·No text on this page.

·- ACADEMY OF SANSKRIT RE: MELKOTE-671438 तैचरीय- औरणोपनि । गंगाविष्णु श्रीस, टीम् प्रेस. मालिक- कल्याण बर्व ARCH ACADEMY OFS. MEL. SEGERARY Acc No Data KM क १८५१० ·:: मुद्रक और प्रकाशक- मङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास मालिक-" लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर" स्टीम्-प्रेस, कल्याण-बंबई. सन् १९६७ के आक्ट २५के अनुसार रजिष्टरी सब हक प्रकाशकने अपने आधीन रखा है. 21363

·21383
6.119
ACADEMY OF SANSKRIT KESEMULA
MELKOTE-671431
ACADEMY OF Atrisi. LE SEARCH
MEL ***
RY
2138.3
Date billig

·No text on this page.

·॥ श्रीः ।। आरणोपनिषत् । । - - श्रीगणेशाय नमः । श्रीमरम्वत्यै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ।। हरिः ॐ ॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्यमा नभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गतु- टुवा सन्तभिः । न्यशेम देव हिनं यदायुः । म्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । म्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । म्वन्तिनम्तायो अरिष्टनेमिः । बम्ति नो बृह- म्पतिर्दधातु । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। ॥ हरिः ॐ ॥ भद्रं कणभिः शृगुयाम देवाः । भद्रं पश्यमाक्षभिर्यजत्राः । न्थिरैरङ्गैरम्बुष्टुवासम्तनूभिः । व्यशेम देवहि यदायुः । म्वस्ति न इन्द्र। वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नम्तायो औरष्टनेमिः । म्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । आफ्मापामपः सर्वाः । अस्मादम्मादितो मुतः ॥ १ ॥ सूर्यश्च । सहसंचरकरण । वाय्वश्वारश्मिपतयः । मारीच्यात्मानो अद्रुहः । देवी वनमूवरीः । पुत्रवन्वायं मे सुत । महानानी- महामानाः ।महसोमहसम्बः । देवीः पर्जन्यपूर्वरीः । पुत्रवत्वार्य मे सुत ॥२॥ अपाश्नुप्णिमपारक्षः । अपाश्र्नुप्णिमपारघम् । अत्रामपंचावनि । अदिवारि- तोहित । वनं देवीरजीताश्च । भुवनं देवमूरीः । आदित्यानदितिदेवीम् । निनोर्ध्वमुदीषत । शिवानः शर्तमाभवन्तु । दिव्या आप ओषधयः । सुमृडीका सरस्वनि । माते व्यामसंदृशि ॥ ३ ।। अमुतः सुतोषधया द्वे च ।। ॥ १॥ स्मृतः प्रत्यक्षमतिह्यम् । अनुमानश्चतुष्टयम् । एतरादित्यमण्डलम् । hel - ·४ - - - आरणोपनिषत् । संवरवविधास्यते । सूर्योमरीचिमार्दने । सर्वम्मा वनादधि । तस्याः पाकवि- शेषेण । स्मृतं कालविशेषणम् । नदीव प्रभवात्काचित् । अक्षय्यात्म्पन्दते यथा ॥ १॥ तान्नयाभिसमायन्ति । सोरुः सती न निवर्तते ॥ एवं नानास मुत्थानाः । कालाः संवत्सर श्रिताः । अणुशन महाश्च। सर्वसमवयंत्रितम। सतः सर्वैः समाविष्टः । उरुः सन्ननिवर्तत । अधिसंवत्सर विद्यात् । तंदवलन णे ॥ २ ॥ अणुभिश्च महद्भिश्च । समारूढः प्रदृश्यते । संवत्सरः प्रत्यक्षेण ! नाधिसत्वः प्रदृश्यते। पटविक्तिधः पिङ्गः । एतरुणलक्षणम् । यत्रैनंदुपदृश्यते। सह तत्र नीर्यंत ! एक • हिशिनानामुग्वे । कुलननदलक्षणम् ॥ ३ ॥ उभयतः सप्तन्द्रियाणि । जल्पितंत्वव दिह्यत । शुक्लकृष्ण संवत्सरस्य । दक्षिणवा- मयोः पार्श्वयोः । तस्यैषा भवति। शुक्रतैअन्यद्यजतं तअन्यन् । विषुरूप अहनीद्यौ- रिवामि। विवाहिमाया अवसि स्वधावः। भद्रात' पृथंनिहरातिरास्त्विति' । नात्र भुवनम् । नपूपानपावः। नादिन्यः संवत्सर एवप्रत्यक्षण प्रियतमं विद्यात् । एत- द्वैसंवत्सरस्य प्रियतम पम् ! बोम्यमहानव पन्म्यमानो भवति । इदं पुण्यं कुरु- प्वेति । तमाहरणं दद्यात् ॥ ४ ॥ यथालक्षण तुलाणं भुवनश्सन च।। २।। साकं जाना मप्रर्धमाहुरकजम् । पहुँचमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामशः । स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः । को न मर्या अमि'- थितः । सखा सग्वायमत्रवीन् । जहाको अम्मदीपते । यन्तित्याजसखिविदर सखोयम् । न तस्य॑ वाच्यपिभागो अस्ति । यदी शृणात्यलक. शृणोति ॥१॥ न हिप्रवेदसुकृतस्यपन्यामिति' । ऋतुनानुद्यमानः । विननादामिर्धा वः । पष्टिश्च त्रिशकावल्गाः। शुकृष्णौ च पाष्टिको । सारागवस्त्रैजरदक्षः । वस. - -- ·आरणोपनिषत् । -- -- - - नावसुभिः मह । मंवत्सरस्य मवितुः । प्रेषकृत्प्रथमः म्मनः । अमूनादयतन्य- न्यान् ॥ २ ॥ अमृ श्वपरिरभंतः । एता वाचः प्रयुज्यन्ते । यौनदुपरश्यते । ग्नवविजानीयात् । प्रमाणकालपर्यय । विशेषणं तु वक्ष्यामः । ऋतूनांत निबाधत । शुलवामा रुद्रगणः । प्रीष्मणावर्तते महानिजहन्पृथिवारसी ॥३॥ ज्योतिषां प्रतिरव्यनसः । विश्वरूपाणि' वामामि | आदित्यानां निबोधत । मंवत्सरीणं कर्मफलम । वर्षाभिददतामह । अदुःखा दुःखचाव । नया- पात इव दृश्यत । शतिनाव्यथयन्निव । रुरुर्दक्षइव दृश्यते ।हादयतेन्वतश्चैव । शाम्यतश्चास्पचक्षुषी । या वै प्रजाश्यन्ते । संवन्मरानाभ्रश्यन्ते । याः प्रति तिष्ठन्ति । संवत्सरेताः प्रति तिष्ठन्ति । वर्याभ्य इत्यथः ॥ ४ ॥ शृणो- त्यन्यांत्सर्वामव पटूच ॥३॥ अभिदुःखोत्थितम्यैव । विप्रसन्मकनीनिक । आ- कंचानणं नास्ति । ऋभूणां' तन्निबोधत । कनकाभानि वासारसि । अहतानि निबोधत । अनमभीतमृज्मीत । अहंवो जीवनप्रदः । एता वाचः प्रयुज्यन्ते । शरबत्रोपदृश्यते ॥ १ ॥ अभिमन्वन्तोमिन्नन्तइव । वातवन्तामणाः । अमुना जेतुमिपुमुम्वमिव । मन्नद्धाः सह ददृशेह । अपध्वम्तैर्वस्विक्जरिव । विशिखासः कपर्दिनः । अक्रुद्धम्य योत्स्यमानम्य । क्रुद्धम्येव लोहिनी । हेमत- मधुषी विद्यान् । अक्ष्णयोः क्षिपणोरिव ॥ २ ॥ दुर्भिक्षं देवलोकेषु । मनूनामुकं गृहे । एता वाचः प्रवदन्तीः वैद्युतो यान्ति शैक्षिरीः। ता अमिः पर्वमाना अन्वैश्त । इह जीविकामपरिपश्यन् । तम्यैषा भवति । इहवम्वत- पसः । मझतः मूर्यत्वचः । शर्मसप्रथा आवृण ॥ ३ ॥ दृश्यत इवाण ॥४॥ अतिताम्राणि वासासि । अष्टिवैत्रिशतन्निचाविश्वेदेवा विग्रहरन्तिाअग्निजिता - ·- आरणोपनिषत् । असश्चत । नैव देवो न मर्त्यः । न राजा वरुणो विभुः । नाग्निर्नेन्द्रो न पवमानः । मातकच न विद्यते । दिव्यस्यैका धनुरानिः । पृथिव्यामरा श्रिता॥१॥तम्येन्द्रो वम्रिरूपेण । धनुर्ध्यामच्छिनत्स्वयम् । तदिन्द्रधनुरित्यज्यन्न । अभ्रवर्णषु चर्भत । एतदेव शंयोबोहम्पत्यस्य । एतदुद्रस्य धनुः । रुद्रन्य त्वेव धनुरानिः । शिर उत्पेिष । स प्रत्रभिवन् । तस्माद्यः स प्रवग्या यनेन यजते । रुद्रम्य सशिरः प्रतिं दधाति । नैनरुद्र आरुको भवति । य एवं वेद ।। २ ।। श्रिना यर्जन त्रीणि च ॥ ५ ॥ अत्यु क्षोतिरश्चान् । शिशिरः प्रदृश्यत । नवरूपन्नवामा सि । न चक्षुः प्रतिदृश्यते । अन्यान्यं नु महिस्मृतः । सततद्देवलक्षणम् । लोहिताक्षिणशारशीणिः । सूर्यम्य - दयनं प्रति ! त्वंकरोपिन्यंजलिकां त्वंकरोपि निजानुकाम् ॥१॥ निजानुकाने न्यनलिका । अमी वाचमुपासतामिति । तम्मै सर्वऋतो नमन्ते । मर्यादा- करत्वात्पुरोधाम । ब्राह्मणआप्नोति । य एवं वद । स खलु संवत्सर एतैः सेनानीभिः सह । इन्द्राय सर्वान्कामा भिवहति । सद्रःसः । तस्यपा भवति ॥२॥ अवद्रासोअशुमतीमतिष्ठन् । इयानः कृष्णो दशभिः सहस्रः । आर्तमिन्द्रः शच्याधमन्तम् । उपस्तुहितं नृमणामर्थद्रामिति । एतयैवेन्द्रः सलावृक्यांसह । असुरान्परिवृश्चति । पृथिव्यशुमती । तामन्वस्थितः संवत्सगं दिवं च। नैवंविदुषाचार्यान्तेवासिनौ । अन्योन्यम्मै द्रुह्याताम् । योद्रुह्यति । भ्रश्यतस्वर्गालोकान् । इत्युतुमण्डलानि । सूर्यमण्डलान्याख्या- यिकाः । अत ऊर्ध्वसनिर्वचनाः ॥ ३ ॥ निजानुकां भवति द्रुह्यातां पञ्च च॥ ६ ॥ आरोगांभ्राजः पटरः पतङ्गः। म्वर्णरोज्योतिपिमान्विभा- -- ·। । - । आरणोपनिषत् । मः । ते अम्मै सर्वे दिवातपन्ति । ऊर्जदुहाना अनपम्फुरेन्न इनि । कश्य पोष्टमः । म महामे। न जहानि । तम्यैपा भवति । यत्नशिल्प कश्यपराधना- वन । इन्द्रियावत्पुष्कलं चित्रभानु । यम्मित्सूर्या अर्पिताः मतसाकम् ॥ १ ॥ नस्मिन्नाजानमधिविश्रयममिति। ते अस्मै सर्वे कश्यपाज्यातिलभन्त। तान्सामः कश्यपादधिनिर्धमति । भ्रम्ताकर्मकृदिवैवम । प्राणो जीवानान्द्रियजीवानि । सप्तशोर्पण्याः प्राणाः । माईन्याचायाः । अपश्यममतान्मा सूर्यानिनि । पञ्चकर्णी वात्स्यायनः । सप्रकर्णश्च प्लाक्षिः ॥२॥ आनुविक एवनी कश्यप इति। उभौ वेदयिते । नहि शेकुमिव महामं गन्तुम् । अपश्यमहमतत्सूर्यमण्डलं परिवर्तमानम् । गार्ग्यः प्राणत्रातः। गछन्तमहामेरुम् । एक चाजहतम् । भ्राज- पटरपतङ्गानिहने । तिष्ठन्नातपन्ति । तस्मादिहतत्रितपाः ।। ३ ।। भमुत्रेतरे । तम्मादिहातत्रिंतपाः। तेमिषाभवति । सप्रसूर्यादिवमनुप्रविष्टाः । तानन्वेति पथिमिदक्षिणावान् । ते अस्मै सर्वे घृतातपन्ति । ऊर्ज दुहाना अनपस्फुरन्त इति । सप्तत्विजः सूर्याइत्याचार्याः । वेषामेषा भवति । सप्रदिशोनाना- सूर्याः ॥ ४॥ सप्र होतार ऋत्विजः । देवा आदित्या ये सप्ततिभिः सोमाभी- रक्षंण इति । तदप्याम्नायः । दिग्भ्राजक्रतुनकरोति। एतयैवावृतासहस्रपुर्य- ताया इतिवैशंपायनः । तस्यैषा भवति । यद्यावं इन्द्रते शतश्शतं भूमीः । उत स्युः । न त्वं वानिल्सहन । मूर्याः ॥ ॥ अनु न जातमष्टरोदसी इति । नानालिङ्गत्वाहतूनां नानासूर्यत्वम् । अष्टौ तु व्यवसिता इति । सूर्यमण्डला- न्यष्टोत ऊर्वम् । तेमिषाभवति । चित्रं देवानामुदंगादनीकम् । चक्षुमित्रस्य वरुणस्यामः । आप्राद्यावापृथिवीअन्तरिक्षम् । सूर्यआत्माजगतस्तस्थुषश्चेति॥६॥ ।

·- आरणोपनिषत् । साकं प्लाक्षिम्तप्–ितपानानासूर्याः सूर्या नवच ।। ७ ॥ कदमभ्रनि'वेशते काय र संवन्सग मिथः । काहः कयं देवरात्री । कमासा ऋतवः श्रिताः। अर्धमासा मुहर्ताः । निमेषास्त्रुटिभिः सह । कम आपो निविशन्त । यदीता यांतिमप्रति । काला अप्सु निविशन्ते । आपः मर्ये नमा- हिताः ।। १ ।। अभ्राण्यपः प्रपद्यन्ते । विद्युत्सूर्यसमाहिता । अनवणेईमभमी। इयं चासी व रोदसी । कि स्विदत्रान्तराभूतम् । येनेमे विधृत उभे । विष्णुनाविधृतभूमी । इतिवत्सस्यवेदना । इरावती धेनुमतीहिभूतम् । सूयवसिनीमर्नुष दशम्य॑ ।।२।। व्यष्टभाद्रोदसीविष्णवेते । दार्थपृथिर्वामाभ तामयुम्वः । किंतद्विष्णार्बलमाहुः । कार्मिः किंपरायणम् । एको यद्धारय- देवः । रेजती रोदसी उभे । वाताद्विष्णाबलमाहः । अक्षराहीप्रिरुच्यते । त्रिपदाद्धारयहवः । यद्विष्णोरकमुत्तमम् ॥३॥ अग्नयो वायवश्चैव । एतदम्य परायणम् । पृच्छामित्वा परमृत्युम् । अवमै मध्यमं चतुं ! लोकंचपुण्यपापानाम्। एतपन्छामिसंप्रति अमुमोदःपरंमृत्युमा पत्रानंतुमयम्। अग्निरेवावमोमृत्युः । चन्द्रमाश्चतुरुच्यने ।। ५ ।। अन्ना भागाः परं मृत्युम् । पापाःसंयनि सर्वदः । आभागाम्त्वव संयन्ति । यत्र पुण्यकृतो जनाः। ततो मध्यममायन्ति । चतुमग्निं च संप्रति । पृच्छामित्वा पापकृतः । यत्र यातयतेयमः । त्वन्नस्तद्ब्रह्मन्प्र- ब्रूहि । यदिवेत्थासतागृहान् ॥ ५॥ कश्यपादुदिताः सूर्याः । पापान्निनन्ति सर्वदा । रोदस्योरन्तर्देशेषु । तत्रन्यस्यन्तवासवैः । ते शरीराः प्रपद्यन्ते । यथा पुण्यस्य कर्मणः । अपाण्यपादकेशासः । तत्र ते योनिजाजनाः । मृत्वापुनर्मू- त्युमापद्यन्ते । अद्यमानाः स्वकर्माभः ॥६॥ आशातिकाः क्रिमय इव । तनः पूयंतेवासवैः । अपैत मृत्युं जयति । य एवंवेद। सखल्वेवविबाह्मणः । दीधे- -- ·- आरणोपनिषत् । श्रनमाभवति । कश्यपस्यानि थिःसिद्धर्गमनःसिद्धार्गमनः । नम्यवाभवति । आयम्मित्मप्रामवाः । गेहन्तिपूर्ध्यामहः ॥ ७ ॥ ऋषिहदीर्घश्रुत्तमः । इंद्रम्य घौ अनि रिति । कश्यपः पश्यको भवति । यत्सर्व परिपश्यतीति सा- म्यात् । अथाग्नष्टपुरुषम्य । तम्यया भवनि । अग्ने नय सुपा राय अम्मान् । विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यम्मर्जुहुराणमेनः । भूयिष्ठां ते नम उनि विधमेति ।। ८ ।। ममाहिनादशम्य उनममुच्यते गृहांम्वकर्मभिः पूर्वा- म्हहाने ।। ८ ॥ अग्निश्च जानवंदाश्च । सहाजा अजिराप्रभुः। वैश्वानरो नया- पा । पङ्किराधाश्चसप्तमः । रिसदाटीनाम् । एतेष्टौवसवःक्षिता इति । यथर्वेवाचिर्वणविशेपाः । नीलार्चश्व पीतकार्चिश्चेति । अथ वायोरेकादश पुरुषम्यैकादशस्त्रीकस्य । प्रभ्राजमानाव्यवदाताः ।।१॥ याश्चवामुकिवैद्युताः। रजताः परुषाः श्यामाः। कपिलातिलोहिताः । ऊर्ध्वाअवतन्ताश्च। वैद्युतइत्य- कादश । नैनं वैद्युतीहिनम्ति। य एवं वेद । स होवाच व्यास: पाराः। विद्यु- द्वधमेवाई मृत्युमैच्छामिति ।नत्वकामरहन्ति॥२॥य एवं वेद । अथ गन्धर्वगणाः। म्वानभ्राट् । अंधारिभारिः।हम्नःमुहम्तः। कृशानुर्विश्वावमुःा मूर्धन्वात्सूर्यवर्चाः। कृतिीरत्येकादशगन्धर्वगणाः । देवाश्च महादेवाः । रश्मयश्च देवागरगिरः।।२।। नैनं गरोहिनम्ति । य एवंवंद । गौरी मिमाय मलिलानितभती । एकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी । अष्टापली नवपदी बभूवुषी । सहस्राक्षरा परमे व्योम- निनि । वाचो विशेषणम् । अथनिगद व्याख्याताः। ताननुक्रमिष्यामः । वरा- हवम्वतपमः ॥ ४ ॥ विद्युन्महसो धूपयः । श्वापयो गृहमेधश्चित्यते । ये चमे शिमिविद्विपः । पर्जन्याः समपृथिवीमभिवर्षन्ति । दृष्टि भिरिति । एतयैव - ·। - -- १० आरणोपनिषत् । विभक्तिविपरीताः । सप्रभिर्वातैरुदीरिताः । अमुलोकानभिवर्षन्ति । नाम- षाभवति । समानमेतदुर्दकम् ॥ ५ ॥ उच्चैत्यवचाहभिः। भूमि पर्जन्यानि- न्वन्ति। दिवं जिन्वंत्यनय इति । यदक्षरंभूतकृतं । विश्वेदेवा उपासते । महाप- मस्य गोप्तारम् । जमदग्निमकुर्वत । जमदग्निरायायते । छन्दो भिश्चतुनरः राज्ञः सोमस्य तृप्रासः ॥ ६॥ ब्रह्मणा वीर्यावता। शिवा नः प्रदिशा दियः । तच्छं योरावृणीमहे । गातुं यज्ञाय । गातुं यज्ञप॑तये । देवीः स्वस्तिरस्तु नः । स्वस्तिर्मानुषभ्यः । उध्वैजिगातुभेषजम् । शन्नोअस्तुद्विपदे। शंचतुमदे । मोम- पा ३ असोमपा ३ इति निगदव्याख्याताः ।। ७ ॥ व्यवदाताहतिगरगिरम्त - पसउदकं तृप्रासश्चतुष्पदएकंच ॥ ९ ॥ सहस्रवृदियं भूमिः । परंव्योमसह- स्रवृत । अश्विनाभुज्यू नासत्या । विश्वस्य जगतस्पती । जाया भूमिः पनि. व्योम । मिथुन ता अतुर्यथुः। पुत्रो बृहस्पती रुद्रः । सरमाइतिस्त्रीपुमम् । शुक्र वामन्यद्यजतंामन्यत् । विपुरूपेअहनीद्यौरिवस्थः ॥ १॥ विश्वाहिमाया. वथः स्वधावन्तौ । भद्रावां पूपणाविहरातिरन्तु । वासात्यो चित्रौ जगतो निधान । द्यावाभूमीचरथःसश्सर्खायौ । तावश्विनारासश्विाहवमे। शुभस्पती आगतसूर्यां सहत्युग्रोभुज्युमश्विनोदमधे । रयिन्न कश्चिन्ममृवांऽअवाहाः । तमूहथुभिरात्मन्वतीभिः । अंतरिक्षघुद्भिरपादकाभिः ।। २ ॥ तिस्रः क्षप स्त्रिराति ब्रजद्भिः। नासत्याभुज्युमुहथुः पतङ्गैः । समुद्रस्य धन्वन्नाईस्यपारे । त्रिभी स्थै': शतपद्भिः पईश्वैः । सवितारं वितन्वन्तम्। अनुबध्नातिशांवरः । आपपूरुषंबरश्चैव । सविता रेपसभिवत् । त्यः सुतृप्रविदित्वैव । बहुसामगिरं वंशी ॥ ३ ॥ अन्वेतितुप्रोक्रियान्तम् । आयसूयात्सोम॑तृप्सुषु । ससंग्रामम्त- मोद्योत्योतः । वाचो गाः पिपातितत् । सतद्गाभिस्तवात्येत्यन्ये । रक्षसनन्वि- ·-- आरणोपनिषत् । ११ ताश्चये । अन्वतिपारवृत्यास्तः । एवमनी म्यो अश्विना । ने पने युधियाः। अहरहर्गमैदधार्थ ।। ४ । नयरितो वत्सावहागडे । पृथिव्याअहः । दिनो रात्रिः। नाअविमृष्टौ । दंपती एव भवतः । नयरिती वत्सी । अनिश्चादित्यच रात्रर्वत्सः । श्वेतआदिन्यः । अहोग्निः ॥ ५॥ ताम्राअरुणः । ना अविमृष्टौ । दंपती एव भवतः । तरितौवन्सी । वृत्रश्चंवैगुतश्च । भनेव॒त्रः । वैशुन मादित्यस्य । ता अविमृष्टौ । दंपतीएवभवन: । नयाँरनावत्सौ॥६॥ उष्मा चनाहारश्च । वृत्रम्याप्मा । वैद्युतम्य नाहारः । ती तावत्र प्रतिपयते । मया रात्रीगर्भिणी पुत्रण संवसति । तम्यावाएतदुल्त्रणम् । यद्रात्रौ'रश्मयः । यथा गोभिण्याउल्बर्णम् । एवमतम्या उल्बम । प्रजयिष्णुः प्रजया च पशुभिश्न भवति। यएवंवेद । एतमुद्यन्तमपियन्तंचेनि । आदिन्यः पुण्यम्य वत्सः । अथपत्रि त्रांगिरसः ॥७॥ स्थापोर्दकाभिर्वशीदधाचे अग्निम्तयारतौ वत्मौ भवति चत्वा- रिच ॥ १० ॥ पवित्रवन्तः परिवाजमार्सने । पितैपांप्रत्नो अभिरक्षतिव्रतम् । महासमुद्रं वरुणस्तिरोदधे । धीराइच्छेकुरणवारभम्। पवित्र ते विततं ब्रह्म- णस्पते । प्रमुर्गात्राणि पवेषि विश्वतः । अप्रितनुर्न तदामो अश्नुते । भृताम इद्वहंतम्तमात्संशत ! ब्रह्मा देवानां । असत: मद्यततक्षुः ॥ १॥ ऋषयः समा- त्रिश्च यत् । सर्वे त्रया अगस्त्यश्च । नक्षत्रः शंकृतावसन् ।अर्थसवितुः श्यावा- श्वस्यावर्तिकामस्य । अर्मा य ऋक्षा निहितास उच्चा । नक्तं ददृशेकुइचिहि- क्युः । अदब्धानि वरुणम्य व्रतानि' । विचाकशचंद्रमानक्षेत्रमति । तत्सवितु- वरेण्यम । भगोदेवस्यधीमहि ॥ २ ॥ धियो यो नःप्रचोदयात् । तत्सवितुर्वृणी महे । वयं देवस्य भोजनम् । श्रेष्ठ सर्वधातमम् । तुरंभगस्यधीमहि । अपागूहुत सवितातृभीन । म दिवा अन्धमः । नक्तं तान्य ·१२ आरणोपनिषत् । - भवं दृशे । अमध्यस्थना संभविष्यामः । नाम नामैव नाम में ॥३॥ *संकं पुमा यस्मि । स्थावरीम्म्यथ जङ्गमः । यज्ञ यक्षि यष्टाह न । मयां भूतान्ययक्षत । पशवो मर्म भूतानि । अनुबंध्यान्म्यहं विभुः । स्त्रियः सतीः । ता उभेपु म आहः । पश्यदक्षण्वान्नाविचतदन्धः । कवियः पुत्रः स इमाचिकेन ॥ ५ ॥ यस्ताविजानात्सवितुः पितासन् । अन्धो मणिमीव- न्दत् । तमनङ्गलिगवैयन् । अग्रीवः प्रत्यमुंचत् । तमजिहाअसश्चत । ऊर्च- मूलमवाकछारखं वृक्षं यो वद मंति। न स जातुजनश्रहध्यान । मृत्युमामा- रयादि ति । हमिन् मदितं गीतम् ।। ५ ।। वीणापगवलासितम । मृतं जीव च याकचित् । अङ्गानि स्नेव विद्धितत् । अतृप्य : स्तृप्यध्यायत् । अम्मा- जाताम मिथूचरन् । पुत्रोनित्या वैदेहः । अचतायश्च चतनः । सतमाणिर्म- विन्दत । मानगुलिरावयन् । सोग्रीवः प्रत्यमुञ्चत् ॥ ६॥ सोजिह्वो अस- श्रत । नतमृपि विदित्वा नगरं प्रविशन् । यादि प्रविशन् । मिथौ चरित्वा प्रविशन । तत्संभवम्यत्रतम ! आतमन्नेरथतिष्ठ ! एकश्चिमकयोजनम् । एक- चक्रमेकधुरम् । वातघ्राजिगति विभा । न रि-याते' न व्यथत॥ ७ ॥नास्याक्षा यातुसर्जति । यच्छ्रुतावाहिता : श्राग्नेः । रथे युक्त्वाधितिष्ठति । एक्या च दशभिश्च म्वभूते । द्वाभ्यामिष्टये वि ५ शत्या च । तिमृभिश्च वहस त्रि:- शता च । नियुद्भिवायविहताविमुंच ।। ८ ।। ततक्षु/माहनाममेचिकेतगीत प्रत्यमुचद्वयथेत सप्त च ।। ११॥ आतनुप्व प्रतनुप्व । उद्धमाधमसंधम । आदि- त्य चन्द्रवर्णानाम् । गर्भमाधेहि यः पुमान् । इतःसिक्त * सूर्यगतम् । चन्द्र- मस रसंकृधि । वारादंजनयाग्रेऽग्निम् । य एको रुद्र उच्यते । असंख्याताःसंह- स्राणि । स्मर्यते न च दृश्यते ॥१॥एवमेतं निबोधत । आमन्तैरिन्द्रहरिभिः ।

·- - । आरणोपनिषत् । पाहि मयूरीमभिः । मान्वाचिनियमुरिनपाशिनः । दधन्वंत्र ना इंहि । मामन्तैरिन्द्रहरिभिः । यामि मयूररामभिः । मा मा कचिनियरिनपाशिनः । निधन्ववना ३ इंमि। अणुभिश्च महादिश्च ॥२॥ निघृष्टरसमायुतैः।कालैहरित्वमा- पन्नैः । इन्द्रायाहिमहर्मयुक । अग्निर्विभ्राप्टिक्सनः । वायुश्वनासकट्ठकः । संवत्सराविपूर्वणः । नित्याम्तेनुचरास्तव । सुब्रह्मण्यो रसुब्रह्मण्योर मुब्रह्मण्योम इन्द्रागन्छ हरिवआगन्छ मेधातियः । मषवृषणभ्यमन ।। ३ ॥ गौराक्क. दिन्नहल्याय जार । काशिकब्राह्मण गानम अवार्ण । अणायां इहागनाः । वर्म वः पृथिविभितः । अष्टौ दिग्वासमोऽप्रयः । अनिश्च जातवदश्चित्यने । ताम्रा- श्रीन्नाम्ररथाः । ताम्रवर्णास्तथामिताः । दण्डहस्ताः वादग्दनः । इनो रुद्राः परां गताः ।। ४ । उक्त स्थानं प्रमाणं च पुर इन। बृहम्पनि सविना । विश्वम्पैरिहार्गताम् । रथेनादकवर्मना । असुपाइति तद्वयाः । उक्तविषावा. मामि च । कालावयवानामिनः प्रतीज्या । वासात्याइन्याश्विनाः । कान्वार- शब्दकरोतीति । वासिष्ठौ रौहिणी मीमारसांचक्र । तस्यैषामवति । वा अवविद्युदिति । ब्राण उदरणमसि । ब्रह्माष उदारणमास । ब्रह्मण आम्तरण- मास । ब्रह्मणउपस्तरणमसि ॥५॥ दृश्यते च मन परांगताश्चक्रेषट्च।।१२।। असं मत गाभण्यः || २|| अष्टयानीमष्टपुत्राम् । अष्टपत्नीमिमां महीम् । अहं वेद न म मृत्युः । न चामृत्युरघाहरन् । अष्टयान्यष्टपुत्रम् । अष्टपदिद- मन्तरिक्षम् । अहं वेद न मेमृत्युः । न चामृत्युरघाहरन् । अष्टयोनीमष्टपुत्राम्। अपनीममूदिवम।।१।। अहं वेद न में मृत्युः । नचामृत्युरघाईरन्। मुत्रामाण महीमपु .। अदितिद्यौरदितिरन्तरिक्षम । अदितिमाता स पिना सपुत्रः । विश्व' देवा अदितिः पञ्चजनाः । अदितिर्जातमादितिर्जनित्वम् । अष्टौ पुत्रासो ·. JR- IFESEARCH "RARY । ACADEM ME, १४ - आरणोपनिषत् । अदितेः । यजातास्तन्वः परि । देवांऽउपत्सप्तभिः ॥ २॥ परा माताण्ड- कास्यन् । मभिः पुत्रैरदितिः । उपप्रैऍव्युयुगं । प्रजायैमृत्यवे तन् । परामा- ताण्डमाभरदिति' । ताननुक्रमिप्यामः। भित्रश्चवरुणश्च । धाताचार्यमा । अ शश्चभगंश्च । इन्द्रश्र विवस्वा श्चत्यत । हिरण्यगर्भोह मःशुचिपन् । ब्रह्मजज्ञानं तदित्पदामिति' । गर्भः प्राजापत्यः । अधपः समपुरुष: ।। ३ ।। अमंदिर साभग्न चत्वारि' च ॥ १३ ॥ यथास्थानं गर्भिण्यः ॥ छ । योसंत- पन्नुनि' । स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायोदेति' । मामेप्रजाया मार्पशूनाम् । मामम॑प्राणानादायोदगाः । असौ योऽस्तमति' । स सर्वेषां भूतानां प्राणाना- दायास्तमेति' । मामप्रजायामार्पशूनाम् । माममाणानादायास्तंगाः । असाय आपूर्यति । स सर्वेषां भूतानां' प्राणैरापूर्यति ।। १ ।। मामजायामार्पशूनाम् । माममाणैरापरिष्ठाः । असौ योपक्षीयति । स सर्वषां भूतानां' प्राण रपनीयति । मा प्रजायामापशूनाम् । मामम॑प्राणैरपक्षेष्ठाः। अमूनि नक्षत्राणि । सर्वेषां भूतानीप्राणैरपप्रसन्ति चोपैन्ति च । मामप्रजायामार्पशूनाम् । माममप्राणैरपप्रसृपत मान्मृपन ।। २ । इम मासाश्चार्द्धमासाश्च । सर्वेषां भूतानांप्राणरप्रसपैतिचात्सर्पन्तिच । मामेप्रजायामापशूनाम् । माममप्राणैरपं प्रमृपत मोन्म॒पत । इम ऋतवः । सर्वेषां भूतानीप्राणैरपप्रसन्तिचोत्सपैन्ति च । मामेप्रजायामापशूनाम् । मामम॑प्राणैरप॑प्रसृपत मोत्सृपत । अयश्सव. त्सरः । सवैषां भूतानांप्राणैरपप्रसर्पति चोपति च ॥३॥ मामेप्रजा यामार्पशूनाम् । माममप्राणैरप्रसृप मोत्सृप । इदमहः । सवैषां भूतानीप्राणैरपंप्रसर्पतिचोत्सपैतिच । मामेप्रजायामापशूनां । माममप्राणैरपं प्रसृप मोत्सृप । इयxरात्रिः । सर्वेषां भूतानीप्राणैरपप्रसर्पति चोत्सर्पति च ! . - ·I PHOTOnwer स iary i "HEL :" pur regate कर रा T St Esbe या rain Ma MamaERVew.ladamay.nar imageILM Miakaine "ai.i.WAPMANyay gta हो. Pintere-PA A PRATI, JHANT TEAM mypornwarya ilapalporner ममताम नम: । ॐ भूर्भुवः स्वः । एनडी मिथुन मानसिक ॥ ५ ॥ २ ॥ चौमृद्धचे ॥ १४ ॥ नाम नक्षत्राणीमे मामा व मनाया ॥ छ । प्राधिकार पुरुषम्य । म्वतेजसा भानि। म्वत- सा भानि। । मता सत्या- 2 मिन ने स्वतेजैसा भानि । नादि स्थाने स्वतजमा भानि ! विश्वषी देवानाम् । अनि म्वतर्जमा भानि । संनत्मरस्य सवितुः । आदित्यस्य म्याने स्वने जसा भानि । * भूर्भुवः स्वः । रश्मयांवो मिधुन् मानो मिथुन रीझम।।१।। महिलामा स्थाने स्वत जसा भानिषट् चावल्यमस्वतजसाभानि । भ्राजस्य स्थाने स्वतजसा भानि । पटरस्य स्थाने म्वतेजसा भानि । स्वतेजसा भानि । स्वर्णरस्य म्यानेस्वतेजसाभानि । योनितीनलम्बन्ध नेत्यनेमामानि । विभासस्यस्थाने । ॐ भूर्भुवः स्वः । आपो वो निथुन मानोमिथुन रीडम् ॥१॥ आरोगम्य दश।।१६ जाणार क. रुद्राणा' स्थान स्वतजैसा भानि । व्यव. कले स्वतेजसा भानि । म साने स्वतसाभानिन - स्वतेजसाभानि र स्थान मनि । वामानाने स्वतेजसा भानि ! कपि- बना नया स्वतेजसा भानि । चिनियाने स्वm 5-MARAT MH-e JHANT M गुम "स Eenavagranuary ance Jaatv Ramuk HAR ·१६ आरणोपनिषत् । तेजसाभानि । ऊ नारुद्राणाश्स्थानेस्वतेजसाभानि ॥१॥ अवपन्तताना रुद्राणास्थाने स्वतेजसाभानि । वैद्युतानाररुद्राणास्थाने स्वतेजसाभानि । प्रभ्राजमानीना रुद्राणीनारस्थानेस्वतेजसाभानि । व्यवदातीनारुद्राणीना। स्थानंस्वतेजसाभानि । वासुकिवैद्युतीना रुद्राणीना स्थाने स्वतजैसाभानि । रजवानान्द्राणीनाथानेस्वतेजसाभानि । पयाणा द्राणीना थाने स्व- तेजसाभानि । श्यामानारुद्राणीनारस्थानस्वतजैसाभानि। कपिलाना कद्रा- गीनारस्थानेस्वतेजसाभानि। अतिलोहिताना रुद्राणीनाशस्थानेस्वतंजसाभानि! ऊर्ध्वानाभद्राणीनाम्थाने स्वतेजसाभानि । अवपतन्तीना भद्राणीनारम्था- नस्वतेजसाभानि । वैद्युतीनाररुद्राणीना स्थानेस्वतेजसाभानि । ॐ भूर्भुवः स्वः । रूपाणिवोमिथुनंमानोमिथुन रीढम् ॥ २ ॥ ऊर्ध्वानाभद्राणाश्म्याने स्वेतजसा भान्यतिलोहितीनाररुद्राणीनारस्थाने स्वतेजसा भानि पंचे च ।। १७ ।। अथाग्नेरष्टपुम्यस्य । अग्नेः पूर्वदिश्यस्य म्थाने स्वतेजसा भानि ! जातवेदस उपदिश्यस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । सहाजसोदक्षिणदिश्यम्यस्थाने स्ववेजेसा भानि । अजिराप्रभव उपदिश्यम्यस्थाने स्वतजसा भानि । वैश्वान- रस्यापरदिश्यस्यस्थाने, स्वतेजसा भानि । नर्यापसउपदिश्यस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । पंक्तिराधस उददिश्यस्यस्थान स्वतेजसा भानि । विसर्पिण उपदि- श्यस्पस्थाने स्वतेजसा भानि । ॐ भूर्भुवःस्वः । दिशोवोमिथुनं मानो मिथुन' रीगुम् ।। १ । स्वरेकं च ॥ १८ ।। एतद्रश्मय आपोरूपाणि दिशःपंच । दक्षिणपूर्वस्यां दिशिविसपीनरकः । तस्मान्नः परिपाहि । दक्षिणापरस्यां दिश्यविसपीनरकः । तस्मान्नः परिपाहि । उत्तरपूर्वस्यां दिशिविर्षादी नरकः । वस्मानः परिपाहि । उत्तरापरस्यां दिश्यविषादी नरकः । तस्मान्नः परिपाहि ।

