·VAA .
- 1 xe Hye
nem
BHAYAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·VIDYA
चौखम्बा-संस्कृत-प्रन्थमाला।
(अन्यसंख्या २४)
Su
BHAVAN
WHERARY
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः।
मरीचिका
श्रीब्रजनायभट्टकृता
भीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वरशुद्धाहतसंप्रदाय पितुषा
भीरतगोपालभट्टन संशोधिता।
काभ्याम् ।
विधापिलाल-नानि यन्त्रालये, हरिदासगुप्तेन
इयित्वा प्रकाशितम् ।
सन् १९०५
बैक्रमसम्बत् १९६२
शुममू

·gaun
VIDYA
श्रीकृष्णाय नमः।
inha
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः
BHA
SN
KUIVAVAD
मरीचिका
LIBRARY
श्रीघ्रजनाथभट्टकृता
नत्वा श्रीवल्लभाचार्यपादपद्मयुगं सदा ।
तदीयभाष्यमार्गेण व्याससूत्रार्य ईर्यते ॥१॥
अय वेदान्तानां विचार आरम्भणीयो न वेति विशये साङ्ग-
वेदाध्ययनादेवार्थनिश्चयेन विचारे विशेषाभावाद् वेदान्तवाक्यार्थ-
शानादेव ब्रह्मज्ञानस्यापि सम्भवाद् विरुद्धवाझ्यानामपि सर्वभवन ।
समय ब्रह्मणि विरोधाभावेन निर्धारसम्भवादनारम्भणीय एव वि-
चार इति प्राप्ते, उच्यते । सन्देहवारणार्थ विचार अवश्यक. 1 अत
एव भगवान् व्यासंस्तत्कर्तव्यत्वं प्रतिजानते।
अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ १ ॥
अयशब्दोऽधिकारार्थ । जिज्ञासापदं विचारार्यकम् । यस्मा-
तु कर्मादिभ्यो ब्रह्मशानमेव पुरपार्थसाधकम् अतस्तज्ज्ञानाय विचा-
रोऽधिक्रियत इति सूत्रायः। विचारस्य घेदान्तविषयकत्वात् त्रैवर्णि-
फ एवाधिकारी । ब्रह्मण इति शेषपष्ठीसमासाद् ब्रह्मसम्बन्धि
सर्व विचार्यमिति सिद्धम् ॥१॥
तद्गझ जगत्कर्ट, आहोस्विदकर्तृ इति सदेहे फलवाक्ये सत्य
ज्ञानमित्येवोतत्यान, तस्माद्वा एतस्मादात्मन , यतो वा इमानि भू.
तानित्यादिवाक्येप्वपयादार्थमारोपेणापि कर्तृत्वकयनसम्मवादक
इति प्राप्त उच्यते।
जन्मायस्य यतः शास्त्रयोनित्वात् ॥ २ ॥

·ब्रह्मसूत्रहत्तौ। जन्म आद्यस्य आकाशस्य यतः, ब्रह्मणो विचार्यत्वात्तद्ब्रहो- त्यायाति । तस्माद्वा इति श्रुतिसिद्धमाकाशस्य प्रथमकार्यत्यम् । एतेन यतो वा इमानीत्यादिश्रुत्युक्ताः सर्व एव सृष्टिप्रकाराः सूचि- ताः । कुतः शास्त्रयोनिन्यात् । शास्त्रोक्तकारणत्वादित्यर्थः। वेदरूप- शास्त्रस्य परमाप्तत्वेन अणुमात्रमप्यन्यथाकथनासम्भवात् कर्तृत्वा- दिधर्माणां ब्रह्मणि विरोधाभावेन तत्कयनस्यापवादार्थत्वेन वक्तुम- युक्तत्वात सर्वशं सर्वशक्तिमत् सर्वकर्तृ ब्रह्मेति सिद्धम् ॥ २॥ तद् अझ समवायिकारण निमित्तं चेति संशये, यतो या इमानीत्यत्र पञ्चमीश्रवणात् समवायित्वस्य काप्यश्रवणान्नि- मित्तमेवेति प्राप्ते, उच्यते। तत्तु समन्वयात् ॥३॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । तद् ब्रह्मैव समवायिकारणं, कुतः समन्ययात्, अस्तिभाति प्रयत्वेन ससच्चिदानन्दरूपेण सम्यग- नुवृत्तत्यात् ।अतः, स आत्मान र स्वयमकुरुतेतिथुतेर्माण एव सम- घायित्वम् । निमित्तत्वन्तु सर्वधादिसम्मतमस्त्येव । एवं ब्रह्मजिशा- सां प्रथमसूत्रेण प्रतिक्षाय किंलक्षणकं ब्रह्मेत्याकालायां जन्मादिसू- प्रदयेन वेदप्रमाणकं जगत्कर्तृ समवायि चेत्युक्तम् । एवं त्रिसूच्या जिज्ञासालक्षणविचारस्य फर्तव्यता सिद्धा ॥ ३ ॥ तत्र ब्रह्मणि चतुर्धा विचारः । खरूपसाधनफलप्रति- पादकवेदान्तवाक्यस्त्रिविधैर्मतान्तरनिराफरणेन च । तत्र स्व. रूपविचारानन्तरं मतान्तरनिराफरणं विना साधनफलयोनि रूपयितुमशक्यत्यात् क्रमेणतशतुष्टयमध्यायचतुष्टयेन निरूप्यते । प्रथमऽध्याये स्वरूपवाक्यानां पिचारः । तानि पुनः सन्दिग्धासन्दिग्धमेदाद् द्विविधाति । तत्र निःसन्दिग्धाना. मयिचायंत्यात् सन्दिग्धानां फार्यप्रतिपादकान्तर्यामिप्रतिपादको- पास्यस्वरूपमतिपदफप्रकोणफभेदेन चतुर्विधत्यात प्रत्येफ फ्रमे- 4 घरणचतुश्येन प्रतिपायन्ते । तव प्रपमपादस्य फार्यप्रतिपाद. कवापनिणांयफत्यात् सचिदानन्दरूपेणाऽऽकाशपायुनेजोपाक्या. गि पड़ायधान्यपि निर्णायन्ते । अन्यत्रान्ययाचफान्यपि घेदान्तेषु भगवाचकानोति । तत्र लक्षणपिचार एव सदूपाणां याचफता. अनः ·१ अध्याये १ पादः। या निर्णातत्वचिद्रपस्य ज्ञानप्रधानस्य निर्णयार्थ ज्ञानस्य साना- रत्वात सप्तभिः सूरीक्षत्यधिकरणमारभ्यते । तत्र ब्रह्मणः स्व- प्रकाशत्वेन सर्वप्रमाणाविषयत्वाद, यतो वाच इति श्रुतेश्च विचारः कर्तुं न शक्यते, उत विरोधपरिहारेण कर्तुं शक्यत इति संशये ब्रह्मणः सर्वव्यवहारातीतत्वाद्विचारानहतेत्याशड्याह । ईक्षते शब्दम् ॥ ४ ॥ न विद्यते शब्दो यत्रेत्यशब्दं सर्ववेदान्ताद्यप्रतिपाद्यं ब्रह्म न भवति । कुनः? ईक्षतेः । तदेक्षतेत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मण ईक्षाप्रतिपा- दनात् । एवञ्च सर्वव्यवहारातीतोऽपि लोकसृष्टिद्वारा व्यवहायों म- विष्यामीतीच्छयेक्षणाद् विचारविषय इति मवै सुस्थम् ॥ ४ ॥ ननु यतो वा इमानि, निष्कलं निश्क्रियमित्यादिश्रुनेग्रंह्मणः कर्तृ- त्वमकर्तृत्वं च प्रतीयते । ततो विरुद्ध सर्वधर्माश्रयत्वकल्पनापेक्षया- लौकिककर्तृत्वादेर्वाध उचितः। ईक्षत्यादिकं तु प्रकृतिगुणसम्बन्धा- भविष्यतीत्याशय परिहरति । गौणश्वेन्नात्मशब्दात् ॥ ५ ॥ ईक्षत्यादियुक्तः परमात्मा गौणः प्रकृतिगुणतत्वसम्बन्धवा- नितिचेन्न, कुतः आरमशब्दात् । आत्मा वा इदमेक पवेत्युपकम्य, स ऐक्षतेत्युकम् । आत्मशब्दः पुनः सर्वेषु, चेदान्तेषु निर्गुणपरब- झवाचफत्वेनैव सिद्धः । तद्वाच्यस्यैव जगत्कतत्वमत्रोच्यते । अ. न्यतरवाधपक्षस्तु न युक्तः।तथासति सगुणस्य फतवापत्तौ ब्रह्मणः स्वातन्त्र्य भग्यत । अतः स्वतःप्रमाणम्नश्रुतिवलात् सर्वभवनसा- मध्य विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वं च ब्रह्मणि मन्तव्यम् ॥५॥ नन्वात्मशब्दोऽपि यज्ञदत्तो ममात्मेत्तियदुपचारादस्त्वित्याशय परिदरति। तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ ६॥ तदारमानर ग्यमकुस्तेत्युपकम्य, यदा होवेष एतस्मिन्नरः येतात्म्यनिरुक्तनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते अश मोडमा गतो भवतीति। लौफिकधर्मराहते ब्रह्मणि जगरकर्तरि परिनिष्ठितो मु.

·ब्रह्मसूत्रप्ती। को भववीत्यर्थः । यदि जगत्का गौणः स्यात्तनिष्ठस्य संसार एक स्थान मोक्षः॥६॥ हेत्वन्तरमाहं। हेयत्वावचनाच ॥ ७॥ यदि जगत्कता सगुणः स्यात् तदा घेदान्त साधनोपदेशप्र. सने हेयत्वेन पशुपुत्रादियदुपदिष्टः स्यान्नत्वेयम्, मत ईशल्यादयो न सगुणधर्माः। पूर्वोक्तानामीमतिहेतुसाधफत्ववोधनार्थ चकारः ७॥ सृष्टिनाक्यानामीक्षतिइतूनां मगवापरत्वमुक्त्वा प्रलयधा- क्यानां तत्परत्वमाह। स्वाप्ययात् ॥ ८॥ ब्रह्मणो न व्यवहारातीतत्य, कुतः ? यतत्पुरपः स्वपितीति- थुत्या स्त्रस्मिन् प्राणि जीवस्याप्ययाव लयप्रतिपादनादित्यर्थः ॥८॥ सुपुतिवाक्यानां ब्रह्मपरत्वमुपणच मुक्तिधाक्यानामा । गतिसामान्यात ॥ ९॥ गती मोक्ष सामान्यात् । समानस्य भाषः सामाम्पम् । यथा साप्तामपां समुद् एफायनमित्यादिशुत्या सर्वस्य गुमासाम्य:- तिपादनादित्ययः ॥९॥ फिश। श्रुतलाच ॥ १० ॥ पूर्णमद राति,सधैं घेदा यत्परमामनन्तीतिच थुत्या निःसन्दि ग्य प्राणः सर्वकार्यस्पं प्रतिपादितमतो ग्रह्मणः सर्वत्र प्रतिपाचमा. गत्यादशदरयावालयफाश ति सिसम् । अधिकरणपूणाययोधका- धकारःn१०॥ पय चिद्रूपस्य कारणरयनिरुपणेन तत्यतिपादफ्युतीनां प्र. अपरथं निरूप्य, मानन्दरूपए फारातानिपताप्रतिपादप- याफ्यानां प्रापरत्यं मिमप्यो, भानन्दमयायमिः सूत्रः। पहिन्दि पचापदयामादमदम मानन्दस्याएविधत्वात् । तत्र तासरीपास ·* LIBR . १ अध्याय १ पादः। यां ब्रह्मभृगुप्रपाठकद्वये श्रुतस्य मयट्प्रत्ययान्तस्यानन्दमयपदस्याग्रह घाचकत्वे सम्पूर्णप्रपाठकस्य ब्रह्मपरत्व न स्यादिति तनिराकरणा- मधिकरणारम्मः । तत्राब्रह्मान्नमयादितुल्यवचनात् प्रियमेव शिर इत्यादिना सुखवाचकशब्दानामेघोक्तारवादग्रझपरत्वमुत आनन्दस्य जगत्कारणत्वेन ब्रह्मत्वप्रतिपादनार्थत्वात् फलवेनापपादनार्थत्वात् प्रपाठकस्य तस्याब्रह्मत्वे प्रपाठकवैयापत्तेरानन्दमयपदस्य ब्रह्मपर- त्यमेवेति संशये, अन्नमयादिपु विकारार्थकमयट्प्रत्ययदर्शनात् त. प्रायपाठादानन्दमयस्यापि न ब्रह्मपरत्वमिति प्राप्ते, उच्यते । आनन्दमयोऽभ्यासात् ।। ११ ॥ आनन्दमयशब्दवाच्यः परमात्मा, नान्यः कुतः अभ्यासात। अभ्यसनं पुनः पुनः कीर्तनं तस्मात् । यदेष आकाश आनादो न स्यात्,एप ह्येवानन्दयातीत्यादिप्वभ्यर्हितत्वेन फलत्वसूचकेनायासेन भानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं सूच्यते ॥ ११ ॥ ननु लोके मयटो विकारार्थकत्यदर्शनादानन्दमयपदस्य न ब्रह्मपरत्वमित्याराड्य परिहरति । विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १२ ॥ विकारवाची शब्दो मयट्प्रत्ययो यस्मिस्तद्विफारशब्दम् आ. नन्दमयपदं तस्माद् ब्रह्मवाचक तन्न भवति, ब्रह्मणोऽविकारात्मक त्वादितिचेन्नाय विकार मषट्, किन्तु प्राचुर्यमतति प्रामोतीति प्राचु. विकारार्यकमयटो, द्वयचश्छन्दसीनिनियमेन घेदे द्वयव्यति. रिक्तस्थले विधानाभावात्तत्प्रकृतवचनेऽत्र मयडित्यर्थः । प्राचुर्येण प्र. स्तुतं वचनं तत्प्रकृतवचन तस्मिन् मयहित्युक्त्याऽऽनन्दस्यात्र, को हवान्यादित्यादिना स्तुनत्वेन तदर्यकोऽत्र मर्याडतिमावः ॥ शब्दयलविचारेण मयटी विकारायंकरवं निवार्यावलविचारे- णापि तदर्थकत्वं निराकरोति । त तुव्यपदेशाच्च ॥ १३॥ एप होगानन्दयातीति श्रुत्या तस्यानन्दमयस्यान्यानन्दं प्रति हे-. तुत्वेन व्यपदेशादिस्यर्थः । एतस्यापि विछतत्वेऽस्यापि सत्कारणत्या- ·ब्रह्मसूत्रत्तौ । दन्यनिषेधपूर्वकमेतस्यैव कारणत्वप्रतिपादकं वाक्यं व्यर्थ स्यादिति भावः । अतो नाऽऽनन्दमयशब्दो विकारार्थकः ॥ १३ ॥ नन्वन्नमयादिवतुपासनापरत्वेनापि भुत्युपपत्तेःपभपुच्चादि- स्वेन मोदप्रमोदादीनामुकत्याच ब्रह्मत्वेन सामान्यतः साधितमप्याव- श्यकोपपत्यभावान ब्रह्मपरत्यमित्याशड्याह । मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १४ ॥ सत्यं शानमित्यारभ्य ब्रह्मणा विपश्चितेत्यन्तो मन्त्रः। मन्- णाभिधया मुख्यया वृत्त्या, प्रतिपाचं मान्नवर्णिकम् । तत्र, सोऽश्नुते सर्वान कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेत्यनेन ब्रह्मणा सह नानाविध फरमानात्मकसायुज्यकएफलस्यैव मुख्यतया कथनात् तस्य ब्रह्मपण एव मानन्दमयत्वेन सर्वकर्तृत्वेन सर्वान्तरत्वेन परमफलत्येन सर्व. स्मिन् प्रपाठके उपपादनं गम्यते । अत आवश्यकोपपत्तिसद्भावादा- नन्दमयः परमात्मैवेति सिद्धम् । चकारो विधिमुखविचारेणाधिक- रणसम्पूर्णत्वबोधकः ॥ १४ ॥ निषेधमुखेनेदमेव पुनश्चतुःसून्या विचार्यते दायोय । मनु प्रह्मणा सह फलभोक्तृत्वाजीव एयानन्दमयोऽस्त्वित्याश- य परिहरति । नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १५॥ इतरो जीव मानन्दमयो न भवतीत्यर्थः । कुतः १ अनुपपत्तेः मानन्दमयस्य जगत्कर्तुत्वेनात्रोक्तस्तस्य च जगद्वापारयमित्यनेन जीये निपिध्यमानत्यान्नानन्दमयो जीयः॥ १५॥ अवेय हेत्वम्तरमाह। भेदव्यपदेशाच्च ।। १६ ॥ रस रोवाय लग्भ्यामन्दीभवतीति, एपहोवानन्दयातीप्ति जी- पानन्दयो देन व्यपदेशाय नानन्दमयो जीयः ॥ १६ ॥ मन्यानादमयस्प लगत्फारणस्येन निरूपणामतान्तरे प्रश्तेर. .पि अगत्कारणापोको प्रशतिरेयानन्दमयशयापों मययित्याशस्य परिदरति।

