·भीगा। भारतीय नमः। शास्तमुक्तावळी । VIDYA शतपणी। HARATI SN ......... . LIBRARY एकत्रिंगाबादः। अन्ते विगधिजनगक्रमणीयमर्य पूर्वोत्तगानिवप्रतिवन्धन । यद्यानमन्ततिलनाप्रथमाकरण मुत्ता इवान मुनय स गनिम्म्बयन ॥ समन्वयाधिकरणभाष्ये परेषां मयूध्यकलहमुपक्षिप्य जीवन्मुक्त पक्षः प्रतिक्षिप्त , तदेवात्र पूर्वापरमातेयाकुम । . चण्डमारुनः! अन्त इति । विधिजनमद्रमणीय सांत्र पूर्वोत्तरापनिजहरूप प्रति चय येनेति रिग्रहः । उपासनाप्रारम्भन गएच प्रारम्धेतरपूर्वाघ अदिपूर्ग तराय च उपासननिचनन्तर सरियाधगमये दिपति सक्रयिष्यतीति भगरता सहाल्यते , तस्यन साननुभाव्यत्येन म्यस्यारिद्यमानतुल्यत्वात् सन्माण मुक्तमाया भान्ति विद्यानिष्ठा, इयमेर जीवन्मुक्तिरुपचर्यत इत्यभि प्रायः । पृषांपग्यादाना प्रथमस्त्रभाष्याभिप्रायविवरणरूपत्वात् रामन्ययाधिक रणस्थजीवन्मुनिभद्माप्यरिचरणस्यावासनतिमाशङ्कयाह समन्वये ति । वेदा न्ताना तन्वमानहेतु वासम्भरः पूर्ववादउक्तः, इह ब्रह्मणि प्रामाण्याधीना द्वाभ्यार्थतत्वाध्यामायानीमन्मुत्तिरयमित्यर्थः प्रतिक्षिप्यते अतो याद दयन्यापि पांपर्यप्रयोजगद्गनिषियोपादिह निम्पाय युन मिति भारः । - ·२ - नच शाबमुक्तावली । [वा.३२ यदाहुः -- ब्रह्मात्मैक्योपदेशपरतत्वमसिवान्यश्रवणजनिततत्त्वा ध्यवसायादेव जीवन्नपि मुच्यते पुरुषः, ज्ञानस्यैव स्वाभाविक मोक्षप्रतिवन्धनिवर्तकत्वात् , तस्यच निष्पन्नत्वात् । वाधातिरिक्ता याश्च विरोधिनिवृत्तेरभावात् । नहि रज्जुयाथात्म्यज्ञानातिरेकण मिथ्याभूतसर्पभयनिवृत्ते. सर्पविनाशो ऽप्यपेक्षितः । शरीरादेस्मत्यत्वमिच्छाम , येन ज्ञानमात्रान्न निवर्तेत । श्रूयतेच- ' तमेव विद्वानमृतइह भवति ' 'तमेव विदित्या ऽतिमृत्युमेति ' यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येस्य हृदि स्थिता । अथ मयों मृतो भवति अत्र ब्रह्म समश्नुते' इति । जीवन्मुक्तिशब्द एव च फचित्पुराणेषु पठ्यते 'जीवन्मुक्ता भवन्ती' त्यादि । य' पुनर्जीवन्मुक्तम्यापि यथापूर्व देहाद्यनुबन्ध., वन्नबन्धक; म्वयमेवच कदाचिञ्चक्रममस्वमादिवदत्यन्तप्रतिभास - सोपि दग्धपट- - ननु . ज्ञानस्यैये ति । जीवस्य ब्रह्ममायो हि मोक्ष , सच स्वाभाविक एव, ताहास्यापि कर्णचामीरवदविद्यापशादतात्यिका प्राप्तिरित्यप्राप्तिहेतुत्वेनाशान प्रतिबन्धकम् , तनिवृत्तिश्च ज्ञानमात्रात् भरतीत्यर्थः । विद्यानि वृत्तिमोक्ष , ज्ञानेन तु मिथ्याभूतस्य बाध एव न निवृत्तिरिति कथ शान- मात्रान्मुक्ति रित्यनाह बाधे ति । ननु ज्ञानेन निवृत्तावपि प्रतिरन्धकध्वसा सिद्धः कथ मोक्ष इत्यताह नही ति। सत्यसर्पस्थल एव भयनिवृत्तेर्मुद्र- रादिजन्यसर्पविनाशापेक्षा, मिथ्यासर्पस्थले रज्जुयाथात्म्यज्ञानानिवृत्तिमानमेवा- पेक्षितम् , एवमिहापीत्यर्थः । नचे ति । ज्ञानमात्राधीना निवृत्ति., सातु सत्यत्वे सति न स्यात् , तच्च शरीगदैर्नास्तीत्यर्थः । तमेवमि ति । दह जपिशाणमित्यर्थः । तमेवेत। त विदित्वपौत्वम्पपादन्यनिरक्षात् शाना- देमाश्वश्रुतेजींवत एव मोक्षरिसद्ध इत्यर्थ. । यदे ति । अर अथेत्युक्ते रनेत्युक्तेश्च जीवत एव मुक्तिर्गम्यते । ननु मुक्तावपि यदि देहाद्यनुत्र धानुवृत्तिः तर्हि पश्चादा क्यमत्यन्तनिवृत्तिरित्यत्राह स्वयमे ति ।

·. न फर्म , या ३१] मतदपणी चण्टमारनसहिता । लयमेष्यति। नेह कर्माणि निजीरिपेच्छतं समाः लिप्यते नरे'' यस्य नाकृतो माव' इत्यादिभिर्बनविदां कर्मा लेपोपदेशश्च जीवन्मुक्तिमन्तरेण न घटते । ' तम्यकार्य विद्यत इति मापायानुष्ठाननिवृत्तिरपि तेपान्तदैव मुक्तिमावेदयति । अतो वयन्निर्गुणत्रयपिटम्मवम्वैग्योन्या - इति । अत्र अम - यदुक्त ज्ञानस्यव मोक्षप्रतिनन्धरनिवर्तकत्वातम्यच निप्पन्नत्वातदानामेवासी मुक्त इति ; तदसत् , असकृदाचस्या प्रयाणादनुसतम्य ज्ञानविशेपत्य मुक्तिसाधनत्वम्यापनात् ; तम्य च प्रकान्तम्याप्यन्तिमप्रत्ययसापधिकत्वेन निश्गेपनिप्पन्नलाभावात्। भवतुवोपायमूतनान निप्पन्नम् , तथापि तदानीमेव फलसिद्धि रिति नायन्नियमः, स्वर्गादिसाधनेषु सगुणानुष्ठितेषु यज्ञादिग्विव प्रतिसन्धान फलरिलन्योपपचे । नच प्रतिबन्धकमपि मिथ्या त्याविशेषातत्वज्ञानेनैव निवृत्तमिति वाच्यम् , तथासति जीव नाटेरपि निवृत्तिप्रसझेन जीवन्मुक्तिगचोयुक्तरेवायुक्ते । शरीरादि मिथ्यात्ववर्णनदूपणमपि विस्तरेणान्यत्र द्रष्टव्यम् । इहामृतत्व श्रुत्यादिकमपि प्रत्यक्षादिविरोधात् बहुविषश्रुतिस्मृत्यादिविरोधाच उत्तरपूर्वापाश्लेषविनाशरूपमुक्तिकल्पासम्थाविशेषाभिमायमिति व्यय स्थाप्यते । एतदभिप्रायेण युक्त महाभारते । मुक्ताना लक्षण लेतद्यच्छ्येतद्वीपवासिनामि' ति । ' अत्र ब्रह्म समश्नुत ' इत्येदपि स्थापनादिति। अविधेयज्ञानमले। फलविलम्बोपपत्त रिति। तथापि प्रासारन्ध कर्मप्रतिबन्धादेव निश्शेषाविद्यानिवृत्त्यभार इति भाव । श्रुतिस्मृतीति । ध्यानादि विधि तम्यतार' दित्यादिश्च श्रुतिः, 'बुद्धेचेदि' त्यादिख स्मृतिः थाना दिस्मृतिश्च । अपविनागे ति तत्सकल्पाभिप्रायम् । ननु 'मुत्तानालाण' मिति वचनेन जीतोऽपि मुक्तिमनीते सिद्धान्ते कथ तनिराम इत्यपेशायामाइएतदिति ।

·४ गायमुनारळी । [वा ३१. समाधिदशामाचित्रमानुभवपरम्। नच सैव साक्षाद्रम्पमाप्ति , अन्या नुफल विच्छेदात् ; अपुनर्विच्छेदम्य निरयशेपनम्नानुभवम्य मिपाध यिपितत्वात् । यतु यथा पूर्व देहानुवन्धम्य दन्धपटवनवन्धकवमिति , तदपि स्वहृदयविसवादेनोक्तम् । नहि तत्वमम्यादिवाश्यश्रवण समनन्तरमप्यनुवर्तमानदेहेन्द्रियादिभिर्दु सादिक न जायते । का- चेय जीवन्मुक्ति । किं जीवत एव देहादिभेदनिवृत्ति , उत त. प्रतिभासस्य, अथ तदधीनप्रवृत्ते , यद्वा तन्मूलपुण्यपापाद अथवा तत्प्रयुक्तमुसद खादे , यद्वान्यम्य कम्यचिदिति । नाय , व्याघातात् , जीवनस्य शरीरादिसम्बन्धात्मकत्वात् । सगरीरत्व पन्ध., अशरीरत्व मोक्ष इति त्वयैव शुतिभिरुपपादिनत्वात्। अथ सशरीरत्वप्रतिभासे सत्यपि बाधात् सशरीरत्व निवृत्तमिति न विरोध इति चेत् ? सशरीरत्वे निवृत्ते कथमशरीरम्य सतो जीव . , - सिसाधयिपितत्वा दिति मुमुगुणा सिसाधयिपितत्वात् मुत्तिरितिभाव द्वितीयादिकल्पेषु निवृतिरित्यव्याहार चतुर्थे निवृत्तिरनुत्पत्ति । व्याघातादि ति । शरीरसम्बन्धतनिवृत्त्यो पररपर व्याघात बन्धमोक्षयो परस्पर व्याघात इति व्याघातद्वय विवक्षितम् । इदच क्रमेण जीवनत्येत्यादिपञ्चम्य तयविवक्षितहेतुद्वयेनोपपाधते । श्रतिभिरि ति 'नह बैसशरीरस्ये'त्यादि अति । द्वितीयव्यापातपरिहार शकते अथेति । सशरीरत्व निवृत्ती परममुक्त्यपेक्षया जीवन्मुत्ते को विशेष इत्यपेक्षाया प्रतिभासो विशेष इत्याह सशरीरत्वप्रतिभास इति । कथ मिति । जीग्नाभावादिति भाव । ननु शरीर मतिमासो जीवनम् , अतो न विरोध इत्यवाह अजीवत इति । सम्प्रति पन्नाया ज्ञानजन्यायादारीरनिवृत्ते तत्प्रतिभासनिवृत्त्यात्मकत्वात् जीवतोऽपि त्वदिप्रज्ञानज यसशरीरत्वनिवृत्ति प्रतिभासनिवृत्तिव वाच्या, एवञ्च शरीर प्रतिभासात्मकजीयनस्याभागाज्जीवन्मुक्ति विरोध इत्यर्थ । अथवा- कथ मिति ।

·या ३१] मतदृपणी चण्टमारनमहिता। न्मुक्ति ? अजीवतोपि हि मुक्ति सगगैरन्यरूपमि यार्थी यपान निवृत्तिमात्रात्मा , नतु त्पन्मते तदधिका वन्तुम्वरूपनिवृनिरिति जीवन्मुक्तेरजीवन्मुक्तेश्च न विगेप पश्याम । सगर्गरत्वप्रतिभाग बाधेपि द्विचन्द्रज्ञानादिवत्तदनुवृत्त्या विशेष इति चेन्न,- त्वत्पने बाधितानुवृत्त्यसम्भवम्योक्तत्वात् । प्रत्यक्षविरोधाच्च । निवचारप्यनु वृत्तवद्भातीनि चेन्न,- म्यरूपतो नित्यनिवृत्तम्य प्रतिभासमानाधीन सिद्धितया भिमतम्य प्रतिभासानुत्ता निवृत्तिवचनायोगात् । न द्वितीय , बाधादेव , जीवनविरोधाच। नच देहादिभेदप्रतिभामा त्यन्तनिवृत्ता जीवनन्नाम किमपि । नच सुपुप्तवढमा जीवन्मुक्तो निवृत्तप्रतिभाम एर प्राणिति , तथामति यथापूर्व प्रवृत्तिविरोधात् । अत एव न तृतीय । . विशेषो वाच्य ततध परम . - दशरीरसम्बधस्यैव नीरनत्वादिति भार । मुक्तयोररितोष पत्ति दूपाणान्तर माह अजीवतोऽपिही ति । मुक्तिसामान्यरूप मिद्धे - जीवन्मतिरिति जत गरीरनित्तिम्मामान्यमिति वाच्यम् मुक्तौ प्रतिभामनिवृत्त्यतिरेकेण दारीरनिरत्त्यमावात् जीवन्मुत्तापि प्रतिभास निनुत्तिर्वाच्या, ततश्चोभयोरविशेष इत्यर्थ । मिथ्यार्थाध्यवसार मिथ्याभत- स्यायन्याध्यमाय । मिय्यार्थतत्प्रतिभासनिवत्तेरसमव्याप्तत्व नतुत्वन्मत इत्या दिना चिवचितम् । सगरीरत्वेति । साधात् प्रतिभामोऽपि विषयेण सहैव निवृत्त , तथापि प्रतिभासान्तरोत्पत्या प्रतिभागानुयत्तियुज्यते, अपामाप्याध्यरमाय नभणराधे सन्यपि विचन्द्रानानुवृत्तिवदित्यथ । त्वत्पक्ष वृत्तिहेतुभूतदोपस्यापि मिथ्यात्वारहैर निवृत्तेरित्यर्थ । प्रत्यक्षविरोधाचे ति । नाय इत्यनेनान्वय । वाघादेवे ति । आद्याल्पात्तात् प्रत्याविरोधादित्यर्थ । नचे ति । जीवनस्य तद्याप्तत्वादिति भाव । किमपि दहसम्बन्धो या प्राणगम्बन्धोत्यम् । यथे ति । मुगुमादेवेशि भाव । अत एरे । इति । अनु ·शास्त्रमुक्तारही। या ३१. नन यत्किञ्चित्प्रवृतिमून्य सञ्चिद्वतनिष्ठ पश्याम शृणुनाया प्रतिष्ठिताद्वैतविज्ञानरेवहि भवसिद्धान्त कन्यागतानि निमितानि । नापि चतुर्थ , जातिवर्णाश्रमायुपा धिकाना विधिनिषेधाना ब्रह्मविदोप्यनुवर्तनीयत्वम्य “ नाविरतो दुश्चरितात् नियतम्य तु सन्न्यास कर्मणो नोपपद्यते । मोहा तम्य परित्यागस्तामस परिकीतित । इत्यादिभिस्सिद्धत्वात् । अलेपफमतभङ्गेचाम्य प्रपञ्चो ग्राह्य । अथ मन्यसे अशुद्धिपूर्व केषु न लेप इति , अस्त्वेव, तथापि नासौ मुक्त , बुद्धिपूर्व प्रारब्धेश्च वन्धानुवृत्ते । एतावन्मात्रजीवन्मुक्तेरश्लेपश्रुतिवशेनास्मा- भिरपीप्यमाणत्वात् । अत एव न पन्चम , प्रामादिके कमि ब्रह्मविदा फलारम्भानभ्युपगमात् । वुद्धिपूर्व प्रारब्धैश्च फलम्य प्रत्यक्षादिसिद्धम्य दुरपह्नवत्वात् । अनिर्वचनीयत्यादिमात्रेण तदप हवे तत्वज्ञानात्मागपि वस्तुतो मुक्तत्नेन जीवन्मुक्तिपर्वकल्पनानुप पत्ते । नापि षष्ठ , अन्यम्यापि निवृत्ति जीवनविगेधिनी नवा ? आये विरोधादेव जीवन्मुक्त्यसम्भव । द्वितीयेपि जीवनाविनाभूत दु खाडेरेवावर्जनीयत्वान्न मुक्त्युपपत्ति । अन्ततो अविद्याशेपमन्तरेण जीवनानुपपत्ति । तच्छेपेच मुक्त्यनुपपत्ति प्रत्यक्षविरोधादेव । तद्विणोति नचे ति । नापी नि । अस्मिन कल्पे अ- ध्याहृतस्य निवृत्तिपदत्यानुत्पत्ती तात्पर्यम् । प्रत्यक्षत सिद्धस्यापि परमा. धंतो भार ण्व मुक्तिरित्याह अनिर्वचनीयत्वादी ति । नमुफ्त्युपपत्ति रिति । दुखविगेधिन एर मुत्तित्य युक्तम् , न तत्पभूतपति भाव । तच्छेपेचे ति । - एनेनेद निरस्तम् , यदाह नवीन प्राथमिसाक्षा कारात् सञ्चित. समापादानाशानाशविनाश , प्रारब्धकोपादानागानाशस्य प्रारब्धकर्मणा प्रति रिन्नु भोगेन प्रारम्धनारो गत्येर, यथाच व्युत्प चधान तदा नाश ·७ प्रमाणाभावः , -- चा-३१] शतदूपणी चण्टमारुतमहिता। तिमतो बेदान्ताध्ययनमानजन्यान् मात्रालागदविवानिवली अपियाकया प विपरीतवासना प्रतिन्धिका तथा अगगनकामपि प्रारब्धकर्माविद्याननी प्रतिबन्धकम् , विवाभावगरे पाविना प्रतिवन्यात् प्रतिस्न्यिभ्रमानिति वदनानानिवृत्तिरपि ब्रह्मम.क्ष त्यापि गुन्यते; देहम्धापरणारधामणेराश्वम- धर निःश्रेयसत्यापि क्षुद्रेणापि कमंगा प्रनिरन्धोऽपि न विरुद्धः. शुमार्दाना पिदुपामपि भारीरश्रयणानुपपत्त्या प्रारब्धकमणो ज्ञानप्रतिबन्धकन्यकल्पनालान गवनीयः प्रारब्धम्मक्षयानन्तरमुत्पन्नवृत्त्यानुवृत्तत्याविद्याले बान्य निवृतिः । यदा प्राधमिरसाक्षात्कारादावरणशक्तिमदज्ञानाशनिवृनिः, प्रति यन्धनिवृत्त्यनन्तर तेनैव निवृत्नावरणचैतन्येन विक्षेपशक्तिमदज्ञानाशस्यापि नि वृत्तिः, नावत्पर्यन्तं विक्षेपानुवृत्तेः जीवन्मुक्ति.; नन्वेव घटाद्यवच्छिन्नचैतन्य स्यापि सकृदुत्पन्नवृत्तिनिवृत्तस्य पश्चादप्यपस्थानसम्भवात् कालान्तरे वृत्यन्तर विनापि तदज्ञाननिवृत्तिः स्यादितिचेन्नः;- प्राथमिकवृत्तेर्घटमानविषयत्वेपि काला- न्तरीयघटाविषयत्वात् सर्यात्मना तदनभिव्यञ्जकतया तदर्थ वृत्त्यन्तरापेक्षणात् , अज्ञानान्तरेण पुनरावृत्तत्वादपि तस्यापेक्षितत्वाञ्च; वेदान्ताना सर्या मना ब्रह्म बोधनममर्थत्वात् तजनितसाक्षात्कारः सर्वात्मनाभिव्यञ्जक', नाशानान्तमिति वैषम्यम् ; प्राथमिकवृत्त्यभिव्यक्तचैतन्यस्य कालान्तरे अज्ञान निवर्तको मान तु ' तस्याभिध्यानादि ' ति अतिः; तस्य- शास्त्रयुक्तिभ्या निश्चितस्य, अभिध्यानात् - सजातीयप्रत्ययप्रवाहरूपात , प्रपञ्चे पारमार्थिकत्व भ्रमप्रयोजकविपरीतवासमाहेनुमायाशस्य निवृत्तिः, ततः, युज्यतेनेनेति योज नम् - असम्भावनाद्यसहतमासात्कारः, तस्मात् , प्रपद्ये व्यावहारिकत्वभ्रमप्रयो- जकाचारकमायादास्य, ततस्तव्यभावः - अभिव्यक्तब्रह्मात्मनावस्थानम् , दन्ते प्रारब्धकर्मक्षये बाधितानुवृत्त्या प्रतिभासमानप्रपञ्चहेनुमायादशस्य, इत्येव तदा सर्वमायानिवृत्तिरिति अत्यर्थः । तदुक्तं- 'शास्त्रेण नश्येत् परमार्थरूप कार्यक्षम नदयति चापरोधात् । मारब्धनाशात्प्रतिभासनाश एय विधा नश्यति चात्ममाया ॥' इति । किन्च सञ्चित प्रारब्ध वा कर्म नैतत्पुरुषीयाशानकल्पितम् ,अतो नैत स्पुरुषीयाज्ञाननियन्तादृशाशानम् , तस्मात् ज्ञानामिरिन्यादिप्रमाणपत्रात् कर्मणा मानाभावाच तम्मा ·८ - शाक्तमुक्तावळी । [या ३१. मेय सत्वमानेन निवृत्तियुक्ता, प्रमाणालावधायज्ञानस्याज्ञानेतरनिवर्तकत्वादश गत् मनिवर्तनत्य न सम्भवती युक्तौ तनवादर्शनेन ज्ञानेनाजाननिवृत्ती कर्मण प्रतिरधरसमपि न स्यात् । ननु व्यावहारिमार्थकल्पनाऽनयच्छिननाकर्तृकंव, जनच्छिन्नस्यावच्छि- नापेक्षया भदाभावात् एतत्पुरुपीयतत्वज्ञानमपि ब्रह्मण एवेति तेन तत्वज्ञानेन ब्रह्मकर्तृक्क पनोपादानागाननिवृत्तियुक्ता, नचैव सति पुरुषद्वयस्य युगपच्छक्ति- रजताध्यासे तयोरन्यतरस्य शुक्सिाक्षात्कारेण तदध्यासवत् इतराध्यासस्यापि नित्यापात , सवैर्ब्रह्मणोभिन्नतया अव्यासतत्वज्ञानयोस्तदीयत्वादिति वाच्यम्, प्रातिमासिकाभ्यासस्यावच्छिनब्रह्मकर्तृतिया तदन्त करणावच्छिनकर्तृकाभ्यासस्य तदीयतत्वज्ञाननिवर्तक्त्वात् , अननच्छिनब्रह्मकर्तृकाध्यासस्यत्वयच्छिन्नसम्बन्धि तत्वज्ञानेन निवृत्तिर्युत्तैव, ब्रह्मणस्तदभिन्नतया तत्वज्ञानस्यापि तदीयत्वात्, इति चेन्न,- तथा सति एकस्य तत्वज्ञानादेव युगपत्सर्वेपा मुक्तिप्रसङ्गात् । दामवेदम् , नचैव शुकादिमुस्विचनविरोध , तद्वचनम्य जीवन्मुक्तिविषय त्वात् इतिचेत् तर्हि जीवन्मुक्तिरेव सर्वेपा युगपत्स्यात् , एतत्पुरुषीयसञ्चितकर्मा- दिवत् सर्वपुरुषीयसञ्चितकमादब्रहासम्बन्धित्वाविशेषात् । फिन्चानादौ ससार जीवन्मुक्तपरम्पराया अप्यनादित्वात् एतावत्वार प्रारब्धार्म तैरनुभूत इत परञ्च मुक्तिपर्यन्त तैपशुकादिभिश्च प्रारब्धकमी नुमोक्ष्यत इति महदिदं साहसम् इत पर मुक्तिरस्मिन्याल इत्यनिर्णयात् गुमादीनामपि सुबहुराहसनहरल्या प्रारब्धानुभवप्रसन्नात् । नच कर्मणामेत दशानोपादानत्वमे पास्त्विति वाच्यम् , तथासति शुत्तिरजतादियदनन्यानुभाव्यत्व प्रसङ्गात् । मंसाध्यादृष्टस्य त प्रत्यापरोक्ष्यप्रसङ्गाच । अतस्तत्वशानेन कर्मा पादानाज्ञाननिवृत्तियुत्ता । अतएप न प्रारब्धकर्मण प्रतिबन्धावरल्पनापि युतिमती। प्रारब्धकमि प्रतिधेय प्राथमिरदृष्टान्त साइनुपपन्न , अध्य यनमानज यस्य तत्वगनस्य पिरोधिवाक्यश्रयणेनानिद्धारणरूपतया तस्याविद्या निती सामर्थ्यामापात् तत्र प्रतिबन्धारल्सनात् । द्वितीयदृष्टान्तोप्यनुपपन्न , जगादयुपा रिम्पत बनानाशिवत्यनया तत्रोपाधिना प्रतिव धगम्भवात् कर्मकार ·गतदृपणी चण्टमारतसहिता । जाननिर मिति रथ तस्य प्रतिरन्धकता। ननु अगानस्य जानन निवृत्ती गन्या तथैवानाननिवृत्या अगानोपादानामनिवृत्तिरिति चेत् । एर वर्म] अमरपनाया मानाभावात् । रजतशानमुपसमिति प्रतीने लया रजतज्ञानस्य माथिल्पतया तम्योत्पत्यमावेन रजतस्पियत्यागीकारातुल्यन्यायेन शुक्तिरानन ग्जतमान निवृत्तमिति प्रतीतरेव जानेनाभानसायनिवृत्तौ मानाभावात् । ननु निनस्य यदि मनिवृत्तिप्रतिबन्धाम् तथाहि दोष , तसचे निवृत्तेरसम्भवात् , तनिवृत्ती पुनर्निवृत्यमम्भोन निरर्तस्वाभिमतस्य तन्निवर्तस्वाभाषप्रसन्नात्, निम्त्यस्य निरयान्तरनिवृत्तिप्रतिवन्यस्वे को दोष दति चेन,- एतभिवृत्ते प्रतिवन्यमान्तरसरपनापत्त , तस्यैवानाननिवृत्ति प्रतिपन्धकत्व सपनाचिन्यात् । नापत्ति , किन्चादनभानाधानाज्ञाननिवृत्तिनसरवरूपेर, तदधीना कानिवृत्ति का नाम अश्वमधष्टान्तामनुपपन अश्वमधात् प्रारब्धस्य शुद्रता का नाम ? प्रारब्ध पादेव प्राबल्यात् । सपा चैदिक्रमणा परजनरूत्वावश्यम्भागाविशेषात् , प्रारब्धम्य मध्ये निराम हल्वभावाच्च प्रारब्धभोगानन्तरमेव तद्देहवियोगसाध्य कर्मपभगो युक्त , जत तन प्रार येन प्रतिबन्धकल्पना युनते, जन तथा पर न सिञ्चिन् पश्याम प्रत्युत ज्ञाननिवर्त्यवादप्रतिबन्धकल्पना युज्यत । नन पिदुपा शरीरश्रमणानुपपत्ति कल्पिका, तच्छरीरस्य तदशानो पादानात्वामानेन तदीयतत्यानानिय॑त्वात् । शरीरस्य तदज्ञानकार्यत्वे शुनिरजतनदसाधारण्यप्रसङ्ग , मासासृगाद्यान्तरविदापप्रतिपत्तिप्रसङ्ग , इन्द्रि- यापरोभप्रसङग , मुषुप्त्यादौ शरीरानुपलम्भप्रमहगश्च । तदशनकार्यत्वे हि तकर्तृराच्यासम्स्यात् । नुपुप्त्यादी च न देहादध्याससम्भव तद्दशाया स्वरूप मानानुभवस्य त्वयैवाभिधानात् । ननु दारीरमेतदमानोपादानकम्माभूत् , न तन प्रतिबन्ध कल्यते, किन्तु दारीरस्थितये प्रारब्धानुवृत्यर्थं प्रारब्धोपादाना ज्ञानानिमत्तेरेवेति चेत् । न, प्रारब्धम्याप्येतदशानमार्यत्वाभावस्योत्तत्वात् । मिज मञ्चितकर्मापादानाज्ञानिवृत्ति कुतोऽङ्गीप्रियते १ तत्वज्ञानस्योत्पन्न यादिति चेत् । तहिं प्रारब्धोपादानाज्ञानमपि निमत्येत । तमोपपत, दारी ·२० । शाक्तमुक्तावळी । [वा-३१. - तत्वतस्तन रानुवृत्तेरिति चेत् ? तर्हि सञ्चितमपि न निवत्येत । मुक्तिश्रवणात्तनिवृत्ति- रिति चेत् ? तहिं कृत्स्नाज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्गः ; किञ्चिदज्ञाननिवृत्तसंसारदशा- साधारणत्वात् । बह्वज्ञान निवृत्तम् , अल्पीय एव प्रारब्धमिति चेत् ? तर्हि किञ्चिदूना मुक्तिरित्यौपचारिकत्वमेव समर्थितं स्यात् । मुख्यत्वव्यपदेशस्तु स्वैराभिलापनिवन्धनो युष्माकमिति वयं पश्यामः । वृत्यन्तरेण प्रारब्धकर्माविद्यानिवृत्तिरित्यप्यनुपपन्नम्। अहमध्यासानुवृत्ती न मुक्तिः, तथा सति ससार एव मुक्तिरिति सुवचनत्वात् । अहमभ्यासनिवृत्ती नु न वृत्युत्पत्तिः, उत्पन्नापि या नैतदीया । प्राथमिकसाक्षात्कारादावरणाशा. नाशनिवृत्तिरित्यप्यनुपपन्नम् ; एवमशभेदकल्पनायां विक्षेपकस्याज्ञानस्य एव माना- भावप्रसङ्गात् । इद न जानामीत्यनुभवो हि अज्ञाने मानम् , इद नेच्छामि इद च द्वेमात्यादिवत् अमावप्रतियोगिभूतज्ञानगततया सर्म कत्वस्य भासमानत्वेपि सकर्मकत्व भावरूपाशानगसतया भासत इति त्वया कल्प्यते, एव कल्पनपि आवारकाशानस्यैव सकर्मकतया भानं स्यात् , नतु विक्षेपकस्यापि, उभयोस्सकर्मक्त्वे मानाभावात् । निरुक्तानुभवथैकेनापि चार- साों नोभय विषयीकरोति, तनावरणदद्यावच्छेदेन इद नाशासिपमिति प्रतीयमानत्वात् , जलाध्युपाधिस्थले निवृत्ते आयरणे विक्षपया ज्ञानस्य सत्यपि न जानामात्ति प्रतीतेरदर्शनाच्च निरुत्वानुभवस्यावारवाशान विषयत्वमेव युक्तम् , भूतले पटादिजनरस्य दण्डादेर्भूतलविषयत्ववत् । शुक्तपादौ विक्षेपफ्स्यापि शुक्तवादिविषयत्यामायात् न तस्याज्ञानत्वे किञ्चिन्माना पश्याम. I रिक्षेपास्यापि गविषयत्वे सोपाधिकभ्रमस्थले जानामि न जानामी- ति च प्रतिप्रमङ्गः । गौरवात् : किन - शानपिरोधितया प्रशानं भास्यते, आवारवाशरानमेव च शान विराधि, न तु विशेषरम् , सोपाधिकभ्रमे शानविरोधादर्शनात् ; रजतादि अंमत निशानेन तद्विरोध्यावरण निवृत्ते ता एप तानिमित्ववेगमायः, गनु धिरय गानेन निजत्वात् , विशेषरस्य सुभनिमित आरम् । जगदयुधि । तिगि नयागापि यानित्तिः गुज्यत एष , fruta ·वा-३१] शतदूपणी-चण्टमारुतमहिता। ११ प्यन्तःकरणे इन्द्रियसनिकर्षम्पनिमित्तनिवृत्त्या वृत्तिनिवृत्तेः । पंच पर स्यैवाशानस्याच्छायविक्षेपस्त्वम्, शुक्तिरजतादिस्यले आवरणनित्तिग्माननिवृत्तियां, सोपाधिकस्थले विक्षेपानुत्तेरापरणलेर निवृत्तिः, इति वाच्यम् , ततथानापि विशेषानुवृत्तेरावरणनिमृत्तिरेर तत्वज्ञानेन जातेति अमानानिवृत्तेरभागत् कर तद्रूपामुक्तिः तदभारे क्थ तद्विशेषजीवन्मुनिः पूर्ववृत्त्यभिन्यक्तमेर चैतन्यमनुवृत्ताज्ञानांशनियर मित्यप्यनुपपनम् , वृत्ति- मनपेक्ष्य निरतरत्वे तत एव मपामप्यमाननिगृत्तिप्रसङ्गात् , चैतन्यम्य तदीयत्वतदभावयोरविशेषात् , स्वरूपाभेदात्तदीयत्य तदीयवृत्यरच्छेदाभागत्तद मारश्चैव हि तुल्ये । तदीयवृत्तिनिवृत्ताकरणकत्वमेर तदीयवमिति चेन, मुरबदु सादिप्रसादास्य तदीयत्वाभावप्रसङ्गात् । नन्वन्त परणारच्छिनचैतन्य स्यैवानया चरमवृत्त्यावच्छेदात् तस्यच चैतन्यस्यैतदीयत्वान्न निरुक्तातिप्रसन इति चेन तथा सति तत्यमस्यादिवास्यस्य परिच्छिनब्रह्मनोधकतया पूणीरसण्डब्रह्मोधात्वाभावप्रसङ्गात् ,एतदन्त परणानरच्छिन्नबहाशारारकाविद्यानि वृत्त्यमारप्रसङ्गात् ; एक्देशस्फुरणमात्रेण सर्वाशेप्यविद्यानिवृत्ती घटावच्छिन चैतन्यसरणेपि सर्वस्मिन्नपि चैतन्याशे अविद्यानिवृत्तिप्रमगात् , परदे शावारकाज्ञाननिवृत्तिमात्रेण जीवन्मुक्त्युत्तावतिप्रसडगाच्च । किश्चैव समृद्घटवृत्त्यभिव्यक्तचैतन्य कालान्तरे घटविक्षेपकाजानान्तरभिरत येत् , प्रायमिरवृत्तेः कालान्तरीयत्वागोचरतायामपि घटगोचरत्वात् ; निवृत्ती सर्वात्मनाभिव्यक्यपेक्षाया स्पर्शगन्धाधनभिव्यनेश्वाशुषवृत्या अशान निवृत्तिनस्यात् , एवमन्यनापीत्यज्ञाननिवृत्तिरेर धापि न स्यात् । न्तरेणावरणमप्यसड्तम् , विरोधिसन्निधाने तदयोगात् । अन्यथा ब्रह्मणोऽपि पुनरापरणप्रसङ्गात् , वेदान्ताना सर्वात्मना ब्रह्मोधनसमर्थत्वादिति निरर्थकोऽय जगान अजाना- तव प्रलाप । ब्रह्मणि मानामानानाज्ञानान्तरमित्यनुपपन्नम् , विक्षेपकस्याप्यभावप्रस- गात् । नच देहानुगृत्तिपिसाशसत्वे मानम् , देहम्यैतत्पुरुषीयाज्ञान कार्यत्वा- भावस्यात्तत्वात् ।

·१२ शास्त्रमुक्तावळी। [वा ३१. ईश्वरानताराणामिय ब्रह्मविदामपि जीवतान्दु खाद्यभिनयमानमिति चेत् । - 'तस्याभि यानादि' ति व्याख्यान चा सद्गतम् , रानस्याशानतया माया निवर्तकत्वासम्भवात् । ब्रह्मसत्ताप्रतीत्यतिरेकेण पारमार्थिकसत्वप्रताति व्यावहा रिक्सत्वप्रतीतिरिति प्रतीतिद्वयाभावात् । तत्वभाषपदस्याभिव्यक्तब्रह्मात्मनायस्थाने व्युत्पत्यभावात् । गाधितानुयत्तिशब्दस्य वृपलोद्वाहमन्नतुल्यत्नात् । विक्षेप काशस्य त्वयैवागाधितत्वोत्ते तस्यैतदीयत्वाभावेन एतदीयगाननियत्वासम्भ यादभिध्यानादीना समानविपयतया भिनविषयजानन्वितकत्वासम्भवात् , निवृ त्तित्रयाप्रतीते । निवृत्तिपदस्याऽऽवृत्यान्वये वाक्यभेदप्रसट गात् । विश्वम्या अपि मायाया अन्ते निवृत्तिप्रतीते विश्वगोचरमायानिवृत्तिरिति पष्ठीसमासाङ्गी कारे निपादस्थपत्यधिकरणविरोधात् । तत्वभायात् श्ररणरूपतत्वज्ञानात् , तत्सिद्धात् , योजनात् युतित , स्थिरीकरणरूपान्मननात् , तत्साध्यात् भूयो भूयस्तस्याभिध्यानाच, प्रारब्धकर्मापसाने कृत्स्नस्यापि प्रारब्बेतरकमेण तदधीन भगवद्विचित्रसङ्कल्पस्य वा निवृत्तिरित्येकवाक्यतयान्वयप्रतीते आकाभान मानुमारा दुत्पत्तिकम परित्यज्यावरोहह्नमेण निर्देशोपपत्ते भूय पद श्रवणादि येणापि वा वेतु। नन्वभि यानान्मायानिवृत्ति , तत्वभावान्मायानिवृत्ति , ण्य विश्वमायानिवृत्ति इत्येव निवृत्तिपदावृत्या भेदेन नान्वय , कित्यभिध्याायोनातित्वमाश्चिमा यानिवृत्तिरिति चत् । एव तर्हि इद मायाया निवृत्तिनये 7 मान स्यार, अभिध्यानान्मायानिवृत्तिर्भवति , तत्वभावादपि भूयो मायावृत्तिभवायेग- म वयं हि निवृत्तित्रय शयतापि, एक्वाक्यताया नु नियत्तित्रयस्य न प्रगडग । नच साधननयकीर्तनानिवृत्तित्रयसिद्धि , तम्य तदसाधकस्यात् भ्पयाभ्यामककार्यान्वयोपपत्तेपपादितत्वात् । ननु अस्तु पचम पक्ष , नच प्रत्य प्रादिपिरोध , परकीयमत्यो विप्रति दु साप्रत्यापच्यापाराणाञ्चाभिनयनमारमादित्याशयेन ईअरे ति । मुरादु सानुत्पाद इनि पञ्चमपणे स्वप्रयोजनविरहस्य सिद्धार । माभागार . पत्त, ·वा-३१] मतदृषणी-चण्टमारुनमहिता। १३ हन्त स्वानुभवविरुद्धं धाप्यम् । गक्यञ्चेदं मवक्तुम् । नच न्यपर प्रयोजनविरहे मन्दापि कश्चित्यवतेत । नच मुक्तम्य लीलाप्रगहमप्यनु मन्यमे, जमदादिवाचामेव मक्षणात् । अतो जिवतिचेन्न मुक्तः. मुक्तथे- सजीवतीति न कथञ्चिदपि जीवन्मुक्तिन्गम्भवतीति । यतु चक्रप्रमादिदृष्टान्तेनानुवृत्तांगम्य स्वयमेव विलय दति, तदप्यहेतुकविनाशायनुपपत्त्या याधितानुचिभने निम्म्तम् । यत्पुनरलेपोपदेगो जीवन्मुक्तिमन्तरेण न घटत इति, तदपि मामादिकविषयत्वम्थापनादेव परिहृतम् । "तम्य कार्य न विद्यत" इत्यादिसर्वोपायानुष्ठाननिवृत्तिवादाश्च मुक्तविषयतया समाध्यवस्था विषयतया च यथासम्भवं व्यवस्थाप्या' । अन्यथा ब्रह्मविटामेव यावजीवानुष्ठानम्य निषिद्धपरिहारम्य च श्रुतिस्मृतिमिद्धम्य बाध प्रमहात्। "तम्य तावदेव फिन्च निर्गुणविषयत्वाभिमतसद्विद्यानिष्टम्यैव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्म्य' इति गरीरपातमात्रमपेक्षत मोक्ष इनि विळम्यावधिमुपदिगन्ती श्रुतिरेव जीवन्मुक्ति वाग्यति। 'नह व सशरीरम्य सत प्रियाप्रिययोरपहतिरम्ति , अ- गगैरं वा व सन्तं न प्रियाप्रिये म्पृशत" इति श्रुतिमप्यधीमहे । तथा यद्वा म्यप्रयोजनापरहानुपादः । भक्षणादिति । अन्यपरत्वोक्तरित्यर्थः । अन्यत्र निवृत्तिजीवनापिरोधिन्येर, नचजीवनाविनाभुतदुःसादिप्रमङ्गः, जीर- नस्य दु.माद्यप्रयोजत्वान् ; नापि प्रत्यक्षविरोधः, अभिनयमानत्वादिति ·गाम्मुक्तावळी । वा.३१ अत्राशरीरत्वञ्च कर्माधीनशरीरवैधुर्यमित्यन्यत्र स्थापितम् । आपस्तम्बेनोपासनगत्यादिविषयबहुविधाध्यात्मशास्त्रार्थतत्वपारदृश्वना निगकृतेयं जीवन्मुक्तिः- “वेदानिमं लोकममुच परित्यज्यात्मान मुन्विच्छेत् , बुद्धे क्षेमप्रापणम् , तच्छाविप्रतिषिद्धम्, युद्धे चेत् क्षेम प्रापणमिहेव न दुःखमुपलभेत, एतेन परं व्याख्यात" मिति । एतेन- निर्विशेषवादिनां जीवन्मुक्तिनिराफरणेन, तत्कल्पितं निरा- करणीयं सर्व तुल्यन्यायतया निराकृतमित्यर्थः । अत. प्रत्यक्षश्रुति स्मृत्यादिविरोधात् , स्वैराभिलापिभि स्वैरजनसड्ग्रहश्रद्धाव्यामुग्धैर्वा कल्पितेयं जीवन्मुक्तिरिति प्रत्यक्षीकृतस्वदु खैर्मुमुक्षुभिरुपेक्षणीयेति । इति शतदूपण्यां जीवन्मुक्तिभग एकत्रिंशोवादः। , पष्ठपा एर शकते ईश्वरे ति । नन्वीश्वरस्यापि प्रियाप्रियस्पर्णप्रसङ्ग इत्य- त्राह अधाशरीरत्वमि ति । तुल्यन्यायतामाह अत इति ॥ इति वाधूल्कुलतिलक्श्रीनिवामाचार्यपादमेवाममधिगतपरावरतत्वयाथात्म्येन तदेकदैवतेन तच्चरणपरिचरणपरायणेन तत्मसादरब्ध महाचार्यापरनामधेयेन रामानुजदासेन चिचिताया शतदूपणीव्याख्याया चण्डमारनाम्नाया जीवन्मुक्तिभङ्ग एकत्रिंशस्कन्धः ।

·श्रीरस्नु। अथ द्वात्रिशीवादः । यमिकरणमतविधयं यदर्थ यत उदितमपीति प्रोच्यते यदि विश्वन् । तमजमजडमन्तयामिणं सर्वजन्ताः निरवधिमहिमानं देवमाराधयामः ।। पदाहु-य इह निर्विोपचिन्मात्रब्रह्माविद्याविवर्तरूपाणां तत्तत्पदार्थानां तत्वोपदेशपरेषु वाक्येषु ब्रह्मणा सह मामानाधिकरण्यनिर्देश स वाधार्थ एव , अर्थान्तरामम्भवान् तस्यैव विवक्षितत्वात् । तथाहि- अन्धकारादिषु स्थाणुमविशिष्टमवलोक्य यश्चोर इति मुद्दति तं प्रति तत्वदर्गी कश्चिद्वदति त्वदृष्टश्चोर म्थाणुरिति । तस्य कोथ । चोरत्वाभिमानविपय ते न चोर इति । नहि कल्पान्तरादिप्यपि चोर स्यैव स्थाणुत्व म्यागोर्वा चोरत्वं प्रतीतिमधिरोहेत् । नचाप्तो व्या- हतं भापते । नच म्थाणुत्व तदानीमुपदेष्टव्यम् , - यदधिकरणमि ति। मत् ब्रह्म जधिररणत्वादिभितुभिर्विश्ववाचि पदैः प्रोच्यते तदेवमाराधयाम इत्यर्थः । पृधेिनोपचारनिमित्तान्युच्यन्ते । तन विधेयमिति राजादिनियाम्यत्व विवक्षितम्। अन्तर्यामिणमित्यनेन मुख्यवृत्तिनित्र धनं दारीरित्व सिधिनम् अजमित्यनेन प्रकृतिवत् स्वरूपविकायमायो विवक्षित | अजहमिन्यनेन जडाश एव याधार्धसामानाधिकरण्य चिदशे तादाम्यमिति 'मी पल्यि ' त्यादौ मामानाधिकरण्यवरुप्य स्यादिति सूचि- तम् । निरवधिमहिमानमिति हेयमसर्गप्रयुक्तदोपाभावो विवक्षितः। 'सवैसल्वि' ति बुद्धिस्थश्रतिगतब्रह्मपदापेक्षया यद्धीति नपुसमनिर्देशः । यइहे ति । ब्रह्मणो निर्विशेषचिन्मानत्वात् सर्वे पदार्थाः तदविद्याविवर्तभूता, अतस्तेपामधिष्ठान भूतब्रह्मणा सामानाधिकरण्यनिर्देशों वाधार्य इत्यर्थः। तत्वोपदेशपरेवि ति 'मनो ब्रह्मेत्युपासने ' त्यादिव्यावृत्ति । ते चोरत्वाभिमानविपय इत्यन्धयः । ननु चोरत्वाभिमानविपरे स्थाणुत्वविधानान्न वाधार्थतेत्यनाह नच स्थाणुत्वमिति। । - ·शाम्बगुत्तारळी। या ३२. अनपेक्षितत्याच्यातु । अतोवसीयते चोरत्ययाधार्थ एवायमुपदेश इति। तदादिरापि इद सर्व यदयमात्मा' 'पुरप एवेद सर्वम्' 'जगवस' ज्योतीपि विष्णुमुवनानि विष्णु रित्यादिपु सत्यासत्यसामानाधिकर- ज्येष म्वरूपैश्यासम्भवादसत्याशवाध एवाभिमेत । नचम्पाणावारो पितचोरवाधपि चोरमानस्थितिवत् ब्रह्माध्यम्तप्रपञ्चनाधेपि प्रपञ्च म्वरूपम्पितिश्शाचा, इद सर्वमिति कृत्वानुवादेन वाधेऽप्रशिष्टा सम्भवात । अतश्चोरमयनिवृत्यर्थ स्थाणुलोपदेशेन चोरत्वबाधवत् 'द्वितीयाद्वै भय भवती' त्यादिमतिपन्नसमस्तसासारिकमयनिवृत्तये सर्वस्यात्मत्वोपदेशेन सर्वम्य याध एव विवक्षित इति । अत्र बदाम फिमिह प्रपञ्चमिथ्यात्व सिद्ध कृत्वा सामा- नाधिकरण्यस्य तद्वाथपरता म्चीक्रियते, उत सामानाधिकरण्य शक्त्यैव प्रपञ्चमिय्यात्वपर्यवसितो बाघस्साध्य इति । नाद्य विश्वलुण्टाफवयात्यवात्यावेगस्य सर्वत प्रशमितत्वात् । अम्तुवा प्रपन्चमिथ्यात्वम् , तथाप्यत्र न वाधार्थतैवेति निश्चेतु शक्यम् , 'सर्व खल्विद ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीते' त्यत्र शान्त्यर्थ ब्रह्मा स्मक्सर्वानुसन्धानविधानस्य भवद्भिर्व्याख्यातत्वात् तस्यैवच लक्षणादिदोपदवीयस शास्त्रार्थस्यान्यत्रापि नेतु शक्यत्वात् । नच विधिसन्निधानासन्निधानाभ्या विशेप , सर्वत्र प्रकरणे व्यवहित- - - अनपेक्षितत्वाच्छ्रोतु रिति । चारभ्रमजन्यभयनिवृत्तये चोरबुद्धिमात्र निवर्त्यमित्यर्थ अनिर्वचनीयचोरधिपि तन्निवृत्तिस्सिद्धयतीत्याह अत इति । तलिङ्गोपदेशादपि तदुपदेशो वर राघयादिति भार सत्ये ति । सत्यासत्ययोरन्योन्य सामानाधिकरण्येवित्यर्थ । इद सर्व मिति । अनिर्वचनीयचारयापि गृहादौ शायमानस्य चोरस्यानाधातत्सिद्धि इह तु द्वितीयप्रतीतिस्थले सर्वत्र अतिवाधावतारान कस्यापि सिद्धिरित्यर्थ । सर्वने ति । प्राकराणवस्य व्यरहितस्य या विधेस्सत्यादित्यर्थ । कलसव्युत्पत्तरसम्भात् , ।

·१७ वा-३२] गतपणी चण्डमास्तसहिता । म्यान्यवहितस्य वा विधे स्थितत्वात् ; अनेकपदलक्षणादिदोपगत परिग्रहाद्विप्रकृष्टविधिसमन्वयमात्रम्वीकारम्य समीचीनत्वात् । तत्व मम्यादिवास्यप्रतावे तदेतत्सर्वमभिप्रेत्याह 'घाघार्थत्वेच सामा- नाधिकरण्यम्य तत्त्वम्पदयोरधिष्ठानलक्षणा निवृत्तिलक्षणा चेति लक्षणादयस्त एव दोपा । ' इति । नापि द्वितीय , प्रवृत्तिनिमित्तभेदेनैकार्यपर्यवसानमात्रे सामा- नाधिकरण्यशक्तिस्थापनात् । प्रतिनिमित्तयोरेकाश्रयत्वविरोधादन सामानाधिकरण्यस्य वाधार्थता स्वीक्रियत इतिचेत् ? तथापि न सामानाधिकरण्यशक्तया बाधप्रतीति , व्यधिकरणवाक्य इव विरो- धादेवार्थान्तरपरत्वे विवक्षिते प्रकृत्यशेनैव समन्वययोग्ये निमित्ते लक्ष्यमाणे तद्विशिष्टेकार्थविषयत्वात् सामानाधिकरण्यम्य । तथापि सामानाधिकरणस्य साधे व्युत्पत्ति परप्यत इति शकते प्रवृत्तिनिमित्तयो रिति । तथापी ति । मुख्यप्रवृत्तिनिमित्तयोरेकाश्रयत्वविरोधेपि न व्युत्पत्यन्तर कल्पनीयम् , यथा गङ्गाया घोष इत्यादी विभक्त्यनुसारेण प्रकृतेरेर रक्षणा कल्प्यते, नतु अन्यत्र सिद्ध आधाराधेयससगरोधनसामथ्य विहाय वास्ये शक्त्यन्तर कल्प्यते, तथानापि समानविभक्त यनुरोधेन प्रकृतेर्तुत्य तरस्वासारण क्लप्सघ्युत्पत्तेर्निर्वाहादित्यर्थ । ननु न वय व्युत्पत्चन्तर सीकुर्म , किन्तु क्लसव्युत्पत्यनुरोधेन प्रकृतेगधस्थरत्यमित सामानाधिकरणपन्य गाधार्यतेति शते तथापी ति । व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनपीत्यर्थ । तथाप्यन्तन इत्यत्यय । तन हेतुरित्यन्त ॥ इति बाधूर गुरतिलाश्रीनिमामानार्यपादमेयाममधिगतपरापरतत्ययाथात्म्येन तदेकदैवतेन तच्चरणपरिभरणपरायणेन तप्रमादरम्ध महाचार्यापरनामधेयेन रामानुनदासेन विरचिताया शतपणीच्याख्याया चण्टमारुताख्याया याधार्थसामानाधिारण्यभङ्गो द्वानिशःसन्धः।

·गागमुकावळी । [था ३२० स्थाणुपदम्य चोरपटसमानाधिकरणप्रयोगबन्दादेय चोरत्वाभावलक्ष- फत्वस्वीकार इति अन्ततो पापनिदानमेवान सामानाधिकरण्यग, तद्वत् प्रकृतेपीति चेत ! विरोधपरिहाराय लक्षणाम्वीकारपि राजा. राप्यूमित्यादाविय लपीयस्येफपदलक्षणापक्षे तिष्ठति न सर्वपदलक्ष गादिपरिग्रहो युक्तः । तथाहि • चोरः स्थाणुरित्या चोरपडेन चोर स्यारोपाधिकरणलक्षणा म्थाणुपदेन तु चारन्याभावसहचरितम्बार्थन ताहाणेति सर्वपटलक्षणासिद्धा, मोरपि पढ़योमुंगभेदेन प्रवृत्तेषि रुपलक्षणा, तनच पदान्तगेपस्थापितधर्माभावम्य पदान्तरेण लक्षणेति विरुद्धधर्मलक्षणा चेति । एतत्मय पूर्वोक्तेन भाष्येण सूचित्तं 'अधिष्ठान लक्षणा निवृत्तिलक्षणाचेती' ति । गत्यन्तराभायादेव नोरम्थाणु- शब्दसमभित्र्याहारे म्बीवियतानाम तथा देशः, नच तत्रापि दृ- टान्ते क्लेश , यधोर इति ख्यातम्स स्थाणुरिति म्याणुशन्दे लक्षणा गन्धाभावान् । अथापि जगय स इत्यादिपु गत्यन्तर लोकवेद- प्रसिद्धं दृश्यत एव । प्रयुञ्जते हि नरपतिरेव लोक इति लो- किका । राम्मारच भगवान्वाल्मीकि - 'रामभूतं जगदभूद्रामे राज्यं प्रभासती ' ति । श्रुतौच 'सराष्ट्रमभवत् सराप्दन्नाभव ' दित्यादि प्रयोगाम्सन्दृश्यन्ते । अत्र च एकेनैव निमित्तेन एकम्यैव पदस्य पदान्तरोपम्यापितानुगुणार्थलक्षकत्वमेवेति न पूर्वोक्तदोपः । 'इदं सर्व' मिति चेतनाचेतनात्मकसर्वप्रपञ्चनिर्देशेन ब्रह्मत्वोक्तौ चिदशे तादात्म्यमचिदशे वाध इत्यपि वैरूप्य भवता म्वीकार्यम् । अर्थतदोपपरिहाराय अचिदंग एव इदं सर्वमिति निर्दिष्ट इति मन्यसे, तदा म्वेच्छामात्रसिद्धम्सवोचक्लेश । . किञ्च जगद्ब्रह्मसामानाधिकरण्ये लक्षणायामप्यस्मदभिमतार्थ लाघवमुक्तम् , नचात्र लक्षणेति निगमान्तविदः । अपृथक्सिद्धवि- शेषगनाचिगब्दानां विशेप्यपर्यवसानव्युत्पत्ते शरीरस्यच शरीर्य ·चा-३२ शतदूपणी-चण्टमारुतसहिता । १२ पृथसिद्धेश्शरीरवाचिनां च देवमनुप्यादिगब्दानां गरीरिपर्यन्त प्रयोगस्य लोकवेढयोर्दर्शनात् विश्वस्य चेतनाचेतनात्मकस्याविशे पेण परमात्मशरीरत्वश्रुतेस्तत्तद्वाचिशब्दानां ब्रह्मपर्यवसानोपपत्ती तनिबन्धनमेव ब्रह्मसामानाधिकरण्यमिति युक्तमगीफर्तुम् । तथाच सति चेतनाचेतनविषयब्रह्मसामानाधिकरण्यप्रयोगाणामेकस्मिन्वाक्ये वाक्यान्तरेप्येकरूप एव निर्वाहः, सर्वश्रुत्यविरोधश्च सिद्धयेत् । किश्च • यत्र यत्र जगद्ब्रह्मणोस्सामानाधिकरण्यं दृश्यते तत्र तन प्रायगन्तद्धेतुमपि सर्वप्रमाणाविरुद्धं निर्दिशन्ति श्रुतिस्मृतय', यथा 'तदनुप्रविश्य सच त्यच्चाभवत् ' ' स भूमिं विश्वतो वृत्वा, अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् , पुरुष एवेद सर्वम् ' , 'सर्व समामोपि ततोसि सर्व.' , 'सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थित ॥' इत्यादि। ततश्च सर्वविरोधिप्रशमनपटीयसि सामानाधिकरण्यनिदाने श्रुत्यैव दर्शिते सर्वक्षोभकवाधार्थताम्वीकारो वेदविप्लावकरुचिभ्य एवं रोचते। किञ्च - चोर• स्थाणुरित्यादिषु चोरादिपदलक्षिताधिष्ठानाति रेकिणि स्थाणुत्वादौ विरोधिधर्मे पदान्तरेणोपम्थापिते चोरत्व निवृत्तिः, न पुनः पदान्तरेणापि स्वरूपमात्र निर्देशे, ब्रह्मणि तु जगद्वाचिशब्दलक्षितम्वरूपातिरेकेण को नाम विरोधिधर्म. पदान्त- रेणोपस्थाप्यते 1 न कश्चिदिति चेत् । न तर्हि ततो याधः । कल्पितो विरोधिधर्म इति चेत् ! कल्पितत्वाविशेषे किं कस्य याधकं बाध्य वा भवतु ? सुन्दोपसुन्दवत्परस्परमिति चेन्न; - एक- स्ययोद्देशोपादानादेरेकस्मिन्वाक्ये दुश्शकत्वात् । विरुद्धोभयपार- त्यागेन स्वरूपमात्र पदद्वयेन विवक्षितमितिचेत् । नतहीद बाधार्थमामानाधिकरण्यम् , उपलक्षणसामानाधिकरण्यताया भवद्भि रेवोक्तत्वात् ; तस्यच निरम्तत्वात् ।

·२० शाममुक्तावळी। वा ३२० ननु किं धर्मोपस्थापनेन, स्वरूपमेव तु तद्विरोधीति तदुप- स्थापनेन बाध इति चेन्न, - प्रमाधिष्ठानतया स्वत एव प्रकाश मानस्य स्वरूपस्योपदेशनरपेक्ष्यात् ; अमविरोधित्वासम्भवाच । सम्भव वा नित्य प्रमानुदयप्रसङ्गात् । नच स्वरूपन्न प्रकाशत इति वाच्यम् , तथाच निरधिष्ठानप्रमोदयप्रसङ्गात् , नित्यप्रका- शत्वविरोधाच । अविद्यातिरोहित अविशद स्वरूप प्रमसहतया पूर्व प्रकाशते, अतिरोहितन्तु विशदरूप वाधार्थपदेनोपस्थाप्यत इति चेन्न- तिरोधानवेशद्याद्यसम्भवस्य स्वरूपनाशादिप्रसझेन प्रपञ्चितत्वात् , वेशद्यम्य चान्तत स्वरूपानतिरोफण प्रागेव सत्वे प्रकाशे चावश्यम्भाविनि तत एव सर्वबाधोपपत्तौ सर्वभ्रमा नुत्पत्तौ या ने सामानाधिकरण्येन वाध्य पश्याम । प्रागेव सत्वेऽसत्वेच तत्स्वरूपप्रकाशयो । सामानाधिकरण्येन नैव बाध्यन्तु दृश्यते ।। ननु शुक्तिरजतमे नेद रजतमितियत् प्रपञ्चाभावो वाधार्थ शब्देन उपस्थाप्यते, नह्यवश्य शुक्तित्योपदेशादेव रजतभ्रमनि वृत्ति , अपितु साक्षादजतत्वाभावोपदेशादपीति चेत् । इदमपि पिष्टपेपणम् , प्रपञ्चामावस्य ब्रह्मस्वरूपान्तर्भावयहि वयोरुतोत्त- रत्वात् । नच नेद रजतमितिवत् इह साक्षान्निषेधकश्शब्द । नच चोर स्थाणुरितिवदगत्या विधायकस्येव निषेधपरत्वक्लप्ति निफण्टकम्य गत्यन्तरस्य दर्शितत्वात् । अत इदमेव शिप्यते 'ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि विष्णुरि' त्यादौ विनिविष्टानामेकैको नमस्समर्पणेन बाध इति, तत्रापि च वय नअन्तरनिक्षिप्य तदेव वाधेमहि । . - , ·शतपणी-चण्डमारुतसहिता। तदेतत्सगृहीतम्- 'नेदं रजतमितिवत् अप्रतिपत्नस्यैव बावस्या गत्या परिकल्पनम् , तद्वदेव तसदेनाधिष्ठानातिरेकिधर्मानुपन्थापनेन बाधानुपपत्तिश्चे' त्यादिभिर्माप्यः । . इति गतदूपण्यां जीवन्मुक्तिमहो द्वात्रिंशो वादः। श्रीरन्तु । अथ त्रयधिशो वादः । बहुविधभक्तिज्ञानप्रभावपूर्तनिपेवितं बहुभिः । प्रभयेव भानुमन्तं लक्ष्न्या सेन्यन्तु लक्षयामम्तम् । ब्रह्मद्वेपिदृष्टिकल्पित पृथक्सिद्धान्तहस्तप्रदै १स्तशितथा विभिन्न शरसरशूलापनोदाय यः । भूमागनिरभूदकृतिमगिरस्मन्धानकौतूहली श्रीमान्वेङ्कटदेशिको दिशतु नस्त्रय्यन्तधीस पदम्।। विविधमतसमुत्था सपमा या यद्वि] विगीता प्रमितिरपि यदिटत्यन्यधातो दुरीक्षा । प्रमितितदितररयापस्थिति द्धिपतित समरिसलगुणराशि श्रीनिवासार्यमीडे ।। बहुविधेति । अनेन विद्याभेदो शानभक्त्यादितारतम्यं च वक्ष्यमाण गुरुशिष्यभायादिप्रयोजकं विवश्यते । प्रभावपूतै रित्यनेन ज्ञातृशानयोर्भिन्नत्वात्त- दभिन्नत्वेनाभिमतायाः संविदः कयमेस्त्वमिति व्यज्यो । बहुभिनिपेक्ति मित्यनेन जीयानां परस्पर भेदात् इंशेशितव्यभेदाच तदभिन्नानाभिमतायाः सविदः क्यमभेद इति सूयते ।

·शास्त्रमुक्तावळी । वा-३३. अन खलु महार्णवावर्तगर्तकुहरेषु आवर्तमानाः पुरुषा आवर्त यन्ति नियतमेतादृशानि वाक्यानि - एकैव संविदनेकजातृज्ञेयतदव- च्छिन्नज्ञप्तिरूपेण विवर्तत इत्येवमादीनि। तदसङ्गतम् , घटादि विषयकैकधियां तथा विवक्षायां क्वचिदपि विदिताविदितविभागा भावप्रसङ्गात् । तत्तत्पूर्वोत्तरकालयोः प्रपश्चानुपलब्धिप्रसङ्गाश्च । सैव संवित्तञ्चातञ्च वेद्यं क्रमेणोपसर्पतीति चेन्न;-- घटादेरिव सु- सादेरिव च संविदोप्युत्पत्तिविनाशादिप्रत्ययस्य निराबाधत्वात् । एकैवेति । यद्यपि सविदैत्यमेवास्मिन्यादे निरसनीयमित्येवस्या एक सरिदस्तत्तद्विपसावच्छिन्नतिरूपेण विवर्तमानमनुवाद्यम् । तथापि प्रसङ्गात् जात्रादिविवर्तानुवादः। घटादीति । योकस्य देवदत्तस्य घटविपयर शान निरुक्करूप तदा तस्मिन् ज्ञाने जाते तत्परिणामत्वात् कृत्स्नस्यापि सर्वापि सहि देवदत्तस्यैवेति त प्रति विदिताविदितविभागो न स्यात् , अविदितार्थाभावात् ; तथा तदविरकाना यज्ञदत्तादीना ज्ञानस्यैवाभावात् तात्प्रत्यपि विदितापिदि- तविभागो न स्यात् । यदिचैक यज्ञदत्तस्य घटविषयक ज्ञानं निरुक्तरूपमि- स्युध्येत, तदानीमप्येव प्रसङ्ग इत्यर्थः । दूपणान्तरमाह तत्तदिति । यदै- कस्य ज्ञानस्य निरुक्तरूपत्व तदा तत्पूर्वोत्तरवालयोः प्रपन्चानुपरन्धिप्रसङ्गः ययन्यस्य , तदा तत्पूर्वोत्तरकालयोस्तत्प्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु घटसरिदेव सामग्रीवंशात्कमेण तत्तत्प्रमातृभि. तत्तद्विपयैश्च सम्बध्यत इति न विदितावि- दितविभागप्रसङ्गः, नापि पूर्वोत्तरकालयोः प्रपञ्चानुपलम्भप्रसङ्ग इति शहते सैवेति । घटसविदेवेत्यर्थः । अतम वेद्यमिति । घातिरिक्त वेद्यमित्यर्थः । इद प्रमारन्तरोपसर्पणस्याप्युपलक्षणम् ; यथा बाहाना घटादीनामान्तरपदा यांना मुसादीनां च उत्पत्तिविनाशप्रत्ययो भेदप्रत्ययश्र, तथा रायिदोप्युत्पत्ति- पिनासप्रत्ययो भेदप्रत्ययश्च निरायाध इति सविदैक्यमनुपपन्न मिति परिहरति घटादेरिवे ति । विनाशादीत्यादिपदेन भेदो गृह्यते । चार्य प्रत्ययो भ्रम इत्याह निधत्वादिति । अमेणोपसर्पणे देवदत्तस्स शानदशाया यसदस्य ·या ३३} गतनुषणी-चण्डमारुतसहिता। यौक्तिकवाधम्य सुखदुःखादावपि वक्तुं शक्यत्वात् । विषयाश्रय रूपोपाधिमात्रं व्यावर्तते, सवित्तु प्रत्यभिज्ञावलात्सर्वत्रेकैवेति चेन्न,- अहमर्थस्य तद्धर्मसुखादेश्च तद्वत्प्रसङ्गात् । निराकारायास्संविदः स्वतो भेदाप्रतीतेः विषयाश्रयाभ्यान्तत्प्रतीतेश्च तद्भेद औपाधिक इति चेन्न-- संयोगादिप्वपि सम्बन्धिव्यङ्गयभेदत्वेन तथा . मान न स्यादित्यपि बोध्यम् । ननु- शुक्तिरजतादिवत्प्रत्यक्षालमेय बाधसमिति नियमो नास्ति , जालैक्यस्य युक्त्या बाधदर्शनात् ; ततश्च लाघवानुगृही. रोन पटसवित् पटसविदो न भियते सवित्त्वात् यथा पटसचित् इत्याद्यनु- मानेन भेदप्रतीते धरस्यादित्याशवायामाह यौक्तिकयाधस्येति । तनापि लाधररहकृतस्य सुग्पत्यादिहेतो. सुसान्तराभेदसाधरस्य प्रवृत्तेरिति भाव । आदिपदेनेच्छादिपरिग्रहः । ननु सपिझेदप्रतीतिः राघरसहकृतानुगतबुद्धथैर बाध्यते ; नचैव मुरादुःपादावपि तथा प्रमङ्गः, तनानन्यथासिद्धभेदप्रतील्या- नुगतयुद्धेः जातिविषयत्वकल्पनात् , सविनेदप्रतीतिस्तु विषयाश्रयरूपोपाधि विषयतयान्यथासिद्धा मुरदुःसादायाश्रयभेदानुभवेपि निम्पियत्वादेकाश्रये सुखदुःखभेदप्रतीतिरन्यथासिद्धच , तस्माल्हाधवसहकृतानुगतप्रत्ययस्य सत्वाद न्यथासिद्धियोग्याया भेदप्रतीतेर्न सविनेदसाधकत्वमिति रावते विषयाश्रयेति । च्यावर्तत इति । भिन्नतया ज्ञायत इत्यर्थः । यधेरे लाघयसकृतानुगत बुध्द्या सविदैक्यसिद्धिः, तर्हि अहमर्यादेचैकत्वमहमर्थभेदप्रतीतेदशरीरभेदविषयत्व मुसदुःसादिभेदप्रतीतेश्चाश्रयभेदविषयत्वमिति स्यात् ; यदिचैराश्रयसुरसादिभेद प्रतीतिरनन्यथासिद्धत्युच्येत, तदैवाश्रयैकविषयसविद्भेदप्रतीतिरनन्यधामिद्धति तुल्यमिन्यभिप्रायेण परिहरति नेति । उत्पत्तिविनाशप्रत्यया च नाशयविषया- भ्यामन्यथासिद्धिरित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु यथा घटपटयोस्स्वरूपप्रतीतिमानादेय भेदः प्रतीयते न तथा मपित्स्वरूपप्रतीतिमात्रात् सविनेदः प्रतीयते, किन्तु विषयाश्रयान्तरप्रतीतो सत्यामेव, ततश्च सविनेद औपाधिकः, उपाधिमन्त- रेणाविभाव्यमानत्वात् , आकाशभेदयत् , इत्यभिप्रायेण शकते निराकारायाइति । आदिपदेनेच्छापादिसङ्ग्रहः । कारणान्ययव्यतिरेवानुविधानात् सयोगादेः ·या ३३ २४ । शाक्तमुक्तारळी । प्रसझात। अन्वयव्यतिरेकाम्या तत्कार्यत्वादिसिद्धिरिति चेत्' नुल्यम्। व्यक्तिमानमेव सविद इतिचेन्न,-- श्रद्धधानम्य ते सयोगादावपि कार्यत्वम् , तत ण्य तानानात्वञ्चेत्यागट्य तुल्यत्वेन परिहति अन्वयेति । व्यक्तिमानमिति । अभिव्यक्तिमात्रमित्यर्थ । श्रद्धधानस्येति । निरुत्युचि- मिति शेष । सविद, उत्पत्तिमनभ्युपगच्छतस्तव क्थ तदभिव्यत्तिरूपायारसविद उत्पत्तिरित्यपि बोध्यम् । । 7 ननु न हि वय देवदत्ताद्याश्रयतया उत्पत्त्यादियोगितया भिन्नतया च यत्' प्रतीयते तस्याभेद बदाम , वृत्तेरेव तथा प्रतीते , किन्तु तदन्या काचि- निरामया स्वतो निर्विप्रया तत्तदाकारवृत्त्यवच्छेदेन घटादिविषया सविदस्तीति तस्या एवाभेद व्रम नच तस्या मानाभार अस्ति तापनीलोत्पल्पशश श्यामलमरविन्दलोचनमिन्दिरारमणमनवरतमनुचिन्तयतामाप्रहर घटादिज्ञानधारा यामपि तावत्कालीनचित्तवृत्तिगोचर तावत्कालीनात्मगोचर चानुसन्धान एता यात कालमिदमनुभवन्नेवाहमासमिति, तत् कथमुत्पत्त्यादिमत्तया प्रतीयमाना ऽहमर्थधर्मातिरिक्त स्वतन्त्रसविदभावे सङ्गच्छताम्, धारामध्यपतिततत्तद्विशानाना तत्तत्वालीनात्मनश्च पूर्वमनुभवागोचरत्वेन इदानीमनुसन्धानानुपपत्ते । ननु तत्तज्ज्ञानानन्तरमेयोत्पनानुव्यवसायात्मज्ञानाम्या सस्काराधानादिदानीमनुसन्धान मिति चेन:- तथा सति विजातीयज्ञानव्यवधानेन ध्यानत्वधारात्वयोरनुपपत्ते । किच नैरन्तयेण पच्यमानक्शवादिनामान्तर्गतवर्णेप्याद्यवर्णस्थितिसमय तद्वि- पयक्त्वादिनिर्विकल्पक द्वितीयरर्णोत्पत्तिश्च, तत्सविकल्पमसमये द्वितीयस्य स्थिति , तदनुव्यवसायसमये द्वितीयस्य नारा तदनन्तर द्वितीयस्य ग्रहणायोगात् तृतीयस्य चतुर्धस्य वा ग्रहो यचच्य तन च मध्येनु यवसापरल्पने द्वादश नामश्रवणानुपपत्ति , तदकल्पने चाऔषमिति प्रतिसन्धानानुपपत्तिरिति का दशामापनमनुसन्धानम् । एमिष्टविषयशानादेवं गुस जायते, न तदनुव्यवसा इष्टशनस्यैव ततुत्यात्, मुसन्चोत्पनमपश्य सातव्यमिति पथमिष्ट रानानुस पानम् , मुसशनकार एव तस्य नश्त्यात् । ननु मुगान् पूर्वमिद चात्, ·शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता । २५ तथाध्यवसातव्यत्वात् । अथान्या काचिनिराश्रया निर्विपया नित्या संचित् सर्वविषयमागिनीति चेन्न- तस्यात्सर्वमानानानातत्वेन मिएशालामतिचेन- अनुव्यवसायकाले नष्टस्येष्टज्ञानस्य मुगाहेतुल्यात्, इष्टशाने सत्यपि मुग्वानुत्पत्ती तस्य तदहेतुत्यप्रसङ्गात् । नच दिनस्यदवस्थेष्टशानात्तदनु- व्यवसायइति वाच्यम् , मुसस्यावश्यवेद्यत्यनियमेन तन्शानारपूर्व तस्य नष्ट- स्यात् । नच शानसुखयोत्समूहालपनम् , तयोरसहोपस्थितिनियमे पौर्याप- यस्य दुर्गहतया कार्यकारणभानमहायोगात् । विवाहमर्थधर्मातिरित्ता फुर- णाररपर्याया काचित् सविस्वीकार्या, देवदत्तो जानाति घटः स्फुरतीति तयो- भिन्नाश्रयत्वेनानुभूयमानयोरेकत्वायोगात् । ननु घट जानामीत्यर्थविशेषणक हानमात्मन्यनुभूयते, घरः स्फुरतीति ज्ञानोपसर्जनतयार्थः प्रतीयत इति विशेषणविशेष्यभाव एव पर भिद्यते, नत्वनुभवयोर्विषयभेद इति चेन,- स्पुरतीति रपुरणानुभवस्य तदुपसर्जनतया शन्दवत् व्याख्यानानहत्वात् । किञ्च स्वोपसर्जनम स्वय विषयीकरोति, ज्ञानान्तरोपसर्जन या? नायः वेद्यज्ञानवादे स्वस्य विश्वविषयत्वायोगात् । न द्वितीयः, व्यवसायानुपनीतस्य तदिपयत्वस्यानुव्यवसाये भानायोगात् । स्वसवेद्यज्ञानवादेपि किमुपसर्जन ज्ञान शेयेन सहैव सामान विषयीकरोति, किं वा प्रथम स्वात्मान विषयी- कृत्य शेय विषयीकरोति? नायः, विशेषणज्ञानतत्सन्निकर्पयोः प्रथम वक्तव्य- त्वात् ; विशेषणीभूतधानस्यैव विशिष्टज्ञानत्वे तस्य तज्ज्ञानात्मस्सन्निकर्पजन्य- स्यागेगात् । अत एव न द्वितीयः, बुद्धः विरम्य व्यापारायोगाच । सक- मकाकर्मयोर्शनस्फुरणयोः अभेदासम्भवात् ज्ञानेन स्फुरतीति भेदानुभवाच । वस्मादहमर्थधर्मातिरिका स्वतन्ना सपित्सिद्धा। तस्याश्चाभेदे लाघवसहकृता नुगतनुद्धिर्मानम् । इत्येतत् सर्वमभिप्रेत्य शकते अथान्या काचिदिति । सर्व- मानानानावत्ये नेवि । अय भावः, न तावद्धारानुसन्धानानुपपत्तिस्तन मानम् , धारामध्यपात्यनुव्यवसायजन्यसस्कारैरेवानुव्यवसायवदेव धारानुसन्धानसम्भवात् । नचैव रिजातीयप्रत्ययव्यवधानात् धारात्वन्याहतिः, सजातीयप्रत्ययानधिकरण ४ ·शून्यः, - । शाक्तमुक्तावळी । [वा-३३. फालाव्यवधानाद्धारात्योपपत्तेः । एतावन्तं काल भगवन्तमनुचिन्तयन्नेवाहमास मिति तावत्कालस्य तत्प्रतीतिव्याप्तत्वस्यैव प्रतीतेः । किञ्च त्वयापि ध्यानस्य यत्नसाध्यत्वाङ्गीकारात् यत्नस्य च स्वसमानविषयकज्ञानसाध्यत्वात् उत्तरोत्तर ज्ञानव्यक्तिव्यवहितैव धारा | अपिच कश्च विजातीयप्रत्ययः ? कि तद्गतजाति किंवा तन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिजातियोगी, उत तद्विपयाविषयकः, तदविषयविषयको, या ? आद्यपि किं तनिष्ठजात्यभावस्सामान्याभावः, उत यत्किञ्चित्प्रतियोगिविशेषाभावः ? नायः, अनुव्यवसायस्यापि व्यवसायनि- यज्ञानत्वादिजातियोगित्वेन विजातीयत्वासिदेः । अस्तु तर्हि द्वितीयः, अनु- व्यवसाये धाराधिगतचाक्षुषत्वस्मृतित्ययोरसिद्धेरिति चेन्न;- देवदत्तधारायां दैव यशसम्पन्नोद्बोधसरकारजनितप्रत्यभिज्ञाघटितमध्याया प्रत्यभिज्ञोत्तरव्यक्तीना प्र. त्यभिशागतसस्कारप्रयोज्यजातियोगित्वाभावेन धारात्वाभावप्रसङ्गात् न द्वितीयः, उक्तस्थल एव प्रत्यभिज्ञायाः पूर्वोत्तरव्यक्तिनिष्ठात्यन्ताभावप्रति योगिसस्कारप्रयोज्यजातिमत्वेन तद्यवधानात् धारात्वाभावप्रसङ्गात् । न तृतीयः, अनुव्यवसायस्य व्यवसायविषयविषयकतया विजातीयवासिद्धेः । न चतुर्थः, तत्तत्प्रत्ययाना तत्तत्कालविषयतया तत्तयक्तयन्तरविषयकालविशेषविषयकत्वा भावेन धारात्वासिद्धिप्रसङ्गात् । घटधाराया मध्ये दैवात् घटपटसमूहा- लम्बने सति धारात्वासिद्धिप्रसङ्गात् । किञ्च पलपलात् घटादिगोचरशान- स्याहन्त्वाप्रकारकस्यापि तत्संस्कारजनकत्वस्य त्वयाङ्गीकारात् आस्मस्वाकारा- विषयस्यापि ज्ञानस्य तसंस्कारजनकत्वमस्तु | नापि द्वितीयवर्णादिश्रवणानु- पपत्ति. मानम् , प्रथमवर्णोत्पत्तिक्षणापेक्षया शानेच्छाकृतिकरणव्यापारबहुक्षण व्यवधानेनैव द्वितीयवर्णोत्पत्त्या तदग्रहणसम्भवात् । नापीष्टशानानुसन्धानानुपपत्तिः तत्र मानम् , त्वदुक्तरीत्या समूहालम्बनेनैव इष्टज्ञानमुखयोग्रहणेपि दृष्टस्व. रूपमानस्य मुख प्रति व्यभिचारात् सुसानुमयकाले इष्टशानस्यैवानुभवाच्च परिशेषशादिष्टज्ञानस्यैव धारणत्वग्रहसम्भवात् । किञ्च इन्द्रियसनिक यन्वय- व्यतिरेकानुविधानदर्शनात् मुसकाले प्रतीत्यनुभवाच्च प्रतीतिकारणतया क्ल- सस्य गनिकर्णदेसद्वारा मुसकारणत्व यस्स्यते । एष पुत्रस्ते जात इति वाक्योच्चारणानन्तर श्रोतुर्मुगविकासानुमितमुपस्य वाक्यान्वयव्यतिरेकानुविधान ·वा-३३] मतदुषणी चण्टमारतसहिता । दर्शनादव्युत्पन्नस्य च तददर्शनात् वास्यस्य प्रतीतिद्वारेख मुगप्रयोजस्व गृह्यते, तरच सामान्यत इष्टशानस्य मुपफरणये गृहीते इष्टप्रत्ययस्य मुग्य- विशेषसाधनन्य सुग्रहमेन । किन यदीष्टमानानन्तरमेवावश्य सुग्यमुत्पद्यत इति नियमः, तदा दटज्ञानानन्तरमिष्टोपादित्सा कुतस्यात् ? यदिचाचिन्त्य महिमादृष्टादिसहकारिपारल्यात् सुखसामग्रया सत्यामप्युपादित्मा, तदा अप्रापि ततएव मुग्वसामग्रथा सत्यामपीष्टज्ञानानन्तरमनुव्यवसायोत्पत्तायनन्तर मुग्योत्पत्ता विष्टज्ञानमारणत्य मुग्रहमेव । वस्तुतस्तु स्वप्रायत्यादेर धियो न कुत्राप्यनुसन्धानानुपपत्ति , नच घटादेखि ज्ञानस्यापि ज्ञानविषयत्वप्रतीतेः विषयत्वस्य भेदनिबन्धनत्वाच्च शानस्योत्पत्याद्याश्रयस्य न स्वप्रकाशत्वमिति याच्यम् , प्रकाम्यत्वस्यैव सत्र प्रतीते. । नच विषयत्वे मानाभावप्रसन, यदि विषयत्व प्रकाश्यत्वातिरेकि भेदनिबन्धन च, तर्हि भिनत्वे सति प्रकाश्यत्वमेय विषयत्वम् , तच्च भेदस्य प्रकाश्यन्यस्य च प्रतीतेस्गममेव । नचैनमपि धाराकालीनशातुरनुसन्धान क्यमिति वाच्यम् , स्वप्रकाशशानेन तस्यापि प्रायमानत्वात् । नच रूपा- दिहीनस्य कय चक्षुरादिजन्यज्ञानविषयत्वमिति वाच्यम् , रूपवत्तदुपपत्ते । रूपादिहीनस्यापि सत• रूपरदेर चाक्षुपज्ञानविषयत्वमिति संयैवाभिधानात् । नन्वेतावन्त कारमिदमेगवासनेतोऽन्यदद्राक्षमिति तत्कालीनोऽन्यदर्शनाभावो प्यनुसन्धीयते , नच धाराकाले रानान्तराभावानुभवोऽस्ति, अतस्तदनुस सन्धान क्थ स्यादिति चेन;- त्वन्मतेपि तुल्यत्वात् । साक्षिणस्तदनुभव इति चेत् । तर्हि ज्ञानामावस्यैव साक्षिणा सर्वनानुभवसम्मवादपि परिशेषात् भाररूपाज्ञानस्य प्रत्याविषयत्यक्ल्पनमनुपपन्नमेन स्यात् । . अथ ग्रहणाभावरूपाशानमेवानुभूयते, तेन दर्शनाभावोऽनुमीयत इति चेन,- साक्षिणो मानरूपाज्ञानग्रहण इवामावग्रहणेपि सामर्थ्याविशेषात् एव प्रणाडीकल्पने मानाभावात्। एतावन्त कारमिदमेवाद्राक्ष नेद रजतमद्राक्ष मिति शुत्तिरजतदर्शनामावस्य धारोत्तरकालोत्पन्नभ्रमवतानुसन्धानात् , प्रातिमासिमरिषयज्ञानानङ्गीकारादेर नामानेन दर्दनाभागानुमानसम्मय। तनच ·१८ शापमुक्तावळी। [था ३३. गामादरियाप्रमाणमन्नोतरीत्या अरमरणादिगि प्रारनिदर्शनामावानु- मानम् । यमान नामसार: तधार सर । उभयरामायभायम् । अधया अणु न्यभिचार', किनश्चितम् , नहीदं यायनुमानम् , किन्तु गरिपाना प्रतीत्युपायचिन्तनमानम् , पिताना चाव्यभिचारिणा व्यभि चारिणा या रिनारमदादिभिर्नियंचनयोग्येन चम्पयायनुमापरसौरभ्याधिशेषेणैव उदयोग्येनाप्यनुमानमम्मरात् । व्यभिचारिलिलोत्पन्नं च गान पचियादर्धसत्यात् प्रमाण पचिपाप्रमाणमेवेति न पिचिदनुपपन्नम् । प्रयुत उत्पक्ष एयानुस धानानुपपतिः। राधादि- पटानुभयगन्तानकारीनो शानान्तराभावानुभा' पिलित्य उवानित्यः ? नायः, सस्पागनुत्पत्तिप्रसगात् । न द्वितीय., फारस्यमावात् । तत्रात्ये सन्तानविच्छेदप्रसङ्गात् । ननु घटासरत्याग्छिन- चैतन्यमेव यथा घट स्थापच्छेदकवृत्तिमदमर्थ च भारायति तथा शानान्तरा- भारमपीति चेत् १ कि प्रतियोगिभूत ज्ञान ज्ञानत्यनेय भासयति, घटादि विषयत्वेन या ? नाय', एतावन्त काल घटमेवानुभवलास पट नान्वभव मिति प्रतिराधानाभायप्रसङ्गात् । न द्वितीय', प्रतियोगिस्मृत्यभावेन तथा शाना राम्भयात् । अस्तु प्रतियोगिरमृतिरपि; नच धाराविच्छेदप्रसङ्गः, आन्तरालि पप्रतियोगिस्मृतिमि व्यवधानादिति वाच्यम् , प्रथम प्रतियोगिम्मृती जाताया प्राथमिक्शानाभारज्ञाने सति उत्तरोतरज्ञानेषु पूर्वपूर्वज्ञानाना प्रतियोगिशान स्पेन कारणतया सन्तानविच्छेदादितिचेन्न,- घटानुभवधारानन्तर कदाप्यननु भूतपदार्यानुभवे राति एतावन्त काल घटमेवान्वभूवनचेममर्थमिति प्रतीते दुरपह्नवत्वात् , तन च तादृशपदार्थविषयाशनपूर्वाननुभूतत्वेन तत्स्मृत्यभायात् सदभावग्रहणानुपपत्तेः । नच तदभावाकारवृत्तावेव तत्तत्प्रतियोगिज्ञानकारणता, नत्यन्याकारवृत्तौ तद्भानेपीति वाच्यम्, तथा सति पदाप्यननुभूतद्वीपान्तरस्थ पदार्थविशेषविषयकानुभवाभावस्य तादृशविशेषावच्छिनपदार्थप्रतियोगिफानुभवा मावत्वेनानुभवस्यावर्जनीयतया तथैव तत्स्मृतिप्रसङ्गात् । एतेन सर्वेषामपि साक्षिण्यध्यासात्, अधिष्ठानभूतसाक्षिणा सर्वदा सर्वेषा भानात् तदेव विषयविशिष्टज्ञानात्मप्रतियोगिज्ञानमपेश्य ज्ञानाभावानुभव विशिष्ट ·वा ३३] शतदूपणी चण्डमारुतसहिता। २९ गपुष्पायमाणत्वात् | आघातत्वेपि मिथ्याकोटिनिवेशात् । तदभ्युपगमेपि तदेव सर्वदा सर्वोपलब्धिप्रसद्भात । ज्ञानमेव, नच तदेव साधन सम्भवति। ननु घगरावृत्यन्तर तत्साध्य घरपुरण विषय वृत्चन्तर जायत इति चेन्न,- मयापि तथा सुपचत्वात् । किश्त्र घरो ज्ञायत इति प्रतीतिस्तावदुरपदया, लयापि निर्वाह्येव, सैर कदाचित् पुरतीति व्यवहार जनयति, कदाचित् विषय इति व्यवहारम् , नच व्यरहारभेदमानात् विषय भेद , घटकरशादिव्यवहारादपि तथा प्रसङ्गात् , नच सकर्मकाकर्मयोनिरफुरण योरभेदानुपपत्ति , पुरणस्याकर्मफल्यासिद्धे , ज्ञानविषयत्वस्यैवाक्मयात्, तदेव स्फुरतीति प्रतीयते, यथा रोचठ इतीच्छाविषयत्वम् । शानेन स्फुरतीति व्यतिरेकनिर्देश विषयत्व प्रति प्रयोजस्त्यादुपपद्यत - एव । यचोक्तमनुगतउभ्या सविदैक्यसिद्धिरिति, तन, निश्चितभेदरिष यानुगतसुद्धेन तिविषयत्वनियमात् । नचोपाधिविपयतया भेदनिश्चयोऽन्यथासिद्ध इति वाच्यम् , उपाधेरदर्शनात् । नच विषयाश्रयायेवोपाधी, विषयाश्रया भेदेपि सविन्द्रेदप्रतीते । नच तत्र वृत्तिरेयोपाधि , अवेद्ययभङ्गे वृत्ति निरासात् , इति । ज्ञानस्य - आघातत्वेपी ति। दोपोऽस्त्येवेति शेप । तर हेतुमाह मिथ्ये ति । दृश्यत्वादिति भाव । तद्भ्युपगमपी ति । पलव्याप्यत्वाभावेपि वृत्ति च्याप्यत्वस्य सपत् प्रमाणविषयत्वेपि न मिथ्यात्वमिति स्वाभिमतप्रमाणाभासर लात् तदभ्युपगमे पीत्यर्थ । यद्वा, ननु ब्रह्मस्वरूपस्य स्वप्रकाशल सिद्धाते पीप्यत एव, धर्मभूतशान च तत्सदवस्थाविशेषवत् , अतस्सम्प्रतिपरस्पैव अहानराशस्य पादसविद्रूपता करूप्यते, लाघवात् , नवनताना सविद्रू पता, गौरवात् , सदभिमतधर्मभृतनानस्थाने अशाननिवृ यावर्थमन्त करण त्यगीकारान गौरवमित्याशक्य ब्रह्मस्वरूपस्य स्वप्रकाशत्वाङ्गीकारेपि तस्य विषय प्रकारालासम्भात् अनन्तसवित्तत्पनन्न दोपायेत्याह तदभ्युपगम इति । तदेवेति। वर्तमानमाल इत्यर्य । तेनापरोशोपधिप्रसङ्गादित्युक्त भरति। ननु ·गावगुजारळी । या-३३. क्राण नियत विपयोटेखम्वमावेयमिति चन्न तन्नित्यत्वेन हेतुतो नियमायोगात् । निर्विकारत्वेन रिफाररूपोडेग्यम्यापि दुर्वचत्वात् । नित्यं व्यापित्येन सन्निधितदभाव नियमम्याप्ययोगात् । विषयमत्त्व मेवोल्लेख इति चेन्न;- मि यात्वेनाभ्युपगते सायाभ्युपगमायोगात् । वर्तमानत्वमिहसत्त्वमिति चेन्न:-भूतभविप्यतो कदाचिदनुल्लेखप्रसङ्गात्। तत्काले वर्तमानत्वं विवक्षितमिति चेन्न- तदभावेपि प्रान्स्योलेखस्य तत्तत्सामग्रीवशात् तत्तदाकारमृत्युपगगे गति ततद्विपयोपलब्धिरिति न गर्वदा सों परब्धिप्रसङ्ग इति चोदयति क्रमेणे ति । स्मुिटियन सविदाभिन्नम् , उत ततो भिन्नमिति विकल्पमभिनेत्साद्य दूपयति नित्यत्वेने ति । द्वितीयपि किमुल्लेसास- विदः परिणामः, उत विषयसनिधिः, उत विपयसत्वमेवेति विकल्पमभिप्रेत्याद्य. दूपति निर्विकारत्वेने ति । तृतीय पक्षमाशङ्कते विपये ति । तत्काल इति । स्वत्वकाल इत्यर्थः । तदभावपी ति। अनिर्वचनीयोत्पत्त्यभावेपि परोक्ष भ्रान्त्युलेखस्य विद्यमानस्वादित्यर्थः । पियीकरणमेवोलेय इति चेन्न- विषयसभिकर्पादिना रिषयत्वोत्पत्तिसम्भो वृत्तिकल्पनावैयर्थ्यात् । अथ देव दत्तान्तःकरणावनिचैतन्यस्य विषयावच्छिन्नचैतन्यस्यैक्ये सत्येर घटादिविषय कञानस्य तदीयत्वमितिचेन्न, तथा सति वृत्यभावदशायां तत्प्राशस्य तदी यत्वाभावादेव तदव्यवहारोपपत्तावावरणकल्पन मुयैव स्यात् । नच खण्डा- नन्दामफाशाय तत्कल्पनम् , स्वरूपनाशायोगात् । नचाद्यव्यवहारा2 तक नम् , ब्रह्मणः प्रवृत्त्यनहत्वात् । यथा कथञ्चिदुद्देश्यकमवृत्तेश्च वेदान्तश्रव- णाभावादेवोपपत्तेः । तस्यावरणनिवृत्तिपूर्वकालीनतेन तत्साध्यत्वायोगाच्च ब्रह्मकर्तृकाभिलापस्य करणादिसत्वे इष्टत्वात् ; तदसत्वे तत एव तदभावोप पत्तेः। अथ इदमाकारवृत्त्युदये सतीदमवच्छिन्नचैतन्यैक्यात् तदेव चैतन्य शुक्तयच्छिन्नचैतन्यमिति इदस्फुरणवत् शृक्तिकरणमप्येतदीयमेवेति शुति- भानमपि स्यादिति तदभावायावरणकल्पनमिति चेन्न:- स्वसत्तानियतसाक्षिभान- स्याभाषायोगात् , वृत्तिमयुक्ततदीयत्वस्याप्यनिवृत्तेः व्यवहाराभागार्थ तकल्प- ·चा ३३] शतपणी चण्डमारतसहिता । विद्यमानत्वात् । तत्कालपतित्वेना यसनमुल्लेखशब्दार्य इति चेन,- अद्यासरूपम्यैव उल्लेग्यम्य निरूप्यमाणत्वात् । अतो नित्यैफसर्वसाक्षि सविदभ्युपगमे युगपत्सर्वोपल यादिप्रसङ्गो दुर्वार । नरा किञ्चित्कदा चिदपि भायात् । सर्वेपाञ्चायतलभ्य सार्वजयम् । सर्वेप्यन्धनधिराद यश्च म्यु । गुरुगिप्यपण्डितजडादिभेदश्च ज्ञानभेदनिरन्धनो निर्मूल स्यात् । ननु विपय एव नास्तीति वादिन प्रति सर्वविपयोपलम्भा दिप्रसङ्गो निरर्थक इति चेत् । फिमिह विषयानुल्लेखो विवक्षित ? स्वमात्रविषयत्व वा, मिथ्याविषयत्व वा, तथाविधमन्यद्वा ? नाथ, नेपीदम्मानवत् शुक्तिभानस्यावजनीयत्यात् । नापत्ति , अनुभवविरोधात् ; अधिष्टानतत्वसाक्षात्कारे विद्यमाने रजताध्यासायोगाच्च । आवरणमपि यदि व्यवहारयोग्यत्वाभाव , तदा प्रतियागिरामानसत्ताकत्य प्रतियागिदेशे असम्भव एव, भिनसत्ताकत्ये च प्रतियागिना विरोधाभावात् तत्प्रयुक्त कार्यमपि स्यादे वेति न व्यवहाराभागोऽपि वक्तु शक्य । नच योग्यतामारस्य प्रतिपन्न कत्वम् , योग्यताभावस्य योग्यतापेक्षया भिनसत्तावत्वेन पारमार्थिकत्ये निवृत्य- योगात् प्रातिभासिक्वे याचे प्रतिबन्धमत्वायोगात् । अविद्याया एव प्रतिव- न्धकत्वकल्पने लाघव च । व्यवहारयोग्यताया एवाभाये आवरणरल्पनमेय व्यर्थम् । यदिच विपरीतव्यपहारयोग्यता आवरणम् , तदानीमायुभयव्यव- हारप्रसङ्गो दुार । प्रतिबन्धात्वा पने च वैषरीत्यापत्ति । तस्मात् ब्रहा स्वरूपस्यैव विषयावभासरूपत्वे सर्वदा सगेपरम्भनरागो दुर्गर एव ! नवे ति । भासपावरल्यपि कदाचिदमाने कदाचिदपि भान न स्थादित्यर्थ । सर्वेपाच्चे ति । तथाच ज्ञानार्थप्रवृत्तिलाकवेदयो कापि न स्यादिति भार. । सर्वेपी ति । इन्द्रियबैक यप्रयुक्त कार्याभावादिति भार । गुरुशिष्ये ति । शानभेदाभावे किभिज्ञत्वबहुरात्वरूपवैषम्याभावादिति भाव निरर्थक इति । विषय एव नास्तीति वारिन प्रति सर्मविषयोपल्म्मप्रस- शुकवारस खपुष्पगौरम्यापादवरावयवत् अर्थशू यमित्यर्थ । तथाविधमिति ।

·३२ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३३. सर्वलोकोपलम्भस्वयचनसिद्धान्तादिविरोधात् । वन्धाभावेन शास्त्रवैय्यादिप्रसञ्जाच । न द्वितीयः, नीलादिकमन्तर्भाव्यैव स्वशब्दोक्तौ नीलादिनानात्वेन संविन्नानात्वप्रसङ्गात् । तन्नानात्वा पहवे च सर्वविरोधः , नानात्वैकत्वसमुच्चयस्य चित्राद्वैतस्य च त्वदनभिमतत्वात् । अभ्युपगच्छतामपि व्याघातशतवात्यांवयात्य निरासघूर्णितत्वात् । अथानन्तर्भाव्य, तथासति कथं तत्प्रकाशः, तदप्रकाशेवा कथं तद्वयवहारः , तदभावे च कथं तदनन्तर्भावो- क्तिः। न तृतीयः, सर्वोपलब्ध्यादिप्रसङ्गस्य दीर्घायुष्ट्वात् । नच मिथ्याभूतं सर्वमेकम्, विचित्रोल्लेखव्याघातात् । अनुपपन्नम्पमित्यर्थः । किमिद स्वमानविषयत्व नाम ? किं विषयतया नीलविशिष्टस्यमानविषयत्वम् , तथा पीतविशिष्टस्वमानविषयत्वम् , तथैव शुल- विशिष्टस्वमानविषयत्यदिकश्च, किं वा सविन्मात्रविषयत्वमेव १ नाद्य इत्याह नीलादिकाम ति । अन्तर्भाव्यैवे ति । साँवद प्रति विषयतया विशेषणी- कृत्यर्थः । नीलादिनानात्वेने ति ! नीलविशिष्टस्वमानविषयायाः पीतवि- शिष्टस्त्रमानविण्यसविदभेदायोगात् सविनानात्व सिध्येत्यर्थः । ननु नीलपीता- दिक सर्वमेकमेव, अतो नीलविशिष्टस्वमात्रविषयायास्सविदः पतिविशिष्टस्य- मानविषयसविदभेदो युप्यत एवेति शङ्कामद्य दूषयति तन्नानात्वे ति । वच्छन्देन नीलादिक परामृश्यत । ननु नीलादीनां सर्वेषा विषयाणामेयत्वात् नानात्वाच्च सविदेक्य नानात्यप्रतीतिचोपपद्यत इत्यत्राह नानात्वैकत्वे ति । मनु कप समुच्चयानङ्गीकारः, अद्वैत ह्यनीकृतम् , तन्नेद एव चित्राद्वैतमि- त्साह चित्रे ति। कथमनभ्युपगमः, स्वगोष्ठीमध्यपात्यभ्युपगमस्यैव स्वाभ्युप- गमत्वादित्यत्राह अभ्युपगच्छतामपी ति । सविन्मानविषयत्वमेव स्यमान- विषयत्वमिति द्वितीय कल्पमुत्थापयति अथे ति । तत्मकाश इति । नीला- दिप्रकाश इत्यर्थः । तदभावेचे ति । नीलादिव्ययहाराभावे कय नीलाद्य- नन्तायोक्तिः, तदुक्तिरूपन्यवहारस्येव नीलादिविषयत्वादित्यः । ननु मिध्यार्थस्य पत्तस्याप्येपरयात् नानात्याभावेन पथ सर्यान्दार्थ इत्याद नति ।

·' चा-३३] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता । ३३ तथापि तत्प्रसास्थितेश्च । न चतुर्थः, असद्विपयत्वादौ दत्तोत्तरत्वात् । अनिरुपितभेदाभेदाविद्याविलासदौर्घट्यविश्रमेऽ स्मदुक्तदूपणाभ्युप- गतिमन्तरेणापसर्पणासिद्धेः । अवस्तुनि प्रयुक्ता दोपा न दोपा इति चेन्न,- प्रपन्चइव खपुष्पादो प्रसङ्गात्। वस्तुनि च दोपानवका. शात् क्व दोषः ? न क्वचिदिति चेत् ! जितं जैनेन । सर्वत्रेति चेत् ! त्यज संविदमपि। तथापी ति । मवंशब्दस्यारोपपरत्वादित्यर्थः । असद्विपयत्वादावि ति । किं प्रतीयमानस्य घादेरसत्त्व विवक्षितम् , उत प्रतीते. सपुष्पादिविषय त्वम् , नोभयमित्याह दत्तोत्तरत्वादि ति । सिद्धान्तविरोधात् बन्धाभावेन शास्त्रवैय्यात् घटादिप्रत्यक्षविरोधात् , सोपलब्धिप्रसङ्गस्य दीर्घायुष्ट्याच्चे त्युपान्त्यान्त्यैहेंतुभिरित्यर्थः नन्यस्तु नीलादिविशिष्टस्वमावि पयत्वमेवेति पक्षः, नचैव सति सविनेदप्रसङ्गः, नीलादीना भिन्नाभिन्नत्ये- नाभेदमादाय सविदैत्योपपत्तेः, गच भेदाभेदयोर्विरोधादेकनासम्भवः, नवि- याविलासत्वेन मिथ्याभूतयोर्दुर्निरूपस्वभावयोर्घिट्यस्यैवालङ्कारमादित्याशकामनून्य दूपति अनिरूपिते ति । अनिरूपितो यो भेदाभेदरूपाविद्याविलासस्तद्दी- घट्यस्यादापत्यविश्रम इत्यर्थः । अनिरूपितपदेन निरूपणायोग्यत्व विवक्ष्यते । अस्मदुक्ते ति । दौर्घट्याङ्गीकारः अस्मदुक्तदोपानीकाराधीन इति भावः । त्वदुक्तदोषाणा पारमार्थिकविरोधित्वेपि विद्यमानत्वमानेगाविरोधात् तदङ्गीकारो न दोमायेति शकते अवस्तुनी ति। दोपाः - पया दोपत्वेनाभिमताः । नदोपाः- नारमदनिष्टारहा. । प्रपञ्च इति। प्रपञ्चे व्यावहारिकन्यवस्था या त्वया- जीक्रियते तद्विपरीत-यवस्थाया त्वदुद्भाविता दोपा न दोपाम्स्युः, मिस्यापदार्थस्य तथापि सम्भवात् , एवमिन्द्रियनिकर्षाभावादसतः प्रत्यवत्व ग सन्मातीति लया अरारख्यातिनिरसन चायुक्त स्यादित्यर्थ । दूपणान्तरमाह वस्तुनिचे ति। दोपोदि स्वरूप रिघातर', सच पारमार्थिो न सम्भवत्येत्र, पारमाधिपत्यव्याातात्, अतः शापि दोषो न स्यादित्यर्थः । सजे ति। यत्तुन्वपि पविषात सया ·शास्त्रमुक्तावळी । वा-३३. न संविदीति चेत् ? आशामात्रमेतदिति। विद्याविषयोरपि भेदाभेदा- निरूपणे कथं शोधकवाक्यावकाशः । कथं चशुद्धविद्यात्मब्रह्मविज्ञाना- दपवर्ग इति नियमः । तत्स्वरूपादिदोस्व्यं च स्वदेशे द्रष्टव्यमिति। अविद्येति विद्याभावस्तदन्यस्तद्विरुद्धो वा कश्चिदर्थः ? विद्या च ब्रह्म वा, तदन्यद्वा किञ्चित् ? न तावदभायः, ब्रह्मणो देशा- दिभेदेपि तदयोगात् । न च तदन्यः, अन्याभावस्य सिद्धान्ति- तत्वात् । तन्मिथ्यात्वादिवर्णनस्यच निस्सारत्वात् । नच तद्वि- . ङ्गीकारादिति भावः । नच दोषा अवस्तुन्येव पारमार्थिकत्वविघातका इति पाच्यम् , तथासति प्रपञ्चे पूर्वोक्तविपरीतव्यवस्थाप्रसङ्गस्य दुरत्वात् । ननु सविधति रिक्त एव दोपः, न सथिदीति शड्कते न संविदी ति । सविद्यतिरिक्तस्या यस्तुत्वादवस्तुनि च दोषाभावस्य त्वयैवोक्तत्वादिदानी सविदतिरिके दोष इत्युक्तिराशामात्रमेव, नतुस्वाभिलपितार्थसिद्धिरित्याद आशामात्रमिति। दूपणान्त- रमाह विद्याविद्ययोरिति । नीलादीनां भेदाभेदयोरनिरूपणीयत्ववत् पिद्याविद्ययो रपि भेदाभेदयोरनिरूपणीयतया अनृतजडपरिच्छिन्नत्य[व्यावृत्ति योधासत्यशानादि वाक्यस्य तत्यावेदकत्वन स्यादिति भावः । शुद्धे ति । मुद्धा मिथ्यावस्त्व विषया या विद्या तत्स्वरूप यत् ब्रह्मविज्ञान तस्य शुद्धज्ञानापेक्षया भिना- भिन्नतया शुद्धविज्ञानादेवापवर्ग इति कुतो नियम इत्यर्थः । किन्च अविद्या स्वरूपे हि सिद्ध तदिलासभेदाभेदयोदौर्घट्य न दोपायेत्सपि यक्तुं शस्येत, सैय न सिध्यतीत्याह तत्स्वरूपादी ति । अविद्याया दोपान्तरगाह अविधे ति। देशादी ति | आदिशन्देन कालो गृह्यते । देशकालयोबहुत्वेपि व्यापकत्वान्नित्यत्वाच्च कापि देशे काले था तदभाषा- सोमादित्यः । र पय ग्रहाव्यतिरिक्त यासाय नमः, किनु मिध्यानमाल. मित्यत्राह तन्मिथ्यात्वे ति । आदिशब्देन व्यावहारिकत्व गृह्यते । मिप्या. स्वस्य निरासात् ब्रह्मव्यतिरित्तापलापः शून्य एवं पर्यस्येदिति भावः । एप विद्याया युझवस्पत्वपशे दूषणमभिधाय प्रशातिरिचयपशे दोषमार ... ...

·- वा ३३] शतदूषणी चण्डमारतसहिता। रुद्ध , अनाद्यविद्यानुवृत्तिवैघय्यात् । ब्रह्मव्यतिरिक्तभ्य तु सर्वम्या विद्यात्मक्त्वेन विद्याकोटिनिक्षेपासिद्धे । आन्तिरूपविद्याविरोधित्वे मुमुलपकारकत्वासनात् । किञ्च- यदि दुर्घटाविद्या विश्वकर्ती, ब्रह्मैवाविद्या स्यात् , निरधिष्ठान एव विश्वप्रम । तत्वमेव मेदा- भेदी, तत्वावेदकवाक्यान्येवातत्वावेदकानि, सचैव नास्ति , शून्य मेव तत्वम् , जानमेवानानम् , पूर्वपक्ष एव सिद्धान्त , प्रमाण मेवाप्रमाणम्, अनुपपतिरेवोपपति , जय एव पराजय मानमेवातत्वनानम् , इत्यादिजल्पान् किमिति नकल्पयन्ति । कल्प + , तत्व ब्राव्यतिरिक्तस्ये ति। एव ब्रह्मातिरिक्त विद्यापशेपि तदन्यतदभावतद्विरोधि रूपविकल्पत्रयमभिप्रेत्य प्रयाणा साधारण दोषमभिधाय विरोधपक्षे प्राति- स्विक दोपमाह भ्रान्तिरूपे ति । नक्षस्वरूपातिरिक्त ज्ञाने प्रान्तेरप्य तर्भावा दिति भावः। यद्वा ब्रह्मस्वरूपातिरिक्तस्य कृत्वस्यापि मिथ्याविषयतया भ्रान्ति रूपत्वादिति भाव । नचाखण्डाकारवृत्तेमिथ्याविषयत्वाभावान भ्रान्तित्वम् , अत स्तद्विरोधित्वविवक्षाया न दोष इति वाच्यम्, ताशवृत्यच्छिन्नचैत यस्य तवृत्ति भासकत्वेन भ्रान्तित्वानपायात् । किन्च यदि दुर्घटत्वमविद्याया न दोष , तर्हि अविद्या ब्रीवास्तु, नच ज्ञाननिवाया अविद्याया ब्रह्मात्मभावानुपपत्ति , नापि ब्रह्मण एवं दोपत्वे तदतिरित्ताधिष्ठानाभावात् अभ्यासानुपपत्ति , दीर्घ ट्यस्यादोषत्वादेय, इत्याह किञ्चे ति । नन्वेव दुर्घटत्वादिभिस्तैरनैकान्तवाद स्यैवालम्पने जयपरानयादिव्यवस्थाया अभावे भवद्भिस्ते कथ पराजिता भवे युरिति तटस्थशङ्कामन्द्य परिहरति तत्वमित्यादिना । तत्वमेवभेदाभेदा वित्यस्य यत् भवद्भिझ निर्विशेषत्सादिकमुच्यते तदपि तैरङ्गीकृत मेवेति कथ ते निरसनीया इति भाव । तत्वावेदके ति । भवदीयवा क्यानि तत्यायेदकान्येसातत्वावेदकानीति तै कथ ते निरसनीया इति भाय । सत्तैवे ति । प्रतियादिन एतासत्त्व वदत कथ तत पराजय इति भाव । एवमुत्तरीत्योत्तरत्रापि भार उन्नेय । ततिरसने नात्माभियतितव्यमित्साह ·वा-३३, ३६ शास्त्रमुक्तावळी । यन्तिचेत् ? न नः काचित्क्षतिः । लौकिकाः परिहसन्ति , वैदिकाः प्रतिक्षिपन्ति । किं बहुना स्वयमप्यन्तईसन्तीति तानाक्षिपन्ति सन्तः । तथाचानिरूपितरमणीयत्वव्यावहारिकत्वादिविटम्बनम- प्यन्वरकुसुमायते, प्रातिभासिकवद्यावहारिकस्यापि अप्रामाणि- कत्वाविशेषात् । तस्याप्यविचारितरमणीयत्वस्य तैरेवाङ्गीकारात् । तथाच अशेपस्यापि वेदान्तस्य व्यवहारसम्बन्धित्वात् तत्वावेदकात- स्वावेदकवाक्ययोः स्वरूपतः प्रवृत्तितो विपयतः फलतो वैपम्या भावात् । तद्वैपम्ये भेदवादप्रसङ्गः । नन· काचिदि ति । लौफिका इत्यादि । वैदिकत्यभूमिका परिगृह्यानेकान्त- वादपरिग्रहादिति भान । सद्भिः प्रतिक्षेपे हेत्वन्तरमाह तथाचे ति । अनि- रूपिते ति भावप्रधानो निर्देशः। अनिरूपितत्वमैन रमणीयत्वमलयारो यस्य व्यावहारिकत्वस्य तयवस्थायाश्च तेन व्यावहारिकत्वादिना यद्विप्रलम्भन तदर्थ शून्यमापद्यते । दुर्घटत्वस्याङ्गीकारादेव व्यावहारिकत्वं तत्तद्यवस्थाथ न सिध्य- न्तीत्यर्थः । ननु दुर्घटनेपि प्रामाणिकत्वादेव तसिद्धिरित्यनाह प्रातिभा- सिकवदिति । ततश्च तद्वैषम्य न सिध्यदिति भावः । क्थे व्यावहारिक्स्य प्रातिभासिस्वदप्रामाणिमित्यनाह तस्यापी ति। प्रातिमासिकस्याप्यमामा- णिकत्वप्रयोजकतया अविचारितरमणीयत्वस्य तैरेवानीकारादित्यर्थः । पलित माह तथाचे ति। व्यवहारसम्बन्धित्वादिति । व्यावहारिकत्वादित्यर्थः । प्रातिमासिकत्वादेवाप्रामाणिकतया व्यावहारिक्स्य प्रातिभासिकाद्वैषम्या सिदेः वेदान्तादीनामपि व्यावहारिक्तया स्वरूपतस्तत्साध्यप्रवृत्तितो विषयतः पलतश्च यम्याभावात् सन्तः प्रतिक्षिपन्तीत्यर्थः । वैषम्यागीकारे याधामाह तद्वैपम्य इति । प्रातिभातिस्त्वव्यावहारिवान्या वैषम्यस्य वक्तुमशस्यत्वात् पारमार्थिकत्वापारमाधिकरवान्यामेर पम्यस्य चत व्यत्तया भेदयादग्रसन्न इत्यर्थः । ननु अतत्यादरवाक्यमपरमार्थविषयम् , तत्वावेदक्वाक्य परमार्थ ·श-३३] ३५ शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता। तत्वापेटकायेद्यं चेममिथ्येति कथ्यते । अब्रह्मवेद्यतापक्षे भेदवादः प्रसज्यते ।। इति शतदूषण्यां संविदद्वैतभङ्गः त्रयस्त्रिंशो वादः। विषयम्, इति वैषम्यमत्येवेत्यनाह तत्वावेदके ति । यदि ब्रह्म तत्वावेदक वेद्यमित्युच्यते तदा वचोन्तरेण ब्रह्ममिथ्येत्युक्त भवति , दृश्यत्वात् । यद्य- ब्रह्मणस्तत्वावेदकोयत्वमिप्येत तर्हि तत्वावेदवेद्यस्य पारमार्थिरत्वाङ्गीकारादेव भेदवादप्रसङ्ग इत्यर्थः। इति याधूलकुलतिलक श्रीनिवामाचार्यपादसेवासमधिगतपरावरतत्वयाथात्म्येन सदेकदैवतेन तच्चरणपरिचरणपरायणेन तत्प्रसादलब्ध महाचार्यापरनामधेयेन रामानुजदासेन विरचिताया शतदूपणीव्याख्याया चण्टमारुताख्याया सविदद्वैतभङ्गः त्रयस्त्रिंशसन्ध ।

·श्रीरस्तु। अथ चतुखिंशो वादः हयमुखमुखैस्तत्तद्रूपैरकर्मविनिर्मित रुपदिशति यस्तथ्यं पथ्यं सतामवसीदताम् । जननपदवीयातायातश्रमापहरां धियं जनयतु स मे देवः श्रीमान् धनञ्जयसारधिः ॥ अस्ति तावदासर्वेश्वरादस्मदादिपर्यन्तमासंसारमनुवर्तमानो दृष्टा दृष्टप्रयोजनः सर्वसैद्धान्तिकसम्मतश्शिप्याचार्यक्रमः । स एष. निर्विशेषैकशेमुपीमात्रपरिशेषमुपितनिरवशेषभुवनस्य चिदपि सद्गच्छते । न श्रतिनिरयसितपयुक्ततापशदकुमन्वहतोद्गमस्थवाचाम् । विपदुपशमने स एप मन्तो भुवि निगमान्तगुरूपदेश एक: ।। उपनिषदुपदेशं ब्रह्मतत्वार्थकोश सुदृढमपि मुनीन्द्रैस्सामनैदुष्प्रवेशम् । आप मम विदधानो मादृशैस्सुप्रवेश जयति गुरुरुदारः श्रीनिवासायनामा ॥ यमुखेति । अवसीदतां पध्यमित्यन्वयः। तेभ्य इति सम्प्रदानमध्याहार्यम् । आसंसारमि ति। आससारशब्देन ससारावधिरुच्यते , ससारस्यायध्य भावपक्षे कल्पावधिकच्यते, सर्गप्रभृतिलयपर्यन्तमित्यर्थः । सएप इति । शेमु- पीमात्रस्य परिशेपो यया भवति क्या मुपितकृत्स्नप्रपच्चस्येत्यर्थः । स्वप्रका- भातया असरवरूपस्य प्रतिपन्नस्यात् गुणविभूत्योमिथ्यात्वेन तत्वावेदकश्रतेस्त- द्विशिष्टप्रतिपादकत्यासम्भवात् गुरुशिष्यभेदाभावाच उपदेशोऽनुपपन्न इति भावः । कथचिदि ति । पिम्पप्रतिपिनादाविष काल्पनिकभेदेपीत्यर्थः ।

·वा-३४] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता । तथाहि- आस्माद्वैतमुपदिशन्नाचार्यः किं शिप्यतया शिक्ष णीयं कं चिदपि नोपलभते, उतोपलभते ? आये कस्मा उप दिशेत् ! न कस्मैचिदितिचेत् ! तर्हि नोपदिशेदेव, श्रोतृप्रति पत्तिप्रयोजकत्वादुपदेशस्य । अन्यथा अरण्यरुदितत्वप्रसमात् आरण्यकोपदेशस्य । स्वस्मा एवेति चेन्न-उपदेष्टव्यप्रतिपत्ती नैराकाक्ष्येण श्रोतृत्वासिद्धेः । तदप्रतिपत्तौ वा अज्ञत्वेनानुप- देप्मृत्वात् । द्वितीये तु स्वात्मनोन्यमनन्यंवा ! अन्यत्वेपि सत्य मसत्यंवा ? नायः, अपसिद्धान्तादिप्रसगात् । न द्वितीयः, मिथ्याभूतस्य शिष्यस्य मिथ्यात्वेनोपलम्भे तदर्थमुपदेशाद्यसम्भवात् । नहि प्रतिबिम्बादित्वेन प्रतीयमानेभ्यः प्रतिबिम्बादिभ्य उन्मतो. पदेशस्य सम्प्रदान नास्तीति शङ्कते नकस्मैचिदि ति । अन्यथे ति । तिपत्तिप्रयोजनकत्वाभाचे वेदान्तानामरण्यरोदनवदप्रयोजकत्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । मीमांसानैरर्थक्यं चेति भावः । उपदेष्टव्ये ति । उपदेष्टव्यस्यार्थस्य स्वेन तिपत्तो धुभुत्साविरहान श्रोतृत्वसम्भव इत्यर्थः । अन्यमनन्यंचे ति । उप. मत इत्यनुषतः । अपसिद्धान्तादी ति । आदिपदेन त्वदुक्तन्यायेन वस्तुतो न्यत्वे दृश्यसम्बन्धानुपपत्तेः तदुपलम्भोपि खया दुरुपपाद इत्यादिकमभि. पेतम् । मिथ्याभूतमपि शिप्य कि मिथ्यारयेनोपल्भते, उत सत्यत्वेनेति विफ. रूपमभिप्रेत्याद्य दूषयति मिध्याभूतस्ये सि । आदिपदेन तदर्थानुष्ठापनं गृह्यते । ननु यद्यन्यस्य स्वरूपतो मिथ्यात्वम् , आचार्यापि तथैवोपलभेत; तदा स्थादेयोपदेशासम्भवः, उपदेशप्रयोजनस्य मोक्षत्य ज्ञाननिवत्यै तस्मिन्नसम्भ. वात्, नवम्, किन्त्वन्यस्यान्यत्वेने मिथ्यात्वम्, आचायोपि तथैव जाना- तीति कयमुपदेशासम्भव इत्पत्राह नहि प्रतिविम्बादित्वेने ति । आदिपदेना. गुरयवष्टम्भादिना प्रतिभासमानद्वितीय पुरुषो गृह्यते । ननु तर्हि स्वरूपतो मिथ्यात्वेनोपलभ्यमानायैव शिप्यायोपदेशोस्तु, चैतन्याभावे ज्ञातेपि पाचालि. , ·वा ३१० शाक्तमुक्तावळी । प्युपदिशेत् । पाश्चालिकादिभ्यो वालिकादिव्यवहारवादिति चेन्न; मौग्थ्यमन्दीकृतकृत्याकृत्यविवेकानां पालिकादीनां क्रीडारसादि निविविक्षया तदुपपत्तेः । अत्रापि तथात्त्विति चेन्न- स्वपर- हृदयविसंवादादपसिद्धान्ताच । समूलभेदभ्रमनिर्मूलनाय तत्वमस्या झुपदेश इति यो मठकमठसम्प्रदायः। मिथ्याभूतं शिप्यं सत्यत्वे- नोपलभानम्तु स्वयं आन्तत्वादननुविधेयवाक्य: स्यात् । स्वमा- दिनतया सत्यत्वेनोपलभ्यमानाय शिप्याय स्वात्मैक्यमुपदिश- नाचार्यः विप्रलम्भकश्च स्यात् । कथञ्चासाबद्वैतवाक्यश्रवणमहिम निश्शेषितातत्वप्रतिभासे मृपाभूते शिप्ये सत्यतां प्रत्येष्यति । अनन्यत्वपक्षे प्यनन्यत्वेनान्यत्वेनवा शिप्यस्य उपलम्भः ? उभय मपि पूर्वोक्तैरेव दूपणैराचूषितम् । किच्चाद्वैतोपदेष्टाचार्यो निवृत्ताविद्यः, उतानिवृत्ताविद्यः! निवृत्ता विद्यत्वे शब्दार्थतत्प्रतिभासादिभेदगुच्छोच्छेदेन तुच्छहेतुरुपदेश- कादिभ्यः क्षीरदानादिव्यवहारदर्शनादिति शकते पाञ्चालिकादिभ्य इति । मिथ्याभूतमि ति । शिष्यः स्व प्रत्युपदेशादेव सस्मिन् गुरोस्सत्यत्वबुद्धिं जानन् तद्विपरीतमिथ्यात्वोपदेशेनाचार्य भ्रान्तत्वशङ्कया तद्वाक्य नश्रद्दधीते- त्यर्थः । अथवा- मिथ्याभूत शिप्य सत्यत्वेनोपलभमानो गुरुरूपदिशतीति वदतस्लव सद्गुरुवाक्ये अश्रद्धा स्यादित्यर्थः । निश्शेपितेति । पूर्व सत्यत्वेन भेदप्रतिभास: स्थित इति ते सशेप आत्मप्रतिभास इदानीमद्वैतयाफ्यश्रवणा- निश्शेषित इत्यर्थः। पूर्वोक्तरेवे ति। अन्यत्वेनोपलम्भपचे अननुविधेयवाक्यत्व विप्रलम्भकत्वान्यत्वज्ञानासम्भवाः पूर्वोक्त दोषाः, अनन्यत्वेनोपरम्भपये उप- देष्टव्यप्रतित्तितदप्रतिपत्त्योः श्रोतृत्तपत्लासिद्धी पूर्वोचदोपौ। किन्चाटते ति । अनाद्वैत तिमिथ्यात्वम्, तेन उत्तरन शब्दार्थेत्यादिना पत्यमाणोधोंच्छेद उप- परते। शब्दार्थे ति । अन दशब्दानिवृत्ती उपदेशस्य तुच्छहेतुारचे हातया नोनी, शन्दार्थयोरुच्चारणारूपोपदेश मति हेतुत्वाभावात् , रितु पियतया ·, चा-३४] शतपणी-चण्डमारतसहिता। स्यात्। याधितानुवृत्तिस्तु बाधिता।नचेश्वरकृतेपूपदेशेषु वाधितानुवृत्ति मूलत्वसम्भवः, अनादिसर्वज्ञतया करणपरतन्त्रज्ञानत्वाभावेन तस्य अमतद्बाधितानुवृत्त्यादेरसम्भवात् । “ यस्सर्वज्ञस्सर्ववित् " "परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते , स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रियाचे" त्यादि हि श्रूयते । अस्तु वा बाधितानुवृत्तिसम्भवस्त्वन्मते , तथापि नोपदेशादिप्रवृतिसम्भवः । नहि पानीयाभिमाननिवृत्तावपि दोप- घशात् प्रकाशमानासु मरुमरीचिकावीचिकासु कश्चित्पिपासति । अनिवृचाविद्यश्चेत् प्रान्तत्वादेव पूर्ववदनाप्तत्वप्रसङ्गः । किमर्थश्चायमात्माद्वैतोपदेशः? अविद्यानिवृत्त्यर्थ इति चेत् ? किमुपदेष्टुः; उत श्रोतुः, उतोभयोः, अथोभयव्यतिरिक्तस्य ? नायः, पूर्वमेव तस्य निवृत्ताविद्यत्वात् । अनिवृत्ताविद्यत्वे परोप- देशेन स्वप्रमनिवृत्त्ययोगात् । परोपदेशजनितपरमादृष्टपावल्यादिति तु सम्भवन्नप्यर्थः प्रपञ्चसत्यत्वभयाद्भवता नावलम्ब्यते। नापि द्वितीयः, उपदेप्दृज्ञानस्याविद्यानिवर्तकत्वमस्ति नवा? अस्तिचेत्तेनैव शिप्याविद्याया अपि निवृत्ताबुपदेशनैप्फल्यम् । नास्तिचेत् , तर्हि . । तथात्वे शन्दः प्रतिपाद्यतयार्थः, हेनुवेन तत्प्रतिभासयागादिकमपेक्षितम् , तत्रचा. । पेक्षिते उक्तरूपभेदे उपदेशहेतुभूतप्रतिभासाद्यभावात् उच्छिन्ने तुच्छहेतुक । उपदेशरस्यादित्यर्थः । गुच्छशन्दरसमुदायपरः । करणपरतन्त। हि तदोषात् भ्रमस्स्यादिति भावः। यस्सर्वज्ञ इति । नचैवम्भूतस्य भेदभ्रम- स्तम्भयतीति भावः। गुरोर्वाधितानुवृत्तिमभ्युपेत्याह अस्तुवे ति । पानीया- भिमाने ति। अप्रामाण्यशङ्काशून्यजलभ्रमनिवृत्तावित्यर्थः। ततश्च शिघ्यादिरसत्य इति ज्ञातयतो गुरोर्न तदर्थमुपदेशसम्भव इत्यर्थः । अनिवृत्तेति। तत्वाने सत्यविद्यानिवृत्तेरावश्यकत्वेन तत्वज्ञानस्याभावादित्यर्थः । निवृत्ताविद्यत्वादिति । उपदेष्टुः तत्वज्ञानवत्वादिति भावः। परे ति । समानाधिकरणतत्त्वज्ञानस्यैव भ्रमनिरर्तकत्यादिति भावः। अतिचेदिति । गुरुशानत्याविद्यानिवर्तकत्ये ६ ·. ४२ शास्त्रमुक्तावळी । [पा-३४. तत एव शिप्यज्ञानस्याप्यविद्याया अनिवर्तकत्वादुपदेशनष्फल्यम् । नच तृतीयः, उक्तदोषसमुच्चयप्रसङ्गात् । नापि चतुर्थः, अति- प्रसङ्गात् ; नहि देवदत्ताय सर्पाभावोपदेशेन यज्ञदत्तस्य सर्प- भ्रमो निवर्तते । तथाच सति सर्वतत्वसाक्षात्कारिषु ईश्वरादिपु जागरूकेपु क्वचिदपि कस्यचिदपि अमानुदयप्रसङ्गात् । यश्च चा, अविद्याया एकत्वेन तत एव शिष्यस्यापि निवृत्ताविद्यत्वादुपदेशनैपल्यमित्यर्थः । ततएवे ति। गुरुज्ञानस्याविद्यानिवर्तकत्वाभावादेवेत्यर्थः। अविशेषादिति भावः । यदाह- नवीनः, परोक्षशानात् प्रतिरद्धापरोक्षज्ञानाद्वोपदेशसम्भवानाय दोपः, तत्वनिर्णयः सलूपदेशे वक्ष्यते; नतु साक्षात्कारः प्रतिवद्धसाक्षात्कारो धर्मानुपदेशप्रसङ्गात् । एतच्च शिप्यो जाननपि अप्रतिरद्धापरोक्षशान स्वय सम्पादयामीत्याचार्यमुपसर्पति, गुरुरप्येकजीवत्व जानन्नपि सस्मिन्नपरोक्ष ज्ञानाभावदर्शनात् तदर्थे मुख्यमधिकारिण प्राप्योपदिशतीति न कोपि दोषः । अपरोक्षज्ञानिन एवोपदेशनियमे तु " आचार्यवानि" त्यादिशास्त्रानुरोधेन परमेश्वर एव स्त्रीशरीरेण कबन्धाधर्वणवच्छिध्यविश्वासारपद शरीरविशेष परि गृह्य तच्छरीरेणोपदिशति । तद्यथा "मगुप्ववसाम पतञ्जलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः तस्यासीद्धार्या गन्धर्वगृहीता तामपृच्छाम कोऽसीति, सोऽत्रवीत् करन्ध आधर्षण इति, सोऽब्रवीत् पातञ्जल्य काप्य " मित्यादिना श्रयते स्त्रीशरीरे प्रविश्य करन्धाख्यो गन्धर्वरस्वसूलमन्तर्यामिणञ्चोपदिदेशेती- त्यनवयमिति ॥ तन, कृतनिदिध्यासनैरप्युपदेशात् । नच तेषामपि अप्रतिरद्धापरोक्ष- शान न जातमिति वाच्यम् , मानामावात् । मच रासारोपलम्भ एवं मानम् , जीवन्मुत्तेप्यपरोक्षज्ञानाभावप्रसनेन जीवन्मुत्तिविलयापातात् । बाधि- तानुवृत्तिध न कल्प्यते । यदि 'जीवन्मुत्तामवन्ती ' त्यादिवचनात् निदि- ध्यासमादेरपरोक्षशानहेतुस्वप्रमाणपलाच जीवन्मुक्तियाधितानुत्तिवाङ्गीक्रियते, तदा पूर्वगपि पाश्चिन्मुचितेनिदिध्यासनादेरपरोक्षशानहेतुतातिग्लाच्चापरो- धान मुतिश्च स्यात् , इदानी ससारोपलब्धिध यधितानुयाया स्यात् । .

·वा-३४] शतपणी-चण्डमारतसहिता। नित्यनिवृत्ताविद्य ब्रह्मेति भाषते , स कथ ब्रह्माविद्यानिवृत्त्यर्थ उप- देश इत्युपदिशेत् । अस्तु तर्हि निष्प्रयोजन एवायमुपदेश इति चेन 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तत' इति न्यायात् । नच वस्तुतो न कश्चित्तस्मैचिदुपदिशतीति याच्यम् , ज्यावहा- रिकव्यवस्थया सरस्य निर्वाह्यत्वेनाभ्युपगमात् । अन्यथा स्व- N तथाच कृत उलटस्थदाकरादीनामुपदेदापरम्परामयासेन । यदिच पूर्व मुक्तिश्रतिरर्थवादमानम् , वदा जीवन्मुक्तिवचनमपि तथा स्यात् । नचाती- तरस्पेश्यपि अझोपदेष्मृणामपरोक्षशानप्रसने तदानीमैवाविद्यानिवृत्तौ तत्पूर्वमपि वयाप्रसते नित्यमविद्यास्यरूपासिद्धिप्रशादपरोक्षशानादिना अविद्यानिवृत्यादि- अतिविरोध , तथाच नैवमिति घाच्यम् , अतीतकल्पेधूपदेशस्य त्वया दुरुप पादत्वात् । उपदेष्टा हि स्वोपदेशपरम्पराया कस्यचिदपरोक्षशानायोपदिशेत् , नचानुत्पादितहासाक्षात्काराया एव उपदेशपरम्पराया प्रल्येन विच्छेद भावि कल्प च जानत ईश्वरस्य प्रथममुपदेशस्सम्भवति, उपदेशे या प्रान्तस्यात् , नचेश्वरोपदेशामावे तदर्वाचामुपदेशस्सम्भवतीति । किञ्च माविकल्पान्तराज्ञानात् भाविहिरण्यगर्मादीनामशानाच महाप्रलये नागान्तरमल्थेनच इदानीन्तनोपदेशपरम्पराविच्छेदशानादस्यापरोक्षशानाभावनि चयादिदानीन्तनोपदेशपरम्पराया एतत्सलियुगेनैव पिच्छेदे भाविकृतादौ मह पिभिस्य विद्याप्रवर्त्तनपचनाच्च इदानीमुपदेशो व्यर्थ । फिन्च - ईश्वरो द्वाभ्या शिष्याभ्या नोपदिदोत् , एक्परम्परायामेव परोक्ष ज्ञाननिश्चयात् । एतेनेव करन्धाधणन्यायोऽपि प्रत्युक्त। किञ्च ईश्वरस्य शास्त्रव श्यत्वाभान विधिदुपसनशिप्याय प्रवचन विधिरपाने ब्रह्मविद्याप्रदाननिषेधश्च न स्यात् । जीवस्य चेश्वरकृतोपदेशप्रतिसन्धान न स्यात् । व्यावहारिकेति । व्यावहारिस. प्रयोजनोद्देशो याच्य इत्यर्थ । अन्यथेति । मिथ्यात्यादेव स्वागीहतस्योपदेशस्यानुपपादनीयत्वे तद्वदेव प्रतिवादिनिर्णय ·४४ शास्त्रमुक्तावळी । वा-३४. सिद्धान्तसमर्थनस्येव परसिद्धान्तदूपणस्याप्यसिद्धौ परेपामेव विज- यित्वप्रसङ्गात् । दूपणसमर्थनप्रयोजनाभावेपि प्रयोजनसद्भावभ्रम- मूलोयमुपदेशनम इति चेत् ! हन्त पुनरपि समीचीनमेव तत्व- वित्त्वमुपदेष्टुरुपपादितम् । मामूतत्ववदित्वम् , तथापि स्वम- सिद्धशिष्याचार्यवद्वयवहार इति चेत् हन्त तर्हि सिद्धान्तान्तरशिप्या- चार्यादिव्यवहाराको विशेषः! नहि जिनसुगतादिशिप्याचार्य- व्यवहारात् प्रतिभासते भवतां विशेषः, येन वैपम्यं वक्ष्यसि । विशेषम्तत्यविषयत्वमिति चेन्न;- तत्वविषयत्वस्याप्यतत्वकोटिनिवे- शेन पुनरप्यविशेषात् । तत्वातत्वविषयताव्यवस्थापनस्य तस्यापात- रमणीयाभिमानमात्रसारत्याविशेषात् । अस्त्वविशेषः, को दोप स्थापि मिथ्यात्वेन तद्रूपणस्याकर्तव्यतया तदसिद्धौ परेपामेर विजयिन- प्रसङ्ग इत्यर्थः । दूषणे ति । उपदेशो हि अद्वैतरूपस्वमतसमर्थनम् - द्वैत- रूपपरमतदूपण चेप्युभयात्ममः, तावास्योपदेशस्य प्रयोजनामावपि प्रयो- जनभ्रममूलोऽयमुपदेशभ्रम इत्यर्थः । स्वप्नाचार्यस्य तत्ववित्त्वाभाषेपि स्वप्नो- पदेशवदस्त्विति शकते माभूदिति । व्यवहारः- उपदेशभरणम् । ती ति । आचार्यस्यातत्वविचाविशेषादिति भावः । नहीत्या दि। नही ति याकुग- मम् । जिनमुगतादिशिष्याचार्यव्यवहारात् भरता मिप्यानायव्यवहारे विगो न प्रतिभासत इत्येतनास्ति किन्नु अस्त्येवेत्यर्थः । येने ति । विशेषप्रतिभागे दि হৰমি: ननु सिद्धान्तेप्युपदेशस्य तत्रविश्यत्वादेव दि मतान्तराट्रैपम्यम् , तपूर्वपक्षिणोऽपि नुत्यमिति बनते विशेष इति । तत्वविपयत्वम्ये ति । तविश्पत्यस्य मिथ्यात्वेन तदमारस्य उमपत्राविशेषा- दित्यर्थः । ननु सत्यविपपत्यतदमावास्या यरंग्य न ममः, सिन्नु तत्य- पिपलातत्वविषयत्याम्यामित्यपाद नत्यातत्वे ति। मूलभूतन्यायमामीचीन्य. तदभावौ हि तल्यातत्वरिपयलव्यस्थापया, वदभिमतन्यायसामीनीन्य न गम भारमाभिवपाशा एर, गमीचीन्याभिमानमा नु सम्दमते युग्मोर- वैषम्य वक्नु ·४५ वा ३४] शतदूपणी-चण्टमारतसहिता । इति चेन्न- परिग्रहहिप्कारादिव्यवस्थाभनप्रसङ्गात् । सापि व्यवस्था समीचीनताऽसमीचीनतामोहहेतुकेति चेत् । तर्हि जित मनायासेन सर्वेस्त्वद्विरोधिभि , त्वन्मतपरिग्रहम्य त्वयैव समी चीनतानमहेतुत्वकण्ठोक्ते । परमतस्यापि त्वयेवासमीचीनताश्रम- विषयत्वाभिमानेनार्थतस्तद्विपरीतसमीचीनत्वम्येव समथितत्वात् । सर्वमप्यसमीचीनमिति तत्वस्थितावस्माकमेव जय इति चेत् ? अम्यैव वाफ्यार्थस्य समीचीनत्वाऽसमीचीनत्वयो सर्वासमीची नत्वासिद्धे । एतम्याप्यसमीचीनत्व सर्वासमीचीनत्वान्तर्गतमिति चेन, दुप्परिहरम्वव्याघातनिरयनिपातम्य बहुशोन्यत्र स्थापनात् । तदलमनेन प्रणकिणभूषणशम्फळीजनसध्रीचा व्याहतवाचा भूप णाभिमतेन दूपणाभिधानेन । एव आत्मैक्य म्वाभाविकमभ्युपगच्छता भास्करयादवमतानु सारिणामुपाधित स्वतो वा भेदेपि सार्वज्ञाज्ञत्वसकरादेरपरिहरणीय त्वादुक्तोपदेशानुपपचिरपरिहार्या । स्वाभाविकैक्येतु स्वाभाविक भेदो व्याघातादपि निरस्त एव । औपाधिकोपि भेदो न प्रतिसन्धानपरिपन्थी, (तथान्त करणभेदोपिन प्रतिसन्धान) अन्यथा विशिष्टमित्यर्थ । परिग्रहे ति । अविशिष्ट जानता त्वया स्वीयाना परिग्रह तेपा बहिष्कार इति व्यवस्था हेत्वभावान्न स्यादित्यर्थ । परिग्रह -प्रामा गिकत्वेनाभ्युपगम , पहिष्कार - अप्रामाणिकत्वयुद्धि । आदिपदेन तन्मूले व्यरदारो गृह्यते । ननु समीचीनमसमीचीनमिति विभागो नास्त्येव, सर्वमप्य समीचीनमेव, इदमेवास्माकम्मतमिति शकते सर्वमि ति । प्रसङ्गात् स्वामा विभेदाभेदबाद एलि स्वाभाविक हि । अपिशब्देल उपदेहानुपपत्ति गृह्यते । अभेद साभाविक , भेद औपाधिक, इति मतमपि प्रसङ्गाद्दूष यति औपाधिक इति ।नप्रतिसन्धानपरिपन्थी ति । तथाच नाप्रविसन्या नार्थम पाधिकभेदरूपनमिति भाय । ननु सौभयादिशरीरेषु प्रतिस धानमन्त ·[पा-३२. यथाच शास्त्रमुक्तावळी । सौभरिदेहेप्वीश्वरावतारभेदेप्वप्यप्रतिसन्धानप्रसगात् । चक्षुरादिकरणभेदः पाणिपादाद्यवयवभेदश्च न प्रतिसन्धान प्रति रुणद्धि तथान्त करणभेदोपि न प्रतिसन्धान प्रतिरोद्धमलम् । अतएव सर्वगुणदोपसङ्करो दुर्वारः, निर्विकारनिरवद्यचतिविरोधो पीति कृतमप्रसक्तोपालम्भेन । अतः परमार्थनिरुपाधिकात्यन्ता त्मभेदमन्तरेण नोपदेशसम्भवः । ननु परस्परं शिप्याचार्यादिभावेनावस्थितेषु भगवदवतारेषु पर मार्थत आत्मभेदाभावेपि व्यवस्था सुस्था, फलं चास्त्येव किञ्चित्, तत्रेश्वरमायापुरस्कारः परिप्कारश्शङ्करमतस्य, उपाधिभेदाभिधानेतु भास्करोदयप्रत्यूपः, विभागशक्तिवैभववादस्तु यादवराज्याभिषेकः, गत्यन्तरन्तु प्रमाणपथिकमान्तरं- सम्भवदपि समानमस्माकामिति प्रतिवन्दिमुखेन श्वावराहकलहावतारे कस्ते निस्तार इति । अत्रव्रमः- अस्ति हि समस्तसमाधानहेतुरीश्वरलीला, स भगवान् पुरुषोत्तमः स्वमाहात्म्यानुगुणलीलाप्रवृत्तः स्वेच्छया स्वीयमेव रूपं विचित्राकारं परिणमय्य तत्तजातीयोचितमभिनीय निखिल जगदुजि जीवयिपया शिप्याचार्यादिभावमप्यभिनीय स्वोपदेशानुष्ठानादिभिर्धर्म संस्थापनं लोकनिर्वाहादिकं च निर्वतयतीति किन्नोपपद्यते। उक्तं च- करणभेदाभावात् , तद्भेद एव प्रतिसन्धानप्रतिवन्धकः, इत्यनार यथाचे ति । अतएवे ति । एतादृशभेदस्य व्यवस्थापफल्याभावादित्यर्थः । परमार्थे त्यनेन मायिमतव्यावृत्तिः । निरुपाधिके त्यनेन भास्करमतव्यावृत्तिः । अत्यन्तपदेन यादवमतव्यावृत्तिः । अत्यन्तत्वच स्यामाविरक्यासामानाधिकरण्यम् । माया पुरस्कार:- मायाधीनभेदपुरस्कारः । मगरल्लीले निस्तार इत्याह अस्तिही ति । तविकृणोति सभगवानिति। उक्तंचेति। प्रलयाङ्गीकारे सगांधाले व्यवहारा-

·नच
चा-३४]
शतपणी-चण्डमारतसहिता।
न्यायाचार्यरपि
मायावत् समयादय इति ।
युप्मच्छिप्याचार्यप्वपि इयमेव रीति रिति वक्तु शक्या, परस्यैवा
भावेन परार्थत्वासिद्धेः । दुःखमयत्वेन केवल स्वार्थत्वायोगात् ।
अस्माकमपीश्वरस्य तु स्वव्यतिरिक्तानन्तसंसारिचेतनसद्धावेन तदर्थ
स्वलीलारसोचिततत्तत्संन्यवहारोपपत्तेः । चिन्मात्रस्य तु निर्विशेषत्वेन
कथं लीला ! कथञ्चेश्वरत्वम् ? नचार्वाचीनेषु तादृशलीला-
सम्भव इत्युक्तम् । अतो वास्तवं जीवभेदं जीवेश्वरभेदं चानभ्युप
गच्छता मोक्षार्थोपदेशादिप्रवृत्तिर्न सम्भवतीति ।
इति शतदूषण्या उपदेशानुपपतिः
चस्त्रिंशो वादः।
भावेन व्युत्पत्तिग्रहो नोरपद्यत इत्यत्रोत्तमुदयनेन 'मायावत् समयादयः' इति ।
इदच तेनैव विवृतम्- यथा सूत्रसञ्चाराधिष्ठितदारुपुत्रकादिकमिदमानति
प्रयुक्ते सच दारुपुत्रकस्त तथा क्रोति, तथा चेतनव्यापारादिव तदिशि बालोऽपि
व्युत्पाद्यत एव, तहापि स्यादिति । एव प्रतिबन्दी पराकृत्य इदानीमीश्वरस्यापि
'शिष्याचार्यव्यवहारः परमतेनुपपन्न इत्याह चिन्मानस्येति ।
इति वाधूलकुलतिलकश्रीनिवासाचार्यपादसेवासमधिगतपरावरतत्वयाथात्म्येन
तदेक्दैवतेन तच्चरणपरिचरणपरायणेन तत्प्रसादलब्ध
महाचार्यापरनामधेयेन रामानुजदासेन विरचिताया
रातदूषणीव्याल्याया चण्डमारुताख्याया
उपदेशानुपपत्तिः
चतुर्विंशस्कन्धः ।

·श्रीरस्तु। अथ पञ्चविगो वादः। यन्मायामोहितात्मानो यान्मायामोहितं विदुः। तत्प्रपद्य तदुक्तोय तिरोधिरवधूयते ॥ यदाहुब्रह्मघातिनो ब्रह्मविदो ब्रह्मस्वरूपमविद्यातिरोहितमिति । , यदि ति । मायामोहित मिति स्वात्मनि मायाधीनभेदमोहत्वमुच्यते । इदच परैतिरोधानस्याङ्गीगारे हेतुतयोक्तम् । पूर्वपक्षमनुवदति यदाहुरि ति । " यो दूपयति सम्मोहाद्वासुदेव जगत्पतिम् । सर्वलोकैक्कार त विद्याद्रा- घातुकम् ॥ य. प्रवृतां अतिं सम्यक्छास्त्र वा मुनिभि. कृतम् । दूपयत्यन- भिज्ञाय त विद्याद्ब्रह्मधातुयम्।। " इत्यादिप्रमाणानि हदि निधायाह ब्रह्मघातिन इति । यद्वा ब्रह्मनन्तीति ब्रह्मघातिनः, प्रकाशविनाशस्यैव तिरोधानत्वात्ति रोधानोतया ब्रह्मविनाश एवोक्तरस्यादिति भावः । दूपयन्ति हि कलिना- मीमासराः ब्रह्मणो मोह तद्विभूतेस्तत्सर्गस्यच मिथ्यात्व वदन्तः, तथा अति. सूत्राणि चापार्थप्रतिपादनेन दूषयन्ति । ब्रह्मविद इति सोपहासोक्तिः। अब्रा- विद इति वा पदम् । अय भाव.-- आत्माहि स्वयम्प्रकाशोऽशनायादिरहितः, सच नित्यमुक्त निरतिशयानन्द नझैवेति सकलप्रतिस्मृतीतिहासपुराणप्रसिद्धम् । तथापि अहमित्यनुभूयमानोऽपि स केनापि पूर्णानन्दब्रह्माहमस्मीति नानुभूयत इति सर्वसम्मतम् । तथाच स्वप्रकाशात्मकचैतन्याभिन्नतया प्रशस्तप्रकाशस्यापि पूर्णानन्दस्याप्रकाश आवरणाधीन एवेति । अन केचित् - अंज्ञानन्न चिन्मानविषयम् , प्रकाशमाने तर तदयो- गात् ; आवरणकृत्यानिरूपणाच । तथाहि नानावरण नास्ति न प्रशत इति व्यवहारः, व्यवहारोहि अभिज्ञा अभिलपन वा ! नास्तीत्यादिभ्रान्ते रावरणसाध्यत्वेनावरणत्वायोगानाद्यः । अत एव नान्यः, तस्योत्तभ्रान्तिसाध्य त्वेन भ्रान्तिहेत्वावरणत्वायोगात् । सुपुतौ व्यवहाराभावेनानायरणाच्च । नाप्यस्ति प्रकारात इति व्यवहाराभावः, व्यवहारस्याभिज्ञात्वे सरूपाभिज्ञाया इदानी. मपि सत्वात् वृत्तेच मोक्षेप्यसत्वात् , अभिलपनत्ये मोक्षेप्यावरणापातात् ।

·वर १५ शतपशी-चण्डमारुतसहिता। गापि नान्तीन्यादिव्याहारयोग्यत्व अस्तीत्यादिव्यवहारायोग्यत्व या, उभोर- प्यारोपितलनावरण रिना ऽयोगान् । अद्वितीयत्वादिविशिष्टे तथा व्यवहारे व्यरस्थापि असन्दिग्धारिपयंस्तत्वेन प्रमागमाने अभ्यासाधिष्ठाने सदा प्रा. शमाने मुगादिशानरूपे चिन्माने तदभावेन तत्तरप्ययोर्योग्यत्वायोग्यत्वयोरभा. वाच्च । तयोरप्ययेवले सत्यपरोजव्यवहारयोग्यन्वरूपस्यप्राशयविरुद्धत्वेन इदा नीमप्यमागच्च । नचारेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यतात्यन्तामायाधिकरणल समागत्यम् , उक्तयोग्यताप्रागभावश्चावरणमित्यविरोध.; सरूपप्रकाराप्रयुक्त यो. ग्यता अनादित्गत् । इदानी योग्यतारूपप्रायस्य प्रागभार , माझेतु ध्वस इति मोशेप्यप्रकाशापातात् । भपति हि दिनात्पूर्वमिर पश्चादप्यप्रकाराः । नवारणत्यानिरूपणेपि प्रारामाने अज्ञान युक्तम् , साक्षिणस्तरसोरकत्लेन सदविरोधिन्यात् । दृश्यतेहि त्वटुक्तमर्थन जानामीति प्रकाशमान एवाशानम् । बनानापच्छेदाविपयस्यागाने तदपच्छिन्नाज्ञानज्ञानायोगात् । नच सामान्येन जाते विशेषेणाज्ञानमिति वाच्यम् , सामान्यस्याज्ञातत्वेनाज्ञानानरच्छेदक तया तदरच्छेदकविशेषस्यैर ज्ञाराव्यत्वात् । अविद्यानिवृत्ति स्वात्ममानविषय चाद् वृत्तिविशेषादेव । एपरिपयत्येपि वृसिचितोरज्ञानविरोधित्वापिरोधित्वे शटम्य त्यप्रत्य नानुमित्योः पीतत्वभ्रमविरोधित्याविरोधित्वयद्यत्तं । तस्मात् प्रकाश माने आवरणकृत्याभाषेप्यज्ञानमविरुद्धमिति मम सिद्धान्तरहस्यमिति । - , उच्यते-त्यदुत्तार्थ न जानामात्र न भासमाने अज्ञानम् , गुहान्तस्सच्छन्न मितियत् अनादृतसामान्यारच्छेदेनेवाज्ञानानुभवात् । एउच तद्विदशेपसाय प्रति तत्सामान्यज्ञानमिर तद्विशेषायच्छिन्नाज्ञानज्ञान प्रति तत्सामा- न्यज्ञानमेर हेतु', तथा दर्शनात् । नदि विशेषे ज्ञाते तदशानधी- दृष्टा । सामान्यविशेषभार एप नियामर इति नातिप्रसङ्ग । युक्तच देखने प्रत्येपि दिवस्येष्टत्वामाववदशातज्ञानाभावेप्यज्ञानज्ञानम् । एतावन्त कालमिम मर्थमित्य नाशासिपमित्यनुभवान्तरादिविशेपापच्छेदसिद्धिः । नच विशेषविपया ज्ञानानुभरे रिदोषज्ञानमपि विशेषणानतया हेतुरिति वाच्यम् , अस्मन्मते तस्य रिशेपणानशुपगमात् । अस्तुपा वृत्तिरेवाजानविरोधिनी, सापीदानी- ७ ·यहा- अरे उच ५० शाम्पमुक्तापळी । वा-३४. मस्ति, पिपरणे जगमाराहात्तिपरिणतान्त परणेन जीयोऽभिग्यज्यते, अन्यथा मुसिरि ' युने. पादिवानानामपि सदन्छिनचिदिषयत्वाच । नन विशिष्टता यहाजीविषया पाश्चिमवेतन्याश्या या वृत्तिचिदायारया शानापिरोधिनीति गुरुम् , दनी चैत्र इति वृत्या मानानिवृत्यापातात् । अप्रकाभिदाह-आमित्यानियेन प्रकाशमानेप्यात्मनि अनन्दिन्ननला। नन्दात्मकत्येनाममासमानत्यात् असत्यान दे नास्ति न प्रशाशत इति व्याहारयोग्य ग्यता अनीत्यादिव्यरहारायोग्यता च । नचाये प्रले सत्यारोशव्यवहारयोप- त्यरूपरसमकाशलपिरोध , अभेदेन योग्यत्यायोग्यत्ययोस्सत्यात् । यत्वे सत्यपरोभव्यरहारयोग्यतात्यन्तामानानधिररणर प्रकाशयम, योग्यताप्रागमावश्यावरणमित्यविरोध., प्रागभावापरणय त्यत्यात् घममादाय न मोशेप्यावरणप्रसन्न । प्रकाशमानेपि चैतन्ये नाशानविरोध , साभिप्रकारा स्याशानसाधयत्वात् । वदुतमर्थन जानामीत्या यशानविषयविशेषणशानमस्त्येय, विशेषणानन्य विशिष्टशानकारणत्वात् । किञ्च यत् ज्ञानविषयो न भवति तदेवाशानथिपय इत्युपेयम् । पयदिक तु ज्ञानविषय , फस्य चिदास्य प, चितु न शानपिपय , स्वप्रकारात्वात् , चिमानमेवाज्ञान विएव । किञ्च- अशाननन्यातिशययोगिय दिपयत्वम् , सचातिशयो विक्षेप आवरण वेति तदुभय चित एव सम्भाव्यते, नतु तदन्यस्य, तस्य जडवेन स्थत एवावृतत्वात् । विक्षेपस्य चावरणपूर्वक्त्वात् । तस्मादतोऽपि चिन्मान तद्विषय । वृत्तिस्त्वज्ञानविरोधिनी । नचाहमिति वृत्तेघटादिविषयवृत्तेश्च चिद्विप- याया इदानीमपि सत्त्वादज्ञाननिवृत्तिरस्यादिति वाच्यम् , शुद्धाच्छादकाज्ञान प्रति असण्डाकारान्त करणवृत्रेय विरोधित्येन इदानीमहंवृत्तिसत्येपि तद शानाविरोधात् । अहम्प्रत्ययस्याध्यासत्वेनाध्यासानिवर्त्तक्त्वाच्च । विशिष्टाज्ञानस्य बो लिवृन्तायपि विशेष्यचिन्मात्राजानानिवृत्ते । नच विशिष्टयज्ञानस्य विरे प्याज्ञानव्याप्तस्यात् तन्निवृत्तौ विशेप्याज्ञाननिवृत्ति स्यादिति वाच्यम् , विशेष णाज्ञानप्रयुक्त विशिष्टाशाने व्यभिचारेण च्यात्यभावात् । अन्यथा अय घट इति घटज्ञानमानान्मोलप्रसङ्ग , सर्वत्र चित एव विशेप्यत्वात् , तस्य एकत्वाच्च । तथाच ·वा ३५]] शतदूषणी चण्डमारतसहिता। ५१ नहि विष्णरे शिपिविष्टाय तो निर्यापो विष्णवे भाति । तस्माद्विशिष्टनिष्ठ दियाया विशेप्यगामित्यनियमाभावात् अहवृत्या न चिन्मानाश्रयागाननिवृत्तिरिति । अत्र नमः 4 अनवच्छिनानन्दस्य प्रकाशात्मकस्वरूपाभिन्नतया तद- प्रकाशोऽसिद्ध एर। नन्वनवच्छिनानन्दत्यप्रकारक्प्रकाशाभावोऽस्तीति चेत् । अन वच्छिनानन्दत्वस्य सरूपात्मकत्यस्यैव वक्तव्यतया तस्य तत्र प्रकारत्यासम्भवात् । प्रमेयत्व प्रमेयमितियत् प्रशारत्व सम्भवतीति चेन, घटस्सन् अहस नित्यादिप्रतीतो इद रजतमित्यन इदन्त्यस्येव सत्वस्यापि सदात्मकाधिष्ठाने प्रसारत्वात् , तम्यैरानच्छिमानन्दत्वात्मकत्वेन तत्प्रकारकप्रकारास्यापि सचात् । मिञ्च अनच्छिनानन्दवप्रसाररुप्रकाश रिम्प्रकाशस्वरूपम् , अतिरितो या' स्वरूपस्य नित्यत्वेनाज्ञानसहस्रेणापि तदभावसम्पादनायोगात् । स्वरू पस्य नित्यत्वेपि इदानीन्तनानवच्छिानन्दत्वप्रकारकत्याभाव आवरणाधीन इति चेन्न, अनवच्छिन्नानन्दत्वप्रकारकत्वस्यापि स्वरूपत्वे तदभावायोगात् , स्वरूपाति- रिगये मिथ्यात्वेन मोशे तदभावात्मकावरणप्रसद्भात् , मोक्षदशायामिदानीञ्च तत्प वारकत्वाभावेन आवरणसत्त्चासत्चयोस्तव्यासासम्भयेन च तस्य निरुपाख्य तया तदमावत्याशानाधीन वासिद्धे । अनच्छिनानन्दत्वमकारकप्रकाश स्वरू- पातिरिक्त इति द्वितीयपश्चाप्यनुपपन्न , घृत्यात्मकतादृशप्रकाशाभारस्य वेदा न्तश्रवणादिकारणाभावाधीनतया आवरणानपेक्षणात् , सप्रकारात्वेन प्रसत्त प्राशे तस्मिनाकरणकृत्यासम्भवाच्चेति त्वद्गुरुवचनघश्याच्च । नाग, अद्यले सत्यपरोशव्यवहारयोग्यत्वरूपस्यप्रकाशत्वविरोधान तदयोग्यत्वरूपाप्रकाशमानत्वसम्भर , नचाराभेदमादाय तटपपत्ति , अवयवा स्मरस्य धर्मात्मकस्य या अशस्यासम्भावात् । यच्च यद्वेत्यादि, तदसत् , स्वरूपप्रकाशप्रयुक्त योग्यताया इदानीमपि सत्त्वेन तत्यागभावरूपायरणासम्भवात् । किञ्च-उक्त योग्यताया मिथ्याभूताया मोक्ष दशाया प्रपञ्चाध्यासरूपसतारदशाया चासम्भवात् आवरणनिवृत्त्यनित्योस्त दभ्यासासम्भाच मा तुच्छैन, कुतस्तत्प्रागभागात्मकमारणम् ।

·[वा ३५ भाग्यमुत्तारी। किन्न प्रायमाने पथमगानम् ! मन माशी अशानभासमत्वान्न तदि- गेधी, सगुनमर्थनजानीभत्सवामानारच्छेदयविपयादिति वाच्यम् ; गायतमामान्यारच्छेदेनेर यरतुनो विपरिषयामानानुभात् । সম্ম यदुत-विशेषणशानतयामानारच्छेदनिरोपज्ञानमनभितमिति : न, अनावृतमाम्मन्यपुरस्कारेण विशेगशानानुभदिनः अशानापच्छेदकारशे विशेषणत्यस्यैवानियत्वात् । नचान्यशनादन्यामानानुमतिप्रमशः, सामान्या च्छिमशानस्य विशेषाच्छिनाशानानुभाकारणत्वात् , गामान्यविशेषमारस्यैर नियामरत्वा । ? घटा साध्या- . यदपि रिज रत् शानपिप इत्यादि निमत्र ज्ञानविषयत्वाभावस्था मानविपरत्वव्याप्यार हिराभितम् , उत मानविपयत्ययानानविषयत्वामार व्याप्यत्रम् नावः, तन न तावत् प्राग व्यातिाया, पक्षवत् । दीच नान्वय यातिमह , ज्ञानविषयत्वाभारल्यणस्य व्याप्यस्यासिद्ध, गङ्गीपाराच्च , नापि व्यतिरेक्व्यातिस्तन माह्या, अशानविपयन्याभारलक्षण व्यतिरेयभ्य सनासम्प्रतिपत्ते । नापि यो यदा ज्ञानविषयो न भवति स तदा भानविषय इति का व्याप्तिर्षादौ प्राहा, मुक्तिकालीनराणि अज्ञानज्ञान विषयत्वयोरन्यतरप्रसङ्गात् । न द्वितीय , उत्तन्यायेन ब्रह्मघटयो योनिग्रहासम्भ वादेर । अस्तिच ययदा प्राशते तत्तदा अगागरिपयो न भरतीति व्याति । तथाचेदानी प्रकाशमाने ब्रह्माणि क्थमज्ञानम् ? यच्च रिन्चाज्ञानजत्येत्यादि , तन, परादे स्वत एवापरणात् आन न्दास्यापि सत एवावरणसम्भवात् । ननु रयत एपानन्दापरणे मोक्ष या नन्दाप्रकाशरस्यादिति चेत् । आनन्दाशस्य चैतन्याशभेदे काल्पनिके निवृत्ते प्रमाशाविरोधात् । विषयामम्भरादगानासम्मवादिन प्रति तसविषयत्वसिद्ध- वत्कारेण युक्त्युपन्यासस्यासजतत्वात् । मिञ्च – अज्ञानस्य सविषयत्व हि घट नमानामीत्यनुभवारसेयम् , तथाच धर्मिग्राहकमानसिद्ध घयादिविषयत्वमिति क्य तदभार । तनावरणप्रयोजनामारेपि प्रयोजनशून्यममाणसिद्धतृणदुर्गन्धादि ·वा ३५] गतदृपणी चण्डमारतमहिता। यदनिर्यवान प्रयोजनाभावात् घटादिभ्यत्तद्विषयत्वापसर्प । अतुरा नुत्ति पाशानविरोधिनी, तथापीदानामप्यहमित्यादिवृत्तेस्गत्वादशान मिद्धर्मर । यदनोत्तम् - शुद्धाच्छादवेत्यादि , तर किमपण्यासरसत्यम् ' यय- गण्डविषयत्वम् , तत्तनाप्यस्येर ! ययमण्डप्रसारकत्यम् , तदपि जह समिति शाने सत्यप्रकारके सत्त्वाभिनवादान दत्वस्यान्त्ववेत्युक्तम् । नायव्यस्तारिए यत्व तत् , प्रागगृहीतद्रव्य गादिविपयस्य नमरूपत्य इद रजतमिति ज्ञानस्य द्रव्यत्वायज्ञानविरक्त्विात् । यदप्युक्त विशिष्णशानस्य ततो निवृत्तापपीत्यादि , तत्तुच्छम् , अहि शिणशाननिवृत्या विशेष्याशाननिवृत्तिरापायते, तस्या च व्यातौ न वापि यभिचार, तनश्वानभिमता व्याति परिकल्प्य दूपण स्वसध्यदिम्भप्रलोपन मानम् । पिशिष्टाशानस्याव्यातत्व नहि विशिष्वाजाननिवृत्त्या रिशेप्याशाननिय- त्युपयोगि, नच वा सतधिरेवमुक्तम् , 'दण्डी चैत्र इति वृत्त्या चैनाशनाभि भगपातादि ' स्वैर तैरुतत्यात् । अतस्तदभिप्रायविषयतया तव्याप्त्युपन्यासो विरुद्ध । तदुपन्यासेन च राय सिमुपजीव्य तद्यपीभूतविशेष्याज्ञाननियुत्त्या पादनानुवादच निरुद्ध एव । अपायानुगुण्याय व्यतपदेन व्यापरवरिभाया उत्तरन व्यभिचारोलावनमसङ्गतम् । यच्च ‘विणर' इत्यादि तदपि न, एप सति तेनैव विशिशा नस्य विशेष्य यरहारजनात्यम प न स्यादिति । मिच- अनतिरित्तदेवताना दिना विष्णने शिपिविणय तो निमपि क्यामर गिणवे न भवेत् । नच कि पर्थता विधिबलप्रातरिशिद्देदयताया विरोधिनी स्यात् । तस्मात् - इंदशनमहसस्य व्यसतीर्थाभिधापनम् । गुणमिपहतस्य कोप्टुस्सिमाभिधापनम् ।। तरमात् सधा दुणिरूपमेयावरणमिति । - अम नवीन अत्ति मरात इति नास्ति न प्रयागत इति व्यवहारयोग्यता व्यवहार योग्यता या जावरणम् ननु - ·पराच्या, , . शापमुकामली। [या ३५ योग्यताप्यविद्यारना तदापरणज-पव अधिष्टानापरणं बिना भारोपायोगादि ततोऽन्यदावरण पार्यमित्यायस्थेति चेत् । न , अविद्यार त्तस्याप्यादिपन देतारनपेक्षणात् । नन्यामा स्वप्रकाशयत् सदासीत्यपरोल घ्यवहारयोग्यो पनप , सत् पथ तस्य विपरीतव्ययहारयोग्यता ? तदयोग्य ताया शिरोधादिति चेन , - चैत यावेद्यत्वस्यैव स्वप्रकाशरूपत्यात् , तस्य च तदविरोभित्वात् । अस्तु या अवेद्यत्वे सत्यपरोष याहारयोग्यत्य स्वप्रकाशत्यम् , तथापि न दोष, करियायोग्यलायोग्यत्वयोस्तिवापरोशव्यवहारयोग्यत्वाविरो धात् । ननु-अनादिव परिपतत्यानुपपत्ति , अविद्याधीनत्वानुपपत्तिथेति चेन्न- अविद्यादिवदनादित्यस्य तत्सम्बन्धवच्च तदधीनस्थितिकतया तमयुक्तत्वस्या विरोधात् । ननु यदि प्रशस्वरूपमावृतम् , तर्हि साक्ष्यप्पविद्ययात्रियतेत्यायात माध्यमशेषस्य जगत , तद्रूपप्रकारासात् जगत नचेत् , ब्रह्मणोऽप्यावरण न स्यात् , अनावृताभिन्नत्वात् , इतिचेत् ? अस्ति तायश्चैतन्यव्यवहारादान व्यव हारस्य भेद , प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् , आनदपदे च वृत्तिगतानन्दत्यमेव प्रवृ तिनिमित्तम् , तदात्मकतयाभिव्यक्तब्रह्मस्वरूपे शानत्वानन्दत्ववैशिष्यप्रतीति , ततश्च एकस्मिनपि आनदो नास्ति न प्रकारात इति व्यवहारानुभवात् तद्योग्यत्वमस्तीत्यान दरूपेणावृतत्यम् , न तद्योप्यतेति चैत यरूपेणानावृतत्वम् , तस्मादेकमेव निरनिरतिशयान देकरस चैतन्यमावृत चेत्युपपद्यते । अथवा चि मानाश्रयादशानादनादिचिदान दभेदाभ्यासादज्ञानमानन्दमावृणोति, न चैतन्य मिति व्यवस्था, नन्वेवमपि गुजापुआरोपाधिष्ठानदहनदियत् स्वप्रकाशे आनन्दा मनि ब्रह्मणि अनवभासारोपेपि तदुचित कार्य स्यादिति चेत् , किन्त दुचितकार्यम् ? किमविद्यानिवृत्ति , उत नास्तीति व्यवहारविच्छेद , नतिशयानद इति व्यवहार किंवा मुखेच्छया पुनादिक्षुद्रविषयानन्वेपणम् , अधवा मनि प्रेमा, किंवा तृप्ति ? नाद्यद्वितीयौ, स्वरूपस्फरणस्याविद्यासा धकस्याविद्यातत्कार्याविरोधि वात् । न तृतीय , अविद्यावरणेन प्रतिवद्धत्वात् । नचतुर्थ, स्वरूपस्य नास्तीत्यादिव्यवहारप्रतियोगित्वेन पुत्रादेव सुसजनकत्व भ्रमेण तदुपपत्ते । पञ्चमस्त्यिष्यते 1 नापि पृष्ठ , इदानी स्फुरतोप्यान दस्य नास्ति न भारत इति अवहारयोग्यताप्रतियोगितया अस्ति प्रकाशत इति व्यवहार . किं वाहम .

