षानन्यांश्च सर्वशः ॥२ ऊचुर्बहुविधा वाचो भृशोपहतचेतसः ।। अथाधिरुह्य सस्त्रीका उदासीना व्यलोकयन् । जना ऊचुः। समाधिर्मनःसारथ्मकरो नियमः ॥ १४ ॥ विधारणे नियमने | हेतुत्वम् ॥ २० ॥ शततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ ॥१९॥ विगर्गे दाने । संयमे वशीकरणे । उपजीवनं जीवन- ·. श्रीमन्महाभारते [ अनुयूतपर्व ८ यं यान्तमनुयाति स चतुरङ्गवलं महत् । असाभिश्च परित्यक्तं पुरै संपद्यतां वनम् । तमेकं कृष्णया सार्धमनुगच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ६ विलानि दैष्ट्रिणः सर्वे वनानि मृगपक्षिणः ॥२३ 'चत्वारो भ्रातरश्चैव धौम्यश्चैव पुरोहितः । त्यजन्ससद्भयागीता गजाः सिंहा बनान्यपि । भीमार्जुनी वारयित्वा निकृत्या बद्धकार्मुकौ ॥ ७ अनाकान्तं प्रपद्यन्तः सेवमानं त्यजन्तु च ॥२४ धर्म एवास्थितो येन त्यका राज्यं महात्मना। तृणमांसफलादानां देशांस्त्यका मृगद्विजाः । या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि ॥ ८ वयं पार्थर्वने सम्यक्सह वत्स्याम निर्वृताः ॥२५ तामद्य कृष्णां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः। इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः । अङ्गरागोचितां कृष्णां रक्तचन्दनसेविनीम् ॥ ९ शुश्राव पार्थः श्रुत्वाचन विचक्रेऽस्य मानसम् २६ वर्षमुणं च शीतं च नेप्यत्याशु विवर्णताम् । ततः प्रासादसंस्थास्तु समन्ताद्वै गृहे गृहे । अद्य नूनं पृथा देवी सत्यमाविश्य भाषते ॥१० ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योपितः ॥२७ पुत्रान्नुपां च देवी तु द्रष्टुमद्याथ नार्हति । गत्वा स्वगृहजालानि उत्पाट्यावरणानि च । निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं सादुःखदर्शनम् ॥११ ददृशुः पाण्डवान्दीनान्वल्कलाजिनवाससः।।२८ किंपुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् । कृष्णां त्वदृष्टपूर्वी तां व्रजन्ती पद्भिरेव च । आनृशंसमनुक्रोशोधृतिः शीलं दमः शमः ॥१२ एकवस्त्रां रुदन्तीं तो मुक्तकेशी रजखलाम् ॥२९ . पाण्डवं शोभयन्त्येते पगुणाः पुरुपोत्तमम् । दृष्ट्वा तदा स्त्रियः सर्वा विवर्णवदना भृशम् । तसादस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः ॥ १३ | विलप्य बहुधा मोहादुःखशोकेन पीडिताः । 'औदकानीव सत्वानि ग्रीष्मे सलिलसंक्षयात् । हाहा धिग्धिग्धिगित्युक्खा नेत्ररथूण्यवर्तयन् ३० पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः ॥ १४ जनसाथ वचः श्रुत्वा स राजा भ्रातृभिः सह !' मूलसैवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः । उद्दिश्य वनवासाय प्रतस्थे कृतनिश्चयः॥ ३१ मृलं होप मनुष्याणां धर्मराजो महाद्युतिः ॥ १५ वैशंपायन उवाचे । पुप्पं फलं च पत्रं च शाखास्तोतरे जनाः । तस्मिन्संप्रस्थिते कृष्णा पृथां प्राप्य यशस्विनीम् । ते भ्रातर इव क्षिप्रं सपुत्राः सहबान्धवाः ॥ १६ अपृच्छमृशदुःखार्ता यावान्यास्तत्र योपितः ॥