·१ अध्याये १ पादः। ७ कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १७ ॥ आगन्दमयनिरूपणानन्तरं, सोऽकामयतेतिध्रुतत्याज्जडापाः प्रकृतेः कामनासम्भवात, चकारात् स तपोऽतप्यतेतिश्रुत्युक्ततपसो. ऽप्यसम्भवात् प्रकृतेरपेक्षा नास्तीत्यर्थः ॥ १७ ॥ हेत्वन्तरमाह। अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ।। १८ ।। अस्मिन्नानन्दमयेऽस्य जीवस्य च आनन्दमयमात्मानमुपसं- क्रामतीति श्रुत्या तेन रूपेण योगं शास्ति फलत्वेन कथयति निहि जीपस्थ , जडापत्तिर्युका । अत आनन्दमयशब्दवाच्यो न जीयो,नापि जडः, किन्तु प्रवेति सिद्धम् ॥ १८॥ अथ य पपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यत इत्यादि श्रूयते । तत त्रेधा संशयः सम्भवति 1 फिमधिष्ठातृदेवता- शरीरमाहोस्विद् ब्रह्मणः शरीरमुन परब्रह्मैवेति । तत्र हि- रण्मयशब्दस्य सुवर्णविकारवाचित्वात् । फेशनखादीनां शरी- रधर्माणां प्रतीयमानत्वाद् दृश्यत इति चाक्षुपत्वोक्तेरिन्द्रियवत्व- श्रवणाच्च सूर्यमण्डलस्योऽधिकारी जीव एव कश्चिदुपासनार्थमनो- क इति मायने । अयोच्यते, मयः पाप्मभ्य उदित इत्यपहतपाप्म- स्वादिश्रवणान जीव इति तर्हि ब्रह्मण एव कार्यविशेषार्थ परिगृही- तो देहोऽस्त्वेतद्वाक्यप्रतिपाद्य इति प्राप्ते, उच्यते । अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ १९ ॥ अन्तरंश्यमानः परमात्मैव । कुनः? तद्धर्मोपदेशात् । अप- हनपाप्मत्वरूपब्रह्मणोऽसाधारणधर्मोपदेशात् । घेदान्तेषु तत्तत्प्रक- रणे एकोऽप्यसाधारणो ब्रह्मधो विद्यमानः शिधान् साधारणत्वेन सन्दिग्धान धर्मास्तधर्मत्वनैव निश्चिमोतीति मर्यादा । ब्रह्मणःश. रीमिति पक्षस्त्वसङ्गतः सर्वकरणे स्वतः समर्थस्य ब्रह्मणः कावा. नुपपत्तियन स्वस्यापि शरीरं फल्पयेत् । आनन्दस्वरूपमेव ली. लाथै शरीरधर्मयुकं भासते । इच्छया तञ्चाक्षुपमपि भवति । हि- ..

·८ ब्रह्ममूत्रवृत्ती। रण्मयशब्दम्यानन्दयाचकत्वान्मयटः प्राचुपार्यकत्यात् । पखौचात्र प्रतिपाचम् ॥ १९॥ हत्वन्तरमाह। भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ २० ॥ अन्तर्यामिग्रामणे य मादित्य तिष्ठन्नादित्यादन्तर इस्यादिश्रु- त्या आधिदैविक स्य सूर्यमण्डलतदमिमानिभ्यां भेदेन निदेशात सु. यमण्डलस्यः परमात्मैवास्मिन् वाक्ये प्रतिपाद्य इति सिद्धम् ॥२०॥ अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाचेत्यादि श्रूयते । तत्रास्य प्रकरणस्य सन्दिग्धत्वाद् भूनाऽऽकाशः प्रतिपाद्यते,ब्रह्म घेति सशय, आकाशशब्दस्य भूताफाशे निरूढत्वात स एव प्रतिपा- घ इति प्रात, उच्यते । आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २१ ॥ आकाशशब्दयाच्यः परमात्मैव, कुतः? तल्लिनात् सर्वगति- स्वादिब्रह्मलिङ्गानामस्मिन् प्रकरणे प्रतिपादनात सर्यजगत्कारणत्वा. दिधर्माणां भूताऽऽकाशेऽसम्भवाद् रूढिं बाधित्वा लिङ्गवशादाकाश- शब्दस्य ब्रह्मपरत्वं, ब्रह्मणः सर्वशब्दवाच्यत्वान्न लक्षणा । तस्मा- दनाफाशशब्दो ग्रह्मपर इति सिद्धम् ॥ २१ ॥ प्रस्तोतर्यादेवता प्रस्तावमन्वायतेत्युपक्रम्य श्रूयते, कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच सर्वाणि ह घा इमानि, भूतानि प्राणमे- घामिसविदशान्ति प्राणमयुजिहते इत्यादि । तनासन्यः प्राणो ब्रह्मवति विशय मुख्यप्राणेऽपि स्वापादी सर्वभूतसंवेशनस्य, यदा चै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्दिवागप्येतीत्यादिश्रुत्योपपादनात् । यथा प्राणधि- द्यायां न प्रापरत्यमेवमस्यापि वाक्यस्येति विशेषाशवाकाङ्कायां पूर्वोकन्यायमतिदिशति । अत एव प्राणः ॥ २२ ॥ अस्मिन्नपि प्रफरणे भूयसां प्रालिङ्गानां श्रवणात् प्राणश- दवाच्यं प्रौयति मिद्धम् ॥ २२॥ वध यदतः पये दियो ज्योतिप्यते विश्वतः पृष्ठपु ·१ अध्याये १ पादः। . सर्वतः पृष्ठेचनुत्तमपूत्तमेपु लोके पु, इदं तापषिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिरिति श्रूयते । तत्र ज्योतिःशब्दवाच्यं प्राकृतं ज्योतिर्ब्रह्मवेति संशये, अन्नासाधारणहाधर्माऽभावात् प्राकृतं ज्योतिरेव वाच्यमिति प्राप्ते, उच्यते। ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २३ ॥ अत्र ज्योतिःशब्दवाच्यं ब्रौव, कुतः? चतुष्पाद्ब्रहानिरूपणे ज्योतिपश्चतुर्थचरणत्वेनाभिधानात् । अतः पादानां ब्रह्मधर्मस्वाज्यो. तिषो ब्रहात्वम् ॥ २३ ॥ ननु नात्र चतुष्पाद ब्रा निरूप्यते । फिन्तु गायत्री वा इदं सर्वमित्युपकमागायत्रीछन्दः । ब्रह्मशब्दोऽपि तस्यैव प्रकृतत्वात्तत्पर एवेति छन्दस पव पादाभिधानानात्र ब्रह्मधर्माः पादा इत्याशड्य समाधते। छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथाचेतोऽर्पणनि- गदात्तथा हि दर्शनम् ॥ २४ ॥ नैप दोपः। तयाचेतोऽणिनिगदात् । गायत्री वा इदं सर्वे यदिदं किञ्चेति गायत्रीद्वारा ब्रह्मणि चेतसोऽर्पण निगद्यते । वर्णस- माम्नायरूपगायध्याः सर्वत्वमुपचारं विना न सम्भवतीति तद्वारा तत्प्रतिपाद्यब्रह्मणि बुद्धिप्रवेशार्थ तथा निरूपणम् । कस्मादेवं प्रति. पाद्यत इत्याशङ्कयाह । तथा हि दर्शनम् । तथा तेनैव प्रकारेण दर्शन शानं भवति । स्थूला बुद्धिन हत्यैव ब्रह्मणि प्रविशदिति, हि युक्तम् । लोक हट सूचीसूत्रादौ, स्वतो यन्त प्रविशति, तदुपायेन प्रवेश्यत इति ॥२४॥ किच। भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २५ ॥ भूतादयो भूनप्रथिवीशरीरहृदयानि चत्वारि पादा व्यपदिश्य- न्ते । न तानि गायत्र्याः पादा भवितुमईन्ति । ब्रह्मणस्तूपपद्यन्ते । यावद् ब्रह्मपरत्वेन मुरयमुपपद्यते, न तावगीणं कल्पनीयमिति । २ ·ब्रह्मसूत्ररत्तौ। गायत्रीशब्दस्यार्थाः पादा न भयन्तीति चकारार्थः । अतः पादानां ब्रह्मधर्मत्वम् ॥ २५॥ मनु विपादस्याऽमृतं दिवाति सप्तम्याऽधारत्वं प्रतिपाय- ते । अतः परी दियो ज्योतिर्दाप्यत इत्यत्र पञ्चम्याऽनाधारत्वं प्रतिपाद्यत इत्युपदेशभेदात् पूर्वोक्तपरामर्शभावान्न ज्योतिषो ग्रा. त्वमित्याशय परिहरति । उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥२६ ।। नैप दोषः । उभयस्मिन्नप्यविरोधातामन्ने दिव्येधोक्तम, अस्मिन् घाफ्ये सर्वत्रोच्यते । सर्वत्र विद्यमानस्य दिवि विद्यमानत्वं, न विरु- द्भयते । अतः परमित्यत्राऽतः शब्देन न तत्राविद्यमानत्वं, किन्तु ततो- ऽप्यन्यत्र सत्त्वं चोध्यते । तस्मात् सप्तमीपञ्चमीनिर्देशो न विरुद्धी॥२६॥ फोपीताफमाह्मणोपनिषदि इन्द्रप्रतर्दनसंवादे इन्द्रेण प्रतर्दनाय घरदाने, मामेव विजानीतिदेवाइं मनुष्याय हिततमं मन्य इत्युप- फम्य त्वावधादिनाऽऽत्मानं प्रशस्य स्वोपासनायाः पापाभावं फ. लस्वेन प्रतिपाघ, कस्त्वमिति विवक्षायां, प्राणो घा गहमस्मि प्रशा- त्मानं मामायुरमृतमित्युपास्वत्युक्त्याऽऽयुषः प्राणत्वमुपपाध; अमृत- त्य च प्राणस्योपपाद्य, प्राणेग वेषामुष्मिलोकेऽमृतमानातीति फलं प्रतिपादितम् । तत्र प्राण आसन्यो ग्रहा वेति सशये, अत्र साधका- साधारणधर्मस्याभावाद् याधफानां च विद्यमानत्वात् माणशब्दवाच्य आसन्य पवेति प्राप्त, उच्यते । प्राणस्तथानुगमात् ॥ २७ ॥ प्राणशब्दयाच्यः परमात्मैय, कुतः १ तथानुगमात् । अस्मिन् पाक्ये पोयांपर्यगालोच्यमाने पदार्थानां समन्ययो ब्रह्मप्रतिपादनपर उपलभ्यते । उपक्रमे वरं वृणीतीन्द्रेणोक्तः प्रतर्दनः, त्यमेव मे पृणीष्व यं त्य मनुष्याय हिननमं मन्यस इति परमपुरुषार्थ वरं - तयान् । तस्मै हिततमत्वनोपदिश्यमानः प्राणः फथ परमात्मा न म्यात् । न हि नदन्यद्धिततममम्ति ।क्षीयन्ते चास्य कर्माणीतिधुनेः पापाभायोऽपि ब्रह्मनान एय । प्रक्षात्मत्व च तस्यैव सम्भवति । उप- संहारेऽप्यानन्दोजरोऽमृत इति, एप लोकाधिपतिरित्यादि तस्यैयो- ·१ अध्याये १ पादः। पपद्यते । अतः सर्वत्रानुगमात् प्राणः परमात्मा ॥ २७ ॥ शङ्कते। न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्ध- भूमा ह्यस्मिन् ॥ २८॥ यदुक्तं, प्राणो ब्रह्म । तन, कुनः? वस्तुरात्मोपदेशात् । - काहीन्द्र आत्मानमुपदिशति । मामेव विजानीहीत्युपक्रम्य, प्राणो वा अहमस्मि प्रशात्मानं मामायुरमृतमित्युपाखेति । स एप प्राणो व. फतुरात्मत्वेनोपदिश्यमानः कथ ब्रह्म स्यात् । एवञ्च वाचो धेनुत्यो- पासनवदिन्द्रस्य प्राणत्वेनोपासना बोध्यते । अन्ये ब्रह्मधर्माः प्राण- स्तावका इति नेदं ब्रह्मोपाख्यानमिति चेन्न । अध्यात्मसम्बन्धभूमा हस्मिन् । अस्मिन् प्रकरणे आत्मानमधिकृत्य यः सम्बन्ध आत्मनो धर्मास्तेषां बाहुल्यं प्रतीयते, एप लोकपाल इत्यादिना । यावत्म- करणस्य ब्रह्मपरत्वं सिद्ध्यति तावदन्यपरत्वं न युक्तमिति हि- शब्दार्थः ॥ २८॥ नन्येवं, मामेव विज्ञानाहीत्याद्यात्मोपदेशः कथं सङ्गच्छत इ. स्याड्याह । शास्त्रदृष्टयातूपदेशो वामदेववत् ॥ २९ ॥ व्यवहारडएशोपदेशे भवेदेवायं दोपः । अत्रतु, अहं ब्रह्मेति- शास्त्रीयदर्शनेनोपदेशः । ननु तत्त्वमसि,अयमात्मा ब्रह्मेत्यादिवास्ये- भ्यः स्नात्मनि ब्रह्मत्येन दर्शनं शास्त्रष्टिनत्वन्यात्मन्यन्यस्य, त- थाच प्रतर्दनस्येन्द्रात्मनि ब्रह्मत्वदर्शन में शास्त्रदृष्टिरित्याशयाह । धामदेववत् । तद्वैतरपश्यन्मृपिर्वामदेवः प्रतिपदे अहं मनुरभव सूर्य- चेति, य पर प्रत्ययुध्यत स सर्वं भवतीत्यादिश्रुत्या वामदेवस्य यथा शानावेशासाधर्मस्फूर्तिरेवमत्रापि ब्रह्मावेशादुपदेश इति ॥ २९ ॥ ननु प्रकरणेऽस्मिन् यद्यपि भूयांसो ब्रह्मधर्माः धूयन्ते, तथापि, नयाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यादित्यादिलीवधाः वयाऽध स्वलु प्राया एव प्रक्षात्मेदं शरीरं परिगृधेति शरीरधारणात्मकमुल्यमापा- धर्मश्च प्रतीयते । अतः कथमेकान्ततोऽस्य ब्रह्मप्रकरणमित्याशय परिदरति।