·वा-३५ शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता । तत्र किमिदन्तिरोधानम् ? किमिन्द्रियसम्बन्धनिवारणम् , योग्यताभावेन वा नटस्वीयमुखपत् आविद्यकभेदप्रतियोगितया वा पुरुषान्तर- मुखवदिच्छाविरोधितालक्षणतृप्तिरूपतायो अभावात् । तस्मात् ब्रह्मणोऽनाद्यवि. द्यापरणे न पाप्यनुपपत्तिरिति । प्रयोगश्च-अह ब्रह्मेति व्यवहारसामग्रीसम्पन्न: प्रत्यगात्मा अह ब्रह्मास्मीति व्यवहारप्रतिकूलधर्मवान् , तत्सामग्रयां सत्या तदभाववत्त्वात्, तद्विपरीतव्यरहारत्वादा; यदेव तदेवम्, यथा भ्रमगृहीत शुक्तिकेति; तनाह तो ति । आरोपितोपि तमसा रिल्याय दीप. पत्पतङ्गपटलमिय सम्पतन्तीम् । आगामिनोपि क्यानलमस्मदाय सूतिम्नदातनमत विहितोपरोद्धम् ॥ स्थाकाशतया प्रसत्तमागे प्राणि प्रमाशाभापसिद्धये यावरण कल्यते, तन का प्रसक्त. प्रकाश ? कि स्वरूपप्रकाश एव, उत वृत्तिप्रकाशः ? स्वप्रकारातायास्तदप्रसञ्जकत्वात् , नाभेदे प्रसज्यप्रसनकभावस्सम्भयति । स्वरूपस्य प्रसततया विरक्षितत्वे तन्नित्तिरेयापरणसाध्येति स्यात् , नुपपनम्, अनङ्गीत च। न द्वितीय , जडेपि वृत्तिप्रकाशसम्भवेन स्वप्र काशतयेति हेतूपन्यासयया॑त् । स्वपकाशताया वृत्त्यापादकल्यं चासिद्धम् , वृत्तेरन्त करणपरिणामतया तदसाध्यत्वात् । तचेपि वा कारणान्तराभावादेव त्तदभायोपपत्ति । ननु प्रराशशब्देन व्यवहारो चिक्षित इति चेन्न- स्थ प्रकारातायास्तदापादरत्यासिद्धरेव, व्यवहारस्य वृत्तिसाध्यत्वात् । अत. प्रयो जनामावादावरणकल्पनमनुपपन्नम्। दुनिरूपत्वादप्यावरणमनुपपन्नमित्युपपादयितु- সালে নিরি কিলিলিনি। ঘশ্বধি তথ্যহিলিঙ্গে, দূর, आवरणत्येनानभिमतम् , स्वाभिप्रायस्य पूर्वपक्षे तेनैवान्यथावर्णनात् , तथापि ज्ञानपैकल्यापादयतया तिरोधानत्वेन दाइितु योग्यता एतेषामेव पक्षाणाम् , न तु तदभिमतस्य, व्यवहारप्रतिरन्धकामयातादेरावरणवासिद्धेः । किञ्च तत्त्वतो. विष्ठाने प्रकाशमानेऽभ्यासासम्भवादधिष्ठानाप्रसाशसिध्यर्थमावरण करपनीयम् , नाय, तच्चा . .

·गावमुक्तारळी। [वा ३५. भिन्द्रियारम्य तद्विपत्तानियतनम् , यद्वा सर्वपानपि ज्ञानाना तद्विषयतापाकरणम् , अथवा पम्य स्वकर्मता यपोह , स्वप्रकाशमा गव वा, विराट स्वरूपम्याप्यविशदस्वरूपत्वापादन वा, राप्रकाश सामनयनुमपिष्टम्भावनिरासो या, अनिरूपगीयस्वरूपमन्यदेव वा किचिदिति । नाद्य , अशक्यत्वात् । तथाहि- सम्बन्धशब्देन किं सामान्यतम्मम्बन्धमार विवक्षितन्, तद्विशेषो वा ! आये यिन्द्रियाणा ब्राह्मणश्वारोपणीयत्वारोपणाधिकरणत्वादिसम्बन्धोषि न म्यात् । तथाच सति तेपामेवासिद्धी किन्तत्सम्बन्धनिवारणा । साशन प्रयोजामेप्येव पक्षेत्र सम्भवति, ननु परंपश्यभिमतपत्रे, येना ध्यासप्रतिबन्धो माभूदित्यावरण पल्यते, प्रतिर धकामायसम्पादनाय तस्य त सल्पनेप्यपियर स्यात् । इन्द्रिये ति । इन्द्रियसम्बन्धनिवारवडयादेरावारकत्वा दिति भाव । तद्विपयतानिवर्तनमिति । शायमान एव घटे देवादुत्पनस्य तमसस्तद्विषयतापिच्छदवस्याचारपत्यादिति भार । सयपामिति । अनुमि स्यादिपरोक्षशानस्यापीत्यर्थ । स्वकर्मताव्यपोह इति । घटस्य शानमंताव्यपोह देतोस्तमस भावारस्त्वादिति भार । स्वप्रकाशभग इति । घटप्रकाशभारस्य तमस आवारसत्वादिति भाव । अविशदस्वरूपत्वापादन मिति । उक्तस्थल एपानन्तरमपरोक्षशानेन घटादेरवेशद्यापादयत्वात्तमस इति भार । प्रकाशसा मप्रयनुप्रविष्टे ति । जनुनिष्टपद अनुप्रविष्टत्वपरम् , तस्यैर तमस विषयतया सामप्रयनुप्रवेशनिरासकत्यात् , सामग्रीविघटने हि तदनुप्रविष्टत्व- निरासो भवतीति भार । सम्बन्धशब्देने ति। मानपद काय॑परम् , ततश्च निराकरणमभावमात्र विवक्षितम् , मनु घस , यावत्सम्बन्धप्रतियोगिफाभाषच सा मान्यामाय एन । यद्वा मानपद व्यवच्छेदपरम्, ततश्च मात्र विवक्षितमित्यनन विशेषतस्सम्बन्धो न विवक्षित इति गम्यते, तेनच सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावो सभ्यते, एव चान विक्से इन्द्रियसम्बन्धे विच्छेदसामान्याभाव एव पर्यवस्यति , तेन उत्तरत्र कि सर्वविशेषनिषेध इति विकल्पकोट्युस्थिति तस्य यावद्विशेषाभावपरत्वात् । आरोषणीयत्वे ति । घटाद सामान्यतस्सम्बन्ध . , ·५७ पेक्षया । . चा ३५ मतदूपणी चण्डमारतसाहती। तदसिद्धिपि नाम्मार दोपायेति चेन, अवगति [प] अमाधानमिद्धिमगम्य भवद्विरनभ्युपगमात् , अन्यथा ब्यार हारिकप्रत्यक्षतन्मूलानुमानादि व्यवहारव्यवस्थापि न सिद्धयेत् । इन्द्रियोत्पत्तिवादिन्य श्रुतयश्च प्राप्येयु । द्वितीयेतु किं सर्व विशेषनिषेध , कतिपयविशेषनिषेधो वाभिमत ! पूर्वन्तु पूर्वेणैव दत्तोचरम् , निर्विशेप न सामान्यमिति हि न्यायविद । उत्तरतापि स विगेप किं जानोत्पत्त्यनुपयुक्त सयोगादिमानरक्षण , उततदा नुगुण्यविशेषित इति ? अनुपयुक्तत्वपक्षे तिरोधानशब्दानुपपत्ति , सर्वव्यापिनि ब्रह्मणि सर्वाधिष्ठाने सोपि सम्बन्धो दुर्निवारश्च । पक्षान्तरेतु अधिष्ठानाध्यस्यमानमाव इत्यर्थ । आदिशन्दन तादात्म्यादिगुह्यते । असिद्धावि ति। पारमार्थिकलानगीकारादारोपाभायेन मिथ्यात्वासिद्धेश्च निरपाख्यत्व स्येवापत्ताविन्ययं । अस्मासमिति । ब्रह्मव्यतिरिक्तत्य सत्यमनङ्गीर्वतामि त्यर्थ । ननु अन्यनावगमात् सिध्यतीकारेपि इन्द्रियसिद्धिनेंप्यत इति चेत् ? तबाह अन्यथेति । इद्रियाणा व्यावहारिक्सत्त्वस्याङ्गीकारे प्रत्यक्षत्य तमू ललनुमानादिप्रमाणाना तत्प्रमेयाणा प्रमाणसाध्यतयपहारव्यवस्थायाश्वासिद्धि प्रमन इत्यर्थ । व्यवहारो हि उपादेयशानात् प्रवृत्ति हेयज्ञानानिवृत्तिरिति व्यस्थया दृश्यते । आदिशन्देन परिशिष्टप्रमाणप्रमेययोत्सङ्ग्रह । अनु- मानादीति छेद । अपिस्समुच्चये । तस्मादिद्रियस्यासिद्धी ब्रह्मण कृत्स्नस्य तद्वयतिरिक्स्यापि निरुपारयता स्यादित्यर्थ । श्रुतय इति । "एतस्माज्जायते प्राणो मनरसद्रियाणि चे" त्याद्या श्रुतयो विवक्षिता । द्वितीय इति । विशेषावच्छिन्नप्रतियागिकामारपक्षे। सर्वे ति । तत्तद्विशेषावच्छिमप्रतियोगिक याचदमायट इत्यर्थ पूर्वेणे ति । सामान्यामावदूषणेनेत्यर्थ ननु सामान्याभावपक्षोत दूपण कथमत्र स्यात्, सामा यामावविशेषामावयो भिन वादित्याशडक्य, " निर्विश्पन्न सामा यमि " ति न्यायेन विशेषामावे सामा यस्याप्यमावात् तमोत्तमेव दूषणमनापीत्यभिप्रायेणार निर्विशेषामिति । सयोगादी त्यादिशन्देनाधिष्ठानाभ्यस्यमानसम्बधो विवक्षित । पक्षान्तरेविति। - 1 ·शास्त्रमुक्तावळी। [चा ३५ तदानुगुण्य किं सर्वत्रापि निवर्तनीयम् , ब्रह्ममात्रे वा ? सर्वत्र चेत् । प्रत्यक्षाद्यनुपपत्तिरेव । ब्रह्ममात्रे चेत् । किमिद तिरोधान कदाचि निवर्तनीयम् , उतानिवर्तनीयम् ? निवर्तनीयत्वे ब्रह्मण ऐन्द्रियकत्व प्रसङ्गेन " अद्रेश्यमग्राह्य" मित्यादिश्रुतिविरोध । दृश्यत्वप्रयुक्त मिथ्यात्वजडत्वादिप्रसङ्ग । शास्त्रस्य च ब्रह्मविषयस्यानुवादरूपता । अनिवर्तनीयत्वे तु नित्यतिरोधानान्नित्याभ्यास , तदधीनत्वाभ्युपगमात् एक्श्च सन्मानमाहिमत्यक्षवादोपि प्रतिक्षिप्तस्म्यात् न द्वितीयोपि । किञ्च तम्य । तत इन्द्रियसम्म धस्य सयोगरूपस्य तद्घटितस्य या घगदी ज्ञानोत्पत्त्यानुगुण्यदर्शनेन ब्रह्मण्यपीन्द्रियसम्बन्धम्य तदानुगुण्ये विद्यमानसयोगस्यैव तदानुगुण्यस्य पान्यत्वात् उत्तन्यायेनेव संयोगामावस्य ब्रहाणि वक्तुमशक्यतया तदानुगुण्यविशेषित निषेध स्वर्गी ध्वस्त इत्यादाविव सविशेषणे हीति न्यायेन विशेषणनिषेधे पर्ययस्यतीति मत्वा तदानुगुण्यमेय विकल्पयति तदानुगुण्य किमि ति । प्रत्यक्षादी त्यादिवान्देन तन्मूलानुमित्यादिगुयते । निवर्तनीयत्व इति । आनुगुण्यनित्तिरूपमावरण हि नानुगुण्यध्वस , आवरणस्यानादिसिदत्वात् , किन्तु समागभाव तदत्यन्ताभायो या, अत तदानुगुण्यनिहत्तेरभारे तदा गुगुण्यस्यावर्जनीयतया प्रमणमभुर्माणवेन अतिविरोघरस्यादित्पर्य । " म मास चशुरभिवीक्षते त" मित्यादिश्राय आदिशन्दप्राखा । दृश्यत्वे ति । प्रयुक्तत्व व्यापरत्वम्, दृश्यपदस्य लोप सिद्धार्यानुसारेणैरमुखम् । अनिवर्त- नीयत्वेत्वि ति । ननु रोिधाने सत्यपि तत्वज्ञानादशानियत्तेनाध्यारा इति चेत् । तर्हि अशाननित्तायावरणस्यापि निवृत्तिग्रमा, तस्य तदधात्या- भ्युपगमात्, तमिवृत्तापप्यापरणस्यारिती शरीरायम्यागोऽपि न पिता, निती शाननित्यत्वाभावात् सत्य समसाथ । अनागुयरपारी , न सापि सगारदमायामाचरणरयास्यापार समापमाहित प्रत्यभरपन पिसाद पप ति । एप्रियाग दिसागरम परोऽपि पूर्णतारणा वृत्तिविनगरेय राि इत्याह साये ति । ' ·है वा-३५] शतषणी चण्डमारवसहिता । ५९ किमिदमैन्द्रियकत्वेन सम्प्रतिपञ्च ज्ञान साधिष्ठान जगद्गृहाति, उत निरधिष्ठानम् आये सारोपितवत् अधिष्ठानस्यापि शुक्तिरजतादिष्विदमर्थम्येव तन्प्रतीतिविषयत्वाविशेषात् कथमिव तन्निवर्तनीयम् । द्वितीये लपमिद्धान्तो निरधिष्ठानम्रमापातश्च । नच ब्रह्मव्यतिरिक्त स्मिप्यधिष्ठानं पे । एवं न तृतीयोपि ; उक्तेन न्यायेन सर्वेषामपि ज्ञानाना तद्विषयत्वात् । अन्यथा कथ ब्रह्मविपयाजडत्वम्वरम्प्रकाशत्वसत्यत्वविचारसकथा. प्रवर्तेरन् । नापि चतुर्थ , भवतैव तदनभ्युपगमात् । अन्यथा ब्रह्मण ग्व साक्षादृश्यत्वप्रसङ्गात् । अतिरोहितदशाया विषयत्वविषयित्वलक्षण अत याज्ञानसन्देन ब्रदम्परिपयर स्वमतिकल्पित किश्चित् जान विवक्षितम् , उत सम्प्रतिपन्नघटादिशानमेर । नाय, तादृशशाने मानाभावादित्यभि प्रेत्य द्वितीय पक्ष दूषयति किमिदमि ति । साधिष्ठानमि ति । अधि ठानमुपलक्षणम् । नविशेषणम् , कचिदधिष्ठाने वस्तुतोऽव्यस्त विषयीपरोति उत वलुतोऽधिष्ठानशून्यमेषाध्यस्त विषयीकरोतीति विरल्पार्थ । आद्योवि ति | अध्यस्तरिषयकशानत्वस्याधिष्ठानविषयक्त्वव्यासेश्शुत्तिरजतादिशानेषु दर्शना दित्यर्थः । शुक्तिरजतादिपु - शुत्तिरजताध्यासस्थलेप्रित्यर्थ । शुत्तिरजत प्रतीतो यथेदमर्थोवभासते तदित्यर्थ । तत्प्रतीती त्यत्र तत्पदेनारोपित गृह्यते । द्वितीयेवि ति । कि जगद्विपयनशान भ्रमरूपम् , उत न, इति विक ल्पमभिप्रेत्य द्वितीय शिरो दूपयति अपसिद्धान्ते ति । आद्य दूषयति निरधिष्ठाने ति । ननु न वयमधिष्ठान निषेधाम , किन्तु ब्रह्मणोऽधिष्ठानत्व मित्याह नचेति । तदङ्गीयारे चापसिद्धात , सदाधिधानसस्वाभावेन सत्या नुपपत्तिश्चेति भावः । अतएवेति । ब्रह्मरूपाधिष्ठानमहणत्यावश्यकत्वादित्यर्थ । अन्यथे ति । कस्यापि ज्ञानस्य ब्रह्मविषयत्वाभार इत्यर्थ । धर्मिशानाभाया दनुमित्याद्यविषयत्वाचेति भार । अन्यथे ति । ब्रह्मण स्वामत्वाङ्गीकारे । साक्षादि ति । उपाधिमनपश्येत्यर्थ । तथाच मिथ्यात्वादिप्रसङ्ग इति भाव । जतिरोहिते ति । तिरोधाननिवृत्ते कदाचित्कर्त्तव्यत्वादिति भावः । ननु ·१० शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३५. स्वभाववैशिष्टयेन भेदसत्यत्वप्रसङ्गाच । नापि पञ्चमः, स्वप्रकाशशब्देन किं स्वगोचरं प्रकाशान्तरं विवक्षितम् , स्वरूपमेव वा ? नायः, दत्तो चरत्वात् । द्वितीये तु स्वप्रकाशभङ्ग इति किं सिद्धस्य प्रकाशस्य विनाशो विवक्षितः, उत सेत्स्यत उत्पत्तिप्रतिबन्धः ? पूर्वत्र नश्वरत्वं ब्रह्मणः प्रसज्यते ; ततश्च श्रुतिविरोधः, निरधिष्ठानभ्रमप्रसङ्गादयश्च पूर्वोक्ताः पाणि गृहीयु. । उत्तरत्र ब्रह्मानादित्वभड्गः । एवंच ब्रह्मस्वरूप घातिन्यविद्या स्वयमसती किमाश्रया तिठेत् । तस्यास्तदन्तरेणापि सिद्धौ सत्यत्वप्रसङ्गः । नच पष्ठ., प्रत्यक्षैकस्वरूपे स्वात्मनि पारोश्य आवरणनिवृत्तावपि तदानी न स्वयमताप्रसङ्ग, तदानीमविद्याया अपि नि त्ततया कार्यत्वेन तदुपादानकत्यनियतस्य यमत्वस्याप्यभायादिति चेन; - कदापि ब्राण्यविद्यमानस्य क्मत्वस्य ब्रह्मण्यभावः ब्रह्मास्वरूपप्रयुक्त एव स्यात् , म त्यविद्याप्रयुक्त इति । दत्तोत्तरत्पादि ति । दृश्यत्यनिरन्धनैगवरण निवृत्तिनिरन्धनैव दोषैपितत्यादित्यर्थः । निरधिष्ठाने ति । यात्ममरवाय- पयप्रसाशनिवृत्तिनिवृत्तौ पुनस्सविषयत्वासनेन दृश्यत्यादिप्रसङ्ग रवि आदिशन्देन वियक्षितम् । पक्षद्वयपि दोषान्तरमाद एवञ्चे ति । स्वरूपघातिनी न्यनेन नियसंस्त्व प्रतिबन्धपत्य च विरक्षितम् । तस्या इति । पचिदधिष्ठाने अन- ध्यस्तत्वादिति भावः । वैशघावेशधे कि प्रतीतिगते विपक्षिते, उत प्रका. श्यगते, प्रति विश्रूय प्रथम घिरो दूषयति प्रत्यक्षे ति । प्रत्यक्षरूपस्यापि शनस्य पचिदिपये पारोश्य च दृश्यने, यथा दाऽयमानीदित्यादौ, अहि अयमिति विशेप्यास प्रत्यासत्यम्, दण्टा तु पराशसम् , सम दण्ड गाभारोमीसननुभयात् , देवदत्त माक्षात्यरोमान्यनुभवाय; अतः भरेगा. त्यन परोक्षलविरसमित्यपाद - एके नि । सो प्रत्याफम्पत्यमोमयः । यमित्यादिवृत्यासितया सस्पेपि पारोश्य मात् सदा न मगर पार मगरूपतेयार स्यात्मनी ति ! दारनासिरूप इत्यर्षः ।

·चा ३५] शतपणी चण्डमान्तराहिता। लसणावेशद्यापादनायोगान् । अन्यथा म्वात्मभद्गमसगात् । निर्वि- कारे निरिंगेपे वस्तुनि विषयातिरेपलक्षणवेशद्यम्यापि दुर्निम्पत्यान् । वेदान्तजन्यवृत्तिविशेषविषयत्वमेव वैगद्यमिति चेन, प्रकाम्यातिरेका भावे धारावाहिवद्नुपकारकत्वात् । प्राश्यातिरेके सविगेपत्यम्यावर्जनी यत्वान् । नापि सप्तम , स्वरूपभूतप्रकाशम्यामा यत्वेन सामग्रीनरपे क्ष्यात् ; तहतम्यातहतम्य वा प्रकाशान्तरम्य तद्विपयम्यानम्युप गमात् । अभ्युपगमे या सधर्मक्त्व अन्यथे ति । अवैशयापादनाङ्गीकार इत्यर्थ । स्वात्ममगप्रसगा दिति । पारोत्यस्यापारोदयविरुद्धतया तनिवृत्त्यभारे पारोश्यापादनासम्भवात् यावदा अयभाविनश्च तस्य आश्रयनिवृत्ति विना निवृत्ययोगेनाश्रयस्यापि निवृत्ति प्रसस इत्यर्थ । ततश्च पारोक्ष्यस्य निराश्रयस्यापादनमेवानुपपनमिति भाव । ननु पियातिरेक एव शाने वैद्ययम् , तदभाव एवचावेशद्यमित्याशङ्कयाह निर्विकार इति । वस्तुपद प्रसाश्यपरम् । सामनीति राप । निर्विकारे निर्वि होपेर वस्तुनि, सति-प्रकाश्ये सतीत्यर्थ । विषयातिरेरस्य वैशयरूपत्वे मुक्ति दद्याया विषयातिरेकात्मरमनावरणम् , अन्यथा ससारादविशेषप्रसङ्गात् , सदानी विषयातिरेकश्च किं तदानीमेयोत्पन्नधौ , उत ससारकालीनरव वदानी ममासमानैर्मुक्तिकाले भासमानर्धमैरिति विकल्पमभिप्रेत्य आय आह निर्विकार इति । नच सदोत्पनस्यापि धर्मस्यापारमार्थक पान निर्विकारत्व विरोध इति वाच्यम् , मुक्त थन्वयिनस्तस्य पारमार्थिकत्यापत्ते । द्वितीय दूपयति निर्विशेष इति । मिय्याभूतविशेषस्यापि मुक्तारसम्भवाद्वैशयस्य तदानीमेवाभारा दिति भाव ! अर्थगतमेव वैशद्यमिति द्वितीय पक्ष राडरते वेदान्ते ति। विशेष शब्देनाधारणत्वाप्रतियद्धत्वादिक विरचितम् । अनुपकारकत्वादि ति । विशद व्यवहाराहेनुत्यादित्यर्थ । ततश्च नेद वैशद्यमिति भाव । सविशेषत्वस्ये ति। तत्वावेदकवृत्तिप्रकाश्यतन सत्यत्वादिति माय । फिन्च उक्तवृत्तिविषयत्वस्य ससारदशायामेय भावेन इदानीमनावरण मोरे आवरणागति वैपरीत्यापत्तिश्च द्रष्टव्या । सद्गतस्याभ्युपगम दोपमाह सधर्मकत्वं ति । ब्रह्मण इति शेप. ।

·वा-३५ शासमुक्तावळी । दृश्यत्वादेर्दुर्निवारत्वत् । तन्मिथ्यात्वे तदर्थसामग्रीनप्फल्यं स्यात् । श्रान्तिज्ञानोत्पत्तिसामग्रीविच्छेदस्य च दोपत्वाप्रसिद्धेः प्रतिबन्धकाभावम्य हेतुत्वमनभ्युपगच्छता सप्तमस्य पक्षम्य दुर्घटत्वाच । अष्टमस्तु कष्ट. पो विकल्प्यते । किन्तदधिष्ठानभूतं ब्रह्म प्रकाशप्रतिपक्षभूतम्, उत तदनुगुणम्, अथोदासीनमिति ? आधे पूर्वोक्ता एव दोषाः । द्वितीये असाध्यस्य किं तदानुगुण्येन । साध्यत्वे च प्रामुक्ता दोषाः। प्रकाशानु- गुणे च कथन्तिरोधानवाचोयुक्तिः । प्रकाशमानेच कथमध्यास. । - , चक्षुषा साक्षा- पक्षद्वयेपि दोषमाह दृश्यत्वे ति । आदिपदेन मिथ्यात्व गृह्य कि प्रकाशस्सत्यो मिथ्यावेति विकल्पमभिप्रेत्याये अद्वैतहाने. सध त्वात् द्वितीय दूपयति तन्मिथ्यात्व इति । ससारदशाया तत्सामग्रव- ननुप्रविष्टतया तदानीमप्रकाशोत्पादनायोगान्मोक्षदायामेव तदुत्पादन वाच्यम् । तच न सम्भवति, तदानीं मिथ्याविषयत्वासम्भवात् , ततश्च सामग्रीनप्पल्य. मित्यर्थः । ततश्च स्वरूपस्यातिरिक्तप्रकाशाजनकत्वादन्यत्र क्लप्तप्रकाशजनक्ता बच्छेदकतावच्छेदकानवच्छिन्नत्याच्च तजननायोग्यत्वमेव स्यादिति भावः । किञ्च तस्य प्रकाशान्तरस्य स्वरूपप्रकाशादधिकविषयत्वमस्ति नवा ! नचेत् ! तत्सामग्रयनुप्रविष्ठत्यस्वरूपापादनेपि ब्रह्मण आवृतत्वप्न स्यात् लियमाणे घटे साक्षात्कारान्तराभावमालेणाकृतनाव्यवहारात् , इत्यभिप्रेस प्रथमे ब्रह्मव्यतिरिक्ततया तस्माधिस्या मिथ्यात्वात् तत्पवासस्य भ्रान्तित्व. स्यावश्यम्भावात् तत्सामग्रीविच्छेदरस्य च दोषत्वमनुपमम् , प्रत्युत गुणत्य- मेवेत्याह भ्रान्तिज्ञाने ति । पूर्वपश्युपन्यस्त पध दूपयितुमाह अष्टमस्त्वि ति । तदिति । अस्ति प्रकाशत इति व्यवहारायोग्यत्वं नास्ति न प्रशाशत इति व्यवहारयोग्यत्य चेत्येतदुभयमित्यर्थः । पूर्वोत्ता:- पञ्चमपक्षोक्ताः । द्वितीये किं प्रकाशो ऽसाध्या; उत्तयाध्यः ! आधे असाध्यप्रकाशस्य वृत्यनुपकार- फत्यात्तदानुगुण्यागीयारो, व्यर्थ इत्साह असाभ्यस्ये ति । द्वितीय आह साध्यत्वेचे ति । तस्य साध्यप्रकाशस्य ब्रह्मस्वरूपानतिरेके ब्रह्मणस्याप्यत्य प्रसा इत्याह प्रागुक्ता इति ! अतिरेव च सत्यत्वादि प्रसन्न इत्याह प्रागुक्ता ती ·गा-३५] 'शतदूषणो चण्डमारतसहिता। प्रकाशमान एवाधिष्ठाने सर्वत्राध्यास इतिचेत् । तर्हि सिन्तिरोधान प्रयासेन । यथावत्प्रकाशमानेभ्यासायोगादिति चेन; निर्विशेपन्य स्वप्रकाशस्याविद्याशतेनाप्ययथास्वरूपप्रकाशत्वापादनायोगात् । तद्योगे वा निर्विशेषत्यादिभङ्गमसात् । तृतीयेप्यजागळम्तनवदनुपकार हत्य मेव । तादृश पुतियोगः । यथावत्मकारामाने ऽयासायोगादिति वदता अयथारारूप प्रकाराल्यापादनायवा यथावत्स्वरूपप्रकाशानेवृत्तये गवरणमित्युत्त' भवति तत्र न द्वितीय. पक्षो पुज्यते, ब्रह्मणोपि नाशप्रसङ्गात्, अयधारस्वरूपमा शापादनमपि किं विद्यमानस्यैव प्रभागस्य तादृशधर्मापादनम् , उत धर्मविशिष्टप्रशोरादनम् ! नाद्य , मिथ्याभूतस्य तस्य धर्मस्यापादनेपि पर मार्थतो ययावस्वरूपप्रमशस्य विद्यमानतया अध्यासानुपपत्ते सत्यभूतस्यैर तादृशधर्मस्यापादन वक्तव्यम् , तस्यैव यथावत्स्वरूपप्रमशरिरोधित्वात् , तच्चा नुपपनम् , ब्रह्मणो निर्विशेषत्वात् ; न द्वितीय , स्वरूपाभिनराशस्योत्पादना सम्भात् , इत्याह ने ति । यद्वा - किं सत्यभूतस्य तादृशधर्मस्यापादनम् , उत मिय्याभूतस्य । नाय', निशेिपल्यात् , न द्वितीय , स्वप्रकाशतया यथावद्भा समाने मिथ्याभूतस्य तादृशधर्मस्यैनाध्यासानुपपत्तेरित्याह नेति । तद्योग इति । त्ताधर्मस्य सत्यभूतस्य मिथ्याभूतस्य था आपादने ताहराधर्मविशिष्टस्यो त्पादन इति वार्थ आदिशब्देनाधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानस्याध्यासविरोधित्व ब्रह्मोनादित्वं वा गृह्यते । तृतीय इति । ततश्वोक्तदोपप्रसङ्ग इस्यर्थ । एतेन तत्तनुमतिकल्पिता, कल्प्यमाना. फल्पयिष्यमाणाश्चावरणप्रारभेदास्सर्वे प्रतिक्षिता वेदितव्या' । प्रातिस्विकरूपेणाष्टमविररूपम न] नुवदतोयमपि भाव । किञ्च जीवस्य ब्रह्मणो भिन्नत्वस्येव न्यायोपहितश्रत्यादिसमधिगतत्वा-- प्रमाणाभागदेव ब्रमानवभारोपपत्तौ किमावरणकल्पनया अपिच कि सुम्यादिवृत्तिविरहददायामानन्दादिव्यवहाराभावायाधरण क्स्प्यते, उत वृत्ति दशायाम् ' नाद्य , वृत्याटिन्नत्वस्यैवानन्दादिपदवाच्यत्वस्य त्वयैवाभिहितत्वेन । 1 ·शास्त्रमुक्तावळी । (वा-३५ दृश्यत्वादेर्दुर्निवारत्वत् । तन्मिथ्यात्वे तदर्थसामग्रीनप्फल्यं स्यात् । भ्रान्तिज्ञानोत्पत्तिसामग्रीविच्छेदस्य च दोपत्वाप्रसिद्धेः प्रतिबन्धकामावस्य हेतुत्वमनभ्युपगच्छतो सप्तमस्य पक्षस्य दुर्घटत्वाच्च । अष्टमन्तु कष्ट पदो विकल्प्यते । फिन्तदधिष्ठानभूतं ब्रह्म प्रकाशप्रतिपक्षभूतम् , उन तदनुगुणम्, अथोदासीनमिति ? आये पूर्वोक्ता एव दोषाः । द्वितीये असाध्यम्य किं तदानुगुण्येन । साध्यत्वे च प्रागुक्ता दोषाः। प्रकाशानु गुणे च कथन्तिरोधानवाचोयुक्तिः । प्रकाशमानेच कथमध्यास । पक्षद्वयेपि दोपमाह दृश्यत्वे ति । आदिपदेन मिथ्यात्व गृह्यते किं स्वप्रकाशस्सत्यो मिथ्यावेति विकल्पमभिप्रेत्याये अद्वैतहाने शा त्वात् द्वितीय दूषयति तन्मिथ्यात्व इति । ससारदशाया तत्सामग्रय ननुप्रविष्टतया तदानीमप्रकाशोत्पादनायोगान्मोक्षदशायामेव तदुत्पादन वाच्यम्, तच न सम्भवति, तदानीं मिथ्याविषयत्यासम्भवात् , ततश्च सामग्रीनप्पल्य- मित्यर्थ, , ततश्च स्वरूपस्यातिरिक्तप्रवाशाजनकत्वादन्यन क्लसप्रकाशजनकता रच्छेदकतावच्छेदपानवच्छिनत्वाच्च वजननायोग्यत्वमेव स्यादिति भावः किञ्च तस्य प्रकाशान्तरस्य स्वरूपप्रकाशादधिकविषयत्वमति नवा ! नचेत् ! तत्सामग्रयनुप्रविष्ठत्वस्वरूपापादनेपि मह्मण आवृतत्वन्न स्यात् , चभुपा साक्षा लियमाणे घटे साक्षात्कारान्तराभावमालेगास्तवाव्यवहारात , इत्यभिप्रेत्य प्रथमे ब्रह्मव्यतिरिततया तस्याधिकस्य मिथ्यात्वात् तत्प्रकाशस्य भ्रान्तित्व स्यावश्यम्भावात् तत्सामग्रीविच्छेदक्स्स च दोपत्यमनुपनम् , प्रत्युत गुणत्य मेवेत्याह भ्रान्तिज्ञाने ति । पूर्वपश्युपन्यस्त पक्ष दूयितुमार अष्ठमस्त्विति । तदिति । अस्ति प्रकाशत इति व्यवहारायोग्यत्वं नास्ति न प्रकारात इति व्यवहारयोग्यत्व चेत्येतदुभयमित्यर्थः । पूर्वाताः - पचमपक्षोषाः । द्वितीये कि प्रकाशो ऽसाध्या; उतसाध्यः ? आये असाध्यप्रकारास्य वृत्यनुपरार• कत्वात्तदानुगुण्याङ्गीकारो व्यर्थ इत्साह असाभ्यस्ये ति । द्वितीय आर साध्यत्वेचे ति । तस्य साध्यप्राशस्य ब्रह्मस्वरूपानतिरेके ब्रह्मणसाध्या प्रसन इत्याह प्रागुता इति ! अतिरे च सत्यागादि प्रसन दरपाद प्रागुक्ता ।

·2 वा-३५] "शतद्पणी-चण्डमारुतसहिता । प्रकाशमान एवाधिष्ठाने सर्वत्राभ्यास इतिचेत् । तर्हि फिन्तिरोधान प्रयासेन । यथावत्प्रकाशमानेध्यासायोगादिति चेन निर्मिपन्य स्वप्रकाशस्याविद्याशतेनाप्ययथास्वरूपप्रकाशत्वापादनायोगात् । तद्योगे वा निर्विशेपत्यादिमझमसात् । तृतीयेप्यज्ञागळम्तनवदनुपकारकत्व मेव । ताहा युतियोंगः । यथावत्प्रकाशमाने ऽध्यासायोगादिति बदता अयथावत रूप प्रकाशत्वापादनायचा यथारस्वरूपप्रकाशनिवृत्तये वावरणमित्युक्त भवति तन न द्वितीयः पो गुप्यते, असगोपि नाशप्रसङ्गात्, अयथारस्वरूपमा झापादनमपि किं विद्यमानस्यैव प्रमागत्य तागधर्मापादनम् , उत धर्मविशिष्टप्रकाशोगदनम् ? नायः, मिथ्याभूतस्य तस्य धर्मस्यापादनेपि पर मार्यतो यथावत्स्वरूपप्रकाशस्य विद्यमानतया अभ्यासानुपपत्तेः सत्यभूतस्यैन तादृशधर्मस्यापादन यतव्यम् , तस्यैव यथारस्वरूपप्रसादाविरोधियात् , तचा नुपपनम् , ब्रह्मणो निर्विशेषत्वात् । न द्वितीयः, स्वरूपाभिनप्रसशस्योत्पादना भग्भयात् ; इत्याह ने वि । यद्वा - किं सत्यभूतस्य तादृशधर्मस्यापादनम् , उत मिध्याभूतस्य ? नाद्यः, निर्विशेषत्वात् , न द्वितीय , स्वप्रकाशतया यथावद्भा समाने मिध्याभूतस्य तादृशधर्मस्यैवाभ्यासानुपपत्तेरित्याह नेति । तद्योग इति । तादृशधर्मस्य सत्यभूतस्य मिथ्याभूतस्य वा आपादने तादृशधर्मविशिष्टस्यो- त्पादन इति यार्थः आदिशब्देनाधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानस्याभ्यासविरोधित्व अक्षणानादित्व या गृह्यते ! तृतीय इति । ततश्वोक्तदोपप्रसङ्ग इस्यर्थः । एतेन तत्तनुमतिरल्पिताः कल्प्यमाना. कल्पयिष्यमाणाश्चावरणप्रमारभेदासर्वे प्रतिक्षिप्ता येदितव्याः । प्रातिस्विकरूपेशामविकल्पम [न] नुवदतोयमपि भार । फिच जीवस्य ब्रह्मणो भिन्नत्वत्यैर न्यायोपवृहितश्रत्यादिसमधिगतत्वा- समागाभारादेव ब्रहानपभासीपपत्ती किमावरणकल्पनया । अपिच मि मुखादिवृत्तिचिरहदशायामानन्दादिव्यवहाराभायायावरण कल्प्यते, उत वृत्ति दशायाम् ? नाद्यः, वृत्यपच्चिस्त्वस्यैवानन्दादिपदयाच्यत्तस्य त्वयैवाभिहितरीन ·नाय, शास्त्रमुक्तावळी । [वा ३५ वृत्त्यभागदेव तथा व्यवहारामारोपपत्ते । न द्वितीय., तदानीमव्यवहारा सिद्धे । ननु वृत्तिदशायामेव पूर्णानन्दानुभवात् सर्वसुखवृत्तिषु पूर्णानद वनैकरूपलेनैव व्यवहारस्स्यात्, नतु तरतमभावेनेति चेत् ? तर्हि त्यन्मते वा कथ ताराव्यवहारोपपत्ति १ कारणहतवृत्तितारतम्येनावरणाभिमवतारत ग्यादिति चेत् । तर्हिवृत्चितारतम्यादेष तदभेदेनाभिव्यचे तारतम्यव्यवहारो पपत्ति । आवरणाभिभवतारतम्यात्तरतमव्यवहार इति त्वनुपपन्नम् , तथाहि-- किमावरणामिना आवरणोत्पत्तिप्रतिबन्ध , उतावरणस्वरूपनाशः, उत तत्कार्य तस्यानादित्वात् । द्वितीयेपि कि तारतम्य आवरणाना त्तिभूयस्त्याल्पत्याभ्याम् , उत निवृत्तेरधिकप्रदेशाल्पप्रदेदात्याभ्याम् ? नाय , पूर्व विद्यमानावरणमिवृत्तेत्सर्वत्र तुल्यत्यात् । न द्वितीय , सर्वशरीरव्यापिजलच दन सयोगजन्यमुखद्वयेपि तारतम्य न स्यात् । किञ्च पक्षद्वयेपि घमाभितप्तस्य जलसयोगेन सुखे सति अनन्तर चन्दनसयोगे सति उत्कृष्टसुसानुभयो म स्यात् , तस्या वृत्तेरावरणाभिभावकस्वाभावात् , पूर्ववृत्यैवावरणस्याभिभूत त्वात् । तृतीयेपि कि तस्य कार्यम् १ प्रतिपन्धइति चेत् ! कि पूर्णानन्द व्यवहारप्रतिबन्ध , उतानन्दव्यवहारप्रतिबन्ध एर या! न द्वितीय , वृषभार दशाया तदभावादेवाव्यवहारोपपत्ते न तदानीतनाव्यपहारम्य प्रतिरन्धाधी मता । वृत्तिदशाया तु व्यवजिहौपाया व्यष्ट्रियत एव । आगे तु पूर्णानन्द च्यवहारापत्ति । पिच आवरणस्य तदभिभरस्य व्यवभिमशानान तत तरतमव्यवहारसम्भव । अल वृत्तितारतम्यादरेष तरतमन्यवहारोपपचि , पूर्णानन्दव्यवहारस्तय कय न स्यादिति नेन, - पूर्णत्व पत्कीएय, अन्या निर्वचनात् , स च स्वरूपणकाशेन भारात एख, तस्य सायधिरत्येनावाय भाने भानायोगात् । उत्कृष्टवृत्युदयदशाया I तदभेदेन प्रतीतस्तथैव व्यय हियते । अरिच जीवन्मुक्तिदशाया कर्मण एवाविधानिवृत्तिप्रतिबन्धकलादि दानी व्यवहारमविन्धकत्वसम्मपात् किमशानाधीनावरणेन । किञ्च आवरण स्थापि मिथ्यात्वेनापरणान्तर चिना तदारोपायोगादनयरया । नादित्यानानयस्येति वाच्यम्, अनादि ब्रह्मयदशानवम्चाज्ञानानपीन यमराना। ननु अपिधाराम्यपदविद्याम्पविरेकमगुगपतिसप्रतियोगित्समेगारियाधीनत वरना ·- वा-३५] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। मिति चेन;- आवरणस्याज्ञाननिवृतिप्रतिस्धान तन्निवृत्तेरशाननिवृत्युपयुत्तया अशानस्यैनाररणाधीनत्वप्रसङ्गात् । पिन गुमापुआरोपाधिष्ठानदाहनादिवत् स्वप्र- कासे ब्रह्मपनवभासारोपे पि तदुचित कार्य स्यादेय । कि तदुचित कार्यमिति चेत्! नामीति व्यवहाराविच्छेदः, अहमनतिमयानन्द इति व्यवहारः, मुरोच्च्या पुधादिक्षुद्रमुम्पाभिलाषामायनेवि नमः । यदुक्त चैतन्यस्याज्ञानसो- रक्त्वात् तत्कार्यप्रतिवन्धपत्य नास्तीति; तन्न, तर कि प्रतिरन्ध पलं निवर्तकत्वम् , प्रतिबन्धकत्वमेव वा ! नायः, घटस्पोरकस्य घटप्रत्यक्षस्य तरकार्यनिवरत्वेन व्यभिचारात् । न द्वितीयः, तज्ज्ञानस्य तद्वि- परीतशानप्रतिवन्धद्वारा पिपरीतन्यवहारप्रतिस्धवत्वस्य सामान्यतः क्लसतया अत्र प्रतिबन्धमत्वानपायात् । ननु-ऊर्चामत्वसाक्षात्कारे सत्यप्यधोगत्वभ्रमाद- धिष्ठानप्रकाशेपि नास्तीति ज्ञानमुपपद्यत इति चेन;- तस्य औपाधिकभ्रमत्नेन तत्वजानाविरुद्धत्वात् । नचानाप्यविद्यालक्षणोपाधिवशात् विपरीतज्ञानमिति वाच्यम्, तथा सत्योपाधिकभ्रम प्रति तस्याविरोधितया तदर्थमावरणकल्पनावैय्यध्यात् । ननु अहमानन्द इति व्यवहाराभावार्थमेव तत्स्त्पनमिति चेत् ? तर्हि प्रति बन्धादहमानन्द इति व्यवहारामारवत्तत्वज्ञानलक्षणप्रतिवन्धानास्तीति व्यवहा रोपि न स्यात् । तत्वज्ञाने अप्रामाण्यनिश्चयात्तटुपपत्तिरिति चेत् ? तर्हि तत एपाहमानन्द इति व्यरहायभायोपपत्तौ मि तदर्थेनाप्यावरणकल्पनेन । किच्च- ज्ञान गुण इत्यायनुमिते. परामर्शविषयायास्सत्कार्यानुमितिप्रतिबन्धपत्यदर्शनेन तस्पोरसस्य तत्कार्यानुमितिप्रतिबन्धात्यमिति व्याप्तेर्व्यभिचारश्च । ननु तत्व शानस्य विपरीतव्यवहारप्रतिवन्धस्वेपि आवरणस्योत्तेजकत्वान्न तत्प्रतिरन्ध इति चेन,- तत्वज्ञानस्य हि न साभाद्विरद्धव्यवहारप्रतिबन्धकता, किन्तु विए रोतज्ञानप्रतिरन्धद्वारा; तत्र चापरणस्य नोत्तेजक्ता, भूमादेर्घटादिशने सति व्यवहारयोग्यतया उत्तेजकत्यादर्शनात् , शानस्यैवोत्तेजक्त्वोपपत्तेश्च । यदप्युक्तम् अमानन्द इति व्यवहारः प्रतिबन्धान भवतीति; तन, व्यवहारप्रतिबन्ध कत्य कि तहेतुभूतशानविघटनद्वारा, उतामवातादिवत् करणापाटवहेतुतया ? स्वरूपप्रकाशस्य नित्यत्वात् , साध्यप्रकाशाभावस्य च कारणाभावप्रयो- प्यत्वात् , तदभाचेपि नित्यप्रकाशादेव व्यवहारापत्तेश्च । न द्वितीय. , करणा- नाद्यः, ९ ·नचापातला शास्त्रमुक्तावळी । वा ३५. पाटवादर्शनात् । तत्सत्वे व्यवहारमानोच्छेदापत्तेः । किञ्च मूवादिचत् करणा पाटवादेवाव्यवहारे तदक्षमतामयुक्तदुःराप्रसद्भाच्च । साक्षात्प्रतिबन्धकत्वमेश स्त्यिति चेत्र तथा सति परोक्षज्ञानिना अद्वैतोपदेष्टुत्वानुपपत्तेः । परोक्षशानस्था प्यावरणनिवर्तकत्वासनाच। पुत्रादिक्षुद्रसुसाभिलापाभावश्च कार्यम् , दुपपत्तिः,आनन्दात्मकनझामेदानुभये स्वरूपात्मके विद्यमाने तस्यैव भ्रमरपानुपपते.। नचाज्ञानवशात्तदुपपत्तिः, तथा सति उपाध्यधीनविपरीतज्ञानस्य तत्वज्ञाने सत्य किञ्चित्करत्वात् । नह्यानुमानिक-वैत्यशाने विद्यमाने जातमपि पीतत्वशान पीतार्थिन प्रवर्तयति । ननु- पतित्वज्ञानस्याप्रामाण्यनिश्चयात् न तस्य कार्य करत्वम् , प्रकृते तु अप्रातत्वभ्रमस्य प्रामाण्यनिश्चयात् तत्कार्यक्रमेवेति चेन त्वन्मतस्थाना तत्रामामाण्यस्यैव निश्चयात् । तस्मादावरणकल्पनायामपि स्या- चितकार्याणि स्युरेष । किञ्च- आवरणकल्पनायामपि अज्ञानाध्यासो न स्यात्, अद्वैतसाक्षात्काररर सत्वात् । अनादितः अद्वैतसाक्षात्कारे विद्यमाने अनादित एवाभ्यासो, स्यार । वियाधिष्ठानत्यमकाशः अभ्यासविरोधी न था ? नायः आपरणा दभ्यासस्यैवानुपपत्तेः । नचानादित्वेन परिहारशङ्कयः , अनाधद्वैतसाक्षात्कार विद्यमाने अनादितौप्यज्ञानावरणाद्यभ्यासायोगात् । नान्त्यः, सत्यपि तरिमन ध्याससम्भवेनापरणकल्पनावैय्यात् । किञ्च प्रतिबन्धादहमानन्द इति भान केन वायेंत । न हि घटादिकमव्यवजिहीर्पतो मूकस्य वा पटादिशान नास्ति । आनन्दाकारवृत्त्यमावान्न तथा भानमिति चेन्न तथा राति यात्यमा वादेव नास्तीति व्यवहारोपपत्तौ किमावरणेन । नच अहमाकारपृचावानन्द- स्फुरणाभाव एवावरणाधीन इति वाच्यम् , आनन्दस्य सास्यस्पतया सत्पुर गरयैवानन्दस्फुरणरूपत्वात् । एवमान्यायेनैव पट आनन्द इति मतीतिप्र. सङ्गश्च । किन किमेरा योग्यता ! घटादेयाशी चभुर्माखलयोग्यता दण्डा देवी घादिजननयोग्यता तादृश्येय विवक्षिता, उतान्याशी १ नाय., अर ब्रह्मास्मीति व्यवहारस्य पदाचित्सत्वे तद्योग्यताया इदानीमपि सत्चात् : पदाचित् घटजनरस्यापि दण्डस्य उत्पत्तिमभृत्यापिनाश तद्योग्यत्वात् । किन- अस्तीति व्यवहारयोग्यत्वामावस्य मनसेचनपरणायोग्यत्ययत् पापाराभारि ननु ·वा ३५]] शतपणी चण्डमारतसहिता । - स्वात् घटाद्यपरोक्षे जातेपि उक्तायोग्यत्वनिवृत्ति. कथमिव स्यात् । यरिच व्यवहारयोग्यता तयवहारकाल एव, तदा नास्तीति व्यवहारयोग्यताया अपि तथात्वेन सुपुतिप्रल्पादावारण न स्यात् , नास्तीति व्यवहाराभावात् । घटमपश्यतो व्यानिहीभावादव्यवहरत मूकादेर्वा तदानीमप्यावरणप्रसङ्गात् , श्रमणादिक्रमेण सातब्रह्मसाक्षात्कारस्य तदानीमह ब्रह्मेति व्यवहारे माना- भावात् , अनिच्छया अव्यवहारसम्भवाच आवरणप्रसङ्गात् । मोश्चेपि वादृश व्यहाराभावेनावरणप्रसङ्गश्च, ससारदशायामावरणस्यैव वक्तव्यत्वेन मोक्षदशाया च व्यवहारासम्भवेन तादृशव्यवहारस्यैव तुच्छतया तद्घटितयोग्यताफ अपि ताशतया तद्विरहस्यापि तथात्वेनाविद्याधीनत्वासिद्धेश्च । नच जीवन्मुत्तिदशाया व्यहार अनिच्छया अन्यवहारसम्भवात् , जीवन्मुचिनिरासाच्च । इदानीमपि यह ब्रहोत्यादिव्यवहारस्य श्रवणादिसाध्याविद्यानिवर्तकापरोक्षशानविधुराणा त्वन्म तस्थाना पौण्ड्रकादीना च दर्शनेन तेषामनावरणप्रसङ्गात् । ननु-वन व्यवहार सत्वेपि न तद्यरहार प्रति स्वरूपज्ञानस्य जनकता, तथाच तजननानुविधान मेवावरणमिति चेन्न,- स्वरूपात्मकानन्दप्रकाशस्य कारणतावच्छेदकावच्छिनधे तदुत्तरमाविन कार्यस्य तजन्यत्वावश्यम्भावात् , वृत्तेरेव तत्कारणतावच्छेदका वच्छिनत्ये तत्सत्वे व्यवहारस्य तदभावे तदभावस्य चोपपत्तौ तदभावप्रयो- नावरणकल्पना । स्वप्रकाशज्ञानस्य कारणतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेपि इच्छाव्यापारकत्वामावात् घटोत्पत्तिस्थलीयव्यावृत्तलालादिवत् तत्राजन कस्वमिति चेत् । उत्तविधया व्यवहारहेतुभूतेच्छाकारणतावच्छेदकावच्छिन्नत्वा नवच्छिनत्वयो पूर्वोक्तदोपवादवस्थ्यात् । नन्विच्छाकारणत्वेपि इदानीमिच्छा भावार्थमेवावरणमिति चेन्न, - घटशाने सत्यपि घटव्यवजिहीर्षाया कादा चिकल्यपदावरण विनापि इच्छाकादाचिकत्वोपपत्ते । नच पौण्ट्रकादेयंव हारे सत्यपि न सव्यवहारापरोक्ष इति अपरोशव्यवहाराभाव आवरणादेवेति वाच्यम् , व्यवहारस्यापरोक्षशानविषयत्वात् अपरोक्षजन्यत्वस्योपपादितत्वाच्चा परोक्ष्याभावासिद्धे । किञ्च कारणतावच्छेदकावच्छिन्नस्यापि कार्याजनकत्व प्रतिव धादिति याच्यम् , नच व्यवहाररूपे कायें विद्यमाने कार्यानु पादप्रयो सकावलक्षण प्रतिबन्धकत्व सम्भवति । नच सरूपप्रकासनननायकापीवशेषा- जकतया ·शास्त्रमुक्तावळी । वा-३५. नुत्पादात् तरसम्भव इति वाच्यम्, कार्य व्यक्तिभेदं विना जात्यलक्षणवि- शोपासिद्धेः तज्ज्ञानत्वेन तहरहारत्वेन सामान्यतः कार्यकारणभावात् स्वरूप प्रकाशस्यापि सामान्यान्तर्गततया तद्रूपवारणविशेषादपि कार्यवेजात्या कल्पनात् ननु कारणतावच्छेदवासान्तस्वरूपाने सत्यपि इदानीमहमानन्द इति व्यवहारादर्शनादेव आवरणरूपप्रतिवन्धर तत्प्रतिवध्यकार्यविशेषः स्वरूपप्रकाशत्वेनच तत्प्रयोजलमितीदं सर्व कल्प्यत इति चेन्न;- तद्रूपेण व्यवहारे सामान्यतः तत्प्रकाशकज्ञानम्य हेतुतया ब्रहा- परोक्षवृत्तेरपि तादृशकार्यविशेष जननीये सहबारित्वेन तदभावाद्वा तस्या अपि सहकारित्यकल्पनाद्वा तस्या एव तद्विशेषप्रयोजकत्वकल्पनाद्वा इदानी तद्वयव- हाराभावोपपत्तौ एतादृशकुसृष्टिवैय्यात् । किञ्च- कथमत्रानन्दव्यवहाराभावः, अहमस्तीति व्यवहारात्, सत एवचानन्दत्वात् ; नचानन्दपदव्यवहारोनास्तीति वाच्यम् , तथासति सर्वदा आवरणप्रसङ्गात् ; नहि तदापरोक्षदशायामपि समस्ततत्पर्यायपदैर्भापाशब्दैश्च व्यवहरन्ति । ननु- आनन्दत्वादिरूपेण व्यवहारो नास्तीति तदभाव एवावरणमिति चेन्न;- अह ब्रह्मारमीति सत्यप्रकारक व्यवहारस्यानन्दत्यप्रकारकत्वात् , सदानन्दयोरभेदात् , स्वरूपातिरिक्तानन्द- स्वादिप्रकारकव्यवहारस्यापरोक्षशानकालेप्यभावाच्च । मास्लुवा अहमस्मीति व्यवहारस्यानन्दत्यप्रकारकता, तथापि प्रमेयत्वेन घटज्ञाने व्यवहाराभावात् तत्प्रकारशानस्य तद्रूपेण व्यवहारहेतुत्वात् स्वरूपज्ञानस्य च तदप्रकार त्यात् तत्प्रकारकापरोक्षवृत्तेश्च अयणादिस्वसामग्रवभावेनाभावात् तत एवानन्दव्यव- हारामावोपपत्तौ किमावरणकल्पनया। नाह ब्रह्मास्मीति व्यवहारश्च स्वरूप- ज्ञानस्य निष्पकारतस्य ब्रह्माभेदाप्रकारकत्वात् , विरोधिज्ञानस्य चेदानीमभावा- दुपपन्नः। किन्च- अपरोक्षशानान्नास्तीति व्यवहारयोग्यताया निवृत्तिश्च न रास्या यावद्वस्तुभावित्वादिति दिक्। न द्वितीयः , तादृशयोग्यताया मानाभावात् । ननास्तीति व्यवहाराभावान्नास्तीति व्यवहाराच्च तदुन्नेयम् , व्यवहारतदभाययोांनाभावेनैवोपपादितत्यात् । अज्ञानेनैव या उक्तव्यवहारतद- भावयोरुपपत्तौ किमन्तर्गडुना धर्मान्तरेण । नच व्यवहारतदभावयौरज्ञानेनोप- पादनेपि न जानामीति प्रतीत्या ज्ञानसामान्यनिरर्त्यतया सिद्धस्याज्ञानस्य इदान स्यात्, ·वा ३५] शतदृपणी चण्डमारतसाहती। मनिवृत्तिर्न तेनैराज्ञानेनोपपादयितु शक्येति तनिवृत्तिप्रतिबन्धानुनेयम् , तदे यावरणं नामेति वाच्यम् , ज्ञानसामा निरनत्ययोग्यत्वप्रतीतापि अपरोक्षवृत्ते रपि अशाननिवृत्तौ सहकारित्वकल्पनौचित्यान् , गानगाथ्यावरणास्यप्रयोजनस्य कस्यचिदनिरूपणादशानानुपपत्तिं वदन्त प्रति आनानिवृत्या पद्धित् धर्ममुन्नीय तदेव प्रयोजनमित्युत्तेरसङ्गतत्वाच्च अन्योन्याश्रयात् । आवरणानावरणव्यवस्था मिध्यय चिदानन्दाशयो दकल्पनमययुक्तम् , तथापि तद्वयस्थानुपपत्ते । नहि चन्द्रभेदकल्पनायामपि चन्द्रत्ययतुलत्यादीना व्यरस्या दृष्टा । ननु द्रप्दैव सव्य दक्षिण यवस्थेति चेन्न- चन्द्रनिरूपितसव्यत्वदक्षिणत्वयोर्मेदवदेकस्मिनेष चन्द्र आरोपात् उभयोरेकाश्रयवृत्तित्वेन व्यवस्थाभागात् । प्रतीतिवैचिन्य चार्थव्यव- स्थामावेप्यनुभवरलादङ्गीकार्यम् । भिन्नाश्रयत्वमेव व्यवस्थितत्वमिति चेन्न,- एतादृशपारिभापिकव्यवस्थासिद्धावपि त्वदिणसिद्धे । चैतन्ये आवृतबहाभेदप्र- युक्त जगदान्ध्यस्य ब्रह्मानन्दे अनावृतचैतन्याभेदप्रयुक्तावमासस्य स्वरूपाभेदा विरोधिभेदारोपे व्यवहारात् । एव सत्यज्ञानादिपदाना प्रवृत्तिनिमित्तमेदेनापयाँ यत्यात् चैतन्यानन्दादिव्यवहाराणामपि परस्पर भेदादानन्दत्यप्रवृत्तिनिमित्तक पदघटितव्यवहारायोग्यता शानत्वाभाव यवहारयोग्यता वा आनन्दावरणम् । चैतन्यत्वप्रवृत्तिनिमित्तम्पदघटितव्यवहारयोग्यताया एव सत्वाच्चैतन्यस्यानावरण मिति व्यवस्थेत्यनुपपनम् । तथाहि - उत्तयोग्यतायोग्यते स्वरूपमानावरणम् , उतानन्दस्वादिविशिष्टस्यरूपस्य ? नाय, जगदान्ध्यप्रसङ्गादेव । अत एव न द्वितीय , विशिष्टावरणस्यापि स्वरूपाचरणत्वात् , जटापरणप्रसङ्गान्च । ननु- विशिष्टावरणमित्यनेन तदवोच्छनत्यावरण विरक्षितम् , आवरणविषयताभावेपि तदवच्छेदफ्त्व सम्भवत्येष, घटकारणतागून्यस्यापि दण्डत्वस्य तदवच्छेदकत्व यत् , तथाच न जडावरणप्रसङ्ग इति चेन,-- तथा सति चैतन्यस्याप्यावरण मसद्गार । चैतन्यकापच्छिन्नन्यपहारमोन्यताका विद्यमान का पैतन्यमानात मेवेतिचेत् १ उमयोरन्यूनातिरिक्त वृत्तित्वाविशेषात् , व्यवस्थया अपच्छेदकल्प मानुपपत्ते , अन्यूनानिरिक्तवृत्तित्वातिरित्तारच्छेदकत्वकल्पनाया मानाभावात् । नन्यानन्दत्यप्रवृत्तिनिमित्तकपदघटितव्यवहारप्रतिबन्धक्त्वमेव आनन्दत्वप्रवृत्ति कपदघटितव्यवहारयोग्यताया आनन्दयाभावच्यवहारयोग्यताया पा आनन्दावरण ·७० शास्त्रमुक्तावली। वा-३५. ननु भवत्पक्षेपि जीवब्रह्मणोः स्वरूपं स्वयम्प्रकाशम्, तदुमयमपि कर्मरूपयाविद्यया तन्मूलगुणत्रयमयपापरूपया मायया तिरोहित मिति निर्विगानमेव ; अन्यथा संसारात्यन्ताभावप्रसङ्गात् । ततश्च भवतोपि समानं चोद्यमिति समदुःसमुखौ भवावेति चेन्न- भवत एव दु.खसम्बन्धः, अस्माकन्तु सुखमेवेति पश्यतु भवान् । त्वम् , चैतन्यत्यप्रवृत्तिनिमित्तरपदघटितव्यवहारं प्रति तु न कापि योग्यता योग्य ताभायो वा प्रतिबन्धक इति तदनावरणम् , इयमेव चानन्दचैतन्ययोरायरण- व्यवस्थेत्युच्यत इति चेत् ? कि प्रतियध्यो व्यवहारो लाक्षणिको विवक्षितः, उत मुख्यः ? आये इदानीमप्यानन्दादिजनकत्वादिना लक्षणया स्वस्मिन्नह- मानन्द इत्यादिव्यवहारस्स्यात् । न द्वितीयः, मुख्यव्यवहारस्य आनन्दत्यादिवि- शिष्टविषयतया तधरहारप्रतिरन्धकयोग्यताया महावास्यासण्डबझावरणसम्भ- वात् , विशिष्टव्यवहारस्यापि विशेष्यभूताखण्डग्रझाविषयतया तदायरणल्वे विशे- पणीभूतानन्दत्वादिपिपयतया जडावरणप्रसङ्गात् , तत्प्रकारकव्यवहाराभावस्य तत्प्रकारकज्ञानाभावादुपपन्नत्वेन प्रतिबन्धानपेक्षणाच्च । किञ्च - उक्तयोग्यताया जडेपि सत्त्वात् तस्याप्यावरणप्रसङ्गः । नच तत्सत्त्येपि तस्यास्स्वभावजाड्य' प्रयुक्तत्यानाशानस्य तदावरणमयोजकत्वमिति वाच्यम्, तस्यापि मिथ्यात्वेना विद्याधीनत्वात् घटतदवच्छिन्नचैतन्यगतयोग्यतयोविनिगमनाभावात् । व्यवहार प्रतिबन्धाताध्यविशिष्दैव । यश्च प्रयोगः, तर सप्रकारकशानस्यैव हेतुत्वादाश्रया सिद्धिः । कारणाभावेनार्थान्तरत्वम् । प्रतिकूलपदस्य प्रतिबन्धकपरत्वे अद्वैतसा- क्षात्कारकालीनात्मनि बाधश्च । हेत्वसिद्धिश्च, विशिष्टज्ञानस्य विजिहीपादेरिदा- नीमभावात् । अपरोक्षज्ञानदशाया तत्सम्भवाच्च । द्वितीयहेतौ तत्कारणाभावात् तद्विपतम्यपहारपनि ज्याभिकारः। अन्यथे ति | तिरोधानाभाचे ब्रह्मस्वरूपनिरतिशयानन्दानुभवात् सत्तत्पुण्यपापस्वरूपानुगुणस्वर्गनिरयादिपलप्रदत्वस्य ज्ञानात् पुण्य पापरूपानुष्ठान न तदभावेच तन्मूलजन्मजरामरणादि स्थान, ·. था-३५] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। ब्रह्मणस्तावत् स्वरूप स्वयम्प्रकाशमपि नान्यस्मै प्रकाशते, तद्ध Mण तु तस्य प्रकाशते, सर्वेपामात्मनां स्वरूपमपि स्वस्मा एवं स्वप्रकाशत्वात् अन्यस्मै तदीयज्ञानान्तरकर्मतयैवावभासते; ततश्च तद्वोचरज्ञानप्रसरोत्पत्तिप्रतिबन्धादिलक्षणं तिरोधानमुपपन्नमेव । स्वस्मै तु नित्यं प्रकाशमानत्वान्नित्यसर्वज्ञत्वाच्च ब्रह्मणो न स्वरूपहा नानत्वादिदोपलेशावकाशः । जीवस्य तु स्वरूपं यद्यपि स्वस्मै स्वयं प्रकाशते, यद्यपि च तत्रैव देवाद्यध्यासः, तथापि न भवत्पक्षवद्दोपः; प्रकाशमानाकारस्याधिष्ठानत्वोपाधिकत्वात् , तदारोपप्रतिवन्धकस्य तत्तद्विरोधिधर्मप्रकाशस्य विनिवारणेन तिरोधानोपपत्तेश्च । देवादि विलक्षणस्वरूपप्रकाशे कथन्तेध्यास इति चेन्न; - वस्तुतो विलक्षण त्वेपि विलक्षणवित्त्यभानात् । शुक्तिरजताख्याताचिदम्भानवत् । रूपससारो न स्यात् , क्या भगवच्छेपतैकरसस्वरूपस्य तदनुगुणनिरतिशयपुरुषार्थ स्पताचरणपरिचरणयोग्यतायाश्च झाने तद्विरोधिकर्मानुष्ठानाभावात् ससारात्यन्ता भावप्रसङ्ग इत्यर्थः । नान्यस्मै प्रकाशत इति । स्वरूपप्रकाशेनेति शेषः । तद्धर्मेणे ति । तच्छन्दद्वयेनाप्यन्यः परामृश्यते । सर्वेपामि ति । स्वस्माएवे त्यत्र प्रकाशत इत्यनुपज्यते । स्वप्रकाशत्वप्रयुक्तभान स्वस्मा एवेत्यर्थः । ततश्चे ति । आदिशब्देन विद्यमानप्रकाशनाशो गृह्यते । तच्च ज्ञानमालोत्पने तमसि सम्भवत्येव । ज्ञानप्रतिरन्धात्वादिकमपि साक्षात्परम्परा साधारण विवक्षिवम् , तेन इन्द्रियसयोगप्रतिबन्धादिहेतुकुज्यादेरपि तिरोधाय पत्वलाभः । ज्ञानहेतुप्रतिबन्धक यादिशब्दार्थः । यथा परमते स्वप्रकाशबह्मण स्तिरोधाने सरूपनाश: तिरोधायकासानाश्रयत्वेनारत्व च प्रसत्यते न तया सिद्धान्त इत्याह स्वस्मै तु नित्य मिति । प्रकाशमाने ति । विरोध्या कारस्वरूपप्रकाशगोचरत्वादिति भावः । धर्मभूतज्ञानेनापि न प्रतिबन्ध इत्याह तदारोपे ति । सिद्धान्त इव आनन्दत्वादीना स्वरूपप्रराशाविषयत्वादाय.

·७२ शास्त्रमुक्तावळी । [ ३५. इदमर्थो हि वस्तुतोरजतात् पिलक्षणोपि न तथा भाति, तद्वैलक्षण्य व्यवस्थापकस्य शुक्तित्वादेरप्रतीते । तथेहापि सावयवत्वस्थूलत्वा नित्यत्वविकारित्वजडत्वादिधर्मविशिष्टदेहाधर्म्यरूपनिरवयवत्वाणुत्व नित्यत्वनिर्विकारत्वस्वप्रकाशत्वादीना स्वरूपप्रकाशे प्रकाशाभावा त्तद्विपरीताकारारोप स्वरूपमात्रेच प्रकाशमाने युक्त एव । ममा प्येवमस्त्विति चेन, - भवत्पक्षे तत्तद्धर्माणामभावात् । तदभाव स्तदप्रकाशस्योपकारक एवेति चेत् । तथासति नित्यतिरोधाना नित्याध्यासप्रसङ्ग । नहि तत्वत्प्रकाशलक्षणा तिरोधाननिवृति कदा चिदप्युपपद्यते । ब्रह्मण्यसतान्तेपा तत्वज्ञानोदयदशाया प्रकाशे तत्वज्ञानस्यैवातत्वज्ञानत्वप्रसङ्गेन पुनरप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । ब्रह्म स्वरूपमेव तथा तथा मातीति न दोष इति चेत् । किन्तथात्व स्वरूपम् , उत स्वरूपातिरिक्तम् ' पूर्ववेदानीमपि तत्प्रकाशो दुर्वार । उत्तरत्र तु तदानीन्तनभ्रान्तिर्दुारेति दुस्तर व्यसनम् । सतो यदि निर्धर्मकमपि जडत्वेनाभ्युपेतम् , तदा तत्स्वरूपा प्रकाशलक्षण तिरोधानमपि वक्तु शक्यते, यद्वा स्वयम्प्रकाशमपि रणेन तदप्रकाशेऽपि न स्यप्रकाशापत्तिनाप्यध्यागानुपपत्तिरिति शशते ममापीति । तथासती ति । तिरोधाननिवृत्यभाचे अप्रियाया अप्यनिवृत्तेरिति माय । कदाचिदपी ति । वधमोक्षारस्थयोरित्यर्थ । ना न तत्वाने सरूपाति रित्तानन्दत्वादिधर्मभानम् , येन भ्रान्तित्वं स्यात् , किन्तु स्वरूपमेर आन न्दत्यादितत्तदर्मरूपतया भासत इति शहते प्रारूपमि ति । किं तथेति । तथाशब्दार्य अनदत्यादिकमियर्थ । तिरोधानमपी ति । अपिसन्दो या । अधिष्ठानज्ञानाभायादण्यासरत तदापि नापश्यत इति मार --

·७३
वा-३५] शतषणी-चण्डमारतसहिता ।
सधर्मकत्वेनाभ्युपेतम् , तदा तद्धर्माप्रकाशलक्षणं तिरोधानं सुवच
मिति न कथन्चिदपि निर्विशेषनित्यस्वयम्प्रकाशे स्वस्य परस्य था
ज्ञानान्तरागोचरे यन्तुनि तिरोधानवाचोयुक्तिर्घटत इति ।
इति शतदूपण्यां तिरोधानानुपपत्तिः
पश्चत्रिंशो वादः।
तद्धर्माप्रकाशलक्षणं तिरोधानमि त्यत्र तत्वशाननिवर्त्यमिति शेषः । अतो निधर्म
कत्वादेव तधर्मविशिष्टतया प्रकाशामावरूपमावरण सम्भवतीति न चोद्यायकासः।
इति बाधूलकुलतिलपश्रीनिवासाचार्यपादसेवासमधिगतपरावरतत्ययाथात्म्येन
तदेग्दैवतेन चरणपरिचरणपरायणेन तत्मसादलब्ध
महाचार्यापरनामधेयेन रामानुजदासेन विरचिताया
शतदूपणीच्याव्याघा चण्डमारतारन्याया
तिरोधानानुपपत्ति
पञ्चविंशस्कन्ध ।

·तथा श्रीरलु। अथ पनिंशो वाद। नमस्त्रेधा विभक्तानामात्मनामन्तरात्मने । ब्रह्मणे हयवस्त्राय बन्धमोक्षैकहेतवे ॥ यदुच्यते तावदात्माईतवादिमिरेक एवात्मा देहायुपाधिभेदेन बहुधा प्रतिभाति, तरङ्गचन्द्रवत् , सौमर्यादिवञ्च । च प्रयोगा- विगीतानि शरीराणि मयैवात्मवन्ति, शरीरत्वात् , सम्प्रतिपन्नमच्छरीरवत्; सर्व जाग्रच्छरीर मदविद्याकल्पितम् , शरीरत्वात् , कल्पितत्वाद्वा, स्वमदृष्टमच्छरीरवत , सर्वोप्यात्मा अहमेव, चेतनत्वात् , अहमिव; सर्वाणि सुखदु खानि मयैव भुज्यन्ते, सुखदु खत्वात् , मत्सुखदु खवत् , विगीतानि शरी राणि देवदत्तात्मना आत्मवन्ति, शरीरत्वात् , सम्प्रतिपन्नदेव दत्तशरीरवत् , एव सहस्रशोनुमानानि विभज्य प्रयोज्यानि । विप्रतिपन्नश्शरीरभेदोऽनेकात्मनिरपेक्ष , शरीरभेदत्वात् , सौभरि शरीरभेदवत् । एवमनुमानान्तराण्यपि करणभेदादिपक्षीकारेण नम इति । आत्मैक्ये सति बद्धमुक्तनित्यव्यवस्था न स्यात् , तथा ब्रह्मणो जीवान्तयामित्व ससारमोक्षस्थितिबन्धहेतुत्व च भयेतेति भाव । उपाविपदेन प्रतिविम्बोपाधिरामाशादी घटादिनदवच्छेदक्तयोपाधिश्च मतभेदेन विवक्षित तरगचन्द्रवदि ति ब्रह्मणो जीव प्रतिविम्ब इति मते । सोमर्यादिव दिति आकाशादिम्यो घटाकाशादिवत् ब्रह्मण उपाधिना मिनो जीव इति मते । तथाचे ति । यथा जीवैक्य सिध्धति तथेत्यर्थ । स्वशरीरे सिद्धसाधनतापरिहाराय विगीतानी ति । मये ति । अनात्मान्तरवचपि मयात्मवत्त्वमस्तीति नार्थान्तरदाहा, गौरवादेवात्मान्तरस्य निरा सात् , तस्मादेवकार परितार्थानुवाद । एवमि ति । प्रतिपुरुषमुक्त चतुर्ति धानुमानानि प्रयोज्यानि । ऐक्यसाधकानुमानमुक्त्या भेदनिरासपाह विप्रति पन्न इति । देवदत्तादिशरीराणा परस्परभेद एकात्ममानाधिष्ठेयधर्मिप्रतियो गिक इत्यर्थ । घटाना परस्परभेदे व्यभिचारवारणाय शरीरे ति । एवमि ति।

·. वा-३६] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता। भाव्यानि । एवमनभ्युपगमे कल्पनागौरवप्रसङ्ग इति । ननु - पण्डितत्वमूर्खत्वसुखित्वादिविरुद्धधर्माध्यासाढ़ेदस्सिद्धः, तथाचाक्षपादेस्सूत्रितम्- " नानात्मानो व्यवस्थात " इति, उक्तंच- त्वदासनैस्साड्ड्वैरपि- " जन्मजरामरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृ- तेश्च । पुरुषबहुत्यं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाचेति ॥” सत्यपिच विरुद्धधर्मे यद्यभेदः, तदा सत्यमिथ्यैक्यादिकमपि स्यादिति शून्याद्वैतमेव स्यादिति चेन्न ;- तेषां विरुद्धत्वाभावात् । सहा नवस्थानलक्षणो ह्या विरोधोभिमतः, स चाधिकरणभेदे सिद्धे, तसिद्धिश्च विरुद्धधर्माध्यासादिति अन्योन्याश्रयणात् । नचैवं पटादिप्वपि विरोधपरिहारे सर्वभेदविलय इति वाच्यम्, तेषु स्वरूपभेदस्यैव स्फुटतरमुपलभ्यमानत्वात् ; अन्तत इष्टप्रसङ्गरूप त्याच्च । अत एवानुमानानां प्रत्यक्षबाधोपि परिहृतः । अत्र परस्परसुखादिप्रतिसन्धानप्रसङ्गो बाधक इति चेन्न;- एकेना घट देवदत्तकरणाना यज्ञदत्तारणानाञ्च परस्परभेद एकात्ममात्राधिष्ठेयधर्मिप्रतियो गिक इत्यर्थः । सौभरिशरीरस्थकरणाना परस्परभेदो देवदत्तचक्षुःश्रोनादिकरणाना वा परस्परभेदो दृष्टान्त । आदिशब्देन देवदत्तादीना बुध्यादिभेदो विवक्षितः। मूसत्यम् - अशत्वम् । सुसित्वादी त्यादिपदेनारखित्वस्वापतदभावादिह्यते । त्वदासन्नै रिति । अहमांध्यामाझीरारादिति भावः। सत्यमिथ्यैक्यादि- कमि ति। आदिशब्देन निरधिष्ठानभ्रमो विवक्षितः। सत्यमिध्याभेदे निरधि ठानभ्रमप्रसङ्गेन शून्याद्वैत स्यादित्यर्थः । तेष्वि ति । विरुद्धधर्माभ्यासात् भेद- कल्पनायामुक्तदोपरस्यादेव, नचान कम्प्यते, प्रत्यक्षेण भेदोपलम्भादिति भावः । अन्तत इति । सस्यापि भेदस्य मिथ्यात्वादिति भावः। अतएवे ति । आत्मस्वरूपभेदस्य फुटतरोपलम्माभावेन वैषम्यात् भेदमानस्य मिथ्यात्वा- चेत्यर्थः । तदभिन्नत्वे तदनुभूतानुसन्धानप्रसङ्ग इत्यस्य तदनुभूतसर्वानुसन्धान प्रसन इत्याशय मत्या व्यभिचारमाह एकेने ति । यथाश्रुते दोपाभावात् ।

·७६ भास्त्रमुत्तावळी। वा ३६. नुभूतानामेव क्वचिदप्रतिसन्धानदर्शनात् । नहि जन्मान्तरानु भूतेषु एकस्मिन्नपि वा जन्मनि चिरफालदृष्टेषु पूर्वदिवसभुक्त व्यञ्जनादिपु वा सर्वेषा पुरपाणा तत्तत्प्रतिसन्धानमुपलभामहे । सस्कारप्रमोपात्तदपटुत्वाद्वा तत्र प्रतिसन्धानाभाव , ये पुनरप्रमु पितस्फुटतरसस्कारास्ते जातिस्मरादयो जन्मान्तरानुभूतमेतज्जन्मा नुभूत च प्रतिसन्दधत इति चेन, अत्राप्यविद्याचित्रचादु पाधिभेदप्रतिनियततया वा प्रतिसन्धानाभाव प्राकृतानाम् , तत्व विदस्तु प्रह्लादवामदेवादय प्रतिसन्दधति तुल्यम् । यथोक्त सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थित । मचस्सर्वमह सर्व मयि सर्व सनातने ॥” इत्यादि । तिश्च तद्वैतत्पश्यन्न पि-मदेव प्रतिपदे अह मनुग्भव सूर्यश्वाह कक्षीवानृपिरम्म विप्र" इति । आदिभरतमभुनिदाघादिवृत्तान्तेषु च व्यक्तोय पन्था । किञ्च परम्परसुखादिप्रतिसन्धानमस्मदादिप्वपि प्रसज्यमानन्ना निष्टम् । योहि स्वसुखादीन् प्रतिसन्धत्ते स एवान्योपीत्यस्म न्मते तत्प्रतिसन्धानमप्येतत्प्रतिसन्धानमेवेति विमन प्रसञ्जनी यम् । नाह रानादिसुखमनुभवामीति प्रतिसन्धानागाव प्रत्यक्ष सिद्ध इति चेन्न, अह सुन्वमनुभवामीति राजशरीरे तदुपलम्मात् । । शपते सस्कारे ति । अप्रमोपहेतु स्फुटतरे नि । स्फुटतरप्रतीतिगोचविषय सस्कारो विवक्षित । अनापी ति । लामाभेदेपीयर्थ । तुल्य मित्पनेनान्यय । वैचित्यादि ति । विचित्रशक्तियागादित्यर्थे । उपाधी ति। एतदत करणा मच्छिन्नानुभूतमेतदन्त करणावच्छिन्नेनैव स्मयत इत्यर्थ । नाह राजादी। तत्प्रतिसधानमप्येत प्रतिसन्धानमित्येतदापपत्रमिति भार । तदुपर- म्भादि ति। नाद रानादिमुग्रम शुभनामीति यस्य उमर तत्पति शेष । अत प्रत्यक्षसिखत्यात् प्रविशन्धाारस 7 तरस सदभारमलक्षण वाध इत्यर्थ । ततश्य ·या-३६] तदूपणी-चण्डमारतसहिता । अन्यस्यैव उपलम्भ इनि चेन- जयाप्यन्यत्यासिद्धः । अहमम्मादन्यः अयं च मत्तोन्य टति परम्परान्यलं प्रत्यक्षसिद्ध मिति चेन: परस्यारत्यक्षत्येन तदतान्यत्वस्य प्रत्यक्षयितु मशक्यत्वात् । स्वस्य प्रत्यक्षत्येपि स्वगतान्यत्वस्यापि प्रतियोगि भूतपरप्रतीतिमन्तरेणानुपपत्तेः परश्च प्रतीयमानो ऽन्यतया वा स्यात् , अनन्यतया वा. सामान्यता था ? नायः, प्रत्यक्षत मतदप्रतीतेः । लिङ्गतोपि कश्चिदन्तीत्यनुमीयते, न तु मत्तोन्य इति । मुखबिकासादिना म्वविरुद्धमुन्वायनुमानेन्यत्यमप्यनुमितं भवतीति चेन्न- तेपां विरुद्धवन्य प्रागेव दूपितत्वात् । न द्वितीयः, सर्वेषां स्वप्रतियोगिकव्यतिरेकामड्गेन शून्यवादाव- तारात् । अत एव न तृतीय , प्रतिसन्धानमात्रात् भेदे त्वम्मा .. । तस्यैव प्रतिसन्धान प्रत्यक्षसिमित्येतदनिर्मित शसक्ते अन्यन्यैवे ति । असिद्धिरसिदति शकते अहमस्मादि नि । पस्ये ति । अधिकरणयोग्य ताया भेदग्रहे तन्त्रत्वादिति भारः । तत किमिन्यवाह परश्चे ति। अन्य तये ति। प्रतीयमान इति शेषः। प्रत्यक्षात इति । अधिारणस्याप्रत्यक्षत्या दिति भावः । ननु मुसपिकासादिना मुग्गादि मनुमाम तस्य स्वाहन्त्यविरुद्ध तया विरुद्धधर्माध्यासात् स्वान्यलेनानुमानमस्विति शडकते मुसविकासेति । तेपामि ति। अन्योन्याश्रयण विरुद्धत्यमासम्मवान्नानुमानमिति भायः सर्वेपामिति । अनन्वत्येन गृहीतायद्यन्यत्य गृह्यते तदान्यत्यानन्यत्चयो विरोधी नास्तीति वामम् , विरोधेनन्यत्वेन जावादन्यत्वमहासम्भयात् , एवच स्थस्यपि स्मारदत्वेन प्रदातदन्यत्रताडो प्रसद्वान्याहारवारः, अप गदिनस्य घयद्भिरत्वे निस्त्वरूपप्रसङ्गादिसर्थ. प्रतिसन्धाने ति स्वस्यापि प्रतिसन्धानात् स्वस्मादपि भेइननमा इत्यर्थः । ननु एवमपि राजशरीरावच्छिन्नस्याहं गुसमनुभवामीति प्रतिसन्धानत्य देवदत्तीयत्वे देवदत्ती यया नाह राजादिमखमनुभवामीति प्रतीत्या प्रतिसन्धानाभावस्यापि सिद्धिःस्यात् , - ·शास्त्रमुक्तावळी । विा-३६. दपि भेदप्रसङ्गात् । तथापि कथं प्रतिसन्धानतदभावयोसिद्धि रिति चेन्न- तदभावस्यासिद्धेः । सिद्धावपि देशकालोपाध्यादि भेदेन तदुपपत्तेः । अन्यथा स्वाश्वयैकदेशवर्तिसंयोगादि [गुण] विलयप्रसद्गात् । नचैतद्युक्तम् , ईश्वरघटादिसंयोगस्य व्यापित्वे घटादेरपि विभुत्वप्रसङ्गात् । सयोगादीनां स्वाभावसमानाधि करणतयैव धर्मिग्राहकेणैव सिद्धस्तथाभ्युपगमः, इहतु न तथेति चेन्न;- अत्रापि पागुक्तानुमानरद्वैतशास्त्रैश्च सुखादीनामपि तत्सिद्धेः । वैशेषिकादिभिस्तथाभ्युपगमाच्च । तथाच श्रूयते- " अथातोहं- कारादेश" इत्यारभ्य, " अहमेवेदं सर्वमात्मैवेदं सर्वमि " ति । आत्मभेदश्च बहुशो निषिध्यते - 'नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योस्त मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति । यत्र त्वस्य . एवच विरुद्धयोः प्रतिस-धानतदभावयोस्सामानाधिकरण्यापत्तिरिति शकते तथापी ति। तदभावस्ये ति । तत्प्रतीतिभ्रान्त्येति भावः । विपरीतप्रमाय सत्या भ्रान्तिरप्यनुपपनेत्यस्चेराह सिद्धावपी ति । देशे ति । कचिदवयो प्रदेशभेदेन क्वचित् एकत्मिन्नपि प्रदेशे काल्भेदेन कचिनिरवयवे काला- काशादाउपाधिभेदेन । आदिदाब्देन सत्यत्वमिध्यात्वादिभेदो गृह्यते । तदुपपत्तेः - प्रतियोगितदभाषयोस्सामानाधिकरण्योपपत्तेरित्यर्थः । क्यमित्यन प्रतियोगितदभावयोमामानाधिकरण्यानुपपत्तेर्हेतुतया विवक्षितत्वात् तत्मामानाधि परण्यपरामर्शः । शकते संयोगादीनामि ति। तथे ति । उपाथिभेदेना- निरोधाभ्युपगम इत्यर्थः । तसिद्धेः - स्वाभावसामानाधिकरण्यसिद्धेः तथे ति । मुम्यादीना स्वाभावसामानाधिकरण्येनेत्यर्थः । अतशास्त्रमेय दर्श थति नयाचे ति। 'अथातोऽहकारादेवा' इत्यारभ्यानन्तरवाक्यैः ' अहमेया धस्तादहमुपरिष्टा' दित्यादिभिरपस्त्यादिसविलुतादात्म्यस्य प्रतीतः । अहमेवेद सो मिति तत्रन्यवाक्यान्तरेणापि तत्प्रनीतरद्वैत सिद्धमित्यर्थः । इत्यारभ्य भूयते, अमेवेदं सर्वमिति च मयत इत्यन्ययः । यत्रत्वस्ये ति ! 'यत्र हि - ५ ·चा-३६] शतपणी-चण्डमारुतसहिसा। ७९ सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येत्तत्केन कं विजानीयादात्मेत्येवोपासीत, द्वितीयाद्वै भयं भवती " त्यादिभिः । तथाच स्मृतिः- " तस्या स्मपरदेहेषु सतो प्येकमयं हि यत् । विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतिनोतथ्यदर्शिनः ॥ यद्यन्योन्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम । तदैपोहमयं पान्यो चातुमेवमपीप्यते ॥ वेणुरन्ध्रविभेदेन भेद प्पड्जादिसंज्ञितः । अभेदव्यापिनो वायोस्तथा सौ परमात्मनः ।। आकाशमेकं हि यथा घटादिपु पृथग्भवेत् । तथात्मैकोछनेकस्थो जलाधारेप्विवांशुमान् ॥ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यव स्थितः । एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रयत् ॥” इति । उक्तंच भगवता - ' सर्वभूतत्थमात्मानं सर्वभूतानिचात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शन ॥' इति । एवंविधान्यन्या न्यपि वचनान्यसङ्ख्यातत्वान्न काल्न्येनोदाहतु शक्यन्ते । नच बद्धमुक्तव्यवस्थामावप्रसङ्गः, ब्रह्माज्ञानवादे वितः पूर्व मुक्ताना मेवाभावात् । एकमेव हि ब्रह्मैकया अविद्यया बध्यमानं बहुतया वम्ममीति, तदेव कदाचिन्मोक्ष्यत इति स्थिते । शुको मुक्तो वामदेवो मुक्त इत्यादि शास्त्रं कथमिति चेन्न; - फथञ्चित्स्वप्नपुरुषमोक्षवत् तस्यापि मिथ्यात्वात् । जीवाज्ञान वादे तु प्रतिजीवमविद्याभेदान्जीवानान्च बिम्बप्रतिबिम्बस्थानीयत्वा त्प्रातिस्विकाविद्यानिवृत्या प्रत्येकमोक्षे जीयान्तरस्थित्युपपत्तेः । अथ द्वैतमिय भवति तदितर इतर पश्यती ' तुपक्रमात् यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभू' दिसेवकाराय द्वैतनिषेधे तात्पर्यमिति भावः । आत्मेत्येवे ति । योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योसावन्योऽहमस्मीति न स वेदे' त्युपरमादेवकारेण भेदोपासननिषेधात् भेदनिषेधस्सिद्धः, एव सर्वजीवाना परमात्मना भेदनिषेधे परस्परभेदनिषेधो प्ययंसिद्ध इति भावः । एकमयमि ति । मयट्स्वार्थकः । अभेदव्यापिन इति । अभेदेन व्यापिन इत्यर्थः । ननु ब्रह्मणो यद्धावस्थाया ·. नाथ, शास्त्रमुक्तावळी । [वा ३६ ब्रह्मणन्तु नित्यमुक्तत्वेन बद्धमुक्तावस्थयोरेवाभावात् । तस्माद- विद्यापरिकल्पितोय जीवाना मिथो भेद इति । अत्रोच्यते यदुक्त ' विगीतानि शरीराणि मयैवात्मवन्ती' ति; ता मयेति किमहमथों विवक्षित , उत तदनुबन्धिनी संवित्, उत तदुभयोत्तीर्ण कश्चित्तयोरपि साक्षी : एकस्मिन्नपि शरीरे भवद्भिरहमर्थस्थात्मत्वानभ्युपगमेन तद्दष्टान्तस्य साध्य विकलत्वात् । पक्षस्य चापसिद्धविशेषणत्वात् । अनात्मनात्म वन्तीति प्रतिज्ञाविरोधापत्ते । म्वसिद्धान्तविरुद्धारमात्मत्वतदभेद सकथनेनापसिद्धान्तप्रसङ्गाच्च । न द्वितीय , अस्माभिस्तस्या क्वचिदप्यात्मत्यानभ्युपगमेन साध्यविकलत्वादेव । तथैवाप्रसिद्ध विशेषणत्वमपि, सर्वत्र सविन्मात्रस्यास्माभिरात्मत्वप्रतिक्षेपात् । तथैव च विरोध , अनमर्थेन सविदा आत्मवन्तीति प्रतिज्ञानात् । नापि तृतीय , भवदभिमतस्य साक्षिणोस्माभिरन्यत्र प्रतिक्षेपात् । अस्मदिष्टेन तु सर्वाध्यक्षेणेश्वरेणात्मवन्तीति साधने सिद्धचाधनात् । जीवाधिष्ठितान्यपि हि शरीराणि परमात्मनात्मवन्त्येव, तस्य सर्व शरीरत्तात् । सद्वारकमिति तु विशेष । एवमुत्तरेप्वपि प्रयो- जीवस्य मुत्तौ पदबौक्यात् पुार्बन्ध एव स्यादिति न पदमुषव्यवस्थोप- पत्तिरित्यत्राह ब्रह्मणस्त्विति । यदा प्रागुतपक्षपरित्यागेन एतत्पक्षपरिग्रहे हेतुमाह ब्रह्मणस्त्वि ति । प्रतिज्ञाविरोधे ति । यद्यप्या मनामवन्तीति न प्रतिज्ञाकार , तथापामर्थन वसुतोऽनात्मत्वात् प्रतिज्ञाविरोधो द्रष्टव्य । संविन्मायस्थे ति । सविदाभय एवात्मा मनु सरिदित्यर्थ । घगदिविषयज्ञानमेव मुविदिति माय सद्वारकमि ति । सदारसमति भाव । , 1 ·. . चा ३६] शतपणी चण्डमारुतसहिता। गेप्वस्मच्छब्दपिकल्पेन दूपणमह्यम् । विशेषतोपि ब्रम यत्तु. मदविद्याकल्पितमिति साभ्यते, तत्रापि दृष्टान्तस्य साध्यविकल तैन, स्वमदृष्टानामपि पदार्थानामीश्वरसृष्टत्वम्य श्रुतिसिद्धत्वात् । न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति, अथ रथान् रथयोगान्पथ सृजते, सहिकतें' तीश्वरकर्तृत्व श्रवणात् । सम थित चैतत् — सन्ध्ये सृष्टिराह ही ' त्यस्मिन्नधिकरणे । मद विद्यामन्पितमित्यस्य साध्यस्य प्रपञ्चसत्यत्वप्रतिपादनेन बाधोपि द्रष्टव्य । तेनैव कल्पितत्वादिति हेतोरसिद्धिश्च । यतु सोप्यात्मा ऽहमेव, चेतनत्वादिति । तनाहमर्थत्वमात्र साधने सिद्धसाधनता । स्वतादात्म्यसाधने वक्ष्यमाणेन विरुद्ध वर्माध्यासेन वाध । चेतनत्वादिति हेतोस्स्वपक्षणासिद्धि । दृष्टान्तम्य साधननिकलता च । चिद्रूपत्वमात्रस्य हेतुत्वे धर्मभूत ज्ञानेनानैकान्त । त्वत्पक्षे वृत्तिज्ञानेनापि । वैशेपिकादिमतेना सिद्भिश्च । आत्मत्वादिति प्रयोगेपि चेतनत्वचिद्रूपत्वादिविकल्पेन दूपणमूह्यम् । आत्मत्वजातिमत्त्वादिति विवक्षाया नानात्मवाद प्रसङ्ग, व्यक्तिभेदनान्तरीयकत्याजाते यतु सर्वाणि सुखदु सानि मयैव भुज्यन्त इति । तर स्वहृदयविसवादस्तावत् । यदिच सर्वाणि दुखानि स्वेनैव मुज्यन्ते, तर्हि कथ परहिंसादिप्रवृत्ति । नहि स्वमुखोच्छेदाय स्वदु सोत्पादनाय वा प्रेक्षावन्त प्रवर्तेरन् । अद्वैतदर्शिना न स्वपक्षणे ति । चेतनवमिति भाव चिचमिति विवभाया दोपमाह वैशेपिकादीति स्वपशेतु धर्मभूतशानेनानेकान्त्य द्रष्टव्यम् चिद्रूपत्वादी ति । आदिपदेन स्वप्रकाराय गृह्यते । यथाश्रुतविवक्षायामाह स्वदये ति । तदनु बधिचैत यमानवियक्षायामाह् यदिचे ति ! अद्वैते ति । तथा प्रहत्तेतभ्रम एव । ज्ञानाश्रयत्वमय स्मराशत्वं ·- साधने भवत शास्त्रमुक्तावळी। [धा ३६ तथा प्रवर्तन मिति चेन्न, सर्वतत्वोपदेशिना भगवता वासुदेवे नापि स्वयमेव वा धनञ्जयादिमुखेन वा परपीडादर्शनात् । नित्यमुक्तत्वेनास्पृष्टमुखदु खस्यात्मनस्तद्भोक्तृत्वसम्भवादपसिद्धान्त- श्व । अतएव दृष्टान्ते साध्यवैकल्य च । अथ परमतेन मोक्तृत्वमन्वारुह्योच्येत, तदापि तन्मतेनाहमर्थस्यैवात्मत्वात्तदद्वैत कथ मात्माद्वैतसिद्धि । अस्मच्छब्दानुबन्धेन यान्यन्यान्यैक्यसाधने । प्रयुक्तान्यनुमानानि तेपामेपा निराक्रिया ॥ यत्पुनरस्मच्छन्दानुवन्धमुत्सृज्य विगीतानि शरीराणि देव दत्तात्मनात्मवन्तीति प्रयुक्तम् , तनाप्यहमर्थत्वसविन्मात्रत्वाद्यात्म शब्दार्थविकल्पेन प्रागुक्तदोपो दुस्तर एव । यञ्च प्रतिपन्नश्शरीरभेदोनेकात्मनिरपेक्ष इति , तत्रेकात्माधि- ष्ठितत्वविवक्षायामीश्वराधिष्ठानेन सिद्धसाधनता । भिन्नात्माधिष्ठान राहित्यविवक्षायान्निध्यसिद्धी तथैव तत्सिद्धेर्वाध । तदसिद्धो फिन्निध्यम् । कचित्पमितस्येव निषध्यत्वमिति स्थितमन्यन । एवमन्येप्वप्यात्मैक्यसाधनेषु दूपणमूह्यम् । य पुनविपक्षे दण्डवत्प्रदर्शित करपनागौरवप्रसङ्ग इति, स तदा स्यात् , यदि नोपलभ्येत न श्रूयेत वा भेद । वक्ष्यते तदुभयम् । प्रतिप्रयोगाश्च चैत्रात्मा मैत्रात्मनो भिन्न , कदा चिदपि मंत्रानुभवजनितस्मृतिरहितत्वात् , घटवत् , व्यतिरेकेण हेरिति भाव । तदापी ति ! नहि त्वदभिमतसविदो भोक्त व भ्युप गच्छन्ति, फिस्यहमर्थस्यैवति भार ! स वन्मानवादी ति । आदिपदेन साधी- विभित । तबकात्म ति । यथाश्रते यायमाणदूपणभीत्या ए विभाया मिति भाव । निपेध्यसिद्धाथि ति । उिपध्यप्रसिदी पधएव वपर्ययात् ·चा-३६] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। ८३ वा, यो मैत्रानभिद्यते स तदनुभवजनितम्मृतिमान् , ययामैत्रात्मैव, इत्यादयः । नचात्र हेत्वसिद्धिः, स्वात्मप्रत्यक्षमिद्धत्वात् । अन्यथा ऽऽचार्यानुभूतमखिलं च स्मरन् झिमर्थ शृणोपि । पराभिप्रेतं च जानन् किमर्थ विकल्पयसि । मयि च त्वदभिप्रेताभिशे किमर्थ मुत्तरं ददासि । परोक्तं च त्वदुक्तमभिमन्यमानः किमर्थ दूपयसि । निर्विगेपणतया पूर्वपां प्रावल्यमिति चेन्न; विशि- एम्याप्युपलम्भानुरोधिनो बलीयस्त्वात् । अन्यथा मेयत्वाभिधेय वाढीनामाभासहेतूनां निर्विरोपणतामात्रेण बलीयस्त्वे सविशेप णानां हेतूनामुपप्लव । तेन पूर्वेपामपि थाधो निर्विशेषणाना मपि जायते यत्तु- पण्डितत्वमूर्खत्यादीनां विरुद्धत्वन्नास्ति, अधिकरणभेदे सिद्धे सहानवम्थानलक्षणविरुद्धत्वम् , ततश्च स इत्यन्योन्या श्रयणादिति । तत् किं कचिद्विरोधमभ्युपगम्य सोत्र नास्ती त्युच्यते, उत कचिदपि विरोधाभावमभिमत्य ? अवि शेपात् । नहि सितासितादिभेदात् ज्ञानाजानादिभेदम्य वैषम्य पश्याम. । अधिकरणम्वरूपभेदम्य स्फुटोपलम्माद्वैषम्य सिद्ध नाय, । बाध इत्यर्थः । हेत्वसिद्धिरि ति । सन्दिग्यासिद्धिरिन्यर्थ । अन्यथे ति । साध्या भावे हेयभावे चेत्यर्थः । मयिचे ति । सदभिप्रेताभिज्ञत्वेन ज्ञानादिति भारः 1 साध्यामा जसाधारण दोपमाह परोक्तञ्चे ति। निर्विशेपणतये ति व्याप्त्योर्विरोधादन्यतरन्यातिस्वीकारे भिनविपयत्वेपि लावनियामकमिति पूर्वेपा प्रारल्य न समप्रतिरोध समिति भावः । उपप्लवः । स्यादिति शेषः । उपसहरति तेने ति । पूर्वेपामपी त्यपिना भूवस्त्येपीति विवक्षितम् । अविशंपादि ति । विरोधाभ्युपगमहेतोधर्मिभेदस्याविशेषादित्यर्थः । सिते ति। सितासितादिरूपा स्मात्तदाश्रयद्रव्यभेदात् ज्ञानानानादिरूपस्य भेदस्य पैषम्य न पश्यामः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । वा-३६- मिति चेन्न- असिद्धः । नहि वैषम्यानुपलम्भेपि वस्तूनां भेदसिध्यति तस्यैव तत्त्वात् । अन्यथा वैधाग्रहेपि स्वरू- पोपलम्भमात्रेण भेदसिद्धौ संशयविपर्ययोच्छेदप्रसङ्गात् । अथ पुनवैधयोपलम्भवेळायां स्वरूपभेदोप्यन्यः प्रतीयत इत्यभिमन्यसे, तत्रापि तथानुमन्यस्व । नापि द्वितीय., अविवादप्रसङ्गात् । नहि स्वसिद्धान्ताविरोधिनि परमते विवादसम्भवः । अन्यथा स्वसिद्धान्तवादिभिरपि विवादप्रसगात् । अनेकान्तवादस्य च साम्राज्यापातात् । .. स्थिरीकृतो विरोधस्स्याद्विरोधं प्रतिरुन्धता । विरोधाप्रतिरोधेहि विरोधो निरुपद्रवः ।। विरोधोद्घाटनम्मुक्त्वा किन्नु दूपणमुच्यते । सर्वत्रैवाविरोधे तु भवेत्सर्वविरोधिता ॥ यत्तु- मलपितम्, घटपटादिप्वपि विरोधपरिहाराद्भेदविलय . असिद्धेः, वैषम्यस्येति शेषः । रिमधिकरणस्वरूपो भेद इति विवक्षितम् , किंवा अधिकरणे सरूपानुबन्धी भेदस्वरूपभेद इत्यन्योन्याभायो वियशित., इति विकल्पमभिप्रेत्य प्रथमे दोपमाह नहीं ति । स्वरूपानुबन्धी प्रतियोगि- स्वरूपानुबन्धी, प्रतियोगिनानाधीनशानः, तेन वैधर्म्यव्यात्तिः । हिशब्दो मित्रकमः । तस्यैर तत्वाद्धि वैधम्यानुपलम्भेपि वस्तूना भेदो न सिन्धतीति । द्वितीय शङ्कते अथपुनारे ति । तीति । देवदत्तघटयोनानाशानलक्षणवैधय ग्रहणवेलाया तयोः तत्स्वा पैरनिरूपयो ऽन्यो भेदः प्रतीयते, एवश्व ज्ञाना शानयोतिरोधमिद्धे. तद्र्पविरुद्धधर्माध्यानाध्यात्मभेदस्सिप्रतीति भावः । पर चारमूर्सपद ज्ञानाभावपरम् । स्थिरीकृत इति । पिच विरोधः मतिरध्यान वा १ आये विरोधतदभाषयोपिरोध. स्थितः, द्वितीये सर्वोऽपि पिरोधः यित इत्यर्थ, निरोधोद्धाटनमि ति । सर्वत्र विरोधासाटनेनेर दूषणमु- .

·चा-३६] शतषणी चण्डमारतसहिता । इत्यत्र इष्टप्रसङ्गत्वमिति । तस्वसिद्धान्तोच्छेदायोक्तम् , सद्विते सत्यमिथ्यार्थविभागभड्गप्रसङ्गात् । सर्वमि यात्वम्य च भवद्भिरनभ्युपगमात् । विरोधमुत्सृज्य सत्यमिथ्याविभागस्य दुरु पपादत्वाच्च । एवञ्च विरोधसिद्धावनुमानादिसिद्धपरप्रतियोगिक भेदस्य म्वात्मनि प्रत्यक्षतया प्रत्यक्षमाधोपि सिद्ध । अतएव परस्परप्रतिसन्धानप्रसङ्गोपि निरुपद्रव । पटुप्रत्ययाभ्यासादरा हितातिशयतादात्विकसस्कारवगेन प्रतिसन्धानप्रसगे सति न जन्मान्तराधुदाहरणावकाश यत्तु तत्रोक्तम्- अविद्यावचित्रयादुपाधिमेदप्रतिनियनतया वा प्रतिमन्धानाभान इति, तदपि न, अविद्याम्वरूपतत्प्रमाणादेरन्यत्र प्रतिक्षेपात् । अन्यथा चिदचिद्विभागस्यापि तद्वचित्रयनिवन्धन तया तदैक्यम्यापि प्रसङ्गात् । उपाधिभेदस्तु न प्रतिसन्धान प्रतिबन्धक , सौभर्युपाधिभेदवत्, अन्यथा जातिस्मरत्वमपि कस्य - - च्यते, पिरोधाभारे तन स्यात् । अपिच सर्वत्र विरोधाभावे विरोधेन सह विरोधाभावादविरोधिनामपि सर्वेपा विरोधिता स्यादित्यर्थ । एवञ्चे ति । अनुमानादिसिद्धत्व परस्य विशेषणम् । भेदरपुटोपलम्भाविशेषात् सत्यमिच्या विभागस्य सत्यत्वाच विरोधसिद्धौ मुसविकासादिना परिरुद्धसुखादिमत्या नुमानेनान्यत्वेन प्रतियोगिग्रहणेपि दोपाभावात् भेदप्रत्यक्षसम्भवात् तद्बाध अपिशब्दात् विरुद्धधर्माभ्यासरक्षणप्रतिकुल्तराधश्च सिद्ध इत्यर्थ । अत एवे ति। उतरीत्या प्रतिमुन्धानादभापयोर्विरोधे सिद्धे प्रतिसन्धानाभाववत्तया निश्चित प्रतिसन्धानप्रसअने नेदापत्तिरित्यर्थ 1 नहि जमा तरेत्यादिनोत्त व्यभि चारमुदरवि पट्विति । पटुप्रययेनाम्यासेनादरेणवाहितातिशयो यस्सरसार तद्वशे नेत्यर्थ । परस्परस्य पटुप्रत्ययाभ्यासादराहितातिशयस्सरकारो यदा तदा तद्गोच गर्थविषयप्रतिसन्धानप्रसङ्ग इति प्रसभने तात्पर्यम् । अन्यथे ति । अप्रति सधानन्याविद्यावैचिरयाधीनत्ये। अप्रियाया प्रतिपादतिप्रसङ्गाच नेत्यन्वय । सौभरी ति । उपाधिदारीरम् । अन्यथे ति ! उपाध. प्रतिवन्धरत्वे क्स्य ·शास्त्रमुक्तादळी । घा २६. चित्र म्यात् । अन्त करणैक्यात्तदुपपत्तिरिति चेन्न,- केपानिच कल्पान्तगनुभूतस्मृतिदर्शनात् । अन्त करणभेदात्सुसादिन्यव म्याया बायकरणभेदादपि व्यवस्था किन्न स्यात् । नच तथास्ति , दृष्टमेर स्पृशामीति प्रतिसन्धानात् । एव पाणिपादायवयवभेदा दपि प्रसङ्गो दर्शयितव्यः । यत्तु तत्वविद प्रहलादवामदेवादयः प्रतिसन्दधत इत्युक्तन् ; ती मन्दम् , तेषा सर्वान्तरात्मभूतपरमात्मपर्यन्तत्त्वात्मानुसन्धा नेन तथा तथा व्यपदेशात् । अत एव हि " सर्वगत्वादन- न्तस्ये" त्युक्तम् । तदभिप्रायेण च श्रुतिः “तद्वैतत्पश्य न्नृपि " रिति । तदेतद्ब्रह्मान्तर्याभिकल्व पश्यन्नित्यर्थ । एव मेव हि " सर्व समाप्नोपि ततोसि सर्व" इत्यादिकमपि । एते नैवादिभरताद्यनुसन्धानप्रकारोपि नियूंढ । अन्यथा तत्वनिदा सर्वात्मगतमुखदु खानुसन्धाने त्वेकढर्वीकरभयपलायितस्यानन्तसर्प मध्यनिपातन्यायेन तत्वदर्शित्व विपरीतफल म्यात् । तेपा सर्वकर्मक्षयात् भोगो नास्तीति वाच्यम् ; स्थगतसुस चिदपि जातिस्मरत्व न स्यात् । अपिशब्दस्सौनग्प्रितिसन्धानाभारप्रसङ्गसमुच्च यार्थ । नन्वन्त करणोपाधिभेद एवं प्रतिसन्धानप्रतिबन्धक , अतोऽन्त करणे क्यादिह प्रतिसन्धानमुपपद्यत इति शङ्कते अन्त करणे ति । कल्पान्तरेति । पूर्मान्त करण क्ल्पान्तरे नमिति माव । 'तन्मनोबुरते त्यादिना हि मनम्मृष्टि श्रयते । बाह्ये ति । करणत्याविशेषादिति भाव । इमापत्ति परिद रति नच ति । सर्वगत्वारि ति । अनन्तस्यैर सर्वत्र विद्यमानत्यादित्येर याराध्याहार । अन्यत्तिनिषेधायोगादात्मतयेति विवक्षणीयतया यात्मतये त्यध्याहार , ममाप्यात्मत्यादित्य याहार , हेतुक्थनसल्य च परपक्षे स्यादिति भाव । अन्यथे ति ! पादनुसन्धानस्य सनिारात्मत्वपयुक्तत्वमपहायाभेद- प्रयुत पाहीकारे । विपरीतफल स्यादिति । प्रारब्धामासाने निदापारिया- ·. वा-३६] शतपणी-चण्डमारुतसहिता । ८५ दुःसानुसन्धान त्यैप भोगत्वेन तदनगीकारव्याघातात् । यत्तु मुखादिप्रतिसन्धानप्रसङ्गे परप्रतिसन्धानमपि स्वप्रति सन्धानमेवेति किमत्र प्रसञ्जनीयमित्युक्तम् । तदपि विरोधोप पादनेनैव परिहृतम् । यत्तु परस्परान्यत्वोपलम्भे जल्पितम्- परस्याप्रत्यझत्वे तद्ग- तान्यत्वमपि न प्रत्यशयितुं शक्यमिति ; तम्य किं प्रत्यक्ष निर्वन्धेन, अनुमानतोपि तसिध्धुपपत्तेः । स्यात्मनि तदन्यत्वम्य प्रत्यक्षत्वे स्वप्रतियोगिकतद्गतान्यत्वस्यानुमातुं शक्यत्वात् । यो यद्गतान्यत्वप्रतियोगी स ततोन्यः, यथा सत्र्यहम्तादक्षिणहस्त इति हस्तस्थत्वाद्वयाप्ते । यत्तत्रोत्तरम्परः प्रतीयमानोन्यतया वा, अनन्यतया वा, सामान्यतोवेति । तत्रान्यतयैवेति धूमः । यद्यपि तत्र न प्रत्यक्षम् , तथापि मुखविकासाद्यनुमितेन हर्षादिना स्वस्मि ननुपलभ्यमानेन स्वस्मादन्यतयैवानुमातु शक्यते । दर्शितं च . निवृत्तौ सत्या भेदलेशस्याप्यभागात् सरपर्यात्मभिरैवयात् परिमितस्वकीयससारे अतृता युगपदपरिमिततसारप्राप्तये ब्रह्मज्ञानसम्पादन स्यादिति च भारः । नित्यप्राप्तमप्यानन्दस्वरूप ससारदद्याया विक्षिप्तचित्ततयाँ अप्राप्तमिय स्थितम् , मोक्षदशामा चित्तविशेपाभावात् प्राप्त भवतीति ह्यच्यते, तत् ससारदशाया भेदाभासमहिमा अप्रास दव स्थितोऽपि अपरिच्छिन्त्रस्मसारो ब्रह्मज्ञानेन निश्शेषाविद्यापिनाशात् भेदाभासनिवृत्या प्राप्तो भवतीत्यभिन्नर्थे पर्यवसितम् , ततश्च परमदु समातिरेय पल स्यादिति भावः । विरोधोपपादनेने ति । प्रतिसन्धानतदभारगोविरोधस्य सिद्धत्वात् प्रतिसन्धान तदभाववत्तया प्रत्यक्ष सिद्धे न सम्भवतीत्यर्यः । ननु विरुधर्मोपलम्भेन परस्मिन् स्सस्मादन्यत्वानु- भानमपि स्वगतान्यत्वप्रत्यक्षत्वपदन्यत्वेन प्रतियोगिशानादित्येर वाच्यम् , प्रत्यभानुमित्योरविशेषात् , तथाचान्योन्याश्रयः ; विश्व स्वगतान्यत्वानुमान मिति पूर्वोक्त घट्यच, धैय्यात् , तस्यापि प्रकारान्तरत्वे स्वगतान्यत्वप्रत्यक्ष .

·शास्त्रमुक्तावळी। [वा-३६. सामान्यतः सुखदुःखतदभावादीनां यथोपलम्भं विरुद्धत्वम् । अत एवं प्रथमप्रतीतावप्यनन्तरं विरुद्धधर्मोपलम्भेनापि भेदानुमितिस्सिद्धा । एतेन प्रतिसन्धानतदभावयोः कथं सामानाधिकरण्यमित्यत्र सदभावासिध्दिवचनमपि प्रत्युक्तम् । तदभावसिध्दावपि उपाधि भेदेन तदुपपत्तिस्तु प्रागेव पिता । यत्तु प्रतिसन्धानतदभावविरोधशमनाय प्रदेशवर्तिसंयोगादिक मुदाहृतम्, तद्विवक्षितमजानतेचोक्तम् । नहि वयं प्रतिसन्धान स्वरूपस्य सर्वत्र वृत्ति प्रसन्जयामः, आत्मवैभववादिनो हि प्रदेश चर्तिन एव ज्ञानादिगुणान् वदन्ति । यत्र कचित्पदेशेनुभवो स्पत्तावपि तदन्येनापि प्रदेशेन प्रतिसन्धानादिकमवर्जनीयमेव । अन्यथा दक्षिणहस्तेन स्पृष्टं सव्यहस्तेन स्पृशामीति प्रतिसन्धानं . परगतान्यत्वानुमित्योरन्योन्याश्रय इत्यरुच्या सामान्यतः प्रतियोगिप्रतीत्या भेदधी सम्भवात् परस्परभेदप्रतीतिरिति पक्षान्तरमवलम्बते अत एव सामान्यत इति । उपलम्मानुसारादित्यर्थः । एतेन प्रतिसन्धानमानात् भेदे स्वरमादपि भेदधी प्रसङ्ग इति पूर्वपक्षोक्तदोषो निराकृतः, उपलम्मानुसारेण भेदयत्येव तदनी कारात् । प्रथमप्रतीतावपि । प्रतियोगिन हति शेषः । प्राथम्यमानन्तयन स्वगतान्यत्वमत्यक्षापेक्षया द्रष्टव्यम् । परस्परान्यत्वज्ञानार्थे परगतान्यत्वाने प्रकारद्वयमाह विरुद्धे ति । अपिशन्देन स्वगतान्यत्वप्रत्यक्षं समुच्चीयते । एतेन - उपलम्भानुसारादित्यर्थः । नहिवयमि ति। प्रदेशपिशेपोत्पन्नस्य प्रदे. शान्तरेपि वृत्तिन प्रसञ्जमाम इति भावः । यते त्यतः प्रागपित्विात दोषः । प्रतिसन्धानादिकमि ति । आदिपदेन तत्तार्यव्यवहारपरिग्रहः । एये त्यनन्तर मित्यध्याहारः, प्रसञ्जयाम इत्यनेनान्ययः । अन्यथे ति। दक्षिणहरतेन सार्शनपटायनुभवानन्तरं गत्वहस्तेन पार्शनघटादिसावाया जायमानः ·८९ " नेह चा-३६] शतदूपणी-चण्डमारतसहिता । न स्यात् । सौभरिप्रतिसन्धानमपि दूरमपास्येत ; तत्रापि प्रादेशिकप्रतिसन्धानोलत्त्या प्रतिसन्धानाभावस्य वक्तुं शक्य त्वात् । तस्मादाश्रयणविषयीकरणयोरविशेपनमात् संयोगादिनिद- र्शनम् । श्रुतयस्तु " अहमेवेदं सर्वम् , आत्मवेदं सर्व " मित्यादिकाः प्रह्लादादियाक्योक्तन्यायेन नियूढाः । नानास्ति किञ्चने " त्याविभेदनिषेधास्तु समम्तचिदचिद्विशिष्ठे ब्रह्मण्येकस्मिन् ज्ञाते विशिष्टबहिर्भूतप्रतिक्षेपपराः, यथा--- शरीरजातिगुणवसनभूषणादिपरिगणिते कस्मिंश्चित् पुरुषेवस्थिते सत्रक एवं तिष्ठति नान्यः कश्चिदिति व्यपविशन्ति; तद्व दत्रापि । एवमनभ्युपगमे ऽहन्त्वमादिलोकोपलम्मविरोधः शास्त्रप्रत्यक्षविरोधे प्रत्यक्षप्रावल्यं स्थितमन्यत्र । तथा नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनामि " त्याविभेदश्रुतिशत कोपश्च । विषयभेदाद्विरोधे शाम्यत्यन्यतरवाधोनुपपन्न इति " नित्यो प्राचीनस्पार्शनानुभवजन्यसस्कारसहकारात् पूर्वानुभूतत्वाशे प्रतिसन्धानरूप एव दक्षिणहम्तेन स्पृष्ट सव्यहस्तेन स्पृशामीत्याकारो जायते, सच सव्यहस्ता वच्छेदेनैव जायत इति माय । सौभरी ति । स्वमशरीरावच्छेदेनानुभूतस्य उत्थितेन स्मरण जातमारस्य स्तन्यपानादिप्रवृत्तिमूलभूतरमृतिश्च न स्यादित्य- प्युदाहार्यम् । वक्तुमि ति । प्रसञ्जयितु शक्यत्यादित्यर्थ । तस्मादि ति । स्थाभारानच्छिन्नमेव प्रदेशमाश्रयतीत्यस्ति नियमः, न तु स्वाभावानन्छिन्न मेर प्रदेश विषमीकरोतीति, तथाप्याश्रयणवद्विषयीकरणेपि तनियमभ्रमात् संयोगादिनिदर्शनमित्यर्थः । नेहे ति । चिचिद्विशिष्टस्य वस्तुन' प्रमाणानद्धत्ता- दिह जगति चिदचिद्विशिष्टब्रह्मणो नानाभूत भिन्न किमपि नास्तीत्यर्थः । ज्ञात इति प्रामाणिकतापरम् । ननु विशेषणस्य विशिष्टात् विशेष्यादा भिन्नत्वानिषेधानुपपत्तिः, नग यहिभूतप्रति पसिद्धिरित्यवाह यथे ति । ननु परस्यात् 'नेह नाने' त्यद्वैतभत्या द्वैतनतिराधोऽस्त्वित्यवाह विषयभेदादिति ।

·शास्त्रमुक्तावळीं। सगुणनिर्गुणश्रुतिचिन्तने सुस्पष्टम् । मीमासाशास्त्रसन्दर्भः सर्वो विषयभेदतः । श्रुतीनामविरोधाय जायते नतु बाधनात् ।। एतेन स्मृतिप्वपि भारोवरोपितः । तनापि ब्रह्मात्मकत्व प्रतिपादनप्रकरणे प्रागुक्तन्यायावतार । जीवाना परस्परभेदनिषेध प्रकरणे तु ज्ञानरूपतयात्यन्तसमस्वरूपाणा कर्मकृतदेहोपाधिक देवत्वादिभेदस्य स्वरूपानुबन्धित्वप्रतिक्षेपे तात्पर्यम् । तथाचो- च्यते देवादिभेदे ऽपध्वस्ते नास्त्येवावरणो हि सः । पुमान्न देवो न नरो न पशुनच पादप ।" इत्यादिना । " यद्यन्योस्ति परः कोपी" त्यत्रान्यशब्देनान्याशत्वमेवोच्यते, अन्यथा परशब्दपौनरुक्त्यान् । एव सत्यात्मना परस्परसाम्य प्रतिपादकवाक्यान्तरानुगुण्यमपि सिध्यति । अत एव भगव द्वचनमपि नियूंढम् , " सर्वत्र समदर्शिन" इति तत्रैवो- क्तेश्च । घटाफाशतरङ्गचन्द्राद्युदाहरणवाक्यस्य जीवविषयत्वे ऽयमेव न्यायः । तत्तु यदा परमात्मविषयम् , तदा तद्गतदोपरस्पृष्टत्व मात्र तदुभयदृष्टान्ततात्पर्यमिति " वृद्धिहासभाक्त्यमन्तर्भावादुमय सामन्जस्यादेव दर्शनाच्चे " ति सूनेणैव समर्थितम् । " " मीमांसे ति । नतुवाधनादविरोधाये त्यन्ययः । एकस्या. श्रतः अत्यन्तर विरोध, तद्विरद्धार्थप्रमापत्यम् , तच्च तर्कितम् , तच्छमन च मीमासा- न्यायैर्न प्रामाण्यनिराकरणेन कियते, किन्तु अविरुद्धविषयान्तरप्रदर्शनेनैवेत्यर्थः । अनवरोपितभाररमृतिविषयआह जीवानामि ति । उक्ततापर्यनिर्णये हेतु स्मृतिरेवेत्याह तथाचे ति । साम्यप्रतिपादके ति । "विद्याविनयसम्पने ग्राहाणे गवि हस्तिनि । शुनिष पाके च पण्डितास्समदर्शिनः "॥ इत्यादि यम् । भगवनचन मिति । प्रोक्त "सर्वभूतस्यमात्मान" मित्यादिकम् ।

·वा-३६] शतपणी-चण्डमारुतसहिता । एवमनभ्युपगमे बद्धमुक्तव्यवस्थामाश्च । यत्तत्रोक्तम्- ब्रह्माज्ञानवादे तावत्पूर्वम्मुक्ता एव न सन्ति, शुकादिमोक्षोपि स्थमदृष्टपुरुषमोक्षवन्मिथ्येति; तत्र तावदद्वत विद्योपदेशिनान्त्वदाचार्याणामपि मोक्षम्य मिथ्यात्वे स्वयं कथं मोक्षमन्विच्छसि ! कथं वा शिप्यांश्च प्रेरयसि । आमोक्षा जीववच्छरीरं किमित्यपरिज्ञानादिति चेन्न ;- सर्वशरीराणामेका- त्माधिष्ठितत्वे मिथ्यात्वे चाविशिष्टे ततदधिष्ठाने च प्रतिभारामात्र सिद्धेदृदृश्यगरीरविशेपासिद्धः । ततश्च पश्चात्तनोपि मोक्षो मिथ्याभूत इति कथमद्यतनाद्विशेषः । तस्मान्न कदाचिदपि मोक्ष इति वा न कदाचिदपि बन्ध इति वा स्यात् । इष्टमेवैत दुभयमपीति चेन्न- पूर्वत्र नित्यबन्धप्रसङ्गेन निवर्तयितुमश- क्यत्वात् उत्तरत्र निवाभावाच बन्धनिवर्तनोपायोपदेशादि परशास्त्रनरर्थक्यादिप्रसन्नात् । जीवाज्ञानवादे तु ब्रह्मणो बन्धान भ्युपगमात् ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य च मिथ्यात्वात् केवल वाधिता चाधितव्यवस्थेत्येव स्यात् , नतु बद्धमुक्तव्यवस्था । अथ ब्रह्म प्रतिबिम्बस्थानीयानामपि जीवाना ब्रह्मत्वम् , तदा ब्रह्माज्ञानवाद प्रसङ्गे प्रतिपादित एव दोप इति । एक मिति । एव श्रत्यादितात्पर्यमनभ्युपगम्य सरूपभेदाभ्युपगम इत्यर्थः । सत्यस्य सत्याधिष्ठानविषयस्य वा शरीरस्य सजीवत्वमित्यवाह मिथ्यात्व इति । तस्मादि ति । इतः पूर्व मोक्षानीकारे पश्चादपि नस्यात् , पवादगी. कारे अपिशेषाद्वामदेवादिमुक्तेरपि स्वीकार्यत्यात्तस्याश्च अतिप्रतिपायाया• प्रया- हानादित्वेन कदाचिदपि गन्धो न स्यादित्यर्थः । बाधिते ति । थामदेवा दयो बाधिताः, अन्य ददानीन गाधिता इति स्यादित्यर्थ. । ननु प्रति सिम्यजीवस्य मिथ्यात्वमते स्यादय दोप, नतु पिम्वब्रह्माभिन्नजीवपक्ष इत्य- नाह अथे ति । ब्रह्माज्ञानवादप्रसद्ग इति । न कदापि मोक्ष इति वान ·शास्त्रमुक्तावळी । (वा ३६. एव भास्करादिपक्षेपि परस्पर जीवानां ईश्वरेण चाभेदस्य स्वाभाविकत्वात् उपाधिभेदस्य चाकिञ्चित्करत्वस्थापनात् - सर्वसुख- दु खादिमतिसन्धानप्रसङ्गे बद्धमुक्तजीवेश्वरव्यवस्थाभङ्गप्रसङ्गो दुर्वार। यत्तु - भेदवादेप्यतीतकल्पानन्त्यात्प्रतिकल्पमेकमुक्तावपि सर्व- मुक्तिप्रसङ्गात् कथ बद्धमुक्तव्यवस्थेत्याहु । तदपि मुग्धभाषितम् , अनन्तघटध्वसेपि घटान्तरस्थितिवदनन्तकल्पाना ध्वसेपि कल्पान्तर बदनन्तपार्थिवपृथकारेपि द्रव्यान्तरानन्त्यवद्यथोपलम्भमानन्त्याति- शयायवस्थोपपत्ते । एकस्य वात्मन. कथमित' पूर्वमपवर्गा भाव ? हेत्वनागमनादिति चेत् । एवमनेकप्वपीतिभावय, तथा क्दाचिदपि बन्ध इति वा स्यादित्युक्तो दोषो वियक्षित । एकोपाधिविग मेष्युपाध्यन्तरगतप्रतिबिम्बैश्यात्तत्वज्ञानात् प्रागिव पश्चादपि मोक्षो न स्यात् , निम्बबौक्यान्मुत्तौ तु न कदाचिदपि बन्ध , तस्य प्रागपि सत्वात् । ननू- पाधिविगमे सति प्रतिविम्वस्य पिम्पैक्यमेव, न प्रतिविम्यान्तरैक्यमिति न पश्चाद्वन्ध , निम्बैक्यन्तु काल्पनिकभेदनिवृत्ति न स्वाभाविकाभेद इति न प्रागपि मोक्षप्रसङ्ग इतिचेन , -- उपाधिनिवृत्तौ तनियन्धनत्वाविशेषात् निम्या भेदयत् प्रतिविम्बान्तरात् भेदस्यापि निवृत्त्यवश्यम्भावात् । अनन्तघटे ति । भनन्तघटथ्वसेपि घटान्तरस्थितिवदनन्तकल्पाना ध्वसपि कल्पान्तरास्थितिवच्चा नन्तजीवानाम्मुक्तत्वेपि जीवान्तरबन्धोपपत्त्या नद्धमुक्त व्यवस्थोपपत्तरित्यर्थ तन हेतुः आनन्यातिशयादि ति । अतीतकल्पापेश्चया जीवानामानन्त्याति शयादित्यर्थ । आनन्त्यातिशये दृष्टान्तमाह अनन्तपार्थिवे ति । द्रव्यान्त- रानन्त्यवत् - द्रव्यान्तरानन्त्यस्येवेत्यर्थ । पार्थिवानन्त्यापेक्षया द्रव्यान्तरानन्त्यस्य यथातिशय , तथा यल्पानन्त्यापेक्षया जीवानन्त्यस्यातिशयादित्यर्थ । वरपान न्यपि प्रतिकरूप मुक्ति भूत, मुकादीनामेव कतिपयाना मुक्तिरख, अतो या पव्यवस्थोपपत्तिरित्याशयेन प्रतिन्दिमाह एक्स्यवे ति । प्रसगात् यद्धगुक्तच्यवस्थावत् ससार्यससारिव्यवस्थापि युत्तेत्साह तथै ति । तदाधिपति ·वा-३६] शतपणी चण्डमारतसहिता। अनन्ता एव जीवा इत्यपि यथाप्रमाणमनुसन्धम्प । नन्वेवमपि कश्चिन्नित्य मुक्तः कश्चित्तु बध्यते मुच्यते चेति व्यवस्था न सिद्धयति, आत्मना म्वतम्समत्वादीश्वरम्य साधारण्यादिति चेत् । हन्तवमास्तिरुपदवीमनुप्रविष्टोसि ! ततश्च किं जीवेश्वरभेद मनभ्युपगम्य पृच्छसि, उत तदभ्युपगमेन । न प्रथम , श्रुति- विरोधादभेदवादिनापि सर्वज्ञत्वादिवैषम्याङ्गीकाराच्च । नापि द्वितीय , आत्मत्वाविशेषेपि कथमीश्वरो नित्यमुक्त इतिवदपहाम्यत्वात् । ससारहेत्वत्यन्ताभाववत्या धर्मिग्राहकेण तसिद्धेरिति चेत् । हन्तानीश्वरेष्वपि केपुचित्तथा धर्मिग्राहकसद्भावे किं कुर्म । अनीश्वरत्वादेव ससारयोग्यत्वमम्तीति चेत् । तत्सत्यम् , सा स्वरूप योग्यता, नतु सहकारियोग्यता । स्वरूपयोग्यत्व सहकारियोग्यत्व व्याप्तमिति चेन्न,- निम्तुपबीजादिप्वरादिसहारिसन्निपातादर्श- नात् । तथाप्यविरद्धयोरससर्ग प्रणाशाभावे कालविप्रकर्पव्याप्त इति चेन्न, मुक्तानामुत्तरकालबन्धाभावयदुपपत्ते । हेतूना अत्यन्तोच्छेदात् न पुनस्सहकार्यागमोपुनरावृत्तिश्रुतेरिति चेन्न, नन्विति । एवमपि • आनन्त्यात् रखमुक्त व्यवस्थोपपत्तापपीत्यर्थ । समत्वा- दिति । ससारयोग्यताप्रयोजक्यैजात्यामायादित्यर्थ । ईश्वरसङ्कल्पादपि न च्यवस्थेत्याह ईश्वरस्ये ति । आस्तिक्पदवीमि ति । स्वत्त आत्मना समत्वा. ङ्गीशरादित्यर्थ । आस्तिकपदवीमनुप्रविष्टेन त्वया सतो जीवेश्वरभेदोप्यभ्युप अन्यथा. अतिविरोधात् , एवच. जीवेश्वरयोराहमत्याविशेषेपि ससारि. त्याससारित्वव्यवस्थावजीवेष्यप्युपपद्यत इति 'ततथे' त्या 'द्यपदास्यत्वादि । त्यन्तमन्यस्यार्थ. । जीवेश्वरभेदपि राशियपि चिजत्वपम्यवदात्मना ससार्य ससारिव्यस्था सम्भवतीति प्रसङ्गानास्तिक प्रत्यप्यभेदयादिनापि सर्वशत्यादिए म्याङ्गीकाराचेत्यनेनोत्तम् । अविरद्धयोरि ति । स्परूपयोग्यस्यात्मस्वरूपस्य गन्तव्य

·शास्त्रमुक्तावळी।
[वा ३६.
नुल्यत्वात् । अत्यन्तामावादिति हि विशेषः, सतु विरुद्ध इति
चेन, धर्मित्राहरुतस्तत्सिद्धो विरोधासिद्धेः । ततश्च तद्विप
रीतानुमानाद्युत्थानमपि प्रतिरुद्धम् । धर्मिग्राहकमेव न पश्या
मांति चेत् । तर्हि निर्विषयं चोचमिति तुप्णीमव, अर्धाप्य
वा तत्वमाचार्येभ्य इति । तदेतत्सर्वमादिभरतवाक्यव्याख्यान
च्याजेन भाष्यकारैस्सूचितमिति द्रष्टव्यम् ।
इति शतदूपण्या आत्माद्वैतभङ्गः
पत्रिंशो वादः।
?
.
सहकारिससर्गाविरोधात् कदाचित् तत्सन्निपातस्स्यादिति भाव । सवि ति।
महकारिखम्बन्धात्यन्ताभाव इत्यर्थः । तद्विपरीते ति। विमत, कदाचित्
वन्धहेतुससगी आत्मत्वात् सम्मतपदित्यनुमानमित्यर्थ. ।। -
तत्प्रसादरब्ध
इति वाधूलकुलतिलऋश्रीनिवासाचार्यपादसेवासमधिगतपरावरतत्वयाथात्म्येन
तदेकदैवतेन तच्चरणपरिचरणपरायणेन
महाचार्यापरनामधेयेन रामानुजदासेन विचिताया
दातदूपणीन्याख्याया चण्डमारुताख्याया
आत्माद्वैतभङ्गः
पत्रिंशःस्कन्ध ।

·श्रीरम्नु । अथ सप्तनिशा वाद । ॥ . आरमतत्वविदा पुसा यद्दास्य लाम्यकारणम् । तद्वन्दे परमानन्दमिन्दिरामन्दिर मह यत्पुनर्महासाहसिका दृढतरनिरूढदेहात्ममोहमन्दधिय प्रत्य क्षादिविरोधमपि तिरस्कृत्य म्वात्मानमेवेश्वरमभिमन्यन्ते, तदपि भेदसामान्यस्य आत्मनानात्वस्य च समर्थनात् " एको बहूना मित्याद्युक्तेकानेकतादात्म्यायोगाञ्च निरस्तप्रायमेव । विशेपतोपि पश्याम । जीवम्येश्वरत्व किं प्रत्यक्षवलादभ्युपगम्यते, उतो पपत्तिसामर्थ्यात् , यद्वा शास्त्रवैभवात् । अन्यत कुतश्चिन्न सम्भ अनीश्वरतयैव स्यात्मन उपलम्भात् । अप्रती- तेश्वरम्य कथ तत्प्रतियोगिकानीश्वरत्वनिरूपणमिति चेन्न, स्येव । नाय, - आत्मतत्वविदामि ति । यहास्य मित्यनेन शेपशेपिणोरभेदानुपपत्या वादार्थ समूचित । तत्वविदामि ति तस्य तात्विकत्वम् , लास्यकारण मिति पुरुषार्थता, सदर्थ परमानन्दामिन्दिरामन्दिर मह इति भोग्यता, चाविष्क्रियते । यदि त्यादि । देहात्मभ्रमो हि स्वातन्यभ्रमहेतु , सस्मिन् सति पापप्रवृत्त प्रशानाशादीश्वरशेपत्वरानाभावात् । दृढतरत्वम्- शास्त्रेणापि दुर्निरासचम् । तदपी ति ! भेदसामा यस्यैवाभावात् जीवेश्वराभेद इत्येतत् भेदसभर्धनानि रस्तम् , प्रतिस धानतदभावव्यवस्थयात्मनानात्वसाधनाबीवेश्वराभेदोऽपि तुल्य न्यापानिरस्त हत्यर्थ । एक इति । मित्या युत्ता य एकानेके तेषा वादात्म्यमि यर्थ । उपपत्तिरनुमानम् । किं निरङ्कुशैश्वर्य फञ्चिदभ्युपगम्प तदभेर प्रत्यक्ष इत्युच्यते, उत्तानभ्युपगम्य आदर आह अनीश्वरतये ति । प्रत्युत्तेति भाव । ननु अभावप्रत्यक्षे प्रतियोगिप्रत्यक्ष योग्यानुपलब्धिश्च हेतु , अन चेश्वरत्यायोग्यत्वात प्रत्यशनापि याग्यानुप वयमीश्वरभेदप्रत्यक्षमित्याशयेन शकते अप्रतीते ति 7 हि योग्यस्यानुपरन्धिर्योग्यानुपरन्धि , किन्तु यत्र यत्सम्यवसच तन "एको पहना रधि, अत .