·- -- आरणोपनिषत् । आयम्मित्सप्रवासवाइंद्रियाणि शतक्रतवित्येते ॥१॥ दक्षिणपूर्वस्यान ॥१९॥ इन्द्रघोषावो वसुभिः पुरस्तादुर्पदधताम । मनोजवसो वः पितृभिदक्षिणत उपदधताम् । प्रचना वो नद्रः पश्चादुर्पदधताम् । विश्वकर्मा व अति उपदधताम् । त्वष्टा वो रूपैरपरिष्टादुपदधताम् । संझानं वः प॑श्रादिति । आदित्य सर्वोमिः पृथिव्याम । वायुरन्तरिक्ष । सूर्यों दिवि । चन्द्रमा दिनु । नक्षत्राणि स्वलोके । एवायव । एवायग्ने । एवाहि वायो । गवाहीन्द्र । एवाहि पूषन । एवाहि देवाः ।। १॥ दिक्षु सप्त च ॥ २० ॥ आपमापामपःमीः । अस्मादस्मादितोमुतः । निर्धायु सूर्यः । सहसंचस्करर्धिया । वाय्ववार- शिमपर्नयः। मरीच्यात्मानो अनुहः । देवीमुंवनमूर्वगः । पुत्रवत्वायमेमुन । जहानाम्नीमहामानाः । महसोमहसम्वः ॥ १ ॥ देवी पर्जन्यमूवरीः । पुत्रव- त्वार्यमसुत ! अपाश्रुष्णिमपारक्षः। अपाश्रुष्णिमपारघम्। अपांघ्रामपंचावति । अपदेारितोहित । वनं देवीरजीताश्च । भुवनं देवसूरीः । आदित्यानदिति देवीम् । योनिनोर्ध्वमुदीपत ॥ २॥ भद्रंकर्णभिः शृणुयामदेवाः । भद्रंपश्ये- माक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगैस्तुष्टुवारसस्तनूमिः । व्यशेम देवहितं यदायुः । म्वस्तिन इन्द्रोवृद्धश्रवाः । स्वम्तिनःपूषा विश्ववेदाः । स्वस्तिनस्ताक्ष्योअरिष्ट- नेमिः । स्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु । केतवोमणासश्च । ऋषयो वातरशनाः । प्रतिष्ठा शतधाहि।समाहितासो सहनधायसम् । शिवा नः शंतमाभवंतु । दिव्या आप मोक्यः । सुमृडीका सरस्वति ।मा ते व्योमसंदृशि ॥ ३ ॥ स्वरुदीर्षत वातग्शनाः षट् च ॥ २१॥ योपां पुष्पं वेद । पुष्पगुमान्भवति । चन्द्रमावाअपांपुप्पम् । पुष्यवान्मजावान्पशुमान्भवति । यएवंवदं । योपामायतनंवद । आयतनवान्ध- ·- १८ आरणोपनिषत् । वति । अग्निर्वा अपामायतनम् । आयतनवान्भवति। यग्निरायतनंवेद॑ ।। १ ।। मायतनवान्भवति । आपोवाअग्नेरायतनम् । आयतनवान्भवति । यएवंवेद । बोपामायतनंवेद । आयतनवान्भवति । वायुर्वाअपामायतनम् । आयतनवान भवति । योवायोरायतनवेद । आयतनवान्भवति ॥ २ ॥ आपोवैवायोरा- यतनं । आयतनवान्भवति । यएवंवेद। योपामायतनवेद । आयतनवान्भवति । असौवैतपन्नपामायतनम् । आयतनवान्भवति । योमुष्य तर्पत आयतन वेद । आयतनवान्भवति । आपोवा अमुष्य तर्पत आयतनम् ॥ ३॥ आयत- नवान्भवति । य एवं वेदं । योपामायतनं वेद । आयनवान्भवति । चन्द्रमा वा अपामायतनम् । आयतनवान्भवति । यश्चन्द्रमस आयतनं वेद । आयत नवान्भवति । आपोवै चन्द्रमस आयतनम् । आयतनवान्भवति ॥ ४ ॥ एवं वेद । योपामायतनं वेद । आयतनवान्भवति । नक्षत्राणि वा अपामाय- तनम् । आयतनवान्भवति । यो नक्षत्राणामायतनं वेद । आयतनवान्भवति । आपो वै नक्षत्राणामायतनम् । आयतनवान्भवति । य एवं वेद ॥५॥यो- ऽपामायतनं वेद । आयतनवान्भवति । पर्जन्यो वा अपामायतनम् । आयत- नवान्भवति । यः पर्जन्यस्यायतनं वेद । आयतनवान्भवति । आपो वै पर्ज'- न्यस्यायतनम् । आयतनवान्भवति । य एवं वेद । योपामायतनं वेद ॥६॥ मायतनवान्भवति । संवत्सरो वा अपामायतनम् । आयतनवान्भवति । य: संवत्सरस्यायतनं वेद । आयतनवान्भवति । आपोवैसंवत्सरस्यायतनम् । आयतनवान्भवति । य एवं वेद । योप्सु नावं प्रतिष्ठितां वेद । प्रत्येवति' धति ॥ ७ ॥ इमे वै लोका अप्सु प्रात 'ष्ठिताः । तदेषाभ्यनुक्ता । अपारस. मुदयर सन् । सूर्ये' शुक्रसमा तम् । अपारसस्य यो रसः । तं वा गृहाम्यु- ·- . । आरणोपनिषत् । १९ सममिति' । इमे व लोका अपार रसः । तेमुमिन्नादित्ये समा ताः । जानु- दुघ्नीमुनरवेदी स्वात्वा । अपां परयित्वागुल्पन्नम् ॥ ८ पुष्करपणः पुकार- दण्डैः पुष्करैश्वसरम्तीर्य । तम्मिन्विहायसे । अग्निं प्रणीयोपसमाधाय । ब्रह्मा- बादेनावदन्ति । मानणीतेयमग्निश्चीयत' । साप्रणीतेयमप्यु ह्मयं चीयते । असौ भुवनेप्यनाहितानिरेताः । तममित एता अबीष्टका उपदधाति । अग्नि- होत्रे दर्शपूर्णमासयो': । पशुबंधे चातुर्मास्येषु ॥ ९ ॥ अथो' आहुः । सर्वेषु यन्ननुप्विति । एनर्द्धम्मवा आहुः शाण्डिलाः । कमग्निं चिनुत । सत्रिय- माने चिन्वानः । संवत्सरं प्रत्यक्षेण । कमग्निं चिनुते । सावित्रमानं चि- न्वानः । अमुमादित्यं प्रत्यक्षेण । कमानं चिनुते ॥ १० ॥ नाचिकेतमाम चिन्वानः । प्राणान्प्रत्यक्षेण । कमग्निं चिनुने । चातुर्थोत्रियमग्निं चिन्वा- नः । ब्रह्मप्रत्यक्षेण । कमग्निं चिनुते । वैश्वमृजमग्निं चिन्वानः । शरीर प्रत्यक्षण । कमनि चिनुते । उपार वाक्यमाशुमग्निं चिन्वानः ॥ ११ ॥ इमान्लो यो । कमग्नि चिनुते । इममारुमकेतुकमग्निं चिन्वानइति । य एवासौ । इतवातपात । तमिति' । येग्निमि¥यावेद । मिथुन- वान्भवति । आपो वा अग्नर्मिथूयाः । मिथुनवान्भवति । य एवं वेद ॥१२॥ वेद भवत्यायतनं भवति । य एवं वेद वेदतिष्ठतिगुल्फदन्नं मानुस योजना- दित्यं प्रत्यक्षेण कमग्निं चिनुत उपानुवाक्यमाशुमग्निं चिन्वानो मिथ्यामि'- थुनवान्भवत्येकंच ॥ २२ ।। पुष्पमग्निर्वायुरसौद माना त्राणि पर्जन्यः मंत्रत्सरम्तिष्ठति यो'सुनावमा संत्रिय संवत्सर सावित्रममुनाचिकेतं चातु)त्रियं ब्रह्मवैश्वसृजरकारी भूपानुवाक्यमिमालोकानिमारुण- केतुकमान चिन्वानो य एवासौ ॥ ७॥ आपो वाइदमासन्मत्सलिलमेव ।

·- २० आरणोपनिषः। सप्रजापतिरेकः पुष्करपणे समभवन् । तस्यांतर्मनसिकामः समवर्तत । इद सृजेयमिति । तस्माद्यत्युषो मनसाभिगच्छति । तद्वाचा वदति । तत्कर्मणा करोति । तदेषाभ्यनूता । कामस्तदने समवर्तताधि' । मनसो रेतः प्रथम यदासीत् ॥ १ ॥ मता बंधुमसतिनिरविन्दन् । हृदि प्रतीप्या कवयो' मनी- षति । उपनं तदुपैनमति । यत्कामो भवति । य एवं वेद । म तपातप्यन ! सतप॑स्तत्वा । शरीरमधूनुत । तस्य यन्मा-समासीत् । ततोरुणाः केतवो वान- रशना ऋषय उदतिष्ठन् ॥ २ ॥ ये नखाः । ते वैखानसाः। ये वालाः । ते वालखिल्याः । यो रसः । सोपम् । अंतरतः कृमै भूतंर संर्पन्तम् । तम- प्रवीत् । मम वै त्वङ्मा सा । समभूत् ॥ ३ ॥ नेत्यब्रवीत् । पूर्वमेवाह मिहासमिति । तत्पुरुषम्य पुरुषत्वम् ।। स सहस्रशर्षािपुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपान् । भृत्वादतिष्ठान् । तमब्रवीत् । त्वं वै पूर्व'५ समभः । त्वमिदं पूर्वः कुरुप्वेति । स इन आदायापः ॥ ४ ॥ अंजलिना पुरस्तादुपार्दधात् । एवागवति । ततं आदित्य उदतिष्ठन् । सा प्राची दिक् । अथारुणः केतु- दक्षिणत उपार्दधात् । एवाह्यग्न इति । ततो वा अग्निरुदतिष्ठन् । सा दक्षिणा दिक । अथारुणः केतुः पश्चाद्पादधात् । एवाहि वायो इति ॥ ५ ॥ ततो' वायुरुदतिष्ठन् । सा प्रतीची दिक् । अर्थारुणः केतुरुत्तरत उपादधात् । एवा हीन्द्रत । ततो वा इन्द्र उदतिष्ठन् । सोदीची दिक् । अर्थारुणः केतुर्मध्यर- पार्दधान् । एवाहि पून्निीत । ततो वै पूषो दतिष्ठन् । सेयं दिक् ॥ ६ ॥ अारुणः केतुरुपरिष्टादुपादधात् । एवाहि देवा इति' ।। ततेादेवमनुष्याः पितरः । गंधर्वाप्सरसचोदतिष्ठन् । सो; दिक् । या विषो' विपरीपतन । ताभ्योऽसुरा रा स पिशाचाश्चोदतिष्ठन् तस्मात्ते पराभवन् । विगुड्भ्यो हि ते - - - ·आरणोपनिषत् । समभवन् । तदेषाभ्यनूता ॥७॥ आपो ह यहतीर्गर्भमायम् । दक्षं दधाना जनयंती म्वयंभुम् । ततइमेध्यम॒ज्यन्त सर्गाः ॥ अद्भयो वा इदर समभूम्। तम्मादिनः सर्व ब्रह्म म्वयंन्विति । तस्मादिदर सर्व शिथिलमिवाध्रुवमिवा- भवत् | तन् । आत्मनात्मानं विधाय । तदेवानुप्राविशन् । तबे- षाभ्यता ॥ ८॥ विधार्य लोकान्विधार्य भूतानि । विधाय सर्वाः प्रदिशा दिशश्च । प्रजापतिः प्रथमजा अवम्य । आत्मनात्मानमनिसंविवशेति' । सर्व- मेवदाप्त्वा । सर्वमवध्य । तदेवानुप्रविशति । य एवं वेद ॥९॥ आसी'- दतिष्ठन्मभूदपो वायो इति स्यं दिगभ्यनृताभ्यनृत्ताहौ च ॥ २३ ॥ चतु- टय्य आपो' गृह्णाति । चत्वारि वा अपाररूपाणि । मेघो विद्युत् । स्तन- यिष्टिः । तान्येवावरंधे । आतपतिवा गृह्माति । ताः पुरस्तादुर्पदधाति । एना वे ब्रह्मवर्चस्या आपः। मुखतएव ब्रह्मवर्चसमंवरुन्धे । तस्मान्मुखतो ब्रह्मवर्चसित्तरः ॥ १ ॥ ध्यागाति ।ता दक्षिणत उपदधाति । एता वै वेज- स्विनीरापः । तेज एवास्य दाक्षिणतो दधाति । तस्मादक्षिणोहस्तेिजस्वितरः । स्थावरा गुहाति । वाः पश्चादुपदधाति । प्रविष्ठितावै स्थावराः । पश्चादेव प्रति तिष्ठति । वहतीहानि ॥ २ ॥ ता उत्तरत उपदधाति । आजैसा वा एता वहतीरिवोद्गतीरिव आकृर्जतीरिव धावतीः। ओजएवास्योत्तरतो दधाति । तम्माÉत्तरोधै ओजाम्वनरः । संभागृहाति । तामध्य उपदधाति । इयं के संभार्याः । अस्यामेव प्रतितिष्ठति । पल्वल्या गृहाति। वा उपरिष्टादुपार्दधाति ॥ ३ ॥ असौ वै पल्वल्याः। अमुप्यामेव प्रति तिष्ठति । दिक्षपदधाति । दि- क्षुवाआपः । अन्नं वा आपः । अभ्यो वा अन्नं जायने । यदवाभ्यान्नं जायते । तदवकंधे । तं वा एतमरणाः कतवो वातरशना ऋषयोऽचि. - ·आरणोपनिषत् । न्वन् । तमासकेतुकः । तदेषाभ्यनूका । केतवो अरुणासश्च । ऋषयो वार्तरशनाः । प्रतिष्ठाशतर्धा हि । समाहितासो सहस्रधार्यस- मिति' । शतश्चैिव सहस्रशश्च प्रति' तिष्ठति । य एतमग्निं चिनुते । य उ चै. नमेवं वेद ॥ ४ ॥ ब्रह्मवर्चसितरो वहतीZशाति ता उपरिष्टादुपार्दधात्या- रुणकेतुकोष्टौ च ॥ २४ ॥ जानुदनीमुत्तरवेदी खात्वा । अपां पूरयति । अपार सर्वत्वार्य । पुष्करपर्णरुक्मं पुरुषमित्युपदधाति । तपो वै पुष्करवर्णम् । सत्यर रुक्मः । अमृतं पुरुषः । एतावद्वावास्ति । यावदेतत् । यावदेवास्ति ॥ १॥ तदवरंधे । कर्ममुपदधाति । अपामेवमेधमवरंधे । अथोस्वर्गस्य लोक- स्य समष्टयै । आपमापामपः सर्वाः । अस्मादस्मादिता मुतः । अग्निवायुश्च सूर्यश्च । सहसं चस्करार्द्धया इति । वाय्वश्वारश्मिपतयः । लोकं घृणच्छिद्रं प्रूण ॥ २॥ यास्तिस्रः परमजाः । इंद्रघोषावो वसुभिरेवा वेति । पंचचिर्तयउप- दधाति । पाङ्कोग्निः । यावानेवाग्निः । तं चिनुते । लोकपृणयाद्वितीयामुपदधाति। पंचपदा वै विराट् । तस्या वा इयं पादः । अंतरिक्षंपादः । द्यौः पादः। दिशः पाः। परारंजाःपादः । विराज्यवप्रति तिष्ठति । यएतमानिचिनुत । य उं चै- नमेवंवद ॥ ३ ॥ अस्तिपृणांतरिक्षं पादः षट् ॥ २५ ॥ अग्निं प्रणीयोपस- माधार्य । तमभित एता अबीष्टका उपदधाति । अग्रिहोत्रे दर्शपूर्णमासयोः । पशुबंधे चातुर्मास्येषु । अथोआहुः । सर्वेषु यज्ञऋतुष्विति' । अर्थह स्माहारुणः स्वायंभुवः । सावित्रः सर्वोमिरित्यन गं मन्यामहे । नानावा एतेषांवीणि। कमामिं चिनुते ॥ १ ॥ सत्रियमानि चिन्वानः । कमाग्निं चिनुते । सावित्र- मानि चिन्वानः । कमाग्निं चिनुत । नाचिकतमग्निं चिन्वानः। कमनिं चिनुते। चातुहोत्रियमग्निं चिन्वानः। कमग्निं चिनुते । वैश्वसृजमग्निं चिन्वानः । कमान ·पत्या: आरणोपनिषत् । चिनुते ॥ २ ।। उपानुवाक्यमाशुमग्नि चिन्वानः । कमानिं चिनुने । इमा- रुगकेतुकमनि चिन्वान इति । वृषा वा अग्निः । वृषाणौ सरस्फालयेन् । हन्ये- नास्य यजः । तस्मानानुषज्यः । सोहीद ऋतुषु चिन्वीत । उत्तरवेद्यार अग्निश्चीयते । पिन्वीत ॥३॥ प्राजापत्यो वा एषा मिः । प्राजा- प्रजाः । प्रजावान्भवति । य एवंवेदं । पशुकोमश्चि-वीत । मंत्रानं वा एतन्पशूनाम् । यदापः । पशूनामेव संज्ञानेऽग्निं चिनुते । पशुमान्भवति । य एवंवदं ॥ ४ ॥ वृष्टिकोमश्चिन्वीत । आपा वै वृष्टि': । पर्जन्यो वर्षको भवति । य एवं वेद । आमयावी चिन्वीत । आपो वै भेष- जम् । भेषजमेवास्मै' करोति । सर्पभापुरोति । अभिचररश्चिन्वीत । वज्रो वा आपः ॥५॥ वज्रमेव भ्रातृव्येभ्यः प्रहरति । तृणुन ऐनम् । तेस्कामा यशम्कामः । ब्रह्मवर्चसकामस्वर्गकामश्चिन्वीत । एतावद्वावास्ति । यावदेतत् । यावंदेवास्ति । तदवरुन्धे । तस्यैतद्रतम् । वर्षति न धावेत् ॥ ६ ॥ अमृतं वा आपः । अमृतम्यानंतरित्यै । नाप्सु मूत्रपुरीषं कुर्यात् । न निष्ठी- वेन् । न विवसनः स्नायान् । गुलो वा एषोऽमिः । एतस्याग्नेरनैतिदाहाय । न पुष्करपर्णानि हिरण्यं वाधितिष्ठन् । एतम्यागेरनभ्यारोहाय । नकूर्मस्यानी- यात् । नोदकस्याघातुकान्ये मोदकानि भवंति । अधातुका आपः । य एत मग्नि चिनुते । य उंचैनमेवंवेद ॥ ७ ॥ चिनुवे चिनुते प्रजाकामश्चिन्वीत य एवं वेदापो' धावेदनीयाञ्चत्वारिच ॥२६ ।। इमानुकं भुवनासीषधेम। इन्द्रश्च विश्वच देवाः । यज्ञं च नस्तन्वंच प्रजां च । आदित्यैरिन्द्रः सहसीषधातुः । आदित्यैरिद्रः सर्गणो मरुद्भिः । अस्माकं भूत्वविता तनूनाम् । आप्लवस्व प्रष्ट- वम्व । आंडीभवजमामुहुः।मुखादीन्दुःखनिधनाम् । प्रतिमुचस्व स्वापुरम् ॥१॥ - ·- २४ आरणोपनिषत् । मरीचयःस्वायंभुवाः । ये शरीराण्यकल्पयन् । ते ते' देहं कल्पयन्तु । मार्चते ख्यास्मतीरिषन् । उत्तिष्ठत मा स्वप्त । अग्निमिच्छध्वं भारताः । राज्ञः सोमस्य तृप्तासः । सूर्येण सयुजोषसः । युवा सुवासाः । अष्टचक्रा नवद्वारा ॥ २ ॥ देवानां पूरयोध्या । तम्यार हिरण्मयः कोशः । स्वर्गो लोको ज्योतिषा वृतः। योवैती ब्रह्मणो नेद । अमृतनावृतां पुरीम्। तस्मै ब्रह्म च ब्रह्मा च । आयुः कीति प्रजां ददुः । विभ्राज॑मानार हरिणीम् । यशसा संपरीवृताम् । पुरर हिरण्मयीं ब्रह्मा ॥३॥ विवेशापराजिता । पराज्य ज्यामयी । पराडेय नाशकी । इह चौमुत्र चान्वेति । विद्वांदेवासुरानुभयान् । यत्कुमारी मद्रयते । यद्यपिद्यत्पतिव्रता । अरिष्टं यत्किक्रियते' । अग्निस्तद्वेधति । अशृतासः तासश्च ॥ ४ ॥ बचानो येयेयवनः । स्वर्यतोनापेक्षन्ते । इन्द्रमग्निं चं य विदुः । सिकता इव संयन्ति । रश्मिभिः समुदीरिताः । अस्माल्लोकादमु- प्माञ्च । ऋषिभिरदात्पृश्निभिः । अपेतवतिविसर्पतातः । यत्रस्थ पुराणा ये च नूतनाः । अहाभिरद्भिरक्तभिर्व्यक्तम् ॥ ५ ॥ यमोददात्ववसानमम्मै । नृBणं तु नृपात्वर्यः । अकृष्टाये च कृष्टजाः । कुमारीषु कनीनीषु । जारिणीषु च ये हिताः । रेतःपीता आण्डपीताः। अङ्गारेषु च ये हुताः उभयान्पुत्रपौत्रकान् । युवेहं यमराजगान् । शतमिनु शरदः। अदो यद्ब्रह्म विलबम्।पितॄणां च यमस्य च । वरुणस्याश्विनोग्नः । मरुतां च विहायसाम्। कामप्रयवणं मे अस्तु । सह्येवास्मि सनातनः । इति नाको ब्रह्मिश्रवोगयो- धनम् । पुत्रानापा' देवीरिहाहिता ॥ ६ ॥ पुरन्नवद्वारा ब्रह्माचन्यक्त शरदो- ष्टौच ॥ २७ ॥ विशीणी गृधंशीणी च । अपेतौनितिर हथः । परिवाध. श्वतकुक्षमानिजङ्गशत्रलादरम् ।सतान्वाच्यायया सह । अग्ने नाशय संदृशः। - - ·- - आरणोपनिषत् । ईर्ष्यामूर्बुमुक्षाम् । मन्यु कृत्यां च दीधिरे। रथेन किशुकावता। अग्ने नाश्रय संदृशः ॥ १ ॥ २८ ॥ पर्जन्याय प्रगायत । दिवस्पुत्राय मीतुषे । स नों यवसमिच्छतु । इदं वर्षः पर्जन्याय स्वराजे'। हृदो अम्त्वन्तरंतगुयोन । मया. भूर्वाना 'विश्वकृष्टयः संत्वम्मे । सुपिप्पला आधीदेवगोपाः। योगभमोषधी- नाम् । गवां कृणात्यर्वताम् । पर्जन्यः पुरुषीणाम् ॥ १॥ विशीणी पर्जन्याय दर्शदश ॥ २९ ॥ पुनर्मामैत्विद्रियम् । पुनरायुः पुनर्भगः । पुनाणिमैतु मा । पुनविणमै तु मा । यन्मद्यरतः पृथिवीमम्कान् । यदायधीरायमरा- दाः । इदं वत्पुनरादद। दीर्घायुत्वाय वर्चसे । यन्मेरेतः प्रसिच्यते । यन्म आजायते पुनः । तेन माममृत कुरु। तेन सुप्रर्जसं कुरु ॥१॥ पुनढेच ॥३०॥ अभ्यस्तिरोधा जायत । तवं वैश्रवणः सदा । तिराधहि सपनानः । ये अपाति कचन। वाष्ट्री मायां वैश्रवणः । ग्थ महस्रबन्धुरम् । पुरुश्चक्र सह- स्राश्वम्। आस्थायायाहिना बालि । यस्मै भूतानिबालिमावहन्ति। धनंगावोहस्ति- हिरण्यमश्वान् ॥ १॥ असाममुमतीयज्ञियस्य । श्रियं विभ्रतो मुखींविराजम् । सुदर्शनेच क्रौञ्च । मैनागमगिरी । स्तद्वाट्टारंगमंता । सहाय नगर तवं । इतिमंत्राः । कन्पोतऊर्ध्वम् । यदि बलि हरन् । हिरण्यनामयेवितुदये काबगयायं बलिः ॥ २ ॥ सर्वभूनाधिपतये नम इति । अथ बलिहत्वोप- तिष्ठेन । क्षत्रंक्षत्रवैश्रवणः । ब्राह्मणां वय म्मः । नम नमस्त अस्तु मामांहि सीः। अम्मात्प्रविश्यानमद्धीति । अथ तमग्निमादधीत । यस्मितत्कर्मप्रयुंजीत । निगेवाभूः । तिरोधामुवः॥ ३ ॥ तिरोधावः। तिरोधाभूर्भुवःस्वः । सर्वेषां लोकानामाधिपन्य सीदति । अथ तममिमिन्धीत । यम्मिन्नेतत्कर्म प्रयु- जीत । तिरोधाभूः स्वाहा । तिरोधाभुवः स्वाहां। तिराधाम्वः स्वाहा । तिरो- - ।

·२६ आरणोपनिषत् । धाभूर्भुवः स्वः स्वाहा । यस्मिन्नस्य काले सर्वा आहुतीहुता भवेयुः ।। ४ ।। अपि ब्रानामुदाः । तम्मिन्नहः काले प्रयुंजीत। परैः सुप्तजनाद्वेपि । माम्म- प्रमातमाध्यापयेत् । सर्वार्थाः सिध्यंते। य एवं वेद । क्षुध्यन्निदमजानताम् । सर्वार्था न सिध्यंत । यस्ते विधातुको भ्राता। ममांतर्हृदयेश्रितः ॥ ५ ॥ तस्मा इममप्रपिण्डं जुहोमि । समर्थान्माविवधीत् । माय स्वाहा । राजाधि- राजार्य प्रसासाहिने' । नमा' वयं वैश्रवणाय कुर्महे । समे कामान्कामका- माय मह्यम् । कामेश्वरो वैश्रवणों ददातु । कुबेराय वैश्रवणाय । महाराजाय नमः । केतवो अरुणासश्च । ऋषयो वातरशनाः । प्रतिष्ठाश्शताहि । समा- हितासा सहस्रधायसम् । शिवानः शंतमाभवंतु। दिव्या आपओषधयः । सुमृ. डीका सरस्वति । मातव्योमसंदृशि ॥ ६ ॥ अश्वान्बलिर्भुवो' भवेयुः श्रितश्च सप्पच ॥ ३१ ॥ संवत्सरमेतद्रुतं चरेन् । द्वौ वा मासौ । नियमः समासेन । तस्मिन्नियमविशेषाः । त्रिषवणमुदकोपस्पर्शी । चतुर्थकालपानभक्तःस्यात् । अहरहा भैक्षमभीयान् । औदुंबरीभिः समिद्भिराग्निं परिचरेत् । पुनर्मा- मैत्विंद्रियमित्यतेनानुवाकेन । उद्धृतपारपूताभिराद्भिः कार्य कुर्वीत ॥ १ ॥ असंचयवान् । अग्नये वायवे' सूर्याय । ब्रह्मणे प्रजापतये । चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यः । ऋतुभ्यः संवत्सराय । वरुणायारुणायति व्रतहोमाः । प्रवयंवदादेशः । अरुणाः काण्डऋषयः । अरण्यधीयरिन् । भद्रंकर्णेभिरिति डे' जपित्वा ॥२॥ महानाम्नीभिरुदकरस स्पर्श्य । तमाचार्यो दद्यात् । शिवानः शंतमेत्योषधीरा- लभते । सुमृडीकतिभूमि । एवमपवर्गे । धेनुर्दक्षिणा । करसंवासश्च क्षोमम् । अन्यद्वा शुष्ठं । यथाशक्तिवा। एवर स्वाध्यायधर्मेण । अरण्येऽ धीयांत । तप- स्वापुण्यो भवति तपस्वी पुण्यो भवति ॥ ३ ॥ कुर्वीत जपित्वा स्वाध्याय. । ।

·पारणोदोत् । धर्मेण द्वे च ।। ३२ ।। भद्र स्मृति': साकं जानामक्ष्यति' ताम्राण्य॑न्युाक्ष- भारोगः केदमाग्निश्च सहमवृत्पवित्रवन्त आतनुप्वाष्टयोनीयोसावथादित्यस्या- रोगस्वाथवायोरथामेर्दक्षिणपूर्वम्यामिंद्रघोषावआपमापां । योपामापो वैचतु- ष्टय्यो जानु, प्रणीयमानुकं विशीष्म पर्जन्याय पुनरभ्यः संवत्मर द्वात्रि'शत् ॥ ३२ ॥ भद्रं ज्योतिषा तस्मिन्नाजानं कश्यपोन्सहस्रवृदियं । पुरसमष्टयोनी दक्षिणपूर्वस्यां योपामायतनंनत्यंब्राजानुदनीमिमानुम्माम सुमनावष्टाविशत्युनरशतम् ॥१२८|| भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगैस्तुष्टुवारसस्तनूमि': । व्यशेमदेव हितं यदा- युः । स्वस्तिन इंद्रो वृद्धश्रवाः स्वस्तिनः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्तिनम्ताक्ष्यो अरिष्टनोमः । स्वस्तिनोवृहस्पतिर्दधातु। ॐ शांतिः शांतिःशांतिः।हरिः ॥ इति तैत्तरीयशाखायाम् आरणक प्रथमप्रश्नः समापः ॥ हरिः ॐ । नमो ब्रह्मणे नमो' अम्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । ना' वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि । ॐ शांतिः शांतिः शांतिः॥ॐ सह वैदेवानां चासुराणां च यज्ञो प्रतवावाम्तांवय म्वर्गलोकम- प्यामो वयमेष्याम इति ते मुराः सन्ना सहसैवाचरन् ब्रह्मचर्ये'ण तसैव देवास्तेसुरा अमुह्मरम्तेन प्राजान• म्तेपराभवम्तेन स्वर्ग लोकायन्प्रसृतेन वै यवन देवाः स्वर्ग लोकायन्नप्रसृतनासुरान्पराभावयन्प्रमनोहवै यज्ञोपवीतिनो यहाप्रसृतोपवीतिनो यत्किंच ब्राह्मणो यज्ञोपवीत्यधीत यर्जत एव तत्त- म्माद्यज्ञोपवीत्येवाधीयात याजयेद्यजेत वा यज्ञस्य प्रसृत्या अजिनं वासो' वा दक्षिणत उपाय दक्षिण बाहुमद्धरतेवधत्ते सव्यामिति' यज्ञोपतिमेतदेव विपरीतं प्राचीनावात संवीतं मानुषम॥१॥ रक्षासि हवा पुरोनुवाक वपोन- - ·૨૮ आरणोपनिषत् । मतिष्ठंत तान्प्रजापतिर्वरेणोपामंत्रयत तानि वरमवृणीतादित्यो नो योद्धा इति तान्प्रजापतिरप्रवीद्योधयध्वमिति तस्मादुत्तिष्ठतर हवा तानि रक्षारस्या- दित्यं योधयति यावदस्तमन्वगात्तानि' हवा एतानि रक्षासि गायत्रियाभि'. मंत्रितेनांमसा शाम्यन्ति तद् हवा एते ब्रह्मवादिनः पूर्वाभिमुखाः संध्यायां गायत्रियाभिमंत्रिता आपऊर्ध्वं विक्षिपति ता एता आपो वजी भूत्वा तानि रक्षासि मंदेहारुणे द्वीपे प्रक्षिपति यत्प्रदक्षिणं प्रक्रमति तेने पाप्मानमव- जूचंत्युचुतमस्तंयन्तमादित्यमभिध्यायन्कुर्वन्त्राह्मणो विद्वान्त्सकलं भद्रमनवे सावादित्योब्रह्मेति ब्रह्मैवसन्ब्रह्माप्यतियएवंवेदं ॥२॥ यद्देवा देवहेलनं देवास श्वकृमावयम् । आदित्यास्तस्मान्मामुंचतर्वस्वते नमामित । देवाजीक्नकाम्या. यद्वाचानृतमूदिम । तस्मान्न इह मुंचत विश्वेदेवाः । सजोषसः । ऋतेन द्यावा- पृथिवी अतेन त्वर सरस्वति । कृतां नः पानसोयत्किंचा तमूदिम। इन्द्रा- मी मित्रावरुणौ सोमो' धाता बृहस्पतिः । तेनो' मुंचत्वेनसो यदन्यकृतमा- रिम। संजातशरसादुतामिशरसा ज्याय॑सःशरसादुतवाकनीयसः । अना- धृष्टं देवकृतं यदेनस्तम्मात्त्वमस्मांजातवेदोमुमुग्धि ॥ १ ॥ यद्वाचा यन्मनसा बाहुभ्या॑मूरुभ्यामष्ठीवभ्या शिभैर्यदनृतं चकमा वयम् । अग्निर्मातस्मादेनस: प्रमुंचतु चकम यानि दुष्कृता । यनत्रितो अर्णवान्निर्बभूवयेन सूर्य तमसोनि- मुमोचे । येनेन्द्रोविश्वा अर्जहादरातीम्तेनाहं ज्योतिषा ज्योतिरानशान आक्षि। यत्कुसीदमप्रतीत्तं मयेह यन यमस्य निधिना चरामि । एतत्तद॑ग्ने अनृणो भवामि जीवन्नेव प्रतितत्ते' दधामि । यन्मर्यि माता यदापिपेषयदंतारक्षं यदा- शसाति'कामामि त्रिदेवादिविजानायदाप इमं मेवरुण तत्वायामि त्वनो' अनेसत्वन्नोअग्ने त्वम॑ग्ने अयासि ॥ २ ॥ मुमुग्धिसमचं ॥ ३ ॥ यददीव्यं - ·AN आरणोपनिषत् । नृणमहं बभुवादित्सन्वासंजगरजनभ्यः । अग्निमातस्मादिश्चन्द्र' संविदानी प्रमुंचताम् । यद्धस्ताभ्यां चकरकिल्बिषाण्यक्षाणां' वग्नुमुपजिबमानः । उग्रं पश्याचराष्ट्रभृचतान्यप्सरसाव इत्तामृणाने' । उम्र' पश्य राष्ट्रभृत्किल्विषाणि यदक्षवृत्तम दत्तमेतत् । तेन्नऋणानृणब इसमानो यमस्य लोके अधिरजुराय । अवहेल उद्दुत्तमामिमं में वरुण तत्त्वायामि त्वन्नो' अग्ने सत्वन्नो अग्ने । संकु- मुको विकुमुको निक्रथोयश्चनिम्बन. । ते १ यस्मद्यक्ष्ममनागसो दुराहरम- चीचतम् । निर्यक्ष्ममचीचनेकृत्यां नितिं च । तेन यो २स्मत्समृच्छातैतमस्मै प्रसुवामसि । दुःशरसानुश साभ्यां' घणे नुघणेन च । तेनान्यो २ स्मत्स- मच्छातैतमस्मै प्रसुवामास । संवर्चसा पयसा संतनूभिरगन्माहिमनसासरशि- वेन। त्वष्टांनी अत्र विदधातु रायोनुमाष्टुतन्वी २ यद्विलिप्टम् ॥ १ ॥ निति पंच च ॥ ५ ॥ आयुष्टेविश्वतोदधदयमग्निवरेण्यः । पुनस्ते प्राण आयोति परायक्ष्म सुवामित । आयुर्दा अग्ने हविषो' जुषाणो घृतप्रेतीको घृतयो- निरेधि। घृतं पीत्वा मधु चारुगव्यं पितेव पुत्रमभिरक्षतादिमम् । इम- मग्न आयुषे वर्चसे कृधि तिग्ममोजो' वरुण सरशिशाधि । मातेवाम्मा अदिते शर्म यच्छ विश्वेदेवा जरदष्टियथासैन् । अग्न आयू षि पवस आसुवोर्जमिष चनः । आरे बांधस्व दुछुनाम् । अग्ने पर्वस्व स्वर्पा अस्मे वर्चःसुवीयम् । दर्धाय मयिपोषम् ॥ १॥ अग्निर्ऋषिः पर्वमानः पांच- जन्यः पुरोहितः । तमीमहे महागयम् । अग्ने' जातान्प्रणुदानः सपत्रा- अन्यजातां जातवेदो नुदस्व । अस्मे दीदिहि सुमना अहेळंछंमते स्यामत्रि- वरूथ उद्भौ । सहसा जातान्प्रणुदानः सपत्नान्प्रत्यजातां जातवेदो नुदस्व । अधिनो बृहि सुमनस्यमानो वयस्याम प्रणुदानः सपत्नान् । अग्ने योनोभितो -- N - ·३० - आरणोपनिषत् । जनोवृको वारो जिघारसति । तारस्त्वंवृत्रहं जहि वस्वस्मभ्यमाभर । अग्ने योनाभिदासतिसमानो यश्च निष्टयः । तं वयश्समिधं कृत्वा तुभ्यमग्ने पि दध्मसि ॥ २॥ यो नः शपादर्शपतो यश्च नः शक्तः शात् । उषाश्च तस्मै निमुक्च सर्वपापरसमूहताम् । योनः सपनो योरणो मताभिदासतिदेवाः । इध्मस्येव प्रक्षायतो पलस्योछेसिन । यो मां द्वेष्टि जातवेदो यं चाहं द्वेष्मि यश्च माम् । सर्वारस्तानमे संदेह या स्वाहं द्वेप्मि ये च माम् । यो अस्मभ्यमरातीयाद्मश्च नो द्वेषते जनः । निंदाद्यो अस्मांदिप्साच सर्वारस्तम्भ- मषा कुरु । साशितं मे ब्रह्मसरशितं वीर्या २ बलम् । स शितं क्षत्रमे जिष्णुयस्याहमास्मि पुरोहितः । उदेषां बाहू अविरमुद्व अथो बलम् । क्षिणोमि ब्रह्मणा मित्रानुनयामि स्वां २ अहम् । पुनमनः पुनरायुमै आगा- पुनश्चक्षुः पुनःश्रोत्रं म आगात्पुनः प्राणः पुनराकृतं म आगात्पुनश्चित्वं पुन- राधीत म आगात् । वैश्वानरो मेदब्धस्तनूपा अबाधतां दुरितानि विश्वा॥३॥ रवि मयि पोष पिदध्मासि पुरोहितश्चत्वार च ॥५॥ वैश्वानराय प्रतिवेदया- मो दीनृणासंगरो देवासु । सएतान्पाशान्प्रमुचन्प्रवेदसनी मुंचातुदुरिताद- वद्यात् । वैश्वानरः पर्वयाग्नः पवित्रैर्यत्संगरमभिधावाम्याशाम् । अनाजानन् मनसा याचमानो यदत्रैनो अवतत्सुवामि । अमी ये सुभगे' दिवि विचतो नाम तारके। प्रेहामृतस्य यच्छतामेतद्वद्धकमोचनम् । विजिहीर्वलोकान्कृधि बंधान्मुं'चासि बर्द्धकम् । योनेरिव प्रच्युतो गर्भः सर्वान्पथी अनुप्व । सप्रजा- नन्प्रतिगृभ्णीन विद्वान्प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्य । अस्माभिदत्तं जरसः रगछि तुमनुसंचरेम ॥ १ ॥ ततं तंतुमन्वेक अनुसंचरंति येषां दत्तं पियमार्यन। अबवेके दर्दतः प्रयच्छाहातुंचेच्छकवासस्वर्ग एषाम् । आर- ·आरणोपनिषत् । भेया मनुसरमेथा समान पन्थामवयो घृतेन । यद्वां' पुर्त परि विष्टं यदनौ तम्मै गोत्रायेह जायोपतीसरभेथाम् । यदंतरिक्षं पृथिवा मुत द्यां यन्मातरं'पि- तर वा जिहि मिम । अग्निर्मातम्मादनसो गार्हपत्य उन्नो नेपदारता यानि चकृम । भूमिर्मातादि'तिनोंजनित्रंधावान्तरि क्षमभिशम्त एनः। यौनः पिता पित्र्याच्छभवासि जामिामत्वा माविविात्सलोकान् । यत्र सुहादः मुकृतो मद ने विहाय रोग तन्वा २ स्वायाम। अश्लोणांगर नास्वर्गे तत्रं पश्येम पतरं च पुत्रम् । यदन्नमयन्तेन देवादास्यन्नदास्यन्नुता करिष्यन् । यहेवानां चक्षुयागो अस्ति यदव किंचं प्रतिजग्राहमग्निर्मा तस्मादनृणं कृणोतुं । यदन्न- मनि बहुधाविरूपं वासो हिरण्यमुतगामजामविम । यहेवानां चक्षुप्यागो अस्ति यदेव किंर्च प्रतिजग्राहमग्निर्मा तस्मादनृणं कृणोतु । यन्मयां मनसा वाचा कृतमेनः कदाचन । सर्वस्मात्तम्मान्मळिता माग्धि त्वरहि वेत्थं यथातथम ॥ २ ॥ अनुसंचरेम पितरं' च पुत्रषट् च।। ६॥ वातरशना ह वा ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमथिनो बभूवुस्तानृषयोर्थमाय स्वेनिलायमचरर स्खे प्रविशुः कूष्मांडानि वारस्तेष्वन्वविदद्धयाचनपंसा च तन कयानिलाय चर- थेति त ऋषीनब्रुवन्नमावीस्तु भगवंतोम्मिन धाग्नि केन वः सपर्यामेति तानुक्यो ब्रुवन्पवित्रं नो अत यनारपसस्यामनि न एतानि' सूक्तान्यपश्यन्यदेवादेवहे- लनं यददीव्यं नृणमहं बभूवायुष्ट विश्वतो'दधदित्यराज्यं जुहुत वैश्वानराय प्रति वेदयाम इत्युपविष्ठत यदाचीनमेनो' भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मोक्ष्यध्व इति त एतैरजुहस्तरेपसभिवन्कर्मादिप्वेते हुयात्पृता दे टोकासमश्नुते ॥ ७ ॥ कूप्मांडै हयाद्योपूत इव मन्येत यथा स्तेनो याभृणहैवमेष भवति । यो योनौ रेतः सिंचति यदर्वाचीनमेनो' भ्रूणहत्यायास्तम्मान्मुच्यते याव- ·३२ आरणोपनिषत् । देनो दीक्षामुपैति दीक्षित एतैः संतति जुहोति संवत्सरं दीक्षितो भवति संवत्सरादेवात्मानं' पुनीते मासं दीक्षितो भवति यो मासः स संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते चतुर्विशति रात्रीर्दीक्षितो भवति चतु- विशतिरर्धमासाः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं' पुनीते द्वादशरात्री- दक्षितो भवति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते षड्रात्री र्दीक्षितो भवति षड् वा ऋतवः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं' पुनीते तिस्रोरा- त्रीर्दीक्षितो भवति त्रिपदा गायत्री गायत्रिया एवात्मानं पुनीते न माश्सम- भीयान्न स्त्रियमुपेयानोपासित जुगुप्सेतानृतात्पयोब्राह्मणस्य व्रतं यवागूराजन्य- स्यामिक्षा वैश्यस्या सौम्येप्यध्वर एतद्रुतंब्रूयाद्यादिमन्ये तोपदस्यामात्योदनं धानाः सरूघृतमित्य व्रतयेदात्मानोर्नुपदासाय ॥ ८ ॥ अजान्हवै पृश्नी- स्तपस्यमानान्त्रय स्वयंभ्वभ्यानपत्त ऋषयो भवंतहषीणामृषित्वं तां देवतामु- पातिष्ठंत यज्ञकामास्त एतं ब्रह्म यज्ञमपश्यंतमाहरं तेनायजंत यहयोध्यगीत ताः पर्य आहुत्तयो देवानामभवन्यधषि घृताहुँतयो यत्सामानि सोमा॑हु- त्यो मदर्थर्वाङ्गिरम्रो माहुतयो याह्मणानीतिहासान्पुराणानि कल्पान् गायानाराशरसी मेंदाहुतयो' देवानामभवस्वाभिः क्षुधं पाप्मानमपानन्नहितपा- प्मानो देवाः स्वर्गलोकायन्ब्रह्मणः सायुज्यमृषयोगच्छन् ॥ ९॥ पंच वा एते महायज्ञाः सववि प्रतायंते सतति संतिष्ठते देवयज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुप्य यज्ञो ब्रह्मयज्ञ इति यनौ जुहोत्यपि समिधं तहेवयज्ञः संतिष्ठते यत्पितृभ्यः स्वधाकरोत्यप्यपस्तपितृयज्ञः संतिष्ठते यद्भुतेभ्यो' वलिरहरति तद्भूतयज्ञःसंति- छत याह्मणेभ्योन्नं ददाति तन्मनुष्ययज्ञः संतिष्ठते यत्स्वाध्यायमधीयीतका- मायचं यजुः साम वा तद्ब्रह्मयजः संतिष्ठते यदृचौधीते पय॑सः कूया अस्य ·41- सोम एभ्यः यद्यपि धुनच कूल्या मधाः कन्या ANI इस HAMARNA JAR MUND यद्यानुष सामा 20 था नागा शिव नद THA परिमृज्य मत 209 MOR YamonmaratisammarMareARANA तेन ऋचः dangamdanAREDNA ww acy SEAN wwe audel Harayan में तप आर्युषा तेजसा बचेर लिया यशेमा च नया॥१॥ ब्रह्मयज्ञन या प्राच्या विशि मद उदीच्या कामुक वोदित आ- दित्ये दक्षिणत वीरकि रामनि दुपस्पृश्य शिर नासिके श्रीत्र प्राणाति यतिः तेन यजूषि तेन सामानि य- सव्य पाणि पादौ प्रोक्षति पालिका की नासिके श्रोत्रे हुईवकालते तेना- धर्वाङ्गिरसो मानिसलाई नारीणाति दर्भाणां माईपल्याशार से शुन्यादीमा पानी बाप आ4- धीनाशमो यह ः रन ममेव ब्रह्म कुरुते दक्षिणोनरी कृत्वा सप प्रतिपद्यन प्रतद्वै यजत्रयी विद्या प्रन्येषा नहरू अक्षरे' परमे नालिबेल अविविध निद किमृचा करिष्यतिय इमे समासन इनि त्रीनेव प्रायुंक्त भूर्भुवः वाचः सत्यं यदेव वाचः सत्यं सावित्री गायत्री वर्चशी विसावता लिन प्रज्ञा- तयैव प्रतिपद्यते ॥ ११ ॥ ग्राम मनसा minto II AIRNSRISROD 040 அ ST . N HI "pwinment wriwavimeon न . 4 म ४.