·ब्रह्मसूत्रत्तौ । जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैवि- ध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् ॥ ३० ॥ न, कुतः?उपासात्रैविध्यात्। एतत्प्रकरणोक्तधर्माणां जीवधर्मत्वे मुख्यप्राणधर्मत्वे च स्वीक्रियमाणे ब्रह्मजीवमुख्यप्राणानां स्वातन्त्र्येणो- पासनं त्रिविधं स्यात । तद् वाक्यभेदप्रसङ्गान युक्तम् । तहि प्रकर- णोक्तानां तद्धमाणां का गतिरित्याशङ्कयाह । आश्रितत्वादिह तद्यो- गात् । जीवधर्माणां ब्रह्मणि विरोधोन, जीवस्य ब्रह्माधारत्वात् त. माणामपि ब्रह्माश्रितत्वात । इदेन्युभयत्र सम्बद्धम् । मुख्यप्राणस्य तु ग्रह्मणि योगात् तद्धर्माणामपि तद्योगात् । अतः प्रकरणोक्तसर्वधर्मा- मां ब्रह्मणि सम्भवातू प्राणशब्दवाच्यं ब्रोति सिद्धम् । अत एष प्राण, इस्यत्र प्राणशब्दमाने सन्देहः । अत्रार्थेऽपि सन्देहः । वाधकधर्मा मपि वर्तन्त इति तन्निर्णयार्थ पृथगधिकरणमुक्तम् ॥३०॥ इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती मरीचिकाट्यायां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः।

·ARATI १ अध्याये २ पादः। N-- प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । LIBR प्रयमे पादे कार्यप्रतिपादकानि वाक्यानि प्रझपरत्वेन निर्णीय द्वितीयेऽन्तर्यामिप्रतिपादकानां तत्परत्वेन निर्णय उच्यते । तत्राय खल क्रतुमयः पुरुष इत्यारश्य, स क्रतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीर इत्यादि थूबते । तत्राने सत्यसङ्कल्पादिधर्मकयनात किं विज्ञानमयो जीवो ग्रहत्येनोपास्य, उत ब्रह्मवान्तर्यामिरूपमिति संशये, सर्व ख- दियदं ब्रह्मेति पूर्ववाक्ये जडस्य जगतो ब्रह्मत्वेनोपासनस्योक्तत्वा- जीवस्यापि तत्वेनोपासनं युक्त, नतु मध्ये ब्रह्मनिरूपणस्य प्रस- तिरिति जीवस्यैव ब्रह्मत्वेनोपासनोक्ताऽस्मिन् वाक्य इति प्राप्ते, उच्यते। सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशात् ॥ १ ॥ अध सल्वित्यादि प्रद्मवाश्यमेव । कुनः, १ मर्वत्र घेदान्तेपु प्र- सिद्धस्य ग्रहह्मण एवोपदेशदर्शनात् । एषश, फतुं कुर्वीतेत्युपदेयो नो. पासना । परम, अशान्तस्य, निखिलजगनो ब्रह्मत्वेनोपासनेन शुसा- न्तःकरणस्य मननात्ममग्रमोपदेश एव युक्तो, नतु जीवोपासना । अतोनामन्दामफमाणशरीरादिरूपोऽन्तर्यामी निरुप्यते, न जीयः॥१॥ ननु मातुमयः पुरुर इत्यादिना ययाकामं लोकान्तरीयदेहफ- थनाचदर्थमन्योपासना युक्ता, न प्रशानस्येदशं फलं युक्तमित्याच- समाधत्ते। विवक्षितगुणोपपचेश्च ॥ २ ॥ विवक्षितो गुणो लोकान्तरे तारशफलप्रातिः । सा प्रकृतेऽपि भगवत्स्वरूपलामादुपपद्यत इति तदर्पमाप नान्यापेक्षा ॥ २॥ नन्यिदं नेकान्ततो प्रक्षवाक्यत्वसाधफम, उपपजावेऽपि सम्मयादियानावाद। अनुपपचेस्तु न शारीरः ॥३॥ জাবিধিবাসনবিদ্ধাবাহানাময়ী

·ब्रह्मसूत्रहत्तौ।
रादिरूपस्यानुपपत्ते य वाश्यार्थ ॥३॥
ननु प्राप्तव्यफलरूपानन्दात्मकमाणशरीरादेजीचेऽप्युपपत्तेनों
क्तदोष इत्याशय परिहरति ।
कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥ ४ ॥
एतमित प्रेत्याभिसम्मवितास्मीति फलवाक्ये, पत प्राणशरी-
रादिरूप कर्मत्वेन प्राप्तव्यत्वेन शारीर जीव च कर्तृत्वेन व्यपदिशति।
अधिफरणसमातिसूचफश्चकार ॥ ४॥
यथा चीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा श्यामाकलण्डुलो वैवम-
यमन्तरात्मन् पुरुपो हिरण्मय इति श्रूयते । तत्रोपक्रमवलीयस्त्वे
जीवो वाक्यार्य । उपसहारयलीयस्त्वे ब्रह्म यति सशये, तन यक.
स्थान्यपरत्वेनैकार्थवाचकत्व भवति तस्य घलवत्त्वमिति पूर्वतन्त्रे व्यु.
त्पादितत्वाचतुर्विधभूतनिरूपणार्थ जीवस्याराममात्रस्यान्तर्हदये प्र.
तिपादफत्वेन धान्यार्थोपपत्तीवस्यैव फलदशाया हिरण्मयत्या-
ज्जीव एव वाक्यायों, न प्रोति प्राप्त, उच्यते।
शब्दविशेषात् ॥ ५॥
हिरण्मय पुथर परमा मैय, न जीव । फलदायामपि
नियमताताशमूर्तिलामे प्रमाणामापात् । अत शब्देनेय विशेषस्यो-
सत्या ग्रीव वाक्यार्य ॥५॥
ननु हदयायतन वाजीयस्य स एवान युतो पाफ्यार्थ त्या-
आया।
स्मृतेश्च ॥६॥
पर सर्पभूताना देशानुन तिष्ठतीत्यादिप्रमाणातरात
परमात्मैव याफ्यायं ॥६॥
उपप्रमप्रायल्याभिप्रायेणाराहा समाधत्ते।
अर्भकोररत्वाचयपदेशाच्च नेति चेन्न
निचाय्यत्वादेवं व्योमपच्च ॥ ७ ॥

·ननु जीयपरत्वेन सामञ्जस्येन वाक्यापर्योपपत्ती सिमिति प्रा.
१ अध्याये २ पादः।
नन्वर्भकमोकोऽल्पं हव्यात्मकं स्थानं यस्य तत्त्वाद् नीहादि.
तुल्यन्वन्यपदेशाच्च जीवो वाक्यार्यो, म परमात्मा व्यापकत्यादि।
तिचेद्, नाल्पस्थानकथनं दूषणमावहति । निचाय्यत्वाद् हृदये क्षातुं
शक्यत्वादु बीहादितुल्यत्वव्यपदेशोऽपि न दोषाय । एवं व्योमवत्
एवं व्रीह्यादितुल्यत्वेन यत्प्रतिपादनं तद्योमवद, व्योमेव चतुर्विध.
भूनान्तरत्वज्ञापनार्थम् ॥७॥
ननु हदयदेशे नित्यमगवरिस्थतिधेचदा जीववत्तस्यापि सुख-
सुःखमोगापत्तिरित्याशय परिहरति ।
सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेप्यात् ॥ ८ ॥
न, कुतः ? पेशेप्यात सर्वरूपवानन्दमयत्वसर्वकर्तृत्वाविधि-
शरस्तद्भावो वैशेष्यं तस्मात । मतो हृदयस्थित्यविशेषेऽपि जीयस्यैव
भीगोन ब्रह्मणः ॥८॥
यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भयत ओदनम् इत्यादिकठवल्ली-
पुपट्यते । अत्र ब्रह्मक्षप्रयोरोदनत्वकथनात् फश्चिद्भोकोच्यते ।
स जीवो ब्रा वैति संशये, ब्रझक्षत्रभोजनस्यानुचितत्वाल्लौकिफभो.
पतृवत्कथनात, क इत्या वेद यस स इत्यनेन स्थानाशानकयनाच
जीव एव कश्चिनुपासनाविशेषलब्धसामथ्र्यो भोका भविष्यति, न
ब्रह्म, उक्तधर्मासम्भवादिति प्राप्ते, उच्यते ।
अचा चराचरग्रहणात् ॥ ९ ॥
असा मगघानेव । कुन:१ घराघरमहणात् । चरः सर्वपादि-
मारणार्थ परिभ्रमन् मृत्युः, अचरं फेनाप्यचाल्यं ब्रह्मक्ष पं यो.
रनृत्यस्प जीयेऽसम्भवात् परमात्मैवात्ता महाक्षत्रयोमुक्तिदान
स्मिन प्रवेशस्य मोजनपदार्पत्वात, सर्वत्र विद्यमानस्यापि ममत्वेन
स्थानाधानस्य युक्तत्वाद, योधनार्य लोकवत्कयनस्य युकवाद और
घाफ्यायः ॥ ९॥
परत्वं करप्यत इत्याशाह ।
प्रकरणाच्च ॥ १० ॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ ।
मस्मिन् प्रफरणे, आसीनो दूर व्रजतीत्यादिना ब्रह्मण एव मा.
हात्म्य प्रतिपाद्यते । अन प्रकरणानुरोधाद ग्रीव वाक्यार्थ इति
सिद्धम् ॥१०॥
त पियन्तावित्यादि तस्यैवाने थूयते । तत्रास्य पाक्यस्योत्त
रोषत्व जीउपरत्व, पूवंशपत्वे ब्रह्मपरत्यमिनि । किमत्र जीवद्वय नि-
रुप्यते, उत जीवब्रह्मणी वेति विशय ब्रह्मप्रकरणस्य सामान्यत्वेन,
यस्तु विज्ञानवानित्यादिनाग्रे विद्वदविद्वतो वयोवतव्यत्वात प्रथ-
ममन्नेऽपि तयोनिदेश उचित । अतो बद्धमुसजीयपरत्वेन वाश्या-
थोपपत्त/वप्रकरणपाठाजीर एन वाक्यार्थ इति प्राप्त, उच्यते ।
गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ११ ॥
गुहा हदयाकाशस्तन प्रविष्टौ जीधारमात्मानावेव प्रतिपाद्या,
न जीधी, कुत ? नहर्शनातू तयोर्जीब्रह्मणोर्दर्शनात् प्रतिपादितत्वात!
प्रश्न, योऽय प्रेत इत्यादिना जीव पृष्ट । अन्यत्र धर्मादित्यादिना प्रदा
पृथ्म । न ब्रह्म निरूप्य जीवनिरूपणं तस्य फल निरूपयन् मध्ये
तुल्यतयोभयो स्वरूप यथयति फलभोगयाग्यत्वात् । अतो ग्रहाप-
रमवेद वाक्यम् ॥ ११॥
विशेपणाच्च ॥ १२ ॥
যু অধিবিশ্বামিহাবলানা বাবাকে যা
यफारादात्मान रघिन विद्धीत्यापुत्तरप्रन्यपर्यारोचनादपीद प्रक्षया.
क्योति सिद्धम् ॥ १२ ॥
य एषोऽक्षिणि पुरुषो श्यत इत्यादि थयते । अत्र प्रतियि-
भ्यपुरम्य प्रदानापासनपरमिद याक्य, प्रमपर चेति यिशये
प्रापरणस्य ममामत्याद् इयत इति थचना प्रतियिम्यस्य प्रा.
स्थेनोपासनपरमेयेई पाक्य, न प्रझपरीमति प्राप्त, उच्यते।
अन्तर उपपत्तेः ॥ १३॥
मान्तर अक्षिणि रय नान परमात्मेष । दु । उपपसे
सर्वत्र प्रहारनाम्यानम्याए यासत्रापंम्य प्रसादनस्योपपत्ते ।
हा प्रतिविम्य पुष्पार्शीयमामायाच प्रदाय पारपायं ॥ १३ ॥