·- शाममुक्तावळी । [वा ३७ श्रुत्यादिभि अमितेश्वरतत्वाना तत्प्रतियोगिफमेदनिरूपणोपपचे, म्यात्मनि अप्रत्यक्षमेयादिभेदोपलम्भवत् , यवीधर स्वात्मा प्रत्यक्षमेव तथोपलभ्यतेत्यप्रतीतेश्वराणामपि स्वगतेच्छाविधात दुखादिदर्शनाचावत एवानीश्वरत्वोपलम्मरूपत्वात् । अनीधरोह मित्युपलम्मो नास्तीति चेन्न,- अशक्यप्वनीश्वरोहमित्येवोपलम्भात् । सामर्थ्याभावलक्षणधर्मविषयोयमनीश्वरशब्द इति चेन्न,- ईश्वरप्रती तावपि तम्यैव धर्मस्य ईश्वरव्यतिरेकात्मनोलिल्यमानत्वात् । . कथ तत्सम्बन्धमत्तया तदुपलम्भारश्यकत्यम् , तयत्यानुपलब्धियोग्यानुपलब्धि , साचानाप्यस्तीत्माशयेन परिहरति यदीवर इति । अनेन योग्यतोपपादिता। इतिती । तादात्म्यतचे तदात्मतयोपरम्भ आवश्यको यत इत्यर्थ अप्रतीते ति । नेत्यनेनान्वय । अभावत्वेन प्रतीतायेव प्रतियोगिप्रतीति कारणम्, न स्वरूपप्रतीतापित्याशय । ननु यदि भेदवाचकानीश्वरदान्दानु विद्धोपलम्भो दुसादे , तदा तस्येश्वरभेदरूपता स्यात् , अत्र तदभावात् दुम्बील्याद्युपलम्ममानस्यानीश्वरत्योप ठम्भतेत्याशड्कते अनीश्वरोह मिति । अशक्येष्वि ति । अशक्येषु विश्वसृष्ट्यादिप्वनीश्वरोऽहमिति जुदिरि च्छाविघातादिक भेदत्वेन भेदशब्दानुविदतया विषयीकरोति, अतस्तत्समान विषय प्रतिहतेच्छोऽहमित्याद्युपलम्भोऽपि भेदोपलम्मरूप इत्यर्थ । नन्य शक्येष्वनीश्वरोऽहमिति गुद्धिस्सामर्थ्याभाव विषयीकरोति, न तु विहतेच्छत्वा दिकमनीश्वरशब्दानुपिद्धतया ईश्वरमेदत्येन, इत्मायड्कते सामध्ये ति ततश्च न तत्समानविपयत्वेन विहतेच्छत्वादिबुद्धभेदोपलम्भत्वमिति भाव ईश्वरे ति । प्रतीतेश्वराणामनीश्वरप्रतीतिरीश्वरमेद विषयीकरोति, तर चायमेव सामाभावो भेदत्वेन प्रतीयते, सच रिहतेच्छत्वादिरेव, भावान्तरस्यैया भावत्वात् , त समानविपयवात् सामाभावविश्यबुद्धिरपि विहतेच्छ वामक भेदविषयत्यय । सामयाभावबुद्धयत प्रतीतेश्वरानीश्वरसुद्धिसमानविषयत्वात् - ·वा ३७] शतपणी चण्डमारुतसहिता। मामद्वा स्वात्मन्यनीश्वरशब्द , ईश्वरव्यतिरेफरूपधर्माणा स्वरूप तम्तावत् प्रतीतिरपरिहार्या । कार्यविशेषेषु ईश्वरोहमित्यभिमन्यन्त एप सर्वे पुरुषा । कर्मण्येश्चर्यमोपोधिकार इत्युच्यत इति चेन, क्षेत्रज्ञानामपि तावन्मात्रे धरत्वमतिपादनेस्माकमिष्टापातात् । एतारानेवेश्वरशब्दार्थों लोके व्युत्पचिसिद्ध इति चेन्न,- ईश्वर त्वम्यात्यन्तनिम्नोन्नततारतम्यवत्योपलम्भात् । तत फिमिति चेत् । इयदेवेश्वरत्वमिति परिच्छेदासिद्धि । तथापि रोगसिद्धो र्पकाष्ठामारे पर्यवसानमस्त्विति चेन्न , - लोकायतवादप्रसवात् , सनव्यक्तिसाधारणाकारस्यैव वाक्प्रतिनिमित्तत्वेन लोके प्रसिद्धे । साधारणाकारेपीश्वरशब्देन प्रतिपिपादयिपिते तद्विरुद्धदु खादिधर्म वतामात्रस्य प्रतिक्षेपायोगान् । सर्वरिषयमीश्वरत्वमनुपलब्धमिति भेदबुद्धिपत्यम् , तत एव प्रतिहतेच्छत्वादिसुद्धे दोपलम्मत्वसिद्धरस्वरसाद- शक्येष्वनीश्वरोऽहमिति बुद्धिमनभ्युपगम्य पक्षान्तरमाह माभूद्वे ति । अलौ फिकेश्वरानभ्युपगमेन प्रत्यक्षादेव जीवेश्वरैक्यसिद्धिरिति दितीय कल्प शकते कार्ये ति । निरतिशयैश्वर्यवद्भेदस्य साध्यत्वादसर्वविपयेश्वरैक्यसाधने ऽर्थान्तरमित्याह क्षेत्रज्ञाना मिति । जीवेप्वदृष्ट सर्वविपयैश्वर्य तावदसम्भावितम् , तद्विशिष्टाझेदाधनमप्रसिद्धरशक्यम् , यत्तु लोकदृष्टम् - तदाश्रयात् भेदस्तु बाधित इति कथमीश्वरभेदसाधनमिति शकते एतावानि ति । लोक एवे श्वरत्वोलापकर्षोपलम्मात् लोकोत्तर सर्पविषयैश्वर्य सम्भाव्यत इति भाव । ननु लोसिद्धेश्वर्याष्ठेव निरतिदायैश्वर्यम् , सर्वविपये प्रमाणाभावात् , तदभेदश्च जीवस्य प्रत्यक्षसिद्ध एवेत्याशयो इकते तथापी ति । लोका यते ति । सर्वविपयेश्वरोधकशास्त्रानादरादिति भाव । एवच विषयेश्वरसिद्ध साधारणाकारविधयेश्वरसुद्धिशब्दमात्रात्तादृशेश्वरभेदस्तद्विरुद्धधर्म यत्त्वरूप प्रतिक्षेप्तुमाक्य इत्यर्थ । दु खादी ति ! दु खादिक हि विरुद्ध धर्म , सच प्रत्यक्षसिद्धो न प्रतिक्षेप्य इति भाव । गूढाभिसन्धिशरस्ते सर्वे ति। शास्त्रात् सर्व .

·। शासमुक्तायी। चा-३७. चेत् ! सत्यम् , तत एव हि शाम्पावतारः । अनुपलम्मादेव वाघे शाम्पमपि तत्प्रतिपादनागगर्थमिति चेन; - अनुपलम्भ मारेण पातिमतमात्, योग्यानुपलम्भस्यासिद्धेः, सिद्धयतश्च तम्य स्वस्मिन्नीश्वरत्वमानप्रतिक्षेपसामर्थ्यात् । " अपुरलम्भाधान माग्ने मितिरिभिसन्धिः गूदाभिराधि- रेवोत्तरमा सत्य मिति । अनुपलभिमात्र पायामित्यभिगन्धिः । महाभि- सन्धिमुद्घाटयति अनुपलम्भादि ति । उत्तराभिसन्धिमुदघाटयति अनुप. लम्भे ति । पूर्व योग्यताया उपास्ति पान् विरोध परिदति सिध्यत इति । ईश्वरसरूपानुलम्भनद्वाधको यायः, सत्ययोग्यानुपलम्भत्यादरापरः, जीवात्म तपानुपलम्भरा योग्यानुपलम्भोपाश्वरतादात्म्याभावयव माधकः प्रत्यर्थः । गनु अब निःरा इति प्रतीतिरन्त:परणविशिविपति केवलस्य जीवस्ये. भराभेदेन विरोध इति चेन अन्तःवरणस्य विशेषणत्वेनामतीतरेक्या- भ्यामाभ्युपगमात् । रित रिशिष्टरर पदार्थान्तरतया उभयगततया विशेष्य- गततया या प्रतीतो भेदसिद्ध एव, विशेषणगतमा प्रतीतिरस्त्यसिदैव , नाई निर्दुःग इति जानतः पुरुषस्य जीवेभरैक्यप्रतीत्यसिद्धेः, तथा सति हि सविशेषणे हीति न्यायः प्रवत्तेत । ननु दुःपमन्तःकरणपरिणामत्यात् तद्रत- मेव, अतो निई सभेदोऽपि तद्गत एस, अतः प्रतिविम्बभूते जीवेन्तःक. रणतादात्म्येन प्रतिपरे दुःख्यद निर्दुःर इति प्रतीतिरन्त.वरणतादात्म्या- ध्यासनिबन्धना, दारीरतादात्म्याध्यासात् स्थलोऽहमिति प्रतीतियदिति चेत् ! सहि निम्बप्रतिबिम्बभेदाभ्यासात् माड्मुसत्यप्रत्यनुसत्यरूपविरुद्धधर्मप्रतीति- यदिहाप्यह निर्दुःसः चैतन्य निर्दुःसमिति युपगढु,सतादात्म्यतद्भेदरूप- विरुद्धधर्मद्वयविशिष्टप्रतीतिस्स्यात् । नन्विद चैतन्यस्येष्टमेय, ईश्वरे तदभ्यु- पगमात् , तिबिम्स्य तु जीवस्य नास्ति, त प्रत्याभूतत्यादि चेन्न: - त्वयैव विम्वप्रतिबिम्बाभेदस्य समर्थितत्वेन उक्तव्यवस्थाया असम्भवात् । कथ तर्हि श्यामत्वाचदातलव्यवस्थेति चेत् । न कश्चित् । यद्यपि भेदाभ्यासात् प्रामुग्यत्वप्रत्यमुपत्यादीना भिन्नाधिकरणत्वेन प्रतीतेप्यस्थितत्यभ्रमो वर्तते, ·. मिति वाच्यम्, . - . वा ३७] शतदूपणी चण्डमारुतसहिता । तथाप्य यवस्था नापैति, नहि बहेरदाहकत्वभ्रममानाद्दाइकत्वमपैति । ननु भेदसत्ताग्राहि प्रत्यक्ष प्रम , अधिष्ठानसत्तागोचरत्वात् , नव साधकामागार तदात्मान स्वयमदुरुते " त्यादिना ब्रह्मविवर्त्तत्वावगते जहााहोस्तिवैक्यायोगादिति चेन तदात्मानमित्यन तच्छन्देन इदशब्द निर्दिष्ट परामृश्यते, असद्वा इदमग्र आसीत् ततो वै सदजायते । ति पूर्ववास्ये प्रकृतत्वात् , अतो नानेन ब्रह्मविवर्तत्वसिद्धि । अतो यास्यस्यायमर्थ - इदम्- परिदृदयमानस्थूलचिदचिद्विशिष्ट ब्रह्म, असत् अव्याकृतसूक्ष्मचिद चिद्विशिम् , जासीत् , तत जनन्तरम् , सर्गकाले, नामरूपविभागार्हस्थूल चिचिद्विशिष्टमासीत् , निमित्तामाक्षायामाह तदात्मानमिति, असद्रूपता प्राप्तमिदमात्मान स्थूरस्थायुक्त स्वयमेवाकुरुतेति अन नवान न तारजीवेशभेदे प्रत्यक्ष प्रमाणम्, तर चक्षुरादे रसम्मवात् मन इति चेत् । न प्रमाण मनोऽस्मारमयोग्यानुपलब्धिकम् । सोपाधिस्थो भेदोऽयनाध्यश्चमितिगोचर ॥ मनो न प्रमाणम्, प्रमाणत्व पर्यवसानाधिकरणसहकारत्वात् , जालोकवत् । रिपक्षे सन मानसत्वापत्ति , एक प्रमाणपरिशेपापत्तिश्च । सनिपाभावाच भेदे न प्रमाणम् । इन्द्रियसयुक्तविशेषणता सनिमर्प इति चेन्न , निरवयवात्मनस्सयोगाभावात् , तस्याव्याप्यत्तित्वात् । नचान प्रत्यासहारिणी योग्यानुपलब्धिरस्ति, प्रत्यक्षयोग्यस्यानुपलब्िि सा। प्रतिमोगितयाप्येतरमालप्रतियोग्युपरम्भकसमधानस्थेतीयानुपलब्धिस्सेति चेत् ? सापि प्रत्यायोग्यस्यैव सम्भवति, यत प्रतियोग्युपलम्भक प्रतियागिप्रत्यक्ष जनरमेव वाच्यम् , नच नाहमीश्वर इति प्रतीतिसमये प्रतियोग्युपलम्मक समरधानमस्ति, तबानमनआदेस्तदयोग्यत्वात् । नच यत्र यत्सत्तमनुप रधिविरोधीत्यादियाग्यातुप यनिर्वचन युक्तम् , प्रतियोगिसत्वेन विरोधनिरूपणात् । जत. एर तस्ति यत्र, यत्सत्वमनुपलब्धिविरोधीत्यायपि निरस्तम् । नच या यत्सलापादनेनानुपलम्भामार जापादयितु शस्यते तन प्रत्या इति वाच्यम् , आपादनातिव्याप्तिज्ञानसाहित्यमय प्रतियोग्य सत्यापादनस्य याच्यम् , तथाचामावधीपूरै नियमन तत्सरचे व्यतिरेकच्याति ज्ञानादामितिरेव स्यात् । अलु य सहकारिणी, न मातान्द्रियभावे असता तदभाव ·. V १०० शास्त्रमुत्तावळी । [अ.७७. सम्मपति, मनस्त्वादेघंटे तस्तिस्य राधापकाशुत्वापादनेगानुपलम्माविरोधि. स्यात् । 'भोतव्यो मन्तव्यः । आचार्यवान्पुरुषो वैदे । स्याद्युपदिष्टसहकार्य भावादा अमृतेन दि प्रत्यूदा' इत्युपदिष्टमविश्यमादानुपलम्भराम्भामोत्त योग्यानुपलन्धिः । पिस - यन्मनसा न मनुते ।' त त्योपनिषद' मित्यादि अत्या येदेकगम्य नोति न मनसानुपलम्मासर्मवसदभावसिद्धिः । विश्वेद भीश्वरत्वम् । यमिशिष्टाभेदानुपलामात् भेद उन्यते ? न गुरादिवर्तृत्वम् , सद्विशिष्टस्यातीन्द्रियत्येन ससोऽपि तदभेदस्यानुपलम्भसम्भयात् ; नापि सर्वशत्यम्, योगिना स्वशाने सर्व विषयत्वप्रमयतश्च ईश्वरभेदप्रतीत्यनुपपत्तेः ; नापि नित्य सर्वशनत्यम्, स्वनित्यनाया इव शाननित्यताया अप्ययोग्यत्वेन तद्विशिष्टाभेदे योग्यानुपलब्ध्यसिदेः । विय- अणुले आत्मनरगर्वशरीरव्यापितुसाद्युपलम्मा नुपपत्तेः, मध्यमपरिणामले चानित्यत्यापत्तेः, आत्माविभुः तस्य चाइमिहेवेति भासमानः परिच्छेद औपाधिको याच्यः । इत्युपाधिसड़े सिद्ध भेदोप्यौपा- धिक इति न तस्य सत्यत्वमिति । व्यभिचारः। उच्यते । पदुक्त प्रमाणराहकारितान्मनो न प्रमाणमिति; उन, स्व साक्षात्यारहेतुभूते परामर्श व्यभिचारात् ; एय स्वाविषयनिष्ठाभावप्रत्यक्ष- स्वविषयाभावप्रत्यक्षसशयोत्तरप्रक्षादिहेतुत्यादपि व्यभिचारो द्रष्टव्यः । एव गोलकद्यापच्छिनचक्षुरवयविद्वये व्यभिचारः। उपदेशराहकृतप्रत्यक्षजन्यविधा- रणज्ञानस्य चन्द्रालोकादिराशयनिवर्तकत्यस्वीकारात्तन प्रमाद्वये अप्रयोजकत्व च । नच निकृष्टयर्थविषयशान्योधादौ चक्षुरादेरपि सहकारित्व प्रसङ्गः , चाक्षुपवादिसङ्करापतिथेति वाच्यम्। व्यभिचारेण शान्दज्ञाने चक्षुरादेरहेतुत्वात् । नच शानमात्रे मानसत्वप्रसङ्ग., परामर्शजन्यानुव्यवसा- यादिष्पनुमितित्वाभावपत्तनुपपत्तेः । चाभुषप्रत्यक्षे चभुर्विपयसन्निकर्षवन्मान सप्रत्यक्षे तद्विषयमनस्सन्निकर्यस्यापि हेतुत्वाच्च । नच मनसः करणले एकम- माणपरिशेपापत्ति , चक्षुरादेरालोमादिवत्राहकारिस्वमानोपपत्तेः करणचे माना- भावात् , इति वाच्यम् , सव्यापारस्यात् 'देन के पश्येत् 'फेन क जिने दित्यादिश्रन्या न रगत्यस्य सारदुरपहरयात् । अनुभवत्वसाक्षाद्व्याप्य ·7618. चा-३७] शतपणी-चण्डगारुतसहिता। १०१ जातिपुरस्कारेण प्रमावरणविभागान मनरगरीरादेरालोमादेर्या प्रमाणता । अत एव तरापि न चक्षुः ओनादेः पृथत्यमागत्वम् । तदभिप्रायेणैव स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिहमनुमानश्चनुष्टयम् । प्रत्यक्षमनुमान च शास्त्रच विविधागम, मित्यादिश्रतिस्मृतयोऽपि । " . s च शानद्रव्यावस्था यदुक्तम् - सनिक भावान मनः करणमिति; तन्न, अभावगाने रूपादि- ज्ञानरत् प्रत्यक्षत्वानुभवबलेन तर सयुक्ततादात्म्यमयुक्तसमवायादेरिव सयुक्त विशेषणतायाः प्रत्यासत्तित्वकल्पनात् । इन्द्रियाणा चाहतारिकत्वान शब्दा भावग्रहे तदसम्भवः । यन यत्सत्त्व यदानुपलब्यिविरोधि तदा तद्विशे- पणता वा प्रत्यासतिः । भेदस्य प्रत्यासत्तिशरीरान्तर्गतत्वायोगात् गौरवान्निर- स्तत्वाच्च भिन्नत्वे सत्यभिन्नसत्ताकत्वलक्षणतादात्म्यस्य प्रत्यासत्तित्वायोगेन प्रमाण- विशेषणताया एव प्रत्यासतित्वस्य वाच्यत्वात् । समवायस्थानीयतादात्म्ये विशेषणताया एव प्रत्यासत्तित्वेन कल्प्यत्वाच्च । तस्य च साक्षिभास्यत्वे रूपादावपि तथाप्रसङ्गात् , अभावस्यापि साक्षिभास्यत्वप्रसङ्गेन पाठप्रमाण विलोपाच्च । तत्वतस्तु दु सादिरेवेश्वरानेदः, तस्य भेदस्य मनसा सयोग एव सम्बन्धः, तस्य स्वरूपतस्स्वप्रकाशत्वेपि भेद- त्वेन ज्ञानम्मानसमेव । अत एवाभावस्य प्रत्यक्षत्वानुभयबलात् सनिकांदि कल्पनागौरयमित्येतदपि परास्तम् । यत्त्वात्मनि निरवयचे मनस्संयोगो नोपपद्यत इति, रान, जीवे हीश्वरा. देदो दु.खाद्यवस्थाविशेषः, सच द्रव्यम् , तेन च साययवेनाहकारिकस्य सावयवस्य मनसस्सयोगे मोक्तानुपपत्तिः । नचैवमप्यात्मनि भेदप्रतीत्यनुपपचिः, स्वमकासोपनीतात्मनि भेदप्रतीत्युपपत्तेः । वस्तुतस्तु सयुक्तविशेषणतापि युज्यते । नच निरवयवात्मनि सयोगासम्भवः, अणोरपि संयुत्स्वपूर्वदिग्वतिद्रव्या- वच्छेदेन तद्र्व्यसयोग. अपरदिग्वतिस्वसयुक्तद्रव्यसयोगामायश्च, अपरसयुक्त दिग्पतिरवसयुक्तद्रव्यावच्छेदेन तत्सयोग. पूर्वदिग्व द्रव्यसयोगामावश्चेत्यपच्छे- दक्भेदोपपत्तेः । अपच्छेदकत्व च स्वरूपसम्बन्धविशेषः, मूलाग्रादेरपि तद्वत्त्वे मति तदभारपदनित्यरक्षणापच्छेदकत्वासिद्धेः ।

·- १०२ शाम्ममुक्तावली। [वा ३७. यतु-प्रत्यायोग्यस्यापलीम्बयोग्यानुपति, सास नारतीति, तन्न, आत्मत्वे नेव गनोयोग्यत्वात् । नच परात्मनापि ग्रहणप्रगढ़ , मनमो दिरस्वात- न्ययात् । यहि पदेनाहरद्वारा सदुपार्नरादात्मनोन्य उच्यते । अत एव न परमात्मनो प्रहणमराज, मावामिगदयुपहतचप इव रजस्तमाभ्यामुप हतस्य प्रतिरन्धादग्राहात्याच्च, मनसा तु विगुझेने' त्यादिश्ते । . फेचित्तु - जलपरिमाणो गोपनीयामावग्रहमराजानेय योग्यतेन्याहु , तम, अधिकरणमत्यक्षस्याप्यभापत्यशे हेतुतया तन तदभावादेय तदग्रहोपपते । नग्मनुभूतरूपस्या युभूतपस्य रपान वप रे तापारिस्थवही अभास्वर रूपाभावग्रहराङ्ग , प्रतियागिताहकेन्द्रियेणाधिरणग्रहणस्य कारणत्वात् । नचैव गन्धे दा दयाभावश दभेदयोनाणेन्द्रियेणारणप्रसङ्ग, प्रतियोगिग्राहकन्द्रियेणा भावग्रहे तद्रियेणाधिकरणप्रदणस्य धारण गत् । नचैर वायो रूपाभावस्या चाक्षुपत्रामसङ्ग , दशपत्ते । नचैप ५ पुरन्वयव्यतिरेकानुविधानानुपपत्ति , चक्षुस्सनिस्पस्य लिगत्वात् । सत्यपि सनिक रूपाग्रहणे सत्येव हि तादृशा नुपलच्या रूपाभावानुमानम् । नच लिन्नाग्रहेपि रूपाभावग्रहापाभाव प्रत्यक्ष इति याच्यम् एव राति यस्य पुरुषस्यान्धकारे प्राथमिक वायु ज्ञान तस्य स्मृत्युपते पुरतस्सलियो वायो रूपाभारग्रहप्रसङ्गात् । यदि त्वचेचोपनयोपेक्षित इत्युच्येत , तदाप्तवाक्यशासाचलनादिभि पुरता शाते वायो रूपाभायग्रहप्रसङ्ग इति । यदि सन्नित्वज्ञानमेव कारणम् , या ऽन्येन वेति न नियम इत्युच्यते, तदा प्रठत सनिकृष्टत्वभ्रमे पुरतस्स नियो वायौ रूपाभारमहासङ्ग । यदि पुरत सनिकृष्टत्वज्ञानभपेक्षितमित्युच्यत, तदा प्रठलने वायौ तिर्यगवेषणा रूपाभावग्रहस्यारिद्धिप्रसन । यदि मुसा भिमुख्यमैव पुरतश्शब्दार्थ इत्युच्येत, तदा मुसाभिमुरयग्रहे सति चक्षु स्सन्निकृत्वाभावभमदशाया रूपाभााग्रहप्रसङ्ग । यदि चक्षुरादिमुख्यग्रहण मपेक्षितमित्युच्येत, स्पष्टमेव तर्हि लिनग्रहणमुपपादितम् । नचेन्द्रियसन्निपृष्टत्व शानसहकारित्व प्रत्यक्षमाने अभावप्रत्यक्षमाने वा, तदसिद्धे नापि रूपा भावप्रत्यथे, नीलघटे पीवधामावस्य तेन विनैव अहणात् । एतेन पिशाचा त्वचा ·शतपणी चण्डमारतमहिता। न्योन्यामारोपि पाख्यातः, तस्त्रानुमेयत्वात् । नदि पिशाचगन्दार्थ धि दस्तीति भानमानेश तदन्योन्यानावाद, रितीन्द्रियत्नादियानदे मत्येर। अतो नियमेन वयंप्रहत्यारेशित वादनुमाननेर। एतेन घटे मनरत्ता- मावग्रहोऽपि व्यायाा , रात्रप्या ययादिवयंप्रदनियमात् । नचोर मामयाभावग्रहे पिलगाने गवामहदशायामपि तर नात्यन्तामाक्तेल्भेदयो- अंग्रह, तमात्यभिव्यन्तस्याभियनस्सारताविरुद्ध नात्यभार सदवच्छिनभेदे च व्यसस्त्यात् । नचाधिारणप्रत्यक्षाभाषाच्छन्दामाषप्रत्यासानुपपत्ति , याधि- यमनातनतो धिरत्येवानुमस्यात् । यत्तु- यत्र यत्सत्त्वमनुपधारोधीत्यन रूपणम् , तन, यदा यन यमत्तापादनेन तदुपरम्भ आपादयितु शक्यते तदा तत्र तदनुपधिस्तद भारग्राहिनेति विवक्षितत्वात् । ननु यस्य पुस उपलब्ध्यापादनमम्भर उच्यते तर प्रतियोगितधाप्येतरसरस्पतियेग्युपरम्ममामग्रीसमरधान नमरित, ना ? नाय , अदृष्टावतीन्द्रियघटिरसाममया दुनित्वात् , न द्वितीय , उपर भाषा दनासम्मवार, सहकारिपैरल्यादप्यनुपरम्भोपपत्तेरिति चेत प्रतियोगित- याप्यादृष्टेतरमालप्रतियोग्युपरम्भासचशान तापदम्ति, तारता चापादनसम्भव अतीन्द्रिारारादेरपि शानात्, नचादृष्टविलम्बालारविलम्ब , येन तद्विरदाद नुगलम्भोपपत्तिरगङ्कत । नन्वतीन्द्रियप्रतियोगिरामायग्रहे प्रतियोग्युपरम्भक सकलमत्वज्ञान न सम्मपति, प्रतियोग्युपरम्भक हि प्रतियोगिप्रत्यक्षजनकम् , तत्यचाममिद्धत्वादिति चेन्न , प्रतियोगिवृत्तिधर्म यत्प्रत्ययवार्यतावच्छेदर शरीरप्रविष्ट तत्ममानाधिकरणमार्यतानिरूपितयावतारणसमरहितत्व य विवक्षि तल्यात् । अस्ति हि त गमारप्रत्यक्षे ऽभारचा परानल कार्यतावच्छेद तदच्छिनकार मागेक जन्यप्रत्यकल कार्यतापच्छेदकम् , तदर মিসকিম, সাদ কান্ধব, অহন पारण विशेषणज्ञानम् , जन्यमानत्वावच्छिन प्रति मन प्रभृति , जन्यवार छिनमेव प्रति वारादि । वाया रूपाभावसाशासारे तु रूपसाक्षालारत्व कार्यतावच्छेदयम् , महत्वं कारणमित्यादि । पिशाचल्यात्यन्ताभावग्रहे पिशाच वत्तिधर्मो जातित्वम् , तद्घटितवार्यतावच्छेदर जातिप्रत्ययवमित्यादि ।

·१०१ शाखमुक्कारी। घा-३७. या- शिम एतेनानुगमपयागेन, प्रतियोगिन उतरूपताज्ञानात् अपि ररणस्यालोकादिमत्यशनाय पटादः, यायोर्महत्यशानात प्रतियोगिन उद्दत राशनाल रूपस्य, अधिरणयोग्यवानात् प्रतियोगिनो जातित्वशानाच्च पिशाचत्वस्येति, प्रमेणाननुगौरेय हाभिराम तत्र प्रतियोग्नुपरम्भापादन सम्भको द्रयः एरोनापादनमा शिरिष दूषणमपि निररतम् ; उारूपेणानुगतत्या गनुगतस्य याऽलोकमदायरातियोग्यत्यादरेव दारित्वात् । व्यामिशानस्य सचि रोयनुपलब्धेरशाताया अपारणतया पक्षधर्मताशानाभावेनानुभि ययोगाच मिञ्चि कर्तृकप्रमा आपादयितु शक्या, त प्रतियोग्यत्वमापादन न येन केन चित् , एवं चापादकस्पैर व्याप्तिशानमिति र तेनापायामाकर्नुग्भावानुमितिसम्मव । एतेन प्रतियोगितयाप्यतरगरलप्रतियोग्युपलम्मक्कालीनानुपलब्धियोंग्मा नुपलब्धिरित्येतदप्युघृतम् , प्रतियोग्युपलाभरपदेन प्रतियोगिवृत्तिधर्मावच्छिन्न जनमत्यविवक्षयातीन्द्रियाप्रसिद्धिपरिदारात् । यत्तु अतीन्द्रियप्रतियोगिकामावे प्रतियोग्युपलम्भापादन न सम्भवति, तरय धर्मिणो यप्रत्यक्षतापादयवादिति, तन्न, अन्यापादनमनपेश्य प्रतियोग्यु परम्मापादावस्य विरक्षितत्वात् । न तदनुपलम्भापादकत्वेपि नास्ति, नवा मनसि घटस्वापादनेस्ति । यद्वा या यत्र प्रतियोगिव्यतिरेक प्रयुक्तानुपलब्धिस्सा तनामावमाहिका, अस्ति चैतद्भटे मनस्त्वाभायप्रहे, वायौ रूपामावग्रहे, स्तम्भ पिशाचान्यान्योभावग्रहेच , नतु जल्परिमाणौ पृथिवीत्वाभावे, याया वनुभूतरूपाभावे, आत्मनि धर्माभावे, मनसि घटत्याभावे वा स्ति , तत्रा धिकरणमहनाभावप्रतियोग्युभूतत्याभावादीना प्रयोजकत्वात् । एतेन -- सहकार्यभावात् प्रतिबन्धकाच्चानुपलम्भसम्भवान्न योग्यानुप लब्धिरिति निरस्तम् , सहकार्यमा प्रतिबन्धकसद्भायेप्युक्तयोग्यानुपलब्धेस्म स्वात् । किञ्चाचार्योपदेशो न तावदास्मस्वरूपप्रत्यक्षे ईश्वरस्वरूपाभेदप्रत्यक्षे या सहमारी, तदभाषेप्यह सोऽहमित्युपलम्भात् , नापीश्वरत्यावच्छिन्नाभेदप्रत्यमे, तदवच्छिनाभेदप्रत्यक्षस्य कदाप्यासिद्धस्तर सहकारित्वाकल्पनात् , अवणा- ·शतपणी-चपउमारुतसहिता । चनन्तराषितरदाभेदप्रत्यक्ष एवापारोपदेशश्वयादीनां हेतृत्वस्य स्थी- पारत् । अपित कदि सर्वशाभेदरम्याद सदा दत्तत्वधस्मापरसत्वेनाचार्यो- पदेशाीदा रहमारित्वपैरनुपपतिः, वचनवदभेदस्य तेन वेनोपलम्म गएनन्धत् । यत्वीश्वरत्वविकलानुपरधिमान् ; तमाल तापत् व्यणुककर्तृत्वम् ; नच दपणकरतातीन्द्रियत्वात् स्यभेदातदभेदनुपलभन्मर इति पाप्यम् , अतीन्द्रिसत्रेषि धमे बानारि पर्नमिच्छामि दपघुस बनामीविन स्वे- न्द्रियकलेन ददिशिष्टाभेदोपलम्भमम्मवात् । किश दयणुकदर्तृत्लन् - द्वयोगदाचारयज्ञानचिरीतिमत्त्व विरचितम् ; नचान शङ्करकाशः । नित्यरागिपरेशन पेपरवर, दत्तरिशिष्टाभेदश्रेपलम्मएप; सर्वविपया- परोक्षेग निल्य चस्यापि विपीकरणात् । यत्तु - शाने रविषयकत्वनित्यक- अमरतत्वादभेदानुपलम्भो सात्वीति; सर, रानमारम्भगन् । किञ्च- पियसाक्षात्कारवचलायोगिभिः सच निर्दु सत्यादिरिशियाभेदस्यानुप- टम्मादीवरभेदसिद्धपति । यदुचान् - सोपाधिस्थो भेदोऽसमिति; तन, जीवस्वाशुलेन स्वतः परिच्चिनमा तदर्थमुपाधितरागस्याकरप्यत्वात् । तमोत्क्रान्तिगत्यागतिश्रतिभिः, 'एपे पुगत्मा चेता पेदितव्यः । 'युद्धेोनात्मगुणेन चैवहाराममात्रो हाररोपि र 'फागतमागस्य राधा फरिपतस्य । भागो जीव- र विशेषः स चानन्त्याय कल्पत ' इति अतिमिश्च सूत्रसारैरेव साधितम् । नोऽगुरामेति परमात्मन एवाणुत्व दुर्दर्शत्व प्रविपाद्यते, नचक्षुपा गृत' ' इत्यादिना तस्यानन्तरपूर्ववाप्ये प्रकृतत्वात् , वेदितव्यत्यलिङ्गाच्चेति वाच्यम् ; . * यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संवेदो' ति यच्छन्दयोगेनैतच्छन्दस्य यश्यमाणासमर्थित्वात् । नन तनापि परमात्मैव प्रतिपायत इति वाच्यम् , नहि 'यस्मिन्यौः पृथिवीचान्तरिक्षमोतम्मनसह प्राणेष गरि ' तिवत् साधारत्यमिह प्रतिपायते, किन्तु जीवासाधारणप्राणचित्तेन्द्रियाधारत्वमानम् , अतो जीवपरत्वमेवास्य युक्तम् । नय वेदितव्यत्वलिङ्गाविरोधः, नियन्त- .

·- + , गावगुत्तापटी। वा-३७. निपगानापागागाधनस्यादविता र ग पर "पृहम गदिम्यगनिन्यरुप' मिति परमारमनी महामाया, 'एऽपुरास्मे ' ति और रितिगदनात् । 'युद्धगुणेने' सन सुद्धगुंगेनाराममायः - भारगगुरोग महानिति नाम:, दितालयल्पनाप्ररामात्, अन्यादारप्ररा- मार, वसि समुप्रयागनिकासानन्ययाग, कि भगे सीपः रासार दशापा पुगुणेनामगुणेन पारामगारः, भाग चर्मनूची, विभुत्वयोम्प- विप कर्मणा सावितरन मर पदमणिममायरादशारामात्माल्यपरिमाणत्वात् । इन्द्रिपद्वारा पदाचिदेय दि गरः । पुष्पा गद यंमणुत्वस्य पीसंगार- খুন শাকিয়ামাহার ঘনালা 'पारन्या' दिना। पुन.पृधानात् सामापिसागितिः । नमामोतो नगदासमरामा, भगंभूतशानेने जगत. मात् । गच गणगुग्मायनुपपति., तस्यैव धर्मभूतमानस्य समायापिगुग्गादिपरिणामोपपत्तेः । नर गुणस्यादन्या गृत्यगम्भार, प्रशाच तस्मात् प्रगृता पुराणी' 'तदारय क्षति प्रशारते: पादादियोदक' मित्यादिना द्रश्य पगमात् व्यपि प्रभाया इय यातीयद्रव्यान्तराधितत्वतदपुलीसपदेशान्तरव्याप्यादिकपुषस्यते । तदेतत्- गुणादालोक्य' ' दिति सूत्रधारयोराम् । तथाच सौनग्यचनम्- 'यथा . न प्रियते ज्योतना मम्प्रधानान्मणे. । दोपहाणान ज्ञानगात्मनः नियते तथे । त्यादि अत. स्वत पाउनत्यान्न तदर्थमुपाधिकरपना । जस्तुरा सोपाधिनः परिच्छेदः, तथापि शरीरमेय परिच्छेदोपाधिरस्यात् , उसादे स्तनाभावात् तत्प्रयुगो नि.सादिभेदप्रत्ययस्स्यरूपगोचर एर । नपद दयारानात्मत्वस्यादग्प्रत्ययस्य तत्सरिताविषयत्यस्य च सिद्धत्वात् भेदप्रतीति सोपाधिवगोचरेति चेत् ? यद्येवमहद्वारस्यानात्मत्यमुपजीव्यते, तथा राति परिच्छेदादुपाधिरल्पनप्रयासो व्यर्थः । जल वान्त.परणस्य परिच्छेदोपाधिय त्यम्, अधापि भेदप्रतीतिर्न तनिष्ठा, मानाभावात् , नाहमीश्वर इति सोपा धिक्सामानाधिकरण्यात्तनिष्ठत्वमिति चेन्न,- स्थोऽह जानामांति दारोरोपा धिक्सामानाधिकरण्येपि शातत्यस्याहमर्थनिछत्वात् । अथापि स्थौत्ययत् सोपा धिक्स्यस्यापि सम्भवान्न स्वरूपनिटत्वनिर्धारणमिति न भेदप्रत्यक्षररात् भेर्दै - ·चा-३७) शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता । १०७ ततश्च नाहमीश्वर इत्यनुपलम्भात् सिद्धयति, न पुनरीश्वरो नास्तीति । तदेचे कर्मवश्यानां प्रतिहतिभूयिष्ठसकल्पानामाध्यात्मिकादिदुःख सन्ततिसन्तप्तानां स्वदुःखमूलोन्मूलनाय लौकिकमलौकिकं वा हेतुमन्विच्छतामस्मदादीनामनीश्वरत्वे प्रत्येकं प्रत्यक्षतः परस्पर- मनुमानतश्च सिद्धे न काचिदप्युपपत्तिर्जीवेश्वरत्वं साधयितुमीष्टे । एतेन द्वितीयोपि विकल्पो निरस्तः , स्वशरीरवत्परशरीरेपि जीवानामीश्वरव्यतिरेकस्स दु.खादिसम्भेदसिद्धत्वात् । तस्य च तेपां प्रत्यक्षत्वात् । तथाच सति जीवः ईश्वरादिन्नः चेतनत्वादित्यादी बाधप्रतिज्ञाविरोधादयो द्रष्टव्याः । अथ विरुद्धधर्ममिथ्यात्वेन जीवेश्वरयोः स्वरूपैक्यमविरुद्धमित्युच्यते, तथापि जीवेश्वरयोः सिद्धिरिति चेन्न;- अहमर्थस्योपाधिकोप स्थूलो जानामीति प्रतीतिवदह निय च्छामीति प्रतीतेरावश्यक्तया नियन्तृभेदप्रतीतेरसम्भयात् । ननूपाधिनैर दोपेण प्रतिरन्धान सर्मनियन्वृत्वप्रतिभास हति चेत् ? तर्हि सर्वनियन्तृत्वप्रतिभासः चापि न स्यात् । जीव एव नियन्तृत्वप्रतिभासे वापि उपाधिः प्रतिबन्धक इति चेत् ? तर्हि जीवेशभेदसिद्धौ तस्यैर प्रतीत्युपपत्तायुपाधिगतभेदाध्यासोपपादन मयुक्तम् । तस्मात् स्वरूपगोचरैव भेदाध्यक्ष मितिरिति । प्रत्यक्षासिद्धिहेतुमुपसहरस्तेनैव द्वितीयकल्पत्यापि निरस्ततामाह तदेव मित्यादि निरस्त इत्यन्तेन । कर्मवश्याना मित्यादिना ईश्वरभेदरूपा अपहत पाप्मत्वादिप्रतिपशा धर्मा विवक्षिताः । प्रतिहती त्यादिना सत्यसङ्कल्पत्य प्रतिपक्षधर्मः, दुःसे त्यादिना विजयत्सापिपासासत्यकामत्वप्रतिपक्षधर्माः । आध्या- त्मिकादी त्यय जरामृत्यू अन्तर्गतौ । अनुमानतः निरुद्धधर्मवस्वरूप लिङ्गानुमानतः । अनुमानेन पलित दूपण दर्शयत्ति तथा च सतीति । मिथ्याभूतमेदविषयत्वात् प्रत्यक्षानुमाने न बाधके इत्याशयेन शकते अथेति । तथापी नि ! धर्मिणरसत्यत्व एव निरुद्धधर्मत्वमिथ्यात्वाद्धक्यसिद्धिः, मतु ·शास्त्रगुतावळी । [पा-१७ कार्यकारणापाधिरूपेणाध्यस्तत्वाभ्युपगमात् रज्ज्यारोपितसर्पभूदळ नादेशाध्यस्ततेजस्तिमिरादिविरुद्धवर्गम्य च तादात्म्यविरोधो न स्यात् । न चैतद्युक्तमन्युपेतुम् , व्यावहारिकवेरि यथालोक व्यव स्थाप्यत्वात् । आरोपितोगयराघदशायामप्यधिष्टानमात्रपरिशेष एक, न पुनरारोक्तियोस्तादात्म्यम् , नाप्यधिष्टानारोपितयोः ; अन्यथा गर्वशून्यत्वे रावस्त्यत्वे का पर्यवसानात् । तैमिरिकम्य चन्द्रे चन्द्रान्तरवत् स्वस्मिन्नेव स्वाध्यासात् अविरोध इति चेन्न उपरिदेशस्य तन चन्द्रान्तरान्यासाधिष्ठानत्रचन्द्रम्य वा द्वित्वाध्यासाधिष्ठानत्वमिति न कचिदपि म्वस्मिन्नेव स्पाध्यायः । स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वायुक्तेरपि निरापारत्यादिमात्रे तासर्यन् । तथापि चन्द्रद्वित्वकल्वरूपभेदायासः, तन्नित्तौ स्वस्पैक्यमवि- रुद्धमिति के ! हन्तवमचेतनवर्गेपि किन कल्ल्यते। सन्मि- च्यात्वप्रतिपादनबलादिति चेन्न. नेह नानाम्ती' त्यादिना ' तन्मिथ्यात्वेषि, अन्यथा रज्वारोपितसर्पभूदनयोस्तेजस्तिमिरयाश सत्यभूद- लनवतेजस्त्यतिमिरत्वादिधर्मागा मिथ्यात्वादेक्यप्रसट्न इत्यर्थः । ननु जीये- श्वरयोः पारमार्थिकन्यामागदुपपत्तिनिरपेशवाद्विदधमेबारेयस्यसिदो को दोप इत्यत आहे व्यावहारिकत्वेपी ति । भेदस्य व्यावहारिकथान व्याय- हारेकैक्यसम्ममः, धर्मिमिथ्यात्यान तात्विकैश्यसम्भवः, तथैव सर्वभूदल- नादिपु व्यास्थादर्शनादित्यर्थ. । ननु व्यवहारदशाया यथालोक व्यवस्थाख, भेदनित्यनन्तरमैश्य भविष्यतीत्यवाद आरोपितेति । ननु सर्पदलनव- मात्र जीवेश्वरी द्वापयध्यात्तौ, किन्तु ईश्वरे जीवोऽप्यस्त इसत्राह नापी ति । ननु स्वे महिनि प्रतिष्ठितः" पति विश्वस्यात्मेश्वर' मिति अत्यवगतस्वा- भयत्वस्वेश्वरत्ववत् स्वाधिष्ठानत्वमपि न विरुध्यत इत्याशय दृष्टान्तानिशा दूपति खमहिमे ति । तनिवृत्ति - तस्य नित्यनित्ति , तेग मिथ्यात्वं ·. वा-३७] शतदूषणों चण्डमारतसहिता। ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपरामस्तनिषेधाभ्युपगमात् , यत्रत्वम्य सर्वमात्मैवा भूदिति वाक्यशेपेण वदनभिमतत्यापि रार्यन्वरूपैश्यस्य स्व रसमठीते । प्रत्यक्षादिसिद्धपिरोधानुसारेण तर तादात्म्यं परि- त्यजाम इति चेत् । तार्ह सैव दृष्टिनीवे वरयोरपि किन निक्षि- अन्यथा पालात्ययापदेशस्य विरोषप्य च निर्मूलले प्रतिवाद्यपि यक्किमपि शासन निगृहीत । नापि तृतीय. । शास्त्रमपि हि एड्सशो जीवधरयो दमेव कण्ठोक्त्या कचित्प्रतिपादयति, प्यते । विवक्षितम् । ननु रिद्धधर्ममिथ्याप्पैक्ये अनाभानादनेतनवर्गस्य नेम रेक्यमित्यपाइ यत्रत्वस्ये ति । शाखमपी ति । MAN NAAD यदयाद -नवनः मनालारप्रसिद्धत्वान्मिथ्यल रनयनत् । भत्यारविरोधात गतिभंदगोचरा । ७ अस्ति हि पामराणामपि नाहमीवर इति भेदम यशम् , अनुभवसिद्धेथे च न भतितात्पर्यम् , किन अहमथे प्रतीयमाने भेदस्य उत्तरीत्या परि छिन्नत्यप्रतिभासानुरोधेन सोपाधिकतया मिन्यात्वेन न तर तत्रावेदक अतितारपर्यम् ; किय - भेदरानादनवद्यम मावेन तस्य रत्परप्रतिजन्यस्या योगध ; प्रत्युत 'उदरमन्तर कुरते । अय रस्स भय मक्तीत्या' दिना विपरीतफलमेव भपते ; किञ्च ‘नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे' त्यादिश्रुतिभिरनधि गताबाधितप्रयोजनरझेदामारपती प्रतिपादित वाच्च,- न भेट्स्सत्यो नवा भत्यर्थ इति । तत्र मानान्तरसिद्धत्वात् भेदसम तत्र अति प्रमाणमिति किमिद ममामाण्यम् । किं सापेक्षत्यम् , किंवा भ्रमानकत्वम् , उत तात्पर्याभाव.. , ·+ शाम्पमुक्तापळी । चा ३७. নয় , যুষা(27 অন্নান্যালবাগ ধৰণে - सिद्ध । न द्वितीयः, पुरपस्यप्रत्यक्षरदेव प्रतिप्रत्यशयोरन्यतराप्रामाण्या सिद्धः। मानान्तरसपा हि प्रामाण्यमेव साधयति । न तृतीय , माना न्तरमगरस्य प्रामाण्याश्चासहेलेन तस्य तात्पर्याभागहेतुत्वासिद्धे । मानान्तर शिवाभ्योधने प्रयोजनाभासन राम मामाण्यमिति नेन , प्रयोजनामावपि प्रसशादेः प्रामाण्यदर्शनात् । ननु सर्वश भगवन्तगार याद्ययावस्त्रमा भदोन नियमाध्यपनाध्यापन पारणादिभिर्मह्ता प्रयत्नेन पर यंगानो वेदो लेशतोऽपि न व्यर्थीभरितुमई तीति चेन, - जगादिप्रयोजनस्य निष्प्रत्युदत्वात् । गच तत्मयोजन स्वाभाविनमर्थपरत्व विहन्ति । किन्च परमपुरुपायोपाराना प्रीतमगवर्धीनत्वात् भेदनुभ्यभाये सदुपासनाराम्भवात् भेदबुद्धि परमपुरुषा थोपयोगिनी । भेदस्य प्रत्यक्षशिद्धत्वात् तस्यैाय पुरणार्थस्स्यादिति चेत् ? परमपुरुषार्थोपयोगिभेदप्रतिपादनाविशेषे तस्यैवेति कुतो निणीयते । अपि च भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्येपि कस्यचित् भेदप्रत्यक्षस्य राधिसत्वदर्गनेन भेद- प्रत्यक्षेप्यनाश्वासप्रसङ्गे तन्निवृत्तये निर्दोषश्रत्या भेदप्रतिपादन युक्तमेर । किन्च उदृष्टयापादितभेदमिथ्यात्यनिररानमपि प्रयोजन घटत एव, आहुरसदेवेदमम आसीदि । ति वादिनिरसनमपि हि दृश्यते । किश्च- भेद वाक्यापातप्रतीत्या भेदशास्त्रप्रवृत्तिवारणार्थमद्वितीयात्मश्रवणनियम इति त्वदुत्त- रीत्यवाद्वैतवाक्यापातमतीत्याद्वैतशास्त्रप्रवृत्तियारणार्थ भेदभतिमि तत्प्रतिपादन मिति किन्न स्यात् । अपिच वैधर्म्यमेन हि भेद , ततश्च जीवे किञ्चिज्ज- स्वदु खापरत्वादिरूपवैधय॑स्य प्रयक्ष चेपि कर्मवश्यत्वसृज्यत्यपाल्यत्वनियाभ्यन्य शेषत्वशरीरत्वादिधर्माणा परमात्मनि नियामकत्वादिसर्पवैधाणा च न्तरामासत्वात् तेषामेव अतौ प्रतिपादनातन न कश्चित्क्षुद्रोपद्रव । किञ्च कस्ता भेदधतेळानुगदतया भेदे तात्पर्याभार उच्यते । द्वा सुपर्णे' ति श्रुतेः, तर भेदप्रतिपाद तस्यानशनार्थत्वात् । नापि 'समाने वृक्ष ' इति श्रते , विशोकतानिमित्तदर्शनविषयतया प्रतिपादनार्थ पृथगात्मान' मिति अते , भेदशानन्य मोक्षोपायतया प्रति माना न तावत् . -- जात्। नापि ·स्यापि । . १ , लक्ष वा ३७] शतदृपणी चण्डमारतसहिता । १११ पादनार्थत्वात् । 'जयोन्तर आत्मानन्दमय ' इत्यस्य ' स य एप पि' दिल्या दिना भेदजानान्माक्षप्रतिपादनार्थत्वात् । तस्मिधा यो मायया सन्निगद ' इत्य पृथगात्मान' मिति अत्यनुरोधेन मोशाय ज्ञातव्यपार्थस्यप्रतिपाद नार्थत्वात् । एव सर्वत्र स्पष्टम् । औपाधिस्त्वेन मिथ्यात्वात् भेदो न शास्त्र प्रतिपाद्य इत्यपि न, परिच्छेदार्थमुपाधिकल्पनस्य निरस्तत्वात् । यत्वप्रयोजन स्वात् भेदो न शाम्मतात्पर्यमिति, तन, 'छ यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति पीतशोक' इत्यादिभिर्मेदशानन्य मोक्षसाधनत्वावगमात् । यत्तु - भेदज्ञानस्य विपरीतपल अयत इति, तन्न, असिद्धे , उदरमन्तर कुरुत' इति श्रतेस्तारत् एतस्मिनात्मनि अपि, अरम् - अल्पम् अल्पमपि, अन्तरम् - भेदमपि, य उरुते जानाति, अथतस्य, भयम् जन्मादिभयम् , भवतीति नार्थ 'यदा पैग' इति पूर्ववाश्योक्ताभयहेतु प्रतिधाप्रतिकोटिभूतोह्यन्तरशब्दार्थो वाच्य , प्रतिष्ठाशब्दस्य नैक्यमर्थ , णाया स एव दोप , लाभार्थविदतिधात्वस्वारस्थच, ऐक्यस्य च नित्यप्राप्त तया ज्ञानरक्षणाया वाच्यत्वात् सप्तम्यस्वारस्यच, ब्रहाण ऐक्यप्रतियोगित्व विवधाया तृतीयाप्रसङ्गात्, स्वप्रतियोगिफ्याधारस्वविवक्षाया सस्ये अत प्रातठाशब्दस्याभेदपरत्याभावान्ना तरशब्दो भेदपर , तथाच सति परोतेानपरत्वेनास्वारस्यम् , तस्मादयमर्थ टाशब्दो दृढसम्बधवचन , तस्य चोपास्योपासक्भावरक्षणसम्बधविशेषपर्यन सान युक्तम् , सरूपत प्रतिष्ठितत्यस्य नित्यसिद्धत्वात् 'ब्रह्मसस्थोऽमृतत्व मेति " भोनिय प्रतिष्ठम् । 'तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशा दित्यादिप्रयोग दर्शनात् । अतरशब्दोऽपि त प्रतिकोटिभूतार्थपरो वाच्य , सच विच्छेद , तपरत्यच निरन्तर सान्तरमित्यादिप्रयोगायुक्तम् । अतो ब्रह्मोपासनान्मोक्ष , तद्विच्छदाच्च ससार इति - वाश्यार्थ । 'नेह नानास्ति किञ्च ने' त्यलापि नानाशब्दो विनार्थ, 'चिन भ्यान्नानागौ न सहे' ति सूनेण विनार्थे व्युपादनार , 'पृथग्विना तरेणते हिरूनाना च वर्जन' इति अमरोत्तेश्च । ततश्च ब्रह्मण पृथग्भूत तदप्रकारभूत स्वनिष्ठ वस्तु नास्तीत्यर्थ । त्यध्याहार, . . - अथ ·. ११२ शापमुक्तापली। [वा-३७, येन्यथातो पिदु' रित्यापि न भेदाननि दापरत्वम् , भूमविद्याया अभेद परत्वस्यादमात्मत्वसमर्थने निरस्तत्वात् । अतःसनिात्येन ज्ञाने 'एवमेपा- मुम पुण्यचितो लोकः क्षीयन ' रति सप्पोककारणलेन उराकर्मवस्यत्व रूपमन्यराजत्व स्यादित्यर्थः । 'जय योन्या देवतामुपास्त' इत्यपि स्वावन्न्य शाननिन्यापरम् , नचैव लक्षणामसरः, अहमन्य इति न हि अहम्बु ः स्यपर्ययगापित्य एव सात् , अनोऽहम्युद्धेः पत्ननिशेप्यभूतसपर्यन्तला- भापान जानातीति निन्द्यते । तस्मात् पृथगात्मान ' मिति भेदशनस्य मोक्ष साधनत्योपदेशान पेनापि पाक्पेन तीनदारान्भवः । - - - श्रुत्यन्तरविरोधर भैरः अत्यम् इत्यपि न ; 'अटो द्रष्टे' ति अन्याइएस्य नियन्तुष्टः मतपेन बादशत्येव द्रष्ट्रन्तरस्य निषेधात् ; अन्यथा प्रमाणान्तरविरोधात् । या- अस्मिन् कामे देवदा एव पुरुषो नान्य इत्युक्ते न पुरुषमा निषि यते, किन्तु नैवविधोऽन्यः पुरुष इति बुद्धिस्थस्वातन्त्रवादिमितियपुरुषान्तर निविध्यते । चि नान्योतोस्ति द्रष्टे' येतायता दृष्टून्तरनिषेधसिद्धौ अतरशब्देन विशिष्टपरानों विशिष्टान्यनिषेधार्थ एव । गनु रामानाष्ट्रनिपेये 'नान्यो ऽतोऽस्ति श्रोते ' त्यनुपपनम्, ब्रमणि श्रवणमननादेरसम्भवात् , जीवाभेदपरत श्रवणादेजवलायुक्तमेव । 'अष्टोद्रो' ति पूर्वगत्येपि जीवाभेदपरत्यादेघ अयणादिकीर्तनमिति चेन; अन्यो द्रष्टा नास्ती यनेनास्त्र द्रष्टुत्व प्रतीयते, नच त्वया ब्रह्माणो द्रष्टुत्व मिप्यते । आसन्दाम्वारस्य च दर्शितमेर । अस्तिपदालारस्य च, तस्य स्वरूपनिषेधे स्वारस्यात् । मेदपरत्वे भरतीति हि नवितबम् । 'य आत्मनि तिष्ठ' निति 'एपत आत्मान्नर्याभ्यन्त ' इति पूर्व भेदप्रतिपादनेन स्व प्रकरणविरोधात्, एप्त आत्मान्तर्याम्यमृत' इति वायविशेषविरोधात् , प्रतिपर्याय 'एषत आत्मान्तर्याम्यमृत ' इति अत्यादरेण व्यतिरेककीर्तनेन कृत्त स्यापि प्रकरणस्य भेदतात्पर्यावगत्या महापाक्पतात्पर्यविरोधाच्च नैतद्वाक्यमभेद परम् । एषत आत्मे' त्यात्मशब्दः स्वरूपपर, पपया उपचार तार्थप्रराङ्गात् , आत्मशब्दस्यापि शरीरप्रतिसम्बन्ध्यात्मन्येव स्वारस्यान्च - - नत्र ·एषत आत्मे - . , . या-३७] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता । ११३ श्रयणाद्युपपत्तिः क्यमिति चेत् ? पूर्वहि प्रतिपर्याय नियन्तृत्व प्रतिपादि तम्, तदपेक्षित ज्ञातृत्व द्रष्टेत्यादिना प्रतिपाद्यते ; पूर्व ' यमात्मा नवेदे। ति ब्रह्मवेदननिषेधात् नमज्ञानान्मोक्षश्रत्यनुपपत्तिः, त्यायुप देशययं चेति राक्षायामहष्ट इत्यादिना निषेधतात्पर्यमुच्यते । अहए इति । रूपसाक्षात्कारागोचरः, चक्षुरविषय इति यावत् । अत:- शब्द साक्षात्काराविषयः, श्रोत्रांविषयः । अमत:- मानसमननाल्यविचाराविषयः अप्रतयः । अविशातः, बुद्धिकार्याध्यवसायो विज्ञानम् , तदविषयः । द्रष्टा - रूपसाक्षात्का । श्रोता शन्दगोचरसाक्षात्कारवान् । मन्ता विचार्य गोचरसाक्षात्कारवान् । विशाता - अध्यवसेयसाक्षात्कारवानित्यर्थः । अन्यथा द्रष्टा श्रोतेत्यादेः श्रवणमननादिकर्तृपरत्वे अदृष्टाश्रतादिपदाना तनिषेधकत्वस्य वाच्यत्वाद्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्यादिश्रुतिराधः । एवञ्च 'नान्योऽतोऽस्ती' त्यत्रापि श्रोतृमन्त्रादिपदस्य न श्रवणमननादिकर्तृजीयपरत्वम् , येन द्रष्टश्रोन्ना द्यभेदाजीक्यसिद्धिः । तस्मादेतत्सदृशः किमन्यो विद्यत इत्यपेशाया तन्नि पेधति 'नान्योतोऽस्ती' ति । 'सकाराण करणाधिपाधिपः न चास्य कभिजनिता न चाधिपः । 'पति विश्वस्यात्मेश्वरम् । समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । ब्रह्मा मामाश्रितो राजन्नाह कञ्चि दुपाश्रितः ॥' से वेत्ति वेद्य नतु तस्यास्ति वेत्ते' त्यादिप्रतिस्मृति अन्यान् प्रति कारणत्वरक्षकत्वशेषित्वाश्रयणीत्वाद्यभिधाय, तस्यापि कारणा- धिपान्तरादिशहानिरासाथै कारणाधिपान्तरादिनिषेधवत् , सर्वेतरान्तरत्वनियन्तृत्वा घभिधानानन्तर किन्तश्याप्यान्तरस्तन्नियामकः कश्चिदस्तीति शङ्कानिरासाय तनिषेधः क्रियते । अतोऽधिकः असापि नियामको ऽन्यो द्रष्टा नास्ती- त्यर्थः । 'न विष्ण्वाराधनात् पुण्य विद्यते कर्म वैदिकमि ' ति वदवधौ पञ्चमी । नान काचन भिदास्ती' त्यत्रापि नृसिझाभेदेन प्रणवप्रशसापरत्वान्न जीवे श्वराभेदसिद्धिः । 'द्वातुपर्णे' ति । जीवस्य द्वौ पर्णी पुण्यापुण्यरूपो ऐहिकामुध्मिकश्रेयस्साधने या, इश्वरस्य निमहानिग्रहसङ्कल्पो, सयुजौ - अवि- नाभूती, सखायो - लीलापरिकरत्वभोगमदत्वाभ्यां परस्परोपकारको, वृक्षमित्येक. या- - ·शास्त्रमुक्तावळी । घा-३७ चनेन एक्त्वलाभाद्क्षस्य द्वाभ्यामेवरूपसम्बन्धार्थसमानशब्दः, ततध नीवेनेर ईश्वरेणापि शरीरसारीरिमावसम्बन्धो लभ्यते, पिप्पलदान्दः पहन बचनः रयिकसुरसमुपलक्षायति, सादु-मुज्यमानमासतिपदम् , येराग्यस्या जनकमित्यर्थः । ननु - अर्थ मन्त्रः पेनिरहस्येन्तःकरणजीयपरतया व्याख्यातः 'जयो- रन्यः पिप्पलं रसात्तीति सत्वम् , अनभानन्यो अभिचाकशीति अभिपश्य- तीति यः, द्वावती सत्यवशायि ति। अत्र स्वाद्वत्तीत्येतदन्तस्य बास्यस्य सत्यपरत्वम् , अनभनित्यादेः क्षेत्रशपरत्व च प्रतीयते । नच सत्यक्षेनशाम्दी जीवपरमात्मपराविति वाच्यम् , तयोरन्तःकरणजीवपरतया प्रसिद्धत्वात 'तदेतत्सत्य येन स्वम पश्यतीति अथ योऽय शारीर उपद्रष्टा स नः' इति पैनिश्रत्यय तथा व्याख्यातत्वाच । येति करणत्यप्रतीतेस्सत्य ह्यन्त: करणम् । स्वप्नद्रदृत्वाध क्षेनशो जीयः । इति । उच्यते, न तावजीवपरमात्मपरल्यमस्य मन्नम्यापयदि शक्यते, अनेन मन्नेण तुल्यार्थतया प्रत्यभिशायमाने 'रामाने वृक्ष ' इत्यान्तरमन्ने जीरपरयोः प्रतिपन्नत्वादस्य मन्त्रस्य तदैवार्याच्च ।। 'समान वृक्ष परिपस्थजाते। 'समाने वृक्षे पुरुपो निमम ' इति तयोरैकाध्ये हि प्रतीयते; 'समाने वृक्ष ' इत्यत्र च पुरुषो जीवः, अन्त:करणस्य पुरुषशब्दवाच्यत्याभावात् , 'शोचति मुह्यमानः' (पश्यति पीतशोक) इति पदानामस्वारस्यपसाच्च । अन्यध परमात्मा, ईशान्दोत्तत्वात् , स्वविषयशानेन वीतशोकत्वहेतुत्वाच्च । न केवल मनन्तरमन्तैकार्यात् द्वासुपणे ति मन्त्रस्य जीवपरमात्मपरत्वम्, किन्तु ' स्यादत्ति अनभमन्य ' इति भोक्तृत्वाभोक्तृत्वश्रवणाच्च तदवसीयते; चक्षुःोत्रादीनां द्रष्टुत्वश्रोतृत्वादिवदन्तःकरणस्यापि वरणत्यादेव भोक्तृत्व हि न सम्भवति । जीवस्य च वृक्षशब्दोक्तदेहपरिप्यङ्गदशायामेवानश्नत्त्वमपि नोपपद्यते । तर्हि पैङ्गिश्तेः कोऽर्थः १ उच्यते, सत्व- बद्धजीव', 'द्रव्यामुव्यवसायेषु सत्वमस्त्री तु जन्तुष्यि' ति नामानुशासनाजन्नुपरत्वावगते, जन्तुश्च चेतनः, 'प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्यशरीरिणः ।' इति नामपाठात् ; 'चन्यान्विनेष्य . .

·.. -- . पा-३७] शतपणी-चण्डमारतसहिता । ११५ निय दुष्टयत्वा' निति प्रयोगात् ; नवदामि प्रथिव्या पा दिवि देवेषु या पुनः । सत्य प्रतिजेच्च पदेमिस्स्यातिभिर्गुणेरि' ति दर्शनाच्च । क्षेत्रशयन्द- धात्र परमात्मपरः, अन्तिप्रसिदाफाशप्राणादिशन्दवदांनुपपत्त्या परमात्म परत्नोपपत्तेः; विणोनामसदयमित्युपक्रम्य 'क्षेत्रशोऽशर एवचे' ति प्रयोगात् । क्षेत्र जानातीत्यत्ययायस्य तस्मिन्नेव पुफलत्वाच्च । मोक्षधर्मे "ततस्दैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमम्जया । प्रतिन्ति दिजश्रेष्ठ क्षेत्र निर्गुगात्मकम् ॥ रावास यानुदेव क्षेत्र पिस्तिया" इति , तर 'विश्वमूर्षा विश्वभुजो विश्वपा दाशिनाशिरः । एपश्चरति मेरे पैरचारी यथामुग्नम् । क्षेत्राणि च दारीराणि ज्ञानानि च शुभाशुभे । तानि येति स योगारमा ततः क्षेत्रश उच्यते॥' दति प्रयोगात् । शरैर कपिलामुरिसयादे. शानानामामुरे क्षेने क्षेसशो द्रष्टा शुचि रुपेक्षकः । ज्ञातृगे बुध्यमानाप्रतिबुद्धयोः परममृत विदित्वा निरययवम- नामयमस्माद्दु.साद्विमुच्यतएवे ' ति वुध्यमानापतिदशब्दाभिहितयोः चिदचितोः परस्य क्षेत्रज्ञशन्देनाभिधानात् । तर पञ्चविंशतितत्यानि धर्गशन्देनोक्त्या, 'एत रमावर्गादपमृत्तोपवर्गद. वेनशचिरपेयोनुध्यमानाप्रतिदयोः परस्ता ' दिति, तर- अन्यदुदकमन्यत्पुष्करपर्णन्तयान्यत्क्षेत्रमन्य पुरुषः पञ्चविंशरः, अन्यश्चास्मात् क्षेत्रर' इति, पुनश तत्रैव - ‘एवमामुरे अन्यद्रव्यमन्यः पुरुषः पञ्चविंशति तत्वमन्योऽस्माक्षेनन' इति पञ्चविंशात् परस्मिन् क्षेत्रशशब्दप्रयोगात् । सना- मारनारदसवादे च-'पश्य पश्यति पश्यन्तमपश्यन्तच पश्यति । पश्यन्त पर पश्यात् पश्यापश्ये न पश्यतः ॥' इति लोरमुक्त्त्वा, 'प्रति क्षेत्र क्षेत्रज्ञ चापरः क्षेत्रापड्विानुपश्यति नतु पञ्चविंशय क्षेत्रज्ञः प्रतिर्वा पर क्षेनन पश्यती' ति प्रयोगाच्च । अन यात्मशब्दवत् क्षेत्राब्दस्य जीवपरसाधार णस्य पञ्चविंशपरशब्दारोपितस्य जीवपरमात्मविषयत्वदर्शनाच्च । योस्यात्मनः कारयिता त क्षेनज प्रचते। यः क्रोति तु पर्माणि स भूतात्मेति चोच्यते ॥ इति मानरमयोगाच्च । 'तदेतत् सत्य ' मिति । येन फारणेन स्वान पश्यति तेन कारणन जीव इत्यर्थ । अन्त करणपरत्वपक्षेपि 'येने' ति करणपरत्वमनुप- परमतेन्त.वरणस्य क्तवान्जामशाया जपामुमयदात्मनि ज्ञातृत्वारोप निमित्ततया स्यन्निदुपचारावरणसम्भपि यमदीने न स्थन्चिदपि पर , । मम् ·शास्त्रमुक्तावळी । चा ३७. णत्वम् , स्वपदर्शनस्य साक्षिरूपत्याग्नीकारात् । 'अपयोऽय' मिति। शारीर. स्वादप्मृत्वाच्च क्षेत्रश इत्यर्थः । यद्वा - 'येने ' ति कर्तरि तृतीया, पश्यती त्यन्त वितण्यर्थ., दर्शयतीत्यर्थ , देवदत्तेनोदन पाचयतीतिवत् , उत्तरवाये प्राशस्य प्रतिस्यात् स एव फर्ता । यद्वा -- करणेवाल तृतीया, ब्रह्मणधिद चिदुपादानत्यश्रवणानुपादानत्वस्यावस्थाश्रयत्वरूपतया जीवोपादानत्वस्य तदीय शानावरधाश्रयत्वरूपत्यात् तमच जीवस्य घटकत्वात् परमात्मनि जीवगतस्वप्न दर्शनाश्रयत्व प्रत्यपि घटकतया परमात्मन सनदर्शने जीरस्य करणतया व्यपदेशो युक्तएव । अस्मिन् पक्षे 'शारीरउपद्रष्टे ' त्यत्रोपद्रष्टत्व स्वप्नद्रष्टुत्व मेव । अतो 'दामुपणे ' ति मन्त्रो जीवपरमात्मपर । अन्न समानशब्देन जीवशरीरस्य परमात्मशरीरत्वप्रतिपादनात् तस्यच भोगार्थत्वनिषेधात् श्रत्य तर प्रसिद्धसार्यशरीरत्वप्रयुक्तमेव एतच्छरीरत्यकीर्तनमित्यवगमात् , पूर्वखण्डे सात्म त्योति सर्वशरीरत्वनिव-धना, मतु स्वरूपतादात्म्यनिरन्धनेति सिम्यति । स मा धीर पाकमात्मा विवेशे' ति वाक्ये, पारम् - बाल माम् , धीर परमात्मा, आविवेशेति जीवशरीरत्व पुनरपि पृथक् प्रतिपाद्यते । पावेतौ ? मुपर्णी । अशनानशनयोश्च को हेनुरित्याकाक्षायामाह ' रामाने वृक्ष' इति । निमग्न - जलनिमजनेनेव तिरोहितस्वरूप । अनीशया - प्रकृत्या, ईष्ट इती दशा, सानेत्यनीशा, 'हलचे ' ति घम् । मुह्यमान - विपरीतज्ञानमशान च प्राप्त । अनयाह वशीभूत कालमेतर बुद्धवान् ।' इति मोक्षधर्मवचनात् । यता ईशा ऐश्वर्यम् , 'गुरोश्च हल' इति भावे अप्रत्यय , ईहेतियत् , अनीशा अनैश्वर्यम् , शोकनिवर्त्तनासामर्थ्यम् । कदा तर्हि शोकमाक्षो भवतीत्यत जुष्ट' मिति । स्वस्मिन् प्रीतिमन्तम् । भगवत्प्रसादेन स्वस्मादन्य कश्चिदीश्वरोऽस्तीति यदा पश्यतीत्यर्थ । आदिकर्मणि ज । अयमीशमस्य महिमान च पश्यतीत्य वय समुच्चेतव्यग्लाच्चशब्दाध्याहार । अथवा नरमानय परन्तुरगम्' . 'विचिदिपान्त' 'यशेन दानेन तपसानाशवेने' स्यनेवाध्याहार । 'इति'- इत्थम्भूतम् , द्वासुपर्णत्याद्युत्त नियन्तृत्वापहतपाप्म- स्वादिरूपम् । यदेत्युचेस्तदा वीतशोको भवतीत्यर्थ । 'अस्तिर्भवतिपर . . आह ·वा-३७] शतद्पणी-चण्डमारुतसहिता। प्रथमपुरुषो ऽमयुज्यमानोपी । ति चचनादस्तिभवत्योश्च रामानार्थयात् 'पञ्चदशान्याज्यानी' त्या मवन्तीति कल्पनयत् भवतीति कल्पनात् । 'अथ य दहात्मानमनुविद्य अजन्त्येताच सत्यान् दामानि' ति वर्मधर्मि- णोरुपास्यत्वकीर्तनम् । 'समाने वृक्ष " - भुक्ते , . अन्य. न्यात्मना, यत्तु - बिम्बप्रतिविम्वभावेन भित्रयोजीवनाणोशरीरेवस्थानं 'वामपणे, इत्यत्र च प्रतिपाद्यते, जीवस्य पर्णो धर्माधर्मी , ब्रह्मणोविद्यातत्सम्बन्धी, सयुजी - युक् बन्धः, तादात्म्यम् , ससायो- जीवे. नेश्वरः प्रसिद्धिं गतस्तेन च सः, अनेनोपकारेण सख्यम् ; इतरपदानि स्पष्टार्थानि, पूर्वखण्डे 'ब्रौवेद विश्वमिद वरिष्ठ ' मिति ब्रह्मणस्सर्वात्मत्वे निर्दिष्टे भोक्त्रभेदात् ब्रह्मापि भोक्तृ स्यादित्याशङ्कायामय मन्त्रः पठ्यते । यो द्वी रिम्यप्रतिविम्बभूतो जीवेश्वरावस्मिन् शरीरे वर्तेते तयोर्मध्ये, 'अन्यः' धुद्धिप्रतिविम्बभूतः , तदभेदाभ्यासात्तद्धर्माभिमानी, अत्ति कर्मफल स एयान्यः सन् बुद्धितादात्म्यरहितः, स्वरूपभूतचैत 'अनभन्नभिचाकशीति' भोगरहितः प्रकाशते, औदासीन्यबो- धाभ्या साक्षिमानमित्यर्थः । 'अनभन्नन्य' इत्यमान्यशब्दः जीवस्यैवानुपहि तरूपपरः, नत्वीश्वरपरः, देवदत्तो यामेणाक्षणा पश्यतीत्युक्त तदितरेण दर्शननिषेध पदर्भादीश्वरे तनिषेधसिद्धेस्तदुक्तिवैय्यात् । कथ भोक्तृजीवस्याशनायादि राहित्य स्वरूपम् ? आगन्तुक्स्य स्वरूपपरत्वायोगात् ; नच तत् स्वाभाविकम् । जीवस्येदानी भोगविशिष्टत्वात् , नहि दण्डविशिष्टस्तदानीमेव दण्डाभाव विशिष्टो भवतीत्याशक्य , भोगस्य कल्पितत्वात् अधिष्ठानस्य कालत्रये प्यारोप्यशून्यत्वाद्दण्डिवैषम्यम् , नहि सर्पबुद्धिगृहीता रज्जुस्तदानीमपि सर्प रहिता न भवतीत्यभिप्रेत्याह 'समाने वृक्षे पुरुप इति । 'समाने' पिम्पप्रतिविम्वरूपजीवेश्वराश्रये शरीरे, पुरुषः - युध्द्युपहितः, फर्तृत्वाअभिमानवान् , स्वरूपेणाप्रकाशानिमनः, अत एव तत्कारणमोहावृतः, 'अनीशया' -- स्वस्यानन्दरूपेश्वरमावाप्रतीत्या, 'शोचति' विषयागमापाय निमित्तदुःसमनुभवति, नचानीशा ईश्वरत्वाभावस्तृतीयया शोकहेनुत्वेन निर्दिष्टः, .. - 'निममः'- .

·। यदा . . ११८ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३७. नतु तदप्रतिपत्तिरिति वाच्यम् , तथा सति तस्य तव मते मुत्तावपि सत्त्येन तदापि तन्निमित्तशोकप्रसङ्गात् ; अस्मन्मते इदानीमपि तदभावा- दशानमेवानीशा । अत एव जीवेश्वराभेदसाक्षात्कारातन्निवृत्तिमाह । 'जुष्टम् ।। कार्यकारणसङ्घातत्सेवितम् , अविवेरिभिः तदात्मतया गृहीतम् , अधिकारी, 'अन्यम् ' - विवेचनाच्छरीरनयसाक्षितयावगत दोधितत्वम्पदार्थम् , ईशम् ' - ईश सन्तम् , ' पश्यति' ईश्वर इति स्वात्मान पश्यति, साधा करोतीति यावत् । तदा, अस्य '. आत्मत्वेनावगतस्य, 'महिमानम् '. अपरिच्छिनानन्दात्मकताम् ; 'इति ' . एति । नान्तरीयकतयानर्यनिवृत्तिच दर्शयति 'वीतशोर ' इति । अथवा - विवेकवैराग्यादिभिः प्रक्षालितादाय मलेस्सनकादिभिर्नरन्तर्येणात्मत्वेन सेव्यमानमन्य कार्यकारणराड्यातादिक्षण मीरा यदा पश्यतीत्यर्थ , नतु यदा जीवादन्य पश्यति तदा तस्य महि- मान प्रामोतीत्यर्थः, तथा सति जीयेश्भरतदुभयभेदाना शान मुत्तौ हेतु स्स्यात् , तथाच 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था अपनाय विद्यते' इत्यादिशानशेयनियमश्रतिनिरोधस्स्यात् । किञ्च - भेदे अस्य महिमानमि' स्येतद्विरुदम् , अन्यस्यान्यदीयमदिममाप्ययोगात् । तत्सहामहिमानमिति यल्पनाया लक्षणामसम्मान ; अत एव न रातिमात्रपरतयापि प्यारन्येयम् , राम्भवति मुरयात्यन्तपरोक्षार्थताया अन्याय्यत्वात् , 'नमवेद नमेर भपती' ति यास्योपविरोधाच्च । अनच शानाोरनित्तिः न गुप्तादायि गाव. शेपा, किन तारणपुप्यपापयोः तयारशानस्य ग मित्तत्वादालन्तिी. त्याह यदा पत्य. पश्यते स्वर्ण मिति । 'निरसन' इत्यपिया. 'परम साम्य मित्यैक्समाद, अपनसारपेपर एप पर्यवसानात् , भेदगर्मगारपस्य गतरामधाम्पधिक सो' रामोत्यम्यधिकः इतोऽन्य' इत्यादिभतिस्मृतिभिर्निरिक्षयात् । निशानामरूपास्मुिस' इत्यादिना मुतो नामरुपतिसिदनात् , माता योगान गाय ममत्वं रावांत्ममिति या। परमाता पायो दे प्रमाणात गौहत्यारिः । . . - ·. वा-३७] शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता। उच्यते - सद्गतिस्तावदनुपपन्ना, चेतनाचेतनरार्यतादात्म्येभिहिते चेतना चेतनगतास्सवें दोगः ब्रह्माणि प्रादुप्युरित्येय शटका स्यात् , नतु जागाभेद मारे ादका; अचेतनसामानाधिकरप्यस्य बाधारान्न तर मोति चेत् । तथासत्यनापि याधया न दाटका स्यात् । अगाभेदार्थसामानाधि करण्यसुद्धौ तनापि तथैव स्यादिति उभयत्र सोस्थितिर विशिष्टा ; एक पदोपात्तयोथिदचितोरेकनाभेदाथै सामानाधिकरप्यमितरत्र वाधार्थमिति कुमतिः कस्यापि न जायत इति चिदचित्तादात्म्ये अविशेषेणैर शष्ट्वा स्यात् । तन च नोत्तरमयम्मन्त्र इति नै सङ्गतिः । रिन्तु पूर्वसण्डे उपास्यस्य हृदयावस्थानोक्तया जीवस्योपास्यत्वशड्कायान्तयावृत्तये उभयोहदयावस्थान मेकस्य भोक्तृत्वादनुपास्यत्वमितरस्य मोक्तृत्वादिदोपविरहात् यल्याणक्ता नतया प्रकाशमानत्वाच्चोपास्यवमिति प्रतिपादनार्थ प्रवृत्तोऽय मन्त्रः एवमुत्तरमप्यनुपपन्नम् , त्वदुक्तराष्टकानिरासस्य अन्योत्ति अन्यः अनभन्नभि- चाफशीतीत्येतावतैव सिद्धासुपर्णेत्यादिवैय्यात् , प्रत्युत द्वा सुपर्णेत्यादि खदुत्तार्थस्य बाधामेव । तथादि - पूर्वन जीवब्रह्मतादात्म्य प्रतिपादितम् , तदनुपपन्नम् , ब्रह्मणो भोगप्रसङ्गात् , तच्चानुपपनम् , श्रत्यैव ब्रह्मणो भोगनिषेधादिति शङ्काया तस्यैव जीयस्य विशिष्टरूपेण भोक्तृत्वमविशिष्ट रूपेण भोक्तृत्वाभावः, अतरतेन रूपेण प्रौक्यमुपपद्यत एवेत्युत्तराभिप्राय- कमिद वाक्यमिति युक्तम् , तथाच 'अन्योत्ति अनभन्नन्योभिचाकशीती त्येतापत्युक्ते लक्षणाध्याहाराभ्या स्योत्पेक्षितार्थ आपादयितु शक्येतापि, 'द्वासु पर्णापि ' ति वाक्ये जाग्रति नोत्प्रेक्षावकाशः, त्वयापि जीवनदाणोविति निर्देश इत्युच्यते, अनभन्नन्य इति ब्रह्मण एवानरानमुच्यते, ततश्च पूर्व ब्रह्मणो भोक्तृत्वामापात् भोक्तभेदो नोपपद्यत इति या शड्कोत्थिता सा पुनरपि प्राणोनशनाभिधानात् दृढीकृता । फिन्च द्वामुपर्णेत्युपक्रमादुभयोः किञ्चित् प्रतिपादयिष्यत इत्यवगम्यते, एकत्रैव पंतिपिपादयिपितत्वे द्वारि- त्युभयरीतनवैय्यात् , अतस्त्वदुक्तार्थः उपक्रमावरुद्धः । किञ्चान्य- प्रतिबिम्बपर इत्युक्तम्, स एवान्यस्सन्न मुक्त इत्युक्ते व्याघात, सस्य स्वस्मादन्यत्वासम्भवात् । बुद्धितादात्म्यापन्नस्वरूपादन्यत्व- मुच्यत इति चेत् ! पूर्वेणान्यशब्देन तस्यानुपस्थितेः, द्वितीयेन तदन्यत्व . , . , शब्दः ततश्च ·- शाखमुक्तावळी । [वा-३७. परामर्शायोगात् । प्रथमान्यपदेन बुद्धितादात्म्यविशिष्ट एवोच्यत इति चेत् । एवमपि स एवान्यः सन्निति व्याघात एव । परमार्थतोऽनन्यत्यान्न व्याघात इति चेत् ? तर्हि भोक्तृत्ववदभावयोरपि तथैव व्याघाताभावादन्यस्सनिति व्यर्थम् । एकस्याशनोक्तथा इतरानशनस्यार्थसिद्धत्वात् तस्यानशनं न वक्तव्यमिति यदुक्तम् । तन्न, स्वादुपिप्पलमत्तीत्युक्ते इतरस्य स्वादशननिधेपि नाशनमात्रनिषेधः । किञ्च पिप्पलमत्तीत्युक्ते. इतरः फलमत्तीत्यपि स्यात् । ततश्च पिपलस्थानीय निकृष्ट भोग्यमेको भुक्त, अपरस्तु फलस्थानीयमुत्कृष्ट भोग्य भुङ्क्त इति प्रतीयत । अतोऽनश्ननिति सामान्यनिषेधस्सार्थः । किञ्च उत्तरत्र समाने वृक्ष इत्यन 'इति पश्यती' ति प्रकृतविशेषणपरामर्शा. च्छीमप्रतीत्या शब्दोपस्थितानामेव परामर्शस्स्यात् , नत्वार्थिकस्य, विलम्बितप्रतीति कत्वात् , अत आर्थिकस्याप्यनश्नचिति पुनरुपादानमुत्तरत्र इतीति परामर्शार्थ युक्तमेव । 'समाने वृक्ष' इत्यत्रापि सङ्गतिरनुपपन्ना, रूपभेदकथनेनैव शङ्कायाः परिहतत्वात् । मनु बुद्धिगतसुखदुःसादिदि स्वरूप एयाध्यास्यते, तदेव च जीवस्य भोस्तृत्वम् , अतः कथं स्वरूपे तदभाव इति स्यादेवेति चेत् ! एव मिथ्यात्वेन परिहारपूर्व रूपयोक्तिय॑र्या , ब्रह्मणो ऽपि भोक्तृत्वप्रयङ्गश्च । अनीशयेति ज्ञानपरत्वमुक्तम् , तन्न, लक्षणामसङ्गात् । नच मुक्तौ शोकप्रसङ्गः, भगवत्प्रसादे न तद्धतुर्मनिवृत्तेः । जुष्टमितीश्वर- विशेषणमेव, न स्वविशेषणम् , खोपस्थापकपदाध्याहारप्रसङ्गात; कार्यकारण सयारित्यध्याहारप्रसङ्गाच्च । उक्ताभ्याहारप्रसादेव ' स्यात्मानमीशं सन्तं पश्यतीत्यनुपपन्नम्। इतीति नतिङन्त पदम् , गुणाभावात् । किन्तु निपात एव, मोहाच्छोकमातेः पूर्वमुक्तत्वेन शानाच्छोकनिवृत्तेरेव वक्तुमुचितत्यात् । भयतिपदान्वयस्य शब्दानुशासनानुमतत्वं प्रागेवोक्तम् । तित्वेप्यनुपपत्तिः परेपामेव, महिनः प्राप्यत्वाभावात् । मदिमदान्दः स्वरूपपरः लक्षणामसङ्गात् । नचान्यमहिनोन्येन प्राप्तुमाश्यता, एतीत्यस्य युद्ध्यर्थ- लत् । अलुमा मान्यता, अथापि न दोगः, महिमपदप्रयोगानुसारेण महिम पदेन तामहिमसदृशमहिमलक्षणाया ज्यायस्यात् । प्रथमतपष्ठीमुख्याय महिमपदलक्षणाया युक्तत्वान । प्रावेद दौर भवती' ति याक्या- यंस ग्रन्ध एच निदः । 'तमेर विदिशातिगृत्युमेती' निक नच ·वा-३०] शतदूपणी चण्डमास्तसहिता । १२१ अतिपिरोध , तन तन्छन्दस्य पूर्वप्रश्तकारणत्वादिविशिष्टपरामर्शित्वात् , तमेन विद्वानित्यत्र एवमिति विशेषणपरामर्शन तभिषेधासम्भवात् । नहि राजानमेन पश्यतीत्युचे तद्रतरूपादिकमपि निपिद्ध भवति । तस्मा देवकारो ध्याने विजातीयप्रत्ययाव्यरघानार्थ । 'एकधैवानुद्रष्टव्य ' मित्यत्र न म्यरूपैक्यमर्थ , किन्तु प्रकारकत्वम् , अतस्तेन न लदिष्टसिद्धि ननु तवापि नेप्टसिद्धि , बहुगुणोपासनस्य त्यदिष्टत्यादिति चेत् १ समस्तकल्याणगुणाकर इत्येव सर्वदा द्रष्टव्यम् , न तु जीरवत् पदाचित् । अत एव 'समस्तकरयाणगुणात्मकोसावित्य' जात्मपदेन गुणाना स्वाभा वित्रत्वोति - . यदुत्त पारम्यविशेषणात् साम्योतिरैक्यपरेति , तदत्यन्तोपहास्यम् , अन्यन्तेति रिशेपणाययोपहासे उत्कर्षरिद्धि तथा भेदघटितसाम्ये पारम्येण निशेपिते उत्कर्ष एव भेदे सिष्टोत् । साम्य सर्वात्मत्वमिति यदुत्तम् , तदतिस्थनीय , तस्य तनाव्युत्पत्ते । नचाय समशब्द सर्वशब्दपर्याय , तथा सति सर्वशन्दपर्यायस्य समशब्दस्य सर्वनामसजाविधानात् सर्वनाम सज्ञायाथ समासवृत्तद्धिताव्ययसर्वनामा ऽसलिना जातिरेकद्रव्योपनिवे शिनी सशा इति वार्तिकेन एक्सशाधिकारनिवेशात् सर्वनामराशया गुण वचनराशाया बाधितत्वात् 'गुणरचनवालणादिभ्य कर्माणचे ' ति घो ऽमाते । अत एव केयटकारेण प्पअन्त न भवती 'युदाहृतम् सर्वल मिति । ऐक्यमित्या सर्वनामत्वेपि प्रयोगप्रौढयनुसारात् ब्राह्मणादिषु निवेशो भियुक्तैरेव कल्पित । नचेह तथास्ति । पारम्यविशेषणाच्च न सर्वत्वमर्थ , सर्वशन्दो हि सोचसभावादनपच्छिन्ने सरखे वर्तते, 'ऐतदारस्यमिद सर्व' मित्यादाविन । तर न तारतम्यावदादा 'भोगमान साम्यलिशाच्चे ति सूत्रसारण परम साम्य' मित्यन साम्यशब्दस्य सादृश्यपरतयाङ्गीर तत्वात् 'नामरूपाद्विमुत्त' इति रासारदशानुत्तदेवमनुप्यादि नामरूपप्राणमेव , 'सएकधा मवती' स्यादिना रूपा तरश्रवणात् । च .

·. १२२ शास्त्रमुक्तावळी । चा ३७. कश्चिदाह - 'द्वानुपर्णा' विति मन्त्रो जीवस्य भोस्तृत्व वास्तव न प्रतिपादयति , कि तर्हि ? भोक्तृत्वाभाव प्रतिपादयितु प्रवृत्तस्सन् का तर्हि भोक्तृत्वानुभवस्य गतिरित्याकाक्षायामोपाधिक्त्वान्मिथ्याविषयता गतिरित्यभि प्रेत्य औपाधिकत्व द्योतयितु भोक्तृत्वमुपाधिमस्तके निक्षिपति “पिप्पल स्वाद्वती' ति , 'अनभन्नि' ति तु वस्तुतो निर्विदोषस्य जीवस्याध्यास दशायामपि वास्तव भोक्तृत्व प्रतिपाद्यत इति , देहादितादात्म्याच्चैतन्य भोक्तु न वस्तुत इतीममर्थ स्फुटीकरोति 'समाने वृश्च' इत्यनन्तरमन्न समाने वृक्षे देहाये , निगम तादात्म्याध्यासादविविक्ततामापन , पुरुष , भोक्ता जीव , मुह्यमान – शरीरादिगतैरनर्थजातरात्मानमेव तद्वन्त मन्यमा- नस्सन् , अनीशया अनैश्वर्येण , कृशोऽमन्धोऽह किम्मे जीवितेनेत्येव दीन भावेनाध्यासमूलेन , शोचति , यदा तु देहादिभ्योऽनाश्रयेभ्योऽन्यमतएव ईशम् देहादितादात्म्याध्यासमूरदैन्यानास्पदमात्मानम् , इतिमहिमानम् - अन्य प्रसिद्धप्रकारमहत्त्वच निविधपरिच्छेदराहित्यरूपम् , पश्यति, तदा चीत शोको भवति , नच प्राधान्येन प्रस्तुतस्य पुरुपस्यान्यत्वप्रतियोगित्वसम्भवे अमाधान्येन प्रकृतशरीरस्य न तत्प्रतियोगित्वकल्पनमिति वाच्यम् , यद्विप यस्य भ्रमस्य शोकनिदानत्यमभिप्रेत्य समाने वृक्षे निममो मुह्यमान इति च विशेषण कृतम् , तद्विरुद्धदर्शनस्य शोकविगमहेतुत्वमित्याशयेनान्यत्वविशेषण- मिति ोपा विशेषणाना साफ्ल्यमुपपादनीयम् , नच समाने वृक्षे निमम्म इति मुह्यमान इति च जीवेश्वराभेदभ्रम उत्त इति वक्तु शक्यम् , येन जीवादी वरस्यान्यत्व तद्विरुद्ध स्यात् , किन्तु देहतादात्म्याथ्यारा तद्धर्मा भ्यासश्वोक्त इति वक्तुम् , अतोऽर्थानुशारणाप्रधानस्यान्यत्वप्रतियोगित्व न एवान्यमीशमित्यस्य स्मात्मानमिति विशेष्याम्याहारोऽपि नदोष , सानैश्वर्यप्रयुक्तशोपस्य पुरुपस्पानश्चर्यदर्शनन बीतशोनत्तीपवर्णन विरोधाचेति । . दोप, जत उच्यते, गुहाधिकरपन्यापन एक्स्य चतनत्येत निश्चितत्वात् द्विती योऽपि तत्सजातीयवेतन समातीपामारपरिग्रह एवं ग्राहा, ·- -३७] शतपणी चण्टमारतसहिता । १२३ दृशान्तयारच च, तनधर्मगलिलोपत्तिय । अब पाप्युपवारपत्यगायो रामियमुच्यते , गा मुग्न्य सांगनमस्ति, जीरस्येदानी परमात्मनि राम्या गम्भमा, पारि तारामगृत्तिनिमित्तयोग्यर्मिपरिग्रह एप गमानशब्दश्च ती सम., पारीरस्येश्वर प्रत्पपि शरीरत्वात् । तर निय शरीरमम्पन्धेयरहतामेति प्रतिपादनाय । असनानशनयोगपत्तिध नसिपोरा, जा रणस्यागनमताभारात् ; तदुपपादयता गौणत्य स्पटगामिति ग एव दार । 'ममान वृक्ष परिपस्वजाते ' 'गमाने वृक्षे पुरुषको निमः' इति प्रत्यभिशयरायंप्रतीते , तस्य च यश्यमाणरीत्या जीपगारगत्यात्तवरत्नमेर गुनम् । 'स्थिन्यदनाभ्याचे' ति यूनपिरोधश । गयादि- स्थित्यदनाभ्याचेत्यन भेदव्यपदेशादित्यनुपन्यते, तथाच स्थित्यदनाम्या जीवेश्वरयोमेदव्यपदेशान प्राणभदाभ्यागायतनम् , अननतो दीप्यमानात् नयत्नोग्यादन्यन्येन प्राणभृतो व्यपदेशात् । तस्मादस्य मन्यस्य जावेश परत्व सूनादरगम्यते । . पत्तु जीपस्यानुभपमिद्धात् कर्तृतभोस्तृत्वादिीिवारशारिनो रूपादन्य दरामोदासीनचिन्मानस्वरूपमस्तीत्यर कि प्रमाणमित्यारावायामाद 'स्थित्य दनाभ्यान्चे 'ति, स्थिति - अनभनित्यौदासीन्येन स्थिति , अदनम् कर्म पलादनम् , आभ्या कमालगत्तरसराशादन्यस्य सङ्गोदासीनचैतन्यमानस्वरू पर सिद्धिरित्यर्थ इति, तन, सूनस्यैवमर्थपरत्वे स्थितरित्येर रक्तव्यत्वेना दनग्रहणवैय्यात् । स्थित्यदनाभ्या भेदव्यपदेशादित्यन्वये तु परस्परधम्यस्य परस्परभेदहेतुत्वेन द्वयमप्यर्थवत् । अतोऽनेन सूत्रेणास्य मन्त्रस्य जीवेश्वर परतया वर्णनात्तद्विरुद्ध बुद्धिजीवपरत्यवर्णनम् । पेनिश्रुतिविरुद्धश्च । जनभ- मिति हेयनिषेयपूर्व प्राशमानताया अभियानात् तस्या उपादेयत्व प्रती यते, याचाभिपश्यति ज्ञ इति शातृत्वेनोपपादिता , यदि मन्ने भोगमिथ्याले तापय स्यात् , तदा मातृत्वस्यापि मिथ्यावादनुपादेयतेन स्यात् । मिञ्च अभिपश्यतीति अपिरल्याणगुणोपलक्षणतया सार्पश्येन प्राशोपपादनात् जनभनितीश्वरपरमेवेति प्रतीयते । न हि वाधय विनोपसर्गस्य वैय्यथ्य ·, 'सुपर्णा - . , १२४ शास्त्रमुक्तावळी । [वा ३७. युक्तम् , येन स्वप्न पश्यतीत्यन करणेतृतीयेति ह्यतम् । नहि कतुरन्त क रणस्यात्मनि स्वगतकर्तृत्वाच्यासहेतुतया औपचारिककरणत्यव्यपदेशभाज करणेतृतीया युज्यते , सुब्बिभत्तो लक्षणाया अतिजघन्यत्यात् । स्वप्ने त करणवृत्त्यभावपक्षे न जघन्यमपि करणत्वम् । उपगृहणविरोधश्च वेतौ सदृशौ ससायौ यदृच्छयास्मिन् कृतनीडो च वृक्षे । एकरतयो सादति पिप्पलानमन्यो निरनोपि बलेन भूयान् ॥ आत्मानमन्य च स वेद विद्वानपिप्पलादो न तु पिप्पलाद ।' इति भागवतोत्ते । 'समाने वृक्ष' इत्यत्र जीवेश्वराननुक्त्या जीवमानस्योनौ समानपदवैय्यय॑म् , स्वात्मानमित्यध्या हार , अन्यत्वेनेश्वरत्येनच पश्यतीति योजनास्वारस्य स्वयमेव सुगमम् । जनीशया - दैन्येन शोचतीतियुतम् , न तु दैन्यशानेन, अतो दैन्यस्यैव शोकहेतुत्वेनोक्तेदशोक निवृत्तौ तदभाव एव हेतुतया वाच्य , न तु तज्ज्ञानम् , ज्ञानस्य हेतुत्योत्तमहाभावानुक्तेश्च । उत्तरराण्डस्य पूर्ववाक्योन विशेषणव्यत्ति रेक्परत्वाभावेन वृक्षशब्दस्यान्यत्वप्रतियोगिपरत्वमनुपपनम् । किञ्चानीशयेति दैये नेत्युक्तम् , अत दैन्यस्यैव शोकरूपत्वादित्यम्भारे तृतीया घाच्या , करणार्थत्वे सम्भवत्ययुत्ता । अनीशयेति प्रकृत्युत्तौ करणत्यमुपपनमेव । नच विशेप्याराम , 'म मायामोहित जगदि त्यादिना मोहहेतुत्वेन प्रकृते प्रसिद्धतया स्त्रीलिङ्गेन च प्रकृतेरेव झरिति युद्धौ विपरिवृत्ते । 'आमेय्या मीप्रमुपतिष्ठते ऐया गाईपत्यमुपतिष्ठत' इत्यादायभिधानरूपोपस्थानहेतुतया मुप्रसिद्धत्वात् स्त्रीलिङ्गेन च ऋगेव हि बुद्धौ विपरिवर्तते । विञ्च - अनीशाशब्द ईशा न भवतीत्यनीशेति प्रकृतिपरोवा स्यानियन्तृत्वाभावपरस्स शत्तिपरो वा स्यात् , अशो जनुरनीशोऽयमितियत् । पिञ्च - स्यात्मान यदा परपती युक्तौ स्वस्य महिमानमिति स्यानत्वस्येति । किञ्च - अस्ये त्यव्यवहितेशपरामर्शसम्भवेन्यपरामर्शो न युक्त । इतिशब्दवेशशब्दोपस्थापित जगनियमनतदुपयोगिमहिमपरत्व एच घररा ! मस्तत्व विना प्रसिद्धमान महणे तु तम्भदिमानमिति स्यात् । यत्नु सानैश्वर्यप्रयुक्त शोरस्यारैश्वर्याज्ञानिवृत्य उपपत्तिरिति , तन, तथो- पासनप्रीतेश्वरानुग्रहान्निवृत्युपपत्ते । तापातों जरदायिन स्मरेदित्यापि हि साच ·वा-३७] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता। १२५ दृश्यते । प्रस्तेरनशियेत्यवतन्त्रसेन करणत्वेन च निर्देश ईश्वरप्रेरिताया जीर मोहहेतुत्वद्योतनार्थम् । तच्चेश्वरनिवर्त्यत्वसम्भवार्थम् । अत एर तनिवर्तन सामथ्यं प्रदर्शनार्थमीशमित्युपास्यनिर्देशः । ननु व्यावहारिको जीवब्राभेदः, तयोरेवाशनानशने च विवक्षिते इति चेन-द्वैतविषयतयाभिमते प्रारणे व्यावहारिक्भेदप्रतिपादनासम्भवात् । रिच - विम्बप्रतिविम्बपने व्यवस्थयोरनु- पपत्तिः प्रागेयोक्ता । उपाधियापकस्य प्रतिविम्यानुपपत्तिश्चोत्ता । शरीर व्यापकस्य तदन्तर्गतोपाधि यापरत्वमवर्जनीयमेर । घटाकाशवत् सोपा धिमभेदपले उभयोश्शरीरव्यापरुत्वे तदुपाध्योरपि तथात्वात् समानदेशव्याप्तया घटतत्सलिलयोरिव भेदकल्यानुपपत्तिः । जीवस्याव्यापकत्ये सर्वाङ्गीणसुस दुःसानुपलम्मप्रसङ्गः । इतरस्य व्यापरत्व सर्वव्यापकत्वश्रतिविरुद्धम् । ननु जीव एवाव्यापक , उपाधैर्हृदयावस्थानपि वृत्ते. प्रसरणशीलतया नोक्तदोप इति चेन्न, - जीवादन्यस्यानुपहितचिन्मानत्वे व्यापकोपाध्यवच्छिन्नत्ये च भेदो अनुपपनः । नहि घटाकाशो महाकाशान्मठानाशाद्वा भिद्यते । अस्तु वा भेद , तथापि यदवयवावच्छेदेन मुसाद्यत्पत्तिस्तदवयवावच्छेदेनेश्वरोपाधेश्च विद्यमानत्वादुभयोरपि सुसदु सोपभोगो न निगारयितुं शक्य । निष्ठाः पदार्थास्सर्वेपि महाकाशेपि । घटाकाश तदसत्, सरसत. पृथगात्मानमित्यन यदुत्तम् - आत्मानम् - कार्यकारणसघाताद्विलक्षणम् , प्रेरितार च ईश्वराभिन्नत्वेन शात्या तेन ज्ञानेनामृतत्व प्राप्नोतीत्यर्थ., इति, आत्मान प्रेरितार चेति जीवपरमात्मनो पृथक्त्वप्रतियोगितया प्रतीयमानत्वेनाश्रुतप्रतियोगिरल्पनायोगात् । ननु जुष्टस्सेवित इत्यर्यः, तर सेविनुरावश्यकत्वात् स क इत्यपेक्षाया कार्यकारणसवात इहेति लभ्यते , तेनेति यायमुपस्थाप्यते , अतस्तस्य पृथक्त्वप्रतियोगित्वमुचितमिति पृथगात्मानप्रेरितारचे ति पृथक्त्वप्रतियो गित्वप्रतीतिस्वारस्यभङ्गप्रसङ्गात् । सेवितुरनुपस्थितत्त्वात् प्रीतिमत. प्रेरयितु रुपस्थितत्याच तेनेति तत्परामर्शत्यैव युक्तत्वात् , सेवनस्य चेतनधर्मत्याच्च । जुपिधातोस्रार्थत्व परित्यज्य प्रीत्यर्यकत्वस्यैव ग्राह्यत्वात् । किञ्च परमते उभयो.

·. १२६ शास्त्रमुक्तावळी । वा ३७. वचिद्विरोधिधर्मम् , कचितु भेदाक्षेपक सम्बन्धविशेपम् । यथा " क्रियागुणैरात्मगुणैश्च तेषा सयोगहेतुरपरोपि दृष्ट ।" 'जुष्ट यदापश्यत्यन्यमीशम्' 'पृथगात्मान प्रेरितार च मत्वा ' 'द्वा सुपर्णा सयुजा ससाया समान वृक्ष परिपस्वजाते । तयोरन्य पिप्पल साद्वायनश्नन्नन्योभिचाकशीति तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञान मयात् । अन्योन्तर आत्मानन्दमय 'अम्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिंश्चान्यो मायया सनिरुद्ध ' । ' उत्तम पुस्पस्त्वन्य परमात्मेत्युदाहृत '। अन्यश्च राजन् स परस्तथान्य पञ्च विशक इत्यादिभिर्जीवपरयो द स्वशब्देनोच्यते । तथा यम्सर्वज्ञसर्ववित्' 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभा विफी ज्ञानवलक्रिया च' स कारण करणाधिपाधिप तमीश्वराणा परम महेश्वर तन्दैवताना परम च दैवतम् । पति पतीना परमम्' 'दाराभूताम्स्वतम्सवेद्यात्मान परमात्मन आत्मदास्य हरेस्म्याम्य स्वभावच सदासार' इत्यादिभिर्विरो धिनो धर्मा एपत आत्मान्तहृदये एवमयमन्तरात्मन्' पुरुषो मनोमय ' । 'य आत्मनि तिछन् यस्यात्माशरीर मित्यादिभि , पति पतीनामि' त्यादिभिश्च पूर्वोक्त दाक्षे पक सम्बन्ध । मुक्तिदशायामपि विशेषतो भेद श्रूयते - - . . . , - । . , - अन तत इत्यस्य चैय्वयंच | अतोऽयमर्थ । आत्मान प्रेरितार चोशित व्यभावादिना पृथट्मत्वा तत तस्मादेव, पृथक्त्वज्ञानात् , तेन प्रेरयिता पुष्ट मीत्या परिगृहीत , अमृतत्वमेतीति । तत इति पदाभावे ज्ञानस्य प्रीतिहेतुत्व न प्रतीयेत , क्याप्रत्ययस्यामृतत्वमेतीति समानरर्तृकप्रिययैर सम्बधात् । ननु भेदश्रतिस्सयापि व्यावहारिकभेदपरेत्पनाह मुक्तिदशाया मिति ।

·. - चा-३७] शतपणी-चण्डमारतसहिता। १२७ अन नवीन. -- 'सोऽश्रुते सीन् कामान् सह ब्रहाणे' त्या न तारत् सहश्रुतिह्मा महत्व दर्शयन्ती भद दर्शयति, बाणा सहत्यायोगात् , सहत्व हि ब्रह्मण. पुरेण सहागत. पितेत्यनेन प्रधानक्रियानुकुरतजातीय- रियाक्र्तृत्वेन, किंवा पनथाइवानुज्ञामाने । नाद्य , ब्रहाणोमि भोगप्रसद्भात् । न द्वितीय, ईश्वरस्य प्राणिमानभोगेनुज्ञादातृत्वान्मुत्तौ तस्य विशिष्य निर्देशयात् , ब्रह्मणस्महत्वे भृत्येन सह भुत्ते राजेत्यन मृत्यस्येवाप्राधान्यमावश्यामिति तस्य सर्वशेषित्वमपि भज्येत । नच गर्मदासन्यायेन शेपस्यापि प्राथान्यम् , स्वामिनि भाविभृत्योपगारवदीश्वरे आतकामे मुक्तकृतोपगाराभावात् । तस्माद् ब्राह्मणा सहत्यायोगान सहयोगे तृतीया । नापि 'सर्वान्कामानि' ति सर्गशब्दाहुवचनाभ्या मुत्तावनात्मभेदसिद्धि , तयोरल्पवनिवृत्तिमानपरत्वात् ; तवमतेपि सनशब्दस्यासकुचितवृत्तेरसम्मवात् जगत्सर्जनलक्ष्मीविहारादिकामाना जीवेषु नाधितत्वात् । पृथक् जनाना तर तत्र रमेण सर्व काम्यैरमरव धूपरिरम्भणादिभिरभिव्यग्य यत्सुप नह्मात्मक तदभिप्रायेण सर्वान् कामा निति । तृतीयाचेत्यम्भावे, ब्रह्मस्वरूपेण मुक्त सह युगपत्परमानन्दमनुभव- तीत्यर्थ । तथाच स्मृति - सोऽनते सकलान् कामानक्रमण सुरपभा. । विदितनारूपेण जीवन्मुक्तौ न सराय ||' इति । 'सर्वप्वि' त्यादिभूम प्रकरणस्थ वाक्य निर्गुणविद्यास्तुतिपरमिति न भेद प्रमाणम् । सर्वशतापर वा, गत्यर्थस्य शानार्थत्यात् । 'अथ यदल्प भिर तन्मर्त्य ' मिति तद्भेदस्य तन निन्दितत्वादिति । उच्यते । जीवाभेदेन निसिल्हेयास्पदत्व तादृशभोगाश्रयत्व च ब्राणो जीकृत्यापि असिल्हेयनत्यनारल्याणैक्तानाप्रातदिव्यभोगे प्रतृप्तयाऽऽपादने मथ जिटेपि । प्रतिनिध्यपक्षे व्यवस्था दूरतो निरस्ता । औपाधिपक्षे ईश्वरे तृसिसम्भवेपि न ब्रह्मणि मुक्तप्राप्ये सच्चिदानन्दरसे निरपाधिक घटा काशान्महाकादास्येव जीयात् भेदाभावेन व्यवस्थासम्भव । अतृसे गस्यापि मिथ्यात्वात् ब्रह्माणि तदभावोत्तौ जीवेपि तथैव स्यात् । नहि जीवे तो परमार्था । धर्मिसमसत्त्वादिडिम्भप्रलोभनानि दिदुपा पुरतो न प्रभवन्ति । अन्त करणस्य धमित्वे तस्यैव पन्धमोक्षयो प्रसङ्गात् । जात्मनो धर्मिले भागस्य धर्मिसमसलाभावेन जावपि भागभावप्रसङ्गात् । तस्माद्यादृशस्य ·१२८ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३७ सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता।' तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' 'इदं ज्ञानमपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः।' इत्यादिभिः । एवंच भोगस्य हेयत्वं तादृशभोगस्य ब्रह्मण्यवर्जनीयतया जीववदेव भोगाभावो ब्रह्मणि दुर्वचः । सिद्धान्ते तु तृप्तिः - पूर्तिः, अवाप्तसमस्तकामत्वम् , तच्चो. भयविभूतियोगएव । अकामनान्तु 'सोकामते' त्यादिप्रतिनिरुणद्धीति न सा तृतिः । अतृप्तिरभिलपिताभावजन्य दुःसं वा । नच ब्रह्मण उपसर्जन त्वप्रसङ्गः, भोग्यसाहित्यस्य विवक्षितत्वात् । गुणानामावश्यकत्वद्योतनार्थ प्राधान्येन निर्देशात् । सहशब्दत्य योगपद्यार्थत्वमनुपपन्नम् , तदानीं तस्त्र बाधितत्वात् । बहुत्थे सत्येव हि योगपद्मसम्भवः । सहयोगे जाग्रति नेत्य- म्भावे तृतीया । सर्वशब्दबहुवचनाभ्यामपि भेदसिध्यति । सर्वशब्दबहुवचन योरनन्वयादेव न स्वदुक्तपरिहारसम्भवः । किश्च – कामानिति काम्यमा- नत्व च नानन्दाभिव्यक्तिमानस्य, घटागानस्यापि स्वतः काम्यत्वप्रसङ्गात् । किन्तु प्राप्तामातविवेकेन सुसरूपवृत्तेरेव वा तद्विशिष्टानन्दस्य वा काम्यमानता स्यात् , ततश्च मुक्तौ वृत्तिप्रसले ससारस्तदवस्थः । सुखरूपवृत्तावानन्दाभि व्यक्तिर्भवति , घटाकारवृत्तौ चैतन्याभिव्यक्तिमात्रम् ; अत आनन्दाभिव्यक्ते रेव काम्यमानता; नचाद्वैतहानिः, स्वरूपभेदानङ्गीकारादित्यादिव्याहतभाष- णानां ब्याहतिरेवोत्तरम् । सिद्धान्ते तु सर्वान्कामानिति भगवद्गुणा गृह्यन्ते, ब्रह्मणेति समभिव्याहारात्; समस्तवस्तुपरिग्रहेपि न दोपः, कृमस्यापि वस्तुजातस्य तदीयतया मुक्तभोग्यत्वात् । सर्वत्वप्रतिरल्पत्वनिवृत्यर्थेत्यपि न, लक्षणाप्रसङ्गात् । किञ्च - यैपयिकमुरी सुखरूपवृत्तेरपि काग्यमानत्वात्तस्येहा लाभादल्पमेवेह प्राप्यते । किञ्च लोके यदेवाल्पत्वकाठाभूत मुस तर यत् स्वरूपमभिव्ययते तदेवाति प्रभूतवैषयिकसुखान्मोक्षसुसमत्यल्पमेव स्यात् । प्रभूतमुसाभिव्यक्तस्वरूपमपीहेति चेत् ! स्वरूपतारतम्यासम्भवेनाल्पमुसात् प्रभृतमुखस्य काम्यत्व सुसत्याल्पत्वेपि गुसरूपवृत्तेशकदेवेति सदमावान्मुत्तौ पुरुषार्थोऽल्पायकाठेव स्यादिति । यातम्यश्रतेगतिरित्यगाह एवधे ति । तत्वमसीति सामानाधिररण्यम् , . -- .

·वा-३०] शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता । १२९ प्रत्यक्षाद्यविरुद्धतत्वस्थितौ श्रुतिशतसिद्धायां सर्वत्र जीवेश्वर सामानाधिकरण्यमक्यनिर्देशश्च स्वस्वामिभाववन्धादिभिरुपचारतोपि निगेंढव्यम् । तथाच श्रुतिशैली 'सराष्ट्रं नाभवत् स राष्ट्र मभवत् स इदं भविष्यती' त्यादि । श्रुतवेदान्तस्य तु शब्दशक्तिनिष्कर्षे सत्यपर्यवसानात् विशिष्टैक्यादिविवक्षया च तयोरुपपत्तिः । एवमनभ्युपगमे चेतनवदचेतने प्यक्यव्यपदेश- बाहुल्यात् अचेतनतादात्म्यमपीश्वरस्य दुर्वारम् , विरुद्धधर्मा घ्यासादेरनादरमात्रेण वाट्मात्रेण वा परिहर्तु मशक्यत्वात् । चेतनस्या परमार्थत्वाद्वाधार्थ तत्र सामानाधिकरण्यमिति चेन्न;- जीवेपि प्रसङ्गात् । उपास्तिप्राप्तिदशयोरप्यैक्यव्यपदेशाजीवैक्यं परमार्थभूतमिति चेन्न;- आरोपेणाप्युपासनस्य सगुणब्रह्मोपासनादिपु भवद्भिरेव स्वीकारात् । एकमेवाद्वितीयमित्यायनिर्देशः । तथाचे ति । उपचारवृत्तेरस्वरसत्वेपि अति दोल्यनुसारित्वादियमेव स्वरसेति भावः । ते ति। अपर्यवसानात् सामाना धिकरण्य समतचिदचिद्विशिष्टब्रह्मैक्यविवक्षया ऐक्यनिर्देदा इत्यर्थः । अना- दरस्सत्यत्वानगीकारः, वाड्मानम् - विरोध एव धर्माणा नास्तीति प्रत्यक्षादिविरुद्धोक्तिः । उपास्तीति । उपास्यत्वेन प्राप्यत्वेन चैक्यव्यपदेशा- दित्यर्थः । किचाहमहोपासनेन जीवेश्चरैक्यपारमार्थिकत्व न कस्यापि मते वक्तु शक्यम् , त्वत्पन्तःकरणक्यस्य ब्रह्मणि प्रसङ्गात् , मीमासकमते केवला हमर्धस्यैव तदुपासनाविषयत्वादीश्वरप्रसङ्गाभावात् , साख्यवैशेषिकादिपक्षे दृष्टि- विपित्वात् , अरमरक्षे ऽमर्थभूतचेदनशरीरकपरमात्मोपासने परमात्मशरीरत्व विशेषिताहमर्थतनोपासनपि विशेषणविशेष्यमावेन भेदस्यैव सिद्धरित्यह ·शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३७. नचाहमहोपासनमात्राजीवेश्वरैक्यासिद्धिः, भवत्पनेहमर्थभूतान्त कर णेन ब्रह्मण ऐक्यप्रसङ्गात् । केवलाहमोपासनदशायान्तदीश्वरत्व प्रसङ्गस्याभावात् । ईश्वरदृष्टिविधौ तु जीवेश्वरभेदस्यैव पारमार्थि- कत्वम् । यथात्मनि गटदृष्टौ गरुडात्मनोभेवस्य । अन्यथा दृष्टिविधेः सत्योपासनविधेश्च चैपम्यासिद्धिप्रसगात् । वामदेवे- न्द्रादिवदहमर्थविशिष्टतदन्तर्यामिनिर्देशेपि विशेषणविशेष्यभावादिना भेदसिद्धः । एवमेव परमात्मशरीरत्वविशेषितप्रत्यगात्मोपासनेपि । तदेवमचेतनपि चेतनम्नमवदनीश्वरेप्वपि जीयेप्वीश्वरभ्रमं परित्यज्य तद्वशीकरणहेतुमिस्तसारतन्त्रयानुसन्धानादिमिरात्मानं बन्धान्मोचय, न पुनस्समस्तनिग्रहानुग्रहक्षमसत्यसड्कल्पेश्वरतादात्म्यमोहमहापरा- धेन सर्वनिग्रहपात्रमात्मानमन्धे तमसि पातय । प्राप्तावैक्यव्यप- देशोपि भवत्पक्षे प्रपञ्चैक्यव्यपदेशवद्वाधेनापि किन्नोपपद्यते । आत्मवाधे कथ मोक्षस्य पुरुषार्थत्वमिति चेत्। धिड्मूर्ख,अह- मर्थवाधे मोक्षस्य पुरुपार्थतां वदन् किमीदृशोक्तौ जिहेपि । तत्वावेदकवाक्यप्रतिपन्नं जीवैक्यामिति चेत् ? अचिबैक्यमपि हि नचाहद्महे त्यादिना । अहमर्थवाध इति । पुरुषार्थप्रतिसम्बन्धिभूताहमर्थ बाधेपि पुरुषार्थता वदता तय तदप्रतिसम्बन्धिभूतात्मराधे पुरुषार्थतोत्तो बुतो लज्जेत्यर्थः । जय भाव - दप्यमाणमतिसम्बन्धितया निरूपाधीच्छा. विषयत्व पुरुषार्थप्रतिसम्बन्धित्यम् , पुत्रस्य इप्यमाणतेजस्वित्वादिप्रतिसम्बन्धि तयेच्छाविषयत्वेपि न तन्निरुपाथि, वसम्बन्धस्योपाधित्वादिति नासौ पुरुषार्थ प्रतिसमन्धि, किन्तु स्वयमेव, तच पुरुषार्थप्रतिसम्बन्धित्यमहमर्थस्यैव, मम मुस भूयात् मम पशु यादित्यादिरूपेणैव निरूपाधीच्छादर्शनात् । ननु चैत न्यमेव पलि, यथाचाहमर्थकलत्यवादिना गौरोऽह सुपीभूयासमिति मुराप्रति सम्बन्धितया शरीरस्यैच्छाविषयाचमदमभेदाभ्यासात् तथा पलिचैतन्याभेदा ध्यागादहमस्यापीति; न, जय देवदत्तस्सानिति शानानन्तरमय मुरणीभूपादि नि निरूपाधीयामराङ्गात् । इत्यन्तरेण पारमाय शहते तत्वावेदके नि।

·. पा ३७] शतह्मणी चण्डमारुतसहिता। १३१ तेनैव प्रतीयते । अन्यथा तर वाधार्थसामानाधिकरण्यस्वीका रोपि दुदशक, आरोपितैक्यमानेण समन्बयोपपत्तेरौपचारि- कोक्तेरपर्यनुयोज्यत्वात् । नदीसमुद्रघटामाशमहामाशादिदृष्टान्तेन मुक्ती भेदनिवृत्तिवचन च साम्यसहश्रुत्यायनुरोधेन कर्मोपाधिक नामरूपादिवैधर्म्यरूपमेदतन्निवृत्तिभ्यामपि चरितार्थम् । जीवेश्व- रैक्यश्रुतीना च निर्वाहाम · अवस्थितेरिति काराहन ' इत्यसूत्र यत् । आह च मोक्षधर्म- " अन्यश्च राजन् स परस्तथान्य पञ्चविंशक । तम्थत्वादनुपश्यन्ति होऊ एवेति साधर ॥" इति । इनमेवार्थमभिप्रेत्य ' आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चे' त्यहड्ग्रहोपासनमपि सूत्रितम् । नच भेदविषयस्फुटाने कश्रुतिवायो न्यान्य । एकनास्यप्रतिपाद्ये च कचिच्चिदचितोरीधरतादात्म्ये वैरूप्यारपनप्रयासश्च ते निरर्थक । भिन्नवास्यप्रतिपन्नेपि सम्भ चंदेकरूप्यमपरित्याज्यम् । अम्मपक्षे तु भेदश्रुतिघटस्श्रुतिप्रत्य क्षाद्यविरुद्ध सर्वत्र विभूतितद्वद्भानेकरूपमेव चिदचितोरीश्वर- सामानाधिकरण्यम् । ननु भवतोपि पचिहरूप्यमङ्गीकार्यम् , मवती' त्यादिना मुक्तम्य नमसामानाधिकरण्ये विभूतितद्वद्भाव ब्रह्म वेद ब्रह्मव समन्वयोपपत्ते रिति । वाक्यार्थरोधोपपत्तेरित्यर्थ । ननु 'यथा नद्य स्य दमानास्समुद्रेस्त गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वानरामरूपाद्विमुक्त परात्पर पुरुषमुपैति दिव्यम् । ' 'घटध्वसे घामाशो न भिन्ना नभसो यथा । ' इत्यादिदृष्टा तानुरोधेन मुक्तधन्यया नौवैक्यपारमाध्यसिद्धिरिति शङ्का यामाह नदीसमुद्रेति । किञ्च 'ऐतदात्म्यमिद सर्व 'सर्व सरिवद' 'इद सरै यदयमात्मा यमत्वस्य सर्वमात्मैवाभू' दित्यादियाक्येषु जीवाशे अभेदार्थतया चिदो साधार्यतया सामानाधिकरण्यस्व त्वया वाच्य- त्यादैरुप्यापत्तिरित्याइ एक्वाक्ये ति । चिदो मुरयार्थविशेष्यस्वरूपत्तादा- ·१३२ शास्त्रमुक्तावळी । वा-३७ क्विक्षानुपपत्तेः । प्राप्याकारोहि तत्र निर्दिश्यते । नच विभूति भावः प्राप्यः, तस्य नित्यसिद्धत्वाभ्युपगमात् । तदाविर्भाव विवक्षायां तस्य तत्राशाव्दत्वात् । यदि चेश्वरविभूतित्वं मुक्त- स्याङ्गीक्रियते, तदा मुक्तस्य तत्पारतन्त्रयशेपत्वे अपि स्याताम् । नचायमिष्टप्रसङ्ग इति वाच्यम् , स्वरूपाविर्भावलक्षणस्य मोक्षस्यापि संसारवदुःखात्मकत्वप्रसङ्गात् ; चेतननिष्ठयोश्शेपत्यपारतन्त्रययोः दुःखानुपशव्याप्तेः । तथाच स्मरन्ति- 'सर्व परवशं दुःखं सर्व मात्मवशं सुख' मिति । निषेधन्ति च पारतन्त्रयम् , 'सेवा श्ववृत्तिर्व्याख्याता तस्मात्तां परिवर्जये' दिति । श्रुतिश्च मुक्तस्य स्वातन्त्रयमेव दर्शयति - ' सत्वराड्भवती ' ति । सूत्रं च मुक्त विपयम् - ' अत एव चानन्याधिपति' रिति । 'सङ्कल्पादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्ते' सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः' 'सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ' 'कामानी कामरूप्यनुसञ्चरन्नि' त्येवमादयश्च मुक्तस्य पारतन्त्रयगन्धं प्रतिरुन्धते । 'सङ्कल्पादेव तच्छुते रिति च मुक्तस्य विचित्रसृष्टौ हेत्वन्तरनरपेक्ष्यममूत्रयत् । नच 'जगद्यापारवर्ज' मिति जगद्यापारनिषेधात्पारतन्त्रयमपि सूत्रकार सम्मतमिति वाच्यम् , प्रतिसर्गदशायामीश्वरस्येव म्वतन्त्रस्या प्यनिच्छतो जगद्यापारनिवृत्त्युपपत्तेः । अस्तु था जगन्यापारो- . - . रम्यमचिदशे निगेधिस्वरूपतादात्म्यमिति तादात्म्यौप्यम् ! निधन्ती ति। ततश्च हेयत्वान्न पारतयं मुक्त प्राप्यमिति भावः । स्वातन्त्यमेवे ति। 'खराट् स्वतन्नो विशेय' इति दर्शनादिति भावः । सत्यकाम इत्यादि । पारतन्ये परप्रयुक्तच्जाधिपातसम्भात् रात्यरामत्यादिकं न स्यादिति भारः । सकल्पादेवे ति । बद्धेषु सर्वव्यापारनिमित्तस्थापीश्वरस्य पचिन्मुक्तव्यापारे परर्तृत्व सस्य मुक्ततापयुक्तमेव याच्यामिति तम्यापारतमिद्धिरिति भावः । नचे ति। ईश्वरपारतन्यात्तदननुमतिप्रयुक्त नगमापारवननमिति भारः ·था-३७] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता । २३३ चितस्वातन्त्रयविरहः, तथापि स्वप्रमृत्यादिपु न पराधीनत्वमिद्धिः। अल्पशक्तिरधिकमक्तयपेक्षया परतन्त्र एवेति चेन्न- भिन्नविप- यत्वे तत्प्रसगामावात् । एकविषयत्वे प्यविरोधे परम्परसहकारित्व मात्रेण परस्परं पारतन्त्रयस्य परस्परं स्यातन्त्रयम्य वा प्रस- मात् । स्वव्यापारांगे नरपेक्ष्यस्य च द्वयोरपि वक्तुं शक्य- त्वान् । नच मुक्तानुरुप्रवृत्तिनिप्पचावीश्वरः मुक्तनिरपेक्ष इति युक्तम् , स्ववचनविरोधात् । नच मुक्तसङ्कल्पाधीनभोगनिर्माणे मुक्तेश्वरयोः प्रयोज्यप्रयोजकमायः, प्रमाणामावात् , पूर्वोक्त श्रुत्यादिविरोधाच । कारयितृत्वश्रुतेरप्युन्निनीषाधोनिनीपागर्भत्वेन कर्मवश्यमधिकृत्यैव प्रवृत्तेः । आनन्दयितृत्वश्रुतेश्च मोक्षप्रदाना- खातन्त्रयविरहः -- दाति विरहः । भिन्ने ति । एव च ईश्वरशक्तेर्जगत्मृष्ट्यादी व्यापारान्मुक्ताक्तेः पित्रादिमृष्टी व्यापारात् विषयभेदान्न पारतन्न्यमिति भावः । मुक्तकर्तृकपिनादिसृष्टारीश्वरस्य कर्तृत्वमभ्युपेत्याप्याह एके ति । मुक्तस्य पारतन्न्यादिनामीश्वराभिनेताविरुद्धकारित्वमपश्य वाच्यम् , एवच परस्परसहका रित्वमान भरति , तावता च यथाच ईश्वरसहकारिकत्वेन मुक्तस्य ईश्वर प्रति वातन्त्र्य न भवति तथा पारतन्त्र्यमपि न प्रसज्यते, अन्यथा तत एवेश्वरस्यापि मुक्तपारतन्न्यमसङ्गादित्यर्थः । स्वातन्त्रयस्यवे ति । वा शब्द- इवार्थः । समुद्रो वा महासत्व इति यत् । अप्रसङ्गादिति च्छेदः । परस्पर सहकारित्वेपीश्वरः स्वव्यापाराशे मुक्तनिरपेक्षत्वान्न परतन्त्र दत्यनाह स्यव्यापारे ति । नन्वीश्वरो मुक्तव्यापारेपि तन्निरपेक्षो न स्वव्यापार एवेत्या- शक्य निराम्रोति नचे ति । ननु न केवल मुक्तस्येश्वरसहकारिकत्वम् , किन्नु तत्प्रयोज्यत्वमपि, अतः पारतन्न्यमित्याशक्य निराक्रोति नचेति । पूर्व ति । सत्यकामत्वश्रत्यादिविरोधादित्यर्थः । ननु 'एपोगानन्दयाती' ति अतिरानन्दहेनुपिनादिसृष्ट्यादिद्वारानन्दहेतुपरेति मुक्तस्य पिनादिसृष्टावीश्वरप्रयो. ज्यत्वे प्रमाणमियनाह आनन्दयितृत्वे ति । आदिशब्दो माग्यवादिपरः ।

·शाम्यमुक्तावळी । (वा-३७. दिना चरितार्थत्वात् । नच निवारणसमर्थेश्वरस्यानिवारणमुप- जीज्य मुक्तः प्रवर्तत इति वाच्यम् , विपरिवर्तेपि निवर्तका भावात् । नच प्रागशक्तया परापेक्षया च पश्चादपि तयोः नियमः, प्राङ्मुक्तत्याभावेनापवर्गस्यात्यन्तोच्छेदप्रसगात् । प्राग- शक्तयादेश्च कर्मोपाधिकत्वात् । संसारदशायामीश्वरपारतन्त्रय- मपि सांसारिकसुखदुःखैकमोगहेतुतया राजादिपारतन्त्रयवत् कर्मा- नुरूपमेव । अत. कर्मनिवृत्तौ तदपि निवर्तिप्यत एवेति म्वतन्त्रो मुक्त । अत: सस्वराड्भवतीत्यत्राकर्मवश्य इति व्याख्या नेपि कर्मवश्यत्याविनाभूतमीश्वरपारतन्त्रयमपि फलतो निवर्तित भवति । नच मुक्तस्वातन्त्रयविपयाणां श्रुतीनां ' पतिविश्वस्ये' त्यादिश्रुतिबलादनीश्वरविषयतया सहोचः, पतित्वश्रुतीनामेवा- मुक्तविपयतया सङ्कोचोपपत्ते । नच द्वयोरपि पृथग्विषयलामे नियामकामावालस्य सङ्कोच इति नित्यसन्देह इति वाच्यम् , सम्बराड्भवती ' त्येवंरूपस्य व्यपदेशस्य खेतरसमस्तवश्यत्व - नन्वीश्वरप्रयोज्यत्वाभावेप्यधिकशक्तिमत्वानिवारणसमर्थस्यानिवारणमुफ्जीव्याल्प शक्तिर्मुक्तः प्रवर्तते , अत ईश्वरपारतन्य स्मादित्याशझ्याह नचे ति । विपरिवर्त इति । परमसाम्यश्रुत्या द्वयोस्तुत्यशक्तिकत्वादिति भावः । कर्मेति । पौर प्रयोजक न जीयत्वमिति भावः । मन्वितरपारतव्यस्य फॉपाधि- क्वेपि ससारदशायामीश्वरपारतन्थ्य स्वाभायिय मिति न तस्य मुत्तो नि- तिरित्यत आई संसारे ति । ईश्वरपारतन्य कोपाधिम् , मुराद पहेतु पारतन्त्र्यवात्, राजादिपारतन्यवदिति प्रयोगः | पक्षे च जायगतल विशेषणम् , तेनाचेतनगते नाचतो यापः । समानकान्यपारणा) गुग्गदुःय हेविति । एवं रूपस्ये ति । स्वराद - सतन्त्रः । स्व-रान्यम् -प्रयोजक यस्य स सतन्नः । नन र स्वस्थ प्रयोजक भवतीत्येयम्भूतव्यापदमाद- ·. घा-३७] शतघणी-चण्डमारुतसहिता। १३५ निवृत्तावेष तात्पर्योपलम्मात् । यदि तु न फन्य निदृश्यो मुक्त इत्येवमादिव्यपदेशम्स्याचदा स्यादेव सन्देहः । नच तथास्ति । अतएव सूत्रकारोपि अनन्याधिपतिरिति शब्दं प्रायुक्त, न त्वधिपतिरहित इति । अत्र 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवती' त्येवमादयश्च मुख्यार्थत्यागमसहमाना भवत्पक्षेण परमसाम्यश्रुत- योवा निस्संकोचत्वमभिलपन्त्यः सहकारिण्यो भवेयुः । आदिभरत मृगत्वमाप्तिवत् कृशोदरीनीडनिहितस्य कीटस्य कृशोदरीत्ववच्च ब्रह्मोपासकस्य ब्रह्मतापत्तिश्च युक्ता । नचास्य मुख्यब्रह्मत्वे 'यतो वा इमानी' त्यादिलक्षणस्याव्याप्तिः, तस्य जगद्व्यापारजागरूक- जिज्ञास्यव्यक्तिविशेपविषयतया विरोधाभावात् । कारणब्रह्मविपयैका द्वितीयादिशब्दोपि विभक्तनामरूपकार्यवहुत्यामायाधिष्ठात्रन्तरनैर- पेक्ष्यादिकमेव दर्शयतीति भवद्भिरेव व्याख्यातम् । अन्यथा नित्यसूरिपरिग्रहाद्ययोगात् । नच समनिपेधश्रुतिबलात् परमसाम्य श्रुतेस्संकोचः, पारम्यविशेषणविरोधप्रसङ्गात् । नच भोगमात्र सङ्कोचेन स्वेतरसमस्तपदयत्वनिवृत्तिरवगम्यत इत्यर्थः । यदित्वि ति । कस्य चिदि ति । सामान्याब्दस्यानीश्वरे विशेष सङ्कोचसम्भवादिति भावः । अत एवेति । जनधिपतिरिति वक्तव्ये ऽनन्याधिपतिरिति प्रयोगः अन्यत्वप्रयुक्तता मधिपतित्याभावस्य द्योतयितुमिति भावः । ननु मुक्तस्य ब्रह्मत्वे 'ब्रह्म वा इदमेक एवाग आसी' दित्यादिश्रतरतक्त्वविरोध दत्यनाह कारणे ति । नित्ये ति। नित्यमुक्ताना ब्रह्मधर्मभूतानन्दस्य तद्विग्रहादेवायोगादित्यर्थः । पारम्ये ति । परमान्यतेः रतिपयाकारसाम्यविपयतया सोचे पारम्पविशेषणस्य बाध एव । न तत्समथे' त्यन समशब्दस्य ससारिविषयतया सहोचमानम् । किच्च समो न दृश्यत इति समदर्शननिषेधात् दर्शनयोग्येषु ससारिपु समाभाव स्सिम्याति भावः । ननु 'पर साम्य' मित्यर साम्यराब्दस्य भोगसाम्य विषयतया सङ्कोचः, पारम्यच तस्य विशेषणम् , बच्चाहीरतमेवेति न कस्यापि बाध इत्याराहय निराकरोति नचे ति । ननु सातव्याङ्गीकारेपि - - ·शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३७ साम्यपारम्याचरितार्थता, स्वतन्त्रपरतन्त्रयोगिसाम्यासम्भवेन स्वातन्त्रयसाम्यस्यापि नान्तरीयकत्वात् । अनिच्छया जगद्यापार विरहरूपवैषम्यन्तु न भोगवैपम्यहेतुः,इच्छाविघातादिप्रसङ्गाभावात् । अतम्सिद्धम्मुक्तानामीश्वरा दे सत्यपि तदपेक्षया पारतन्त्रयासम्भवा दैक्ये साम्ये वा पारम्यविशेषिते विभूतितद्वद्भावेन मुक्तेश्वर- योस्सामानाधिकरण्यमनुपपन्नामिति । अत्रोच्यते- न वय सर्वकरूप्यमन्विच्छामः, यावद्वाधं तदभ्यु- पगमात् । अचेतनेश्वरयोः क्षेत्रज्ञेश्वरयोश्च सामानाधिकरण्ये विभूतितद्वद्भावेनैकरूप्यस्य वाधकाभावात्तदभ्युपगच्छामः । ब्रह्मैव भवतीत्यत्र तु फलनिर्देशरूपतया पूर्वसिद्धम्य प्राप्यत्वाभावाच विभूतित्वातिरिक्तः कश्चिदर्धस्सामानाधिकरण्यहेतुरित्यास्थेयम् , स च 'परमं साम्यमुपैती' ति श्रुत्यन्तरानुसारेण परमसाभ्या- पत्तिरूप इति निश्चीयते । अतो गौणोयं प्रयोगः, "वैष्णवं वामनमालभेत स्पर्धमानो विष्णुरेव भूत्वेमान् लोकानभिजयती" ति वत् । नहि तत्र पश्चालम्भनमात्राद्विष्णुतादात्म्यमुपपद्यते । एवम् . ' विष्णुममान् क्रमते विष्णुरेव भूत्वमान् लोकानभिजयती' - जगद्यापारविरहात् भोगवैषम्य स्यादित्यवाह अनिन्छये ति । ऐकरूप्या- सम्भवमुपसहरति अत इति । विभूतितद्वद्भावेन सामानाधिकरण्य न भेद मानात् सम्भवति, किन्तु पारतन्यात् , तच्चान नास्तीवि तथा सामानाधि फरप्यनिर्वाहानुपपत्तेरैस्यमङ्गीकृत्य या भेदाङ्गीसारे पि परमसाम्येन नहायप्राप्तया था 'सयोहवैतत्पर ब्रह्म वेद ब्रमय मवती' ति सामानाधिपरण्य निर्वा. खम् , अतरसर्वन विभूतितद्वदायेन जीवेश्वरयोरैकरूप्येणैव सामानाधिकरण्य मित्यनुपपन्नमिति सिद्धमित्यर्थः । विशेषित इति । सामानाधिरनिरन्धने पाय इति शेषः । नवयमित्यादि । बाधकामावपि त्वया सामानाधिपरणे ऐकम्प्य स्पयते, अस्माभिख माघर रयत्यज्यत इति पम्ममिति भारः ।

·- " . . वा-३७] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। १३७ त्यादि माव्यम् । एवकारश्योपमायोतक इत्यपि कैश्चित्पूर्वैर्व्याख्या तम्। 'इववद्वैवमेवे' ति नैखण्डुकाश्च पटन्ति । अतो गौण तया मुख्यतया या ब्रझसाम्यमेवात्र प्रयोगे विवक्षितम् । अस्तु वा ब्रह्मविभूतित्वमेवात्रापि सामानाधिकरण्यहेतुः, · तथापि तदा- विर्भावविवक्षया प्राप्यत्वोपपतिः । यतत्रोक्तं - शाब्दत्वाभावा- दिति ; तत्स्वपक्षमपरामृश्योच्यते , भवत्पक्षेपि हि नित्यं ब्रह्म- भूतस्य को नामापूर्वब्रह्मभावः । आरोपिताकारनिवृत्तिर्वा ब्रह्मस्वरू- पत्वप्रकाशो वेति चेत् ? न तर्हि तत्रैवशाब्दत्वम् , साक्षाद्ब्रह्म- भावस्य नित्यसिद्धत्वेन साध्यत्वायोगात् । अशाब्दोपि साध्यः कश्चिदर्थो विवक्षित इति कल्प्यत इति चेत् ? हन्त तत्र स्मदुक्ते कः प्रद्वेषः । नूनं प्रमाणोपपत्तिशतविरोधमप्यना- दृत्य नित्यनिर्दोषस्य ब्रह्मण एवाज्ञत्वसंसारित्वादिकमङ्गीक्रियत इत्ययमेव भवतो लामः । अस्मदुक्तार्थे तु 'पति विश्वस्य' 'करणाधिपाधिपः' 'यस्यात्मा शरीरं ' 'दासभूतास्स्वतस्सर्वे- ह्यात्मानः परमात्मन ' इति श्रुतिस्मृत्यादिकमप्यनुग्राहकं भवति । यदुक्तं पारतन्त्रयशेपत्वयोरपुरुषार्थान्वितत्वमिति किन्ताभ्यां तदपि साध्यते, उत तदभ्युपगमे तत्प्रसङ्गमुखेन तद्वि- पर्ययेण- तद्विपर्यय इति ? तत्र न तावत्तत्साधनम् , कालात्ययाप- दिष्टत्वात् । तथाहि - मुक्तोपि कदाचिदुःखी, चेतनत्वे सति परतन्त्रत्वात् , शेपत्वाद्वा, सम्प्रतिपन्नवत् ; मुक्तगतं पारत- त्रयं शेपत्वं वा स्वाश्रयस्य कदाचिदुःखावहम् , चेतनगत- परितन्त्रयादिरूपत्वात् , सम्प्रतिपन्नवत् ; ईश्वरो मुक्तानामपि इच्छाविघातानिष्टापादनादिभिः कदाचिदुःखहेतुः, तदपेक्षया . . तत्र तथापी ति । भवतिदाब्दे आविर्भावो विवक्षितः । ब्रह्मविभूतिस्सन्नाविर्भवती- १८ ·, शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३७. तदानीमपि स्वातन्त्रयादियोगित्वात् , यो यचेतनापेक्षया उक्त- साधनः स तदुःखहेतुः, यथा सम्प्रतिपन्नः, इत्यादिर्हि तत्र प्रयोगस्स्यात् । तत्र तावत् सर्वत्र मुक्तस्य दु.खरहितनिरति- शयानन्दविधायकैः ‘अशरीरं वा व सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः 'रसँ खेवायं लब्ध्वानन्दी भवती' त्यादिभिः श्रुतिशतैर्वाध- स्सुगमः । उपाधिश्व - कर्मवश्यत्वं दुष्कर्ममूलत्वं दुष्कर्मजनिता- प्रीत्यादिदुःखकारणयोगित्वामेत्यादिरूपः । किञ्च मुक्तः कदाचिदुःखीत्यत्र प्राच्यदुःखित्वेन सिद्ध- साधनम् , मुक्तिदशायां दु.खवानिति साध्ये दृष्टान्तस्य साध्य- विकलता, एवं पारतन्त्रयपक्षीकारेण प्रयोगेपि तस्य यावदात्म भाविन एकत्वात् प्राचीनदुःखहेतुत्वेन सिद्धसाधनता, मुक्तिद- शायां दुःखावहमिति साध्ये पूर्ववत्साध्यवैकल्यम् , एवमीश्वरों मुक्तानां दु सहेतुरिति साध्येपि प्राचीनदुःखहेतुत्वेन सिद्धसाधनत्वम् , मुक्तिदशायां दुखहेतुरिति साध्ये साध्यवैकल्यञ्च सिद्धम् । त्यनेन विभूतित्वाविभासिद्धिरिति भावः । उपाधिरि ति । शेपत्वपारतन्त्र्य- पक्षके दुष्कर्ममूलत्य पारतन्त्र्यवशेषत्वत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यध्यापकमुपाधिः, ईश्वरपक्षके दुष्कर्मजनिताप्रीत्यादिकमुपाधिः, दु गमयोजकर्तृत्व दु.खहेतृत्व मिह विवक्षितम् , अतो न कालादौ साध्यव्यापकत्वम् । मुक्तपक्षके दु.ख कारणयोगित्य तदसाधारणमारणयोगित्वम् , सच्च दुष्कर्मेति न कता। आदिशब्देनास्याभाविकत्यादि गृह्यते । ननु मुक्तिदशागतपारतन्त्र्य पक्षीवरणान सिद्धसाधनमित्यत आह तस्ये ति | ननु पारतन्न्य मुक्तिवाले दु.खावहम् , तत्कालीनपारतन्त्र्यत्वात् , यत्कालीनपारतन्त्र्य यत् तत् तत्कालीन दु.सहेतुरिति सामान्यच्यातिपलात् पक्षधमंतासहस्तान्मुक्तिसाले दुःसहेतुत्व साधनव्याप- .