·- आरणोपनिषत् । दिवानक्तं वेति ई स्माह शौच अढिय उतारण्येऽवल उत वाचोत तिष्ठन्नुत अर्ज झुतासीन उत शोनोधीयोतैव स्वाध्यायं तपस्वी पुण्यो' भवति य एवं विद्वा- न्त्स्वाध्यायमधीते नमो ब्रह्मणे नमो' अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओर्ष धीभ्यः ॥ नमो' वाचे नमो' वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि ।। १२।। मध्यन्दिने प्रबलमधीयीतासौ खलु वा वैषआदित्यो याह्मणस्तस्मात्तर्हि तेक्ष्णि- ठंतपति तदषाभ्युक्ता ।। चित्रं देवानामुर्दगानीकं च मित्रस्य वरुणस्याप्नेः । आ प्रा द्यावापृथिवी अंतरिक्ष सूर्य आत्मा जावतस्थुषश्चेति स का एष यज्ञः सद्यः प्रायते सद्यः संतिष्ठते तस्य प्राक्सायमक्मृथो नमो ब्रह्मण इति परि- धानीयां निरन्वाहाप पस्पृश्य गृहानेति ततो यतिंच ददाति सा दक्षिणा ॥ १३ ॥ तस्य वा एतस्य नस्य मेघाहविर्धानं विद्युदनिरहविरतनयि- लुवैषटारो यदवस्फूर्जति सोऽनुवपट्टारो वायुरात्माऽमावास्या स्विका एवं विद्वान्मधे वर्षति' विद्योतमाने स्तनयत्यवस्फूर्जति पर्वमाने क यात्र- मावास्याया स्वाध्यायमधीते तप एव स्तप्यते तपो' हि स्वाध्याय इत्युत्तम नाक मोइत्युत्तमः समानानां भवति यावं तह वा इमां वित्तस्य पूर्णादर्द- स्वर्ग लोकं जयति तावन्तं लोकं जयति भूया:सं चाक्षय्यं चाप पुनर्मृत्यु जयति ब्रह्मगः सायुज्यं गच्छति॥१४॥ तस्य वा एतस्य यज्ञम्य द्वाबनध्यायो बदामाझुधिर्यदेशः समृद्धिर्दैवतानि य एवं विद्वान्महारान उषस्युदिते ब्रजर स्तिष्ठनासीनः शानोरण्य' ग्राम वा यावनरसस्वाध्यायमधीत मालो- अक्षयति सर्वा'लोकाननृणानुमंचरति तयाभ्युका ।। अनुगा अस्मिन्ननृणाः परस्मि स्तृतीये' लोके अनृगाः स्याम ॥ य देवयाना उत पितृयागाः सर्वा- न्यथा अनृणा आक्षीयमान वै जातं पारमा जग्राह तं देवा आहुतीभिः पा.

·आरणोपनिषत् । ३५ प्मानमन्निनाडुनीनां यन्नन यजम्य दक्षिणाभिर्दभिणानां ब्राह्मगर्न ब्राह्मणम्य छन्दो भिश्छन्दमारम्वाध्यायनापैहतपाप्मा म्वाध्याय देवपवित्रं वा एतनं यान- सृजत्यभागी वाचि भवत्यभागा नाक नदेषाभ्युक्ता ॥ यस्तित्याज सस्विवि- दर मन्त्राय न तस्य वाच्यपि'भागो अनि । यदाशृणात्यलकरशृणोनि नहि प्रवद मुकृतस्य पंथामिति नात्स्वाध्यायोध्ये नव्यो' यं यं' ऋतुमधीत नेन तेनाम्ये; मात्यायोदित्यस्य मायुज्यं गच्छति नदपायुक्ता।। ये अर्वात वा पुराण वदं विद्वान्ममभितो' वन्दन्यादित्यमेव ने पार' वदन्ति मत्रै अग्निं द्वि- तीव' तृतीर' च हसमिति यावतीदेवतास्ताः सर्वा पदविदि ब्राह्मणे वसन्ति तम्माद्राह्मणेभ्यो वेदवियो दिवे दिवे नः कुर्यावश्लीलंकीर्तयदेता एव देवताः प्रीणानि ॥ १५॥ रिच्यत इव वा एष प्रेवरियत यो याजयति प्रति वा गृढानि' याजयित्वा प्रनिगृह्य वानमंत्रिः म्वाध्याय वदमधीयात त्रिरात्रं वा सावित्री गायत्रीमन्वातिरंचयति वरोदक्षिणावर णैव वर पृणोत्यात्मा हि वरः ॥ १६ ॥ दुहे ह वा एष छन्दासि यो याजयति स येन यज्ञातुनर्ना या- जयेन्मोरचं पोत्य शुचौ देशे स्वाध्या सेवनमधीपनातीत तम्यानर्शन दीक्षा म्यानमुपसद आमनः मुत्या वाग्जुहूर्मन उपभृवृतिध्रुवा प्राणो हविः सामा- ध्वयुः म वा एष यज्ञः प्राणदक्षिणोनं'नदाक्षिणः समृद्धतरः ॥ १७ ॥ कतिधावकीर्णी प्रविशनि' चतुर्द्धत्योहुर्ब्रह्मवादिना' मनः गाणेरिन्द्रं बळेन वृहस्पति' ब्रह्मवर्चसेनाग्निमेव रेण सर्वेण तस्यैतां प्रायश्चित्ति विदांचकार सुदे॒वः काश्यपो यो ब्रह्मचार्यवकिरदमावास्यायाराव्यामग्निं प्रणीयोपसमाधाय द्विरा- ज्यम्योपघान' जुहानि कामावकीर्णोम्यवकीर्णोऽम्मि कामकामायस्वाहा कामा- भिदुग्धोम्यभिदुग्धोम्मि कामकामाय बाहत्यमृतं वा आज्यममृतमवात्मन्यते ·३६ आरमोपनिषत् । हुत्वा प्रयताजलि: कोतिर्यग्निमभिमंत्रयेत सं मासिंचन्तु मस्तः समिन्द्रः सं बृहस्पति': ॥ संऽमायमग्निः सिंचत्वायुषा च बलेन चायुष्मन्तं करोत मनि प्रतिहाम्म मरुतः प्राणान्दधति प्रतीन्द्रो बलं प्रतिबृहस्पनिब्रह्मवर्चसं प्रत्यनिरित- र:सर्वसर्वननुर्भूत्वा सर्वमायुरेति त्रिभिमंत्रयेन त्रिपत्याहि देवा योऽपूत इय मन्यन स इत्यं जुहुयादित्यमभित्रयेत पुनीत एवात्मानमायुरेवात्मन्धत्त को दक्षिणा वरणव वरपृणोत्यान्मा हि वरः ।। १८॥ भूः प्रपद्य मुवः प्रपद्य स्वः प्रपथे भूर्भुवः स्वः प्रपद्य ब्रह्मप्रपद्ये ब्रह्मकोशं प्रपद्येऽमृतं प्रपद्येऽमृतकोशं प्रपद्य चतुर्जालं ब्रह्माकोश थे मृत्युनर्नावपश्यति तं प्रपद्य' देवान्प्रपद्ये देवपुरं प्रपद्ये परी'- वृतो वरीवृता ब्रह्मणा वर्मणाहं तेजसा कश्यपस्य यस्मै नमस्तच्छिरो धर्मों मूर्धान ब्रह्मोतरा हनुयज्ञोऽधराविष्णुहृदय संवत्सरः प्रजननमश्विनौ' पूर्वपादा वधिमध्ये मित्रावरुणावपरपादावाग्निः पुच्छस्य प्रथमं काण्डं तत इन्द्रस्ततः प्रजा पतिरभयं चतुर्थश्स वा एष दिव्यः शाकरः शिशुमारस्तर ह य एवं वेदार्प पुनर्मृत्यु जान जयंतिम्बर्ग लोकं नाध्वनि प्रमीयते नाग्नौ प्रमीयते नाप्नु प्रमी- यते नानपत्यः प्रायते' लघ्वान्ना' भवनि ध्रुवस्त्वममि ध्रुवस्य सितमसि त्वं भू- तानामधिपतिरसि त्वं भूतानार श्रेष्ठोसि त्वांभूतान्युपपर्यावर्तन्ते नमस्ते नमः सर्व ते नमो नमः शिशुकुमाराय नमः ॥ १९ ॥ नमः प्राच्यै' दिशे याश्च देवा एतस्यां प्रतिवसंत्येताभ्यश्च नमोनमो दक्षिणायै दिशे याश्च देवा एतम्यां प्रतिवसंत्येताभ्यश्च नमो नमः प्रतीच्य दिशे याश्च देवता एतम्यां प्रति क्संत्येताभ्यश्च नमो नम उदीय दिशे या देवता एतस्यां प्रति'वसंत्येता- भ्यश्च नमा नर्म ऊध्याय' दिश याश्च देवता एतम्यां प्रतिवसंत्येताभ्यश्च नमो नमोऽधरायै दिशे याच देवता एतस्यां प्रतिवसंत्यताभ्यश्च नमो नावांतराय - - - ·। आरणोपनिषत् । दिश:याश्च देवता नम्यां प्रतिवर्मन्यताभ्यश्र नमा नमा गङ्गायमुनयामध्ये यो मनिन म प्रम मान्मानश्चिरं जीवित वधयन्नि नमो नायमुनयां नि- भ्यर नमो नमा गङ्गायमुनयोमुनिभ्यत्र नमः॥२०॥ मह रामि यहवाः माना यदीव्यन् पञ्चदशाऽऽयुष्ट चतुखिशद्वश्वानगय पडि शनिळत- ग्शना ह कुश्माण्डेर जान्हपञ्च ब्रह्मयज्ञेन प्रोम मध्यंदिने नस्य वै मघस्तस्य दौत्यंत दुहे. निधाऽवकाणी भूमः प्रान्य वि शनिः ॥ २० ॥ सह अहान विश्वनिः ॥ २० हरि: ॐ॥नमा ब्रह्मण नम०॥ *शान्तिः।। हरिः ॐ ॥ तच्छंयो रावृणीमह । गातुं यज्ञाय । गातुं वापतये । देवी म्वस्तिरन्तु नः । स्वस्तिर्मानुषेभ्यः । ऊध्र्व जिंगातु भेगम मन्त्रो अस्तु द्विपदे। शं चतुष्पदे । ॐ शांतिः शानिः शांतिः ॥ हरिः ॐ ॥ * चिनिःक् । चिनमाज्यमा वाग्वेदि: । आधानं वाहः । कनो' अग्निः । विज्ञातमाग्निः । वा- पनिहोना । मन उपवता । वाणो हविः । सामाध्वर्युः । वाचस्पवेविषना- मन् । विधर्म के नाम । विषस्त्वमस्माकं नाम । वाचस्पतिः सोम पिबतु । आ- स्मा नृम्णं धात्म्वाहा ॥ १ ॥ अध्वर्युः पञ्चच ॥१॥ त्रिी हैन । यो- रायुः । द्रो'ऽमीन । बृहन्मनिरुपवक्ता । वाचेस्पते वाचावीर्येण । मंभृतत- मेनाऽऽयभ्यमे । यजमानाय व यम । आनुवासम्म। वाचम्पतिः साम पित्रति । जजनदिंद्रमिद्रियाय म्वाहा ॥ १॥ पृथिवी होता दश !! २ ॥ अग्निता । अश्विनाव! । त्वष्टाग्नीन् । मित्र उपवता । सोमः मोमस्य पुगंगाः । शुक्रः शुक्रयपुरोगाः । आतास्त इंद्र सोमाः । वातपिईवनश्रुतः स्वाहा ॥१॥ अग्नि- होनाष्टौ ॥ ३ ॥ मूर्य ने चक्षुः । वानं प्राणः । द्यां पृष्ठम् । अंतरिश्रमान्मा ! भगवैनं । पृथिवी शरीरैः । वाचम्पतेच्छिद्रयावाचा । अन्छिद्रया जुद्धा । । . - । -- ·३८ -- - आरणोपनिषत् । दिवि देवावृधर होत्रामेश्यस्त्र स्वाहा ।। १ ॥ सूर्यतेन ॥ ४ ॥ महाहवि. होता । सत्यहविरध्वर्युः । अच्युतपाजा अनीत् । अच्युतमना उपवक्ता । अ- नाधृष्याप्रतिघृष्यच यज्ञस्याभिगरौ । अयास्य॑ उद्गाता । वाचस्पते हृद्विधेना- मन् ! विधर्म ते नाम । विधेस्त्वमस्माकं नाम । वाचस्पतिः सोम॑मपात् । मा- देव्यस्ततुश्छेदिमामनुष्यः । नमो दिवे । नमः पृथिव्यै स्वाहा ॥ १ ॥ अपा- त्राणिच ॥ ५ ॥ वाग्घोता । दीक्षा पत्री। वातोऽध्वर्युः । आपो'ऽभिगरः । मनो हविः । तपसि जुहोमि । भूर्भुवः सुर्वः । ब्रह्म स्वयंभु । ब्रह्मणे स्वयंभुवे म्वाहा ॥१॥ वाग्धाता नव ॥६॥ ब्राह्मण एकहोता । स यज्ञः। स में ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । यज्ञश्च मे भूयात् । अमिहिोता । स भर्ता । स में ददातु प्रजां पशुन्पुष्टिं यशः । भर्ता च मे भूयात् । पृथिवी त्रिहो'ता। स प्रतिष्ठा ।।१।। स मे' ददातु प्रजा पशून्पुष्टिं यः । प्रतिष्ठा च मे भूयात् । अंतरिक्षं चतुर्होता । स विष्टाः। स में ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । विष्ठाश्च में भूयात् । वायुः पञ्च होता । स प्राणः । स मे ददातु ग्रजां पशू- न्पुष्टिं यशः । प्राणी मे भूयात् ।। २॥ चन्द्रमाः षड्डी'ता । स ऋतून्कल्प- याति । स मे' ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । ऋतश्च मे कल्पन्ताम् । अन्नरसप्त होती । स प्राणस्य॑ प्राणः । स मे ददातु प्रजा पशून्पुष्टिं यशः । प्राणस्य च में प्राणो भूयात् । द्यौरष्टहोता । सो'नाधृष्यः ॥ ३ ॥ स मे ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । अनाधृष्यश्च भूयासम् । आदित्यो नर्व होता स तेजस्वी । स में ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । तेजस्वी च भूयासम् । प्रजापतिर्दश होता । स इदर सर्वम् । स मे ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं मर्शः । सर्व च मे भृयान् ॥ ४ ॥ प्रतिष्ठा प्राणर्य मे भूयादनाधृष्यः सर्व - - - - ·। आरणोपनिषत्। ३९ च मे भूयात् ।। ५ ।। ब्राह्मणों याग्निर्भा पृधिर्वा प्रतिष्ठान्तरिनं विष्ठावायुः प्राणश्चन्द्रमा ऋतूननस प्राणस्य प्राणा गौरैनाधृष्य आदिन्यः स जी प्रजापतिः म इदरसर्वस' च मे भूयान् ॥छ । अग्मिय जुभिः। सविता लाम । इंद्र उक्थामदैः । मित्रावरुणावाशिषो । आङ्गिरसी धिष्णियैर- निभिः। मरुतः सदा हविर्धानाभ्याम् । आपः प्रोक्षणीभिः । आपधया व. हेप । अदितिवेद्यो । सोमा' दीक्षयां ॥ १ ॥ त्वष्टध्मेन ॥ विष्णुर्यज्ञेन । वर्मय आज्यन । आदित्या दक्षिणाभिः । विश्वे देवा ऊर्जा । पूषा म्वगाकारण । बृहन्पति': पुरोधा । प्रजापतिरुद्दीन । अंतारक्षं पवित्रे जवायुः पात्र । अह५ श्रद्धयां ॥२॥ दीक्षया पात्रैरे च |८|| मनेन्द्रम्य । धेना बृहस्पते': । पध्यां पूष्णः । वाग्वायोः । दीक्षा सोमस्य । पृथिव्ययः । वसूनां गायत्री । रुद्रा- गां त्रिष्टुक्। आदित्यानां जगती। विष्णो'ग्नुष्टुक् ॥१॥ वरुणस्य विराट्।।यज्ञस्य पंक्तिः ।प्रजापतरनुमतिः। मित्रस्य श्रद्धा। सवितुः प्रसूतिः । सूर्यस्य मरीचिः। चन्द्रमसोरोहिणी ऋषीणामरुन्धती। पर्जन्यस्य विद्युत् । चम्रिो दिशः । चत म्रोवान्तरदिशाः। अहेव रात्रि कृषिश्च श्रृष्टिश्च । विषिश्वापचिनिश्च। आप- श्रीपंधयश्च । ऊच मूनना च देवानां पत्नयः ॥२॥ अनुष्टुक् दिशः षट्च ॥९॥ देवयं त्वा मवितुः प्रसवे। अश्विनो बीभ्याम् । पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्यामि। राजा त्वा वझणा नयतु। देवि दक्षिणेऽग्नये हिर॑ण्यम् । ने मृतत्वमश्याम । वयो' दात्रे । मयो महामस्तु प्रतिग्रहीत्रे । क इदं कस्मा अदात् । कामः कामाय। कामो दाना ॥ १ ॥ कामः प्रतिग्रहीता । काम र समुद्रगाविस । काम न त्वा प्रतिगृहामि । कामैतत्त । एषा ने काम दक्षिणा। उत्तानस्त्वाङ्गारसः प्रतिगृहातु । सोमाय वासः । रुद्राय गाम् । वरुणायाश्वम् । प्रजापतये पुरे- - - ·- - - आरणोपनिषत् । यम् ॥२॥ मनवे तल्पम्। त्वष्ट्रऽजाम् । पूष्णेऽविम । नित्या अश्वतरगर्दभौ । हिमवतो हस्तिनम् । गन्धर्वाप्मराभ्यः स्रगलकरणे । विश्वभ्यो देवेभ्यो' धा- न्यम् । वाऽम् । ग्राण आदनम् । ममुद्रायाः॥ ३ ॥ उन नाङ्गिीरमा- यानः । वैवानराय रथम् । वैश्वानरः प्रत्न गानाकमानहन् । दिवः पृष्ठं भंद- मानः सुमन्मभिः। नवत्र जनयनंतधनम् । समानर्मज्मा परियाति जागृविः । राजा वा वरुणा नयतु देवि दक्षिण वैश्वानराय र पम् । तनांमृतत्वयाम् । वयो' दात्रे । मयोमह्यमन्तु प्रतिग्रही। ॥४॥ क इदं कस्नो अदात् । कामः कामाय । मामा दाना। कामः प्रतिग्रहीना । कामर समुद्रमाविश । कामन त्वा प्रतिगृहामि । कामतत्त' । या ते' कामदक्षिणा । उत्तानम्त्वाङ्गीरमः प्रतिगृहातु ॥ ५ ॥ दाता पुरुषमापः प्रतिग्रहीत्रं न च ॥ १० ॥ सुवर्ण धर्म परिवद वनम् । इन्द्रयात्माने दशधा चर॑न्तम् । अन्तःसमुद्रे मनसाचरन्तम्। ब्रह्मा विन्दद्दशहातारमण । अन्तःप्रविष्टः शाम्ता जनानाम् । एकः सन्ब- हुधा विचारः । शत शुक्राणि यत्रैकं भवति । सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति । सर्वे होतारा यत्रकं भवन्ति । स मानसीन आत्मा जनानाम् ॥ १ ॥ अंत:- प्रविष्टः शास्ता जनानारसर्वात्मा। सर्वाः प्रजा यत्रैक भवन्ति । चतुर्हातारा यत्र संपदं गच्छन्ति देवैः। समानसानमात्मा जनानाम। ब्रह्मन्द्रमग्निं जगतः प्रति- छाम् । दिव आत्मान सवितारं बृहस्पतिम् । चतुहातारं प्रदिशोनुकुम वाचो वीर्य' तपसावविन्दन् । अन्तःप्रविष्टं करिमेनम् । त्वष्टार स्पाणि विकुवतं' विपश्चिम् अमृतस्य प्राणं यज्ञमतम् । चतुतिगामात्माने कवयो निचिक्युः। अंतःप्रविष्टं कतारमतम् । देवानांबन्धुनिहितं गुहसु । अमृतेन कुमं यज्ञमतम् । चतुझेतृणा- मात्मानं कक्यो निर्चिक्युः । शतं नियुतः परि वेद विश्वाविश्ववारः । विश्व- - ·. । m मन आरणोपनिषत् । मिणाति । इन्द्रम्यान्मानि हित: पंहोना । अमृतं देवानामा: प्रजा- नाम ।। ३ । इन्द्रा राजानरम बनारमनम । बायारामानं' या नान- स्ः मीना मध्ये नपं तम् । अनाम्य पद कवयो निपान्नि। य ा- भुवन विभान । अनि भिण्णः मन्मथलोकान्त्रिनष्टे । म्यागडको- शशु-माहुः प्राणमुन्नम् । तेन लामृत'नाहमम्मि । नुवंश कामा पोला । घाना बन्नुवानींविगजम् ॥ ४ ॥ अमृतस्य पूर्णातामुकल विर्च- पादृश्यानुर्नकिलोत्रिपिन्स । यनर्नवः पंचधीतकुमाः । उन का पड्डा मनसातमाः । तरपट्टोतारमृतुमिः कल्पमानम् । अवल पदे कायो नि पान्नि । अन्तःप्रविष्ट कारमेनम् । अंतचन्द्रमनि मनमाचर्यन्तम् । सदैव मन नविजनितिदेवाः । स्यात्मान शनया वरन्नम् ॥५॥ इन्द्रा राजा जगना ने' । साहोना सन- विक्कुतः । परेण तन्तुं पारविश्यमानम् । अन्तरा- दित्य मनसा चरन्तम् । दवाना हृदयं ब्रह्मान्य विन्दत् । ब्रह्मेतद्रयणाजभार । अर्क श्रोतन्त सरिरम्ब मध्ये । आवस्म॑ित्सप्त परवः । मेहन्ति बहुभियम् । वह यामिन्द्रगोमनीम् ।। ६ ॥ अच्युतां बहुलाश्रियम्। महरिवमुचिनमः । नन्द्रीय पिन्वने । ब्रह्मवामिन्टगोमतीम् । अच्युनां बहुलाश्रियम् । महा- निन्द्रानियच्छनु । शतश्शना हरीणाम ! अाियानु पर्मुभीररिम- रिन्द्रः । प्रमदमागंबहला- श्रियम् । रश्मिारन्द्रामवि ग म नियन्छनु ।। || वृतं तेजो मधुमदिन्द्रियम् । मययमग्नि दधातु । हरि': पतङ्ग: पटरी सुपर्णः । दिक्षिया नर्भसा य एति । स न इन्द्रः कामवरं ददातु । पंचार चक्र परिवर्तत पृथु । हिरण्यज्योनिः मरिरम्य मध्ये' । अर्जनं ज्योतिनला पे- इति । स न इन्द्रः कामवरं देदातु । सप्नयुजन्ति र मे चिकन ॥ ८ ॥ एको । बेन्च गुना ·- - ४२ आरणोपनिषत् । अश्वो' वहति सपनामा । त्रिनाभिचक्रमजरमनवम् । यनेमा विश्वा भुवनानि तस्थुः । भद्रं पश्यंत उपसंदुरप्रे' । तपो दीक्षामृषयः सुवर्विदः । ततः क्षत्रं बलमोजश्चजातम् । तदस्मै देवा अभिसन्नमन्तु । श्वेत रश्मि बोभुज्यमानम् । अपान्नेतारं भुवनस्य गोपाम् । इंद्रन्निचिक्युः परमे व्योमन् ॥ ९ ॥ रोहिणीः पिङ्गला एकम्पाः । रेन्तीः पिङ्गला एकरूपाः । शतसहस्राणि प्रयुतानि नाव्यानाम ! अयं यः श्वेतारश्मिः । परिसर्वमिदं जगन् । प्रजा पशून्धनानि । अस्माकं ददातु । श्वेतो रश्मिः परिस'बभूव । सुवन्मह्यं पशुन्विश्वरूपान् । पतङ्गमनमरस्य मायया ॥ १० ॥ हृदा पश्यति मनसा मनीषिणः । समुद्रे अंतः कवयो विचक्षते । मरीचीनां पदमिच्छतिवेधसः । पतङ्गोवाचमनसा बिमात । तां गंधर्वो वदगर्भ' अंतः । तां द्योतमानार स्वयं मनीपाम् । ऋतस्य पद कवयो निपान्ति। ये ग्राम्याः पशवो' विश्वरूपाः । विरूपाः संतो' बहुधै- करूपाः । अग्निस्तार अग्र प्रमुमोक्तु देवः ॥ ११॥ प्रजापतिः प्रजयो संवि- दानः । वीतरस्तुके स्तुके । युवमस्मासु नियच्छम् । प्रप्रयज्ञप॑तिं तिर । ये ग्राम्याः पशवो' विश्वरूपाः । विरूपाः संतो' बहुधैकरूपाः । तेषामपानामि- हरतिरन्तु । रायस्पोपीय सुप्रजास्त्वार्य सुवीर्याय । य औरण्याः पशवो'वि- श्यामाः । विरूपाः संतो' बहुधैकरूपाः ॥ १२ ॥ वायुम्ता५ अग्रे प्रमुमोक्तु देवः । प्रधापतिः प्रजयां संविदानः । इडायै सृनं घृतवचराचरम् । दे॒वा अन्व- विन्दन्गुहाहितम्। य औरण्याः पशवो विश्वरूपाः। विरूपाः संतो बहुधैकरूपाः। लेबनानामिहरंतिरस्तु । रायम्पोषाय सुप्रजास्त्वार्य सुवीर्याय ॥ १३ ॥ आत्माजनानां विकुर्वन्तं विपश्चि प्रजानां वसुधानी विराजं चरन्तं गोमती मे निर्यछत्वेकचक्रं व्योमन्मायया देव एकरूपा अष्टौ च ॥ ११ ॥ - । ।

·, -- -- - आरणोपनिषत् । सहनशीर्षा पुरुषः । महम्राक्षः महम्रपात् । मभूमि' विश्व वृत्वा । अत्यतिपदृशांगुलम् । पुरुष एवंदर सर्वम् । यद्भुतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वम्ये- शानः यदन्ननातिरोहति । एतावानस्य महिमा । अताज्यायाश्च पूरुषः ॥१॥ पादाम्य विभूतानि' । त्रिपादम्यामृत' दिवि । त्रिपादुर्घ उदैनगुषः । पादोभ्येहामवात्पुनः । ततो विप्वव्य क्रामन् ।साशनानशने अभि । नम्मा- द्विगडजायत । विराजो अधिपूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्वामि- मा' तुरः॥२॥ यत्पुषेण हविषो । देवा यज्ञमतन्वत । वसंतो अस्यासी दाज्यम् । ग्रीष्म इध्मः शरद्धिविः समास्यासन्परिधः त्रिसासमिधः कृताः। देवा यावं न्वानाः । अबक्रन्पुरुषं पशुम् । तं यनं वर्हिषि प्रोभन् । पुरुष जानर्मग्रतः ॥ ३ ॥ तेन देवा अयजंन । साध्या ऋषयश्च ये । तस्माद्यना- मनः । संभृनं पृपदाज्यम् । पशूरम्नाश्चक्रे वायव्यान । आरण्यान्याम्याश्च ये । तस्माद्यज्ञासर्वहुतः । अचः सामानि नझिरे । छंदारसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुम्तस्मादजायत ।। ४ ॥ तस्मादधा अजायन्द । ये केचोमयादतः । गावों ह जझिरे तस्मान् । तम्माजाता अंजावयः। यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यक- *ययन । मुखं किमन्य को बाह । कावरू पार्दावुच्येत । ब्राह्मणोस्य मुखमा- सान् । बाद गजन्यः कृतः ॥ ५॥ मन्दम्य यद्वैश्यः । पभ्या शूद्रो अंजा- यत । चन्द्रमा मनमो जातः । चक्षाः सूर्यो अजायन । नुन्यादिन्द्र वाग्निश्च । प्राणाद्वायुर॑जायत । नाभ्यां आसीदनारकम् । शीर्णो द्यौः समवर्तत । पभ्यां निगईगः श्रोत्रोत् । ना लोकार अकल्पयन् ॥ ६॥ वेदाहमेनं पुयं महा. न्तम् । आदेन्यवर्ण तमसम्नु पारे । नर्वाणि रूपाणि विचित्यधीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्त' । धानां पुरम्नाद्यमुदाजहार । शक्रः प्रविद्वान प्रदिश- । - - - - ·A आरणीपानेषत्। श्वतनः । तमेवं विद्वानमूने का मंत्राने । नान्यः पन्था अर्यनाय विद्यते । यझेन बङ्गमय तंतदेवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यांसन् । ते ह नाकं महिमानः मच-न । यत्र पुर्व' माव्याः संति' देवाः ॥७॥ पुरुषः पुरोमतोऽजायत कृनाकल्पयन्नाम द्वच ॥ १३ ॥ अद्भयः मंभूनः पृथिव्य रमांच्च ! विश्वकर्मणः समवर्तताधि' । नम्य बष्ट विदद्रुपमे नि । तनपुपम्य विश्वमा जानम' । वन भी पयं महान्तम् । आदिन्यवणे तममः परनन ! नमवं विद्वानमृत इन्छ भवनि ! नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय। प्रजापतिश्चरनि गर्ने अन्तः । अजा- माना बना विजावत ॥ १॥ तस्य धीगः परिजानन्ति योनिम् । मरी चांनी पदमिच्छन्नि बधर्मः । या देवभ्य आतंपत्ति । यो देवाना' पुरोहितः पुणे यो देवेभ्यो' जातः । नमो चाय ब्राझये । मंच ब्राझं जनयन्तः । दवा अग्रे नब्रुवन् । यन्धवं ब्राह्मणो विद्यात् । तस्य देवा असन्वशे' । हीचते नाच पन्यो' । अहोरात्र पाच । नक्षत्राणि रूपम् । अश्विनौ व्यात्तम् । इष्टं मनिषाण । अनु मनिपाण! संव मनिषाण ॥ २ ॥ जायन वशे सप्त च ॥ १४ ॥ मा सन्भ्रियमाणा विधानि । एको' देवा बंडगा निविष्टः । यदा- भारं नन्दनि म भनुम । निधार्य भारं पुनम्तमति । तमेव मृत्युममृतं तमाङः । तं भर्तारं नमुंगातारमाहुः । स भृतो भ्रियाणा विभात । य एनं वेद सत्येन भर्तुम् । सद्यो जातमुत जहान्यपः । उनो जरन्तं न जहात्येकम् ॥१॥ उता बहने कमहर्जहार । अनन्द्रा देवः मदमत्र नार्यः । यद्वेद यत आब- पूर्व । सन्धां च यामधे ब्रह्मगाः । रमने नस्मिन्नुत जोर्ग शाने । नेनं नहान्यहःसु पूर्येषु । त्वामापो अनुसा-बरति जानतीः । वत्वं पर्यसा पुनानाः । वम माव्यवाह समिन्त्म वं भर्ती मातरिश्वा प्रजानाम् ।। २ ॥ त्वं - - -- -- - ।