·१ अध्याये २ पादः। १७ स्थानादिव्यपदेशाच्च १४ ॥ अक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्यारभ्य, एनं संयद्वाम इत्याचक्षत- त्यादिना कर्मफललयस्थानत्वकर्मफलदातृत्वसवलोकभानादिधर्मा- गां व्यपदेशात् तेषामन्यनासम्भवाद् ब्रह्मैव वाक्यार्थः ॥ १४ ॥ गनूपासनापरमेवेदं वाक्यमस्तु, किमत्याग्रहेण ब्रह्मपरत्वो- पपादनेनेत्याशड्याह । सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५ ॥ पतदमृतमभयमेतद्गीत्यनेनाऽमृतराब्देनानन्दमयत्वप्रतिपादनाद् ब्रह्मपरमेवेदं वाक्यरएपा मुख्योपपत्तिरितिसूचनार्थमेवफारः ॥१५॥ स्वरूपता ब्रह्मपरत्वं प्रतिपाद्य फलतोऽपि तत्परत्वमा । श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॥ १६ ॥ अथ यदुवै वास्मिन् शव्यं कर्म कुर्धन्तीत्यादिना ब्राह्मविदो देवयानाऽख्या या गतिरुक्ता सैवाक्षिपुरुपविदोऽभिधीयते । थुिता उपनिषद्विद्या येन तस्य गतेरभिधानादित्यर्थः । अतो ब्रह्मपरमेवेद वाक्यम् ॥ १६॥ ननु तद्धर्मवत्वेनोपासनोपपत्तेौणवृत्त्या पूर्वोक्ता उपपत्तयो- ऽक्षिपुरुषपरत्वेनापि सङ्गच्छन्त इत्याशय परिहरति । अनवस्थितेरसम्भवान्च नेतरः ॥ १७ ॥ इतरोऽक्षिपुरुषो नान घायार्थः । कुतः? अंगवस्थितेः म- स्थिरत्वात् । अक्षिपुरुषस्यन्यसामुस्य एव सम्मवादुपासनाकाले एकान्ते तस्याभायादस्थिरत्वम् । फिचोपासनं हि मनसा भवति। तत्र पाक्षिपुरुषस्यासम्भव एव । अतः सर्वत्र सदा विद्यमानबाडू गवानष पाक्याप इनि सिद्धम् ॥ १७ ॥ य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यालरोक यतीत्युपक्रम्प, यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादि श्रूयते । तत्राधिक दमधियामधिभूनमध्यात्म चावस्थितो यमायनानिनि प्यते । तत्राधिदेवाचाधारधर्माणां पण्णामेकस्निानागारदिशा ३ ·१८ ब्रह्मसूत्रत्तौ। दिषु सर्वेष्वेक एचान्तर्यामी, उत्ताधिदेवादिनामभेदाद्भिन्न इति वि. शये, देवादिकमधिकृत्य ये धर्तन्तेऽभिमानेन तेषामेव तत्तच्छब्दवा- च्यत्वात् तत्तत्संशावां ब्रह्मविपयकत्यासम्भवादन्तयामिव्राह्मणे तत्तद. भिमानिदेवतोपासणारं, नतु ब्रह्मपरमिति प्राप्तऽभिधीयते । अन्तर्याम्यधिदैवादिपु तहर्मव्यपदेशात् ॥ १८ ॥ अधिदेवादिनन्तर्यामी भगवानेव, मान्यः । कुतः ? तद्धर्म- व्यपदेशात् । तेशं तदभिमातिां देवानां ये धर्मास्तत्तदधिष्ठातृत्वाद यस्तेषां ब्रह्मणि व्यपदेशात् । तेषां तत्सामर्थ्य भगवत पवातस्तधर्म- भगवानेत्र ध्यपदिश्यते । अत इदं ब्रह्मवाक्यमेव ॥ १८ ॥ मनु घेदान्तवन्तयामिणोऽप्रसिद्धत्वात् तस्य च फापिले प्र. सिद्धत्यादन्तर्यामिनिरूपणे कपिलमतस्य श्रीतत्वापत्तिरित्याशङ्ख्याह । नच स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् ॥१९॥ स्माते सांख्यस्मृतिसिद्धमन्तयामिरूपमत्र नोच्यते । कुतः ? अनधर्माभिलापात सवरजस्तमोरूपतद्धर्माणामनभिलापात, पृथि. धीवरीरादीनां तद्विरुद्धधर्माणामभिलापाथ ब्रीच वाक्यार्थ ॥ १९ ॥ ननु देवशरीराद्यधिष्ठातृत्वान्जीच एब वाक्यार्थोऽस्त्वित्याश- यादा शारीरश्वोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥२०॥ शारीरो जीवः, नेत्यनुवर्तते, न घाक्याथों भवितुमर्हति । यतो यो विज्ञाने तिष्ठनिनि कागवा, य भान्मनि तिष्टग्निति माध्यन्दिना पन जीयमन्तयामिभेदेनाधीयते । अतोऽन्तर्यामिग्रामणे नहीवायों नान्य इनि सिद्धम् ॥२०॥ अप परा यया तदक्षरमधिगम्यने यत्तददृश्यमग्राहमित्यादि मुगडफ धूयते । तत्र साहयामिमतप्रतिसर्वधर्माणां श्रवणात् फा- पिलमतविद्या, उत नापियेति सशयं, मत भूतयोगित्यकथनादग्ने, दिध्यो घमूर्तः पुरुष इस्याधुक्त्या, एतस्माज्जायते प्राण इत्यादिना सृष्टिकतत्यं पुरस्योक्तम् । एवं सति प्रतिपुरुपयोः सृष्फित्तो पत्या सांस्यपियति प्राप्त, उच्यते ।

·१ अध्याये २ पादः।
अदृश्यत्वादिगुणको धोक्तः ॥ २१ ॥
अदृश्यत्वादिगुणाकः परमात्मैव । कुतः १ तथाऽक्षरात्सम्भव.
तीह विश्वमिति अगरकर्तृत्वरूपब्रह्मधर्मोके । न हिवेदान्तेपु ग्रह्मा-
दपिऽतिरिक्तस्य जगत्कर्तृत्वक्षचि थुनमस्ति ।अत इयं ब्रह्मविच ॥२१॥
ननु प्रकृतिपुरुषसम्बन्धिराष्टिप्रतिपादकत्वेनैव पाक्यार्थोपप-
चौ किमिति ब्रह्मपरत्वं कल्प्यत इत्याशयाह ।
विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥२२॥
इतरी प्रकृतिपुरुष नात्र याक्यार्थभूनी । कुनः? विशेषणमे-
दव्यपदेशाध्या विशेषणभेदी व्यपदेशश्च ताभ्याम् । न घश्य-
त्वसर्वशत्यपुरुषत्वादीनि विशेषणानि प्रश्नन्ति । न हि, दि-
व्यो ह्यमूर्त इत्यत्रोकानि विग्रेपणानि साङ्ख्यामिमतपुरुषस्य भव-
न्ति । ब्रह्मविद्येचैपेति, सर्वत्र ब्रह्मविद्यामित्याधुकेश्च व्यपदेशमे-
दः। अतो ब्रह्मपरत्वमेय युक्तम् ॥ २२ ।।
रूपोपन्यासाश्च ॥ २३ ॥
अग्निमूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यायित्यादिरूपोपन्यासस्य प्रशनि-
पुरुपयोरसम्भवाजगदात्मकस्य प्रदाण एव सम्भवाद् ब्रह्मैव वाक्यार्थ
इति सिद्धम् ॥ २३॥
ब्रह्मणः साकारत्यमुगपादयितुमधिकरणारम्भः ।
तत्र फो न आत्मा, किं ब्रह्मेत्युपक्रम्य, तस्य ह वा पनस्यात्मनो चै-
श्वानरस्य मूर्धेब सुनेजा इत्याद्याम्नायते तत्र वैश्वानरशब्दात् संवत्सरो
घा अग्निश्वानर इति, संवत्सरोवै प्रजापतिरिनि च श्रुने हिरण्यगों-
पामनपरमिदं वाक्य, फि वोपक्रम ब्रह्मात्मपदश्रवणात्तदेकवाक्यत्वना
ब्रह्मपरमिति मंशये, हिरण्यगर्भम्य समयमिगानि धेन लोकाययव-
वोपपत्तस्तदुपासकम्यानभोजनात्मकफलम्यापि सम्मयाद वेदगर्भ
त्येनाग्नित्रयात्मकत्यस्यापि युक्तवाद्धिरण्यगोपासनपरमिति प्राने,
उच्यते।
वैश्वानरः साधारणशब्दविपात् ॥ २४ ॥

·.
२०
ब्रह्ममूटी।
वैश्वानरपदघाच्य परमात्मैव । कुत ? येऽस्मिन् वाक्ये हिर
ঘষাগাযােগ স্থায়ীবি মহামারী ঘূখ।
दिकपे विशेषाम्नानाद् विरुद्धसर्वधर्माश्रयाय सर्वभवनसमर्थपरमा
रमन पन, नान्यस्य सम्भवति । अतो वैश्वानरशब्दो ब्रापर ॥२४॥
एनहायस्य ब्रह्मपरत्वे प्रमाणान्तरमुपन्यस्यति ।
स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥
फेचित्तस्त्र देहे हृदयाघकाशे, इति स्मर्यमाण रूपं ज्ञापकं स्याता
प्रादेशमानवैश्वानरस्य ब्रह्मान्ने थुतिभ्य 'युत्तस्य भननात्मकस्मरण-
सम्मवात् । यदि प्रादेशमानवैश्वानरस्य प्रह्मत्वं न स्यात, तदेश
स्मरण नोपपद्यतेति हेतो प्रादेशमानवैश्वानरप्रतिपादफनाक्यस्य प्र.
छपरत्वम्॥२५॥
ननु स्मरणेगेवार्थनिर्णये, स्मृतावपि 'अह वैगनरो भू या
इत्युक्तत्वाद्, अग्निश्वानर इति श्रोतराब्दादुपासमार्थ तस्यैव ता.
ग्निफल्पनात्, पुरपेऽन्त प्रतिष्ठित घेदेत्यन्त प्रतिष्ठानाच जाटरोऽग्नि-
रेव वैश्वानरो, न घा, विरद्धधर्मदर्शनादित्याशय परिहरति ।
शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाचेति चेन्न, तथा
दृष्ट्यपदेशादसम्भवात् पुरुपमपि चैनमधीयते॥२६॥
न, कुन १ तथा एयुपदेशात् । ब्रह्मण सर्वभोक्तृत्धयोधना.
तथा रजिठिरत्वेन एटिरुपदिश्यते । ब्राह्मण सर्वरूपायसम्मया-
स् । नन्येप स्मृत्यनुरोधाज्जाठर एक याक्यार्थोऽस्त्वित्याशयाह । अ-
सम्भयात् । तत्र धुमूत्वादिधर्माणामसम्मवात् । उपासना तस-
मंगलपन भविष्यतीत्याशवाद । पुरुषमपि चगमधीयते पाजतोषि-
न, स एकोऽग्निश्वानरो परपुरुष स यो हेतमेवमग्निं घेश्यागर
पुरुष पुगपविध पुगपेऽन्त प्रतिष्ठित येदेत्यादि । यत पुरपरयं पुराए-
विधाय याम जाटरस्य सम्भवतीति परमामय ध्यानर ॥ २६ ॥
गनु येभ्यानरा न उस्येन्यादिमन्तदेयताया महाभूताप्लेषां पै.
भ्यानरपदाधरयमम्तीस्यारा परिहरति ।
अत एव न देवता भूतं च ॥ २७ ॥

·१ अध्याये २ पादः। अत एव पुरुषविधत्वासम्मवादेव देवता भूनंच न वागर. पदवाच्यमित्यर्थः । उपनिषद्वाक्यानां ग्रहापरत्वे सम्मवस्मन्पकल्पना न गुक्तंति मुख्पोपपत्तिः । अतो चावानरो भगवानेवेति सिद्धम् ॥२७॥ मतः परं ब्रह्माणः प्रादेशमावत्वं स्वामाधिक, कृत्रिम घेति प. रिमाणं विचार्यते । अस्मिन् सिद्धे पूर्वोक्त विचार: सङ्गाती भयेदिनि । तत्रास्मिन् विषये प्रकारमेन पाचार ऋषयो वेदाचिन्तकाः । ती. सयेन शब्दार्थचलविचारको जैमिनिः । शब्दोपसर्जननायविचारफ माश्मरथ्यः । फेवलार्थबलविचारको यादरिः । फेरलशब्दयालचिना. एका आचार्याः । तत्राचार्यों विचाराविचारयोदोर्ष पश्यन् विचार- मपि वदत्तेपामल्पबुद्धिपयापत्ताय नामान्याह । तत्र जैमिनिमतमुप- न्यस्यति। साक्षादप्यविरोध जैमिनिः ॥ २८ ॥ साक्षादपि व्यापफस्य मादेशमारत्वं कल्पनां विनापि स्वकपे. वाविरोधं मन्यते जैमिनिः । आकासव व्यापक सर्वतःपाणिपा- दान्तं ब्रह्म । अना साकारमनन्तभूतै च । अतः प्राईशमानावं स्वामा- विकमिति जैमिनमंतम् ॥ २८ ॥ अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ॥ अभिव्यक्तहेतोः साकारं ब्रह्म, वस्तुनो निराफारस्वेऽपि माया- पगमन तावनि देश साकारमिव सचिदानन्दं रूपं मातीत्यामप्पो भन्यते ॥ २९॥ अनुस्मृतेवादरिः ॥ ३०॥ पछिया त उहंगाप विमावयन्तीति वाक्यानुरोधेनानुस्मृ. ते नौग्रह्मणः साकारत्वं, यस्तुतो निराकारमेव । अत माफाराणाम- तात्त्विकत्वं मन्यते पादरिः ॥३०॥ सम्पचेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥ ३१ ।। जैमिनिमते ब्रह्मणः साकाररावप्रयणात तदेकदेशी नियतसा. कारं मन्यमानो नियमेन प्रादेशमा ब्रह्मस्वरूपं जानानि । तन्निराफ- रणाय जैमिनिः, सम्पत्तेरिति सम्पतितं प्रादेशमारवं, न नियत-

·२२
ब्रह्मसूत्रवृत्तौ।
मिति वदति । ननु प्रादेशमानत्वस्य कथं सम्पत्तिकृतत्वमित्याशड्या-
ह । तथा हि दर्शयति। वाजसनेयिवाह्मणे, तथा तु व एतान मध्यामि
यथा प्रादेशमाप्रमेवाभिसम्पादयिष्यामीति श्रुतिः प्रादेशमात्रत्वं सं.
पत्तिकृतमिति दर्शयति । एवञ्च सम्पत्तेरेव प्रादेशमात्रत्वं, नतु प्रा-
देशमात्र एव वैश्वानर इत्येकदशिनं परिहरति जैमिनिः ॥ ३१ ॥
मुख्यमाचार्यमतमाह।
आमानन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२ ॥
एनं वैश्वानरमस्मिन् मूर्द्धचिवुफान्तराले जाबालाः समामन-
न्ति, एषोऽनन्तोऽव्यक्त आरमा योऽविभुने प्रतिष्ठित इति, सोऽयि.
मुक्तः कस्मिन् प्रतिष्ठित इत्यादिना, वोः प्राणस्य च यः सन्धिः स
एप धौलोकस्य परस्य च सन्धिर्भवतीति । अतोऽनन्त एच व्यापक पक
प्रादेशमात्रः । अगवगाहमाहात्म्ये भगवति विरुद्धसर्वधर्माश्रये, न
विरोधसम्भावनापि । अतो ब्रह्मस्वरूपविचारे प्रमाणमेवानुमर्तव्यं, ग
युक्तिः। युक्तिवलेन ब्रह्मस्वरूपविचारका भ्रान्ता एव तस्य युक्त्यगो-
चरत्वात् । अतः प्रादेशमान एव व्यापफ इति पैश्वानरपदवाच्यः
परमात्मैवेति सिद्धम् ॥ ३२ ॥
रनि धीग्रामसूत्रवृत्ती मरीचिकाख्यायां प्रथमाध्यायस्य
हितीयः पादः ॥ २॥