·वा ३७] शतदूपणी चण्डमारतसहिता। १३९ ननु यत्काले पारतन्त्रय तत्काले दुखहेतुत्व व्याप्तमिति मुक्तिकाल- घर्तिनोपि पारतन्त्रयम्य सामान्यव्याप्तिबादेव पक्षधर्मतासह कृतातत्कालवर्तिदु खहेतुत्व सिध्यति, अतो न चैकल्य सिद्ध- साधनत्वचेति । तदपि मन्दम् , किं यत्काले पारतन्त्रय तत्काले सर्वत्र दु सहेतुत्व व्याप्तिसिद्धम् , उत्तात्यन्तायोगव्यवच्छेदमात्रम् , उत दु खसम्भावनामात्रमिति । न प्रथम , व्यभिचारात् ; नहि पतिप्रभृतीना परतन्त्रा भार्यापुत्रदासादय सर्वे सर्वदा ततो दुखिनो दृश्यन्ते, प्रत्युत पारतन्त्रयमेव परम भूपणमभिमन्य माना केचित्सद्भूत्यपुनादय म्यातन्त्र निर्देशेपि रोपलोहित- चक्षुप परिवादाभिमानिनो निमन्यन्ते । अतस्तेषु स्वातन्त्रय- मेवानिष्टतमम् , पारतन्त्रय त्विष्टतममेव दृश्यते । यदापि च तस्स फिश्चिदु सहेतुत्वम् , तदापि तदनुबन्धित्वादेव तदु ख सहन्ते । प्रान्तिमूलन्तदिष्टत्वमिति चेत् ? हन्त स्वातन्त्रयस्य वान्यम्य दा क्स्य चिच्छब्दादेरिष्टत्वमपि भ्रान्तिमूलमेव । सासा रिक हि सर्व भोगजातमन्ततो प्रान्तिमेव कृटस्थयति । स्वय सिध्द्यतीति शङ्कते ननु यत्काल इति । यत्काल इति स्थूलोपाधि , सर्वति तदन्तर्गतरवणकाल , अत्यन्तायोगे ति स्थूलपाध्यवच्छिन्नकालातर्गतसूक्ष्म- पाले कदाचिद्भाय , सम्भावनामान मिति खरूपयोग्यता च, विवक्षिता । दु खविरोधिमुसोपलम्मात् तत्काले न दु समित्याह प्रत्युते ति । स्वातन्त्र्ये ति । इद पारत त्र्यस्य सुराहेतृत्वसाधनार्थम् । सुखहेतुपारत त्र्यविरोधितया स्वात न्न्यस्यानिटत्वात् तनिर्देशोप्यनिष्ट इति भाव । यदपिचे ति । इदमपि मुसहेतुत्वगाधनार्थम् । अतिशयितमुसहेतुत्वात्तदनुवन्धिदु सहेतुत्वमपि सहन्त इति भार । किं मुसहेतुत्वभ्रमो विवक्षित , उत देहात्मम्रम १ अयाधादित्यभिप्रेत्य द्वितीय आह हन्त ति । उपपादयति सासारिकहीति । स्वयमि ति । पतिपारत न्यादिरदृष्टद्वारा पारतन्यनिवृत्त्यन तरमाविस्वर्गादीष्टा नाद्य ·तञ्च शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३७. दुखरूपत्वेपि इष्टान्तरपतिलम्भकत्वात् पतिपारतन्त्रयादेरिटतम- त्वम् , यथा -कृषिचिकित्सादेरिति चेत् ? तर्हि स्वातन्त्रयस्यापि स्वयं सुखत्वाभावेपीष्टान्तरपतिलम्भकत्वादेवेष्टतमत्वमपि स्यात् । नियमनमात्रमपि केभ्यश्चित्स्वटत एवेति स्वातन्त्रयस्य स्वतस्सुखत्वमिति चेन; तृणाद्युत्क्षेपणादिस्वातन्तयस्य तथा- विधसुखत्वादर्शनात् । यत्र तु स्वातन्त्रयं स्वरूपेण सुसव- दृश्यते, तत्रापि ख्यात्यादिकमन्त न्यैव ततथा । कचित्पारतन्त्रयेपि समानमिति तस्यापि स्वतम्सुखत्वसिद्धिस्स्यात् । अतो यत्रेष्टसाधनत्वबुद्धिगुणताभिमानो वा, तत्खातन्त्रयं पारतन्त्रय वेष्टतमम् , यत्रत्वनिष्टसाधनत्वबुद्धिोपत्वाभिमानो वा, तत्र तु तद्वा तदन्यद्वानिष्टतममविशेषादृश्यते। अतः पारतन्त्रयस्य स्वस- ताकाले सर्वत्र दुखहेतुत्वव्याप्तिर्न सिद्धयति । नापि द्वितीयः, निदोपभृत्यस्य गुणवत्पारतन्त्रयादिभिर्व्यभिचारात् । तत्र पारतन्त्रयस्य स्वाभाविकं दु सहेतुत्वं गुणवत्प्रतिसम्बन्धित्वादि- वशादपोद्यत इति चेत् । तर्हि पारतन्त्रयस्य दु खहेतुत्वमपि न्तरपतिलम्भक इति न पारतन्त्र्यजन्यनुसकाले व्यभिचारः । तही ति । ततश्च स्वातन्त्र्यस्यापि दुःसहेतुत्वान्मोक्षदशाया सातन् यसत्त्वे दुरा स्यादिति भावः। नियमने ति । अतस्मुसहेतुत्व स्वातन्त्रयस्य स्वाभाविकम् , तन्न्यस्य दुःसहेतुत्र स्वाभावियमिति भाव. । यात्वित्यादि । एवञ्च खत इष्टत्वाभावान स्वातन्त्र्यस्य स्वभावतः मुससाधनत्वम् , स्वतोऽनिष्टत्वा- भावान्न पारतव्यस्य समावतो दु.ससाधनत्यमिति भावः । अत इति । इष्टपदेन सुखसाधन ख्यात्यादि विवक्षितम् । यत्रवि ति । अनिष्टसाधनत्वे त्यानिष्टपदेन दु.ससाधन मर्लनताडनादि गृह्यते । तन्नपारतन्वयस्य ति । एव चोचोपपादकाभावेन विशेषणान्न व्यभिचार इति मायः । यद्यपीश्वर- पारतन्त्र्यस्य गुणवत्पतिसम्पन्धिक्त्वाद्धे त्वसिद्धिः, तथापि स्पष्टत्यात्तामुपेश्य दूपणान्तरमाह ती ति । गुणरत्यारतन्त्रये व्यभिचारदर्शनेन तत्परिहाराय पार- ·चां-३७] शतपणी-चण्टमारुतसहिता। १४१ दुष्टप्रतिसम्बन्धिकत्वादिनैवेति किन्न स्यात् । गुणवत्प्रतिसम्ब- धिकत्येपि तस्य कचिदुःखहेतुत्वदर्शनादिति चेत्! तर्हि तस्यापवाद- फत्वमपि न स्यात् । निदोपभृत्यत्य तदपवादकमेवेति चेन्न. तथापि पारतन्त्रयस्य मुखहेतुत्वं दुष्टप्रतिसम्बन्धिकत्वादिना- पोद्यत इति विपरिवर्तस्य दुष्परिहरत्वात् । एतदुक्तं भवति, म्वातन्त्र पारतन्त्रयमिति न कश्चिद्विशेषः मुखदु खसम्भवे , अपितु भोगादृष्टादिकमेव नियामकमिति । किञ्च तत्तदेहात्माभि मानानुगुण्येन देवतिर्यड्मनुप्यत्रीपुंसादिपु पुरुषार्थव्यवस्थादर्शना- दत्रापि स्वतन्त्रात्माभिमानिनां पारतन्त्रयं दुःखाय, परतन्त्र यथावस्थितात्मदर्शिनां पारतन्त्रयमेव मुखकारणमिति यथालोक- मनुसन्धेयम् । अतः पारतन्त्रयस्य दुःखात्यन्तायोगव्यवच्छेद उपाधिमूलत्वादुपाघिनिवृत्ती निवतेतैवेति न मुक्ते तत्साधनम् । नच तृतीयः, स्वरूपयोग्यत्वमात्रसाधने सिद्धसाधनात् ; सह- कारियोग्यत्वस्य संशयस्य वा साधने कालात्ययापदेशात् । नापि प्रसड्गतद्विपर्ययाभ्यां मुक्तस्य पारतन्त्रयाभावसाधनम् , तत्रापि दुष्टप्रतिसम्बन्धिकत्व कारणतावच्छेदक कल्पयितुमुचितम् , नत्यपादकल्प- नम् , एवञ्चाप्रयोजकत्व परोक्तहेतोरिति भावः । तथापी ति । आदिशन्देन दुष्टगतत्वं गृह्यते । प्रतिबन्दिमात्रेणासि तात्पर्यमाइ एतदुक्तमिति । तथाच मुक्तो कर्मामावान्न दुःखमिति निर्णय इति भावः । एव कर्मण एव हेतु- त्वात् स्वातन्मयपारतन्त्रथयोरमुसदुःसहेतुत्व नास्तीत्युवम् । इदानीम्पार- तन्नयस्य सुसं प्रति हेतुत्वमपि सम्भाव्यत इत्याह किये ति । तत्तदात्माभि- मानविशेषानुगुण्येन भोगसाधनव्यवस्यादर्शनात् स्वातन्त्रयभ्रमदशाया परानुवर्त- नस्य मुखहेतुत्वामावपि भ्रमनिवृत्यनन्तर परतन्त्रतयात्माभिमानदशाया तदनु रूपस्य परानुवर्तनध्य मुसहेतुत्व सम्भवतीति भावः । अत इति । भ्रान्त मुक्तस्तत्साधनमिति भावः । कालात्ययापदेशादि ति । कर्मनिवृत्तिश्रत्या ·. १४२ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३७. व्याप्तेरवश्यम्भावात् तस्याश्च दूषितत्वादिति । अतः 'सर्व परवशं दुःख' मित्यादिकमपि संसारिविषयम् । 'सेवा श्ववृत्ति- र्व्याख्याते ' त्येतदप्यसेन्यसेवाविषयम् । स्वातन्त्रयमपि दुःखाय स्वाड्गुळिच्छेदनादिषु । पारतन्त्रचं सुखायैव पल्लीनान्तु स्वभर्तृषु ।। स्वातन्त्रयं सुखहेतुः स्यादिति चेद्भवतोच्यते । न कथं सुखशाली स्यात्कीलोत्पाटी स वानरः ।। अयोग्यपारतन्त्रयं हि दुःखायेति निषिध्यते । भगवद्दास्यमेवाहास्यहेतुं मनापिण ॥ ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोह बलवान् सुखी । इत्यादिकानुसन्धानमासुरम्भावमाह हि ॥ हिरण्यासुरसिद्धान्तसिद्धामीश्वरभावनाम् । भावयन्तोवलम्बन्ते हरिदास्यविडम्वनम् ॥ हरिदासस्य राजरिति तन्मुनिभापितम् । दासोहं कोसलेन्द्रस्येत्यादिसंवादगृच्छति ॥ परतन्त्रान्वयाभावे स्वातन्त्रयं ब्रह्मण' कथम् । अस्वातन्त्रये कथं सौख्यमात्मनो निर्गुणस्य ते ।। स्वातन्त्रयपारतन्त्रयाभ्यां सुखंवा दुःखमेव वा । न व्याहं हि यतस्तत्तत्प्रमाणानुगुणं द्वयम् ।। ‘स स्वराड्भवति अत एव चानन्याधिपति' रिति श्रुति सूत्रे अपि दु.खहेतुकर्माधीनपारतन्त्रयप्रतिक्षेपपरे एव , वस्पा शरीरपतिक्षापफश्रुतियनात्स्वनोदासलामतेश सोजोप पत्तेः प्रपञ्चयिष्यमाणत्वात् । 'सड्कल्पादेवास्य पितरम्समुचिष्ठन्ते' . आत्मत- 'अशरीर या व सन्त मित्यादिभत्या च याधादित्यर्थः ।

·या ३०] शतपणी चण्डमारुतसहिता । १४३ इत्यत्रावधारणेनापि तसत्कार्यहेतुतया तथा प्रसिद्धकारक-यापारादिनर पेक्ष्यमेवोच्यते, न पुनरीश्वरव्यापारनेरपेक्ष्यन् , तथा सति चाम्यैव सल्पादिति निर्देशेन भवित यम् । व्युत्तमेणान्वये स एव दोष । नचेवरसद्कल्पसापेशतामात्रेण सत्यसयल्पत्वश्रुतिविरोध ? ईश्वरस्य तत्सकल्पानुगुणसकरपयोगित्वात् । एतेन कामचार श्रुति सङ्कल्पादेवेति सूत्र च निढम् । यत्तु स्वतन्त्रम्याप्यनिच्छतो जगद्व्यापारनिवृत्त्युपपतिरिति ; तदसत् , मुक्तस्य सर्वगोचरशक्तिसद्भावे प्रमाणाभावात् । नच मातापितृप्रभृतिसृष्टिवचनात्सर्वविषयशक्तिक्लप्ति , तन्मात्रसृष्टिशक्ते- रेव सिद्धे । नच 'य काम कामयते सोस्य सकल्पादेव समुत्तिष्ठती' ति सामान्यवचनात्सर्वशक्तित्वसिद्धि , 'य काम कामयत इत्यम्यानुवादकत्वात् , तस्यच काम्यमानमात्रविषय त्वात् , मुक्तस्य कामनाया सर्वविषयत्वे प्रमाणाभावात् । विश्वामित्रादिसक्ल्पवत्सड्कुचितविषयत्वेनापि तसिद्धे ईश्वरस्य तु 'सोकामयत बहुम्या' मित्यादिभिस्तत्सिद्धे । मुक्तस्य तु कामनाया सत्या जगद्व्यापारविरहायोगात् । शक्तस्य चिकीर्पा हि व्यापाराविनामूता । अशक्तस्य कामना' दुख हेतुरेव । नच 'सएकथा भवती' त्यारभ्य, 'अपरिमितथ मवती ' ति श्रुतेर्मुक्तस्य जगद्यापारोपि सम्भवतीति वाच्यम् तस्या श्रुते परमात्मभोगशेपभूतम्वमोगार्थानन्तशरीरपरिग्रह्मात्र विषयत्वात् । यत्तु मुक्तकर्तृफमोगनिर्माणे मुक्तेश्वरयो प्रयोज्यप्रयोजकभावे प्रमाणाभाव , पूर्वोक्तश्रुत्यादिविरोधश्चेति , तत्र विरोध परिहत . , ·. १४४ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३७. प्रायः । प्रमाणमपि समर्थयिप्यमाणनियन्तृत्वादिश्रुत्यसकोचः। अत एवेश्वरानिवारणान्मुक्तप्रवृत्तौ विपरिवर्तप्रसङ्गोपि प्रत्युक्तः । यत्तु कर्मनिवृत्तौ पारतन्त्रयमपि निवर्तत इति ; तत्र किं कर्मा- धीनस्य पारतन्त्रयस्य निवृत्तिर्विवक्षिता, उत पारतन्त्रयमात्रस्य! पूर्वत्रेप्टापादनम् । तदतिरिक्तं पारतन्त्रयं जीवेषु न दृष्टमिति चेन्न ;- समर्थयिप्यमाणत्वात् । संसारिणामीश्वरपारतन्त्रयं कर्म- हेतुकम् , कर्मफलभोगहेतुत्वात् , राजादिपारतन्त्रयवदिति चेन्न;- नित्यैरेव तद्धेतुभूतैर्जीवपरस्वरूपादिभिरनैकान्त्यात् । नच तेषा- न्तादर्थ्यनियमाभावान्नानैकान्त्यमिति वाच्यम् , ' ईश्वरपारतन्त्रय- स्यापि तादर्थ्यनियमानिश्चयेनासिद्धिप्रसङ्गात् । कार्यत्वे सतीति विशेषणे विशेषणासिद्धेः । कार्यपारतन्त्रयपक्षीकरणे सिद्धसाधनात् । उत्तरत्राचेतनेष्वनैकान्त्यम् । चेतनगतं पारतन्त्रयं कर्मव्याप्त- मिति तन्निवृत्त्या तन्निवृत्तिरिति चेन्न तथाप्यप्रयोजक- त्वात् । मुक्तो न परतन्त्रः, चेतनत्वे सत्यकर्मवश्यत्वादीश्वर- वदिति हि तदा प्रयोगः, तत्रेश्वरत्वमेवोपाधिः । नचेदं पक्षे- तरत्वम् , अचेतनानां संसारिचेतनानां च पक्षव्यतिरिक्तानां व्यवच्छेद्यानां सिद्धेः । नच पक्षेतरत्वमित्येतावता परित्यागः, प्रमाणमपी ति । असङ्कचितनियन्तृत्वश्रतिः प्रमाणमित्यर्थः । अतएवे ति । असङ्कुचितते रेवेत्यर्थः । ननु कर्मफलभोगैकहेतुत्व हि हेतुः, तय कर्मपलभोगहेतुत्वे सति तदनुपयोग्यहेतुत्यम् , जीवादीना मुक्ति प्राप हेतुत्यामानैकान्त्यमित्यारावय निराकरोति नचे ति । ईश्वरे ति । मुत्तो पारतन्त्रयसद्भावे तस्य तदातनेश्वरानु- वर्तनादिहेतुत्वात्तादर्ग्यनियमानिश्चयात् सन्दिग्धासिद्धिनराङ्गादित्यर्थः । उत्तरवेति । यत् पारतन्त्रय तत् क्मनिवर्त्यमिति व्यासेरचेतनेयनान्स- मित्यर्थः । चेतनगतत्वेन हेतुविशेषणासानैकान्त्यमिति मानते चेतने ति । तथापी ति । उक्तरीत्या अचेतनगते व्यभिचारवारणेपि अमयोजकत्यादेतनि- . ।

·4 वा-३७] शतपणी चण्टमारुतसहिता। १४५ याचे सति तम्याप्युपाधित्वस्य कचिरस्वीकारान् । ओरनुप्णत्य- सापने पदार्थत्वेनमित्वमेवोपाधिमाहु. । मुक्त ईश्वरपरतन्त्रः, अनीश्वरत्वात् , सम्प्रतिपन्ननदिति प्रत्यनुमान । नचान मुक्ते- तरत्वमुपाधिः, ईश्वरे तस्य व्यभिचारात् । नापि मुक्तेश्वरव्यति- रिक्तत्वमुपाधि, मुक्ते पारतन्त्रयम्य बाधकामावेन तद्वयतिरेफस्या प्युपाधिकुक्षिनिक्षेपायोगात् । अन्यथा पक्षविपक्षव्यतिरिकत्व- मुपाधिरिनि सानुमानभङ्गप्रसमात् । निर्विशेपणत्वाच्च । प्रत्य- नुमानश्लीयम्त वा । अतः कर्मनिवृत्तावपि मुक्तम्य पारतन्त्रय- निवृत्त्ययोगात् 'सम्यराड्मवती' त्यत्राफर्मवश्यत्वविवक्षाया न स्वरूपप्रयुक्तपारतन्त्रयनिवृत्ति फलति । यत्तु 'सस्वराङ्भवती' त्येवम्भूतव्यपदेशसामर्थ्यात् 'पतिं विश्वस्ये' त्यादिश्रुतीनां सङ्कोच इति; किमम्य सामर्य्यम् । स्वाधीनत्व- प्रतिपादनं वा , पराधीनत्वनिवृत्तिपर्यवसितत्व वा ? स्वाधीनत्वमात्रस्येश्वराधीनत्वेन सह विरोधाभावात् । एकम्यैवा- नेकाधीनत्व हि लोकवेदयोष्टम् । जीवेश्वराधीन हि क्षेत्रज्ञ- शरीरम् । स्वाधीनत्व चार स्वसङ्कल्पाधीनप्रवृत्यादियोगित्वम् , नाद्य 4 यमाधीनस्य चेतनवे सत्यकर्मपश्यत्वापारतन्त्रयनियमस्याप्रयोजगत्वमित्यर्थ अप्रयोजकत्वमुपपादयति मुक्त इति । ईश्वर इति । साध्यसमन्यातलाभानो विवक्षितः । मुक्त इति । ईश्वरव्यतिरिक्तत्वमेव लापात् परतवलप्रयोज कमिति भान: 1 निर्विशेषणलादिति । राघवादनीश्वरत्वमेव परतन्त्रत्वच्या सम् , नतु चेतनत्वे सत्यार्मवश्यत्वमपारतन्नथव्यासम् , गुरुत्वादित्यर्थ भिन्नहेतुविषयत्वेपि वातवोर्विरोधाल्लायागौरवावकाश इति भावः । चकारेण परतन्त्रत्वेनीश्वरत्व प्रयोजकम् , चेतनाचेतनसाधारणत्वेन लघुत्वात् , नतु कर्मनश्यचेतनत्वम् , अचेतनाननुगमात् , गुरुत्वाञ्च; नाप्यचेतनत्वमपि प्रयोजनम् , गौरवात् , अतश्चेतनत्वे सत्यमपश्यत्समपारतन्त्रये न प्रयोज - ·शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३७. तच्चेश्वरानुमत्या सिद्धयत्येव । न द्वितीय, कर्माधीनत्वनिवृत्ति- मात्रादपि तदुपपत्ते. । स्वेतरसमस्ताधीनत्यनिवृतिस्तात्पर्यतो लभ्यत इति चेन्न; - स्वेतरसमस्तापेक्षया ईश्वरत्वस्य परमात्म- न्यपि 'सर्वस्येशान' इत्यादिमिश्शन्दत एव सिद्धे । एवमपि सन्देहे मुक्तस्य पारतन्त्रयन्न सिद्धयतीति चेन्न ;- शाब्दत्वेना- विळम्बितप्रतीतसर्वेश्वरत्ववशादेवार्थत्वेन विळम्बितप्रतीतानन्येश्वरत्व- स्यैव सड़कोचोपपत्ते । भूयसान्यायाच्च । भूयासि वास्यानि परमात्मनस्सर्वेश्वरत्व विदधति । ‘स म्बराड्भवती' त्येकमेव मुक्तस्यानन्येश्वरत्व विवक्षतीति ततोप्यस्यैव सड्कोचो युक्त । श्रुतिस्मृतीतिहासेपु पुराणेषु च सर्वत । सर्वोत्तरागमप्येव विष्णोत्स्वातन्त्रयमुच्यते ॥ सङ्कल्पादेवे' त्यादिकन्तु नान्याधीनत्व प्रतिक्षेप्तुमलमिति प्रागेवोक्तम् । 'यस्यात्माशरीर ' मित्यात्मतत्वस्य शरीरत्वविधा नात शरीरत्वस्य चाधेयत्वविधेयत्वशेपत्वस्वभावरूपत्वादपि तत्स- । उपगृहणानुसाराच । 'आत्मदास्य हरेस्स्वाम्य होचो न्याय्य . कमित्यनीश्वरत्वमेव लीयत इति विवक्षितम् । आर्थत्वेने ति । सप्रयोज्यत्वमेव शाच्दम् , तदनुपपत्तिवलाल्लक्षणया स्वार्थद्वारा लभ्या स्वेतरसमस्ताधीनत्यनिवृत्ति विलम्बिता, अतो विलम्बप्रतीतसर्वेश्वरत्ववशात् सङ्कोच इति भाव । भूयांसी ति । 'एपसर्वेश्वर 'सर्वमिदप्रशास्ती' त्यादीनि । विदर्भात विवक्षितीत्येता भ्या प्रवॉत्ते शाब्दत्वार्थले विवक्षिते । आत्मतत्वस्य रावस्थात्मस्वर- पस्य । रोन ससारिविषयता अतेनिवर्त्यते । तनोपपत्ति स्वभावरूपत्वादि त्यनेन विवक्षिता । नियाम्यर्तकस्वभावत्व शेषतैय स्वभावत्व च शरीरत्वम् , सच्च वादाचिक्ये न स्यात् , अतो विधेयपर्याललेचनया सर्वावस्थाविषय स्वमरगम्यत इत्यर्थ । यच्छन्दयोगेपि मानान्सरामासत्वात् विधिसमभितम् ।

·वा-३७] शास्त्रमुक्तावळी । १४७. . . , स्वभावं च सदा स्मर ।' दासभूतास्स्वतस्सर्वे ह्यात्मानः परमात्मानः ' इत्यादिभिः स्वाभाविकं भगवद्दास्यमभिधीयते, 'स्वभावं' 'स्वत ' इति च कण्ठोक्तितः , 'दासभूता' इति च्चि- प्रत्ययमन्तरेण प्रयोगाच । तत्रैवादरातिशयाद्धि स्वत इत्यप्य. नूयते, दासभूता इति निरुपाधिकनिर्देशेनैव स्वतस्त्वसिद्धेः। सर्वशब्द- श्चात्र न मुक्तवहिप्कारं क्षमते , प्रतिनिर्देशसामर्थ्याच । 'अन्य- राजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ती' त्यविदुपां क्षय्यलोकत्वकारणमन्य राजत्वमुच्यते, तच्च निष्कर्षे कर्माधीनत्वमेव, तन्निवृत्तिश्च विदुपः 'सस्वराड्भवती' ति विवक्षिता । अतोपि कर्मवश्यत्व मात्रमेवात्र निषिध्यत इति न स्वाभाविकभगवद्दास्यनिषेध । अन्यथा 'पतिविश्वस्ये' त्यादिप्रमाणेन विरोधः । एतेनानन्याधिपतिरिति सूत्र मपि नियूंढम् । एवं बद्धमुक्ताविशेषेण शेपशेषिभावादिभेदे जीवेश्वरयोस्स्वाभाविक स्थिते तदविरोधेन 'ब्रह्मैव भवती' त्यादीनां 'अविभागेन दृष्टत्वात्' इति मुक्तविषयसूत्रस्य च स्वभाव मिति आरमदास्य हरेस्त्वाम्य च स्वभाव सदा स्मरे त्यन्वयो ऽभिप्रेतः च्चिप्रत्यय मिति । दासत्वस्योपाधिकृतत्वे अभूततारवाची चिमत्ययः प्रयुज्येत , अतोऽभूततद्भावो नास्तीत्यवगमात् स्वाभाविकत्वसिद्धिः । दासभूता इत्यनेन स्वाभाविकत्वसिद्धी किं स्वत इत्य- नेन, अत आह तत्रै ति । आर्थिकत्वाच्च न पोनरुक्तधादनन्ययशड्का । सर्वशब्द इति । आत्मान इत्यनेन सर्वात्मपरिग्रहसिद्धौ सर्वपद सर्वावस्था परिग्रहार्यमिति भावः । प्रतिनिर्देशे ति । नान्वथा लक्षणन्तेपा बन्धे मोक्ष तथैव चे, ति दासाभावप्रतिपेधलक्षणः प्रतिनिर्देश । अन्यराजान इति । 'परीक्ष्य लोकान् मचितान् ब्राह्मणो निरेंदमाया ' दिति कर्मणः धयिष्णु- पालहेतुल्वमन्यत्र श्रतम् , अतस्तदैकार्थ्यादनाविदुपां क्षम्यलोरते कारणले- नौग्यमानमन्यराजत्व कर्मवश्यत्यमेवेति सत्यरादित्यन विदुपा कर्मवस्यवानिवृत्तिरे- ·१४८ शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता । धा-३७ विभूतित्वाविर्भावादिमुखेन निर्वहणं प्रागुक्तन्यायेन भाव्यम् । ऐक्यापत्तिब्रह्मद्वित्वयोर्भेदश्रुत्या समाधिकराहित्यश्रुत्या च प्रतिक्षे- पात् । समनिपेधो हि केन चिदाकारेण सर्वातिशायित्व प्रथयति । तथाच लक्षणवाक्यस्वारस्यम् , स्वेतरसमस्तवस्तुव्यावर्तकत्वा- लक्षणस्य । नच परमसाम्यश्रुत्यसङ्कोचाय मुक्तस्यापीधरत्य- मङ्गीकार्यमिति द्वयोस्सर्वप्रकाराविशेषादैक्यमभिलपितु शक्यम् , 'भोगमात्रसाम्यलिङ्गाचे' ति भगवता सूत्रकारेणैव तत्परिहारात् । आहच वृत्तिकार " जगद्यापारवर्ज समानो ज्योतिपे" ति । द्रमिडभाष्यकारश्च - " देवतासायुज्यादशरीरस्यापि देवतावत्सर्वार्थ- सिद्धिम्स्या" दिति । ज्ञानानन्दयोरत्यन्तसाम्यादपि हि परम- साम्यशब्दश्चरितार्थ । सर्वज्ञत्वनिरतिशयानन्दत्वे हि तत्र तत्र मुक्तस्यापि वाक्यान्तरै प्रतिपाद्यते इति सर्वगुणसाधारणरूपपरम- साम्यशब्दस्तत्रैव पर्यवसितुमर्हति । पारम्यविशेषण च तत्रत्याल्प सादृश्यव्यवच्छेदेन सप्रयोजनम् । यथा दशवर्णपोटशवर्णस्वर्ण- निष्कयो काञ्चनकलधौतनिष्फयोर्वा परमसाम्योक्तो परिमाण- बोच्यत इति भाव । प्रागुक्तन्यायेने ति । स्वपक्षमपरामृश्योच्यत इति प्रागुक्तप्रतिमन्दिन्यायेनेत्यर्थ । समनिपेधोही ति । शक्ती सत्यामनिच्छया मुक्ताना जगद्यापारविरहो नापार्पप्रयोजा इति भार । तथाचे ति । ब्रहाद्वित्वाभाव एवेत्यर्थ । स्वेतरेति । सशब्दो लम्पर । लक्ष्येतरसमस्त- वस्तुथ्यावर्तक हि रक्षणम् , जगद्यापारनागरूफ ब्रह्म च त्वया लक्ष्यत्वाभि मतम् , एषञ्च लक्षणवाक्यस्थब्रह्मपदग्यासद्कोने ब्रह्मा तरव्याहत्त्यप्रतीतेस्तया वर्तनार्थ ब्रापदरस सद्कोर कार्य, तथाचारसारस्यमित्यर्थ । भोगमानेति । ऐक्ये साम्यपद चापपन्नमिति भाव । परमसाम्यश्रत्या ब्रहाद्वित्वशक्षा प्यनेनैव वाक्येन परिदता । सर्वज्ञत्वे ति | वाक्या तरेण यो गुणो मुत्तस्य प्रसिद्ध, तरिमन् गुणे परमसाम्य स्विक्षितमि भार । काश्चन नि । ।

·. बा-३७] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। १४९ वैषम्यमान निपिध्यत वर्णवैषम्यम् यत्तु म्यतन्तपरतन्तयोर्भागसाम्यासम्मवेन मुक्तस्यापि स्वत- न्वत्वमिति ; तदसत्, स्वातन्त्रयपारतन्त्रययोभोंगाप्रयोजकत्वस्य प्रागेव स्थापनात् । यथावस्थितात्मानुसन्धानानुगुण्येन स्वतन्त्रस्य स्वातन्त्रयं परतन्त्रम्य च पारतन्त्रयमनुकूलं भवतीति द्वयोरपि यथावस्थितारमानुसन्धानानुनन्धिभोगस्याविशेषात् । पुत्रस्य पितृ- पारतन्त्रयमेव स्वस्वातन्त्रयादपि प्रीतिं जनयति । विभूतिमत्त्व- जगद्व्यापारादिभिरीश्वरानन्दो मुक्तानन्दातिशयितस्यादिति चेन्न; - स्वाभाविकदास्यानुसन्धायिनः समृत्यस्य म्याम्यैश्वर्येणेव मुक्त- स्यापि परमात्मविभूतिभिरेव निरतिशयानन्दोदयात् । एतदुक्तं भवति- यद्यत्प्रामाणिकम् तत्तत्समै मुक्तेश्वरयोयथावस्थिताकारणानु- कूल्येन मातीति भोगमालसमानता, यथा- राजराजान्तरङ्गयो- स्सर्वमपि राजैश्चर्यमानुकूल्येन साधारणमेवेति । तदेव चेतना- चेतनयोरिव जीवेश्वरयोरपि यावदात्मभाविनि भेदे सिद्धे तद्भे- दस्य मिथ्यात्वं औपाधिकत्व स्वाभाविकत्वेपि अभेदसहत्व वा वदतां कलिब्रह्ममीमांसकानां वेदान्तेषु न कश्चिदवकाशो दृश्यत इति स्थिते तार्किकरञ्जनार्थ घूम-- ब्रह्म सत्येनात्मना सद्वितीयम्, पदार्थत्वात् , घटवदित्यादिभिर्मायावादिनो मुखपिधानम् । जीवः श्वरादनौपाधिकभेदवान् , सार्वज्ञयरहितत्वात् , घटवदित्यादिभि- र्भास्करतिरस्कारः। ईश्वराहम्भावोपि विच्छेदरहितनित्याहम्भावान्तर सद्वितीयः , अहम्भावत्वात् , सम्प्रतिपन्नजीवाहम्भाववदिति यादव- . काञ्चनपलधौतनिष्क्योः परमसाम्योत्तौ मानान्तरसिद्ध यत् परिमाणसाम्य तनैव परमसाम्यशब्दः पर्यवस्यति, न वर्णेपीति भावः । ब्रह्म सत्येने ति । जीवस्य प्रतिविम्बत्व प्रतिनिम्बस्य च मिथ्याव ये वदन्ति तन्मतानुरोधेन सिद्ध साधनवारणाय सत्येने ति । विच्छेदेति । नित्यत्वमिहानादित्वम् , ·, , १५० शास्त्रमुक्तावळी । [वा ३७ प्रकाशपिशाचविलासनम् । ईश्वराहम्भावस्य नित्यत्वाभावात् दृष्टान्तस्य सा'यविकलतेति चेन , - तथासती वरस्य कदाचित् अचित्क ल्पत्वादिप्रसङ्गात् ।' नचायमिप्टप्रसङ्ग इति वाच्यम् , सर्वजत्वादि श्रुतीना कालावच्छेदाभावात् । नच सर्वज्ञ इत्यादिशब्दाशक्ति विपया , अनुशासनन्य 'शक्ता हत्ती ' त्यादिना नियतविषय त्वात् । ' परास्य शक्तिर्विविधव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलकिया चे' ति ज्ञानशक्त्यो पृथक्स्वाभाविकत्वरचनाच । नच प्रळया दिपु निद्रानिर्देशात् कदाचिदज्ञता , तस्य निर्व्यापारदशामात्र विषयत्वात् , 'व्यपगतनिद्राभयकोधतन्द्रि', रित्यादिश्रुत्यनुसा रात् । नचावतारेप्वज्ञानादि दृष्टमिति वाच्यम् , तस्याभिनयरूप त्वात् । उक्त हि महाभारते " कालस्यहिच मृत्योश्च जगम स्थावरस्यच । ईशते भगवानेक्स्सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ ईशन्नपि महायोगी सर्वस्य जगत प्रभु । कर्माण्यारभते कर्तु कीनाश इव दुर्वल ॥ तेन वञ्चयते लोकान्मायायोगेन केशव । ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुद्यन्ति मानवा ॥” इति । नच सदेवे त्यादिवशात्प्रळयदशाया गुणादेरपि विल्य , चिदचिदीश्वरशक्ति वयस्यापि विलयप्रसनेन पुनस्सप्ट्याद्यभावमन्नात् । सद्विद्या निरूपणेनैव सदेवेत्यादेनिविशेपपरत्वप्रतिक्षेपात् । अत स्वानान मेव कुमतीनामवियोपाध्यवस्थाविशेषादिप्रयुफ्तीश्वराजानापन। तदेवमभेदगन्धासहवैध→शतप्रतिष्ठितो यावदात्मभावी जीवेश्वरभेद । पालपटेदी । उपाध्यकाशी भार

·वा-३७ मनदूषणा-चष्ट्रगाम्नमड़िता।
न्यदः यदि जानाति नाग्मेन परः पुमान् ।
यदि नैव विजानाति नारभेत पुनः पुमान् ।।
तदेतत्सर्व विभेदजनके जाने 'दनि सोरुमुपशिष्य भाष्ये
प्रपन्चितम् ।
इति शतपन्यां जीपेक्यमतः
सप्तलिंगो बादः।
म्वदुःयमिति । सदुःलगाने तनोत्यादयेत् इत्यर्थः । म्यमत्वनाशाने
साध्य होयनेनि भारः ।
दति याधूलपुलतिलाश्रीनिमगाचार्यपदरोगासमधिगतपरापरत याथात्म्येन
तदेवदेवतेन तचरणररिचरणपरायणेन तप्रसादलब्ध
महाचा परनामधेयेन रामानुजदामन पिरचिताया
शतदूरणीव्यायाया चण्डमारतारन्याया
जीवेश्वरक्यमा
सप्तत्रिंदा:स्कन्धः।

·१५२ शास्त्रमुक्तावळी । वा-३८. श्रीरस्तु। अथाष्टत्रिंशो वादः। ज्ञानानन्दगुणोपेतं ज्ञानानन्दमयं महः । पायादपायाद्भवतो भवबन्धविधायकात् ।। सत्यज्ञानादिभिर्वात्यैरखण्डं बोध्यमिच्छताम् । अहकरोमि मूर्खाणामहद्करणखण्डनम् || यत्तु जल्पन्ति - विगीतं वाक्यमखण्डार्थपरम् , समानाधिकरण- वाक्यत्वात् , सोयं देवदेत इत्यादिवाक्यवदिति । अत्र किमिद- अविच्छिन्नस्रोतास्यपि नृहरिरागांस्यगणयन् यदीया इत्यस्मान् सपदि समभूद्रक्षितुमनाः । अमुष्मिन्नायत्ता परमनवधि:श्रीनिधिगुरौ मम श्रेयस्सिद्धिस्सकलविधरन्धावनुपधौ ।। अराण्डाथै चके अतिगणमराण्ड शुभगुणै रसण्ड यस्तत्व परमुर सिजानीति कथयन् । असामारम स्मश्च प्रतिपदममुप्याम्रियुगळ स्मरन्तोऽसण्डायोः कविकपकयष्ठीरवगुरोः ॥ सत्पशानादिवाक्यानामसण्डायनात् ब्रा निर्गुणमेवेति प्रल्पदिः प्रता- रितास्तत एवानवरतसंसरणभागिनो जनानवलोक्य परमकारणातया तेषां तदपायनिगृत्तिं भगवत आशारते ज्ञानानन्दे ति । अनेन वादार्थोपि सद्गृहीतः । यथा 'यत्सर्वश' इत्यादिवाक्यैर्शनादिवैशिष्ट्य प्रतिपायते तथा सत्यादिवाक्यस्सत्यत्वादिवैशिष्ट्य प्रतिपाद्यत इति नागण्यार्थमिति । एक भगवत्ता कर्तव्यमधमाशस्य सस्तंव्य प्रतिजानीरो सत्यशानादी ति। विगीतमिति सत्यशानादिवास्थमित्यर्थः । विगीतपदश्य पचवायच्छेद- फोपलक्षणार्थत्वात् गत्यशानादिवास्यवसामानाधिकरण्येना सहायतर विध पिपिसत्यात् पश्चतापच्छेदयसामानाधिकरण्येन माध्यसिदेरनुमानारतया तस्व .

·वा-३८.] शतषणी-चण्डमारतसहिता । १५३ मखण्डार्थपरत्वं ? निरवयवार्थपरत्वं वा ? अच्छेद्यार्थपरत्वं या ? निर्विशेषणपरत्वं वा ? विशेप्यमानपरत्वं वा दार्थपरत्वं वा ? भावरूपविशेषणरहितपरत्वं वा ? एकविशेष्यपरलं वा अन्यद्वा किंचित् ? इति । न प्रथमद्वितीयौ, सिद्धसाधनात् ; दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाच्च । न हि देवदचपिण्डस्य निरवयत्व. मच्छेद्यत्वं वा भवताऽभ्युपेतम् । नापि सोयं देवदत्त इति वाक्यादपि तथा प्रतीतिः । दृष्टान्तान्तरोपादानेपीह दुस्तरो व्याभिचारः । न तृतीयः, तत्र निर्विशेषणत्वमपि किं शब्द- बोध्यत्वेनाभिमतम् ? उत वस्तुगत्या ? आये निर्विशेषणत्वमपि लक्षणविशेषणविशिष्टार्थवोधनादविशिष्टार्थबोधकत्वाभिमानभङ्गः । निर्विशेषणत्वं न विशेषणं अपि तु स्वरूपमेवेति चेत् ; न, । पक्षतावच्छेदकत्वात् । निरवयवे ति । सण्डशब्दस्यावयपरत्वेनेदम् । अच्छेये ति । खण्डशब्दस्य सण्डनपरत्याभिप्रायेणेदम् । निर्विशेषणपरत्वं वा विशेष्यमात्रपरत्वं वेति । निर्विशेषणपरत्वमित्यस्य विशेषणाभावविशिष्टविषयत्व- वस्तुतोविशेपणाभावाश्रयत्वान्यतरपरत्वात् , विशेष्यमानपरत्यमित्यस्य विशेष्यविप. यत्वेसति विशेषणाविषयत्वपरत्वादनयोर्विकल्पयोर्मेदः । शब्दार्थपरत्वसम्भावनामा- श्रेण तृतीयविकल्पान्तर्गतयोरपि विकल्पयोश्चतुर्थविकल्पे सकिमित्यादिना कीनिमिति ध्येयम् । वस्तुतस्तादृशार्यबोधकत्व विवक्षितम् ? उत्त तथा बोधकत्यम् ? नाद्य इत्याह सिद्धसाधनादि त्यादि । द्वितीय दूपयति नापी ति । जाति- गुणादिविषयसोऽयमित्यादिवास्यमेव दृष्टान्त इत्यत आद दृष्टान्तान्तरे ति । किनिर्विशेषणत्व विशेषणम् उतोपलक्षणमित्यभिप्रायेण विररूपयति तत्र निर्विशेषणत्वमपी ति । अविशिष्टार्थे ति । स्वरूपातिरिक्ताबोधकत्वाभिमान- भङ्ग इत्यर्थः । निर्विशेषणत्वमि ति । न स्वरूपातिरिचप्रकार इत्यर्थः ।

·१५४ शासमुक्तावळी । वा-३८. स्वरूपस्य सम्प्रतिपन्नत्वेनासाध्यत्वात् । तदाह्यर्थपरमित्ये- तावदेवोक्त स्यात् , तथा च सिद्धसाधनता । तत्परिहारार्थन्तर्ष- सण्डविशेषणमिति चेत् ; किं पर्यायपदोपादाने सिद्धमाधनता- पति । अखण्डपरमित्येतावत्प्रयुञ्जानो न चोयेतेति चेत् ; तदपि दचोचरम् , यत्किंचिदर्थपरामिति विवक्षिते सिद्धसाध- नात; विशेषणाभावविशिष्टपरमिति पूर्वोक्तविरोधात् । द्वितीये तु सगुणब्रह्मप्रतिपादकस्य वाक्यस्य न कश्चिद्विशेषः । तदपि हि वस्तुगत्या निर्विशेषणमेव वक्ति भवत । विशेषणप्रतिपादना प्रतिपादनाभ्या वैषम्यमिति चेत् न, प्रातीतिकप्रतिपादनस्य पर- मार्थतोऽप्रतिपादनस्यचोभयत्रापि समानत्वात् ; अस्मन्मते वस्तुत स्स- विशेषणेपि देवदत्तश्श्यामोयुवेत्यादिवाक्याना प्रवृत्तिदर्शनात् , दृष्टा- स्वरूपस्ये ति । स्वरूपस्य शब्दविषयतया सम्प्रतिपन्नल्न तथा साध्यला- भावादित्यर्थः । ननु विशेषणाभावात्मकत्वस्याऽसम्प्रतिपनत्वान दोष इति चेत् , एवमपि विशेषणाविषयत्वस्यासिद्धथा सगुणवाक्यविशेष इति भाव सिद्धसाधनभयादसण्डविशेषण ददत. तथापि रूपपरत्वसाधने सिद्धसाधनता सम्मतेति वस्तु साध्यैकदेशभूतार्थपरत्वे पर्यवसानमाह तदाही ति । ननु यत एव साध्यनिर्देशैकदेशभूतार्थपरत्वमाने सिद्धसाधनता, अत एवारसण्डविशेषण कृतमित्यापाततश्शकते तत्परिहारार्थमि ति। एव अगण्डशब्दस्य किं स्वरूप मानमर्थः। उत यत्किञ्चिदित्यर्थ ? अथवा विशेषणामावविशिष्टमिति विकल्प मभिप्रेत्य कमेण दूपयति किं पर्यायपदेत्या दिना । न कश्चिद्विशेप इति । सत्यज्ञानादियाक्यमगण्वार्थम्, 'यस्सर्वज्ञ' इत्यादिवास्य सखण्टार्थमिति विशेपो न स्यादित्यर्थ. । वस्तुगत्या निर्विशेषणविषयत्वे सति विशेषणाप्रतिपाद कत्यमायण्डार्थत्वमिति शङ्कते बिगेपणे ति । प्रातीतिके ति । विशेषणप्रतिपादक- चभ्रमः वस्तुतस्तदनविपादन च उभयनापि समानमित्यर्थ. । सगुणवा- झ्याना विशिष्टप्रतिपादकत्व व्यावहारिकम् , सत्यादिवाक्याना तु तदिशिय- (१) विशेषणविशेष्यप्रतिपादनाम्याम्- पा. ।

·, चा ३८.] शतपणी-चण्डमारुतसहिता । १५५ न्तम्य साध्यविकलत्याच । त्वमतेन तु व्यभिकरणनाक्यानामपि परमार्थतो विशेपणशून्यार्थविषयलेन हेतुविशेषणवैयर्थ्यम् । न चतुर्थः, विशेप्यस्वरूपस्यैव मात्रशब्देनोपादाने सिद्धसाधनत्यात् ; अतिरिक्तोपादाने विवक्षितासिद्धेः । पदप्रतिपन्नविशेषणत्यागम्तेन विवक्षित इति चेत् । स किं वाच्यत्वेन विवक्षित. १ उत तत्राविद्यमानतामात्रेण उत विशेषणानां चोधनव्यापारागोथरत्वेन । आये योध्यवैशिष्टयप्रसङ्गः, सत्यपदस्यासत्ये तात्पर्यमिति च्याहतवर्णनप्रसङ्गश्च । साध्यवैकल्लञ्च , तदिदशब्दयोस्तत्तेदन्ताऽ भावप्रतिपादकत्वाभावात् । द्वितीयेपि पूर्ववत् सगुणब्रह्मवाक्य- समानतया तेषामप्यखण्डपरत्वप्रसङ्ग ; साध्यवैकल्य च, देव- दत्तस्य कालद्वयसम्बन्धामावे क्षणिकत्वप्रसङ्गात् । तृतीयेपि फि तिपादन प्रानीतिकमिति वैषम्यमसिद्धम् , त्वदुक्ततर्कप्रतिसन्धानशून्याना निर्गु पराक्यानामपि सगुणवाक्यानामिर गुणविशिष्टार्थबोधकत्वस्य दर्शनात् , तस्य रह्मज्ञानेतरावाध्यत्वाच्च । यस्लुतो निर्विशेषणविषयले सतीति विशेषणवैय ये चानानुसन्धेयम् । विशेप्यस्वरूपस्यैवे ति | स्वार्थिकेषु स्वरूपमानपरत्य यु दर्शनादत्रापि तत्सम्मावनया विकल्प । अतिरिक्तोपादान इति । भतिरित्तार्थेषु विभक्त्यादियु विशेषणपरत्वम्य दरीनादनापि विशेषणपरत्वे अखण्डार्थत्वासिद्धिरित्यर्थ । पदप्रतिपन्ने ति प्रसक्तस्यैव त्याग इति परा दमम्पादनार्थम् , न तु पदाप्रतिपन्नविशेषणत्यात्याज्यताभिप्रायेण । तेने ति । मान शब्देनेत्यर्थः । स किमित्यादि । विकल्प वाक्यविशेष्यमानपदस्य विशेपणाभावर द्विशेप्यपरत्व विशेषणाभावस्य विदोपणत्व च विवक्षित्वा प्रथमविकल्प , तस्यो- पलक्षणत्व विसक्षित्वा द्वितीयविकल्प । विशेषणत्याग इत्यत्र त्यागदाब्द स्पाभारपरत्याभिप्रायेणेतद्विक्त्पद्वयम् , विशेष्यमात्राब्दस्य विदोपणत्यागशब्दस्य च स्वारसिकार्याभिप्रायेण तृतीयविकल्प । योध्यवैशिष्टयप्रसङ्ग इति-- चौथ्यस्य विशिष्टात्मात्यासग , विशिष्टबोधनप्रसङ्ग इति यावत्, तथा च प्रोक्ता- ।

·१५६ शास्त्रमुक्तावळी । [चा-३८. सर्वेषां तथाविधवोधनव्यापारागोचरत्वमभिमतम् ? उत निरूप- काणां ? नाद्यः, - भक्दभिमततर्कानभिज्ञानां तदभिज्ञत्वेपि तद- विश्वासिनां च तद्विशेषणविशिष्टप्रतीतेः । न द्वितीयः, असिद्धेः, अनुपपत्त्यमावस्य वक्ष्यमाणत्वात् । नापि पंचमः, व्यावृत्तिपरत्व- वर्णनस्यापि निर्मूलत्वप्रसंगात् । अनृतजडपरिच्छिन्नव्यावृत्तिपर- तया हि पदत्रयव्यावृत्तिरभिमता । सजातीयभेदराहित्यं विवक्षित- मिति चेत् ; न, तस्यैतच्छब्दप्रतिपाद्यत्वाभावात् विशेषणविशिष्ट- त्वेपि तसिद्धयविरोधाच पूर्ववच्च साध्यवैकल्यं स्यात् । जडादि- भेदस्य मिथ्यात्वाभ्युपगमे अन्यत्रोत्तरमुक्तम् । न च षष्ठः, भावरूपविशेपणदूपकाणां ताणां अभावरूपविशेपणैस्सह का पैतृप्वनीयता ? तैरपि सम्बन्धाभावात् । तथा च- भावो यथा तथाऽभावो निर्विशेषत्वबाधकः । अवाधकत्वे भावेपि वाधकत्वकथा मुथा ॥ वाक्यार्थस्य सखण्डत्वं भावेन यदि जायते । अमावेनापि जायेत सखण्डत्वमखण्डितम् ॥ भावान्तरमभायो वा यद्वा भावान्तराधिकः । न खण्डयते सखण्डत्वं द्वयोरपि च पक्षयोः ॥ विशिष्टार्थयोधकत्वाभिमानभङ्ग इति भावः । सर्वेपामि ति । पुरुषाणामि- त्ययः । निरूपकाणामि ति । परीक्षकाणामित्यर्थः । अविश्वासिनामिति । असमीचीनत्वज्ञानवतामित्यर्थः । पदत्रयव्यावृत्तिः- सत्यादिपदानां परस्परं भिन्नार्थत्वम्, अपोयत्यमिति यावत् । तस्ये ति । एतच्छब्दः- असण्ड- दराब्दः । तत्सिद्धि:- सजातीयभेदरादित्यसिद्धिः । पूर्वयदि ति । अयं च साधारणो दोपः । तैरपी ति । अदैतश्रतिबलात् ब्रह्मणो भावरूपविशेष- ·चा-३८.] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता । १५७ देवदतःश्यामायुवेत्यादिभिरनैकान्त्याच्च । प्रत्यक्षवलाचन वैशिष्टयम् , अत्र तु शब्दकसमधिगम्यत्वाद्यथाशब्दं व्यवस्थेति चेत् ; तर्हि शब्दैकसमधिगम्याविषयत्वे सति समानाधिकरण- चास्यत्वादिति हेतुम्स्यात् । तथा सति दृष्टान्तस्य साधनविक- लत्वप्रसङ्गस्स्यात् । नहि सोयन्देवदत्त इत्येतद्वाक्यमतीन्द्रियार्थविप- यम् । पूर्ववत्साध्यवैकल्यं च । सप्तमस्त्वत्मत्पक्ष एवेति सिद्ध- साधनमेव । अष्टममपि विकल्पं विकल्पयामः, तम्कि निर्विवाद- यत्किंचिद्वोधनमात्रादधिकम् ! उतानधिकम् ? आये विशिष्टपर- त्वमकामेनापि स्वीकार्यम् । द्वितीये तु सिद्धसाधनत्वमेव । विगीतं वाक्यमिति किन्तत्वमसिसत्यज्ञानादिमानं विवक्षितम्? उत सोयं देवदच इति वास्यव्यतिरिक्तं सर्वमपि समानाधिकरणवा- क्यम्! नायः, देवदनःश्यामोयुवालोहिताक्ष इत्यादिमिरनैकान्त्यात् । न द्वितीयः, तैरेव कालात्ययापदेशात् । नहि सोयन्देवदत्त- इत्यादिवाक्यस्येव देवदत्तःश्यामइत्यादिवाक्यस्य विरोधाभासो- प्यस्ति । आहुश्च - 'सर्वस्यापि च पक्षत्वे वाध एव प्रसज्यते । . णेनेकामावरूपविशेषणेनापि सम्बन्धामावादित्यर्थः । प्रत्यक्षे ति । प्रत्यक्षेण सन भावरूपविशेषणस्य प्रतीतत्वात् समानाधिकरणवाक्यत्वेपि न तत्र तद्र- हितपरत्वम् , ब्रह्मणस्तु मानान्तरागोचरत्वात् ततो विशेषणवैशिष्टयाप्रतीतेः अतेस्तद्रहितपरत्वमुपपद्यत एवेत्यर्थः । तत्किमि ति। यत्किञ्चिद्रूपमसण्डार्थत्व सम्प्रतिपन्नयत्किश्चिद्वोधनादधिकबोधने पर्यवसितम् उत नेत्यर्थः । विशेष- णाबोधनपर्यवसानमिति पक्षस्लु विशेषणबोधकत्वप्रतिपादनेनैव निरसिष्यते । विरोधाभास इति । तत्कालावच्छिन्नस्य एतत्कालवैशिष्टये एतत्कालावच्छि- सस्य तत्कालवैशिष्टये च युगपत्कालद्वयसत्त्वप्रसङ्गः, अवच्छेदकस्य अवच्छेद्यसमा- नकालत्वात् , तच्च विरुद्धम् ; देवदत्तःश्यामोयुवैत्यादौ तन्नास्तीत्यर्थः। सर्वस्येति ।

·१५८ शास्त्रमुक्तावळी । घा ३८. अनेकान्तिकता तु स्यात् पक्षीकारे च कस्यचित् ॥ वाक्यत्वा- दिति हेतुश्च स्वरूपासिद्धता ब्रजेत् । आकाक्षादित्रयाभावे तद्भावे क्वाविशिष्टधी ॥ यश्वास्मिन्नेव साध्ये लक्षणवाक्यत्वात् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति वाक्यवदिति प्रयोग , सोप्येतेरेव दूपणै निरस्तप्राय । प्रतिज्ञाहेत्याविरोधश्च , लक्षणस्यासाधारणधर्मत्वात् । किञ्च प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यत्र प्रकृष्टप्रकाशत्व किं चन्द्रशब्द प्रवृत्तिनिमित्ततया विवक्षितम् ? उत तदुपलक्षणतया ? आये -- सोऽयमिति वाक्यव्यतिरित्तस्य सर्वस्येत्यर्थ | कस्यचिदि ति । तत्वमसिसत्यज्ञानादिवाक्यमानस्य पक्षवे देवदत्तश्यामोयुवेत्यादावनैकान्य मित्सर्थ । वाक्यत्वादिती ति । आकाक्षादिनयामाचे स्वरूपासिद्धता बजे दित्यन्वय । अयाग्यार्थस्य वाक्यत्वमेव नास्तीति मतानुसारेण नयाभाव इत्युक्तम् । यद्वा अखण्डार्थप्रमापकत्व साध्यम् , प्रमाणवाक्य वादिति हेतु रित्यभिप्राय । वस्तुतस्तु न साध्ये प्रमामयश अप्रमाणवाक्ये असण्डार्थत्वस्यै वाभानात्, समानाधिकरणवाक्ये प्रमाणभूत एक्स्यैव पदार्थद्वयाभेदरूपत्वात् तस्मिन् पर्यवसान युक्तम् , अप्रमाणवाक्ये तु कस्यापि तयात्वाभावात् विनि गमकाभावान्नैकस्मिन् पर्यवसानम् , विनिगमकाभावादेव स्वस्वाभेदरूपे उभ यन पर्यवसानेपि एकप्रातिपदिकार्थनिष्ठत्वमखण्डार्थत्वनसिद्धयति, किश्य-- एकै कपदार्थस्य स्वस्वाभेदरूपत्वे इतरपदार्थाभेदरूपत्वाभावात् तर इतरपदार्या भेदसशयादिनिवृत्तिरितरपदार्थतादात्म्योधनादिनैर वाच्येति ससर्गप्रमापकत्व- माप तनावश्यकम् , तथा च वाक्यत्वमात्रस्य तत्रासण्डार्यत्वव्यभिचारित्वात् प्रमाणत्वमपि तवान्ताव्यम् , तच्चाकाडक्षादित्रयाभावे न भवतीत्यर्थ वद्भाव इति । जाकाक्षाया अजनितान्ययमोधरूपत्वाद्योग्यताया अन्वया गाधरूपत्वात् सन्निधानस्यान्वयप्रतियोग्युपस्थितिरूपत्याच्चत्यर्थ । निरसपाय इति । साक्षात् त प्रयोगोपादानन दूषणाक्थनात् प्राय इत्युत्तम् । तदुप रक्षणतया- प्रवृत्तिनिमित्तापरक्षणतया । आद्य इति । मद्राब्दस्य चद्र ·- वा-३८ शतषणी चण्डमारतसहिता। चन्द्रशब्दम्य स्ववाच्यतापरत्वात् प्रवृत्तिनिमित्तभेदेन वैशिष्टय म्यात् , अन्यथा चन्द्रगब्दम्य तत्रापि निष्प्रयोजनत्यप्रसङ्गात् सामानाधिकरण्यम्यासिद्धिप्रसदाच । न हि पर्यायेणापि सामा नाधिकरण्यम् , ' मिनप्रवृचिनिमित्ताना शब्दानामेफस्मिन्नथें वृति स्सामानाधिकरण्य' मिति हि तल्लक्षणम् । द्वितीये प्युपलक्ष णीयोपरक्षणाकारद्वयप्रतिपादनादेशिष्टय सुस्थितमेव । प्रतिपन्ना कारोप्यधिक इतिप्रागेवोक्तम्। प्रष्टप्रकाशश्चन्द्रइतिवदित्यत्र प्रकाश मानविवक्षाया सर्वप्रकाशानामपि चन्द्रत्वप्रसङ्ग , तस्य तन्मात्र लक्षणत्वात् । प्रकाशविशेपविवक्षाया प्रष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यस्य विशिष्टार्थविपयत्वात् दृष्टान्तस्य सा यविकरत्व स्यात्, अन्यथा प्रकृष्टपदवेयर्थं च 1 तथा गन्धवतीप्रथिवीत्यादिषु लक्षणवास्येप्व नैकान्त्यम् । अथ मन्यसे सर्वरपणवाक्येषु लक्ष्यपदेन स्वरूप निर्दिष्टम् , लक्षणायन तु स्वेतरसमस्तव्यावृत्तिविवक्षिता, तेनाकारण शब्दवाच्यतापरत्वात् प्रकृथ्प्रकाशच द्रपदया प्रवृत्तिनिमित्तभदात् तदुभयवैशि- ष्टय वास्यार्थस्स्यादित्यर्थ । अन्यये ति । चद्रशब्दस्य चद्रपदवाच्यत्वपर त्यामाचे प्रकृष्टप्रसाशपदानतिरित्तार्थक वाद्वैयर्य स्यादित्यर्थ सर्वप्रका- भानामि ति । प्रष्टश्चासौ प्रकाशश्चेति धर्मधारयोऽत्र विवक्षित इति । तस्ये ति । चद्रस्य प्रकार त्वमानलक्षणक्तया इदानीमभिधानादि त्यर्थ । प्रकृष्टप्रकाशश्चद्र इति पहुनीहिपक्षे तु प्रकाशवैशिष्टयनोधन स्पष्टम् । स्वरूपनिर्दिष्टमि ति | स्वरूपमात्रमियर्थ 1 व्यावृत्तिर्विवक्षिते ति तथा च क्षणवैशिष्टयत्वाविवक्षितत्यानारसण्डार्थ महानिरित्यभिमान तथापि व्यावृत्तिवैशिष्टयनोधनात् सखण्डार्थत्वमित्यरुचेराह तेनाफारेणे ति । ब्यावृत्तित्याकारणे यर्थ । व्यावृत्तित्व च सरूपसदेव तात्पर्यविषयतावच्छेदक तथा विवक्षितम् , न तु योध्यतया, ततश्च व्यावृत्तित्ववैशिष्टययोधनेन स खण्डार्थता, एवञ्च स्वरूपा मकव्यावृत्तिपरमिात पयरसितार्थ , तथा च लक्षण भ ·१६० शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. स्वरूपमेवया, अस्मिन् ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्रः, द्रव्येषु का पृथिवीत्यादि वदतां तत्तत्स्वरूपविषयो हि प्रश्नः, तत्र यदि प्रतिवचनं प्रकारविषयं स्यात्तदान्यप्रश्ने तदन्योक्ति- रित्यसङ्गतिः स्यात् । तस्मात्स्वरूपमेव वाक्यार्थः , तत्र लक्षण स्वरूपविशेषणवैशिष्टयमविवक्षितम् । एवं विशेषणलक्षणत्यागात् विशेप्यापरित्यागाच जहदजहलक्षणया ब्रह्मैवात्र प्रतिपाद्यम् । यद्वा कल्पितसत्वादिसामान्यस्यैव वाचकाः । जहल्लक्षणयैवैते प्रागुक्तब्रह्मबोधका. ॥ इति । - तन्न , अविवक्षितमिति किं अबोध्यत्वं विवक्षितं ? उतान्यार्थबोध्यत्वं ? नाद्यः , क्षणवैशिष्टयाप्रतिपत्तौ व्यावृत्तेरप्यसिद्धेः। न हि गन्धवत्वमन्तरेण पृथिव्यां व्यावृत्तिप्रतीतिरस्ति । न द्वितीयः, तदानीमपि तद्वि- शिष्टत्वस्यानपायात् । अतस्सर्वत्र लक्षणवाक्येषु लक्षणान्वय- वाक्यजन्यस्वरूपात्मकव्यावृत्तिधीरेव इतराभेदसशयादिनिवृत्तिहेतुरिति भावः । लक्षणाशेन लक्षणस्य प्रतीयमानत्यात् कय तत्र तात्पर्याभाव इत्याशङ्कय स्वरूपस्यैव प्रश्नविषयत्वादुत्तरमपि तत्परमेव युक्तम् , व्यावृत्तिश्च स्वरूपमेवे- तिन तत्परत्वेपि स्वरूपपरत्वहानिरित्यभिप्रायेणाह अस्मिन् ज्योतिर्मण्डल इति । ननु लक्ष्यपदेनापि विशेषणस्य प्रतीतेः कथ वाक्यस्य स्वरूपमानपरता स्वरूपस्य वाच्यत्वात् क्थ तल्लक्षणेत्यनाद एवं विशेपणे ति । लक्ष्यलक्षण- पदाम्या विशेषणलक्षणयोस्त्यागादित्यर्थः । अन्यार्थे ति । न्यावृतिप्रतीत्यर्थ- मित्यर्थः । लक्षणवैशिष्टये ति । स्वरूपस्य व्यावृत्तित्वेपि अभेदसंशयनिवृत्ति- हेतुः तज्ज्ञान लक्षणवाक्येनैवेति नियमो लक्षणयाक्येन लक्षणवैशिष्टयप्रति- पादनप्रयुक्त एवेति भावः । तद्विशिष्टत्वस्य-- तद्विशिष्टयोधकत्वस्य । अत स्सर्वत्रे ति । यद्यपि स्वमते व्यावृत्तिः प्रयोजनमेन, न तु शब्दार्थः, तथापि तेन व्यावृत्तेशिन्दार्थतयाभिधानालक्षणवैशिष्टय पिना व्यावृत्पतिदेतदर्थत्व- स्याप्यावश्यकत्वात् तदुभयवैशिष्टय विशिष्टविषयेभ्यो वाक्यान्तरेभ्योऽधिकमेव, ·वा-३८.] शतदूषणी चण्डमारुतसहिता। स्तद्विरोधिव्यापतिश्चाभिमतेइति तदुभयवैशिष्टयं वाक्यान्तरे भ्योधिकमेव । अत:सर्वेष्वपि वाक्येषु वैशिष्टयं दुस्त्यजमेव । प्रतिप्रयोगश्च विगीतं वास्मं विशिष्टपरं वास्यत्वात् , च्यधि- करणवास्यवदिति । इई चानुमानं सर्वलोकप्रतीत्यनुगुणत्वाद्विशे- पणलेशरहितत्वाचाधिकरलमेवेति अनेन पूर्वयोर्वाधः प्रतिरोधो वा । न र जरद्यादिवाक्यरनेकान्त्यम् , आकाक्षावित्रयवत एव वास्य- त्वेन विवक्षितत्वान् । बा- प्रमाणले सत्तीति विशेषणमिह प्रथममेव . तेषां व्यावृत्तिपरत्वामावारिति भावः । यद्यपि व्यावृत्तिरस्वरूपमेवेति तेनो- उम् , तथापि स्वरूपपरत्वस्य सर्ववास्यसाधारण्यात् स्वरूपात्मकच्यावृत्तिपर- त्याविशेषण लक्षणवाक्यजन्यमेव शानममेदसशयादिगिरमिति विशेषत्यापि यस्तुमशस्यत्यालाण व्यावृत्तिपरमिति प्रसिद्धिः म्वरूपातिरिक्तव्यावृत्तिपरत्येनेर चान्येति च्यावृत्तिवैशिष्टय याक्यान्तरेभ्योऽधिमित्युक्तम् । इदं चे ति । लोके दि लक्षणवास्यजन्या प्रतीतिविशिष्टविषयेत्येव प्रतीयते, तेन सा प्रतीति- प्रांन्तिरिति कल्पनीयम् , अस्मिन्मते नु उत्प्रतीतेन्तित्वकल्पनात् तदानु- गुण्यमेतदनुमानस्य, किञ्च- वास्यत्वस्य विशिष्टपरत्वव्याप्यत्वे लापवम् समानाधिकरणयाक्वत्वस्याखण्डार्यत्वव्याप्यत्वे गौरवमित्यर्थः । पूर्वयोरि ति। समानाधिकरणवास्यत्वलक्षणवाक्यत्वयोरित्यर्थः । प्रतिरोध इति । उक्त युक्तिप्रतिसन्धान इति भाषः । नचे ति । प्रमापकत्वगर्भ साध्यम्, तञ्च जरद्वादो नास्तीति भावः । यद्वे ति । नचैव रिशेप्यपप्पमिति वाच्यम् , चक्षुरादौ व्यभिचारात्; पिशिष्टपरत्वस्य विशिष्टतात्पर्यकत्वरूपस्य तत्राभावात् , पूर्वमपिोषितस्य पधाद्विशेषणे हेत्वन्तर स्थादिति प्रथममेवे त्युक्तम् । ननु तहिं विशेषणप्रक्षेपाय तत्रापि समानत्वात् कप तद्रातत्वेन पूर्वोत्ताधिक- चलतेत्याशक्य, परेणाप्यसण्डार्थप्रमाणपत्वस्यैव साधनात्तस्यचायोग्यसमाना- चिकरणवाक्यरचणवाक्ययोरभावाद्यभिचारात् तेनापीद विशेषण देयमेये- ·प्रक्षेप्यम् वा - . शास्त्रमुक्तावळी । [चा-३८. तथाप्यनेन पूर्वयोर्बाधः प्रतिरोधो दुर्वारः । न च व्यधिकरणवाक्यत्वमत्रोपाधिः, लोके वेदे च विशिष्टपरसमानाधिकरणवाक्यदृष्टेस्तस्य साध्यसमव्याप्तयभावात् । किञ्चानयोरनुमानयोर्विपक्षे बाघकाभावात् अप्रयोजकत्वं च । नन्वस्ति विपक्षे वाधकम् ; तथा हि- यदि विगीतं वाक्यं विशिष्टपरं स्यात्तदा निर्गुणवाक्यविरोधप्रसङ्ग इति चेत् । ने, निर्गुणवाक्यानां दोपनिषेधपरत्वस्थापनात । विशेषणविशेप्ययोर्विशेषणनां च मिथो- भेदादेकार्थपरताभङ्ग इति चेत् ; किं प्रधानभूतैकार्थपरता भज्येत ? । त्यभिप्रेत्याह तथापी ति । तेनाखण्डार्थबोधकत्वमाने साधिते सिद्धान्तिनापि विशिष्टबोधकत्वमेव साध्यत इति न जरद्गवादावयोग्ये व्यभिचारः । ननु तथापि घटः कर्मत्यमित्यादौ स्वरूपायोग्ये व्यभिचारात् प्रमापकत्ये सतीति विशेषण प्रक्षेप्यमेव , न च तदर्थ साकाङ्क्षत्वमेव विशेषणम् , तथापि द्वयोस्तुल्यस्वेन सिद्धान्तहेतोरक्ताधिकबलत्वासम्भवात् ; हति चेत् ; न, एवमपि सर्वलोकप्रतीत्यानुगुण्यस्पानपायात् । किञ्च- इतरव्यावृत्तिबुद्धिहेतुशानविषय- प्रतिपादकत्वापेक्षया भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वे सति साधारणे विशेष्यप्रतिपादक- त्यापेक्षया च प्रमापकत्वस्यैव लघुत्वात् । किंचैव अनुभावकत्वमेव विशे- पणमस्तु प्रमापकत्वापेक्षया लघुत्वात् । अथवैतदपि मास्तु, शान्दज्ञान- जनकत्वमेव विशेषणमस्तु, शाब्दत्वस्य जातित्वेनानुभक्त्यापेक्षया लघुत्वात् । बस्तुतस्तु प्रागुक्तरीत्या सोऽयमित्यप्रमाणवाक्यस्याखण्डार्थयोधकत्वासम्भवात् प्रमाणत्वे सतीति विशेषण तवाप्यावश्यकम् ; समानाधिकरणत्वं लक्षणप्रति- पादकत्व चाधिकमिति तद्विशेषणराहित्यमेवाधिकवलत्वम् । तदेतत्सर्वमभि. प्रेत्योक्त तथाप्यनेन पूर्वयोर्वाध इति । समव्याप्तयभावादि ति । साध्य- व्यापकत्वाभावादिति भावः । निर्गुणे ति । विशेषणस्य तत्वावेदकवेद्यत्वे सत्यत्वावश्यम्भावादिति मावः । विशेषणविशेष्ययो रिति । विगीतं वाक्य विशिष्टपर स्यात् तदेत्यनुपङ्गः । प्रधानभूते ति । एकविशेष्यकत्वं भज्येते- ·वा-३८.] शतपणी चण्टमारुतसहिता। उत विशेषणविशेप्यतादात्म्यलक्षणैकार्थपरता. उत निर्विशेपे कार्थपरता ? न प्रथम , प्रसञकप्रसन्जनीययोर्व्याप्तयभावात् । न द्वितीयतृतीयो, इष्टप्रसङ्गत्वेन दुष्टलात् । विशेषणविशेष्य तादात्म्यनिर्विशेषत्वयोरसिद्धत्वेन विपर्यये पर्यवसानासिद्धेश्च । द्वितीयम्य विपर्यये पर्यवसान तु क्षपणकगन्धिवेदान्तिमतमुत्था पयत् भवतोपसिद्धान्ततामावहेत् । ननु विशेषणभेदेन विशिष्टताभेदात् विशेष्यभेद इति प्रसङ्गार्थ इति चेत् । कोय विशिष्टताभेदो नाम ? कि विशेपणभेद एव' उत तत्सम्बन्धभेद' उत व्यावृत्तिभेद ? यद्वा तदधीनबुद्धिभेद ? अथवा विशेप्यभेद एब' नाद्य , व्याप्तयभावस्योक्तत्वात् , विशेषणभेदेन विशिष्टताभेदादित्यनयोरैकार्यप्रसङ्गेन हेतुफल भागासिद्धेश्च । न द्वितीय , अव्याप्तेरेव, एकस्य विशेप्यस्यानेक विशेषणसम्बन्धभेदादनेस्त्वमिति स्ववचनविरोधाच । प्रसज्जनीय त्यर्थ । विशेपणे ति । विशेषणविशेप्यभेदस्य विशेषणविशेष्यतादात्म्य प्रत्येव भन्जकत्वादेतत्कोट्युत्यिति । निर्विशप ति । विशेषणविदोप्यभेदस्य विशेष पणाना मिथो भेदस्य च तत्वावेदकवेद्यत्वे सत्यत्वापावेनाद्वितीयत्वमञ्जक वा देतत्कोट्युत्थिति । व्याप्तयभावादि ति । देवदत्तश्यामो युवेत्यादौ व्यभि- चारादप्रयोजस्त्याचेति भाव । द्वितीयतृतीययोयथाक्रममङ्गा तरबैकल्यमप्याह विशेषणविशेप्ये त्यादिना । प्रथमपश्चमवोपोर्लयन् पुन विशपणभेदेने ति । तदधीने ति । विशेषणभेदाधीनत्यर्थ । व्याप्त्यभाव- स्योक्तत्वादि ति । विशेषणभेदे विशेष्यभेद इतिातिनं स्यादित्युत्तत्वा दित्यर्थ । अव्याप्तरेव ति । विशेषणसम्बधभेदे विशेष्यमेद इति व्याप्ति - स्तीत्यर्थ । स्ववचने ति । एकत्वावच्छिन्नधर्मिणमनूय अनेक्त्वप्रतिपादने स्ववचनविरोध इत्यर्थ । प्रसजनीये ति न कस्मिन्ननेस्त्व साध शरकते ननु -- ·१६४ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. विपर्ययेण प्रसञ्जकविपर्यये तात्पर्यात अविरोध इति चेत् । एकश्वायम्, अतोऽनेकविशेषणसम्बन्धोस्य नास्तीति स स्यात् । तत्र च श्यामत्वाद्यनेकविशेषणविशिष्टतयोपलभ्यमाने देवदत्तादौ व्यभि- चार एव । एकत्वमनेकविशेषणसम्बन्धाभावश्चेत्युभयमेकत्रोपसहिय- माणमेकस्यानेकसम्बन्धो नोपपद्यत इति वदतः स्ववचनविरोध- गावहति । न तृतीयः , तत्तद्विशेषणसबन्धभेदैर्यथास्वं विरोधि व्यावृत्तिभेदे विवक्षितेऽनेकन्यावृत्तीनामेकत्र सम्भवात् , अविरोधि- व्यावृत्तिभेदस्य त्वसिद्धत्वात् । न हि नैल्यमुत्पलादपि व्यावर्त- येत् , तथा सति घदः पट इत्यादिवन्नीलमुत्पलमित्यादिसमाना- धिकरणवाक्यानामनन्वयप्रसंगाच । भेदक विशेषणं भेद्यं विशेष्य- मिति स्थिते सङ्कोचकप्रत्यक्षाघसम्भवे स्वेतरसमस्ताविशेषणा- श्रयादसिद्धचेदिति चेत् । थामः, किन्त्यापादयामः, तथा च एकत्वानुवादस्य प्रसञ्जनीयानेकत्वविपर्य- येणेकत्वेन प्रसञ्जकस्यानेकविशेषणसम्बन्धस्य विपर्ययसाधने तात्पर्यान्न स्वय- पचनपिरोध इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण स्ववचनविरोधमायाह एकख मिति । प्रसज्यासजकविपर्ययात्मकैकत्वानेव विशेषणसम्यन्धाभाषरूपविशेषणद्वयन एकस्यैव योगात् इद वचन स्पेनय व्याहतमित्यर्थः । तत्तद्विशेषस्तत्तद्विशेषणानाश्रय- प्रतियोगिकव्यावृत्तिभेदमात्र अपाद्यते? उत तत्तद्विशेषणाविरोधिधर्माश्रयमतियो- गिकव्यावृत्तिभेदोपीति विकल्पमभिप्रेत्याचे दोषमाह तत्तद्विशेषणे ति । द्वितीये दोपमाह अविरोधी ति । तत्तद्विशेषणाविरोध्याश्रयव्यावृत्तेस्तद्विशेषणेनासाध्यतया तादृशन्यावृत्तिभेदासिद्धेरित्यर्थः । न हि नैल्य मिति । हिशन्देन लोकप्रसिद्ध भेतदिति सूच्यते । अविरोधिच्यावृत्निभेदत्यासिद्धौ हेत्यन्तरमाह तथासती ति । अविरोधिव्यावृत्तिभेदसिद्धावित्यर्थः । विशेषणाना भेदकत्वस्योत्सर्गिकत्यात् रात्यादिवाक्ये च प्रत्यक्षादिसकोचकाभावात् सत्यत्वादिभिर्शनादिव्यावृत्ति- रपि सिद्धेचदित्याह भेदकमिति । स्वेतरे ति । एक विशेषणविशिष्टतया प्रतीसो ·बा-३८.] गतद्पणी चण्टमारतसहिता । तहि तत एव विशेषणान्तरमयोग इव तदपयोगेपि स्वारयाद्वदः कित सिद्धचेत् पिरोधादिति चेत् ; मित्र मानम् उपलम्भ इति चेत् । किं प्रत्यक्षादिजन्योयमुपलम्मः ! उतैतद्वाक्यस्थसत्यादिपरजन्यः ? न प्रथमः, शास्लैकममाधिगम्ये तदसम्भयात् । न द्वितीयः, अविशेषादविरोधिविशेषणान्तराश्रयादपि व्याहत्यभावेन तत्त- द्वात्योदिताविरोधिमविशेषणान्ययसिद्धेः । यदि चक्रमेव विरोपण स्वेतरसमस्ताश्रयाव्यावर्तयेत् , तदा विशेषणान्तरप्रयोगम्सर्वत्र . तदितरसमस्तविशेषणापात् भेदस्मिदपेदित्यर्थः । ततएवेति । भेदक विशे- पणमित्यस्य सकोचे प्रमाणामावादित्यर्थः । विशेपणान्तरे ति । यया विशेष गान्तरणयोगे तदाश्रये एतद्विशेषणाश्रयात् भेदस्सिध्यति , तथा एतद्विवेषण प्रयोगेपि एतद्विशेषणेन एतदिशेपणाभयात् भेदः किन सिद्धयेदित्यर्थः । विरोधादि ति । सत्यत्वाद्याभये तद्भेदस्य वृश्यसम्भवादित्यर्थः । उपलम्भ इति । सत्यत्वादेरेव साश्रयभेदामावरूपतया सत्यत्वावपलम्म एय सत्यत्वाश्रये तद्भेदासम्मये मानमित्यर्थः । एतद्वाक्यस्ये ति । अन वाक्याथोंपलम्भ एर विवधितः, पदार्यस्मरणस्याप्रमाणत्वात् । अविशेषादि ति । यथा तद्धि, दोषणस्यावगमात्तदाश्रये तदाश्रयभेदो न सम्भवति तथा तत्रैव विशेषणान्तर स्याप्यवगमात्तदाश्रयभेदश्च न सम्भवति , अन्यथा बझ सत्यज्ञानानन्दाद्या. स्मक न स्यात् , तया च विशेषणस्य विरोधिविशेषणान्तराश्रयव्यावर्तकता , नत्वविरोधिविशेषणान्तराश्रयव्यायर्तकतापीत्येकरिमन्नेव तत्तद्वाक्योदितानेकविशेष. णान्वयस्सम्भवतीत्यर्थः । विशेषणान्तरप्रयोग इति । शानादिपव्यावलं. जहादेरपि सत्यपदेन व्यावृत्तरिति भावः । न च विरोधिव्यावर्तकत्वपक्षेपि सत्य. पदेन यायावृत्त तदेव शानपदनापि व्यापर्यंत इति शानपदवैयध्यमिति वान्यम् , सत्यपदेन नहव्यावृत्तिसिद्धावपि तेन रूपेण तद्यावृत्तेरसिद्धतया जडत्वाजइत्वसन्देहानिवृत्या तथा व्यापर्तकतया शानपदस्य सार्थकत्वात् । स्नेतरसमस्ताविशेषणाश्रयन्यावर्तकत्वपो तु तद्विशेषणानाश्रयत्वात्तेनैवरूपेण यथा ·शास्त्रमुक्तावळी । [वा ३८. निरर्थक । तम्यापि चैकस्य निरसनीयत्वेन तत्प्रयोगोपि प्रतिकूल " प्रक्षाळनाद्धि पक्रस्य दूरादस्पर्शनवर " मिति न्यायात् परस्परप्रवृत्तिनिमित्तप्रतिक्षेपोनेकपद प्रयोजनमिति चेत् , न, अनृतजडपरिच्छिन्नभिन्नतया गूढसौगत कृटस्थैर्व्याख्यातत्वात् , पदद्वयप्रयोगेणापि चरितार्थत्वाच तेनैव निश्शेषप्रतिपक्षेपसिद्धे । यद्वा - विशेप्वपदमात्रमेव प्रयोक्तव्यम् , व्यावर्तयति तथा विशेषणातराश्रयादपि तेनैव रूपेण व्यावर्तयेत् त्वदुत्ता- सङ्कोचाभावादेव । किञ्च न वैयर्थ्यमानम् , प्रत्युत एतद्विशेषणस्यापि वैयपिादकत्वात्प्रतिकुलश्चेत्याह तस्यापी ति । एतद्विशेषणस्यापि विशेषणा- न्तरेण निरसनाद्विशेपणा तरप्रयोग प्रक्षाळनादिति न्यायेन वैयर्थ्यांपादक इत्यर्थ । ननु विशेषणान्तरनिरसनीयस्य प्रथमविशेषणस्य उपादान यदि सप्रयोजन न स्यात् तदा प्रक्षाळनादिति न्यायमावहति, अन तु प्रथमविशेषण विशेष णान्तरप्रतिक्षेपार्थमेवेति तस्यापि न वैयर्थ्यमेवेति शङ्कते परस्परे ति । पर- स्परस्य प्रवृत्तिनिमित्तप्रतिभेप इत्यर्थ । परस्परप्यावृत्तप्रवृत्तिनिमित्तेति पाठे तु परस्पर व्यावृत्ते ये प्रवृत्तिनिमित्ते इत्यर्थ । प्रतिक्षेप्यत्वसिद्धये परस्पर- व्यावृत्तेति विशेषणद्वयस्यापि स्वेतराश्रयव्यावर्तकत्ये परस्परमवृत्तिनिमित्तप्रतिक्षेप सिद्धिरिति भाव । अनृते ति । अनृतजडपरिच्छिनभिन्नपरतया सत्यादिवाक्य व्याख्यातम् , न तु सत्यज्ञानानन्तव्यावृत्तिपरतया, तथा व्याख्याने प्राणोप्यस त्यत्वादिप्रसङ्गेन गूढसौगतत्वहानिप्रसङ्गादित्यर्थ । पदवये ति । ततश्च सत्य शानमनन्तमिति पदनये एक पद व्यर्थमिति भाव । विशेष्यपदमात्र मिति । ननु विशेप्यपदमिति ब्रहास्वरूपमानबोधक विवक्षितम् । उत उद्दे स्यसमपर्क अझपद या' नाद्य तथाविधपदामावात्, सर्वस्यापि पदस्य सप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् , न द्वितीय , ग्रहपदप्रतिपन्नबहात्वनिरासार्थतयैव कि- देषणान्तरसार्थक्यादिति चेत्, न, परमते मझपदस्य लक्षणया विशेप्यमानरोधक त्वात् । अतीन्द्रिय शन्दादन्येन विशेषणानामप्रसचे । पेनचिन्दैन कि , ·चा-३८.] गतदूपणी-चण्डमारुतसाहिता । प्रक्षाळनादितिन्यायान् । एक पदमबोधकमिति चेत् ;न, उपलम्भ- विरोधात् । स्मृतिमात्रं स्मृत्यविशिष्टयोधमानं वा तेन जन्यतेति चेत् ! किमतः तावतैव विशेप्यस्वरूपप्रकाशसिद्धेः तदति- रिक्तस्य च पदान्तरप्रयोगेपि भवता प्रक्षेपात् । विशेप्यपदमात्र- प्रतिपन्नं स्वरूपं विशेषणविधिनिषेधसाधारणं प्रतीयेत , ततश्च . संशयस्स्यादिति स्वयं विशेषणाभावनिर्णयाय विशेषणपदप्रयोग इति चेत् ; हन्ताभावनिर्णयाय भावप्रतिपादनमिति महदिदमुप पादनमाहात्म्यमिति विपरीतनिर्णय एव ततस्यात् । विपं भुड्वे- स्यादिवत्तापर्यपरीक्षया तदभावनिर्णय इति चेत् ; एवं विशेप्य. पदमात्रप्रयोगेपि तात्पर्यपरीक्षया सर्वविशेषणशून्यत्वमुन्नीयताम् । चिद्विशेषण प्रसज्य पदान्तरेण तद्वयावृत्यर्थे विशेषणान्तरबोधने प्रक्षाळना- दिति न्यायात् किमपि विशेषण नोपादेयमित्यर्थः । यद्वा- माशब्देन विशेषणपदद्वयप्रयोगपश्चो व्यावतते, विदोप्यपदमिति च लक्ष्यसमर्पक ब्रह्मपदं विवक्षितम् , एकविशेषणपदसहितविशेप्यपदमेव सर्व व्याययिष्यति, किमि- तरविशेषणरित्यर्थः । स्मृत्यविशिष्टबोधे ति । पदादप्यनुभवमभ्युपगम्यो- कम् । यद्वा- विभक्तिसमभिव्याहारादनुभावरत्वसम्भवादुक्तम् । एकत्वन्त्व- विवक्षितमिति भावः । तावतेवे ति। न च स्मृतेरज्ञानानिवर्तस्त्वादपरोक्ष ज्ञानाथै पदान्तरमिति वाच्यम् , विपयस्वमानकृतापरोक्ष्यवादे स्मृतेरप्यापरो- क्ष्यादिति भावः । ननु विशेषणप्रकाशार्थ पदान्तरमित्यत्राह तदतिरिक्तस्ये ति । तदभावनिर्णयायेर तद्विशेषणप्रयोग इति शङ्कते विशेष्यपदमा ति । किं भावप्रतिपादनमुरोनाभावनिर्णयो विवक्षितः ? उत साशादेव ? आये दोपमाह हन्ते ति । तदभावनिर्णयाय तत्प्रतिपादनमित्यसङ्गतम् , विरोधात् विशिष्टपरत्यापाताचेति भावः । किञ्चाभावप्रतिपादनासम्भवात् तद्विपरीत- सत्यत्वादिनिर्णय एव स्यादित्याह इति विपरीते ति । द्वितीयभारावे विपमि ति । लक्षणया तदभावनिर्णय इति भावः । सर्वविशेषणशून्यत्वम् - ·शास्तमुक्तावळी । वा-३८. तात्पर्यनिश्चायकं तत्र नास्तीति चेत् ? अहो विशेषणपदप्रयोगे विशेषणाभावतात्पर्य निश्चीयते, तदप्रयोगे तु नेति सम्यक्परीक्ष- कत्वम् । देवदत्तोयमित्यादौ विशेषणपदाप्रयोगेपि तद्विशिष्टत्वं प्रती यत इति सन्देहानपाय इति चेत् । श्यामोयुवेत्यादिविशेषणपदप्रयो- गेपि तद्विशिष्टत्वं प्रतीयत इति सन्देहानपाय एव । प्रतीतमपि युक्तया निरस्यत इति चेत् ; अप्रतीतं किन्निरसितुं युक्तया न शक्यते । नूनमुपकारकमेवापकारकं मन्यसे । प्रतियोगिस्मृत्यभावे तत्प्रतिक्षेपो न शक्यत इति चेत् ; न, साधारणधर्ममात्रप्रतीत्यैव धर्मिणां वुद्धयधि- रोहात् । अन्यथा संशयस्याप्यनुत्थाने सिद्धमेकपदेनैव निर्वि- शेषन् , किमनेकैरजागळस्तनायमानैस्सत्यादिपदैः । नापि चतुर्थः, स हि बुद्धिस्वरूपभेदमानं वा ग्राहकविशेषाधीनप्रत्यक्षादिभेदो वा ? मायाकारभेदो वा? आये धारावाहिकबुद्धौ वस्तुनः क्षणिकत्व- लक्षणया - सर्वविशेषणशून्यत्वप्रतिपादकत्वमित्यर्थः । तत्रे ति विशेषणपदामयोगो न तदभावतात्पर्यनिश्वायकः, अंतः प्रकृते विशेष्यपद- मात्रप्रयोगे विशेषणतदभावसन्देह एवेति शङ्कते देवदत्तं इत्यादिना । तविशिष्टत्वमि ति । अतो न तदभावतात्पर्यमिति भावः । विपरीतनिर्णय एव स्यादिति यत् पूर्वमुक्त तत्र शङ्कत प्रतीतमपी ति । नूनमि ति । विहितस्य निषेधायोगादंप्रतीतत्वमुपकारकमिति भावः । शकते प्रतियोगी ति। तथा च प्रतियोगिस्मृत्यर्थमेव तनिर्णयोपेक्षित इति भावः । साधारणे ति । अभावाश्रयविशेषितधर्ममात्रप्रतिपत्त्यत्यर्थः । बुध्यधिरोहादि ति । स्मृत्वधि- रोहादित्यर्थः । तथा च स्मृत्यर्थ न तनिष्टतयाऽनुभवापेक्षेति भावः अन्यथे ति । तनिष्ठत्तयानुभवस्यैव स्मृतिहेतुत्वे कस्यापि विशेषणपदस्या- भावे तनिष्ठतयानुभवाभावेन कोटिरमृतेरभावात् सायानुत्याने सन्देहनिरा- परणार्थ विशेषणपदस्यानपेक्षितत्वात् विशेष्यपदेनैव निर्विशेषसिद्धिरित्यर्थः । प्राह ति । करणविशेषाधीनेत्यर्थः । आच इति । यद्यपि बुदिभेदा.

·वा-३८.] शतदूपणी-चण्टमारुतसहिता। १६९ प्रसङ्गः । अभिनापत्यभिजयोभिन्नविषयत्वेन सणिकत्वयादिसम्मत- सर्वप्रत्यभिज्ञाप्रामाण्यभड्गप्रसङ्गश्च । अतिरिक्तस्त्वयं विशेषः, स्मृत्यनुमवयोभिन्नविषयत्वप्रसङ्गध । एवं वादिप्रतिवादिशिप्या- चार्यबुद्धीनामेकविपयत्वामावात्परम्परव्यवहारानभिज्ञतया कथा - प्रवृत्त्यादिभङ्गप्रसाश्च । एतेनात्गस्यातिवादातदनुविधायिविषया- न्त करणवृत्त्यध्यासवादश्च निर्मूलः । अत एव न द्वितीयः । स्वरायनुमितपुत्रादेः पूर्वानुभूतान्यत्वप्रसङ्गश्च । तथा च श्रवण- मनननिदिध्यामनादीनां भिन्नविषयता स्यात् । तृतीयेपि ग्राह्या- कारमात्रं विवक्षितम् ! विरुद्वग्राहाकारभेदो वा ? पूर्वत्र उक्त- नयेन विशेप्यभेदासिद्धि., एकत्यैवानेकविशेपणविशिष्टतागह- णात् । अन्यथा व्यावहारिकम्यपि विरुद्धानिरुद्धधर्मव्यवस्थापनस्या- सिद्धिप्रसङ्गात् । उत्तरोपि प्रागुक्तनयेनासिद्ध एव । तत्वगसी- ततध द्विशेष्यभेदमागमायाति तस्य क्षणिकत्वसम्भवात् ; तथापि स्थायिते अरे कपटानामेकत्र एकदा सत्रे उपलब्धेः प्रतिघातादेव प्रसङ्गात् तत्तत्ज्ञान- समयमानस्थायित्व वाच्यम् , क्षणिकसमित्याशय. । सम्मते ति भङ्गस्य विशेषणम् । सौगताद्विशेषमाह अतिरिक्त इति । अय यश्य माणः । अतएवे ति । अभिशाप्रत्यभिज्ञास्मृत्यनुभवादिविपयाणा भेदप्रराङ्गादेवे. त्यर्थः । ननु तदधीनबुद्धिभेद इति चतुर्थकोटौ तदधीनत्यस्य विशेषणभेदाधीनेति सल्यर्थः, उतश्च वृत्तिभेदस्य प्रत्यक्षादिभेदस्य च विशेषणभेदाधीनत्वाभावात् कथमनयोः करपयोरुत्थानम् ? कथं च धारावाहिकनुध्यभिशादिपु दोपोदावनम् ? तर विशेषणभेदाभावात् ; इति चेत् , इत्यम् , बुद्धिभेदमान तप विशेष्यभेद- प्रयोजकतया विरक्षितम् , विशेषणभेदाधीनत्य तु प्रकृताभिप्रायेण तदुप- पादकतया विवक्षितम् , अतो न दोपः । ग्राह्याकारमान मिति । ग्राह्या- कारभेदमानमित्यर्थः । उक्तनयेने ति । अनेच्यावृत्तीनामेस्त्र सम्भवा - दिति व्यायत्तिभेदकोटुयक्तनयेनेत्यर्थः । मागुक्त ति । प्रागुक्तापिरोधि- २२ ·१७० शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. त्यत्र तत्त्वमाकारयोरविरोधस्तु सामानाधिकरण्यवादे द्रष्टव्यः । नापि पञ्चम , विशिष्टताभेदाद्विशेष्यभेद इति हेतुसाध्यभाया सिद्धिमसङ्गात् । पर्यायद्वारा पर्वक्रमेण बुध्यारोहणमात्रामिदमिति चेत् , तर्हि विशेषणभेदाद्विशेष्यभेद इत्येतावदेवोक्त भवति , तच व्याप्त्यभावादिना प्रथममेव दत्तोत्तरम् । अस्तु तर्हि परस्पर- समवायप्रसङ्गो विपक्षे दण्ड । तथाहि - सर्व हि वाक्य उद्देश्यो पादेयविभागवत् , ततश्च कमावश्यम्भाव , योगपधेन विशेपणा नामन्यये सत्युद्देश्योपादेयविभागासिद्धे , 'यदत्तयोग प्राधम्यमि त्याधुद्देश्यलक्षण ' मित्याहु , ततश्च यदि विशेषणविशिष्टमुद्दिश्य विशेषणान्तर विधीयते तदोद्देश्यानुप्रविष्टविशेषणाशस्यापि विशे प्याशस्येव विशेषणान्तरेण विशेष्यत्वप्रसस । एव विशेपणान्तर विशिष्टोदेशेपीति, तन्न, सर्वेपा वाक्यानामुद्देश्योपादेयनियमाभावात् । सर्वस्याप्राप्तत्वे विशिष्टमेव विधेय निरणैपु 'यदामेयोऽष्टाकपाल' इत्यादिपु । गत्यभावविपयो विशिष्टविधिरिति चेत् । फिमत । सम्मा न्यावृत्तिभेदवदित्यर्थ । पर्याये ति । विशेषणभेदाद्विशेष्यभेद इत्युक्तिर्विम तस्य बुद्धि सहसैव नाधिराहति, अतो विशेषणभेदप्रयोज्यत्वेन विशिष्टताभेदमापाद्य विशेष्यस्वरूपातिरिक्त विशिष्टताया अभावात् पिशिरता भेदाद्विशेष्यभेद स्यादेवेत्यनेन तात्पर्यण विशेष्यभेदापादने धुदायधिरोह तीत्यर्थ । सर्वही त्यादि । सर्वस्य वाक्यस्योद्देश्योपादेयविभागयत्त्वनियमा दुद्देश्यतायाथ प्रथमानिधानप्रयुक्तस्यात् प्रथमत्वस्य च शेिषणेप्यविशेषण तस्याप्युद्देश्यत्वावश्यम्भावादुद्देश्या वायनो विधेयस्य उद्देश्ये विशेष्य इव तद्विदोपणेनाप्य ययप्रसङ्ग इत्यर्थ । नवमपि विधेये उद्देश्यविशेषणा वयात कय परस्परसमयाय इत्यवाह एवविशेपणान्तरे ति । 'प्राप्तस्यापि विशेष परये' त्यादिवश्यमाणाभिप्रायो चोदव्य । किमत इति । तापताप्युरेश्यो ·वा-३८.] शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता। उद्देश्योपादेयनिभागस्वरस इति चेत् । तथापि करनस्यामाप्तत्वे स एव गत्यभाव इति विशिष्टविधिर्मवति । अन्यथा न फचिदपि विशिष्टविधिस्वीकारः । अतो विशिष्टविधिस्थलेषु युगपदनेकविशेष- परिशिष्टेकप्रतीतिरनिवार्या । यत्र किंचिदुद्दिश्य किमपि विधीयतेन तत्रापि परम्परसमवायमितिः, प्रथमन्तावत् परस्परमुद्देशासम्भवात् । प्राप्तोमंदा उद्देश्य एव अप्राप्तोंशो विधेय एवेति व्यवस्थापनात् । प्राप्तस्यापि विशेषणस्य विशेप्यान्वयमतिपत्त्यर्थमितरांशानुवादेन तदंशविधिस्वीकार्य इति चेन्न; - तद्विशिष्टनानुवादेनैव तदन्वय- प्रतीतिसिद्धेः । अत उद्देश्योपादेयभावस्य प्राप्तत्वाप्राप्तत्वनिवन्ध- नत्यान्नाभिधानदशायां क्रमापेक्षा | स्मृतिविमर्शयोस्तदपेक्षाया- -- पादयविभागनियमासिद्धरित्ययः । उद्देश्ये ति । रातथ याधफामावे तत्यागो- ऽनुपपन्न इति भारः । सत्यादिवाक्येपि कृतनामातिरूपस्योद्देश्योपादेयविभाग- बाधकस्य सचादिशिष्टीयधिरेवेत्याह तथापी ति । अन्यधे ति । कृत्स्सस्या. प्रातापि उद्देश्योपादेयनियमाङ्गीकारे विशिष्टविधिमानोच्छेद इत्यर्थः । किञ्च अस्तुद्देश्योपादेयनियम.; तथापि न स्वरूपपरत्वसिदिः, तथा सति भेदा- भावेन उद्देश्योपादेयनिप्रमामिद्धरित्यर्थः । प्रथमन्ताव दिति । यदुक्त पूर्वया- दिना ' परस्परमुद्देश्योपादेयभाव' पदायांना वक्तव्यः ततश्च परस्परमभिधान- अमो वक्तव्यः, ततच माविशेषात् विशेषणानामपि परस्परमुद्देश्योपादेय. मावात् परस्परसमरायमसनः' हति, तप प्रथम परस्परमुद्देश्योपादेयत्य न सम्भवतीतिमावः । विहितस्यैवान्वयः । ततश्च प्रासस्यापि विशेषणस्य विशे- प्यान्वयमतिपय), तद्विरोषणविशिणानुपादेन, समस्यापि विशेषणस्य विपः स्वीकार्यत्वात् परस्परोद्देश्योपादेयभावात् परस्परान्वयो दुरि इति शन्नते प्राप्तस्यापी ति । तद्विशिष्टतानुवादेने ति । विशेष्यान्वये विहितत्य प्रयो- जकमिति मावः । अभिधानक्रमोपि नास्तीत्याह अत इति । अस्य विवरणम् उदेश्ये दि । अभिधानदशा. यास्यार्थशानदशा, स्मृतिः- पदार्थस्गतिः , , .

·, १७२ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. मपि प्रत्येकं स्मरणात् यथायोग्यं विमर्शाच न परस्परसमवाय प्रसमावकाशः। 'यद्वृत्तयोगः पाथम्यमित्याद्युद्देश्यलक्षण' मिति तूचा- रणक्रमविषयम् , नाभिधानविषयम् । अत उद्देश्यांशगतविशेषणस्य तृपादेयविशेषणाधारत्वप्रसार इति च प्रत्युक्तम् । उद्देश्यपदवदु- पादेयपदस्यापि विशेप्यसमवेतविशेषणबोधनव्युत्पत्तेर्यथाव्युत्पत्ति विवक्षितत्वात्प्रयोगाच । न हि 'दण्डी देवदत्तः कुण्डली' त्यत्र दण्डस्यापि कृण्डलित्वममुन्मयोऽभिमन्येत ! ननूद्देश्यस्य व्या- प्यत्वमुपादेयस्य व्यापकत्वं सर्वत्राभिमतम् , अस्त्वेवम् , तथापि यथा यो यो धूमवान् सोमिमानित्यादिपु, अतो विशिष्टस्योद्देश्यत्वे . विमर्शस्यापि ज्ञाते उद्देश्यधर्मिणि विधेयान्वयविचाररूपयात् तत्रापि को- ऽस्तीति भावः । प्रत्येकमि ति । तथा च विशेषणान्तरविशिष्टे विशेषणा- न्तरान्वयप्रतीतिरस्तीति भावः । यथायोग्य मिति । विमर्श क्रमे सत्यपि विशेषणे विशेषणान्ययस्यायोग्यत्वात् विशेप्य एव विशेषणान्तरान्वयप्रतीति- रिति भावः । उद्देश्योपादेयभावस्य व्यवस्थितत्वेन परस्परमुद्देश्यत्वाभावप्ये- कस्या उद्देश्यतायाः सत्त्वात् तत्प्रयोजकल्प च क्रमस्य विशेष्य इव उद्देश्य- विशपणेप्यविशेषादुद्देश्यविशेषणे विधेयविशेपणाधारताप्रसङ्ग इति शकापि उद्देश्योपादेययोः क्रमामायादेव निरस्तेत्याह अत इति । ननु उद्देश्य- विधेययोः अमाभायेपि विशिष्टस्यैव उद्देश्यत्वात् तदन्तर्गते विशेषणे विशेष्य इव विधेयान्वयो ऽवनीय इत्यत्राह उद्देश्यपदव दिति । यथा उद्देश्यपद विधेयविशेषणे न स्वविशेपणान्वय योधयति ; किन्नु तद्विशेष्ये, तथाव्युत्पत्तेः; तथा विधेयपदमपि उद्देश्यपदवत् विशेप्यसमवेतमेव विशेषण योधयति । न तु तद्विशेषणे , तथैव व्युत्पत्तरित्यर्थः । विशेषणस्य विशेषणान्ययो वक्तृतात्पर्य- निरुरश्रेत्याह यथाव्युत्पत्ती ति । तात्पर्याभावमेव निवृणोति नहीं ति - ·- या ३८.] शतपणी चण्डमारुनमहिता। १७३ तम्याशम्याशेषम्याप्युपादेयाशेन व्यातिर्वक्तव्येति चेत् ; अम्त्वेवम् , तथापि न समवायेन व्याप्तिर्वक्तव्या, यथाममाण सम्बन्धनियमभ्यय व्याप्तिरूपत्वात् , न हि धूमोमिन्यात इति धूमसमवेतोमि , ततोन विशेप्यस्याघारतया तत्सम्यन्यनियम , विशेषणम्य तु न स्वरपणेव विशेपणान्तरेणार्यसमवायतम्सम्बन्धनियम इति यथाप्रमाणमाम्धी यताम् । एवन्तीद्देश्याशगतविशेषणम्य शासासारसादिवदुपर क्षण त्वमार म्यादिनिचेत् , कि तेन । न हि तथात्वेपि निविशेषत्व सिद्धयति । रक्षणस्य पहिर्विषयत्वातत्सिद्विरितिचेत् , न, तम्य वहिष्ठ नेप्युपादेयम्य तनिष्टतया निर्विशेषत्वासिद्धे ; नचोपलक्षण सर्व वहिष्ठमिति नियम , गोनधिरीत्याद्युपरक्षणसारमादिमत्व गन्धपत्याहिटनामावात् । न च मारसादिकमपि यहिष्ठम् , तम्याशस्ये ति । तस्य विशिणात्मन दृश्यस्य, योऽश विशेषणविशप्यात्मक , तस्वाशेपस्यैत्यर्थ । उपादेयागेन- विधयविशपोनत्यर्थ । उदेश्यस्यापादेय वायपि नोद्देश्योपादेयनियम नचेतावता व्याप्यत्वाभाव नियममात्र- स्वैर व्या ते ना, अन्यथा धूमेपि वहिव्याप्ति न स्यात् प्रमाणमुद्देश्यविशेष्यस्याधारतया विधेर्यावशेषणान्वयनियम उद्देश्यविशेषणस्य विधेयविशेषणेन सामानाधिकरण्येना वपनियम इत्यास्थयमित्याह अस्त्वेवमिति । नस्वरूपेणैरे ति । तासम्बन्धनियम इत्यापन । विशेषणान्तरणत्यर्थ प्रा विन्त्यिति शेष । एवतीं ति । उद्दश्यविशेषणस्य विधेयविशेषणाना अयत्वे च द्रत्यवेदारत्वाद्यनाश्रययो शासासारसयोरिव उपलक्षणत्वमेव स्यात् , ननु घट पश्यत्यादाविय घटत्यादेविधयान्ययितया विशेषणसमित्यर्थ । उपल क्षणत्यमाघ खा दिति । तथा च निर्विशेषत्व सिद्धामित्यभिमान । शङ्कते लणस्य ति । पहिर्विपयवादि ति । दिपयात् रहि यहिर्षिपय इत्यन्ययी भाष , विशेष्यगतत्याभावादित्यर्थ । तस्य उद्दयविशेषणस्यत्यर्थ । उद्दश्य विशेषणेनापि राविशेषत्वमाह नचे ति । एव इचिदुपलक्षणस्य रहिष्ठत्वमङ्गी कृन्योक्तम् , इदानी काप्युपतक्षणस्य पहिष्ठत्वन्नत्याह नचसारसादिकमि ति । , तस्मायथा ·२७४ शास्त्रमुक्तावळी । वा-३८. संयोगादिमत्वात् । चन्यथा सम्बन्धाभावेन देवदत्तक्षेत्राद्युपलक्षण- वासम्भवात् ; असम्बन्धमुपलक्षयन्न कस्यचिदेवोपलक्षणं स्यात् । अपि त्वसम्बन्धाविशेषात् सर्वस्यापि स्याद्वा न वा । कस्यचिदुपल. क्षणस्य सम्बन्धाभावे वाक्यस्यानन्वयप्रसङ्गश्च । एतेन चन्द्राधुप- लक्षणशाखादिकमपि नि!डम् । न हि साप्यसम्बन्धिनि तमुपलक्षयति; तस्यास्सर्वोपलक्षकत्वमसगात् निर्णयासिद्धेः । सर्वस्य तदुपलक्षण- त्वं तदानीमेव स्यादित्यतिप्रसङ्गेन तत्वासम्भवात् । कस्तर्हि तत्सम्बन्धः यस्तन्निर्देशविवक्षितः । स एव किमिति सौहदेन पृच्छाम इति चेत् , शाखाने चन्द्र इति वदन्तो द्विविधाः, प्रती- तिमानतन्त्राः निरूपकाश्च । तत्र पूर्वे व्याप्तिसिद्ध संयोगादिकमुप- जीव्य प्रयुञ्जते, इतरे तु तदार्जवदेशलक्षणविवक्षयेति । अतः पारंपर्येण सम्बन्धश्शाखायामपि सिद्धः । तादृशार्जवादिसम्बन्ध- स्साक्षात्सम्बन्धअमेपि भ्रमकारणतया पेक्षितत्वात् नापतीति प्राम्य- त्प्रयोगपि सम्बन्धमात्रसत्यस्वसिद्धिः । अस्तु तहि विशेप्यं न विशे- पणान्तराधिकरणम् , उद्देश्यपदप्रतिपन्नत्वात् तत्पदोपात्तविशे- याक्यस्येति । स देवदत्तकेदारो यत्र सारस इत्यादेरित्यर्थः । कुतः सर्वोप- लक्षणत्वायन इत्याकाङ्क्षा व्युदस्यन् नहीत्यादिनोत मेवाथै विकृणोति निर्णये त्या. दिना । असम्बन्धाविशेषण लक्ष्यविशेपनि वात् युगपदेव सर्वस्य तदुप- सक्षणकल स्यादित्येवरूपेणातिप्रसङ्गेन असम्बन्धिन्याश्शाखायाश्चन्द्रोपलक्षणत्वा- सम्भवादित्यर्थः । यस्तदिति । लोकसिद्धत्वादनिरत्तोपि दुरपहव इत्यर्थः । मस्तुती ति । तद्वाक्यस्थोद्देश्यपदोपात्तविशेप्य तद्वाक्यस्यविधेयपदेन न स्वपिशेषणान्वयितयानुभाव्यम् , सद्वाक्यस्थोद्देश्यपदोपात्तत्यात् । तत्पदोपाप्त- विशेषणपत् ; भूतले घट इत्यादिव्यघिवरणवाक्यस्थविधेयदविशेष्ये घटादौ असतो बाध इत्सत उक्त तद्वाक्यस्थेत्यादि । यथावते परमते समानाधि- करणवाक्यस्थत्वेनाभिमत विशेष्यस्वरूपमाणस्यापि वस्तुतो विशेषणान्तरयोगात् ..

·वा-३८.] शतदूपणी चण्डमान्तमाहता । पणादितिनेत्; न, प्रागुक्तोपलम्गविरोधादिषणानामनिवार्यन्वात् तथानियवास्याता मपा प्रामाण्यप्रमझान् । यदुक्तेनैव हेतुना त्वदुक्तदृष्टानादेव रिशेप्यं न पढान्तरयोद्धयमित्यतिप्रनम्नाय । एतेन युगपद्धोधने शिष्याशवत् प्रातिपदिकार्थक्यपरसमान- विभक्तिसाम-देन विशेषणाना मिथो विशेषणान्तरैपिंशेप्येण च तादात्म्यप्रसङ्गोपि प्रत्युक्त । न हि पाद्वयप्रतिपन्नविशेष्येक्य- मानाचसिद्धि , भरपक्षे सगुणनझनाक्यपालोचनेन व्याप्ति- विरोधात् । न च सगुणसमानाधिकरणराक्यम्य प्रातिपदियाक्ये याप इत्याभा यत्वपर्यन्तम् । व्याधिकरणवाक्यस्योद्देश्यपदपिशेष्ये तविशेषणा- न्ययितयानुभाव्ये व्यभिचार शत विधेयपदम् । व्यधिकरणवाक्यस्थपदेन विशेषगवत्या योध्ये विदोप्ये व्यभिचारवारणाय देतो तदास्यस्यति । प्रागुक्त ति । स्योक्तविशिश्परत्वानुमानस्य सर्वोपप्रतीत्यनुगुणत्वेनाधिकवलत्व प्रागुतम् , तत्रैव परकीयानुमानस्योपसम्मविरोध इत्युक्त भाति । तथा घ स एवात्राप्युपलम्भविरोध इत्यर्थ । आदिशन्देन पदान्तरवैयादि गृह्यते । तथायिये ति । विशिष्टार्थपराणा देवदत्त श्यामइत्यादिवाक्यानामित्यर्थ । तथा च तद्वाक्यविशेषे व्यभिचार इति भाव । लामाससमानयोगक्षेमत्वमाए त्यदुक्ते ति । विशेपणान्तरै रिति । एराद्वाक्यप्रतिपनम्य विशेषणस्य समानाधिकरणवाक्यान्तरेपि प्रतिपादने तद्वाश्यप्रतिपनाविशेषणान्तरैरपि एतद्वाक्यप्रतिपाविशेषणानामैक्य स्यादिहँ । किमत्र समानविभक्तिरपदोध्यत्वमानेण विशेप्यवदिशेषणानामस्य स्यादिति विधितम् । किं वा समानपिमत्त प्रातिपदिकार्थेक्ये तात्पर्यात् विशेषणानामपि प्रातिपदिकार्थतयाऽविशेद्विशष्यपद्विशेपणानामप्येक्य स्यादिति विवक्षितम् । आये दोपमाह नहीं ति । न विशेष्यैक्यदृष्टान्तमानेण विशेष गैक्यमिद्धि , समानाधिकरणगगुणवहावाक्यप्रतिपनविशेषणानामैकयरय लया म्पनङ्गीकारेण व्यभिचारादित्यर्थ । द्वितीये दोषमाद न च सगुणे ति । न सगुगब्रह्मपरसमानाधिकरणवाक्यस्य यारत्यातिपादिकार्थत्ये तात्पर्यमिति ·शारुमुक्कावळा । वि।२८. तात्पर्यमिति स्यात्, तद्वदेव निर्गुणवाक्येप्यपि विशेगमात्रैश्य परत्वनिर्णयात् । तथा च सगुणे निर्गुणे वपि सामानाधिकरण्यधी । विशेषणाना भेदेपि विशेष्यक्ये नियम्यते ।। अन्यथा व्युत्पत्तिपतिपत्त्याविरोधात् । अत एव भिन्नप्रवृत्तिनिमित्ताना शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिस्सामानाधिकरण्यमिति तलक्षणविद । ननु भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्व हि भिन्नार्थत्वम् , प्रवृत्तिनिमित्तस्य शब्दवाच्यत्वात् , अतो भिन्नार्थाना शब्दानामेकार्थपरत्वमिति व्याघात इति चेत् , किमिद लक्षणवास्यम्य दूषणाभिप्रायेणोक्तम् । उत्तान्यपरत्वाभिमानेन ' नाद्य, अनभ्युपगमात् , न द्वितीय , भिन्नप्रवृत्तिनिमित्ताना शब्दाना प्रवृत्तिनिमितपरित्यागेनैकार्थपरत्व निर्णयात् , ततश्च 1 सम्भवति, देवदत्त श्यामो युवा लोहिताक्ष इत्यय विशेष्येक्यमारपरत्य समानविभक्केि विशेष्येक्ये तात्पर्यमित्यर्थ यद्वा तद्वदेवत्यत प्राक्तनग्रन्धएव द्वितीयविकल्पदूषणार्थ , तदा एव सगुण वाक्यस्य यावत्प्रातिपादिसाथैक्यपरत्वाभावेन विशेष्यैक्यमानपरत्वादन्यत्रापि तत्परत्वमेव युत्तमित्याह तद्वदि ति । सगुण इति । गुणनिशिष्टतगा गोध्ये । निर्गुणे- गुण विना बोध्ये स्यरूपेचेत्यर्थ । व्युत्पत्ति - समााधिकरण वाक्याना भिन्नविशेषणद्वारेण एकविशेष्यपरत्वावधारणम् । प्रतिपत्ति - तदनु रूपोऽनुभव । अतण्ये ति । समानाधिकरणयाक्याना पिशिष्टार्थपरत्वादेवेत्यर्थः । नन्विति । प्रकृष्टा वृत्ति प्रवृत्तिरभिधानम् , निमित्तशब्दो विषययर , तथा च भिन्नाभिधयानामेकरिमन्नथें ऐत्तिरिति केचिदर्थाभिधानात्तदनुगारेणेय शाला । अत एव विषयव्यवस्थया रोिध परिहरिष्यते । लश्रणवाक्यम्ये ति । भिनप्रवृत्तिनिमित्तानामित्यादिसामानाधिकरण्यलपणवाक्यस्यर्थ । अन्यपरत्यति । यथाश्रते विरोधात् मिनप्रवृत्तिनिमिनाामि यादिायगन्यपरमियभिप्रायेणे वर्थ । अनभ्युपगमारिति । अय भणयापयत्य (पपाप्यनीयारादित्यर्थ । ।

·चा-३८.] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता । २७७ मिति शेषपूरणेन व्याख्येयमिति चेत् ; कुत एतत् ! एकैकस्मिन्नर्थे प्रवृचिरिति शेपपूरणेन विपरीतं वा किन्न स्यात् ? एकार्थत्वस्य ता- त्पर्यसिद्धन्वात् भिन्नार्थत्वस्य तद्विरुद्धत्याचेति चेत् ; तर्हि व्यधि. करणवाक्येष्वपि नानाकारकादिवैशिष्टयन्न स्यात् । तत्राप्येकार्थत्वस्य तात्पर्यसिद्धत्वात् । 'अर्थकत्वादेक वाक्यं साकांक्षञ्चेद्विभागे स्या' दिति हि वास्यविदः । न च वौद्धगन्धिवैयाकरणादिवत्तत्रापि वैशि- प्ट्यं माभूदिति वाच्यम् ; अपसिद्धान्तात् । वस्तुतस्तत्रापि वैशि- प्ट्यन्न सिद्धान्त इति चेत् ; नहि तद्वदेव समानाधिकरणवाक्यस्यापि विशिष्टपरत्वमभ्युपगम्य तैत्सह बाघ उपपाद्यताम् । एवं च समा- नाधिकरणवास्यत्वादिति हेतुविशेषणोपादानवैयर्थ्य च प्रागेवोक्तम् । एकैकस्मिनि ति । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानामितिवाक्यस्य त्वदुक्तव्याघातपरिहाराय भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तपरित्यागेनेति पूरयित्वा प्रवृत्तिनिमित्तेन भिन्नार्थत्वमिव एकैकस्मिन्निति पूरयित्वा भिन्नविशेष्यक्त्वस्वीकारेण एकार्थत्वमेव किं न त्यज्यत इत्यर्थः । एकैकस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्तलक्षणेऽथें वृत्तिरिति किन्नस्यादिति वार्थः । नचवौद्धगन्धी ति । एक वाक्यमेको वाक्यार्थइति वाक्यस्य तदर्थ स्वचैत्यानुमचात् शब्दाना च भिन्नत्वात् याह्यार्थाना च घटतदानयनादीना- मनकत्वात् प्रतिभैय याक्यवाक्यार्थभावेन दृश्यत इति बौद्धशाब्दिकामासा: तदित्यर्थः । वस्तुत इति । वास्तव वैशिष्ट्य न सिद्धान्त इत्यर्थः । सददेवे ति । व्यधिकरणवाक्यस्येव समानाधिकरणवाक्यस्यापि वैशिष्टये तात्पर्य मभ्युपगम्य व्यधिकरणवाक्यार्थस्य समानाधिकरणवाक्यार्थस्य च वैशियस्या पारमार्थिकरमभ्युप्पाम्यतामित्यर्थः । एमपि नाशिकरपाटावलमण्डाव न सिध्यतीति भावः । एवञ्चे ति ! तात्विकवैशिट्यपरत्वाभावस्यैव साधनीय- त्वात्तस्य च व्यधिकरणवाक्यपि सत्त्वेन निर्विशेषणपरत्व वेति विकल्पदूषणा- यसरे त्वन्मते न तु व्यधिकरणवाक्यानामपि परमार्यतो विशेषणशून्यार्थविषय- लेन हेतुविशेषणवैयद्यमिति यदपणमुक्त तदनापि प्रसन्यत इत्यर्थः । प्राहु', ·-- शास्त्रमुक्तावळी । वा-३८. अनेककारकविशिष्टकार्थपरत्वं व्यधिकरणवाक्येपु व्युत्पत्तिसिद्धमिति चेत् ; तर्हि अनेकविशेषणविशिष्टकविशेष्यपरत्वं समानाधिकरण- वास्येपु व्युत्पत्तिसिद्धमिति समस्समाधिः । एवं च विषयव्यव- स्थया विरोधे शमयितव्ये बाधाध्याहारलक्षणादिपरिग्रहो देवानां प्रियेभ्य एव रोचते । प्रवृत्तिनिमित्तशब्दवाच्यतिशेपणनिछो हि भेदम्तठाश्रयभूतविशेप्यगतच्चैकत्वमिति कोत्र विरोधमनुसन्दधीत ? अतस्सामानाधिकरण्यलक्षणानुपपत्ति न ते विपक्षे वाधिका, अपि तु स्वपक्ष एवेति तृप्णीमास्व । पदद्वयप्रतिपन्नविशिष्टद्वयेक्ये विगेप्यै- क्यवद्विशेपणैक्यमपि दुस्त्यजम् , तद्वदेव वा विशेष्यभेदोपि किन्न स्यादिति चेत् ; फिमिदम् ? अथश्शायितोपि केशान मुञ्चसि ! विशिष्टद्वयैक्यशब्देन विशेषणाचुक्यविवक्षायामात्माश्रयासिद्धयादि- दोष', विशेष्यैक्यविवक्षायान्तस्य विशेषणैदय प्रत्यनाधकत्वस्योीरि- तत्वात् ; यथा जात्यादिरूपविशेषणैक्येपि विशेप्यभेद प्रत्यक्षादि- . व्यधिकरणवाक्याना प्रधानभूतार्थै स्यादेकार्थत्वमिति शकते अनेके ति । एवञ्चे ति ! भेदो विशेषणरूपाभिधेयगत , अभेदस्तु विशेप्यरूपाभिधेयगत इति व्यवस्थेत्यर्थः । दाधः - भिन्नार्थानामेमार्थमिति यथाभतार्थत्यागः । अध्याहारः प्रवृत्तिनिमित्तत्यागेनेति शेषपूरणम् | लक्षणा शेपपूरणार्थानुगुणा लक्षणवाक्यस्यपदैरस्वरूपमानलक्षणा । आदि शब्देन लोविरव्युत्पत्तिमहः । एव प्रवृत्तिनिमित्तशब्दस्याभिधेयपरत्वानुसारेण व्यवस्थोता; इदानीं तस्य विशेषणवाचित्यपक्षमनुसृत्य विरोधदार नेत्याह प्रवृत्तिनिमित्तशब्दे ति । तदेवेत्यत पूर्वमन्यथेति शेषः 1 किं विशेषणस्य विशेषणेन विशेप्यस्य विशेष्येण सम्बन्धस्य च सम्बन्धेनैक्यमित्येतत् य समुदित विशिष्टैक्य विवक्षितम् ? उत विशेष्यैक्यमिति पिल्याने दोपमाह विशिष्टये ति । विशेषणक्यस्य विशेषणैक्यापादक- आरमाश्रय आपदामिद्धिश्च, विशेषणेस्थमानस्य आपायव्यातलेन विशेषगाया यसमुदारस्यावाप्यत्वाद्वाप्यनामिदिरादिशब्दार्थः । उदारितत्वादि नि । न हि पदयानिपिरोस्यमानातमिद्धिरित्यर्थः । , ·-३८.] शतपणी-चण्टमारुतसहिता 1 सिद्धत्वादुरपहवः । तथा विशेष्यैवयेपि विशेषणभेदस्तत एव दुरपहवः । अन्यथानेकगुणविशिष्टैकयस्तुप्रतिपादकतयाभिमतानां सगुणवाक्यानामनुत्थानप्रसङ्गात् । यथा वानेकमतियोगिभेदेपि तत्त- यावृत्तवस्त्वैक्यम् ; तथानेकविशेषणभेदेपि तत्तदन्वित्तवस्वैक्यं न व्याहतमेव । एवं च विशेपणैक्यप्रसङ्गे प्रतियोग्यैक्यप्रतिवन्देरपि दुस्तरत्वं स्यात् । फिञ्च- यथा क्रमेण युगपद्वा प्रत्यक्षादिभिरनेकविशेषणविशिष्टैक- वस्तुप्रतिपचौ विशेष्यभेदो वा विशेषणानां मिथस्तादात्म्यसम- चायो वा न प्रसज्यते; तथा शब्देनापि, प्रत्यक्षाद्यनुसारिव्युत्पत्ति- वशंवदत्वात् तत्सामर्थ्यस्यापि प्रायशः तत्समानत्वात् । एवमन्य दपि द्रष्टव्यम् । प्रतिकूलताश्च भवन्ति । तथाहि-ययेकपदप्रतिपन्नादन्यूनानधि- कमेव पदान्तरेणापि बोध्येत ; तदा पर्यायत्वप्रसङ्गः, पदान्तर वैयर्थ्यञ्च; निमित्तभेदादपर्यायत्वमितिचेत् ; तर्हि वैशिष्टयप्रसङ्गः, तथा च स्वेष्टभङ्ग', निमितभेदे सत्यपि तदन्वयाभावाद्वैशिष्ट्याभाव इति चेत् ; किमत्र घटः पट इतिवत्प्रमाणविरोधादनन्वय. उत तद- ननु तत्वमसीत्यादावभेदस्य बुभुत्सितत्वात्तस्यैव साक्षात्प्रतिपादने लाघवम् , भेदसिध्यर्थ धर्मान्तरोफ्लक्षिते धर्मान्तरप्रतिपादने नु गौरवमित्यादि कुतर्काना- शाक्यार एवमन्यदपी ति । अय भावः , न हि सामान्यतोऽभेदस्वरूपमेव बुभुत्सितम् , किन्तु तत्कालीनस्यैतत्कालीनाभेदः; स च तत्कालैतत्कालप्रति- पादनपुरस्सर साक्षादेव वाक्येन प्रतिपाद्यते, अन्यथा जिज्ञासाया भेदभ्रम- स्वचानिवृत्तेः । न हि विशेषणविगेपोपरक्तभेदजिज्ञासा तदनुपरक्तस्वरूपात्र- विषयज्ञानात् निवर्त्तते, तादृशज्ञानजनमोत्तरस्य प्रश्नाननुरूपत्वादिति । विशि- एतात्पर्यकल्पने गौरवमित्यादिकुताणा च दूपण वश्यते । वैशिष्ट्यप्रसङ्ग इति । रासण्डार्थत्वप्रसङ्गरत्यर्थः । तदन्वयाभाया दिति । प्रवृत्तिनिमित्ताप्रति ·, १८० शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. विरोधेपि श्रद्धासंगृहीततर्कावस्करवलात् ! नाद्यः, असिद्धेः ; न द्वितीयः, प्रागेव निरस्तत्वात् ; यदि च सन्तमपि निमित्तभेद- मनादृत्य सर्वैः पदैस्स्वरूपमात्रमेव बोध्येत; तोकेतरपदप्रयोगे नरर्थक्यं स्यात् , प्रतिपन्नेपि स्वरूपे तत्तत्प्रतियोगिव्यावृत्ति- सिद्धयर्थ पदान्तरप्रयोग इति चेत् ; किन्तत्प्रवृत्तिनिमित्तान्वय- सामर्थ्यात्तत्प्रतियोगिव्यावृत्तिसिद्धिः ? उत तत्तत्सदजन्यस्वरूपमात्र बोधादेव ? नाद्यः, वैशिष्ट्यस्य दुरित्वात् ; न द्वितीयः, अवि- शेपात् । प्रथमपदेनैव स्वरूपप्रतिपची सर्वव्यावृत्तिसिद्धिप्रसज्ञात् , तेन तदसिद्धौ दशतेनापि तदसिद्धिप्रसङ्गात् ; यथा पर्यायाणां शतमपि पठ्यमानं न व्यावृत्तिभेदमापादयति, तथानापि । अत एकेतरपदानां नैरर्थक्यमेव । सामानाधिकरण्येन निर्विशेषपरत्व सिद्धयर्थमनेकपदप्रयोग इति चेत् ; न, तथापि पदद्वयमात्रेणापि तत्सिद्धेः बहुपदप्रयोगे नैरर्थक्यप्रसङ्गात् । तथा च न विशेषण . पादनादित्यर्थः । तीयस्कर इति । एकार्थपरत्वभङ्गादिः । अवस्करः- मलम् । 'वर्चस्कोवस्कर' इति निपातनात् । एकेतरपदप्रयोगे नैरर्थक्यस्या- दिति । पदौन्तरस्येति शेप. । कचित् एकतरपदप्रयोगनरर्थक्यमिति पाठः । प्रवृत्तिनिमित्तान्वयसामर्थ्या दिति । अन्ययोधसामादित्यर्थः । अविशे- पादि ति । पदान्तरजन्यप्रतीतेः प्रधमपदजन्यमतीतेश्चाविशेषादित्यर्थः । प्रतीते विशेषत एर शब्दो व्यावर्तकः, प्रवृत्तिनिमित्तभेदमात्रायावर्तकत्वे अव्युत्प- नस्यापि शब्दस्य व्यावर्त्तकत्वप्रसङ्ग इति भावः । नचाच्युत्पन्नस्य विशेष. बोधकत्वाभावान्न व्यावृत्तबुद्धिप्रसङ्ग इति वाच्यम् , एक्पदव्युत्पत्त्यापि तत्स. म्भवात् । वेने ति । एकपदेनेत्यर्थः । नैरर्धक्यमेवे ति । पृथगभिधेयशून्य- मित्यर्थ. । सामानाधिकरण्येने ति । अन्यथा तात्पर्यग्राहकाभायात् स्यरूप- लक्षणेच ग स्यादिति भावः । तथापी ति | सामानाधिररण्य भिन्नार्थतात्पर्यक- मित्युतमेव, एकार्थतात्पर्यकत्वानीकारेपीत्यर्थः । पदद्वये ति । विशेषणपदद्वय- मनित्यर्थः । परशुतस्तु विशेषणपदद्यमपि मास्त्वित्याह तथाचे ति | नर ·, पा-३८.] शतपणी चण्डमारुतराहिता। २८१ पदद्वयगगि प्रयोक्तव्यम् । एकविशेषणपदरा हितविगेप्यपदमात्रेण सामानाधिकरण्यसिद्धः । सामानाधिकरप्यन्य निर्विशेषपरत्वे सिद्धे तदर्थतया अनेकपदप्रयोगसाफल्यम् , तत्साफल्ये च मति गमा- गाधिकरण्यम्य निर्विशेपपरत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयता । ननु तचत्य- वृतिनिमिवविशिष्टं वन्तु शब्दयोध्यम् , प्रवृत्तिनिमित्तानि च म्वविरोधिव्यापृतिसहवनि , अन तु विशिष्टबोधनानुपपत्या विशे- प्यमानं बोधयन्त्यपि पदानि नैरर्थक्यादिपरिहाराय स्वप्रवृत्ति- निमिचसहिततत्तद्विरोधिन्यातिमपि लक्षयन्ति, ततस्तत्तय्यावृत्त- भेकं वाल्यार्थ इति किन्नोपपद्यते ? श्रूयताम् । तद्यावृत्ति किमत्र धर्मिस्वरूपम् उत ततोन्यारतत्र न तावस्वरूपम्, स्वरूपम्यव तत्प्र- काशत्वात् ; प्रकाशाप्रकागयोरध्यासानुपपत्त्यादेरन्यत्र प्रतिपादनात् । फिन्च -- तत्तद्विरोधिव्यावृत्तिः किं परस्परभिन्ना ? उतैका ? भिन्न- वे तदात्मकत्वात् ब्रह्मणोपि भेदप्रसङ्गात् ; न च व्यावृत्तिभेदो मिथ्याभूताभेदप्रतिपादनायानेकपदनैप्फल्यात् मिथ्येति वाच्यम् । यफयमसङ्गादेवेत्यर्थ. । सामानाधिकरण्यस्य यन कचित् स्वरूपमानतात्पर्यकत्व- व्याप्तिग्रहे तादृशसामानाधिकरण्यार्थतया पदान्तरसार्थक्यम् , पदान्तरसार्थक्य सिद्धी नैरर्थस्यप्रसङ्गरूपराधकाभावात् समानाधिकरणवाक्यस्य स्वरूपमानपरत्वसिद्धिरित्योन्याश्रय इत्यर्थः। स्वप्रवृत्तिनिमितसहिते ति । प्रतिनिमित्तसहचरितव्यावृत्तमित्यर्थः । स्वरूपस्यैवेति । ततश्च तद्वाधनार्थ वाक्य व्यर्थ स्यादिति भावः । दूपणान्तरमाह प्रकाशे ति । स्वरूपात्मक- व्यावृत्तेः प्रकाशे तत्तद्विरोधिजडाध्यासो न स्यात् । अप्रयागे तु धर्मिप्रका शाभावादध्यासो न स्यादिति भावः किं स्वरूपभूता सत्यादिपदलक्ष्या व्यावृत्तिभिन्नति पक्षे किं भेदः परमार्थः १ उतापरमार्थः । इति विकल्प हदि कृत्वा प्रथमे दोपमाह भिन्नत्व इति । कि मिथ्याभूतभेदवद्यत् व्याह- तिस्वस्प तत् प्रतिपादनार्थमनेकपदम् ? उत मिथ्याभूतभेदबत्तया प्रतिपाद- नार्थम् ? आये दोपमाह मियाभूते ति । मिथ्याभूतत्वमनेस्त्वविशिष्ट- - ·१८२ शास्त्रमुक्तावळी । [वा ३८. अतत्वावेदकप्रसज्ञाच । एकले प्रथमपदेनैव सर्वव्यावृत्तिसिद्धो पदान्तरपयोगनेफल्यमनतिकान्तम् । एकनिष्ठानेकप्रतियोगिकान्यो- न्याभावनिरूपण तर्हि कथमिति चेत् ; इत्थम् । प्रतियोगिभेदाद- न्योन्याभावभेदाभ्युपगमे दोपाभावात् । अभेदेपि तत्तत्प्रतिसम्ब न्धित्वलक्षणविशेषणविशिष्टेकान्योन्याभावपरत्वात् अनेकपदप्रयोजन सिद्धि । एव स्वरूपानतिरिक्तान्योन्याभावे समाधिरनुसन्धेय । न चानापि तत्तत्प्रतिसम्बन्धित्वलक्षणविशेषणवैशिष्ट्यमानमभ्युपगत मिति वाच्यम् , प्रागेव तचद्धर्मवैशिष्ट्यत्य यथाप्रतीत्यभ्युपगन्तु- मुचितत्वात् । नाप्यन्या, सा हि तत्तत्प्रवृत्तिनिमित्ताकारा वा स्यात् ? उत ततोन्या तदविनाभूतेति ? न प्रथम , दूर गत्वा घट्टकुटी प्रभातप्रसङ्गात् ; नापि द्वितीय , तत्तत्समानयोगक्षेमतया तदभावे , रूपेण विवश्चितम् । द्वितीये दोपमाह अतत्वे ति । एकनिष्ठे ति । सिद्धान्ते एकस्मिन्नधिकरणे अनेकनिरूपित एक एवान्योन्याभाव घटत्वादिरूपो घटे स्तम्भाद्भेद पटात् भेद इत्यनेकपदैर्व्यवटियत इत्यभिप्राय । प्रौढवादेन परिहति प्रतियोगी ति । स्वमतेन परिहारमाह अभेदेपी ति । पटान्यो या भावस्य घटपटादिभेद स्वरूपमेव, तथापि घटान्योन्याभाष घटो न भवतीत्यादौ स्वरूप प्रकाशमानेऽपि पदान्तरसार्थक्यादिक दृष्टम् , तद्वत् ब्रह्मण एव व्यावृत्तित्वेपि पदान्तरसाफ्ल्य स्यादिति चौद्यमप्युक्तरीत्या परिहृत मित्याह एवमि ति । स्वरूपानतिरिक्तान्योन्यामावसाम्यशङ्काप्येवमुक्तप्रकारेण परिहृतेत्येवमनुसन्धेयेत्यर्थ । वैशिष्टयमानमिति । वैशिष्टयमानरोधनमित्यर्थ । प्रागेवे ति । व्यावृत्तिलक्षणमङ्गीकृत्य तत्र धर्मपैशिष्टययोधनाद्वर लक्षणामग गीकृत्य यथाप्रतीति सत्यत्वादिविशिष्ठयोधनमित्यर्थ । दूरगत्वे ति । व्यावृ त्तिलक्षणमङ्गीकृत्यापीत्यर्थ । प्रतिनिमित्तवैशिष्टयाङ्गीकार इति शेष । तो क्त्वस्समानकर्तृकत्वम् । समानयोगक्षेमतये ति । तत्तद्विरोधिव्यावृत्तेरिति शेष । तत्पद प्रवृत्तिनिमित्तपरम् । एव तदभाव इत्यत्रापि । तदसिजीयन ·. वा-३८.] मतदूषणी-चण्डगारतसहिता । २८३ तदमिद्विपसगात् , न हि घटत्वाभाषेप्यघटल्यानृतिसिद्धि , त- सिद्धा तवशिष्ट्यन्यापरित्याज्यत्वात् पुनरपि परपक्षाक्षिप्रवेशेन भम्मीभार । अभावरूपविशेषणमावशिष्ट्यगनुमन्यामह इति त्वप- क्षपातिनम्ते न युक्तम् । न च व्यावृत्तीना मिथ्यात्वेन समाधि , जटायफ्यप्रसन्नम्यान्यत्रोक्तत्वात् ; पूर्ववदतत्वावेदकत्वप्रसगाच । भवपक्षे तत्तत्मवृत्तिनिमियानामपि मिथ्यात्यात्तत्तद्वैशिष्ट्येप्येव न भे. तयन् । अतो भवता प्रथममेव तदभ्युपगम उचित । एतेन गोल्यं फार्ण्ययावृत्त पीतिमव्यामृत्तमित्यादिपतिनन्दिनिम्तारासिद्धि , तन प्रतिपद प्रतिपाद्यभेदाभ्युपगमात् । यदि पुनस्तत्रापि कामेच्या- वृत्तिरेर पीनिम यावृत्ति स्यात् , तदा पीतिम्न कार्यन्या. वृतिसदाने न पीतिमव्यावृत्तिप्रसड्ग । एव निपरिवर्तेन कार्य व्यावृत्तिप्रसङ्ग । अत कार्ण्य यावृत्त्यभावे पीनिमव्यावृते. कार्घ्य दर्शनात्योर्मिधो भेदम्सिद्ध , व्यावृत्त्यनुवृत्त्यारेका विरोधात् । त पद तत्तद्विरोधिव्यावृत्तिपरम् । किञ्च – तत्तद्विरोधिव्यावृत्तिरिसद्धा चेत् पत्तद्यावृत्तिवैशिष्टयेनैव सरपण्डार्थत्व टुरिमित्याह तत्सिद्धावि ति । अपक्ष गतिन इति । अन्यथा स्वरूपमानपरत्वभङ्गस्य समानपक्षेप्यभाषवैशिष्टयनोधन गवाङ्गीकारे निर्निमित्तपक्षपातस्स्यादित्यर्थ । नचे ति | सत्यभूत वर्मवैशिष्टयस्या- पतिपादनान ससण्डयत्वमिति शहितुर्भाव ! एव न भेतव्यमिति । यथा व्यारत्तेमिथ्यात्वेपि वोधनम् , तथा तत्प्रवृत्तिनिमित्ताना मिथ्यात्वोप तशिश्योधनेन भवितव्यमित्यर्थ । यदि सबै पद स्वरूपमेव बोध्यते , तदा एतरपदनरर्थक्य स्यादिति यत्पूर्वमुक्तम् , तत्र शौक्ल्यादिषु कार्ष्यादि व्यावृत्तिरूपेषु अनेकपदसार्थक्यदर्शनात् ब्रह्मण्यपि तत्तद्यावृत्तिरूपे न पदा न्तरनिरर्थव प्राण अन्यथा शौरल्य कार्यायावृत्तमित्यादापि नैरर्थ क्य स्यादिति प्रतिनदिरपि एकनिष्ठानेकप्रतियोगिकान्योन्याभावनिरूपणप्रति- पन्दिनिरासनेर निरस्तेत्याह एतेने ति । ननु भाषान्तराभाववादे शौक्ल्या ·मानमुत्तावही हवा.३८. व्यात्यनुदिन्याच हि व्यतिनिभेद सर्वेप्याहुः । ताम्बा- मंत्र हि पटादनाच मिथ्यावानिध्यात्वश्विरी मवद्भिपि सी- कृतः । अतः वायव्यावृत्तमित्यादी प्रतिपदं प्रतिपाद्यभेदम्या भ्युपगन्तव्यन्यान निष्प्रयोजनलप्रमडगावकाशः । यद्यपि भावा- नरं व्यानिरिति परः, तथापि तम्त्य च्यातिलं उत्तमति- सम्बन्धित्वसमुचितापाथिभेदगममिति तनाकारेण पनिपाद्यमेदसिद्धिः, अन्यथा शारल्यम्बन्पायव पीतिमव्यावृत्तिरूपत्वे का- पीति- मन्यावृत्तिशब्दो न प्रयुज्येत । न च तावता भावान्तरामाववाद- परित्यागप्रनगः, अमावाभ्युपगमेपि अभावामावप्विवात्रापि निर्वाहस्य तन्त्राचार्यस्समर्थितत्वात् । सम्भवति च गौक्ल्यादेम्स- फलेतरत्र्यावृतिरूपत्वम् , तत्प्रकारोऽन्यायसम्यादृष्टेः, ब्रह्मस्वरूपे निर्विशेष प्रकाशमान एव सर्वतराध्यासात् सर्वतरव्यावृतिरूपत्वं - देनेतरसमस्तव्यावृत्तित्वात् पूर्वोत्तरनरर्थक्यमेवेत्यत आह यद्यपी ति । तत्तत् प्रतियोगिपत्यप्रयोजस्तत्तदध्यासविरोधित्वादिरूपोपाधिपिशपनिरूपणनियतनिरूप- णत्वात् तादृशोपाधिभेदप्रतिपादनात् प्रतिपाद्यभेद इत्यर्थः । अन्यथे ति । अनुगतोपादयभार इत्यर्थः अननुगतानामभावत्वमड्गीकृत्य समानुगतोपाधिकरपनादरमतिरिक्ताभार एवाङ्गीकियतामित्यत्राह नचे ति । अभावाभ्युपगम इति । अतिरित्ताभावपचे अभावाभावः प्रतियोग्यवेत्यङ्गी. फारात् पटसामान्याभागमायत्व यथा घटत्वेनानुगतीकृतानां घटानामेवाङ्गी- मियो , घटघटत्ययोक्लसत्यानत्वरिक्ताभावः, तददिहापि भावस्य तद्गतानु गतधर्मस्य च क्लसत्यात्तत एव व्यवहारोपपत्तौ नातिरिक्तत्वकल्पनाप्रसङ्ग इति भावः । ननु यदि शक्ल्यि पीतिमध्यावृत्तिरूपम् , तर्हि शौख्य कार्यव्यावृत्तिः पत्यतमाह मम्भवतिचे ति । एष नझस्वरूपस्य व्यावृत्तित्यमभ्युपगम्य शौरल्यादिप्रतिबन्दिः निरस्ता; इदानी ब्रह्मस्वरूपस्य व्यावृत्तित्वमेर न सम्भ- यतीत्या ग्रामस्वरूप ति । यदा सम्भवतिचेत्यारभ्य ब्रहास्वरूपस्य व्यावृत्ति.

·वा-३८.] शतपणी चण्डमारुतहिता। दुरुपपादमेव । किञ्च निर्विरोपमोधने वाक्यस्य सामानाधिकरण्या सिद्धिप्रसद्गश्चासमानाधिकरणानेकार्थमोधकतयैव घन्तत शब्दाना सामानाविपरण्यम् । अत एव हि भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानामित्यादि लक्षणमुक्तम् । न चैतदुदाहरणविगेपविपयमिति वस्तु युक्तम् ; एकप्रतिनिमित्ताना वा परित्यक्तमुरयामुग्यसर्वमवृत्तिनिमित्ताना वा सामानाधिकरण्यादर्शनात् । सत्यज्ञानादिवाक्ये दृश्यत इति चेत, न, मायामोदकतुल्यत्वात । तर्हि पर्यायपाठेप्विति चेत् , किं पुनरुक्तो दाहरणेषु यथा घट उम्भमानयेत्यादिषु ? किं वा निखण्डुवत् पर्या यव्युत्पादनार्थपाठेषु यथा क पिक इत्युक्त कोकिल पिक इत्यादिपुर तवाद्येऽनन्वयादव सामानाधिकरण्यासिद्धि , अनन्वयश्वाकाक्षादि - मभिरग्रनिपादनपरो प्रय । समानाधिकरणे त व्यधिकरणवाक्य यावृत्त दिना मामानाधिकरप्य समानाधारणा कित्समव वाच्यम् स्वापत सामानाधिकरण्यस्यातिप्रसततयार्थद्वार एव स्मिन् समानाभि करणचाच पर्यवसानात् इति माय । नचैतदिति । दवदत्त श्याम इत्यादि वाक्यविषयमियर्थ । प्रातिनिमित्तभेदत्यारयात्व हेतुमाह एके ति प्रवृत्तिनिमित्ताबरमत्ये हेतुमाह परित्योति । एपप्रवृत्तिनिमित्तत्वनिष्य- वृत्तिनिमित्तत्वयोस्सनोस्सामानाधिकरण्यन्न दृश्यत इत्यतदयुतम् , निष्प्रवृत्ति निमित्तत्वे दर्शनादिति शङ्कते सत्यज्ञाने ति । दृश्यत इति । सामानाधि करण्यमिति शेष । तथा च प्रवृत्तिनिमित्तगून्ये तत्र सामानाधिकरण्यदर्शना दुभयन सामानाधिकरण्यादर्शनमसिद्धमिति भाव । आशे ति । आशायशात् बुद्धिपारिकल्पितमोदस्यदाशामात्रेणेद परिकल्पितम् , न तु प्रसिद्धम् , तनैव विमतिपत्तरिति भाव | एमप्येकमवृत्तिनिमित्तत्वनिष्प्रवृत्तिनिमित्तत्वयोरसतो स्सामानाधिकरण्यादर्शनमसिद्धम् , एक्प्रवृत्तिनिमित्तापे तद्दर्शनादिति शकते तही ति । सामानाधिकरप्प दृश्यत इति शेष । अनन्वयादेवे ति । तत धावयप्रतीत्यभावेन वाक्यत्वस्यैासिद्धत्यात्तद्विदोषसमानाधिकरणवाक्यत्व नुत २४ ·. १८६ शास्त्रमुक्तावळी । वा-३८. विरहात् , आकाक्षादित्रयसमाहारे सत्येव ह्यन्वयः, अन्यथा नै- राकाक्ष्येण कचिदपि वाक्यभेदो न स्यात् । द्वितीये तु निमित्तभेदोस्त्येव , कोकिलशब्दस्य कोकिलत्वजात्यैव प्रवृत्तत्वापिकशब्दस्य पिकशब्दवाच्यत्वलक्षणविवक्षया प्रयो- गात् । कथमिदमवगतमिति चेदित्थम् ; कः पिक इति पृच्छतो हि पिकशब्दवाच्यः क इत्यभिप्रायः, तदुत्तरार्थस्तु तदनुरूप एव भवितुमहति. ततश्च कोकिलः पिकशब्दवाच्य इत्येवोत्तरवा- क्यार्थः। एतदनभ्युपगमे तत्रापि पौनरुक्तयादिदोपो दुप्परिहर इति । एवं च न समानाधिकरणवाक्यस्य मुख्यपि विशिष्टैक्ये सम्भवति लक्षणा, तत्रापि सर्वपदलक्षणा, तत्र च निर्विशेषविशेष्य- मात्रलक्षणा, तदुपरि च्यावृत्तिलक्षणेत्यादिपरिक्लेशो भवति । इदं च तात्पर्यनिर्णयवशास्त्वीक्रियत इति वदन् कथन्न जिहेति? स्वप्रति- पत्तिर्भवतीति कथमेनन निर्भत्सर्यति ? अथ वा लक्षणयापि ब्रह्मणशब्दबोध्यत्वं यदता 'यतो वाचो निवर्तन्त' इत्यादेः स्वव- चनविरुद्धोप्यसङ्कोचोपपादनप्रयासो विस्मृतः । मुख्यतया बोध्यत्वे तत्र निपिध्यत इति चेत् ; विपरीतं किन्न स्यात् ? उभयथापि वाग्वृत्त्या बोध्यत्वस्याविशेषात् , योध्यत्वे मिथ्यात्वप्रसङ्गभयं लक्ष- गया वोध्यत्वेपि समानमेव, विशेषाभावात् । अत एव रामसिद्धमित्यर्थः । नैराकाक्ष्येणे ति । नैरामायेण यो वास्यभेदः , विमल जल नद्याः कच्छे महिषश्चरतीत्यादौ, स्यादित्यर्थः । मुख्येपी ति । मुख्याथै विवक्षितपीत्यर्थः । इद च सर्वपदलक्षणादिक विशिष्ट एव तात्पर्यनिर्णयादिति भावः । स्वप्रतिपत्ति रिति । सगण्डार्यत्वमेव सर्वा- नुभवसिद्धमिति भावः । अथवे ति । अपिचेत्यर्थः । असइकोच:- शब्द- विशेषविषयत्वेन सङ्कोचाभावः । उभयथापी ति । व्यावृत्तिनिषेधस्यैव 'वाची निवर्तन्त । इत्यनेन प्रतीतिरिति भावः । अत एवे ति। मिथ्यात्यगयादेवे.