·- - आरणोपनिषत् । यज्ञम्व, वेवासि सामः । तदेवाहवमायनि सर्वे' । त्वमेको'ऽमि बहननुप्रविष्टः। नमस्ते अन्तु मुहवा म एधि । नौवामन्तु शृणुन हा मे । प्राणापानाव. जिर संचरन्तौ । द्वयामि वां ब्रह्मणातूर्तमतम् । यो मां वष्टि तं जहितं युवाना। प्राणापानौ संविदानौ जहितम् । अमुष्यामुनामासंगसाथाम् ॥ ३ ॥ नं मे दवा ऋामासंविदानी । वधार्य दत्तं तमहरईनामि । असंञजान सत आब- भ्व । यं यं जजानस उंगोपो अस्य । यदाभारं नन्द्रयत स भर्नुम् । परास्य भारं पुनरम्तमति । तव त्वं प्राणो अभवः । महान्भागः प्रजापनः। मुंजः करि- ध्यमाणः । यद्देवान्प्राणयो नव ॥ ४ ॥ एकं' प्रजानां' गसाथ नव ॥ १५॥ हरि हरतमनुयन्ति देवाः। विश्वस्मशानं वृषभ मतीनाम । ब्रह्मसरूपमनुमेदमा- गांत । अर्यनं माविवर्धाविक्रमम्ब । मा छिदो मृत्यो मावधीः। मा मे बळं विवोमाप्रमोषीः । प्र॒जां मामे रीरिष आयुरुष। नृचक्षसं त्वा हविर्षा विधेम । सद्यञ्चकमानार्य । प्रवेपानाय मृत्यवे' ॥ १ ॥ प्रास्मा आशा मशृण्वम् । कामेनाजनकन्युनः । कामेन मे काम आगात् । हृदयाबृदय सूत्रोः । यद- माघामदः प्रियम् । ददैतूपमाममि । कर कृत्यो अनुपरे हि पन्थाम् । यस्ते स्व इतरी देवयानात् । चप्मने शृण्वते ते ब्रवीमि । मा नः प्रजारीरिषो मो- तवीगन् । प्रपूय॑ मनसा वन्दमानः । नार्धमानो वृषमं चर्षणीनाम्। यः प्रजा- नामकराण्मानुपीणाम् । मृत्युं य॑जे प्रथमजामृतस्य॑ ।। २ ॥ मृत्यवे' वीराव- वारिच ॥१६॥ वरणिर्विश्वदर्शता ज्योतिष्कृतसि सूर्य । विश्वमाभासिरो- चनम् । उपयामगृहीतोसि सूर्याय त्वा भ्राजस्वते ॥ एष वे योनिः सूर्याय त्वा भ्राम्वते ॥ १॥ नराणि विशतिः ॥ १७॥ बाप्यायस्व मर्दितम सोम विश्वामितिभिः । भवानः सप्रथस्तमः ॥ १॥ आनव ॥ १८ ॥ ईयुष्टे ये - - - - ·आरणोपनिषत् । पूर्वतरामपश्यन्व्युच्छंतीमुषस मासः । अस्मामिख्नु प्रविचक्ष्याभूदो ते यति ये अपरीषु पश्यानं ॥ १ ॥ ईयुरेकान्नत्रिशत् ॥ १९ ॥ ज्योतिष्मती त्वा सादयामि ज्योतिप्कृत त्वासादयामि ज्योतिर्विदं त्वासादयामि भास्वतीं त्वा सादयामि जलती त्वा सादयामि मल्मलाभवंती त्वासादयामि दीप्यमानां त्या सादयामि रोचमानां त्वा सादयाम्यजनां वा सादयामि बृहज्ज्योतिष न्वा मादयामि बोधयन्तीं त्वा सादयामि जाती वा मादयामि ॥ ज्योति'- प्मतीपात्र शत् ॥२०॥प्रयामाय स्वाहाऽऽयासाय स्वाहा वियासाय स्वाहा संयामाय स्वाहांद्यासायम्बाहाऽवयासाय स्वाहा शुचे स्वाहा शाकाय स्वाहां तप्यत्वै स्वाहा तर्पते स्वाहा ब्रह्महत्यायै म्याहा सर्वम्मै स्वाहा ॥ प्रयासाय चतुर्विशतिः ॥ २१॥ चित्त संतानन भवं यक्का रुद्रं तनिम्नापशुपति म्थूल- हृदयनाग्नि. हृदयन रुद्रं लोहित न शव मतमाभ्यां महादेवमंतः पश्विनी- पिष्ठहन रशिंगीनि कोश्याभ्याम् । चितमष्टादश ॥२२॥ चितिः पृथिव्यमिः सूर्य' त च महाविहोता वाग्धाता ब्राह्मण एक होताऽग्निर्जुभिः सनन्द्रस्य देवस्य॑ सुवर्ण घमेर सहस्रशोपहिया भर्ना हरितरणिरायायम्वयुष्ट य ज्योति'- ती प्रयामार्य चित्तमकवि शतिः ॥ २१ ॥ चित्तिरनिय निरन्तःप्रविष्टः प्रजापतिर्भनाप्रयामायापंचाशत् ।। ५२ ॥ तच्छं या राणीमह० शो अस्तु द्विपदेशं चतुष्पद । ॐ शांति: शांनिः शांति:। हारीः * इनि अरणके तृतीयप्रश्नः समाप्तः ॥३॥ हरिः ॐ नमो वाचे या चोदिना या चानुदिता तम्य वाचे नमो ना वाचे नावाचस्पतय नम ऋपिभ्या मंत्रकृया मंत्रपतिभ्या मामामृषयो मंत्रकृती मंत्रपतयः । प[दुर्मामृीन्मंत्रकृतो मन्त्रपतीन्परादां वैश्वदेवीं वाच॑मुद्यात ·- - - आरणोपनिषत् । शिवामदस्तां जुष्टो देवेभ्यः शर्म मे द्यौः शर्म पृथिवी शर्म विश्वमिदं जगन् । गर्मचन्द्रश्च सूर्यश्च शर्म ब्रह्म प्रजापती । भूतं वैदिप्ये मुवनं वदिष्ये ते वदिष्ये यश वदिप्ये तपो वदिष्ये ब्रह्म वदिष्य सत्यं वदिष्ये तस्मा अहमिद- मुफ्स्तरणमुप॑स्तृण उपस्तरणं मे प्रजाथै पशूनां भूया दुपस्तरणमहं प्रजायै पशूनां भूयासं प्राणापानौ मृत्योमा पातं प्राणापानौ मामाहासिष्टं मधु मनिष्ये मधु जनिष्य मधु वक्ष्यामि मधु वदिप्यामि मधुमती देवेभ्यो. वाचमुद्यासाच- पण्या मनुष्य यन्तं मा देवा अवंतु शोभाय पितरोऽनुमदंतु । ॐ शान्तिः शांतिः शांतिः॥ हारः ॐ । युंजते मन त गुंजते चियः । विप्रा विप्रेस्य बृहदो विपश्चितः विहो दधे वयुना विदेक इन ! महीदवय सवितुः परिष्टुतिः ॥ देवस्य वाम- वितुः प्रेसवे । अश्विनावाहुभ्याम् । पृष्णा हस्ताभ्यामार्ददे । अभिरसि नारि. रसि। अवरकृहवेभ्यः । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ॥ १॥ देवयंतस्त्वेमहे । उपाय- तु मरुतः सुदानवः । इंद्रप्राशूर्भवासा । प्रेतु ब्रह्मणस्पीतः प्रवन्तु सूनवा । अच्छागीरं नवं पतिराधरम् । देवा वयं नवंतु नः । देवी द्यावापृथिवी अनुमेम साथाम । ऋध्या ममय । मन्यन्य शिरः ॥ २॥ मखायं त्वा । मखम्य त्या शाणं । इयन्य प्रामीः । ऋध्यासमयम् । मखस्य शिरः । मखाय त्वा । मनन्य न्वा शार्ण । देवावारम्य भूतम्यं प्रथममा ऋतावरीः । अध्या समद्य । मरूस्य शिरः ॥३॥ मखाय त्वा। मखम्य त्वा शीर्थे । इन्द्रम्यौजासि । अध्यासमद्य : मत्रम्य शिरः । मखाय त्वा । मखम्य वा शीर्ण । अग्निजा अनि प्रजापते रतः । ऋध्यासमय । मखम्य शिरः ॥ ४ ॥ मलार्य त्वा मखस्य त्वा शीर्णे। आयुर्वेहि प्राण धेहि । अपानं बेहि - ·। - रामि . आरणोपनिषत् । ध्यानं धाहे । चढंधेहि श्रोत्रं धेहि । मनी धेहि वाचं धेहि । आत्मानं धहि प्रतिष्ठां घहि ! मां धेहि मयि धहि । मधु त्वा मधुला करोतु । मखस्य शि- ॥ यज्ञम्य पदन्यः । नायंत्रण त्वा छन्दमा करोमि । श्रेष्टुंभेन त्वा छन्दसा करोमि । जागतन वा छन्दसा करामि । मखस्य रास्तासि । अदि. तिस्त बिल गृह.दु । पाइन छन्दसा । मुर्थस्य हरसा श्राय मखासि' ॥ ६ ॥ पनास मनावरी ध्यासमद्य मखस्य शिरः शिरः शिरसि नव च ॥ १ ॥ इयतिदेवारिन्द्रस्योजाम्यग्निजा अन्यायुधैहिप्राणपंच ।। वृष्णो अश्वम्य निष्पदसि । वरुणम्त्वा धृतवन आधूपयतु । मित्रावरुणयो- ध्रुवण धर्मगा। अर्चिष' त्वा। शाचित्वा। यातिप त्वा । तपमे त्वा । अभीमं महिना दिवम् । मित्रो बभूव सप्रथाः। उतश्रवसा पृथिवीम्।।१॥ मित्रस्य चर्षणी धृतः । श्रवा' देवस्य सानसिम् । द्युम्नं चित्रश्रवस्तमं । सिध्य॑ त्वा । देव- स्बा सविनोपतु । मुपाणिः खङ्गुरिः । सुवाहरुतशक्त्या । अपद्यमानः पृथि- व्याम् । आशादिश आर्पण। उत्तिष्ठ बृहन् भव ॥२॥ ऊर्ध्वस्तिष्ठ ध्रुवस्त्वम् । सूर्य- स्यत्वा चक्षुषान्वीक्षि । ऋजेवत्वा । साधंवत्वा । सुनित्यै त्वा भूत्यै त्वा । इद- महममुर्मामुप्याय॒णं विश्वापशुभिब्रह्मवर्चसेन पयूहामि। गायत्रेण त्वा छन्दसा ऽऽच्छृणनि। त्रैष्टुंभन त्वा छन्दसाऽऽकृणधि। जार्गतेन त्वा छन्दसाच्छृणनि। मतुं त्वा वा कृणन्तु त्वोई । कृणर्तुं त्वा हविः । कृन्धि वाचम् ।ठ्ठन्ध्यूर्जम् । कृन्धि हविः । देवपुरश्चरसध्यास त्वा ॥ ३ ॥ पृथिवींभव वाक् पट् ।। २ ॥ ग्रान्प्रवण प्रचरिष्यामः । होतधर्ममभिष्टहि । अग्नी द्रौहिणी पुरोडाशाव- धिश्रय । प्रतिप्रस्थातर्विहर । प्रस्नोतः सामानि गाय । यजुर्युक्तर सामभिराक्त खं वा । विश्वदेवैरनुमतं मद्भिः । दक्षिणाभिः प्रततं पारयिष्णुम् । स्तुभा' ·आरणोपनिषत् । वहंतु सुमनसस्यमानम् । स नो रुचं धेाहणीयमानः। भूर्भुवःसुवः । ओमि- न्द्रवतः प्रचरत ॥१॥ महामाले द्वे च ॥३॥ ब्रह्मन्प्रचरिष्यामः । होतर्ममामिष्टुंहि। यमाय त्वा मखाय॑ त्वा । सूर्यस्यहरसे त्वा । प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा ॥ चक्षुषे स्वाहा श्रोत्राय स्वाहा । मनसे स्वाहा वाचे सरस्वत्यै स्वाहा । दक्षाय स्वाहा ऋतवे स्वाहा । ओजसे स्वाहा बलाय स्वाहा । देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्तु ॥१॥पृथिवीं तपसमायस्व । आर्चरसि शोचिरसि ज्योतिरसि तपो'ऽसि । ससादस्व महाअसि । शोर्च स्व देववीवमः ।विधूममग्ने अरुषं मियेध्या सृज प्रशस्त दर्शतम् । अंतियंप्रथ- यंती न विप्राः। पार्वन्तं नामिना वपन्तः। पितुर्न पुत्र उपसि प्रेष्ठः। आधर्मो अमिमृतकणसादीत् ॥२॥ अनाधृष्या पुरस्तात् । अग्नराधिपत्ये । आयु मैदा। पुत्रवती दक्षिणतः । इंद्रस्साधिपत्ये । प्रजां में दाः । सुषर्दा पश्चात् । देवस्य सवितुराधिपत्ये । प्राणं में दाः आश्रुविरुचरतः ॥३॥ मित्रावरुणयोराधि- पत्ये । श्रोत्रं मे दाः । विधृतिरुपरिष्टात् । बृहस्सवेराधिपत्ये । प्रायमेदाः क्षत्रं मेदाः। तेजो मे वा बचों में धाः। यशो मेधास्तपो'मेधाः। मनो' मे धाः। मनोरश्वासिभरिपुत्रा । विश्वाभ्योमानाष्ट्राभ्यः पाहि ॥ ४॥ सूपसदामेमूया- मामाहिरसीः । तपोवनेअंतरारमित्रान् । तपाशसमररुषः परस्य । ता- क्सो चिकितानो अचिवान् । विते'तिष्ठंतामज अयासः । चितस्थपाधि- तः । स्वाहामरुद्भिःपरिश्रयस्व । मा असि । प्रमा असि । प्रतिमा असि॥५॥ समा असि । विमा असि। उन्मा असि । अन्तरिक्षस्यान्तरिसि। दिवं वसस्रायस्व । आमिर्गीभिर्यदतो न ऊनम् । आप्यायय हरिवो वर्धमानः । यदा स्वोभ्यो महिगोत्रा रुजासि । भूयिष्ठभाजो अर्ध वे स्याम । शुक्रं ते । । । - -- ·FESEARL. QARY . ACADEH MI Acc 21383.-आरणोपनिषत् । Daन्यद्यजतं ।' अन्छन् मार्पुि रूपे अहनी द्यौरिवासि। विश्वा हि माया मवसि स्वधावः । भद्रा ते' पूपन्निह रातिरस्तु । अईन्विर्षि सार्यकानि धन् । अर्हन्निप्कं यजतं विश्वरूपम् । अन्निदं दयसे विश्वमभुक्म् । न वा ओजीयो रुद्र त्वदन्ति । गायत्रमसि । त्रैष्टुंभमसि । जागतमसि । मधु मधु मधु ॥ ७ ॥ अनक्त्वसादीदुत्तरतः पाहि प्रतिमा असि यजतं ते' अन्यजा- गतमस्य च ॥ इति चतुर्थ प्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥ दश प्राचीर्दश भासि दक्षिणा । दर्श प्रतीचीदर्श भास्युदीचीः । दशोर्खा • भासि मुमनस्यमा॑नः । स नो रुचं' धेह्यहणीयमानः । अमिष्ट्वा वसुमिः पुरस्तद्रिोचयतु गायत्रेण छन्दसा। समा सचितो रोचय । इन्द्रस्त्वा रुदैर्द- हिमतो रोचयतु त्रैष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचय । वरुणस्त्वादित्यैः पश्चाद्रोचयतु जागतेन छन्दसा । स मा रुचितो चिय ॥ १ ॥ तानस्त्वा मारुतो मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वानुष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचय । वृहस्पतिस्त्वा विश्व'देवैरुपरिष्टाद्रोचयतु पक्तेिन छन्दसा । स मा रुचितो ऐषय । रोचितस्त्वं देव धर्म देवेवसि । रोचिषीयाहं मनुष्येषु । साधर्म रुचितस्त्वं देवेष्वायुष्मारस्तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्वसि । रुचितोऽहं मनुष्य॑ष्वायु- मास्तेजी ब्रह्मवर्चसी भूयासम् । रुगसि । रुचं मयि घेहि ॥ २ ॥ मयि रुक् । दर्श पुरस्ताद्रोचसे । दर्श दक्षिणा । दर्श प्रत्यक् । दशोदङ् । दशों भासि सुमनस्यमानः । स नः सम्राडिषमूले घेहि । वाजी वाजिने पवस्व । रोचितो धर्मो रुचीय ॥ २ ॥ रोचय धेहि नव च ॥पठोनुवाकः ॥ अर्पश्यं गोपामनिपद्यमानम् । आ च पर्ग च पथिभिश्चरन्तम् । स सध्रीचीः स विपँचीर्वसानः । आरीवात भुवनेप्वन्तः । अत्र प्रावीः । मधुमाध्वीभ्यां ·MEN 116 आरणोपनिषत् | ADHA'S SAASKAT HERUARCAN MEE.KOTE-5790 . । मधुमाधूचीभ्याम् । अनु वां देववीतये । समनिरनिनां गन । सं देवेन मवित्रा सर सूर्पण रोचते ॥ १॥ स्वाहा सममिस्तपसा गत । सं देवेने सवित्रा । सरणार्गचिष्ट। धर्ना दिवा विभासि रजसः। पृथिव्या धर्ती । उरोरन्तार- अन्य धर्ता । धर्वा देवो देवानाम्। अमर्यस्तपोजा। हदे त्वा मनसे त्या दिवे न सोष त्वा । ऊर्ध्वमिममध्वरं कृधि । विवि देवेषु होत्रा यच्छ । विश्वास सुवांपने । विश्वस्य भुवनम्पते । विश्वम्य मनसम्पत । विधम्य ववसम्पते । विश्- ग्य तपमम्पते । विश्वन्य ब्रह्मणस्पते । देवश्रूरत्वं देव धर्म देवान्पादि । तपोज वाचमस्मे नियच्छ देवायुवम् ॥३॥ गर्भो 'देवानाम् । पिता मतीनाम् । पति: प्रजानां । मति : कवीनाम्। संदेवो देवेनं सवित्रा योतेष्ट । मासूर्येणारत । आयुर्दास्त्वमम्मभ्यं' धर्म पर्चादा असि । पिता ना सि पितानाधोय । आयु- बोस्तनृधाः पयोधाः । वर्षोंदा वरिवोदा द्रविणोदाः ॥ ४ ॥ अंतरिक्ष प्र उरोवेरीयान् । अशीमाहत्वा मा माहिरसीः । त्वम॑ग्ने गृहपतिर्विशामसि । विश्वास का शत पूभिविष्ठपाझरहसः । समेद्वार शतरहिमाः। त न्द्राविण हार्दिवानम् । इहैव रातयः संतु। त्वष्टमिती ते सपेय । सुरना तो दधाना । वीरं विदय नर्व संदशि । माहरायसोपण वियो'पम ||५|| रोचते सूर्याय त्वा दवायुवं' द्रविगाहा इयाना द्वे 4 ॥ ६ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे । आश्विनोर्वाभ्याम् । पूष्णो हस्ताभ्यामाईदे। अदित्य राना- सि । इड एहि " भदित एहि' । सरस्वत्यहि । असावहिं । असावेहि । असावहि ॥ १ ॥ अदि त्या उष्णीपमसि । वायुरस्यैहः । पृया सोपाम- जतु । अश्विभ्यां प्रापय । यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूः । येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि । यो स्वधावविद्यः सुदः । सरस्वति तमिह धातवेऽः । - - ·आरणोपनिषत् । उस्र धर्म शिव । उसंघर्म पाहि ॥२॥धर्माय शिष । बृहस्पतिस्त्वोपसी- दतु । दानवः स्थपरेवः। विप्वग्वृतो लोहितन। अश्विभ्यां पिन्वस्व। सरस्वत्यै पिन्वस्व । पूष्णे पिन्वस्व । बृहस्पतये पिन्वस्व । इंद्राय पिन्वस्व । इंद्राय पिन्वस्व ॥ ३ ॥ गायत्रोसि । त्रैष्टुभोऽसि । जार्गतमास । सहोजों भागेनोप- मेहि । इंद्राश्विना मधुनः सारघस्य । धर्म पात वसवो यजता वट् । स्वाहा त्रा सूर्यस्य रश्मये' वृष्टिवनये जुहोमि । मधुं हविरसि । सूर्यस्य तपस्तप । द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामि ॥ ४ ॥ अंतरिक्षेण त्वोपैयच्छामि । देवानां त्वा पितृणाम मतोभर्तुशकेयम् । तेजोसि । तेजोनुप्रेहि । दिविस्पृङ्मामा- हिल्सीः। अंतरिक्षस्पृङ्मामाहिश्सीः । पृथिविस्पृङ्मााहिन्सीः । सुर्व- रसि सुवर्मे यच्छ । दिवंयच्छ दिवो मा पाहि ॥५॥ एहि' पाहि पिन्वस्व गृह्णामि नव च ॥८॥ समुद्राय॑ त्वा वाताय स्वाहा । सलिलार्य त्वा वाताय स्वाहा । अनाधृष्यार्यत्वा वाताय स्वाहा। अप्रतिधृष्याय त्वा वाताय स्वाहा । अवस्य वे' त्वा वाताय स्वाहा। दुवस्वते त्वा वाताय स्वाहा । शिमिद्वते त्वा वाताय स्वाहा । अग्नये' त्वा वसुमते स्वाहाँ । सोमाय त्वा रुद्रवते स्वाहा । वरुणाय त्वाऽऽदित्यवते स्वाहा ॥१॥ बृहस्पतये त्वा विश्वव्यावते स्वाहा । सवित्रे त्वर्भुमते' विभुमते प्रभुमते वाजवते स्वाहा। यमाय त्वाङ्गिरस्वते पितृ- मवे स्वाहा । विश्वाआशोदक्षिणसत् । विश्वां'देवानयाडिह । स्वाहां कृतस्य धर्मस्य । मधोः पिबतमश्विना । स्वाहामये यज्ञियाय । शं यजुभिः । अश्विना धर्म पातर हार्दिवानम् ॥ २ ॥ अहार्दवाभिरूतिभिः। अनु वां द्यावापृथिवी मसाताम् । स्वाहेन्द्राय। स्वाहेन्द्रावट्। धर्ममपातमश्विना हार्दिवानम्। अहाई- वाभिरूतिभिः । अनुवाद्यावापृथिवी अमसाताम्। तं प्राव्यं यथावट् । नमो -- - ·आरणोपनिषत् । दिवे । नमः पृथिव्यै । दिविधा इमं यज्ञम्। यज्ञमिमंदिविर्धाः । दिवं गच्छ । अंतरिक्षं गच्छ।पृथिवीं गच्छ। पंच प्रदिशो' गच्छ। देवान्धर्मपानगच्छ । पितृ- न्धर्मपागच्छ ॥३॥ आदित्यवते स्वाहा हार्दिवानं पृथिव्या अष्टौ च ॥९॥ इषेपीपिहि । ऊर्जेपीपिहि । ब्रह्मणे पीपिहि । क्षत्राय पीपिहि । अभ्यः पी'- पिहि । ओषधीभ्यः पीपिहि । वनस्पतिभ्यः पीपिहि । द्यावापृथिवीभ्यापी- पिहि । सुभूतार्य पीपिहि !. ब्रह्मवर्चसाय पीपिहि ॥ १॥ यजमानाय पी. पिहि । मह्यं ज्यैष्ठयायपीपिहि । त्विष्यत्वा । घुम्नाय॑ त्वा । इन्द्रियाय॑ त्वा भूत्यै' त्वा। धर्मासि सुधर्मामेन्यस्मे । ब्रह्माणि धारय । क्षत्राणि धारय । विश धारय । नेत्त्वावातस्कंदयात् ॥ २॥ अमुष्य त्वा प्राणे सादयामि । अमुना सह निरर्थ गच्छ । योस्मान्द्वेष्टिं । य च वयं द्विष्मः । पूष्णे शरसे स्वाहा । ग्राभ्यः स्वाहा । प्रतिरेभ्यःस्वाहा । द्यावापृथिवीभ्यार स्वाहा । पितृभ्योधर्म- पेभ्यः स्वाहा । रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहा ॥ ३ ॥ अहज्योतिः केतुना जुषताम् । सुज्योतिर्योतिषार स्वाहा । रात्रिोतिः केतुना जुषताम् । सुज्योतिज्योति- पार स्वाहा । अपीपरो माऽहो रात्रियमापाहि । एषा ते अग्ने समित् । तया समिध्यस्व । आयुर्मेदोः। वर्चसा माऽऽजी। अपीपरो मारात्रिया अामा पाहि ॥४॥ एषात अग्ने समित् । तया समिध्यस्व । आयुर्मे दाः। वर्चसामाजीः। अग्निज्योतिज्योतिराग्निः स्वाहा । सूर्योज्योतिज्योतिः सूर्यःस्वाहा । भूः स्वाहाँ । हुत हविः । मधु हविः । इन्द्रतमेग्नौ। पिता नेोऽसि मामाहि सीः। अश्याम ते देव धर्म । मधु मतो वाजवतः पितुमतः । अङ्गिरस्वतः स्वधाविनः। अशीमहि स्वा मामाहि सीः । स्वाहा त्वा सूर्यस्यरश्मिभ्यः । स्वाहां त्वा नक्षत्रेभ्यः।।५।। ब्रह्मवर्चसाय पीपिहि स्कंदयांदुद्राय रुद्रहो त्रे स्वाहाऽहो मापाह्यनौ सप्तच१०॥ - - । - ·- आरणोपनिषत् । धर्म या ते' दिवि शुक्र या गायत्रे छंदसि । या ब्राह्मणे । या हविर्धाने' । तां ते एतेनायजे स्वाहा । धर्मया ते'ऽन्तरिक्षे शुक् । या त्रैष्टुंभे छंदसि।या राज- न्ये । यानं] । तां त एतेनायजे स्वाहा ॥१॥ धर्म या ते पृथिव्या शुक् । या जागते छंदास । या वैश्ये' । या सदसि । तो त एतेनायजे स्वाहा । अनुनोऽद्यानुमतिः।अन्विदनुमते त्वम् । दिवस्त्वा परस्पायोः। अंतरिक्षस्य तनु- वः पाहि । पृथिव्यारत्वा धर्मणा ॥ २ ॥ वयम कामाम सुविताय नव्य॑से । ब्रह्मणस्त्वापरस्पायाः । क्षत्रस्य॑ तनुवः पाहि । विशस्त्वा धर्मणा । वयमनुका- . माम सुविताय नव्यसे । प्राणस्य त्वा परस्पायै' । चक्षुषस्तनुवः पाहि । श्रोत्रस्य त्वा धर्मणा । वयम कामाम सुविताय नव्य॑से। वल्गुरसि शं युधायाः॥३॥ शिशुर्जनधायाः । शं च वक्षि परिच वर्ति । चतुः सक्तिनाभितस्य । सदो विश्वायुः शर्म सप्रथाः । अपद्वेषो अपह्वरः । अन्यट्रतस्य सश्चिम । धर्मतते उन्नमेतत्पुरीषम्। तेनं वर्धस्व चाचप्यायस्व। वर्द्धिषीमहिच क्यम्। आचप्यासि- षीमहि।४|| रंतिनामासि दिव्यो गंधर्वः । तस्य ते पद्वद्धविर्धानम् । अग्निर- ध्यक्षाः । रुद्रोधिपतिः। समहमायुषा। संप्राणेन। संवर्चसा । संपय॑सा । सं गौ' पत्येन । सरायस्पोषेण ॥५॥ व्यसौ । यो 'स्मान्द्वेष्टि । यं च वयं द्विष्मः । अचिक्रद्वृषा हरिः । महान्मित्रो न दर्शतः । ससूर्ये'ण रोचते । चिदसि समुद्रयोनिः । इंदुर्दङ्क्षः श्येन ऋतावा । हिर॑ण्यपक्षः शकुनो भुरण्युः । महा न्त्सधस्थे' ध्रुव आनिषत्तः ॥ ६ ॥ आनिषत्तः ॥ ६ ॥ नमस्ते अस्तु मामाहिश्सीः । विश्वावसुर सोमगंधर्वम् । आपो' ददृशुपीः। तहतेनाब्यायन् । तदन्ववत् । इंद्रो रारहाण आसां । परिसूर्यस्य परिधीरपश्यत् । विश्वावसुरभितन्नो' गृणातु । दिव्यो गन्धर्वो रजसो विमानः । यद्वा घा सत्यमुत यन्न विद्म ॥ ७ ॥ धियो - ·आरणोपनिषत् । हिन्वानो धिय इन्नो अव्यात् । सस्निमविदच्चरणे नदीनाम् । अपावृणो. हुरो अश्भव्रजानाम् । प्राऽऽसी गन्धवा अमृतानिवोचत् । इंद्रो दक्षं परि- जानादहीनम् । एतत्त्वं देव धर्म देवो देवानुपांगाः । इदमहं मनुष्यो मनुष्यान् । सोमपीथानु मेहि । सह प्रजया सह रायस्पोषेण । सुमित्रा न आप ओषधयः संतु । दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुः । योस्मान्द्वेष्टि । यं च वयं द्विष्मः । उद्वयं तम॑सस्परि। उदुत्यं चित्रम् । इममूषुत्यमस्मभ्यसनिम् । गायत्रं नवीयासम् । अग्ने देवेषु प्रवोचः ॥८॥ याग्नीधे तां त एतेनावयजे स्वाहा धर्मणाशंयुधायाः प्यासिषी महिपोषण निषत्तोविद्मस त्वष्टौच ॥११॥ महीनां पोसि विहित देवत्रा । ज्योति असि वनस्पतीनामोषधीनारसः । वाजिन त्वा वाजिनोऽवनयामः । ऊर्ध्व मनः सुवर्गम् ॥ १२॥ अस्कान्द्यौः पृथिवीम्। अस्कानृषभो युवा गाः । स्कन्नेमाविश्वा भुव॑ना । स्कन्नो यज्ञः प्रज- नयतु । अस्काननि प्राजनि । आस्कन्नाजायते वृष । स्कन्नात्प्रजनिषधमहि ॥ १३ ॥ यापुरस्ताद्युद्विदापतत् । तां । एतेनायजे स्वाहाँ । या दक्षिणतः । या पश्चात् । योत्तरतः। योपरिष्टाद्विादाप॑तत् । तां त एतेनायजे स्वाहा ॥ १४ ॥ प्राणाय स्वाहाँ व्यानाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा । चक्षुषेस्वाहा श्रोत्रीय स्वाहा । मनसे स्वाहा वाचे सरस्वत्यै स्वाहा ॥ १५ ॥ पूष्णे स्वाहा पूष्णेशरसे स्वाहा । पूष्णे प्रपथ्या॑य स्वाहा पुष्णे नरधिषाय स्वाहा । पूष्णे ऽधणये स्वाही पूष्णे नरुणाय स्वाहा । पूष्णे सांकेताय स्वाहा ॥१६॥ उद- यशुष्माानुनर्तिबिभात । भारं पृथिवी न भूमं । प्रशुतु देवी मनीषा । अस्मत्सुतष्टो रथो न वाजी । अर्चतएके महिसाम मन्वत । तेन सूर्यमधारयन् । तेन सूर्यमरोचयन् । धर्मः शिरस्तदयमग्निः । पुरीषमसि संप्रियं प्रजयापशुभि- ·- आरणोपनिषत् । झुंवत् । प्रजापतिस्त्वासादयतु । तया देवतयांगिरस्वध्रुवासीद ॥१७॥ यास्ते अग्न आर्द्रा योनयो याः कुलायिनीः। येते अग्न इंदवो या उ नाभयः।यास्ते अग्ने तनुव ऊजोनाम । तामिस्त्वमुभयीभिः संविदानः । प्रजाभिरग्ने द्रविणेह सीद । प्रजापतिस्त्वासादयतु । तदेिवतयांगिरस्व ध्रुवासीद ॥ १८॥ अग्नि- रसि वैश्वानरो सि । संवत्सरोसि परिवत्सरोसि । इदावत्सरोसीदुवत्सरो सि । इद्वत्सरो सि वत्सरोसि । तस्य॑ ते वसंतः शिरः । ग्रीष्मो दक्षिणः पक्षः । वर्षाः पुच्छम् । शरदुत्तरः पक्षः। हेमंतो मध्यम् । पूर्वपक्षाश्चितयः । अपरपक्षाः पुरीषम् । अहोरात्राणीष्टकाः । तस्य ते मासाश्चार्द्धमासाञ्चकल्प- न्ताम् । ऋतवस्ते कल्पन्ताम् । संवत्सरस्ते' कल्पताम् । अहोरात्राणि ते कल्पंताम्। एतिप्रेतिवीति समित्युदिति' । प्रजापतिस्त्वा सादायतु । तया देवतयांगिरस्व ध्रुवः सीद ॥ १९ ॥ भूर्भुवः सुवः ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये । ऊोनः पाहा- रहसः । विधुं दद्राणश्समैने बहूनाम् । युवान५ सन्तं पलितो जगार । देवस्य पश्य काव्यम् । महित्वा धाममा । सह्यः समान । यहते चिदभितिषः । पुरा जय आवृदः । संधाता संधिं मघवा पुरोवसुः ॥१॥ निष्कर्ता विहृतं पुनः। पुनरूर्जासहरय्या । मानो' धर्म व्यथितो विव्यथो नः । मानः परमधरं मार- जो नैः । मोष्वस्मारस्तमस्यंतराधाः । मारुद्रियासो अभिगुव॒धानः । मानः क्रतुभिार्हडितेभिरस्मान् । द्विषासुनीतेमापरांदाः । मानो' रुद्रो नितिर्मानो अस्ता । मा द्यावापृथिवी हीडिषाताम् ॥ २ ॥ उपनो मित्रावरुणाविहावतम्। अन्बादीध्याथामिहनः सखाया । आदित्यानां प्रसितितिः । उपाशतापाष्ठा- घविषापरि णोवणक्तु । इमं में वरुणतत्त्वायामि । त्वन्नो' अग्ने सत्वन्नो' अमे। त्वमग्ने अयासि । उद्वयं तमसस्पार'। उदुत्यं चित्रम् । वयः सुपर्णाः।३॥ - ·आरणोपनिषत् । ५७ पुरोवसुहडिषातार सुपर्णाः ॥ २०॥ भूर्भुवः सुवः । माय त्यदिद्रिय महत् । मयि दक्षो माय क्रतुः। माये' धायि सुवीर्यम् । त्रिशुग्घमों विभा- तुमे । आकृत्या मनसा सह । विराजा ज्योतिषा सह । यज्ञेन पय॑सा सह । ब्रह्मणा तेजसा सह । क्षत्रेण यशंसा सह । सत्येन तपसा सह । तस्य दोह- भशीमहि । तस्य॑ सुम्नमशीमहि । तस्य भक्षमशीमहि। तस्य त. इंद्रेण पीतस्य मधुमतः । उपहूतस्योपैहूतो भक्षयामि।।१॥ यशसा सहषट् च॥ २१ ॥यास्ते' अग्ने घोरास्तनुवः । क्षुच्च तृष्णां च । अस्नुक्चार्लाहुतिश्च । अशनया च पिपासा च । सदिश्चामतिश्च । एतास्ते' अग्ने घोरास्तनुवः। ताभिरमुंगच्छ । यो'स्मान्द्वेष्टिं । यच वयंद्विष्मः ॥ २२ ॥ निक्चस्नीहि तिश्च निहितिश्च। उष्णाचीताच । उग्राभीमाच । सदानीसेदिरनिरा । एतास्ते'अग्ने घोरा- स्तनुवः । ताभिरमुं गच्छ। योऽस्मान्द्वष्टि' । यंचं वयं द्विष्मः ॥२३॥धुनिश्च ध्वांतश्चध्वनश्चध्वनयश्च । निलिंपश्च विलिंपश्च विक्षिपः ॥ २४ ॥ उप्रश्व धुनिश्च ध्वांतश्च ध्वनश्च ध्वनयश्च । सहसताश्च सहमानश्च सहस्वारश्च सहीयाश्च । एत्यप्रेत्यविक्षिपः ॥ २५ ॥ अहोरात्रे त्वोदीरयताम् । अर्ध- मासास्त्वोदी जयंतु । मास्त्विा श्रपर्यतु । ऋतर्वस्त्वा पचंतु । संवत्सर- स्त्वाहत्वसौ ॥ २५ ॥ खट्फट्जहि । छिंधी भिंधी हंधी कट् । इति वाचः क्रूराणि ॥ २७ ॥ विगा इंद्रविचरन्स्पाशयस्व । स्वपन्तमिन्द्रपशुमंत- मिच्छ । वज्रेणामुं बोधयदुर्विदम् । स्वपतोय प्रहर भोजनेभ्यः । अग्ने अग्नि- ना संवंदस्व । मृत्यौमृत्युना संवेदस्व । नमस्ते अस्तु भगवः। सकृत्त अग्नेनमः। द्विस्ते नमः । त्रिस्ते नमः । चतुस्ते नमः । पंचकृत्व॑स्तेनमः। दशकृत्व॑स्तनमः । शतकृत्वस्ते नमः|आसहस्रकृत्वस्ते नमः। अपरिमितकृत्वस्ते नमः। नमस्ते अस्तु -- ·--- आरणोपनिषत् । मामाहिश्सीः ॥ १॥ त्रिस्ते नमः सप्तच ॥२८॥ असुंमुखोरुधिरेणाव्यक्तः । यमस्य दूतः श्वपाद्विधावसि । गृधः सुपर्णः कुणपन्निष'वसे । यमस्य दूतः प्रहितो भवर्य चोभयो':॥ २९ ॥ यदेतद्व्कसो भूत्वा । वाग्देव्यभिरायसि । द्विषतं मेऽभिराय । तं मृयो मृत्यवेनय। सआातिमाछतु॥३०॥यदीषितो यदि वा स्वकामी । भयेडको वदति वाचमेताम् । तामिंद्रानी ब्रह्मणा संवि- दानौ । शिवामस्मभ्यं कृणुतं गृहेषु ॥ ३१ ॥ दीर्घमुखि दुईणु । मास्मंदक्षि- णतो वदः । यदि'दक्षिणतो वाद् द्विपंतमेव बाधासै॥३२॥इत्थादुलूक आप- सत् । हिरण्याक्षो अयोमुखः । रक्षसां दूत आर्गतः। तमितोनाशयाग्ने ॥३३ यदेतद्भूतान्यन्वाविश्य । दैवीं वाचं वदास' । द्विषतो नः परावद । तान्मृत्यो मृत्यवे' नय । त आातिमार्छतु । अग्निनानिःसंवदताम्॥ ३४ ॥प्रसार्यस- क्थ्यौ 'पतसि। सव्यमाक्षि निपेपि' च । मेहकस्य च नाम मत् ॥ ३५ ॥ अ. त्रिणा त्वा क्रिमेहन्मि । कण्वेन जमदग्निना । विश्वावसोर्ब्रह्मणा हतः । क्रि- मीणा राजा । अप्येषा५ स्थपतिहतः । अथो' माताथो' पिता । अयो' स्थूरा अथोक्षुद्राः। अथो कृष्णा अथो' श्वेताः । अथो' आशातिकाहताः । श्वेता भिः सहसर्वे' हताः ॥ ३६ ॥ आहरावंद्य । शृतस्य हविषो यथा । तत्सत्वं यदमु यमस्य जम्भयोः । आदधामि तथाहि तत् । खणू फण म्रसि ॥ ३७ ॥ ब्रह्मणा त्वाशपामि । ब्रह्मणस्त्वाशपथेन शपामि । घोरेणत्वा श्रृंगूणांच पाप्रेक्षे । रौद्रेण त्वांगिरसा मनसा ध्यायामि । अघस्य॑ त्वाधा स्वाविध्यामि । अधरोमपद्यस्वासौ ॥३८॥ उत्तुदाशमिजावरि । तल्पजे तल्प उत्तुद । गिरी ५ रनुप्रवेशय । मरीचीरुपसन्द । यावदितः पुरस्तादुदयाति सर्यः । तावदितोऽमुन्नाशय । योस्मान्द्वेष्टि'। यचं वयं द्विप्मः ॥३९॥ भूर्भुवः ·आरणोपनिषत् । सुवोभूर्भुवः। सुंवोभूर्भुवः सुवः। भुद्धिायि भुवोद्धायि भुवोद्धाय। नृम्णावि नृम्णं नृम्णाय नृम्णं नृम्णायि नृम्णम् । निधाय्योवायि निधाय्योवायि निधाय्यो कायि । एअस्मे अस्मे । सुवनज्योतीः ॥ ४० ॥ पृथिवीसमित् । ताममिः समिधे । साग्नि ५ समिधे । तामह ५सांमधे । सामा समिद्धा। आयुषा तेजसा वर्चसा श्रिया । यशसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्येन समिता ५ स्वाहा । अंतरिक्ष र समित् ॥ १॥ तांवायुः सींमधे । सावायुश्सामिन्धे । तामहर सीमधे । सा. मासमिद्धा । आयुषा तेजसा । वर्चसा श्रिया। यशंसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्येन समिन्ताय स्वाहा । द्यौः समित् । तामादित्यः समिधे ॥२॥ सादित्य सीमधे । तामह समिधे । सामा समिद्धा । आयुषा तेजसा । वर्चसा लिया। यशर्मा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नार्धन समितार स्वाहा । प्राजापत्या में समिसि सपत्नक्षयणी । भ्रातृव्यहामेसि स्वाहा । अग्नेव्रतपते व्रतं चरिष्यामि ॥ ३ ॥ तच्छकेयं तन्मेराध्यताम् । वायोव्रतपतआदित्यव्रतपते । व्रतानी व्रतपते व्रत चरिष्यामि । तच्छकेयं तन्मेराध्यताम् । द्यौः समित् । तामादित्यः समिधे । सांदित्य समिधे । तामाहर समिधे । सामासामिद्धा । आयुषा तेजसा ॥४॥ वर्चसा श्रिया। यर्शसाब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्यनसमिताए स्वाहा । अंतरिक्ष समित् । तां वायुः समिधे । सा वायु समिधे । तामह समिधे । सामा- समिद्धा । आर्युषा तेजसा । वर्चसा श्रिया।।५॥ यशंसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्ना- येन समिन्तास्वाहा । पृथिवीसमित् । तामानिः समिधे । साग्नि समिन्धे तामह५ समिन्धे । सामासमिद्धा । आयुषातेजसा । वर्चसाश्रिया । यशंसा ब्रह्मवर्चसेन ॥ ६ ॥ अन्नाद्येन समिता स्वाहा । प्राजापत्या में समिसि सपत्रक्षयणी। भ्रातृव्यहा मेसि स्वाहा। आदित्यव्रतपतेत्रतर्मचारिषम् । तदशकं - -- - - ।