·१ अध्याये ३ पादः।
२३
प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
द्वित्तीयपादे ब्रह्मण आधेयत्वं प्रतिपाद्योस्मिन् पादे माधारत्वं
प्रतिपाद्यने, सर्व ब्रह्मेति योधनाय ! यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्ष.
मोतं मन इत्यादि श्रूयते । तत्र धुपृथिव्यादीनामाधारं ब्रह्म? उतपदा.
र्थान्तरम ? इति संशये, घुश्वादीनां, सूत्रे मणिगणा इव प्रोतानां
भारत्वेन परमात्मनस्तद्वाहकत्वासंभवाद, अमृतस्यैष सेतुरित्युक्त्या
सेतोगनिसाधनत्येन ब्रह्मणः फलत्वेन तदसंभवात् स्मृतिप्रतिपाधा
प्रकृतिरेवैतद्वाक्याथों युक्त इति प्राप्ते, उच्यते।
द्युम्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १ ॥
यस्मिन् चोरितिवाक्योक्तानां द्युभ्यादीनामायतनं ब्रह्मैव, कुनः
खशब्दाद् आत्मशब्दादित्यर्थः । तथाच सापामारमत्वेन जगदा.
धारत्वेन भारासंभवात् तज्ज्ञानेनाऽमृतप्राप्तरुपचारेण सेतुत्वस्यापि
संभवाद ब्रह्मैवात्र पाक्याथों, नान्य इति भावः ॥ १॥
नन्वस्मिन् प्रकरणे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपक्रम्यान्यवा.
ग्विमोफफथनमनुपपन्नमित्याशङ्याह ।
मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २॥
मुक्तानां देहायध्यासत्यागेन जीवन्मुक्तानामुपसृप्यं ब्रह्मास्मि-
न् प्रकरणे व्यपदिश्यते । तदन्यवाग्धिमोकं विना सर्घाध्यासराहित्यं
न भवतीति तरकथनमित्यर्थः । तत्रापि विकारस्य वाचारम्भणमात्र-
त्वादन्यवाश्चिमोक एव, तु प्रपञ्चस्य । तस्य ब्रह्मरूपत्वादिति
भावः ॥२॥
नरिस्ट प्रकरणे, अरर र ब्रह्मापुरेमनोमय इत्यादिना जड.
धर्माणां जडदृष्टान्तानां च निरूपणात सांख्यानरूपितप्रकृतिपुरुषा-
नुमापकमेवैतत् प्रकरणमित्याशयाह ।
नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥

·२४ ब्रह्मसूत्रत्तौ। इदं प्रकरणं सांख्यमतानुमापकं नास्ति । कुतः ? मतच्छदाता निःसन्दिग्धतया कोऽपि तन्मतख्यापकः शब्दो नास्ति । भात्मसर्व. शानन्दरूपादयस्तु ब्रह्मवादस्थापका यहयः शब्दाः सन्ति । तदशात् सदिग्धानामपि ब्रह्मपरत्वेनैव निर्णय उचितः । यतो धुभ्वाधायतनं ग्रीव, न प्रधानम् ॥ ३॥ ननु मनोमयः प्राणशरीरनेतेति निःसन्दिग्धजीवप्रतिपादक- धचनाज्जीयधर्मा जडधर्माश्च, तथा सर्वज्ञत्वादयोऽपि योगप्रभावा. जीअधिशेषधमा इति जडजीवविशिष्टः सांख्यवादोन प्रतिपाय स्पाराया। प्राणभृच्च ॥ ४ ॥ न अनच्छदादित्यनुवर्तते । प्राणभृज्जीयोऽपि न घाफ्यार्थः । तत्प्रतिपादकशब्दाभावात् । न हि सांख्यमते मानन्दाऽमृतरूपो जीयो भयितुमर्हति ॥४॥ भेदव्यपदेशात् ॥ ५॥ तमंचफ जानषेति फर्मकर्तृभायन भेदेन व्यपदेशान्न जीयो घाक्यार्थः ॥५॥ त्यन्तरमाह। प्रकरणात् ॥ ६॥ ग्रहा देवानामिस्पारम्भे, स ब्रह्मविद्यामिति च तेषामेवैतां प्रदा- विद्यामिश्यन्ते च प्रापिधाया एव निरूपणन ग्रह्मभकरणाद् प्रदीपात्र प्रतिपायमित्यर्थः । ग्रहोवेदममृतं पुरस्तादित्यादौ तु विस्पट प्रद्वीय प्र. सिपापते ॥ ६॥ अपापि संशय निधिनं विशेषहेतुमाह। स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७ ॥ हा सुपणेति पाप, मननयो अमिचायतीतीरयोग पर- मागमन: स्पितिमान, जीयम्प प पार्मफलोपोगो निकापते | मर: पिरपदनाम जीयपरमात्मानी परामृष्टोमांएपनिपावलक्षण्यपत्र गमयतःमतो विशेषांपपत्तः सत्यात सयंहायोड प्रक्षपापपर.

·१ अध्याये ३ पादः। साधका दृढा इनि दुश्वाचायतनं प्रवेति सिद्धम् ॥ ७ ॥ छान्दोग्य; यो वै भूमा तत्सुखमिति सुखलक्षणमुक्त्वा भूमल- क्षणं वदति, यत्र नान्यत् पश्यनि नान्यद्विजानाति स भूमेति । तत्र भूमशब्दनान बाहुल्यमुच्यते ? ब्रह्म वेति संशयस्मिन् प्रपाठके तत. स्त ऊ वक्ष्यामीति सनत्कुमारेण नारदं प्रत्युत्तरोत्तरं बाहुल्यक- यनस्य प्रतिशतत्वात् सुखपर्यन्तमुत्तरोत्तरं भूयस्त्वमुक्त्या सुख- स्य फलत्वात सुपुतावत्र तस्याभिव्यक्तः सुषुप्तिरेव, यो वै भूमेति धाक्ये भूमत्वेनोच्यते । मुखाभिव्य झकत्वेन सुखापेक्षयापि तस्या अन्तरङ्गस्वादतो न ब्रझवाक्यांमदमिति प्राप्ते, उच्यते । भूमा सम्प्रसादाद्ध्युपदेशात् ।। ८ ।। अत्र भूमा भगवानेव । कुतः? संप्रसादादध्युपदेशात् । संम. सादः सुषुप्तिः, तस्मादधि आधिक्येनोपदेशात् । यत्र नान्यत् प. श्यतीत्यादिधर्मागां सुपुप्तिसाम्येऽपि, स एवाधस्तादित्यादिना सर्व- रूपत्वादयोऽधिका धर्मा उच्यन्ते । न हि ते सुषुप्तौ सम्भवन्ति । एवं सत्य प्रत्यारमशब्दस्यापि सामञ्जस्यम् । प्रकरणस्पान्यपरत्वे तत्र ल- क्षणा स्यात् । लोके बाहुल्यवाचकावेन भावशब्दत्वंऽपि भूमशब्दस्य, भगवतः सर्वरूपत्वादन भगवद्वाचकत्वेन दोपः । अतोऽत्र भूमा भगवानेव ॥८॥ धर्मोपपत्तेश्च ॥ ९ ॥ अस्मिन् प्रकरणे, नान्यत् पश्यतीत्यादिनाऽन्यादर्शनादयो गुणा उक्ताः। ते भगवत्येवोपपद्यन्ते, नान्यत्र । चकारात्, सया एप एवं पश्यनित्यारभ्य सहस्राणि च विंशतिरित्यन्तेनोक्तं फल- मपि' तस्य भगवद्विद एघोपपद्यते । तस्माद् भूमशब्द ग्रीवेति सिद्धम् ॥९॥ गार्गिब्राह्मणे, कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति, स होवाच एतद्वै तदक्षरं गार्गिीपारणा अभिवदन्यस्थूलमनन्धित्यादि पठ्यते । तत्राक्षरशब्देन पदार्यान्तरमत्रोच्यते ? ब्रह्म वेति संशये, अचेतनसाभारण्यस्य, ओतप्रोतत्वकथनेन, धर्णतुल्यत्वस्य च प्रती- तेराकाशवद्ब्रह्मपरत्वमेवोचितम् । अत्र चिरुद्धधर्माणामाशय नि.

·२६. 1 ब्रह्मसूत्रहती। राकरणाददृश्यत्वाद्यधिकरणेन गतार्यत्वं न शक्ष्यम् । तत्र सन्दि- ग्मधर्माणामेव ब्रह्मधर्मत्वेनोपपादनात् । अतो भूतसूक्ष्मं वा, प्रक तिर्वात्र प्रतिपाद्यते। किचात्र प्रापश्चिकसकलधर्मपहित्यं ब्रह्मप। मोक्षर उच्यते । तदुपासनाय भविष्यति। अतोऽक्षरशब्देनान्यदेव ब्रह्मधर्मयुक्तत्वेनोपास्यमत्रोच्यत इति प्राप्ते, उच्यते । अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० ॥ यसरशदवाच्यमन परमात्मैव । कुतः१ अम्बरान्तानां पृथि- व्यादीनां धारकत्वेनोकेः। न हि ब्रह्मातिरिक्त सर्वधारकत्वं सम्म- यति । अक्षरपदोक्तिः परोक्षेण ब्रह्मनिरूपणार्या । अन्यपरत्वसन्देह- वारणाय ग्रह्मधर्मकथनम् । अतोरक्षरपवाच्यं ब्रसव ॥ १० ॥ ननु यस्मिन् धौः पृथिवी चेति वाक्ये, असाधारणब्रह्मध- मान्तरदर्शनाद् विधारणं च ब्रह्मधर्म इत्युक्तम् । नतु सर्वन तस्य प्रझमर्मत्वे प्रमाणमस्तीत्याशड्याह । सा च प्रशासनात् ॥ ११ ॥ साच अभ्ययन्तधृतिरस्मिन्नपि वाक्ये ब्रह्मधर्म एष । कुतः? प्रशासनात् । पठस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी वि. धृते तिष्ठत इतिथुन्युक्तप्रशासनादेतोर्विधृतिमधर्म एव । अप्रति- हताशाशक्त्यात्मकप्रशानस्य ब्रह्मधर्मत्वात् ॥ ११ ॥ ननूपासनार्थ घ्राधर्मनिरूपणमित्याशड्याद । अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥ १२ ॥ अन्यस्य मावोऽन्यमायः ! अमझधर्म इति यावत् । तस्यात्र घ्यावृत्तिः क्रियते । नान तादृशो धर्म उक्तोऽस्ति, योग्राण्युपा- सनार्य भवेत् । यो वा एतदक्षरमविदित्वा गार्गीत्यादिनाऽस्मिन् प्रकरणे गुमानप्रतिपादनमेय,न तूपासनाप्रतिपादनर्मित चकारण सूच्यते । अतोऽक्षरशब्दवाव्यं ग्रीवेति सिद्धम् ॥ १२॥ प्रश्नोपनिषदि पश्चमप्र, पतबै सत्यकामः परं चापरं प्रम यदोहार इत्यादिनपद्विधिमात्रोपासनया फलविशेष निरूप्य थदंचनुर्यमावोपासनया पर पुरपममिध्यायीतेत्युक्त्वाऽने परात्पर ·१ अध्याये ३ पादः। पुरिशयं पुरुषमीक्षत इति फलमुकम् । तत्र पुरुषमभिध्यायीतेत्यत्र ध्यानविपयो विराट् पुरुषो ब्रह्मा चा, परमात्मैव वेति संशये पूर्वमो- कारोपासनाकयनेनात्राप्यमुख्यमवाहपतितत्वाद् विराट् पुरुष उ- पासनाविषयः । अथवाने परात्परमिति कयनात् सर्वेभ्यः परोप्रक्ष परपुरुष पवात्रोपास्योऽस्त्विति प्राप्ते, उच्यते। ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॥ १३ ॥ सः, अभिध्यानविषयः परपुरुषः परमात्मैव । कुतः। ईक्षतेः कर्मत्येन व्यपदेशात् । जीवधनात फेघलजीवाधारभूता ब्रह्मलोकात पररूपपुरुषदर्शनमीक्षत्यर्थः । तत्कर्म प्रौव भवितुमर्हति । तदेव ध्यानमत्वनाप्युच्यते । उभयोरेफत्वात् । ध्यानफलं परपुरुषदर्शनं ब्रह्मसाक्षात्कार ईक्षतिनोच्यने । न तदन्यध्यानफले भवितुमहति । अतो ध्यानविषयः परमात्मैवेति सिद्धम् ॥१३॥ अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीक वेश्म दाहरो:- स्मिन्नन्तराकाशेस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाप विजिशासित- व्यमित्यादि छन्दोग्ये श्रूयते । तत्र दहराकाशो जीयो ? ब्रह्म घेति संशयः। तत्र स्पष्टार्थानिमप्रजापतिप्रकरणे अमृतामयरूपत्वेन जी- घस्यैव निरूपणादेतरप्रकरणस्यापि तेनैकार्थत्वस्योचिसरवादत्रापि द. हररादार्थों जीवो मवितुमर्हति, न घा। प्रजापतिप्रकरणादर्यान्सर असतरिति प्राप्ते, उच्यते । दहर उत्तरेभ्यः ॥१४॥ दहरः परमात्मा, न जीवः कुतः १ उत्तरेभ्यः, उत्तरसूनेषु धक्ष्यमाणहेतुभ्यः । तेषामपि ब्रह्मपरत्वस्य साधनीयत्वात सामान्य. रूपेण कथनम् । अतोऽनिमप्रकरणस्यापि ब्रह्मपरत्वेनैव निर्णयादि प्रकरणद्वयं ब्रह्मपरं, न तु जीवस्य ब्रह्मत्वेन निरूपणपरम् । तस्माद ग्रीव दहरपदयाच्यम् ॥१४॥ उत्तरतुयु हेतुदयमाद। गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥ गतिः शब्दश्च ताभ्याम् | गतिव्रह्मलोकगतिः, एवमेधेमाः ·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ । सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्स्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तीति, एप आ. रमाऽपहतपाप्मा सत्यकामः सत्यसङ्कल्प इति केवलब्रह्मवाचकाः शब्दाश्च । ताभ्यामत्र दहरशब्दवाच्यं ब्रीय । नन्वहरहर्गमनं जी- घस्यैव स्वाममायामनोरथादिषु युक्तम् । तथा अपहतपाप्मादयो जी. यस्य ब्रह्मरूपत्याज्जीवपरा एवं शब्दा युक्ता इत्याशङ्मयाह । तथाहि एम् । गतिशब्दो ग्रह्मण्येव युक्ती, न जीवे । गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तीति कथनाद ब्रह्मविपयिण्येवान जीवानां गतिः प्रतिपा- चते, न स्वमगाथामनोरथादिगमनम् । सुपुप्तौ सुखमहमस्वासं, न किश्चिद्वेदिषमित्यनुभवात् । जीवानां मायावेष्टनेन दोपयुक्तत्वाद- पहत पाप्मत्वासम्भवश्च । जीवस्य ब्रह्मरूपत्वमपि न । अंशो नाना- व्यपदेशादित्यनेन भगवदंशत्वेनैव वक्ष्यमाणत्वात् । अतो गतिशब्दी ब्रह्मविपयौ युक्ती, न जीवपरौ । तथा लिङ्गं च घर्तते गतिशब्दयो- हापरत्यनिरूपणे । अत्र गतिविषयस्य प्रहालोकशब्देन नित्यत्वनिरू- . पणान्मनोरथादिकल्पितलोकानां, यथैवेह कर्मजितो लोकः क्षीयते पवमेवामुन पुण्यजितो लोकः क्षीयत इति श्रुत्या क्षयिष्णुत्यकथनाद् महाविपयिण्येवात्र गतिः प्रतिपाद्यते । अपहतपाप्मवझलोकादयः शब्दा ब्रह्मपरा एव युक्ता, न जीवपराः । एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ती. ति कथनात् । जीवस्य स्वाज्ञानासम्भवात् । अतो लिङ्गादपि गतिश- म्दयोब्रापरत्वं युक्तम् । चकारात, तमेव विदित्वेति श्रुत्या ब्रह्मणो घानं मोक्षाय, नत्वात्मनो ग्रझत्वेन ज्ञानमित्युक्तम् । अतो दहरशब्द- वाच्यं नाव ॥ १५ ॥ हेत्वन्तरमाह। धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ आप य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसम्भदायेति श्रुत्युक्ता- विधारगणं ग्रक्षण एप सम्भयति, नान्यस्य । चकारात सेतुत्यमपित. स्थय । ननु परिहश्यमास्य जगतो महत्यादतिसूक्ष्मत्वादाफाशस्य तसारणासम्भवाद् यासगारूपेण जगतो विद्यमानत्यादरूपं गोणं धारणं याच्यम् । नए जीय एय मम्भवतीति, ग धारणामफहेतो. सत्यमाधफरयमित्याशझाद । गस्य धारणात्मकस्य महिम्नोऽस्मिन् प्रापयघोपलम्धेः । ययन गोणं धारणमुच्यते, तर्हि तस्य संसारिक ·१ अध्याये ३ पादः। ममहिमा न स्यात् ।विरुधद्धर्माश्रयत्वं तु ब्रह्मपयोकप्रमाणसिद्धत्वाद् भूषणतामावहति । अत एतादृशमहिम्नो जीऽसम्भवाद् दहरः परमात्मैव ॥ १६ ॥ प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ एतत्प्रकरणोक्तानामाकाशशब्दवाच्यत्वापहतपाप्मत्वादिनि. खिलधर्माणां ब्रह्मण्येव प्रसिद्धग्रीव दहरपदवाच्यं, न जीवः । विधिमुखेनाधिकरणसमाप्तिसूचकनकारः ॥ १७ ॥ इतरनिषेधद्वारा पुनर्विचारयति । ननु ब्रह्मस्वरूपं जीवस्वरूपं च श्रुत्येकसमधिगम्यमिति, यथा ब्रह्मणोऽसाधारणधर्मदर्शनादिद प्रकरण ब्रह्मण इति निीयते, तथात्र जीवस्यासाधारणधर्मदर्शनातू तस्यैवेदं प्रकरणमिति निश्चिते, यावान् थाऽयमाफाशस्तावानेपोऽन्त- हृदयमाकाश इत्याकाशतुल्यत्वादयो धर्मा जीवस्यैव भविष्यन्तीति नास्मिन् प्रकरणे ब्रह्मप्रतिपादनमिति सूत्रानाशड्य समाधत्ते । इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् ॥१८॥ इतरो जीयः, तस्य परामर्शाद उपक्रमोपसंहारमध्येपु, अथ य पप सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात समुत्थाय परं ज्योतिरूपं सम्पद्य खेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्यादिवमिनिष्पत्तिकयनेन जीवस्यैव प. रामर्शात् स जीव पवार प्रतिपाद्यत इति चेन्नाजीवे जगदाधारत्वा- दिधर्माणामसम्भवात् । जीवपरामर्शस्त्वन्यार्थ इत्यने वक्ष्यति । अतो दहरशब्दवाच्यो न जीवः ॥ १८॥ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ उत्तरात् माजापत्यप्रकरणात् । तत्र मनोरुपदिव्यचक्षुधि प्र- तीयमानो जीप एवाऽमृताऽभयरूप उक्तः । तस्यैव जाग्रत्स्वमसुषु- तिसाक्षित्यमुक्त्वा सर्वत्र तस्याऽमृतम्पत्वं निरूपितमिति जीवेऽपि ताशधर्मसम्भवादुत्तरप्रकरणानुरोधादत्रापि जीवो चाक्यार्य इत्या. शङ्ख्याह । भाविभूनस्वरूपस्तु ! तुशब्देन पक्षं व्यापयति । जीवे तादृशधर्मवत्वं न दृष्यते, किंवधिक किश्चिदुच्यत इति नकारप्रयोगा- ऽभावः । जीचे यदा भगवदाधिर्भायो भवति तदा ते धर्मा आविर्मव- ·३० ब्रह्मसूत्रवृत्तौ । न्ति, नतु सहजास्ते जीवे धर्तन्ते । अत उपदेशावसरे भगवदाविर्भा- घेन मत्र भगवन्तं पश्यन् प्रजापतिरिन्द्रात्मन्यपि तथैधोक्तवान् । एवमन्यत्रापि जीवे भगवद्धर्मकथनं भगवदावेशप्रयुक्तमिति घोध्यम्। अतो न जीवो दहरः ॥ १९॥ ननु तादिमध्यावसानेषु जीवपरामर्शस्य किं प्रयोजनमि- स्याशयाह। अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २०॥ अन्य एवार्थःप्रयोजनं यस्य परामर्शस्य स तथा। एवं च स्वस्य ब्रह्मशानेन ब्रह्मधर्मवत्त्वं भवतीति ज्ञाने सति ब्रह्मानार्थ प्रय- तो भवति, तेन ब्रह्मात्मकत्वं फलं च भवतीति बोधनार्थ जीवपरा- मर्श इत्यर्थः । चकारादेताहयप्रयत्ने भगवदाविर्भावो भवतीति सू. चितम् । अतो जीवपरामर्शदर्शनाज्जीवप्रतिपादनमति न भ्रमि- तव्यम् ॥ २० ॥ ननु परामर्शवणेन प्रकरणोकधर्माणां जीव उपपरया च न प्रकरणस्य जीयपरत्वं कल्प्यते, किन्तु प्रकरणोक्तधर्माणां प्रमण्यनु- पपत्त्या जीवपरत्वकल्पनमिति सुत्रेणाराय समाघ । अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥ अल्पे पुण्डरीके भवस्थानथुतेह्मणो व्यापकत्वेन तवासम्म- पाजीवस्य त्वाराप्रमाप्रत्वेन तत्र सामञ्जस्याज्जीवोऽत्र निरूप्य इति चेत् । इदं तु पूर्वमुक्त, निचाय्यत्यादेवं व्योमबच्चेत्यत्र । हृदयफ- मले ग्राणो निचाय्यत्वाद् द्रष्टुं शक्यत्वात् तदायतनत्वेन निरूप्यने इति तस्यार्थः । विरुद्धधर्माश्रयत्वं तु भूपणमेव । अतो दहशब्दया- च्या भगवानति सिद्धम् ॥ २१ ॥ दहराफाशेऽग्निवायुसूर्यादीनां पर्तमानावं ददरस्वरूपनिरूपणे उक्तमिति, तद्विरदयाश्यमाशय परिहरनि । म तत्र मयों भाहिन चन्द्रमारफं नेमा यिनो मान्ति कुमोऽयमग्निः, तमेष भान्तमनुमानि मग तम्य मासा समिदं विमातीनि थ्यते । तत यद्यपत्र प्रदाप्रकाः रणादिव याक्यं प्रापरमिति प्रापते, तथापि शहरनिरपणे सूर्यादीनां तत्र यिपमानत्यमुक्तम् । तत्रेय चेपाममान स्यात् तदा कुत्र भाप्त.