३२ गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छत्ति पाण्डवः । | ततो निनादुः सुमहान्पाण्डवान्तःपुरेऽभवत्।।३३ उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि चगृहाणि च ॥१७ कुन्ती च भृशसन्तप्ता द्रौपदी प्रेक्ष्य गच्छतीम् । एकदुःखसुखाः पार्थमनुयाम सुधार्मिकम् । शोकविहलया वाचा कृच्छ्राद्वचनमब्रवीत् ॥ ३४ समुच्छ्रितपताकानि परिध्यस्ताजिराणि च ॥१८ वत्से शोको न ते कार्यः प्राप्येदं व्यसनं महत् ।। उपात्तधनधान्यानि हतसाराणि सर्वशः। स्त्रीधर्माणामभिज्ञाऽसि शीलाचारवती तथा ॥३५ रजसाऽप्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः ।। १९ नयां सन्देष्टमामि भन्प्रति शुचिसिते । मृपः परिधावद्भिरुद्धलैरावृतानि च । साध्वी गुणसमापन्ना भूपितं ते कुलद्वयम् ॥३६ अपेतोदकधूमानि हीनसंमार्जनानि च ॥ २० सभाग्याः कुरक्मे ये न दग्धास्त्वयाऽनघे । प्रनष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च । अरिष्टं बज पन्थानं मदनुध्यानहिता ।। ३० दुष्कालेनेव भन्नानि भिन्नभाजनवन्ति च ॥ २१ भाविन्यर्थे हि सत्त्रीणां वैकृतं नोपजायते । अस्मत्यक्तानि वेश्मानि सौपलः प्रतिपद्यताम् । गुरुधर्माभिगुप्ता च श्रेयः क्षिप्रमवाप्स्यसि ।।३८ वन नगरमेवास्तु येन गच्छन्ति पाण्डवाः ।। २२ / सहदेवश्च में पुत्रः सदाबल्यो वने यसन् ।

·.
अध्यायः १०१]
सभापर्व २)
१५९
यथेदं व्यसनं प्राप्य नायं सीन्महामतिः ॥३९ ममान्तो नैव विहितस्तेनायुर्न जहाति माम् ॥५३
वैशंपायन उवाच ।
हा कृष्ण द्वारकावासिन्कासि संकर्षणानुज ।
तथेत्युत्वा तु सा देवी सपनेत्रजलाविला । कसान वायसे दुःखान्मां चेमांश्च नरोत्तमान् ५४
शोणिताक्तैकवसना मुक्तकेशी विनिर्ययौ ।। ४० अनादिनिधनं ये त्यामनुध्यायन्ति चै नराः ।
तां क्रोशन्ती पृथा दुःखादनुवाज गच्छतीम् । तांस्त्वं पासीत्ययं वादः स गतो व्यर्थतां कथम्५५
अथापश्यत्सुतान्सर्वान्हताभरणवाससः॥ ४१ इमे सद्धर्ममाहात्म्ययशोवीर्यानुवर्तिनः ।
रुरुचायततनून्हिया किंचिदेवा खान् ।
नाहन्ति व्यसनं भोक्तुं नन्वेपां क्रियतां दया.५६
परैः परीतान्संहृष्टैः सुहृद्भिथानुशोचितान्॥ ४२ सेयं नीत्यर्थविज्ञेषु भीष्मद्रोणकृपादिपु ।
तदवस्थान्सुतान्सर्वानुपसृत्यातिवत्सला । स्थितेषु कुलनाथेषु कथमापदुपागता ।। ५७
खजमानाऽवदच्छोकात्तत्तद्विलपती बहु ॥ ४३ हा पाण्डो हा महाराज कासि कि समुपेक्षसे ।
कुन्त्युवाच ।
पुत्रान्विवास्यतः साधूनरिभितनिर्जितान् ।।५८
कथं सद्धर्मचारित्रान्वृत्तस्थितिविभूपितान् ।
सहदेव निवर्तस्य ननु त्वमसि मे प्रियः ।
अक्षुद्रान्दृढभक्तांच दैवतेज़्यापरान्सदा ॥ ४४ शरीरादपि माद्रेय मां मा त्याक्षीः कुपुत्रवत्॥५९
व्यसनं वः समभ्यागात्कोऽयं विधिविपर्ययः । वजन्तु भ्रातरस्तेऽमी यदि सत्याभिसन्धिनः ।
'कसोपध्यान चेदमागः पश्यामि वो धिया ४५ मत्परित्राणजं धर्ममिहेव त्वमवाप्नुहि ॥ ६०
स्यात्तु मद्भाग्यदोपोऽयं याऽहं युप्मानजीजनम् । वैशंपायन उवाच ।
दुःखायासभुजोऽत्य युक्तानप्युत्तमैर्गुणैः ॥४६ एवं विलपती कुन्तीमभिवाद्य प्रणम्य च । ..