·६० आरणोपनिषर। वन्मेराधि। वायो व्रतपतेऽने बतपते । व्रतानी व्रतपते व्रतमचारिषम् । तर्दश कं तन्मेराधि ॥ ४१॥ समित्समिन्धे व्रतं चरिष्यामि तेजसा श्रिया यशंसा ब्रह्मवर्चसेनाष्टौ च ॥शन्नोवातः पवताम् मातरिश्वाशन्नस्तपतु सूर्यः। अहानि सं मवंतु नः शर रात्रिः प्रतिधीयताम् । शमुषा नो व्यच्छतु शमादित्य उदेतु नः । शिवा नः शंतमा भव सुमृडीका सरस्वति । माते व्योमसहशि । इडायै वास्त्वसि वासुमद्वास्तुमंतो' भूयास्म स मा वास्ताश्छिस्म ह्यवास्तुः स भूयायो- ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विप्नः । प्रतिष्ठासि प्रतिष्ठावंतो भूयास्म मा प्रतिष्ठाया रिछत्स्म मप्रतिष्ठः स भूयाद्यो'ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । आ वात वाहि भेषजं विर्वात वाहि यद्रपः । त्वहि विश्वभेषजो देवानां' दूत ईय॑से । द्वावि- मौ वातौ' वात आसिंधोरापरावतः ॥ १॥ दक्षं मे अन्य आवातु परा- ऽन्योातु यद्रपः । यद्दो वातते गृहेऽमृतस्य निधिर्हितः । ततो' नो देहि जीवसे ततो'नोधेहि भेषजम् । ततो नो मह आवह वात आवातु भेषजशं भूमयोभू!' हृदे । प्रण आयुषि तारिषन् । इंद्रस्य गृहो'सि तं त्वा प्रपद्ये सगुः साश्वः । सहयन्मे आस्ति तेन । भूः प्रपद्ये भुवः प्रपद्ये भूभुवः सुवः प्रपद्ये वायु प्रपद्येऽनाती देवतां प्रपद्येऽइमानमाखणं प्रपद्ये प्रजाप॑तेब्रह्म- कोशं ब्रह्म प्रपद्य ओं प्रपद्ये । अंतरिक्षं म उर्वतरं वृहदग्नयः पर्वताश्च यया वातः स्वस्त्या स्वस्ति मां तया स्वस्त्या स्वस्तिमानसानि । प्राणापानौ मृत्यो- मापातं प्राणापानौ मामा हासिष्टं माय' मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो' दधातु माय' मेधां मयि' प्रजां मयींद्र इंद्रियं दधातु मयि मेधां मयिप्रजां मयि सूर्यो भ्राजो' दधातु ॥ २ ॥ युभिरक्तुभिः परिपातमस्मानारं 'प्टेभिराश्विना सौभगेभिः । तन्नो' मित्रो वरुणो मामहं तामदितिः सिंधुः पृथिवी उत द्यौः। - प्रपद्ये सुवः -- ·- - - आरणोपनिषत् । कानश्चित्र आमुंवदूती सदा वृधः सखा । कया शचिष्ठया वृता । कस्त्वा सत्यो मदानां महिष्ठो मत्सदन्धसः । दृढाचिदारजे वसु । अभीष॑णः सखी'नामविता जरितॄणाम्। शतंर्भवास्यूतिभिः । वयः सुपर्णा उपसेदारन्द्र प्रियमेधाऋषयो नार्धमानाः। अपध्वांत णुहि पूर्धिचक्षुर्मुमुग्ध्यस्मान्निधये वबद्धान॥ ३ ॥ शन्नो देवीरभिष्टय आपो' भवंतु पीतये । शं यो रमिस- वतु नः। ईशानावार्याणां भयंतीश्चर्षणीनाम्। अपो यांचामि भेषजम्।सुमित्रा न आप ओषधयः संतु दुर्मित्रास्तस्मै' भूयासुर्योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः आपो हिष्ठा मयो भुवस्तान ऊर्जे दुधातन । महेराय चक्षसे । यो काशिव- मो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः। तस्मा अरं गमाम को यस्य क्षयाय जिन्वथ ॥४॥ आपो' जनयथा च नः । पृथिवी शांता सामि- ना शांता सा में शांता शुश्शमयतु । अंतरिक्ष५ शांतं तद्वायुना शांतं तन्मे शांत शुचशमयतु। द्यौः शांता सादित्येन शांता सा मे'शांता शुच शमयतु। पृथिवी शांतिरतरिक्ष शान्तिद्यौः शांतिर्दिशः शांतिरवांतरदिशाःशांतिरग्निः शांतिवायुः शांतिरादित्यः शांतिश्चन्द्रमा शांतिनक्षत्राणि शांतिरापः शांति- रोषधयःशांतिवनस्पतयः शांतिौः शांतिरजा शांविरश्वः शांतिः पुरुषःशांति. ब्रह्म शांतिर्ब्राह्मणः शांतिः शांति रेव शांतिः शांति में अस्तु शांतिः । तया ह-शांत्या सर्वशांत्या मह्यं द्विपदे चतुष्पदे च शांति' करोमि शांति'म अस्तु शांतिः। एह श्रीश्च ह्रीश्च धृतिश्च तपो' मेधा प्रतिष्ठा श्रद्धा सत्यं धर्मश्चै- तानि मोतिष्ठन्तमनूतिष्ठन्तु मामाश्रीश्च ह्रीश्चधृतिश्चतपो' मेधा प्रतिष्ठा श्रद्धा सत्यं धर्मश्चैतानि मामाहासिषुः । उदायुषा स्वायुषोदोषधीनार रसेनोत्प- र्जन्यस्य शुष्मेणोदस्थाममृता अर्नु । तच्च देवहितं पुरस्तांच्छुकमुच्चरत्। पश्येम ·६२ आरणोपनिषत् । शरदः शतम्। जीवेम शरदः शतम्। नंदाम शरदः शतम्। मोदाम शरदःशतम्। भवाम शरदः शतर शृणाम शरदः शतम्। प्रव्रवाम शरदः शतमजीताःस्याम शरदःशतम् ज्योकच सूर्य दृशे। य उदगान्महतोर्णवाद्विभ्राज॑मानः सरिरस्य मध्यात्समा वृषभो लोहिताक्षः सूर्यो' विपश्चिन्मनसा पुनातु । ब्रह्मणश्चोत- न्यसि ब्रह्मण आणीस्थो ब्रह्मण आवपनमसि धारतेयं पृथिवी ब्रह्मणा मही धीरतमे 'नेन महदंतरिक्षं दि वं दाधार पृथिवीर सदेवां यदहं वेद तदहं धारयाणि मामद्वेदोधि विनसत् । मेधामनीषे मा विशता समीची भूतस्य भव्यस्यावरुद्धयै सर्वमायुरयाणि सर्वमायुरयाणि । आभिभिर्यदतो' न ऊन माप्यायय हरियो वर्धमानः । यदा स्तोत्र्भ्यो महिगोत्रा रुजासि' भूयिष्ट- भाजो अर्धते स्याम । ब्रह्म प्रावादिप्म तन्नो माहासीत् । ॐ शांतिः शांतिः शांतिः॥५॥ परावतो' धातु बद्धां जिन्वय दृशे सप्तच ॥४२॥नमो युंजते वृष्णो अश्वस्य ब्रह्म-प्रवर्येण ब्रह्मन्प्रचरिप्यामो दश प्राचीरपश्यं गोपां देवस्य समुद्रायेषेपीपिहि धर्म याते महीनां चत्वार्यस्कान्यापुरस्तात्सप्त सत्र प्राणाय त्रीणि पुष्णे चत्वार्युदस्यैकादश यास्ते' सप्राग्निर्धवा सीदैकोनवि शतिर्भूर्ध्वस्तिश्शाद्भिर्मीय पोडंशयास्तेवोरा नवस्निकचाष्टौ धुनिश्च द्वे उग्रश्च त्रीण्यहोरात्रे पंच खट् त्रीणि विगाःसप्तदशा मुस्वश्चत्वारि यदेतद्रूकसः पंच- यदीषितश्चत्वारिंदीर्घमुखित्रीणीत्याचत्वारिं यदेतद्भूतानि पट्प्रसार्य त्रीण्यत्रिणा दशाहरावंद्य ब्रह्मणा षट्पडुतुदाष्टौ भूर्भुवः षट् पृथिव्यष्टषष्टिः शनैः सप्त पंचाशद्विचत्वारिशत्।।४२॥नो युंजते ब्रह्मन्प्रचरिष्यामोऽपश्यंगोपासमु- द्राय क्यमर्नुकामामपूष्णे धुनिश्च यदेतद्भूतानि तच्छकेयमष्टाशीतिः ॥ ८८ ॥ नमो वाचे या चोदिता या चानुदिता तस्यै' वाचे नमो नमो' वाचे - - ·आरणोपनिषत् । ६३ नमो' वाचस्पतये नम ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भयो मन्त्रपतिभ्यो मामृषयो मन्त्रकृतो' मन्त्रपतयः परांदुर्माऽहमृषी'न्मन्त्रुकृतो' मन्त्रपतीन्परादा वैश्वदेवीं वार्चमुद्यास शिवामदस्तां जुष्टी देवेभ्यः शर्म मे द्यौः शर्म पृथिवी शर्म विश्वमिदं जगत् । शर्म' चन्द्रश्च सूर्यश्च शमैं ब्रह्मप्रजापती । भूतं वदिष्ये भुवनं वदिष्ये तेजो वदिष्ये यशो' वदिष्ये तपो' वदिप्ये ब्रह्म वदिष्ये सत्यं वदिष्ये तस्मा अहमि दमुपस्तरणमुपस्तूण उपस्तरण मे प्रजाथै' पशूनां भूयादुपस्तरणमहं प्रजायें पशूनां भूयास प्राणापानौ मृत्योर्मी पातं प्राणापानौ मा मा हासिष्टं मधु म. निष्ये मधु जनिष्ये मधु वक्ष्यामि मधु वदिष्यामि मधुमती देवेभ्यो वाचमु- द्यास शुश्रूषेण्यां मनुष्य यस्तं मां देवा अवन्तु शोभायै' पितरोऽनुमदन्तु ॐ शांन्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ ॥ हरिः ॐ ॥ शन्नस्तन्नो माहासीत् । ॐ शांतिः शांति शांतिः ॥ हरिः ॐ ॥ देवा व सत्रमासत । ऋद्धिपरिमित यस्किामाः । तेऽब्रुवन् । यन्नः प्रथमं यशऋच्छात्। सर्वेषान्नस्तत्सहासादितिी तेषां'कुरुक्षेत्रं वेदिरासीत् । तस्यै' खांडवो दक्षिणार्द्ध आसीत् । तूनमुत्तरार्द्धः । परीणजघनार्द्धः ॥ मरवं उत्तरः ॥१॥ तेषां मखं वैष्णवं यश आर्च्छत् । तन्यकामयत । तेनापाक्रामत् । तं देवा अन्वायन् । यशोवरुरुत्समानाः । तस्यान्वागतस्य । सव्याद्धनुरजायत। दक्षिणादिषवः । तस्मादिषुधन्वंपुण्य जन्म । यज्ञर्जन्मा हि ॥ २॥ तमेकरसंतम् । बहवो नाभ्यघृष्णुवन् । तस्मा- देकमिषुधन्विनम् । बहवो निषुवन्वानाभिधृष्णुवति । सोस्मयत । एकं'मासन्तं वहानाभ्यर्षिषुरिति । तस्यसिमियाणस्य तेजोपाक्रामत् । तद्देवा ओर्ष- धीषु न्य॑मृजुः । तेश्यामाको अभवन् । स्मयाकावै नामैते ॥ ३॥ तत्स्म- याकानास्मयाकत्वम् । तस्माद्दीक्षितेनापिगृह्यस्मेतव्यम् । तेजसो धृत्यै' । स ·-- आरणोपनिषत् । धनुः प्रतिष्कभ्यातिष्ठत् । ता उपदीका अब्रुवन्वरं' वृणामहै । अर्थ व इम रन्धयाम। यत्र क्वच खनाम। तदपो भितृणदामेति । तस्मादुपदीकायत्र कैच खनं'ति । तदपोभित देति॥४॥ वारे' वृत ५ ह्यासां तस्यज्यामप्यादन् । तस्य धविप्रमाण शिर उदवर्तयत्। तद्यावापुथिवी अनुप्रावर्तत । यत्प्रावर्तत । तत्प्रवर्यस्य प्रवर्दीत्वम् । यद्धां ३ इत्यर्पतत् । तद्धर्मस्य॑ धर्मत्वम् । महतोवीर्यम पप्लादिति । तन्महावीरस्य महावीरत्वम् ॥ ५ ॥ यदस्याः समभरन् । तत्स- माझेः सम्राट्त्वम् । तर स्तृतदेवतास्त्रेधाव्य॑गृह्णत । अग्निः प्रातः सवनम् । इंद्रो माध्य दिन५ सर्वनम् । विश्वे देवास्तृतीयसवनम् । तेनापशीर्णायज्ञेन यज- मानाः । नाशिषोवारुन्धत। न सुवर्ग लोकमभ्यंजयन् । तेदेवाअश्विनावब्रुवन् ॥६॥ भिषजौ वै रस्थः । इदंयज्ञस्यशिरः प्रति धत्तमिति'। तावबतां वरं' वृणावहै । ग्रह एवनावत्रापि गृह्यतामिति' । ताभ्यामेतमाश्विनमगृह्णन् । तावेतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्ताम् । यत्प्रवग्यः । तेन सशीर्णायज्ञेनयजमानाः । अवाशिषोरुन्धत । अभिसुवर्गलोकमजयन् । यत्प्रवये प्रवृणक्ति । यज्ञस्यैव तच्छिरः प्रति'दधाति । तेन सशीर्णा यज्ञेन यज॑मानः । अवाशिषो रुंधे। अभिसुवर्गलोकं जयति । तस्मादेष आश्विनवया इव । यत्वयः ॥ ७ ॥ उत्करोह्यते तदतिमहावीरत्वमब्रुवन्नजयन्त्सप्तर्च ॥ १॥ सावित्रं जुहोति प्रस॒त्यै । चतुर्गृहीतेन जुहोति । चतुष्पादः पशवः । प्रशूनेवावरुधे । चतस्रो दर्शः । दिक्ष्वेव प्रति तिष्ठति । छन्दार सि देवेभ्योपाक्रामन् । नवों भा- गानि' हव्यं वक्ष्याम इति । तेभ्य॑ एतच्चतुर्गृहीतर्मधारयन् । पुरोनुवाक्याय याज्यायै ॥ १॥ देवतायै वषट्कारार्य । यचतुर्गृहीतं जुहोति । छंदाश्स्येव तत्त्रीणाति । तान्यस्य प्रीणाति' देवेभ्यो हव्यं वहति । ब्रह्मवादिनो वदन्ति ।

·३ आरणोपनिषत् । होतव्य दीक्षितस्य गृहा ३ इ न होतव्या ३ मिति । हविर्वेदीक्षितः । यर्जुहु- यात् । हविष्कृतं यजमानमनौ प्रदध्यात् । यन्न जुहुयात् ॥२॥ यज्ञपरुरन्त- रियात् । यजुरेव वदेत् । न हविष्कृतं यजमानमनौ प्रदधाति । न यज्ञपर- रंतरति । गायत्री छंदास्यय॑मन्यत । तस्यै वषट्कारोभ्यय्य शिरोच्छिनत् । तस्य द्वेधा रसः परापतत्। पृथिवीमधः प्राविशत् । पशूनर्द्धः । यः पृथिवीं प्रावि- शत् ॥ ३ ॥ स खदिरोऽभवत् । यः पशून् । सोऽजाम् । यत्खादिभिर्भ- वति । छंदसामेव रसेन यज्ञस्य शिरः संभरति । यदौदुबरी । ऊर्याउँदंबरः । ऊजैव यज्ञस्य शिरः संभरति । यद्वैणवी । तेजो वै वेणुः ॥ ४॥ तेजसैव यज्ञस्य शिरः संभरति । यद्वैकङ्कती। भा एवावरंधे । देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रेस- वइत्यभ्रिमादत्ते प्रस॒त्यै । अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह । अश्विनौहि देवानामध्वयं आस्ताम् । पूष्णोहस्ताभ्यामित्याह यत्यै । वज्र इव वा एषा। यद्भिः । अधि- रसि नारिरीसीत्याह शांत्यै ॥५॥ अध्वरकृहवेभ्य इत्याह । यज्ञो वा अध्वरः । यज्ञकहेवेभ्य इति वा वैतदाह । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पतु इत्याह । ब्रह्मणैव यज्ञस्य शिरोऽच्छति । प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरित्याह। प्रेत्यैव यज्ञस्य शिरोऽच्छति । प्रदेव्येतु सूनृतेत्याह । यज्ञो वै सूनृता । अच्छावीरं नय पतिरोधसमित्याह ॥६॥ पालो हि यज्ञः । देवा यज्ञं नयंतु न इत्याह । देवानेव यज्ञनियः कुरुते । देवी द्यावापृथिवी अनु मे मसाथामित्याह । आभ्यामेवानुमतो यज्ञस्य शिरः संभ- रति । ऋध्यासमद्य मखस्य शिरइत्याह । यज्ञो वै मखः । ऋध्यासमय यज्ञस्य शिर इति वावैतदाह । मखाय त्वा मखस्यत्वा शीणइत्याह । निर्दिश्यैवैन- द्धरति ॥ ७ ॥ त्रिहरति । त्रयं इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो यज्ञस्य शिरः संभरति । तूष्णीं चतुर्थर हरति । अपरिमितादेव यज्ञस्य शिरःसंभ- - ·६६ आरणोपनिषत् । रति । मृत्खनादने हरति । तस्मान्मृत्खनः करुण्यतमः । इयत्यय आसीरि- त्याह । अस्यामेवाळे वटारं यज्ञस्य शिरः संभरति । ऊर्ज वा एत५ रस पृथिव्या उपदीका उद्दिहति ॥ ८ ॥ यद्वल्मीकम् । यद्वल्मीकवपासंभारो भवति । ऊर्जमेव रसं पृथिव्या अवरुवे । अथो श्रोत्रमेव । श्रोत्र ह्येतत् - थिव्याः । यद्वल्मीकः । अबधिरो भवति । य एवं वेद । इन्द्रो वृत्राय वन्न मुदयच्छत् । स यत्र यत्र पराक्रमत ॥ ९ ॥ तन्नाधियत । स पूतीकस्तंबे परा- क्रमत।सेऽध्रियत। सेोऽब्रवीत् । ऊति वैमें धा इति । तदूतीकानामूतीकत्वम्। यदूतीका भवति । यज्ञायैवोतिं दधति । अग्निजा असि प्रजापते रेत इत्याह । य एव रस पशुन्प्राविशत्॥१०॥ तमेवावरंधे । पंचते संभाराभवति । पालो- यज्ञः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः संभरति । याम्याणां पशूनां चर्मणा संभ- रेत्। ग्राम्यान्पशंछचार्पयेत् । कृष्णाजिनेन संभरति । आरण्यानेव पशूछुचा- पयति । तस्मात्समावत्पशूनां प्रजायमानानाम् ॥ ११ ॥ आरण्याः पशवः कनीयासः । शुचा ताः । लोमतः संभरति । अतो हत्य मेध्यम् । परिगृह्या- ऽऽयति । रक्षसामपहत्यै । बहवो हरति । अपचितिमेवास्मिन् दधति । उद्धते सिकतोपोप्ते परिश्रितेनिर्दधति शांत्यै' । मदन्तीभिरुपसृजति ॥ १२ ॥ तेज एचास्मिन्दधाति । मधु त्वा मधुला करोत्वित्याह । ब्रह्मणैवास्मिन्तेजोदधाति । यदाम्याणां पात्राणां कपालः ससृजेत् । ग्राम्याणि पात्राणि शुापयेत् । अर्मकपालैः ससृजति । एतानि वा अनुपजीवनीयानि । तान्येव शुर्पि- यति । शर्कराभिः ससृजति धृत्य । अथ शंत्वाय । अजलोमैः ससृजति । एषा वा अग्नेः प्रिया तनूः । यदजा । प्रिययैवैनं तनुवा ससृजति । अथो तेजसा । कृष्णाजिनस्य लोमभिः ससृजति । यज्ञो वै कृष्णाजिनम्। यज्ञे- ·- - - आरणोपनिषत् । ६७ नैव यज्ञश्ससृजति ॥ १३ ॥ याज्यायै न जुहुयादविंशद्वेणुः शांत्य पंक्तिराध- समित्याह हरति दिहति पराक्रमताऽऽविशत्प्रजायमानानारसृजति शत्वाया- ष्टीच ॥ २ ॥ परिश्रिते करोति । ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै । न कुर्वन्नमि- प्राण्यान् । यत्कुर्वनभिप्राण्यात् । प्राणाञ्छुचापयेत् । अपहाय प्राणिति । प्राणानी गोपीथाय । न प्रवर्य चादित्यं चांतरेयात् । यदतरेयात् । दुश्चार्मो स्यात् ॥ १॥ तस्मान्नान्तराय्यम् । आत्मनों गोपीथाय । वेणुना करोति । तेजो वै वेणुः । तेजः प्रवर्यः । तेजसैव तेजः समर्धयति । मखस्य शिरोसी- त्याह । यज्ञो वै मखः । तस्यैतच्छिरः । यत्प्रवयः ॥ २॥ तस्मादेवाह । यज्ञस्य॑ पदे स्थ इत्याह । यज्ञस्य ह्येते पदे । अथो प्रतिष्ठित्यै । गायत्रेण त्वा छंसा करोमीत्याह। छंदो भिरेवैन करोति। व्युद्धिं करोति । त्रयं इमे लोकाः । एषां लोकानामप्य । छंदोभिः करोति ।। ३ ॥ वीर्य वै छंदासि । वीर्य- अवैन करोति । यजुषा बिलं करोति व्यावृत्यै । इयन्तं करोति । प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमितम् । इयंत करोति । यज्ञपरुषा सम्मितम् । इयं करोति । एतावद्वै पुरुषवीर्यम् । वीर्यसमितम् ॥ ४ ॥ अपरिमितं करोति। अपरिमित- त्यावरुध्यै । परिग्रीवं करोति धृत्यै । सूर्यस्य हरसा आयेत्याह । यथा यजु- रेवैतत् । अश्वशकेन धूपयति । प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय । वृष्णो अश्वस्य निष्पदीत्याह । असौ वा आदित्यो वृषाश्वः । तस्य छंदास निप्पत् ॥ ५॥ छंदो भिरेवैन धूपयति । अषि त्वा शोचिषेत्वेत्याह ! तेज एवास्मिन्दधाति । वारुणोभीद्धः । मैत्रियोपैति शांत्यै । सिध्यै त्वेत्याह । यथा यजुरेवैतत् । देवस्त्वां सवितोपत्वियाह । सवितृप्रसूत एवैनं प्राणा देवताभिरुपति । अपद्यमानः पृथिव्यामाशा दिश आपृणेत्यहि ॥६॥ - - ·आरणोपनिषत् । तस्मादग्निः सर्वा दिशोनुविभाति । उत्तिष्ठ वृहन्मवोर्ध्वस्तिष्ठ ध्रुवस्त्वमित्याह प्रतिष्ठित्यै । ईश्वरो वा एषोऽन्धो भवितोः । यः प्रवय॑मन्वीक्षते । सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्ष इत्याह ! चक्षुषो गोपीथार्य । ऋजवे' त्वा साधवे' त्वा सुक्षिय त्वा भूत्यै त्वेत्याह। इयं वा ऋजुः । अंतरिक्ष स.धु। असौ सुक्षितिः ॥ ७॥ दिशो भूतिः । इमानेवास्मै' लोकान्कल्पयति । अथो प्रतिष्ठित्यै । इदमहममु- मांमुष्यायणं विशा पशुभिब्रह्मवर्चसेन प£हामीत्याह । विशैवैनं पशुभिब्रह्म- वर्चसेन पयूहति । विशेति' राजन्यस्य ब्रूयात् । विशै वैनं पयूहति । पशुभि- रिति वैश्यस्य । पशुभिरेवनं पर्यंहति । असुर्यपात्रमाण्णम् ॥८॥ आळू- णत्ति । देवत्राऽक:। अजक्षीरेणाऽऽकृणत्ति। परमं वा एतत्पर्यः। यदजक्षीरम्। परमेणैवैनं पयसाऽऽ>णत्ति । यर्जुषा व्यावृत्यै । छंदोभिराणत्ति । छंदोभिर्वा एष क्रियते । छंदोभिरेव छंदारस्याच्छृणत्ति । मृधि वाचमित्याह । वार्चमेवा- बरुंधे । छंध्यूर्जमित्याह । ऊर्जमेवावरंधे । बुधि हविरित्याह । हविरेवाः । देवे पुरश्चर सध्यासं त्वेत्यांह । यथायजुरेवैतत् ॥ ९॥ स्याद्यत्प्रवर्यच्छंदोभिः करोति वार्य समित छंदास निप्पणेत्याह सुक्षितिरनाकृष्ण छंदाश्स्या- घृणत्यष्टीचं ॥३॥ ब्रह्मन्प्रचरिप्यामो होर्तधर्ममभिष्टुहीत्याह । एष वा एतार्ह बृहस्पतिः । यद्ब्रह्मा । तस्मा एवं प्रतिप्रोच्य प्रचरति । आत्मनोऽनात्य यमार्य वा मखाय त्वेत्याह । एता वा एतस्य देवताः। ताभिरवैनर समर्थ- यति । मदतीभिः प्रोक्षति । तेज एवास्मिन् दधाति ॥ १॥ अभिपूर्व श्रोक्षति । अभिपूर्वमेवामिस्तेजो दधाति । त्रिः प्रोक्षति । व्यावृद्धि यज्ञः । अथो' मेध्यत्वार्य । होताऽन्वाह । रक्षसामप॑हत्यै । अनवानम् । प्राणानारसं- तत्यै । त्रिष्टुभः सतीर्गायत्रीरिवान्वाह ॥ २॥ गायत्रो हि प्राणः। प्राणमेव ·आरणोपनिषत् । ६९ यजमाने दधाति । संततमन्वाह । प्राणानामन्नाद्यस्य संतत्यै । अथो रक्षसा- मर्पहत्यै। यत्पा'मिता अनुन्नूयात् । परिमितमवरुधीत। अपरिमिता अन्वाह । अपरिमितस्यावरुध्यै । शिरो वा एतद्यज्ञस्य ॥३॥ यत्प्रवयः। ऊमुजाः। यन्मौजो वेदो भवति । ऊजैव यज्ञस्य शिरः समद्धयति । प्राणाहुती होति । प्राणानेव यजनाने दधाति । सप्त जुहोति। सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः। प्राणा- नेवास्मिन् दधाति । देवस्त्वा सविता मध्वनिक्त्विाह ॥ ४ ॥ तेजसैवैन- मनक्ति । पृथिवीं तपसनायवेति हिरण्यमुपास्यति । अस्या अनतिदाहाय । शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवग्यः । अग्निः सर्वा देवताः। प्रलवानादीप्यो- पास्यति । देवतास्वेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति । अप्रतिशीर्णायं भवति । एतु- दहिषः ॥५॥ चिरसिशोचिरसीत्याह । तेज एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं दधाति । सरसीदव महा५ असीयाह । महान् ह्येषः। ब्रह्मवादिनो' वदंति । एते वात्र त ऋत्विजः। ये दर्शपूर्णमासयोः । अर्थ कथा होता यजमानायाशिषो नाशास्त इति । पुरस्तादाशीः खलु वा अन्यो यज्ञः । उपरिष्टादाशीरन्यः॥६॥ अनाधृष्या पुरस्तादितियदेतानि यजूरण्याह । शीर्षत एव यज्ञस्य यजमान आशिषोवरुंधे । आयुः पुरस्तादाह । प्रजां दक्षिणतः । प्राणं पश्चात् । श्रोत्रं- मुत्तरतः। विधृतिमुपरिष्टात् । प्राणानेवास्म समीचो' दधाति । ईश्वरो वा एष दिशोनून्मदितोः । ये दिशो व्यास्थापयति ॥ ७ ॥ मनोरश्वासि भूरि- पुत्रेतीमामभिमृशति । इयं वै मनोरश्वा भूरिपुत्रा । अस्यामेव प्रतितिष्ठत्य - न्मादाय । सूपसा मे भूया मामाहिसीरित्याहाहिश्साय । चितःस्थ परि- चित इत्याह । अपचितिमेवास्मिन् दधाति । शिरो वा एतद्यज्ञस्य॑ । यत्न- वयः । असौ खलु वा आदित्यः प्रवग्यः । तस्य मरुतो रश्मयः ॥ ८ ॥ - .

·७० आरणोपनिषत् । स्वाहा माद्भिः परिश्रयस्वेत्याह । अमुमेवादित्यरश्मिभिः पयूहति । तस्मा- दसावादित्यामुष्मिलोके रश्मिभिः पयूढः । तस्माद्राजा विशापयूढः । तस्मा- द्वामणीः संजातैः पयूढः । अग्नेः सृष्टस्य यतः। विककतं भा आर्छन् । यद्वककताः परिधयो भवति । भा एवावरुन्धे । द्वादश भवंति ॥ ९॥ द्वाद- शमासाः संवत्सरः । संवत्सरमेवावरंधे । अस्ति त्रयोदशो मास इत्याहुः । यत्र- योदशः परिधिर्भवति । तेनैव त्रयोदशं मासमवरंधे । अंतरिक्षस्यांतद्धिरसी- त्यहि व्यावृत्य। दिवं तर्पसत्रायस्वेत्युपरिष्टाद्धिरण्यमधि निर्दधाति । अमुष्या अनंतिदाहाय । अर्थो आभ्यामेवेनमुभवतः परिगृह्णाति । अर्हन्विभार्ष सार्य- कानि धन्वेयाह ॥ १० ॥ स्तौत्येवैनमेतत् । गायत्रमसि त्रैष्टुंभमसि जागत- मसीति घवित्राण्यादत्ते । छन्दांभिरेवनान्यादत्ते । मधुमध्विति धनोति । प्राणो वै मधु । प्राणमेव यजमाने दधाति । त्रिः परियति । त्रिवृद्धि प्राणः । त्रिः परियति । व्यावृद्धि यज्ञः ॥ ११ ॥ अथो रक्षसामप॑हत्यै । त्रिः पुनः परियति । षट्सपद्यते। षड्वा ऋतवः । ऋतुप्वेव प्रतितिष्ठति । यो वै वर्मस्य प्रियां तनुवमाक्रामति । दुश्चर्मा वै स भवति । एप ह वा अस्य प्रियां तनु- वमाक्रामति । यस्त्रिः परीत्यं चतुर्थ पेयेति । एताह वा अस्योग्रदेवो राजनि- राचक्राम ॥ १२ ॥ ततो वै स दुश्चभिवत् । तस्मात्रिः परीत्य न चतुर्थ परीयात् । आत्मनो गोपीथाय। प्राणा वै धवित्राणि । अव्यतिपंगं धून्वति । प्राणानामव्य॑तिषंगाय कृत्य। विनिपर्व धून्वति । दिवेव प्रतितिष्ठति । ऊर्ध्व धून्वति । सुवर्गस्य लोकस्य सभष्टयै । सवतो धून्वति। तस्मादयश्सर्वतः पवते ॥ १३.॥ दधातीवान्वाह यज्ञस्याहेष उपरिष्टादाशीरन्यो व्यास्थापयन्ति रश्मयो भवति धन्वेत्याह यज्ञश्चक्राम समष्टयैव च ॥ ४॥ अग्निप्वा वसुभिः ·आरणोपनिषर । ७१ पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण छंदसेत्या॑ह । अग्निरेवैनं वसुभिः पुरस्ताद्रोचयति गायत्रेण छंदसा।समा रुचितोरोचयेत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते । इंद्रस्त्वा रुद्रै दक्षिणतो रोचयतु त्रैष्टुभेन छंदसेत्याह । इंद्र एवैनर रुद्र दक्षिणतोरोच- यति त्रैष्टुभेन छंदसा । स मा रुचितोरोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । वरुणस्त्वाऽऽदित्यैः पश्चाद्रेचियतु जागतेन छंदसेत्याह । वरुण एवैनमादित्यैः पश्चाद्रीचयति जागतेन छन्दसा ॥ १॥ स मा रुचितारोचयेत्याह । आशि- धर्मवतामाशास्ते । द्युतानस्त्वामारुतो मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वानुष्टुभेन छन्द- सेत्याह । द्युतान एवैनं मारुतो मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्यानुष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामास्तेि । वृहस्पतिस्त्वा विश्वैर्दैवै- रुपरिष्टाद्रोचयतु पाञ्जेन छन्दसत्याह । बृहस्पति रवैनं विश्व वरुपारीष्टाद्रोच- यति पातेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते ॥ २ ॥ रोचितस्त्वं देव धर्म देवेष्वसीत्याह । रोचितो ह्येष देवेषु । रोचिषी- याहं मनुष्यष्वित्याह । रोर्चत एवैष मनुष्येषु । सम्रा धर्मरुचितस्त्वं देवेष्वा- युष्माश्स्तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यसीत्याह। रुचितो ह्येष देवेष्वायुष्मास्तेजस्वी ब्रह्म- वर्चसी । रुचितेहिं मनुष्येष्वायुष्मास्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भूयासमित्याह । रुचित एवैष मनुष्यप्वायुष्माश्स्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति । रुगसि रुचं मार्य धेहि मयि रुगियाह । आशिषमेवैतामाशास्ते । तं यदेतैर्यजुभिररोचयित्वा । रुचितो धर्म इति प्रब्रूयात् । अरोचुकोऽध्वर्युःस्यात् । अचुको यज॑मानः । अथ यदेनमेतैर्यजुर्भी रोचयित्वा । रुचितो धर्म इति प्राह । रोचुकोध्वर्युभ- वति । रोचेको यज॑मानः ॥ ३ ॥ पश्चाद्रोचयति जागतेन छन्दसा समां रुचितो रोचयेत्याहाऽऽशियमेवैतामास्तेि शास्तष्टौ च ॥ ५ ॥ शिरो वा एत- ·- ७२ आरणोपनिषत् । द्यज्ञस्य॑ । यत्प्रवयः। ग्रीवा उपसदः । पुरस्तादुपसदा' प्रवर्य प्रवृणक्ति । ग्रीवास्खेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति । त्रिः प्रवृणक्ति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो यज्ञस्य शिरोऽवरुधे । षट् संपद्यते । षड्डा ऋतवः ॥१॥ ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुधे । द्वादशकृत्वः प्रवृणक्ति । द्वादशमासाः संवत्सरः । संवत्सरादेव यज्ञस्य शिरोऽवरुंधे। चतुर्विशतिः संर्पयते । चतुर्विशतिरर्ध- मासाः। अर्द्धमासेभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुंधे। अथो खलु । सकृदेव प्रवृज्यः । एकहि शिरः ॥२॥ अग्निष्टोमे प्रवृणति। एतावान्दै यज्ञः। यावानग्नि- ष्टोमः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः प्रतिदधाति । नोक्थ्य प्रबृज्यात् । प्रजा वै पशव उक्थानि । यदुक्थ्य प्रव्रज्यात् । प्रजां प्रशूनस्य निदहेत् । विश्वजिति संवेष्ष्ठे प्रवृणक्ति ॥ ३॥ पृष्ठानि वा अच्युतं च्यावयति । पृष्टै- रेवास्मा अच्युतं च्यावयित्वाऽवरुंधे । अपश्यं गोपामित्याह । प्राणोवै गोपाः । प्राणमेव प्रजासु वियातयति । अपश्यं गोपामित्याह । सो का आदित्यो गोगाः । स हीमाः प्रजा गोपायति । तमेव प्रजानां गोतारं कुरुते । अनि- पद्यमानमित्याह ॥ ४ ॥ नह्येष निपद्यते । आ च परां च पथिभिश्चरंतमि- त्याह । आ च ह्येष परां च पथिभिश्चरति । स सधीचीः स विपूंचीवान इत्याहु । सधीचीश्च द्वेष विषूचीश्च वानः प्रजा अभिविपश्यति । आवरी- वर्ति भुवनेप्वन्तरित्याह । आयेषवरीवति भुवनेष्वतः। अत्रै प्रावीमधुमा- ध्वीभ्यां मधुमाधूचीभ्यामित्याह । वासंतिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति । सममिरमिना गतेत्यहि ॥ ५॥ अष्मावेवास्मा ऋतू कल्पयति । समग्निर- मिनोगत्याहु । अग्निी वैषोग्निनासंगच्छते । स्वाहा समग्निस्तपसागतेत्याह । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति । धर्ता दिवो विभासि रजसः पृथिव्या ·आरणोपनिषत् । इत्याह । वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति । हृदे खा मनसे त्वेत्यहि । शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति ॥ ६ ॥ दिवि देवेषु होत्रा यच्छे- त्याह । होत्राभिरेवेमालोकान्संधाति । विश्वासां भुवा पत इत्याह । हम- न्तिका वेवास्मा ऋतू कल्पयति । देवश्रूस्त्वं देवधर्म देवापाहीत्याह । शैशिरा वेवास्मा ऋतू कैल्पयति । तपोजां वाचमस्मे नियच्छ देवायुवमित्याह । या वै मेध्या वाक् । सा तपोजाः । तामेवावरुंधे ॥ ७ ॥ गौ देवानामित्याह । गर्भो ह्येष देवानाम् । पिता मतीनामित्याह । प्रजा वै मतयः। तासामेष एव पिता। यत्प्रवर्यः। तस्मादेवाह । प्रतिः प्रजानामित्याह । पविष प्रजानाम्। मतिः कवीनामित्याह ।।दा मतियेंषकवीनाम् । संदेवो देवेनं सवित्राऽयतिष्ट ससूर्येणारक्तत्याह । अमुं चैवादित्यं प्रवर्य च सशास्ति । आयुर्दास्त्व- मस्मभ्यं धर्म वक़दा असीत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते। पिता नौसि पिता नो बोधेत्याह । बोधर्यत्येवैनम् । नैवैतेऽवकाशा भवति । पत्निय दशमः । नव वै पुरुषे प्राणाः ॥ ९॥ नाभिर्दशमी । प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो दशाक्षरा विराट् । अन्न विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुंधे । यज्ञस्य शिरोऽच्छि- द्यत । तहेवा होत्राभिः प्रत्यदधुः । ऋत्विजोऽवेक्षते । एता वै होत्राः। होत्रा- भिरेव यज्ञस्य शिरः प्रति दधाति ॥१०॥ रुचितमवझते । रुचिताद्वै प्रजा- पतिः प्रजा असृजत । प्रजाना सृष्टय । रुचितमवेक्षते । रुचिताद्वै पर्जन्यो वर्षति । वर्षकः पर्जन्योभवति । संप्रजा एधते । रुचितमवक्षन्ते । रुचितं वै ब्रह्मवर्चसम् । ब्रह्मवर्चसिनो भवंति॥११॥ अधीयतोऽवेक्षते । सर्वमायुयति । न पत्न्यवेक्षेत । यत्पन्यवेक्षत । प्रजायेत । प्रजात्वस्यैनि देहेत् । यन्नावक्षेत । न प्रजायत । नास्यै प्रजां निर्दहेतु । तिरस्कृत्य यजुर्वाचयति । प्रजायते । नास्य ·७४ आरणोपनिषत् । प्रजां निर्दहति । त्वष्टीमती ते सपेयेत्याह । सपाद्धि प्रजाः प्रजायते ॥ १२ ॥ ऋतवो हि शिरः सर्वपृष्ठे प्रवृणत्यनिपद्यमानमित्याह गतेत्यांह शारदावे- वास्मा ऋतूकल्पयति रुंधे कवीनामित्याह प्राणाः प्रतिदधाति भवंति वाचयति चत्वारि' च ॥ ६॥ देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसव इति रेशनामादत्ते प्रसूत्यै । अश्विनो हुभ्यामित्याह । आश्विनौहि देवानामध्वर्यु आस्ताम्। पूष्णोहस्ताभ्या- मित्याह यत्यै । आददेदित्यै रास्नासीत्याह यजुष्कृत्यै । इड एह्यदित एहि सरस्वत्येहीत्याह । एतानि वा अस्यै देवनामानि । देवनामैरेवैनामाह्वयति । असावेडसावेबसावेहीत्याह । एतानि वा अस्यै मनुष्यनामानि ॥१॥ मनु- प्यनामरेवनामाह्वयति । षट् संपाते । षड्या ऋतवः। ऋतुभिरेवेनामा - यति । अदित्या उष्णीषमसीत्याह । यथायजुरेवैतत् । वायुरस्यैड इत्याह । वायुदेवत्यो' वै वत्सः । पूषात्वोपासृजत्वित्याह । पौष्णावै देवतया पशवः ॥२॥ स्वयैवैनं देवतयोपासृजति | अश्विभ्यां प्रदापयेत्याह । आश्विनौ वै दे- वानाभिषजौ'। ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोति । यस्ते स्तनः शशय इत्याह । स्तोत्येवेनाम् । उर्स धर्मशिपोवन पाहि धर्मायशिषेत्याह । यात्यामुष्म' देहीति । ताहगेव तत् । वृहस्पतिस्त्वोप॑सीदत्विया॑ह ॥ ३॥ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनामुप॑सीदति ॥ दानव स्थ पैरव इत्याह । मेध्यांनेवैनान करोति । विप्वग्वृतो लोहितेनेत्याह व्यावृत्यै। अश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्व पूणे पिन्वस्व वृहस्पतये पिन्वस्वेत्याह । एताभ्यो ह्येवा देवताभ्यः पिन्वते । इंद्राय पिन्वस्वेन्द्रायपिन्वस्वेत्याह । इंद्रमेव भागधेयेन समधयति । द्विरिंद्रायेाह ॥ ४ ॥ तस्मादिंद्रो देवतानां भूयिष्ठभाक्तमः । गायत्रोसि त्रैष्टुभोस जागतमसीति शफोपयमानार्दत्ते । छन्दोभिरेवैनानार्दत्ते । सहो| - ·- आरणोपनिषत् । ७५ भागेनोपमेहीत्याह । ऊर्ज एवैन भागमकः । अश्विनौ वा एतद्यज्ञस्य शिरैः प्रतिदधतावताम् । आवाभ्यामेव पूर्वाभ्यां वर्षक्रियाता इति । इंद्राश्विना मधुनः सारघस्येत्याह । अश्विभ्यामेव पूर्वाभ्यां वर्षट्करोति । अथो अश्विना- वेव भागधेयेन समर्द्धयति ॥ ५॥ धर्म पात वसवोयजता वडित्याह । वसू- नेव भागधेयेन समर्द्धयति । यद्वेषट्कुर्यात् । यातयांमाऽस्य वषट्कारः स्यात् । यन्नवषट्कुर्यात् । रक्षासि यज्ञहन्युः । वडित्याह । परोक्षमेव वर्ष करोति । नास्य यातयामा वषट्कारो भवति । न यज्ञर रक्षाशस नंति ॥६॥ स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मयेवृष्टिवनये जुहोमीत्याह । योवा अस्य पुण्यो रश्मिः । सर्वृष्टिवनिः । तस्मा एवैन जुहोति । मधु हविरसीत्याह । स्वदर्यत्यवैनम् । सूर्यस्य तपस्तपेत्याह । यथायजुरेवैतत् । द्यावापृथिवीभ्यां त्वापरिगृह्णामी- त्याह । द्यावाप्रथिवीभ्यामेवैनं परिगृह्णाति ॥ ७॥ अंतरिक्षेण त्वोपैयच्छा- मीत्याह । अंतरिक्षेणैवैनमुपैयच्छति । न वा एतं मनुष्यों भर्तुमर्हति । देवानी त्वा पितृणाम मतो भर्तुशकेयमित्याह । देवरेवैन पितृभिरनुमत आदत्ते । वि वा एनमेतर्धयति । यत्पश्चात्प्रवृज्य पुरो जुह्वति । तेजोसि तेजोनुप्रेहीत्याह । तेज एवास्मिन्दधाति । दिविस्पृङ्मा माहिरसीरंतारक्ष- स्पृङ्मा माहिश्सीः पृथिविस्पृङ्मा माहिश्सीरित्याहाहिसायै ॥ ८॥ सुर्व- रास सुवर्मे यच्छ दिव यच्छ दिवो मा पाहीत्याह । आशिर्षमेवैतामाशास्ते । शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवयः । आत्मा वायुः । उद्यत्यं वातनामान्याह । आत्मन्नेव यज्ञस्य शिरः प्रतिद्धाति । अनवानम् । प्राणाना संतत्यै । पंचाह ॥९॥पायज्ञः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः प्रतिदधाति । अग्नये त्वा वसुमते स्वाहेत्याह । असौ वा आदित्याग्निर्व[मान् । तस्मा एवैनं जुहोति ।