·१ अध्याये ३ पादः। न्त इति नास्मिन् वाक्ये ब्रह्मनिरूपणं, किन्तु सत्यलोकस्थिनस्तेजो- विशेषः कश्चिदत्र निरूप्योऽस्ति यत्र सूर्यादीनामभानमिति प्राप्ते, उच्यते। अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२॥ तमेव भान्तमनुभाति सर्वमित्यनेन सूर्यादिमानस्य भगवदनु- कृनिनिरूपयार्थत्वादस्मिन् वाक्ये ब्रह्मैव प्रतिपाद्यं, नार्यान्तरम् । न तत्र सूय्या मातीत्यादिना तेषां स्वतो भानं निपिढयने । किञ्च, तस्य भामा सर्वमिदं विभातीत्योन सूर्यादीनां स्वतो भानं नास्तीत्यु- ज्यते । सर्वोऽपि पदायों भगवद्भासनमनुकरोति सूर्य रश्मय इवेति । मत इदं ब्रह्मवाक्यमेव ॥ २२ ॥ उक्त संमतिमाह। अपि स्मयते ॥ २३ ॥ न तद्भासयते सुर्य इति, यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽ. खिलम्, यश्चन्द्रमसि यच्चानी तत्तजो विद्धि मामकमिति च गीता- या स्मयते । अपीति समुच्चयः । अतः सर्वावमासको भगवानेव, तमेव सर्वमनुफरोतीति निरूपणादिदं वाक्यं ब्रह्मपरमेवेति सि- दम् ॥ २३॥ पुनयांधकान्तरमाशय परिहरति । अङ्गुष्ठमानः पुरुषो मध्ये आरमनि तिष्ठति, शानो भूतभव्यस्येति, अङ्गुष्ठमानः पुरुपो ज्योति- रिवाघूमफ इति च थ्यते । तत्र यावान् वा अपमाफाश इति दह- रपदयाच्यप्राणो व्यापकत्यश्रयणादत्र चागुछमात्रश्रवणेन विरोधा- लोकान्तरणमनयोग्यदेहयुक्त उपासनार्धमीज्ञानत्वादिधर्मचान् जीय पयान प्रनिपाची, न मगवानिति प्राप्ते, उच्यते । शब्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥ मोगान इति शब्दादेणयप्रमितो मगयानेयोच्यते। दरया मूहमस्येय ग्यापकत्वमुक्त, तथानामुष्ठमात्रस्यैपेशा- मरयमुनाए । नहानाराऽन्यो मधिनुमति ! मतोऽनष्ठमात्रो भगया. मिति सिरम् ॥२४॥ यिपाद-

·'३२
..
ब्रह्मसूत्रहत्तौ।
ननु थुनी भगवतो माहात्म्याथै विरुद्धधर्माश्रयत्वमनेकरूप-
त्वं चोच्यते । तत्र प्रादेशमात्रत्वं ध्यानार्यमुक्तम् । अङ्गुष्ठमात्रत्वस्य
तु प्रयोजनं न पश्याम इत्याशङ्याह ।
हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥
निष्प्रयोजनत्यव्यावर्तकस्तुः । प्रयोजनमाह । हधि अकुछ-
मात्रं निरूप्यते । तत्र हेतुः । अपेक्षया, 1 ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे
ऽर्जुन तिष्ठतीति स्मृत्युक्तनियमनात्मफेश्वरकार्यापेक्षया । ननु प्रादे-
शादिमात्रेणेव नियमनं भविष्यतीत्यारावयाह । मनुष्याधिकारत्वात् ।
मनुष्याधिकारेणैव मृत्यूपाख्यानप्रवृत्तमनुष्यहृदयास्याङ्गुष्ठमानत्वात
तत्परिमाणमेवोक्तम् । अतोऽङ्गुष्ठमात्रोऽत्र परमात्मेयोच्यत इति
सिसम् ॥ २५॥
ननु मनुष्यहृदयापेक्षया ब्रह्मणोऽङ्गुष्टमात्रोक्तेह्मविद्यायां मनु-
याणामेवाधिकारो, न देवादीनामित्याशङ्कायामाचार्यः स्वमतेन स.
माधत्ते ।
तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॥ २६ ॥
तेषां मनुष्याणामुपरि विद्यमानानां साध्यादीनामपि ब्रह्म-
विद्यायामधिकारं बादरायणो मन्यते । कुतः ? तेषां सातिशयध.
मंझानजनितविशिष्टजन्मयत्त्वेन तादृशाधिकारस्य सम्भवात् । अत्र
जैमिनिप्रभृतीनां विप्रतिपत्तेः स्त्रनामग्रहणम् । धर्मयुक्ततैवर्णिके यो
हीनानां तु वेदाध्ययनामावादेवानधिकारः सिखः। तदुपरितनाना
तु, यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तवर्षीणां तथा मनुष्या-
णामिति थुत्या ब्रह्मज्ञानेन मोक्षश्रयणात् तेषामधिकारः सिद्धः ॥२६॥
ननु देवादीनामुत्तरफाण्डोक्तज्ञानाधिकारे स्वीक्रियमाण पूर्व-
फाण्डोक्तवेदाध्ययनोपनयनयवादिषप्यधिकारो धक्तव्यः। स तु तेषां
ग्राहण्यामायाद् देशद्रव्याभावाद् देवतान्तराभावाचन सम्भवति ।
तदमायेऽपि यागादी क्रियमाणे वेदविरोध इति सूत्रानाशा
परिहरति।
विरोधः कर्मणीति चेन्नानकमतिपचेर्दर्शनात् ॥२॥

·१ अध्याये ३ पादः।
नैवं वस्तुं शक्यते । श्रुती, साध्या देवाः सनमायन्नित्या-
दिनाऽनेकानां प्रतिपत्तिः कर्मणि प्रवृत्तिः, तस्या दर्शनात् । एकशतं
वर्षाणि प्रजापताविन्द्रो ब्रह्मचर्यमुवासेति श्रुत्या ज्ञानेऽपि प्रवृत्तिद-
र्शनातुपरितनानामपि ज्ञानकर्माधिकार. मिद्धः ॥ २७ ॥
ननु देवादीनां कर्मकरणे विरोधाभावेऽपि शब्दे चैदिके विरो-
घो भविष्यति । वेदार्थज्ञानानन्तरं हि कर्मकरणं सम्भवति । तत्र
साध्यादीनां कर्मकरणं वेद एवोच्यते, तज्ज्ञात्वा साध्यादीनां कर्म-
करणं विरुद्धम् । साध्यान्तरकल्पने त्वावस्था स्यात् । सोऽग्निष्टोमेन
घस्नयाजयदित्यनोत्पन्नानां वसूनां वृत्तान्तकयने तु नित्यानित्य-
सयोगविरोधाद वेदस्याप्यनित्यत्वं स्यादित्याशय परिहरति ।
शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानु-
मानाभ्याम् ॥ २८ ॥
न, शब्दोक्तानां साध्यादिपदार्थानाम् अतः शब्दादेव प्रभवात्
प्रकाशनात् । लौकिकघटादिपदार्थ यो भगवदवययभूनाः सचिदान-
न्दात्मका चैदिका घटादयः पदार्था मिन्ना एवाङ्गीकर्तव्याः । तत्पति-
पादकत्याद चेदस्य न नित्यानित्यसंयोगः । तत्र प्रमाणमाह । प्रत्य-
क्षानुमानाभ्याम । इदानीमेव प्रत्यक्षं यजमानो यजमानकृत्यम् प्रह-
त्विजोऽपि स्वकृत्यं वेदादेव जानन्ति । जमदग्नीनों पञ्चावत्तमित्यत्र
तु स्वस्मिझामदग्न्यस्वमनुमाय पुरोडापादिषु पश्चायत्तत्वं कुर्वन्ति ।
यजमानत्वं प्रत्यक्षगम्यं, जामदग्न्यत्यमनुमानगम्यम् । अतो घेदयो-
धितभगवदवयवात्मफयजमानादीनां तत्तत्संस्कारैः स्वस्मिन्नावेशात
तत्तत्कार्यफरणं युज्यते । अतोऽलौकिकपदार्थप्रतिपादकत्वाद् वैदि.
कशब्देन विरोध रति मिदम् ॥ २८ ॥
विशेपोपपत्ति पूर्वोक्तस्योपटम्भिफामाह ।
अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥
अन आधिदैविकपदायप्रतिपादकत्यादेच वेदस्य लौकिकप्रप-
अवैलक्षायेग नित्यत्वं नेयम्। चकाराच्छन्दब्रह्मवेदपुरुषादिशब्दवाच्य-
त्वं च शेयम् । अत आधिदैविकपदार्थनिरूपकत्वाद् वेदस्य नित्याचं
सिरम् ॥ २९॥