·१८७ वा ३८.] मतदृपणी चण्डमारतसाहिता । परमार्थतो वा लक्षणया वा बोधन नेच्छाम इति चेत्, ताखण्डवाश्या- यासिद्धिरेच भवेत् , परमार्थतस्तत्प्रतिपादनाभावेपि तसिसौ तत्रैव सम्वण्डवाक्यार्थसिद्धिरपि किन्नस्यात् । यत्तु वास्यवान्पाविरोधायैकपदलक्षणेव सर्वपदलक्षणापि न दोप इत्याहु । तदपि तात्पर्यम्यान्यथानिर्णयादेव निरम्तम् । यत्पुनर्विप मुक्ष्वेत्यादिपु सर्वपदलक्षणा दृष्टेति, तदपि न मुश्येत्यस्य निषेध प्रतियोगिविशेषसमर्पगम्य,तत्रापि मुख्यत्वात् ,विपशब्देनेव धनर्थकर भक्ष्यरूढेन भुज्यमाने सम्मिन्ननर्थहेतुतया निषिद्धतामभिप्रयता भोजननिषधोप्यभिप्रेत । यद्वा भुड्क्ष्वेत्या प्रकृत्या निषिद्धभोजन विवक्षितम् , विपशब्देन तनिषेध एव विवक्षित , तथापि प्रत्यया शम्य मुख्यत्व सिद्धम् । अस्तु तीहाापे प्रत्ययागस्य मुरयत्वम् , विशेप्यैक्यस्य तदर्थम्यापरित्यागादितिचेत् , न, विशेप्यमानस्यैव प्रतिपत्तुमशक्यत्वोपपादनेन विशेप्यैक्यम्यापि दुप्पतिपादत्वात् । यतु विशेषस्यापि मुख्यार्थेकदेशत्त्वाचा वृत्तिनलक्षणेति के चिदाहु , त्यर्थ । वाचोनिवृत्तिश्रुति परमार्थवाग्मृत्तिनिषेधिकेति भाव. । अपरमा थत तद्वोधनादेद तत्सिद्धिरित्यत्राह परमार्थत इति । तत्रैवेति । सत्यादि वाक्य इत्यर्थ । ननु गोधनादर्थसिद्धि , तच्चासण्डे अपरमार्थत , अत सखण्डे तु तादृशमपि नास्तीति कथ तत्सिद्धिरिति चेत् न, तथापि सगुणवाक्ये सखण्डनोधनात्तनै तत्सिद्धिप्रसङ्ग इति माव । यत्पुन रिति । विपशन्द स्थानीयहतया निषिद्धलक्षकत्वात् सपदलक्षणेपर्य । यदि मुश्वेत्यस्य मुख्य सैव, तर्हि निषेधावगम केनत्यत्राह शब्दनैव ही ति । अपराब्दस्त्वथें । भोजन निषेधस्तु निपिद्धपरतया त्वदाभमतन विपशन्दनैव रक्ष्यत इत्यर्थ । भोजन कर्मोपस्थिातस्त्वध्याहारादिति भाव । यद्वा विपशब्देन निषिद्धत्वमुद्धार- यता तद्भोजनविधानस्य व्याहतत्वान्नास्य तनिधाने तात्पर्यम् , किन्तु निषेध एवति निपिद्धत्वोधनादेवोनीयत इत्यर्थ । यद्वे ति । भोजनकोपरिपत्यर्थ मुकम् विपशब्देने ति । विषमित्यत्र प्रयमाविभक्ति, सा चाविवक्षितार्या ·१८८ शापमुक्तावळी । [वा-३८. तदपि मन्दग , विशिष्टविपयामागचे विशेपणाभावे विशिष्टाभागन निर्षिपयत्वान् । पिच विभप्यपिया भक्तियदि नैवोपपद्यते । अभिषेयत्ययोगेन तन्मिययात्वं प्रसज्यते ।। यतो विटीयनोपने विदोषणद्वारायादशम्तभावे कुण्ठिन- त्यमेव; अन्यथा विशेप्यपरित्यागेनापि योधनमात्रेण सर्वत्र मुख्यत्व- . सान्दगाभुत्वाय प्रवरा भात भारः । अन्या तर पियाल्देन द्विपदां लक्ष्यते, विधिमयन च निषेधो दायते, भुजियान मुख्य प्रवेति न सांपदलक्षणेति । अत्र गतीनः गगृह जलमपि न पेयनिलभिमायण हि विष भुति प्रयुज्यते, TV TU धातुया ! भागयोगदात्, इति । उच्ने, न हि मो या गंतव्यम् । तत् रामगेना नियमिसिनियम., शनगृहे लिपि मा भुट्न किन पिलोग पानान्तरेगापि नियसम्भवात् पानागुपस्थिनिदायां पर नियत्वारिश्च । यदि न कदाचित् भोजन- पानी-मिरेषापरतया प्रापते, यदि च पिपासु प्रत्येर प्रयुज्यते, तदानीमपि द्वितीया नुरचैन । यदायार नवीनः 'पाधापडे' त्यादिवास्ये प्राशस्त्यलक्षणा दृष्टे ति । तन्न तम मारल्यलगाया अर्थवादस्य विधेवगतमागस्त्यापैकत्वेन विध्ये- कराक्यत्वात् विषयसमपरस्य च मुरूस्यात् । मनु साप विधेयान्यपमतीते: पर प्रागस्त्यस्यैव सः पालश्यत्वात् अपान्तसापये सर्वपदलक्षणास्तीति चेत् । न, पदार्थसमर्गानुभाषक दाभारन तदादाय वास्यत्वाभावात् प्राशरल्यस्य चानुभवे प्रमाणाभान क्षणमा गमापदरम्पत्यय स्मयत्वात् । ततोऽपि न पार घिमात्रस्य यति । यदि विशेष्पैक्यवाची प्रत्यो मुख्षार्थ, तदर्थेनैव समजायत्तमाः, ततश्च विरोपमानस्यैव प्रतिपदव्यत्व च त्यया मिगतम , तदात्यमेव विशेप्पैक्यरूपमुस्वार्थपरत्वेनोपपादित रयात् , अतस्स सायंचापादकत्साद्वितीय दुतपादमिन्यवः । यथा प्रतिनिमित्त वैगिन्य दुष्प्रतिपादम् , तपा विशेषमयिनिशब्दस्य भाव. । ठितत्य मयोपरत्नम् । अन्वयेति । मुख्याथै दाविशेषणाचार्ग पुष्पितत्वामारे शान्तर तदा ·- चा-३८.] शतदूपणी चण्डमारुतसंहिता । प्रसङ्गात् । अतोत्र निनिमित्तलक्षणादिदापो दुप्परिहः । यद्यपि विशप्यमात्रे तदैक्यं च मुख्यत्व सम्नपति, विशेष्य हि चान्ये प्रधानाश , तथापि तत्र म्बारम्बहानिरवनायैव । फिञ्च याक्यार्थम्य निश्शेषभेदरहितने तत्प्रतिपादकन्ग वाक्यवाभाव- प्रसा., परम्परसमृष्टपदार्थपरतया वा तलसर्गपरतया वा खल्वन्विता- भिधानाभिहितान्वययोन्सम्भव । गिविंगेये तु तदुमयमपि न सम्भ- चनि, यौद्धमतगन्धिवयारपणाचामिनतबुद्धिविगेपारिवाल्यार्थत्व मीमा माचार्यादिभिर्विम्तरेण प्रतिक्षिप्तमिति न तत्रान्माभिरिह प्रयम्यते । नन्वस्तु तत्वमसिसत्यज्ञानादिरास्यानामखण्टपरत्व निप्प माणकम्, तथापि भवता वाइजल्लयोस्सखण्डपरत्वे प्रमाण वाच्य मितिचेत् ; उच्यते । विप्रनिपा वात्य विशिष्टपरम् , चोधक त्वात् ; सम्प्रतिपन्नवत् ; न च पदमात्रैर्ऋमहेतुर्भिवाऽनकान्त्यम् ; तेपामपि यत्किञ्चिद्विशिष्टबोधकत्वमात्रस्य सिद्धत्वेन तत्रापि साध्य परिलागेपि कुण्ठितत्व न स्यात् , तथा च गङ्गादियदानामपि तीरादौ मुख्यत्वं म्यात्, यदि च मुख्याथैक्देशस्यापि मुख्यार्थत्वान लक्षणा, तदा भावप्र धानेवपि सा न स्यादितिभावः । अत इति ! मुख्यार्थत्वे बाधाभावेपि वाक्ये हेतुमन्तरेण लषणाकल्पनम् , तत्रापि सर्वपदलक्षणेत्यादिकमयुक्तमित्यर्थ । ननु प्रधानासत्यापरित्यागात्मकृते न रक्षा, भावप्रधाने तु अप्रधानस्य प्राधान्येन बोधनाहक्षणा, तथा च न लवणादिदोष इत्याशय तथापि सर्वपद- रक्षणावदवारन्यमेर दोष इत्यार यद्यपी त्यादिना । किञ्चे ति । अस ण्डस्य वाक्य गोयल इत्यर्थ । नन्वस्त्वि त्यादि । विगात वाक्य विशिष्ट परमिति पूर्वमन्धः असण्डात्वानुमानदूषणपर , अय तु सखण्डार्थत्वसाधनपर दत्यपौनरुक्तम् । विशिष्टपरनिति । विशिष्टबोधनमित्यर्थ । नचे ति । वाक्यरत् ससगांनुभावाभावात् पदमा रित्युक्तम् , अख्यातिपक्षानुसारेण ससगंप्रतीयमावार भ्रमहेतुभिरि त्युत्तम् । तपामपी ति । स्वपदार्थसस ·शासमुक्तावली। [वा-३८. मामान्यस्य विद्यमानत्वात् , स्मारकत्वं हि पदानां प्रमेय स्मा- र्यम्, एकस्यापि पदार्थस्य प्रकृत्यायंशभेदेन विशिष्टत्वात्पदार्थानामपि निपुणनिरूपणे प्रायशो विशिष्टत्वादेव । अख्यातिगर्भमयथार्थगोचरं वाभान्तिज्ञानमपि विशिष्टविपयमेव । संसर्गमावास्यातिरेवाख्याति- न पुनस्साख्यातिः। एतेनाखण्डवात्यार्थ इति भवद्वाश्येनाप्यनैका- न्त्य परिहतम् । शानजनकत्वमानं न साध्यम् ; किन्तु सामान्यतो विशिष्टबुद्धिजनत्यम् , तस्य चन व्यभिचार इत्यर्थः । स्मारकत्व इति । दाम्मतिनिमित्चविशिष्टस्यैव पदार्थत्वादिति भावः । गत पदमित्यभिप्रायेणेदम् । 'नतिजन्त पद' मित्यभि- प्रायेणाह एकस्यापी ति । प्रतिपदार्थ प्रकृतिप्रत्ययात्ममाशययुक्तपदवत्वेन पदाथांना प्रत्ययार्थविशिष्ट प्रकृत्यर्थरूपत्वात् स्वार्थिकाना प्रकृत्यनतिरिक्तार्थत्वेन तत्र प्रत्ययार्थवैशिष्ट्याभावात् प्रायश इत्युक्तम् । तर प्रवृत्तिनिमित्तविशिष्ट रूपत्वं पदार्थाना द्रष्टव्यम् । 'असण्ड वाक्यस्यार्थ' इति वाक्यस्य असण्ड- रूपैकावृत्तित्वेन सामानाधिकरण्य वाच्यम् , यथा नीलमुत्पलमिति वाक्यस्यो त्पलरूपैकार्थवृत्तित्वेन सामानाधिकरण्यम् , अतस्तत्रानकान्त्यमिति शङ्गा निरा- करोति एतेने ति । प्रवृत्तिनिमित्तमत्ययार्थाभ्या विशिष्टत्वादित्यर्थः । . अन्ये तु - ससर्गागोचरप्रमाजनकत्व या पर्यायशब्दानाक्प्रा- तिपदिकार्थपर्यवसायित्व वा नारखण्डात्वम् आये संसर्गशब्देन কলাঙ্গল স্বাৰিষাকান্দা ऽध्याप्तिः, लक्षणमात्रस्यासण्डार्यत्वात् , पदस्मारितपदार्थससोक्तौ तु विष भु- नेत्यादावतिव्याप्ति'; तस्य पदस्मारितपदार्थससर्गाप्रमाणकत्वात् , प्रतिपिपा- दीपितपदार्थससोक्तौ चन्द्रब्रह्मादिशब्दार्थाना प्रभामित्वेन मागेय सामान्यतो .

·- या ३८.] गतपणी चण्डमारतमहिता। गाततया स्मरूपेणाप्रतिपिपादयितत्वात् प्रणादिवाक्याप । ससायवनामाभ यश्च । अत एपान्य रक्षणामध्ययुधम् । विश्व प्रतिनिमित्ताभेदश्छन्न पर्याय त्वम् , तदस्त्विद नास्ति, अनन्तत्यादीना गुद्धादन्यतासम्भवात् , आतादि शब्दाना लक्षणयाऽसण्डार्थत्वे च शुद्ध तदासिद्ध । यदीप सत्यादिपाक्यम्या खण्डात्वेनुमानमुत्तम् सत्यादिवाक्यमसण्डार्थम् एकप्रातिपदिकार्थमाननिष्ठ वा, रक्षावास्यत्वात् , तन्मात्रप्रभात्तरत्वादा, प्रकृप्यादिवाक्यवदिति, तर आद्यानु मान अप्रसिद्ध विशेषणत्यम् , प्रत्यक्षादीनामपत्यर्थमिति सप्रकार ज्ञानरमैयो स्पत्त । असिद्धिश्च, सत्यत्वज्ञानत्वादे परामरजातिले तत्या प्रलयपि सत्वे नातिव्याते , अजातित्वे ब्रह्मण्यपि तस्य तात्विस्य धर्मिपानाबाध्यस्य चा- सम्भार जतात्विकस्य व्यावहारिकस्य चानात्मन्यपि सत्वात् । विरुद्धत्व च असाधारणधर्मरूपरणवाक्यत्वस्य सस डार्थत्वेनेर व्यातत्वात् । न च वरूप- सपणस्य लक्ष्यानतिरेकात् तत्परत्वमपण्डार्थत्वाद्विरोधि, तस्य लक्ष्यमात्रले सभ्यलक्षणभावायोगात् , अतिरेरोप यावलश्वभावित्वादिनैव स्वल्पलक्षणतो पपत्तश्च । बाघश्च, धमिशानाधीनसप्रकारकसशयादिनिवर्तक मावहतु सप्रकार ज्ञान प्रति वदान्तविचाराविधानान्यथानुपपत्या वेदान्तवाक्ये साध्याभावनिश्च यात् । सत्यतिपक्षत्व च सत्यादितात्पर्यविषय ससृप्ररूप ससर्गरूपो प्रमाणवाक्यतात्पर्यविषयत्वात् , सम्मतवत् , सत्यादिवास्य स्वतात्पर्यविषयशा नायोध्यससर्गपरम् , स्वकारणकमितिविषयपदार्थनिरूप्यससर्गपर था, वाक्यत्वात्, 'ख छिद्र कोकिल पिक ' इत्यादाप्यनतिभिगार्थत्वे सामानाधि 'करण्यायोगात् छिद्रकोकिलादीना खपिकादिशब्दवाच्यत्वससर्गपरत्वान्न तत्रापि व्यभिचार , बेदान्तवाक्यजन्या प्रमा सप्रकारा, विचारजन्यत्वात् , वेदातजया प्रमा ब्रह्मनिष्ठप्रकारविषया, नाधर्मिकसरायविरोधित्वात् , ब्रह्मरिचारजन्यत्वाच, यदेव तदेवम् , यथा कर्मकाण्डजन्या इत्यादिना प्रतिरोधात् । दृष्टान्तस्य सा ध्यवैकल्य च । तथा हि प्रकृष्टादिवाक्यस्यासण्डार्थत्यम्न तावत् मुख्यया वृत्या रक्षणयापि । न तावत् गङ्गाया घोष इत्यादाविवान्ययानुपपत्या चन्द्रादौ प्रकृष्टेन द्रव्यरूपेण गुणरूपेण वा प्रकाशेन समदत्वात् । नापि यष्टीः प्रवेशयेत्या- दायि तात्पर्यानुयपत्त्या, कश्चद्र इति स्वरूपमात्रस्यैव पृष्टत्वादिति वाच्यम या प्रमाण .

·शाममुक्तावळी । [वा-३८. अस्ति कधिचन्द्रगन्दा, इत्यज्ञान ता धर्मिज्ञानसाध्याया बुभुत्साया स्सदा- यस्य चानुपपत्ते , चन्द्रपदस्य प्रातिदियानिधान मुश्विभक्तिप्रयोगायोगात् चन्द्रइवध स स इनि प्रश्नायोगाच । नमज्ञानगनुपादाम् , असहमणि चन्द्रस्वरूपम् न ग त गति चा, ग, चन्द्रे सम्पयाभावात्, तदेव सही- स्वरूपत्वा सातमिति चत् ; तासकीर्णत्वस्य व्यात्तिव्यावर्त धर्मशिष्टय. याग्न्यतरत्वेन प्रश्नस्य विशिष्टपरत्वापातात् । तम्मात् चन्द्रस्यतरस्मात् भेद- धा। एव पृष्ट इति न तद्वाक्यन्यान्वण्डार्थत्वम् । एव प्रतिवचनस्य प्रष्ट त्यादिविशिष्टतात्पर्याभारे य. कश्चिचन्द्र इत्येव बोधनात् अतात्पर्यविपयस्य च प्रतीतस्यामार्तयत्नात् तात्पर्य विषये असण्डे अय चन्द्र इति लश्यलक्षण रूपोद्देश्यविधेयादिविभागाभावेन तात्पर्यतो यत् किङ्गिदित्येव बोधनात्, तेन चन्द्रवुभुत्साया निवृत्त्वभावात् कश्चन्द्र इति प्रश्नस्योत्तर च न स्यात् । प्रष्टादि- पदवैयथ्य च स्यात् । गामानयेत्यादी गोत्वस्यानयनेनेव प्रकृष्टत्वादेर्विधेयेन चन्द्रप्रातिपदिकार्थेनान्वयेपि उद्देश्यतापच्छेदकत्वेन विवभितत्वात् तद्वर वैशि प्ठ्यार्थत्व दुर्वारम् । अस्ति च प्रथिवीत्ववती प्रथिवीत्यादौ प्रथिवीत्वस्य विधेयेन प्रथिवीशब्दार्थेनान्वयः, न हि प्रथिवीत्व न पृथिवीप्रातिपदिकार्य', सहप्रयोगस्तु पृथिवीशब्दस्य तच्छब्देन व्यवहर्त्तव्यत्वात् , तस्मात् धर्मिण, चन्द्रस्य सामान्यतो नक्षत्रादिव्यावर्त्तम्स्य व्यावृत्तिरूपधर्मस्य च घगदी प्रागेव शातल्यात् विशिष्टविषयएय प्रश्नोत्तरे व्यावृत्तिवैशिष्ट्यस्य साक्षात् बुभुत्सित स्यापि विविच्येदमस्माद्यावृत्तमिति जन्मशतेनापि दुर्वचात्वात् धूमे कथितमिमिक ध्यापर्तक उचे व्यावृत्ति झास्यतीति व्यावृत्तिवैशिष्टयमेव तात्पर्यत. प्रतिपादयति । नह्यग्नियोधार्थस्य धूमोऽस्तीति वाक्यस्य न धूमे तात्पर्यम् , न बा यागाक्षेपक स्यानेयादिवाक्यस्य न द्रव्यदेवतासम्बन्धे, यदि नु पृष्टैव व्यावृत्ति प्रतियोगि नामानन्न्यात् साक्षात् प्रष्ट वक्तु चाशक्येति शात्या कश्चन्द्र इत्यनया वचोभङ्गया कैर्विशेषणैर्विशिष्ट इति पृष्टम् , तदा सुतरा प्रश्नोत्तरे व्याव- तक्वैशिष्ट्यपरे इति न काप्यररण्डार्यत्वम् । एतेन प्रश्नो धर्मवाचिपद नेति प्रत्युक्तम् । तथापि चन्द्रधर्मस्यैव लक्षणीयत्वात् चन्द्रप्रातिपादिकार्थशानस्य , ।

·था ३८] गतपणी चण्डमारुतसहिता। १९३ भातत्वेन तत्र उभुत्साया अयोगात् । यद्वा रक्षणवाक्यमातवास्यत्वेनानुमान सेन वा चन्द्रव्यवहारकर्तव्यतावैशिष्यपरमस्तु, चन्द्रस्वरूपस्य प्रत्यक्षेण शातत्चात् चन्द्रव्यवहारान्देन चन्द्रशन्दपिरोपितो व्यवहारो विस्श्यते, नतु पदार्थविशेपित तस्मात् साध्यवैकल्य दुप्पारेहरम् । एतेन द्वितीयमप्यनुमान निरस्तम्, प्रक प्टादिवास्योत्तरीत्या सत्यादिवाक्यपि मुमुत्सायनुपपत्त्या ब्रह्मस्वरूपमानप्र. नोत्तरासिद्धे, इह कश्चद्र इतिरत् क्लसस्य प्रभस्याभावात् , कल्प्यस्य क्लतो रानुसारेण धर्मविषयस्यैर फ्ल्प्यत्वात् , क्तम आत्मा कतर आत्मेत्यत्र स्वम्पदार्थप्रश्न या वना जातिपरिप्रश्ने हतमच्' 'द्वयोरेकस्य निर्धारणे डत रजि' ति सूत्राम्या जात्याद्यर्थककतमादिशब्दप्रयोगेण, तत्प्रतिवचन 'ये नाय विज्ञानमय' इत्यादौ पश्रुत्वेन लदभिमते हेतोरसिद्धेश्च, सर्वस्याप्युत्त- रस्याप्रनिर्मिनिठानिर्धारितप्रकारपरत्वाद्विरुद्धत्वाच्च । अन्यथा उत्तरमेव न स्यात् , प्रश्नाधिकविषयत्वानियमात्तस्य, किं करोतीति किमानेपमित्यादिप्रभोत्तरेषु 'अध्ययन करोवि गामानयेत्यादिषु व्यभिचाराच्चैति । नातू, यदपि तत्वमस्यादिवाक्यमग्यण्डार्यम् , आत्ममात्रनिष्ठ वा, समानाधि करणवाक्यत्वात् , तन्मानप्रश्नोत्तरत्वाद्वा, सोऽय देवदत्त इति वत् , न च टातस्य साध्यवैकल्यम् , तदेत पदद्वयलक्षितदेवदत्तैक्यस्य तेन प्रतिपाद न तारत्तद्देशकालावशिष्टमुद्दिश्य एतद्देशकालवैशिध्य वास्येन प्रति पायत, एतद्देशकाले तद्देशमारप्रसङ्गात् , नाप्येतद्देशकालविशिष्टस्य तद्देश कालादिवृत्तित्वम् , एतद्देशकाल्योस्तदा प्रसङ्गात् , समानाधिकरगवाक्यस्य पराधीभेदप्रमेयत्वाच्च, नापि कारद्वयदेशद्वयविशिष्टाभेद प्रतिपाद्यते, मुगपत्काल दयसवप्रसङ्गात् , विशिष्टस्य विशेपणविशेष्यतत्सम्बन्धात्मत्वर्थान्तरत्वेच तदि शष्टयो)दादेकत्वानुपपत्ते, नापि तत्कालोपलक्षितस्य एतत्कालविशिष्टाभेदेन थाक्यार्य , तत्कालोपलक्षितस्य तदापि सत्येन एतत्वार विशिष्टस्य तदभेदेन तदाप्येत प्रसङ्गात् , अन्यथा तदयोगात् , अत एवैतत्कालोपलक्षितस्य न तगालीभेद , तस्मात्तदुभयोपलक्षिताभेद प्रतिपायत इति तदप्ययुक्तम् । तथाहि- सोऽयमिति पदद्वय तत्तेद तयारकवृत्तित्व बोधयति, समानाधिकरण त्वात् , मिनप्रवृत्तिनिमित्तानामेकरिमन्नथें वृत्तिस्सामागाधिकरण्यम्, न तु विदो प्यस्य तत्तेदन्वा वयपरमिद वाक्यम् , विशिष्टस्य तदन्थयो नेत्यतावताऽरवण्या , ·1 च्यासः १९४ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. यत्वे , नीलमुत्पलमित्यादेरप्यसण्डार्यतापातात् । कालद्वयवैशिष्ट्यं च क्रमेण एकस्मिन्नविरुद्धमिति नासण्डार्थत्वम् । किञ्च तत्तादेरतीतत्वेपि यदन्विततया एव तात्पर्यविषयभूतेतरान्वयस्तद्विशेषणमित्येवरूपस्य विशेषणत्वस्य सम्भवात् । न च विधेयान्वयि विशेषणम् , शब्दो नित्य इत्यादौ शब्दत्वादाच व्यातः । नापि विधेयान्वयकालिक विशेषणम्, दण्डीभविष्यति दण्डीनास्तीत्यादाव | नापि विधयान्वयप्रतियोगितावच्छेदकं प्रत्याय्यव्यावृत्त्यधिकरणता- बच्छेदक या, अवच्छेदकत्वस्यान्यूनानधिकदेशकालादिरूपत्ये तस्य सारनादिमान् गौरित्यादिलक्ष्यतावच्छेदकरूपविशेषणेषु सत्त्येपि गौरशुक्ल इत्यादावव्यासेः । यद्त्तया ज्ञात एव यदन्वयधीस्तत्त्व चेदवच्छेदकत्यम् , तदिहाप्यस्ति, न हि तत्तावत्वेनाशाते इदन्त्वधीः, अनिदव्यावृत्तिधीर्वा । तस्मादतीतमपि यदत्तया शात एवेत्यायुक्तलक्षणयुक्त चेद्विशेषणमेव, तदयुक्तञ्चेद्वर्त्तमानमप्यविशेषणमेवेति । अन नवीनः, खपदोपस्थापितार्थससर्गगोचरप्रमाजनकत्वमखण्डार्थत्वम् । गामानयेत्यादिवाक्येतिव्यासिवारणाय ससर्गागोचरेत्युक्तम्। जलेन सिञ्चतीति वाक्ये पददपि शक्तिभ्रमाजायमानस्य वटवद्विषयस्य घटोस्तीति ज्ञानस्य प्रमात्वादत्राति व्याप्तिधारणाय स्वपदात्यनुक्त्या स्वपदोपस्थापिसेत्युक्तिः । प्रमापद च ज्ञान परम् , शुकायुदीरितलक्षणवाक्ये अव्यासिवारणाय तादृशशानजननयोग्यत्व विवक्षणीयम् । योग्यत्व च लक्षणवाक्यवादिना द्रष्टव्यम् । सयोगादिलक्षणमप्येय विधमेवेति नाव्यातिः । विष भुक्षेत्यादिवाक्यमपि स्वपदस्मारितपदार्थ ससर्गागोचरशानजनकमेव , द्वितीयायाः प्रत्यर्थगतस्वार्थयोधकत्यात् , विपश- ब्दस्य विपदन्नलक्षकत्यादिति नातिव्याति. । शीतोष्णस्पर्शवन्तौ पय पायका वित्येतदपि पय.पावकयोः पृथलक्षणद्वयमिति नातिव्याप्ति । नाप्यसम्भवः तथाहि - अस्ति चन्द्र न जानामीत्यज्ञानानुभवात्तस्मिन्नशानम् , अस्ति च कचन्द्र इति तत्स्वरूपमात्रनिष्ठः प्रश्नः, अत उत्तरमपि तत्समानार्थमित्य. सद्वार्थम् , चन्द्रस्य प्रत्यक्षेणावगमानतद्गोचरौ तमाशानप्रश्नाविति चेत् । तहि कि तयोः प्राटाकायलशिष्टय विषयः , उत चन्द्रव्यावृत्तिवैशिष्ट्य, चन्द्र पदयाच्यत्वपैशिष्ठ्य था ? नायः, प्रकाशस्ववैशिष्टयर । वृत्तिविशेष प्रत्यक्षेणैवा धगमायोनिविषयतापरो., च प्रनिटलाशन च तस्य चन्द्रपदाशन पिना ·बा.३८.] शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता। न सम्भाति । द्वितीये किं चन्द्रोचन्द्राद्यावृत्त हत्याकारण शातत्यम् ? किं प्ररप्रकाशो चन्द्रव्यावृत्त इत्याकारेण? गायः, चन्द्रोचन्द्रामावृत्त इति सामान्येन तस्या अपि शातत्वात् , चन्द्रोऽयमचन्द्रायात्त इत्यज्ञान तु चन्द्राशननियन्धन मेव । न द्वितीयः, प्रत्यक्षतोऽनुभूयमानप्रष्टप्रकाशाश्रयव्यको चन्द्रत्ववैशिष्टयस्य निश्चये तत्प्रयुक्ताचन्द्रन्यावृत्तिरपि निश्चितैर स्यात् । प्रकृष्टप्रकादाश्चन्द्र इति हि ज्ञाने सति प्रकृष्टप्रकाशो न भवतीति धीरिवाचन्द्रो न भवतीति धीरपि भवत्येव । तत्र चन्द्रत्वानिथये तनिष्ठमेर यास्यमिति न व्यावृत्यादिक वा- स्यार्थः । न च प्रकृष्टप्रकाशाश्रये प्रागितरव्यावृत्तिशीतापि सा नाचन्द्रव्या- यत्तित्वेन शायते, प्रतियोगिप्वचन्द्रत्यस्य प्रागज्ञानादिति वाच्यम् , प्रश्रम काशश्चन्द्र इति वाक्येनापि चन्द्रप्रातिपदिकार्थापन विना तेषु तज्ज्ञापना भावादचन्द्रव्यावृत्तिशानासम्भवात् । किञ्च व्यावर्त्तकस्वरूपशान विना व्याव- त्तिशानासम्भवात् सति च तस्मिन् स्वत एव तत्सम्भवात् शब्देन व्यावर्तक मेव प्रतिपाद्यत इति पक्तव्यम् । अन्यथा व्यावृत्तिवाचकपदाभावाचन्द्रपदेपो- हलक्षणाप्रसङ्गात् । व्यावर्तकरशिष्टय च न प्रकृष्ट प्रकाशवाक्य प्रतिपादयति निश्चितत्वादित्युक्तम् । न तृतीयः, प्रकृष्टप्रकाशे चन्द्रे चन्द्रपदयाच्यत्वविषय योरप्यज्ञानप्रश्नयोः प्रकृष्टप्रकाशे चन्द्रत्याशान विना अयोगात् , तन तनि अयहि यया घटगतशुक्लगुणे तजातिविशिष्टश्शुक्लपदवाच्य इत्यासयास्यनिधिते पटशौक्ल्ये न तद्वाच्यत्वसशयः एवं चन्द्रत्वसशिता काचिजाति. तदाश्रय श्चन्द्रपदवाच्य इति ज्ञाने राति प्रकृष्टप्रकाशे चन्द्रत्वनिर्णये तत्सशयो न स्यात् तनिष्ठधर्मे वाच्यत्ववैशिष्टयनिश्चयस्योभयन तुल्यत्वात् । नच निश्चितेपि दोष- बलात् तत्र संशय इति वाच्यम् , नियमेनोपदेशविशेपनिवर्क्सस्स् तस्य तद- भावातिरिक्तदोषाप्रयोज्यत्वादुपदेशविशेषस्य च एवोपयोगे तन्मानसाममयाः पटदशौक्ल्य इव प्रागेव सम्भवात् तत्सशयो न स्यात् । मनु वस्तुतः प्रकृष्टप्रकाशवृत्तिधर्मे चन्द्रपदचाच्यत्वज्ञानेपि तवृत्तित्वेन तदशान सन्दिह्यत इति चेत् ? तर्हि पटगुणगतशुक्लत्ववृत्तित्वेन प्राक् तस्याप्यनव गमात् तत्रापि सरायः स्यात् । ननु घटगतगुणगतजातिविशेषे शुक्लपद याच्यत्वविशिष्टजात्यभेदावगमात् तदभेदेनायगतपटगुणशुलत्वजावो न तत्सम इति चेत् १ पटगुणगतशुक्लत्वे शुक्लपदवाच्यत्वविशिष्टजात्यभेदावगमः किं पर वाच्यत्वज्ञान ·. शासमुक्तायळी । विा ३८. गुणे शुङ्गत्वनिश्चयप्रयुक्त. १ उत शुहत्वमेक मिति निश्चयप्रयुक्त ? आत्रे प्रकृतेपि तदभेदावगम. स्यात् , तव मते चन्द्रत्वस्य वृत्तिविगेपे निश्चितत्वात् । न द्वितीयः, चन्द्रत्वमेकमिति निश्चितत्वेन तदभेदज्ञानादेरएि तुल्यवान् । यत्तु तस्मिन् धर्म चन्द्रत्वसशितत्व न जानातीति , तन्न तत्सशितत्व हि तदाच्यत्वम् , तच्च पटगुणनिष्ठेपि शुलत्वे स्वरूपेणेवानापि सातमेव, तस्मा त्तत्र शुक्लत्वे उपदेशसहकृतप्रत्यशादज्ञाननिवृत्तिरन नेत्ययमेव विशेषः । किञ्च चन्द्रोऽव न वेति सन्देह किं वाच्यत्वप्रकारक एव, उत तदन्यजातिप्रकारक ? गवादियच्चन्द्रोचन्द्रश्च वाच्य इत्यनेकार्थत्वनिश्चयदशाया तत्पश्वाच्य इति तस्मिन् वाच्यत्वनिर्णयानन्तरमपि भवतस्तस्य तदनुपपत्ते । द्वितीये प्रष्ट प्रकाशोस्ति न वा १ अन्त्ये अनेकार्थत्वनिश्चयदशाया प्रकृष्टप्रमाशे चन्द्रपद याच्यत्व जानतोप्यय चन्द्रस्मन् तत्पदवाच्य उतान्यथेति सशयाभावप्रसङ्गात् । प्रयमे चन्द्रत्वाज्ञान वक्तव्यमिति तदेव सङ्कीर्णस्वरूपाज्ञानमुच्यते । नच चन्द्रस्सन् तत्पदाभिधेयोऽन्यथा चेति सन्देहः प्रष्टमकाशे वृत्तिधर्मे चन्द्रत्यसज्ञितत्वे पर्यवसन्न इति वाच्यम् , प्रकृष्टप्रकाशे चन्द्रशब्दवाच्यत्वनिश्चयदशाया तन्मात्र वृत्तिधर्मे चन्द्रपदवाच्यत्वस्यापि निश्चितत्वेन तदयोगात् । चन्द्रपदयाच्या जातिरिहास्तीति वाक्याच्चन्द्रत्वसजितत्वामुसन्धानाभावेपि निवर्तमानस्य तगोच- रत्यायोगात् । किञ्चैव सर्वोपि सशयो वाच्यत्वविषय एवेत्यसाधारणधर्माकार- कोपि न स्यात् । देवदत्तादिसाकेतिकशब्दाय तु देवदत्तत्वादिरूपोऽयों ना- स्तीति शब्दसम्बन्धविपय एव संशयादि । नहि घटादिव्यत्तिविशेषे सके तितस्य देवदत्तादिशब्दस्याभिधेय किञ्चिदस्ति , यदज्ञानात् सशयो भवेत् , सच्चे या तदपि चद्रत्वादितुल्यमिति नास्माकमनिष्टम् , चन्द्रसरायस्तु न याच्यत्वविषय इत्येतावन्ममाभिधेयम् , तस्मात् सामान्यतो व्यक्तिविशेष वाच्यत्वनिश्चयानन्तरमप्यय चद्रो नवेति सशयदर्शनाजानाम्यह चन्द्रश्चन्द्र पदयाच्य इति तमेव न जानामीत्यनुभवाञ्च अनुभूयमानेपि चन्द्रे च द्राज्ञान सस्तीति वाच्यम्, उपदेशानन्तरभाविनत्यश्चमेर तन्निवर्तकमिति ज्ञातेप्यज्ञान मुपपद्यत इति तस्वरूपमेय वान्यायं । नन्वेवमेतेषु कश्रिच्चन्द्र इत्युपदेश सहकृतप्रत्यक्षादपि तनाशननिवृत्तिम्म्यादिति चेत् ! सामान्योपदेदारयान्यथोप पत्यादिशाकया बदर्थज्ञानस्य व्यतिविशेपे सचानवधारणात्मकत्वात् । किन ·या ३८.] शतपणी चण्डमारुतसहिता । यदिप्रष्टप्रकाशे रातानिश्चयस्प चन्द्रत्वप्रकारक प्रत्यभागस्ति तहि यत्पया चन्द्रवप्रसारस्नया प्रत्यण गियीक्रियते तच चन्द्रपदाच्यमिति ज्ञानात् मप्रकाशे सशयो निरत । नच चन्द्रवपदत्यागृहीतसमतिकाच चन्द्र लप्रसारमतयेत्यादिवाक्यमरोधकमिति वाच्यम् , वस्तुन, चन्द्रत्वस्य राज्जान प्रकारलेन पदसमभिव्याहारादेव चन्द्रपदाभिधेयस्य शातु शक्यत्वात् । नन्न थाप्यय चन्द्रत्वप्रकारक्शनविषय इति विशिष्य न शायत इति चेत् ? न, अय चन्द्रवनानिति ज्ञाने सति तत् विशिष्य न शायत इत्युत्तेरयोगात् । शानाभारे त्वज्ञातमेव चन्द्रत्वमिति न विराद । सपिचैन चन्द्रश्च द्रपदवाच्य इति सानानन्तर चन्द्रत्व कश्चिद्धर्म सच प्रकृप्रकाशे वर्तत इत्युपदेशात् सन तत्सशयनिवृत्तिर्न स्यात् , तस्य प्रत्यक्षानविकविषयत्वात् , तेनापि प्रकृष्ण प्रकाशनिष्ठधर्मे चन्द्रपदयाच्याविषयीकरणात् , प्रत्यक्षस्याखण्डधर्मचन्द्रत्व विशिष्ट विपरात् । ननु त्वन्मतेपि येय व्यत्ति प्रकृष्टप्रकारत्वेन नक्षमा दिव्यावृत्तधर्मरत्वेनानुभूयते स एष चन्द्र इत्युपदेशात् क्थ सशयनिवृत्ति., प्रत्यक्षाननुभूनाविषयीकरणात् , याच्यत्वबोधनस्य च त्वयैर निरतत्वादिति चेन,- अनुभूयमानव्यत्तानेव चन्द्रत्वषदभिनव्यक्तिस्वरूपविशेषस्य प्रत्यक्षानिश्चितस्य तेन प्रतिपादनात् । यद्यप्यस्मन्मते अभेदो व्यक्तिसरूपमेव, तच्च प्रत्यक्षेगापि विषयीक्रियते, तथापि तज्यान च द्त्ववयक्त थशे न सत्तानिश्चयरूपम् , अनन्तर तत्सशयादिदर्शनात् , उपदेशजन्य तु तज्ज्ञान सत्तानिश्चयरूपमेवेत्यस्ति विशेष , तस्मात् पूर्व चन्द्रत्वस्वरूपमज्ञातमुपदेशसहस्तप्रत्यक्षेण निर्णायत इत्यावश्यकत्वा रुचन्द्रपदार्थ एव प्रभविषय किञ्च यदि वाच्यत्वजिज्ञासा, तदा उत्तरमप्यसङ्गतम् । तथाहि-न सायद्यथाश्रति प्रकृष्टप्रकाशवैशिष्ट्य प्रतिवचनममेयम् , तस्य प्रत्यक्षेणावगत सात् , नापि तद्विशिष्टस्य, चन्द्रत्ववैशिष्ट्यमज्ञात तत्प्रमेयमिति वाच्यम् नागृहीतविशेषणन्यायेन लाघवेन चाशातचन्द्रप्रातिपदिकार्थस्यैव तत्प्रमयत्वात् । नापि चन्द्रपदवाच्यत्व तत्प्रमेयम् , तस्यापि चन्द्रपदवाच्य किचिदस्तीति सामान्यत. स्वरूपेण शातत्वात् , अत प्रवृत्तिनिमित्तमेव प्रभविषयो वाच्य , ततश्च प्रकृष्टप्रकाशत्व चन्द्रपदप्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्त स्यात् , तच्चायुक्तम् , उपाधे ·१९८ शाखमुक्तावळी । विा-३८. " . रसमण्डत्यासण्डशब्दावलम्बनत्वायोगात् , इतरथा सर्वत्राप्युपाधिरेव प्रवृत्ति- निमित्तमिति जातिर्न स्यात् । नच प्रकृष्टप्रकाशपदेन चन्द्रव लक्ष्यत इति वाच्यम् , प्रकृष्टप्रकाोनासाधारणसम्बन्धयत्तया पूर्व चन्द्रत्वज्ञाने चन्द्रत्ववा- श्रन्द्रपदयाच्य इति वावयादपि प्रकृष्टप्रकाशे तत्सशयनिवृत्तिस्स्यात् । नय समयग्रहात् प्राक् चन्द्रत्यवानिति वाक्यमबोधमिति शङ्कयम् , पूर्वोक्तन्या- येन चन्द्रत्यनाम फाचिजातिरिति वाक्यादेव तद्ग्रहसम्भवात् । तस्यासाधा रणरूपेण प्रकृष्टप्रकाशसम्बन्धाशाने च न ततस्तल्लक्षणा । नच चन्द्रपदवा- च्यत्वस्याश्रयविशेषससर्ग एव प्रतिपाद्यत इति वाच्यम् , तस्याजिशासि तत्वात् । नच तस्यैव जिज्ञासेति वाच्यम् , प्रवृत्तिनिमित्तज्ञानाभावे व्यव. हारासिद्धेरतावन्मात्रस्यानुपयोगात् । नत्यस्ति कश्चिचन्द्र इत्यनेनैव चन्द्रत्व निमित्तकत्व वाच्यत्वस्य ज्ञातम् , तस्याश्रय एव पर जिज्ञास्यत इति चेत्? किं वाच्यत्वस्याश्रयः, उत निमित्तस्य १ नाय , चन्द्रत्वाश्रयस्य अस्ति कश्चिच्चन्द्र इत्यनेनैव ज्ञातत्वात् । द्वितीये चन्द्रपदार्थ एव जिज्ञास्यत इति मदिष्टसिदिः । प्रकृष्टप्रकाशत्वाधिकरणे चन्द्रत्व निमित्तकवाच्यत्वाश्रयत्व मेव जिशासितम् , तच्च प्रकृष्टप्रकाशे चन्द्रत्वानुमानार्थमिति चेत् ? किमनेन भग मन्धनेन, साक्षादेव तत्प्रतिपादनोपपत्ते. । नन्याप्तस्य प्रकृष्टप्रकाशपदसमानाधिकरण चन्द्रपदप्रयोगसामर्थ्यात् प्रकृमप्रकाश एव चन्द्रपदवाच्य इति निश्चीयते , तत्र प्रकाशत्वस्य गुरुत्वाद्रूपादेरननुगतत्वालापवात् तद्गतचन्द्रत्यमेव निमित्त मित्यवसीयते, इति चेत् ? न, गवादिपदवच्चन्द्रपदम प नानार्थकामिति शाने प्रमात्वनिश्चयवतस्तथा गोधासम्भयात् । नच त प्रति चन्द्रत्वसमाना- भिकरणपदवाच्यत्वमेव तत्र प्रतिपादयतीति वाच्यम् , तथात्वे चन्द्रत्ववां चन्द्रपदयाच्य इत्यस्य सार्वजनीनत्वात् प्रष्टप्रकाशे चन्द्रत्वनिश्चये तत्र तद्वाच्यत्वज्ञानायोगात् लापवादावश्यकत्वाच्च चन्द्रत्यमेव शात पाक्यार्थः । कि प्रकृष्पादिपर्यायवसागों. मुख्यवृत्या बोध्यते., लक्षणया, या! नायः, तहाचकपदाभावात् । द्वितीये मुख्यार्थसम्बन्धितया चन्द्रपदबाच्यत्वस्य शाने वाक्यं व्यर्थम् ; अशाने तु हेत्वाभावान लक्षणा । नव यतो जिरासा मथ तत एव धर्मिशानात् तन्नित्तिरिति यान्यम् गिरणसा ·दा-३८.] गतदूषणी-चण्टमारतसहिता। हि स्वरिपयनिश्चयनिवा ननु स्वाविषयवैशिष्टयनिश्रयनिया, भिन्न विषय स्वात् , प्राथमिकचन्द्रशानं च न तथा, तस्य चन्द्रत्वे सत्तानवधारणात्म उपदेशानन्तरमाविमानव आसोपदेशादिरूपतकप्रतिसन्धानेन सचापधारणात्मकमिति तत्तत्रिवर्तकम् । नच प्रवृष्टप्रकाशपदवैश्यय॑म् , चन्द्रपदमावप्रयोगे व्यक्तिविशेपे चन्द्रत्वनिर्धारक्तानुदयात् । सायन्मानानक्षत्र सुन्तमसादिव्यावृत्तस्वरूपविशेषानुपस्थितेथ । विशेषश्च स्वरूपमेव । नन्येयमपि ससर्गस्य प्रतिपाद्यत्वात् कयमपण्हाईतेति १ किं प्रान्तोऽसि , नहि संसर्गा- गोचरप्रमाजनकत्वमात्रमपण्डार्थत्वम् , किन्तु पदार्थतावनोदकान्छिन्ननिरू- पितससांगोचरप्रमाजनकत्वम् , तच्चात्राप्यस्त्येव । . वस्तुतस्तु व्यक्तिरेव जिगासिता वाक्यार्थः, जातरिय व्यक्तरपि रद. रूपविदोषमत्वात् जातिविशेषाश्रयत्वप्रयोजकत्वेन तस्य वक्तव्यत्यात् ; भवि- यात्मकजातः स्वतो विशेषाभावेन तत्तद्यरत्युपहितत्वस्यैव विशेषत्वात् , अत अन्द्रव्यक्तेः प्रकृयप्रकाशात्मकतया शातत्येपि चन्द्रस्य व्यजयव्यक्तिविशेषा- स्मना सन्देहादिदर्शनेन तेनरूपेणाशातत्वादेकत्रा'यावृतत्वानावृत्तत्वयोरुपपादनान्च चन्द्रात्मकतया जिज्ञामितव्यकिरेव लक्षणया वाक्येन प्रतिपाद्यते , अर्थाच्च- न्द्रत्वज्ञानं भवतीति न सवैशिष्टय वाक्यप्रमेयम् , अतएव कश्चन्द्र इति जिज्ञासते , न तु कास्य जातिरिति । किञ्च यथा शायमानायामपि जातौ तवैशिष्ट्ये ज्ञानम् तथा व्यक्तावपि तन्न विरुद्धम् , व्यक्तिस्वरुपाशानाभावे जाती तदसम्भवात् , अनु भूतदण्डससर्गस्य दण्डाश्रयमनुभवामि ननु दण्डमितिवत् । घटस्वाद्याश्रयतया व्यक्तिरनुभूता तस्य घटत्वाश्रयमनुभवामि नच घटत्वमनु. भवामीत्यननुभनात् , इदन्त्वनानुभूयम'नेपि घटत्वाश्रयन्नानुभवामीत्यनुभवाच, यावदोपाधिकव्यक्तिभेदस्य सत्त्वात् । किञ्च व्यवहारयोग्यतयो देनेदमिति व्यवहारयोग्ये घटादिनिरूपितयोग्यताया अभावस्य तद्विपरीतयोग्यतायाश्च सम्भ- यादेवस्यैवावरणानापरणे । किञ्च घटादिसामान्यस्य यथा साधारणधर्मवान् सामान्यवानिति वानुभवेप्यानम् , अन्यथा तत्सशयाययोगात् , एवं व्यक्ता चपि पिन्न स्यात् । नच तत्र न स्वरूपज्ञानात् ससा, किन्तु तत्पश येन पूर्व ·शास्त्रमुक्तावळी। [चा ३८. नच तन धर्मत्वा- , रकाशानादिति वाच्यम् , तस्यापि घटत्यादिप्रकारकत्वात् । दिक प्रकार इति वाच्यम् , तथापि घटत्वादिप्रकारकताया अनपायात् । असाधारणधर्मवानय घटो घटत्वाद्यसाधारण धर्मपानयमिति ज्ञानात्तस्य विशेषात् । वस्तुतस्त्वेवमेव युक्तम् , सामान्यस्यानुगतबुद्धिमानविशेष:स्वभावत्वात् । व्यक्ते रेय ब्यावृत्तरूपतया विदोष-वभावतया सशयादिदशाया सदज्ञानादेव सामा च्याज्ञानमिति व्यक्तिरेवाज्ञाता जिज्ञास्यते । अनच मुख्यार्थान्वयानुपप. त्यभावपि कुन्ताः प्रविशन्तीतिवत्ता पर्यानुपपत्तिर्लक्षणाबीजम् , बुभुत्सितचन्द्र प्रातिपदिकार्थ एव प्रतिपचनस्य तात्पर्यावगमात् । एव सत्यज्ञानादिवाक्य मपि, तनापि स्वरूपप्रकाशत्य वेदान्तजन्यज्ञानस्य वा विचारात, पूर्व सत्ता नवधारणात्मत्वात् , आत्मातिरिक्तस्य कल्पिततया तमेव विदित्वेत्यय वारणाच तद्विषयज्ञानस्य बन्धानिवर्तकत्वेन तस्याजिज्ञास्यत्वाच्च । अतएवापर्यायशब्दाना मित्यादिद्वितीयमपि लक्षण साधु, प्रातिपदिकार्थमानस्यैव बुभुत्सिततया तस्यैव प्रतिपावत्यात् । एवमनुमानमप्यदुष्टम् , तन न प्रथमे साध्याप्रसिद्धि , लौकिकलक्षणमात्रे साध्यसत्त्वात् , प्राशस्त्यप्रतिपादकेषु वायुबै क्षेपिष्टे । त्यादि याक्येषु तत्सिद्देश्च । नाप्यसिद्धिः, सत्यज्ञानानन्दाभेदस्याब्रह्मण्यभावात् ब्रह्मण स्तदात्मत्वेन चातिव्याप्याद्यभावेन तस्य लक्षणत्वात् । बल्लनरस्वरूपलक्षणस्या चश्यकत्वात्, तस्याभावात् सत्याद्यात्मक्त्वमेव स्वरूपलक्षणं युक्तम् ; जगत्कारणत्वादेः कल्पितस्य वास्तवस्वरूपत्यानुपपत्तेः । नच सत्या दीना धर्मत्वाभाचे लक्षणत्वानुपपात्ते, असाधारणधर्मस्यैव लक्षणत्वादिति घाच्यम्; एवं परिभाषाया प्रमाणाभावत् । यदिपयरलेन शानस्य व्याव- तकता तहक्षणम् , तद्विपयश्च स्वरूपमित्युक्तमिति स्वरूपमपि लक्षणम् । अन्यथा प्रमेयत्वादो केचलान्वयिनि लक्षणाभावप्रसमात् , तत्र मेयत्वता रूपस्य धर्मान्तरस्य प्रमैयेतरावृत्तितारूपस्यासम्भयात् । नच प्रमेयत्वमेव लक्ष णम् , स्ववृत्तित्वस्य सम्बन्धाभावेन निरस्तत्वात् , साधारणत्वाच्च । एव घटत्वादेरपि न घटत्वतादिः घटवृचित्ये सति पृथियीत्वसाक्षाद्वाप्यजातित्वा दिर्वा असाधारणधर्मः, तस्य घटायनेकपदार्थघटिततया घटत्याचाश्रितत्वा सम्भवात् । किञ्च धर्मस्यैव लक्षणत्वे स किमवगतमात्रो धर्मिणं व्याव वर्तपति, उत इतरव्यावृत्ततयावगतः ! प्रमेयतया शानस्यापि ग्यायर्तकन्यापातात् । द्वितीये तयारतकपरिशाने तस्य यात्ततयारगम: तयावर्त अन्यस्य च नाच..

·वा ३८.] 1618 'शतपणी चण्डमारतसहिता २०१ कस्यापि स्वेतरख्याहत्तत्येनावगम विना न्यायकत्यायोगात् तद्वपावर्तकरया प्यन्यस्य तथावगमापेभेन्यनस्थाप्रसङ्ग । अतो धर्मस्यैव लक्षणत्वमिति नियमाभावाद्वगायत्तं कमेन लक्षणम् । स्वरूपलक्षण सर्वत्र धयेय, याव स्वरूपस्थाय्यसाधारणधमों विशेषणलक्षणम् , फादाचित्कासाधारणधर्मस्तटस्थल क्षणमिति विभाग लक्षणवाक्यत्व च साधारणधर्माप्रतिपादकभावार्य वाक्यत पदार्थस्वर पनिज्ञासानिवत्तंकवाश्यत्व समभिन्याहतपदार्थमात्रव्यावर्तक वाक्यत्व या विवक्षितम् । अत्र अय चन्द्रव्यावृत्त इति व्यावृत्तिवैशिष्टय प्रतिपादनपाक्ये व्यभिचारवारणाय भावार्थेति । यत्तु धर्म एव स्वरूप लक्षणमिति विरुदत्वमिति, तदसत्, रियादेरपि यदिधर्मत्वात् । नचयारद्धय॑नुवर्तमानो धर्म , एकत्यादौ स्वरूपलक्षणत्वाप्रसिद्ध , तस्य द्रव्यमानासाधारणत्वाच्च, अभाये भायरूपस्याभावरूपस्य वा अतिरित्तस्य मावत्यस्यानम्युपगमात् तदात्मकस्य तस्य तद्धर्मत्यायोगात् तलक्षणत्वानु पपत्तेश्च । नापि याध , ज्ञानमालिन्यनिवृत्तये हि विचार कियते, मालिय च सत्तानवधारणात्मकत्वम् , ततश्चाज्ञानसमानविषय सत्तावधारणात्मक शान मविद्यानिवर्तयति, ननु तस्य समकारत्वमपि प्रयोजकम् , सत्तानिश्चयरूपस्यैव तन्निवत्तंकत्वात् । किञ्च समानप्रकारकज्ञानमेव सशनिवत्तक नतु समान विषयमिति मते पुरुषे दण्टोऽस्ति नवेति सशयस्य दण्डीपुरुष इति जाना दनित्तिप्रसङ्ग । किच विशिष्टविषयाजान सप्रकारकमाननिवयम् केवल विषयक तु तत्केवलज्ञाननिनत्यम् , नतु तद्गोचरवैशिष्यविषयज्ञानात् , मूलाशान च चैतन्यमात्रगोचरमिति न तनिवृत्तौ विशिष्टज्ञानापेक्षा, तस्मा दखण्डार्थत्वे नेद बाधकम् । . किन्च प्रकारो नाम विषयमात्रम् , किं वा विशेषणम् , व्यावतंय चा, भासमानवैशिण्यप्रतियोगि वा १ आद्यमपण्डाशानस्यापीति न पाध न द्वितीय, चिनगुरिति ज्ञानस्य निष्प्रकारफ्त्वमसङ्गात् , ग्वा तनाविशेषण स्वात् । न तृतीय , प्रमेयत्वाभावात् । किञ्च व्यावृत्तिगधहेतुज्ञानविषयत्व रूपेण व्यावर्त्तव विषयज्ञान सप्रकारकम् , वस्तुतोव्यावर्तकविषयम् ? तेनैव शानेन व्यायर्तकस्य तधानवगाहनात् । नात्य , पराभिमत निर्विकल्पके अस्मदभिमताखण्डब्रह्मसागात्कारे तत्सत्वात् , ब्रह्मणएव स्वम २६ - उत नाय, ·. , , वा अय २०२ शास्त्रमुक्तावळी । [वा ३३. महिम्ना जडव्यावर्तकत्वात् । न चतुर्थ , लाघवेन सविषयत्वस्यैव सप्रकारक शब्दार्थत्वात् । किञ्च भासमानवैशिष्यप्रतियोगित्वेन तद्विषयज्ञान सप्रकारक चेत् ? स्वस्यैव स्वविषयत्वापत्ति 1 वस्तुतो भासमानवैशिष्ट्यप्रतियोगित्व चेत् । विशेष्यस्यापि तदापत्ति । फिन्चाभावविशिष्टज्ञानस्य निष्प्रकारकत्वापत्ति स्वरूपातिरित्तवैशिष्ट्यस्य तत्राभावात् । अभावस्य भूतलादेश्वान्योन्याप्रति योगित्वात् , स्वाप्रतियोगिकत्याच्च । भासमानत्व च किं मानविपयत्वमानम् , उतविशेषणविशेप्यसम्पधविघया भासमानत्वम् प्रत्यासति विना भासमानत्व नाद्य, प्रमेयमिति ज्ञाने विश्वस्य प्रकारत्वा पातात् । द्वितीये यदि विधा प्रकार तदा आत्माश्रय स्त्वप्रसिद्ध । न तृतीय , अय घट इति प्रत्यक्षे घटत्वे अव्याते , सन्नि- कर्पादेव तत्सनिवर्षप्रतीते । प्रमेयमिति ज्ञाने च घरत्वादे प्रकारत्वे तत्स शयाभावप्रसङ्ग । तदो तत्सत्तानवधारणमिति चेत् १ तहि किं प्रकारत्वेन, असण्डज्ञानस्यापि सत्तावधारणात्मकत्वेन सशयादिनिवर्तकत्वसम्भवात् । प्रकार शब्दार्थस्तु विषय वम् । प्रतिपक्षानुमानेषु मध्ये ब्रह्मतज्ज्ञानपक्षकानुमाने धर्मि ग्राहकप्रमाणबाधिते, सत्यज्ञानमनन्तमिति वाक्यगम्यस्यानन्तस्य ससृष्टत्वानु पपत्ते, अन तत्व ह्यभावाप्रतियोगित्वम् , अतशब्दस्य परिच्छेदवाचिनो ऽभावपर्यवसानात् । ततश्च नान्योभावापेक्षससँगसम्भव । नच व्यसएवात अभावत्वे सत्युत्पत्तिमत्त्वरूपस्य ध्वसत्वस्य शक्यत्वे गौरवात् । नगरान्तस्सी मान्त इत्यादापत्यताभावेरि प्रयोगाच्च । अस्तु तर्हि ससर्गाभाव इति चेन्न , ससर्गाभावत्वस्यैफस्याभावात् नानार्थत्वापत्ते अयान्याभावाति रित्तामावत्वेनानुगमे गौरवात् । कय तर्सनन्तमाकासमिति प्रयोग, नवा धाशोद्वितीय । तथापि कथम् ? आकाशस्यानित्यत्वात् । प्रचुरप्रयोगानु सारण रायरादभाव एवात इति नि ते अमरादियचिरस्थायितामाणीप चारिकत्वात् , ततथ ब्रह्माद्वितीय सत्यशानादिवाक्यार्थ इति ससर्गसाध नातुमाने बाघ । अव एव सत्यादिवाक्यपश्चकमप्यमाधु । सरहमय वेद्य" इत्ययकारेणात्मातिरिचस्य भुतितात्पर्यविधान्य याघ .

·स्यात्मा" वा-३८.] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। २०३ प्रकृष्टादिवाक्ये तत्तात्पर्यगोचरे च व्यभिचारः । प्रमापक्षकानुमाने प्रथम सिद्धसाधनम् , शाने विषयस्यैव प्रकारत्वात् । अप्रयोजकल च सर्वेषां हेतूनाम् । नापि तन्मानपभोत्तरत्वादिति हेतोसत्यादिवास्येप्यमितिः, भृगु- वल्ल्याम् "अधीहि भगवो ब्रहो " ति प्रश्नस्येव बहावल्लयामपि प्रभस्य कल्प्यत्वात् , उत्तर-चानन्तवस्तुपरमिति प्रश्नोऽपि तथैव क्ल्पयितुमुचितः । नत्वसाधारणधर्मविपयः । त्वम्पदार्थविषयवाक्यपक्षक वेदमनुमानम् । तर 'कतम आत्मे' ति प्रश्नो न जात्यभिप्रायः, अतोन्यदातम्' 'स एप नेति ने "अरागोह्ययमात्मा' 'माययाद्यन्यदिव' 'नास्ति द्वैतसिद्धि' रित्यादि वाक्यैदृश्यत्वादिन्यायोपोद्वलितैरात्मनि वास्तवजात्यादिसम्बन्धनिषेधात् ; किन्तु अहमिति व्यवहारविषयतया सजातीयेभ्यो देहादिभ्यो विविव्य त्वम्प- दार्थस्वासाधारणरूपेण निर्धारणपरः । नच सर्वस्याप्युत्तरस्य प्रश्नधर्मिनिष्ठा निर्धारितैकप्रकारपरत्याविरुद्धो हेतुः, उत्तर प्रश्नतात्पर्यविषयमिति हि नियमः, अन्यथा ततो भिन्नविषयत्वेन सशयानपायात् , तत्र प्रश्नविषयो धर्मी चेत् स एवोत्तरस्यापि, धर्मश्चेत् स एवेति न सवैधापि त्वदुक्तनियमः , धाममात्र प्रश्ने धर्मवैशिट्यतात्पर्यकोत्तरस्य वैय्यर्थ्यात् , विशिष्टज्ञान विनापि खरूप मावविपयावधारणात् सशयनिवृत्तिसम्मवात् । यत्तूतरस्य प्रधानधिकविषयत्वे उत्तरत्वमेर न स्यादिति , तदप्युत्त रस्य प्रश्नविषयनिर्धारकत्वनियमनिरूपणेन निरस्तम् , धर्मप्रतिपादनेन ब्रह्म स्वरूपजिज्ञासाया अनिवृत्तेश्च । ब्रह्मस्वरूपस्यानुमानादिनैवावगमात् त्वादिधर्मा एव जिज्ञास्या इति चेत् । न, धर्मिग्राहकादेव तेषामपि सिद्धेः। ब्रह्मणो निर्धर्मकसदाद्यात्मस्वरूपविशेपस्सत्त्वावगम विना न निधेतु शक्य इति तन जिज्ञासा , अतएव ब्रह्मणस्सत्यत्वादिवैशिष्ट्यस्यान्यतोवगमेपि तस्या खण्डत्वविप्रतिपत्तिनिराकरणेन सत्यादिवाक्यमर्थवदित्यपास्तम् , भेदग्राहिमान विरोधेनाखण्डे ब्रह्मण्यन्यतः प्रतिपत्त्ययोगात् । सत्यादिवाक्यादेव प्रतिपत्ती तेनैव तद्वाधासम्मवात् । विशिष्टतात्पर्यकल्पने गौरवाच्च । कय तात्मन आकाश इत्यादेर्जगदुपादानत्वादौ तात्पर्यमिति चेन्न,- तस्यापि निमित्तोपादान- कार्यकारणवास्तवभेदनिरासेनानन्त्यप्रतिपादन एव तात्पर्यात् । कुरुते अप तस्य भय भवती ' ति भेददर्शनस्य तत्प्रकरणे निन्दितत्वात् । तत उत्तर केवलपरमेव । सत्य - उदरमन्तर ·२०४ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. यत्वध्ययनं करोतीति वाक्ये व्यभिचार इति ; तन, ततापि किं. शब्दाभिप्रेताध्ययनप्रातिपदिकार्थस्यैव प्रतिपाद्यमानत्वात् । तस्य चाध्ययनत्व तसृष्टरूपत्वेपि न हानिः। तस्मात् सत्यादिवाक्य पदोपस्थापितपदार्थससर्गा गोचरप्रमितिजनकम् , तादृशससर्गागोचरतात्पर्यकं एकप्रातिपदिकार्थमालपरं वा लक्षणवाक्यत्वात् , प्रातिपदिकार्थमालप्रभोत्तरत्वाद्वा ; लौकिकलक्षणवाक्यवत् । विशिष्ट विषयप्रश्नोत्तरे व्यभिचारवारणाय प्रातिपदिकार्थमात्रेत्युक्तम् । सिद्धिरित्युक्तम् । नचाप्रयोजकत्वम् , अनिर्णीते हि ब्रह्मपदार्थे वाक्येन तत्सं- सर्गस्य प्रमापयितुमशस्यत्वात् । तनिर्णयश्च न मानान्तरेण, अलौकिकत्वात् । सत्यादिवाक्यादेव पदार्थभूततत्प्रतिपत्तौ तेनैव पुनः ससर्गप्रतिपादनस्य विर- म्यव्यापारप्रसङ्केनायोगात् । नचा ननु वृद्धिशाली ब्रह्मपदार्थ इति व्याकरणादिना निर्णीतत्वात् तत्स- सर्गनिष्ठ पास्यमिति चेत् ? न, तावता ब्रह्मत्वमाल पदार्य इति सिद्धयति, नैतावता वत्प्रतीतिः पर्यवसना, ब्रह्मत्यस्य लोके यहुविधस्पोपलम्मात् त- द्विशेषाकाक्षणात् । अन्वयप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टतया उपलम्भे सत्येव पदानां अन्वयत्रोधकत्वेन ब्रह्मणो जीवादिव्यावृत्तरूपेणाप्रतीतौ तत्ससर्गरो- धनायोगात् । किंच पदानि सामान्याभिधायीनि, तदभिधानत्य व्यक्तिप्रतिपत्ति विना पर्यवसानाभावात् व्यक्तेश्च शक्यसम्बन्धितया मानान्तरेणावगताया एवापर्यवसानेन लाभात्तदन्वयो वाक्यादवगम्यते, अलौकिकबदाणस्तु ब्रह्मपदार्थबृहत्त्वसामान्य पर्यवसानेनालाभान्न तदन्वयस्तद्वाक्यादवगन्तु शक्यः, ततध व्याकरणादिभि. सामान्यतो ऽवगतब्रह्मत्वस्यैवासति सडोचरप्रमाणे निरवधिपत्यस्येय युक्त बेन सर्वात्मतायोग्यमेव तदिति प्रागवगतसामान्यापेक्षितविशेषस्वरूपपरैः सत्य. शानादिवास्यत्सत्यज्ञानानन्दामा प्रतिपाद्यते, तेषाम्भेदे ब्रह्मणस्सर्वात्मत्वायोगात्, पाच अतिन्यायसिद्धरवास घटादेरिव तेषां मिथ्यात्वेनापि सर्वात्मत्यसम्भवः । यत्तु 'यतोवे ' त्युपगम्य "प्रौवेद विश्वमिदं परिष्ठ" मिति सामानाधिकरप्यात् सर्वात्मक्जगत्कारणानसपदार्थनिर्णय इति ; राम " ·वा-३८.] शतदृपणी-चण्डमारुतसहिता। २०५ . यतोवेत्यादिना कि ब्रह्ममात्र तात्पर्यतो ऽगितम् , जगत्कारणत्यविशिष्ट वा! नाटय , रक्षणयास्यत्याविदोपात् सत्यादिवास्यपि तन्मानपरत्वसम्भवात् । नान्त्य , कल्पितजगत्कारणत्वस्य तद्वात्यार्थलायोगात् ; जइस्य च सर्वस्य प्रया भेदायोगाच । तथाच यद्रजत सा शुत्तिरितिवदृश्यमानोपमन तदधिष्ठा- नामवेद समिति वाक्यार्थः । नच ब्रहा शिन्यादिकारणतया निर्णीतमिति वाच्यम् , औपनिषदस मानान्तरागोचरत्यात् । तस्मात् सत्यादिवाक्य ब्रह्मनिष्ठम् । एवमस्थलादिवाक्यमपि । "योय विज्ञानमय" इत्यादि याक्यमपि । क्तम आत्मे ' ति जिशासितप्रत्यगात्ममाननिष्ठम् , चैतन्याति- रितेहपुरुषार्थे श्रुतितात्पर्यायोगात् , म्वरूपातिरिक्तस्य जात्यादेब्राणि सयोग समायतादात्म्याद्यन्यतमवास्तवयैगिप्याभावेन तस्य प्रत्यप्रतिपाद्यत्वात् , ब्रह्म गो निर्गुणत्वथतिविरोधाय । चैतन्यातिरित्तापुरुषार्थत्व तु "ब्रह्मविदामोति- पर '' मिति नहाज्ञानस्येन मुक्ति हेतुत्वावगमात् , ' आनन्द ब्रह्मणो विद्वानि ' ति ब्रह्मानन्दज्ञानस्यैव भयनिवर्तक्त्यश्रवणाच्च नच तन नझातिरिक्त एवा नन्दो वेदितव्यत्वेन निर्दिदयते, 'आनन्दायैच बल्लि ' ति आनन्दत्यैष ब्रह्मता निर्देशात् । नच भेदनिर्देशविरोधेनानन्दगुणकादित्यर्थ फ्ल्प्यत इति याच्यम् , ब्रह्मण आनदभिरत्वे हेयत्वप्रसद्वात् । तयोरसम्बन्धानिरूपणात् । चिद्धिन स्य दृश्यतया मिथ्यात्वाच्च । भेदनिर्देशस्यैव राहो शिर इतिचदौपचारिक त्वात् , उदरमन्तरमिति भेददर्शनत्यानर्थहेतुनोत्तेश्च ब्रह्मान्यदपुरुषार्थ. 1 नच 'तमेव विद्वानि' ति विशिष्टब्रह्मज्ञानस्यैव मुक्ति हेतुत्व श्रतिगतमिति वाच्यम् , तन हि 'पुरुष एवेद सर्व' मिति पूर्वल प्रतिपादित सर्वात्मत्वमेवशब्द आहे, नच सर्वात्मत्व सति किञ्चिद्भेदपि सङ्गच्छते । 'एकथैवानुद्रष्टव्य' मिति ब्रह्मपानस्य एकाकारत्वश्रवणाच । अहि प्रकारार्य प्रत्ययः, प्रका. रथ शाने आकारः, सच विषय एवेत्युक्तम् , नचैतद्विशिष्टविषयत्वे सम्भ पति पभिमतेश्वरे तदभिमतप्रकारत्यापि बहुत्वेन एकथैवेत्ययोगात् यस्मिन्यौ पृथिवीचान्तरिक्षमातम्मनस्सह प्राणैश्च स तमेवैक जानया स्मानमन्यावाचो विमुन्च' ति यच्छन्दनिर्दिष्टन व ज्ञातव्य नान्यदिति विशेषप्रतिपादनाच्च ट्युम्वादेयंच्छ दार्थत्वाभावात् । नहि परिमनासने देवदत्त " ·२०६ शास्त्रमुक्तावळी । [घा-३८. आस्ते तदानयेति वाक्य देवदत्तस्याप्यानयन प्रतिपादयति । आधेयस्यापि जेयत्वे एवैकमिति पदद्वयायोगात् , अन्यावाच इत्यस्य निर्विषयत्वापाताच्च । नचैतद्वाक्यस्य युभ्वाद्यन्यविषयत्वम् , सत्यत्वादेरप्यशेयत्वप्रसङ्गात् । न्यस्य स्वातन्त्रयेण ज्ञान निपिध्यत इति वाच्यम् , स्वातन्त्रयवाचिपदा- भावात् ; नित्यस्य कालादेस्तव मते पराधीनत्वानुपपत्तेश्च । नचा- .. तद्वा एतद्ब्रह्माद्वय' मित्यद्वितीयत्वयोग्यस्यैव ब्रह्मशब्दार्थत्वोक्तेः अन्य लापि बृहति बृहयतीति प्रतिपाद्यमाना वृद्धिस्सड्कोचकाभावात् सर्वात्मत्य योग्यतारूपा निरवग्रहैवेति तदेव ब्रह्मशब्दार्थः । ब्रह्मशब्दलक्ष्यमपि सर्वा स्मत्वयोग्यमेव, निर्वचनप्रासवृद्धिकर्तृत्वादि परित्यज्य पूर्णचिन्मातस्यैव लक्ष्यत्वात् । नापि प्रतिकूलतर्कपराहतिः । तथाहि- न तावद्यद्वाक्य तत्ससर्गबोध कमिति नियमः, अप्रयोजकत्वात् , प्रकृष्टादिवाक्येव्यभिचाराच । नच पदा थस्य वाक्यार्थत्वानुपपत्तिः, वाक्यार्थब्रह्मणः पदशक्यत्वाभावात् । पदलक्ष्यस्य च न वाक्यार्थत्वानुपपत्तिः, सर्वलापि पदलक्ष्यत्वाद्वाक्यार्यससर्गस्य । अथैकार्थत्वे आकाक्षाद्यभावात् वाक्यत्वानुपपत्तिः तथाहि- यस्य पदस्य येन पदेन विना स्वार्थान्वयाननुभावकत्व सा तस्याकाक्षा , याबोधो योग्यता, अन्वयप्रतियोग्युपस्थितिरासात्तः, अभेदवाक्याथे चान्वयाध- भावात् आकाक्षाद्यभाव इति,- तन्न, तात्पर्यगोचरस्यैवानान्वयपदेन विवक्षित- त्वात् । अन्यथा शुक्लाङ्गामानयेत्यादौ शुक्लपद विनापीतरपदस्य स्वार्थान्धया नुभावकत्वादन्यासिः । तात्पर्यगोचरावाध एव योग्यता । वाक्यार्थप्रतीत्यु- पायपदार्थोपस्थितिरासत्तिः । नचैवमपि पदरक्ष्यतावन्मात्रत्वात् वाक्यार्थस्य पदान्तर विनाननुभावकख नास्तीति वाच्यम् , पदत्वेन स्मृतिहेतोः पदान्त रेण विनानुभवाजनकत्वात् । ननु सत्य ब्रह्मेत्यैतावतोपपत्तेः किमितरेणेति चेन्न: विनिगमका भावात् । किंच. एकैकपदप्रयोगे लक्षणैवानुपपन्ना, अनुपपत्तिप्रतिसन्धाना- . अन्व ·चा-३८.] शतपणी-चण्डमारुतसहिता । २०७ भावात् । ज्ञानादिपदसमभिव्याहार विना वाक्यार्थनास्वरूपविशेषानवगमेन मुख्यार्थसम्बन्धाप्रतीतेश्च । नाप्येकैम्पदलघ्यावगमात् ज्ञानानन्दाद्यभेदसराय निवृत्तिः, तन तस्य सत्तानवधारणत्वात् । नचानन्दपदादेव ज्ञानाद्यात्मत्व सिद्धेनेंतरापेक्षेति वाच्यम् , ज्ञानादेर्मिध्यावपि नहानन्त्योपपत्तेः । अतो न कस्यापि चैय्यय॑म् । ननु पदार्थस्य वाक्यतात्पर्यगोचरत्वमेवानुपपन्नमिति चेत् १ किमेतत् पदार्थातिरिक्तत्वस्य वाक्यार्थतात्पर्यगोचरत्वप्रयोजकत्यात् उत पदार्यत्वस्य थाक्यतात्पर्याभावप्रयोजकत्वात् ; नाद्यः, वायोः क्षेपिष्टत्वेन विषस्य भक्षणेन ससर्गे तदभावात् ; नात्यः, वाक्यजन्यपदार्थज्ञानेन पुरुषार्थलाभे वाक्यार्थ इव तस्मिन्नप्युपक्रमादिना तात्पर्यावश्यम्भावात् । अस्तिचात्र सत्यादिवा- स्यार्थज्ञानात् सत्याद्यात्मनास्वरूपाज्ञाननिवृत्ति. - यत्तु वास्यार्थस्यैकत्वे उद्देश्यविधेयभावाभावात् ब्रह्मस्वरूपासिद्धिरिति, तन्न, यच्छिद्र तत् खमितिवत् यत् सत्यज्ञानमनन्तच तत् ब्रह्मेति तद्भावस्य सत्त्वात् , भेदभ्रमादेव उद्देश्यविधेयभावोपपादकप्रसिध्द्युपपत्तेः । एतेन सत्यादिवाक्यस्थसर्वपदाना लक्षकत्वे ब्रह्मणो भेदे कथमनन्त शब्दविरोध उद्भाव्यते, नच लाक्षणिकमप्यानन्दपद भेदेन विरुद्धयते ? कथ या ब्रह्मणस्सत्यज्ञानाद्यात्मकत्वे इय श्रुतिरुपन्यस्यते १ नहि सत्यादिपद- लक्ष्यस्य सत्याद्यात्मत्वम्, गङ्गादिपदलश्यस्य गङ्गात्वाभावादिति निरस्तम् , विशिष्टवादिना सत्यादिपदेन याच्यैकदेशस्यैव चैतन्यस्वरूपस्य घटोनित्य इत्यत्र घटस्येव लक्ष्यत्वात् । लक्षणाबीज च तात्पर्यानुपपत्तिरित्युक्तम् । तस्मात् पदार्थशोधक्याम्यमसण्डनिष्ठम् , सगुणवाक्य तु ससर्गनिष्ठम् , तेन विनोपासनासिद्धः । तस्यापि परमतात्पर्य ब्रह्मण्येव, ब्रह्मसाक्षात्कारादन्यत्र परमपुरुषार्थासिद्धेरिति । एव तत्वमस्यादिवाक्यमखण्डार्थम् , परस्परनिरूपतकार्यकारणभावा नधिकरणद्रव्यगोचरसमानाधिकरणवाक्यत्वात् , सोऽय देवदत्त इति वाक्पवत् ।

·शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. . द्रव्यत्व रूपाद्यन्यत्व विवक्षित मतद्वयसाधारणम् 1 यावद्यवहार कल्पित गुणाश्रयत्वेन वा नासिद्धिः । तच्च सिद्धान्ते सहोत्पनरूपादिविषये नील मुत्पलमिति समानाधिकरणवाक्ये व्यभिचारवारणाय । मृत् घट इत्यत्र व्यभि- चारसरणाय कार्यकारणभावानधिकरणेति । दण्डीति प्रयोगे चन द्रव्याच कयोः दण्डपुरुपयोसामानाधिकरण्यमिति न व्यभिचारः । अन्यथा दण्ड पुरुष इति स्यात् । इनिप्रत्ययस्तु सम्बन्धविशेपमात्रमाह नद्रव्यम् , दण्डिज्ञान मित्यपि प्रयोगस्य मुख्यार्थत्वात् । द्रव्यमात्रसम्बन्धप्रतिनिमित्त हि द्रव्य गोचरम् , इनिप्रत्ययार्थसम्बन्धस्तु रूपादिसाधारण 1 सोऽयमित्यत्र तत्प- दार्थस्तु नावेति न दृष्टान्ते असिद्धिः । नन्वेवमपि द्रव्य घट इति प्रयोगे जाति यसामानाधिकरण्यनिष्ठे व्यभिचारः, तदुभयार्थस्य द्रव्यस्यैकारवेनाकार्यकारण द्रव्यगोचरसमानाधिकरणवाक्यत्वस्य सत्त्वात् । नच यथा मृत् घट इति बुद्धि- घटस्य मृत्वाश्रयतादात्म्यविषयतयाऽन्यथासिद्धेति न घटस्य मृदभेदः एव द्रव्य घट इतिधीरपीति पटो द्रव्यत्वाश्रय इति पदार्थयोः परस्पर निरूपितकार्यकारणभावरहित्याभावान व्यभिचार इति वाच्यम् , तत्कारणस्येव तस्यापि द्रव्यत्यव्यवस्थापकगुणादेस्सत्वेन तदाश्रमत्यादिति चेत् ? सत्यम् , घटो द्रव्य तदुपादानमपि द्रव्यमेवेति न पदार्थयोः कार्यशारणभारराहित्यम् । नच वाक्यार्थप्रतीतिविषयपदार्थयार्न कार्यतादिकमिति वाच्यम् , तस्य हेतुत्वे नारियक्षितत्वात् । नित्यपरमाणोरप्रामाणिकत्वेन तद्वोचरयास्ये न पमिनारः । 7 भोपाधिकभेदयपदार्थकसमानाधिकरणयास्यत्वात् महरा कुम्भरामिति यास्यदिति या प्रयोगः । अत्र घटापाश. सरावारिधमाकागार भिन्न इति पाक्ये व्यभिचारवारणाप समानाधिकरणपदम् । एव परस्परनिरूपिता धाराधेयत्वराइतपदार्यसमानाधिकरण्यासत्यात् , सोऽय देवदत्त इति याक्य चदिति प्रयोक्तव्यम् । नच सान्तस्य साप्पपन्यम् , सोऽयमिति पदश्य लशितदेवदत्तस्यस्य तेन प्रतिपादनात् । पदोक्त योऽयमिति पदइस तदन्तयोरेप गसित योपपतीत्यादि। वा, न मोऽयमिति पदार सत्तेदले साक्षि शेषति, ग ·, . वा-३८.] शतघणी-चण्डमारुतसहिता। २०९ सोऽयमित्येव प्रतीत्यामारः वाक्यतात्पर्यन्त्वेक्वृत्तित्र इति १ नाद्यः , तदिद शब्दयोत्तत्तेदन्ताविशिष्टशक्तत्वेन उक्तरूपतद्विशेष्यरुबोधस्यासम्भवात् , आश्रया भेदवाचिपदाभावेन एक्वरूपाभेदस्य वाक्यादन्येनानुपस्थितेः । ननु याक्य मेयाश्रयाभेद प्रतिपाद्य तत्तेदन्तयोस्तनिष्ठनामपि बोधयतीति चेन, विरम्य व्यापारप्रसङ्गात् तत्तदन्ताश्रयत्वस्याभिन्नयोरेव सिद्धत्वाच्च नचाश्रुतदेवदत्तवृत्तित्वमेव योधयतीति वाच्यम् , देवदत्तद्वयाश्रितत्वेपि उप- पत्तेवाक्यात् भेदभ्रमानिवृत्तिप्रसङ्गात् । वृत्तिपदाभावाच्च । द्वितीये यदि तात्पर्यकल्पनम् , लाघवेन विशेषणीभूताभेद एव तदस्तु । अपिच समाना- धिकरणवाक्यतयाऽभेद एव तात्पर्यम् , तन च विशिष्टामेदे विशेषणयो रप्यन्वयो वाच्यः, पदार्थैकदेशेन्ययाव्युत्पत्तेः; विशेषणयोधाभेदाभावेन तदव च्छेदकल्या नीलगुणोत्पलत्वयोरिव वाच्य , अवच्छेदकायं चावच्छेद्यान्यून कालीनत्वमेव, शौरल्यादेरपि यावद्द्व्यभावित्वेन गोपिण्डावच्छेदकत्वान तत्रा व्याप्ति. 1 नतु यद्वत्तया शात एव यदन्वयधीस्तत्त्वम् , उपलक्षणस्याप्यवच्छे दकत्वेन विशेषणत्यप्रसङ्गात् । नहि काकवत्ताज्ञान विना काकवदेवत्तगृह मितिधीर्भवति । नवा तत्सशयादिनिवृत्तिः । तच्चावच्छेदकत्व न तत्तेदन्तयो रस्ति, तयोरभेदान्यूनकालीनत्वाभावात् । ततो लक्षणया अभेदमात्र वाक्यार्य इति अखण्डार्थता । अभेदश्व न ससर्ग इत्युक्तम् । पदार्थानधिकविषयत्वेपि वाक्यस्य वर्णितरीत्या ततरसत्तानिश्चयरूपा भेदभ्रमनिवृत्तिश्चौपपद्यते, भेदोपाधि परामर्शपूर्वक पूर्व भेदानधिगतेस्ततस्सशयनिवृत्तेः । एवच नाभेदावच्छेदकत्व तत्र सर्वनापि न विशिष्टाभेदः । नचैय दण्ङ्मय मित्यादावपि विशिष्टाभेदो न स्यादिति वाव्यम्, इष्टापत्तेः । नन्वस्ति प्रतिकूलतर्कबाधः : तयाहि- तत्त्वमस्यादिवाक्यस्याखण्डार्यत्वे पदार्थ यशोधकवास्यैरेवावगतार्थत्वेन वैय्यर्यप्रसङ्गः, नच भेदभ्रमस्तेन न निवृत्त इति वाच्यम् , अद्वितीयनझस्वरूपनिश्चये तदयोगात् , अनिश्चयेत्ववान्तर वाक्यार्थस्यैव विचार्यत्वात् , पदार्थनिश्चयाभावे महावाक्यस्यार्थाबोधकत्वात् । नच जीवस्वरूपस्य घटादिवत् बाध्यत्वेपि तदद्वितीयत्व सिदयतीति वाच्यम् , योपविज्ञानमय' इत्यादिवाक्यातस्य चिद्रूपतया निश्चितत्वेन तदभेदेनेव ब्रह्मणोद्वितीयत्यनिश्चयात् , ब्रह्माणि परोक्षत्वादिभ्रमनिवृत्तेरपि तत एव सम्भ- . यत्र धर्मस्य .

·२१० शास्त्रमुक्तावळी । [वा ३८. वादिति , मैनम् , अद्वैतवाक्याद्धि ब्रह्मणो जीवाभेदो न सिद्धथति, घटादे रिय जीवस्वरूपस्योपमर्देनापि तन्निश्चयसम्भवात् , नच निष्प्रपञ्चस्वप्रकाशा स्मना निणीतजीवस्वरूपम्य साधो नसम्भवतीति वाच्यम् , तनिर्णायकवाक्यस्य महावाक्यशेपत्वेन तेन विना तदसिद्धे । तथाहि न तायदद्वैतार्थसिद्धये तनिर्णय , सस्योत्तविधयान्यथापि सत्भयात् , नापि निष्प्रपञ्चप्रकाशात्मकत्व खत एव प्रतिपाद्यम् , उपयोगाभागत् , प्रयोजनस्य " ब्रह्मविदाप्नोतिपरम्" " तरति शोक्मात्मविदि " ति अनिद्वयपालोचनया निष्प्रपश्चात्मन्नसाभेद निश्चयाधीनत्वाद्वाक्यद्वयस्य स्वस्वार्थे पर्यवसन्नत्वेन ततस्तदभेदासिद्धेश्च , अतो महाराक्यमेवाभेदयोग्यतासिध्द्यर्थ निष्प्रपञ्चात्मत्वमपेक्षत इति तनिर्णायकवाक्य महावाक्योपमेव । नच जीवस्तरूपस्य बाधे राधमोक्षयोप्यधिकरण्य स्या दिति तस्य मुक्ति कालीनले निणीते ऽद्वैतश्रुत्या तदभेद सिद्धयतीति वाच्यम् , जीवस्वरूपरिषयाणा न्यायाना तद्विषयमास्योपतया उतच्छेपत्वात् । एव सत्यादिवाक्यमपि महावाक्यशेपमेव, ताव माना पुरुषार्थीसिद्ध , तस्यादहित श्रुतिद्वयपयालोचनया प्रत्यगभिन्न ब्रह्मज्ञानाधानत्वात् , तदभेदत्य महावाक्य विनाऽप्राते , महावाक्य विना जीवपरभेदश्रुतिविरोधेनाद्वैतवाक्यस्य निरद्कु शादैरातात्पर्यकलनायोगाच्च । ननु भेदश्रुतेरनुयादवान स्वार्धतात्पर्यम् , "नान्योऽतोऽस्ती" ति अतिश्च जीवपरभद निषेधतीत्युक्तम् , जीवपरभेदनिषेधश्रुतिन्याययोस्तदभेदप्रापस्थास्यदोपत्वात् , अयथा सामान्यतो हितसायनत्वबोधकास्पतिविधेरर्थयादोपस्थितस्वर्गमादाय पयवसानसम्भवात् तद धिकारविधिमान निरर्थ: स्यात् । तत्र चैदम्पयभेदे प्रकृतेपि तन्यरमनया चर्चया । तदुक्त भगता नारदेन " तत्समस्यादिवाक्योत्य साधनम् । ज्ञानेत्वनाहते सिद्ध सर्ने प्रहामय भवेदि" ति अतएवैतस्य सर्गशमाधिकारवास्यस्येव महावाक्पत्यम् , नास्याप्रयोजकत्वम् , नद्रष्टव्यमि' साद्यमण्डावापयंग्राहक प्रतिविरोधमरागस्य विपो याधातस्य गत्वात् । चैतन्यातिरित्तस्य मिथ्यात्वन नानप्रतिपायत्वायोगाच्च । कि गण्डारपाभारे वाक्य विषय स्यात् , गमाधिकरणयास्पस्य तादाम्या तिरित्त मत माथे भरपथं वात् , जीरयाध गुणगुण्यादिवर भिगाये मति सत्यम्, शामाशस्य - एक्का .

·घा-३८.] शतदूएणी-चण्डमारुतसाहिता । २११ अभिन्नसत्ताकवलक्षणतादात्म्यस्य भेदमिथ्यात्वं पिना असम्भवात् , मिथ्या भेदत्यच प्रमाणशास्त्राप्रतिपाद्यत्वात् , जीयपरयोमुणगुण्यादिभावाभावाच्च । नचाभेदएय संसों वाक्यार्थः, भिन्नयोरभेदायोगात्; स्वरूपमानाभेदस्य संसर्गत्वाभावात् । तथाच परिशेपाद्वाक्यमवण्डार्थनिष्ठमेव । . “ काकाजातः देशः, . अत्राह नगीनः - तदाश्रितस्यात् जीवे तदितिपदव्यपदेशः, 'समर्थ:- पदविधि' रित्या 'ममर्थपदाश्रितो विधिस्समर्थपदेनोच्यत' इति महाभा. प्योक्तेः, "सनीः प्रजास्सदायतनास्सत्प्रतिष्ठा" इति वाक्यरोपाच्च अथवा "ब्राह्मणोऽस्य मुखमाखीदि" ति वत् शरीरविशिष्टत्वेन ततो जात- स्वात् तदिति व्यपदेवाः, "इग्यणरसम्प्रसारण' मित्यत्र काफः श्येनाजातः दयेनः एव सम्प्रसारणाजातः सम्प्रसारणमि" ति महा- माप्योक्तेः; "सन्मूलास्सोम्येमास्साः प्रजा" इति वाक्यशेषाच्च । अथवा "धान्यमसि धिनुहि देवानि" त्यन तण्डुले धान्यदशब्दवत् तदधीनत्वात्तधप- 'प्राणवन्धन हि सोम्य मन" इति वाक्यरोपे जीवस्येश्वराधीनत्वोक्तेः, "यदधीना यस्य सत्ता तत्तदित्येव भण्यते" इति भारतोक्तेश्च । अथया अतिदेशोऽयम्, तत्वमसीत्यर्थः "बहुगुणे" त्यादिसूत्रे बहुगुणवतुडतय स्सटख्यावत् भवन्ति, अन्तरेणापि वतिमतिदेशो ऽवगम्यत" इति भाष्योक्तेः । एवच सत्येकस्मिन्नेव पदे सक्षणेति । अन्येतु - शरीरवाचिनां देवमनुष्यादि शब्दाना शरीरिपर्यन्तत्वदर्शनात् जीवस्य यस्यात्मा शरीरमि' त्यादिश्रुत्या ईश्वरशरीरत्वात् तत्त्वमसीति व्यपदेशः शरीरशरीरिभावनिवन्धन इत्याहुः । इति । तन्न, विधेस्समर्थपदाश्रितत्ववत् जीवस्य ब्रह्माश्रितत्वस्य वास्तवस्था सम्ममात् ; औपाधिको हि जीवपरयो दः, "यथाह्यय ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेप्रेष्यमजो ऽयमात्मा" "एको देवस्सर्वभूतेषु गूढ " इत्यादिश्रुतेः । “स एप इह प्रविष्ट " इति परस्यैर जीवमायेनानुप्रवेशश्रुतेश्च । अनुप्रविष्टोऽन्तर्याम्येव न जीव इति चेन - "सवा एष भूतानीन्द्रियाणि विराजन्देवताः कोमश्च मृष्ट्या । प्रविश्यामूदो मूह इस व्यपहरनास्ते माययैव तस्मादहय एवा 1 ·- २१२ शाममुकायी। [पा-३८. पगारमा सम्गाश्री नित्य " इत्यादि तिष्यनुप्रापिष्टरप मृदायपाहत्यादि- भतार । ननानायांगी मूढो महत्तां पा। "जन जीयेनेत्यनुमविशिष्टे जीपसन्दप्रयोच । न तापदणुमायः, 'एपमहाननात्मे' ति भूति- सिपात्; आगमपरिमापतिविरोधान। अणुये प्रत्यक्ष यानुपपत्तेः विरुण से युगपदुत्पन्नगुगदुमतिदायोगाप्नेयुक्तम् । नापि सांगतः, अहमनु- भयगोचरस्प सयंगगरी प्रमालाभावात् । अनुमानानां धर्मियाहयप्रमाण- साभार । युधि बधात्मनेर तस्प विभुत्वं प्रतीयते, अतोऽदमनुभवान्मध्य मपरिमाणो जीरः । तस्पन म्यामाविको पापत्रमगतात् पृत्तहान्यादि मरामात् विधिमोधातारमानध्यगनप्रसनाच औपाधिकभेदयानेर पराशो जीयः । सग भेदोपारमार्थिकः, भिमे तनेदस्य तारामानसरस्यायोगात् , समान पत्पितभेदान् जीवः । तेन वदाभितत्यमपि कल्पितमेरेति तत्परो दोऽप्रमाग रयात् , याधितार्यकत्यात् । "सदायतनास्त्यतिष्ठा" इति पास्यमेव तलिटेरितरपेयध्यप्रसाच । एतेन तज्जातत्वमपि प्याल्यातम्, जीवस्य स्वरूपेणोपाययोगात् । शरीरविशिष्टस्य अवलजीयादन्यत्वे तस्मादनि- पत्तेः । अनन्यस्वेपि सन्मूला इत्यनेनैव सिद्धरेतद्वैय्याच्च । धान्यमसी त्यत्रापि नधान्याधीनत्य प्रतिपायते, विनियोगपलादान्यशन्देन कञ्चित्त. ण्डुला एयोपस्थाप्यन्ते । तदधीनत्वस्याप्यवास्तवस्य शास्त्राप्रतिपाद्यत्वात् । पास्यान्तरण मित्याच्च । यदधीना यस्य सत्तेत्यादिभारतवचन च तर न साधु, तदकार्यस्य जीवस्य वस्तुतो भिन्नस्य तदधीनसत्ताकरवायोगात् । फरिपतभेदस्यैव तदधीनसत्ताकस्यात् । तददित्यतिदेशोप्यनुपपन्नः, अतिदेश- शापयाभावात् । बहुगुणेत्यादिरातु एकथैरेत्यादिवत् कतिधेत्यादिप्रयोग- सिद्धयर्थ पति विनाप्यतिदेश आश्रितः । नचेह तथा किञ्चित् तेन विनानु पपन्नमस्ति । नच त्वम्पदमुख्यार्थराम एव प्रयोजनम् , त्वम्पदवाच्ये शेतकेतो ब्रह्मसारूप्यस्य बाधितत्वात् । नच मुक्तो तदिति वाक्याः, मुक्तिवाचक पदाभावात् । त्वम्पदेन मुक्तिविशिष्टस्य जीवस्य लक्षणावामतिदेशकल्पकामा- घात् अमीतियाक्याधस्य वर्तमानत्वश्रुतिविरोधाच्च। नित्यशानादिमत्त्वमतिदेशार्थः, नवानुभवविरोषः, आरतत्वादितिचेभः अविद्या विना प्रकाशावरणानु- - ·चा-३८.] शतपणी चण्डमारुतसहिता। २१३ पपत्ते. 1 जीगतिरित्तनित्यहाने प्रमाणाभावात् , जीवधार्मिकशानस्यानित्यत्वानु भयेन बाधितत्याच्च । यत्तु 'सआत्मा अतवमसी पदच्छेदः, भिना- कुनिम्नदृष्टान्तरलात् शन्दोनित्य इत्यत्र घरदृष्टान्तेनानित्य इति च्छेदवदिति, तदतिफ्ल्गु, ईश्वरभेदस्य प्रत्यक्षमिद्धत्वेन अजिज्ञासितस्याप्रतिपाद्यत्वात् ; एसपिनानाधीनसर्वविज्ञानाद्वितीयत्वप्रतिज्ञातदुपपादनाद्यनेकोपरमविरोधाच्च दृष्टान्तमानलात् भेदोपदेशे च तद्वदेव जीवस्य शकुनित्य ब्रह्मणोऽचेतनत्व च विवक्षित स्यात् । अन्यथा दृष्टान्तवैषम्यात् । अह ब्रह्मास्मि, तत्यमेव अहमेव तत् , आत्मा ब्रझैव, ब्रह्मात्मैव, अनघेन न विचिकित्सामीत्यादिषु महावाक्येषु त्वदुत्त कल्पनायोगाच्च । तस्मादर्वाचीनमतम चीनमेव । . यतु अन्येषा मतम् , तल किं मनुप्यादिशब्दानामात्मनीय त्वशब्द स्यान्तयामिणि लक्षणा, रिला मुख्यार्थत्वमेव १ नाद्य अन्तर्यामिलक्षणा दिनानुपपत्यभावात् । नच ब्राह्मणादिशब्दानामपि न लक्षणेति वाच्यम् , ब्रामणत्वस्य तद्विशिष्टत्वस्य वा तदर्थत्वात् , शरीरातिरित्तात्मनश्च तद्भया तिरिक्तत्वात् । न द्वितीय , त्वशब्दस्य सम्बोध्यमालयाच्यकत्वात् अन्तर्या मिणश्च सम्बोच्यादन्यत्वात् । जीवस्य परमात्मशरीरत्वाभावाच्च । नहि जीवः परस्य भोगायतनम् । नच साक्षात्प्रयत्नाघिष्ठेयत्वाच्छरीरत्वम् , अगुल्यादे रपि साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयत्वात् । अन्त्यावयवित्वस्य जीचे अभावात् । ब्रह्मणि अतस्तत्पदस्य जगत्कारणत्वाद्वितीयत्वादिविशिष्टवाचिनस्त्व- म्पदस्य च परिच्छिन्नाहकाराभिन्नचेतन्यवाचिनस्वरूपमात्रलक्षणयाऽसण्डार्थत्वम् । साच लक्षपा भागत्यागेन भागगोचरा जहदजहद्रूपेति । * अन म , प्रथमल्धुणे मिथोयोग्यलक्षणवाक्ये ऽव्याप्ति तब उक्त ससर्गाप्रसिद्ध । नच तस्यालश्यत्वमेव १ स्वरूपमाप्रश्नोत्तरत्वादियुक्तेस्तुल्य अन्यया तस्य तव व्यभिचारापत्ते । प्रमेयत्वरूपलक्षणवाक्ये प्रमाविषयत्व प्रमेयत्वमिति वाक्ये प्रकाशो बुद्धिरिति त्वदमिमतप्रकाशस्वरूप लक्षणयाक्ये चा व्याप्ति , स्वल्पलक्षणस्य लक्ष्यानतिरेकेण ससर्गाभावात् । स्व- पदोपस्थापितपदार्थसरागंगोचर शानजनका यत्ववियभायामपोग्यलक्षणवाम्यमात्रेति प्रधानाभावाच त्वात् ।

·तथाच . २१४ शास्त्रमुक्तापळी । [वा-३८. च्याति: । किंच- योग्यताघटितत्वेनैव त्वया निर्वचनीयत्वात् स्वपदोपस्था- पितपदार्थसंसर्गगोचरप्रमाजननयोग्यान्वयमसण्डार्थत्वमित्यर्थः स्यात् , सर्वस्यापि लक्षणवाक्यस्य त्वदुक्तरीत्या शक्तिभ्रमादर्थान्तरससर्गबोधकत्वसम्भवा दसम्भवः । नळ्यत्यासाभावे चान्तरभ्रमेण लक्षणवाक्यत्वभ्रमदशाया स्व. रूपमात्रबोधक्तया घटमानयेत्यादावतिच्याप्तिः । किंचास्मिन् पक्षे लक्षणवा- क्यानां स्वगोचरसाक्षात्कारजनकतया सिद्धसाधनम् । किंच सयोगलक्षण वाक्येऽव्याप्तिः, अप्राप्तयोरितिपदोपस्थापितसम्यन्यद्वयनिरूपितससर्गस्यैव सयो- गस्य एतल्लक्षणवाक्यार्थत्वात् । पदोपस्थापितेत्यनेन पदद्वयोपस्थापितत्व विव क्षितमिति चेन्न - उपादानोपादेयभावानापन्श्योर्द्रव्ययोः प्रातिस्सयोग इत्यादौ तस्यापि सत्त्वात् । भिन्नार्थकत्व पदयविशेषणमिति चेत् ? प्रवृत्तिनिमित्त भेदस्य प्रकृते सत्त्वात् भिन्नविशेष्यकत्वस्य सत्यादिवास्येप्यभावेन सिद्धसा- धनात् । लक्ष्यलक्षणपदद्वयोपस्थापितत्व विवक्षितमिति चेन्न:- व्यधिकरण वाक्येतिव्याप्तेः । स्वावयवभूतलक्ष्यलक्षणपदद्वयोपस्थापितत्व विवक्षितम् , व्यधिकरणवाक्ये स्वाषयवल्क्ष्यादिपदाभावान्न दोय इति चेन्न:- तथासति तत्त्व मस्यादिवाक्ये अव्यासेः ; प्राशस्त्यप्रतिपादकार्थवादे साध्यप्रसिध्द्युक्तिभङ्गाच्च । विष भुझ्वेत्यस चातिव्याप्तिः, समुदायस्यैवार्थान्तरलक्षकत्वात् ; अन्यथा विषा- दिपदाना द्विषदनादिलक्षकत्ये द्वितीयाया मुख्यार्थत्वेन सर्वपदलक्षणामड्गा पातात् । असम्भवश्च, तथाहि- चन्द्र न जानामीत्यज्ञानानुभवः कश्चन्द्र इति प्रभश्च न स्वरूपमालनिष्ठी, अत उत्तरमपि तत्समानार्थम् , प्रत्यक्षेणावगमाच नाज्ञानप्रश्नो स्वरूपगोचरौ, अस्तिहीन्द्रियमन्निकर्षादिवशा- दवर्जनीय तज्ज्ञानम् , नच तस्य शाने चन्द्र इति व्यवहारप्रसङ्गः, चन्द्र पदस्य तत्रान्युत्पत्तेः, तत्सेवार्थप्रवृत्त्यादेश्चेष्टत्वात् । उत्पन्नमपि तज्ञानमनव धारणमिति चेत् ! कुत एतत् १ उत्तरकाल सशयदर्शनादिति चेत् १ कोऽय सशयः ? अय चन्द्रो नवेत्यादिरूप इति चेत् ? तर्हि धर्मिस्वरूपमरधृत मेय, धर्मयोरेवात्र कोटित्वात् । इतश्च न स्वरूपानवधारणम् , प्रादेशमात्रत्व वर्तुलत्वसकजलवप्रकृष्टप्रकारात्यादिनावधारणात् । नच चन्द्रत्वमनवधृतमिन्यपि सस्थानविशेषरूपस्य तयङ्गवजाविरूपस्य या चन्द्रवरूप चन्द्रस्य , चस्तु शक्यम् ।

·वा-३८. शतपणी-चण्डगारुतसहिता। प्रत्योव निधयान् । अत एव हिन सस्थानादो सशयो दृश्यो । अत एवं वाक्यप्रणात् प्रागनिमीतस्य चन्द्रराब्दवाच्यत्वादन्यस्य यस्यापि तदन- न्तरनिर्णयो निपुणनिरूपणेपि नानुभवमारोहति । एवमन्तर्गदस्यस्य .ज्योत्स्ना दिना चन्द्रवरूपस सस्थानादिरूपचन्द्रवीवशिष्टत्यावधारण दृश्यते, तथा प्रभोत्तरे च तदानीमर, नच तर त्यदुत्तानपारणसम्मयः । किन्च - चन्द्रशब्दत्य पश्चिदयोंऽन्तीत्यरधारणे सत्येर दि कश्चन्द्र इति पृच्छति, अन्यान्वप्रश्न एन वा किं चन्द्रशब्दरसाथ इत्यादिम्पेण प्रश्नो वा स्यात् ? अत एव बस्मिन्ज्योतिमण्डले कश्चन्द्र इति प्रभ । स्वरूपस्यैनागने क्थ ज्योतिर्मण्टले न प्रश्नः ? ज्योतिष्ट्वेन निर्णयादेवाय प्रश्नः । चि नानार्थय ज्ञानदशाया देवदत्तयजदत्तयोश्चन्द्रपदव्यबहार पृण्वतोः द्वयो. प्रष्ट्रोरन्यतर प्रत्यन्यतरेण प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्युपदेशे कृते त प्रष्टवतस्सशयनिवृत्तावपि अन्य प्रष्टयत. स्वप्रश्नमूरस्मशयो न निवर्तते, अत एव मागिन रश्चन्द्र इति प्रच्छति, अतस्तेन वाक्येनान्यतरस्य जिज्ञासाया निवृत्तेरन्यतरस्य मृण्वतोप्यनिवृतेः प्रश्नयो विषयभेदो वाच्य. । किञ्च- नानार्थत्वभ्रमदशाया देवदत्तयशदत्तयो चन्द्रव्यवहार पृण्वत एकस्य तदुभयजिज्ञासो. कश्चन्द्र इति पृष्टेन देवदत्तेन प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्युपदिष्टेपि काचिजिज्ञासा निवर्तते, यज्ञदत्त तु जिज्ञा सया प्रागिन कश्चन्द्र इति पृच्छति, तन निश्चितजिशासितयों दो वाच्यः । विच- पस्यचिश्चन्द्रव्यवहारदर्शनेन्यस्य प्रष्टेत्यायुपदेशेन जिशासाशिवृत्तावपि पश्चाच्चन्द्रपदस्य नानार्थत्वभ्रमे प्रागिव सैर जिनासा आवर्तते, न तन स्वरूप जिज्ञासाया उस्थितिसम्भव । तर्हि चन्द्रचन्द्रत्वाचन्द्रव्यावृतिप्रकृष्टप्रमाशादीना शातत्वे प्रभोत्तरयोर्निर्षिपयत्यप्रसङ्ग इति चेन- तयोश्चन्द्रशब्दवाच्यताविषय त्वात् । ननु प्रकृटप्रकाशे चन्द्रत्वाज्ञान विना वाच्यत्वाशनप्रश्रयोरप्ययोगात् तदेव प्रश्नविषय , तनिश्चये हि यथा शुक्ले घटगुणे ऽय शुलशब्दवाच्य इत्यातवाक्यानिश्चय पटशौहवे न तद्वाच्यत्वसंशय. एवं चन्द्रत्वसशिता काचिजा तिस्तदाश्रयश्चन्द्रपदवाच्य इति निश्चये सति प्रकृष्टप्रकाशे चन्द्रव निर्णय तत्सशयो न स्यात् , तनिष्टे धर्मे वाच्यत्ववैशिष्ट्यनिश्चयस्योभयन तुरयत्वादिति चेत् । तर्हि शुद्धत्व नाम काचिजातिस्तदाश्रयस्शुलपदवाच्य इत्यात वाक्यानिश्चये पटशौसये वाच्यत्वसदायो न स्यात, तन गुहत्व न .

·२१६ शास्त्रमुक्तावळी। वा-३८. निश्चितमिति चेत् ? तर्हि घटगुणे अय शुरूपदयाच्य इत्यासवाक्यानिश्चये पटदौरोपि तद्वाच्यत्वतशयस्स्यात् , अविशेषात् तत्रापि शुक्लत्वनिश्चया योगात् । तत्र शुक्लत्व निर्णीतमिति चेत् । किमत्र व्यवस्थापकम् ? फलबल कल्प्यदोपतदभावाविति चेत् ! तर्हि सर्वन शुलत्वचन्द्रत्वादिनिश्चये सत्यपि दोपतदभावाभ्या वाच्यत्वसशयतदभावावेव किमिति न व्यवस्थाप्यते । ननु प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः अय शुक्लाब्दयाच्य इत्याद्याकारोपदेशाविशेषे सति नियमेन वाच्यत्यसायाभावस्य दर्शनात् तादृशोपदेशविशेषाभावप्रयोज्य एवं वाच्यत्वसशयः, यदि च सदुपदेशो वाच्यत्वज्ञान एवोपयुज्यते, नतु स्वरूप निर्णये, तस्य स्वरूपमात्र तु निश्चितमेवेत्युच्येत, तदा टपगुणे अय शुक्ल शब्दवाच्य इत्युपदिष्टजातिविशेषवत्तया निश्चिते धटशौक्ल्ये यथा नवाच्यत्व सन्देहस्तथा चन्द्रत्वमिति काचिजातिस्तद्विशिष्टश्चन्द्रपदवाच्य इति उपदिष्ट- जातिविशेषवत्तया चन्द्रस्वरूपनिश्चये वाच्यत्वसशयो न स्यात् , ततश्च सरूप निश्चयाभावादेव सशयः, उपदेशसहकृतप्रत्यक्षेण च स्वरूपनिश्चय इत्यास्थ्य मिति चेत् १ तर्हि अय शुक्लान्दवाच्य इत्युपदेशादिव शुक्लत्वमिति काचिजाति. तदाश्रय. शुक्लपदयाच्य इत्युपदेशात् स्वरूपनिर्णयोपि स्यात् । एतादृशोपदेशो न स्वरूपनिर्णायकप्रत्यक्षसहकारीति चेत् १ तर्हि यादृशस्सह- कारी तादृशोपदेशजन्यवाच्यत्वनिश्चय एव तादृसशयविरोधीत्यस्तु । वस्तुतस्तु चन्द्रत्वसशितत्वावच्छेदेन चन्द्रपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वे गृहीतपि इय जातिश्चन्द्रत्वसशिता वा नवैति सन्देहात् प्रवृत्तिनिमित्ताश्रयत्वसन्देहात् चन्द्रे चन्द्रपदवाच्यत्वसन्देहोपपत्तिः । इय जातिश्चन्द्रत्वसंशिता नवेति सन्देहस्तु चन्द्रत्वसशिता काचिजातिरिति यत्किञ्चिज्जातित्वसामानाधिकरप्येन चन्द्रत्व सशितत्वनिश्चयेपि एतज्जातित्वावच्छेदेन तदनिश्चयात् भिमप्रकारवत्यादुपपद्यते । किंच घटशब्दवाच्यः कश्चिदस्तीति निश्चयवतः अय घटो नवेति संशयः को घट इति प्रश्नश्च दृश्यते, तस्यामेय दशाया घटमानयेति प्रयो जकवृद्धेनोक्ते प्रयोज्यपद्धन च तस्मिन्नानीते अय घट इति निधयात् सशयाशानप्रभा न दृश्यन्ते, तत्र चेत् स्वरूपविषयाः संशयाशनादयः तदा स्वरूपस्यानवधारणात् ध्युरसत्तिमहो न स्यात् ।

·बा-३८.] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता। किंच धूमपदान्युत्पन्नस्य धूमेन यहिमनुमिमानध्य को धूम इति प्रभा दयो दृश्यन्ते, नच तत्र धुमस्वरूपे ऽशान वक्तुं शक्यम् , व्याप्यनिश्चया भावे ऽनुमित्युच्छेदप्रसङ्गात् । यदुक्त ' तस्मात् तर शुलत्ये उपदेशसहकृतप्रत्यशेणाशाननिवृत्तिरन नेत्ययमेव विशेष ' इति; तन, घटगुणाले शुलत्याशानत्योपदेशसहकृतप्रत्यक्षेण निवृत्तावपि पटगुणशुक्ले तदनिवृत्तेः तत्र संशयप्रसङ्गात् । ननु शुक्लत्वमेक मेव, तत्स्वरूपाचारकाशान च प्रागुपदेशसहकृतप्रत्यक्षेण निवृत्तमिति पटगुण शुक्लेपि तनिश्चितमेवेति चेत् ! तर्हि अय घट इत्यासोपदेशसहकृतप्रत्यक्षेण धचित् घटत्याज्ञाननिवृत्यान्तरमन्यन कचित् घटत्वनिश्चयात् घटशन्दवा- च्यवनिश्चयः घटान्तरे च घटत्यघटशन्दवाच्यत्वसन्देहश्च युगपत्र स्याताम् । किंच कटकादीरसाधनतावच्छेदकतया प्रत्यक्षेण गृहीतरजतत्वजातिकस्य रजत- पदाव्युत्पन्नस्यारित कि रजतमिति प्रश्नः, अस्तिच तत्र कस्यचित् प्रतार- कस्य घटमगुस्या निर्दिश्य इद रजतमित्युत्तरवाक्यम् , तत्र न प्रभस्य रजतस्वरूपनिष्ठत्वम् , उत्तरस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् ; नचेष्टापत्तिः, तत्र रजतत्वस्योपदेशसहकृतप्रत्यचादवधारणे कटकार्थिनः प्रवृत्त्यापत्तेः , नापि रज- तशब्दवाच्यत्यविषयप्रश्नः तब सम्भवति, रजतत्वमिति काचिजातिः तदा. श्रगो रजतशब्दवाच्यो नान्य इति निश्चितवत्त तत्र रजतत्वाभावनिश्चया द्वाच्यत्याभावनिश्चयापत्तेः वाच्यत्वनिश्चयायोगात् , येन रूपेणोपस्थितप्रवृत्ति- निमित्तावच्छेदेन वाच्यत्वग्रहः तेन रूपेण तदभावनिश्चये वाच्यत्वाभावनिश्चय इति चेत् ! तर्हि तद्रूपेण प्रवृत्तिनिमित्तवत्त्वनिश्चय एवं वाच्यत्वसशय विरोधीति तुल्यम् । अपि एवमुपदेशसहकृतप्रत्यक्षेणाशाननिवृत्तावपि अगृहतिसोमपदसङ्गति कस्य कस्सोमस्सोमन्न जानामीत्यज्ञानप्रश्नौ प्रकृष्टप्रकाशस्सोम इति उत्तरच दृश्यदे, न्यायपत्पिल लिग नल काले निस्तारः 'किञ्च चन्द्रोऽय नवेत्यादिसन्देहः किं वाच्यत्वप्रकारक एवे' त्यादि, तन्न, सामान्यतश्चन्द्रपदयाच्यत्वनिश्चयेपि तत्र तर प्रकृतचन्द्रपद- वाच्यत्वसन्देहोपपत्तेः । एतच्चोत्तरत्र यक्ष्यते । चन्द्रस्सन् चन्द्रपदवाच्यो- ऽन्यथावत्यनापि प्रतचन्द्रपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वमेव चन्द्रस्सनित्यत्र विषयः । २८ -- यच्च- ·शास्त्रमुक्तावळी । वा-३८. नचैव सर्वस धर्मे सन्देहोच्छेदप्रसङ्गः, तत्कोटिस्मरणविशेषादर्शनादिसामग्रीसचे तत्सन्देहस्याप्यावश्यकत्वात् । नहि स्थाणुर्वा पुरुषोवेति सन्देहोऽस्तीति शिशु पादिसन्देह उच्छियते । तस्माद्देवदत्तादिसशयपद्वाच्यत्वविषय एवाय सशयः । यदि च देवदत्तत्वाद्यर्थाभावाद्वाच्यत्वसंशयः, तदा चन्द्रत्वस्य निश्चितत्वा- द्वाच्यत्वसशय इति तुल्यम् । पूर्वोक्तानुपपत्तिश्च देवदत्तेपि तुल्या; तत्रापि इतरल्यावृत्तसस्थानविशेपः कश्चित् तदाश्रयो देवदत्तपदवाच्य इति निश्चय यतः तादृशसस्थानविशेषनिश्चयेपि अय देवदत्तो नयेति सशयासम्भवात् । एब देवदत्तशब्दस्यानेकसज्ञात्वज्ञानदशाया देवदत्त आढय इति श्रुतवतस्त द्वभुत्सोयक्तिविशेषे अयमपि कश्चिद्देवदत्तपदसज्ञीति ज्ञानेपि अय देवदत्तो नवेति सशयो न स्यात् , तथाच तल प्रकृतदेवदत्तपदवाच्यत्वमेव उभयत .सशविषय इति चन्द्रसशयेपि तथा युक्तम् । यदुक्तमनुभूयमानेपि चन्द्रे चन्द्राज्ञानमिति ; तन्न, तथापि एकको टिकानवधारणेनाय चन्द्र इति व्यवहारप्रसङ्गात् । लाघवेन व्यवहर्त्तव्यज्ञान मानस्य व्यवहारहेतुत्वात् । द्विकोटिकसशयाद्विकोटिकन्यवहारदर्शनाच्च । दृश्यतेच दूरस्थजलशानात् भाविद्विकोटिकसशयानुसारेणानवधारणत्वेन त्वदभिमतात् कोटिद्वयानुपस्थितिदशायामिद जलमिति व्यवहारः सकम्प- प्रवृत्तिश्च । दृश्यते च मीमासाश्रवणात् प्रागपि आपातप्रतीत्यैर वेदार्थगो चरो व्यवहारः । तस्मादिहापि कोटिद्वयानुपस्थितिदशायामेककोटिकानवधारणे- नाय चन्द्र इति व्यवहाररस्यादेव । यदीदन्त्वसामानाधिकरण्येन चन्द्रशब्द वाच्यत्व न ज्ञातमित्युच्येत , तर्हि तत एव प्रश्नायुपपत्तः सिद्ध नः समीहितम् । किश्च यद्युपदेशसइकृतमित्यत. प्रत्यक्षमयधारणजनक तईि एतेषु कश्चिच्चन्द्र इत्युपदेशसहकृतप्रत्यक्षादपि तनाज्ञाननिवृत्यापत्तिः । अन यदुत्त 'सामान्योपदेशस्ये' त्यादि, तन्त्र, चन्द्रत्वसशितजातिविशेषाश्रयश्चन्द्रदान्द- याच्य इत्युपदेशेपि सामान्यरूपतयान्यथोपपत्तिशड्या चन्द्रयात्मरजाति विशेष चद्रपदयाच्यत्वसत्तानवधारणस्य तुल्यत्वात् पटगुणशौह धवैषम्यात् । यच्च यदि प्रकृष्टप्रकारा ' इत्यादि, तन, चन्द्रवपदस्यागृहीतरागतिक्त्येना पोधावान् । यत्त ' पररातचन्द्रत्वस्य तज्ञानप्रकारत्य' इत्यादि, तन, राष . - ·चा-३८.] शतपणी-चण्टमारतसहिता। २१९ नक्षत्रादिगतधर्माणामपि बना प्रकारतया जातिविशेष चन्द्रपदयाच्यतामहा योगात् । चन्द्रलमात्र चेत् सम्शाने प्रशरस्तदा संशयो निवर्तत एय । किन समापि चन्द्रवानवधारणसत्त्वादुत्तोपदेशात् सायो निवत्त । यद्यन वधारणमपि नास्ति तथापि यचन्द्रस्वरूप प्रत्यक्षीक्रियते स चन्द्र इत्युप- देशात् सशयो नियतेंत, दृश्यमानेषु कभन्द्रः प्रष्टप्रकाशोधान्योवेति प्रभा नुसारेण स्वरूपप्रत्यक्षस्यावश्यकत्यात् । यदपिनोक पिचेरमि ' त्यादि; तन्न, चन्द्रवपदस्याव्युत्पन्नतया चन्द्रत्याश्रयचन्द्रपदवाच्य इत्यत्र चन्द्रत्वसंशितजा- त्याश्रय इत्ययों वक्तन्यः, चन्द्रत्यसशितत्वं च प्रकृष्टमकारावृत्तिधर्मेन्यत्र वेति रान्दिग्धमिति न तावन्मार श्रुतवतः प्रत्यक्षेण चन्द्रत्वदर्शनात् सशयनिवृत्तिः, चन्द्रत्व कश्चिद्धर्म इत्युपदेशस्य तु चन्द्रत्याशिता जातिः प्रकृष्टप्रकारों वर्तत इत्यों वक्तव्य इति पूर्ववाक्ये येन रूपेणोपस्थितस्य प्रतिनिमित्तत्य नि श्चित तेन रूपेणोपस्थितस्यैव उत्तरवाक्येन प्रकृष्टप्रकारात्वसामानाधिकरण्य नि. चितमिति ततस्सायनिवृतिः । यच्च किञ्च यदित्या' दि, तदपि न, चन्द्रपद वाच्यत्वस्य प्रकृष्टप्रकाशसामानाधिकरण्याशानात् चन्द्रपदवाच्यत्वस्य प्रकृष्टप्रका- शाश्रयाभेदाज्ञानाद्वा कश्चन्द्रः कि प्रकृष्टप्रकाश: उताप्रकृष्टप्रकाश इति प्रभाशयाविति उत्तरमपि तद्विपयम् । नन्वेतावन्मात्र जिज्ञास्यमेव न, अनुपयोगात् । प्रतिनिमित्तशानामाचे तावन्मात्रेण व्यवहारायोगादिति चेन्न,- प्रवृत्तिनिमित्तागनेपि तत्पदवाच्यत्वग्रहणात् स्वस्य तर तच्छन्दव्यवहारोपपत्ते., श्रोतुश्च व्युत्पन्नत्वे यथाव्युत्पत्ति ततोऽर्थनीघसम्मवात् अव्युत्पन्नस्यापि स्वप्रयोगालापवादिसहकारेण प्रवृत्तिनिमिचविशेषग्रहणपुरस्सर व्युत्पत्तित्र चात् ; प्रवृत्तिनिमित्तामहे हि व्यक्त्यन्तरे व्यवहारो न स्यात् । तद्यक्तिवाच कत्व ग्रहीतवतस्तम प्रयोगस्स्यादेव । ननु प्रवृत्तिनिमित्त विनापि वाच- कत्वग्रहे तत्पद श्रुतवतः तस्य तस्मानिर्विकल्पकापत्तिरिति चेन ,- आका- शपदादप्रवृत्तिनिमित्तस्यापि शन्दममवायिकारणत्वस्येव चन्द्रादिपदादान्यत्वग्रह दशोपस्थितस्य प्रकृष्टप्रकाशादेः प्रकाशतया भानसम्भवात् । यद्वा प्रकृष्ट प्रकाशचन्द्र इति वाक्यात् प्रकृष्टप्रकाश एव चन्द्रपदवाच्य इति सामा- निश्चिते राघवादिना चन्द्रत्वादेः प्रवृत्तिनिमित्त्वप्रहसम्भवान्न कश्चिद्दोप. । , ·२२० शास्त्रमुक्कावळी। [वा-३८. . ननु नानार्थत्वनिश्चयवतः प्रकृष्टप्रकाश एव चन्द्रपदवाच्य इति निश्चया सम्भवात् न त्यदुक्तरीत्या प्रवृत्तिनिमित्तत्वग्रहसम्भव इति चेन :- चन्द्रोदये कुमुदान्युन्मिपन्तीत्यादिकं शृण्वतः कश्चन्द्र इति प्रश्नोभवति, तत्र चन्द्र- शब्दस्य नानार्थत्वज्ञानयतः कुमुदोन्मेपहेतुत्वेन प्रकृतचन्द्रपदार्थस्यैव जिशासि तस्यात् प्रकृतचन्द्रपदवान्यतावैशिष्ट्यविषय एव प्रश्नः, अत उत्तरवाक्ये ऽपि कुमुदोन्मेषहेतुत्वेन प्रकृतचन्द्रपदयाच्यः प्रकृष्टप्रकाश एवेति प्रतीतिरुप- पद्यते । ततश्च लाघवादिना चन्द्रस्यैव प्रकृतचन्द्रपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वग्रहो मय- तीति न कश्चिद्दोपः । यच्चोक्त किंच प्रकृष्टादिपरित्यादि ; तन्न, चन्द्रपद एव लक्षणाङ्गी- कारात् । चन्द्रपदप्रवृत्तिनिमित्तसमानाधिकरणं चन्द्रपदवान्यत्वमिति मुख्यार्थ सम्बन्धित्वस्य शातत्वात् , कोकिलः पिक इत्यादि निखण्डुपाठवत् । दृश्यते च काकशब्दस्य घायसवराहाद्यर्थसन्देहदशायामपि तत्प्रवृत्तिनिमित्तसामानाधि करण्येन दध्युपघातकत्वनिश्चयदशायां काकपदेन लक्षणा | यच्चोक्त ' प्राथमिकचन्द्रज्ञानं सत्तानवधारणात्मकत्वा जिज्ञासानुकूलं, उप- देशानन्तरभाषित्वासोपदेशादिरूपतर्कप्रतिसन्धानेन सत्तावधारणात्मकमिति तत्त निवर्तक ' मिति; तन्न, प्राथमिकतानस्य प्रकृष्टप्रकाशत्वादिना स्वरूपावधारण- स्यानुभवसिद्धत्वात् चन्द्रत्वमपि तत्तत्सस्थानात्मकमवधृतमेव । अत एव 'चन्द्रव्यक्तः प्रकृष्टप्रकाशात्मतया ज्ञातत्वेपी' त्यादिकमपि निरस्तम् । यच्चोकम् , अतएव कश्चन्द्र इति जिज्ञासा नतु कास्य जातिरिती ' ति; तत्र जिज्ञास्यत्व कि विवक्षितम् , यदि स्वरूपस्य जिज्ञासाविशेष्यत्वं विवक्षितम् , तदेष्टापत्तिः । यदिच किंशब्दविवक्षितप्रकारविशेपविशिष्टरूपेण विशेष्येप्यज्ञातत्वं विवक्षित तदानीमपीष्टापत्तिः । यदि विशेष्यस्य स्वरूपेणाशातत्वं विवक्षितम्, तदा कश्चन्द्र इति जिज्ञासा न सम्भवति, अनिर्धारितप्रकारविशेषविशिष्टयाची हि किं शब्दः । तत्रच स एव प्रकारविशेषो या तद्विशिष्टरूपेण विशेप्यमेव वा अजातम् नतु व्यक्तिस्वरूपमानम् , अत एव स्थाणुत्वाद्यज्ञानतत्सशय दशायां कोऽयमूर्ध्वपदार्थ इति स्थाणुत्वाविषयः प्रभो भवति, नतु तत्स्वरूप विषयः । अत एव कोऽयमूर्ध्वः स्थाणुः किं वा पुरुष इति किं शन्द विवरण अप स्थाणुरित्युत्तर च । कास्य जातिरिति प्रश्नोपि न जातिविषयः, . .

·वा-३८.] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। २२१ - किन्तु जातिगतविशेषविषय एव जातिविषयमभस्तु प्रकृष्टप्रकाशः क इत्याकारः, अतएव प्रकृष्टप्रकाशः कः किं चन्द्रः किंवान्य इति तद्विवर- णम् । किंच त्वद्गीत्या ज्योतिःपदार्यस्वरूपशानात् किं ज्योतिरिति प्रभः, प्रकाशकं ज्योतिरित्युत्तरेण च तदशाननिवृत्तिर्वाच्या, तथाच तदनन्तरमा- वी कश्चन्द्रः कानि नक्षत्राणीति प्रभः कथमुपपद्यते, स्वरूपाशानस्य निवृत्त त्वात् । नच ज्योतिरात्मना गातत्वेपि चन्द्रात्मनाऽज्ञानमिति स्वरूपदयाभावेन धर्मभेदमन्तरेण व्यवस्थाया असम्भवात् । , चाच्यम्, यच प्रतिधर्म धर्मिभेद इत्युपपादितम् , तदपि न, मानाभावात् । नच धर्मद्वये शतत्वाज्ञातत्वयोः स्वाश्रयव्यक्तिशानाशाननिबन्धनत्वात्तयोश्च विरो. भाद्यक्तिभेद इति वाच्यम् , शुक्तित्वाश्रयमन्वभूवं शुक्तित्वं तत्र नान्वभव किन्तु रजतत्वम् , वशत्वाश्रयमनुभवामि नतु वंशत्व तन अपि त्रगत्व- मित्यनुभवेन व्यक्तिशानाज्ञानयोः प्रयोजकत्वासिद्धेः । इदन्वेनानुभूयमानेपि घटत्वाश्रय नानुभवामीत्यनुभयो सिद्ध एव, घटत्वं नानुभवामीत्यनुभवात् । अमे शुत्तित्वाभय नानुभवामीत्यज्ञानारोप्यः, अनन्तरं शुक्तित्वाश्रयमन्यभूव नतु शुकित्वमित्यनुभवात् । किंच धर्मभेदेन ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधशान्तो कथ व्यक्तिमेदसिद्धिः? धर्मिभेदेच करकाकाशो घटाकाशात् भिद्यत इति वत् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रात् भिद्यत इति प्रतीतिप्रसङ्गः । यदपि 'किञ्च व्यवहारयोग्यतयो' रित्यादि; तदपिन, किं व्यवहारभेद स्सतो व्यक्तिभेद एव विवक्षितः, उतार्थभेदप्रयुक्तः ? नायः, प्रकृष्टप्रकाश इत्याद्युपदेशनरर्यप्रसङ्गात् , चन्द्रवाचिशब्दाना बहुत्वात् तत्तनिरूपितयोग्य- तानां बहुत्वात् । नच तच्छन्दनिरूपितव्यवहारायोग्यतानिवृत्या तच्छन्दव्यय. हार एक तदुपदेशाम्य प्रयोजनम्, ताप्मावरपान्तरसने स्वरूप समासाद प्रसङ्गात् । एकावरणनिवृत्यैव स्वरूपसनयनिवृत्तौ प्रकृष्टप्रकाराशब्दनिरूपित व्यवहारायोग्यतारूपावरणनिवृत्त्या चन्द्रोऽयं भवेति सशयो न स्यात् । न नित्तीपः, विशेष्यभेदस्यासिद्धेः । तथाच तत्तत्यकारभेदादेव व्यवहारभेदो वाच्यः, ततश्च तत्तरप्रकारावच्छिन्नस्यैवावरणमिति तस्यैव प्रभादिविषयत्वम् ।

·. -- सामान्यवानय घट , २२२ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. यच्च ' किंच घटत्वादिसामान्यस्ये ' त्यादि, तन्न, तवापि अनुभूयमाने घटत्वे ऽज्ञानासम्भवात् । नच सत्तानवधारण सोऽनुभवः, तथासति कथ- माधारणधर्मवान्न वा सामान्ययानवेति सशयाभावः 1 अतो नास्त्येव घटत्याज्ञानम् । अय घटो नति संशयस्तु तद्विरोधिज्ञानाभावादेवोपपद्यते । ननु किं तद्विरोधिज्ञानम् ! न तावत् घटत्वप्रकारकम् , घटविषयक सामान्यवानिति ज्ञानस्य तदविरोधित्वात् ; तत्प्रकारे सामान्यधर्माप्रकारक तत्प्रकारकज्ञान तत्कोटिकसशयविरोधीत्युक्तो सामान्यात्मकघटत्ववानिति शानस्य विरोधिता न स्यात् । सामान्यधर्ममात्राप्रकारकत्वविवक्षायामपि सामान्यवानय घट इति ज्ञानात् संशयनिवृत्ति स्यात् , इति चेन्न,- सामान्यधर्मानवच्छिन तत्प्रकारताकज्ञानस्य तत्कोटिकसशयविरोधित्वात् । इत्यत्र च सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रकारताया सत्यामाप तदनयच्छिन्नापि प्रकार तास्ति । यच्च 'वस्तुत' इत्यादि; तदपिन, इदन्त्वेन ज्ञायमानायामेव शक्ती शुक्तित्वाशानदर्शनेन व्यक्तयशानादेव सामान्याज्ञानमित्यस्यासिद्धः । तात्पर्या- नुपत्या लक्षणेत्यप्ययुक्तम् , विशिष्टस्यै बुभुत्सितत्वेन तात्पर्यगोचरत्वस्योक्त- वात् । सत्यादिवाक्येपि स्वरूपमात्रतात्पर्यलक्षणेत्यप्ययुक्तम् , भेदसत्यत्वस्याए नेन तस्यापि विशिष्टतात्पर्यकत्वनिर्णयात् । द्वितीय लक्षणमप्यसङ्गतम् , मातिपदिकविशेष्यविशेष्यकत्वे साध्ये सिद्धसाधनात् । एकप्रातिपदिकार्थबोध. कत्वे सति तदतिरिक्तायोधकत्वमिति विवक्षायामपि सिद्धसाधनम् , सत्य- स्वादीनामपि वृहत्वान्तर्गततया ब्रहमातिकार्थत्वात् । अनुमानेच साध्याप्रसिदिः, लौकिकलक्षणवाक्यमाने साध्याभावस्योपपादितत्वात् । अर्थवादेपि न समु दायलक्षणेति न तत्रापि साध्यप्रसिद्धिः । तत्र साभ्यसत्त्वेपि दृष्टान्ते साध्य. पैकल्यम् , असिदिश । यदत्रोक्त 'सत्यशानानन्दाभेदस्याब्रह्मण्यमावेने' त्यादि;- तन, स्वादीनामपि स्वरूपन्यावर्तकतया लक्षणत्यात्स्वरूपात्मकरक्षणमनावश्यकम् , सदभावे बाधकामावात् । नपा स्वरूपस्य लक्षणत्व सम्भवति, असाधारण धर्मत्वाभावात् । यदिषयत्वेन ज्ञानस्य व्यावर्तकता तलक्षणम् , तदिपयम स्वरूपमपीति चेन्न, - सत्यत्वादिसम्बन्धविश्यतयैव शानस्य न्यायतकत्यान् । जगत्कारण ·चा-३८.] शतपणी चण्डमारुव सहिता। २२३ अन्यथा सत्यपदादेव जव्यावृत्तिसिद्धी शानपदौय्ययं स्यात् । यदिच धान- पदादेव जडव्यामृत्तिसिद्धिः, तदा ज्ञानत्वादिसम्बन्धविषयतथैव शानस्य च्या वत्तंकरलमिति न स्वरूपविषयत्वेन म्यापरता । नच प्रमेयत्वादेरणा मारमसन, प्रमातद्विषयत्वमाप्रपटिधमत्वस्य तसामम्धिन्या. प्रमायापा लक्षणत्वात् । पच्च ' फिश धर्मस्यैव लक्षणत्व' इत्यादि; तन्न, स्वरूपलक्षणेपि तुल्य. यात् । तदपि प्रमेयत्वादिनावगतन व्यावतम्, अपितु व्यावृत्ततयायगतम् , सापि व्यावृत्ततयायगतिस्तद्विषयव्यावृत्ततावगत्यन्तराधीनेति एकतिपयव्या वृत्तिनुम्द्यनवस्था । ननु व्यावृत्ततया स्वरूपशान न व्यावृत्तिदिजनकम् , किन्तु स्वरूप मानज्ञानम् , ततो नातिप्रसङ्गो नाप्यनवस्पेति चेन, - अय घट इति घटत्यप्रकारशानेन व्यावृत्तिद्धिदर्शनात् । तरमादन्ययव्यतिरेकाभ्या धर्म वैशिष्टयशान च्यावर्तकम् । नचान त्यदुतातिप्रसन्मानवस्थे, सामान्यधर्मा- नपच्चिसप्रकारकशानस्य ब्यावर्तकत्वात् । स्वरूपस्य व्यावर्तकत्वपक्षेपि उक्का तिमसगानरस्थापरिहाराय एव वतन्यत्वात् । वस्तुतस्त्विदमपि त्वया दुर्वचम् , अय घट इति ज्ञानादपि व्यावृत्तियुद्धेर्दर्शनात् , स्वरूपान्तरसाधारणत्वेन सामान्यधर्मत्वात् । यञ्च लक्षणयाक्थत्वचे'त्यादिना हेतुनिर्वाचनम् , लक्षणप्रतिपादवे वाक्ये व्यभिचारात् । किंबहुना, नीलादिविशेषणमात्रस्य व्यावर्तकतया तत्तात्पयके नीलमानयेत्यादिवाक्ये व्यभिचारः चन्द्र इति वाक्ये व्यभिचारः, अयमचन्द्रव्यावृत्त इत्यस्मात्तस्याविशेषात् । द्वितीये प्रभूतकमलोदरे मधूनि मधुकर पिरतीति वाक्यस्य मधुकरजिज्ञा- सानियतकरयायभिचारः । तृतीयस्यापि तत्रय व्यभिचार किंच असाधारणधर्मप्रतिपादकत्वाभाचे व्यावृत्तिबुदिहेतुत्वासम्भवात् लक्षणवाक्यत्व सखण्डार्थत्वेनैव व्यासमिति विरुद्धत्व च । यदुत्त शानमालि न्यनिवृत्तये विचार' इत्यादि, तन्न, स्वरूपमाने नवधारणासिद्ध , सद्वितीयत्वाद्विती- यत्वादाय ह्यनवधारणम् , तद्विपयसशयदर्शनात् । नच तन एव सरूपे घटत्यस्य तदयुत्तम्, तटस्थ अय ·२२४ मृतश्च ननु विरोधि शास्त्रमुक्तावळी । वा-३८. प्यनवधारणमिति वक्तु शक्यम् , ऊोऽय स्थाणुर्वा पुरुषो वेति स्थाणुत्व सशयेप्यूानवधारणासिद्धे । अन्यथा स्थाणुरेवेत्युपदेशानन्तरमपि पनसाम्रादि सन्देहदर्शनात् स्थाण्ववधारणमपि न स्यात् । यत्किचित्तशयस्य सर्वत्र सुलभत्वात् स्वाप्यवधारण न स्यादिति तस्मात् सप्रकारकसशय निवर्तक ज्ञान सप्रकारकमेव विचाराधीनमिति वाक्यानिष्प्रकारकशाना सिद्धेबांध एव । यदपि ' किञ्च समानप्रकारकज्ञानमेवे' त्यादि, तन, नहि कोट्या समान प्रकारकत्व विवक्षितम् , तथासति स्थाणुर्वा पुरुयोवेति सशयस्य निश्चयादनिवृत्यापत्ते, । किन्तु धर्मितावच्छेदकधर्मेणैव विवक्षितम् । नस्मात् सशयधर्मितावच्छेदकावच्छिन्नस्सशयकोटिविरोधिवैशिष्ट्यनिश्चयस्सशयविरोधी यथाच न समानविषयत्वेन निवर्तकत्व तथा प्रागेवोचम् । वैशिष्ट्यशानस्य निवर्तकत्वे प्रमेयवदिति ज्ञानात् सशयनिवृत्यापत्ति , नच सामान्यधर्मानवच्छिन्न प्रकारताकत्वमपि विरोधिविशेषणम् , पुरुपे दण्ड इति ज्ञानस्य दण्डी नवेति सशयनिवर्त्तकत्वाभावापत्तरिति चेन,- सामान्यधर्मानव- छिन्नविपयविभाजकोपाधिविशिष्टत्वत्य विरोधिनि विवक्षितत्वात् । विषय- विभाजकोपाधिश्च विशेष्यत्वप्रकारत्वादि । नन्वेवमपि दण्डी पुरुष इति ज्ञानमनिवर्तक स्यात् , दण्डत्वस्यापि सकलदण्डवृत्ते सामान्यत्वात् , नच सशयकोटिद्वयसाधारणधर्म एव विवक्षित , दण्डी नवेति सशयस्य द्रव्यवा नित्यनेनापि निवृत्यापचे , नच संशयकोटिविरोधितदितरसाधारणधर्मो विव क्षित , द्रव्यत्यन्तु दण्डाभावकोग्यविरोधिकुण्डलादिसाधारणमिति याच्यम् , सुवर्णे तैजसत्वपार्थिवत्वसन्देहदशाया मुवर्णत्यसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षाहाप्य जातिमानिति निश्चयस्यानिवर्तकत्वात् , तस्याप्युत्तरूपत्वादिति चेन्न- विरोधि तावच्छेदवेतरधर्मस्य सामान्यधर्मपदेन वियक्षितत्वात् । विरोधितावच्छेदक च दण्डीत्यत्र दण्डत्वम् , अय घट इत्यत्र घटत्यमित्यवधेयम् । विरोधि ताच संशयकोटितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताका विवक्षिता, तेन द्रव्यत्व स्यापि यत्किञ्चिदिरोधितावच्छेदकत्वाद्र्व्यवानिति निश्रयस्य ग दण्डी नति सशशिर्षकत्वाशङ्कायार । अयमत्र निष्कर्ष तद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताक्तत्सरायोटिनिरूपितविरोधितावच्छेदयेतरपागवछिन्नविषयविमा - ·२२५ चा-३८.] शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता । उकोपाधिविशिष्टतत्संशयकोटिविरोधियैशिष्ट्यनिश्चयस्तदमंभितधर्मानवछिनकोटि तास्तदर्मकोटिक्संशयविरोधीति । यदप्युक्तम्- 'किञ्च विशिष्ट विषयाशानमि' सादि; तदप्यसङ्गतम् , मूलागानस्य केरलचैतन्यावारकत्यासिद्धेः । 'घटस्सन् घटःस्फुरती'त्यादिव्याहारस्य चैतन्यव्यवहारतमा व्यवहारायोग्यतारूपावरणासिद्धेः । नच विशिष्टव्यवहारे सत्यपि स्वरूपमानव्यवहाराभावात् तबरहरायोग्यता- स्पारणप्रयोजक मूलानानमिति याच्यम् , स्वरूपव्यवहारदशाया स्वरूप मात्रव्यवहाराभावस्य विशेषणव्यवहारपर्यवसितत्वात्तस्यच विशेषणनानप्रयोज्य तया अशानानपेक्षणात् । किञ्च खरूपमात्रव्यवहारः शब्दाना प्रवृत्तिनिमित्त विशिष्ट विषयतया तादृशगन्दाभावादनुपपन्नः । अतस्तत्सामग्रीकालीनताहश-- व्यवहारयोग्यतारूपावरण कथ स्यात् ? लक्षणया घरूपमात्रव्यवहारस्पद्याय सिद्धः । नचाशनायायतीत ब्रह्म नास्ति न प्रकारात इति व्यवहारयोग्यता म्पारणमपि स्वरूपमानविषयम् , अगनायायतीतलादिविशिष्टविषयत्वात् । यच प्रकारत्वग्वण्इनम् , तदप्यनुभवविरोधादेव निरस्तम् ; अनुभूयते हि दण्डी पुरुष इति प्रत्यये पुरुपे दण्ड इति प्रत्यये च दण्डादेविपयताया समानायामपि कोपि रिोप , स एवारमा प्रकारत्यादिः । अनुमवापहरे च सविषयत्वमेव न सिद्धयेत् । यदुक्तम् 'ब्रह्मवज्ञानपक्ष' त्यादि, तन्न, भेदस्य प्रामाणिकतया ऽनन्तगन्दस्याभागाप्रतियोगित्तपरत्वासिद्धया देशाय परिच्छेदमात्रपरस्यात् । अन्तराब्दस्यच नाभापमानमर्थ , इह घराभाय इति वत् दह घटान्त इत्यप्रयोगात् । नगरान्तस्सीमान्त इत्यत्रापि अपयनविशेष एवान्तगब्दः प्रयुज्यते, 'आयन्तौटंकितौ' 'अन्तादिनच्चे। त्यत्र आदि प्रतिसम्बन्धितयान्तशब्दप्रयोगात् , ' समामान्तस्समासान्तापयर ' इति व्याख्या- नाच । अभावपरत्वे 'अय मीमान्त इत्याप्रयागापातात्, इह सीमान्त' इति प्रयोगापाताच्च । नगरमध्यपि नगराभावस्य सत्वन नगरान्त इतिप्रयोगप्रसनाच । अस्तु वा अभारपर्यवसानमन्तशब्दस्य; तथापि न तत्स्वारस्यानरोधेन धाक्यतात्पर्य निर्णयः, उपक्रमोपसहारस्यसत्यादिपदाना प्रवृत्तिनिमित्तविशिष्टाभिधानस्वारस्यात् ; समानाधिकरण रास्यस्याने प्रवृत्तिनिमित्तविशिष्टाभिधानस्वारस्यात् , समानाधि २९ - ·२२६ शास्त्रमुक्तावळा । [वा ३८. करणयास्यस्थाने प्रवृत्तिनिमित्त विशिष्टेकार्थाभिधानस्वारस्थाच्चैवानन्तपदस्यार्थवर्ण नस्योचितत्वात् ! नोकपदानुरोधेन उपक्रमोपसहारन्थाना रहूना पदाना वाक्यस्य च स्वारस्यभङ्गो युक्त । अतो न बाघ । अत एव न द्वितीयादिकमप्य युक्तम् । नापि 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इत्यादिना साध , अह शब्दस्था न्त करणपरतया तेन स्वरूपमात्रवेद्यत्वासिद्धे । स्वरूपलक्षणाया च गुणवि भूत्यादिविशिष्टरक्षणायामाप याधकाभावात् । अन्यथा कर्मजगत्कारणत्यादि कमपि न सिद्धयेत् । किञ्च इतरेपा वेद्यत्याभावस्थ एतद्वाक्यग्रत्वाद्या- घात अन्यस्य वेद्यत्वाभावोधनेन बाध , तथाचास्य प्राथान्येन सर्ववेदवेयत्व ब्रह्मण एवेत्येवम्परत्वात् सतर्गपरत्वस्य न माघ । नापि प्रष्टादिवाक्ये व्यभिचार , तत्तापर्यविपये च तस्यापि ससर्गपरत्वस्थापनात् । नच सप्रका रत्वसाधने सिद्धसाधनम् , विषयत्वातिरिक्त प्रकारत्वस्यानुभवसिद्ध वात् , विशेष णविशिष्टविषयत्वस्य सप्रकारकत्वस्य साध्यत्वे दोपाभावात् , भासमानवैशिष्य प्रतियोगित्वस्य विशेष्येऽतिप्रसक्तत्वेपि एतदनुमानसाध्यत्वसम्भवात् , प्रयोजकता, स्वरूपमा सशयादिर्धामणो शातत्वेन प्रकृष्टप्रकाशत्वादिप्रकार- विशेषावच्छेदेन वाच्यत्वससर्गपरत्वाभाचे वाक्ययात् । त्वादिति हेतुरप्यसिद्ध, अनन्तत्वस्य ससगांविरोधित्वोपपादनात् । राशया भावेप्यज्ञानविपर्ययनिवृत्त्यर्थमुपदेशसम्भवेन प्रश्नस्य कल्यत्वान्च । त्वम्पदार्थ- विषयवाक्यपक्षप्यसिद्धिरेव, वमाप्रत्ययेन प्रश्नस्य जातिविपयत्यप्रतीते नच जात्यसिद्धि , आत्मना पहुवस्थापनात् । अत एव प्रश्नासिद्धेश्च । स्वरूपस्य निर्धारितत्वाच्च । अहमिति प्रतीयमाने स्वरूपे सदेहविपर्यया भावात् देहादितादात्म्यकोटिक एव हि तत्सदह । विरुद्धत्व च यदुत्तम्- उत्तर प्रश्नतात्पर्यविषयमिति, तन्न, स्वरूपमात्रविषयकोत्तरेणापि चन्द्र त्यादिराशयनिवृत्तेस्त्वयाप्यङ्गीकार्यत्वेन त्यदुक्तव्यातेरसिद्ध । ततश्च स्वरूपमात्र विषयत्वेनाभिमतप्रभस्य यदुत्तर तस्यापि पूनियकृताधोपवैशिष्ययोधकपद पायनियमदर्शनायव्यतिरेकान्या विपणवैशिष्ट्यशानादव सरूपविषय सशयनिवृत्तेरभ्युपगतव्यत्वात् । अयथा इति प्रभे इत्येोत्तर स्यात् । हस्पतेच प्रभभिन्नविपयेणा-युत्तरेण तमात्रमशात्तर - , पश्चद्र ·चा-३८.] शतदूपणी चण्डमारुतसहिता। सशनिवृत्ति । स्थाणुपुरुषान्यतरोऽयमिति निश्चयदशाया स्थाणुत्यपुरुषत्य सन्दहात् किधर्मकोऽयमित्यनिधारितस्थाणुत्वपुरुषत्वविषयप्रों वल्मीकोऽय मित्युत्तरेण मंशयानवृत्ति ! किच ब्रहास्वरूपगात्रस्य ब्रदरिदामोतीत्युपक्रमस्थ ब्रह्मपदैनै गवगमात् सत्यत्यादिधर्मा पर वाक्यविषय । नच ब्रह्मणो निधी पसदाद्यात्मस्वरूपविशेपसात्यादियाक्य विना निश्चेनु न शक्य इति वाच्यम् , स्वरूपद्वयासिद्धे । विशिष्टतात्पर्पकल्पने च न गौरवम् , सत्यादिनाक्यवैयर्यप्रसङ्गेन तस्य प्रामाणिकत्वात् । अन्यथा जगदुपादानत्वादा 'वात्मनाकादा' इत्या देस्तात्पर्य न स्यात् । यदनोत्तम् 'तस्यापि निमित्तोपादानादिवास्तवभेद निरासेनाऽऽनत्ये तात्पर्यमि' ति, तत्र किं निमित्तोपादाननिषेधादिद तभेद निरासपरम् , उत एम्पैर निमित्तोपादानस्लेन ? नाद्य ननावमावे निषे- धाप्रतीते , ब्रह्मणो जगत्कारणत्वासिद्धिप्रसङ्गाच्च । द्वितीये तु विशिष्टतात्पर्य वरपनमावश्यकम् । ततश्चानन्त्येपि तात्पर्य पिने गौरव तराधिकम् । यदुत "उदरमन्तरमित्यादिना भेददर्शन निन्दित 'मिति, तन, अन्तरदशब्दस्य विद्यारूपप्रति छापिच्छेदपरतमा भगवतर भाष्ये निपुणतरमुपपादनात् । किरोतीति प्रश्नात्तर अध्ययन करोती' ति पाक्य व्यभिचार । नच तत्रापि साध्यमस्तीति चा च्यम् , देवदत्तादिवैशिष्यप्रतिपादकत्वामारे जिज्ञासाया अनिवृत्त । अन्यथा गुरूच्चारणानूच्चारणमध्ययनमिति अध्ययनलवणक्यादपि तर जिज्ञासानिवृत्ति प्रसङ्गात् । नच प्रभोपि देवदत्तादिविशिष्टविषय ' अस्मिन् ज्यातिमण्डले क्श्चद्र इत्यनापि तथात्वापत्ते । नगपत्ति , तत्र उत्तरस्यापि निशि विषयले दृशान्तस्य साध्यमिकलयात् । रत्यरिशेषितप्रभोत्तर- लगणराक्यस्य दृण-तत्वे इह कश्च द्र इति प्रभात्तरे लक्षणवाक्ये उत्त रीत्या व्यभिचारात् । लगवाक्यत्वादिति देतोश्रामासये प्राप्तिन्ससर्ग इत्यादी व्यभिचार , साध्यपैकल्य साधनवैकल्य स्वरूपासिद्धिारेत्यादिक च द्रव्यम् अप्रयोजकलच । यदुतम् - 'अनिर्णीतही' त्यादि, तन, तथासति विशिष्टे व्युत्पत्त्यभावे विशप्यस्वरूपर क्षणाया असम्भवात् । किञ्च व्यापरणात् प्रवृत्ति निमित्तस्य वृहत्वपिरोपस्याप्रतीतारपि त्वटुक्तासङ्कोचन्यायसहकृतश्रुत्यादिमिरेव प्रचमिमितनिश्चय त् । विच यह वदिशेपानि रगोपि बृहत्पदार्थस्य माश्च . . कश्चद्र ·२२८ शास्त्रमुक्तावळी । [चा ३८. साधनज्ञानविषयतयातगस्य सत्य परिगिष्टगोधने तदनन्तर प्रवृत्तिनिमित्तनिश्चये का विरोध। अन्यथा क्य ब्रह्मविदाप्नोतीति पूर्ववाक्यादर्थप्रतीति । दृश्य तेच कुञ्जराधिरूढी राजेत्युत्तेः कुञ्जराब्दम्य न गजल प्रवृत्तिनिमित्त, स्न्तुि गजस्वव्याप्यवविशेष इात सामान्यतो ज्ञातयतो मिशिष्य प्रवृत्तिनिमित्तस्या ज्ञानपि गजाधिरोप्रतीति. । यच्च 'विञ्च पदानि सामान्याभिधायीनी' त्यादि , तन, तथासति वाक्यादपि तदलाभप्रतङ्गात् । तोपस्थितस्य वाक्यलक्षणालभ्यत्वे तस्यैव पदादपर्यनसानालाभमभर । मानन्तरागतत्वस्य लक्षणायामिवापर्यवसाने'यप्रयोजकत्वात् । तोपस्थितस्य বাণঘাষ ब्रहापदादपि लक्षणया उपस्थित्यविरोधाच्च । यतोवेत्यादिवाक्यात् बदा- पदार्थनिर्णयेपि न काश्चिद्विरोध, । यदन विशिष्टपरत्वस्वरूपपरत्वविकरपेन दूषणमुक्तम् , तन, जगतारणत्वादिविशिम्परत्वे बाधकाभारात् । नन्वेन मतत्वावेदत्यप्रसङ्गइति चेत् १ तर्हि किमनेन भगरन्धेन, अतत्वादकत्व प्रसङ्गाद्वाक्यान्तरस्य विशिष्टपरत्याभार प्रसाध्य विशिष्टानुपस्थिते. तप व्युत्पत्यग्रहात् सत्यादिवाक्यस्यासण्डायसाधनादरमतत्यावेदवत्वप्रसद्गेन सा क्षादेव सत्यादिशाक्यस्यासण्डार्थत्यसाधनम् । नच सो ऽपि सम्भवति, भेदसत्यवस्थापनात् । किञ्च चिनिष्टपरत्वन वदभिगतात् 'यस्मर्वश' इत्यादि वाक्यात् 'वृहत्वाहणत्वाच्चे' त्यादिनिरंचनादेव वा ब्रह्मपदार्थनिर्णय सम्भवान वाऽपि दोष, निर्यचनेन उहत्वाश्रयस्थावगतत्यात् । यच्च चैत न्यातिरिक्ते अपुरुषार्थे श्रुतितात्पयायोग इनि, तन, स्वयमपुरुषार्थस्यापि यदि ज्ञाततया पुरुषार्यसाधनत्वम् , तदा तत्प्रतिपादनसम्भरात् । नच 'बा विदाप्नोतिपरमि' ति ब्रहास्यरूपमानस्यैर मोक्षसाधनस्य श्रुतमिति याच्यम् बृहत्त्वविशिप्रज्ञानस्यैव तथानावगमात् । अ यथा 'तमेरविदानि' ति विशिष्ट शानस्य मोक्षहेतुनोतिपिरोधात् । यटुक्त 'पुरपएदामि' सर्वात्मत्वमेवशद अह, नच सर्यात्मात किंचि देपि युज्यत इति, मरमिध्यावे तस्स मुतरामसम्भात् । सर्वदाररात्मन्येय सर्वात्मत्वश्रतेस्तात्पर्यम् । 'यरिमर गौ पृथिवी' त्या च में प्रकारमा निषिध्यते, 'एव विद्राति सारसमसदनम्र मादेनुसारगमान । . ति प्रस्तुत तन्न तशाच .