·आरणोपनिषत् । सोमाय त्वा रुद्रवते स्वाहेत्याह । चन्द्रमा वै सोमो रुद्रवान् । तस्माएवैन जुहोति । वरुणाय त्वाऽऽदित्यवते स्वाहेत्यहि ॥१०॥ अप्मु वै वरुण आदि- त्यवान् । तस्मा एवैन जुहोति । बृहस्पतये त्वा विश्वव्यावतेस्वाहेत्याह । ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः। ब्रह्मणएवैन जुहोति । सवित्रे त्व(मस विभु- मत प्रभुमते वाजवते स्वाहेत्याह । संवत्सरोवै संवित माविभुमान् प्रेभु- मान्वाजवान् । तस्मा एवन जुहोति । यमायत्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहे- त्याह । प्राणो वै यमोऽङ्गिरस्वान्पितृमान् ॥ ११ ॥ तस्मा एवैन जुहोति । एताभ्य एवैनं देवताभ्यो जुहोति । दश संपद्यन्ते । दशाक्षरा विराट् । अन्न विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुंधे । रौहिणाभ्यां वै देवाः सुवर्गलोकमायन् । तहिणयो' रोहिणत्वम् । यौहिणी भवतः । रौहिणाभ्यामेव तद्यज॑मानः सुवर्गलोकमेति । अहयोतिः केतुनो जुषतामुज्योतिज्योतिषार स्वाहा रात्रिज्योतिः केतुना जुषता सुज्योतिर्योतिषार स्वाहेत्याह । आदित्यमेव तमुध्मिल्लोकेऽह्नों परस्ताद्दाधार । रात्रिया अवस्तात् । तस्मादसावादियों मुभिल्लोकेहोरात्राभ्यां धृतः ॥ १२ ॥ मनुष्यनामानि पशवः सीदत्वित्या- हेन्द्रायेत्याहार्द्धयति नंति गृह्णात्यहि साय पंचाहादित्यवते स्वाहेत्यांह पितृमार्ने तिचत्वारि' च ॥ ७ ॥ विश्वा आशादक्षिणसदित्याह । विश्र्वानेव देवान्नी- णाति । अथो दुरिष्टया एवैन पाति । विश्वान्देवानयाडिहेत्याह । विश्वानेव देवान्भागधेयेन समर्धयति । स्वाहां कृतस्य धर्मस्य मधेः पिबतमश्विनेत्याह । अश्विनावेव भागधेयेन समर्धयति । स्वाहाग्नये यज्ञियाय शेयजुभिरित्याह । अभ्यवैनं घारयति । अथो हविरेवाकः ॥ १॥ अश्विना धर्म पति हार्दि- वानमहर्दिवाभिरुतिभिरित्यहि । अश्विनावेव भागधेयेन सम॑र्धयति । अनुवां - ·आरणोपनिषत् । यातिथिवीमेश्सातामित्याहानुमत्यै । स्वाहेन्द्रीय स्वाहेन्द्रावडित्याह । इन्द्रीय हि पुरोहूयते । आश्राव्या॑हधर्मस्य यजेति । वर्षकृते जुहोति । रक्षसाम- पहत्यै । अनुयजति स्वगाकृत्यै। धर्ममपातमश्विनेत्याह ॥ २॥ पूर्वमेवो- दितम् । उत्तरेणाभिर्गुणाति । अनुवां द्यावापृथिवी अंम सातामित्याहानुमत्यै । तं प्राव्य यथावण्णमे दिवेनमः पृथिव्याइत्याह । यथा यजुरेवैतत् । दिवि. धो इमं यज्ञं यज्ञमिमंदिविधा इत्याह । सुवर्गमेवैन लोकं गमयति । दिवं गच्छान्तरिक्षं गच्छ पृथिवीं गच्छेत्याह । एण्ववैन' लोकेषु प्रतिष्ठापयति । पंच प्रदिशेोगच्छेत्यौह ॥ ३॥ दिवेवैनं प्रविष्ठापयति । देवान्धर्मपान्गच्छ पितॄन्धर्मपानगच्छेत्यौह ॥ उभयेष्वेवैनं प्रतिष्ठापयति । यत्पिन्वते । वर्षक: पर्जन्या भवति । तस्मात्पिन्व॑मानः पुण्यः । यत्प्रापिन्वते । तद्देवानाम्। यई- क्षिणा । तपितृणाम् ।। ४ ॥ यत्प्रत्यक् । तन्मनुष्याणाम् । यदुदई । तद्रुः द्राणाम् । प्रांचमुदचं पिन्वयति । देवत्राऽकः । अथो खलु । सर्वा अनुदिशः पिन्वयति । सर्वा दिशः समेधते । अंतः परिधि पिन्वयति ॥ ५॥ तेजसो स्कंदाय । इषे पीपियूजे पापिहीत्योह। इषमेवोर्ज यजमाने दधाति ॥ यज- मानाय पीपिहीत्याह । यजमानायैवैतामाशिषमाशास्ते । मह्यं ज्यैष्ठयाय पीपिहीत्याह । आत्मन एवैतामाशिषमाशास्ते । त्विय त्वाद्युम्नाय त्वेन्द्रियार्य त्वा भूत्यत्वेत्याह । यथायजुरेवैतत् । धर्मासि सुधर्मा मैन्यस्मे ब्रह्माणि धार- येत्याह ॥ ६॥ ब्रह्मन्नवनं प्रतिष्ठापयति । नेत्त्वावातः स्कंदयादिति । यद्यभि- चरैन् । अमुष्य त्वा प्राणे सादयाम्यमुना सह निरर्थ गच्छेतिब्रूयाद्यं द्विष्यान्। यमेवद्वेष्टिं । तेनैन५ सह निरर्थ गमयति । पूष्णे शरसे स्वाहेत्याह । या एवं देवता हुतभागाः। ताभ्यएवैनं जुहोति । ग्राभ्यः स्वाहेत्याह । या एवान्त- ·७८ आरणोपनिषत् । रिक्षे वाचः ॥ ७ ॥ ताभ्य एवन जुहोति । प्रतिरेभ्यः स्वाहेत्या॑ह । प्राणा वै देवाः प्रतिराः । तेभ्य एवैनं' जुहोति । द्यावा पृथिवीभ्याश्स्वाहेत्याह । द्यावा- पृथिवीभ्यामवैनं' जुहोति। पितृभ्यो धर्मपेभ्यः स्वाहेत्याह । ये वै यज्वानः ते पितरे धर्मपाः । तेभ्य एवैन जुहोति ॥ ८ ॥ रुद्रार्य रुद्रहोत्रे स्वाहेत्या॑ह । रुद्रमेव भागधेयेन समर्धयति । सर्वतः समनक्ति। सर्वत एव रुद्र निरवंद- यते । उदंचं निरस्यति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायोमेव दिशि रुद्रं निर- वयते । अपउपस्पृशति मेध्यत्वाय । नान्वीक्षेत । यद्न्वीक्षेत ॥ ९॥ चक्षु- रस्य प्रमायुक स्यात् । तस्मान्नान्वीक्ष्यः । अपीपरो माह्रो रात्रिय मापाह्ये- पाते' अग्ने समित्तया समिध्यस्वायुदा वर्चसा माऽऽञ्जीरित्याह । आयुरेव- स्मिन् वचों दधाति । अपीपरो मारात्रिया अह्ना मापाह्येषाते' अग्ने समित्तया समिध्यस्वायुर्मेदा वर्चसा माऽऽजीरित्याह । आयुरेवास्मिन्वों दधाति । अग्निोतियॊतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतिर्कोतिः सूर्यः स्वाहेत्याह । यथा यजुरेवैतत् । ब्रह्मवादिना वदति । होतव्यमग्निहोत्रां ३ न होतव्या ३ मिति ॥ १० ॥ यद्यर्जुषा जुहुयात् । अयथापूर्वमाहुती जुहुयात् । यन्नज़ुहु- यात् । अग्निः पराभवेत् । भूः स्वाहेत्येव तिव्यम् । यथापूर्वमा ती जुहोति । नाग्निः पराभवति । हुत हविर्मपुंहविरित्याह । स्वयत्येवेनम् । इन्द्र तमेग्ना- वित्यहि ॥ ११ ॥ प्राणो वा इन्द्रतमाग्निः। प्राण एवैनमिन्द्रतमेग्नौ जुहोति । पिता नौसि मा माहिश्सीरित्याहाहि सायै । अश्याम ते देव धर्म मधुमतो वाजवतः । पितुमत इत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । स्वधाविनोऽशीमहि त्वा मामाहिश्सीरित्याहाहिसाय । तेजसा वा एते व्युध्यते । ये प्रवयेण चरति । प्राति । तेज एवात्मन्दधते ॥ १२ ॥ संवत्सरं नमारसमश्नीयात् । - ·- आरणोपनिषत् । ७९ न रामामुपेयात् । न मृन्मयेन पिबेत् । नास्य राम उच्छिष्टं पिबेत् । तेज एव तत्सश्यति । देवासुराः संयंता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । विभ्रा- जि सौर्ये ब्रह्मसन्यधत । यत्किच दिवाकीत्यम् ॥ तदेतेनैव व्रतेनांगोपायत् । तस्मादेततं चार्यम् । तेजसो गोपीथार्य । तस्मादेतानियजू षि विभ्राजः सौर्यस्येत्याहुः । स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मिभ्य इति प्रातः सश्सादयति । स्वाहा स्वा नक्षत्रेभ्य इति सायम् । एता वा एतस्य॑ देवताः । तामिरेवैन समर्थ- यति ॥ १३ ॥ अकरश्विनेत्याह प्रदिशोगच्छेत्याह पितृणामतः परिधि पिन्व- यति धारयेत्याह वाचा धर्मपास्तेभ्य एवन जुहोत्यन्वीक्षेतहोतव्या ३ मित्य- मावियाह दधते गोपायत्सप्तच ॥ ८ ॥ धर्म या ते दिवि शुगितितिस्र आई- तीर्जुहोति । छन्दोभिरेवास्येभ्यो लोकेभ्यः शुचमर्वयजते । इयत्यये जुहोति । अथेयत्ययति । त्रय इमे लोकाः। एभ्य एव लोकेभ्यः शुचमवयजते । अनुनो द्यानुमतिरित्याहार्नुमत्यै । दिवस्त्वा परस्पाया इत्याह । दिव एवेमा- लोकान् दाघार । ब्रह्मणस्त्वा परस्पाया इत्यहि ॥ १ ॥ एष्वेव लोकेषु प्रजा दाधार । प्राणस्य त्वा परस्पाया इत्याह । प्रजास्वेव प्राणान् दधिार । शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवन्यैः । असौ खलु वा आदित्यः प्रवर्यः । तं यई- क्षिणा प्रत्यंच मुदंचमुद्रासयेत् । जिलं यज्ञस्य शिरो हरेत् । प्रांचमुा- सयति । पुरस्तादेव यज्ञस्य शिरः प्रतिद्धाति ॥२॥ प्रांचमुासयति । तस्मादसावादित्यः पुरस्तादुदेति ॥ शफोपयमांधवित्राणि धृष्टी इत्यन्वर्व- हरति । सामानमेवैन। सतनुं करोति । सात्मामुष्मिलोकेभवति । य एवं वेदं । औदुंवराणि भवति । ऊर्वा उंदुबरः। ऊर्जमेवावरुंधे । वमनावा अन्वित्यं ॥३॥ यज्ञ५ रक्षाशसि जिघासंति। साम्ना प्रस्तोतान्ववति । सामवै - ·- आरणोपनिषत् । रक्षोहा । रक्षसामपहत्यै । त्रिनिधनमुपैति । त्रय इमे लोकाः। एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षास्यपहति । पुरुषः पुरुषो निधनमुपैति ॥ पुरुषः पुरुषोहि रक्षस्वी । रक्षसामपंहत्यै ॥ ४ ॥ यत्पृथिव्यामुद्वासयेत् । पृथिवीर शुचर्पि- येत् । यदप्यु । अपः शुचार्पयेत् । यदोषधीषु । ओषधीः शुचर्पियेत् । यद- नस्पतिषु । वनस्पतींच्छुचापयेत् । हिरण्यं निधायोद्वांसयति । अमृतं वै हिरण्यम्॥५॥ अमृत एवैनं प्रतिष्ठापयति । वल्गुर्सि शंयुधाया इति त्रि:- रिषिचन्पयति । त्रिवृद्वा अग्निः । यानेिवाग्निः । तस्य शुचर शमयति । त्रिः पुनः पयति । षट्सपद्यते । षड्वा ऋतवः । ऋतुभिरेवास्य शुचरं शमयति । चर्तुक्तिनाभिऋतस्येत्याह ॥६॥ इयं वा ऋतम् । तस्यां एष एव नाभिः । यत्प्रचार्यः । तस्मदिवमाह । सौविश्वायुरित्याह । सदोहीयम् । अप द्वेषो अप सर इत्याह भ्रात॒व्यापनुत्यै । धर्मतत्तेऽन्नमेतत्पुरीषमिति दना मधुमिश्रेण पूर- यति । ऊर्वा अन्नाद्यं दधि । उजवनमन्नाद्यन समर्द्धयति ॥ ७ ॥ अनंश- नायुको भवति । य एवं वेद । रति मासि दिव्योगंधर्व इत्याह । रूपमेवा- स्यैतन्महिमानरति बंधुतां व्याचष्टे । समहमायुषा संप्राणेनेत्याह । आशि- पवतामाशास्ते । व्यसौयोस्मान्द्वोष्टि यं चं वयं द्विष्म इत्याह । अभिचार. एवास्यैषः । अचिक्रदद्वृषा हरिरित्याह । वृषा ह्येषः ॥ ८॥ वृषा हरिः । महामित्रो न दर्शत इत्याह । स्तोत्येवैनमेतत् । चिसि समुद्रौनिरित्याह । खामेवैनं योनि गमयति। नमस्ते अस्तु मा माहि सीरित्याहाहि सायै । विश्वा- वसु५ सोमगंधर्वमित्याह । यदेवार्य क्रियाणस्यांतर्यति । तदेवास्यैतेनाप्या- ययति । विश्वावसुरभि तन्नों गृणात्वित्यहि ॥ ९॥ पूर्वमेवोदितम् । उत्तरे- णाभिगृणाति । धियो हिन्वानो धिय इन्नों अव्यादित्याह । ऋतूनेवास्मै - ·आरणोपनिषत् । ८१ कल्पयति। प्रासी गंधर्वो अमृतानि वोचदित्याह । प्राणा वा अमृताः। प्राणा. नेवास्मै कल्पयति । एतत्त्वं देव धर्मदेवो देवानुपांगा इत्याह । देवो ह्येष संदे- वानुपैति । इदमहं मनुष्यो मनुष्यानित्यहि ॥ १० ॥ मनुष्योहि । एष सन्म- नुष्यानुपैति । ईश्वरो वै प्रवग्यमुद्वासयन् । प्रजा पशून्समिपीथमनूद्वासः सोमपीथानुमेहि । सह प्रजयां सह रायस्पोषेणेत्याह । प्रजामेव पशून्सोम- पीथमात्मन्धत्ते । सुमित्रा न आप ओषधयः संत्वित्याह । आशिषमेवैतामा- शास्ते । दुर्भित्रास्तास्मै भूयासुर्योस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्याह । अभि- चार एवास्यैषः । प्र वा एषोस्माल्लोकाच्चयवते । यःवर्यमुद्दासति । उदुत्त्यं चित्रमिति सौरीभ्यामृग्भ्यां पुनरेत्य गार्हपत्ये जुहोति । अयं वै लोको गार्ह- पत्यः । अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति । असौ खलु वा आदित्यः सुवर्गो लोकः । यत्सौरीभवतः । तेनैव सुवर्गाल्लोकान्नैति' ॥ ११ ॥ ब्रह्मणस्त्वापर- म्पाया इत्याह दधात्यन्वित्य रक्षस्वीरक्षसामपहत्यै वैहिरण्यमाहार्धयति ह्येष गृणात्विया॑ह मनुष्यानित्याहास्यैोष्टौ च ॥ ९ ॥ प्र॒जाप॑तिं वै देवाः शुक्र पयोदुहुन् । तदेभ्यो न व्यभवत् । तदग्निव्यंकरोत् । तानि शुक्रियाणि सामा- न्यभवन् । तेषां यो रसोत्यक्षरत् । तानि शुक्रयजूण्यभवन् । शुक्रियाणां वा एतानि शुक्रियाणि । सामपयसं वा एतयोरन्यत् । देवानामन्यत्पर्यः। यद्गोः पर्यः ॥ १॥ तत्साम्नः पर्यः । यद्जायै पर्यः । तद्देवानां पर्यः । तस्माद्यत्र- तैयजुभिश्वरन्ति । तत्पय॑सा चरंति । प्रजापतिमेवतद्देवान्पय॑सान्नाद्येन सम- द्धयति । एष ह त्वै साक्षात्वय भक्षयति । यस्यैवं विदुषः प्रवर्यः प्रवृ- ज्यते । उत्तरवेद्यामुासयेत्तेजस्कामस्य । तेजो वा उत्तरवेदिः॥२॥ तेजः प्रवर्यः । तेसैव तेज: समर्द्धयति । उत्तरवेद्यामुद्रासयदन्नकामस्य । शिरो ६ ·८२ आरणोपनिषत् । वा एतद्यज्ञस्य॑ । यत्प्रवर्यः । मुर्खमुत्तरवेदिः। शीर्णैव मुखरसंधात्यन्ना- द्याय । अन्नाद एव भवति । यत्र खलु वा एतमुद्रासितं वासि पर्यासते। परिवैतासमा प्रजावयाश्स्यासते ॥ ३ ॥ तस्मादुत्तरवेद्यामेवोद्वासयेत् । प्रजानां गोपीथाय । पुरो वा पश्चाद्वोसियेन् । पुरस्ताद्वा एतज्ज्योतिरुदेति । तत्पश्चान्निम्रोचति । स्वामेवैनं योनिमनूद्वासयति । अपां मध्य उद्बासयेत् । अपां वा एतन्मध्याज्ज्योतिरजायत । ज्योतिः प्रवर्यः । स्वएवैन योनौ प्रति- ष्ठापयति ॥ ४॥ यं द्विप्यात् । यत्र स स्यात् । तस्यां दिश्युद्वासयेत् । एष वा अग्निवैश्वानरः ।यत्प्रवर्यः । अग्निनैवैनं वैश्वानरेणाभिप्रवर्तयति । औदुवर्या शाखायामुद्वासयेत् । ऊर्वा उदुंबरः । अन्नं प्राणः । शुग्धर्मः ॥ ५॥ इद- महममुष्यामुष्यायणस्य॑ शुचा प्राणमा दहामी|ह । शुचैवार्य प्राणमपि दहति । ता जगार्तिमाछति । यत्र दर्भा उपदीकसंतताः स्युः। तदुद्वासये- दृष्टिकामस्य । एता वा अपामैनूझावोनाम । यह ः। असौ खलु वा आदित्यइतोवृष्टिमुदीरयति । असावेवास्मा आदित्यो वृष्टिं नियच्छति । ना आपो नियताधन्वनायति ॥६॥ गोः पय उत्तरवेदिरासते स्थापयति घायति ॥ १० ॥ प्रजापतिः संभ्रियमाणः । संम्राट् संभृतः । धर्मः प्रवृक्तः । महावीर उद्वासितः । असौ खलु वा वैष आदित्यः । यत्प्रवयः । स एतानि नामान्यकुरुत । य एवंवेदं । विदुरेनं नाम्नां । ब्रह्मवादिनो वदति ॥ १ ॥ यो वै वसीयासं यथानामपचरति । पुण्याति वै स तस्मै कामयते । पुण्यार्तिमस्मै कामयते ॥ य एवं वेद। तस्मा- देवं विद्वान् । धर्म इति दिवाचक्षीतासम्राडिति नतम् । एते वा एतस्य प्रिये तनुवा । एते अस्य प्रिये नामनी । प्रिययन तनुवा ॥ २ ॥ प्रियेण नाम्ना ·। आरणोपनिषत् । समर्धयति । कीतिरस्य पूर्वागच्छति । जनतामायतः। गायत्री देवेभ्योकिा- मत् । तां देवाः प्रवयेणैवानुव्य॑भवन् । प्रवयेणाप्नुवन् । यञ्चतुर्विंशतिः कृत्वः प्रवर्य प्रवृणक्ति । गायत्रीमेव तदनुविभवति । गायत्रीमाप्नोति । पूर्वांस्य जनयतः कीर्तिगच्छति । वैश्वदेवः सन्नः ॥३॥ वसवः प्रवृतः । सोमाभिकीयमाणः । "आश्विनः पयस्यानीयमाने । मारुतः कयन् पौण उदतः। सारस्वतो विष्यंदमानः । मैत्रः शरोगृहीतः । तेज उद्यतो वायुः । ह्रियर्माणः प्रजापतिः । हूयमानो वाग्घुतः ॥ ४ ॥ असौ खलु वा वैष आदित्यः । यत्प्रवर्य': । सएतानि नामान्यकुरुत । य एवं वेद । विदुरेनं नाम्ना । ब्रह्मवादिनो' वदति । यन्मृन्मयमाढति नाचतेथे । कस्मा- देषोईनुत इति । वागेष इति' ब्रूयात् । वाच्ये व वाचं दधाति ॥५॥ तस्मा दश्नुते । प्रजापतिर्वा एष द्वादशधा विहितः । यत्प्रवर्य': । यत्लागवकाशेभ्यः। तेन प्रजा असृजत् । अवकाशैर्देवासुरानसृजत । यदूर्वमवकाशेभ्यः । तेना- मसृजत । अdिmपतिवैषः ॥ ६॥ वदंति तनुवासश्स- नोहूयमानोवाग्घुतो दधात्येषः ॥ ११ ॥ सविता भूत्वा प्रथमेहन्प्रवृज्यते । तेन कामा एति । यद्वितीयेहन्प्रवृज्यते । अग्निभूल्लादेशनेति । यतृतीये- हेन्प्रवृज्यते' । वायुभूत्वा प्राणाने ति । यच्चतुर्थेहन्प्रवृज्यते । आदित्यो भूत्वा रश्मीने'ति । यत्पंचमेहन्प्रवृज्यते' । चंद्रमा भूत्वा नक्षत्राण्येति ॥ १॥ यत्प- ठेहन्प्रवृज्यते । ऋतुर्भूत्वासंवत्सरमेति । यत्सप्तमेहन्प्रवृज्यते' । धाता भूत्वा शकरीमेति । यदृष्टमेहन्प्रवृज्यते' । बृहस्पतिर्भूत्वा गायत्रीमे'ति । यन्नवमेह- न्प्रकृज्यते' । मित्रोभूत्वा त्रिवृत इमालोकाने ति । यदशमेहन्प्रवृज्यते' । वरु- गोभूत्वा विराजमेति ॥ २॥ यदेकादशहन्प्रवृज्यते । इंद्रोभूत्वा त्रिष्टुर्भमेति।

·आरणोपनिषत् । यद्वादशहन्प्रवृज्यते' । सोमोभूत्वासुत्यामेति । यत्पुरस्तादुपसदां'प्रवृज्यते । तस्मादितः परांडमूलोकारस्तपन्नेति । यदुपरिष्टादुपसदां' प्रवृज्यते'। तस्माद- मुतोवाङिमालोकारस्तपन्ने त । यएवंवेदं । ऐवतपति ॥ ३ ॥ नक्षत्राण्येति विराजमति तपति ॥ १२ ॥ देवावै सत्र सावित्रं परिश्रिते ब्रह्मन्प्रचार- प्यामोऽग्निष्ट्वा शिरोग्रीवा देवस्यरशनां विश्वा आशा धर्म याते' प्रजापतिर शुक्र प्रजापतिः संभ्रियमाणः सविताद्वादश॥१२॥देवावै सत्र सखंदिरः परि श्रितेभिपूर्वमथो रक्षसांग्रेष्मावेव ब्रह्म वै देवानामश्विना धर्म पतिं प्राणोवै इन्द्र तमोनिवृषाहरियोवै वतीया सं यथा नाममष्टोत्तरशतम् ॥१०८॥ उगग्निरसी पीको आत्मा पुनरसौ तं यन्ममुखं ॥+॥ शन्नस्तन्नो माहासीन् । ॐ शांतिः शांतिः शांति':॥ हरि': ॐ॥ हरिः ॐ ॥संवा सिंचामि यर्जुषा पूजामायुधन' च ॥ ॐ शांतिः ॥ हरिः॥ ॐ॥ परे युवासं प्रवतो' महीरनुबहुभ्यः पामनपस्प- शानम्। वैवस्वत ५ संगमनं जनानां यमर राजा..५ हविषां दुवस्यत । इदं त्वा वस्त्र प्रथमन्वागनपत दूह यदिहाविभः पुरा ।इष्टापूर्तमनुसपैश्य दक्षिणां याते दत्त बहुधा विबंधुषु । इमौ युनज्मिते वह्नी असुनीथाय वोढवे' । याभ्यां यमरय सादेनर सुकृतां चापि गच्छत्तिात् । पूषात्वतश्यावयतु प्रविद्वाननष्टपशु वं- नस्य गोपाः। सत्वैतेभ्यः परि ददात्पितृभ्योऽग्निदेवेभ्य: सुविदत्रे'भ्यः ! पुषमा आशा अनुबेद सर्वाः सो अस्मार अभयतमेननेषत् । स्वस्तिदा अघृणिः सर्व- करोऽप्रयुच्छन्पुर एतु प्रविद्वान् ॥ १ ।। आयुर्विश्वायुः परिपासति त्वा पूषा त्वा पातुं प्रपथे पुरस्तात् । यत्रासते सुकृतोयत्ते ययुस्त त्वा देवः सविता दधातु । भुवनस्य पत इद५ हविः । अग्नये' रयिमते स्वाहाँ । पुरुषस्य सया- - ·आरणोपनिषत् । वर्यपेयानि' मृज्महे । यथा नो अत्र नापरः पुरा जरस आयति । पुरुषस्य सया वरिविते'प्राणमसिस्रसम् ॥ शरीरेण महीमिहि स्वधयेहि पितृनुप प्रज- यात्मानिहावह । मैव' मारस्ता'प्रियेह देवी सती पितृलोकं यदैषि' । विश्व- वारा नर्भसा संव्ययत्युभो नो लोको पय॑साभ्यावृत्स्व ॥ २ ॥ इयनारी' पतिलोकं वृणाना निपद्यत उपत्वा मर्त्य प्रेतम् । विश्व पुराणमनुपालयती तस्यै' प्रजा द्रविणं चेह धेहि । उदीर्घनायोभजीवलोकमितासुमेतमुप॑शेष एहि'। हस्तग्राभस्य दिधिषोस्त्वमेतत्पत्युजनित्वमभिसंबभूव । सुवर्णय हस्ता- दादांना मृतस्य श्रियै ब्रह्मणे तेजसे बाय । अत्रैव त्वमिह वयर सुशेवा विश्वास्पृषो' अभिमातीर्जयेम । धनुर्हस्तादादांना मृतस्य॑ श्रियै झुत्रायोजसे बलाय । अत्रैवत्वमिह वय-सुशेवा विश्वात्पृधो' अभिमातीर्जयेम । मणिर हस्तादादांना मृतस्य श्रियै विशे पुष्टय वाय । अत्रैवत्वमिह वयसुशेवा विश्वास्पृधो' अभिमातीर्जयेम । इममग्ने चमसं मा विजीहरः प्रियोदेवानामुवसों- म्यानाम्। एषयश्चमसो देवपानस्तस्मिदेवा अमृता मादयंताम्।अग्ने वर्म परिगो. मिययस्वसंप्रोणुष्वमेदंसा पीवसा च। नेत्वाधृष्णुहरसाज'हषाणो द्विपक्ष्य- पर्यखयांते। मैनमग्ने विदहो माभिशो'चो मास्य त्वचं चिक्षिपो मा शरीरम् । यदा शृतं करवो' जातवेदोथे मेनं प्रहिणुतात्पितृभ्यः॥ शृतंयदाऽकरसिं जात- वेदोर्थ मेनं परि'दत्तापितृभ्यः। यदागच्छात्यधुनीतिमतामा देवानी वशनी भवाति । सूर्य वेचलुर्गच्छतु वातमात्मा द्यां च गच्छे पृथिवीं च धर्मणा । अपो वां गच्छ यदि तत्र ते हितमोप॑धीषु प्रतितिष्ठा शरीरः । अजोऽभागस्तर्पसा तं तस्वतं ते' शोचिस्तपतु तं ते अधिः । यास्ते' शिवास्तनुवोजातवदेस्ता- भिर्वहेम लुकृतां यत्र लोकाः । अयं वै त्वमस्मादधित्वमेतदयंवैतदस्ययोनि- ·- -- ८६ आरणोपनिषत् । रासि । वैश्वानरः पुत्रः पित्रेलोककृज्जातवेदो वेहेम५ सुकृतां यत्र लोकाः ॥४॥ विद्वानभ्याववृत्स्वाभिमातीर्जयेम शरीरैश्चत्वारिंच ।। १ ॥ य एतस्य पथो गोप्तारस्तेभ्यः स्वाहा य एतस्य पथो रक्षितारस्तेभ्यः स्वाहा य एतस्यप- ऽभिरक्षितारस्तेभ्यः स्वाहां ख्यात्रे स्वाहाऽपाख्याने स्वाहाँ भिलालपते स्वाहा ऽपलालपते स्वाहाग्नये'कर्मकृते स्वाहा यमत्रनाधीमस्तस्मै स्वाहा । यस्त इधर्म जभरत्सिविदानो मूर्धानं वा ततपतेत्वाया । दिवो विश्वस्मात्सीमघायत उरुष्यः । अस्मात्त्वमधि जातोसि त्वदयंजायतांपुनः ! अनये' वैश्वानराय सुवर्गार्य लोकाय स्वाहा ॥ १ ॥ य एतस्यत्वत्पंर्च ॥ २ ॥ प्रकेतुर्ना बृहता भात्यमिराविविश्वानिवृषभो रोरवीति दिवश्चिदंतादुपमामुदानंडपामु पस्थं महिषो ववर्द्ध । इदंतएक पर ऊ त एक तृतीयेन ज्योतिषा सीवशस्व । संवेशनस्तनुवै चारुरोध प्रियो देवानां परमे सधस्थे । नाके सुपर्णमुपयत्प- तत हृदावे तो अभ्यचक्षतत्वा । हिरण्यपक्षं वरुणस्य दूतं यमस्य योन शकुनं मुरण्युम् । अतिंद्रवसारमेयौ श्वानी चतुरक्षौशबलौसाधुनापथा। अर्था- पितॄन्सुविदवार अपीहि यमेन ये सधमादं मदति । यो ते श्वाना यम रक्षि- तारी चतुरक्षौ पथिरक्षा नृचक्षसा । ताभ्यारराजपरि देह्येन स्वस्ति चारमा अनमीवं च धेहि ॥१॥ उरुण सावसुतृपावुलंबलौ यमस्य दूतौ चरतो वशार अनु । तावस्म दृशेयेभ्यं सूर्याय पुनर्दत्ता वसुमद्येह भद्रम्।सोम एकेभ्यः पवते घृत मेकउपासते। येभ्यो मधु प्रधावति ताश्चिदेवपि गच्छतात् । ये युध्यते प्रधर्न घुशूरांसोयतनुत्यजः । येवा सहस्रदक्षिणास्ताश्चिदेवापि गच्छतात् ।तप॑सा ये अनाधृष्यास्तप॑सा ये सुर्वर्गताः। तो ये चक्रिरे महत्ता:श्विदेवापि'गच्छतात्। अश्म॑न्वतीरेवती: सभध्वमुसिष्ठत प्रतरत्तासखायः । अाजहाम वे असन्न- ·८७ आरणोपनिषत् । शेवाः शिवान्वयमभिवाजानुत्तरेम ॥२ ॥ यद्वै देवस्य सवितुः पवित्र सहस्रधार विर्ततमंतरिक्षे । येनानादिद्रमनतिमात् तेनाहं मासर्वतन पुनामि । या राष्ट्रात्पन्नादपति शाखा अभिमृतानृपति मिच्छमानाः | धातु- स्ताः सर्वाः पवनेन पूताः प्रजयास्मान् रय्या वर्चसास सृजाथ । उद्वयं तम सस्परिपश्यतो ज्योतिरुत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् । धाता पुनातु सविता पुनातु । अग्नेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसा ॥ ३ ॥धेयुतरे मा- ष्टौच ॥३॥ येते अग्निममन्थाम वृषभायेव पक्तवे । इमं तशमयामास क्षीरेण चोदकेन च । यं त्वमग्ने समदहस्त्वमुनिपिया पुनः । क्यांबूरनजा- यतां पाकदूर्वाव्यल्कशा । शीति केशीतिकावति हावुके ल्हादुकावति । मंडूक्यांसुसंगमयम स्वग्निशमय । शेते धन्वन्या आपः शर्मुते संत्वनूक्याः । शंते समुद्रिया आपः शर्मुते संतु वर्ष्याः। शंतेस्रवतीस्तनुवे शर्मुते संतुकूयाः । शं ते' नीहारो वर्षतुशमुपृष्वावंशीयताम् ॥१॥ अवसृज़ पुनरग्ने पितृभ्यो यस्त आहुतश्चरति स्वधाभिः । आयुर्वसानउपयातु शेष संगच्छतांतनुवा जात- वेदः । संगच्छस्व पितृभिः सरस्वधाभिः समिष्टापूर्तेन परमे व्योमन् । यत्र भूम्यै वृणसे तत्र गच्छ तत्रं त्वा देवः सविता दधातु । यत्ते' कृष्णः शकुन आतुतोद पिपीलः सर्प उत वा श्वापदः । अग्निष्टद्विश्वादनृणं कृणोतु सोमश्च यो ब्राह्मणाविवेश । उत्तिष्ठातस्तनुवर सं भरस्व.मेह गात्रमवहा मा शरीरम् । यत्र भूम्यै' वृणसे तत्रं गच्छ तत्र त्वा देवः सविता धातु । इदं त एकं पर ऊत एक तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्त्र । संवेशनस्तनुवैचारुरेधि प्रियोदेवानां परमेसधस्थे । उत्तिष्ठ प्रेहि प्रद्रवोकः कृणुष्व परमे व्योमन् । यमेन त्वं यम्यासं विदानोत्तमं नाकमधिरोहेमम् । अश्म॑न्वतीरेवीर्यवैदे॒वस्य॑ ·८८ आरणोपनिषत् । सवितुः पवित्रं या राष्ट्रात्पन्नादुद्वयंतमंसस्पार' धाता पुनातु । अस्मात्त्वमधि जातो'स्ययं त्वदधिजायतम् । अग्नये' वैश्वानराय सुवर्गाय लोकाय स्वाहा ॥ २॥ अवशीयता सधस्थेपंचच ॥ ४ ॥ आयातु देवः सुमनाभिरूतिभि'- यमो हेवेह प्रयताभिरता। आसीदतासुप्रयते'ह बर्हिप्यूर्जायजात्यै मम शत्रु- हत्यै' । यमे इव यतमाने यदैतं प्रवां'भरन्मानुषा देवयंतः। आसीदतः स्वमुं- लोक विदाने स्वासस्थभवतामिदवे नः। यमायसोमरसुनुतयमार्य जुहुताहविः। यमह यज्ञो गच्छत्यग्निदूतो अरं कृतः।यमाय॑ घृतवद्धविर्जुहोत प्रचतिष्ठत । स नो देवेष्वायमदीर्घमायुःप्रजीवसे'। यमाय मधु मत्तम राज्ञे'हव्यं जुहोतन । इदन्नम ऋषिभ्यःपूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पधिकृद्भयः ॥१॥ योस्य कोष्ठय जगत: पार्थिवस्यैक इद्वशीयम भग्यश्रवो गाययो राजा न परोध्यः।यमं गाय भग्यश्वो यो राजाऽन परोध्यः ॥ ३॥ येनापो नद्यो'धन्वानि येन द्यौः पृथिवीं दृद्वा । हिरण्य कक्ष्यान्सुधुरीन्हिरण्याक्षानय:शफान् । अश्वाननश्यतो दानं यग्नो राजाऽभितिष्ठति । यमो दाधार पृथिवीं यमो विश्वमिदं जगत् । यमाय सर्व मित्रस्य यत्प्राणद्वायुरक्षितम् । यथा पंच यथा षड्यथा पंचदशर्षयः । यमं यो विद्यात्स व॒याद्यर्थक ऋषि'विजानते ॥ २॥ त्रिकद्रुकेभिः पततिषड्डीरेक- मिगृहत् । गायत्री त्रिष्टुप्छंदा सि सर्वा ता यम आहिता । अहरहनयमानो गामश्वं पुरुषं जगत् । वैवस्वतो न तृप्यति पंचभिनिवर्यमः । वैवस्वते विविच्यते यमे राजनि ते जनाः॥ये चेह सत्येनेच्छंते य उ चानृतवादिनः। ते जन्निह विविच्यतेऽथायति त्वामुप । देवाश्च ये नमस्यीत ब्राह्मणाश्चा- पचित्यति । यस्मिन्वृक्षे सैंपलाशे देवैः संपिबते यमः । अत्रानो विश्पतिः पिता पुराणा अनुवेनति ॥ ३ ॥ पथिकृयो' निजानतेनुवेनति ॥५॥ वैश्वा- ·आरणोपनिषत् । नरे हविरिदं जुहोमि साहस्रमुत्स शतधारमेतम् । तस्मिनेष पितरं पितामह प्रपितामई विभरपिन्व॑माने । द्रुप्सञ्चस्कंद पृथिवीमनुद्यामिमं च योनिमनु- यश्च पूर्वः। तृतीयं योनिम संचरं तं द्रप्सं जुहोम्यनु सप्तहोत्राः । इम५ समु- द्र शतधारमुत्सं' व्यच्यमान भुवनस्य मध्ये । घृतं दुहानामाद 'तिं जना- याने माहिसीः परमे व्यो मन् । अपेत वीतविसर्पतातो येत्रस्थ पुराणा ये च नूतनाः । अहो भिरद्भिरक्तुभिर्व्यक्तं यमो ददात्ववसानमस्मै । सवितैतानि शरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ आदधे । वेभियुज्यंतामन्नियाः ॥ १॥ शुनं वाहाः सुन नाराः शुनं कृषनु लांगलम्। शुनं वरना बंध्यतार शुभमष्ट्रामुदि. गयम् । नासीरा शुनमस्मासु धत्ता शुनासीराविमां वाचं यदिवि चक्रथुः पर्यः । तेनेमामुपसिंचतम् । सीते वदामहे त्वाची सुभगे भव । या न: सुभगा ससि या नः सुफलाससि । सवितैतानि शरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ आदधे। तेभिरदिते शं भव । विमुच्यध्वमग्निया देवयाना अतारिष्म तमसस्पारमस्य । ज्योतिरापाम सुवरगन्म ॥ २ ॥ प्रवाता वांति' पतन्ति विद्युत उदोषधीर्जिहतेपिन्वते सुवः । भुवनाय जायते यत्पर्जन्यः पृथिवी रेतसावति । या यमाय हार्थमवप- पंच मानवाः । एवं वपामि हाम्य यथासांमजीवलोके भूरि॑यः । चितस्थप- रिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं पितरो' देवता । प्रजापतिर्वः सादयतु तया । आप्पायस्व संते' ॥ ३॥ अघ्निया अंगन्म सप्त च ॥ ६ ॥ उत्ते' तन्नोमि पृथिवीं त्वत्परीमं लोकं निदधन्मो अह रिर्षम् । एता स्थूणां पितरों धारयंतु ते त्रायमः सादनात्ते मिनोतु । उपसर्प मातरं भूमिमे तासुरुव्यच' संपाथवा सुशेवाम् । ऊर्णन हायुवतिर्दक्षिणावत्येषा त्वापातु निऋत्या उपस्थे । इरा विश्वस्मै तयाँ देव- ·९० आरणोपनिषत् । उच्छमञ्चस्व पृथिवि माविबाधिथाः सूपायनास्मै' भव सूपवंचना । माता पुत्रं यासिचाभ्ये'नं भूमि वृणु । उच्छ्मञ्चमाना पृथिवी हि तिष्ठसि सहस्रं मित उपहिश्रय'ताम् । ते गृहासो' मधुश्चुतो विश्वाहास्मैशरणाः संवत्र । एणी ‘नाहरिणीरर्जुनीः संतु धेनवः । तिलंवत्सा ऊर्जमस्मै दुहानाविश्वाहासत्व- नपम्फुरतीः ॥ १॥ एषा ते' यमसाईने स्वधा निधीयते गृहे । अक्षितिनाम ते असौ । इदं पितृभ्यः प्रभैरेम बर्हिदेवेभ्यो जीवत उत्तरं भरेम । तत्त्वं- मारोहासो मेयोभव' यमेन त्वं यम्यां संविदानः । मा त्वाः वृक्षा संबा- विष्टां मा माता पृथिवि त्वम्।पितॄन्ह्यत्र गच्छास्यासं यमराज्ये' । मा | वृक्षौ संबंधियांमा माता पृथिवी मही। वैवस्वत हि गच्छासि यमराज्ये विरा- जसि । नळं प्लवमारो'है तं नळेनं पथोन्विहि । स त्वं नळप्लवो भूत्वा संत- रप्रतरोत्तर ॥ २ ॥ सवितैतानि शरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ आदधे । तेभ्यः पृथिवि शंभव । षड्ढौता सूर्य' ते चक्षुर्गच्छतु वातमात्माद्यां च गच्छे पृथिवीं च धर्मणा । अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रतितिष्ठा शरीरैः । पर' मृत्यो अनुपरे हि पंथां यस्ते स्व इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते त' ब्रवीमि मानः प्रजारीरिषो मोतवीरान् । शं वातः श५ हि ते घृणिः शर्मुते संत्वोषधीः । कल्पंतां मे दिशः शम्माः । पृथिव्यास्त्वालाके साद- याम्यमुप्यशर्मा 'सि पितरो' देवता । प्रजापतिस्त्वासादयतु तया देवतया । अंतरिक्षस्य त्वादिवस्त्वादिर्शत्वानाकस्यत्वापृष्ठे बध्नस्य त्वाविष्टपे' सादया- म्यमुप्य शर्मा सि पितरो' देवता । प्रजापतिस्त्वा सादयतु तयां देवतया ॥ ३ ॥ अनपस्फुरंतीरुत्तर देवतया द्वे च ॥ ७ ॥ अपूपान्घृत वा चरुरेह सीदतूत्तभ्नुवन्पृथिवीं चामुतोपार'। योनिकृतः पथिकृतः सप.