·३४ ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। ननु घेदवाच्यानामाधिदैविकघटादीनामतीन्द्रियत्वेन व्यव- हारविषयत्वाभावाद वैदिकपदार्थेषु शक्तिग्रहार्थ लौकिकपदार्थोऽपे- क्षित । लौफिक पञ्चस्य चैदिकप्रपञ्चानुकारित्यात् । तथा सति लो. किकप्रपञ्चस्य सृष्टिप्रलयसत्त्वात् तथैव नित्यानित्यसयोगदोपप्राप्ति- रित्याशङ्ख्याह। समाननामरूपत्वादावृत्तावप्यविरोधो दर्श- नात् स्मृतेश्च ॥ ३० ॥ यद्यपि लौफिकप्रपञ्चस्यापि ब्रह्मात्मकत्वात् तस्याप्याधिर्भाध. तिरोमावावेघ, नाशोत्पत्तिप्रतीनिर्धान्तस्तथापि लौकिकप्रतीत्यनुसा- रेणावृत्तावप्युत्पत्तिप्रलयसत्वेऽपि समाननामरूपत्वात् प्रलये ब्रह्मणि लीनस्य घटादिपदार्थस्य सृष्टिकाले तधैच नामरूपविशिएस्योद्गादू भेदकान्तराभावाजलप्रवाहपन्नित्यत्वम प्रतीतेग नित्यानित्यसयोगा- रमको विरोध । कुन १ दर्शनात् । घेदपितृमातृस्त्रीयरीरगङ्गादिपु त. देवेदमिनि व्यवहारदर्शनात, सूर्याचन्द्रमसी धाता यथापूर्वमफल्प. यदित्यादिश्रुतिदर्शनाय । प्रजा राज यथापूर्व याश्च मय्यनुशेरते इस्यादिस्मृतश्च , अपीणा पूर्वचरितस्मरणात्मकसम्मृतध । असो न शब्द कोऽपि विरोध ॥३०॥ मर्थपलविचारण पूर्वपक्षमाह । मध्यादिप्यसम्भवादनधिकारं जैमिनिः ॥ ३१ ॥ ननु, यसो घा आदित्यो देयमस्वित्यादिनीसमधुधियायां ए. यस्य देषमधुत्वनोपामनोकातदुपासनायां सूर्यस्य परयासम्मया. देय दंघतान्तरापामनाम्नपि तत्तयागां पतॄत्यासम्मयात् सत्र मान यमणि देवानामधिकार इति जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥३२॥ ज्योतिपि भावाच ॥ ३२॥ ज्योतिधो गक्षत्रादिरूपेण भागकरणदनाद, अति पुन म्प प्रपर्म पापरमिरयानिय माश्यांगा मर्योपायnt पानपमंजारपयोगामायानाधिपारा यानामिति मा ॥ २॥ पारसपण स्वमता सिदाम्तमाद।

·१ अध्याय ३ पादः। भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ पूर्वपक्षव्यावर्तनाथै तुः । भावं देवानां ज्ञानकर्माधिकारसद्भानं पादरायण आचार्यों मन्यते । किमलौकिकज्ञानेनाधिकारं मनुते । तहलौकिकशानं जैमिनेरप्यस्तीति तुल्यबलत्याद् विकल्पापत्तिरि- त्याशझ्याह । अस्ति हि । देवा वै सत्रमामतेत्यादिभिः, तद्यो दे- घानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदित्यादिभिश्च श्रुतिभिर्देवानामपि शानकर्माधिकारोस्ति । हि युक्तोऽयमर्थः । यन मध्वादिविद्यासु सू- यदिदेवानामुपास्यत्वं दृश्यते, ते देवा भगवदवयवभूना माधिदैघि- का मिना पवातस्तेषामुपासनमाधिभौतिकानामेतत्सूर्यादीनां युक्त मेतिभानच पूर्वकल्पीया वस्खादय पत्कल्पीयवस्वादीनाम. पास्या इति वाच्यम् । तेषामनित्यत्वेनानुपास्यत्वात् तेपामुगस्यत्व. बोधकवेदस्यानित्यत्यप्रसङ्गाय । अतो भगवदवयवात्मकाधिदेवा- नामुपास्यत्वबांधकदेवानामप्यधिकारोऽस्तीति सिद्धम् ॥ ३३ ॥ प्रसङ्गाच्छूद्रस्याधिकारमाशय परिहरति । छान्दोग्पे, अह हारे त्या सूद तवैध सह गोभिरस्त्यिति शूदानेन मुखेनालापयिष्यथा इति च जानथुति शुद्रायन सम्बोध्य रपिक संवर्गविद्यामुक्तवान् । अतो यथा, एनया निपादस्थपति याजयेत, हविष्कृताधावेनि शूद्रस्येति लिङ्गात् कर्मविशेष शूद्रस्याधिकार एवमिहापि संवगविद्यायां शूद्र स्याधिकार इत्याण्ड्य परिहरति । शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रघणात् सृच्यते हि ॥ ३ ॥ अस्य जानथुते', तदनादरवणाद, कंधर एनमनत् सन्तर सयुग्यानमिय रयिकमात्थेति, तस्माद् ईसादनादरश्रयण त् शुक् शाको जातः । तेन किं जानमित्याकाद्वायामाह ! तदाद्भवणात सत् तदनन्तरम् भाद्रघणाच्द्रत्वं जासमित्यर्थः । शुचमनु आद्रवीन शुदः । पृर्गदरादित्वात् सिद्धः। ननु योगापेक्षया प्रयलम्वाद् जो. तिशूदपाचफत् कुनी न मवतीत्यन माह । सूच्यते दिक्षत्रियं प्रति परोक्षवादेन शूद्रसम्बोधनेन हमवाक्यजवितशोकघायसूचनात् तवृत्तान्तामियरन स्वस्प सर्वशत्यं सुच्यते । महाविद सत्य .

·ब्रह्मसूनहत्तौ। युक्तमिति हि शब्दार्थ । अत शुच प्रत्याद्रवणाज्जातश्रुति प्रति गद्रे- ति सम्बोधन न जातिशूद्रत्वेन ॥ ३४ ॥ ननु जानश्रुतेर्जातिशुद्रत्वाभावे किं नियामकमत आह । क्षत्रियत्वावगतेश्वोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥३५॥ जानश्रुतेगोनिष्करथफन्यादिपदार्थाना रयिकाय दानात् क्ष- त्रियस्यमधगम्यते । नहि क्षत्रियादन्यो ब्राह्मणायतदातुमईति । च- काराद् विद्योपदेशोऽप्यन्यस्य न सम्भवतीति । गनु गनादिपदार्था- नामन्यस्यापि वदान्यस्य धन नतो दानसम्भवान्नेदमेकान्तत क्षत्रि- यत्यसाधकमित्याशट्याह । उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् । उत्तरत्र सर्वविद्योपासने, अथाह शौनक च कापेयमभिप्रतारिणा च फाक्ष- सेनिमिति क्षत्रियवाहाणायुक्तौ । अतोऽत्रापि क्षनियवाह्मणाव युक्ती, न शूद्रव्राह्मणी । कक्षा चित्रा सना यस्य स फक्षसेन । तस्यापत्य फाक्षसेनि । स एव सूत्रे चैत्ररथशब्देनोक्त । चित्रा रया यस्य स चित्ररथ , तस्यापत्य चैत्ररथ इत्यर्थात् । चैत्ररथस्याभिप्रतारिण क्ष. प्रियाय तु, पतेन चै चित्ररय पापेया अपाजनिति श्रुत्यन्तराद् योध्यम् । शौनक कापयो याजफ । याज्यश्च चितरप क्षत्रिय । नहि शूद्रो याज्यो भाति । तत्पुनश्च फाक्षसे निरभिप्रतारी । अत उत्तरप्राह्मणक्षत्रियो गुरुशिष्यी सविद्यायामुक्तीमतोत्रापि तय भवितुमईतीति न जातिशुद्रस्य सयगंघिद्यायामप्यधिकार ॥३५॥ मिश्च । सस्कारपरामर्शात् तदभाषाभिलापाच्च ॥ ३६ ॥ पापि विद्याया शुद्रम्माधिपारश्चत् सवविद्यायामधिकार पच्यत । सपत्र पिचोपदश उपायरय सस्पार परामृश्यत । त दापयि, अधीहि भगय इति छोपममाद, तान् मुहरानुपीयेत्या. दियाययुविचादानमुपायनपूर्वक दृश्यते । शुदम्य तु तदगाया. मिाात मस्यारागायफ्थापतुर्थ एप जाति शुद्ध नि, शुद्ध पासप विशिन घ मम्बारमईमास्या दियाश्यय । न अदाप गति दपारिवि निराधाऽपिचकारण ममुपीयत ॥ ६ ॥ पि।

·१ अध्याये ३ पादः।
तभावनिहरणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७॥
सत्यकामो ह वै जावाल इति वाक्ये गौतमस्य सत्यकामवचनं
धुन्वा, नैतम्राह्मणो विवक्तुमर्हतीति शूद्राभावनिर्धारणे सति, च-
काराद् वर्णित्वनिर्धारणे सत्युपनयनाथ प्रवृत्तेः । अतो न जातिशूद्र-
स्य कापि विद्यायामधिकारः॥३७॥
अथ विद्याधिकारचिन्ता दूरे, वेदश्रवणादीनामेव निविद्ध
वादित्याह।
श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च ॥ ३८ ॥
अथास्य वेदमुपयवतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणमिति । पधु
घा एनच्छतवानं यच्छद्रस्तस्माच्छ्दसामीप्ये नाध्येतव्यमिनि | उ.
दाहरणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेद इत्यादिना वेदश्रवणम् अध्य-
यनम् अर्थज्ञानमेतत्त्रयमपि.तस्य प्रतिषिद्धम् । इदं, वेदाशरविचारेण
शूद्रः पनति तत्क्षणादिति स्मृतेरापि सम्मतमित्याह । स्मृतेश्च | अ.
धिकरणसम्पूर्णतारोधकश्चः । स्मातें शाने पौराणिके च सच्छूद्रा.
णामधिकारो, नतु कर्मज्ञातिन्द्राणाम्। अतः क्वचिदपि वैदिकविषये
न शूद्राधिकार इति सिद्धम् ॥ ३८ ॥
प्रासभिकं परिहृत्य प्रकृनं समन्वयोपयोगिविचारमारभते ।
कठरल्ल्यां श्रूयते । यदिदं किञ्च जगत्सर्व प्राण एजति निःसनं म.
हदयं वनमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्तीति । तत्र प्राणशब्दा.
द् बज्रोद्यमनशब्दाच किमत्र प्राणोपासना, इन्द्रोपासना वा प्रतिपा-
घते ? उत ब्रह्मप्रकरणत्वाद् अझोपासना वेति ? विशये, बलव-
याधकश्रवणात् प्रकरणस्य दुर्वलत्वात् प्राणा पवानोपास्याः ।प्रा.
णशब्दस्य च प्रत्यक्षत उपलभ्यमानत्वात् । अमृतं प्राणा इति
थुनेरमनप्राप्तिरपि प्राणोपासकस्य युक्ता । वनमुद्यतमित्यापि वियो-
गेन मरणजननेग प्राणानां मयरूपत्वाद् युक्तम् । अथवा इन्द्रोऽत्री-
पास्यः। वजमुद्यतमित्यस्येन्द्रपक्षे सामञ्जस्यात । प्राणशब्दवाच्य-
स्वमपीन्द्रस्य बलाधिष्ठातृत्वाद् युज्यते । अत इन्द्र पवान चाक्या-
यों, न मोति प्राप्ति, उच्यते ।
कम्पनात् ॥ ३९॥

·ब्रह्ममूत्रवृत्तौ। प्राण पजनीत्यस्मिन् वाक्ये कम्पनं प्रतीयते । पञ कम्पने इति धात्वर्थात् । नव भगवतः सर्वजगद्भयजनकन्वेन फम्पजननाद् भगद्धेतुकमेर भापितुमहति, न प्राण हेतुकमिन्द्रहतुक वा । बडोद्य- मनमपि भगवत. सम्भवति । सर्वकर्तृत्वात् सायुधत्वाच । 'नन्वेष घवस्तर शक! तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजित' इति वाक्येन घजे विशेपतो मगवत्सम्बन्धकथनाच । अनो भगवत एव मारकं रूपमनोच्यते । तस्मात् कम्पनाद्धेतोझैवान वाक्यार्थः। प्राणशब्द- वाच्यत्व तु ब्रह्मणो व्युत्पादितमेव ॥ ३९ ॥ य एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात समुत्थाय पर ज्योतिरभि- सम्पध स्नेन रूपेणामिनिष्पद्यत इति श्रूयते । तत्र परज्योनि शब्द. घाच्यं महाभूतात्मकं ज्योतिर्ब्रह्म वेति सशये, ज्याति पदस्य रूल्या भौनिकतेजोवाचकत्वात् तद्वाचफमेवात्र ज्योति.पदमिति प्राप्तेऽभि- धीयते । ज्योतिर्दशनात् ॥ ४०॥ ज्योति.शब्द ब्रह्मैव । कुत ? दर्शनात, न्यायादित्यर्थ । सु. पुप्त्यवस्थायां सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवनि सति सम्पद्य न कि- तु सति सम्पधामह इति, महरदब्रह्मलोक मच्छन्तीत्यादिषुसर्वत्र ब्रह्मसम्पत्तिका । तन्यायादत्रापि मम्प्रसादशब्देन सुपुतिकथनात परज्यानि.सम्पत्तिाप्राप्तिरति ज्यानि शब्देन ब्राँगोच्यते, न भी- तिक तेजः। मतो य. फश्चन गन्दो ब्रह्मधर्मयोधकशब्द. सह पटित: स ग्रह्मवाचफ परेति योध्यम् ॥ ४०॥ आपायो वै नामरूपयोर्निहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्मतिथूय. ते । तत्राकाशशब्देन रूढ्या भूनाकाशी घा, प्रफरणाद् ब्रह्म घेति सन्देहे भूनाफाश एवात्र ग्राह्यो रुदेरलीयस्त्वात् । भूनाकाशस्था. प्यवफादानान्गामम्पनिर्वाहफाय युज्यते । अतो भूताका पात्र प्रतिपाच इति प्राप्तऽभिधीयते । आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ मापाश परमात्मघ । धुन ? भूनायाशस्य थुतिमिद्धं यत् प्रोमा तस्माद् अन्तरस्य प्रयोजनान्तरस्य व्यादेशात फथना.