·बा-३८.] शतपणी-चण्डमास्नसहिता २२१ तनधेष अतिरन्यन रसासन्यगाननिषेधारा। पारगदिश निगोजगधीन एर। प्रतापगहतिय, यद्वापर त-गमर्गकमिति नियम । नचाप्रपोज. कत्वम् , तापदाय वयानुमाव हि तत्पदजन्यावरदान युगाच्या भगे, तथाचावयारिएयरानुभस्य पदादमम्मसात्तत्ममुदायामक राक्यस्या- न्वयविषयता, व्यभिचाराभारात् । चि गायमानकरणम्य स्वसम्बन्चिता वच्छेदकप्रकारकमानजनरत्वमापश्यम्, अन्यथा नमितव्यापकतारच्छेदक प्रसाररलानुपरत्तेः । ननानुमान न त दृशानुभाजनातम् , गौरसात् । किंच - याश्याधमाया रश्यत्वपक्षे अरच्छेदातया पदार्थभानग्य त्वयोरः चादिदापि मन्यशानायभेदरूपस्या पदार्थाना मत्यादीनामामोदयतया भान स्यात् ; तभार मत्यादिप्रसार तदभेदससगरमय शान सत्यादिवाक्य जनयेत् । पिंच - पदार्थस्य वाक्य त्यानुपपत्ति , वारण यंत्राण• पददायक देश सन् , एकपदादेव तप्रतीते राम्भ्यरित्यव्युत्पत्तिविरोधस्यायिशेपार ; आवायभारात् ाक्यत्यानुपपत्तिश्च । गच तात्पर्यगोचरवमेघान्वयपदेन विक्षितमिति वाच्यम् , सम्पस्यैव वाक्यतात्पर्यविषयावे तद्वोधनस्य एर स्मादपि पदात् सम्मोन पदान्तरानपेक्षायात् अननुभवस्य पदान्तरव्यति- रेकप्रयुक्तन्यासिदे । नच पदत्येन स्मृतिहेतुत्वात् एक पद स्मारसमेन नानुभाषमिति वाच्यम् , ओमपदस्यापि स्पस्पार्थस्मारकमान-यात् , यथा गौरश्च इत्यादिषु । नचामा मादिसामग्रीसचे तदनुभाव मिति वाच्यम् , एसपदस्यापि सामग्रीसत्वे तथालापत्तेः । नच तनाराक्षाभावात् सामग्रथेत्र नेति वाच्यम् , ससर्गपरत्याभारे आकाक्षाया एवाभपेश्यत्वात् । अतएस पदमभ्यधिकाभागादित्येतद युगमनम् । मसर्गस्यैन वाक्यार्थी तस्यच प्रतियोगिद्वयसापेक्षस्य एरमात्रप्रतियोग्यपस्थापन एक्पदेनानुभव यिनुमशक्यत्वात् । लक्षणार्थं च न पदान्तरापेश्चा, तात्पर्यानुपपत्तेरंक्षणाबीज तया एयरमादेर पदालुमणासम्भात् । नच पदावेन स्मृतिहेतुत्वमपि युक्तम् , सम्बन्धिज्ञानस्येनैव स्मृतिहेतुत्वात् । पदवेन हेतुत्व तु दशब्दानु भरत्यारच्छेदेनै । तथाच एस्मादपि पदात् स्यादेगनुभर. ! दान्तेप्येकस्मात् पदादनुमरस्त्यात् ! शान्दज्ञानस्यान्वयविषयतानियमेन प्रति- योग्यन्तरस्य पदादनुपस्थिती तदमम्भात् । अन्वयाविषयक तु नच सि शाब्दज्ञान ·. २३० शास्त्रगुतावळी । वा-३८. म प्रसिद्धत्यादर नापादयितु टाक्यम् । अन्यथा याधन विषयानुमितिप्रति बन्धेपि परामगांदनुमितिमान स्यात् । यदिच तद्विपयानुमिति प्रतिरद्धा, तदन्यनिपयामितिस्तु तव्याप्यमानरूपायोपकारणाभावानास्ति, निम्पियकोटि स्वप्रसिद्धत्युच्यते, सदा ससाँगोचरयान्दानस्याप्यनिझेन तदापादनसम्भव । स्वमते ससर्गागोचरशा दज्ञानस्याप्यङ्गीकार एरस्मात् पदारप्यनुभवी दुगर । नच मन्मतेपि शादानुमरग्यानेस्पदजन्यत्यनियमान्नैकस्मात् पदा दनुभवप्रसङ्ग इति याच्यम्, अनेकपदत्वेन हेतुत्वे गौरवात् , लायन पदवेनैव हेतुत्वात् । किञ्च अनुभवायें पदान्तरापेक्षायाम युत्पन्नपदसमाभि गाहृतादपि पदात् स्वरूपानु विप्रसङ्ग १ नच व्युत्पनपदापे रेति वाज, पर्यायपदायत्पन्नादनुभवप्रमङ्गात् । नच व्युत्पनभिनप्रवृत्तिनिमित्तकपदापेक्षेति वाच्यम् , तादृशपदार्थान्तरप्रतीतिर्हि स्वरूपप्रनीती न कन्चिटुपयुज्यते । किञ्च सत्यवोत्येतावतापपत्ती पदान्तरययं स्यात् । नच विनिगमका भावात् सर्व सार्थमिति वाच्यम् , वैयात् पदान्तराप्रयोगमापादयन्त प्रत्यस्यानुत्तरत्तात् । अयथा घट कुम्भ क्लशमाहरानयेत्यादिवास्यस्याय दुग्नप्रसङ्गात् । अनन्तपदे ब्रह्मपदापेशयाऽव्यवधानस्यैव इतरस्माद्विनिगमक त्याच्च । लक्षगापि पदद्वयमात्रेण पपना नच ज्ञानादिपदसमभिव्याहार विना वाक्याब्रह्मस्वरूपविशेषानवगमेन मुख्यार्थमम्म धाप्रतीत , सत्यजाना नन्दात्मनो वाक्यार्थस्य पदद्वयादवारगमात् , तस्य सन्मात्रस्वरूपानति रित्तत्वात् । नच ज्ञानाटयभेदसायनिवृत्यर्थे ज्ञानादिषदमिति वाच्यम् , शाना जातत्वेन तत्सशयासम्भवात् । एकस्मिनेवाररणाना वरणव्यवस्थाया दूषितत्वात् । किच शादिपदाभावेपि सत्तानवधारणात्मक तज्ज्ञानस्य जातत्वेन जानाद्यनुभारफत्वरूपाकाभाया असम्भव पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तम्बधारणाजनकत्व सेति वाच्यम् , सत्याचधारणस्य जात स्वात् । किंच य कश्चिच्चद्र इत्यादि वाक्यस्य स्वरूपमयुक्त मिति निराकानक्षत्वप्रसन इत्यादि दूपण सध्यम् पिंच अनन्तपदस्य भेदमाननिषेधकत्वन शानभेदस्यापि निषेधात् सिद्धि । नच ज्ञानादमिध्यात्वपि मुपपयत इति वाच्यम् , जानादे सत्यपि सर्व विदामि' त्या स्थिर यात्मस्वरूपावधारणस्य 4 नच चद्रानरधारणजनकत्व ज्ञानायात्मत्वस्य तत एम ब्रझान त्य .

·चा-३८.] शतपणी-चण्डमारुतसाहता। २३१ স্থান নিয়ে সনথাম্বার 1 নন বিধিগ: খাবা- भावेन कल्लितनादायस्यैव सम्बन्धलात् चित्या सर्व परिपतति चित्म- स्थलमिद्धिः , मानपदाभावपि अनन्तपदेनैव एननमायमहकतेन भानतादा. म्यसिद्धः । योग्यताप्यरसण्डार्थत्वेनुपपन्ना । तात्पर्यपियार्थावाधी संग्यता, चन्द्रस्वरूपस्य पृथिव्याम्बाधितत्वेन प्रकृयादिवाक्यस्यायोग्यत्य. प्रगङ्गात् । कचियापत्ययोग्यस्याप्यस्ति, सेचनमसर्गस्य जले याघाभावात् । वाक्यायप्रतीत्युपायपदार्थोपथितिरासत्तिरित्येतदप्ययुक्तम् , पदजन्यार्थीपस्थिति मातत्यातिप्रसक्तत्वेन वाक्यार्थप्रतीत्यनुपायत्वात् । अन्वयप्रतियोग्युपस्थितेव तदुपायत्वात् । नच तात्पर्य विषयरस यस्सम्बन्धी तदुपस्थितिरासत्तिः, सच कचित् ससर्ग: चिदभेद इति वाच्यम् , प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यन चन्द्र स्यैर तात्पर्यविपरन चन्द्रोपस्थितेरनासत्तित्वमङ्गात् । नच प्रष्टरूप. प्रकासोपस्थितिरेवामत्तिरिति वाच्यम् , एव सति तम्या वाक्यार्थसम्बन्ध्युप- स्थितिन हेतुत्व चन्द्रोपस्थितेस्तु पदजत्योपस्थितित्वेन हेतुत्यमिति गौरवप्रमद्गात् । किञ्च वाक्यार्थमम्मन्थ्युपस्थितियन हेतुत्वे भूतले घट इत्यात वाक्यार्थमयोगमम्बन्धिना सयोगमार्यपारणादीनामुपस्थितरपि हेतुत्व- प्रसनेनासत्तित्वापत्ते. । पदाधे वाक्यतात्पर्मानुपपत्तिरप्यमण्डावते याधिका । पदस्य यदुन्नम् - ‘पदार्थज्ञानाद्वाक्यजन्यात् पुरुषार्थलाभे तर तात्पर्य वाक्य स्सपि सम्भवती' ति; तन्न, स्वरूपापरोक्षारधारणहेतुत्वाभावाद्वा पदार्थे वाक्यतात्पर्यम् , तस्य तदवधारणहेतुत्वपि वाक्यरूपकारणविशेषजन्य शानस्यैर निवर्तमत्वाद्वा? नाद्यः, एक मादपि पदात् नझारधारणसम्भ- वस्योक्तत्वात् । न द्वितीयः, अधिष्ठानापरोक्षगानस्य साधादशानविरोधिया- निदिध्यामनादिना प्रतिबन्धकभेदवासनानिवृत्ती पदजन्यनझावधारणादप्य. विद्यानिवृत्तेरावश्यस्त्वात् पदार्थे वाक्यतात्पर्यम्ल्पनस्य व्यर्थत्वात् । पदार्थ- स्यैकत्वे उद्देश्योपादेयभावश्चानुपपन्नः, शानाज्ञानयोरेकायोगात् । यतु 1- 'यच्छिद्र तत् खमितिवाद' त्यादि, तन्न, तत्र सं सेन नभिद्यत इति स्वरूपभेदाभापनिश्चयेपि स छिद्र न भवतीति जायमानो भ्रमः छिद्रशब्दवाच्यत्वावच्छिन्नभेदविषय एव से सच चाच्या, वाच्यत्व ·२३२ शास्त्रमुक्तावळी । पिभिष्टाभेदोपदेशादेय निवर्तते, प्रकृतेपि गान न सस्वरूपात् भिन्नमिति निश्रयेपि आनन्दभिन्न नरेत्यादिभ्रमः आनन्दवाद्यांच्छन्नभेदविषय इति आनन्दस्वादिविशिष्टाभेदोपदेशादेच निवर्तते । रिच सांपदामा लक्षकत्वे ब्रह्मणोभेदेऽनन्तशब्दविरोधात् भावनानुपपत्तिः । सत्यजानाद्यात्मत्वे एतच्छु- त्युपन्यासाराम्भवश्च । यदनोक्त- 'विशिष्टनाचिना सत्यादिपदेन वाच्यैकदेशस्य चैतन्यस्वरू- पस्य लक्ष्यत्वान्नानुपरत्तिरि' ति, तन, रिशिष्टै देशलक्षणायामपि शानत्या नन्दत्वादीनामिनानन्दत्यरूपविशेषणस्यापि विकल्पितत्योपपत्या ब्रह्मणि सत्य भेदाविरोधित्वात् । अजानाशात्मरेपि कल्पितमानत्वादिविशिष्टचिनो ज्ञा नादिपदस्य विशेष्यलक्षकत्वसम्भवान ज्ञानात्यात्मकस्वरूपसिद्धिरपि युक्ता । तत्वमस्यादिचाक्यमपि नासण्डार्थम् । तर यत् परस्परनिरूपितेत्यायनु मानमुक्तम् ; तदयुक्तम् , रक्तम्पो घट, अय घट इत्यत्र व्यभिचारात् । रक्तरूपगब्दस्य द्रव्यमाचित्लात् । नीलमुत्पलमित्यत्रापि व्यभिचार एव, नील- शब्दस्य द्रव्यपर्यन्तत्वात् । किञ्च द्रव्य घट इत्यत्र परस्परनिरूपिताकार्य- कारणपटपटात्मकद्रव्यगोचरत्वाद्यभिचारः । नच नव्यत्यासेन कार्यकारण भावाधिकरणद्व्यगोचर वाभारो विवक्षित इति वाच्यम् , नीलमुत्पलमित्यादौ व्यभिचारात् । नच परस्परनिरूपितकार्यकारणभावानधिकरणद्रव्यगोचरत्वमपि विवक्षितमिति वाच्यम् , नीलान्युःपलानीत्यादौ तादृशानेकोत्पलद्रव्यविषयत्वेन व्यभिचारात् । नच द्रव्यगोचरपदमात्रयटित रमेर विशेषणमिति। वाच्यम् , पाकादिना पश्चादपि नीलोत्पत्तेरुत्पले सम्भपाद्रव्यपदयात् । इदन्त्य स्याननुगतत्यादिदन्नीलमिति वाक्ये व्यभिचारो माभूदिति द्रव्यविशेषणमिति चेत् । एष सतीदमुत्पलमिति वाक्ये व्यभिचार एर । किंच पार्थिवे सुवर्णे सुवर्ण-तेजसमिति भ्रान्त पाक्ये व्यभिचार' । परस्परनिरूपितार्यकारणभावा- नधिकरणचेन ज्ञायमानद्रव्यागोचरपविभाया मुराण तेजः घटो द्रव्याम त्यादिवाक्ये व्यभिचारस, नहि तत्र परस्पर कार्यकारणभावो शायत इति नियम । नच तर प्रमाणत्यमेव याक्यविशेषणं विवचितम् , न ज्ञायमानत्व द्रध्यविशेषणमिति वाच्यम् ; तत्वावेदयत्यय विवश्शाया दृष्टान्ते साधन वैवल्यात् , विशेषणान्तरवैयध्यान । तदति तत्प्रकारकशानजनकत्वस्थ से ·सप्रकारक- चा-३८.] शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता। २३३ असिद्धेः, तदभाववति तत्प्रकारकशानान्यानजनकत्वधियक्षायां शानान्यज्ञानजनकत्वस्यैर व्यापले शेपवैयध्यात् । नचैवं हेत्वप्रसिद्धिः, सोऽयमित्यादी प्रसिद्धत्वाभावे सायबैकल्यापत्तेः । असण्डाभाषे न धैश्यर्य- मिति प्रलापस्याकौशलाकारगुतिमानत्यात् । प्रकारत्वविद्वेषिणस्तव तद्घटि- तनिरुक्तघसम्मवाच्च -- . मठाफाशः . यदप्युक्तम् - 'द्रव्यमानसम्बन्धप्रवृत्तिनिमित्तकत्व द्रव्यगोचरत्वम् , অনী दण्डी पुरुष इत्यन नव्यभिचारः, दण्डिज्ञानमित्याप प्रयोगादि' ति; तन्न, सिकतिलो देशरवारिलो देशरिस्कता अयं देश इत्यत्र व्यभिचारात् , तत्र देशे लुरिलजाविति देशे प्रत्ययस्य नियतत्वात् ; एवं तारकितादयो द्रष्टव्याः। 'औपाधिकभेदवत्पदाक' त्यादिहेतुरप्ययुक्तः, कुम्मखं परिच्छिन्नमित्यत्र व्यभिचारात् । कुम्भखस्य कुतश्विदौपाधिकभेदवत्त्वात् । नारि परस्पर- पदार्थनिरूपितोपाधिकभेदवत्पदार्थकत्व' विवक्षितम् , शब्दाश्रय इत्यत्र व्यभिचारात्; शब्दाश्रयपदार्थमहाफाशस्य मठाकाशात् भेदात् । नच पदार्थशब्दः पदजन्यानुभवविषयपर., अनुभवश्व मठाकाशस्यैवति न दोप इति वाच्यम् । - महत् ख कुम्भसमित्यनासिद्धः, तत्र स्वरूपस्यैवानु भवविषयत्वात् । पदजन्यस्मृतिविस्यभेदस्तु मटाकाशः शब्दाश्रय इत्यन- प्यस्ति । नच पदार्यतावच्छेदकापच्छेदेन परस्परार्थनिरूपितोपाधिकभेदवयम् , दादाभयपदार्थतावच्छेदक च मठाकाशेपीति न व्यभिचार इति वाच्यम् ; सूर्यसूर्यकभेदभ्रमदशायामेव जलसूर्यः करसहस्रशालीति वास्ये व्यभिचारात् । एवमय वारिस्थमेरुमन्दराद्यवृत्तिगुरुत्वविशेषाश्रय इति धाक्ये व्यभिचारः । एव मातर तत्प्रतिबिच पश्यतः शिशो. प्रितिषियोरक्यज्ञानपिधुरस्य अतिषिय इन मारति अपुजको अनिवारः। किन आपद्धनोपार्थक व्यक्तिभेदाङ्गीकारत्तय समानाधिकरणवास्यमाने हेतुसत्व व भचारः । प्रवृत्ति निमित्तधर्मभेदात् औपाधिकभेदरद्विशेषणरैय्यध्यै च । आसाद्धश्च, जीव अलाभेदस्य स्वाभारिकत्वात् । तृतीयहे तुरप्ययुकः, दण्डी दवदत्त इत्यन व्यभिचारात् । ननु दण्डदेवदचयोरा पाराधेयभावोऽस्तीत चत् ? तहि -- ·२३४ शास्त्रमुकावळी । [वा ३८. भ्रान्तोदीरिते तस्मिन्नेव व्यभिचार । किन्च यद्येवमेस्पदविशेषणस्य पदा न्तरार्थाधेयत्वाभारो विवक्ष्यते, तर्हि तत्पदस्य पदान्तराषिोपणत्वात् साधनवैकल्यात् साध्ययकरयच । यदन विकल्पदूपण 'तन कि सोऽय मित्यादिपदद्वय' मित्यादिना इतम् , वन, अभेदमावस्य बुभुत्सितत्वेन तत्ते दन्तायाभेदे तात्पर्यात् । नच तत्तेदन्तयोरुपलक्षणत्वमिति वाच्यम् , बलुतो य तत्तेदन्ताश्रयस्तदभेदमात्रस्य प्रागेर निश्चितस्याजिज्ञासतस्या तात्पर्यविषयत्वात् । तथाच तास तस्य विशेषणार याच्यमिति तात्पर्य विषय एव तत्तेदन्तासम्बन्ध इति कुतस्तस्य न गोध्यता ? तदिदमुक्त सोऽय मिति पदद्वय तत्तेदन्तयोरेवृत्तित्व बोधयतीत्यादिना । वाक्यार्थाभेदप्रति योगिनि तूपलक्षणम् , वाक्यामेदानन्वयात् , अभेदस्वरूपमानतानात् नाय स इति भेदभ्रमनिवृत्तिरप्यनुपपन्ना । अतो व्यथैवाभेदस्वरूपलक्षणा | अयथा देव दत्तोऽयमित्यतापि स भ्रमो निवर्तेत, अत्यापि सत्तानिश्चयानकत्वात् । ननु तत्पद विना तद्भेदभ्रमनिवर्त्तकसत्तानिश्चयो न जायत इति चेत् , किं तत्पदसमानार्थकपदप्रयागेरि न जायते? तत्त्वप्रकारकशानजनक तादृशावधारण जामिति चेत् , व्युत्पत्तेरवधारणे कथमुपयोग १ व्युत्पतिस्सस्कारद्वारा ज्ञानहेतुरिति चेत् , तर्हि तत्त्वप्रकारकावधारणमव भेदभ्रमविरोध त्यायातम् । ननु तादृशरिशिष्टनाना चीनलक्षणाज यविशेष्यावधारणमेर भ्रमविरोधीति चेन्न,- प्रत्यभिशाप्रत्यक्षस्य तत्वविशिष्टावधारणस्यैव तादृशभ्रमविरोधित्वदर्शनात् लाघ वाच्च तादृशविशिष्टज्ञानस्यैव ताशभ्रमविरोधित्यात् । किंच यद्यभेदमात्र प्रतीतिविषय , न तत्तेद ते, तदा तात्पर्यविषय भूतस्तत्तेद ताश्रयाभेदा न प्रतिपादितस्स्यात् । अभेदस्वरूपमात्रप्रतीत्यङ्गीकारे तद्विषयस्याभदस्य तर मते तनेद ताश्रयाभेदादन्यत्वत्यैव वाच्यत्वात् , अयथा वास्यावाद नासत्यादिसमस्यदक्षस्यसभावानुमने ज्यामिका दुरुद्धरत्स्यात् । नियोग पदार्थ, इतरातिनियोगस्तु तद्धिन एव वाक्यार्थ , वाक्यार्थस्ससर्ग इत्यन ससर्ग पदार्थ, वाक्यार्थत्वससगैस्तु तद्भिन एर वाक्यार्ध इति त्वनपरिहारासम्भवात् , बाक्यार्थत्वादिप्रतिपादनात्तदप्रतिपार- नाचारापाहतत्र तथा व्यास्था - ·वा-३८.] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। २३५ यदुकम् • पदार्थकदेशे ऽन्वयाव्युत्पत्तिरिति; तन्न, सर्वं हि वाक्य एकपदप्रतिपनविशिप्ये ऽपरपदप्रतिपन्न विशेष्यससगै शोधयतीति नियमः अन्यथा समानाधिकरण व्यधिकरण च कृत्समेर वाक्य लक्षक स्यात् । यदुक्त 'विशेषगयोश्चाभेदामावेन तदवच्छेदकतयान्वयो वाच्य' इति; तत्तधैर, प्रकृतेपि तत्सम्भवात् ; नारच्छेयान्यूनकालीनत्वमवच्छेदकत्वम् , दण्डी पुरुष इत्यर दण्डस्याविशेषणत्यप्रसङ्गात् ; नवेष्वापत्तिः, सफल तान्त्रिव्यवहारविरोधात् । . नाद्यः - किञ्च - किं प्रमाणमाने व्यापकानां त्वदुक्तावच्छेदकतयान्ययस्वभावा- देव कल्प्यते, उत व्यधिररणरास्यस्वाभाव्यात् , समानाधिकरवाक्यस्वा- भाव्याद्वा? प्रत्यक्षादिषु न्यूनकालस्यापि विरोध्ये प्रतीतेः नद्वितीयः, दण्डयभार इत्यादी अभावसम्बन्धन्यूनकालत्वाद्दण्डस्य । नतृतीयः, दण्ही भोश्यत इत्यादौ दण्डादेवाझ्यार्थभाजनसंसर्गन्यूनकालोनत्यात् । किचाभेदारच्छेदकत्वरूपान्वयः प्रतिपाद्यत इति विवक्षितम् , उत वस्तुतो ऽस्तीति ? नाद्यः, अपदार्थवादवाक्यार्थत्याच्च । किञ्चैवमप्यभेदान्वयः पदार्थ देो नैवेति व्यर्थः प्रयासः । अपिच पदार्थस्य वाक्यार्थेनान्वयाव्युत्पत्तेः कथमभेदापच्छेदकतया तदन्वयः । किश्च एकपदार्थस्य सर्वस्य इतरपदार्थेन एकरूपान्वयस्तगापि नास्ति, विशेष्ययोरभेदेनानन्वयात् ; यथाकथञ्चिदन्वय मात्र तु अस्मन्मत एव सुवचम् । विशेषणयोस्सामानाधिकरण्येन विशेष्ययो थाभेदेनान्वयात् । तवतु विशेषणयोर्न कथञ्चिदप्यन्वयसिद्धिः, अभेदावच्छेदक खेनाभेदमानान्वयसिद्धेः । पदार्थतारच्छेदकस्य पदार्थान्वयितया केनचिदन्वय मान मन्मतेप्यस्ति । अभेदपदार्थतावच्छेदकयोरयच्छे यावच्छेदकभावप्रतीती अभेदस्य प्रकारत्वविशेग्यवान्यतरप्रसङ्गध । अबच्छेद्यावच्छेदक्ससर्गप्रतियोगि भूताभेदस्य वाक्योभ्यतया विरम्यव्यापारप्रसङ्गाश्च । नद्वितीयः, एवमपि पदार्थकदेवायोरेवान्वयप्रतीतेः । सरूपतोऽपच्छेदकतयान्वयोपि वाक्यार्थाभेदेनैव, ननु पदार्थेन । किञ्च नीला अलकेति भ्रान्तोनौ नीलवस्य स्वतोप्यव- च्छेदकत्व न सम्भवति । नच तत्रापि लक्षणा, नीलापलामन्यस्मादरिश ·शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. यदत्तया भगना- पात् , द्वयोरपि विशिष्टाभेदतात्पर्यकत्वात् ; अनुपपत्तिप्रतिसन्धानाभावाच्च । किंच - विशेप्ययोरभेदे भाममाने विशेषणयोरभेदमानामावेपि तदपच्छेदकतया न्ययो वाच्य इत्यस्य विशेष्ययोरभेदे भासमाने तदभेदान्यूनकालीनधर्मस्यैर भान न न्यूनकालीनस्येति पलिनार्थ ; अपच नियमो निनि पन्धनः, अन्यून कालीनधर्मोपरक्तमुद्धेरिव न्यूनकालीनधर्मोपरक्त युद्धेरप्युद्देश्यत्वे तत्प्रतिपादन सम्भरात् । तस्मात् न वदुक्तमवच्छेदऊत्य साधु, एप तात्पर्यविषयीभूतेतरान्वयधीस्तत्वमवच्छेदकत्यम् ; नच फाकवद्देवदत्त गृहमित्यन काकस्यापि विशेषणत्यप्रसङ्गः, यहत्तया शात एव इतरान्वयधी तात्पर्यविश्यीभूतेत्यर्थात् ; एतदन्यय ज्ञात्वैव इतरान्वय, जानास्थित्यभिमाये यद्यावर्तक प्रयुज्यते नत्वेतत्सहचरित धमांन्तर शत्या तेनेतरान्वयं जाना- स्विति, तद्विशेषणम् , याकरतु तत्सहचरितमूलगत्यादि शात्या देवदत्तगृह जानावित्यभिप्रायेण प्रयुज्यत इति न विशेषणम् । तदिदमाह नतअलि: 'या मनुष्यः शापूरकारी भरति सोमवेण नमिलेन मानिमित्तमुरादत्ते घेदिकां पुण्डरीक ये' ति । इदम सत्तेदन्तादिपि राम्भयति, तस्मादेवपदविष्णस्य इतरपदविरोपेग सममभेदावरस्तादियोग- न राम धर्मधर्मभारः पिरोपणत्या पदान्तरविशेषेण समं धर्मधाम भार: पिणेन सम सामानाधिकरणेनान्वर रविन पदापय पदार्थक देदोनान्ययममः। यदपीदमुयम् --शिष्टं विमादन्यदेय, अन्यपा देवदये गि. दानी दण्डी न भरतीति प्रनीतिविरोधात् ; गय गा पहाभापयिषयर, तदन्योन्यामारस्य दिपपरे सिरका सलीम, अपामापम्प म भेदयस्पविरतार, कदानिमाम्पमा पर तत्पन्नाभागा- पाल नरिमनगि त रापामाधान सदगागा भन्याभरापाषामापाप गरीयोगितामा दापगमेनागा METRITI पर । ए पी ना Eta मानमा पनि बतियोगिरः, त? न मामा, भन्मतामागिनांगर ·वा-३८.] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता। बच्छेदकारच्छनो नास्तीति वाच्यम् , अभारम्प प्रतियोगिना सहेर विरो- पात् ; विशेष्यस्य रिशिष्शानवत्वपके सातत्यपस्थायोगान्च । तस्मा- विशिष्टयोभैदान तयोरक्यप्रतिपादन सम्मपति । अस्मन्मते विशिष्टभेदो न स्वरूपाभेदविरोधी, तस्यानिर्वचनीयत्वात् । अतो दण्ऽमय धूम गन् यहि- मानित्यभेदप्रतिपादन सम्भाति । तत्वममि सोऽयमित्यत्र नुन सम्भवति, विशेषणयोरमेदायच्छेदकतया धूमाग्न्योरियान्वयासम्भवात् । तरमाष्टमणया वाक्यमरसण्डार्थमिति । तदप्यनेन निरस्तम् , त्वदुक्तापच्छेदयतयान्वयासम्भव स्योत्तलात् । विशिष्ट विशेप्यादन्यादेत्ययसिद्धम् , तथासति दण्डससर्ग- ददायामपि नाय दण्टीति प्रत्ययप्रसगात् , दण्डकुण्डलसरार्गददाया दण्डी कुण्डली नेत्यपि प्रयोगप्रगङ्गात् । मानाभावाच्च न विशिष्टभेद. । यदुक्ता नुमनश्च कालविशेषाच्छिन्नविषयत्वात् कादाचिक विशेषणावच्छिन्नप्रति. योगिताकरिशेप्यभेद विशेषणात्यन्तामावस्य कादाचित्क सम्बन्ध वा साधयेत् नतु विशिष्टभेदम् , कालावच्छिन्नविषयत्वादेव । नहि विशिष्टस्य विशेष्य- भेद: कादाचित्कः । अत्यन्ताभारस्यच भेदबुद्धिविषयत्वे न विचिद्वाधकम् , घटात्यन्ताभावाभावप्रतीतेलांधवानतिप्रसङ्गाभ्या घटविषयत्ववदिहापि तत एवात्यन्ताभावविषयत्वकल्पनात् । अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिदेशत्व कालभेदे नोपपद्यत एव । अन्यथा प्रतियोगिफालेप्यभावस्य विरोधात् देशान्तरेप्य- भावो न स्यात् । देशभेदस्याविरोधहेतुत्वे यथाप्रमाण कालभेद कथन विरोधपरिहारकः । भावाभावयोर्विरोधाङ्गीकारो हिन राजाशानिवन्धन अपितु प्रमाणनिबन्धन । तच प्रमाण मावाभावयोर्विरोधहव तयोर्देशकालभेदेना विरोधेपि तुल्यम् । प्रमाणातिलड्यनेच देशकालभेदेपि तयोसिद्धिर्न स्यात् । एतेन तथाप्याश्रयभेदाभावे तदयोगादिति निरस्तम्, यधाप्रमाणमाश्रयभेदस्येव कालभेदस्याप्यविरोधहेतुत्वात् । प्रतियोग्याश्रये अमावसम्भवेच कालरक्षणो पाधिभेदात् , औपाधिकभेदाङ्गीकारेपि कदाचित् प्रतियोग्याश्रये तस्मिन् कथमभाव: स्यात् । नोपाधिकभेदाङ्गीकारमानेण कादाचित्क प्रतियोग्या श्रयत्वमपि गच्छति । किञ्च - स्वाभाविकभेदस्यैवान्यन भावाभावाधिकरण योर्दर्शनादीपाधिरभेदाङ्गीसरेप्यभावो न स्यात् , लाघवेन भेदमारस्यैवा विरोधप्रयोजकत्वे च दण्डसंसर्गदशायामेन कुण्डलविशिष्टभेदस्य सत्वात् , ·२३८ शास्त्रमुक्तावळी । दण्डाभाव. स्यादेन । यथाप्रमाण कालोपाधिकभेदस्यैवाविरोधहेतुत्वाङ्गीकारे च लाघोन कालभेदस्यैव तत्प्रयोजकत्वकल्पन युक्तम् । आश्रयस्वरूपस्य सम्पन्धत्येपि न प्रतियोगिकालेभावप्रसङ्ग , यथाप्रमाण कालविशेषएव तत्स म्बन्धस्यात् । अन्यथा ताप्यगते । नह्यौपाधिक्भेदानीकारमानेणाश्रयस्वरूप मभावश्च गच्छति, येन प्रतियोगिदशाया सम्बन्धो न स्यात् । नच देव दत्तवति दण्डी नास्तीति प्रत्ययो विशिष्टभंदसाधक , तस्य देशकालभेदवत् प्रतियोगिनि प्रतियोगितायच्छेदकाभावस्य भावाभावविरोधहेतुतासाधकत्वात् । तथाच प्रतियोगिनि प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धकाले प्रतियोग्यभावयोरैकाधि- करण्याभावनियमाविरोधः । । किञ्च तत्वमसिवाक्यस्य एकप्रातिपदिकार्थमानपर्यवसाने पदार्थशोधक वाक्याभ्यामेव तदस्य सिद्धत्वान्महावाक्यवैय्यर्थ्यम् । ननुच महावाक्य विना न जीवनह्मणोरभेदबोध इति चेत् ? न, स्वरूपातिरिक्ताभेदासिद्धे. । महावाक्य विना भ्रमसशयन्निवृत्तिन जायत इति चेत् १ न, अभेदावधारणे सति तदयोगात् , स्वरूपस्यावधारितत्वे तदभिनस्याभेदस्यानधारणासम्भवात् । स्वरूपस्य पदार्थशोधवाक्येनैवावधारणात् अप्रयोजकत्वच । नचैकथैवानद्रष्टव्य मिति श्रुतिविरोध , किमनयाभुत्या ऽभेदेन ज्ञान विधीयते, उत स्वरूप- मानज्ञानम् नाय , नीलोत्पलादाविव सखण्डार्थत्वाविरोधात् । नद्वितीय , 'सख्यायाविधार्थेधे ' ति धाप्रत्ययस्य विधा) विधानात् , विधाशब्दस्य धर्म परत्वात् । नच ब्रह्मणि द्रष्टव्यप्रकारस्यापि बहुत्वात् द्वैतिमते विरोध इति 'नेहनानास्ति किञ्चने' ति प्रकृतस्य प्रपञ्चस्य परमात्मशरीरत्वेन द्रष्टव्यत्व नतु स्वतन्त्रतयेत्येवम्परत्वात् । अन्यथा ब्रह्मैव द्रष्टव्यमित्येतावता सिद्धौ एक्धेत्यस्य वैय्यात् । नच चैतन्यातिारतम्य मिध्यात्वेन शास्त्र प्रतिपाद्यत्यायोग , भेदसत्यवस्थापनात् । जीवत्वब्रहात्वविशिष्टाभेदज्ञानस्यैव भ्रमसशयादिनिरर्तकतया तस्यैर सन्मूलाजाननिवर्तक्याच ! जीवनात्व रूपेण काल्पनिक क्षेप' त्यसमापिफमेदवोपास्यारिवात न जपा जपेपर शानासम्भव । युतचैतत् , स्वरूपमानशानस्य पदार्थस्वरूपशोधकेनैव जातत्वात् । नन्वेय तत्यावेदकत्य न स्यादिति चेत् ? तर्हि क आत्मेति सरूपमात्रभुत्साया प्रवृत्ताना वाह्यागमानामपि चद्रीत्याऽमसम्पमात्रपरत्यार वाच्यम्, ·चा-३८.] शतषणी चण्डमारुतसहिता। २३२ तत्वावेदकत्वमसङ्गः । ततश्च वेदान्ताना तत्यावेदकत्वमितरेषा नेति व्यवस्था न स्मात् । वैदान्तेभ्यो जडत्वपरिच्छिन्नत्वमेदादिसायनिवृत्तेरन्यैस्तदनिवृत्त. रस्थेति चेत् । तर्हि ससण्डार्थत्वेपि न तत्वावेदकत्वविरोध । वस्तुतस्लु ससण्डार्थत्य एर उक्ततत्यावेदकत्वसम्भवः, स्वरूपमानारधारणस्य सह्याम्मै- जंदत्वेपि असयदानित्यत्वभेदसशयाद्यनिवृत्ते. । यच्चोतमरसण्डार्थत्वाभारे वाक्य निर्विषय स्यादिति, रान, समानाधिकरणवाक्यस्य विशेष्याभेदविषय त्वात् । दण्डो घटकारण धूमयान्यहिमानित्य दौ त्वदुत तादात्म्यादेरभावात् त्वयापि तस्य विशेप्याभेदविषयत्यकथनाच्च सचाभेदरससर्गस्तदन्यो वेन्यन्यदेतत् । , यदपि तत्यमसीत्यस्य तदाश्रितत्यपरत्वे दूपणमुच औपाधिकोही' त्यादि, तन्न, भेदसत्यत्वसाधनात् । 'यथाह्यमि' ति श्रुतिस्तु यया नौपाधिक भेदपरा तथावश्यते । 'एकोदेव.' 'सएपदहे' ति श्रती चान्तर्यामिपरे । 'मवाएपभूनानी' ति श्रुतिस्तु भूतानि सृष् वा तर जीर प्रवेश्य राम. कृष्णादिरूपेणावतीर्य सौप्यसर्वज्ञवधाहर नास्त, यत एव सप्तृत्वनिय तृ- त्वादिक परमात्मन एवं अतोऽय परमात्मा असदृश निर्विकार इत्यवपरा स्यात् । अथवा स्वयमेव प्रविश्यामूढोपि मूढ इव बाल इव व्यवहरन तत्त- द्यापारेषु नियमनेन लीलारसमनुमवनास्ते मायया स्वसम्ल्पनैव, इत्येवम्परा "कीडनरिव' 'यन्तारूढानिमायये' त्याद्यपुगृहणानुमारात्, मायावयुन ज्ञानमि' ति मावाशब्दस्य सङ्कल्पात्मकरानयाचित्वावगमात् । त्वयापि सर्गक्तुस्सशस्य नहि मूढत्व वक्तु दाक्यमित स्वरूपमात्रलक्षणाया वाच्यत्वात् । तत्राप्येऊपदलणाया एवोचितत्वात् । अद्वितीयस प्रपञ्च सत्यत्वसमर्थनादेव निरस्तम् । समानपदच शानरूपतामपि निषेधति मानान्तरानुरोध च विकारादिनिध युक्त । 'अनेनजीवेने त्यत्र जीवशब्दस्तु आनरुद्धपर इति तैरेवोत्तम् । स्यात्, धाल एव यत्वणुचे दूषणम् , तन्न, 'एपोऽशुरात्मे' त्यादिबहुश्रुतिविरोधात् । श्रुतौ महन्छब्दश्चार्या तरेपि प्रयोगादन्यपर । नच अणुचे प्रन्यात्यानुपपत्ति , अगा रेप जमराचिस्थत्य प्रन्य उत्वात् । तदन्यम्य पारननीकारात् ।

·२४० शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३८. मानसप्रत्यक्षत्वे आत्मत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । महत्त्वस्य रूपचदप्रयोजकत्वात् । नच विरुद्धदेशे युगपत् सःसाग्रयोगः, ज्ञानस्य व्यापित्वेनोपपत्तेः । नच तदाश्रितत्वस्य सदायतना इत्यादिनैव सिद्धेरितरबैग्यर्थ्यम् , 'सर्गः प्रजा स्सदायतना' इति सामान्येनोक्तस्य विशेष उपसहारात् । तजातत्वेपि न दोपः, शरीरविष्टिविषयत्वात्तत्वमसिश्रुतेः । विशिष्टस्य च तज्जन्यत्वात् । 'सन्मूला' इत्युक्तोपसहारत्वान्न वैय्ययमपि । तदधीन वेपि न दोषः । नच तत्र धान्यशब्दो न धान्याधीनत्वपर, किन्तु तण्डुलस्वरूपपर इति चाच्यम् , 'घिनुही' ति श्रुतपीणनहेतुतया धान्यमसीत्युक्तत्वेन प्राणयित्रयीन त्वस्यैव वस्तुमुचितत्वात् । एतदभिप्रेत्यैवोक्त वैय्याकरणैः . 'धान्याना भवने क्षेनेखनि । त्यत्र धिनोतीति धान्यमिति ‘कृत्यल्युटोबहुल ' मिति कर्तरिण्यत्, अस्मादेव निपातनादन्त्यस्य लोप., हकारस्य चात्त्वम् , 'धान्यमसि चिनहि देवानितिहि दृश्यत' इति । अस्य धिनुहीत्येतदुपपादनायोक्तो धान्यशब्दो धिनोतेयुत्पन इत्यभिप्राय. | सच धान्यशब्दो जातिविशेष योगरूढ इति धान्याधीनत्वमेवार लक्षणया धान्यशब्दनोच्यते । तदधीन वस्यापीत्यादिक तु परिहतमेव । यदधीनेत्यादिवचन च ब्रह्मसत्तातिरिक्तजीवसत्तायास्त्वयानङ्गी कारात् अप्रमाणमेव तव स्यात् , अस्माक तु त्वन्मते अनादेरपि जीवेश- भेदस्याविद्याधीनत्ववत् नित्यस्यापि जीवस्य भगवदधीनत्वादुपपन्न पदधीने. त्यादिवचनम् । अतिदेशेपि न दोषः, अनादत्ते ब्रह्मदत्तराब्दप्रयोगयत् अतस्मिस्तत्प्रयोगस्यैवातिदेशज्ञापकत्वात् , त्वम्पदमुख्यार्थत्वाच्च । नच श्रेत केतो ब्रहासारूप्यस्य बाध , नित्यत्वादेरेव सारूप्यत्वात् । यच्चातत्त्वमसीति च्छेदे दूपण 'भेदप्रतिपादन पत्य ' मिति; तर, 'तदैव आहु' रित्यत्र वादिप्रसजितासत्वनिषेधवत् वादिप्रजिताभेदनिपेघसम्भवात् । युक्तच स्वस्यैव स्वातन्त्रयेण यतिपयप्रजामूल 7 कतिपयायतनत्व कतिपय प्रतिष्ठान च मन्यमानस्य सातन्नरभ्रम फसिद्धमेन वारयितु तत्सर स्वातन्त्रण सर्वापेक्ष ब्रह्मगि प्रतिपाद्य तादृशात् सतन्नादन्यस्त्वमसीत्येसम्परत्वम् । वस्तुतस्तु देवादिशब्दाना शरीरपाचिना शरीरिपर्यन्तत्वात् सम्पदमपि थे। केवन्तयामपर्यवसाय त्या सामानाधिकरण्यमुचितम् । नता.स्म राचसाप- ।

·, - . वा-३८.] शतपणी-चण्डमारतसहिता। न च निर्षिशेपगोचरप्रत्यक्षादिभिरनैकान्त्यम् , तेपामन्यत्र प्रति क्षिप्तत्वात् । पराभिमतनिर्विकल्पकस्य निश्शेपोन्मूलनात् । एवं वाक्यत्वादिति प्रागुक्तश्च हेतुरनुसन्धेयः । यद्वा - किमनुमान केशन सत्यजानादिवाक्य श्रवणसमनन्तरं निपुणनिरूपितनीति परि- शुद्धबुद्धीनामपि विशिष्टवाक्यार्थबोध एव जायते, यथा सगुणब्रह्मादि परतया भवदभिमतवाक्यश्रवणे; न चैतदपहवमर्हति, सर्वेप्वपि वाक्येषु विशिष्टवाक्यार्थबोधापह्नवप्रसङ्गात् , न च तत्साहसि कानां पश्यतोहराणां भवतामपीप्टम् । अतो ऽनन्यथासिद्धानन्तर्य नियमाधिगमादन्यत्रेवात्रापि स्वानन्तरभाविविशिष्टवाक्यार्थवोधं प्रति करणत्वं प्रत्यक्षत एव सिद्धम् । बाधशङ्का निरस्तेति । अतस्सिद्धं सखण्डपरं ' तत्वमसि ।। सत्य ' मित्यादि वाक्यामिति । इति शतपण्यां अखण्डवाक्यार्थखण्डन- अपत्रिंशो वाद । तु प्रागेव तिष्ठा यन शाश्वती । " इत्यादिवचनेन ब्रह्मणस्सर्वशब्दवाच्यत्वात् । अपृथ क्सिद्धधर्मयाचिना च धर्मिपर्यन्तत्व शुक्लादिशब्देषु दृष्टम् । अतएव आदाणो यजेतेत्यादिकः प्रयोगश्च मुख्यो भवति । एवचाभिमुखास्थित जीयमेव श्वेतकेतो इति सम्बोध्य तस्य स्वविशेषणकब्रह्मप्रतिपत्तये अय समानाधिकरणनिर्देशः । नच त्वशन्दरसम्बोध्यमात्रवचनः , मझणस्सर्व- शब्दवाच्यत्वस्मरणात् । तथाच एषत आत्मा सर्वान्तर' इत्यत्र सामान्य- तस्सिद्धस्य सर्वान्तरत्वस्य तआत्मे ति विशेषे उपसहारवत्, इहापि 'सन्मूला' इत्यादिनोक्तस्य सर्वान् प्रत्यात्मत्वस्य विशेषोपमहारार्थ तत्वमसीति नाधिकरण्यनिर्देशः श्वेतकेतुविशिष्टब्रह्मप्रतिपादने श्वेतकेतुशरीरकत्वस्या- ३१ सामा-

·२४२
शास्त्रमुक्तावळी ।
[वा ३८.
र्थात् सिद्ध । जायस्य परमात्मशरीरत्व तु श्रुतिस्मृतिशतसिद्धम् । शरीर
लक्षण तु जीवेश्वरैक्यभङ्गे द्रष्टव्यम् ।
इति चाधूल कुलतिल कश्रीनिवासाचार्यपादसेवासमधिगतपरावरतत्वयाथात्म्येन
तदेकदैवतेन तच्चरणपरिचरणपरायणेन तत्प्रसादलब्ध
महाचार्यापरनामधेयेन रामानुजदासेन विरचिताया
शतदूपणीव्याख्याया चण्डमारुताख्याया
अखण्डवाक्यार्थभगो नाम
अष्टत्रिंशस्स्कन्धः।

·बा-३१.] मतपणी-चण्डमास्तसहिता । श्रीरस्नु । अथैकोनचन्चारितो यादः । श्रुतिकिरीटनिरूपणनिर्भरप्रसरयैव विया परिमोधिताम् । मुविमलां पदवीमदवीयसी भजत माधवभक्तिमयीमिमाम् ॥ भावरूपं यदनान ये जनाः परिचक्षते । सच्चिते तत्तथाभूतं निश्चिन्वन्ति विपश्चितः ॥ एवं सज्ञानमुपिततत्वज्ञानविनातं - प्रत्यक्षानुमानागमै वरूप - मित्यर्थः । यादार्थ रागृहमनामानिराधारसत्पनहेतुमप्यार भावरूप मिति । प्यदज्ञानम् - यशानाभावम्, अहमग इत्यत्र प्रनीयमानम् । यदा यदान मित्यत्राज्ञानशब्देनाहमज्ञ इत्या प्रतीयमानमित्यर्थो विवक्षितः । एतरपिहित इटिसादभापत्रमजानन्ता भ्रान्त्या भावरूपमित्याचक्षते । तदिति । शाना. भावरूपमज्ञानमित्यर्थः । तथाभूत मिति थाशब्देन भावरूपपरामर्शिना चिविषय भावप्रधानेन भावरूपत्वमुच्यते । भवतिश्च प्राप्तिवाची, " भूमातावि" ति धातुपाठात् , यथोच प्रमाणभूत जाचार्य इत्यत्र वैय्यटे "वृत्तिविषये प्रमाणशन्दः प्रमाणत्वे वर्तत" इति , ततश्च तथात्व भावरूपत्व प्राप्त मावस्सद्भारो रूप.- धर्मा यस्य तत् भावरूपम् - विद्यमान- मित्यर्थः । यद्यपि भावरूप यदज्ञानमि' सन भावरा देनाभावव्यारत्तभावो गृह्यते, तथापि भावः स्य सत्तामानपरत्वमवस्तीति तथाशब्देन विद्य- मानस्यपरामर्शो युज्यते । यद्यपि नायमर्थः प्रातः, प्रकृतपरामर्श च तचन्दः, तथापि प्रयुक्त शब्दोपस्थितियोग्यतामानात्तत्तथाभूतमियनेन तत्परामर्शः अज्ञानस्य भावत्वकल्पनायामशानमेन हेतरित्युक्त भवति । तधाचाज्ञान मूलत्यान तदुक्तरूपादेयतेति हृदयम् । अज्ञाने ति | अज्ञानशब्देनानादि. पापपासना खने, तस्य तत्वज्ञानविरोधित्वस्यानादिपापवासनादूषितेत्यादिना भगवता भाष्यकारेणाभिधानात् : लोके भ्रान्तिहेतुतयोक्ततत्वज्ञानामावस्य दुभव रित्यनेनोक्तम् । प्रत्यक्षे ति । इदमर्थापत्तेरप्युपलक्षणम् । - ·शास्त्रमुक्तावळी । मज्ञानं प्रतीयते । तत्र प्रत्यक्षन्तावदहमन्नो मामन्यच न जाना मात्यादिरूपं सर्वसम्मतम् । तल्कि भावरूपमज्ञान विषयीकरोति उताभावरूपमिगते विवेचनीयम् । न तावदभावरूपम् , अभावो हि प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपण , ततश्च ज्ञानामावप्रतीतिर्ज्ञान ग्रहणमन्तरेण नोपपद्यते, ज्ञान विषयनिरूपणाधीननिरूपणमिति , प्रत्यक्ष तावदि ति । निरूप्यत इति शेष । लदेव निरूपति अहमज्ञ इति । रूप मित्यनन्तर प्रत्यक्षमित्यनुपज्यते । अथवा- अह्मज्ञो मामन्य जानामीत्यादिरूप प्रत्यक्ष तावत् सर्वसम्मतमित्यन्वय | भावविषयत्वाभाव विषयत्वविप्रतिपत्तावपि स्वरूपे न विप्रतिपत्तिरित्यभिप्रायेण सावदित्युक्तम् । नानाऽजानवादेऽहमज्ञ इति मामिति च ब्रह्माज्ञानपिपरम् , अन्यमित्येतदवस्था ज्ञानविषयम् , एतच्च त्वदुत्तार्थ न जानामि शास्त्रार्थ न जानामोपादेरप्युप लक्षणम् । एसाजानवादे तु सर्व तद्विषयमेव । मामन्य च न जानामीत्ये तदहमश इत्येतद्विवरणरूप या । नन्वहमश इति सामान्येन ज्ञानमसिद्ध मेवेत्यत्राह सर्वसम्मत मिति । जनुभवमपर पत स्थानहत्वात्, सर्वन ममायमनुभवो नास्तीति सुशकत्वानार विवदितव्यमिति भाव । भावरूप मिति । ज्ञानाभावातिरिक्तमित्यर्थ । अभावत्वमपि भावरूपाशानस्यास्त्येवेति पक्षे ज्ञानावस्थाविशेषातिरिक्तमित्यर्थ । अभावनाने प्रतियोगिमानस्यारश्य म्भावात् प्रकाशमादे प्रतियोगिज्ञानस्यापि ज्ञानावश्यकत्वात् अनु यवसाय चादेपि सामग्रयास्सलेनानुव्यवसायस्यावर्जनीयत्वात् राधाभावेन ब्रान्तिकल्पना योगाच्च ज्ञानसामान्यामावगररूपत्वमहमश इति प्रतीतेनोपपद्यत इत्याह अभागोही ति । भावान्तराभानवादेपि अभावत्वेन प्रतीतिदशाया प्रतियोगि निरूपणाधीननिरूपणत्यमस्त्येति भाव । न पेल प्रतियोगितानसत्वान् ज्ञानसामान्याभावग्रहामम्भव किन्तु प्रतियोगिभून मागविषयाभूतार्थविषयकशान सवाच्चेत्याह ज्ञानभि त्यादिना । अतु प्रतियागितरानज्ञानम् , अथापि न दोष , अहमर सि हि ज्ञानातिरिसपटाप्रविस गाभावा यता .

·चा-३९.] शतपणी-चण्टमारतत्तहिता। २४५ विषयेण सहैव गृह्यते, ततश्च यद्विपयस्य ज्ञानम्याभावो व्ययजि होर्पितत्तद्विपय ज्ञानं तदानीमेव सज्ञातमिति कयन्तदभाव गृह्यते, ना ज्ञानसामान्याभाव इत्यागप, पटाद्यविपयाज्ञानमप्याजनीय मेरेत्यार नान मिति । दिनभणमानानुवृत्तोपाध्यपच्छिनकाले साहित्यविर भया विपयेण सह गृह्यत इत्युक्तम् । । विषयमानस्य ज्ञानज्ञानकारणत्या दभावप्रतियोगिभूतजानजाता यवहितपूर्वस्मये विषय नानमस्त्येोत्यर्थ । यद्वा सहैव गृह्यत इनि शानज नत्रार्थपिय विभितम् । ज्ञान नानस्वामिययत्वे हेतु जानं विपये नि । यता ज्ञान विपनर्मित् मानमर्थमपि विपचीररोति अत एर हि ज्ञानस्य विषयनिरूपणाधीननिरुपणत्य युज्यते अन्यथा विषयनिरूपणाचीन निरूपणत्व कुतस्यादिति भार । ज्ञानानात् प्रागर्थज्ञानसत्त्वेपि तस्य प्रतियोगि ज्ञानव्यरहिततया अभावज्ञानमालेऽभावनाभावग्रहण स्यादिति शक्कामपाक प्रतियोगितानस्यैवार्थविषय वमुक्तम् । नन्वर्थस्य प्रतियोगिज्ञानविषयवाभावपि शानाभावग्रहो न सम्भवत्येत्र, प्रत्यभस्य विषयजन्यत्वात् , प्रतियोगितान जनाविषयशानस्य च पी सरचेन पूर्व जानाभावाभावादिति चेन , - प्रतियोगि ज्ञानस्य तृतीयश्चणे अभावग्रहणसम्भवात् , विपयनानतृतीयक्षगोपनप्रतियोगि नानादभारग्रहणसम्भाच्च । विषपज्ञानद्वितीयक्षणोपनप्रतियोगिज्ञान द्वितीयक्षण एपाहमश इति जानमित्यन किमपि मानमस्ति? कल्पने च करताभावविषयत्व यथोपपयते तथैा कल्परितुमुचितम् । ननु मानापरोक्ष स्यैर विषयनिस्पणाधीनता, ज्ञान गुण इत्यादिशब्दात् नर्थेन रिनापि ज्ञानस्य प्रगति , नचात्र ज्ञानजान प्रत्यक्षम् , मिनु स्मरणमेव, अतो मार्थज्ञानमपेयत इति चेन,- सप्रतियोगिषपदार्थप्रतियोगिरामाषप्रत्ययस्य प्रति योगिविशिष्ट प्रतियोगितानसाध्य रनियमन् । अतएस हि पटसयोगो मास्ति चन्दनेच्छा नास्ति गनुदेपा नास्तीत्यादिकपणे प्रत्यक्ष भवति । यद्विप यस्ये ति । यदि यर्थ परिगयते । अर्थविषयाजानाभायो हि अहह्मन इति प्रतीतेविषय रत्युक्तम् , तस्प च ज्ञाने स्थ तदभावग्रह इत्यर्थ । एव शानाज्ञानयोपिरोधमजानान बधचनविरोधमपि क्भ जानीयादित्युपारभते नच ·२५६ शास्त्रमुक्तापळी । हवा ३९- प्रतीयेत । य प्रतियोगिभूतनानावच्छेदकत्वेन विषय यदा व्यवहियते तदैव तद्विपयज्ञानाभाव बदन् म्यवचनविरोध- मपि न जानाति । ननु ज्ञानव्यक्तिभेदाढदोप , निषिध्यमान ज्ञान मन्यत्तम्य निषेधप्रतियोगिनो निरूपणापयिक जान चान्यदिति - योगादिति चन्न, य प्रतियोगी ति । नन्वस्तु प्रतियोगिशानम् , भयंतुतनिरूपकाविषय शानच , तथापि तदानः विद्यमाननानातिरिक्त जानाभार एप गृहने, नच सामान्याफारेण प्रतियोगिविषयस्य नानस्य तदाश्रययत्किञ्चित्पतियोगिविशेषाभाव विषयत्वासम्भव , घो भविष्यति घो ध्वस्त इत्यादिप्रतीतेस्सामान्यत प्रति योगिविषयपि रिशेपामावविषयत्वदर्शनात् , नच प्रतियोगितावच्छेदक- प्रकारकज्ञानाभाये कथमभावज्ञानमिति वाच्यम् , उक्तस्थले व्यभिचारेण तस्याकार णत्वात् , तत्प्रकारकप्रतियोगिज्ञानस्य प्रतियोग्य तत्प्रकारकाभावनान प्रति हेतु स्यात् , मनु भविष्यतीति युद्धि भाविकालसम्बन्धविषया, मनु प्रागभावविपया, गधानाधारसमयानाधारत्वस्य प्रतियोगिजन काभावत्वस्य वा तद्बुद्धिविषयत्वा घटो भविष्यतीवि बुद्धिर्न भाविकालमानसम्बन्धविपया, विद्यमानघटेपि घटो भविष्यतीति सुद्धयापत्ते , इदानी घाभारनि वेति स देहापसेध , ततश्च प्रागसत्ये सत्युत्तरकालसम्बन्धित्य विषय इति वक्त यम् , प्रागमत्वमेव च प्रागभाव , सचाभावत्वेन गृह्यते , ननु भविष्यतीति बुद्धे प्रागभानावर्षयत्वे पायानतरमय रत्तो भविष्यतीति प्रतीत्यनुपपत्ति , घटस्य तदा मागभावाभावात् , मच रक्त्वप्रागभाव एव विषय , विशिष्ट प्रतियोगित्यानुभवविवादिति चेन्न, - स्वर्ग ध्वस्त इति वत् 'सविशेषणे होति व्याप्तरेक्तत्वप्रागभावविषयत्वात् , नववमेतेषु तन्तुषु पटोभावप्यतीत्यास वास्यात् ततूनाम्पट ननम्त्यसरायो निवर्तते, तत्यागभारविषयत्वे न स्यात् । प्रागभावमाशाने तदयोगादिति चेन्न, प्रागसत्त्वे सत्युत्तरकालसर तद्विषय इत्युक्त्यात्, तस्मात् भविष्यतीति युद्धे प्रागभावविपयत्यात सामान्यन प्रतियोगिविश्यायास्तदघटप्रागभावविपनवदर्शनात् अमश इति प्रतीतपिपरिषयत्व सम्भवतीति शकते नन्विति । अभावमयभन्य प्रति , . तस्याश्च ग ·वा ३९] शतपणी चण्डमारुतमहिता । २४७ नैवम् , ससर्गाभावस्य तज्जातीयसमस्तपतियोगिनिरूप्यत्वात् , इह भूतले घटो नास्तीतिवत् । ततश्च सर्वज्ञानप्रतियोगिको निषेध एकयापि ज्ञानव्यक्तया विरुद्ध एच । न कस्मिन् घटे विद्य . योगिनि नासमानधर्मावच्छिनयावत्मतियोगिवत्यविषयत्वनियमात , अन च ज्ञानविदोपामावस्य प्रतियागिनि भासमानशानत्वावच्छिनयावत्प्रतियोगिश्त्या भावेन न तस्याहमश इति प्रत्याविषयतेत्यभिप्रायेण परिहरति नैव मिति । जत्रच ससर्ग पदेन प्रतियोग्यादिप्रसङ्गो विवक्षित । तज्जातीये त्यनेन प्रति- योगिनि भासमानधर्मावच्छिन्नत्य विवक्षितम् । प्रतियागिनिलप्यत्वम् -- प्रतियोगिविशिप्रतया भासमानत्यम् , तत्प्रतियोगित्येन भासमानत्वमिति यावत् । निषेधाधिकरणे प्रतियोगितदवच्छेदका तरारोपपूर्वप्रतीतिविपयाभावस्य प्रतियोगिनि भासमानधर्मावच्छिनयावत्प्रतियोगिकत्वेन भाननियमादित्यर्थ । प्रतीतिविषयाभावत्येत्यस्य प्रतीतेविशेषणत्वे तात्पर्यम् , तेन प्रतियोम्यारोप जन्यज्ञानविषयीभवनभाव प्रतियोगिनि भासमानधर्मावच्छिनयावत्प्रतियोगि कत्येनैव भासत इत्यर्थप्रतीत्या प्रतियोग्यारोपन यज्ञानस्यैव प्रतियोगिनि भारा मानधर्मावच्छियायत्प्रतियोगिमत्वविषयत्वलामात् प्रातयोग्यारोपजन्यज्ञानस्य च प्रत्यश्चत्वात् अभावप्रत्यक्ष प्रतियोग्यशे स्वविषयीमवत्प्रकारावच्छिन्नयावत्प्रति योगिकत्वेनाभाव विषयीकरोतीति नियमादहमज्ञ इति प्रतीतेरभावविषयत्वे प्रतियोगिनि भासमानतानत्वावच्छिन्नयावत्प्रतियागिकत्यविपयत्वावश्यम्भावात् प्रतियोगिज्ञानातिरिक्शानामावो नाहम इति प्रतीतेविषय इत्युस भवति । नच घरो मविप्यतीति बुद्धौ व्यभिचार , तस्याप्रत्यक्षत्वात् , कारणसमय बधाने सत्येव भविष्यतीति शानदर्शनात् , कारणसमवधानोन्नेयतया भवि प्यतीति बुद्धेरप्रत्यक्षत्वात् । अतएव घटो ध्वस्त इति बुद्धावपि न व्यभि चार , पालादिदर्शने सत्येव स्वसप्रतीत्या तस्याप्यनुमेयत्वात् । यदा ससर्गा भावस्ये त्यस्य ससर्गारोपनन्यज्ञानविषयामावस्येत्यर्थ । ज्ञानस्य विशेपणत्य विषादि पूर्ववत् । यद्यप्यन्योन्याभावप्रत्यक्षमपि तादृशमेव, तथापि ससर्गा भावस्य प्रकृतत्यादेवमुक्म् । इह ति ग्रहणात् प्रत्यक्ष एवेय व्यातिरभि तेति सून्यते । अहमश इति प्रतीतेरेव विशेपामावविषयत्वशङ्कापि सम्म ·२४८ शामामुक्तावळी । [वा-३१. मानेप्यघटं भूतलभिति व्यवहरन्ति । एतावन्तं कालं न किञ्चि दहमज्ञासिपमिति च प्रतीतिरपि न काञ्चिदपि तदानी ज्ञानव्यक्ति क्षमते । . नच साक्षिणो १ यति, नात्र तच्छड्कासम्भयोपीत्यभिप्रायेणार एतावन्त मिति । नचायमनु भवोऽसिद्ध दति वाच्यम् , मुसोस्थितस्य एतादृशपरामर्शस्यानुभवसिद्धत्वात् । अयच परामर्शः पूर्वानुभव विना न सम्भवति , सच काञ्चिदपि ज्ञान- ज्ञानव्यक्ति न सहते । नक्षमत इति । स्वमूलभूतानुभवकाल इति शेषः । नचैव भावरूपाशानमपि कथमनुभूयते, तस्यापि विषयनिरूप्यत्वात् , विषय, भाने च तस्यासम्भवादिति याच्यम्,-विषयस्याशाततया नित्यसाक्ष्यनुभववेद्य- स्वेनाज्ञानस्य सुषुप्तावपि तेनैव विपयन्यावृत्तस्यैवानुभवात् । नित्यत्वेन सस्काराजनरत्वात् कथ परामर्श इति वाच्यम् , अज्ञानामारविद्या वृत्तेसुषुप्तयवस्थाया विनाशाचद्विशिष्टप्रकाशस्यापि नाशात्तदुप्पतेः । नचैव जागरण इवाहमज्ञो घट न जानामीति प्रत्ययप्रसङ्ग इति वाच्यम् अभि व्यक्ताहकारतादात्म्यापन्नसाक्षिण एव सविकल्पकरूपतया सुषुप्तौ च सवि- कल्पकापादकाहङ्काराभावेन तथाननुभवात् । यत्तु -- अय न सौषुप्तिकाशानपरामर्शः, किन्त्वनुमानमिति; तन्न, - तन न तावदह शानाभावयान् अवस्थाविशेषवत्त्वाद्वित्यनुमानम् , अमर्थमात्रपक्षी कारे जाग्रति तस्मिन् ज्ञानसत्त्वेनांशतो बाधात् । सुषुप्तिकालीनाहमर्थस्य पक्षत्वे सुपुतेनिसिलज्ञानाभावरूपायाः पूर्वमसिद्धत्वात् । यत्किञ्चिज्ज्ञानामावस्य साध्यत्वे नकिञ्चिदवेदिपमित्यनुभवासम्भवात् | निखिलज्ञानाभावस्य साध्यत्वे च्याप्तिमहाभावात् । निखिलवामानामेकत्रैक्दावाऽप्रसिद्धत्वेन व्यतिरेकच्यातेरपि दुग्रहत्वात् । अवस्थाविशेषत्व च यदि मुषुप्तित्वम् , तदा साध्याविशेषः निसिलज्ञानाभावरूपत्वात् सुपुतेः । यदि जाग्रत्स्वप्नकालातिरिक्तकालत्वम् ; तदा कतिपयज्ञानवजाप्रत्स्वमकालातिरिकालत्वम् निखिलज्ञानाभाववावग्रह विना दुर्विज्ञानम् । एतेन सामनयभावेन ज्ञानामावो ऽनुमीयत इति प्रत्यु चाम्, तत्रापि पक्षस्य दुर्निरूपत्यात् । सामप्रयभावस्यापि कार्याभावो.

·या-३०.] शतपणी चण्डमारुतसहिता । २४९ ननु कालभेदेन जानाज्ञानयोरविरोधः, नहि ज्ञानाभाव प्रतिपत्तिकाल एव जानाभावेन भवितव्यमिति नियमः; मैवम् , प्रत्यझज्ञानस्य वर्तमानमाहित्वनियमात् । तथा च स्त्रितं भगवता जमिनिना “सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्ष . नेयत्वात् । नचेन्द्रियप्रसादेन तदुपरमानुमानात् सामनयभावोऽन्यतास्सध्यतीति वाच्यम् , बालेन्द्रियोपरमेषि स्वप्ने विषयज्ञानतत्सामप्रथोत्सवात् । शोभन स्थमदर्शनादपि मनःप्रसादस्य सत्त्वेनान्यथासिद्धेश्च । नापि तत्तुल्ययोगक्षेमा- स्मादौ स्मर्यमाणेपि नियमेन अस्मर्यमाणत्वलिङ्गादनुमितिः, परमते सुपुप्ति- कालीनात्मना ऽस्मयमाणत्वेन विशेषणासिद्धेः । जामत्कालीने जानस्यास्मर्यमाणस्यासिद्धेश्व ! सुषुप्तिकालीनतया अस्मर्यमाणत्व हेतुरिति चेन्न- असिद्धः , निखिल रिपयज्ञानामावस्यैव सुपुस्तित्वात् । वेद्यशानवादे अननु भूतस्यापि सम्भवादप्रयोजकत्वात् । जामति तादृशज्ञान व्यभिचाराच्च । लिङ्गय्याप्स्यायनुसन्धानविलम्ब विनापि नावेदियमिति परामर्शदर्शनात् । घन गर्जितादायिव सहेति तत्प्रतिसन्धानफ्ल्पनेपि अनुमिनोमीत्यनुव्यवसायाभावात् । नचैवं सिद्धान्तेपि वप सुपुती ज्ञानामावनिश्चय इति वाच्यम् चिदवेदिपमिति परामर्शसिद्धसर्वविषयाशानान्यथानुपपत्त्या तस्य कल्प्यत्वात् । अतएव रागाद्यभावानुमानमपि , तद्विपयशानाभग्वस्यैव तदनुत्पत्तिव्याप्यन्चात् । नचैवमात्मादिगोचरेच्छायभावो न सिद्धयेत् , तज्ज्ञानस्य तदानीमपि सत्त्या- दिति वाच्यम् सविकल्पकज्ञानस्यैव तद्धेद्वतया तदभावादेव तदभावस्यापि सिद्धत्वात् । किञ्च सुषुप्तौ शानाभावोपि साक्षिणानुभवितु शक्यत इति । अह मज्ञ इति प्रतीतेः प्राकालीनज्ञा नसामान्याभावविषयत्यमस्तीति शकते मन्विति । नही ति । ततश्चाभावज्ञानकाले प्रतियोगितनिरूपकार्थज्ञानासत्त्वपि न दोष इति भावः । मैवमि ति । पूर्ववृत्तित्वमात्रेण कारणत्वपक्षेपि प्रति योगितन्निरूपकार्थशानव्यवधानान पूर्वकालीनज्ञानाभावस्य प्रत्यक्षत्वसम्भवः सत्संप्रयोग इति । " चोदनालक्षणोऽयों धर्म " इत्यत्र धर्म चोदनैव प्रमाण मित्युक्तम् , तदनुपपन्नम् , प्रत्यक्षस्यापि तन सम्भवादित्याशयोच्यते । न कि .

·शास्त्रमुक्तावळी । वा ३९. मनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वादि" ति । यद्यपि योगीश्वराणां प्रत्यक्षमतीतानागते अपि गृह्णातीति शास्त्रबलादभ्युपगन्तव्यम् , तथाप्यम्मदादिप्रत्यक्षं वर्तमानग्राहीत्येव नियम । अस्तु तर्हि प्रत्यक्षतरेण प्रमाणेनावर्तमानमानेन ज्ञानाभावप्रतीति. अस्वाप्सभेतावन्तं कालं न किञ्चिदहमजासिपमित्यादिपु कालविशे पस्येव ज्ञानाभावम्याप्यतीतस्यानुमेयत्वोपपत्तेरिति चेत् ? तन्न, अह मनो मामन्यं च न जानामीत्यत्र वर्तमानतयैवाजानप्रतीते । किमिद जानासीति पृष्टश्च कश्चिन्न जानामीत्युत्तरं दिशति । अत एवाच प्रमाणान्तरजन्यज्ञानेनापि विरोध. स्थित एवं . " . "सत्सम्प्रयोग इति । इन्द्रियाणा सना अर्थेन सम्प्रयोग सति इन्द्रियः पुरुषस्य बुद्धिर्जायते, अतो विषयमनियः सन्येन्द्रियाणा बुद्धिजनस्तया सनिसर्पस्य च विषयाभावेऽसिद्धेः विद्यमानविषयम्मानजनातया तदानीम विद्यगानश्रेयोविषयकगानजननासामर्थ्यान् तत्साधनत्यमपि प्रत्यक्ष न गृही शमोतीति रार्थः । यद्यपीत्यादि । तस्य इन्द्रियमयोगानपेक्षत्यात विद्य- मानोपलम्भनत्वमिति भावः | अहमश इति प्रतीति परोक्षरूपातु, ततध पालान्तरीयगाताभारविषयत्वे नानुपपत्तिमिति गहरते अस्त्विति । अवत- मानज्ञानेन -- अपर्तमानविषयत्वयोग्येन । ज्ञानाभावप्रतीतिरिति । शाना भावविषयावरणमित्यर्थः । धनमानाया प्रतीतेन मानाभायविषात मित्याह तो ति । या अदमा दति प्रतीते मानत्यविषय गत् प्रत्यक्षत्य मेरेत्याह तन्ने ति। यपि शम्दादनुग्णनाच यतमानपोधोऽरत्येय , तथापीइ वर्तमानसोपागन्दाभागान् त पारशक्जिोग परमहणाला प्रत्यक्ष वेन मिना न यतमानारपियसमिमी भार. যানবব। विप्रतिपन्न प्रन्या विमिटमिति । यतमानविषयप्रश्नोत्तराम्या सारमेय गानगनुमीयत इति भार. । प्रतियोगिभूनमाननिम्पायरमरणेन रोध उत, दानी ताशाविषयमानुभोग विशेष स्यार अतएवी शर प्रमाणान्तरपदेन भारय गिरितम् । एतगानुमराभारः प्रमा - ·या ३०.] शतदृपणी चण्टमारतमहिता । एतेन जानाभावगोचरज्ञानेनापि विरोधम्भिद्ध । नहि जानमुदय मान तरानामेव सर्वनानाभाव प्रारयितुमलम् , म्वम्यापि नानत्वाविशेषात् , विद्यमानत्वाच्च । एधमाश्रयजानेनापि विरोध . महि यत्किञ्चिदाश्रयप्रतीतिमन्तरेणाभावप्रतिपतिमनुमन्यामहे उक्त गभियुक्ते - "लव्धरूपे कचित्किचित्तागेष निषिध्यत" इति । ननु सामान्यत आश्रयप्रतियोग्यादिनानमुपजीन्य विशेषत म्तसद्विपय ज्ञान निपि यत इति न कश्चिद्विरोध इति । तटपि मन्दम् । - नानाभायो या विषय इति प्रत्युत्तम् । एतेरे त्येतद्विवृणोति नही ति । एतच्च स्खसमसालयतग्राहित्वमतेनानम् । एवमाश्रये ति । हृदच प्रत्य शाभिप्रायणोक्तम् , तस्यैवाधिकरणशानसाधावनियमात् । नन्वहमशः शास्त्रार्थ म जानामि त्वदुत्तार्थ न ज नामीत्यादिप्रतीतीना मानत्वशाम्प्राथविषयत्वत्वदु- ताविषयत्यावान्टिन प्रतियोगिताकाभापतिपयन सिद्धमेव, अभावप्रत्यक्ष प्रति योगिनि यदाकारक तद्धर्म पच्छिमयावत्प्रतियोगिस्त्यविषयमिति यदुक्त तत्तथैव, मिदिमभावश न विरोपाारणैच प्रतियोग्यादिक विषयोरोति , ताराधर्मारच्छिनयार प्रतियोगिकर च विषयीकरोति , तनरीभूतप्रतियो- ग्यादिशानन्तु जानवशास्त्रार्थविपयत्वत्यदुतार्थविषयत्वादिसामान्यप्रकारकमेव , स एर चान्वय यतिरेकाभ्या विशपनिषेधहेतु , नचातिप्रसङ्ग , सामान्य विशेषमागस्य नियामरतादिति शडक्त नन्वि ति । आश्रये सामा यमहन्त्य विशेषी देशातिरिक्त गादि , जाश्रय सामा चावापजानतदभावयो प्रतिपादन महमज्ञ इति ज्ञानशियन, इतरन शास्त्रार्थ न जानामीत्यादाराप्रयजाना प्रतियोगिभूतगाने सामान्यधर्म ज्ञानत्यशास्त्रार्थ रिपयस्त्वत्वदुतार्थविषयमत्यादि । विशेषधर्मश्च धमपटमलादिः आदिशब्देनायच्छदाभूतविषयो गवते, तरच सामाये वस्तुत्वशास्त्रार्थव त्वदुत्तायावादि , विशपश्च धमत्रवादि । मन्दमि नि । जभार सानस्य विशपविषयले बम न नासामीत्य कारा या स्यात् , सच प्रतीति भावापताते , -- .

·२५२ शास्त्रमुक्तावळी । [या ३९. निषिद्धयमानस्थ विशेषनानस्य विषय विशेषाधीन- विशेपत्तेन तत्प्रकाशमन्तरेण प्रकाशायोगात् , तत्प्रकाशे वा विशेषज्ञानस्यापि सिद्धेम्तनिषेधायोगेन व्याघातस्य स्थितत्वा दिति । नच भावरूपे । प्यज्ञाने विरोधप्रसङ्ग', भावरूपत्वादेव चन्द्रस्य नंच तत्र ज्ञातमिति वाच्यम् , विरुद्धेति भावः । विप्रेयविदोषप्रकागमन्तरेण कथ प्रकाशायोग', विशेषा 'न्तरस्याप सम्भवादित्यत्राह विषयविशेपाधानविशेपत्वेने ति । अथेनैव विशेषो हि धियामिति भार । यद्यपि विषयाधीनविशेषमन्तरेण प्रत्यक्षलादि विशेषाश्च शाने सन्त्येव, यद्यपि च प्रत्यक्षाभार एव विपर्य इति वक्तु शक्यते, प्रत्यमें प्रति विषयस्य पूर्ववर्तित्वेनैव कारणत्वपक्षे अभाचप्रत्यक्ष 'यापि न विरोध , तथापि चन्द्र न जानामीत्यन तदपि न सम्भवत्येय प्रत्यक्षेण ज्ञातत्वात् देगविशेषस्थत तस्यापि प्रत्यक्षको ज्ञात वात् प्रकृष्टप्रसाशत्वस्य च प्रत्यक्षतो ज्ञातत्वात् न ताजानामावोपि विषय , चन्द्र-- पदवाच्यत्वमपि चन्द्रश्चन्द्रपदवाच्य इति ज्ञातमेव, अय चन्द्रपदवाच्य इत्य- जान तु तत्र चन्द्रत्याशानप्रयुक्तमेव वाच्यम् , तच्च तत्प्रत्यक्षरीत्वात् भाव रूपाशानमेन, तच्च तदा प्रत्यक्षस्य मत्तानाधारण वान सतो निर्तते अकृष्णप्रकाशचन्द्र इत्युपदेशसहकृतप्रत्यक्षेण तु सत्तावधारणात्वानियत्तते यदुक्त सामान्येन प्रतियोगिज्ञाममेव विशेषेणाभावशाने कारणम् , विशेषभावश्च कार्यकारणभावे नियामक इति तन, प्रमेयत्वेन धठशाने घटो नास्तीति प्रतीत्यापत्ते , नचेष्टापत्ति , अनुभवविरोधात् । मनु जानमपि प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणमेय, तस्यापि विरोधित्वेन प्रतीत वांच्यत्वात् , तस्य ज्ञानविरोधाऽप्रामाणिकरस्यात् , यशानज्ञाने सत्यपि ज्ञानज्ञानप्रसङ्गश्च, ततश्च प्रतियोग्यादिज्ञानध्याघातस्तुल्य एपेत्याशङ्कगह नचे ति । भावरूपत्वाटवे ति | हि प्रतियागिनिरूपणाधीन मत्याविषय त्यनियम , भावस्यतु कचिहिरोधित्वेन शानस्थले प्रतियोगिशना पेक्षायामपि न प्रत्यक्षमारे तदपक्षा, विरोधित्व विना स्वरूपेणापि त प्रत्यक्ष सम्भादित्यर्थ । भारत्मात् स्वरूपेणापि निरुपण राम्भवति , सामान्य भावरूपा जन्यथा अभावस्य यद्याप ·था ३९.] शतपणी चण्डमारुतसहिता । २५३ म्बन्लेम निरूपयितुं शक्यत्वात् । अस्ति च स्वदोन प्रतीति मुग्धोम्मि महोम्मीत्यादिका । तम्मादहमन इत्यत्रापि तदेव . जयाप्यज्ञानत्य विरोधि नेर भाममानत्रान् प्रतियोगिनानापेक्षा स्यादये. त्यवाद अस्तिथे ति । चकारो भिनमम , स्वरूपौर प्रतीतिशास्तीति योनना । विरुद्धमेन प्रनीतियकारेण समुच्चीयते । जनच सरूपेण निरूप यितु शक्यस्यादित्यनागानव विषयावच्छेदश्च रिक्षिती, ततश्च भानपदनान स्यापि सरिश्यत्वात् विपय ज्ञान इस साक्षादेवाशाननिरूपा , ननु प्रति योगिभूतज्ञानावच्छेदातदेति मात्र । अस्तिच त्यादिना शानत्वेन प्रतीते रुदाहरण दमितम् , विषयावधिनाशानप्रतीतिलु सनम न जाना भीत्यादिरूपा प्रसिद्धपति मान । अम्तिचे त्यनेन विषयावच्छिमारांना 'प्रतीतिरेर वादाहियते, तदा मुग्योऽम्मीत्यन इह मुग्धोऽस्मीत्यादिप्रतीति विनिता । यद्वा वाक्पदयपि रारुपशब्द अजानत्वपर, मुग्धोऽस्मी यादापि दहेति न विवक्षितम् । मनु भवत्यहमश इत्यादौ कचित् स्वरू पेणैर प्रतीति , तदुक्तमथ न जानामीत्यादौ तु गिधित्वन प्रतीतेव्यापात एवेति चेत् । तत्रापि भानपत विषयापच्छद व भासते, नतु विरोधित्वम् । ननु विरोधस्याप्रतीतापि वस्नुतो पिरोधोऽस्त्येर, अतस्तत् अयच्छेदाविषयज्ञाने सति कय स्यादिति चेन, - प्रत्यक्षप्रमाणगाननव तस्य विरोधात् । नचैत्र विरोधमानपक्षेपि प्रत्याविरोधित भासत इति वक्तु न जानामीत्यत्र प्रत्यक्षत्राप्रतीत्या तदवच्छिनावरोधापतीते , सानत्वा वच्छिनशिरोधविषयत्वस्प वस्तुमशक्यत्वात् । नच विरोधाप्रतीतो तस्या यामाणिकरवप्रसस , ज्ञानातरेण तत्प्रतीतिसम्भवात् । ननु तदपि ज्ञान नरदेव विरोधात् कय ज्ञानविरोधित्वमगने गृहीयादिति चेन्न , दशाया ज्ञानामावस्य प्रत्यनत्वेन तन नानाभात्र यातित्रसम्भात् , तदन न्तरमशा। जानव्यापकाभावप्रतियोगिरसेन ज्ञानामाचाप्यत्वानुमानसम्भवाच्च । व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्यासिमपश्च ज्ञानाभागाभारात्मरज्ञानाशानाभावयोस्सह चारमहणेच ज्ञानाभावाशानयो व्याप्तिग्रहालस भगच्च । एव विरोधप्रतीतिरेव अस्तिच सरूपेणैर प्रतीति रति सूच्यते । नचाशनगनेपि अशानाध दाक्यम् , . - शान चसारम ·२५४ शास्त्रमुक्तावळी। [वा ३०० भावरूपमज्ञान प्रतीयते । नच वाच्य नित्यसर्वगतसाक्षिसन्निधाम कथ ज्ञाताजातविभाग इति, ज्ञाततयालाततया वा सर्वस्य साक्षिचैतन्यविषयत्वात् । इदमह ज्ञानामीत्यत्र जानविच्छेदकता, इद न जानामीत्यन त्वज्ञानावच्छेदेऊतयेति विशेष । नच तत्प्रकाश मात्रेणाज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्ग, साक्षिप्रकाशम्याज्ञानगोचरम्रान्तित्वेन " ननु सांस्य ज्ञानग्रहणप्रसङ्ग , यथान्यन करादिज्ञानस्य स्थाणुस्वार्थभावच्या यवलक्षण पिरो वरिपयतया स्थाणुत्वादिज्ञानप्रतिवरवेपि ताशनिरोधाविषयमपि स्थाणु त्वामारज्ञानमभारत्वविषयत्वेनैव प्रतिपन्यम् , यथाच तदुभयावपयस्वाभापि स्थाणुजान स्थाणुत्वविपयतयैच सदभावज्ञान प्रति प्रतिबन्धनम् , तथेहापि पल्यलात् स्वरूपेणज्ञिानज्ञानमपि ज्ञानभानप्रतिरन्धक्मस्तु । नित्यसर्वगतसाभिवेद्यत्वात् अज्ञानासम्भात् कथमज्ञानविषयतत्याशङ्कयाह नचे ति । साभिप्रकाशमानस्याज्ञानाविरोधित्लान दाप इत्याह ज्ञाततयेत्या' दि | शातत्यारिणेत्यर्थ । चक्षुरादिजन्य घट इत्यादिज्ञानमपि शातत्वरिषयमन, घनिष्ठ वृत्यादिविषयत्वस्य तदभिव्यक्तसाक्षिणा विषयीकरणात् , अन्यथा ततो ज्ञात इति व्यवहारायोगादिति भावः । ज्ञाततया विषयत्व च बाह्य पदार्थ प्रमाणव्यरधानमपेक्ष्य, मुसादौ यनातसाक्ष्य यासादेव, गुक्तिरूप्या दावपि इदमानारवृत्तिव्यधापान व्यभिचार , तस्याप्यातरत्वादा में तदा कारप्रमाणापेक्षा, पस्तुगदेनानातमेोच्यते, तेना गानविषयस्यैव ज्ञाततया विषय प्रमाणव्यरधानाशा, तेनाज्ञानविषये न सुसादी व्यभिचार । साघवेन प्रकाशमात्रस्यैवाशाानिवर्तकतया सानिप्रकारोना'यान विरुष्यत एवेत्यनार नचे ति । सामिप्रकाशराजाननिवर्तमत्वाभावेनुमानमा सामिप्रकाशस्ये ति। इद पक्षपरम् । अज्ञानविपर्यापयकापरोलवृत्त्यनभिव्यचात रणावच्छिनचैतन्यस्य त्यर्थ । साक्षिमाप्रपरत्वेऽपरोक्षप्रत्यरच्छिनचैतन्यस्यापि साविरूपतया तस्यापि पक्षत्वेशतो धापत्त । अज्ञानगोचरभ्रान्तित्वेने ति हनुनिर्देशः । अन च हेतुद्वय विषभितम् - अज्ञानगोचरस्यादिको हेतु , भ्रातित्वा दित्यपर । भान प्रमाणशामिन । हेनुत्या विक्षितम् , न गुक्तिशान .

·वा-३९.] मतदूपणी-चण्टमारतगहिना। तनिवर्त परवायोगात । यथा इदं रजतमिति ग्रान्त- रिदम्प्रकामो न निवर्तक, तदनापि अनानावच्छेदकपिपय- प्रमाग । प्रमाणभृतज्ञानोदये बनाननिति । नव ग्रह्मम्वरूप प्रमागम्य ब्रामाज्ञानविरोधित्यम् , तम्य साहित्याराथाया तद्विपय वेन तदपिगेधित्वान् | स्वरूपमात्रप्रकाशदशायामप्यजानाभागादेव तन्निर्तनन्यानपेक्षितत्वात् । नच ब्रह्मविषयनाने सति तदजाना- भाव , तद्विषयज्ञानाभावे तु तदवच्छिनावानप्राशानुपपत्तिरिति घाच्यम् म्वप्रकाशतया म्यविषयज्ञानान्तरमन्तरेणापि तदव. च्छेदात्वोपपत्ते । परस्य - समान शुरु नाननिता व्यावहारिमपिपयतया भान्तिो न व्यभिचार' । यदि साथी जहानारच्छेदर विषयप्रकाश स्यात् तदा तद्विषयाज्ञानरिवतररस्यादि त्यनाप्रयोनरल दर्शयति यय ति । यथा भ्रातममानारपयत्याप इदम्म बागो भान्ति न निवर्तयति तथा जमानसमानविषयो। साक्षिप्रकाश अनान न निवर्तयति, भ्रान्त्य ज्ञानयोस्त वजानपिरोधित्वस्याविशेषण समानप्रमागमाननिवत्ता इतरस्य नेति वैषम्यायागादिति भार विषयस्नानस्याजाननिवरित नास्तीति त्योत्तम् , भिन्नविषयस्य तु निवतस्त्वेतिप्रमद्ग , ततधानाननियतकमा दुर्लभामत्यवाह प्रमाणभूते ति । विषयप्रकाश एवान्त परणवृत्तिमातविम्विततया प्रमाणभावमनुभवनशान नितियतीत्युक्तम् । ननु भरत्वजानभामरत्वात् साक्षी तदनिवर्तक , शुढचैतन्य तु स्वरूपमानप्रदायात् बझाज्ञान निवर्तयेदेवत्याराड्क्याह नच ति । कि ब्रह्मप्रसाराप्य साशिवावस्थाया निवर्तमत्तम् , उत तदुत्तीर्णा वस्थायामिति विकल्प्याद्य दूषयति तस्य सामित्वावस्थायामि ति । द्वितीय दूपयति स्वरूप ति । मुक्तिदमायामित्यर्थ । जन प्रमाणज्ञानस्यैवाज्ञान निवर्तस्त्वम् , माभूत् स्वरूपप्रकाशस्य निवर्तमत्त्वम् , तथापि ज्ञानमिह ययस्ति तदा नियतेंतेवाज्ञानम् , नचेत् तदवच्छिन्नाज्ञानप्रतीति रेव न स्यादित्यवाह नचे ति । तदन्छदत्तम् नशानविषयस्यरूप तप्रमाण ·२५६ शास्त्रमुक्तावली। वा-३९. तापामा शस तारोपिये भरत्रक्षेप्यज्ञान ग्रहणानुपपत्तिप्रसङ्गात् । एवं बाह्यविषयपि प्रमाणोदया प्रागज्ञानावच्छेदकतमा साक्षिणैव तत्तद्विषयप्रकाशो न विरुद्धः । भतम्सिद्धं भावरूपमज्ञानं प्रत्यक्षसिद्धमिति ।। गनु स्वरूपेणेय . प्रकाशेयजानच्यावर्तकतया स्फुरणम् । ब्रह्मणोशानायच्छेदक-चेन प्रतीतेध न तत्प्रकाशस्याज्ञानविरोधित्वम् , अन्यथा तवाप्यगतेरित्याह तदवच्छपके ति । ब्रह्माशन उकं विरोधमितराज्ञाने'यसिदिशति एवंवा ति। प्रतीयते न शानविरोधितये ति यदुक्तम्, तन्नोपपद्यते अज्ञानज्ञाने सत्यपि ज्ञानज्ञानप्रसङ्गात् ; लोके धभायज्ञानादेरेव विरोधित्व एम् , मतिरन्ध, कान्तरकल्पने गौरयात् ; किचाहमज्ञ इति प्रतीत्या अहमर्थस्थाशानाश्रयत्वं प्रतीयते, तपाशानस्य भावस्पत्ये नोपपद्यते, तस्य शुद्धचिदाश्रयत्यानी- पारात् ; स्वदुक्तमय न जानामीति च नोपपद्यते, जढ़ायारकाशानाभायात् । किन्न सुरं न जानामि मुक्तिरूयं न जानामीत्यादिप्रतीतेरपि भाकपाशानविषय स्यमराङ्गः, किश्च परोक्षतेरशाननिरर्तकत्वमस्तिरा नरा? निरत्याभारे परोक्षती शतिपिन जानामीत्यनुभमराजः नियतकत्ये अविद्याविषयवृत्याऽविद्याविषयस्यापि विषयीपरणादविया नितेश; अभावत्वस्यानुभवसिद्धत्याच्च ग भावत्यमि. तीमाः समाः परिदरनार अतस्सिदामिति । अयम्भायः --- न तायत प्रागमायो पियः, तस्य सामग्रीकार्याधुमेप वयाऽतीन्द्रियत्वात् । विशेषगानेपि शानध्यतयन्तरमागभाउमादाय तषानु भवप्रसन्नात् ; यस्मिन् विशेष फम्पनिदतः परं गान न मरिष्यति तर ৰৰ ন নামৰমৰান্না; যখ যানমাৰ মলম नापारस्य' ताः परं शानोत्पत्तिरगतै प्रागभापरिषपत्यायोगान नापि पो विषयः, तस्यापिकालापुने तपादिपमान, गान सपरि मतपन्तररामादार तथाऽभरमसमान्य गणयनामापो पिपपः, मदिरानथापा, आत्मनि शानसामान्याभायलागम्भपाय; यतः पश भरितिसा. संताभागागमगत् । पुरानायनासभा भर मानना -- ·. पा-३२. शतपणी-चण्डमारुतसहिता। २५७ प्यसत्त्वप्रमझात् । अभापरिषयले पो न जानातीति प्रयोगस्पासाधु व प्रसङ्गात् ; ज्ञानेनावानं निवृत्तमिति लौकिकानुभवेन "शानेन तु तदनानं येपानाशितमात्मन" इति भवगवद्वचनेन च प्रतीतज्ञाननिय त्यत्तस्याभावे अस- म्भवाच्च । एमभारविषयत्वेमुपपने भारत्वस्यावश्यकरवात् प्रतिबन्धकान्तर कल्पनमपि न दोपः । अस्तुचा विरोधित्वेन भावरूपानानप्रतीतिः; नचानापि प्रतियोग्यादिवानकालीनतया ज्ञानसामान्यविरोपित्यानुभवासम्भवः, वस्तुतो परोक्षवृत्यनुगतप्रकाशस्यैव सर्ववृत्यधिष्ठानतया तत्र ज्ञानत्वबुद्धिप्रयोजकवान सामान्यभूतस्य निवर्तकतयाजानसामान्यविरोधित्वोपपत्तेः । नच विशेषानु- गतस्यैव सामान्यतो निवर्तकत्वकल्पने मानाभावः, अपरोक्षवृत्त्यन्वयव्यति रेकयोः न जानामीति मानसामान्यविरोधित्वानुभवस्य च माननात् ; अपरोध वृत्तिश्चाविद्यानिवृत्तिप्रतिरन्धकावरणनिवृत्तानुपयुज्यते । नच साक्षादेव वृत्ति रज्ञाननिवृत्तानुपयुज्यते , जडत्वेन प्रकाशात्मकचैतन्येनानपेक्षित वात् । अहमज्ञ इत्यादिमतीतिश्चातानाश्रयचिदैक्याभ्यासादुपपद्यते | जडावारकाशानाभावेप्य- ज्ञानातचैतन्याभेदाध्यासात् घट न जानामीत्यादिप्रतीतिश्चोपपद्यते । मुस न जानामीत्यादिप्रतीतिस्तु स्वीयविद्यमानसुसादौ विशेषतोऽनुभवनियमेना- सिद्धैव, परमुसे त्वज्ञानमिष्टमेव । अतीतादिरूपस्याप्यन्याकृतात्मना स्थित- स्यानृतचैतन्य एवाभ्यासात्तदज्ञानमपीष्टम् । परोक्षवृत्तिश्च नागगननिवर्तिका, तथा - अशोक्त नाम काचिद्रूक्षयच्या या जाति: तद्वानशोषपदार्थ इति व्युत्पत्तिमतोऽस्मिन्वने अशोकोऽस्तीत्याप्तवाक्याने ऽशोकत्वविशिष्टवृक्षससर्ग- विषयसत्तानिश्चयरूप ज्ञान जायते, बनाशोकससर्गे सरापाद्यभावात् , ततो वन गतस्य तस्य अशोक न जानामीति अस्मिन्नशोकत्वमस्ति नरेत्यनुभूय मानावज्ञानसशयो परोक्षज्ञानस्याविद्या निवर्तरत्वेनुपपन्नौ भवताम् , ततः परोक्षज्ञान सत्तानिश्चयरूपमप्यविद्यानिवृत्त्ययोग्यम् । नचानाशोकस्वरूपे नाजान नवा सशयः, किन्नु तस्य देशविशेषस्थत्व इति वाच्यम् , देशविशेषतसम्मन्धयोरपि प्रत्यक्षेण निश्चितत्वात् । अशोकलाकारेण देश- विशेषस्थत्वानिश्चयस्य तस्मिनशोकत्वतद्वैशिष्ट्याज्ञाननिवृत्तासम्भवात् । नहि माहिमत्या देशदत्ते प्रत्यक्षेण निणीते पाटलीपुने तस्मिन् दृष्टे देवदत्तो- ३३ ·त्वम् । २५८ शास्त्रमुक्तावळी । [बा-३९. ऽत्रास्ति नवेति समयो भवति । अघिद्यानिवृत्तिरूपविशेष विमा देवदत्त- प्रत्यक्षाशोकपपरोक्षनिश्चययोस्सत्तानिश्चयरूपले विशेषाभावात् । अतएव वृक्षविशेषेऽशोकत्यससर्गः सन्दिह्यत इति परास्तम् । तस्यैव वाक्य अन्यप्रमाविषयत्वात् । नन्वासवाक्यादशोकत्वस्य वृक्षत्वेनैव सामानाधिारण्य निश्चितम् , नत्वेतद्वृक्षत्वेनेति चेत् १-न, सामानाधिकरण्य नाम एकाधिकरणक सबैक. प्रत्यक्षतो निश्चितैतवृक्षत्वाधिकरणमेव, तथाच रूपयत्येन चक्षुषा दृष्टे घटे त्वचा घटत्वसामानाधिकरण्येन स्पर्शावगतौ यथा तयो रूपस्पर्शवोर्न सामानाधिकरण्यसन्देहः एवमनापि स्वरूपाज्ञानाभावे अशोकर सवृक्ष-वयोरपि सन्देहो न स्यात् । रनु परोक्षशानमात्रस्याज्ञानानिवर्तकत्वे अयमशोक इत्युपदेशजन्यज्ञानादपि तदनिवृत्तिस्यात् १ न, तस्य दशमस्त्वम. सीति वाक्यपदिन्द्रियसनिकृष्टतया ममात्रव्यवहितविषयत्वेनापरोक्षजनकत्वात् । इन्द्रियसनिकृष्ट तवाशोके अस्मिन्धने अशोकोऽस्तीत्याप्तवाक्यादपि प्रयोस्तु राप्तत्वान्यथानुपपत्त्या यद्यप्यपरोक्ष जायते, तथापीन्द्रियसनिकटस्य यस्य पस्य- चिदशोकत्वेपि तत्प्रयोक्तुरातत्वसम्भावनया तदुपदेशस्यान्यथापि प्रामाण्य- राधारकन्दितत्वात् सनिकृष्टविषये तजन्यज्ञानमपरोक्षमपि सत्तानवधारणमेव, दूरस्थस्य तु वस्तुतस्तद्विषयपरोक्षज्ञानोत्पत्तिसमये वर्णितशड्कानवतारात् तत्तत्र सत्तानिश्चयरूपमेवेति परोक्षशानस्य व्यभिचारान्नाविद्यानिवर्तकता । किस- समानविषययोरपि ज्ञानाज्ञानयोधिकरणत्वे निवर्त्यनिवर्तकमावानुपपत्तस्तानि - चकित्य तत्सामानाधिकरण्यमावश्यकम् , परोक्षवृत्तेध निर्गमनाभायेन स्वपि- पयावच्छिमचैतन्यावारकाशानेन सामानाधिकरण्यानुपपत्तेस्तस्य नियतकाल- मनुपपन्नम् । परोक्षस्याप्यविद्यानियतकत्ये शाब्दापरोक्षयादे यनान्तरेण नर- साक्षात्काराभ्युपगमा व्यर्थरस्यात् । मिञ्च अभिव्यक्त विषयावन्जिन चैतन्य पलम् , अभिव्यत्तिश्चाविद्यानिवृत्तिरेय, सतथापरोधार्थ इव परोक्षेप्यविधा. निवृत्तिररित चेत्तदपि स्पष्टमेवावमासेत, विषयावसिन्नरपरणस्यय सपना रूपत्वात् , नन घटस्य स्पष्टता अपरोक्षगानाविषयत्वमेय, ज्ञानस्यात्मनिष्ठ पानदतिरित्त विषयतायाधानगीपारात्, नन्द्रियसमिकरस्य सत्, अन्धरा रस्थपि वास्यात् शायमान इन्द्रियनिय? सरताया अदर्शनात् ।

·१ वा-३९.] शतपणी चण्डमारतसहिता। २५९ तस्यातीन्द्रियत्साच्च । पिच परोक्षज्ञानस्याविवानिवर्तकत्ये चक्षुषा दृष्टयादि व्यक्ती त्वगिन्द्रियेणानुमाननिीतेथे शब्देन जिशासाभाव इव शब्दाद्यव- गतेपि श्रीवेङ्कटाचलेशलीलाकमनीयविग्रहादौ प्रत्यक्षेण जिज्ञासामावरस्यात् , अज्ञाननिवृत्तेस्तुल्यत्वात् । नन्विष्टविशेषप्रत्यक्षात् मुसविशेपो भवतीति जिज्ञा सार्थवतीति चेत् । सत्यम् , अविद्यानिवृत्तितौल्ये तदेव न सम्भवति , परोक्षापरोक्षवृत्योर्नियाविद्यासामानाधिकरण्यतदभावाभ्या अज्ञाननिवृत्तितदभाना विति सिद्धान्ते न दोपः । नन्विष्ट विषयापरोक्षवृत्ते. प्रत्यक्षशानत्वमेव सुख हेतुत्वप्रयोजनम् , नत्वविद्यानिवर्तकत्समिति चेत् १ न, प्रमेयमिदमिति ज्ञानपि सुखप्रसङ्गात् । नचेष्टतावच्छेदकप्रकारक्शानमेव मुसहेतुरिति वाच्यम् , प्रमेय यदिति ज्ञानादपि सुगप्रसट्गात् । नच तर व्यावर्तकतया प्रकारो न भातीति वाच्यम् , रजतमिति ज्ञानेपि रजतत्वस्य तथा भानाभावात् । तस्मादविद्यानिवृत्तिरूपविशेषादेव प्रत्यक्ष सुखविशेषकरमिति तदेवाविद्यानिव- तकम् । किञ्च यदि परोक्षज्ञानमप्यज्ञाननियर्तक तर्हि प्रत्यक्षदृष्टवहेरिव पर्वतो वहिनमानित्याप्तवचनावगतवनरपि पुंस इदानीमस्मिन्पर्यते वह्निर्नवेति सशयो न स्यात् , सदभावे इदानीमपि किमस्मिन्पर्वते वनिर्विद्यते नवेति प्रभो न स्यात् , विद्यमानवनिवैशिष्म्यस्यातवाक्यानिश्चितत्वात् , तद्विषयाविद्यानिवृत्ती प्रत्यक्षपहनेरिव तस्य स्फुटत्याविशेषाच्च । नचैतत्कालावच्छेदेन पर्वते तद- शानसम्भवात् सशय इति वाच्यम् , प्रत्यक्षप्रमाया अपि तदविषयत्वात् । नहि चक्षुरादिक नीरूप काल गृहीतु शक्नोति । नच उपनीतकालवैशिष्य वयधिकरणे प्रत्यक्ष विपयोक्रोनीति वाच्यम् , अपरोक्षज्ञानमाने तनियमाभावात् शन्दाद्यनन्तरभाविनि तदसम्भवात् , पर्वतारोपि प्रत्यक्षे तदिषयीकरोतीति चेन्न वर्तमानकालविशिष्टवहशिध्ये पर्वतस्याज्ञाननिवृत्ती वाक्य जन्यशानानन्तरमुपनीतकालवहयोयुगपविशिष्टशानसम्म रात् त्वात् । तज्ज्ञान सत्ता निश्चयरूप न भवतीति चेत् । सत्यम् , तदेव तत्मार ट्यविरहरूपाविद्यानिवृत्त्यननीकारे कुत १ प्रत्यक्षवहयाश्रयोपनीतकालवैशिष्ट्य शानस्यैव परत्रापि प्राकट्ये सति तत्प्रसङ्गात् , अयथा प्रत्यक्षमपि तथा न १ तत्सम्भवाच्च वाक्यजन्य ज्ञान न - तत्सामग्रयास्स १ ·शाखमुक्तावळी । वा-३९. , स्यात् । किञ्च - दूरस्थवृक्षे आतवाक्यात् परिमाणविरोपावगमेपि सद ज्ञानविपरीतभ्रमौ दृश्येते, तस्यैव चतुष्टयसमिकण परिमाणविशेषापराक्षज्ञाने सत्ति न तदुभयमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्या परोक्षशान नाविद्यानिवर्तकम् । दिड्माहशड्सपीतिमचन्द्रप्रादेशिकल्यनभोनीलिमादिभ्रमा. परोक्षज्ञानस्याज्ञाननिय कित्ये क्यमुपपटोरन् , परोक्षतस्तत्वशानस्य तत्र सत्त्वात् । अभिवदना दिव्यय हारे च नाविद्यानिवृत्तिः कारणम् , भ्रमसशयाभ्यामपि तद्दष्टे । न जानामी त्यनुभवस्तु सुपुसाविव सतोप्यज्ञानानुभवस्य जानामीति स्फुदतरवहयाद्याकार सत्तानिश्चयानुभवेनाभिभूतत्वात् सौरमभाभिभूतदीपादिप्रभाया इव स्फुटव्यवहा रयोग्यत्वाभावान भवतीति न तावता तनिवृत्तिः कल्पयितु द्वाक्यते । यथाच सौरप्रभाया सत्या चन्द्रादिप्रभाया अननुभवमानेण निवृत्तत्यभ्रमः, एव परो सजाने सति तदशानस्य स्फुटमननुभयात् अनुमित्या वहशान शास्त्रश्रवणे- न धर्माद्यशान निवृत्तमित्यनुभयो भ्रमः, निवर्तकाभावरूपाधवस्योभयन तुल्य खात् । एव प्रमाणानुसारात् परोक्षज्ञानस्यानिवर्तकत्व अनिवर्तक्त्वे दोपाभाव श्वोक्त । निवर्तकत्वेपि त्वदुतदोपो नास्त्येव, अविद्याविषयवृत्तेत्तदनियत कवारप्रमाणाना स्वप्रमेयाव्युदासपरत्वात् । अहमश इति प्रतीताभाव विषयता असिद्धय, मयि घटाज्ञानमिति यदज्ञानमात्मविशेष्यमनुभूयते तदेव वश इति विशेषणतयानुभूयते, राम्मिश्र ज्ञाने यथारमन्यधर्म, असुस मनिन्छे ति पाप सतपादि धर्मादिधिरोधित्वेन प्रतीयो तदत् शानपिरोधित्येनेय विधि दनुभूयते, नत्वभावतया, अमापमात्रे नमन्वितप्रतियोगियोधय नामपदोलेखि बुद्धिप्रयोगयोरभायात् । अन्यथा यायो पृथिव्यरूपमिति उसरियात्मनि परा ज्ञानमिति बुद्धिप्रयोगयोरभावप्रसन्नात् । अत एप न जानाभीत्यनुभोपि शान विरोधियमात्रविषयः, ताज्ञानमित्यनुभयनैकाविषयत्वात् । अभायायमपि भार रूपाशानस्यारन्येय, आरोपिताजानभायस्यापिटा नाच-माप्रतया सदभापपापागे प्रितासानाया ! पय त पर्मिनिर्णयः ! ज्ञानसामान्यविरोपित्यनिवाडा य भाषमपरपनायां रापयाप भाय एवाशानम् । - गनु विप्रतिपप्रशम्मी यदि पिप्रतिपत्तिमाप्रपर: तदाऽगौ पः, मयंपारि यलिसिद्धितिरनिविषयात्, प्राषिप्रतिपतिरपे च समित्यार ·वा.३२.] मानदृपणी-चण्टमारतमहिता । २६१. अनुमानश्च-विप्रतिपन्न मानज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वविषयावरण स्वनिवर्त्यस्वदेशगतयात्यन्तरपूर्वकम् , अप्रकाशितार्थप्रकाशकन्यात् , अन्धकारे प्रथमोत्सनमदीपप्रभावदिति । धारावाहिकद्वितीयादि व्यवच्छेदार्थ विप्रतिपन्नशलः । स्वन्पभूतज्ञानव्यावृत्यर्थ प्रान्ति मतज्ञानव्यावृत्त्यर्थं च मानशब्दः। करणप्रतीतिव्युदासाय ज्ञानशब्द. स्वप्रागभावस्वोत्पादकादृष्टम्वोत्पत्निप्रतिबन्धकादृष्टस्ववेद्यगतवृत्त्यभि - व्यक्तिमागमायाः साव्यविशेषणेर्व्यवच्छेद्याः । वस्वन्तरशब्दो वैशधार्थः । एवं स्वशब्दोपि । अस्य च १ घट धारावादिक इति । विप्रतिपनपद अप्रतिपनविषयपरम् , विमल मित्यादिवत विगतप्रतिपनत्य च प्रतिपत्तानपेशत्वम् विशेषणे नात्पर्यम् ततश्च खान्यूनविषयजन्य ज्ञानजन्यान्यत्व विरक्षितम् स्वसमानकालीनज्ञानविषयविषयक वा तेन पटज्ञानाभ्यामुत्पन्नसमृहालम्मनस्य न पक्षावापत्तिः । स्वस्वसामग्रपन्यतरकालीन ज्ञानविषयमानविषयकशानान्यसविकल्पकत्व या , तेनेच्छाव्यवणनेन स्वजनकी भूतज्ञामतृतीयक्षणोत्पनज्ञानस्य न पक्षत्वापत्तिः । अथवा विप्रतिपन्नमिति भाये निष्ठा । शेष पूर्ववदेव । अथ विप्रतिपत्तिपदप्रसिध्यनुसारेण विप्रतिपत्तेनिक क्तधर्मपति प्राथमिरज्ञाने दर्शनेन निरुक्तधर्मवतो लक्षणया वोपस्थितिः, प्रमाण शानस्य विप्रतिपनशब्दविवरणरूपत्वे द्वितीयादिज्ञानव्यावृत्यर्थविशेषणानर वक्त व्यम् , ततो वर प्रयुक्तराब्दस्यैव तादर्यवर्णनमित्यभिप्रेत्याचारेव व्याख्या तम् । एव प्रथमविशेषणस्य धारावाहिकद्वितीयादिव्यावृत्तिमानप्रयोजकत्वात् द्वितीयविशेषणमपि रार्थमित्याह स्वरूपे ति । ज्ञानपदवैयथ्यशङ्का स्पष्टार्थत्वेन परिदरति करण ति । वस्नन्तरशब्द इति । निवर्त्यपूर्वक मित्यस्य निवत्यंगालीनप्रागभावप्रतियोगित्वार्थकतया तेनैव स्वविषयाउरणपदेन च खेनार्थान्तरताव्यावृत्तरिति भावः । एवं स्वशब्द इति । आद्य इति शेषः, स्वोत्पादकादृष्टस्य च छचित् प्रतिबन्ध कत्यसम्भवाद्विपयस्यापि घटादेरान्तरावरणत्वसम्भवाच्चिसीद्वारा स्वनिवर्स ·२६२ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३९, प्रागभावव्यतिरिक्तेत्येतावता प्रथमचतुर्थविशेपणफलसिद्धौ पृथग्विशे पणनिर्देशो व्यवच्छेद्यविशेपव्यञ्जनाय । धारावाहिकद्विती यादिप्वनैकान्त्यपरिहारायाणकाशितार्थशब्दः । आलोकमध्यारो पितदीपव्यवच्छेदायान्धकारोक्तिः । तत्रापि द्वितीयादिप्रमा व्यवच्छेदाय प्रथमोत्पन्नशब्दः । इन्द्रनीलादिप्रभाव्यवच्छे दाय प्रदीपशब्दः । आगमश्च- " अनृतेन हि प्रत्यूढाः, तेषां सत्यानां सतामनृतमपिधानम् " "नासदासीन्नोसदासीत्तदानीन्तम आसीत्तमसा गूढमने प्रफेतम्" " इन्द्रोमामाभि. पुरुरूप ईयते इत्यादिरिति ॥ तदेतदतीव स्थवीयः । " त्वाच्च स्वजनकादृष्टस्वविषयाभ्यामन्तिरतावारणाय द्वितीयस्वपदस्य, स्वप्रति बन्धकादृवस्य येन केनचिनिवर्सतया तेनार्थान्तरतावारणाय तृतीयस्वशब्दस्य चावश्यकत्वात् । स्वशब्दस्य वैशद्यार्थत्वमेवोपपादयति प्रागभावन्यति- रिक्त ति । स्वपदे हि राति प्रथमचरमविशेषणस्याग्यावश्यकतया ताया व्यवच्छेद्यमियोपप्रतीतिर्भवतीति भावः । आलोके ति । समभिव्याहृतपदेन यद्रुपावच्छिन्नतयोपस्थितेर्थे प्राथम्यमभिधीयते तद्रूपावच्छिन्नसजातीयापेक्षया प्राथम्य ह्यवध्युपस्थापक्पदाप्रयोगे प्रथमादिपदैः प्रतीयते, आदिकाव्य- मादिकविः प्रथमाभिधानमित्यादौ तथा दर्शनात् , ततह प्रथमोत्पन्नप्रदीप प्रभावदित्यभिधानात् प्रदीपप्रभापेक्ष्यैव प्राथम्यलाभात् सौरालोकमभ्यारोपि. तस्यापि प्राथम्य विरुद्ध मिति भावः । तत्रापी ति । अन्धकारस्योपलक्षण- त्वस्यैव युक्तत्वादिति भावः । अतिस्थवीय इति । अयमभिप्रायः थहमज्ञ इति प्रतीतिरसिदैव, यस्या अभावविषयत्वे आश्रयज्ञानादिविरोध उच्यते । तथाहि- कि न जानामीति प्रतीतिस्सर्वकालीना, उत किंचित्कालीना ! नाद्यः, असिद्धेः । द्वितीयेपि कि राजवृत्तान्तन्न जानासीत्यादिप्रभस्थलादौ अह नजाना मीत्युत्तरानुरोधेन यो ऽशनानुभवः कल्प्यते सएव विवशितः, उतान्यः! ना असिदः : 1 आद्यध विशेषनानाभावविपयः, तत्र न जानामीति विशे पानविषय स्पैव विपक्षितत्वात् ; राजवृत्तान्त विशिष्य न जानामीति हि तस्य - न्या, - ·- रा-३९.] मतदूपणी-चण्डगारुतसहिता । २६३ यास्यस्यार्थः । किनकि रिषयानयन्टिनमशान प्रतीयते, उत तदारिजमम्? नायः, भानातस्य वियनिरूप्यत्वान् । अन्त्येपि सांपच्छिम प्रतीयते, उत यत्किचिद्विपदविदोपावच्छिन्नम् ! नायः, सर्वस्याजानाविषयत्वात् । नीद मुसा दिक घरगंदेवामानविश्य । गरीरादेः तस्य च प्रयशवनियमाघ । दिता येपि कि न जानामीत्यनमन्निनयागान प्रतीयते, उत घटाययन्छिन विषया ज्ञानम् ! नाद्यः, श्रवणादिजन्यशानामावविश्यत्वात् । अन्यपि कि महा व्यतिरित न जानाभीन्यादिम्ये प्रतीतिः, उत पर न जानामीत्यादिरूपेण ! नायः, दारीरादेयस्य कस्यचित् ज्ञानावश्यकत्वेन तथा मतीतेरेवासिदः । न द्वितीय, घट न जानामीत्यादिप्रतीतेः प्रत्यक्षायभायविषयत्वोपपत्तेः । नन्यह मश इति प्रतीतरसर्यानुभवसिद्धायाः कपमारापः, क्यच तयाख्यानम् ! अनुभवमपरपतः कथानहत्वात् , आत्मसाक्षिकानुभवव्याख्याने च पदार्थ मात्रविश्वप्रसङ्गाच्चेति चेन, - एव प्रमाणविरुद्धमनभव स्वयमेव परिकल्प्य तप्रति क्यानधिकारापादने गगनादौ कुसुमाद्यनुभव परिकल्प्य तत्प्रतिक्षेपे कथानधिकारः कुतो नापायेत । प्रत्युत स्वयमेव कन्चना परिवल्य तस्सि- ध्याये प्रमाणविरुद्धमनुभवमपि परमसाहसिकस्य तयैव दुस्तरः कथारिकार । यथानस्थितानुभवविश्यनिरूपणेपि अनुभवव्याख्याने पदार्थ मात्रनिश्वासन इत्यापादयन् घट न जानामीति घटादिकमेष विषयतया ऽवभासयन्ती प्रतीति तदवच्छिन्नचैतन्यविषयत्येन निरपनप. कथ ध्याचक्षीथा. । किच त्वत्पशेप्यशानाइवासदेरज्ञानविषयतया कथ किमपि न जानामीति प्रतीतिः। किञ्च अस्मिन् वने कोपि वृक्षो मया विशिष्य शातो नास्तीत्यनु- भवोऽस्ति, अस्तिच तत्फालेपि एतान्वन्यज्ञान्विशिष्य न जानामीति विशेष प्रतीतिः, तत्र विशेषज्ञानविशेषाभावस्य माधत्वे विशेषविषयवाभावस्य तदा वृशेष सत्त्वादिशिष्य रातो वृक्षो नास्तीति विशेषामायप्रयुक्त विशिष्टाभाव ग्रहाद्विशेषणामावग्रहादेव व्यवहार उपपद्यते । भावरूपाशानपक्षे तु नारयाः प्रतीतेविशेषज्ञान विषयत्वविशिष्टवृक्षाभावो विषय , त्वदुरप्रकारेण विशेषज्ञानस्य सत्वेन विशिक्षस्थापि सन्चात् । अत एवं न विशेषणाभावोपि विषय ; सिद्धान्तरीत्या विशेषाभावविषयत्वे चाज्ञानासिद्धरेव । नच वृक्षे अनानविषयत्त विषयः, इह विशिष्य ज्ञातो वृक्षो नास्तीति प्रतीत्यभावापत्ते , अधिारण- कल्पयत.

·२६४ शास्त्रमुक्तावळी । चा-३९. स्याभावान्ययात् । तदानी हि विशिष्याज्ञानविषयो वृक्ष इहेति स्यात् । नमर्थस्य वृक्षावितत्वेन ज्ञानान्चयाप्रतीतेश्च । किञ्च मम शास्त्रार्थशानसामग्री नास्तीत्यस्ति प्रतीति , त्वदुक्तरीत्या च शास्त्रार्थज्ञानसत्यान्न तत्सामग्थभाव स्सम्भवति । विशेषज्ञानसामग्रीविरहोपि त्वदुक्त व्याघातादेव न गृहीतु शक्यते । तन का गतिं गमिष्यसि । अपिच कचित् कश्चित् पृच्छति -- शास्त्रार्यमुपदि- शेति, अपर जाह अनधिकारी भवान तुभ्यमुपदेष्टव्य. शास्त्रार्थ इति, उपदिशति च शास्त्रार्थ शास्त्रार्थ इत्येव, विशिष्याप्युपदिशति विशिष्य नोपदेष्टव्य इति, एव सति यदि तर भावरूपो ऽनुपदेशोङ्गीक्रियते दहापि भावरूपमङ्गीकर्त व्यम् , अथ तत्रान्तरेणापि भावरूपमनुपदेश स व्यवहार उपपद्यते, इहापि नार्थो भावरूपाजानेन । किञ्च ब्रह्मसूत्रारम्भानुरोधेन जिज्ञासा तावदुर- पहना, त्यदिष्टा चसा, तर ज्ञानस्याग्रहणे तदिच्छाया असम्भवात् शानस्य च विषयनिरूपयत्वाद्विपयशानाज्ञानयोजिंगासानुपपन्नैव । यदि च विशिष्य जानीयामिति जिज्ञासानुरोधेन ज्ञाने जिज्ञासासम्भवेन विशेषत्वेन ज्ञातविशेषैरेव ज्ञाननिरूपणे जिज्ञासोपपनिरिति कल्प्यते, तदा विशिष्य न जानामोति प्रत्ययानुसारेण विशेषण त्वेन ज्ञातैर्विशेषैरेवाज्ञाननिरूपणे विशेषज्ञानाभावज्ञानोपपत्तिरिति कल्प्यताम् । यदिच जिज्ञासाविषयज्ञाननिरूपण साक्षिभास्यैरेव विशेपै , साक्षिभान च जिज्ञासाविरोधीति कुदृप्या पश्यसि, तदा अभावप्रतियोगिनिरूपण साक्षिणै वेति कुतो न पश्यसि । ननु ज्ञाननिरूपकवि दोपविषयसाश्यात्मकशाने सति विशेषज्ञानामावज्ञान न सम्भवति, जिज्ञासा तु साक्षिरूपविशेषज्ञानस्य सशया निवर्तकत्वात् सम्भवतीति चेन,- इच्छा तारदिष्टतावच्छेदकप्रकारकशानसाध्या तब चेष्टतावच्छेदक नार्यविशेषविषयत्वम् , साक्षिरूपताशशानस्य सिद्धत्वात् , इष्टतावच्छेदकायच्छिन्नसिद्धौ तेन रूपणेच्छाया असम्भवात् , तथाचायधारणत्व मिष्टतावच्छेदकम् , तेन रूपेण ज्ञानेच्छा जिशासति पर्यवसनम् , तथाचा भावपक्षेपि अनवधारणात्मकसाक्षिणा विशेषज्ञानेपि विपयत्वमस्त्विति तुल्यम् । यदिचान्यष्टतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य कारण पेपि न जिज्ञासारूपेच्छाया कारणत्वमित्युच्येत, तदा अन्यन प्रतियोगिता पच्छेदकप्रकारक्शानस्य कारणपि ज्ञानाभाये न तथेति किनेप्यते, अन्यत्र क्लप्तगरणाभावस्यापि तुल्यत्वात् । विमानस्य चैतन्याश्रयत्यादन्त परणा भावाभावात् कथगहमन इति प्रतीतिस्तद्विपया स्यात् । अवधारणरूपशानाभाव ·. " चा-३...] शतदूपणी-चण्डमाम्तमाहिता यदुनम्- अनानाश्यचिदेक्याम्यासात्तथा प्रतीत्युपपत्तिरिति ; तन, अह मा इति ज्ञानविरोधिलेनैराशन प्रतीयत इत्युक्तम् ; रोिधित्व शानिय सत्यमिति चोक्तम् । ततधान्त:करणस्यापि चैतन्याश्रयत्वात् शाननिवत्यत्वाय माननियत्यांन्तःकरणाभयचेतन्यस्याभ्यासात् तथा प्रतीत्युपपत्तो कुतोऽक्लम पदार्थविषयत्वकल्पना । किन्चान्तःकरण एव मिथ्यालात् शाननिरयस्य शानामागदेस्यत्वात् तदिपयेवादमश इति प्रतीतिरस्तु । ननु धादिशानसत्वा दन्तःकरणे क्थमगानमिति चेन्न:- मानान्तराभावस्य सत्वात् । नच विशेष शने सत्यपि ज्ञानान्तराभावमादायामानानुभवप्रसङ्गः, परोक्षस्थल इन सग नाधिशरनिश्चयम्य प्रतिवन्धरत्वसम्भवात् । सामान्याशानानुभरे नु यविधि द्विशेषशानमेव प्रतिवन्धकमस्तु । अथवा इष्टापत्ते य दोपः, शाने सत्य प्यह जाननित्यं यानिति प्रतीतेः । नहि तयापि पक्षे इतोऽन्यादृशोऽशा नानुमन:, योऽत्रासिद्धरस्यात् । अत एव परोक्षतो शातेपि अह शाननिवर्य वानिति प्रतीतेस्सत्वात् परोक्षमानस्थले प्रतिबन्धककल्पनमपि मुथैव । मिच त्वन्मते जडविषयाशानाभावात् घट नजानामीति तद्विपयत्वेन अशानानुभवः कथम्भापरूपाशानविषयस्स्यात् अज्ञानविषयचैतन्याभेदात्तदुपपत्तिरति चेन ;- शुद्धचैतन्यस्यैर घटायधिष्ठानत्वात् तेनैव घटस्या भेदः प्रतीयते, अ ज्ञानविपयस्वाच्छिन्नचैतन्यस्य ततो भेदानाशानविषयाभेदप्रतीतिसम्भवतीति । नन्वधिष्ठानचेतन्यस्याज्ञानविषयचैतन्येन वस्तुतोऽभेदादज्ञानविषयाभेदप्रतीतिरसम्भ वतीति चेत् ! तीज्ञानविषयपटावच्छिन्नचैतन्याभिनशुद्धचिदभिन्नतया घटज्ञान दशायामपि घट न जानार्माति प्रतीतिप्रसङ्गः । घटापरोक्षज्ञानमेशागाताभेद शानप्रतिबन्धकमिति चेत् । किंवत् ज्ञान तस्य अज्ञानविषयचैतन्याभेदान मानप्रतिबन्धकम् , उत तदवच्छिन्नचैतन्यविषयामानविषयचैतन्याभेदज्ञानप्रति न्धकम् , उत तद्विशिष्टविषयाज्ञानविषयचैतन्याभेदशानप्रतिस्याम् नाद्यः, पन सतरम वृक्ष न जानाविमानानुभषस्य इदमिति अन्न प्रतिबन्ध- प्रसङ्गात् । एतेन तत्मकारकशान तत्प्रकारेणाज्ञानविषयचैतन्याभेदज्ञानप्रति बन्धकमिति निरस्तम् , ददमिति ज्ञानेपि इदन्त्वनैाज्ञानविषयचैतन्याभेदानु भवात् । अत एव न द्वितीयः, इदमवच्छिन्नस्यैव शुक्तिस्वावच्छिन्नत्वस्य स्वययोत्तत्वात् । किन्च घटायन्छिनचैतन्यविषयानानविषयचैतन्याभेदमादाय ३४ । - ·शास्त्रमुक्तावळी । पट न जानामीति यत् जान तम्य प्रतिबन्धेपि पटावच्छिन्नचैतन्यविषया न विषयचैतन्याभेदमादाय घटन्न जानामीति बुद्धिपटगानदायामपि स्वादेव । न तृतीय , अज्ञानस्य विशिष्टविषयत्वे जडविषयत्वापतेः, घटाज्ञानस्य घट विशिष्तविषयत्वाभावेन पदोपानतिवृत्तेश्च । किञ्च यदि तदवच्छिनचैतन्या शानमेव घट न जानामीति प्रतीतिविषय इत्युच्यते तर्हि मुक्ति न जाना मीतिवद्जत न जानामीत्यपि प्रतीतिप्रसङ्गः, अज्ञानविषयीभूतशक्तयव च्छिन्नचैतन्याभिन्नलाद्रजतस्य त्वयैव इदमाकारवृनौ सत्या तदवच्छिन्न चैतन्यैक्ये सति तच्चैतन्यस्यैव शुक्तयवच्छिन्नतया तदैक्यमपि सिदमेयेति तदनवमासायाशानकल्पनमिति, इदमाकारबत्त्यभिव्यक्तेदमवच्छिन्नचैतन्यस्यैर रजताधिष्ठाननया तत एवं तज्जानावृत्त्यन्तर न कल्पनीयमिति, चौत स्वात् । ततश्च शुत्त यज्ञान नाम शुक्तिज्ञानाभावः, स एप विषय इति तद्वदेव घर न जानामीत्या घटविण्याजानाभाव एक विषय । अपिच मुख न जानामि शुक्तिरूपय न जानामीत्यादेस्सुग्वाद्यजानाभावेन ज्ञानाभाव विषय रमेन याच्यमित्यन्यत्रापि तय यदनोत्तम् - स्वस्य विद्यमाने सुसे विशेषतोऽनुभवानियमेन न जानामीत्यनुभवोऽसिद्ध एपेति, तन, विदोषतोऽनुभवे सत्यपि अशोकादावित्र सुख न जानामीत्यनुभवस्य तत्सन्देइजिज्ञासाप्रभप्रतिवचनाना च दर्शनान् । यत्र मुग्वप्रातिभासिकादिविषयमेर वाक्य प्रत्युत्तम् , श्रोतुश्च वास्यादर्थज्ञान न जातम् , तत्र तस्य त्वदुत्तमर्थं न जानामी यनुभयो दुरपयः । सच ज्ञानामा नैवोपपाद्य । किञ्च विद्यमाने सुरो विशेषतोऽनुभवनियमेपि अविद्यमाने न जानामीत्यनुभवस्सम्भवति, तस्य का गतिः । प्रत्यक्षाद्यभावविश्यत्वे त्वद- निष्टप्रतीतिव्याख्यानप्रसङ्गात् । नचातीतादिरूपस्यापि सुखश्याव्याकृतात्मना स्थितस्यावरणमिष्यत इति वाच्यम् , तथा सति सुखादेरनाकृतचैतन्याभ्यास इति मतभन्नात् । विच्चानागत न जानामीति कय प्रतीति, वारकाशामाभावात् । मच तस्यैवान्याकृतात्मना विद्यमानस्यावरणसत्यान नानामीति प्रतीत्युपपत्ति , न्याहतारमाया एवं मावित्वेन तद्विषयाज्ञाना - ·पा.३९.] गतपणी-चण्डमारुतसाहता। तथाहि- यदुकं 'भावरूपमज्ञानं प्रत्यक्षेण प्रतीयत' इति । सत्र किमानविरोधित्वेनैव भाति, उताविरोपित्वेन ! नाघः, पूर्वोकसमस्तपसमाविशेपात । विरोधितयापि हि भासमानं प्रतियोगिप्रकाशमन्तरेण न प्रकाशेतैष । ततध तद्विषयप्रकाशे सति तद्विरुद्धस्याज्ञानस्य दूरापक्रमणान् कुतस्तद्ग्रहणम् । नुभवविरोधात् । नरानागतापरणयोग्याशानस्य इदानी रास्वान् तथा प्रतीति सम्मयः, तथा सति पटगाने सत्यार उत्तरकाल पटावरणयोग्याशानस्य तदानी सत्त्वेनासानानुभवप्रसङ्गात् । एवमेवातीत न जानामीत्यनुभवोपि नोपपद्यने, पूर्वमेव तत्साधात्कारेलदशनाना नाशात् । केपाञ्चिदशानाना नापि किञ्चिदशान ब्रससाक्षात्कारपर्यन्तमनुवर्तते, स एव विषय इति नेत् ! यवस्तु साक्षाक्रियमाणमेव नश्यति राम विनश्यवस्थचरममाक्षात्काराभि- चिप्रसझेन पूर्वमनापारफत्वादननार च तस्यैवाभावादनावारकत्यात्तादृशाती तविषयकामानासिदेः। अनेकेषशानेषु विद्यमानेषु एकमेवाणोति, यदा नृणोति ससिवर्तते, समानविषयकत्वात् , नान्यदिति हि तव सिद्धान्त इति । ज्ञानविरोधित्येनैव माती ति। जगानमिति शेषः । अविरोधित्वेने ति । बिरोधित्वादन्यदविरोधित्वम् , पर्युदासे नम्, अविरोधित्वेन विरोधित्वान्य रूपेण, स्वरूपेणेत्यर्थः । - तदभाव एव न, अविगेधित्वमू - विरोधित्वामावः, तच स्वरूपेणैय भानविशेषणम् , नतु विषयतया, वच निरोधित्वाभारः विषयविपयिभावससर्गावच्छिन्नो विवक्षितः, ततश्च विरोधित्व भानविषयो नेति पर्यवसानात् विरोधित्व भासते नति विकल्पार्थः । पूर्वोक्त ति । प्रतियोगितदवच्छेदक्शानाम्या : प्रमाणान्तरजन्यमानेनावानमानेन च विरोधो विवक्षितः । अविशेषादि त्यनेन लेशतोपि वैषभ्यशक्षा निरस्यते। विरोधितये ति । विरोधस्यापि प्रतियोगिनिरूप्यत्वादिति भावः । इद चाश्रयशानावच्छेदकशानयोरप्युपलक्षणम् । ननु सामान्यतः प्रतियोग्यादि शानमेव कारणम् , तेन च न विरोधः, किन्नु विशेषज्ञानेनैवेति शङ्कते अथवा ·२६८ शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३९. ननु गृह्यमाणमिदमनानं सामान्यतः स्वप्रतियोगिनिरूपणं न विरुणद्धि, अपितु विशेषत इति चेत् ! अभावरूपाज्ञाने तर्हि कपद्वेषः, सामान्यविशेषरूपेण परिहारस्य समत्वात् । यध निषिध्यमानविशेषजानेपि प्रतियोगिविषयापेक्षया विरुद्धत्वमुक्तम् । तदपि भावरूपेपि तुल्यम् । अन्यथा तदविरुद्धत्वप्रसहात् । तत्र सामान्यत. प्रतियोगिविशेषज्ञानमस्तीति चेत् ! तदपि तुल्यम् । गौरवं पुनरधिको दोपः । , ज्ञानाभाव- गृह्यमाणमि ति । सामान्यविशेषभावस्य नियामकत्वाङ्गीकारेणानिप्रसङ्गपरि- हारोपि तुल्य इत्याह सामान्ये ति । ननु विशेषज्ञानमस्ति ना ? अस्ति चेद्विीपज्ञानसत्त्वादेव न विशेपज्ञानामावः; नचेत्तदच्छिन्नतया प्रतीतिर्नस्यात् , इत्याशडक्य- इदमपि भावापाज्ञानपक्षेपि तुल्यामित्याह यच्च निषिध्यमाने ति । यथा सामान्यतो ऽर्थज्ञाननिषेधे निषेधप्रतियोगिभूतार्थ सामान्यावच्छिन्नज्ञानाने सति तदपेक्षितार्थसामान्यस्यापि शानविरोध', एव विशेषज्ञाननिषेधे पि निषेधप्रतियोगिभूतार्यविशेषायाच्छिन्नशानशाने सति तदपे- क्षितार्थविशेषस्थापि जानानविरोध इत्यर्थः । प्रतियोगी - निरूपक', विषय इत्यर्थ. 1 विपयापेक्षया- विषयसापेक्षतया, विषयशानाधीनज्ञानतयेत्यर्थः । निषिव्यमानस्येत्यादिपृपक्षोक्तानुवदिरूपत्वादयमर्थ इत्यगम्यते । योगिनि विशेषाकारस्यानाने तद्विरोपामावज्ञान न सम्भवत्येष, अभावशाने भासमानधर्मावच्छिन्नयावाप्रतियोगिफत्वरिपयावस्थाभावप्रत्यक्षे उक्तत्वात् , भार रुपाज्ञानत्य तु भावत्वादेर न तनियम इति विशेषज्ञानामावपि सामान्यतः प्रतियोगिज्ञानादेव विरोषप्रतीतो को विरोध इत्यत्राह अन्यथे ति । विशे पम्यामाने विशेषज्ञानविरोधित्वमप्रामाणिक स्यादिति भावः । यस्तुतस्तु अभाव इव विरोधेपि मामान्याकारेण मतीतो तदवच्छिन्नविरोध एव प्रतीयेत, अविशेषादिति मारः। विरोधपरिहारयोरुभयोरपि साम्ये भावरूपाशानविद्वेष किं निबन्धनमि यत्रार गौरवामि ति । किन्च शानविरोधित्व हि शानाभाष ननु प्रति ·वा-३९. शतपणी चण्डमारुतसहिता। २६९ नहि मावरूपाज्ञानम्य ज्ञानविरुद्धत्वं ज्ञानामावनिरूपणमन्तरेण घटते । यत्तूक्तमज्ञानावच्छेदकतया प्रतियोगिविषयप्रकाशस्याज्ञान विरोधिस्वाभावात् ब्रह्मणोन्यम्य वा मनानावच्छेदकत्वेन प्रकाशो न विरुद्ध इति । तदभावपक्षेपि किं तथा नाङ्गीक्रियते- अभावप्रतियोगिभूतज्ञानावच्छेदकतया तत्तद्विषयप्रकाशो न विरुद्ध इति । तद्विषयज्ञानस्य तद्विपयज्ञानाभावेन विरुद्धत्वादिति चेना - भावरूपाज्ञानेनापि तद्विषयत्वहेतुकविरोधाविशेषात् । अन्यथा तद्गोचरप्रमाणज्ञानोदयेपि व्याप्यत्वम् , तच शानाभावग्रहणमन्तरेण नोपपद्यते, अभावप्रहे च प्रतियोगि शानादिव्याघातस्य त्वयैव दर्शितत्वेनाभावग्रहणाभावे तत्साध्यभावरूपाशान अहो दूरोत्सारित एरेत्याइ नही ति । अनेन राश्रयान्तर चोक्त भवति । अमावस्यावश्य शातव्यत्वेन इतरस्यापि ज्ञानकल्पनाया गौरवमिति । साक्षि- प्रकाशस्याशानगोचरभ्रान्तित्वादशान तेन न विरुभ्यत इति यदुक तदन्त्य दूषयति यति ति । प्रतियोगिविषयप्रकाश - प्रतियोगिभूनशानतदिपययोः प्रकाशः । आश्रयप्रकाशस्याप्युपलक्षणमेतत् । विरोधित्वाभावा दिति । अज्ञानविषयत्वादविरोधित्वमिति भावः । तदिति । प्रतियाग्यादशानमित्यर्थः । तथा- अविरुदमित्यर्थ । अभावप्रतियोगी ति । अभावप्रतियोगिभूतशाना बच्छेदकतया तत्तद्विषयप्रकाशस्यापि ज्ञानाभावविषयत्वान विरोध इति कुतो नाङ्गीमियत इत्यर्थ । यच्चानुमानम्- अज्ञानविषयविषयकापरोक्षवृत्यनभि व्यक्तमन्त करणापच्छिन्नचैतन्य नाज्ञाननिवर्तकम् , तत्साधकत्वात् , यद्यत्सा- धक न तन्माष तनियरम् , यथा घादिसाधक ज्ञानमिति, तदप्प सगरम् चैतन्यस्पासालसायकाचषि सम्मानस्वाचालित कन्येन उकच्या रसिद्ध । नच तनाविद्यावरणरूपप्रतिमन्धकाभावापेक्षत्वान्न तन्मात्र तनिवर्तक मिति वाच्यम् , प्रतिमन्धकाभावस्य त्वया हेतुत्वानभ्युपगमात् । नच प्रमाणाना स्वविषय युदासकरत्येतिप्रसङ्ग., समानविषयकज्ञानाशानयोर्विरोधा- जीकारेविप्रसङ्गाभावात्। अन्यथेति । साक्षिणो विरोधाभावे । तद्गोयरप्रमाणेति ।

·२७० शाखमुक्तावळी । वा-३९. तदजानानिवृत्तिप्रसङ्गात् । प्रमाणत्वादेव तम्य तन्निवर्तकत्वमिति चेन्न- स्वरूपप्रकाशांशेन प्रमाणत्वस्य साक्षिप्रकाशेप्यविशिष्टत्वात् । अन्यथोतरस्यापि तदभावप्रसङ्गात् । वस्तुतः प्रामाण्यम्य च उभ. यत्रापि त्वयानभ्युपगमात् । प्रतियोगिविषयप्रकाशतामात्रेण तद्विरो धित्वे त्वज्ञानसाक्षिप्रकाशस्यापि प्रतियोगिप्रकाशत्वावश्यम्भावेन विरो - माषः यदा - स्वदभिमतवृत्तिशानरूपप्रमाणोदय इत्यर्थः साक्षिवत्तद्गोचरप्रमाण स्थाप्यविरोधित्वादनिवृत्तिप्रसङ्गः विरोधनिबन्धनो हि निवत्यंनिवर्तक तम प्रकाशयोरिवेति भावः किमत्र प्रामाण्य विवक्षितम् । कि तत्त्वावेदकत्वम् , उत तद्वति तत्प्रकारकत्वम् ? आयेपि कि स्वरूपप्रकाशदोन तत्वावेदकत्वम् , उत विषयप्रकाशाशेन ? नाय इत्याह स्वरूपप्रकाशांशेने ति। अन्यये ति । स्यरूपाशेन तत्वावेदकत्याभावे । सदभावप्रसङ्गादि ति । विरोधित्वामावग्रसज्ञादित्यर्थः । दितीय दूपयति वस्तुत इति । वस्तुशन्दो विषयपरः । वस्तुतः प्रामाण्यस्य- विषयनिबन्धप्रामाण्यस्य , বিষমায়ায় प्रामाण्यस्येति यावत् ; प्राव्यतिरित्तरय पृत्स्नस्य मिथ्यात्वादिति भावः । नान्त्यः, निष्प्रकारकचरमसाक्षात्कारस्यानिवर्तकतापत्तेरिति भारः दितीय दूषयति अन्यथे ति । स्वरूपप्रकाशाशेन तत्वावेदकत्वस्य निरतंकता प्रयोजकत्वमनीरत्य विषयप्रकाशाशेन तरवावेदकत्यस्य नियतकताप्रपोजा- वाङ्गीकार इत्यर्थः । ननु साक्षिणी धास्तव मामाण्यन्नेत्यपार वरसुत इति । उत्तप्रकारेण प्रामाण्यस्य विरोधितामयोजकत्वाभाव सिरे प्रतियोगिविषय. प्रकाशतामात्रेणैव विरोघस्य परम्पत्यात् साक्षिणारि तदयिशिक्षमित्यार प्रतियोगी ति । प्रतियोगिप्रकाशतावश्यम्भावने ति । भगानमतीत्यर्थ तमिरूपकातियोग्यादिपिपयत्वस्य त्योपदिसणादिति भाषः ननु निशानमेय पिरोधि, सच न प्रमाणपन विरौषि, किन्तु मान्तरण स्यासस्य- वृत्तेपिरोधिय पिशितम् , उत तदाशनरम ! नापा, जात्येनानियतपस्याम् ; सीपि पिं प्रतियोगिविषपणास्येन निपतंकता, उमाप-शनान! नाप पार प्रतियोगितायत नारा, ·वा.३९.] मतदपणी चण्डमामतमहिता । धाविशेषात् । इदप्रकाशम्तु शुक्तिरजतसाधारणाकारगोचरत्वेन विरोधाभावान रजतप्रमन्निवर्तयत्ति । ननानापि तथेति त्वमा नक्तुं शक्यम् , निराकारे तदयोगात् । साकारेतु . ज्ञानस्य अचानापम्छेदकप्रतियोग्यादिप्रकाशम्पमाक्षिणात ধূন্মাষ্টযমান্য पूर्वमेवोपादितयात् । अन्तारणवृत्यासिनतन्य निवसंक नवविद्या- वृत्यन्छिनचैतन्यमिति धैरम्य निरसिभ्यत इति भावः । एतेन अशान गोचरम्रान्तियादित्यत्र भ्रान्नित्यादित्यनेन विवक्षित. प्रमाणान्यत्वरूपो शाना निवर्तकररहेनुश्च निरस्तो देदितव्यः । एर समानविषयप्रवाशे सत्यज्ञान नियुत्तिरस्यादेयेति स्थितम् , तर्हि समानविषयकशानस्याशाननियतकत्ये इद- प्रकाशस्यापि भ्रमनिवर्तकत्व स्यादिति शका परिहरति इदम्प्रकाशस्त्विति । ब्राह्मणो निराकारत्वास साक्षिणस्साधारणाकारगोचरतया प्रमासानानिवर्तकाय सम्भन इत्यभिप्रायणाह निराकार इति । शास्त्रार्थादिविषयसाक्षिणश्न यदि साधारणाकारगोचरतया न भावरूपाज्ञानपिरोपित्यम् , तह्मभावपक्षेपि प्रतियोगि साधारणाकारगोचरत्वादेर न विशेषज्ञानाभारविरोध साकारवि ति ननु क्यमिय प्रतिपन्दी, पिरोधित्व हि निरय वमेर, मानसामान्य विरोधित्व च चैतन्यनिवर्तकत्वमेव, नचैर साक्षिणा निवृत्निप्रसङ्गः, अपरोक्ष इत्यावरणे प्रतिबन्धके निवृत्त एव चैतन्यस्याज्ञाननिवर्तकत्वादित्युक्तमिति शानसामान्यविरोपित्त हिन भावप्रकाशिकापञ्चपादिकाटीकादिरीत्या सर्ववृत्तिषु अधिष्ठानतया ज्ञानत्वानुगतबुद्धिप्रयोजकज्ञानत्यसामान्यात्मकचैतन्य- निवर्तमत्वम् , न जानामी यत्र ज्ञानवावच्छिन्नविरोधस्यैव प्रतीतेः शानव- विरोधित्वस्याननुभवात् , अन्यथा घटो नास्तीत्यादायपि घटत्वादिविरोध एव प्रतीयेत । मनु अद्वैतदीपिकादिरीत्या अपरोशपनुगतप्रकाशस्त्र प्रकाशल्ल सामान्यरूपेण विरोधः प्रतीयते, यथा न्यायमते वस्तुतः शरीरायच्छिन्न एवात्मा आत्म वसामान्यम्पेण मुखादिकारणमित्यभिमतम् , इति चेन:- ·. आवा २७२ शाम्बमुक्तावळी । [वा ३९. यद्विरोधशाने प्रतियोगितदभावान्यतरप्रतीतौ तदितरान्यतरप्रतीतिर्न भरति ताराविरोध एव हि प्रतीयते, न जानामीति शानदशाया जानामीति शानादर्शनात् ; नच ज्ञाननियर्त्यच तथा, प्रतिवन्धदशाया तृणहयोरिव एकत्रापि निवर्त्यनिवर्तस्यौनिसम्भवात् । किञ्च कमिम विरोध जानातु लोकः? नहि धर्मिशानेन सहानुभवनिदानीन्तनमानजन्यानवनिप्रतियोगित्व- मनुभवितुमलम् , कालान्तरीयमानजन्यनित्तिप्रतियोगित्वञ्च मानामागादेव न शातु प्रभवति । पटानानादौ घटज्ञानादिनित्यत्वदर्शनाद नुमिनोतीति चेन,- आश्रयासिद्धः । केनापि रूपेण तस्याशानात् । ज्ञानविरोधित्वेनैव तत्प्रतीतो सिद्धसाधनम् ; स्वरूपासिद्धिश्च, हेतोस्तत्राज्ञानात् । अज्ञानत्वमेर हेतुरिति चेन्न, तन्निधयानिश्चययोस्सिद्धसाधनसाध्यापैशिष्ट्यान्यतरापातात् । व्याप्यता सिदिश्च, घयज्ञाने पि ज्ञाननिवर्त्य यादर्शनात् ; अज्ञानत्यस्य ज्ञाननियर्यत्वात्म कतया शामनित्यत्वग्रहाणात् पूर्व तदाकारण तस्यानुपस्थिते । रान्तरस्य चाभावात् । साक्षिणा निवर्त्यत्व प्रतीयत इति चेत् । प्रमाण व्यवधानाभारे ऽज्ञानावच्छेदकतया प्रतीतिप्रसङ्गात् । अज्ञानावच्छेदकत्व पिनापि प्रकाशे प्रमाणव्यवधानापेक्षाया अमाये सर्वस्य साक्षिणैव तथा भान सम्भवे प्रमाणमात्रविलयापत्ते । ज्ञानजन्यनिवृत्तिप्रतियोगिमानहमित्ति हारापत्तेश । का तर्हि प्रतीतेगंतिरिति चेत् ' अभाय एवेति गृहाण । किश्च शानसामान्यनिवर्त्यत्व कथ लोगो गृह्णीयात् , न हि लोकानां ' एकमेव ज्ञानम् तञ्च कालान्तरे अज्ञान निवर्तयिायती ' ति बुद्धिरस्ति, येन ज्ञानत्व सामान्यरूपेण तनिवृत्तियोग्यता गृह्येत, लौकिकाना शनाभेदस्यैव प्रतीतेः, ततश्च धादिज्ञान सत्यपि निवृत्त्यदर्शनेन शानसामान्यनिवत्यत्वग्रहो नोप पद्यते । शाननिवृत्तियोग्यतया चावच्छेदकापरिचये न गृहीतु शक्यते । किंच ज्ञानस्य कारणत्वाकारणत्यसन्देहे कारणत्वाभावनिश्चये च न जानामीति ज्ञान दृश्यते; नच तद्दशाया त्वदुक्तज्ञाननिवर्त्यत्वात्मकविरोधग्रहसम्भवः, मित्रविलक्षणविरोधस्यासम्भवादन्य एव विरोधी वाच्यः, तत्र च पधद्वयपि तुल्यौ दोपपरिहाराविति कथ न प्रतिबन्दी । किञ्च व्यभिचाराच्चैतन्यं न निवर्तकम् , किन्त्वन्वयव्यतिरेकाभ्या अपरोक्षवृत्तेरेव निवर्तकाय स्यात् । ननु चैतन्यनिवर्त्यत्वस्य ज्ञानमामान्यविरोधित्वप्रतीतिसिद्धतया उमयो. कारणत्व व्यव- . तस्मा ·वा३:.] शतदूपणी-चण्ठमारतसहिता। २७३ कल्पने गौरयात् वृत्यायन्यतिरेको वृत्तेः प्रतिबन्धकनिराराकरवेगान्यया मिन्दाविति चैन: - ज्ञानसामान्यनिररीत्वानुभासम्भवस्योक्तत्वात् 1किञ्च - अवियावरणस्य प्रतिबन्धकवल्पने अपरोक्षवृत्तेतनिवर्तस्वकल्पने च गौरवम, तम्मादन्वयव्यतिताभ्या वृत्तव निवर्तकत्व न चैतन्यस्य । स्तुवा ज्ञान सामान्यविरोधित्वप्रतीत्याऽन्वयव्यतिरेराम्या च वृत्तिचैतन्ययोरुमयोरप्यज्ञान नितस्त्वम् , नरमुभयो. कारणत्वकल्पने गौरवम् , प्रतिरन्धकस्यकल्पने उभयोरेकर कारणत्यापेक्षया पृथर कार्यद्वयकल्पने कार्यतावच्छेदरुदयकल्पने चातिगौरवात् । किच यदि प्रतिबन्धामिप्यते, तदा वैपरीत्य कुतो न स्यात् ! ज्ञानसामान्यनिर्त्यत्वेनावरणमेव प्रतीयते, अधिया चावरणनिवृत्ति प्रतिवन्धिमा अपरोक्षवृत्तिश्चाज्ञाननिवर्तिकेति नियामकाभावादुभयोरुभयर कारणत्व कुतो न प्रीपि । नच गौरवम् , (पन्मते अविद्या निवृत्तिरात्मेव, आवरणनिवृत्तिरपि स एय, तथा चोभयोरुभयन कारणव सिद्धमेय । नच फार्यस्यैक्त्येपि अविद्यानिवृत्तित्वापरणनिवृत्तित्वलक्षणकार्यतावच्छेदकभेदात् कारणद्वयव्यवस्थोपपत्ति , यस्मिन् सतीत्यादित्वदभिमतसाव्यत्वपरामर्श उभयो र'युभपकार्यतावच्छेदकत्वपर्यवसानात् , नच उडन वृत्तेरनानानिर्तिकत्वम् , उक्तप्रकारेणावरणनिवर्तकलागीकारे ऽविद्यानिवतकत्वस्यापि सिद्ध , चरणनिवर्तकत्वस्याप्यभावप्रसङ्गाच्च । एकाज्ञानपक्षे च ज्ञानेनाशान निवृत्त मिति आचरणस्यैव ज्ञाननिवर्त्यत्यानुभवस्य त्वया व व्यतया अहमज दति ज्ञाननिवर्त्यत्वेन प्रतीयमानमण्यावरणमेवेति युक्तम् । किंच अन्वयव्यतिरबा- भ्या जडविशेषस्याज्ञाननिर्निरत्ये को दोष १ अन्यथा घटादिकमपि मिथ्या वन्मुद्रादिना न निवर्तेत । ननु तन ध्वसे सत्यपि नात्यन्तिकनिवृत्तिः, कारणात्मनावस्थानात् , अत्र तु आत्यन्तिकनिवृत्ति प्रार्यत इति चेत् । तर्हि कारगारमनावस्थाननिस्वात्यन्तिनिवृत्तिरिति नार तदय चैतन्यापेक्षा, अविद्याया कारणाभावात् । एतेन सूक्ष्मरूपारस्थानिवृत्तिरात्यन्तिकनियात्त रित्यपि प्रत्युक्तम् तन मानाभावाच्च यच्च केन चिदुत्तम् , पदार्थसिध्यङ्गसाक्षिशानस्य निर्विवरपकसमान योगक्षेमतया न तदभावग्रह, निविकरपसा विज्ञानस्याशानसाधकत्वात् ३. जडत्या , ·२७४ शास्त्रमुक्तावळी । [या ३९. .. क्रतम्, तत्प्रतिभासे न प्रतियोगिज्ञानापेक्षा? ज्ञानविरोधित्वप्रकारकाभानतिभासे च तद पेक्षायामपि सानिमासस्य तत्प्रतिभासस्य सम्भवनानुपपत्यभावात् किंच इदमह न जानामीत्यज्ञानावभासस्त्रिपुटीप्रत्यक्षरूपस्साक्षाफियत एव, आश्रय विषयाज्ञानाना त्रयाणामायेकेन साक्षिणावभासनात् ; यथा माभाकारमते घटमह जानामीति त्रिपुटीप्रत्यक्षेशत्रयायभासेपि न वेद्याशावभासस्य पृथक् तद्धेतुत्वम् , नयाणामेकवित्तिवेद्यत्वेन एकावभासे इतरावभासस्य हेतुत्वामा वात् , एवमज्ञानाश्रयविषयाणा त्रयाणामपि गधिरूपैयवित्तियेनत्वात् अव च्छेदकविषयावभासस्य न पृथक् तद्धतुत्वम् ; एका भगवती वित्तिश्चेदुभय मावेदयति तदा को विरोध., अनुभवमूलकत्वाद्विरोधकल्पनाया , विषये भासमान एवाज्ञानस्यापि भासमानत्वात् सदभाने ऽभासमान गदन्वय यति रेकाभ्यामवच्छेदकविषयभानमज्ञानभानानुग्राहकत्वान्न तद्भान विरुणद्धि, साना भावश्च न प्रत्यक्ष तस्या नुपलब्धिप्रमाणगम्यत्वात् , साक्षिरेद्यत्वाभावाच्च , अभारज्ञाने तु परीभूतमानातिरिक्तस्य धादिज्ञानस्य कारणत्व जन्यगिशिप्रसनत्वात् अजानप्रत्यक्षस्य साक्षिरूपत्वेनाजन्यत्वात अन्यथा सप्रकारकेश्वरज्ञानेपि विशित्रज्ञानत्वात् विशपणशाना - दिसापेक्षत्वप्रसङ्ग तस्मादवानावच्छेदना पिपयज्ञानाज्ञानाम्या शानज्ञानानुपपत्ति नापि विराधनिरूपवजानस्य जानाजानाभ्या निरूपणस्य दुर्घटत्यम् , ज्ञानत्वप्रत्यासत्यातीतानागतसक्रज्ञानस्यानुभूतत्वेन तस्य चाशानप्रत्यक्षकालेऽसत्येपि अतीतघटस्मरणरत्त स्मरणसम्भयात् स्मृतताहराशान विरोधित्वमशाने गृह्यते, साधकाभावात् , ज्ञानस्यैवाज्ञानविरोपित्वेन तस्मरणस्य सद्विरोधिवाभावात् , तस्मात् भासमानेऽज्ञाने स्मृतज्ञानविरोधित्वग्रहोऽस्तु । तस्मात् ज्ञानपिरोधित्वप्रकारकागानप्रत्यक्षेपि नानुपात्तरिति,- तन्न, निर्विकल्पक समानयोगक्षेमस्य सारिणो विरोधप्रतीतिहेनुत्वे ऽभारप्रतीतावपि नाङ्गीक्यिते । प्रतियोगितायच्छेदाप्रकारकज्ञानस्याभावधीहेतुत्रेन क्लसत्वात् कथ तदभावेऽभावप्रत्यक्षमिति चेन्न,- पिरोधियग्रहेपि तुल्यत्वात् । तथापि जानसामान्यविरोधप्रतीत्यनुपपत्तेश्च । सविषयत्वावभासस्य च त्रिपुटीप्रत्यक्षत्व प्रयोजकाचे इच्छादिप्रत्यक्षेपि तथा प्रसङ्गात् । अनुपपत्याऽज्ञानप्रत्यक्षे तथा फरूपने ऽभावात्यक्षेपि तथा नाड्गीप्रियते । अभावप्रत्यचे प्रति , अज्ञान . कि तथा - ·पपत्ति; या ३० मतपणी-चण्टमारुतसहिता । योगितारच्छेदयप्रकारातानस्य यारणत्वेन सत्यात् तदमारे ६थमभाव प्रत्यामिनि चेन् ; विशिष्टज्ञानमात्र विशेषणशानस्य कारणत्वेन क्लप्तत्वात तदमारे क्य विषयविशिषभासः ! विशिष्टशानमारस्य विशेषणशानअन्याय नियमाभापि समबन्धिकपदार्थप्रत्यक्षे सम्बन्धिनानम्य धारणत्वात् ; गानसा- मान्यविरोधायनुपपत्तेश्च । यदि चागानसाधनस्य तदररोषित्वात् मानसा- मान्यतिरोधित्वमेय नेत्युच्यते, तदा विषयसामान्यावच्छेद [क] प्रतीत्यनु शान रिशेपपिरोधिये च त्यदुत एय प्रतीतिव्याख्यानमसङ्ग अनुप लब्धिगम्यत्वे ऽयेप एर प्रसङ्गः तस्मादिशिष्टज्ञाने विशिष्टवैशिष्ट्याने ससम्बन्धिपदार्थनाने का विशेषणशानस्य विशेषगावच्छेदकप्रकारक्शानस्य सम्बधिज्ञानस्य वा कारणवाहीकारानगीकारयोन्त्रिपुटीप्रत्यक्षपन मुधैव । অল্পক্ষ। {সহীগয়নাসার বিহিঃসানাবাসার , পথ লাইবধি तथा प्रसगात् । शानस्य तु म्याम्प्रकाशवादिषय विषयीकुर्वत् ज्ञान भाग मानमेवोदेतीति न तन प्रतियोगिगानापेक्षा । एवमीप रहस्थ न जानामीत्यादि यास्यात् यदा अमान ज्ञायते, तदा रहस्यादिपदेस्तदर्थशानात् उत्तपरि हारासम्भव एर। यदत्तम् - रहस्य न जानामीत्यादिवाक्यात् न स्वनि याज्ञानधारन्त.करणवृत्तिम्पा, सिन्तु गुक्तिमायामिद रजतमिति वाक्यादिवा विशावृत्तिरेय, भ्रमवदशानस्यापि प्रमाणवृत्तिविरोधित्वात् , इति, तन, अभा वस्यापि सप्रतियोगिस्य तथैवाविद्यावृत्तिविषयत्यस्य मुवचस्यात् अविद्या वृत्तिरपि तद्विपयकाशानज्ञानविरोधिन्येव, अन्यथा शुत्तावपीद रजतमिति पाक्यादविद्यावृत्ती सत्यामेव इद रजत न जानामीति वाफ्यात्तदशानधीप्रस- द्गात् । अानस्य प्रमाणवृत्तिविरोधिले च परोक्षप्रमाणोच्छेद , परोक्षशान स्थाप्यज्ञाननिवर्तकत्व वा स्यात् । चन्द्र न जानामीति प्रत्यक्षेण गृह्यमाण विषयकाशानानुमते च कयमय परिहार' । तरच ज्ञानीवशेषाभावविषयत्वे सन तथा स्यात् । यच्च 'नापि विरोधनिरूपकज्ञानस्ये' त्यादि; तदप्यसङ्गतम् , সালমংহ্যাপি ज्ञानत्वेन ज्ञानसामान्यविरोधप्रतीत्यसम्भवात् ; घटस्मरणे सत्यपि धर न जानाभीत्यनुभवाभावात् । यच्च ' अशानस्य नित्यमाशिवेयत्यान प्रतियोगिज्ञानाद्यपेक्षे' ति, तन्न, न जानाभीत्पनुभस्य कादाचितवनमतीति , ..