·आरणोपनिषत् । यतयेदे॒वानां घृतागाइहस्थ । एषा ते' यमसार्दने स्वधा निधीयते गृहेसौ । दशाक्षरा तार रक्षखतां गोपायस्व तां ते परिददामि तस्यां त्वामादभन्पि- तरो देवा । प्रजापतिस्त्वासादयतु तया देवतया । अपूपान्कृतान्क्षीरवा न्दर्धिवान्मधुमाश्चरुरेहसीदत्तत्तभ्नुवन्पृथिवीं चामुतोपरि । योनिकृतः पथि- कृतः सपर्यतवे देवानार शतर्भागाः क्षीरभागा दधिभागा मधुभागा इहस्थ । एषा ते' यमसार्दने स्वधा निधीयते गृहसौ । शताक्षरा सहस्राक्षराऽयुता- क्षराच्युताक्षराता रक्षस्वतां गौपायस्वतांतेपरिददामितस्यात्वामार्दभन्पितरों देवा । प्रजापतिस्त्वा सादयतु तयादेवया ॥ १॥ अपूपकानसौ दशा॥ एतास्त स्वधा अमृताः करोमि यास्त धानाः परिकिराम्यत्र । तास्तयमः पितृभिः सीवदानो । धेनूः कामदुधाः करोतु । लामर्जुनौषधीनां पयो ब्रह्माण इद्विदुः । तासात्वामध्यादादे चरुभ्यो अपिधातवे । दूर्वाणात बमाईरता प्रियतमा मर्म। इमां दिर्श मनुष्याणां भूविष्वानुधिरोहेतु । काशीनाश्स्तबमाहर रक्षसाममहत्यै । य एतस्यै दिशः पराभवन्नघायवो यथा तेनाभवान्पुनः । वर्भाणास्तबमाईर पितॄणामोषधीप्रियाम्। अन्वस्वमूल जावी- दनुकांडमथोफले ॥१॥ लोकं पृणता अस्य सूददोहसः । शं वातः शर हिते घृणिः शर्मु ते संत्वोषधीः । कल्पन्तां ते दिशः सर्वाः । इदमेव मेतोपं रामातिमाराम कांचन । तथा तदश्विभ्यां कृतं मित्रेण वरुणेन च । वरणो वारयादिदं देवो वनस्पतिः । आयनिऋत्यैद्वेषाच्च वनस्पतिः । विधृतिरसि विधारयास्मदघाद्वेषांशसे शमिशमयास्मद्धाद्वेषांसि यव यवयास्मद्धाद्वेषा- रसि। पृथिवी गछांतीरक्षंगच्छ दिवंगच्छ दिशागच्छ सुवर्गच्छ सुवर्गच्छ दिशा- गच्छ दिवं गच्छांतरिक्षं गच्छ पृथिवीं गच्छापो वा गच्छ यदि तत्र ते हित- ·आरणोपनिषत् । मोष॑धीषु प्रतितिष्ठाशरीरैः । अश्म॑न्वती रेवतीर्यद्वै देवस्य सवितुः पवित्रं याराष्ट्रात्पन्नादुद्वयं तम॑सस्परि' धाता पुनातु ॥ २ ॥ अथोफलं पुनातु ।। आरोहतायुर्जरसं गृगाना अनु पूर्व यतमाना यतिष्ट । इह त्वष्टा सुजनिमा सुरत्न दीर्घमायुः करतु जीवसे वः । यथाहान्यनुपूर्व भवति यथर्तव॑ ऋतुभिर्यति' कुप्ताः । यथा न पूर्वमपरो जहाँत्येवाधांतरायुष कल्प- येषाम् । न हि ते अग्ने तनुवै क्रूरं चकार मयः । कपिर्वमस्ति तेजनं पुनर्ज- रायुगौरिव । अनः शोशुचयमग्नेशुशुध्यारयिम् । अपनः शोशुचचं मृत्यवे स्वाहा । अनड्वाहमन्वारभामहे स्वस्तये । स न इंद्र इव देवेभ्यो वह्नि': संपा- रणो भव ॥ १ ॥ इमे जीवा विमृतैराववर्तिन्न द्रा देवहूतिन्नो अद्य । प्रांजोगामानृतये हाय द्राधीय आयुः प्रतरां दधानाः। मृत्योः पदं यो पयंतो यदैम द्राधीय आयु: प्रतरां दानाः । आप्याय॑मानाः प्रजया धन शुद्धाः पूता भवथ यज्ञियासः । इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मानो गाद- परो अर्धमेतम् । शतं जीवंतु शरदः पुरूचीस्तिरो मृयुं दद्महे पर्वतेन। इमा नारीरविधवाः सुपत्नीरांजनेन सर्पिषा संमृशंताम् । अनश्रवा अनमीवाः सुशेवा आरोहंतु जनयो योनिमग्रे' । यदर्जिनं त्रैककुदं जातहिमवतस्पर । तेनामृतस्य मूलेनारातीर्जभयामसि । यथा त्वमुद्भिनत्स्योषधे पृथिव्या अधि । एवमिम उद्भिदन्तु की.यशंसा ब्रह्मवर्चसेन । अोस्य जास्मयाद्वेषांशस यवासि यवयास्मया द्वेषारसि॥२॥सपारणो भवजंभयामसि त्रीणिच॥१०॥ अपनः शोशुचयमग्ने शुशुध्या रयिम् । अपनः शोशुंचयम् । सुक्षेत्रिया सुंगातु यावसूया च यजामहे । अपनः शोशुवधम् । प्रयद्भदिष्ट एषां प्रास्मा- कांसश्च सूरयः । अपनः शोशुचदयम् । प्रयदग्नेः सहस्वतो विश्वतो यंति -- ·तत्र प्रमी- आरणोपनिषत् । सूरयः। अपनः शोशुचघम् । प्रयत्ते अग्ने सूरयो जायेमप्रिते' वयम् । अपनः शोशुचयम् ॥ १ ॥ त्व५ हि विश्वतोमुख विश्वतः परिभूरसि । अपनः शोशुचयम् । द्विषो नो विश्वतो मुखाति नावेवपारय । अपन: शोशुचयम् । स नः सिंधुमिव नावयाऽति पर्षाखस्तेयं । अपनः शोशुंच- घम् । आपः प्रवणादिव यतीरपास्मत्स्यन्दतामघम् । अप नः शोशुचद्- घम् । उद्वनादकानीवापास्मत्स्यदतामघम् । अपनः शोशुचधम् । आनं- दार्य प्रमोदाय पुनरागाश्स्वान्गृहान् । अपनः शो चघम्। न वै यते गौरश्वः पुरुषः पशुः । यत्रेदं ब्रोक्रियते परिविर्जीवनाव कमनः शोशु-. चघम् ॥ २ ॥ अघमघं चत्वारिच ॥ ११ ॥ अपश्याम युवतिमाचरती मृतार्य जीवां परिणीयमानाम् । अंधेन या तमसा प्रावृतासि प्राचीमाची- मवयं नरिष्टय । मयैतां मास्तां ध्रियमाणा देवी संती पितृलोकं यदैषि । विश्वारा नर्भसा संव्ययंत्युभौ नौ लोकौ पयसाऽऽवृणीहि । रयिष्ठामा मधुमंत्रमूर्भिणमूर्जः सर्वं त्वापयसोपस संदेम । सरय्या समुवर्चसा सर्च- खा नः स्वस्तये। ये जीवाये चे मृता ये जाताये च जंत्याः। तेभ्यो घृतस्य धारातितुं मधुधारा व्युदती। माता रुद्राणां दुहिता वसूनार स्वादित्या- नाममृतस्य नाभिः। प्रणुवोचं चिकितुषे जायमागामागामदितिं वधिष्ट । पिबतूदकं तृणान्यत्तु । मुत्सृजत ॥ १॥ वधिष्टद्वे च ॥ १२ ॥ परे युवार सं प्रविद्वान्भुवनस्याभ्याववृत्स्वाजाभागोयंवैचतुश्चत्वारिंशद्य एतस्य त्वत्पंच प्रकेतुनेदं ते नाकेसुपर्णयौ तेये युध्यते तपसाऽश्म॑न्वतीरेवतीः सर्रभध्वम- -ष्टाविशतियते यत्त उत्तिष्ठात इदं त उत्तिष्ठ प्रेश्मन्यद्वा उद्वयमयं पंचविर शतिरायांतु त्रिशद्वैश्वानरेतस्मिन् द्रप्सइममेपेताहाभियुज्यतामनिया अदिते ·- आरणोपनिषत् । पारं व आप्यायस्व सप्तविंशतिरुत्तेतन्नोम्यक्षितिस्तेभ्यः पृथिविषढा ता पर मेशग्मा:पृथिव्याअंतरिक्षस्यद्वात्रिशदपूपानसौ दर्शशत देशैतास्ते ते दिशः सर्वाः (पृथिवींगच्छा) अश्मन्यद्वैविश्शतिरारोहत तनुवै क्रूर चकार पुनम॒यवे मानो गादग्रह इमा नारीः परि त्रयोविश्शतिरप नः सुक्षेत्रिया प्रय- झंदिष्टः प्रयग्नेः प्रयत्त अग्ने त्वहि द्विषः सनः सिंधुमापः प्रवणा र्दु नादानं दायन वैतत्रचतुर्वि शतिरपश्यामावृणीहि द्वादशद्वादश परेयु वारसमाया त्वेतास्तसप्तविशतिः ॥ २७ ॥ संवा सिञ्चामि यजुषा प्रजामायुर्धनं च। ॐ शान्तिः शान्तिः शांतिः ॥ हरिः ॐ ॥ । हरिः । शन्नो मित्रः शं वरुणः । शन्नो' भवत्वर्यमा । शन्न इन्द्रो वृह- स्पतिः । शन्नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि । त्व (त्वा)मेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि। ऋतं वदिष्यामि। सय वैदिक प्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शांतिः शांतिः शांति: । सत्यं वदिप्यामिपञ्च च॥ॐशीक्षा व्याख्यास्यामः। वर्णःस्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १ ॥ शीक्षा पंच ॥१॥ सह नौ यशः । सहनौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः सरहि- ताया उपनिपदं व्याख्यास्यामः । पंचस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्योतिषम- धिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासहिता इत्याचक्षते । अर्थाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः संधिः ॥१॥ वायुः संधानम् । इत्यधिलोकम् । अाधिज्यौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सोधः । वैद्युतः संधानम् । इत्यधिज्योतिषम् । अाधिविद्यम् । आ- चायः पूर्वरूपम् ॥ २॥ अंतेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचन - ·आरणोपनिषत् । संधानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् ।माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा संधिः । प्रजनन संधानम् । इत्यधिप्रजम् ॥३॥ अथाध्यात्मम् । अध- राहानुः पूर्वरूपम् । उत्तराहनुरुत्तररूपम् । वाक्संधिः । जिह्वा सन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमा महासहिताः । य एवमेता महासहिता व्याख्याता वेद । संघीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्गेण लोकेन ॥ ४ ॥ सन्धिराचार्यः पूर्वरूपमित्यधिप्रजं लो'केन ॥ २ ॥ यश्छंदसामृषभो विश्व- रूपः । छदाभ्योध्यमृतात्संबभूव । समेन्द्रो' मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव- धारंणो भूयासम् । शरीर मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां मूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशो'सि मेधयाऽपिहितः । श्रुतम्मे' गोपाय ! आवाई'ती वितन्वाना ॥ १ ॥ कुर्वाणा चीरमात्मनः । वासासि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहाँ । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विर्मायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणःस्वाहा । दायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्म- चारिणः स्वाहा ॥१॥ यशो जने'ऽसानि स्वाहा । श्रेयान्वस्य॑सोसानि स्वाहा । तत्वाभग प्रविशानि स्वाहा । समाभगप्रविश स्वाहा । तस्मि- सहस्रशाखे । निर्भगाहं त्वयि' मृजे स्वाहा । यथापः प्रवतायन्ति । यथामासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरायंतु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशो 'सि प्रमाभाहि प्रमापद्यस्व ॥ २ ॥ वितन्वाना- शमायतु ब्रह्मचारिणः स्वाहा धातराय'तु सर्वतः स्वाहैकंच ॥ ३ ॥ भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः। तासांमुहस्मैतांचतुर्थीम्। माहांचमस्यः प्रवे दयते । महइति। तद्ब्रह्म । स आत्मा । अंगान्यन्या देवाः । भूरिति वा - ·- आरणोपनिषत् । अयं लोकः । भुव इत्यंतार'क्षम्। सुवरित्यसौ लोकः ॥ १ ॥ मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे'लोकामहीयते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति' वायुः । सुवरित्योदित्यः । मह इति' चंद्रमाः । चंद्रमसा वाव सर्वाणि ज्योती षि मही यंते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूषि॥२॥ मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे' वेदा महीयते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति' व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नन वाव सर्वे' प्राणा मही- यते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । तायो वेद । स वेदं ब्रह्म । सर्वस्मै देवा वलिमावहति ॥ ३ ॥ असौ लोको यजूरषि वेद द्वेच ॥ ४॥ स यएषोतहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृ- तोहिरण्मयः । अंतरेण तालुके । य एष स्तन इवावलंबते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशांतो विवर्तते । व्यपोह्यंशीर्षकपाले। भूरित्यग्नौ प्रति तिष्ठति । भुव इति' वायौ ॥ १ ॥ सुवरित्योदित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः। श्रोत्रपतिर्विज्ञान- पतिः । एतत्ततो' भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्मप्राणारामं मन आन- न्दम् । शांति समृद्धममृतम् । इति प्राचीनयोग्योपास्व ॥ २ ॥ वायावमृत- मेकच ॥ ५ ॥ पृथिव्यंतरिक्षं द्यौर्दिशो'वांतरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्च- द्रमा नक्षत्राणि । आपओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनोवा क्त्वकू । चर्ममारस नावास्थिमज्जा । एतदधिविधाय ऋषिरवो'चत् । पक्तिं वा इदर सर्वम् । पक्तेिनैव पक्ति स्पृमोतीति' ॥ १ ॥ सर्वमेकं च ॥ ६॥ ओमितिब्रह्म । ओमितीदसर्व । ओमित्येतदनुकृतिहस्मवा अप्पोश्रावयेत्या- - ·- - आरणोपनिषत् । श्रावयति । ओमिति सामानि गायति । ओशोमिति' शस्त्राणि शरसंति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रति'गृणाति । ओमिति ब्रह्माप्रसौति । ओमित्यग्नि- होत्रमनुजानाति । ओमिति'ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्तवानीति' । ब्रह्मै- वोपप्निोति ॥ १ ॥ ॐ दश ॥ ७॥ ऋतं च स्वाध्यायप्रवचनेच । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रव- चने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । आग्नि- होत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च ॥१॥ प्रजनश्च स्वाध्या- यप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचाराधी- तरः। तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको' मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ २॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च षट्च ॥ ८ ॥ अहं वृक्षस्य रेरि'वा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजि- नीवखमृतमस्मि । द्रवि'णय सर्वसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः। इति त्रिशं- कोर्वेदानुवचनम् ॥ १ ॥ अह५ षट् ॥९॥ वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनु- शास्ति । सत्यं वद । धर्म चर । स्वाध्यायान्मा प्रमद आचार्याय प्रियंधनमा- हृत्य प्रजातंतुं मायवच्छेत्सीः। सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यान्न प्रमदितव्यम्॥१॥देवपितृकार्याभ्यान्न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्य देवो भव । अतिथि देवो भवायान्यनवद्यानि' कर्माणि । तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकर सुचरितानि । तानि त्वयो'पा- स्यानि ॥२॥नो ईतराणि।ये केचास्मच्छ्रेया सो ब्राह्मणाः।तेषां त्वयासनेन -- ७ ·आरणोपनिषत् । प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयादेयम् । श्रिया देयम् । हि या देयम्। भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचि- कित्सा वा स्यात् ॥ ३ ॥ ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः अलूक्षा. धर्मकामा स्युः । यथा ते' तत्रं वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथा- भ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्म- कामा स्युः । यथाते' तेषु वर्तेरन् । तथा तेषुवर्तथाः । एष आदेशः। एष उपदेशः । एषावे'दोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एव- मुचैतदुपास्यम् ॥ ४ ॥ स्वाध्यायप्रवचनाभ्यान्नप्रमदितव्यम् तालिवयो'पा- स्यानिस्यात्तेषुवर्तेरन्त्सप्तच ॥१०॥ शन्नो मित्रः शंवरुणः । शन्नो भवत्वर्यमा । शन्न इन्द्रोबृहस्पतिः । शन्नो विष्णुरुरुकमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मांसि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम ! सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्व- क्तारम् । ॐशांतिः शांतिः शांति:॥१॥ सत्यमवादिपं पंचच ॥ ११ ॥ शन्नः शीक्षार सहनीयश्छन्दसांभूः सयः पृथिव्योमित्यृतं चाहं वेदमनूच्य शन्नोद्वादश ॥ १२ ॥ शन्नो मह इत्यादित्योनो इतराणि त्रयो विश्शतिः ।। ॥ २३ ॥ शन्नो मित्रः शंवरुणः । ॐशांतिः शांतिः शांति': । हारीः ॐ ॥ पहरिः । सहनाववतु । सहनौ' भुनक्तु । सहवीर्यकरवावहै । तेजस्वि- नावधीतमस्तु मावि द्विषावहै' । ॐशांतिः शांतिः शान्तिः । ॐ ब्रह्मविदां- प्रोति परम् । तदेषाभ्युक्ता। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुते सर्वान्कामान्सह । ब्रह्मणा विपश्चितेति । तस्मा द्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः। - n ·९९ - आरणोपनिषत् । अभ्यापृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः। अयं दक्षिणः पक्षः! अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोकोभवति ॥१॥ अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्चपृथिवीर श्रिताः । अथो अन्ने नैव जीवन्ति । अथैन- दपियन्त्यन्ततः । अन्नहि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोषधर्मुच्यते । सबै वैतेन्नमाप्नुवन्ति । येन्नं ब्रह्मोपासते । अन्न हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्स- षिधर्मुच्यते । अन्नादूर्भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धते । अद्यतेऽत्तिच भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात्।अन्योन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनै'ष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविध- ताम् । अन्वयं पुरुषविधः तस्य प्राण एव शिरा व्यानो दक्षिणः पक्षः।अपान उत्तरः पक्षः। आकाश आत्मा। पृथिवी पुच्छ प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति ॥ २॥ प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये। प्राणो हि भूताना- मायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेवत आयुति । ये प्राणं ब्रह्मोपासतो प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शरीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात् । अन्योन्तर आत्मा मनो. मयः। तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्यपुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः। आदेश आत्मा । अथर्वागिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥३॥ यतो वाचो निवर्तते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा - ·ACADEMY OFE... ...!!!Sinta TAKY MEL १०० - । आरपोपनिषत् । ACAVष पुरुषविध एव । तम्य मुरुषविधताम् । अन्वयं' पुरुषविधः। तस्य श्रद्धव शिर ऋत दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ ४ ॥ विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनु- तपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे' । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माचेन्न प्रमाद्यति । शरीरे' पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्त्समर्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योन्तर आत्मानन्दमयः । तेनै'ष पुर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं' पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः। प्रमोद उत्तरः पक्षः। आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं' प्रतिष्ठा । तद्- प्येष श्लोको भवति ॥ ५ ॥ असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य । अथातो'नु प्रश्नाः। उता विद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्च न गच्छति३ आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चित्समश्नुता ३ उ । सो कामयत । वहुस्यां प्रजायेयेति । स तपोतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इद५ सर्वमसृजत । यदिदं किंचं । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच त्याभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयन चानिलयनं च । विज्ञानंचाविज्ञानं च। सत्यं चानृतं च संयमभवत् । यदि'दं किंच । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ ६॥ असद्वा इदमग्रं आसीत् । ततो वै सजायत । तदा मान५ स्वयंमकुरुत। तस्मात्तत्सुकृत्तमुच्यत इति। यद्वैतत्सुकृतम्। सो वै सः। रसर हवायं लब्ध्वानन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनंदो न स्यात्। एष ह्येवानंदयाति। यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्ये ऽनात्मे ऽनिरुक्ते ·ACADEMY OF SANSKRIT RESE.After MELKOTE-571431 आरणोपनिषत् । ऽनिलयने ऽभयं प्रतिष्ठा विदते। अथसोभयं गतो भवति यदावेष एतस्मिन्नु दरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषो मन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ ७॥ भीषास्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषास्मादग्निश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पंचम इति । सैषानंदस्य मीमांसा भवति । युवा स्यात्साधु युवाध्यायकः । आशिष्ठो ढिप्ठे बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य॑ पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मानुष| आनंदाः । स एको मनुष्यगंधर्वाणामा- नंदः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । वे ये शतं मनुष्यगंधर्वाणामानंदाः । स एको देवगंधर्वाणामानंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगंधर्वा- णामानंदाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानंदः । श्रोत्रियस्य चाका- महतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानंदाः। स एक आजान- जानां देवानामानंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानंदाः। स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः ये कर्मणा देवानपियति। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानंदाः। स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्यानंदः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतमिन्द्रस्यानंदाः। स एको बृहस्पतेरानंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं वृहस्पतेरानंदाः। स एकः प्रजापतैरानंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतरानंदाः । स एको ब्रह्मणं आनंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः। स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्त्य । एतमन्न- मयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं मनोम- ·- १०२ आरणोपनिषत् । यमात्मानमुपसंक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतमानंद- मयमात्मानमुपसंक्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ ८॥ यतो वाचो निव- तैते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कुर्तश्व- नेति । एत५ हवा व न तपति । किमह५ साईं नाकरवम् । किमहं पापम- करवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानर स्पृणुते । उभे ह्ये वैष एते आत्मा- न स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ९ ॥ सहनाववतु० ॥ ॐशांतिः शांतिः शांतिः। हरिः ॐ ॥ का ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्विनाव- धीतमस्तु माविद्विषावहै । ॐशांतिःशांतिःशांतिः। हरिः । भृगुवै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्न प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति | तरहोवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायते । येन जातानि जीवति । यत्प्रयत्यभिसंविशति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति । स तपोतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥१॥ अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशंतीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपातप्यत | स तपस्तात्वा ॥ २ ॥ प्राणो ब्रह्मति व्यजानात् । प्राणाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राण प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपंस. सार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तरहोवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मति । स ततिप्यत । स तपस्तत्वा ॥ ३ ॥ मनो ब्रह्मेति व्यंजा- ·आरणोपनिषत् । १०३ नात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयत्यभिसंविशंतीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति। त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपब्रिह्मेति। सतपोतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥४॥ विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेनजातानि जीवन्ति | विज्ञानं प्रयन्त्य- भिसंविशंतीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपंससार । अाहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासख । तपो ब्रह्मेति । स तो- तप्यत । स तपस्तप्त्वा॥५॥आनंदो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनंदाध्येव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । आनंदेन जातानि जीवन्ति । आनन्द प्रयत्यभिसं- विशंतीति । सैषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्यो'मन्प्रतिष्ठिता। य एवं वेद प्रति तिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयां पशुभि ब्रह्मवर्चसेन । महान्की. ॥ ६ ॥ अन्नं न निंद्यात् । तद्रूतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रति'- ष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रति तिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयां पशुभिब्रह्म- वर्चसेन । महान्की- ॥७॥ अन्नं न परि चक्षीत । तद्वतम्। आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्याप; प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया प्रशुभिब्रह्मवर्च- सेन । महान्की. ॥ ८॥ अन्न बहु कुर्वीत । तद्रुतम् । पृथिवी वा अन्नम्। आकाशो'ऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः।आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता।

·- १०४ आरणोपनिषत् । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं । स य एतदन्न भन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्न. वानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयां पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्की.९।। न कंचन वसती प्रत्यया॑चक्षीत । तद्रुतम् । तस्माद्यया कया च विधया वह्वनं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । एतद्वै मुखतोन्नश्राद्धम् । मुखतो- स्मा अन्न५ राध्यते । एतद्वै मध्यतो'न्न राद्धम् । मध्यतोस्मा अन्न-राध्यते। एतद्वा अंततो नराद्धम् । अंततोस्मा अन्नराध्यते । य एवं वेद । क्षेमइति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः। विमुक्तिरिति पायो । इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ देवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति । यश इतिपशुपु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषुः । प्रजातिरमृतमानंद इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपा- सीत । प्रतिष्ठावान्भवति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । इत्युपासीत । मानवान्भवति । तन्नम इत्युपासीत । नम्यते स्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं म्रियते द्विषतः सपत्नाः । परिये प्रियां भ्रातृव्याः । सय- श्वायं पुरुष । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लो कात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एत- मानंदमयमात्मानमुपसंक्रभ्य । इमा ३ न्लोका ३ कामा ३ नीकामरूप्यंनुसं- चरन् । एतत्सामगायन्नास्ते । हा ३ वूहा ३व्हा ३७ । अहमन्नमहमन्नमह- मन्नम् । अहमन्नादो ३ हमन्नादो ३ हमन्नादः । अहश्लोककृदहश्लोककृदहर श्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता ३ स्य । पूर्व देवेभ्यो अमृतत्य ना ३ तन्मन -- ·आरणोपनिषत्। TAL Áushed : 170 भा३यि । योमाददाति सइ देवमा ३ वा३ः । अहमन्नमन्नमदंतमा ३ द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम् । सुवर्णज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥१०॥ सहनाववतु । ० ॐशांतिः शांतिः शांतिः । हरिः ॐ श्रीकृष्णार्पणमस्तु । ॐसहनाववतु । सहनौ भुनक्तु । सहवीर्यकरवावहै । तेजस्विनावधतिम- स्तुमाविद्विषावहै । ॐ शांतिःशांतिःशांति': । हरिः ॐ। अभस्यपारे भुव- नस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् । शुक्रेण ज्योतीष समनुप्रविष्टः प्रजापतिश्चरति गर्भअंतः । यस्मिन्निदर संचविचैति सबै यस्मिन्देवा अधि- विश्व निषेदुः । तदेव भूतं तदुभव्यमा इदं तदक्षरे' परमे व्योमन् । येनावृतं खंच दिवं महीं च येनादित्यस्तपति तेजसाभ्राज॑सा च । यमंतःससुद्रे कवयो वयति यदधेरै परमे प्रजाः । यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयन जीवान्व्यर्स- सर्ज भूम्यामायदोषधीभिः पुरुषान्पशू व विवेश भूतानि चराचराणि । अतः परन्नान्यदीयसहि परात्परं यन्महतो महांतम् । यदेकमव्यक्तमनतरूपं विश्व पुराणं तमसःपरस्तात् ॥१॥ तदेव तुर्दु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम। इष्टापूर्त बहुधाजातं जार्यमानं विश्वबिभर्तिभुवनस्य नाभिः । तदेवाग्निस्तद्वायु- स्तत्सूर्यस्त चंद्रमाः । तदेव शुक्रममृतं तद्ब्रह्म तदापःस प्रजापति।सर्वे निमेषा जज्ञिरे' विद्युतः पुरुषादधि । कला मुहूर्ताः काष्ठश्चिाहोरात्राच सर्वशः । अर्ध- मासा मासा ऋतर्वः संवत्सरच कल्पताम् । स आपः प्रदुघे उभे इमे अंतरि - क्षमथो सुवः । नैनमूर्ध्वन्नतिर्य चन्नमध्येपीरजप्रभत् । न तस्यैशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः ॥२॥ न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाभितो य एनं विदुरम॒तास्ते भवति । अद्यः सर्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ । एष हि देवः प्रदिशो नु सर्वाः पूर्वी हि जातः - - ·१०६ आरणोपनिषत् । स उ गर्भे अंतः । स विजायमानः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्मास्तिष्ठति विश्वतोमुखः । विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो हस्त उत विश्व तस्पात् । संबाहुभ्यां नमति संपतत्रैद्यावापृथिवी जनयन्देव एकः । वेनस्त- त्पश्यन्विश्वाभुवनानि विद्वान्यत्र विश्वं भवत्येकनीळंम् । यस्मिन्निद सं च विचैक स ओतः प्रोतश्च विभुः प्रजासु । प्रतद्वाचे अमृतन्नु विद्वान्ग धर्वानाम निहितं गुहासु ॥ ३ ॥ त्रीणि पदा निहिता गुहांसु,यस्तद्वेद साव. तुः पितासत् । स नो बंधुनितास विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यत्र देवा अमृतमानशानास्तृतीये धामान्यभ्यैरयत । परि द्यावा पृथिवी यति सद्यः परिलोकान्परिदिशः परिसुवः। ऋतस्य तंतुविततं वित्य तद्पश्य- त्तभवत्प्रजासु । परीत्य लोकान्परीय भूतानि परीत्य सर्वाः प्रदिशो दि- शश्च । प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्यात्मनात्मानमभिसंबभूव । सदसस्पति- मद्भुतं प्रियमिद्रस्य काम्यम् । सनिमेधामयासिषम् । उद्दीप्यस्व जातवेदो- पन्नन् नितिम् मम ॥ ४ ॥ पशूश्च मह्यमावह जविनं च दिशो दिश! मानो हि सीर्जातवेदो गामश्वं पुरुषं जगत् । अबिभ्रदन आर्गहि श्रिया म परिपातय । पुरुषस्य विद्म सहस्राक्षस्य॑ महादेवस्य धीमहि । तन्नो' रुद्रः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो'रुद्रः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुंडाय धीमहि । तन्नोदतिः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे' चक्रतुंडाय धीमहि ॥ ५ ॥ तन्ने नंदिः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे महासेनाय धीमहि । तन्नः षण्मुस्वः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्मह सुवर्णपक्षाय धीमहि । तन्नो' गरुडः प्रचोदयात् । वेदात्मनाय विद्महे हिर. ण्यगर्भाय धीमहि । तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् । नारायणाय विद्महे वासुदेवार्य - ·आरणोपनिषत् । १०७ धीमहि । तन्नों विष्णुः प्रचोदयात् । वज्रनखार्य विद्महेतीक्ष्णदष्टाय धीमहि । ॥६॥ तन्नो नारासरहः प्रचोदयात् । भास्कराय विद्महे महद्युतिकराय धीमहि । तन्नो' आदित्यः प्रचोदयात् । वैश्वानरायविद्महे लीलालाय धीमहि । तन्नो अग्निः प्रचोदयात् । कात्यायनाय विद्महे कन्यकुमारि' धीमहि । तन्ना दुर्गिः प्रचोदयात् । सहस्रपरमा देवी शतमूला शतांकुरा । सर्व हरतु मे पाप दूर्वा दुस्वप्ननाशिनी । कांडात्कांडात्प्ररोहंती पुरुषः पुरुषः पीर ॥ ७ ।। एवानों दूर्वे प्रतनु सहस्रे'ण शतेन च । या शतेन प्रतनोषि' सहस्रेण विरो- हसि । तस्यास्ते देवीष्टके विधेम हविषा वयं । अश्वक्रांते स्थक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरा । शिरसां धारयिष्यामि रक्षस्व मा पदेपदे । भूमिधेनुर्धरणी लोक- धारिणी । उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ।मृत्तिके हन मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् । मृत्तिके ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनानिमीत्रता। मृत्तिके' देहि मे पुष्टिं त्वयिसर्व प्रतिष्ठितम्॥८॥मृत्तिके प्रतिष्टिते सर्व तन्मे निणुद मृत्तिके । वया हतेन पापेन गच्छामि परमां गति । यत इंद्र भामहे ततोनी अभय कृधि । मछग्धि तवतन्नऊतये विद्विषो विमृधो' जहि । स्वास्तिदा विशस्प- तिवत्रहा विमृधो' वशी ) वर्षेद्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयं करः । स्वस्तिन इंद्रोवृद्धःश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्तिनस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । आपतिमन्युस्तृपलप्रभाधुनिः शिमीवां छरुमा ऋजषी । सोमो विश्वान्यतसावनानि नागिन्द्र प्रतिमानानि देभुः ॥ ९ ॥ ब्रह्म जज्ञानं प्रथम पुरस्ताद्विसीमतः सुरुचो' वेन आवः । सन्नियां उपमा अस्य विश्वाः सतश्च योनिमसंतश्च विवः। स्योना पृथिवि भानृक्षरानि- वेशनी । यच्छनिः शर्मसंप्रथाः। गंधद्वारा दुराधर्षान्नित्यपुष्टां करीषिणी' ! - ·१०८ आरणोपनिषत् । ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् । श्रीर्मे भजतु । अलक्ष्मीम नश्यतु । विष्णुमुखा वै देवाश्छंदो भिारीमान्लोकाननपजय्यमभ्यंजयन् । महा५ इंद्रो वज्रबाहुः षोडशीशर्म' यच्छतु॥१०॥ स्वस्ति नो मघवा करोतु हंतु पाप्मानं योमान्द्वष्टि' । सोमानर स्वरण कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्त य औ'शि- जम् । शरीरं यज्ञशमलं कुसीदं तस्मित्सीदतुयोस्मान्द्वोष्टि । चरणं पवित्रं विततं पुराणं येन पूतस्तरतिदुष्कृतानि । तेन पवित्रेण शुद्धेन पूताः। अतिपा- प्मानमरांति तरेम । सजोषा इंद्र सर्गणो मरुद्भिः सोम पिब वृत्रहच्छूर विद्वान्। जहि शत्रू ५ रपमृघो नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो नः । सुमित्रा न आप ओषधयः संतु दुमित्रास्तस्मै भूयासुस्मिान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । आपो हिष्ठामयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महेरणाय चक्षसे । यो वः शिवतमो रंसस्तस्य भाजयते हनः । उशतीरिव मानरः । तस्मा अर' गमामवो यस्य क्षयाय जिन्व॑थ । आपो जनयथा च नः । हिरण्यशृंग वरुणं प्रपद्ये तीर्थ में देहि याचितः । यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः । यन्मे मनसा चाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्न इंद्रो वरुणो वृहस्पति : सविता च पुनंतु पुनः पुनः । नमोग्नयेप्सुमते नम इंद्राय नमो वरुणाय नमो वारुण्य नमोऽद्भयः ॥ १२ ॥ यदयांतरं यद्मध्यं यदशांत तदर्पगच्छतात् । अत्याशनादतीपानाद्यच्च उग्रात्प्रतिग्रहात् । तन्नो वर- जो राजा पाणिना एवमर्शतु । सो'हमपापो विरजो निर्मुक्तो मुक्तकिल्विषः । नाकस्य पृष्ठमारुह्य गच्छेद्ब्रह्म सलोकताम् । यश्चाप्यु वरुणः सपुनात्वघमर्षणः। इमं मे गंगे यमुने सरस्वति शुतुद्रिस्तोम सचतापरुष्णिया। असिक्किया मरु- दृधै वितस्तयाज कीये शृणुह्यासुषोमयो । ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोय- - । - ·आरणोपनिषत् । १०९ जायत । ततो रात्रिरजायत । ततः समुद्रो अर्णवः ॥ १३ ॥ समुद्राण- वादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि मिद्धद्विश्वस्य मिषतो वशी। सूर्याचंद्रमसौ' धाता यथापूर्वमंकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चांतरिक्षमथो सुर्वः । यत्पृथिव्या रजस्वमांतरि क्षे विरोदसी । इमा स्तदापो वरुणः पुना- त्वघमर्षणः । पुनंतु वसवः पुनातु वरुणः पुनात्वंघमर्षणः । एष भूतस्य मध्ये भुवनस्य गोप्ता । एष पुण्यकृतां लोकानेष मृत्योहिरण्मयम् । द्यावापृथिव्यो हिरण्मय सश्रित सुवः ॥ १४ ॥ सनः सुवः सशिशाधि । आई ज्वलति ज्योतिरहमस्मि । ज्योतिलति ब्रह्मास्मि । यो'हमस्मि ब्रह्माहम- स्मि । अहमस्मि ब्रह्माहमस्मि । अहमेवाहं मां जुहोमि स्वाहा । अकार्यकार्य- वकीर्णास्तेनो भृगहा गुरुतल्पगः । वरु॑णोपार्मघमर्षणस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते। रजोभूमिस्त्वमा रोदयस्व प्रवदन्ति धीराः । आक्रांत्समुद्रः प्रथमे विधर्म जनयन्प्रजाभुवनस्य राो । वृषा पवित्रे अधिसानो अव्य'बृहत्सोमो' वावृधे सुवान इंदुः॥ १५ ॥ परस्ताद्यशो गुहाँसु ममं चक्रंतुयार्ड धीमहि तीक्ष्णेद- रष्ट्राय धीमहि परिप्रतिष्ठितदेभुर्यच्छतुधातनायो अर्णवः सुवोराजैकैच ।। रुद्रो रुद्रश्च दन्तिश्च नन्दिः षण्मुख एवं च । गरुडो' ब्रह्मविष्णुश्च नारासि५० हस्तथैव च । आदित्यो निश्चदुर्गिश्च क्रमेण द्वादशांभसि । मर्मवचमसुवे नाव- भावै' कात्यायनाय ॥ जातवे'दसे सुनवाम सोममरातीयतो निर्दहाति वेदः। सनः पर्षदतिदुर्गाणि विश्वांनावेव सिन्धुं दुरितात्यग्निः । तामग्निवर्णा तप॑सा ज्वलन्तीं वैरोचनी कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गा देवीशरणमहं प्रपद्ये सुतरसि तरसे नमः । अग्ने त्वं पारयानव्यो' अस्मात्स्वस्तिभिरतिदुर्गाणि विश्वा ! पूर्व पृथ्वी बहुला न उर्वी भवातोकायतनयाय शंयोः।विश्वानि नो दुर्गहाजात- ।