: कथं वत्स्यथ दुर्गेपु वने ऋद्धिविनाकृताः।
पाण्डवा विगतानन्दा वनायैव प्रवत्रजुः ॥ ६१
वीर्यसत्वयलोत्साहतेजोभिरकृशाः कृशाः॥४७ विदुरथापि तामाता कुन्तीमावास्स हेतुभिः ।
यद्येवमहमज्ञास्यं चने वासं हि वो ध्रुवम् ।
प्रावेशयद्गृहं क्षत्ता स्वयमार्ततरः शनैः ॥ ६२
शतशृगान्मृते पाण्डी नागमिष्यं गजायम्।।४८ धार्तराष्ट्रस्त्रियस्ताश्च निखिलेनोपलभ्य तत् ।
धन्यं वः पितरं मन्ये तपोमेधान्वितं तथा ।
गमनं परिकर्फ च कृष्णाया द्यूतमण्डले ॥ ६३
यः पुत्राधिमसंप्राप्य स्वर्गेच्छामकरोत्प्रियाम् ।।४९ रुरुदुः सुखनं सर्वा विनिन्दन्त्यः कुरुन्भृशम् ।
धन्यां चातीन्द्रियज्ञानामिमां प्राप्तां परां गतिम्। दध्युश्च सुचिरं कालं करासक्तमुखाम्बुजाः ॥६४
• मन्ये तु माद्री धर्मज्ञा कल्याणी सर्वथैव तु॥५० राजा च धृतराष्ट्रस्तु पुत्राणामनयं तदा ।
रत्या मत्या च गत्या च ययाऽहमभिसन्धिता। ध्यायन्नुद्विग्नहृदयो न शान्तिमधिजग्मिवान् ॥६५
जीवितप्रियतां मह्यं धिमा संक्लेशभागिनीम् ॥५१ स चिन्तयन्ननेकाग्रः शोकव्याकुलचेतनः ।
पुत्रका न विहास्ये वः कृच्छ्रलब्धान्प्रियान्सतः। क्षत्तुः संप्रेषयामास शीघ्रमागम्यतामिति ॥ ६६
साऽहं यास्यामि हि यनं हा कृष्णे किं जहासि माम् ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् ।
अन्तवत्यसुधर्मेऽसिन्धाना किं नु प्रमादतः।
तं पर्यपृच्छत्संविनो धृतराष्ट्रो जनाधिपः ॥ ६७
॥ इति श्रीमन्महाभारते समापर्वणि अनुयुतपर्वणि एकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०१ ।।
.
शोगिताक्तकवसना रजस्वला ॥ ४० ॥ मह्य मम ॥५१॥ एकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १.१॥
: अमुधर्मे प्राणधारणे । अन्तुवति विनाशवति ॥५३॥

·१६०
श्रीमन्महाभारते
[ अनुद्यूतपर्व ८
है
.
यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०२॥
धृतराष्ट्रण विदुरंप्रति पाण्डवानां वनप्रस्थानसमये चेष्टाविशेषप्रश्ने तत्तष्टाविशेपकथनपूर्वक तत्तदभिप्रायाविष्करणम्
॥१॥ द्रोणेन दुर्योधनाय हितोपदेशः ॥ २॥
वैशंपायन उवाच ।
वाहू विदर्शयन्राजन्नाहुद्रविणदर्पितः ।।
तमागतमथो राजा विदुरै दीर्घदर्शिनम् । चिकीर्षकर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः ।
साशक इव पप्रच्छ धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः॥ १ प्रदिशशरसंपातान्कुन्तीपुत्रोऽर्जुनस्तदा ॥ १५
कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति ।
भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्री च पाण्डवा ॥२ असक्ताः सिकतास्तस्य यथा संप्रति भारत |
धौम्यश्चैव कर्थ क्षत्तद्रौपदी च यशस्विनी। असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु ॥ १६
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्व तेषां शंस विचेष्टितम् ।।३ न मे कश्चिद्विजानीयान्मुखमयेति भारत ।
विदुर उवाच ।
मुखमालिप्य तेनासौ सहदेयोऽपि गच्छति ॥१७
वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नाहं मनांस्यादेयं मार्गे खीणामिति प्रभो ।
वाहू विशालौ संपश्यन्भीमो गच्छति पाण्डवः॥४ पांम्पलिप्तसर्वाङ्गो नकुलस्तेन गच्छति ॥ १८
सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति । एकवस्त्रा परुदती मुक्तकेशी रजस्वला ।
माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखमालिप्य गच्छति ॥ ५ शोणितेनाक्तवसना द्रौपदी वाक्यमनचीत् ॥१९
पांसूपलिप्ससर्वाङ्गो नकुलश्चित्तविहला। | यत्कृतेऽहमिदं प्राप्ता तेपां वर्षे चतुर्दशे ।
दर्शनीयतमो लोके राजानमनुगच्छति ॥ ६ हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः॥. २०
कृष्णा तु केशैः प्रच्छाध मुखमायतलोचना। बन्धुशोणितदिग्धाझ्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाः।
दर्शनीया प्ररुदती राजांनमनुगच्छति ॥ ७ | एवं कृतोदका भार्याःप्रवक्ष्यन्ति गजाह्वयम्।।२१
धौम्यो रौद्राणि सामानि याम्यानि च विशांपते कृत्वा तु नैर्ऋतान्दर्भान्धीरो धौम्यः पुरोहितः
गायन्गच्छति मार्गेषु कुशानादाय पाणिना 10 सामानि गायन्याम्यानि पुरतो याति भारत २२
धृतराष्ट्र उवाच ।
हतेषु भरतेप्वाजौ कुरूणां गुरवस्तदा ।
विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः। एवं सामानि गास्यन्तीत्युक्खा धौम्योपि गच्छति
तन्ममाचक्ष्व विदुर कस्सादेवं व्रजन्ति ते ॥ ९ 'प्रस्थाप्य पाण्डवाशेपानिःशेपस्ते भविष्यति ।
विदुर उवाच ।
इति धौम्यो व्यवसितो रौद्रसामानि गारति२४
निकृतस्यापि ते पुत्रहते राज्ये धनेषु च । धृतराष्ट्र उवाच।
न धर्माचलते पुद्धिर्धर्मराजस धीमतः॥ १० किमनुवन्नैऋतिकाः किं वा नागरिका जनाः।
योऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत । तथ्येन मे समाचक्ष्व क्षत्तः सर्वमशेषतः ॥ २५
निकृत्या भ्रंशितः क्रोधान्नोन्मीलयति लोचने । विदुर उवाच ।
नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुपा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा येऽन्ये वदन्त्यथ।
'स पिधाय मुखं राजातसाद्गच्छति पाण्डवः॥१२ तच्छृणुष्व महाराज वक्ष्यते च मया तव ॥ २६
यथा च भीमो व्रजति तन्मे निगदतः शृणु । प्रकृतय ऊचुः।
बाबोबले नास्ति समो ममेति भरतर्पम ॥ १३ हाहा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वमीदृशम् ।
बाहू विशालो कुसाऽसौ तेन भीमोपि गच्छति ।
ज
असत्काः परस्परमलमाः ॥ १६॥