·२७६ शास्त्रमुक्तावळी । वा ३९. याह्ये समाधानाविशेषात् । ततश्च वर यथोपलम्भमुभयम्वीकार । विरोधात् , नित्यसाक्षिवेद्यत्वे इदानीमनुभूताशानस्य पश्चात् स्मरणानुपपत्तेश्च । तदर्थमिदानीमविद्यावृत्त्यङ्गीकारे च धादिज्ञानापेक्षातादवस्थ्यात् । ननु प्रतियोम्यादिज्ञानविरोधपरिहारयोस्तुल्यत्त्वे कथ ज्ञानाभाव एनाहमश इति पतीतिविषय इत्युच्यत इत्याशक्याह ततवेति । एवमुकरकारेण भार रूपानानानीकारे तद्विपयादिप्रकाशासाभ्यङ्गीकारे चाभावपक्षोक्त दूपणाना तुल्य तया तलपनादपि अशानस्याभावत्वेनैवोपल्म्भात् ज्ञानाना च विनाशितया करणाधीनतयोपलम्भात् भगवती सविदमेगानुरुध्य विशेषणनानामायादिलक्षण स्याज्ञानस्य करणाधीनसामान्यज्ञानस्य चाङ्गीकर श्रेयानिति भाय, । मन्च भावत्यैनानुभवो ऽसिद्ध एव, अधर्म इत्यादाविव विरोधिन एवानुभवात् , अन्यथा वायौ पृथिव्यरूपमिति यत् आत्मनि घटाशानमिति मुद्धिप्रयोगो न स्यातामित्युत्तमिति चैन , अद्वेषागमनाभोजनाकरणादिशब्दानामनाधासिध्या दोपानावरणादिगब्दाना च लौकिकै परीक्षकैश्वाभावविपयतयाप्रयोगात् , यापि कायांनुत्पादप्रयोजकत्वमित्यादि क्यमुच्यते । एवं धात्वर्थयोगिन. सर्वप्राभाषविषये प्रयोगदर्शनादज्ञानमित्यनुभवव्यवहारयोरभावविषयत्यमेव, अस्तु वान्यनाभाचे प्रयोगाभाव , तथापि नास्ति न करोति नेच्छतीत्यादौ आ ख्यातान्धितनम. अभाववाचित्यमेव दृश्यते, नास्तीत्यस्यापि विरोधिपरत्वे इन्धने सति वहिमत्यपि देशे पहिर्नास्तीति प्रतीत्यापत्ते , वहिनिवत्यै धनस्य तत्र सत्त्वात् । यदि च नामातिनो विरोधिपरत्वमेवेति त्वयोच्यते . तर्षभयविधप्रयोगस्यापि मयि ज्ञान नास्ति मय जानमित्यादौ दर्शनादुभयो कार्य वक्तव्ये कस्मिन्न) उभयोरैकाध्यमिति विशये क्लतवादभाव एये न्युचितम् । यद्य पृथिव्यरूपमिति प्रयोगापादनम् , तद्वायुत्वस्य रूपविरुद्ध नया ऽज्ञानशब्दस्य विरोधिपरत्वे पि नुल्यम् । यच्चौरममावत्यमपि मायम्पा शानस्यारत्येय, चैतन्ये कल्पितस्य पदभावात्मकत्वात् , यो यदभार भाव प्रति व्यासेरिति, तर, प्रतियोगितारच्छेदकस्या योन्याभावात्स तामात्ये स तद ·चा ३२] मतदृपणी चण्डमास्तसहिता । २७७ . . प्यन्योन्याभाषस्य तदत्यन्ताभाववाभावात् । ननु घान्योन्यामारे घटन नाम्नीति प्रतीतिविषयतया घटत्वासन्ताभावरूपच घटान्योन्यामारस्यास्तीति चेत् ? एमपि घगन्योन्याभागान्छिनप्रतियोगिमान्योन्यामावस्यात्यन्तामानो घटान्योन्याभार , नच तदत्यन्ताभाव यवहारो घटान्योन्याभागानच्छिनान्योन्या भारे, पेन तत्त्वरूपस्यैत्र घटान्योन्याभावात्य ताभावरूपता स्यात् तस्यापि घान्योन्याभायचात् । ननु यो सद्भारप्रतियोगिता मार म भावस्तदत्य न्ताभाव इति विवभितम् , तथा च न व्यभिचार , अन्योन्याभावस्य भार स्वाभावात् , अविद्या च भारम्पति स्नाभारात्मकाधिष्ठानाभाव इति चेन,- व्यधिकरणधारच्छिन्नाभावप्रतियोगिनि तदत्य ताभावत्वाभावेन व्यभिचारात् । म प्रतियोगिविरोधियद्रामप्रतियोगिको अभाव स भाग तदभार इति पित शितम् , विरोधित्व च यद्यपि न प्रतियोग्यनधिकरणाधिकरणत्यम् , व्यधिकरण धमांच्छिनामारप्रतियोगिनि व्यभिचारात् , ब्रह्मणि निराश्रये तादाविरोधि त्वम्यामावाच्च तथापि प्रतियोग्यधिारणानाधारणत्व तद्विवक्षितम् , नचर सत्याकादास्य स्वात्यन्ताभाषाभावत्वामारप्रसङ्गो दोष , इएवात् , वेवलान्याय धर्मलमपि वृत्तिमत्पद व्यर्थमेव अथवा प्रतियोगिविरोधीति स्थाने प्रति योगितासमानाधिरणधर्मावच्छिनार विवक्षितम् , तेन न कोपि दोष , कचि त् वृत्तिप्रयोजकसम्बन्धारच्छिन्नाभावविवक्षया च न समायावच्छिनाभावप्रति योगिनि वाच्यत्वे व्यभिचार , इति चेन,-- पटाभावस्य स्वस्मिन् घटाभाव ध्यवहारननक्तया घरभावत्वात्तत्प्रतियोगिनि घटे पटाभावाभावत्वाभावाद्यमि धिकर न्तरे ऽमावव्यवहारालम्पन यो भावप्रतियोगिकाभाष इति चेद्वियोप्येत, न तर्हि ब्रह्माविद्याभाय , अधिकरणान्तरे भावव्यवहारानालम्बन स्यात् । तथाच नारिद्यापि ब्रह्मणो ऽभार | किञ्च ब्रह्मणो ऽविद्याभारत्या भावाच्च न तन्मूल्मविद्याया महाभायत्वम् अधिनस्याच्यस्ताभावात्मक त्वस्य निरसिप्यमाणत्वात् । किञ्च ययध्यस्तमधिष्ठानाभाव , स्यापि तदभ्यस्ततया तस्यैाजानमतीतिपिपयत्वप्रसङ्ग, शानेनाज्ञान निवृत्त मित्यनुभवश्च प्रागभावविषय , तदुपपत्तिश्च वक्ष्यते किञ्च किमभ्यस्तस्या धिष्ठानाधिकरणाभारव्यवहारालापातम् । अन्याधिररणाभावव्यवहारालम्बन चार - तीन्त करण ·२७८ शाम्पमुक्तावळी । घा ३९ न . स्वय सम् , साधिकरणे जमारव्यवहागलपनर पा' नाय , अध्यस्तस्याधि छानाभिमतया तदधिकरणरत्याभावेन ताशव्यवहारविषयत्वासम्भात् । द्वितीय , अहमा इति व्यवहारविषयवाभावप्रसलात् । न तृतीय , हद रजतमिति रजताध्यासदगायामिदमिह नेति प्रतात्यारत्त , इदम्पदार्थस्य धि अनतया तदभारात्मसरजतस्य तत्र सत्चात् । नच यदज्ञानादध्यासस्तदव छिन्नाभावात्मकत्वमेव तस्य, ततश्च शुत्तिरिह नेति प्रतीतेस्सत्वेन रजतस्य गुरुयभायात्मात्येपि न विरोध इति वाच्यम् , प्रकाशाशस्यावरणाभावात् आघतानन्दादास्य चैतत्प्रतीतिविषयत्वामम्भवात् । प्रकाशाशावरण चानाभ मतमेर, अधिष्ठानस्याप्यप्राशेनाध्यासस्यैवानुपपत्ते , अहमिति प्रकाशविरो- धाच्च । रिच प्रतियागितावच्छेदवावचिनशानमभावशानकारणमिति त्वथैवोक्तम् , नानाभावत्वेन च प्रताते ज्ञानत्य प्रतियोगितावच्छेदक वर व्यम् , प्रतियोगिविषयमाक्षिणापि ज्ञानवानम्मिन् सति प्रथ तदभाव म्प्रकाशतया तस्मिन् प्रतीयमाने च कथ तदभावज्ञानम् । नतु चैतन्य रूपसाक्षिणचैतन्यारत्तेस्तम तदभावस्सम्भवतीति चेन,- विरोधितयाभिमतप्रत्य क्षस्यापि चैत यरूपतया चैत यावृत्तेस्तत्प्रत्यक्षदशायामपि तदभावसच्चप्रतीत्यो रनिगायत्वप्रसङ्गात् । तत्र वृत्त्यवच्छिनचैतन्यस्य तवृत्तित्वान तदभाव इति चेत् । तर्हि कि प्रतियोगिज्ञानत्वेनाभिमतस्साक्षी वृत्त्यवच्छिन्न ,उततदनवच्छिन्न ? आये पूर्वोत्तदोषानतिवृनि । न द्वितीय , तस्य व्यवहारानङ्गस्य निर्विकल्पकरया भाव ज्ञानहेतुत्वासम्भवात् । तथासति घटमजानतोपि साक्षिरूपज्ञानसत्त्वात् घटो नास्तीति प्रतीत्यापत्ते । नच भावभिन्नाभावस्यैव प्रतियोगितावच्छेदक प्रकारकज्ञानाधीनज्ञानत्वम् , नचैव गौरवम् , घटाभावाभावस्य घटस्य घटा भाव विना ग्रहणाभावप्रसङ्गादिति वाच्यम् , घटाभाव इति ज्ञानाभावे घटाभावाभावत्वेन ज्ञानाभागेनानावत्वेन शाने ताशस्य कारणवकल्पनात् । किञ्च प्रतियोगिनस्वाभावाश्रयत्व नास्तीति वदतस्तव अज्ञानरूपस्वाभावाश्रयत्व कथन ब्रह्मणो विरुद्धमेव, , यथाचैतत्तयोत्तरत्र वक्ष्यते । अभावत्वे न कथ धर्मिनिर्णय १ ननु जानसामान्य विरोधियनिहाय भावविषयत्वे लाघवाच्च भाव एनाज्ञानमिति चेत् १ किमहमत्र इति ज्ञानसामा यविरोधित्व प्रतीयते, ३ ·चा ३९.] शतपणी-चण्डमारतसहिता तीनिहार भावस्पर सभ्यत इति विवक्षितम् , उत सामान्यामारवादेव तनिहाय ज्ञागमामान्यविरोधिच वाच्यम् , तनि हाय भाररूपसमिति ? नाय., धमतियोगिज्ञानयोरसत्वेन शानसामान्यविरोधियप्रतीतेरसम्भवात् । वदुत्तज्ञाननिवय॑त्वात्मविरोधश्च निरस्त एर । किञ्च भावरूपाज्ञानस्याह मश इति ज्ञानविरोधित्वेन प्रतीत्यगीकारे भावरूपाज्ञानमेव शानाभावात्मनानु भूयत इति त्वदुक्तिविरोधश्च । नन्वभावत्यप्रतीतिरपि विरोधविषयैव, अन्यथा ऽभारज्ञानस्य प्रतियोगितानविरोपित्यानुपपत्तरिति चेन्न,- अभावावेन प्रततिरेप प्रतियोगिजानविरोधित्वात् , त्वदभिमतविरोधशानस्य प्रतियोगितानविरोधगन्धोपि नास्त्येय । वैयधिकरण्यात्मविरोधेपि न नियमेनात्यन्ताभाचप्रतीतो विषयः, चैयधिकरण्यस्य तदधिकरणानाधरणसम्पत्वे त्तदधिकरणानधिकरणत्वस्यच तदधि करणाधिकरणात्यन्ताभायात्मरत्वे तदधिकरणनिष्ठात्य ताभावप्रतियोगित्यात्मको च विरोधषटरात्यन्ताभाषपतीतरपि सद्विरोधघटकात्यन्ताभावविषयत्वे विरोधा- स्यन्ताभावानरस्थाप्रमडम । तदधिकरणाधिकरणान्योन्याभायाधिकरण यात्मक च त्वदुत्तन्यायेनान्योन्याभावेपि विरोधभानावश्यक्त्वे विरोधान्योन्याभावयो- रनरस्थाप्रसङग । वैयधिकरण्यस्य तदनविकरणाधिकरणत्वात्मकत्वे तदनधि करणाधिकरणत्वस्य च तदत्य ताभावाधिकरणाधिकरणत्यात्मकत्वे ऽभावप्रतीते विरोधविषयत्वोपवर्षनस्य व्यर्थत्वात् । तदभावननत्तित्वज्ञानस्य हि प्रतियोगि ज्ञानपिरोधित्व तस्मिन्नधिररणे तदभागावगाहनात् स्यात् सत्सामानाधि करण्याशस्य सतो ऽविरुद्धत्वात् , तथाच सय प्रतियोगितानविरोधासमर्थ कय संघटितस्य कस्यचिद्धर्मस्य तद्विरोधसामय्यमापादयेत् , स्वरभणेप्यशत्तत्यति न्यायात्, नहि स्वयमेगान्ध स्वहस्ताबरम्बाय प्रभवति । तदनधिकरणाधिकरणव स्य च तदधिारणमिनावरणत्वात्मते तदधिररणभेदप्रतीतेरपि विरोषविषय तया तटकभेदान्तरविषयत्वे विरोधभेदपोरनरस्थाप्रसङ्गात् । धभिप्रतियोगिज्ञानयोस्सपेन ज्ञानसामान्यामावत्यासिद्धेः । यच्च 'लाघवादि ति, तन, अक्ल सत्यात् कथ लापरम् । विशेषगानामावस्य चापानानुभवस्पियत्व मुपपयत एव । ननु विशेषतो न जानामीति विशेषस्यापि जातत्वात् २५ तदिति चेन्न , रिशेप्यभूतविशेषप्रकारक्शानामारस्य विषयत्वसम्भवात् । यत्रच पूर्व विशिष्य नागासिषमिति व्यवहरति, तर विद्रोपप्रकारकशानाभाचो विषय , यनच सरायदशाया न जानाभीति व्यवहरति, तनावधारणामागे विषय । १ न द्वितीय , ·२६० शास्त्रमुक्तावळी । यदि च परोक्षतो शापि न जानामीति व्यवहारः, तदा प्रत्यक्षामायो विषयः । स्यदुर न जानामीयादी तदाक्यजम्यशागाभायो विषयः । शा. साथै न जग्नामीयत्र तजन्यमानामात्र एव विषयः । विषयाकारकताना भानो बा। एव यथाराम्भां तन तत्र व्यवहारस्य विषयो ग्राह्यः । यथा- घटो ऽस्तीति व्याहारस्य कचिनीलपटो विषयः, कचित् पीतघटः, कचिदन्यः; यथा च घटामावव्यवहारे नीलघटाद्यभायो विषयः, तद्वत् । ननु चन्द्रं न जानामीत्यत्र विशेषज्ञानायभावाद्यविषयत्वमेर , तन का गतिरिति चेन्न; - यपि चन्द्रस्वरूप चन्द्रत्व प्रकृष्टप्रकाशश्च विशलिसा ज्ञाताः, प्रकृष्ट प्रकारा चन्द्र इति मु ज्ञान नोत्पन्नमेव, संतच अस्मिन् ज्योतिर्मण्डले प्रष्टप्रमा दात्याप्रकृयप्रकारात्यदिग्विशेषस्थत्वादिधर्मा ये शाता, सदन्यतरधर्मेण सह चन्द्र पदवाच्यस्यमकारक चन्द्रदिशेग्यकशान मयि नेति वा , एतस्मिन् ज्योतिर्म ण्डले ऽन्यतरप्योतिर्विशेष्यकचन्द्रवप्रकारक्सायनिवर्तकशान मयि नेति वा, चन्द्र न जानामीति वाक्यार्थः । पिञ्च-- यदि तत्र चन्द्रसपाज्ञानमेव, तदा प्रष्टप्रायश्चन्द्र इत्युपदशसहकृतप्रत्यक्षेणाजाननिवृत्यनन्तर कस्सोमसोम न जानामीति प्रभाज्ञानानुभवयोः का गतिः ? तत्र त्वदभिमत स्वरूपाजानस्य निवृत्तत्वात् । ननु प्रत्यक्षेण चन्द्र चन्द्रत्य प्रकृयप्रकाशत्व च गृहीतमेव, चन्द्र त्वसामानाधिकरण्येन चन्द्रगन्दवाच्यत्व च गृहीतम् , ततः चक्षुषा तद्घटत्य सामानाधिकरण्येन रूपनिश्चये तत्मामानाधिकरण्येन त्वचा स्पानिश्चये यथा रूपस्पशेयोन सामानाधिकरण्यसन्देहः तत्र तदुभयाज्ञानस्य निवृनत्वात् , तहापि चन्द्रत्यागाननिवृत्तौ प्रकृष्टप्रकाशत्यचन्द्रशब्दवाच्यत्वयोस्सामानाधिकर ण्यसन्देहो न स्यादिति चेन, - तर चपोपनीतस्य पार्शनज्ञानविषयतया सामानाधिकरण्यग्रहादेव न संशयः; अत एर रूपस्पशौं समानाधिकरणाविति व्यवहारश्च; प्रकृष्टमकाशवचन्द्रपदवाच्यखयोरुपनयाभावेन सामानाधिकरण्याग्रहा देव सामानाधिकरण्यसन्देहः, सामानाधिकरण्यव्यवहारामावश्च, ज्ञानप्रत्यासत्ते: पलरलकल्प्यत्वात् । किञ्च- वह्निशब्दस्य' व्युत्पत्तिमगृहीतवत. पहित्यमिति काचिजातिस्तद्वान्वहिपहार्थ इति शातक्तश्च दूरालोहित्यादिसाधारणधर्मदर्शने सति वाहित्वगुजापुञ्जत्वकोटिसशयो जायते, तदनन्तर च समीप गतरत औरण्यरूप विशेषदर्शने सति वहिज्ञानमस्ति, तदनन्तर च पूर्ववत् वनिगुजापुञ्ज .

·.. वा-३ शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता। २८१ संवादर्शनात् पाकादिप्रवृत्तिदर्शनाच तदवधारणमेव अपरोक्षार धारणस्वादज्ञाननिवर्तक-व च, तत्र च इन्द्रियसनिकटवहिव्यक्ती यथा अय पहिगन्दवाच्यो नति संशयस्तयहापि स्यात् । किन मीमा सया ततधर्माद्यर्थेषु निणीतेष्वरि अय वृषशब्दवाच्यो नयति सन्दहो रयते, स न स्यात् , वृपत्ववान् वृपसन्दवाच्य इति निश्चितत्वात् , तस्य च धर्मत्वात्मकस्य अलौकिकश्रेयस्साधने निश्रितत्यात् ; नचालोकिकश्रेयरसाधनं पशब्दवाच्यामित्यनिश्चयात् तथा सन्देह इति वाध्यम् , धर्मत्यसामानाधि फरण्येन अलौकियस्साधनत्वस्य वृपशम्दवाच्यत्वस्य च ग्रहात् । एवमा स्मन्याप न्यायानुगृहीतगास्त्रेणात्मनि देशतिरिक्तत्वे निमितेपि यमंशब्दाव्यु- त्पत्तिदशाया पर्मभिन्नो नाति सशयोपि न स्यात् । कि बहुना, सर्वत्रापि निर्णीत सत्तापापदविषयाच्यत्वादिरूपेण सन्देहस्य मुलभतयावधारणमात्री च्छेदः । ततमामाननिवृत्तिरपि लाके दुर्लभा । सर्वशास्त्रप्रत्तिश्च व्यथी। किच- कथं चन्द्रत्वस्यानयधारणम् ! सस्थानरूपत्वे रस प्य [घर जातिविशेषरूपत्वे च तत्र सन्देहाभावात् , उपदेशसहकृतप्रत्यक्षदशायामिव चन्द्रो नवति सशय दशायामपि इतरल्यावृत्तमण्डलादिसस्थानविशेषावधारणस्यानुभयसिद्धत्वात् । अन्यथा इतरच्यावृत्तमण्डलादिसस्थानविदोषेपि अयं तादशसस्थानविशेषवा मनत्यपि प्रयोगप्रसङ्गात् । किन चन्द्र वस्यानवधारणेऽप अय चन्द्रश्चन्द्र पदयाच्यति व्यवहारमतङ्गः, चरमसाक्षात्कारात् प्रामालीनेनापि अद्वैत पास्यजन्यानधारणेन व्यवहारदर्शनात् । अस्तुवा चन्द्रत्वस्यैव शानाभावः, चन्द्रो नत्रेति सरायजनकदोषेण प्रतिरन्धात् ; दृश्यते हि व्यक्तिपाइकरााम प्रोग्राह्यस्यापि शुक्तित्वस्थाणुस्वादानस्य रजतादिभ्रमजनकेन स्थाणु नादिसंशय जनकेन च दोषेण प्रतिवन्धः । किञ्च • चक्षुपा उपदेशसध्कृतेन अयमशोक इति निश्चिते त्वचा तस्मिन्नेवाशोके चशुपस्सभिकर्पाभावेऽयमा'को न येति सन्देहो दृश्यते, अशोको नषेति न जानामीत्यज्ञानानुभवश्व, तत्र कथ भाव रूपाज्ञान विषय: स्यात् , तस्य नित्तत्वात् । ननु यर रिशेपज्ञान क. स्थापि नास्ति सत्र कथं विशेषशनाभावस्य विषयत्यमिति चेन्न, • तत्रापि निशानस्य ईश्वरे प्रसिद्भावात् । पिशपेपुरा विशेष-वन मात्र निर्मा ·२८२ पृच्छ, . याच्यम्, शास्त्रमुक्तावळी । [वा-३९. स्वादिसामान्यधर्ममात्राप्रकारकशानविषयत्वाभावग्रहोऽस्तु, ग्रामविशेष कदाप्यगत वतस्त ग्रामविशेषन्न गतोऽहमिति क्त् | ननु यत्र गुक्तिरूप्यादिप्रातिभासिक विषयमेव वाक्यं प्रयुक्तम् , श्रोतुश्च तद्विशेषज्ञान कदापि न जातम् , तत्र का गतिः, ईश्वरस्य अमाभावादिति चेत् १ स्वात्मानमेय यस्त्वमजान नागीकरोपि, अभावधिश्चत्य नेच्छसि, मम तु तत्प्रतिपादितेथें नानविषय स्वाभावस्सुगम एव । किञ्च त्वया व्यधिकरणधमावच्छिन्नाभावाङ्गीकाराविशेष विपयत्वरूपव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्त्रज्ञानाभाव एव सथा प्रतीयताम् । सा- मान्याभावविषयत्वेपि न काचिदनुपपत्ति । नच धादिज्ञाने सलि सामा- च्याभावाभावात् कथं तत्प्रत्यक्षमिति वाच्यम् , शानसामान्याभावारोपसम्भ- वात् । नच धर्मिज्ञानाद्यात्मकप्रतियोगिनि भासमाने तदारोपोपि क्यमिति पदार्थान्तरकल्पनापेक्षया औपाधिकभ्रमत्यस्य कल्पयितु 'युक्तस्यात् । स्वया अशानावरणविरोधित्वेनोच्यमानशानव्यक्तिविशेपामावस्योपाधित्वात् । एवञ्च प्रतियोगिनि भासमानेपि न सामान्याभारानुभवविरोधः, चन्द्रेक भासमानेऽप्यगुल्यवष्टम्भादिना चन्द्रद्वित्वशाननत् । नच राधसाभावादभ्र- मत्वम् , इदानीन्वयैव बाधकस्योच्यमानत्वात् । यदुक्तम् । प्रागभागादीना विषयस्य नोपपद्यत इति, तन्न, प्रागभारमध्यसयोरतीन्द्रियत्वस्या सिद्धः । प्राग भावत्वध्वस वप्रकारकमतीतिस्तु सामादिक्षाने कपालायाम्याशानन्चापेक्षते, अन्वयव्यतिरेकाभ्या तथा कल्पनात् । अभावत्वेन मतीती प्रतियोगिशानसापेक्षत्वम् । अस्तु वा तेन रूपेणानुमेयत्वम् , अभायत्यन अतीतिस्त्वपरोक्षेव, तथान यथा माय सुसन्नास्तीत्यादी तत्तत्मुग्नप्रतियोगिका भानसमुदायस्य विषयता सद्वदत्रापि तत्तानप्रतियोगिफमागभावनमात्यन्ता भावसमुदायो विषयः । गनु तचदेवव्यरिप्रतियोगियाना प्रागभायध्वमा स्यन्ताभावानामेमनासम्भवास्थ तथा व प्रतीतिरिति चो! तर्हि मुधिरजत भूतले नास्तीति कथ प्रतीति. ? नहि त्या सामान्यामागोऽयुपेरते । नर सात बपि शुचिरजतप्रतियोगिरयामागा. मन्येनु अनिर्वच जयप्रतियोग्यताधिकरणस्य प्रतियोगितमानमा निर्वचनीयतदभावाभिमरणतया सावधारियवदभागनिधिारणवाद , अधिष्ठानस्पैर मारहारिक्तरमासान यथा घटस्य स्या', ·वा ३९.] शतपणी-चण्डमारुतसहिता २८३ स्वीकारात् । यदिच तन तत्वत्प्रतियोगिकाना यावतामभावानाममावपि तत्त प्रतियोगिकैकैमासचमाण यावता मुक्तिरजतानां अमावसमुदायविषया शुक्तिरजत नेति प्रतीतिरुपपाते, तर्हि प्रकृतेपि नुल्यम् , उभयत्रापि सर्वासा व्यक्तीना तन्निपाभावप्रतियोगित्वप्रतीतेस्सद्भावात् । एतेन प्रागभावादिविष यत्वे शानसपेपि ज्ञानान्तराभावमादायाहमत्र इति प्रतीतिप्रसङ्ग इत्यादीनि दूषणान्यपास्तानि, यत्किञ्चित्प्रतियोगिसत्येपि उक्ताभावविषयप्रतीत्यभावात् ।। यचाभावविपय रे घटो न जानातीति प्रयोगस्साधुस्स्यादिति, अत्र बाढमिति प्रमा, नर्थसत्वादनुशासनविरोधाभावाच्च । नचाप्रयोगादसाधुत्व वक्तव्यम् , तच्चाय भारादेवेति वाच्यम् , {} * {{ घटो नेच्छति न द्वेष्टि न सुख्यति ना दुःख्यांत । न गच्छति न जागर्ति न शेते नच भापते । इत्यादावप्यसाधुस्ववस्त्व भावप्रसङ्गत. || *# यदिच तत्र साधुत्वमर्याभावश्चेष्यते, एव तहिं भाव रूपानिच्छादिस्वीकारः प्रसज्येत ' इप्या एर द्वेषादिरिति चेन्न; तस्य नेच्छ तीति प्रतीतिविषयत्व सुपुतौ नेच्छतत्यप्रयोगप्रसङ्गात् । यदिच निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वात् घटादारपीच्छादेरप्रसङ्गात् साधुत्वेपि नेच्छादिनिषेध इति, तहि तत एव न शारनिषेधोपि । यदि विप्रलन्ध. कश्रित् कचित् पृच्छति कि घटो जानातीति, तर प्रयुज्यत एवोत्तर घटो न जानातीति । किंच उत्पक्षे घटो न जानातीति प्रयोगप्रसङ्गो दुबारः; नच तत्र भावरूपाशाना भावादेवाप्रयोगः, अन्त.करणेपि तदभावेनाह न जानामीत्पप्रपोगप्रसङ्गात् । यदि चाजानाहकारयोरेकचैत-याध्यासात्तथा प्रयोगः, तदा घटाजानयोरेक चैतन्याभ्यासात् तथा प्रयोगस्स्यात् , इयास्तु विशेषः, मरपक्षे प्रसक्त्यभावाद निषेधः, त्वत्पधे निषेधरूपत्वाभावात् प्रसङ्गाभावेपि स्यादेवेति । यच्च ज्ञान निवपत्यासम्मयान्न ज्ञानामावोऽज्ञानमिति, तन्न, शानेनाशान निवृत्तमित्यनु. भवस्य रामण पुत्रवानितिवत् शानस्यैव निवृत्तित्वेप्युपपत्तेः । तदशान " मिति स्मृतौ अज्ञानशब्दस्य दुष्कर्ममिप्याज्ञानपरत्वात् । अस्माः स्मृतेरमाने शाननिवयंत्यपरत्वेप्यहमज्ञ इति प्रत्यक्षस्य भावरूपाशान विषयत्व कुतः मिभ्येत् ! तस्मादभावविश्यत्वे न किंचित् राधकम् । "ज्ञानेन तु किंच ·२८९ शास्त्र मुक्तावळी । - म्वप्रागभावव्यतिरिक्तति वदता त्वयापि ह्यभावरूपमजान व्यव च्छेद्यतया स्वीकृतम् । नापि द्वितीयः, अनुपलम्भात् । मुग्धो स्मीत्यादिरूप उपलम्भ उक्त इति चेन्न तस्यापि ज्ञान विरोधमन्तर्भाव्यैव प्रतीतेः । इतरथा ज्ञानविरोधिले प्रमाणा भावात् । अतः प्रावंसप्रळयविनाशावसानादिशब्दवनअर्थगर्भ चाक्यार्थव्युत्पन्ना एव मोहादिशब्दाः । नननुपलम्ममात्रेण तु स्वरूपतो निरूप्यत्वभ्रमो बालकानाम् । यच्च सर्वैः प्रमाणैानाभाव प्रतीतिर्न स्यादिति । तदप्यसत् , तथा सति ज्ञानाभावाभावेन मानजानानां नित्यत्वप्रसङ्गात् । स्वप्रागभावेत्यादि च व्यर्थम् , अजानं च न कदाचिदपि स्यात् । अतस्सिद्धं भाररूपमज्ञानं न प्रत्यक्षसिद्धमिति । एर विरोधपरिहारयोस्तुन्यत्येषि अभारत्वेनानुभवालादभार एवाशान मित्युक्तम् , इदानी क्लसत्वाधाभार एवाशानमित्याह स्वप्रागभावे ति । अनुपलम्भादि ति । सरूपमाप्रविश्यास्यामानानुभवस्यानुग्लम्मारित्यर्थः । अभावत्वमतीतेस्तेनानीकाराविरोधिन्धेन न मातीति दितीयरय विकल्पमिर सरस्यरूपमात्रमानपर्यवसानात् । तेन सिद्धान्ते शानाभायत्वेन प्रतीतेः गिध विषयत्याभायात् पिरोधाविषयफोपलम्भनिराकरणमनुपपमिति चोदनीयम , स्वरूणोपलम्भम्यैव निराकरणात् । ने ति । त्यया भाषावविश्वमननी पुर्वता ऽशागप्रतीतिशनविरोधविपया यस्तय्या, अन्यया मानानुभवस्य माना नुमापिरोधाभामगद्गात् , इत्ययः । विज्ञान विषयायरिछनमेपानुभूपते, तेर विरोभित्येन प्रतीत्यभाये यभायानुभप इपासानानुभयो रानानुमपरिसपी स्यादित्यवाद इतर नि । रोपिरसामान । ननु प रीि धारा SKIमाणिम् , शानदयायामशानामापरण गरीनु रास्यता , नेपि मानविरोधण्यानुगानादिना प्रमाभयापेमुन मिति चेला सहानी योगानलमारनामनामागमात् । प्रतियोगपटगरमममम ·या-३६..] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। २८५ पधानं हि योग्यता । नन शानदमायामियमस्ति, समानाकारमत्तानिधयस्यैव तदा प्रतिबन्धात्तात् । स्या सौग्मभाप्रतिरन्धाम्नान्द्रप्रभैर समानामार सनानिमयप्रतिश्चात् परोषस्थले नाशनमवभासत इत्युतत्वात् । परोधस्थले व्यभिचारान। नच प्रत्यक्षेण व्याप्तिः, चन्द्रप्रत्यो व्यभिचारात् । नच प्रत्यक्षावधारणेन व्याप्तिः, ज्ञानसामान्यविरोधप्रतीत्यनुपपत्तेः । तथा मत्यव धारणामावस्यैर न जानामीति प्रतीतिविषयत्यापत्तेश्च । अशनशानेपि परोक्ष भानरानप्रसहर । नचात्र व्यतिरेकसहचारग्रहेणापि व्याप्तिमहसम्भव., तस्यापि शानाभावात्मक्सम्यन्यमनिक ग्याप्यमाहत्वात् । तत्सन्निकर्षस्य च व्यापा तेनासम्भवात् । किञ्चामावशान पिरोधिज्ञानयोरेर लोके प्रतिबन्धकत्वदर्शना नदन्यस्य प्रतिवन्धकत्वकल्पनमनुपपन्नम् । नन्वभावविषयत्वस्यासाभवादशान साने शानशानप्रतिपन्धदर्शनाच्च प्रतिबन्धकान्तर कल्प्यत इति चेन,-विरो धविषयत्वेनापि प्रतिवन्धमत्योपपत्तेः । वस्तुतः अभावविषयत्वे उपपत्तिः प्रदर्भितेय । मदुक्त मुप्तोस्थितपरामर्शसिद्धौपुप्तिकप्रत्यक्षविषयो भावरूपाशानमिति ; साक्षिणा विषयव्यानस्यैवाशानस्य मुघुसायनुभवै विषयव्यापत्तनेय मुतात्थितेन परामृश्येत । ग्मयंत एव न किञ्चिदहमवेदिपमितीति चेम;- घटत्वादिविशेषरूपेण प्रतीतेरापादनात् । नन्वत्रापादकाभाव इति चेत् ! उदानी विशेषावारानुभवस्यावश्यकत्वात् , अन्यथा सुप्तोरियतस्यापूर्ववस्तुदर्शने सति स्वमे इदमह नारेदिपमिति परामशाभावप्रसङ्गात् । यदिचानुमानात. मानम् , तदा इतरज्ञानामायापि तथैवानुमीयताम् । यच्चोक्तम्- अशानाकारावियाहत्तेस्सुषुतो विनामात् सस्कारसम्भय इति; तन्न, वृत्तिनाशातिरेकेण विशिष्टनाशामावात् । नच वृत्तिनाश एव ऐतुः, घटानुभात् पटसस्कारोदयप्रसङ्गात् । नच समानविषयसस्कारहेतुत्य पत्ते रिति वाच्यम् , वृत्तेनिविषयत्वात् । अन्यथा वृनेरेव व्यवहारोपपतो तद तिरिक्त प्रकाशकल्पना विरुध्येत । यच्च- सौपुप्तिकाशानसाक्षिणी धादिशाननरपेक्ष्यमुत्तम ; तदपि न, मस्कारार्थमविद्यावृत्यङ्गीकारात , तम्याश्च जन्यतया धादिज्ञानसापेक्षत्वात् । तदमारम्, - ·२८६ शालामुक्तावळी। [वा ३९. यच्च- सुपुतावानानुभरेपि जागरण इवाहमशो घर न जानामीति नानुभूयते, तदानीमज्ञानसाक्षिण सविसापादकाहङ्कारस्याभावेन तथाानु भनादिति, तदपि न, तथानुभवानावे हि तथा स्मरणमपि न स्यात् । तस्मान भाररूपान न सौपुप्तिकप्रत्ययविषय | कथ तर्हि सुप्तोत्थितस्य न किञ्चिदहमवेदिपमिति परार्श १ न कथञ्चिदपि, तस्यानुमानादव सिद्ध' । तथाहि- अह पूर्व ज्ञानाभाववान् ताकाले सुषुप्तिमत्वात् , सम्प्रतिपन्नवत् , इत्यनुमानम् । अत्र यदुत अहमर्थमारस्य पक्षावे जाग्रत्कालीनाहमर्षे शतो वाध इति, तन, जाग्रत्कालीनस्येव सुपुतिकालीनतया तत्र साध्यसरवे नाशती बाधाभायात् । अयथा पचते रहयनुमानमपि बाध्येत, काला तरे तत्र तदभावसचात् । यदि च तर कालविशेष वह्नयभावग्रहो वह्निसम्बन्ध मानानुमितो न प्रातय धक इति मन्यसे, तर्हि जामत्काले तदभावग्रह न्तरापच्छेदेन साध्यसिद्धौ न विरोधीति तुल्यम् । यदि च तत्कालीनपर्वतस्यैव पक्षतेत्युच्यते, तदा पवते वदिमत्त्वानुमितावपि इदार्ना पर्वते पहिर्विद्यते नवेति सशयस्य सत्वेनाज्ञानावश्यकतय' परोक्षज्ञान तन्निवर्तकमिति स्ववचन व्याघात । लोकिरज्ञानाभाव एव साध्य इति न साध्य उक्त दूपणावकाश । नच हेतोस्साध्याविशेष , सुथुते ज्ञानाभावातिरिक्तत्वात् । करणव्यापारोपरम हेतुभूतविकारयिशेपो हि निद्रा, निद्रातारतम्यात् करणव्यापारतारतम्यदर्शनात् । उपक्रमावस्थाया विञ्चिद्विपयानुभवेन सहैव निद्राया अनुभूयमानत्याच्च शामाभावातिरिक्तव निद्रा । तद्विशेष एव च सुषुप्ति , तथैव व्यवहारात् । मूर्छामरणाद्यय पुतथपेक्षया पृथगुपदेशाच्च । मूर्छाद्यवस्थायामपि शानाभावस्य सत्त्वात् , मोक्षस्यापि सुषुप्तित्वप्रसडगाच्च । नन्वेमतिनिद्राया करणव्यापारोपरमे निद्रानुभवस्याप्यसम्भवे सुप्तोस्थितस्य कथ तत्पूर्वकालीन निद्राशानमिति चेन,- अगलाघवविशेषादिना तदनुमानात् , यथा स्वानुभव साक्षिक वस्थाविशेषेण ज्वराभावानुमानम् । नन्वेवमपि कथ व्याप्तिग्रह , निद्राङ्ग लाघवयोरसहचाराग्रहादिति चेन्न, - उस्थित प्रति पविदाह त्यमेतावत्काल निद्रित इति, उस्थितस्तु तत एव जानाति स्वानुभवसिद्धागलापवादे निद्रोत्तरभारीनवग्यातिम् । नन्वेरमपि निद्रानाभावों कप च्याति ·बा-३९.] स्तदूपणी-चण्डमारुतसहिता। २८७ महासमितिचेन; उपदेसादिना तदुपपत्ते. । नर गमतिसाधारणली स्किशानाभावानुमानेपि सुपुतिकालीनयावजानाभावानुमान न सम्भवभीति नेल - लापरातिरायतितायितनिद्रात्मकसुषुप्तयनुमानात् , तया यावज्शाना भावानुमनासिद्धः । उपदेशादिना चातिमयितनिद्राया ज्ञानामावव्याप्ति शलम् । यदा, निद्रारम्भावस्थाया पचपार्थविषयशान दृश्यते, तनुकटावस्थाया च किंचिन्जानभ्रशे त्रिचतुरविषयकशान दृश्यते, तदुत्कटावस्थाया च द्विप्रविष यकम् , तदुःकटारस्थाया च एफविषयकम् , निद्रातारतम्येन लापवतारतम्य च दृश्यते, तथाच प्रबुद्धस्य उत्कटतरलायन अत्युकिनिद्रायामनुमितायाम्, अत्युत्कटनिद्रा पूरावस्थाया विद्यमानशानभ्रशहेतु , तदवस्थापेक्षया उत्कट निदात्यात् , तत्पूर्वकालीनोत्कटनिद्रावदिति तदानी विधमानशानाभावस्य सिौ, सामानसिद्धि- ५ यद्वाङ्गलावविशेषस्य ज्ञानाभावव्याप्यत्वप्राः स्तन्यपाने साधनत्वग्रहपत् माग्भवीयसस्तारै प्रयाहतोऽनादिरेव । यदा उत्तरीत्यागलाघवेन मुपुता सिद्धाया जायदवस्थाया सुपुतयभावस्यानुभयात् বর্ণ ব্যক্তি নিম্যনানুন মানামামুনুৱাখামায় না। ব্যর ; च्यतिरेकराहचारहर्शने व्यतिरेफव्यातिप्रहादचयव्यातिग्रहाद्वा निसिलशानाभावानु मानमुपपयते । यद्वा इन्द्रियप्रसादेन तदुपरमानुमानात् ज्ञानाभावानुमानम् । यदुत्तम् - शोभनस्समदशनादपि मन प्रसादस्य सत्यनान्य यासिद्धिरिति; समदर्शनायजन्यप्रसादविरोपस स्वानुभासाक्षिम्य लिगलात् । बह च्याप्तम्य हसादेरुपरमाधीनप्रसादविशपदर्शनात् ताहाप्रमादेन इन्द्रियोपर मानुमानात् । यदा स्मर्नु याग्यस्यात्मरणात् तत्तुल्ययोगक्षेमात्मादौ स्मर्यमाणे सत्यरमयमाणत्वा या सवानाभावानुभितिरस्तु । नच द्वितीयहेती विशेष पासिद्धिः, आत्मन रमर्यमालासिद्धारति जात्मनस्तपुप्ताक्नु- भाड्गीकारेण स्मरणोपत्त । जानकाले जानस्थास्मयमाणत्वम- तत्कालानतया अस्मर्थमाणत्यस्य लिङ्गत्वात् । नुपप्तिकालस्य ग्रहण सम्भव पूर्वजागर गैतजागरणमध्यकालस्यानुमानादिना ज्ञानसम्मवात् । नच रेनुद्वयेप्यनुभूतस्मरणनियमाभावायभिचार स्पृष्टतृणादेरनुभवेषि तत्तुल्ययोगोमशादौ स्मर्यमाणेपि अस्मरणादिति वाच्यम , तर रमन योग्यत्तस्य तत्तुल्योगक्षेमत्यस्य चाभागात् । पृथुपरिमाणत्वदर्श गीयत्वभय नातागत पादयो हि यथामा तन योग्यता । नुत्ययोग मत तक, चाच्यम् , नच सिद्धमिति वाच्यम् , नच , ·२८८ शाखमुक्तावळी । [वा-३९. च उक्तधमें स्मर्यमाणावैजात्यम् । नवयं सिध्यतु योग्यपर्वताननुभयादिः, शानाभायमानं कुतस्सिम्यदिति चेन- उत्तयोग्यताविशिष्टानां सन्निहितपदार्थ नामननुभये सिझे तेनैव क्षुद्रपदाधीननुभवानुमानसम्भवात् सर्वाज्ञानसिद्धेः । सोकव्यवहारसिद्ध चास्मरणलिङ्गम् । लोके हि केन चिन् किमयमयस्त्वया दृष्ट इति पृष्टः कश्चित् फश्चित् कालम्मनःप्रणिप्राय नाहं तत्स्मरामि • अतो नानुभूतमित्याह, अतः स्मरणाभावस्य लोकव्यवहारसिद्धमेव लिङ्गत्वम् । किंच नहीद वाद्यनुमानम् , किन्तु लौकिकानुमानमेवः न च तस्य वा निर्य चनमात्रादसिद्धिः, तथा सति सौरभ्यविशेषेण मालकायनुमानाभायापातात् । किञ्च - सुमोत्थितस्या पूर्ववस्तुदर्शने सति एतान्त कालमिदमहं नायेदिप मिति परामर्शो नाज्ञानविषयः, एतद्वस्तुन इदानी प्रतीयमान विशेषरूपेणा शानावच्छेदकतया साक्षिणा अप्रतीतेः, अन्यथा जन्मप्रभृत्यामरण यदि दोषा पन्छिावस्त्वनुभवो नास्ति तद्विरोपावच्छिन्नतदस्त्यवच्छिन्नतया ज्ञानस्य परा मर्यापत्तेः । ननु तर सर्वविषयाशानेनैव तादविशेषशानाभावोऽनुमीयत इति चेन्न; - अगानं हि शानविरोधियेन प्रतीयत इत्युक्तम् , निवर्यत्वमेव च विरोधित्वमित्युक्तम् , सच्च निवर्त्यत्य स्वरुपयोग्यतैच, फलोपधानस्य नीमभावेनाग्रहणात् । नच ज्ञाननिययत्वयोग्यं ज्ञानाभावव्याप्यम् , स्थन्मते शाननिवत्पत्ययोग्याविद्यायामपि प्राथमिकब्रह्मसाक्षात्कारस्य सत्यात् ; वहिनियर्त्याय योग्यतणे सत्यपि प्रतिबन्धदशाया रहिमत्याच्च । नच वैयधिकरण्यलक्षण विरोधिस्व प्रतीय इति वाच्यम् , तछि शानाभावव्याप्यत्वम् , तम्म न सम्भ यो, साध्यात्माप्रतीतेस्सत्वात् , शानसामान्याभावाभावात् । মংবার घटमनुभूतवतस्तदुत्तरक्षणे पट दृष्टवतः एतावन्त कालमिम पट नादिपमिति प्रतीतिरसते; तत्र नास्याः प्रतीतरज्ञान विषयः, पटानुभवदनाया पटाशा नस्य पटत्वात्मकविषय विशेषारिउन्नतयाननुभवात् , तथानुभवे च तत्सकस विसंपावचिन्तया शानानुभयव्ययहारयोः प्रसङ्गात् । तदानी धारायास्सत्वेन सकलशानविरोष्यशानाप्रतात्या तेनापि पटायमानानुमानस्य दुर्वच शत् । तत्र चेत् पटत्यादिविशेषावच्छिन्नाशनम्तीतिरनुमानेन, अन्यत्रापि तपास्तु । किच - कचि कालं घटमनुभूय विस्मृतरतः एतापन्त काल पटे नायेदिपमिति ज्ञानमन्ति, नचायम नानपरामर्गः, पानुभाकाले पासना .

·पहा प्रतपणी चण्डमारुतराहिता। ननुभकात्: यदिचास्मयमाणत्वादिना ज्ञानाभावानुमितिभ्रान्तिरूपा सान्य पापि तथैवानुमितिरस्तु । परामर्शत्वपि न धतिः, भावरूपाशानयत् साक्षि मेव भानामावानुभवसम्भवात् । आत्मसुखप्रत्यक्त्वादियत् शाना भावोषि मनसैयानुभूयते । नच शाने विद्यमानपि सानसामान्याभाषानुभवा सम्भवः, मानल्याश्रवप्रतियोगि कामावल्येन घटादिसानाभारानामेय प्रणात् ; जागरणे तु न तायतामभावाना महणमित्ति भेदः । आत्मप्रत्यायगुसरन्यति रिक्तशानाभावस्येन पा ग्रहो ऽन्तु । परामशानुसारेण तासन्मात्रे मनोध्यापार कल्पनेपि न दोषः । तस्मात् मुतास्थितपयमानुसारेण न भावरूपाशान दिः । यत्रोक्तमपरोक्षगानस्यैवासननियतकत्वम् , नतु परोक्षगान यति; तन्न, परोक्षशनादप्यज्ञाननिनो बाधकामानात् । यदुक्त- परोक्षशानेनाक्षाननिवृत्ती चने अगोकोस्नीत्यातस्यादशोकन्याशाननिवृत्ती भशोकाभावानुभरतराशयौन स्यातामिति तत् , चन्द्र न जानामीति प्रती युपपदक्युक्तिभिरेव निरस्तम् । यनोक- परोषवृत्तनिर्गमनाभावेन विषयावच्छिन्नाजानपधिकरण्यानाजाननिव- संकत्वमिति; तत्र,- 'मूलाठानमेव समानाश्रयविषयम् , गुपत्याचगान नु अह मिद न जानाति तद्भेदानुभवादहमचैतन्याश्रय गुस्त्यावच्छिमचैतन्य विषय चे' ति पसे परोक्षहानादप्यज्ञाननिवृत्तौ न दाप । एकमेवाशानम् , तच चिन्मात्रामविषयम् , सदेव रजतादिभमहेतुश्च , तत्य तत्तदाकारवृत्ति ससृष्टपैतन्याविषयस्वभारतया गुक्त्याचा कालत्या गुम्यायवभासोपपत्तिः, वृत्त्या शानावरणाभिभववाशानस्य सदामारायवच्छिन्न चैतन्यानापरकत्वमेवे ' ति यन्म सम्; यच 'भूलासानातिरिसविषयमेव विषयचैतन्यावारकाशानम्,तदपि समानाश्रय विषयम् , इदमह न जानामीत्यहमांश्रयतया प्रतीतिस्तु विषयावच्छिन्ना নিল মুন্ধিকার গৰকাৰখামাত্র মুন্সয়াল হর चिदाश्रयत्वात् तत्रैवाकारतादाम्याध्यासात् वस्तुत भैतन्यैक्याद्वे'तिमतम् :- तत्र देवदत्तस्य भटापरोक्षाने सति तत्र देवदत्तशानेन समानाभये एतत्का- रीनाशानसम्बन्धानां तकाले तदिपयाणामशानानां वा निवृत्तेः यदज्ञानसत्त्वात् घटे यशदत्तारोश्याभावः तदशानस्यापि रामानामपविषयनया देवदत्रज्ञाना ·शाखमुकापळी। देव निवृत्तिप्रसङ्गात् । यदिच यशदत्तापरोक्षवृत्यभाषात् सदापरोक्ष्यामाय प्रयोजकासानसम्बन्धनिवृत्ति ऽज्ञाननिवृत्तिर्वा नेत्युच्यते तर्हि तत एवास्ति प्रसङ्गधारण समानाश्रयत्व व्यर्थमेवेति परोक्षशानमप्याननिवर्तकमेव । - - यच-अविद्या स्वसाधकप्रमाणेनिनिवर्त्यत्वेन सिध्धन्ती लाघवात् स्वसमा नाभिकरणज्ञाननिवर्त्यत्वेन सिध्द्यतीति । तन्न , एवमपीद विषयावच्छेदेन वृत्ते भृत्यभावपि मृत्यज्ञानयोश्चैतन्याश्रयत्वादुपपद्यते; अनानाश्रयतावच्छेदकविषयार- च्छेदेन सामानाधिकरण्य तु गौरवादेव न सिध्यति । किञ्च - साम नाधि करण्यमपि गौरवादेव न सिध्यति, समानविषयज्ञानवाशानस्य निरीत्वसम्भ धात् । नच देवदत्तज्ञानाद्यज्ञदत्ताज्ञाननिवृत्यापत्ति , अपरेपि त्यत्वात्तु यच्चानुमान- घटायटिनचैतन्याधिशानिवृत्ति प्रतियोगिसमामाश्रयज्ञानज-या , अविद्यानिवृत्तित्वात् , मुलाशाननिवृत्तियदिति , तप साध्यविकलो मात चरमान्त करणवृत्तः प्रमातृनिष्ठत्वात् , मूगज्ञानस्य च शुद्धचिदाश्रयत्वात् । अशानाश्रयस्यैव चि मात्रस्य सविधानतया वृत्ति प्रत्याश्रय यान्मैयमिति चेत् । तर्हि सर्वाधिष्ठानचिन्मात्रस्यैवाज्ञानान्त करणवृत्युभयाश्रयत्वेन सिद्धसाधनम् । अभ्यस्ताधिकरणत्वमधिष्ठानत्यनिष्ठानस्य नास्तीत्यप्युक्तम् । किञ्च 'चैतन्यस्वरूप स्यैवाशानानिवर्तकत्व वृत्तेस्त्यावरणनिवर्तकत्वमेवे' ति पक्षे चैत-यस्य समाना प्रयत्नाभावात् साभ्यविश्लो दृष्टान्त राधश्च । यच परोक्षज्ञानस्याविद्यानिन तकरवे ब्रह्मसाक्षात्काराभ्युपगमी व्यर्थरस्यादिति, तन्न, दशमस्त्वमसीति वाक्या दिन प्रमात्रव्यवहितविषयेऽपरोक्षस्यैवोत्पने प्रथमत्श्श दात् ब्रह्मपरोक्षशानोत्पत्ति पक्षेपि अपरोक्षज्ञानोत्पनिपक्ष इव प्रतिर धकल्पनात् । न्तरमाव्यपरोक्षवृत्ते ब्रदाशननिवृत्तिप्रतिरन्धकाविद्याचरणनिवसकत्व ज्ञानमात्र स्यैवाविद्यानिवर्तकत्व धारत, अपरोक्षत्तिश्र दर्शनोद्देशेन श्रवणादिविधान सामयादीनियो । यच्च परोभनेरज्ञाननिवर्तकावे परोक्षायोपि स्पटमयभासेत, अभि ध्यक्तविषयाच्छिन्न चैतन्यस्य स्पष्टतार पत्यात् अविद्यानिवृत्तरेच चाभिव्यक्त स्पादिनि, 17, विवानिवृ चपीना स्परता, तहि मुरादरपरता न पार। ततश्च श्रवणायन ·" वा ३०.] गतदृपणी चण्डमारुतसहिता। २९१ नच विषयावच्छिन्नानातचैतन्य स्पष्टता, साच घटादायविद्यानिवृत्यधीना, मुपादौ वनावृतसाश्यव्यासादेवेति वाच्यम् , तदानीं तदशानसमानकाली नाया प्रत्यक्षमूलस्मृतौ तदितरपरोक्षज्ञानापेक्षया स्पष्टतया अनुभवसिद्धत्वात् , विदुत्तास्परतायाथ तनाभावात् । अपिच चरमान्तःकरणकृत्तावपि विषयस्य ब्रह्मण. स्पष्टता न स्यात् , विषयारच्छितरपुरणाभानात् । किञ्च घटापरोक्षशानोत्तरकालमेर यदा विष- यान्तरव्यासन, तदानीमपि पटस्य स्पष्टसाप्रसन, नच तदानीमेवाशाना न्तरेण तस्यावरणाददोष इति वाच्य त्वया, मन भावरूपाज्ञानवादे सकुन्जा तेपि त्यदुत्तमर्थ न जानामीत्यनुभवप्रसङ्ग', अज्ञानान्तरस्य तन सत्चात् अन्यथा समयान्तरे,पि तत्र प्रमाभावप्रसङ्गादिति वाच्यम् , तद्देशादिविशिष्ट विषयाजानसम्भवेपि स्वरूपावरणाशानाभावात् । अन्यथा प्रथममिव तदा प्युपदेशापेक्षाप्रसङ्गः, तस्योपदेशाधीनप्रत्यक्षनिवय॑त्वात् । यस्य नु स्वरूपावरण मशानान्तरमप्यस्ति, तेन तन जानामीत्यनुभूयत एव , तदेवात्यन्तविस्मरणनाम | देशादिविशिष्ट स्वरुपाशानसत्त्चादेव समायान्तरे भ्रम उपपद्यते । अतएव सत् शाते इदानी तत् उनेति न जानामीत्यनुभय , नतु प्रायिर तम जानामीति, उक्तत्वेन स्वरूपाचानाभावात् । यदि च तत्र स्पष्टतासत्वेपि तदानी वृत्य. भावेन तदीयवाभावात् न त प्रति स्पष्टम्, तर्हि परोक्षज्ञानादविद्यानिवृत्ता यपि वृत्तेनिगमनामानेन तदीयवाभावान त प्रति स्पष्टमिति परिहारस्तुल्य एव । किञ्च यज्ञदत्तस्य घटापरोक्षसमये देवदत्तस्य तद्विषयकपरोक्षज्ञाने सति देवदत्त प्रति स्पष्टतावभानप्रसङ्ग ; नच तत्पुरुषानरूपितावरणशून्यविषया वच्छिन्नचैतन्य त प्रति स्पता, देवदत्तनिरूपितावरण च तदानी वर्तत एवेति वाच्यम् , इद रजतमिति भ्रमदशायामिदमवच्छिनचैतन्ये भ्रमहतो शुक्तिवाशानस्य तत्पुरुषनिरूपितत्यैर सम्वेन तत्पुरुषनिरूपितावरणशून्यविषया यन्छिनचैत यात्मकस्पष्टताया अभावप्रसात् ; इदमवच्छिन्नचैतन्यस्यैव शुक्ति स्वावच्छिनावात्। ननु तत्पुरुषीयतदवच्छिन्नावरणशून्यविषयावच्छिन्न चैतन्य स्पष्टता, तथाच तत्पुरुषनिरूपितेदमशावरणाभावात् इदमवच्छिन्नस्फुरण स्पष्टता, युक्त पच्छिनासानरावाच न गुत्त पच्छिन्नरपुरण स्पष्टता, नचैवमपि झुतयः - ·२०२ मासमुनापती। [चा ३०. चिदात् गुमानमेर माल्सिामग्र स्वात् , गया पुनरपि पदमश सा न स्पादिति याच्यम् ; पैतन्यम्योप यानि नाम्नीशि परमारयोग्यमान पाध्येयाशानस्य गुरुयावरणगत् , द नातीति प्यपदारयोग्यतानापादन पदममानावरणाचाप्नेति चन, - বী নিশবগন্নrি- নানিয়ানশন गुमायनिगम प्रांगर न गुमादौ पटानाप्रमात् । मरणम्यारि वयानीपारात् तारणेष साराभास । यदि चासणादिगुग्गादो अनानासक्रियते, तथाप्यवहार अगनाभावात् राम पता न स्मात् । ननु त पुरुषीपासाने तदर्शनविषयत्याभाषः त प्रति सानिमातेति चेत् ! अत्याज्ञाननिष्ठत्वेन यिषपनियामायान् , पर्याचन परम्पगसम्पन्धोदनाप मुतिगारेरानाभान सरूपानन्दारभारास्यास्पष्टत्व मरागात् । रोशानस्सारि कधित् तदानि सम्भरेन तस्वैर स्पाटप परशुनस्तु परीक्षादपरोसस्य स्पष्टत्य ततोऽधिकरियरमेन, सपियरमेश च विषयम्य स्थापय , दृश्यते हि प्रत्यक्ष शन्दादिना प्रति पादनायोग्यमस्थानायनेकाकारविषय यम् । यपि समित्यादिशन्देम्सर्वेथाः प्रतिगायन्ते, तथापि न तेऽर्धाः प्रत्यक्ष इस परोक्षे म्वरूपेण प्रतिपाइन्ते, निरविशेष्यनयैव; अतएर परोक्षेपि शामायादिना सामान्येनावगतो अस्पष्टमागतमिति व्ययहरन्ति, सनदमाधारणरूपेणारगती सष्टमगतमिति सहरन्ति । अपिच अमाननिवृत्तरेर स्पष्टतारूपये परोक्षगनेनागाननिवृत्तिभ्रमस्य तत्र गत्यात् प्रत्यक्षाप्रत्यभयोः स्पष्टत्यास्पष्टत्यव्यवहारभदौ न स्यात् । यच्च परोक्ष शानेनाप्यतानिवृत्ती दाम्दाद्ययगनेऽर्थे जिगासा न स्यात् इति, तदपि न, पगेशेण प्रत्यभेणेत सत्तदमाधारणम्वरूपाणामज्ञानेन प्रत्यक्षेण जिजासोपपत्ते, यथा त्वचा रोग्यमोकादौ चााजिशासा । वित सुपावोपार्थ प्रत्यक्षेण जिजामास्तु ।। अत्र यदुत्तमविवानिवृत्तितोत्ये तदेय न सम्भरतीति , तदपि न, अधि वानिवृत्तसुसाप्रयोजात्यात् । इविशेषप्रत्यक्षस्यैव मुराहेतुत्वम् । न्यथा मायमिरजानने वा विद्यानिकृत्ती श्रीवेड्याचरेशलीलाक्मनीमधिग्रहादी स्यमम्मयान्न । कधम ·वा ३९.] मतदृषणी-चण्डमारुतसहिता अनवरतमनुभूयमानेपि दिक्षानुपरमः । यत्तु - प्रत्यक्षस्यैर सुसरेतुचे प्रमेय मिदमिति जानेपि तत्प्रसङ्ग इत्यादि; तदतिमन्दम् , अविद्यानिवर्तक प्रत्यक्षेपि वदुत्त सफलदूषणोपचेन स्वव्याघातात् । यदपि परोक्षजानस्याप्पविद्या निवर्तमत्वे प्रत्यक्षदृष्टयझेरिव परंतो पहिमानित्याप्त राक्यावगतरहेरपि पुंसः इदानी परंतो वहिमानयेति समयो न स्यादिति; तदपि मन्दम् , यदि विधि मालवियपारच्छेदेन पते पहिसम्बन्धः परोक्षतो ऽपरोक्षतो वा वगम्यते, तदा सन्देहम्यैवाभावात् । भन एन बहुवालं गुहान्तदायितस्याहोरालविभाग मगातरतः तदा दृष्टवर्दिया रात्रौ वा पर्वता वह्निमानिति सटाय. दिवा वद्धि मान्न येति सशय. । तत्रादानी परिस्ति नवेति सशयो नास्तीति चेत् । किं तत्रापि ताकालावचोदेन पर्वते यहिवैशिष्ट्यप्रहणात् संशयो नास्ती स्युच्यते, तथाऽमहणेऽपि या ? नाद्य परोक्षस्थले तज्ज्ञानाभावादेव तदशाना निवृत्त्या सशयोपपत्तेः । न द्वितीय', समानविषयकारधारणाभावेऽशाना निवृत्या तत्रापि सन्देहप्रसङ्गात् । ननु प्रत्यक्षम्य नीरूपमाहकत्वासम्भवा दुपनीततत्कालारच्छेदेन पहिग्राहकर वाच्यम् , इदं च शान्दादिज्ञानस्थलेपि सम्भपति, शान्दादिगाने उपनीतभानाभावेपि तदुत्तरमुपनीतसलवैशिष्ट्यस्य दादादिना वह्नपादिमत्तयागतपर्वतादौ मनमैव ग्रहणसम्भवादित्युक्तमिति चेत् । तत्र सशयस्यानुभरसिद्धत्वेन तत्कालापच्छेदेन ज्ञानाभावसिद्धौ पलबलकल्प्यो पनयात्मकप्रत्यासत्यसिद्धेस्सामग्रथा एवाभागत् । उत्पन्नमपि वा शानमनवधा रणमस्तु । ननु तदेविद्यानिवृत्यगीकारे कुत इत्युत्तमिति चेत् । माभू- तस्मादविद्यानिवृत्तिः । यत्तु परोक्षज्ञानमप्यवधारणम् , तस्मादविद्यानिवृत्ति. रस्तु । कथमन्यथा तनापि इदानी परंतो वह्निमानयेति सायः ? परोक्षशानस्या शानानिवर्तकत्वेपि सशयविरोधित्वात् ; अन्यथा पर्वतो वह्निमान्नवेत्यपि समय प्रसङ्गात् । तत्रास्मयुक्तरीत्या ज्ञानाभावस्य तत्सत्येप्यनवधारणत्वस्य या वाच्यत्वात् । यच्चातयाक्यावृक्षपरिमाणविशेषावगमेपि तदज्ञानहेतुकभ्रम दर्शनादपरोक्षगाने चादर्शनादन्वयव्यतिरेकाम्यान परोक्षज्ञानमविद्यानिवर्तक मिति; तदप्यसत्, एव हि चन्द्रैकत्वप्रत्यक्षे सत्यपि विचन्द्रभ्रमदर्शनादपरोक्ष शानेनाप्यशाननिवृत्तिन रणत् । तत्रागननिवृत्रिन त्येवेति चेत् । परिमाण ·२९४ शास्त्रमुक्तारी। [वा ३९. - भ्रमस्थलेपि माभूत् । तथैव परोक्षस्यले सुत्रापि निवृत्तिनं स्यादिति चेत् ? तथैयापरोक्षस्थलेपि कुत्रापि निवृत्तिनं स्यात् । यदि च चन्द्रकत्वस्थले ऽप्याचार माशान निवृत्तम् , अन्यदेय भ्रमहेतुरित्युच्यते, तदपि परोक्षज्ञाने तुल्यम् । किच परोक्षज्ञानस्याशानानियतकावे यह यनुमितापि वहिं न जानामीति प्रतीत्यापत्ति । अत्र यदुक्त 'मुधुताविर सतोप्यज्ञानानुभवस्ये' त्यादि, तन्न, तत्र हि किमज्ञानस्याभिभर , उत तदनुभवस्य अभिभवापि । आये किं तदननु मरः, उत तदिनारा एन? नाय , सपुमाविवाशानभनुभूयते अभिभूत चेति व्याघातात् । न द्वितीय, वदयादिनिश्चयानुभवस्य निश्चयानतिरिक्ततया परोक्ष शानस्याज्ञाननिवर्तकस्वसिद्धे । द्वितीये अभिभयोऽन्नुभयो विनाशो पार नाय , अज्ञानानुभवाननुभवेपि न जानामीति व्यवहारस्यारजनीयत्वात् , अनु भवश्य स्वरूपत्याच सदभावायोगात् । न द्वितीय , नित्यस्य साक्ष्यनु मवस्य विनाशायोगात् । नच साक्षिरूपाशाननिर्विकल्पके विद्यमानेपि सुपुता विय सविकल्पकामावापादनम् , जाग्रदयस्थायामभिव्यक्ताहकारसत्वेनाभिव्यक्ता हड् कारतादात्म्यापनसाक्ष्यात्मकसविकल्पमस्याभावायोगात् । अशानसविकल्पके च विद्यमाने अविद्यावृत्यायभावस्याकिञ्चित्करत्वात् । विच परोक्षशानेना ज्ञाननिवृत्रनुभवसिद्धत्याच न तदपहनशक्य । नचा तस्य भ्रमत्तम्, अपरोक्षस्थल इवात्रापि बाधकामावस्योपपादितत्वात् । तस्मादहमश इति प्रत्यक्षस्य भावरूपाशानविषयत्वे ऽनुमित्या वन्यज्ञान निवृत्तमित्यस्यापि तद्विषयत्वस्या वश्यकत्वात् बाधकाभावेन च भ्रमावासम्भवात् त्यज या ज्ञानप्रतीतभाव रूपाशानविषयत्वम् , स्वीकुरु वा परोक्षज्ञानस्याप्यशाननिवर्तकत्वमिति । अत्र कि वृत्ते पक्षत्वम् , उत चैतन्यस्य, वृत्त्वच्छिन्नचैतन्यस्य या? नार, वृत्ते डोमानिवर्तकतया बाधात् , नद्वितीयः, चैतन्यस्य प्रागभावा धमिध्या बाधादेव, अतएव न तृतीय , किञ्च वृत्तेपरक्षणत्ये चैतन्यस्य प्रागभावासिध्या बाध , विशेषणत्वे जडभूताया वृत्तेर्निवर्तकत्वापत्ति , तदङ्गी कारे च गौरवेण चैतन्यस्यैवानिवर्तकत्वापत्ति , साध्य च स्वविषयावरणत्वस्य तदिपयशानप्रतिबन्धकावरूश्तया ज्ञानस्य तदङ्गीकारेशानानुत्पत्तिप्रसङ्गेनावाने आवरणापासम्मवात् साध इति पशाध्ययाद्रूषण पुरत्वादुपेश्य हेतु पति ·. चा-३९.] शसदूपणी-चण्डमारुतसहिता। २९५ या चेयमनुमानजीर्णकन्था; तर किमिदमप्रकाशितायंप्रकागफत्वादि. त्यत्र प्रकाशकन्वन्नाम ? किं ज्ञानत्वम् , किं वा ज्ञानकारणत्वम् , अथना करणानुग्राहकत्वम् , यद्वा जानहेतुत्वमात्रम् , किंवा प्राकट्यहेतुत्वम् , यद्वा सामान्पतम्साक्षादा परम्परया वा विषय व्यवहारानुगुण्यहेतुत्वमिति' नाद्यः, दृष्टान्तम्य साधनविफलत्वान् । न द्वितीयः, पक्षे तदभावेन स्वरूपासिद्धिप्रसङ्गात् । दीपम्य च करणभूनेन्द्रियानुप्राहकत्वेन साक्षात्करणत्वासिद्धे । न तृतीया, पक्षे सदभावात् स्वरूपासिद्वेरेव ! नापि चतुर्थ , इन्द्रियादिप्र. नैकान्त्या स्वरूपासिद्धेश्च । न पञ्चम प्राकट्यमन- भ्युपगच्छता म्वरूपासिचादरेव अभ्युपगच्छता मपि दीपप्रभायाम्तद्धेतुत्वाभावन साधनविकलत्यात् । नापि पप्ठ , इन्द्रियादिभिरनैकान्त्यात । किच इदमनुमानमप्रकाशितार्थप्रकासक नवा ' आद्ये स्वगोचरावरणाज्ञाननिवर्तकमनिवर्तकं वा निवर्तकारले स्वगोचराजानविपयाज्ञानान्तरावश्यम्भावात् तत्प्रकाशेपि तथेत्येचं कमेणानवथा । यदि पुनम्तदेवाज्ञान म्बात्मानमपि तिरस्करोतीति मतम् , सदा तेनैवानुमानेनाज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्ग । यत्प्रकाशक 2 तत्र किमिदमित्या दि। सामान्यत इत्यस्य विवरण साक्षात त्यादि । पक्ष इति । अत्र भागासिद्धिघिक्षिता । परामर्मादे ज्ञानकारपस्य सम्भवात् करणत्वासिद्धेरिति । तथाच दृष्टान्तस्य साधनवैल्यमिति भावः पक्ष इति । अत्रापि भागासिद्धिविधिता विशेषणशानादे. पक्षतावच्छेद कान्निध्य करणानुप्राहकत्वस्यापि सम्भवात् । स्वरूपासिद्धेश्चै ति अवापि पूर्वरत् भागासिदिरेय विवक्षिता । स्वरूपसिध्द्यादरिति । आदि शन्देन साधनकल्यग्रह. । यत्मसाशकमि ति। त्वयैव तत्प्रकाशस्य ततितमत्वासम्भपात सानिमयासत्य नाशाननिवरत्वमिति उत्तयामिति ·शास्त्रमुक्तावळी । यज्जानं तदेव सदज्ञानस्य निवर्तकमिति च व्याहतमेव । अनि वर्तफत्येतु निष्प्रयोजनत्वमनुमानवसतिनिर्माणमहाप्रयासस्य । तेनानैकान्तिकात्यप्रसन्थ । तम्यापि पक्षीकारे तस्मिनशे बाधः । द्वितीयपि प्रकाशितप्रकाशकत्वं वा विवक्षितम् , अप्रकाशकत्व मेव चा ? पूर्वत्र निष्प्रयोजनत्वम् , येनैवादो प्रकाशितं तेनैव कृत स्वात् । उत्तरत्राप्रमाणत्वमेवानुत्पत्तिलक्षणमिति । , ज्ञानमात्रस्य भावः । अनिवर्तकत्व इति । नच व्यवहार एर प्रयोजनमिति वाच्यम् अशाननिवृत्यभारे तस्यैयासम्भवात् । प्रहास्यरूपभूतज्ञाने सत्यपि हि अनान पक्षात् अस्ति प्रकाशत इति महाराभावान् नास्ति न मकाशत इति व्यवहारचा श्रीकरोषि । नन्वज्ञानाभार एव व्यवहार प्रयोगकः, नतु तनिवृत्तिः, तेनाशाने तदभावस्य स्वसस्सिदत्वादज्ञानानुमित्यापि तबाहारः स्यादेवेति चेन; --- तथापि वड्यनुमानात्तद्यारहाराभावप्रसङ्गात् । तत्प्रयोजकत्व ब्रह्मणोपि व्यवहारप्रसङ्गः । वृत्तेरेव व्यवहारप्रयोजकत्वमित्याज्ञा तु निर्मूलैव । तस्मात् स्वया वन्यादावजाननित्तरेपेष्टव्या, ततो व्यभिचारात् सर्वत्रज्ञान निवृत्तेरे प्रयोजकत्व वक्तव्यम् । ननु लाघवादज्ञानाभाव एवं प्रयोजक., नतु तदिदोपनिवृत्तिः, अतोशानाभावत्वेन निवृत्तियादी व्यवहारप्रयोगि का,अनानादौ तु सतारसद्धोऽज्ञानाभाव एवेति चेन्न,- तनाप्यनुमानात् मागे भावरूपाशान नाज्ञासिपमित्यनुभवानुरोनाज्ञानस्यावश्यक तया तभिवृत्यमावे व्यवहारो न स्यादेव । नच सशनिवृत्तिः प्रयोजनम् , अशा ननिवृत्त्यभाचे तदसिद्ध । अशानाभाररय प्रयोजकत्वे च वनिसायानु. च्छेदममतात् । ज्ञानमात्रस्य सायनिवर्टकले ब्रह्मणि सशयाभाव प्रसङ्गात् । समानविषयारधारणस्य निवर्तक वे स एव दोषः । एकमोटिकानवधारण च निरस्तमेव । यदिच समानप्रकारकावधारण निवतरम् , तु निष्पकारकमित्युच्यते, तहातमाशात्कारात् समयानिवृत्तेस्तदर्थजिज्ञासानुप पत्तिः । तम्मादज्ञानानियमावमयोजन वमेव । अनुत्पत्ती ति । शानानुत्पाद- कचरमियर्थः सावन्त काल ब्रह्मस्वरूपज्ञान -- ·- प्रकाश चा ३० शतदृषणी चण्डमारतमहिता । २१७ केचित्तु - अत्रानुमाने मुसादिप्रमाया साध, तस्यास्साधिरूपत्वात् : वृत्ते पक्षत्वे परोक्षवृत्तौ साध , अपरोक्षवृत्ते पक्षत्वं परोक्षवृत्तौ व्यभिचार ; तद्यावृत्त्यर्थ हेतुविशेषणे अप्रयोजकत्वम् , धारावाहिकद्वितीयादिशाने पाध, असिदिश्च, साध्ये ऽप्याद्यविशेषण व्यर्थम् , स्वस्य स्वप्रागमावनिवृत्तिरूपतया तदनिवर्तकत्वात् , द्वितीय चायुक्तम् , चितोऽज्ञानादिसाक्षितया मानत्वेनावरणायोगात्, सोत्पादकारत्र्यावृत्तेरावरणपदेनैव सिधा शेपवैयाच्च, तृतीय चायुक्तम् , वृत्तिश्चिदुपरागार्थेति मते घटापारवृत्या तत्प्रतिविम्बित चैतन्येन या ऽभिव्यक्त घटाधि 7 चैतन्य घटप्रकाशकमिति मते च घण काशकज्ञानस्य घटाज्ञाननिवर्तकत्वात् , पटाकारवृत्ति तत्प्रतिबिम्बितचैतन्य वा घटप्रकाशकमिति मतस्य चाध्यासिकसम्बन्धस्यातन्त्रत्वापातेनायोगात् , चरम साक्षात्कारोत्पत्तिप्रतिबन्धकादृष्टस्य तदनिवर्सत्वे मिथ्यात्वासिध्या स्यनिवर्स पदेन तयावृत्यसिद्धेश्च , अज्ञातत्वस्य तद्विषयकशानाभावरूपत्वे आयविशेषणे नैव व्यावृत्तिसिद्धे , अविद्याविषयकत्वरूपत्वे चाविद्यासिध्या चतुर्थं च व्यर्थम् , हेती च प्रकाशक्त्य ज्ञानत्य वा, ज्ञानहेतुत्व वा, साक्षात्परम्परया व्यवहारहेतुत्व मात्र वा, तमोनिवर्तकत्व वा, आवरणनिवर्तकत्व या, अज्ञानान्धकारान्यतर निवर्तकत्व वा, प्रकाशकशब्दवाच्यत्वमात्रमेव वा १ नाद्य , दृष्टा तेऽभावात् , न द्वितीय , असिद्धे , इन्द्रियादौ व्यभिचाराच्च, अतएव न तृतीय , न चतुर्थ , अज्ञानान्धकारानुगततमस्त्याभावात् , साध्वावैशिष्ट्याच्च, अत एव न पञ्चम , कुद्दालादौ व्यभिचाराच्च, न पष्ठ , साभ्यावैशिष्ट्यादेव, न सप्तम झाब्दसाम्येन एक्साध्यसाधने पृथिव्यादेरपि गोत्वेन गित्वसाधनापातात् , किञ्च- अस्या अनुमितेरप्रकाशितप्रकाशकत्वाभावे प्रकाशितप्रकाशकत्व वा ऽम काशकत्व वा स्यात् , उभयथाचानुमितिय॑र्या , तत्प्रकाशकत्ये चात्रैव याधो व्यभिचारो वा, अस्या स्वविषयावरणानिवर्तकत्वात् , अज्ञानावरणाशानामा- वात् , दृष्टान्तेपि द्वित्तीयादिप्रमाया अधकारानुत्पनत्वेन प्रथमपद व्यर्थमित्याहु । अत्र कश्चिदाह – जागरायपरोक्षवृत्तित्व पक्षतावच्छेदकम् , तेन सुखादि प्रमाया धारावाहिकद्वितीयादिप्रमाया परोक्षवृत्तौ च न बाघ , किञ्च - ·. घटमागमाचा - . तस्य च वेचला- २०८ गायमुत्तावी। वा ३०. सापच्छेदमारोदेन सागसिदिविरोधिशान न वाध:, किन्तु सामानाधिकरप्येन साध्यसिदिविरोधिज्ञानम् , राधान निमात्रै साध्याभावेषि परयानिवृत्ती गायरायान् यथाश्रुतेषि पक्षे नोकयाधावतार; साधे च स्यप्रागभावातिरि ति विदोरण न व्यर्थम् , प्रतियोगिनः प्रागभावनित्तिरूपये प्रतियोगि बसे सति प्रागभावोन्मजनप्ररावात् प्रतियोग्यतिरिक्तव हि प्रागभावनिवृत्ति गच नित्यानन्त्य मागभावानल्य च स्यादिति वाच्यम् , गन्ययदिष्टत्यात् । अतः समागमानिस्तक्तयान्तिरवारकं सार्थकमेव तत् ; नापि द्वितीयविशेषण व्यर्थम् , वोत्पादकाघरमादायार्यान्तरवारसवात् ; अज्ञा नादिक्षितया प्रकाशमानपि चैतन्ये आवरणमुपपद्यते, प्रकाशमानपि सूर्यादौ मेघादेरावणात्यदर्शनात् ; आपरणय च प्रतिपन्धरत्वम् , न्यायित्नाव्यावर्तकतया स्वविषयावरणेत्यप्यावश्यकम् , तृतीयमपि विशेषण साधु, वृत्तिचिदुपरागाति मते आवरणामिभयम्य नान्तरीयकत्वात् आवरणाभि भयकाले च चिदुपरागस्य नान्तरीयात् उभयसत्त्वपि कस्यचित प्राधान्येन कस्यचिदुपसर्जनतयोपादाने मतस्योत्थानात् , अन्यथा प्रदीपादौ विषयो- परागकाले आवरणाभिभवो अन्वयव्यतिरेकाभ्या ज्ञानेनाज्ञान निवृनिदर्शनाच्च न बाधः; प्रतिबन्धकनिवृत्तात्रेय चरमसाक्षात्कार इति न स प्रतिबन्धकादृष्टनिवर्तक, प्रतिबन्धकस्य कार्यानवयत्वे प्रतिबन्धकत्वायोगात् । तस्यातीतपटवन्मिथ्यारोपपत्तेश्च ; चतुर्थमपि युक्तम् , विषयगताजातत्वव्युदा- सार्थत्वात् ; हेतावपि न विकल्पावकाश, प्रसिद्धानुमानेपि एतद्दशैतत्कालीन धूमसत्यतद्देशीयतत्कालीनधूमयत्त्वादिविकल्पेन साधनवैकल्यस्वरूपासिध्यादिना दूषणप्रसङ्गात् , उभयानुगतसामान्यस्प तर हेतुत्वे अनाम्यावरणसामान्यनिवर्त फत्वेन प्रत्यक्षसिद्धप्रकाशसामान्यस्य हेतुत्वसम्भवात् ; नच पृथिव्या गोत्येन शनित्यानुमानम् , विपक्षे बाधकामावेनाप्रयोजकत्वात् ,अब चावरणसामान्यनिवर्तक तया प्रत्यक्षसिद्धत्वेनानुकूलतर्कसत्त्वात् , नचास्या अनुमितेः प्रकाशितप्रकाशा 'कसे वैयध्यम् , असिद्धिशानिरासार्थत्वात् ; नच दृष्टान्तपि दोष, अन्धकारस्य विशेषणत्वासम्भवेन उपलक्षशत्वे याच्ये द्वितीयादिप्रमाया अपि तदुत्परत्वेन तन्निरासकप्रथमपदसार्थक्यात् , तस्मादनाद्यामिदमनुमानामेति । न स्यात्, - .

·भा-३०.] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। अत्रनमः- एसमप्यनवधारणात्मजागरायचन्द्रादिप्रन्यस्यापि पक्ष- तमा तप बाधः; अवधारणत्वविवक्षाया सागरादौ दैवादद्वैतवास्यस्मरणा- नन्तरमुत्पने भेदयासनादिप्रतिबन्धफायें अवधारणात्मके +तसाक्षारकारे पापः; तयावृत्य पक्षविशेषणे तत्रैव व्यभिचारः, जलेऽधोगत्वभ्रमपूर्वभाविनि मृक्षोर्खाग्रत्वाने च जागराधे माधः; तर प्रमानुसारेणानानस्यावश्यक- लात् ; कचित् स्वरूपाज्ञानस्य नित्तौ पुनस्स्यरूपेण न जानामीत्यनुभवादर्श नेन तदवान नास्तीति युष्माभिरक्तत्वेन तद्विपयजागरायापरोक्षे वापः, तत्र स्वरूपाज्ञानसत्वे प्रथममिव तदाप्युपदेशापेक्षाप्रसगात् । यच 'किश पश्ता वच्छेदके' त्यदि, तदपि न, अातो बाधेनानुमितिप्रतिबन्धाभावेपि साध्या भाववतः पक्षीकरण प्रयोगस्य दोप एव, अन्यथा प्रतिमाविषये सर्वत्र पर्मिणि अपि देवादयाधितपधान्तर व्याप्यवत्तयोपस्थिते तत्रानुमितेरवाधात् प्रयोग स्यानुसत्यापत्तेबांदी न निगृह्येत यदिच स्वाभिमतपक्षतावच्छेदकसामाना भिकरण्येन साध्यासिद्धेनिंगृह्यते, तर्हि पक्षताघच्छेदकयावदधिकरणे साध्यासि- द्वापि यादी निगृह्यत एर, तथैर कथकसम्प्रदायात् । अत एव हि निव-धारः बाधितेतरपक्षपरिग्रहे महान्त यत्नमास्थिता चथमन्यथा प्रमाणपदमपि तर सङ्गच्छते । पिन -रिवादाध्यासितमित्येतावता पक्षपार अहे दोपवेययात् तस्य तद्वियरणरूपता वाच्या, तद्विवरणत्व च विवादपद मात्रनिर्देश एत्र स्पादिति तत्सिद्धये बाधितव्यावृत्तिः कार्यय । यदपि साध्ये च स्वप्रागभावत्यादि, तदप्यसाधु, तथा सति स्वदभिमतमोक्षदशाया घट घरे निवृत्त भटो-मजनापत्तेः । ननु तत्राविद्यालक्षणकारणाभावान घटो मजनमिति चेत् । हन्त तहादानी किं घटघसकाले घटनागभावस्य का रण पश्यसि, येन प्रागभावोन्मजनमापादयसि । ननु सर्वस्यापि प्रतियोगि सदभावयारन्यतरवचनियमात् प्रागभाराभानध्वसे प्रागभाव स्यादिति चेत् । सहि घटनागभावदशाया ध्वसस्स्यात् , ध्वसमागभावात्मकघटस्यामावात् किंच- घटात्यन्ताभावस्य घटप्रागभावाधिकरणे ऽभावात् घट, स्यात् । अत्रापि यसप्रागभावो घटात्यन्ताभावात्सन्ताभायोपि प्रतियोगिनोऽन्य एवेति चेन्न,- गौरवात् , लायोन घटथ्यसयोः मागभारतिय गरूपताया. घनत्यागभावयो. - ·शास्त्रमुक्तावळी । 4 . ध्वसप्रतियोगिरूपताया घटतद्ध्वसप्रागभावानामत्यन्ताभाषाभावत्वस्य च कल्प नात् । किंच प्रागभावनिवृत्ते. घटजन्यतया घटस्य द्वितीयक्षण एवोत्पत्तेः घटोत्पत्तिशणे प्रागभावस्स्यादेव, तच्चानुपपनम् , प्रतियोग्यभाययोर्विरोधात् । अन्त्यशब्दस्य क्षणिकत्वपक्षे तस्य प्रागभावविरोध एव न स्यात् , सिध्द्यादि द्वितीयक्षणेनुमित्यायापत्तिश्च, रूपतत्यागभारयोर्युगपत् साक्षात्कारश्च स्यात् , धर्मिप्रतियोग्यादिजानसमये तत्प्रागभावस्य सत्वात् , ज्ञाना तराभावस्थापि सत्त्वात् , ज्ञानाभावसमुदायस्य ग्रहसम्भादहमश इति प्रत्यक्षस्य भाररूपाशानविषय वोक्तिविरोधश्च स्यात् । अस्तु या प्रागभावनिवृत्तिरन्यैन, तथापि तत्र न प्रतियोगिनो जनकत्वसम्भव मानाभावादुक्तविरोधाच । तत्सामग्रथा एवं जनकत्वसम्भवात् , प्रागभावभेदेन च सामग्रीभेदात् कार्यभेदोपपत्ते पदपि ' नापिद्वितीये' त्यादि, तदप्यसत् , न हि सूर्यस्येव नित्यचैतन्यस्य प्रतिबन्धसम्भव , तन हि बहुलालोकनिस्सरणप्रतिर-धो वा भूयोवयवेन्द्रियसनि कर्पप्रतिर-धो वाऽऽ वरणम् । किश्च न घटादिप्रतिबन्धकत्व अज्ञानस्य तम सोति बाधो व्याप्यत्यासिद्धिश्च । तज्ज्ञानप्रतिबन्धकावविवक्षायामपि ज्ञान प्रागभावात्यन्ताभावयो प्रतिवन्धकस्वाभावेनादिमान्तिमविशेषणयात् । शानस्य प्रतिबन्धकस्वाभावेन बाधश, तनिवयस्य तत्प्रतिबन्धकता नास्तीति त्वयोक्त वात् । स्वविषपसकलज्ञानप्रतिर धकत्यधिवक्षायामपरोक्षस्पर्शनादिशानापतिरन्ध कत्वेन दृष्टान्ते साध्यवैकल्यम् । यस्किन्चितानप्रतिबन्धकत्वविवक्षायामपि विषयसाफल्यविवक्षाया सकरविषयविषयकतिचि ज्ञान प्रतिबन्धकत्वमित्यर्थ लामे प्रदीपादे क्षुद्रालोकस्य सकलस्वविषयविषयकशानसम्भवेन तत्प्रतिबन्धक निवर्तकत्वेपि महालोके व्यभिचार , सूर्यालकविषयसफलशानाभावात् । क्षुद्रालोकेपि व्यभिचार एर, सत्तत्प्रतियोगिनानन्ताभावाना स्वविषयत्वात् तावशानस्य चा सम्भवात् । ईश्वरशानस्य साहशत्वेपि तत्प्रतिबन्धासम्म यात् । यत्किञ्चित्स्यविषयविषययत्किंचिन्शानविषशाया या परामशान तर अनु मित्सा रातोऽनुमिति. ततस्तत्र प्रत्यक्ष तन विरोधिगुणतया स्थविषयविषयक प्रत्यक्षमतियन्धकानुमित्सानिवर्तरत्वेनानुमितेयंथाश्रुतमेव पचतायझेदकत्वमिति पक्षे दुसरीत्या पक्षसापच्छेदरसामानाधिकरण्येन परिने, सिमाधा ·यच - .. - - था-३२.] रातदुषणी-चण्डमारतसहिता । साय विशेषणीयम् ; तदभावे तु पक्षो का विशेषणीयः, पक्षतावच्छेदका चच्छेदेन सापशान पलभिति वा कार्यम् , तत्र चोल एचाशतो पाभः । संशयोत्तरप्रत्यक्षमानविषयसायप्रतिवन्धकविशेषदर्शन निवर्तयत्येन तस्मिन् प्रत्यक्षे मिसाधनम् , साक्षात्कारप्रतिपन्धक दुरदृष्टनियरीफ यत् सेशुदर्शन पाए प्रतिमध्यतशिवप्रसाशात्कारद्वयस्यापि सलादिवियपरत्वात् शिक्षसाधनम् । नापि सोत्पादकारस्य प्रचित्यतिरन्ययावे मानमस्ति । 'तृतीय भयो' स्यादि, तदपि, न ; तेथिटपरामार्थत्वे आपरणकल्पनाया मानाभावे- नाररणानिवर्तकत्वात् । यच- " अन्यये " त्यादिनोत्तम् । तदपि न, प्रदीपा देरतमोनियतकन हि प्रत्यक्षसिद्ध नापहवमईति, तमसि, पियसनिककि शानादर्शनात्तस्य विषयावारफलमपि, प्रकृते सनेनाहान निवृत्तमित्यन्वय व्यतिरेकयोः प्रागभावविपयत्वेनाप्युपपत्तेः । चरमसाक्षात्यारोत्पत्तिप्रतिबन्ध- कारर च तन्निरर्त्यमेव, अन्यथा मिथ्यात्यानुपपत्तेः, पस्तस्यापि प्रतिमन्ध पस्य सूक्ष्मरूपेणापस्थितस्य पुनर्निवृत्तेर्युष्माभिरङ्गीकारात् , अतीतघटादायपि तथैवाङ्गीकारात् । यदपि - " चतुर्थमपी " त्यादि, तदप्यसातम्, विषय गताशातत्वस्य विषयगतशानाभावरूपाचे शानविपयत्याभावरूपत्ये च स्वनिय र्यपदेन सद्यावृत्तिसिद्धेः, अविद्याविषयत्वस्य चारिद्यामिद्धेः पूर्वमसि । यञ्च "हेतापपी" त्यादि, सन, पक्षदृष्टान्तानुगत प्रकारात्य न विद्यते, शब्दसाम्येन चेत् ! 'प्रथिव्या गोत्यात समापतेदि' त्यनेनैव दत्तौर- खात् । अनुकूलतर्गमावस्य चोपपादयिष्यमाणत्यात् । यच्च-नचास्या अनुमितेरि' त्यादि, तदपि न, असिद्धत्वशतानिरास किमनुमितेरसिद्धत्या भावविषयत्वात् , निरुत्त साध्यविषयत्वादा? नायः, तस्य साध्याप्रवेशात् , न द्वितीय', अस्या अनुमितेः प्रकाशितप्रकाशपत्वे पूर्वप्रकादौनवासिहत्यशाया निरासेन एतद्वेषात् ; सिद्ध साधनाञ्च । अप्रकाशिताकाशका व्यभि चारः । किच पूर्व प्रकाशाभावादप्रकाशितार्थप्रकाशकत्व'यभिचार , नच साश्येय तत्प्रकाराः, तस्य स्वप्रागभायेत्यादिनिरुत्त साध्याविषयरात् । यदपि 'नच दृष्टान्तेपी त्यादि; तदपि न, अन्धकारस्य विशेषणत्वस्यैव सम्भवात् , उस नस्यैव दीपस्यान्धकारनिवर्तकत्वात् । तस्माद्यासतीयों दूषण मुरगमेष । - ·, . त्या शासमुक्तावळी । [वा-३९. किंच दीपप्रभाया निविषयत्वात् साध्यवैकल्यम् । नच तद्विषयकज्ञान जनकत्वं तद्विषयत्वम् , पक्षे असिद्धेः । नच साक्षात्परम्परया या तज्जन्य व्यवहारविषयाय तत् अभीष्टाविशेषविषयकसाक्षात्कारप्रतिबन्धमादृष्टस्य रोतुदर्शनादिना बहुपापनिवतंकतया श्रुतेन विनाशसम्भवात् । परम्परया तदर्थविशेषविषयव्यवहारजनकत्वेन तद्विपयत्वात् तद्विपरजानोत्पत्तिप्रतिरन्धक दुरहनिवर्तकतया सिद्धसाधनात् । हेतापप्यप्रकाशितत्व यद्यज्ञानविषय वम् , रादा हेत्वसिद्धि', यदि शामाविषयत्वम् , तदाधिष्ठानप्रकाशेन सर्वस्य प्रकाश मानत्वात् पुनरप्यसिद्धिः । यदि वृत्तिशानाविषयत्यम् , तदा समानविषय स्मृन्यनुमित्यायनन्तरकालीन जागराधापरोक्षे असिद्धिः, तस्यापि पक्षत्वात् । अपरोक्षवृत्त्यांवपयीकृतत्वविवक्षायामतीतजागरप्रत्यक्षविषयार्थप्रत्यक्षे असिद्धः । एतजागरणकालीनप्रत्यक्षाविषयत्वञ्चेत्तद्विषयपरकीयज्ञानस्य पूर्वक्षणे सम्भयाद- सिद्धिः । ज्ञानानुत्पत्तिस्थलीयद्वितीयादिप्रभाया व्यभिचारः । प्रकाशाविषयी कृतत्व चेत् ? दीपप्रभाया सुनोत्थितस्प जागराद्यप्रत्यक्षेऽसिद्धि, तस्यापि प्रकाशस्वाभिधानात् । समानाधिकरणत्वेन प्रकाश विशेषणे एत. जागरसमययतदीयप्रत्यक्षस्य एतज्जागराद्यापरोक्षात् पूर्वमभावात् प्रकाशि तासिध्या हत्यसिद्धिः । एतज्जागरणकालीनसमानाधिकरणप्रत्यक्षप्वंसा समान कालीगतज्जागरणकालीनप्रकाशायमेव हेतुारति चेत् १ आलोकस्य समा नाधिकरण रत्यभासिद्धः। समानाधिकरणप्रकाशनसारामानकालीनत्यमेव प्रका शविशेषणमिति चेन्न; - एतन्जागरणकालीनत्वस्य व्याप्तिमहानुपयुक्ततया व्यर्थ स्वात् , द्वितीयादिप्रभाया अपि प्राथमिकप्रकाशनाशासमकालीनत्वाध व्यभि- चागत् । समानाधिकरणप्रकाशासमकालीनत्यमेव प्रकाशविशेषणमिति चेन हत्यसिद्धः, प्रकाशमानस्य स्वास्भरप्रकाशसमानकारीमत्वात् । अभेदे सामा नाधिकरण्यं नेति चेन्न,- यत्र जागरे एकमेव प्रत्यक्ष तस्मिन्नावप्रत्यक्षेऽसिद्धः, जागराधारावाहिकप्तासिकात्यः असिद्धेच. परोक्षशानस्यापि प्रमानावेत सदुत्तरभाविजागरामापरोक्षे ऽसिद्धेश्व; परोक्षशनव्यायत्तस्य प्रत्यक्षालोकानु- गतस्य प्रकाशरवस्य निक्नुमशक्यायात् । परोक्षशानमिन्नत्वेन विशेषणे अर्थ, यासिनर अनुपयोगादिरी । .. " ·नन चा ३९.] मतदृपणी-चण्टमामनमरिता अब नवीन. - जन्यसविपरायना पुरस्टप्रमाामान पर, अता न सुवादिप्रमादिषु पूगाराध । पटशानाजन्यस्य तदुत्तरदशगजन्म नौषि पटगानाय उत्तपातारच्छेदयामान्तत्वार तन च सममानाधिकरण- स्यादिना पश्यमास्यावहतारमानात् मागागिदिति वाच्यम् , रारिसका जयत्यनेन लपूनसरिफ्ल्पकचममामीशन्यसमये चर्जन्यात्वम्य विधित स्यात् । अन्धकारनित्यव्यवहितोत्तरकालीनचाभुपज्ञान वा पक्ष , स्वपिपयावरण सनियत्यंवन्य तरपूर्वमित्वे साध्यम् , स्वरिपयावरण य च स्वजननायो. मनम् , स्पनिरत्यंध स्वयममतियोगित्यम् । दस्तुपद च स्वपरम् । तदन्तर तदन्यत् , अनेन स्वस्य साधिकरणक्षगोगरभणे सत्येन स्वपूरत्व मस्तीत्यर्थान्तरता निरस्ता । इद च साध्य प्रागभावनित्ति प्रतियोग्यति रिक्तंति मते, तेन स्वनिप्रत्येतीच्छामागभावादिनार्थान्तरवारणम् । खविपया परणेति स्वप्रागभावादिनार्थान्तरत्व पारितम् । स्वमागभावच्यतिरित्तस्वनिवार्य संदेशगतवस्त्यन्तरपूर्वकमित्यपर साध्यम् । इदन्तु प्रतियोग्येय प्रागमाय निवृत्तिरिति मते । अत्र च स्वसमानाधिकरण प्रागभावस्स्समागमाव , तेने छाप्रागभावादिमिर्मान्ता त्वम् | आत्मत्यादिनार्थान्तरवारणाय स्यनिवत्येति । सदेदागतत्य च समानाधिकरणत्वे सति प्रत्यक्षल्यम् , तेन सजनकादृष्टादि भियंतरता । अथयैकमेर साध्यम् , अन स्त्रप्रागभावव्यतिरितेत्यादीना पूर्वोक्त एवार्य. । स्वदेशगतेत्यत्र तु स्वाश्रये वर्तमानस्वमेव विवक्षितम् । अत्र च इच्छादिप्रागभाव स्वजनकादृष्टमात्मत्वादिक चिकोर्पादिद्वारा स्वज न्यतन्तुसयोगघटादिकार्यप्रागभावश्च प्रमाद्यवच्छेद्या. । अभावान्यत्वात् स्वमा "गमानान्यत्वमन्यदेवेति न वैयध्यमपि । अथवा स्वमतियोगिक प्रागभाष स्वमागमाव स्थविषयावरणत्व स्वविश्यमशयादिजननयोग्यत्वम् , स्वमत्ता क्षणनियतघ्यसप्रतियोगित्व स्वनिवर्यत्यम् , ततश्च प्रागभावोपि परमते विशेष दानतया सशयादिजनक इति स्वप्रागमावस्यजनयादृष्टा धारादिव्यावृत्तये स्वप्रागभावेत्यादि विशेषणम् । परमते मनस्सयोगपूर्वकत्वेनाधीन्तरतानिवृत्तये स्वनिरत्येति । अथवा पराभिमतमारभावान्यत्वज्ञानसमानविषय वसननिवयंत्य ज्ञानसमानाश्रयत्वविशिष्टाचानसिप्द्यर्थ तानि विशेषणानीति कस्यापि वैयर्यम् एरेनापि पदेन विना उद्देश्यसाध्यासिद्धे । येन विदो ·तच्च शासमुत्तावनी । हवा-३०. पणेन विना स्वाभिमताय न सिध्यति तस्यैव साध्यविशेषणत्वात् । स्समा नाधिपरणविशिष्टशानध्यसोत्पत्तिसमयानाधारस्थितिकचाक्षुपसपिकल्लकान्धकारनिर कालोकान्यान्यत्वादिति हेतुः । असिद्धिसाधनवैकरयपरिहाराय निर्विकल्प के व्यभिचारतारणाय च सविकल्पोत्यादि । सुखप्रत्यक्षे व्यभिचारयारणाय चा- क्षुषेति । यद्वा- एतानविषयदेशीयान्धकारस्थितिसमयास्थितिकम यक्षत्वे सति एतज्ज्ञानोत्पत्तिसमये एतद्विषयसम्बन्धित्वादिति हेतुः । देशान्तरीयद्वि- तीयादिमभायां व्यभिचारवारणाय एतद्विपयसम्पन्धित्वादिति । धारागत दितीयादिशानच्यावृत्तये एनशानोत्पत्तिसमय इति । एतदेतुनिर्विकल्पक निवृत्तये प्रत्यक्षेति । एतद्विपयपरकीयानुमित्यादौ व्यभिचारवारणाय अन्धकारस्थितिसमयास्थितिकेति अन्धकारस्थितिसमयस्थि त्यमावमयोजकरूपवत्व विधक्षितम् । तच्चारमेक आलोकत्व शाने चाक्षुषत्वमस्ति, अनुमितो तु न किञ्चिदिति न परानुमितौ व्यभिचारः । पक्षीकृतशानस्यापि देशान्तरीयान्धकारसमकालीनत्वादसिद्धियारणाय एतज्ज्ञान विपयदेशीयेति । यदा द्वितीयसाध्य प्रति उत्तहेत्वोः प्रयोगः तदा तयो र्धाराव्यावर्तकविशेषणमनुपादेयम् , तेन विनापि तत्र पूर्वाननिवर्तकतया तत्सा भ्यस्य सत्येन व्यभिचाराभावात् । यद्वा एतद्विषयमात्रावारक निवर्तकत्वे सति आधारकान्यत्व हेतुः । मात्रपदमीश्वरादौ व्यभिचारवारणाय, तेपामेतन्शाना विषयरसाधावारक प्रत्यपि निवर्तकत्वात् । आवारक च तद्विषये नास्तीत्यादि व्यवहारमयोजकमुच्यते । नच वर्णितसाध्यसिद्धेः पूर्वमेतज्ज्ञान न सम्भवतीति चाच्यम् , रूपादिचाक्षुषज्ञानाभावे तस्मिन् सशयादिजनकतज्ञानरूपावरणस्य तत्सत्वे तदभावस्य चानुभवसिद्धत्वेन भावरूपाशानात्मकावरणनिवर्तकत्वज्ञाना- भावेपि सामान्यतसिद्धत्वात् । तद्विपयावरणसमयावृत्तित्वे सति तदावरण निवर्वकत्वं वा हेतुः । एतत्सिद्धिः पूर्ववदेव । नचाप्रयोजकम्त्व , प्राथमिक शानविषये उभयवादिसम्मतस्याशातत्वस्य भावरूपाशानानङ्गीकारे कथमपि निर्वक्तुमरास्यत्वात् , लाघवेनामकाराशन्दस्य भावरूपाप्रकाराविषयत्वौचित्याच । भावरूपाज्ञानाख्यावरणादन्यस्य प्रागभावादेर्निवत्यत्वासम्भवनावरणनिवर्तकत्व रूपहेच्छित्तिश्च विपक्षे बाधिका । एष "देवदत्तनमा तत्स्थममाभावाति ·प्रागभावा या ३२.] शतपणी चण्डमारतसहिता। रेकिंगः । अनादेसिनी मात्सायशदत्तपमा यथे " ति चिमुत्रोत्तानुमान मप्यत्र प्रमाणम् । नच नुसादिप्रमावा परोक्षवृत्ती द्वितीयादिप्रत्याप्रमाया चबाध इति वाच्यम् , जन्यराविकल्पकाअन्यदेवदत्तघटचाक्षुपप्रमाया पक्षत्वेन विक्षितत्वात् । नत्र धारावाहिक द्वितीयादिसुद्धौ व्यभिचार', तनापि पश प्रमाप्रागभावातिरित्तनमागमा निर्वास्तिया साध्यसत्वात् । देशदत्तगतस्य च नानादिविशेषणम् , यशदत्तप्रमाया साध्यामसिध्या व्याप्तिग्रहायोगात् , विन्त माविशेषणम् । प्रागभापनिवृत्ति प्रतियोग्यातरिने ति मते दद साभ्यम् , तेन न प्रागमारातिरिरी यन्तयय॑म् , नवा हरा सायरल्यम् , नरा इच्छा दिमागमावनिवर्तम्तयार्थान्तरता । नच साध्ये प्रमापदपैयथ्यम् , तिरते यत्र सामान्याभावस्य विवक्षिततया देवदत्त सादिमागमानातिरिक्रमा भावनिरतस्नवार्थान्तरतापरिहारार्थत्वात् । नरमपि पटप्रमाप्रागभागातिरिक्त स्वप्रागभापनिवर्तमत्वेनार्थान्तरता, प्रमापदेन पक्षीभूतप्रमाया एव ग्रहणात् । नच तनापि पीभूतपटप्रमान्तरप्रामभावात्तिरितस्वाभावनिजतकत्वात् पक्षीभूत प्रमामावस्यायन्तिरता पाड्यनीया, प्रमाव्यतीना प्रत्यक्मेर पत्यात् । नर देवदनातत्वविशेषण व्यर्थम् , पक्षीतप्रमाया अधिष्ठानरूपस्वप्रागभाराति रितान्त वरणगतप्रागभारनिवर्तकत्वेनान्तिरतापरिहारार्थत्वात् । अथवा जन्ये त्यादि निरुक्तमेर पक्षतापच्छदकम् । साये प्रागभानातिारत्त यन भार एवं विपक्षित । नचैन प्रमापदयययम् , देवदत्तप्रमानिनत्यंज्ञाने देवदत्तगतत्वस्यारश्यकत्वात् तस्य चानानस्य वानवतिप्रागभावरूपत्वाच्च पश्चीकृतप्रमाया देवदत्तगतमागभावातिरित नियतमत्वस्य धितत्वेन प्रमापदस्य तत्परिहारार्थत्वात् । नचाप्रयोनकता, ताणामुपन्यरतत्वात् । राण्यपि तत्र प्रमाणानि । इच्छापनयनासमानकालीनसामग्रीजन्यप्रत्यक्षभाव ঘদলমার্মাদনানাশয়িানাৰিত্ববিসিঞ্চনা মানার रितरत्यश्चनियतिका, स्वसामग्रीकालीमजयरिशिष्टज्ञानाविषयविषयकबाह्यविषय जरममत्वात् । स्वविषयवसममकप्रतिये गिप्रत्यभवत् । पक्षे परोक्षममा वारणाय प्रत्यक्षेति पदम् । स्वमते शब्दजनताहमामारापरोक्षवृत्तौ आधार गाय घादीति ! धारावाहिकद्वितीकादिशान गावृत्तये स्वसामीकालीनेत्यादि । सामान्या अनुमानान्त ·यद्वा - शास्त्रमुक्तावळी। [वा-३९ १च्छादिमागभावनिपतकतयार्थान्तरताव्यावृत्तये धर्माजनकेति । संस्कारजनक तया ऽसम्भववारणाय प्रत्यक्षेति । स्वयंसजनकतया ऽसम्भयो माभूदिति भार रूपपदम् । जिशासाद्यनन्तरभाविघटादिप्रमायारसन्निवर्तकतयार्थान्तरता माभू दिति इच्छेत्यादि । साभ्ये संस्कारमागमायनान्तरता माभूदिति प्रत्यक्षेति । सनियर्नकतया विशेषणशानादिनिवर्तकतया चार्यान्तरा माभूत् इति शाना तिरित्तेति । तो परोक्षप्रमायामुक्ताहमाकारवृत्ती द्वितीयादिशान च व्यभिचार धारणाय स्वसामग्रीत्यादिविशेषणम् , बाह्यपद विषयजन्यपद च । यदा- पच्छादेपप्रयत्नासमानकालनेत्येतदहियनैव पक्षः; तत्र च पक्षविशेषण- प्रयोजनानि पूर्वोक्तान्येव । कार्यत्वसमानाधिकरणातिरिक्तप्रत्यक्षनिवर्तकमिति साध्यम् , पूर्वोक्तमेवात्रापि प्रत्यक्षपदकृत्यम् । उत्तरसाध्येष्यप्येव द्रष्टव्यम् । ज्ञानेच्छादिनियतकत्वेनान्तिरतावारणाय समानाधिकरणेति । अज्ञानस्यापि स्वसमानाधिकरणतया बावारणाय कायेति । कार्यवानधिकरण प्रत्यक्ष निवर्तकमिति साध्यम् । च परमतानुसारेण घटादिप्रागभाव निवर्तकमृदादिप्रत्यक्ष दृष्टान्तः । इन्छादिनिवर्तकत्येनान्तिरतावारणाय कार्य स्वेति विशेषणम् । यदा जन्यज्ञानासहकृतसामग्रीजन्यभ्यसप्रतियोगिजातीयाति रिक्तशानान्यप्रत्यक्षनिवर्तकमिति साध्यम् । अत्र जन्येत्यादिक शानान्यस्य च प्रत्यक्षविशेषणम् । स्वस्वजनविशेषणशाननिवर्तकतयार्थान्तरता माभूदिति ज्ञानान्यपदम् । इच्छादिनार्यान्तरतावारणाय यसप्रतियोगीत्यादि । स्युक्ते ऽज्ञानस्यापि विनाशित्वात् बाधस्स्यादिति जन्यशानेत्यादिप्रतीकम् । नच साध्यवैरल्यम् , घटस्यापि सत्तादिना तादृशध्वमप्रतियोगिजातीयत्या दिति वाच्यम् , - ध्वसप्रतियोगिमातीयपदेन तादृशध्वसप्रतियोगिवृत्तियाखावृत्ति जातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । जातिरहितप्रागभावनिवर्तकमृदादिज्ञान वात्रापि जन्यज्ञानाजन्यध्यसप्रतियोगिजातीयातिरिक्तज्ञानान्यप्रत्यक्षनिवर्तक मिति वा साथ्यम् दृष्टान्ते साध्यवैकल्योद्धारः पूर्ववदेव । स्खे- नार्थान्तरतानिनये ज्ञानान्येति । पूर्ववदेव ध्यसप्रतियोगीत्यादेजन्यशाने त्यादेश प्रयोजनम् । मचान साध्यद्वयेपि बाह्यावृत्तिजातिमद्भिनप्रत्यक्ष निवर्तकभित्येत बताभीष्टसिदेः शेषवैयध्यम् , विशिष्टाभावस्यान्यत्वात् । अ ताव- दृष्टान्तः ·या-३९.] शतपणी-चण्डमारतसहिता । गुणत्यानधिकरणप्रत्यधनिवर्तकत्वं वा साभ्यम् , गुणवेत्यादिकमिच्छादिनार्थ न्तरतापरणार्थम् ! यदा स्वस्थितिक्षणानियतस्पविनाशसामग्रीमदिनप्रत्यक्षनि- पृचौ चरमकारणत्व साध्यम् । इच्छादिनार्थान्तरतां व्यावतयितुं स्वस्थिती त्यादि । सिदान्ते यात्रकारणनादां वृचिज्ञानस्य स्थायित्वात् स्वनिवर्तक तयार्थान्तरतावारणाय चरमकारणत्वपर्यन्तम् । अत्र सर्वत्रापि पूर्वानुमानोक्त एवं हेतुः । यथासम्भव तत्र तत्रोक्त एव दृष्टान्तः यदा चेष्टानपेक्षशाना जन्यप्रत्यनिवर्तकम् , चेटाजन्यान्यकार्यातिरिक्तप्रत्यक्षनिवर्तकम् , चेष्टानिमित्त जातीयातिरिकप्रत्यश्वनिवर्तकम् , अहमनुभवविषयधर्मातिरिक्त निवर्तकमित्येव- मादि साध्यान्तरं द्रव्यम् । एवमविद्या महाविद्याभिरपि सिध्यति । अप घटः एतस्याशानान्यान्यभावान्यः, मेयत्वात् , पटवत् । एतद्घटाशानाम्यां यदन्यत् पटादि सर्व ततो ऽन्यः एतद्घटः अचान च, ताहराभावादन्यत्व च एतद्घटरूपभावान्यत्वस्य तत्र बाधितत्वात् अज्ञानस्य भायत्यमादाय सिध्यति । घटान्यत्वमादाय पक्षातिरिक्त साध्यसिद्धिः । अज्ञान स्वस्वेतर वृत्तित्वरहितभापवृत्तिधर्माधिकरणम् , मेयत्वात् , घटवत् । अशानतदितर वृत्तित्वरहितो धर्मः अज्ञानमात्रवृत्तिर्वा तदितरवृत्तिर्वा स्यात् ; तत्र तदितर मात्रवृत्तिमाववृत्तिधर्माधिकरणत्वसाधने बाघात् स्वमात्रवृत्ति भाववृत्तिधर्ममादाय साध्यविदावज्ञानस्य भावत्वसिद्धिः । अज्ञानान्यत्वादिकमादाय सर्वत्र भावे ध्वमावेषु च साम्यसिदिः । अज्ञानत्व स्वस्वेतरवृत्चित्वरहितभाववृत्तिवृत्तिधर्म धिकरणम् , मेयवात् , घटवत् । अज्ञानत्वेतरमात्रवृत्तिधर्मस्याशानत्वे बाधि तत्वात् अशानत्वमानचि मावचि धर्ममादाय साध्यपर्यवसाने अज्ञान सिदिः । अज्ञानत्वान्यत्वस्य मावत्तिमेयत्वादिभाववृत्तित्वात् तदाश्रयत्वात् सर्वत्रापि सपशे साध्यसिदिः । भावत्व स्वस्वेतरवृचित्वानधिकरणाशानवृत्तिवृत्तिधर्मवत् , मेय स्वात् घटवता भावत्वेतरमात्रवृत्तिधर्मस्य मावत्वे बाघात् भावत्वमानवृत्तिमशानवृत्ति दृचिधर्ममादाय साध्ये वाच्ये ऽशानस्य भावत्वसिदिः । अशनवृत्तिमेयत्वादिवृत्ति भावत्वान्यत्वमादाय सपक्षे साध्यसिदिः । नचाप्रयोजकत्वम् , घटाद्यशानामावे तद्विषये वस्मीकभ्रमानुत्पादप्रसन्नात् ; न जानामीनि ज्ञानसामान्यविरोभ्यननुभव प्रसन्नाव। घटप्वाजनकपटापरोक्षप्रमाणहान पट न जानामीत्यनुभव विषय भावत्व ·. - शाम्यमुक्तावळी [वा ३९ निवर्तकम् , घटापरोधप्रमाणशानत्वात् , घटपसजनघटप्रत्यक्षवत् , नच प्रा गमानार्थान्तरता, तस्य सानिवत्यत्यात् , निवर्तकत्वयोन्यना साध्येति न धाराद्वितीयादिज्ञाने माधो व्यभिचारो वा । यद्वा- स्वसामग्रीकाले स्वस मानाधिकरणशानाविपरविषयत्व पक्षे जन्यसविकरपकाजन्यत्व च हेतो विशेषण मस्तु । मूलाशाने तु प्रयुज्यते- ब्रह्मसाक्षात्कार स्वसमानविषयभावरूपाशान निवर्तक , अज्ञातविषयसाक्षात्कारत्वात् , घटादिविषयसाक्षात्कारवत् ; नचा प्रयोजनलम् , मूलाज्ञानानङ्गीकारे मोक्षशास्त्रानर्थक्यप्रमङ्गात् । दु सध्वसस्या पुरुषार्थत्वात् , तत्वज्ञान विनापि पागभावक्षयादेवोपपत्तेश्च । धर्माधर्मादिरूप बन्धहेतोसत्यो ज्ञानानिवर्त्यत्वप्रसन्नात् । भोगादेय कर्माणा क्षय इति चेन,- तथापि ज्ञानरैयर्थ्यप्रङ्गात् । अनन्तकर्मणा युगपद्धोगासम्भवात् में ण भोगे कर्मप्रवाहस्यानुच्छेदप्रसङ्गात् । आनन्दस्यापि जन्यस्यामृतत्यायो गात् मुक्तौ दारीराद्यभायेन तदुत्पत्यसम्भवाच्च । नित्यानन्दाभिक्ति मक्ष इत्य नापि अभिव्यक्ति ज्ञान तत्प्रागस्ति, नवा' अन्ते तस्य कार्यत्वाद नित्यत्वापत्ति. । पशाच्च शरीराधभावान्नोत्पतिरिति मुक्तेरनित्यत्वप्रसङ्ग । प्रथमे चानावृतस्य तस्यदानों सत्वेनुपलम्भो न स्यात् आवरणस्य स्वरूपभूते स्वधर्मे वा आनन्दे वास्तवस्यासम्भवात् । नदि प्रकाशमानत्या प्रकाशमानत्वे युगपदेक्स्य रस्तुनस्मम्भवत । नचेदानीमानन्दमड्युचितो भाति, मुत्तौ तु विस्तृत इति वाच्यम् , निरवयये आनदे वास्तव सङ्कोचादेरसम्भवात् । लिङ्गशरीरनिनिरिति च न साधु, तन्मानस्यापुरुषार्थ स्वात् । तस्मादानन्दरूपायारकाविद्यानिवृत्तिर्मोक्ष इत्यवश्याभ्युपगन्तव्य शास्त्रार्थ बवाय । उपादानस्व अनादिज्ञाननिनवृत्ति, कारणत्वावान्तरधर्मत्वात् , निमि तत्ववत् । असमवायित्वस्यासिद्धर्न तत्र व्यभिचार । अनाभितवृत्तिकारणविभा जधर्मत्वादिति वा हेतु । नचाप्रयोजकत्वम् , सर्गायकार्यस्योपादानातरा निरूपणात् । निरवयवाणूना सयोगासम्मवात् तरप्रमाणाभागच्च नोपादान आत्मनस्तु निरययवस्य न परिणाम , विवर्तस्तु असत्यरूपान्तरापत्ति रूप असत्यप्रपञ्चसमानस्वभावाविद्या विना न सम्भवति सत्यस्य ब्रह्मण स्वतन्ना तु पराभिमता प्रतिनांस्येव, मानाभावादिति नोपादाम् । पर च स्वम्, - ·- , वा ३९. शतपणी चण्टमास्तसाहिता। तन्त्रा च सारि तस्या अगादिलात , माननिवत्यत्वाच्च । ज्ञाननित्यत्व च वस्ता श्रुतिसिद्धम् मृद्र इत्यादिनानु भूगमाननाताशातभेदस्य विरोधेन वास्तवत्यासम्भगन् अनिर्वचनीयस्य ताहशा विद्या निमम्भवाच्च । अत एम उपादानत्वमनादिज्ञाननियत्ति न भवति, निमित्तत्वातिरिक्त कारणत्यावान्तरधर्मत्वात् , अममरायित्वादिति प्रत्यनु मान निमित्तत्वेन सोपाधिस्त्य च परास्तम् , तभावेनास्य दुई स्यात् , साध्याध्यापकत्राच्च । प्रपञ्चस्य सत्यकारणकले सत्यत्यापत्तेस्त दस्यापि तथा स्वात् , तस्य सर्वात्मत्याद्वितीयत्वादिपरानेकश्रुतिबाधप्रसङ्गेन कारणान्तरस्य बाधि सत्वाच्च । तस्मादनादिज्ञाननिवौपादन नाशानादन्यदवाधितमिति तसिद्धि । एयमपीताराममानसालीन. पीतघटोपादानज डोपादाना , त्वात् , पीतघटवत् । अवापीतपरेत्यादि पक्षविशेषण पीतघटावयरेरेव कासा न्तरे श्यामघटारम्भसम्भवादन्तरतावारणाय | नचाप्रयोजकत्वम् , अन्यथा अनुगतबुद्धराकस्मिकत्यप्रसङ्गात् । अविद्यातिरिक्तघटत्ये प्रमाणाभावात् । एव अनादिभावत्व ज्ञाननिवत्यवृत्ति, अनात्मवृत्तित्वात् , घटत्यवत् , अनादित्य शाननिवत्यंभापति, जडभाववृत्तित्वात् , घठत्ववत् , मावत्व अनादिभान नियत्यत्ति, अनादिजहवृत्तित्वात् , प्रागभारत्ववदित्याद्ययम् । सगांधका लीन कार्य जडोपादानकम् , कार्यत्वात् , घटवत् । तच्च लाघवादेकम् , सर्गायकार्योपादानत्वादनादि, उपादानत्वाच्च भावरूपमेवेति अनादि एक भाषरूप जडोपादान सिद्धम् , तदेवाशनम् । दयामटि घट- । अगोच्यते ~~ यत्तापञ्जन्यमरिकल्पवेत्यादि पक्षतावच्छेदकमुत्तम् , तदनु पपनम् । तथाहि - यत्किञ्चित्ससिल्पकबससामग्रथा आद्यत्वे सर्वदा सम्म वादाभयासिद्धि । नच सगांधकालीनचाक्षुषहाने तत्प्रसिद्धि, স্বাৱান स्थाद्यत्वे हि तथा स्यात् ; तत्र च न मानमस्ति , स्पार्शज्ञानस्यापि पूर्वम सम्भवेन तद्ध्वससामग्रया आयनाशुपतानोत्पत्तिसमयेसम्भवात् । नाधिकरणेति सविकल्पकनिशेषणम् , जन्यपदवैयात् । भ्रमस्यायधिष्ठा- नादिसपिकल्पकतन्यत्वमस्ति, नवा ? आये प्रथम विशेषणेना तयात्तिसिद्ध नच समा .