·११० आरणोपनिषत् । वेदः सिन्धुं न नावा दुरितातिपाईं । अग्ने अत्रिवन्मनसा गृगानो'स्माकं बोध्यविता तनूनाम् । पृतनाजित सहमानमुपमग्निर हुवेम परमात्सध- स्थात् । सनः पर्षदतिदुर्गाणि विश्वाक्षामदेवो अति दुरितात्यग्निः । प्रत्नोषि' कमीडयो' अध्वरेषु सनाच्च होता नव्यश्वससि । स्वांचाग्ने तनुवं पिप्रयस्वास्मभ्यं च सौभगमाय॑जस्व । गोभिर्जुष्टमयुजो निषिक्तं तवेन्द्र विष्णोरनु संचरेम । नाकस्य पृष्ठमभिसंवसांनी वैष्णवीं लोक इह माद- यंताम् ॥१॥ अग्निश्चत्वारि'च ॥२॥ भूरनमग्नये' पृथिव्यै स्वाहा भुवोन्नं' वायवन्तरिक्षाय स्वाहा सुवरनमादित्याय दिवे स्वाहा भूर्भुवः सुवरन्नं चंद्र- मसे दिग्भ्यः स्वाहा नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुवरत्नमाम् ॥१॥ भूरमये पृथिव्यै स्वाहा भुवो वायवेन्तरिक्षाय स्वाहा सुर्वरादित्याय दिवे स्वाहा भूर्भुवः सुर्वश्चन्द्रमसे दिग्भ्यः स्वाहा नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुवरग्न ॐ ॥ २ ॥ भूरमये' च पृथिव्यै च महते च स्वाहा मुवो' वायवे' चांतरिक्षाय च महते च स्वाहा सुर्वरादित्याय च दिवे च महते च स्वाहा भूर्भुवः सुवश्चन्द्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते च स्वाहा नमो' देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुवर्महरोम ॥ ३ ॥ पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा । पाहिनो विश्ववेदसे स्वाहा । यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा । सर्व पाहिं शतक्रतो स्वाहा ॥ ४ ॥ पाहि नो' अग्न एकया । पालुत द्वितीयया! पाह्यूजे तृतीयया । पाहि गीर्भिश्चतसृभिर्वसो स्वाहा ॥५॥ यश्छन्दसा- मृषभो विश्वरूप छंदो'भ्य छंदास्याविवेश । स चा शिक्यः पुरो वाचों- पनिषदिन्द्रो' ज्येष्ठ इन्द्रियाय ऋषि'भ्यो नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुवश्छंद ॐ ॥ ६ ॥ नमो ब्रह्मणे धारणं' मे अस्त्वनिराकरणं धारयिता - - ·आरणोपनिषत् । भूयास कर्णयोः श्रुतं माच्याचममामुष्य ॐ ॥ ७॥ ऋतं तपः सत्यं तपः श्रुतं तपः शांतं तपो दमस्तपः शमस्तपो दानं तपो यज्ञं तपो भूर्भुवः सुवी- तदुपास्यैतत्तपः॥ ८॥ या वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्धो वत्येिवं पुण्यस्य कर्मणो' दुराद्धो वाति यथासिधारां कर्ते हितामवक्रामे यावेयुवेहवा- वियिष्यामि कतै पतिष्यामीत्येवममृतादात्मान' जुगुप्सत् ॥ ९ ॥ अणो- रणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायान्निहि तोस्य जंतोः । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादन्मिहिमानमीशम् । सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मा- सप्तार्षिः समिधः सप्तजिह्वाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहायानिहिताः सप्तसप्त । अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धर्वः सर्वरूपाः । अतश्च विश्वा ओषधयो रसच्चियेनेष भूतस्तिष्ठत्यं- तरात्मा । ब्रह्मा देवानां' पदवीः कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगा- गाम् । श्येनो गृध्राणास्वधि तिर्वाना सोमः पवित्रमत्येतिरेभन् । अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्रीं प्रजा जनयंती ५ सरूपाम् । अजो टेको' जुषमाणोनुशेते जहाँत्येना भुक्तभोगामान्यः ॥ १॥ हरसः शुचिषद्वझुरत- रिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृष_रसदृतसद्वयोमसदब्जा गोजा ऋता अद्भिजा ऋतं बृहत् । घृतम्मिमिक्षिरेघृतमस्य योनि में श्रितो घृत, - वस्य धाम । अनुप्वधमावहमादयस्व स्वाहा कृतं वृषभ वक्षि हव्यम् । समुद्रा- दुमिर्मधुमा ५ उदारदुपाशुनासममृतत्वमानट् । घृतस्य नामगुह्यं यदस्ति जिहादेवानाममृतस्य नाभिः । वयन्नामप्रनवामाघृतेनास्मिन् यज्ञे धारयामा नमोभिः । उपब्रह्मा शृणवच्छस्यमानं चतुःशृंगोवमीदौर एतत् । चत्वारि श्रृंगा यो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो ·-- तु - - ११२ आरणोपनिषत् । रोरवीति महोदेवो मां ५ आविवेश ॥ २ ॥ त्रिर्धा हितं पणिभिर्गुह्यमानं गवि' देवासे घृतमन्त्रविन्दन् । इन्द्र एकर सूर्य एक जजान वेनादेकर स्व- घया निष्टतक्षुः । यो देवानां प्रथम पुरस्ताद्विश्वाधियो' रुद्रो महार्षिः । हिर- ण्यगर्भ पश्यत जाय॑मानः स नो' देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्तु । यस्मा- त्परं नापरमस्ति किंचिद्यत्मानाणीयो न ज्यायोस्ति कश्चित् । वृक्ष ईव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकरतेनेदं पूर्ण पुरुषण सर्वम्। न कर्मणा न प्र॒जया धनेन त्यागे- नके अमृतत्वमानशुः । परेण नाकन्निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति । वेदांतविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोके परीतकाले परामृतात्परिमुच्यति सर्वे'। दहं विपापं परमेश्वभूतं यत्पुंडरीकं पुरमध्यस५ स्थम् । तत्रापि दहं गगनं विशोकस्तस्मिन्यदंतस्तदुपासितव्यम् । यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदांते' च प्रतिष्ठितः। तस्य॑ प्रकृतिलीनस्य यः परः समहेश्वरः ॥ ३ ॥ अजो'न्य आवि'वेश सर्वे' चत्वारि च ॥ ३ ॥ सहस्र- शीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वशंभुवम् । विश्वनारायणं देवमक्षरं परमं पदम् । विश्वतः परमान्नित्यं विश्वन्नारायण ५ हरि । विश्वमवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुप॑- जीवति । पति'विश्वस्यात्मेश्वर ५ शाश्वत ५ शिवमच्युतम् । नारायणं महा- ज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् । नारायणपरी ज्योतिरात्मा नारायणः परः । नारायणपरं ब्रह्मतत्त्वन्नारायणः परः । नारायणपरो ध्याता ध्यानन्नारा- यणः परः । यच्च किंचिजगत्सर्व दृश्यतेश्रुयतेपि वा ॥ १ ॥ अंतश्रूर्व- हिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणस्थितः । अनन्तमव्ययं कवि समुद्रेऽन्त विश्वश भुवम् । पद्मकोशप्रतीकाशः हृदयं चाप्यधोमुखम् । अधो'निष्टया वितस्त्यान्ते नाभ्यामुपरि तिष्ठति। वालमालाकुलं भाति विश्वस्यायतनं महत्। - ·आरणोपनिषत् । ११३ सन्ततसिराभिस्तु लंबत्याकोशसन्निभम् । तस्यान्ते' सुषिर५ सूक्ष्म तस्मि- सर्व प्रतिष्ठितम् । तस्य मध्ये' महानग्निविश्वानिर्विश्वतो' मुखः । सोग्रभु- ग्विजन् तिष्ठन्नाहारमजरः कविः । तिर्यगूर्ध्वमेधः शायी रश्मयस्तस्यसन्तताः। सन्तापयति स्वन्देहमापादतलमस्तकम् । तस्य मध्ये वह्निशिखा अणी- यो'चा व्यवस्थितः। नीलतो यदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भाखरा । नीवार- शूकंवत्तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा । तस्याः शिखायामध्ये परमात्मा व्यव- स्थितः। स ब्रह्मा स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोक्षरः परमः स्वराट् ॥२॥ अपि- वासंतताषचं ॥ ४ आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति तत्रता ऋचस्तह- चांमंडलस ऋचा लोकेऽथ य एष एतस्मिन्मंडलेचिर्दीप्यते तानि सामानि ससानां लोकोथ य एष एतस्मिन्मंडलेचिषि पुरुषस्तानि यजूषि स यर्जुषां मंडलस यर्जुषां लोकः सैषा त्रय्येवं विद्या तपति य एषोन्तरादित्ये हिर- ण्मयः पुरुषः ॥ १॥ आदित्यो वै तेज ओजो बलं यशश्चक्षुः श्रोत्रमात्मा मनो मन्युर्म मृत्युः सत्यो मित्रो वायुराकाशः प्राणो लोकपालः कः किं के तत्सत्यमन्नममृतो'जीवो विश्वः कतमः स्वयंभुब्रह्मैतदमृत एष पुरुष एष भूता- नामधिपतिब्रह्मणः सायुज्य५ स लोकामाप्नोत्यतासमेिवदेवताना सायुज्यर साष्टिता समानलोकतामाप्नोति य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ १॥ निधनपतये नमः । निधनपतांतिकाय नमः । ऊवाय नमः । ऊर्ध्वलिङ्गाय नमः । हिर- ण्याय नमः । हिरण्यलिङ्गाय नमः । सुवर्णाय नमः । सुवर्णलिङ्गाय नमः। दिव्याय नमः। दिव्यलिङ्गाय नमः । भवाय नमः । भवलिङ्गाय नमः । शर्वाय नमः । शवलिङ्गाय नमः। शिवाय नमः । शिवलिङ्गाय नमः। ज्वलाय नमः । ज्वललिङ्गाय नमः । आत्माय नमः । आत्मलिङ्गाय नमः । - - ·- ११४ आरणोपनिषत् । परमाय नमः । परमलिङ्गाय नमः । एतत्सोमस्य सूर्यस्य सर्वलिङ्ग स्थाप- यति पाणिमन्त्रं पवित्रम् । सद्यो जातं प्रपद्यामि सद्यो जाताय वै नमोनमः । भवभवेनातिभवेभवस्वमाम् । भवोद्भवाय नमः । वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमो बलवि- करणाय नमो वलाय नमो वलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनो. मनाय नमः । अघोरेभ्योथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्ने रुद्रः प्रचोदयात् । ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्म- णोधिपतिर्ब्रह्मा शिवो में अस्तु सदाशिवोम् । नमो हिरण्यवाहवे हिर॑ण्यव- य हिरण्यरूपाय हिरण्यपतयेऽम्बिकापत्तय उमापतये पशुपतये नमो नमः । ऋत५ सत्यं परं ब्रह्म पुरुष कृष्णपिंगलम् । ऊर्ध्वरेत विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमोनमः । सर्वो वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । पुरुषो वै रुद्रः सन्महो नमो नमः । विश्व भूतं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जायमानं च यत् । सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । कद्रुद्राय प्रचतपे मीढुष्टमाय तव्य॑से । वोचेम शंतम५ हृदे । सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । यस्य वैकंक- त्यग्निहोत्रर्वणी भवति प्रत्येवास्यातयस्तिष्ठत्यथो प्रतिष्ठेित्यै । कृणुष्व पान इति पंर्च ॥ १ ॥ अदितिर्देवा गन्धर्वा मनुष्याः पितरोऽसुरास्तेषार सर्वभू- तानी मातामेदिनी महता मही सावित्री गायत्री जगत्युर्वी पृथ्वी बहुला विश्व भूता कतमा काया सा सत्येत्यमृतेति वसिष्ठः ॥ १ ॥ आपो वा इदर सर्व विश्वाभूतान्यापः प्राणा वा आपः पशव आपोन्नमापोर्मृतमाः सम्राडापो विराडापः स्वराडापश्छन्दास्यापो ज्योती प्यापो यजूर प्यापः - ·। आरणोपनिषत् । सत्यमापः सर्वा देवता आपो भूर्भुवः सुवराप ॐ ॥ १ ॥ आपः पुनंतु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् । पुनंतु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्म पूता पुनातु माम्। यदुच्छिष्टमोज्यं यद्वा दुश्चरितं मम । सर्व पुनंतु मामापो सतांऽच प्रचि- ग्रह स्वाहा ॥२ ॥ अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः । पापेभ्यो रक्षंताम् । यदहा पामकार्षम् ।' मनसा वाचा हस्ताभ्याम्। पयामुरेण शिश्ना । अहस्तदेवलुपतु । यत्किंच दुरितं मयि । इदमहं मामम॒तयोनौ । सत्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ३ ॥ सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः । पापेभ्यो रक्षताम् । यद्रात्रिया पापमकार्षम् । मनसा वाचा हस्ताभ्याम् । पझ्यामुदरेण शिना । रात्रिस्तदेवलुपतु । यत्किंच दुरितं मयि । इदमहं मामम॒तयोनौ । सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ४ ॥ ओमित्येका- क्षरं ब्रह्म । अग्निर्देवता ब्रह्म इत्याऋपम् । गायत्रं छन्दं परमात्म सरूपम् । सायुज्यं विनियोगम् । आयातु वरदा देवी अक्षरब्रह्मसंमितम् । गायत्री छन्दसा मातेदं ब्रह्म जुषस्वं मे । यदाकुरुते पाप तदात्प्रतिमुच्यते । यद्रा- त्रियात्कुरुते पापं तंद्रात्रियात्प्रतिमुच्यते । सर्ववर्णे महादेविसंध्या विद्ये सर- स्वति । ओजोसि सहौसि बलमसि भ्राजासि देवानाम् । धामनामांस विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभिभूरों गायत्रीमावाहयामि सावित्री- मावाहयामि सरस्वतीमावाहयामि छन्दऋषीनावाहयामि श्रियमावाहयामि गायत्रिया गायत्रीछन्दो विश्वामित्रऋषिः सविता देवतानिर्मुखं ब्रह्मा शिरो विष्णुहृदयश्रुद्रः शिखा पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानोदानसमानासप्राणा श्वेतवर्णा सांख्यायनसगोत्रा गायत्री चतुर्विशत्यक्षरा त्रिपर्दा षट्कुक्षिः पंच. शीर्षोपनयने विनियोगः। ॐ भूः। ॐभुवः सुवः। ॐ महः । ॐजनः ।

·११६ आरणोपनिषत् । ॐतपः । ॐ सत्यम् । ॐतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । ओमापो ज्योतीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् । उत्तम शिखरे जाते भूम्यां पर्वतमूर्धनि । ब्राह्मणभ्योभ्यनुज्ञाता गच्छ देवि यथा- सुखम् । स्तुता मया वरदा वेदमाता प्रचोदयंती पवने द्विजाता। आयुः पृथिव्यां द्रविणं ब्रह्मवर्चसं मह्यं दत्त्वा प्रजातुं ब्रह्मलोकम् ॥ १॥ घृणिः सूर्य- आदित्यो न प्रभावात्यक्षरम् । मधु क्षरंति तद्रसम् । सत्यं वै तद्रसमापोज्यो- वीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् ॥ १॥ ब्रह्म मेतुमाम् । मधुमेतु माम् । ब्रह्ममेव मधुमेतु माम् । यास्ते' सोम प्रजावत्सोभिसोअहम् । दुःस्वप्नहं दुरु- प्वह। यास्ते सोम प्राणारतान् होमि । त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात्। ब्रह्महत्यां वा एते नन्ति । ये ब्राह्मणात्रिसुपर्ण पठन्ति । ते सोमं प्राप्नुवंति । आसहस्रात्पाट पुनन्ति । ॐ ब्रह्म मेधा । मधु मेधया । ब्रह्ममेव मधुमे; धया । अद्यानेौदेव सवितः प्रजावत्सावीः सौभगम् । परांदुःप्वप्रियरसुव । विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परासुव । यद्भद्रं तन्म आसुव । मधुवार्ता ऋताय ते मधुक्षरांति सिंधवः । माध्वीनःसंत्वोषधीः । मधुनक्तमुतोषसि मधु- मत्पार्थिवर रजः । मधुद्यौरस्तु नः पिता। मधुमान्नो वनस्पतिमधुमा५ अस्तु सूर्य': । माध्वीर्गावो' भवतु नः।य इमंत्रिसुपर्णमयांचितं ब्राह्मणायं दद्यात्। भ्रूणहत्यां वा एते नं'ति । ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णपठं'ति । ते सोमं प्रप्नुवंति । आसहस्रात्पंक्तिं पुन 'ति । ॐ ब्रह्ममेधा । मधु मेधा । ब्रह्ममेव मधुमे- धा । ब्रह्मा देवानां' पदवीः कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् । श्येनो गृध्राणार स्वधि तिवनाना५ सोमः पवित्रमत्ये'तिरेभन् । हसः शुचिष- द्वसुरतरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषवरसतसद्वयोमसजा ..

·ॐ आरणोपनिषत् । ११७ गोजाऋतजाअद्रिजाऋतं बृहत् । ऋचे त्वा रुचे त्वा समित्स्रवंति सरितोन धेनाः । अंतर्हृदा मनसा पूयर्मानाः । घृतस्य धारा अभिचाकशीमि । हिर- ण्ययो वेतसो मध्यआसाम् । तस्मिन्त्सुपर्णो मधुकृत्कुलायी भन्नास्त्रे मधु देवाभ्यः । तस्यांसते हर॑यः सप्ततीरे' स्वधां दुहाना अमृतस्य धाराम् । य इदं त्रिसुपर्णमयोचितं ब्राह्मणार्य दद्यात् । वीरहत्यां वा एते नं'ति । ये ब्राह्म- णात्रिसुपर्ण पठति । ते सोमं प्राप्नुवंति । आसहस्रात्पक्तिं पुन 'ति ॥ १॥ मेधा देवी जुषमाणा न आगाद्विश्वाची भद्रा सुमनस्याना । त्वया जुष्टा नुदाना दुरुक्तान्बृहद्वंदेम विदथे' सुवीराः । त्वया जुष्टं ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मां गतश्रीरुत त्वया । त्वया जुष्टंश्चित्रं विंदते वसुसानो जुषस्व द्रविणो नमेधे । मेधां म इंद्रो' ददातु मेधां देवी सरस्वती । मेघां मे अश्विना वुभावाधत्तां पुष्करस्रजा । अप्सरासु च या मेधा गंधर्वेषु च यन्मनः । देवीं मेधा सरस्वती सा मां'मेधा सुरभिर्जुषता स्वाहा । आमामेधा सुरमि'- विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जगम्या । ऊर्जस्वती पयसा पिन्व॑माना सामी मेधा सुप्रती'का जुषताम् । मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो दधातु । मयि मेघां मयि प्र॒जां मयींद्र इंद्रियं दधातु मयिमेधां मयि प्र॒जां मयि सूर्यो भ्राजो दधातु ॥१॥ अपैतु मृत्युरमृर्तन्न आगन्वैवस्वतो नो अभयं कृणोतु । पर्ण वनस्पते'रिवामिनः शीयतारायिः सर्चतान्नः शचीपतिः। परं मृत्यो अनुपरे' हि पंथां यस्ते स्व इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ।' ब्रवीमि मानः प्रजारीरिषो मोतवीरान् । वात' प्राणं मनसान्वारभामहे प्रजापति यो भुवनस्य गोपाः । स नो मृत्योरायतां पात्वरहसो ज्योग्जीवाजरामशी- महि । अमुत्र भूयाधयद्यमस्य बृहस्पते अभिशस्ते रसुचः। प्रत्यौहतामश्विना :

·११८ आरणोपनिषत् । मृत्युमस्माद्देवानामग्ने भिषजा शचीभिः । हरिशहरंतम यति देवा विश्वस्ये शानं वृषभं मंतीनाम् । ब्रह्मसरूपम मेदमागादयनं माविवधीविक्रमस्व । शल्कै रग्निमि'धान उभी लोको सनेमहम् । उभयोलीकयो ऋध्वातिमृत्यु तराम्यहम् । माछिदो मृत्यो मावधीर्मा मे बलं विवृहो मा प्रमो पीः । प्रजा माम रीरिष आयुरुग्र नृचक्षसं त्वा हविषा विधेम । मानो' महांतमुत मानो' अर्भकं मान उक्षतमुतमान उक्षितम् । मा नोवधीः पितरं मोत मातरं' प्रियामा स्तनुवो'रुद्ररीरिषः । मानस्तोके तनये मान आयुपि मानो गोषु मानो अश्वेषु रीरिषः । वीरान्मा नो' रुद्रभामितो वधी- हविष्म'तो नमसा विधेम ते । प्रजापते नत्वदेतान्यन्यो विश्वांजातानि परि- ता बभूव । यत्कामास्ते जुहमस्तन्नो' अस्तु वयर स्याम पतयोरयीणाम् । स्वस्तिदा विशस्पतित्रहा विमृधो' वशी। वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा.. अभयं करः । त्रियंबकं यजामहे सुगंधिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बंध- नान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् । ये ते'सहस्रमयुतं पाशा मृत्योमाय हंतवे । तान यज्ञस्य॑मायया सर्वानयजामहे । मृत्यवे स्वाहा मृत्यवे स्वाहाँ ॥ १॥ देवकृतस्यैनसोवयजनमसि स्वाहा । मनुष्य कृतस्यै नसोवयजनमसि स्वाहा । पितृकृतस्यैनसोवयज॑नमसि स्वाहा । आत्मकृतस्यैनसोवयर्जनमसि स्वाहा । अन्यकृतस्यैनसोवयज॑नमसि स्वाहा । अस्मत्कृतस्यैनसोवयर्जनमसि स्वाहा । यद्दिवा च नक्तं चैनश्चकृम तस्यावयजनमास स्वाहाँ । यत्स्वपंतश्च जाम्र- तश्चनश्वकृम तस्यावयज॑नमसि स्वाहा । यत्सुषुप्तश्च जाग्रतश्चैनश्चकृम तस्या- वयंजनमसि स्वाहा । यद्विद्वारसश्चाविद्वारसश्चैनैश्चकृमतस्यावयजनमास स्वाहा । एनस एनसोवयजनमसि स्वाहा । यद्वो देवाश्चकृम जिह्वयां गुरुमतसो वा .

·आरणोपनिषत् । प्रयुतीदेवहेडनम्। अरावायोनो' अभिदुच्छुनायते तस्मिन्तदेनो' वसवो निधे- वनस्वाहा ॥१॥ कामोकाऋषीन्नमोनमः । कामोकार्षात्कामः करोति नाहं करोमि कामः कर्ता नाहं कर्ता कामः कारयिता नाहंकारयिवा एक वे कामकामाय स्वाहा ॥.६१ ॥ मन्युरकाऋषीन्नमोनमः । मन्युरकाऋषीन्मन्युः करोति नाहंकरोमि मन्युः फर्ता नाहंकर्ता मन्युः कारयिता नाह' कारयिता एष ते मन्यो मन्य॑वे स्वाहा ॥६२॥ तिलान्जुहोमि सरसासपिष्टानां धारमम चित्तेरमन्तुस्वाहा । गावो हिरण्यं धनमन्नपानर सर्वेषाश्रियै स्वाहा । श्रियं च लक्ष्मि च पुष्टिं च कीर्ति चानृण्यताम् । ब्रह्मण्यं बहुपुत्रताम् । श्रद्धासेधे प्रजाः संददातु स्वाहा ॥६३ ॥ तिलाः कृष्णास्तिलाः श्वेतास्तिलाः सौम्या वसानुगाः । तिलाः पुनंतु मे पापं यत्किंचिहुरितं मयि स्वाहा । चोरस्यानं नवश्राद्धं ब्रह्महा गुरुतल्पगः । गोस्तेयः सुरापानं भ्रूणहत्या तिलाशांतिरशम- यन्तु स्वाहा । श्रीश्च लक्ष्मीश्च पुष्टीश्च कीर्ति चानृण्यताम् । ब्रह्मण्यं बहुपु- वताम् । श्रद्धा मेधे प्रज्ञा तु जातवेदः संददातु स्वाहा ॥ ६४ ॥ प्राणापान व्यानोदानसमाना मे शुध्यता ज्योतिरहं विरजाविपाप्मा भूयासरस्वाहाँ । वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणरेतोबुद्धयाकूतिःसंकल्पा में शुध्यतां ज्योतिरह विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा । त्वक्चर्ममा सरुधिरमेदोमजास्नायवोs- स्थानि मे शुध्यतां ज्योतिरह विरजा विपाप्मा भूयासस्वाहा । शिरःपाणिपाद- पार्श्वपृष्ठोरूदरजंघशिश्नोपस्थपायवो में शुध्यतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा । उत्तिष्ठ पुरुष हरितपिंगललोहिताक्षि देहिदेहि दापयिता में' शुध्यतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा । पृथिव्यापस्तेजो. वायुराकाशा में शुध्यतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा । शब्द- -- ·आरणोपनिषत् । स्पर्शरूपरसगन्धा में शुध्यतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास५ स्वाहा । मनोवाकायकर्माणि में शुध्यता ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासस्वाहा । अव्यक्तभावैरहंकारर्कोतिरहं विरजाविपाप्मा भूयासश्स्वाहा । आत्मा में शुध्यता ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहाँ । अंतरात्मा मे शुध्यता ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास५ स्वाहा । परमात्मा में शुध्यतां ज्योति- रहं विरजाविपाप्माभूयासस्वाहा । क्षुधे स्वाहाँ । क्षुत्पिपासाय स्वाहा । विविट्यै स्वाहा । ऋविधानाय स्वाहा । कर्षात्काय स्वाहा । क्षुत्पिपासा- मलांज्येष्ठामलक्ष्मी शयाम्यहम् । अभूतिमसमृद्धिं च सान्निर्गुद मे पाप्मान स्वाहा । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयमानंदमयमात्मा मे' शुध्यतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा ॥६६॥ अग्नये स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्यस्वाहा । ध्रुवाय भूमायस्वाहा । ध्रुवक्षितये स्वाहा । अच्युतक्षितये स्वाहा । अग्नये स्विष्टकृतेस्वाहा । धर्माय स्वाहा । अर्धर्माय स्वाहा । अन्यः स्वाहा । ओषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा ॥१॥ रक्षोदेवजनेभ्यः स्वाहा । गृह्या- भ्यः स्वाहाँ । अवसानेभ्यः स्वाहा । अवसानपतिभ्यः स्वाहा । सर्वभूतेभ्यः स्वाहाँ 1 कामाय स्वाहा । अंतरिक्षाय स्वाहा । यदेजति जगति यच्च चेष्टति नानोभागो यन्नाम्ने स्वाहा । पृथिव्यै स्वाहा । अंतरिक्षाय स्वाहा ॥२॥ दिवे त्वाहा । सूर्याय स्वाहा । चन्द्रमसे स्वाहा । नक्षत्रेभ्यः स्वाहा । इन्ाय स्वाहा। बृहस्पतये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा । स्वधापितृभ्यः स्वाह्य । नो रुद्राय॑ पशुपतये स्वाहा ॥ ३ ॥ देवेभ्यः स्वाहा । पितृभ्यः स्वधास्तु । भूतेभ्यो नमः । मनुष्य॑भ्यो हन्त । प्रजापतये स्वाहा । परमेष्टिने स्वाहाँ । यथा कूपः शतधारः सहस्रधारो अभितः । एवा में अस्तु धान्यर - ·आरणोपनिषत् । १२१ सहस्रधारमक्षितम् । धनधान्यै स्वाही । ये भूताः प्रचरन्ति दिवानक्तं बलि- मिच्छता वितुर्दस्य प्रेष्याः । तेभ्यो बलिं पुष्टिकाो हरामि मयि पुष्टि पुष्टि- पतिर्ददातु स्वाहा ॥ ४ ॥ ओषधिवनस्पतिभ्यस्वाहान्तरिक्षाय स्वाहा नो- रुद्राय पशुपतये स्वाहां वितुदस्य प्रेष्या एक च ॥ ६५ ॥ तद्ब्रह्म । छन्तद्वायुः । तदात्मा । तत्सत्यम् । ॐतत्सर्वम् । ॐतत्पुरोर्नमः । अंतश्चरतिभूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिषु । वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्द्रस्त्वर रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं ब्रह्म त्वं प्रजापतिः । त्वं तदाप आपो ज्योतीरसोमृतं ब्रह्मा भूर्भुवः सुवरोम् ॥ ६६ ॥ श्रद्धायां प्राणेनिविष्टोऽमृत जुहोमि । श्रद्धायाम- पाने निविष्टोऽमृतंजुहोमि । श्रद्धायां व्यानेनिविष्टोमृतं जुहोमि । श्रद्धायाँ- मुदाने निविष्टोमृत जुहोमि । श्रद्धाया समाने निविष्टोमृतंजुहोमि । ब्रह्मणि म आत्माम॒तत्वार्य । अमृतोपस्तरणमसि । श्रद्धायां प्राणे निविष्टोमृतंजुहोमि । शिवोमाविशाप्रदाहाय प्राणायस्वाहा । श्रद्धायामपाने निविष्टोमृतंजुहोमि । शिवो माविशाप्रदाहाय अपानायस्वाहा । श्रद्धायीं व्याने निविष्टोमृत' जुहोमि । शिवोमांविशाप्रदाहाय । व्यानायस्वाहा । श्रद्धामुदाने निविष्टो. ऽमृत' जुहोमि। शिवोमाविशाप्रदाहाय । उदानाय स्वाहा । श्रद्धायासमाने निविष्टो मृतजुहोमि । शिवोमाविशाप्रदाहाय । समानाय स्वाहा । ब्रह्मणि म आत्मामृतत्वाय । अमृतापिधानमसि ॥१॥ प्राणाय स्वाहासमाने निविष्टो- मृतजुहोमिचत्वारि च ॥६७|| श्रद्धायां प्राणो निविश्यामृतरहुतम् । प्राणमन्ने- नाप्यायस्व । श्रद्धायांमपाने निवि श्यामृतरहुतम् । अपानमन्ने नाप्यायख । श्रद्धायां व्याने निवि श्यामृत हुतम् । व्यानमन्ने नाप्यायस्व । श्रद्धायांमुदाने निवि'श्यामृतरहुतम् । उदानमन्ने नाप्यायस्व । श्रद्धाया समाने निविश्या- - - - ·१२२ आरणोपनिषत् । मृत हुतम् । समानमन्ने नाप्यायस्व । अंगुष्ठमात्रः पुरुषोंगुष्ठं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुःप्रीणाति विश्वभुक् । वाङ्म आसन् । नसोः प्राणः । अक्ष्योश्चक्षुः। कर्णयोः श्रोत्रम् । वाहुवोर्बलम् । ऊरुवो रोजः । अरिष्टाविश्वा- न्यंगानि तनूः । तनुवामेसह नमस्ते । तनुवामेसह नमस्ते अस्तु मा माहिरसी: । वयः सुपर्णा उपसेदुरिन्द्रप्रियमेधा ऋषयो नार्धमानाः । अपध्वांतमूणुहि पर्धि चक्षुर्मु- मुग्ध्य॑स्मान्निधये'व बद्धान् । प्राणानां ग्रंथिरसि रुद्रो माविशांतकः । तेना- नेनाप्यायस्व । नमो रुद्राय विष्णवे मृत्युमें पाहि । त्वम द्युमिस्त्वमाशुशुश्श- णिस्त्वमभ्यस्त्वमश्मनस्परि' । त्वं वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः । शिवेनमे सतिष्ठ स्वस्योनेनमे सतिष्ठस्व सुभूतेनं मे संतिष्ठस्व ब्रह्मवर्चसेन मे संतिष्ठस्व यज्ञस्यार्धमनुसंतिष्ठस्वोपते यज्ञ नम उपते नम उपते नमः॥८॥ सत्यं परं पर सत्य सत्येन न सुवर्गाल्लोकाच्यवंते कदा.. चन सतारहि सत्यं तस्मात्सत्ये रमते तप इति तपो नानर्शनात्परं यद्धि परं तपस्तदुर्धर्षे तद्दुराधर्षे तस्मात्तपसि रमंते दम इति नियतं ब्रह्मचारिणस्त- स्माइमे' रमते शम इत्यरण्ये मुनयस्तस्माच्छमे' रमते दानमिति सर्वाणि भूतानि प्रशसं ति दानान्नाति'दुश्चरंतस्माहाने रमते धर्म इति धर्मेण सर्व- मिदं परि' गृहीत धर्मान्नातिदुष्करं तस्माद्धर्मे रमते प्रजन इति भूया सस्त स्माद्भूयिष्ठाः प्रजायंते तस्माद्भूयिष्ठाः प्रजनने रमतेऽग्नय इत्याह तस्मादग्नय आधातव्या अग्निहोत्रमित्याह तस्मादग्निहोत्रेरमंते यज्ञ इति यज्ञो हि देवा- स्तस्माद्यज्ञे रमते मानसमितिविद्वारसस्तस्माद्विद्वारस एव मानसे रमंते न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि परः परेहिब्रह्मातानिवाएतान्यवराणिपरासि न्यास एखात्यरेचयद्य एवंवेदेत्युपनिषत् ॥ प्राजापत्यो हाणिः सुपर्णेयः प्रजापति - ·रणोपनिषत् । १२३, पितरमुपंससार कि भगवंतः परमं वदन्तीति तस्मै प्रोवाच सत्येन वायु रावति सत्येनादियो रोचते दिवि सत्यं वाच; प्रतिष्ठा सत्वे सर्व प्रति- ष्ठितं तस्मात्सत्यं परमं वदन्ति तपसा देवा देवतामप्रआयन्तपर्षयः संवर- न्त्रविन्दन्तप॑सा सपत्नान्प्रणुदामारांतीस्तपसि सर्व प्रतिष्ठितं तस्मात्तपः परमं वदन्ति दीन दांताः किल्विषमवधुन्वति दमैन ब्रह्मचारिणः सुवरगच्छन दो भूतानां दुराधर्ष दमे सर्व प्रतिष्ठितं तस्मादमः परमं वदन्ति शमन शांताः शिवमाचरन्ति शमन नाकं मुनयोन्वविदग्छौभूतानांदुराधर्षश्चम सर्व प्रतिष्ठितं तस्माच्छमः परमं वदन्ति दान यज्ञान वरूथं दक्षिणा लोके दावार सर्वभूतान्युपजीवति दानेनारातीरपानुदंत दानेने द्विषतो मित्रा भवन्ति दाने सर्व प्रतिष्ठितं तस्मादानं परमं वदन्ति धर्मों विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसपैति धर्मेण पापमपनुदति धर्मे सर्व प्रति- ष्ठितं तस्माद्धर्म परमं वदन्ति प्रजननं वै प्रतिष्ठा लोके साधु प्रजायास्तन्तुं तन्वानः पितॄणामनृणो भवति तदेव तस्या अणं तस्मात्प्रजननं परमं वदन्त्य- नयो वै त्रयी विद्या देवयानः पथा गाईपत्य ऋक् पृथिवी रथंतरमन्वाहार्य- पर्चनं यजुरंतरिक्षं वामदेव्यमाहवनीयः साम सुवर्गो लोको बृहत्तस्मादृग्नी- परमं वदन्त्यग्निहोत्र५ सायं प्रातर्गृहाणां निष्कृतिर्खिष्टर सुहृतं यज्ञक्रतूनां प्रार्यण सुवर्गस्य लोकस्य ज्योतिस्तस्मादमिहोत्रं परमं वदन्ति यज्ञ इति यज्ञेन हि देवा दिवं' गता यझेनासुरानपानुदंत यज्ञेन द्विषतो मित्रा भवति यज्ञे सर्व प्रतिष्ठितं तस्माद्यहं परमं वदन्ति मानसं वै प्राजापत्यं पवित्रं मान- सेन मनसा साधु पश्यति मानसा ऋषयः प्रजा असृजत मानसे सर्व प्रति- ष्ठितं तस्मान्मानसं परमं वदन्ति न्यास इत्याहुमनीषिणो ब्रह्माणं ब्रह्मा विश्वः - ·-- १२४ आरणोपनिषत् । कतमः स्वयंभुप्रजापतिः संवत्सर इति संवत्सरेऽसावादित्यो य एष आदित्ये पुरुषः स परमेष्ठी ब्रह्मात्मायाभिरादित्यस्तपति रश्मिभिस्ताभिः पर्जन्यों वर्षति पर्जन्येनौषधिवनस्पतयः प्रजायंत ओषधिवनस्पतिभिरन्नं भवत्यनेन प्राणाः प्राणैर्बलं बलेन तपस्तपसा श्रद्धा श्रद्धयां मेधा मेधयां मनीषा मनीषया मनो मनसा शांतिः शांत्या चित्तं चित्तेन स्मृति५ स्मृत्या स्मार५ स्मारण विज्ञान विज्ञानेनात्मानं वेदयति तस्मादन्नं ददन्त्सर्वाण्येतानि ददात्यात्प्राणा भवंति भूतानी प्राणैर्मनो मनसश्च विज्ञान विज्ञानादानंदो ब्रह्मयोनिः स वा एष पुरुषः पंचधा पंचात्मा येन सर्वमिदं प्रोतं पृथिवी चांतरिक्षं च द्योश्च दिश- श्वावांतरदिशाश्च सवै सर्वमिदं जगत्ससभूत स भव्यं जिज्ञास कुसऋतजा रयिष्ठाः श्रद्धा सत्यो महस्वांतपसो वरिष्ठा ज्ञात्वा तमेव मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाहि विद्वांतस्मान्यासमेषां तपसामतिरिक्तमा सुरण्यो विभूरसि प्राणे त्वमसि संधाता ब्रह्मत्वमसि :विश्वधृत्तजोदास्त्वमस्यनिरसि वक़दास्त्वमसि सूर्यस्य द्युनोदास्त्वमसि चंद्रमस उपयामहीतोसि ब्रह्मण त्वा महसओमित्यात्मानं युंजीतैतद्वै महोपनिषदं देवानां गुह्यं य एवं वेद ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति तस्माद्ब्रह्मणो महिमानमित्युपनिषत् ॥ तस्यैवंवि- दुषो यज्ञस्यात्मा यज॑मानः श्रद्धा पत्नी शरिमिध्ममुरोवेदिर्लोमानि बहिर्वेदः शिखा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोग्निर्दमः शमयिता दक्षिणा वाघ्योता प्राण उद्गाता चक्षुरध्वर्युमनो ब्रह्मा श्रोत्रमग्नीद्यावद्भियते सा दीक्षा याति तद्धविर्यत्पिबति तदस्य सोमपानं यद्रमते तदुपसदो यत्संचरत्युप- विशत्युत्तिष्ठते च स प्रवग्यो यन्मुखं तदाहवनीयो या व्याहृतिराद्वतियदस्य विज्ञान तज्जुहोति यत्सार्य प्रातत्ति तत्समिधं यत्प्रातमध्यंदिन५ सायं च ·नूतन पुस्तकें. 3 की. रु. आ. आत्मसर्वस्व-आयुर्वेद महामहोपाध्याय रसायन शास्त्री पं० भगीरथ स्वामी आयुर्वेदाचार्यसंगृहीत. नागरसर्वस्व-काम शास्त्रका अपूर्व ग्रन्थ. नाडीज्ञानतरङ्गिणी-अनुपानतरङ्गिणी-भाटी सहित १-३ पञ्चसायक-भाषाटीकासहित (कामशास्त्र). २-० वीरचित्रावली-वीरोंकी अद्भुतवीरता चित्रों सहित. ५-० शिवनाथसागर-अनुभूत औषधोंका परमोपयोगी वैद्यकग्रन्थ. शिशुपालन-बालकोंके पालन पोषणकी विधि सचित्र. १-० श्रीविचारसागर-साधु श्री निश्चलदासजीकृत... - श्रीविचारचन्द्रोदय-ब्रह्मनिष्ठ पं० श्रीगीताम्बरजति २-० यूनान-रूम-युद्ध-(सन् १८२७ ई.) पहली लड़ी. २-८ सिद्धान्तकौमुदी-भाषाटीकासहित. १२-० साहित्यदर्पण-संस्कृतटीकासहित. (बडा सूचिपत्र अलग है, मँगाकर देखो.) .... .... .... .... .... पुस्तकें मिलनेका ठिकाना- गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, मालिक-"लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर" स्टीम् मेस कल्याण-बम्बई.. CAD 1383 6-1135 - ·- आरणोपनिषत् । ताने सर्वनानि ये अहोरात्रे ते दर्शपूर्णमासौ ये'ऽर्धम साश्च मासांश्च ते चातु- मास्यानि य ऋतवस्ते पशुबंधा ये संवत्सराच परिवत्सराश्च तेहर्गणाः सर्व- वेदसं वा एतत्सत्रं यन्मरणं तदेवभृथं ए॒तद्वै जरामर्यमग्निहोत्र सत्रं य एवं विद्वानुद्गर्यने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वादित्यस्य सायुज्यं गच्छ- त्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव महिमानं गत्वा चंद्रमसः सायुज्य सलोकतामाप्नोत्येतो वै सूर्याचंद्रमसमिहिमानै ब्राणो विद्वानभिजयति तस्माद्ब्रह्मणों महिमानमाप्नोति तस्माद्ब्रह्मणो महिमानम् ।। ८० ॥ सह नाव- वतु । सहनाभुनक्तु ॐशांतिःशांतिःशांति': । हरि: ॐ। श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।। इति तैत्तिरीय-आरणोपनिषत्समाप्ता। पुस्तक मिलने का ठिकाना- गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, खेमराज श्रीकृष्णदास, लक्ष्मीवङ्कटेश्वर "स्टीम्-प्रेस, श्रीवेङ्कटेश्वर" स्टीम-प्रेस, कल्याण-बम्बई. खेतवाडी-यम्बई.

·No text on this page.

·L'ERARY
ACADEMY Or SANSKRIT RESEARCH
MELKOTE-571 431
ACADENY C-SISKAIT RESEARCH
MEL
LANY
Acc No 21383
Donball gta

·No text on this page.