·। प्रमाण तदा ३१० शास्त्रमुक्तावळी। [वा-३९ दितीये शुक्तिगतरूपादिविपयतया तदशाननिवर्तकत्वेन साध्यसत्त्यात् पदवैयर्यम् । प्रमाणशानत्वमपि यदि तद्वति तत्प्रकारकजानत्वम् स्वन्मते प्रमाणपदेन न भ्रमव्यावृनिः; यद्ययाधितार्थविषयत्वम् , तदा त्वन्मते असिद्धिः । अधिष्ठानांशमादायावाधितार्थत्वं तु भ्रमप्रमयोन्तुल्यम् । अन्तःकरण वृत्त्यादिरूपत्वे ऽस्मन्मतेनाश्रयासिद्धिः । अन्धकारनिवृत्तीत्यादि पक्षतावच्छेद कान्तरमप्ययुक्तम् ; द्वितीयस्यापि देशान्तरीययत्किञ्चिदन्धकारनिवृत्त्यव्यवहितो त्तरकालत्वेन तत्र याधातू । त्यविषयावारकत्वविवक्षायामपि अन्धकारस्थघटे प्रदेशान्तरानीते चक्षुषा गृह्यमाणे द्वितीयादिज्ञानात् प्राग्दैवात्तमा तन्ज्ञाने बाधः । स्लोत्पत्यव्यवहितपूर्वद्वितीयक्षणे स्वविषयावारकत्ववियक्षायामपि द्विती यादिबुद्धौ साध एव, स्वविषयीभूतपटत्वाद्यावारकान्धकारस्य तत्पूर्वद्वितीय क्षणे देशान्तरे निवृतिसम्भवात् । स्वोत्पत्यव्यवहितपूर्वद्वितीयक्षणे याव- स्वविषयावरणान्धकारनिवृत्युत्तरकालीनत्वं वा यद्देशस्थतया स्वविषय गृह्णाति तद्देशस्थान्धकारनिवृत्त्यव्यवहितोत्तरकालीनत्वं वा विवक्षितमिति चेत्र; - वाया बन्धकारदशाया च वा घटाभावे गृहीते अन्धकारनाशोत्तरक्षणे वायावेव चक्षुषा घटामावशाने बाधात् , तस्य स्वग्जन्यशनसमानमात्रविषयत्वेनाज्ञाना निवर्तकत्वात् । स्वविषयावरणेत्याचारसाध्य चायुक्तम् , प्रागमावनिवृत्तेः प्रतियोग्यतिरेकपक्षेपि न तस्य प्रतियोगिसाध्यत्वम् , प्रागभावप्रतियोगिनोरेक कालरविरोधादेः पूर्वमेवोक्तत्वेन प्रतियोगिसामग्रथैव निवृत्तेः । इन्छाप्रागभावस्यापि शाननिवय॑त्वान स्वनिवर्त्यपदेन तद्यावृत्तिः । भावेत्यादिद्वितीयसाध्येपि स्वजनकादृगेनार्यान्तरता, तस्याप्यलौकिकमत्यक्षविषय लौकिकप्रत्यक्षविवक्षायामशानस्य लौकिकप्रत्यक्षत्वाभावात् लौकिक प्रत्यासत्तिजन्यत्वरूपलौकिकत्वस्य नित्येऽजानसाक्षिण्यमावात् । अलौकिक प्रत्यासत्यजन्यप्रत्यक्षविवक्षायामीश्वरप्रत्यक्षविषयत्वात् स्वजनकादृष्टमादायार्थान्तर तैव । जन्यत्वेन तद्विशेषणे ऽशानसाक्षिणो नित्यत्वात् बाधः । विद्यावृत्तिमादाय जन्यत्वोपपादने चाशानावच्छेदकतया ऽदृष्टस्यापि भानात् सेवार्थान्तरता। नन्यति स्थाने ऽरमदादीति विशेषणेप्ययमेव दोषः । सायद्यपि कचिपटत्वनिर्विकल्पकानन्तरं पटादिवरत्वन्तरविषयेन्या, ततो तथाच त्वात् । अशानाकारा ·चा-३९.] दातदूषणीचण्डमारुतसहिता। घटत्वरिशिष्टसविकल्पकस्य सम्भवात् तपार्थान्तरता; विरोधिगुणतया पटचाचा शानस्य पटादिविषयेच्छानिवर्तकत्वात् । नच निर्विकल्पकानन्तरमाविसम्बन सविक्ल्पकस्यैवोत्पत्तेस्तरा नेच्छादिसम्भव इत्यादि वाच्यम् , तथासति पट शानानन्तरोत्पनघटज्ञाने जाहेत्वसिद्धिवारणाय सविफरपकाजन्येत्यनेन सविकरपक ध्वससामग्राशून्यसमये चक्षुर्जन्य उमभिप्रेतमिति तव विवक्षानुपपत्तेः । तत्र घटत्वनिर्विकल्पकानन्तर पटाद्यर्थान्तरशन अनन्तर घटसविकल्पकमिति वक्त व्यत्यात् । यदि च पटज्ञानानन्तर घटनिर्विकल्पक अनन्तरं घटसविकल्प तनेति स्यात् , तदा पटसविकल्पकध्वंसोत्पत्तिसमयोत्पनिकतया घटसविकल्पकस्य तत्स. मयानाधारस्थितिस्त्वस्य सत्त्वेन भागासिध्द्यभावात् तस्य पक्षपहिर्भावार्थ पक्ष विपक्षानुपपत्तेः। नच स्मरणाद्यात्मकमेव तन घटत्वविशेषणवान तदनन्तर पटशान तदनन्तर घटसविकल्पकमिति वाच्यम् ,जन्यसविकल्पका जन्येत्यनेनैव तस्य पक्षबहि भीष सिदे विवक्षानुपपत्तितावदस्थ्यात् । एतेन तृतीयसाध्यमपि निरस्नम् । विषयत्वेन जन्यप्रत्यक्षत्वेन च सामान्यतः कार्यकारणभावात् । इच्छाप्राग भायादिव्यावर्तकस्वप्रागभावादिपदवैयध्यै च । चतुर्थसाध्यमप्ययुक्तम् ; मानविषयसशथजननयोग्यातीतकालीनसाधारणधर्मदर्शनमादायार्थान्तरत्वात् ; पक्षी भूत ज्ञानसत्ताक्षणे तवसस्य सत्त्वात् । स्वसत्ताक्षणनियतध्वसप्रतियोगात्य नियत पद च व्यर्थम् । ननु स्वसत्तावणवर्तिध्वसप्रतियोगीत्युक्ते कचित् स्यसत्ताक्षणे स्वजनकमनस्सयोगधसस्य सम्भवात् अर्थान्तरतादवस्थ्यमिति चेत् ! नियतत्व विशेषणेपि तचादवस्थ्यात् तस्य भसविशेषस्य पक्षीभूततज्शानन्यक्तिसत्ता क्षणनियतत्वान् । ननु यद्धर्माश्रयप्रतियोगिकध्वसत्व जन्यसविकल्पकाजन्य चाक्षुपघटज्ञानस्थितित्वावच्छिनिरूपितव्यापकतावच्छेदकं तद्धर्मावच्छिन्नपूर्वकत्व तन्मनस्सयोगविशेषभ्वसत्व च न तया, स्वजनकमनस्सयोगध्वसश्च न स्वसत्ताक्षणे नियत इति नियतत्वेन विशेषणे प्रागिव नार्थान्तरतेति चेन्न; एवमपि यत्किञ्चिदात्ममनस्सयोगवसस्य स्वसनाक्षणे आवश्यकत्वात् सर्वता रममनस्सयांगमादायार्यान्तरता दुर्वारैव । उद्देश्यसिद्धये विशेषणानीत्यपि पक्षो न युक्त; स्वविषयावारकनिवर्तकत्वादिति हेत्वसिदि परिहरता त्वया 'स्वविष यावारकत्वादिक सिद्धमेर, भावत्वमात्रे विप्रतिपत्त्यानुमानप्रवृत्तिरि' स्युक्तत्वेन स्वसमानविषयकत्वादीना सिदत्वेनानुद्देष्टव्यत्वात् । ननु मावत्वेन सहासिद्ध- स्यात् स्वविषयावरण वादीनामुद्देष्टन्यन्नेति चेत् ! तर्हि प्रमेयत्वादीनामपि स्वस .. - ·. बाच्यम् । । ३१२ शास्त्रमुक्तावळी । भावत्वादिनिरुक्तधर्मेस्महामिद्धत्वात् तेषामपि साधनमसङ्गात् । तेचिनाप्यशान मिद्धेर्न तेषामुद्देश्यतेति चेत् । तर्हि प्रागभायव्यतिरिक्तस्वविषयावरणपूर्वक- मित्येतायता स्वेरसिद्धेश्शेपवैयया॑न् । नच तमोन्यावृत्यर्थत्वान्न व्यर्थतेति स्वनिवत्यस्वदेशगतेत्युक्तयोरन्यतरणैव तद्यावृत्तिसिद्धावन्यतरवैय- यात् । आयतरिच्छादिव्ययहितघटशानविनाशकालोत्पन्नतद्घटविषयजाने व्यमि चारः । विजातीयाव्यवधानेन चक्षुस्सन्निकर्षजन्यत्व विवक्षितमिति चेन,-- कि व्यवधानाव्यपधाने पूर्वोत्तरज्ञानयोः, उत सनिपज्ञानयोः ? नायः, इच्छा- न्यवहितनिर्विकल्पकजन्यसविकल्पके भागासिद्धे, । न द्वितीयः, अव्यवधान विवक्षयापि पूर्वोक्तव्यभिचारानुद्धारात् । नहीच्छा सन्निकर्षस्य तन द्वार भवति । विजातीयापूर्वकत्वमानविवक्षायामपि आत्मादिपूर्वक्त्वात् , जन्यविजातीयापूर्व- कात्यविवक्षायामपि घटादिपूर्वकत्यात् , चक्षुस्सन्निकर्षजन्यत्वविवक्षायामपि यक्ति चिच्चक्षुस्सन्निकर्षध्वसादिपूर्वकत्यादसिद्धिः । स्वजनकसन्निकर्षजन्यविजातीया पूर्वकत्यविवक्षाया घटज्ञानानन्तरतद्विषयेच्छाव्यवहितघटग्रानान्तरे तदिच्छानाः परम्परया तत्सन्निकर्षजन्यत्वेन तद्यरधानाद्यभिचारपरिहारे पि घटज्ञानानन्तर तत्सन्निकर्षाजन्यपटाअर्थान्तरेच्छाव्यवहितघटशानान्तरे व्यभिचारात् । सन्चक्षुस्सन्निकर्पजन्यसविकल्पद्वितीयक्षण इच्छाविनाशक्षणे प्रत्यत्नस्तदम-तर ततएव सभिकर्षानिर्विकल्पपुरस्सर सविकल्पक जायते तत्र भागासिद्धिश्च । अपिच यत्र वाय्यादौ त्वचा घाभावो गृहीतः द्वितीयक्षणे चान्धकारादि निवृत्तौ तृतीयक्षणे चक्षुषा तर घटाभावग्रहः , तन पूर्वज्ञानानधिक स्वविषये तस्मिन्ब्यभिचारः । द्वितीये हेतोरपि उक्तपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न शानस्य द्वितीयालोकेनापि सम्भवात् द्वितीयालोके व्यभिचारः । लोकजन्यज्ञानमेव पक्षः, तदुत्पत्तिसमय एव तज्ज्ञानोत्पत्तिसमयशब्देनापि त्रि क्षित इति चेन्न- प्रथमद्वितीयालोकाभ्या कचित्पक्षीभूतशानो-पत्तिसम्भवेन तत्र द्वितीयालोके व्यभिचारात् । प्रथमालोकमात्रजन्यल पक्षविशेषणमिति चेन्न:- जालसूर्यमरीचिकामारजन्यनिरुत्तयक्षतावच्छेदकाकान्तत्रमरेणुप्रत्यश्चमालीने तन्म रोचिफानन्तरभाविनि प्रदीपालोके व्यभिचारात् । किंच एतज्ज्ञानोत्पत्ति समये एतद्विपयसम्बन्धिपरकीयद्वितीयादिशाने व्यभिचार । यदप्रोक्त तदीय मयमशानस्यापि पनत्वेन तदुत्पनिकाले परसीयद्वतीयादिगानस्य तद्विपय सम्बन्धित्वाभावान व्यभिचार इनि, तत्तुच्यम् , परसीयप्रथमशानोत्पतिसमये एत यन च प्रथमा ·बा-३९.] शतदूपणी-चण्डमारुतसहिता। विषयसम्बन्धित्त्वाभावीप एतदीयप्रथमशानोत्पत्तिसमये एतद्विषयसम्बन्धित्वसत्त्वेन तर हेतुसत्वात् , अन्यसविकल्पकाजन्यचाचपघटज्ञानस्य पक्षीकृतस्यैव एतत्पदे- नामिधानात् । यदि च पक्षीकृतयत्किश्चिन्तानोत्पत्तिसमये वद्विषयसम्बन्धित स्वेपि सानाशनान्तरोत्पत्तिसमये तद्विषयमम्बन्धियाभावेन हेवभाव उच्येत, तर्हि स्वरूपासिदिरेव । नहि कस्यापि ज्ञानस्य ताहरामवंशानोत्पत्तिसमये तद्धि यसमन्धिानमस्ति । अपि च एतद्विषयसम्बन्धित्व किमेतद्विषयविषयकत्वम् । एतद्विषयसम्बन्धमात्र या ! नाद्य., साधनवैकल्यात् ; आलोकस्य निर्विष यत्वात् । द्वितीये तु अन्धकारसामान्याभावे व्यभिचारः । किञ्च- एत. ज्ञानसमानकालीनैतत्समानविषयपरकीयानुमितिविशेषे व्यभिचारः । नन्वय कारस्थितिसमयस्थित्यभावप्रयोजकरूपनत्ववत्व विवक्षितमिति चेन; - प्रयोज. करव हि न व्याप्यत्वादन्यत् सम्भवति । तच उक्तानुमितिविशेषेपि चाशुप ज्ञानसमकागेत्पत्तिस्त्वरूपमत्स्येव । किञ्च- एतद्विपयदेशीयान्धकारस्थितिसमय- स्थित्यभावप्रयोजकरूपरत्वमात्र विवक्षितम् । उत एतद्विपयदेशे एतद्विपय- देशीयान्धकारस्थितिसमयस्थित्यभावप्रयोजकरूपरत्वं वा नाय , एतद्विषयदेशी- यान्धकारस्थितिसमये देशान्तरे आलोकस्य सत्त्वेन आलोकस्य तत्समयास्थिति- कत्वप्रयोजकत्वाभावात् । न द्वितीय', शानस्य एतद्विषयदेशे घटादावसत्त्वेन झानत्वस्यैव तत्प्रयोजकतया पूर्वोक्तपरकीयानुमितरपि सादृशत्वेन व्यभिचारा- निस्तारात् । किंच जन्यसविकल्पाजन्यचाभुपघटज्ञानविषयदेशीयान्धकार- स्थितिसमयास्थितिकमप्रसिद्धमेव, एतच्छब्देन पक्षाकृत्तज्ञानाभिधानात् । पूर्वो- करीत्या वायौ चाक्षुपघटाभावग्रहे व्यभिचारश्च, तस्य त्वाचघटाभावज्ञान जन्यत्वेपि सविकल्पकाजन्येत्यनेन समानाधिकरणसविकल्पकससामग्रीशून्य- समये चशुर्जन्यत्वस्य विवक्षिततया उक्त चाक्षुषघटाभावज्ञानस्य च त्याचपटा. भावशानस्थितिक्षणे तमोनिवृत्तेः तद्विनारायण एवोत्पन्नतया तद्ध्वससामग्री- शून्यसमये चक्षुर्जन्यत्वा तुगतेन एतग्ज्ञानपदेनाभिधानसम्भवात् । अन्धकार- प्रत्यक्षे च पक्षीभूते मागासिद्धिः, तस्यान्धकारस्थितिसमयस्थितिकत्वात् । तृतीय- हेतुरपि स्वरूपासिद्धः । नच अशाने अभारस्वविमतिपसावपि शानेनाशान निवृत्त- - ·शास्त्रमुतावळी। -- [वा-३९. मित्वनुवादनानदशायां तद्विपयसशयदर्शनाच्च शानस्याशाननिवर्तकत्वमशानस्या- वरणत्व च सिद्धमिति वाच्यम् , ज्ञानेनाहान नष्टमित्यनुभवस्यैवासिद्धेः । इदानीमज्ञान नष्ट ज्ञानं जातमित्येव ह्यनुभूयते ; न तु तयोस्साध्यसाधनभाया- नुभवः । ईश्वरादी व्यभिचारश्च, स्वजननाद्यप्रसिध्द्या स्वजननस्वसामानाभि- करण्यादिपरितसाध्यस्य तत्राभावाद। यदुक्तम्-रसाद्यावारकनिवर्तकत्वात् तन्मात्रा- पारकनिवर्तकत्व नास्तीति ; सन, रूपायावारकस्य तन्मात्राधारकत्वात् । अन्यथा हेवसिध्धापातात् । पक्षीभूतज्ञानजनकद्वितीयालोके व्यभिचारश्च, शान- प्रागभावस्य नास्ति न प्रकाशत्त इति व्यवहारप्रयोजकत्वेन तदावारकत्वात् , द्वितीयालोकस्य च तनिवर्तकत्वात् , तस्य च भागभावस्यालोकसामानाधिकर- ण्याभावेनालोके साध्याभावात् । एतेन तुरीयहेतुरपि निरस्तः । किंच- पक्षता- वच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धेरनुमानफ्लत्वे द्वितीयादिशाने बाधवार- गाय पक्षविशेषणमनर्थकम् । पक्षताबच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धरनुमानपलत्वे इच्छापागभावादिनिवर्तकशानेवरातसिद्ध साधनवारणार्थमाद्यसायप्रभृतिषु स्वनिव. येत्यादि विशेषणमनर्थकम् । इद च यथासम्भयमुत्तरानुमानेप्यपि दूषण द्रष्टव्यम् । किञ्च- सज्ज्ञातेथें पथात् स्वरूपावारकाशानाभावस्य त्वयोक्तस्वात् तादृशस्वरूपविषये पक्षीभूतशाने याघ. । इदमपि दूपणमनुमानान्तरेपि द्रष्ट- व्यम् । तस्मात् साधनुगृहीतमाचा रनुमानजीर्णकन्थे ति । अप्रयोजकाम हेतवः । तथा हि-न तावदायस्तर्कः, देवदत्तवानविषयत्वात्य. न्ताभावस्यैव त प्रत्यज्ञातत्वरूपावात् ; देवदत्तीययावत्प्रतियोगिकविषयविषयिभाय- ससर्गावच्छिन्नाभानटो या त संसर्गावच्छिनत प्रतियोगिकसामान्याभावो वाऽशातत्य मस्तु । द्वितीयादिशानदशाया च विविधमप्यशातत्वनास्त्येव । न च प्रमेय. स्वेन हप्ते ऽशातताभायमसङ्गः, अहम इति प्रतीतिविषयसमर्थनेनैव तमि- रासात् । किंच यादृराशानसाचात् सात इति व्यवहारः, तादानाननिषया- भावादेवाशातत्वव्यरहारोऽस्तु, लदुसन्यायेनैव प्रमेयत्नादिना गनेपि भया पटो शात इति व्यवहाराभावेन ज्ञानविशेषस्यैव तत्प्रयोजकत्वस्य याम्पत्यात् । मारि द्वितीयस्ता., अमायरा दस्य पाक्यतगा,रोफव्युत्परयनुसारेण पद- - ·बा-३९.] शतपणीचण्टमारुतसाहिता । ३१५ दयार्थससर्गपरतया शनाभावपरत्वस्य युसत्येन लाधयानवतारात् ; प्रत्युत क्लस- त्वेनाभावपरत्र एव लापवात् । किश्शामावस्य च गौरव न नुसागरयम् , किन्तु नियमतः प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणत्वेनैव, तच्च विरोधितया मास- माने भावरूपाशानेपि तुल्यमिति कुतो पथयम् । चि- अशानदाब्दस्य- शानजन्यनिवृत्तिप्रतियोगित्वात्मकविरोधित्वपरत्वे निवृत्तिरूपाभावविशेषणस्य जन्म. वादेस प्रवेशेनातिगौरवम् । नापि तृतीयस्तर्कः, हेत्वसिद्धरुत्तत्वेन इष्टप्रसा- खात् । स्वदुकरीत्या प्रागभावनिवृतिः प्रतियोग्यतिरित्तेति मने तनिवर्तकत्य- सम्मवाच । मतान्तरेपि अन्यत्र प्रागभावनिवृत्तेः प्रतियोगिरूप-चेपि अनेना- नुमानेन ज्ञानप्रागभावस्य प्रतियोग्यतिरिक्तनिवृत्तिमादाय साध्यसिद्धी मावरूपा शान विना इच्छित्तेरभावात् । चिसुसानुमानमप्ययुक्तम् , प्रागभारनिवृत्तः प्रतियोग्यतिरिक्तत्वेपि प्रतियोगिताम्यता नास्ति, किन्तु प्रतियोगिसामग्रीसाध्य- त्वमेवेत्युक्तत्वेन साध्ये प्रागमायातिरिक्तपदयात् ; दृष्टान्ते साध्यवैकल्याच्च ; रामागभावादिभिरर्थान्तराच्च । प्रमाव्यत्तिविशेषस्यैव पक्षत्वेन साध्यामि प्रमापदस्य तत्परत्वेन रटान्ते साध्यसिध्य देवदत्तगतपदयाच्च । नचा विष्ठानात्मकस्वप्रागभावातिरिक्तवान्त.करणवृत्तिप्रागभावेनान्तरवारणार्थ तदिति वाच्यम् , - अधिष्ठानस्य प्रागभारत्वे मानाभावात् । स्वसमानकालीनस्य स्वमागभावत्वासम्भवाच्च । धृत्तिमत्त्वभागमात्रेणाधिष्ठानव्युदासे सिद्धे देवदत्त पदवयाच्च । अपवाजन्येत्यादीत्यपि न, धारावाहिक द्वितीयादिजाने व्यभि- चारात् । प्रमापदेन पूर्ववत् पक्षीभूतप्रमाविवक्षाया पूर्ववद्देवदत्तपदयात् । देवदत्चपदरक्षार्थ साध्ये प्रमापदेन जन्यसविकल्पका जन्यचाक्षुपघटप्रमाशमात्रस्य परामपि यशदत्तीयपटशानस्य दृष्टान्तत्वसम्भवात् , घटपदपरित्यागे सार्शन- शानस्य तत्सम्भवात् , चाक्षुपपदस्यापि त्यागेपि तदीयद्वितीयादिशागस्य दृष्टान्त- स्वसम्मवात् , देवदसपद साध्ये व्यर्थमेव । अप्रयोजकत्याच वदभिमत- सांभासानानिरस्तात् । यानि च प्राचीननिजगुरुजनमचतुर मन्यमानेन आहोपुरुषिकामारमन्धर.. चेतता नीनेन चिर विचिन्त्य परिहतनिखिलावद्यानि स्वामिलपित्त- साधनामाणीति गाढ विश्वसता कानिचिदनुमानानि प्रथितानि, तान्यपि ·शासमुक्तावळी । वा-३०. यायमनुमानजीर्णकन्थे त्याचार्ययचने जीर्णपदगार्यालायैव केवलं प्रक- पन्ते । तथाहि - तत्र तावत् प्रथमानुमाने पक्षे इच्छाग्रसमानकारीनेत्यादि प्रथमविदोषणमयुजम् , व्यधिकरणेच्छादिरामानकालीनणमग्रीजन्यायेनासिद्धि- मसात् । तारामत्यक्ष सर्गायकालीन सम्भवतीति चेत् ! नहिं स्वसामग्री- फालीनत्यादिविशेषणयध्यम् । रितीयमप्ययुक्तम् , प्रत्यक्षस्मृतिजनयत्वेना. सम्भयतादयस्म्यात् । स्मृत्यजनकमेव शनं पक्षोऽस्त्विति चेन;- सस्तारा- जनयस्य पशवराम्भषे प्रत्यक्षपदयेयध्यमरागात् । संस्काराजनकानुभवो नास्त्येति चेत् ! अनुभूततृणादिविषयकरमृत्यभावेपि तद्विषयसस्कारोऽस्ती- स्पत्र मानाभावात् तृणादिसम्बन्धदर्शनेपि तृणादेरस्मरणमर्थक्षुद्रत्यादिप्रयुक्त वक्तव्यम् , तस्य च न स्मृतिप्रतिरन्धस्त्वम् , प्रतीतेपि तादा) स्मृत्यदर्शनात् ; तस्मात् सरकारे प्रतिबन्धकत्व वाच्यम् । नचैवमपि अतीतक्षुद्रयिषयमानुभवेन कथं स्मरणम् ? तत्र सस्कारोत्पत्यप्रतिबन्धादिति वाच्यम् , अनुभवे क्षुद्र- विषयकत्वस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् । तृतीयविशेषणमप्ययुत्तम् , शन्दादिना प्रमेयत्वादिरूपेण तद्विषयकशानसम्भवादसिद्धः । प्रत्यक्षविवक्षायामपि प्रमेयत्व- प्रत्यासत्तिजन्यपरकीयज्ञानविषयत्वसम्भवादसिद्धिः । लौकिकप्रत्यक्षविवक्षायामनु- मित्युपनीतवा निवैशिष्ग्यविषयप्रत्यक्षस्यापि पक्षत्वादशतो पाध: परामर्शे- नैव पर्यततद्रूपाद्यज्ञानाना निवृत्तत्वात् । चर्पा चन्दनशानानन्तरमुपनीत- सौरभ्यविशिष्ट प्रत्यक्षे चासतो बाधः । साभ्ये च सरकारमागभावनिवर्तकत्येना यांन्तरता । लौकिकप्रत्यक्षविवक्षायामशानस्य लौकिकप्रत्यक्षत्याभावात् वाधः । अलौकिकपत्यासत्तिजन्यप्रत्यक्षविवक्षायामीश्वरज्ञानमादायाथान्तरतैव । अलौ किकप्रत्यासत्यजन्यजन्यप्रत्यक्षविषक्षायामज्ञानसाक्षिणो नित्यत्वात् बाघ. 1 अज्ञा- नाकाराविद्यावृत्तिमादाय अन्यत्वोपपादने चाज्ञानावच्छेदकतया सस्कारप्राग मावस्यापि मानात् पुनस्सैवार्थान्तरता । भावरूपप्रत्यक्षधर्माजनकेति विशेषणे भावपदययप्रसङ्गश्च, अभावप्रत्यक्षमानस्य प्रतियोग्यशऽलौकिकप्रत्यक्षत्वात् । किन्च - नियत्तत्व निवृत्तिजनकत्वम् , तथा च निवृत्तेराप स्वभागभाव- निवृत्तितया तजनकत्वेनार्थान्तरता। हेतौ च निर्विकल्पर व्यभिचारः, विद्य- मानार्थविषयकत्वविशेष्यावृत्तिप्रकारकत्वादेः तत्रापि सत्वात् । तदति तत्प्रका- रक्त्वस्य तु अमेपि सत्वेन प्रमापदयात् । पूर्वोत्तरीत्या स्वसामग्री- ।

·भा-३९.] शतदूषणी-चण्डमारुतसहिता। ३१७ कालीनज्ञानविषयत्वादेवसिदिय । स्वसामग्रीकारीनप्रत्यक्षविरक्षाया पूर्वोत्त- रीत्या उपनीतयझिविषयप्रत्यक्ष व्यभिचारः । किन - घटपटोमयननिकपि या पटशानमन्धरारातत्यामजात घटगानधारा च जायते, तत्र मध्य तमो. निवृत्ती धारान्तःपात्येव यघटगान पटनिर्विकल्पकात्मपमपि जायरो तर व्यभिचारः । पिच - जन्यशानमानस्य शरीरजन्यत्वात् परोक्षगने न्यमि- चारः । विषयत्वेन जनकायविवशाया यायपद व्यर्थम्, दान्दस्यवाहमाकार- वृत्ती करणतया विषयसनिकजन्यत्वात् । द्वितीयानुमानेप्युक्तमेव पक्षदूप णम् । साध्ये च प्रत्यक्षविदोषणे दूषण दत्तमेव । पिंच स्वसमानाधिकरण- पदमन व्यर्थम् । नच उपादानप्रन्यक्षस्य कार्यहेतुत्वानभ्युपगमाक्षे तस्य दृष्टान्तवासम्भवात् ध्वसजनकप्रतियोगिप्रत्यचे दृष्टान्ते याच्ये तप साध्यलाभार्थ समानाधिकरणपदमिति वाच्यम् , इच्छापागभारनियतैकेटशानद्वित्वजनकापेक्षा- बुद्धयनुमितिवापरामादेवाह्यविषयप्रत्यक्षमानत्य यत्किंचित्कार्यजनकस्य दृष्टा- न्तरवसम्भवात् । द्वितीयसाध्यमपि प्रत्यक्षविशेषणदूपणेन निवृत्तिरूपस्य प्रागभावनिवृचिजनकतया प्रतियोग्यतिरिक्त प्रागभावनिवृत्तिजनस्तया प्रति- योग्यतिरितमागभावनिवृत्तिसिघ्या चार्यान्तरत्येन च दूषितम् । एवं उत्तरसायानि निरस्तानि चेष्टानपक्षेत्यादिसाध्यद्वयेपि अज न्यप्रत्यक्षनिवर्वक कार्यातिरिक्त प्रत्यक्षनिरत्त समित्येनारता साध्यसिद्धौ दोष वैयप्यम् । न च एव सति ध्यरुजनप्रतियोगिप्रत्यक्षस्य वम दृष्टान्तता घटत इति वाच्यम् उपादानप्रत्यश्वस्य दृष्टान्तत्वमम्भवात । तस्य उपा- देयमारणत्वानभ्युपगमपक्षेपि अनुमित्यादिप्रागभावनिवर्त्तकपरामर्शदे पूर्वोक्त न्यायेन दृधान्तत्वसम्मनाच्च । चेशसापेक्षविशेषणशानजन्ये चेष्टाप्रत्यक्षे सनि- पर्चकत्वेनान्तिरता च । चेष्टाप्रत्यक्षस्य चेष्टाजन्यतया चेष्टाज-यान्यकायर्या- तिरिनतया तस्य स्वनिवर्चकत्वेन द्वितीयसाध्येप्यर्थान्तरता । चेष्टानिमिस्ते त्यादि साध्यमप्ययुक्तम् , ययाकचित्तज्जातीयत्वविवक्षाया पयादेरपि तादृश- तया साध्यवैकल्यात् । कारणतावच्छेदररूपेण साजात्यविवक्षाया द्वैपस्यापि उन्जातीयातिरिक्ततया तनिवर्तकत्येनान्तिरत्वात् । दावहननाधर्षचेष्टाया अपि समानविषयकेच्छेव हेतु', न तु द्वेष ,तस्य प्रवृत्यजनकत्वेन चेष्टायामजनकत्वात् । निर्विकल्पकस्य चेष्टानिमित्तजातीयातिरिक्ततया तनिदर्तकत्वेनान्तिरत्वाच । इष्टतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यैवेच्छाहेतुत्वात् । अहमनुभवेत्यादि साध्यमप्य- अत , .

·शास्त्रमुसावळी । (वा-३९. गुनम् , भारमगोप्यहमनुभविषयतयाऽविद्यायास्तदमत्यात् माधात् । शुक्तपायशान गुरु पापरहिमचैतन्यगतमिति प: परदारीरप्रत्यक्ष पाधो व्यभि- चारध, परदारीरावरिहाचैतन्यस्यैर तदीयान्तःकरणावच्छिन्नतया अहमनुभव- विषयस्यात् । अहमनुभयरिपग-त.करणधर्मता तयापि नास्तीति चेत् । तत् किमक्ष्मनुभयविषययायदमत्वं विवक्षितम् ! तपासतीच्छादेरपि अहमनुभय विषयदेहधमत्वाभावादन्तिरता स्थिरैय 1 महाविद्याधाप्रयोजकतया निरस्ता। न च भाररूपाशानानभ्युपगमे घटे वल्मीकभ्रमानुपपत्तिः, दुष्टेन्द्रियाधिष्ठानरान्नि- कांदेयोपपत्तेः । विस्तरस्तु अनिर्वचनीयरख्यातिभने द्रष्टव्यः । न च न जानामीत्यननुभयमरानो पाधकरतर्कः, यथारयाः प्रततिरुपपत्तिस्तया प्रागेयोप- पादितत्वात् । यच्च घटयसाजनकत्यनुमानान्तरम् , तत्र पटभ्यसाजनकेति पक्षविशेषग व्यर्थम् , तद्धि विषयनिवर्तकतया अर्थान्तरतापरिहाराय, नचैतदि- मोपणे दसेप्यन्तरतापरिहारः, निवर्तकत्ययोग्यताया एव साध्यतया तस्याः पलानुपदितेपि सामेनान्तिरतादवरध्यात् । घट-घसाजनकेत्यत्र स्वरूपायो- ग्यत्वविरक्षायामाश्रयासिद्धः, प्रतियोगिप्रत्यक्षस्य ध्वसहेतुत्वात् । घटन जानामीत्यादि साभ्यमप्यनुपपनम् , योग्यतायास्साध्यत्वे विषयनिवर्तकत्येनार्थी न्तरत्यात् । फलोपधानस्य साध्यत्वे धारावाहिकद्वितीयादिप्रमाया पापायाभ- चारादा स्वनियतकतयार्थान्तरत्याच्च । न जानामीति ज्ञानविरोधित्वेन प्रती- यत इति त्वयोक्तत्वेन विरोधनिरूपकज्ञानस्य विषयत्वात् । यदि च न जाना- मीत्यत्र विरोधनिरूपक चैतन्यसामान्यमेव न परोक्षशानमित्युच्येत, तदा प्राध एव, अपरोक्षप्रमाण ज्ञानस्य पक्षीकृतत्वात् । घटापरोक्षेत्यादिहेतुरप्यनुपपन्न , इदानीं प्रागभावस्य घट न जानामीत्यनुभवाविषयत्वसन्देहात्, पटज्ञानस्य विरोधिगुण तया घटकानप्रागभावध्यसात्मकघटशानध्वसे जनकतया सन्दिग्धव्यभिचारकत्वेन तद्वारकस्य घरविशेषणस्य सन्दिग्धव्यर्थविशेषणत्वात् । पदविशिष्टघटप्रत्यक्षे अशा नतया सन्दिह्यमानघरज्ञानप्रागभावभ्वसात्मके पटशानस्य विशेषणशामतया कारण खेन सन्दिग्धव्यर्थविशेषणत्वाच्च । पटशानस्य विरोधिगुणतया पट न जानामीति प्रतीतिविमयघटज्ञाननिवर्तकत्वात् साध्यसत्त्वेन व्यभिचाराभावाच । अपरोक्ष- विशेषण च सन्दिग्धव्वर्थविशेषणमेव, परोक्षघटशानस्यापि घटविशिष्टमत्यक्षे षटन्नजानामीत्यनुभवविपयतया सन्दियमानघटज्ञानप्रागमावनिवृत्यात्मके विशेषण- ·- बा-३९.] शतदूषणी चण्डमारुतसहिता। ३१२ शानतया जनकत्वात् । घटवसेत्यादिदृष्टान्तोप्यनुपपन्नः, योग्यतारूपसाध्यस्य घटप्रत्यक्षमा निश्चितत्वेन घटघसजनकविशेषणवैयर्यात् । यच्च- धारा वाहिकद्वितीयादिशानन्यावृत्यर्थ अथवा सामग्रीत्यादिना पक्षविशेषगम् ; सद प्ययुक्तम् , योग्यतायास्साध्यले उत्त विशेषणवैयत्म्यात् । फ्लोपधामस्य साध्य खपि न जानामीत्यनुभयविषयस्वनिवर्तकत्वेनार्थान्तरत्वात् । किच- या धर्म पटसनिकीत्तन्मात्रशानम् , अनन्तरक्षणे तदुभयविषयकमेक शान घटपटसन्निक- पात् जायते तन बाधः । यत्र च प्रथम त्वचा पदशान अनन्तर चक्षुषा रूपादि विशिष्टतद्विपयकम् , ताप्युक्तसाध्याभावात् गाधः । तौ च द्वितीयादि जानन्यावृत्त्यथै जन्यसविकल्पकेत्यादि यद्विशेषणम् । तदप्यसत् । तथाहि अपरोक्षशानपद व्यर्थमेव, परोक्षशानमात्रस्य जन्यसविकल्पकजन्यत्वात् । अनय धारणात्मकघटापरोक्षे व्यभिचारच ! प्रमाणशानत्वमपि यद्यबाधितार्थमनत्व, तदा चन्मते असिद्धिः, निर्विकल्पके व्यभिचारश्च । यद्यन्तःकरणवृत्यवच्छिन्नशानम् , तदा अस्मन्मते असिद्धिरिति । अप्रयोजकवाय हेतु न च ज्ञानेनाशान निवृत्तमित्यनुभवापाप्रामाण्यप्रसङ्गो बाधकः, तादृशानुभवासिद्धरुतत्वात् । यदपि मूलाशानानुमान महसाक्षात्कार इत्यादि- तदपि न सम्यम् , स्वरूपसाक्षात्कार प्रतिबन्धकब्रह्मसाक्षात्कारे च वदभ्युपगते बाधात् धारणात्मकप्राथमिकनझसाक्षात्कारे च बाधात् । घटादिसशरे स्वदभिमतक कोठिकानवधारणे च व्यभिचारः । मूलाशानानुमानाना दूषितत्वेन दृष्टान्ते साध्यवैकल्याच्च । अप्रयोजत्वाच । न च मूलानारानङ्गीकारे मोक्षशास्त्रा नर्थस्यप्रसङ्गः, आनन्दात्मावारकाविद्यानिवृत्यन्यस्य पुरुषार्थस्यासम्भवादिति वान्यम् - दु.खध्वसध्यैव मोक्षत्वोपपत्तेः । न च तस्यापुरुषार्थ धम् , स्वतः पुरुषार्थतया सुसवत् दुःखामावस्यापि पुरुषार्यतया लोकसिद्धत्यात् । यदुक्त तत्व ज्ञान विनापि प्रागभावक्षयादेर मोक्षसिदेः शास्त्रानर्यक्यमिति, तन्न, तत्व ज्ञान विनापि करपचिन्मोक्षसम्भवेपि अधिरन भोभेच्छोः समाहत्य भोगेन मोसिद्धेः, तत्साधनीभूतयोगजधर्मसिध्द्यर्थ तत्वशाने प्रवृत्त्युपपत्ते: मोक्षशास्त्रस्य त प्रति सार्थकत्वात् । वरिष्ठ सलु स एव घादी त्वत्तोपि यः क्वचिदपि शास्त्रार्थमङ्गीकरोति, स्वन्मते कचिदपि न मोक्षशास्त्रसार्थक्यम् । एतच्चा विद्यानिवृत्तिभने द्रष्टयम् । बन्धहेतुभाधर्माधर्मादिनिवृत्तिा मोशी अनव .

·, ३२० शास्त्रमुत्तावळी । [वा-३९. न च तस्य सत्यत्वे शानानिवर्त्यत्वप्रसङ्गः, सत्यस्यापि विषार्गरहादियान- निवर्त्यत्वात् । न च ध्यानं न शागम् , तस्य शानत्वेनानुभवसिद्धत्वात् । न च सत्तभ्याधिष्ठान शाननिवर्त्यत्यानुपपत्तिः, अधिष्ठानाननिवत्सेवाभावस्य इष्ट. स्यात् । अधिष्ठानभूतब्रह्मज्ञाननित्यत्वात् । आनन्द एव वा मोक्षो ऽस्तु । न च जन्यले तस्यामृतत्यानुपपत्तिः, अमन्यभावत्वेष्य विद्याया विनाशव- रजन्यभावत्वेपि तस्याविनाशितोपपत्तेः । प्रवाइरूपेण वाऽमृतत्वमस्तु । मच शरीराधभारान्मुक्तावानन्दोत्पत्त्यसम्भवः, चन्दनसयोगादिजन्यसुखस्य शरी- रसापेक्षयपि शरीरनित्तिसापेक्षस्य तदपेक्षल्यासम्भयात् । न हि क्रिश्चिज्ज्ञान घटसन्नि पानसापेक्षमिति घटाभारज्ञानमपि तथा । नित्यानन्दाभिव्यक्तिरेव या मोक्षोस्तु । न चाभिव्यक्तेः शानरूपायाः कार्यत्वे अनित्यत्वापत्तिः, शरीरा- यभायात् प्रकाशस्यायनुपपत्तिरिति वाच्यम् , पूर्वोक्तरीत्या मुखपदेव तदुपपत्तेः । नित्यभूतैय वा अभिव्यक्तिरतु 1 उपलब्धेनित्याये इदानीमनुपलम्भो न स्यादिति चेत् ? किमनुपलम्भशब्देन ज्ञानाभायो विवक्षित । उत भावरूपा. ज्ञानम् । उतानुपलम्भोपलब्धि. ! नाद्यद्वितीयौ, इष्टापत्तेः । न तृतीया, अनुपलम्मभ्रमसम्भवात् । न च दोपाभावः, कर्मण एव दोपत्वात् । न चा- नन्दोपलम्भयोर्व्यवहारप्रसङ्ग , स्वन्मतेपि तुल्यत्वात् । नचावरणादव्यवहार इति वाच्यम् , तस्य सत्यत्वेऽद्वैतहाने , मिथ्यात्वे व्यवहारस्य दुर्वारत्वात् । गुजापुञ्जभ्रमेपि वहेदाहकत्ववत् । न चोपलम्भस्यापि स्वप्रकाशतया तस्मिन् भासमाने अनुपलम्भभ्रमासम्भव., स्वन्मतवदेव नित्यज्ञानस्य भ्रमाविरोधित्व- कल्पमोपपते । उपादानत्वपक्षकानुमानमध्यप्रयोजकत्वेनैव निरस्तम् । सर्गायकार्यस्योपादानान्तरानिरूपणम् , ईश्वरपरतन्त्रप्रकृतेरेवोपादानत्वसम्भवात् । न च तस्या अनादिज्ञाननिवर्यत्वेन श्रुतिसिद्धतयाऽविद्याया एवोपादानल- मायातमिति वाच्यम् , सत्यस्यापि ज्ञाननिवर्त्यत्वेन त्वदभिमताविद्याया एव मायसिद्धः। प्रकृते ननिवर्य व चासिद्धम् । "गौरनाद्यन्तवती " त्यादि श्रुत्या नित्यलेनैव सिद्धे । यच्च जाताजाताभदव्यवहारानुपपत्तिरूपतकान्त- रम् , तदप्यसत् , जाताजातयोरभेदसिद्धः, द्रव्यस्याजातत्वात् घटत्याद्यवस्थाया एव जातयात् । मृत्त्वाश्रयस्यैव घटावस्थाश्रयत्वात् सामानाधिकरण्यव्यवहारः। पटो जात. दति व्यवहार. कुण्डली जात इतिर जातावस्थाश्रयत्वमात्रेण ।

·घा ३९] शतषणी-चपदारुतसहिता। ३२१ किर- अज्ञानोपादानकप रा कप तदुपपत्ति.. भेदाप मानहारिकाने म्पाय हारिकाभेदानुपपते । विनिगमकाभावाच नान्यतरस्प प्रातिमासिकरयम् । एव पीतपटसमानकालीन' सायनुमानमप्ययुएम् , भप्रपाजकत्वात् । न राउगतामियानुदानकरनेऽय पर इलायनुगतबुमभाप्रसर , परस्यादि मिोच तदुपपा । नच पटत्वायनामातिल्पने गौरपात् समानुगता विप्रेर घरबाटत्वायनुगतम्यवानिमितमिति वाच्यम् ,- तस्या अनुगत पटप्रतीत्वालापनत्व पटेपि तत्प्रसङ्गात् । व्यचिपियोपस्यापि तदुखो कारण रवातदभावान न पट परम्परहार इति चेत् । तस् विषयाज यापरोक्ष प्रमा कुतो न स्यात् । धि व्यक्ति विशेषाभागासदावहाराभावपि इद पटत्व मिति व्यवहार स्मादेय । काले जातेस्सपि यथा अप घट इति पव हारामावपि काने घटत्यमित्यादिन्यपहार , तथा परे परवमिति व्यवहार मरान । अज्ञानस्यैव घरत्त्रात्मकत्वे तस्योपादानावान्मृद्धट इतिषत् इद पटत्व मिन्गप घर प्रतीति स्पात् , नतु घटे घटत्यमिति । फिर व्यक्तिरितोषा भावान्माभूयट प्रतातिरन्या, घटतु कय परप्रतीति । तारशब्यक्ति विशेषत्वा दिति बत् , ताई पान्तरे कय तत्प्रतीति । तस्यापि तारशव्यति शेष त्पादिति चेत् , तर्हि यादरा पनि विशेषाभानापटे घटप्रतीत्याभाय , यतिविशेषसस्वाथ घंटेषु सर्वेषु घटप्रतीति , ताशव्यक्ति विशेषस्यैनानुगत प्रतीत्यासम्पनत्ये दिरानकल्पनया। किन्च द्रव्यत्वेन नानामि घटत्वेन मानामौत्पादिमतीतिनोपपद्यते, तपादाभावात् । अज्ञानस्याशनाविषयवाच । द्रव्य पट इति पर्याय स्यात् , प्रवृत्तिनिमित्ताभदात् । प्रमेयत्वस्य वा कासस्यैव या एम सत्यनुगतप्रतीतिहेतुता स्यात् , पलप्तत्वात् न त्वज्ञानस्य । किंचानुपादानत्वेपि दण्डकुण्डलादिवदनुगत प्रतीतितत्यसम्म बात् कथमुपादानत्वम् । किंचाज्ञानमपि किं प्रतिकार्य भिनम् १ उत्कम् । माय अनुगतप्रतीत्यसम्भय एव । ननु स-पु घोघेकमुपादानम् , तथा परेषापपरमिति चैत । हन्त तर्पन तजातिकल्पनाया फ प्रदेष ! । दिती यपि विमेकदशाना तनकार्योपादानत्वम् , उत न । द्वितीयऽनककार्योत्पारा सम्भव एव | न होकन मृत्पाडा युगपदनेकदायोसादसम्भव । आये कयमनुगतम्यवहार , उपादानभदात् । अशानव दशास्वादनुगतव्यबहार इति चेत् । तर्हि मृदवयवोपादानवादवानुगतन्मवहारोऽन । याहवा ब्रमण एव वा . , ·शास्त्रमुक्तावळी । [षा ३९ अनादिभात्रावपक्षकानुमानमध्ययुक्तम् , प्रतिनित्यायस्य प्रमाणसिद्धन प्रकृतित्वे व्यभिचारात् । तस्या एवात्र शाननिवयंस्वसाधने बाधात् । तदतिरिक्तजाननिवत्यत्तित्वसाधनेऽनादिस्यक्लासिगौरवात् । अनादित्वभावत्व पक्षकोत्तरानुमानदयमपि उक्तगौरवादेय निरस्तम् । सर्यस्य कार्यजातस्या नायनन्ततया श्रौतप्रकृतित एवोपपत्तेः सांयेत्याद्यनुमाने य जनित्यमय- सुपादानरत्वेनापतिरता । सत्प्रतिपक्षायोक्तहेतवः। तथादि- पटुक्तपक्षरत्यदुक्तसायाभाववान् , विदुक्तपक्षसाध्याभायवदन्यतरत्वात् , साध्याभाववान् हटान्तः; जन्यसविकल्पका अन्य चाक्षुपपटप्रमाणज्ञानं स्वजननायोग्यस्वजन्यध्वसप्रतियोगिरवव्यतिरिक्त वस्तु पूर्वक न भवति, पट न नामामीत्यनुभवविषयातिरिक्तस्वाजनकानिवतंकवान. स्वात् , धाराद्वितीयज्ञानवत् । ज्ञानत्वमा स्वागनकशानेच्छादपमयत्नानन्तर गायिनि विरोधिगुगतया तनिवर्तकशाने व्यभिचार, ब्रहामपाधपुण्यदर्शनदेवतादि युण्यदर्शनरूपतया धर्माधर्मनिवर्तकज्ञानपि व्यभिचारीति पूर्वप्रतीकम् । घटं न पानामीत्यनुभवषिषपातिरिक्तानियतक जागत्वमसिद्धम् , तादनिर्विकल्पकनिवर्त करवार , प्रागभावस्य पट न जानामीत्यनुभवरिययतायास्सन्दिह्यमानत्वात् स- न्दिग्धासिदिशेति तद्वारणाम स्वाजनकेति । तथाच विशिष्टाभावश्व सत्वा नासिदिः। राजनकानिनतकशानवमात्र उक्तसाध्यव्यायपि इदानीमसिद्ध मित्यतः पूर्वप्रतीकम् । विशिष्टाभावश्च सिद्धएव । नच स्वाननकेति विशेषण न जानामीत्पनुभव विषयातिरिक्तपद वा स्वरूपासिद्धधवारकत्वाद्यर्थम् , परिशिषभाग स्यैव गमकत्वादिति वाच्यम् - घट न जनामीत्यनुभवविषयातिरिक्तस्नाजनक निवर्तकस्वाभावस्य तदन्योन्याभावस्य वा ऽखण्डाभावत्वेन वैय भावात् । घटा न्तरनिवर्तके घटे व्यभिचारपारणाय शनत्वादिति । दृष्टान्ते पूर्वोत्तरघटज्ञानयो दयोरपि घट न जानामीत्यनुभवविषयत्वात् पूर्वज्ञानस्य स्थाजनक्त्वाभावाच्च . । साधनलाभ. स एव पक्षः । स्वसमानाधिकरणमागभाव्यतिरिक्तस्वजन्यध्वसप्रतियोगि स्वदेशगतप्रत्ययस्यव्यतिरिक्तवस्तुपूर्वक न भवति, घर न जानामीत्यनुभवविषयी भतस्वान्यजन्यज्ञानातिरिक्तभिप्रत्यक्षमावानिवर्तकज्ञानत्वात् , आचनिर्विकल्प कनत् पर न जानामीत्यनुभवविश्यीभूतेति सान्यजन्यज्ञानातिरिक्तविशेषणम्। घट ·पा-३९] शतणी-चण्डमारुतसहिता। -३२३ न जानामौत्यनुभवाविषयभिन्न पक्षभावानिवर्तकशागत्व दितीयशाने व्यभिचारोति ज्ञानातिरिक्तपदम् । स्वनियतं करनासिदिवारणार्थ स्वान्येति पदम् । छार नियतकशाने व्यभिचारपारणाय घट न जानामीत्यनुभवविषयेति । प्रत्यक्ष भावानिवर्तकत्वमसिदम् , . स्वनियतर त्यात् , भावरूपाज्ञाननिवतंकत्वसन्देशात् सन्दिग्भारि चीत पूर्वप्रतीकम् । निर्विकल्पकनिषतकतमा स्वोत्पादनासनिव- तकतया चासिद्धमिति प्रत्यक्षपदम् । धाराद्यज्ञाने द्वितीयादिज्ञानप्रागभावनिव- तकत्वात्तस्य च घटं न जानामीत्यनुभयविषयत्वसन्देहात् तत्र सन्दिग्भासिद्धि वारणार्धम , आयनिर्विकल्प के साधनवैकत्यपरिहाराय च भावपदम् । घटा नरनिवर्तकघटे व्यभि णाय सानत्वादिति । दृष्टान्ते ज्ञानाद्यनन्तरभाषि निर्विकल्प के तनिवर्तकत्वेन साध्यसावनयोरभावादाद्यपदम् । हेतौ च शन्दः समभिव्याहतपरः, पक्षी तज्ञानमात्रपरत्वे प्राथमिकघटनागपसविकल्पकनिर्वर्तफे पटनिर्विकल्पके व्यभिचारात् । . स्वसमानाधिकरणप्रागभाषातिरिक्तस्वजननायोग्यस्वजन्य वसप्रतियोगिस्य देशगतस्वातिरिक्तवस्तुपूर्वक न भाति, घट न जानामीत्यनुभवविषयातिरिक्त কালনকাৰানৰনাৰ , ব্যাবহান। স্বপ্ন ইনৰিথানা प्रथमसाध्यहेतुपदेव प्रयोजनानि, भावपरन्तु धाराधनान घट न जानामौत्यनुभव विषयतमा सन्दिह्यमानस्नानन्तरमाविघटसविकल्पकप्रागभावनिवर्तकतया सन्दि ग्धासिद्धिवारणाय । असण्डाभावत्याच्च न व्यर्थता । स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्त्राविषयसशयादिजननयोग्यम्यसत्ताक्षणनियतथ्यसप्रति योगिस्यसमानाधिकरणवस्तुपूर्वक न भवतीति वा साध्यम् , तृनीयहेतुरेवाभापि द्रव्यः, तथोक्त एवात्रापि दृष्टान्तः । इच्छादेषप्रयनासमानकालीनसामग्रीजन्यभावरूपप्रत्यधधमांजनकरवसामग्री कालीनजन्यविशिष्टज्ञानाविश्पविषयघटादिप्रत्यक्षममाज्ञानातिरिक्तप्रत्यक्षनिवर्तिका न भवति, रन्छापायलासमानकालीनसामग्रीजन्यभावरूपाक्षमाजनक मागलात्, द्वितीयादिज्ञानमत् । गोगातये इच्छानन ·३२१ शासमुक्तावळी। [वा-३९ चाग्यारणार्थ विशेषणदयम् । स्वनिवर्तकत्वेनछादौ व्यभिचारपारणाय शान- स्वादिति विशेष्यम् । यदा, प्रत्यक्षमानधाजनकघादिप्रत्याप्रमाकार्यस्वसमानाधिकरणातिरिक्त प्रत्यसनियतिका न, कायांतिरिक्तप्रत्यक्षनिवर्तिका न, जन्मशानासहकृतसामग्री जन्यध्यसप्रतियोगिनातीयातिरिक्तशानान्यप्रत्यक्षनिवर्तिका न, ज-यज्ञानासहकृत सामग्रीजन्यनसप्रतियोगिवृत्तिवाह्यावृत्तिनातिमदतिरिक्तशनान्यप्रत्यक्षनिवर्तिका न, जन्मशानाजन्यध्वसप्रतियोगिजातीयातिरिक्तज्ञानान्यप्रत्सनिवर्तिका न, मन्मज्ञाना जन्यध्यसप्रतियोगित्तिवाह्यावृत्तिजातिमदतिरिक्तशामान्य प्रत्यक्षनिवर्तिका न, गुण खानभिकरणप्रत्यशनिवर्तिका न, स्वस्थितिक्षण नियतस्वविनाशसामग्रीमदिनप्रत्य- इनिर्तिका न, इति का सायम् । प्रत्यक्षमावधाजनक शानलात् , द्वितीय ज्ञानवत् । चेष्टानपेक्षज्ञानानन्यप्रत्यक्षानेवर्तिका न, चेष्टाजन्यान्यकार्यातिरिक्त प्रत्यक्षनिवर्तिका न, चेष्टानिमित्तनातीयातिरिक्तप्रत्यशनिवर्तिका न, अहमनु- भव विषयधर्मातिरितानिवर्तिका नेतिया साध्यम् । तत एव, तद्वत घटयत्; घर साजनकघटापरोक्षप्रमाणशान घटन मानामात्यनुभवविषयनिव- तक न भवति, घरध्वसाजनकत्वात् , पटमात्रगौचरज्ञानवत् । योग्यताभावरप साध्यत्वान्न द्वितीयादिज्ञानेऽशतस्मिसाभनम् । रवसामग्रीकाले स्वप्टमा नाधिकरणज्ञानाविषयविषयक व वा पक्षे विशेषणम्, ततः फल्मेपधानाभाव मापनेऽपि न दोषः । अयं घटामावः एतदभावाज्ञानान्योन्याभावान्यः, प्रमेयत्वात् , अशानं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहिताभाववृत्तिभाभिकरणम् , मेयत्वात् , घटवत्; अज्ञा. नत्व स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितामाववृत्तिवृत्तिधर्माधिकरणम् , मेयत्वात् , घरवत् ; अमावत्व स्वस्वेतरवृत्तित्वरहिताज्ञानवृत्तिवृत्तिधर्माधिकरणम्, मेयत्वात् , घर वत्, इति । महाविद्याभिरपि अशानरयाभाव प्रसिद्धिः । उपादानत्वमनादिनाननिवयंवृत्ति न भवति, भावमानवृत्तिधमंचात् , आत्मत्ववत् । अनादिभावत्व ज्ञाननिवत्यत्ति न भवति, अनादिभावमात्र वृत्तित्वात् , आत्मावत् ; अनादित्व ज्ञाननिषत्यभाववृत्ति न भवति, अनादि -- ·या-३१] शतषणी-चण्डमारुतसहिता। ३२५ यचागमैम्तत्सिद्धिरित्युक्तम् । तदपि न, तत्रानिपचनीयता भिमताज्ञानप्रसाभावात् । सदसदैरक्षण्यादेव्याघातग्रस्तत्वाच । अनृतशब्दस्यात्र ज्ञानसोचहेतुभूतकर्मविषयत्वात् । तद्धि ज्ञान - . माननित्वात् , आत्मत्ववत्मागभावत्वयञ्च, भावन अनादिगाननिवत्यंवृत्ति न भवति, भावमात्रवृत्तिनात् , आत्मत्यवद्घटत्ववच्चेति । कथमयुक्तता, " अज्ञानेनापन शान "मित्यादिना तदयगमादित्यत्राह- तो ति । " अनृतेन हि प्रत्यूढा " इति भुत्यर्थमाह- अनृते ति। तद्धी ति । अन भाष्यम्- "पापस्य च ज्ञानविरोधित्व 'एष एवासाधु कम कारपति तं यमधो मिनीपती' त्यादि अत्याधगम्यत" इति । अत्र शतप्रकाशिका--- "नन्विय श्रुतिर्निरयनिनीषाविषया किं न स्यात्? उनयनप्रत्यनीकत्वादयोनपमस्से ति, ब्रम अत्र विवचितमुन्नयन पासानानिष्पादनरूपम् । नचोनयनमपि नाकादि नयनमिति शङ्कनीयम् , ' यमेभ्यो लोकेभ्य उभिनीपती' ति भवगतस्य समस्त लोकेभ्य उन्नयनस्यापवर्गप्रापणरूपत्वात् । तर्हि गर्भन मगरामरणादिससारप्रापण मथोनयन स्यात् , नतूपासननिरोध इति चेन्न,- उनयनस्य ज्ञानोत्पादनवारक स्वावगमात् । 'य व मनुष्याय हिततम मन्यस' इयुपक्रमघाद येन 'मा मुपास्स्वे ' ति विधिसितस्योपासनस्याव्यवहितोपायत्वमवगतम् । नान्यः पन्था' इत्यादीनि च श्रुयन्तरागि तथावगमयन्ति, तच्च कर्मणामपवर्ग प्रत्यव्यवहितोपा यले विरुदयेत, अत उपक्रमाद्यविरोवात्साधुकर्मणामपवर्ग प्रत्युपायत्वमुपासन द्वारकमवसीयते, अत कर्मणामुनयनहेतुत्वमुपासननिष्पादनरूपमिति तद्विपरीत मयोनयनमुरातनप्रतिव-भरूपमिति स्फुटतरमवगम्यते । किश्च यद्यप्युनयनायो नपने सगनरकप्रापणरूपे, तथाप्यसाधुकर्मणा ज्ञानविरोधित्व सिद्धयति, तथाहि- उमिनीपायोनिनोपयोनिनुकत्वे परमात्मनो वैषग्यनैपुण्यप्रसार नेतन्यचेतन गोचर यत्तदय गतिदयाननीयानिमित्तभूतातिप्रभूतपुण्यपापक्र्तृविषय विज्ञायते, तत्र य गतिइयाय सात्तरोत्तरसाचसाधुकर्मकारयितृत्वमीश्वरस्य न भूतावेशादिवत् जीवदयापेश भगी, तथा तति सानचिकीविभागादायूदकादिनुनतृ पाद ·३२६ शास्त्रमुक्तावली। वा-३९ विरोधित्वेन पहुश्रुतिस्मृतिसिद्धम् । ऋतशब्दश्चानुकूले कर्मणि " नवा खि सवारिणा शास्त्ररश्यत्वाभावेन कर्मफल भोगानुपपत्ते., एव सारिणा कर्म फ्लभोक्तृत्वान्ययानुपपत्तिरूपन्यायानगृहीत 'एष एवं ' त्यादिक वाक्यदय ज्ञान प्रदानद्वारककर्तृत्वविषयमयसीयते । तथासति स्मृत्यनुग्रहश्च भवति- यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यहि रक्षितमिळन्ति बुद्ध्या सयोजयन्ति तम् ॥ यस्मै देवाः प्रयन्छन्ति पुरुषाय पराभवम् | बुदिं तस्यापर्षन्ति सोप नीतो विनश्यति ॥" इति मन्यते । तथा पुण्य प्रज्ञा वर्षयति क्रियमाण पुनः पुनः । वृद्धप्रज्ञः पुण्यमेव नित्यमारमते नर. || पाप प्रज्ञा नाशपति क्रिय माण पुनः पुन | प्रतः पापमेव नि यमारमते नरः । " इति च । बुद्धिमपकर्षन्ति ' प्रशा नाशयती ' ति च सम्यग्ज्ञानहानिपूर्वकतद्विपरीतशान निष्पत्तिर्विवक्षिता, अन्यथा कर्मान्तरपारम्भानुपपत्ते. । यद्यपीद वचननात सर्वकर्मदेवतासामान्यविषयम् , तथापि भगवज्ज्ञानस्स सम्मज्यानसामान्यावहि भवादसाधुक मणस्तद्विरोधित्वसिद्धिः । तया विशेषतमोरते- 'ददामि युद्धि पोग त येन मामुपयान्ति ते।' 'आसुरी योनिमापना महा जन्मगि नन्मनि। मा मप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यभमा गतिम्।' इति च । एन न्यायभुत्युपगृहितपानया भुल्या सामान्येन ज्ञानविरोधित्वमसाधुकर्मणा सिद्धम् । अस्मादपि निर्वाहात् पूर्वोक्त उपपनतर', प्रमरणानुगुण्या " दिति । . ऋतशब्दश्चेति । ननु "गुहा प्रविष्टा' पिति सूत्रमा यविरोधः, तबाह 'सत पियन्ता' विति वास्यमधिकृत्यानुगृहीतम्- "उतपान हि कर्मपलभोग एवे" ति, भत्र च अप्रकाशिफा- "कर्मपले" ति अनेन कतान्दार्थ उत्त" इति, भत कथमृतान्दमानुक्ते कणि प्रयुक्त इत्युज मितिचेत्', उच्यते, उत सत्य तथा धर्म" इत्यादिनचनात् अतशन्दस्य कर्मचाचित्यमेव , 'सत पिरन्ता' वित्यत्र तु पिरन्तापिति भोगप्रतीते तराब्दस्य कर्मवाचिन स्तकले लक्षणया प्रवृत्तिरिति मायाभिप्राय । अत एवान्यत्र भाम्पम् - "नटमिनि फर्मवाची" ति । अन्न च मुख्यापंमतीतिपूर्वकलामाणिकार्य प्रतिरनुले कर्मणि प्रयुन दत्तम् । तदानमाणे- 'मरामिति गर्म- ·बा.३९ शतदयणी-चण्डमारुतसहिता। प्रयुक्त: ऋतं पिबन्ता " वित्यादिषु. ततो नमस्तदन्यत्वेन तद्विरोधित्वेन वानृतशब्द । अर सासारिक पुण्यमपि मुमुक्षोः प्रतिकूलतया पापमिति तदप्यनृतशब्देन संगृहीतम् । “न मुकृत न "दिति पुण्य याचि, 'मत चिन्ता' विति रशंना " दिति भाग्यम् । एवमृतशब्दस्यानु कृले कर्मणि प्रयोगात् “यथा वृक्षस्य सपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वारपेच पुण्यस्य कर्मणो दूराद्धो याती त्युक्त्वा, एवमनृतादात्मान जगुप्से प्रतियोगिन्यनृतभन्दप्रयोगात् , " वृजिनमनृत दुरित" भिात पाक्ये दुचरित मनृतमित्युत्तत्वाच्चानृतान्दो दुफर्मपर इत्यभिप्रेत्याह- तत इति । ननु पुण्य मपि हि मोक्षविरोधि, तत्कथमनृतवान्दोक्तपापमात्रप्रत्यूढत्यमिति शहाया नद प्यनानृतशब्देनोच्यत इत्याह- अत्रे ति | सासारिक मिति । अभिसहित फ्लमित्यर्थ. । भनभिसहितपतकर्मण एव मुमुक्षु प्रत्यनुकूलत्वात्तदिरोभित्ता स्पुण्यस्याप्यनृतान्देनाभिभान युज्यत इति भाव अतएव "स एवं धनस्सोऽधर्मस्त त प्रति नर भवेदि" ति स्मयते । न सुकृत मिति । "न सेतुमहोराने तरतो न नरामृत्य् न शोको न सुत न दुष्कृत सर्वे पापमानौतो निवर्तन्ते" इतिश्रुतौ सदान्दन दुष्कृतपर्यन्तान् पूर्वोक्तदोषान् परामृश्य पाप्मशब्देनाभिधानात् । सोकादिषु पाप्मशब्दरमामुख्यत्वेपि सुस्त दुवृतयो प्रवृत्तिनिवृत्ति सम्भवान मुख्यत्वं याउयम् , कचिदमुख्यस्य सर्वत्रा मुख्यत्वनिपमाभावात् , अलौकिक स पनिष्टपलासाधारणकारणत्वस्म प्रवृत्ति निमित्तत्वात् , तस्पचाप्रापि सवात् एतेन "अनुतेन हि प्रत्यूढा "इति श्रुतिभावरूपाशाने मानम , न भवतीति अनृतमनिर्वचनीयम्, तदपि 'एत ब्रह्मलोक न विन्दन्ती ' ति पूर्व बाक्यावगतस्वापकालीनमालाभनिमित्तमज्ञानमेव, तदन्यस्य तदा तदलाभ निमित्तत्गमम्भवात् , नर मत सत्यम- अनृत पापमिह विवक्षितम्, 'त पिचन्ता' दित्यत्र मुझते ऋतशब्दप्रयोगादिति वाच्यम् , सत्यवाचिन ऋत सान्दम्य कमान स यावश्यक वाभिप्रायेण कर्माले प्रयोगो नतु मंति, मुस्तस्य . मत सत्य ·३२८ शासमुक्तावळी । [पा ३९ दुष्कृत सर्वे पाप्मानोतो निवर्तन्त " इति श्रुते । तमश्शब्दोप्येवं यच लोफ' इति कर्मण पृथग्रहणात्, स्वप्रकाशप्रत्यगमिसनमालाभत्य पारतवत्या सम्भवात् , अनिर्वचनीये च तस्मिन् सत्यस्य कमणो निमित्तत्वासम्भवान्न कर्मण स्तदावार कत्वमपि, अमानतु विद्यमानमेवाणोति, प्राप्तकण्ठचामीकगद्यापारफत्व दर्शनात्, अतस्तदेवानृतशब्दार्थ , उभयत्रानृतशब्दस्य प्रयोगेपि 'अज्ञानेनावृत ज्ञान' मित्यादिशास्त्रप्रसिद्धावारणस्वभावस्याशानस्यैव न किंचिददिषमिति परा मशेनापि सिदस्य स्वप्रकाशात्मावारणयोग्यतया प्रकृते तदर्थत्वात् , इति न- बीनोक्त निरस्तम् , अनृतशन्दस्य दुष्कर्मपरत्वस्योपपादितत्वात् । स्वप्रकाशप्रत्यगभिन्नत्यादि, तत्र न तावद्वमाभेदादलाभस्य वास्तवत्वासम्भव , नीवब्रह्मभेदध्यवस्थापनात् । नाप्यनिर्वचनीये सत्यस्य कर्मणो निमित्तत्वास म्भव , निमित्तपदेन कारणत्नोचौ सत्यस्यापि ब्रह्मण जगत्कर्तृत्वानीकारण व्यभिचारात् । उपादास्वविवक्षायामिष्टापत्तिरेय, ब्रह्मण एयोपादनत्वात् । या च परि मिन विन पि सत्यस्य ब्रमण उपादान वम् , तथापित्तिनिरास उपपादयि यते । नाप्यज्ञानस्यालाभनिमित्तत्वसम्भव , दर्शनात् । नचाप्राप्तकण्ठचामीकराद्यावारमत्त्व दृएगिति वाच्यम् -तत्र कप्ठे चामीवरस्य सरवेन तदप्रारभावात । तत्सम्बन्धाज्ञानमेवाप्राप्तिरिति चेत् ! अज्ञानपदेन भावरूपाज्ञानविक्षायामसिद्धे । ३तुहेतुमतौरभेदप्रसङ्गान्च । जानामावरूपस्ये इद्रियसरिकर्षादिरसकारणाभावादेव तदुपपत्ते । तत्र जानस्पा शानाभावोपपादकत्वदर्शने अजाने प्रमाणोपन्यासोव्यर्थ , शानाभावभिन्नत्वेन तस्य सिदत्वात् । नापि चामीकरासम्बध एवाप्राप्ति प्रातिभासिकी, मम कण्ठे चामीकर नास्तीति प्रतीते. परोक्षज्ञानत्वेन तत्र प्रातिभासिकासिदे । तत्सरे प्यज्ञान विनापि तात्सद्विरुपपादयिष्यते। पियाज्ञानात् काठ चामीकर न प्रामिति केनाप्यनाभवादनानस्याप्राप्तिहेतुत्वमसिद्धमैत्र । यच उभयान्तशब्दस्यत्यादि, तन्न, 'मशाने वृत शान' मित्यत्र कर्मा शानस देनामियागादिन्युन गत् । " नारादारी"दिति श्रुतितात्परमार, तमश्वान्दोपी ति । पारया तरेषु मनप्रकृती प्रयोगात्प्रमिदामस प्रातानन्यनारयापि सम तस्याप्यप्राताचारकावा . नमसन्दप ·. । पा-३९] शतपणी-चण्डमारुतसहिता । ३२९ मूलप्रकृतिविपय इति तम एकीभवति " यस्य तगश्शारीर " "भासीदिदं तमोभूतमप्रज्ञात" मित्यादिभिस्सिद्धम् । सदसदभावोक्तिश्च व्यष्टिचेतनाचेतनविलयपरा । नक्षत्र सदसद न्यत्वमुक्तम् । विलयोप्यवस्थान्तरमेव न बाधः । एवं माया शब्दोपि " प्रकृतिविषय एव श्रुत्या समर्थितः- " भस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिधान्यो मायया सनिरुद्धः । मायान्तु प्रकृर्षि विद्यान्मायिनन्तु महेश्वर " मिति । प्रकृति शब्दस्य " . शान्दस्य प्रकृतिपरत्वमेव युक्तमित्यर्थः । प्रकृतेम " गौरनाद्यन्तवती" इत्या दिना नित्यत्वेन सिद्धत्वान्न त्यदभिमतज्ञाननिवांशानत्वमिति भावः । ननु सन्मात्रस्य निभात्प्रकृतेरपि निपेपरस्यादित्याशक्याह--मदसदभायोक्ति रिति । ननु नास्याः श्रुतेर्विलयपरत्वम् , "नासदासीन्नोसदासी" दिति सदसती निषिभ्य, 'तम आसी' दिति तमसो विधानेन तममोऽनिर्वचनीयत्वप्रतिपादन परत्वादित्यत्राह-नयत्रे ति। अप भारः, कि सदसन्दो पारमार्थिकनिरु पाल्पपरी, उत व्यावहारिकप्रातिमासिकपरौ ? नाघ ,- तदानीमिति कालविशेषे निषेधे कालान्तरे तयोरसत्वप्रङ्गात् , तदानी ब्रह्मणस्सत्वेन तयोनिषेधासम्भ. वाच । न द्वितीयः, - तमसः पारमार्थिकत्वनिरुपाख्यत्ययोरन्यतरप्रसङ्गात् । " इन्द्रो मायाभि" रित्यादिश्रुत्यर्थमाइ- एवं मायाशब्दोपी ति । लोके मायाशब्दस्य मिथ्यापरत्वसम्भवेपि ' इन्द्रो मायामि " रित्यन मायारान्दो न मिथ्यार्थपरः, किन्तु प्रकृतिपर एस, " अस्मान्मायो । ति श्रुतौ विद्यमान मायाशब्दस्य माया नु प्रकृति चित्रा"दिति प्रकृतिपरत्वेन व्याम्यातत्वात् , संगमर्तृ सम्बन्धिवाचकमायाशब्दस्य प्रकृतिपरत्वौचित्याचेत्यर्थ । प्रानेच नि स्यत्वेन सिद्धत्वान्न सदभिमतानि धाविद्यारूपत्वमिति भावः । ननु प्रकृति शब्दस्य योगेन भावरूपगनपरत्र तत्र सम्भवति, तस्योपादानत्वस्य योग्या- धस्य सद्भावादिन्यत्राह-प्रकृतिशब्दस्ये ति। रूढियोगमपहरतीतिन्यायादिति भाषः । ननु प्रकृतिमुद्दिश्न मायावविभागाविधेयान्वययोग्यतानुरोधेन प्रति " ४२ ·शास्त्रमुक्तावळी । विा-३९ रुन्या पदार्थविशेष वृत्तेः उपादानार्थत्वादपि तस्य प्रथम बुद्ध्यपारोह । अत्र हि मायाशळेनाभिहितं किमित्यपेक्षायां प्रकृतिरित्युच्यते, न पुनः प्रकृतेमिथ्यात्वं प्रतिपाद्यते । नहि सम्भवति मिथ्याभूतस्योपादानत्वम् । मायाशब्दश्च विचित्र सृष्टिकरार्थयाची, असुरराक्षसास्वादिपु प्रयोगात् । “ देवमायेच निर्मिते " त्यादिषु प्रयोगदर्शनाच । अतएवेन्द्रजालिकादिप्यपि - भाब्दस्य योगार्थ एवादेय रत्यत्राह- अन ही ति । 'अस्मा-मायो' ति पूर्व वाक्य मायामापिनोः प्रकृतत्वात्तयोरेवोद्देश्य यमुचितम् , न तु प्रकृतेः, अतो मायामायिशब्दाभ्या कावभिहिताचित्यपेक्षाया प्रतिमहेश्वरशब्दाभ्या वह्याख्यान मेवोचितमिति न प्रकृतर्मिध्यानगिद्धिरित्यर्थः । प्रकृतिशब्दस्य योगायत्वेपि न मिथ्यात्वसिद्धिरित्याह- नही ति । सत एवोपादानत्वदर्शनात् । 'गौरना- न्तपती' त्यादिश्रुतिभिनित्यत्यैवोपादानस्यप्रतिपादनाच्चेति भावः । एव माया द्वान्दस्य मिथ्यार्थपरत्वमङ्गीकृत्यात्र सायाशब्दस्य त्रिगुणात्मकनित्यद्रव्यपरत्व मिति स्थापितम् , इदानी मायाशब्दस्य मिथ्याचाचित्यमेव नास्तीत्याह- मायाशब्दश्चे ति । विचित्रसृष्टिकरार्थवाची ति । आश्चर्यत्वमेव प्रवृत्तिनिमिन मिति भावः । " अनुयायिन एव प्रवृत्तिनिमित्तत्वान्मायाशब्दप्रयोगविषयेषु सर्वेप्यायनुगतमाश्चयत्वमेर म,याशब्दप्रतिनिमित्त " मिति हि श्रुतप्रकाशिका । ननु न मिथ्यात प्रवृत्तिनिमित्तम् , फिन्त्वाश्चयसत्यन कि विनिगमकमिन्यबाद असुरे ति । ननु ऐन्द्रजालिमादामध्याकाष्टार मायापिशब्दप्रयोगो दृश्यते , तत्र च मायाशब्दस्य मिथ्यार्थपरत्वगेयेत्याशक्यानुगतप्रवृत्तिीनीमत्ते सम्मति गनाप्रवृत्तिनिमितकल्पने गौरवात् अनलमायाशब्दस्य मन्नौषध दिमायाधिगत विचित्रष्टिकराविषयवान मिप्यायरिययत्वमित्याह- अत एवं ति। विचित्र सृष्टिकरायंगचित्वादेव यर्थः। ए.द्रजालिकशब्द करणपर मतु पुगपपर- मायादश्च मायाविशब्दान्तगतो विक्षित , मन्त्रौपादित विचित्रसृष्टिकराध । अन मायारान्दो न मियापचन , ति मन्नापधादिपर एक, तन च विचित्रा , ·पा-३९] शतषणी-चण्डमारुतसहिता। मायाशब्दो मन्त्रौषधादिविचित्रसृष्टिकरार्थत्वादेव, एकरूपप्रवृत्ति निमिते सम्भवति विरुद्धार्थकल्पनायोगात् । तत्र मुख्यामुख्य विभागहेत्वभावाच । मायामूलम्रान्तिविषयेा काचेन्मायाशब्दो लक्षणया, न पुनर्मिथ्यार्थत्वात् । मायामृगोपि मारीचसृष्टिरेव हि तात्विकी । न चेद्रामशरणात्य निधनं नोपपद्यते । शुक्तिरजतादिषु मायाशब्दप्रयोगादर्शनाच । ननु भावान्तर मभान इति भवतां सिद्धान्तः, ततश्च भावरूपमेवाज्ञानं भवद्धि सुगंकर विचित्रार्थप्रतीतिजनकाय वा वर्तत इति, तवावर्यत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्त सन्द्राबादेव मायाशब्दप्रयोग इत्युक्त भाति । विरुद्धार्थशब्दो विविधपरः । ननु मायाविशन्दे मायावान्दो मिथ्याविषय एस किं न स्यात् ! नच नाना यंत्वकल्पनापत्तिः, अमुरराक्षसास्त्रादिषु मायाशब्दप्रयोगस्यामुख्यत्वसम्भवा दित्यत्राह- मुख्यामुख्ये ति । अन्यथा वैपरी यस्यापि सुवचत्वादिति भावः । ननु ऐन्द्रजालिक्प्रासादनिगरणादिप्वरि मिध्याभूतेषु यदुक्तप्रवृत्तिनिमित्त शू-येषु मायाशब्दप्रयोगदर्शनामिथ्यात्व प्रवृत्तिनिमित्त स्यादिति विचित्रास परत्वमेवाश्चर्यचमिति मन्यानस्य शङ्का प्रौदवादेन परिहरति- मायामूले ति । मिचित्रामसर्ग करत्वनै नाश्चर्यत्वम् , किन्तु रूपान्तरेणापि, तच्च तत्रापि सम्भवत्येवेति भावः । ननु सर्वत्रामुरास्त्रादिष्वपि मायाशब्दप्रयोगो मिथ्यात्या देत्यनार- मायामृग इति । इद चोपलक्षणम् । असुरास्त्रादिभिधादिक च तन्मिय्या वे न स्यादिति भावः । अन्वयव्यभिचारमप्याह- शुक्तिरजतादिन्धि लि। स्वमतव्यामोहिताना प्रयोगरत्वनादेय इति भावः । मनु मिथ्यायांनुपपत्ति वरूपाशाने मानम् , भावकार्यस्य रजतादेरुषा दानान्तरासम्भवात् ; नचात्मोपादानम् , तस्याधिष्ठातयोपादानवे परिणाम्य न्तरस्यारश्यकत्वात्, परिणामितयोगदानत्ये परिणामस्य परिणामिसमानसत्ता कतनियमेन कावापि म र प्रपन्नात, तरूप निरपयवत्वेन परिणामायोगाच्च , ·शास्त्रमुक्तावळी। वा ३९ . नापि शुक्न्यादि काचादिक घोपादानम् अननुगतत्वात् , काचादेरनताद्यना अयत्वाच्च, अत परिशेषादज्ञानमेवोपादानम् एक ब्रह्मणो जगदुपादानत्व भुतमन्यथानुपपद्यमान भावरूपाशन क्ल्पयति, निरषयवस्य निविकारस्य ब्रह्मण परिणामित्यासम्भवात् , अधिष्ठानतयोपादानत्वस्य मिथ्यापरिणाग्यज्ञान विनानुप पत्ते , ब्रझमात्रकार्यत्वे जडस्य गडावरयापरिममत्यप्रसङ्गाच्च, नघ विकारस्या विद्यापरिणामस्वे गौरवेण ब्रह्मोपादानत्यभङ्गप्रसङ्ग इति वाच्यम् , अतिरलेन तस्याप्युपादानत्वात् कार्य सत्तादात्म्यानुभवन तदुपादामत्वस्यायश्यकत्वाच्च अविद्यावत् ब्रह्मणाप्युपादानत्वे विकारित्वापात इति चेन,-द्विविध झपादानत्व परिणामित्य तत्सप्ताप्रदत्व च, तत्राद्यमज्ञानस्येति तद्भवतु विकारि, द्वितीयतु ब्रह्मण इति न तद्विकारि, किञ्च यद्यदात्मककारणतादात्म्यापन्न जायते तदात्मकत्व ह्यपादानत्यम् , वियदादिकार्यवगंध चैतन्यसत्तानुविदो बडानुविद्धश्च जायत इति उभयस्याप्युपादानलक्षणलक्षितत्वात् उभयमुपादानम् , एव स्वप्रकाशनझस्वरूपा नवभासानुपपत्तिरपि भाररूपाज्ञाने मानम्, आवारकेण विना स्वप्रकाशात्मकब्रह्म स्वरूपानवभाससदायाद्ययोगात् , नच ब्रह्मणो जीवभेदादेव तदनवभास निरस्तत्वात् , अविद्यातिरित्तेन प्रासावरणायोगाच्च न कर्मण आवारदत्त्वम्, एव चिदानन्दरूपनझण अविद्या विना नडदुःखात्मकप्रपञ्चतादात्म्यामुपपत्तिरपि मानम्, तनिवृत्यतिरिक्तोपदेशसाध्यप्रयोजनामावादिति । अत्रायते- न तार्या मध्यार्थानुपपत्तिर्मानम् , मिथ्यार्थस्यैवासिद्ध अलु वा मिथ्या शुत्तिरजतादि , तथापि नाशनसिद्धि । उपादानाभावे कम तदुत्पाद इति चेत् १ रजतावयवादिक्लसकारणाभावे कप तद्वत्पाद । यदि मिथ्यात्वात तदपेक्षा, तदा तत एवापादाननरपेक्ष्यमप्यस्तु । अस्तु वामन एवापादा नत्वम् । नच निरमययत्वादनुपादानता, निरवयवत्वेन सत्यपरिणामाभावेपि मिश्याभूतपरिणामसम्भवात् । घटाकारेण परिणममानमृपिण्डस्यैव इदानी शराकारेण परिणमत इति भ्रान्तिसिदमिध्याशरावपरिगामो दृश्यते, तत्र च यथा घरपरिणामदशाया दारावपरिणमायोग्यस्यापि मृत्पिण्डस्य मिथ्यात्वा देव शरावपरिणामसम्भव , एक ब्रह्मणो निखयरस्यापि मिथ्याभूतोपादास सम्भश्यति । नाम यग्यासयापादानत्व वा यमिति वाच्यम् , तरय बाप्य ·बा.३९] .. शतपणी-चण्टमारुतसहिता। ३३३ दानात् । ननपादानोपादेययोरसालसम्यनियमदर्शनादेव सिद्धिरिति चेन, सर्वमा सालक्षण्यस्म मृघटयोरप्यदानात् । यत्किचित्साम्प्यस्य शुनिरन. तादावपि रूपयादिना सत्यात् । यटुसः ब्रहाणः परिणामियोपादानत्व परिणामस्य परिणामिसमानसत्ताकत्वनियमेन कार्यस्यापि रावरान इतितम कि परिणामशब्देन कार्यमा विवक्षितम् , उत रूपान्तरामत्ति,' नायः, घ- सस्याविद्यानिवृतेश्च तदभावात् तपोयत्किंचित्परिणामियाभावात । न द्वितीय., रूपान्तरापनेः परिणामिमाप्रसापेक्षत्यात्, गौरयेण स्वसमानसत्ताकपरिणाम्यपेक्षा भायात् । ननु स्वतमानसत्ताररूपान्तरापत्तरेप परिणामदान्दार्थत्वात् कथ तद- भाव परिणामत्वमिति चेन्न,- लाघवेन रूपान्तरापत्तेरेव परिणामस्यात् । नेच प्रहापरिणामित्वभतिविरोध , परिणामस्यासत्वेन विरोधाभावात्, अविद्याया मिथ्यात्वेन निरवद्यश्रतिवत् । सत्यप्रकृतिरिदमर्थ एव योपादानमस्तु । नच गुरुपादेरननुगतत्वेनानुपादानता, रमतादियायस्याप्यननुगतामात् , क्लतत्वेन लाघवात् शुक्तयादरेवोपादानवौचित्याच्च । अन्यथा सत्यकार्यपि मृदादेरनु- पादानवप्रसङ्गात् । ननु सत्यकार्यमान प्रत्यननुगतत्वपि तत्तघटादि कार्य प्रति अनुगतिरस्त्येव, प्रश्ते च मिथ्यारजतमात्रेपि न शुतिरनुगता, रङ्गेपि रजत श्रमदर्शनादिति चेन, अविद्याया अपननुगतत्वात् तत्रापि, रङ्गाशानस्य कचिदुपादानत्व कचिच्छुत्यज्ञानस्येति । यदिच रजताधिष्ठानतावच्छेदया वच्छिमचैतन्यावारकाज्ञानत्वेनानुगम , तर्हि तदधिष्ठानतायच्छेदकत्वेनानुगमोऽस्तु । एतेन ब्रह्मणो जगदुपादासत्वश्रुत्यापत्तिरपि निरस्ता, ब्रोपादानकत्व सम्भवत्योपपादितत्वात् । यदुक्त ब्रझमात्रोपादानकाय जउस्य रिमक स्यादिति, तन, मृदुपादानकस्य घटानुपादानकस्यापि घटस्य घटत्व दर्शनात् । ननु त-मारोपादानकरवे तद्रूपता स्यादिति चेत् १ सदनुविद्धतया प्रतीतेस्तदिष्टत्वात् । गोमयाग्रुपादानमृश्चिमादेगोंगयत्वाभावेन व्यभिचाराच । एप नहानवमासानुपपत्तिरपि न मानम्, जीवब्रह्मणो दन्यवस्थापनात् । किञ्च कोऽयमगतमास , यदनुपपत्याऽज्ञान कल्प्यते । न तावदयभासामाय., पामावभासस्य नित्यावेनाभावासिद्धेः । वृत्यात्मकावभासाभावस्तु भावादेवोपपन्न । नापि भाररूपाजानम् , तत्सिद्ध्यसिद्धोस्तस्य कल्पकत्वा योगात् । नापि नास्ति न प्रकारात इति व्यवहारयोग्यता, तस्मा अगादित्वेना जहत्वमाक स्वरू. कारणा ·शास्त्रमुक्तावळी । रभ्युपगन्तव्यम् , ता सस्किंगथ निषिध्यत इति । अत्र भूग', यदर्थ भवता प्रसाध्यते तदर्थमस्माभि प्रतिषिव्यते । यदि भवता नानाभावात्मकमज्ञान भावरूपमिति प्रसाध्यते तदान घय प्रतिक्षिपाग । अस्ति हि नित्यस्य प्रमाणशब्दाभिलपनीय विषयागिमुख्यावस्थाविशेषाद्विलक्षण तत्मागमायादिशब्दामिलप्यो वाधाविया । न घेतावदेव भवता साव्यते, अपितु ज्ञान प्रागभावातिरिक्त कश्चित्मदसदनिर्वचनीयो जगत्कारणत्वब्रह्म तिरोधायकत्वादिविशिष्ट प्रसा-यते । सन निष्प्रमाणस्वा दस्माभि प्रतिक्षिप्यते । इति शतदूषण्या भाररूपाज नभर एकोनचत्वारिशो वादः। . शानदेवा यानपेषणात् । सापेक्ष पि प्रमापेश्यता किमानेन । नेच ब्रह्मण तत्प्रयोकजा मुचावपि तत्प्रसङ्ग तच्यज्ञानन नियत्तत्वात् । नन पुनये पादप्रसन्न हात याच्यम् , अमान् यदेव ब्रह्माधीनस्यापि कारणाभावादेवा नुत्पारोपपत्ते । अज्ञानसद्भापि यथाऽऽरण नुपपत्तिस्तथा वक्ष्यत । धर्मणैया मरभास उपप पते । यटुक्तम्- कर्मण प्राप्तावारकत्व नास्तीति, तन्निररतमेय । ब्रह्मण प्रपञ्चतादात्म्यानुपपत्तिरपि न मानम् , तादात्म्यरयासिद्धे । तत्सि दाप तभ्य मिथ्याऽजान पिनानु' पत्यभावात् । ननु मिथ्याभूतप्रपञ्चतादा म्यमज्ञान पिना सत्यस्य वस्तुनाऽनुपपन्नमिात चेत् १ नबज्ञानेन या कथ तदुपपति । तादात्म्यस्य मिथ्यात्वादिति चेन,- अचान विनापि मिथ्या वस्तु रोपादान पस्योपादित पात् । एव मोक्षशाचे पदेगानुपपत्तिरपिन तत्र

·चा-३९] शतपणी-चण्डमास्तसटिता।
मानम् , अविद्यानिवृत्यतिरिक्तपुरपार्थस्योपपादितत्यात ; अरामनिवृत्यनुप
एनेयमाणलाच ।
इति श्रीवाधूलकुलतिलप श्रीनिवासाचार्यपादसेवासमधिगतपरावरतत्ययाधात्म्येन
तदेकदैवतेन तम्बरणपरिचरणपारयणेन तत्प्रमादलब्ध
महाचार्यापरनामधेयैन रामानुजदासेन विरचिताया
दानपणीन्यारन्यायां चण्टमारताख्यायां
भायरूपाशानभगो नाम
एकोनचत्वारिंशःस्कन्धः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । विा ४० श्रीरस्तु। अथ चत्वारिंशो वाद। अखिलचिदचिदन्तर्यामितां प्राप्य तिष्ठन् स्वयमसिलगुणाढ्यस्मरिभिनित्यसेव्यः । निजचरणनिपेवावैभवेनापराधान् व्यपनयति नराणां व्यक्तमेनं भजामः ।। ये पुनः प्रसक्त ब्रह्मणोविद्यादिरूपमसाध्यदोप भिपज्यन्त वादार्थ सूचयन् मङ्गळमाचरति- अखिले ति । मृपावादिनो हि तत्व मस्यादिसमानाधिकरणअतिरलात् जीवब्रह्मणोरभेदभिच्छन्त: अज्ञानस्य निरामय वासम्भवात् ब्रह्माश्रयत्वे वाच्ये ब्रह्मणो निरवद्यत्वश्रतिविरोधाजीवभावापन्नस्यैव तदाश्रयत्यमिति वदन्ति, तरनुपपनम् , सामानाधिकरण्यस्यान्तर्यामित्वनिबन्धन वादित्यभिप्रायेणाह-चिदिति । जीवब्रह्मणोर्षियप्रतिबिम्बभावे सिद्धे हि. तयो विभक्ततया निरनद्यवसावद्यत्वव्यवस्थासिद्धिः, स एव न सम्भवति, अज्ञाने विद्य मानस्य तत्र प्रतिविम्बासम्भवादित्यभिप्रायेणाह-अचिदि ति। सर्वज्ञत्वनिरतिशया नन्दाद्यात्मकत्वात् ब्रह्मणस्तरभिन्नस्य जीवस्य किञ्चितत्व.ग्विन्वाद्ययद्यावहा शानाश्रयत्वासम्भव इत्याह- स्वयमखिलगुणाढ्य इति । स्वय मित्यनेन 'सा भाविकी ज्ञानब्लक्रिया चे' त्यादिना प्रतिपादित निस्पधिकत्य विवक्षितम् । तेन च न कालभेदेन सायकिंचिजत्वादेविरोधपरिहारसम्भवः । ब्रह्मणो निरवद्यमरिसेव्यत्वात्तदभिन्नस्य जीवस्य कथ सायद्यत्वमित्यभिप्रायेणाह-सूरिभि रिति । स्वाश्रितदोषासहिष्णोः स्वाभिन्नदोषसहत्त्वस्य मुतरामसम्भवात् सदभिनस्य नीवस्य सोपत्वमित्यभिप्रायेणाह-निजे ति । बहुप्रमाणसिद्धत्वा भिप्रायेण व्यक्त मिल्युक्तम् । प्रमक्त मिति । ससारस्य जीवगतत्वात् त-मूल भूताज्ञानमपि तद्तमेवेनि तदभिन्नस्य ब्रह्मगोयज्ञानससारादिः प्रसज्यते, तच्च दिदोपत्य अतिविरुद्धमिति ब्रह्मणि दोपपरिहारार्थमाहुरित्यर्थ. 1 जसाध्यत्व-अप- रिदायकम् , अपरिहार्यत्वमित्येव परमा) परिहारामामात्रमेर, ननु तथा परि कथ ·. पा-४०] गतद्पणी चण्डमास्तसहिता। इवाहु.- न ब्रह्मणि साक्षादबानसंसारादिगन्यः, अविद्यान्त करण प्रतिविम्बितस्य तस्य जीयत्वात् ; जीवाश्मयत्वाधानानसंसारादेः । यद्यपि मूरुबिम्बस्वरूपेण प्रनिविम्वे पापि भवितन्यम् , हारः क शस्यत इत्यर्थ: I बिपन्य प्रतिबिम्बाभिन्नत्वात् प्रतिबिरधा निम्मे न निर शक्यत इत्यत उप साक्षा दिति । यस्तुतो ब्रह्माभिननीवगतत्वेन पर म्परया समसम्बन्वित्येपि ने साधानहाण्यशानादिमित्यर्थः । समारो- जन्म । आदिशब्देन तत्कार्यपरिग्रहः । मतभेदाभिप्रायम् अविद्यान्त करणप्रतिविम्नि तस्ये त्युतम् । मूलनिवरूपेणे ति । अन छायावत् प्रतिविम्य द्रव्यान्तरमिति मतनिरासो बोध्य । तथाहि भत्राय पूर्वः पक्षः- चिम्पप्रतिबिम्पैक्य न तावत् प्रत्यक्ष मानम् , इमे चैत्र तन्छाये भिन्ने इति वत् इमे चैत्रत प्रतिविम्ये भिन्ने इत्येव पावरथेन ग्रहणात् , स्थकरतत्पतिरिम्ने भिने इन्येव स्वेनापि ग्रहणाच्च, ननु यथा यहि स्थितश्चैको यस्पलक्षण प्रतिपन तत्स्वलक्षण एव वेश्मा-तरस्थितापि भाति, तथा यत्स्व लक्षण प्रीनस्थ मुस वापरक्षणमेय दर्पणस्थमपि भाति, न वस्त्वन्तरत्वे युज्यते, तस्मादेकमेकदेशस्थ च मुख भ्रान्त्या विभिन्न भिनदेशस्थ च भातीति चेत् ! उच्यते, किमनेन सव्येतरहस्तयोस्विात्यन्तमादृश्यधीरुप यस्ता, प्रत्यभिज्ञा वार नाव, तयैक्यासिद्ध , अन्त्येऽसिद्धि , किंचित्स्वच्छताम्रादौ प्रतीते मुग्वच्छायामाने मुखमस्थानविशेषाप्रतीत्या प्रत्यभिज्ञाभावस्य स्फुटल्यात्, सनेत्रगोलकादौ स्वस्याभिनाभावेन प्रत्यभिज्ञायोगाच्च, सूर्यपाचे प्रति सूर्य इति वत् दपणे मम मुग्नच्छायत्येवानुभवेन दर्षणे मम मुस लग्नमित्यननुभवाच्च , चैत्रप्रतिपिम्पमैव दृष्ट न क्षेत्र, चैत्रस्तु तेनानुमित इत्यनुभवायोगाच्च , प्रतिमुले प्रामुखत्यादिना दृश्यमानपि स्वमुखे तबुद्धयभावाच्च, अतएव बालाना प्रतिमिभ्ये सालान्तरभ्रम , छचित् प्रतिमुखे मम मुसमिति व्यप देवास्तु स्वच्छायाशिरसि स्वशिरोव्यवहारवत् मार्गविन्यस्तपादाकृतौ स्वपाद न्यावहारयच्च गौण , भेदज्ञान सत्यभेदध्यवहारस्य गौणत्वनियमात् ; किंच चिम्पप्रतिविम्यो दसाक्षात्कारे तापन विवादः, अन्यथा त्वयापि - . कस्या ·A ३३८ शासमुक्तावळी । [रा १० भ्रमत्वमुच्येत, नच भेद भेदक च साक्षात्कुर्वन्नभेदपि साक्षात्कुन्दृष्टः, नचैक्ये साक्षात्कृते सोपाधि भेदभ्रमोपि युत तदुपादानस्यानैदयाज्ञानत्य एक्यज्ञानेन निवृत्ते , नचोपार्शिनदृत्तिसहतमेव ज्ञानमज्ञाननिवर्त्तकम् , शाते पदापि न जानामीत्यननुभयन ज्ञानस्य स्वप्रागभाव प्रतीरानान प्रत्यायन्या नपेक्षस्यैव नियतकत्वात् , तस्मात् पिम्पमतिबिम्बैक्य न प्रत्यक्ष मानम् । नाप्यनुमान मानम् , अत्यन्तसादृश्यम सव्येतरकरादौ व्यभिचारात् , विरो धाच्च, वैधयाभावस्य चासिद्धे , कियासाम्यस्य च छायादावनैका त्यात बिम्बकारणमात्रज यत्वस्य च बिम्बादींचीने प्रतिविम्बेसिद्धे. पृथक् दृकार्या नुरोधेन परिवेषेन्द्रचापच्छायाप्रतिसूर्यादाविव कारणस्य करप्यत्वात् , प्रति बिम्नमपि हि छायाविशेष , न हि भेरीघातादिलितकारणाभानाम्यनावुपरते घुपलभ्यमान प्रतिध्वनिनं दाम्दान्तरम् , एतन दर्पणादौ न मुखव्यक्त्य तर मस्ति, तजन्मशारणगू यत्वात् , दासमस्तकविषाणवदिति विवरणोक्तानुमान निरस्तम् , एतनैव-- 'अभिशाया भेदो भाति, प्रत्यभिज्ञाया त्वभेद , तत्र भेदधीर्मुसान्तरक्ये हेत्यभावेनोपपत्तहीनत्वात् भ्रान्ति , अभेदीस्तु सापपत्ति कत्वात् प्रमे ' ति निरस्तम् , अभेदभारष नास्तीत्युक्त वात् , छायादाविय कारणस्य कल्यत्वेन भेदयुद्धस्सोपरतिक्त्वाच्च, क्लप्तद्रव्यानन्तर्भाव कमोव द्रव्यान्तरत्वसम्भवाच्च, 'नोपरत न वारिस्थ ' मिति स्मार्तव्यवहारस्तु चित्रित स्सिर इति लोकन्यवहारवत् यथा दारुमयी योषा यथा चर्ममयो मृग." इति स्मार्त यवहारवञ्च गौण , त्वत्वक्षेपि हि वारिस्थशब्दोऽमुख्य , यारिणि सूर्यान्तराभावात् , गगनस्थस्य च पारिस्थत्वायोगात् , भेदस्तूत प्रत्यक्षेण न्यू नाधिपरिमाणत्वचस्त्वाचलत्वोपाधिसयुक्तत्वारायुक्तत्वत्वग्माहत्वतदग्रायत्यप्रत्य मुसत्यपरासत्वरूपेण स्त्रीत प्रतिबिम्बयारसौरभतदभावरूपेण गुटत प्रति वियोमाधुर्यतदभावरूपेण वहित प्रतिविम्वयोरोष्ण्यतदभाररूपेण पतित प्रतिकि योगुगत्यतदभावरूपेण सान्दभेरीत प्रतिविम्ययारशब्दतदभावरूपण चानुमानन, "यथेषा पुरुषच्छाया एतस्मिन्नेरादाततम् । आया यथा पुरुहशी पुमधीना च दृश्यते । एवमेवामिकास्सर्वे ब्रह्माद्या परमा मन" इत्यादि स्या, "तवैय सहशी न्याया विम्बस्य प्रतिबिम्बमा । यहारमूर्यमा यद गूर्यस्य सहण गरे ।

·बा.४०] शतपणी-चण्टमारतसहिता ३३९ " एस्मसात्मरा गो गाममहमा मताः || इत्यादिरमृत्वा च मिद्धि नत्र चिम्मातिरकेट दयंग फग्नन्तगभागत् तत्र तारामार ति गायन , तथापि पतला कार्यदि ताम्बरायैन दगम्मत्येनारोक्तिनया तपादियुनायेव तात्पादियुगम्यैव दर्पणस्यन्न प्रत्यारनेः; एनेन "सं पाभिदता दक्षिः परााय समाननम् । आप्नुपन्त्याभिमुग्गेन व्ययस्तं दर्शये मुग" मिति निरस्तम् , परावृत्य समुपस्थर ग्रहणे पारिसर मुग्पत्य प्रतीयोगात् , अस्मिन् पो दर्पणादिप्रातभिवातमत्तमात्र पक्षीणन दर्प पैक्स हर दर्पणभेदेप्यनेकनुवर्ततेः मणिकमाणादिषु विपरस्पानेकाम प्रातिधायोगाच; विरारपरस्य जलस्य नाभिरातकये सन्छनलान्तर्गत शिलागणापत्तश्च, अस्या प्रश्यिाया सस्तापा अनुप्रयोगेन शिलायाम इतनेत्रस्यापि स्वमुपमाहातापाताच्च, प्रतिचन्द्रादिदर्शने मादिदर्शनजन्य नुग्पादः २ पिलादिप्रतिविम्रददांने कपिलादिदर्शनजन्य पुण्यादेश प्रसङ्गार, सूर्यकस्यापि सूर्यबद्ददर्शवप्रसडाच्च, अतिस्पच्छदादापिर फिजित्स्यन्दता म्रादायि मुग्नमस्तानवियपप्रतात्या'ताच, विच "नेते यन्तमादित्य" मित्यनेन उपरयंप्रतिचिम्पस्यापि निधि, स्यात् , पारिरसयशननिषेधे गगनससूर्यदर्श नस्यापि निषेधः स्यादिति । पिपुल्परिणामस्य पंतप्रतिविम्गदेरल्रपरिमाणे दणादौ वृत्त्यसम्भवात् न तर द्रव्यान्नरोत्पत्तिमम्भव. । किन त्वदुकन्यायेगाहगुव्य- चटम्भेन चन्द्रादिदित्यनीतिस्थलेपि द्रव्या-तगत्पत्तिप्रसनः। यदि च तत्रापी टापादन ब्रो, रिमपराध शुक्ति रजतादिना । यदि च कन्दतकारणाभावात् तत्र रखतात्पत्यमम्भयः, तहिं प्रांतरिरे ५ तासाभव. । यदि च तापूर्वमेव सामग्रयन्तर कल्पयामि, मुक्तिरमने सिन्न कल्पयमि । तस्मादसवाति परिहर, स्वीकर या सर्वत्र ययाव्यतिम् , परिहर वा प्रतिरिवस्य विरभेदम् । विश पिप्रतिचियोभेद न पारिस्थमादित्य पश्येदिति पारिस्थस्वादिस्यव्यपदेशो न युज्यते, न ह्यादित्यप्रतिभित्रमादित्य., तथा सति ब्राह्मणप्रतिनिवस्यापि ब्राहाण- नोपाचपनयनादिना प्रतिविम्पनाशे तदपनायकस्य व्रमहन्तृत्वापत्तः । उपाधिदा- हात् गृहप्रतिपिपदादे गृहदा त्यापते. । उम्भादौ मुराप्रतिषिय सति सुरा अनमः- ·. शास्त्रमुक्तावळी । [वा-४० ससर्गप्रयुक्ताशुद्धयापत्तेः। कपिलादिप्रतिबिंरदर्शनेन कपिलादिदर्शनजन्यपुण्या पत्तेश्च । त्वया द्रव्यान्तरत्वाङ्गीकारेण तेजोद्रव्यात्मकादित्यमण्डलत्वासिद्धेश्च । त्वन्मते कथ यारिस्थशब्दान्वय इति चेन्न,- वारिस्थत्वेन न पश्यदित्यर्थात् , रजतमभादिति वत् । येचानुमानाभाता उपन्यस्ता; न्यूनाधिकपरि माणवत्त्वे 'त्यारिना, ते साध्याविशेषानिरस्ता । या च श्रुतिरुपन्यस्ता, न सा विप्रतिविम्भेदमाह, किन्तु छायातद्वतोरेव । स्मृतिरपि लौकिकप्रतीत्यनुसा- रेण दृष्टान्तमाइति न तयापि भेसिद्धि । भ्रान्तिसिद्धार्थानुवादेपि तात्पर्य विषयभूतार्थस्यावाधात् प्रामाण्यमप्ययथार्थवादवन हीयते । यद्योत्तम्- दर्पणे रूपादियुक्तस्येव गादियुक्तस्यापि कस्तूर्यादग्रहणप्रसङ्ग इति, तदापातत गन्धस्याचाक्षुपत्वेन तस्य प्रतिपिंचनानहत्वात् । अन्यथा तवापि कथ तत्र गन्धा नुत्पत्ति । एतेन- दर्पणाभिहता दृष्टि परावृत्य स्वमाननम् । व्याप्नुवन्याभि मुख्येन व्यत्यस्त दर्शये मुसम् ॥ ॥ इति सुस्थम् । स्वमुसस्यैव ग्रहणे पाश्चस्थस्य मुसद्वयप्रतीत्ययोग इत्यनुत्तोपालम्भ एव, समाननमेपेत्यनुक्तो , येषामुपाधी प्रतीतिस्तैस्स.रुपाव्यभिहता दृष्टिर्युज्यत इत्या तात्पर्यात् । दर्पणभेदे च मुख प्रतिषियभेदप्रतीति मणिकृपाणादो विरूपप्रतीतिश्चापाधिभेददोषाभ्यामेव यथा दर्शनमुपपद्यत । अन्यथा तवापि त दृशप्रातषियोत्पत्तौ का गति । नापि जल स्थशिलाद्यग्रहगापत्ति , कतिपयनायनरश्मिनि वृत्तावप्यनिवृत्तरश्मिभिर्महणसम्भ वात् । दृश्यते हि कास्यदिप्रतिहताना घमणिकिरणानामन्यन प्रसृतावपि कैभि किरणैस्तरकास्यादिप्रकाश । न चास्वन्डेपि नयनप्रतिघातप्रसङ्ग, अस्पच्छ- त्वादेव । नच कास्यादिभिरिव गिगादिभिरीप सूर्यरश्मिप्रतिघातो दृ । अन्यथा कथ तत्रोत्पत्तिापयेत । नच चन्द्रप्रतिविम्यदर्शने चन्द्रदर्शनजन्यमुग्यापत्तिः, इशपत्ते । न चापरावृत्तमायनरश्मिसनिकाधानचन्द्रदर्शननन्यसुसापत्ति ताशकारणाभावादेव ताशवार्यस्याप्यसिद्धे । चि गोलसाभिमुसस्यैव चन्द्रस्य तच्चैतन्योत्पादनद्वारा सुसहेतुत्यात् कथमापादनम् । कपिलादिप्रति विम्वदर्शने पुण्य नास्तीति यदि प्रमाण पश्यसि तदा चक्षुरभिमुसस्यैव कपिरादे ईशंन हेतुरल ! नत्र सूर्यास्यापि दुर्दर्शवप्रय , दर्द हि गोलकातडे - ·'वा-४०] शतद्पणी-चण्डमारुतसहिता। तथापि चथा मणिकृपाणदर्पणादिप्रयुक्ताल्पत्वमलिनत्वतरळत्यादयो याः प्रतिविम्बैकयतिमो वस्तुतस्तदभिन्लेपि मुखे न सम्यध्यन्ते नापि परस्परं सीमन्ते तथानापि ब्रह्मप्रतिविम्वभूतजीवगता दोषा ब्रह्मणि न सम्बध्यन्ते प्रतिनी नियताश्च भवन्ति । वस्तुतो ब्रह्माव्यतिरिक्तानां जीवानां कथमशुद्धिरिति चेन्न;-- मुखा व्यतिरिक्तानां प्रतिबिम्बानां कृपाणाधुपाधिकश्यामत्वादिवदीपाधिका शुद्धिसम्भवात् । अत एव जीवेश्वरबद्धमुक्तशिप्याचार्या दिव्यन स्थाश्च सिद्धयन्ति । नन्वविद्यास्वरूपलाभे तत्र जीवाख्यप्रति देन वेदनाविशेपजननात् भवति, तथैवानुभवात् , सच गोल कस्य सूर्यामि मुख्ये सति तदीयगाढालोकस्य गोलके प्रवेशात् स्यात् , अत एव सूर्यकदर्शने पि तद्दर्शनहेतूपाधिप्रतिहततपनकिरगाना कतिपयान! गोलके प्रवेशात् न पटादि वत् मुरर्शना सूर्यकस्य, यत एव गोलवदनानिशेषादेव दुर्दर्शत्व अत एवा भ्यासादिसाधितपाटवोलकाना बेदनाविरहात् सुदर्श एव सूर्यः । विरळमेघा वृतसूर्यस्य सुदर्शवचममथै ज्ञापयति । नच किंचित्स्वच्छताम्रादो मुरासस्थान विशेषप्रतीत्यापत्तिः, स्वच्छनाविशेषस्यैव सस्थानविशेषप्रतीतो प्रतिविम्वोत्पत्ता विच देतुत्वकल्पनादिति । विम्बप्रतिविम्योरमदाजीवगता एमां ब्रह्माणि स्युः,तत्तजीरगतधर्माणामपि परस्परसायप्रसङ्गः, दति शङ्का यद्यपी त्यादिना निररता ; ददानी ब्रह्मगत शुद्धिीरे स्यादित्याराकर परिहरति-वस्तुत इति । अत एवे ति | विधर्माणां प्रतिपिंगतत्वाभायात् प्रतिनिधर्माणा विगतत्वाभावात् तत्तत्प्रतिषियधर्माणां परस्परमसाम्यांच्चेत्यर्थः । नन्वविद्यास्वरूपे सिद्ध तदुपाधौ प्रतिविम्वप्रकाशः, तनकाशेच सति तत्समरालीनप्रतिविम्वत्वलाभात् प्रतिविधस्वरूपजीवाश्रया विवादिरित्ययोन्याश्रय इवाशस्य, प्रतिविम्बान्तराश्रितावियोपाधिना प्रति विम्यान्तरप्रकाशे तदाश्रयाविशान्तर तदविद्यया च प्रतिविम्यान्तरमिति वीजाकुर ज्यायावा अविद्याया मिथ्यात्वेन इतरेतराश्रयत्वरूपानुपपत्तेः भूषणत्याद्वा अपि- पाजीवतत्सम-धाना सरूपत एवानादित्वादा न दोष इत्याह-नन्धि वादिना ।

·३१२ शाम्यमुक्तावळी । विा.१० विषप्रकाशः, तत्मकाशे तदाप्रयाविद्याक्लप्तिरित्यन्योन्याश्रयणं प्रफटमिति चेत्र,- उभयोवीनारन्यापेनानादितया परिहारात् । नन प्रासादनिगरणादियदयातुरूपत्वेनानुपपन्नतेकवेपायामविद्याया मितरेतगश्रयत्वादयो वस्तुदोपाः क्षतिमावहन्ति । यद्वा स्वरू- पत एवाविद्यानां तत्कल्पितानाच जीवानामनादित्वमस्तु, जीववाद इवाने कनीयवादेपि तदविरोधात् । मुखप्रतिविम्व श्यामत्वादेरिव जीवाशुद्धेरपि मिथ्यात्वात् जाननियस्य॑त्वमप्युप पद्यते । प्रतिविम्बम्मानीयानामपि जीवानां परमार्थब्रह्माव्यति रेकात् । " अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्ये " त्यपि परब्रह्मणो जीयतादात्म्यानुसन्धानमप्युपपद्यते । अत एव "क्षेत्रश्चापि . नन्येक निवादिनैव सरूपान'दित्वस्योक्तत्वादनेकजीवरादिना तदनुकंः पथमेत स्पः अय परिहार उच्यत इत्याशक्य, तैरनुत्तेपि एकजीववाद इव तदङ्गीकारे निरोधाभागात् जीयानादित्व भुत्यनुग्रह र्थमेव परिहारः रामन्जस एवेत्याह- एक जीववाद होति । ननु उपाविप्रयुक्तधमीणा भेदादीना घटाकाशादिगतानां सत्यत्वदर्शनात् न भावगतासुद्धेरौपाधिस्यान्मिथ्यात्वमुपपद्यते, तदभाषे च न ज्ञान निवार्यता स्यात् , तदभाये च मोक्षस्य तत्वज्ञानसाध्यता न स्यात् , जीवगता शुद्धिनिवृत्तरेव मोक्षवादि पादाक्य, प्रतिचिनोपाधिप्रयुक्तभर्मस्य मिथ्यात्वदर्शना दिहापार्मिध्याव ज्ञानानिवत्यत्व चोपपद्यत इत्याह-मुसे ति । नन्वैर भी- वस्य ब्रह्मपतिविम्यरूपत्वे ततो भिनत्वेनाभेदायोगात् ब्रह्मणो जीवतादा- त्यानुन्धान न स्यादित्याशड्य, समानसत्ताकयोरेव भेदाभेदयाविरुद्ध गत् पारमार्थिकाभेदे सत्येय उपाधिवशादनिर्वचनीयो भेद उत्पात इति जीवतादात्म्यानुमन्यानमुपपयत एवेत्साह- प्रतिविम्ये ति । तहि पारमाधिका भेदसरे जीवहा सगा यथा न स्यादिन्याशय, पूर्वोक्त परिहार ।

·या ४०] शतपणी चण्डमारुतसहिता। मां विद्धी " त्मादिकमपि नियूदम् । एवं परमार्थतो ब्रह्मा व्यतिरेकेपि काल्पनिकभेदाश्रयणेन व्यवस्थेत्युक्तमिति । अत्र नमः- तत्र तावदन्तःकरणप्रतिविम्याद्यसम्भवस्यान्यत्र प्रति पादनातन्निवन्धनजीवभेददिक्लतिरपि निमूलैव, अथापि वदामः। . स्मारयति एव मिति । तत्रताव दिति 1 आदिपदेनाविद्याप्रतिविम्य गृह्यते । अन्यत्र- वादान्तरे । भय भावः- जीवश्व प्रतिविम्वरूपत्वे जीर अझविभागस्याविद्याधीनतयाऽनादियभङ्गप्रसङ्गः; नु तदधीनत्य न तजन्य त्वम् , किन्तु तद्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियोगित्वम् , प्रयुक्तत्व च न व्या- एक व्यापकर या, तुल्यनाशयो. परस्पराधीनस्वाभायात् , किन्तु अन्यत्वम्, तच नीवब्रह्मविभाग मादिभूतेप्युपपद्यत एव, विभागस्याविद्याव्यतिरेक्युक्त ध्यतिरेकप्रतियोगित्वादिति चेन,- अचारणस्याविद्याधीनत्वाभावप्रसङ्गात् ; न यावरणनिवृत्तिरविद्यानित्यधीना, प्रत्युतावरणस्याविद्यानिभृत्तिप्रतिब-पकत्वाङ्गी- कारादविवानिवृत्तिावरणनिवृत्त्यधीना, विच विभागस्याप्यावर पाधानतया वरणनिवृत्यु सरक्षण एय निवृत्याऽविद्यानिवृत्त्या सहैव विभागनिवृत्युत्पत्तेन विभागनिवृत्तेरविद्यानिवृत्यधीनता, किश तत्कार्यस्य या त कार्यविमोचवतो वा तदधानत्वव्यवहारो दृश्यते, सभा घटो दण्डाधीन सेपको राजाधीनः गुणो गुप्यधीनः इति, सदहिभागात् कप तत्य तादधी-यम् ; किस प्रतिबिम्ब प्रतीत्युपयोगितया लोहादा घर्षणादिसाध्य जलतैलादौ स्वभावसिद्ध च किञ्चिलमण्य तत्पतिविम्योपाधौ दृश्यते, तच्चाविद्याया नास्त्येवेति क्थ मुपाधित्वम् ; ननु श्रुत्या जीवब्रह्मणोर्षियप्रतिविम्यभावप्रतीत्या तदुपाची तादमौलाग्य तदभानेपि वाऽविद्यादे. प्रतिविम्योपाधित्व कहप्पत इतिचेन, प्रतिविम्यस्यानादिसिद्धतया उपाध्यापेक्षणात् , प्रतिबिम्बस्योपाध्यपेक्षा लोके दृष्टेति चेन,- तत्र प्रतिदिनप्रतिभासस्स बिम्बप्रतिविम्बनेदस्य च जन्यतया ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां दर्पणादेः 'धारणत्वकल्पनेपि जन्यत्वविरहात् न प्रह प्रतिधिमे तदपेशा; यदि न प्रतिविम्बे तादपश्यस्य लोके दर्शनादेव मरते ·शानिमुक्तावळी। [वा ४० तथा फल्परसि, तत एर ज-पत्यमपि करत, उन्यम्य कारणसापेशत्वस्थ रोके दर्शनात् , अान्यपि तादपेश्ये प्रक्षणापि सिदभावप्रसङ्ग , ननु ' उपापिना क्रियते भेदरूप' इति श्रुयैय उधिनादेशत्वमुपपायत इति चेत् न, स्वाभाविको जीयबदाभेद चिन्नु विम्यस्त्र प्रतिनिध्यत्वोपाधिमादित्येय मयंपरोपपत्त , तहे दृष्टान्तपन्य स्यात् , तत्र हि सूर्यकादेजलाद्यपाधि निवन्धनत्य प्रतिपाद्यत इति चेन,- जलायनुपादाने दृष्टान्ते निम्नप्रतिविम्म भावो न प्रतीयतेति तदर्थ तदुपन्यासात् , पक्षान्नरेरि दृष्टान्तपन्य समान मेय, 'अपो ६ गच्छनि तिहि सूर्यस्याधिकरणत्व हतीयने, नच सूर्यस्याम फरणत्वमस्ति किन्तु तथा भ्रान्तिरेच, नाह दाणातके सास्ति, अज्ञानायभिन तौर प्रतीते , क्षेत्राप्यत्यत्रापि प्रतिविम्मरूप आत्मा शारीरेषु पर्तत इत्यर्थ , यद्वा यथा सूर्यो जलनिहराया प्रतीयमा स्नगतक्रियादिभेदाशयतया प्रतीयते, तत्वतो न तदाश्रय , एमात्माप्यन्त करणाभिरतया प्रतीयमानम्तद्गतशातृत्वा चाश्रयाया प्रतीयते, न तु तत्वतो ज्ञातृत्वादियभस्तीत्यर्थ , न चाप्रान्त क रणस्य प्रतिविम्योपाधि व प्रतीयते, न होद मभिवतया प्रतीते रजतेपीद त्व भासत इत्युक्त शुत्त प्रतिविम्योपाधित्वम् , "एक" त्यत्रापि निम्नप्रति निम्बत्वमात्र हान्त , जलसङ्कीर्तनस्य प्रयोजन पूर्वरदेव यथा, चन्द्रो जल गततया प्रतीयमानो जलगतैमेदैर्युयते तथात्मात करणाभिन्नतया प्रतीयमान स्तगतभेदैर्युज्यत इत्यर्थ , " रूप रूपमि" त्यापि प्रतिशरीर विम्बात्मनो वृत्तिरेव प्रतिपाद्यते, न तु तत्र प्रतिविम्योपाधि , यद्वा प्रतिरूपयदुपाधिगते दै युज्यत इत्यर्थ , ननु नोवब्रह्मणोरभदस्ताव प्रतिपाद्यते, सयौरसायन निरवद्यत्व च तासर्व निम्नप्रतिनिम्नभाव अविद्यादेपाधितया तस्य प्रति पम्न पातित्वे च सत्ये पोपपद्यत इति चेन्न, तथापि व्यवस्थामाश्योपपादितत्वात्, नच द्विगुणी कृत्य तत्र वृत्यर्थ त कल्पना, आकाशादेस्तथा वृत्यभावस्य वक्ष्यमाण त् , फिञ्चाचाक्षुष स्वान्न प्रतिबिम्पसम्मर , न चाशवदुपपत्ति , आकाशस्य प्रतिदिवासद्ध , अभ्र नक्षत्रादेरेव हि प्रतिनिम्नम् , आकाशप्रतिबिंब यवहारस्तु तत्रैवाकासत्वभ्रमा दुपपन्न , अत एव ह्याकाशम्योपरिदेगस्थत्यव्यवहारा लौकिकानाम् , अथवा आकाशस्यैव प्रतिविमाम्, नचाकामस्याच शुपायम्, अर पि वादिति वाच्यम्,--- नील नभ इति प्रतीते रूपसद्भावात् नच समोपेपि तथानुभाममङ्ग , आलो. , ·मा-१०] मतदाणी चण्डमारतसहिना। कम्पर भूतलादिना दूरेणैर तौल्यामिन्यने , यदा आरोपितनी-विशिस्यैव या प्रतिविम्यन, आरोपितरूपविशिषे चाशुपत करप्यताम् , अन्ययन्यतिरेकाम्या रूपहीनस्यैव वा ऽ धागुपय कल्प्यताम् , सर्वथैर यदमनमल्य गाभगमन प्रतीयते तस्यैव प्रतिविम्यन प्रतीयत इति शिस्यन यानुपरवाभाष , तरपाकाशा नाफाशत्वे नेदानी विदित पम् ! फिच ब्राणम्पदावपि अन्तपहिया प्य वर्तमानस्य कय तत्रैव प्रतिविम्यनम् । न हि जले वर्तमानस्य तौर प्रति विम्बन दृश्यते । दृश्यते ह्याकाशस्येति चेन,~ जलान्त स्थितप्रदेशातिरिकप्रदेश स्यैव तत्र प्रतिविम्बनात्, अत एर हि तत्र नल्य साभनवत्रत्व चोपरम्मते, एतेन द्विगुणीकृत्य वृत्य प्रतिरिकल्पनमिति निरस्तम् , म सानापि प्रदेशान्तरस्यैव प्रतिविम्बनम् , सामाविकरदेशभासिद्धे, औपाधिकोऽस्त्विति चेत् । कोऽय मुपाधि ! अविद्यातदभायाविति चेन,- प्रतियोगितदभावयोरेनासम्भवात् , वृक्षादौ मूलायादेन भेदी वाच्य इति त्वचैवात्त , न चात्राप्यवच्छेदकान्तरात् भेदः, जनस्यापातात् , वयेर जीवनहानाक्रान्त चैतन्यमिदानी नास्तीत्युक्त साथ, किच्चेपाधिपतिरपालनेा निवृत्तनायनरश्मीना प्रतिविम्बज्ञानकारणतया लोकसिद्धत्वात् कथ तदमाचे व्राण प्रतिविम्रसम्भय ,परावृत्त्यधीनसनिकपीभावा देव हि जलस्थस्य न जले प्रतिविम्यदर्शनम् । अयत्वान्न तदपक्षेति चेत् , तर्हि प्रतिविम्बनतीतिकारणामावेपि तामभ्युपगच्छत परमसाहसिकस्य तवोपारिपरि त्यागे कियानिव भार , किश्चैवमावासप्रति रम्यकथा चानुपपन स्यात् , किञ्च प्रतिविम्मदर्शन चैतन्यमेव, तदेव बपाधिसम्बन्धात् भिनतया पश्यतीति चेन्न-कि प्रतिविम्यमुपाधिनिष्टतया पश्यति, उतोपाध्यभिन्नतया । नाय , अविवाभिन्नत्तपा स्मारमान पश्यधैतन्य कथ तनिश्तया पश्येत् , नचा भेदमानमसिद्धमिति वाच्यम् तथा सत्यमानस्य तदभेदाप्रतीत्या व्यावहारिक सत्त्वस्याभावप्रसङ्गात् , ना यथा प्रत्यक्षणस्त्वेन प्रतीयमान एव चद्र अगुळ्य वाभादिवशाद्वित्वप्रतीति तथा ऽ विद्यापाधिवशात्तनिष्ठतया प्रतीयमानस्यापि तदभिनत्यप्रतीतिरविरुदेवेति चेत् । सत्यम् , तत्र हि द्वित्व प्रातिभासियाद्याव हारिकत्याविरुद्धमेय, ब्रह्मणि चाज्ञाननिष्ठत्यमज्ञानाभिन्नत्व चोभय व्यावहारिक मेवेति क्य तयोरसम्भव , न दितीय , स्वनिविपमेदभ्रमजाकत्वारिविरो स्वात्मान ·" ३४६ शासमुक्तावळी । वा-४० कि जीवानामकल्पितेन स्वाभाविकेन रूपेणाविद्याश्रयत्वम्, उत्त तद तिरिक्तेन तस्मिन् कल्पितेन, अथ फल्पिताकारविशिष्टस्वरूपेण? न प्रथमः, ब्रह्माज्ञानवादमसात् । न द्वितीयः, बदाज्ञानवादावतारात् ; जडस्य नित्याज्ञत्वेन तन्निवृत्तेरशक्यत्वप्रसंगाय । जडस्य स्वाज्ञान निवृतिवाञ्छानुपपतेः, जडस्याज्ञानप्रसंगाभावाच्च, अज्ञाननिवृत्तः थात् ; विम्बात् भेदज्ञानेपि प्रतिविम्यादभेदशानमुपपद्यत इति चेन,- पियप्रति विम्पयोरेक्त्वेन तनिरूपितभेदाभेदयोस्रामानसत्ताकयोरेकासम्भवात् ; किन- अविद्योपाधिवशानेदप्रतीतिमात्रेण कथं प्रतिविम्यभायः, तथा सत्यगुळ्यवष्टम्भा- दिना भिन्नतया प्रतीयमाने चन्द्रपि तत्कल्पनाप्रसवात् ; ननु श्रुतियलात्तदगी कार इति पन्न, भुतेस्तत्परत्वासिद्धः, तथाहि- "अतएयचोपमा सूर्यकादिव" दित्याह सूप्रकारः; अन भाष्यम्-"यतो नानाविधेषु स्थानेषु स्थितस्यापि परस्स ब्रह्मणः न तत्प्रयुक्तदीपभाक्त अव एव जलदपणादिप्रतिनिम्मितसूर्यादिवत् परमा स्मा तत्र तत्रावस्थितोपि निदझेप इति शास्त्रेषूपमा क्रियते- " आकाशमेक हि यथा घटादिषु पृथक् भोत् । तथात्मको हानेकस्यो जलाधारेप्विवाशुमान्॥ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकथा बहुधा चैव दृश्यते मलचन्द्रवत्" इति । कि जीवाना मिति । विशेष्यमात्रस्य भोजनान्वयेपि दण्डी भुक्त इति व्यवहारात् स्वरूपेण तदाश्रयत्वेपि जीवस्याज्ञानाश्रयत्वोतिन विरुद्धति भावः । उत तदतिरिक्तने ति । विशेषणमात्रान्वयेपि स्वर्गी धरत इत्यादि व्यवहारादिति भावः । इष्टापत्तिमाशङ्कराह- जडस्ये ति । नित्याष याचदाश्रया- नुगन्धित्वम्, जडस्य यायस्वरूपमशतया तस्मिन् सत्येन तदज्ञाननिवृत्तिरनुपपन्ने त्यर्थः । अज्ञानाश्रय एव तन्निवृत्तिरूपा मुक्तिरवश्य वाच्या, अन्यथा वन्धमोक्षयो वैयधिकरण्यप्रसङ्गादिति भावः । ननु जडस्य यावत्स्वरूपानुबन्ध्यज्ञान ज्ञानाभाव एक, न भावरूपाज्ञानम् , तस्याश्रये विद्यमान एव निवृत्तिरस्त्वि त्यापाइप जडत्वात् स्वज्ञाननिवृत्तिवान्लानुपपत्तेरशाननिवृत्तेरर्यमाणत्वामावात् जडत्वादेवासण्डा. नन्दारभासाप्रसक्तया तदनवभासार्थक्लताशानम्याप्यप्रसत्तत्येन तासमानाधि करणतनिवृत्तरतासिद्धत्याच्याज्ञाननिवृत्तेः पुरुषार्थ वासम्भवान्मोक्षशास्त्रव्याकोप इत्साह- जडत्य स्वाज्ञानेत्या दिग । हेतुद्वयस्यैक्साध्यान्मयेपि द्वितीयहेवी 1 ·" पा-४०] गतपणी चण्डमारुतसहिता। पुरपार्थत्वमपि न म्यात् । नच तृतीयः, तत्र किं स्वकल्पिताकार विशिष्ट वा स्वयमविया तिष्ठेत्, अवियान्तरकल्पिताकारविशिष्टेवार पूर्वप्र भामाश्रयत्वमन्नोन्यायपणं या , स्वकल्पिताकार - विशिष्टम्वरूपलामे मति स्वात्मनाभवर्णनात् । उत्तरत्राप्युक्तचोद्याय तारे भविचान्तरापेक्षायां अन्योन्याश्रय चक्रकानयस्थान्यतमापतेः । किच सर्वनीवभेदकल्पिकाविद्या किमेका, उत प्रतिजीवं मिन्ना पूर्वत्र एकमुक्तावविद्याविनामात् सर्वमुक्तिप्रसगे कथ बद्धमुक्तव्यय- उपदस्य हेतुपरवान वैय्यध्यमिति ध्येयम् । तृतीपि ब्रह्मजागानयादा पूर्णोक्तरतदवस्य एव । अरानस्य व्यासन्यत्तित्याभ्युपगमे च मुत्तिमसारयोरपि तयात्वापत्तिरित्यभिप्रायेणाइ- न च तृतीय इति । विक्रपमुसेन दूपशान्तर माह- तो ति । कि स्वकल्पिताकार स्वयमेर, उत धर्मान्तरम् ! नाय इत्याद पूर्वने ति । द्वितीय आह- अन्योन्ये ति । ननु अविद्या स्वकल्पिताकार विशिष्टमात्मानमाश्रयति चेत् कयमात्माश्रय , फपञ्चान्योन्याभय , आश्रयणस्य चल्पिताकारवैशिष्ट्यापेक्षायामपि स्वरूपे तदनपेक्षणादित्यवाह- स्वकल्पिते ति । पदाचिदप्यज्ञानस्य निराश्रयवानगीकारादिति भावः । अविद्यान्तरकल्पिता कारविशिष्ट अविद्या तिठतीति द्वितीयपक्षे तस्याविद्यान्तरस्य स्वकल्पिताकार विशिष्टे वृत्वङ्गीकारे पूर्वददात्माश्रयान्योन्याश्रयान्यतरापातेनाविद्यान्तरकाल्पता कारविशिष्टाभयत्वे दत्तव्ये तस्याविद्यान्तरस्य पनि ह्याश्रयताकाविद्यापेक्षाया मन्योन्याशय', स्वनियिनिर्वाह्याविद्यान्तरापेक्षाया चकम् , तत्परिजिहीपया अविद्यात्तरापेक्षायामनवस्थापात इत्याह- उत्तरने ति । एवमज्ञानस्य जीयाश्रयत्वे दोषमुक्त्या प्रसादज्ञाने दूपणान्तरमप्याह- किञ्चेति । सर्वमुक्तिप्रसङ्ग इत्यनन्तर अन्ध इत्यव्याहार्यम् । एकमुनावविद्याविनाशात् समुक्तिप्रसङ्गे क्यमन्यस्य घन्ध , अन्यस्यामुक्त वे च प्रत्यक्षसिद्धेऽविद्यास्थि- त्यवश्यम्भावात् कथमेकस्यापि मोक्ष , बद्धमुक्त व्यवस्थेति योजनीयम् । एकभ्य मुत्वात् मा निर्वा स्यात् एरस चदत्वात् सर्वबन्धी कथमन्यस्य ततव ·३४८ शासमुक्तावळी [वा-20 स्था; अन्यस्मामुक्तत्वे त्वविद्यास्थित्यवश्यम्भावात् फथमेकस्यापि मोक्षः । उत्तरत्रापि जीवभेदे स्थिते तन्मूलाविद्याभेदक्लप्तिस्तनिध याच्च जीवभेदपलप्तिरिति परस्परायणम् । नच सत्यो जीपोद स्त्वयेप्यते । नच तदा ससिद्ध्यर्थमविद्याकल्पनमपेक्ष्यते । प्रत्य- क्षादिसिद्धजीवभेदानुसारेण तत्कल्पफाविद्याभेदरलप्ती को विरोध इति चेन्न प्रत्यक्षादिसिद्धस्य जीवभेदस्य अस्मन्मतेन सत्यतायां तन्मूलभूताविधाकल्पनवग्यर्य्यात् । ब्रह्माज्ञानवादेन तु जीवभेदस्य मिथ्यात्वेनैव जीवनयात् तद्भेदक्लप्त विद्याभेदक्लप्त्यनुपपत्तेः । चा स्यात् न तु स्यबस्मेति मास्यार्थः । यद्वा नाध्याहारः कार्यः, किन्तु राई मुक्तिप्रसनस्य व्यवस्थाविरह एक साय:। मारलु व्यवस्थेत्यनाह-अन्यस्ये ति। सदीयबन्धस्येदानी प्रत्यक्षसिद्धत्वात् कथमेकस्यापि गुफवामदेयादेमुक्ततया प्रमाणप्रसिद्धिरित्यर्थः । उत्तरत्रे ति । जीरभेदे निमिते तद्भेदोपपादयतया अविद्याभेदक्लतिः, क्रते चाविद्याभेदे उपाधिभेद उपाधेयभेदस्यावश्यम्तया जीवभेदक्लसिरिति पररपराश्रय इत्यर्थः । ननु त्वन्मत इव जीवभेदनिश्चयस्य नोपाधिभेदनिश्रयाधीनतेत्याशङ्कय, अस्मन्मते जीयभेदस्य सत्यतया उपाध्य नपेक्षत्वान्न जीयभेदज्ञानस्योपाधिभेदज्ञानापेक्षा, स्वमते चाविद्योपाधिकत्वा जीयभेदस्य तज्ज्ञानमुपाधिभेदशानापेचमेज, न हि घटादिभेदशानाभाचे आकाश भेदशान दृष्टमित्यभिप्रायेगाह- न च सत्य इति ।। गत्यन्तराभावात् जीव भेदस्य सत्यस्यामिप्यत इत्याशङ्कय, सत्यविद्याभेदकल्पनमेवानुपपन्न मित्याह-- न च तदे ति । ननु प्रत्यक्षेण श्रुतिस्मृतिभ्या च जीवभेदस्य सिद्धौ स्वाभाविकस्य तस्य भुतिस्मृतिभ्यामेव निरागात् तस्योपाधिकरचे ऽवश्य वाध्ये सति तसिद्धये अविद्याभेदकल्पनमुपपद्यत एव, आकाशादिभेदे तु तथा मानाभावादुपाधिमेदप्रतीत्यैव तनेदप्रतीतिरित्याशकते- प्रत्यक्षादी ति | फि प्रत्यक्षादिसिद्धो नीवभेद अस्मन्मत इव सत्यतयेष्यते, उत ब्रह्माज्ञानमत इस मिथ्यात्वेन, इति विकल्पमभिप्रेस क्रमेण दूषयति-प्रसक्षेति। मिथ्यात्वेने ति । तथा ·या ४०] शतपणी चण्डमारुतसहिता। उभयपक्षोलधिन परमार्थस्य वाऽपरमार्थम्य चा भवदभिमतस्य जीप भेदम्याप्यसिद्धे । किंच-याभिरविद्याभि वा कल्प्यन्ते किं तासा ब्रवाश्रय , उत जीया एव' आये ब्रह्माज्ञानमपरिहार्यम् । द्वितीये भिन्नजीवाश्रयाविद्याभेदसिद्धौ जीवभेद , तसिद्धौ च तदाश्रयाविद्या भेदसिद्धिरिति मिथस्संश्रय । अथ जीवभेदकल्पनार्थ नाविद्यान्तरा पेक्षा, बद्धमुक्तव्यवस्मासिद्धयर्थ कल्पित्ताभिरेवावियाभिर्नीवभेदस्यापि सिद्धिरिति चेन्न,- प्रागुक्तपरस्पराश्रयानतिलघनात् । बीजाकुर न्यायेन तदुल्लघनमिति चेत् किं याभिरविद्याभिर्ये नोवा फल्प्यन्ते तासा तज्जीपाश्रयाणामेव वीजाकुरन्यायमिच्छसि, उत पूर्वपूर्वजी चाश्रयाभिरविद्याभिरुत्तरोतरजीवक्लप्ति । न प्रथम , तत्र वीजाकुर . , अभावेनेत्यर्थ नहि ब्रह्माानवादे व्यावहारिकोपि जीवभेदोऽस्ति, प्रमाण चान्त: करणावच्छिन्नभेदविषयम् , न जीवभेदविषयमिति भाव । नन्वरतु नीवभेदस्म सत्यम् , तथापि न सिद्धान्तिमत इव स्वाभाविकत्यम् , किन्वाकाशादिभेदव दोपाधिनत्वमेवास्तु, अत कथमविद्यानपेक्षा, अथवा जीवभदो मिथ्येवास्तु , अथापि न ब्रह्माज्ञानमत इव मिथ्या, कितु व्यावहारिक इत्याशक्याह-उभयपक्षे ति । स्वाभाविकभेदसत्यस्वमतालधिन औपाधिक्सत्यस्य जावभदस्य मानाभाषा देवासिद्धे , भत एच जीरभेदासिद्धिमतोलडघिनो व्यावहारिक स्य वा जीवभेदस्पा सिद्धरित्यर्थ । यथा चासिद्धिस्तथा वादान्तरे द्रष्टम्यमिति भाष । अपी त्यत प्रास् अथे ति पतितमिति प्रतिभाति । अथवा भवदभिमतस्येत्यस्यापरमार्थस्ये त्यर्थ , परमार्थस्य या अपरमार्थस्यापि वेति योज्यम् । अपिशब्दनैव या वा- दाब्दाथा विवक्षित उत्तरपक्ष एवार- किश्चै ति । अपरिहार्य मिति । तत्र चानुपपत्तिस्तै वेति भाव । द्विनीये भविद्याभदे सति जीवभेद ,तस्मिंश्च सति भिन्नजीयाभयत्वम्, तस्मिश्च सति अविद्याभेद इति चक्रकमभिप्रेत्याह-- द्वितीय इति । अनतरोक्तान्योयाभयपरिहार शङ्कते-अथ जीवे ति । यद्धे ति। इदानी बन्धस्यानुभवात् शुकादिमुक्तेश्र प्रमाणसिद्धत्वात् स्वाभाविकभेदस्य च निषेधादिति भाव चादायुपम यान्याश्रय स्मारयति - प्रागुते ति । - ·३५० शाखस्तावळी। वा. न्यायस्यासम्भवात् । नहि यदकरोत्पादकं यद्वीज तदेव तस्यारम्भ. कम् । नापि द्वितीय, जीमाना भंगुरत्वादिप्रसभेन जीवनित्यत्वाजट स्वादिश्रुतिविरोधात् ; अकृताभ्यागमतविप्रणाशादिप्रसाच । सन्ता नेक्पादविरोध इति चेन्ना- क्षणभगवादस्य दुनिरसनत्वप्रसंगात् । जीवनमणोरत्यन्तवैदेशिफत्वप्रसगाच्च | अ ब्रमण एवं पूर्वपूर्व जीवभावाश्रयाभिरविद्यामिरुत्तरोत्तरजीवभावप्रकल्पनमिति मन्यसे, तदपि दचोचरम् , अविद्याप्रवाहकल्पितजीरमावस्यापि तद्वत्प्रवाहा नादित्वे ध्वरूपतामगप्रसङ्गात् । नच तदिष्टम् , आगोक्षाजीव भावस्य भरत्वाभ्युपगगत । यत्त्वयन्तुपायामविचाया नेतरेतरा श्रयत्वादयो वस्तुदोषा क्षतिमावहन्तीति, तद्ब्रह्माजानवादे दुर्घटत्व पक्षपणेनैष निरस्तम् । एव च सति ब्रह्माजानमादे मुक्तानामज्ञान सद्भावे को विरोध । शुद्धविद्यास्वरूपे तत्र तेजसीच तमस कथ मशुद्धेस्सम्भव इति चेन, अवन्तुभूतायामसम्भवस्यैर त्वया गुणत्व स्वीकारान् । अन्यथा कथ मागुक्तेषु वाधकेषु जीवत्सु जीवाश्रया विधाक्लप्ति । तेन जावाश्रयाविद्यामपि दुर्घटय, सुघटय वा ब्रह्मा श्रयाविद्यामेव । यत्तु मिथस्सश्रयादिपरिहाराय खरूपत एव जीवकल्पिका विद्याना तत्कल्पितजीवाना बानादित्वमस्त्वित्यन्वारूढम्, ताकि मेकैकजीवकल्पिकाविद्या जवाना जीवान्तरदर्शने कारणम् , नना' तदव तस्यारम्भक मिति । तदड्रमेव तद्बीजारम्भकमित्यर्थ भिड्गुरत्वादी तिर आदिशब्देनोत्पत्तिह्यते । वैदेशिकत्वप्रसङ्गा दिति । भेदप्रसङ्गादित्यर्थः । एकस्य ब्रह्मणोऽनन्तै विरभेदानुपपत्तेरिति भाव । जीवभावाश्रयाभि गिति । जीरभावाधीनाभिरित्यर्थ । दत्तोचरत्वमेवोपपादयति- अविद्येति । तद्वदिति ।

·था-४.] शतपणी-चण्डमारुतसहिता । ३५१ पूर्वत्र जीपान्तरदर्शनस्यापि अमरूपत्वात् तयैवानन्तजीवक्तृप्तिरनि चार्या । तथाच जितमेकजीववादेन, लाघवात् ; दोपाणां चाविशिष्ट त्वात् । उत्तरत्र जीवानां परस्परवार्तानभिजत्नप्रसंगेन वादिप्रतिवादि शिन्याचायादिव्यवस्थाभंगः। यत्पुनरुक्तं प्रतिविम्बश्यामतादेरिव नावाशुद्धरपि मिथ्या स्वाज्नाननिवर्सत्यमुपपपत इति; तदप्यसत, अशुद्धिमाशे तत्त दशुद्धिहेतुभूताविद्याख्योपाधिपिगमे च प्रतिविम्यस्थानीयो नीव स्तिष्ठति या, नवाः तिष्ठति चदायियकभेदस्थितेरनिर्मोक्ष. । नचे जीवदित्यर्थः । पूर्वत्रे ति । एमस्प जीवस्य इतरजीचदर्शन हि भमरूपमेव, अतस्तना भावात् सोपि स्वान नीवान्तरवत्तदविद्याकल्पित् इति वाच्यम् , एव जीवान्तरस्यापि जीवान्तरदर्शन भ्रमरूपमिति तटजीवान्तरमाप तद- विद्याकल्पित वाच्यम्, ततश्चानेक्जीयवादे प्रतिस्वानन्यायेन बहुजीववत्पना प्रसद्गात् एकएव जीवः स्थानन्यायेन तकल्पित नीयान्तरमित्यजीकारे लापन- मिति एकशरीरैकजीयवाद एव परमित्यर्थः । अनेकजीववाद एवानानस्य जीवाश्रयत्वाङ्गीमारात् अनेरजीयनिरास अनानस्य जीवाश्रयत्वमपि निरस्त भवतीति भावः । यद्येकनीववादप्यज्ञानस्य जीवाश्रयत्वमत्रानजीवयोरनादि- त्वाच्चान्योन्याश्रयपरिहारचोच्यत, तदानीमपि ब्रह्म जहाज्ञानवादावतार', न्या- सत्यवृत्तित्वे ससारमोक्षयोरपि तथात्वप्रसङ्गः, जीवस्याज्ञानाभयत्वेपि ब्रह्मणोपि ताप्रसङ्ग', निम्नप्रतिबियोधमन्यवस्थानुपपत्ति', प्रतिविम्यस्योपाध्याश्रयत्वानुप- पत्तिरित्यादिसाभारणदूषणान्यनुसन्धेयानि । नन्वनेकजीवयादेपि न प्रतिजीव बहु- जीवक्लतिः, एका विद्याल्पित जीवस्याविद्यान्तरकल्पितजीचप्रतिभातोपपत्तरिति चेन,- तदविद्याकल्पितत्वाभाचे तत्प्रतिभासानुपपत्ते , अन्यथा शुक्तिरजतस्यापि साधारण वासद्गात् । ननु शुक्तिरजतपजीवान्तरमपि परोभत एव ज्ञायत इति न दोष इति चेत् ? किं तत्परोक्षजानम् ? किं वृत्तिः, उत तदुपलक्षितचैतन्यम् , उत तद्विशिष्टम् । नाद्यः, वृत्ते. जडत्वात् , न द्वितीय., तस्यापरोक्षत्वात् । उक्तदोषाभ्यामेव न तृतीयोपि । वृत्तिप्रतिविम्मितजीरचैतन्य तदिति चेत, कि ·३५२ शागमुक्तावळी। वा.४० जीवस्य स्वरूपाच्छितिरेच मोक्षः स्यादित्यवैदिकगतायतारः । मुखा रगना प्रतिविम्यमिय अभागना जीतस्तिष्ठत्तति चेत् ? किं प्रतिबिंब स्यात्मा मुखम् तथा सति सत्यमिथ्यैक्यादिप्रसंगात् । अत एव दान्तिकमपि निरस्तम् । किश्च यस्य यपुरुषार्थरूपो दोपः स्वनिष्ठतया प्रतिमासते तस्य तदुच्छेदापेक्षा स्यात् , कि विग्यस्थानान स्वात्मनेव स्वगताशुद्धिं पश्यत्ति ब्राम, उत प्रतिबिम्बस्थानीयेन जीवात्मना, उतान्येन फेनचिदात्मना, अथान्य एव कश्चित्पुरुषस्थानीयः पश्यतीति ! न प्रथमः, ब्रह्माज्ञानवादप्रसमात् । न द्वितीयः, स्वाशुद्धिनिवृत्तेः प्रति- निम्नवत्स्वानाशाविनाभावेन तदुच्छेदापेक्षाविरहप्रसनात् । । तशातृत्वं तज्ज्ञानरूपत्वम् , उत तज्जानाभयत्वम् ? आये कथ जीवस्य जाया न्तरज्ञानम् , जीवप्रतिविरस्यैव तशातृत्वात् । विषप्रतियिषधर्मव्यवस्थाया- स्त्वयैव कल्पनात् । दितीयेपि न जीवस्य जीवान्तरज्ञातृत्वसिद्धिः, बिम्बस्य प्रतिविम्बाश्रयत्वासिद्धेः । मुसात्मने ति : पिंपमुसात्मनेत्यर्थः । सत्यमिध्यैक्यादि प्रसद्गा दिति । यथाच प्रतिबिम्बस्य मिथ्यात्वे तन्मते वाच्य तथोपपादित प्राक् । प्रतिविम्वना वियनाश: स्यात् इत्यादिशन्देन विवक्षितम् । किञ्चाशुद्धिनिरासश्च तत्साधनानुष्ठानादेव, नान्यथा अनणादिविधानवैग्या पत्तेः, तदनुष्ठान च तफलभूताशुद्धिनिवृत्तीच्छा विना नोपपद्यते, तदिच्छा याथ त्वन्मते असम्भवात् नाशुध्युच्छेदोपपत्तिरित्याह फिचे ति । बिम्ब स्थानीयेने ति | लोकसिद्धमुखादियिम्बस्थानीयेनेत्यर्थः । प्रतिविम्बस्था नीयेने ति । लोक सिद्धमुखादिबिम्नस्थानीयेनेत्यर्थः । प्रतिविम्यव दिति । मुखादिप्रसिद्धप्रतिविम्बस्थले श्यामतादिनिवृत्तेः प्रतिविम्बनिवृत्त्यधिनामावदि- सर्थः । किञ्च कि ब्रसजीपयोर्विम्पप्रतिविम्बभावो मुख्यः, उतामुख्यः !

·चा-१.] मतपणी-चण्टमारनमहिता। ३५३ मुख्य विम्बप्रतिबिम्बभावविवक्षायां च द्वयोरपि कल्पयोमुसादिय दोपप्रतिभामापारत्यायोगाच, तदेवाचेतनत्वात् । न तृतीय चनुयों, अमम्मवादनम्युपगमाघ । किञ्च जीवकल्पनान्पो अमः किमवियायाः, उत जीवम्पय, अथ ब्रह्मणः । नाय , अचेतनत्वात् तम्याः। न द्वितीय, प्रगविषयतयैव स्वसिद्धी प्रमोदयात्प्रामस्वरूपा सम्ममेन निराश्रयामोदयासम्भवात् । स्वममाश्रयतया पूर्वमेवा रमसद्भावे त्वात्माश्रयः । स्वकल्पकत्वन शुक्तिरजतादिपु न चिदृष्टमिति विरद्रोपलम्गनापः । , कल्प्यफल्पनाया: भाये यदीभगत यवस्थामा आसिद्धिरित्यभिप्रेत्य दिनीय दूषयति- मुग्न्ये ति। द्वयो रिति । रहाणो दोपप्रतिभासाभयत्वे जीवस्य दोपप्रतिभासाश्रयत्ये चेत्यर्थ । आदिशब्देन प्रतिमुगपरिग्रह । तदेये ति । बाशुपस्यैव प्रतिविम्योपपादनात् तस्य च जावान्मुध्यत्रिभ्यप्रतिविम्वभावाङ्गीकारे जीवत्रहाणोरचेतनत्यप्रसस इत्यर्थ । प्रितिनिभाष सिद्ध प्रतिक्विगतायुद्धे श्यामतादरिय मिध्यात्य स्यात् , तदेव न मम्भवति, प्रतिषिप्रतिभासस्यैयासम् नवादित्याह- किञ्चे ति । न द्वितीय इति। जीवस्य मिथ्यात्वाद्रमविषयतयेच सात्मलाभाद्रमोदयात् पार जीवस्वरूपासम्मोन जीवाभयनयाभिमतस्य प्राकालीनजीयमनाश्रित्योत्परम योगादित्यर्थ । यद्यपि स्योत्पत्तिकारे जीवाश्रयान भ्रमत्य सम्भवत्येव, तथापि भ्रमात् प्राक् जीयागिद्धौ तस्य भ्रमाश्रयत्वमेवानुपपन्नम् , ज्ञातुरेव तदाभयत्यात् , भातुश्च जानकारणविशषत्वात् , कारणस्य च पूर्ववृत्तित्वावश्यम्भावादिति भावः । स्वभ्रमाश्रयतये ति । स्वस्यैर स्वभ्रमाश्रयत्वात् भ्रमात् प्राक् स्वस्याभाये च भ्रमाश्रयत्वायोगात् भ्रमात् प्रागेव स्वसद्भाव इत्यर्प । आत्माश्रय इति । भ्रमात् प्राकालीनेन जोवेन भ्रमकाले स्वसिद्धर्वा यत्वादिति भाव. | विरुद्धोप लम्भनाध इति । क्यस्य साफल्पकत्वस्यैवोपालम्भादिति भाव । नच युक्ति रजतादे सारस्पतत्व जइत्यादेव, नतु कल्प्यादिति वाच्यम्,- जीवस्यापि कल यतादेस जदप्तया कल्पकलायोगात् । ननु जीवभाव एन कल्यः, नतु, ·३५४ श्रुतिपिराधक्ष्य सष्टात् शान्तरमाह-तदभाव सी। भारतरमत हि बदामो शासमुक्तायकी। [चा ४० न तृतीयः, ब्रह्माज्ञानवादप्रसजादेव । यत्पुनरुक्तम्- जीवात्मना मपि वस्तुतो ब्रह्माव्यतिरेकाजीवेनात्मनेति ब्रह्मणो जीवतादाल्या नुसन्धानं युक्तमितिः तदप्यसारम् , जीवानुसन्धानस्य कल्पि तत्वे ब्रह्माज्ञानवादावतारात् । अकल्लितत्वे सध्यदूरापक्रमण प्रसङ्गात । अनुभयात्मत्वे स्वनुसन्धानासिद्धरेव ब्रह्मणो बहु भवनसङ्कल्परूपेक्षणतत्पूर्वकविचित्रसृष्टिजीवात्मत्वानुसन्धानतत्पूर्व - नामरूपव्याकरणादिवदनादिसमस्तव्यापारनिरोधेन समन्वयाविरोध- लक्षणोक्तसमस्तार्थविलयप्रसन्नात् । अत एव भास्करोऽस्तमितः, ब्रह्मणो जीवतादात्म्यानुसन्धाने स्यात्मनो दु खाद्यनुसन्धानस्य दुर्वारत्वात् ; तदभावे बहुभवनसङ्कल्पानुपपत्तेरिति । जीवस्वरूपमिति चेत् ? तरिक स्वरूपस्थैव कल्पकत्व ब्रवीपि? तर्हि ब्रह्मण एन भ्रान्तिदुर्निवारा । चिंबप्रतिबिंबभेदेन च भ्रान्तितदभायव्यवस्था दुरुपपादेत्यु- तम् । ब्रह्माज्ञानवादप्रसंगा दिति । भ्रमसमानाश्रयत्वादज्ञानस्येति भावः । कल्पितत्व इति । कल्पितविषयत्व इत्यर्थः । अकल्पितत्व इति । अकल्पित विषयत्वे, परमार्थविषयत्व इत्यर्थः । सयूध्ये ति । त्वत्सयूध्येन माध्यमिकेन त्वत्परिग्रहो न स्यादित्यर्थः । स एव तस्य चिराभिलषिस इति भावः । सध्य सीन इति पाठे अपसिद्धान्त इत्यर्थः । अनुभवात्मकत्व इति । सत्यमिथ्या विलक्षणविषयत्वे निरुपाख्यत्यमेव विषयस्य स्पादित्यर्थः । ब्रह्मण इत्यादि । जीमभावस्य निरुपाख्यत्यै सति बहुमानस्यापि तात्यात्तत्सकल्पतत्पूर्वकजग- सृष्टिजीवात्मत्वानुम-धानपूर्वकानुप्रवेशानुसन्धानतःपूर्वकनामरूपव्याकरणादीना - मंसिद्धौ ब्रह्मणो जगत्कारणत्वप्रतिपादकशारीरकप्रथमाध्यायस्य तदविरोधप्रति पादकद्वितीयाध्यायस्य च उच्छेद एव स्यादित्यर्थः । एव मृषायादिमते जीवा स्मभावानुसन्धान नोपपद्यत इत्युक्तम् । तामेवानुपपत्ति प्रसगात् भारकरमतेप्यति दिशति- अत एवे ति । वक्ष्यमाणयुत्तरित्यर्थः । इदं च दूपण मृषाचादिमतेप्य नुसन्धेयम् । तादात्म्यानुगन्धानमेव मा भूदित्याशक्य ' अनेन चौयने 'ति .

·-१०] शतपणी-चण्डमारुतसहिता। यादवप्रकाशमते तु प्रतिसर्गदशायां सन्मात्रपरिशेषस्य ब्रह्मगश्चिद चिदीश्वरसृष्टयनुरूपसङ्कल्पप्रसङ्गो न सम्भवतीति विशेप. 1 प्राचीन फल्पान्ते भविष्यत्सृष्टिसङ्कल्प इति चेन्न;- तथात्वे प्रमाणा भावात् । प्रतिसर्गमनन्तरसङ्कल्पश्रुतेबाधकाभावाच । अतो यावद्रमणः परस्परं च जीवानामत्यन्तभेद' पारमार्थिको नाही क्रियते न तावज्जीवेश्वरबद्धमुक्तादिव्यवस्थासिद्धिरिति । . . दुभयनं सत्योपाधिभिनजीवभाव एव, शरीरदारीरिभावानगीकारात् , अधिष्ठान- नगीकाराच । चिद्रूपेण बहुभवनसम्भवात् यादयमते दूषणान्तरमप्याह दिवे ति । सन्मात्रपरिशेपस्ये ति । सन्मात्र परिशिष्ट यस्मिन् तत्सन्मानपरि पम् , सत्-चिदचिदीश्वरसमुदायात्मकम् , अा अन्यपदार्थः । प्रतिसर्गसम- न्तरे ति । 'सदेव सोम्येदमग्र आसी'दिति सन्मानात्मकत्वात्मक प्रलय प्रतिपाद्य, तदैवते ' ति सन्मात्रस्यैव बहुभननसकल्पप्रतिपादनेनार्थात् सकरपस्य प्रलया न्तयंसिद्धरित्यर्थ.। नीवब्रह्मणारभेदो न केवल जीवतादात्म्यानुसन्धानानुप दक एव, किन्तु प्रमाणसिद्धव्यवस्थामसकोपीति प्रसगादभेदेपि दूषणमाह त इति । अत. दुःसाद्यनुसन्धानस्य दुरित्वादेयेत्यर्य. । इति श्रीवाधूलकुलतिलक श्रीनिवासाचार्यपादसेवासमधिगतपरावरतत्त्वयाथात्म्येन तदेकदेवतेन तच्चरणपरिचरणपरायणेन तत्प्रसादसन्ध महाचार्यापरनामधेयेन रामानुजदासेन विरचिताया दातदूषणीव्याख्याया चण्डमास्ताख्याया जीयाज्ञानमदो नाम चत्वारिंशः सान्धः ।

·शास्त्रमुक्तावळी ।
वि.
जीयाजागविभागादीश्वरचिदचिद्विभागक्लप्तिरभूत् ।'
इति कल्पयता जीवः कारणमीशस्तु सत्कार्यम् ।।
तेनाद्वैतवादिनां पारम्पर्यवैपरीत्यक्लप्तिः पापण्डपदपयवसान
भूमिरिति परित्यजन्ति सन्तः ।
इति शतपण्यां जीवाज्ञानभङ्गः
चत्वारिंशो वादः।
VIDYA
SN