·म । अत्र तु,
१ अध्याये ३ पादः।
दित्यर्थः । अवकागदानेन नामरूपनिर्वाहकत्वं न महात्म्यमतिपादक-
वै इति निश्चयवाचकपदकथनान्माहात्म्यरूपं नामरूप-
निर्वाहकत्वमुक्तम् । तद्रह्मण एव भवतीत्याकाशराब्दवाच्यं ब्रह्मैवान ।
एव मन्यप्राप्यतदीया उत्कृष्टधर्मा यत्राम्नातास्तदू नौव भवतीति
श्रेयम् । नामरूपनिर्वाहकत्यरूपब्रह्मधर्मस्थान्यत्रानुक्तस्य कथनार्थमि.
दमधिकरणम् । अतोनाफाशः परमात्मेति सिद्धम् ॥ ४१ ॥
बृहदारण्यके ज्योति झणे, याज्ञवल्क्य ! किं ज्योतिरयं पुरुष
इन्यारश्य, अभय ह वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेन्यन्तं श्रूयते । निर्द
जीवस्य ब्रह्मत्यप्रतिपादनेन जीवाश्यम्, आहोस्विद् प्राणो शेयत्व-
प्रतिपादनेन ब्रह्मवाक्यमिति संशये, आपाततोऽत्र जीवस्य ब्रह्मभाव-
प्रतिपादनादन्यप्रतीते बवाक्यमेवेदमिति प्राप्तेऽभिधीयते ।
सुपुप्त्युत्कान्योर्भेदेन ॥ ४२ ॥
व्यपदेशादित्यनुपज्ज्यते । तयाच सुपुप्तिनिरूपणे उत्क्रान्ति-
निरूपेण च जीवब्रह्मणो देन व्यपदेशाद फधनाद् ब्रह्मण एवं शेय-
स्वम निरूपणेन ब्रझवाश्यमेवेदमिति युक्तम् ॥ ४२ ॥
फिश्चा
पत्यादिशब्देभ्यः॥४३॥
सर्वस्य घशीत्यादिभ्यः शब्देभ्यः स्पष्टमेवेदं प्रकरणं ग्रह्मण
इति निधीयते । अतोऽत्र ब्रह्मैव प्रकरणार्थ इति सिद्धम् । ४३ ॥
इति श्रीब्रह्मसूनवृत्ती मरीचिकाख्यायां प्रथमाध्यायस्य
तृतीयः पादः॥३॥

·ब्रह्मसूत्रत्तौ। प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । एव सकलवेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वये प्रतिपादिते, केषां चिद् घेदार्याविदुषां कचिद् घेदे सांख्यमतानुसारिशब्ददर्शनात् तन्मत- मपि चेदमूलकमवेत्याशङ्का स्यात, तनिवारण चतुर्थपादे क्रियते । तत्रेक्षत्यधिकरणे सास्यमतमशब्दमित्युक्त्या निराकृत,तद्वदे प्रतिपादि- तमित्याराध निराफरोति । आनुमानिकमप्येकपामिति चेन्न शरीररूपक- विन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ १ ॥ एके कठशाखासु, इन्द्रियेश्य परा हों गर्थेभ्यश्च पर मन ,मनसस्तु परा धुदिर्बुद्धरात्मा महान् पर, महत परमव्यक्तम- व्यत्तात् पुरुष पर ,पुरुषान परफिश्चित्सा फाटासा परा गतिरित्या- नुमानिफ सास्यमतसिद्ध प्रत्यादिक थूयते। धुर्वे सकाशादात्मा भ- हवार पर । ततो महान् महत्तत्त्वम् । ततापन प्रकृति । तत' पुरुष पर इति श्रुनेरयं । अनाहकारादिपदार्थानां सांख्यमतसि. यानां धुती दर्शनात सांख्यमतमपि श्रीत भवितुमहंतीति चद्, नेय पदमारयन तम्मतस्य वैदिफायसिविर्यक्तु शक्या। तेषां शब्दानां परत मिन्नार्थकत्वात् । सन्दिग्धपदानां पर्यापरानुसारेणार्थ पर्त. व्य । पूर्व तु, आत्मान रथिनं विद्धि शरीर त्यमेव तु, घुद्धि तु सा- पिपिरि मन प्रप्रहमय च, एन्द्रियाणि हयानाहुपियर्यास्तेषु गोच. रान्, आमन्द्रियमनोयुक्त मौत्त स्याहुमंगीपिण इत्युक्त मतदनुमारे। वास्पा उचित । तायाह । गरीरकपपविन्यस्तगृहीतं । शरीरस. म्यन्धिन इन्द्रियादयो रयादिपु कपषमायेन पूर्वम्, भारमान रथिन विदीत्यादी यिन्यता. । तपामेघात्र गृहीते. ग्रहणात् । तत्र जीव- स्प प्रदायाप्ती मुख्य माधग परीर रपायेन हपितम् । तगियांदपा. मान्द्रिपाणि दया । तन्नियामक प्रपो रदिम, सपमूलाधाम । मतिस्तु मागांधीना। मार्गस्तु प्रायाधीन इति । एप सम्पर धारया ·१ अध्याये ४ पादः। ४१ मायदेशं प्रामोतीति पूर्वमुक्तम् । तेपामेवान प्रहणं युक्तम् । तत्रेन्द्रि- पाणां नियामका विषयाः । तेषां तदधीनत्वात् । विषयाणां सम्य- कत्वेन मनसा भावनाद, मनसाऽभावितविषयाणामन्द्रियापकत्वा- भावाद् विषयेभ्यः परं मनः । युद्धमनोनियामकत्वात् ततः परत्वम् । बुद्धेः सकाशादारमा विज्ञानं ब्रह्मविषयकत्वान्महत् तत्परम् । म. हतो विज्ञानात् परमव्यक्तं, न व्यक्तम अप्रकटं भगवत्कृपा तस्या भगवदधीनत्वात् । तत उत्कृष्टः पुरुषो भावानेवेति पूर्ववाक्यस- म्बद्ध एवार्थः। पषु सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकायते, दृश्यते त्व. गन्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरिति स्वयं दर्शयति । सूक्ष्मया उपनिषदनुसारिण्या बुद्ध्या भगवान् दृश्यते प्राप्यत इत्यर्थः । च. कारण, ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरमिति स्मृतेह णम् । अतो ब्रह्मप्राप्तिसाधनयोधकमिदं वाक्य, न सांख्यमतसिर- पदार्थबोधकम् ॥१॥ শটিu্যকিবখনিৰামক কয়- ब्देन प्रहीतुमयुक्तत्याशब्याह । सूक्ष्मं तु तर्हत्वात् ॥ २॥ तुः पूर्वपक्षनिरासे । सूक्ष्म तद् ब्रौव, अव्यक्तमपि तदेष । धर्मधर्मिणोरभेदाद् भगवत्कृपापि सूक्ष्मशब्देनोच्यते । कुतः ? अ. ईस्वात सूक्ष्मत्वाद् अव्यक्तशब्देन वक्तुं योग्यत्वात् । अतोऽत्र भगव- स्कृपेवाव्यताब्दवाच्या ॥२॥ नन्यायकरदयाच्यभगवत्कृपाया भगवदूपत्वे पुरुषस्य ततः परत्वमनुपपन्नम् । नोकस्मिन्नेव परापरभायो भवति । धर्मरूपत्वे तु धर्मिप्रवाहपाठानुपपत्तिरित्याशङ्ख्याह । तद्धीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥ धर्मधर्मिजोरभेदेऽपि रुपायास्तदधीनस्वाद् भगवनप्ततः परत्वं युज्यते । ननूक्तमकस्मिन् परापरभावानुपपत्तिरित्यारा हटान्तेन समायचे । अर्धयत् । अर्थः पुरुगर्यः फलं, तवत् । यता, ब्रह्मवि. दामोति परमितिवाक्ये एकस्यैव प्राणः सचिद्रूपेण साधनीमूत- ·४२ ब्रह्मसूत्रत्तौ । ज्ञानविषयत्वं. तस्यैवानन्दरूपेण फलत्वमुक्तम् । तथापि रूपाः विएः साधनम, आनन्दरूपः फसमिति नोक्तदोषावकाशः । यद्वा अपक्तशब्देनाक्षरं ब्रह्म । महान् आत्मविश्यकं विज्ञानम् । तस्य विग्याधीनत्वादक्षरब्रह्मणस्ततः परत्वम् । अत, इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थी इति वाक्ये सांख्यमतसिद्धः कोऽपि पदायों नास्तीति, न त. मतं श्रुतिमूलपमित्यर्थः ॥ ३ ॥ ज्ञेयत्वावचनाच्च ॥ ४ ॥ सारयवादिना प्रकृतिपुरुपान्तरं क्षेयत्वेनोक्तम् । अस्मिन् वाक्ये चव्यक्तादयः पदार्या पवोक्ता, न तु तेषां शेयत्वमुक्तम् । नहि पदार्थनिर्देशमात्रेण सारयमते पुरुषार्थः सिद्ध्यति । चकारात तेषां मते प्रकृतिपुरुषयोः संश्लित्वम्, अत्र तु परापरभाव उक्त इत्यपि चैलक्षण्यं सूचितम् । अतः, पूर्वापरविचारेण पूर्वमर्थ उक्तः । म. स्मिन् सूने त्येतहाश्यामाप्रविचारेणापि सांख्याभिमतोऽयों न सिद्धयती युक्तम् ॥ ४॥ ननु श्रेयत्यमप्यत्रोच्यते । इन्द्रियेभ्यः परा धर्थी इत्यस्मिन् वाक्ये पदार्थनिदेशमानं कृत्वाऽग्ने, अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथा रस नित्यमगन्धवष यत, अनानन्तं गहतः परं धुचं गिचाय्य तं मृत्युमुपात प्रमुच्यत इत्यनेन निचाय्य ते मृत्युमुयात् प्रमुच्यत इति कथनाशयत्वं पदतीत्याशझ परिहरति । वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५ ॥ प्रकरण हि पापाथें नियामक, नप परमारमन पय | मनोs. स्मिन्नपि याचे प्रायः परमात्मैव निचाप्यो, नतु प्रधानए । अतः फरणस्य नियामकस्थादशादीमत्यपि वाक्यं प्रह्मवाकरमेय ॥५॥ गनु नात्र मयंमफे प्रकरणम्, अपिरियन्द्रिययः परा यो पारस्य नाचिकेत मुगापानमित्यन्त प्रकृतिपुरमनिरूप मित्रमेय प्रारण तान्द्रययः परा इति पाप पदानिशा मधु माप्यात याको पुरनिरुपणम् | मरादमिति तु प्रतिनिरूपणम् । मत एलायत प्रकरणे सोचमानिएफमस्थिरपारावाद।

·१. अध्याये ४ पादः। १३ प्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नच ॥ ६ ॥ अत्र फउबल्लयां, स त्वमनिं स्वर्यमध्येऽपि मृत्यो प्रगृहीत्यादिना प्रथममनिप्रश्नान तेप्रवीमीत्यादिना तदुत्तरम। ये यं प्रेते विचिकि: रसा मनुष्य इति जीवविषयको द्वितीयः प्रश्नः । देवैरनापीत्यादिनो- तरम् । अन्यत्र धर्मादन्यप्राधर्मादिनि ब्रह्मविषयकस्तृतीयः प्रश्नः । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीत्यादिनोत्तरनिरूपणम् । एवं त्रयाणामनि- जीवग्राणामुपन्यासः कथनं, तेपामेव प्रश्नश्च । कथने प्रश्नस्य हेतुत्व- सुचनार्थ सूत्रे प्रश्नस्य पश्चानिर्देशः । यद्यत्र सांस्यमनमपि निकप. पीयं स्यात् तदा चतुर्थस्याप्युपन्यासः-प्रश्नश्च स्यादतः प्रकरणा, नुरोधात प्राशस्य ब्रह्मण पवान निरूपणं, न मतान्तरीयपदार्थस्येति क्षेयम् ॥६॥ 4 ननु सांयमतेऽन्यवाचकानां पदानां पछते ब्रह्मवाचकत्वे प्रमाणामाव इत्याराड्याह । महवच ॥ ७॥ महान्तं विभुमात्मानं, घेदाहमेतं पुरुषं महान्तमित्यादौ यथा महच्छन्दो यौगिकः सन् ब्रह्मवाचक । एमव्यक्तशब्दोऽप्यताक्षरवा- चफः।। नहि घेदान्तेषु, प्रथम कार्यरूपं महत्तत्त्वं महच्छब्देन धातुं शक्यते । तस्यैवास्त्रीकारात् । अत, इन्द्रियेभ्यः परा हा इति वाक्ये साद्धयपदार्थगन्धोऽपि नास्तीति, न तम्मतस्य वेदमूलकत्वमिति सि- दम । अधिकरणसमाप्तियोधकश्चः ॥७॥ थुत्यन्तरे पुनराशय परिहरति । ननु पूर्ववाक्ये प्रकरणात पदानामन्योऽर्थ उक्तः । यद्वाक्यं प्रकरणापेक्षारहित, तदेव सावय- मतमूलं भविष्यति । अजामेकां लोहिनशुक्लकृष्णां वह्वीः प्रज्ञाः सृज- मानार सरूपाः, अजो टेको जुपमाणोऽनुशेते अहात्येगां भुक्तभो- गामजोऽन्यः।देवात्मशक्ति स्वगुणनिगूढामिति शाशी द्वावजानीया- नीशी । अजा होका भोपभोग्यार्थयुक्ता । ऋषि प्रस्तं कपिलं यातमने ज्ञानमिति जायमानं च पश्यदित्यादि घेताश्वतरोपनिप. दि। मन्यत्र च फपिलप्रशंसफानि तन्मनीयपदार्थनिरूपकाणि च याक्यानि घर्तन्त इति कापिलमतस्यापि घेदमूलकत्यमित्याशझ - रिहरति।

·४४ ब्रह्मसूत्रवृत्तौ । चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ यथा, अर्धाग्घिलश्चमस ऊर्ध्ववुधस्तस्मिन् ययो निहितं विश्व- रूपम् तस्यासते पयः सम तीरे वागरमी ब्रह्मणा संविदानेति मन्त्रे कर्मविशेष कल्पयित्वा तत्राग्विलचमसं फल्पयित्वा तस्मिन् यशोरूपं सोमं सप्त होतारो मन्त्रेण भक्षयेयुरिति विशेषः कल्पयितुं न शक्यते । फिन्तु मन्त्रान्तरेण व्यास्यात एवार्थों वुद्ध्यने । तथाऽ. त्रापि लोहित शुक्लकृष्णपदेन सत्त्वरजस्तमांसि फल्पयित्वा तदनुसा. रेण सर्व कापिलमतं वैदिकमिति न कल्पयितुं शक्यते । फपिलर्षि- स्तावकवाक्यस्यापि नित्यमगवदात्मकाधिदैविककपिलस्तावकत्वान्न दोपः । अन्यथा नित्यानित्यसंयोगविरोधदोप: स्यात् । अतो मन्त्र- मात्रेण प्रफरणादिकमनपेक्ष्य न विशेषः कल्पयितुं शक्यते ॥८॥ ननु, अग्यिप्तश्चमस इति मन्त्रस्य मन्त्रान्तरे पाख्यानम- स्ति । शिरश्चमसःप्राणा ये यशःप्राणाचा पय इति । त्यजाम- म्नस्य तथा व्याख्यानमस्तोत्याशड्याह । ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९॥ तुःपक्षव्यावर्तक । अज्ञाशब्देन ज्योतिरोच्यते । भगवतः प्रथमोत्पन्ना ज्वानीरूपा देयता अजाशनोच्यते । यथा साल्पदो- गधी तपेयमप्युपासितापसुपदात्रीति छापनाया जापदप्रयोगः। फुतः १ उपक्रमात् तदेवाग्निस्तद्वायुस्तदादित्यस्ता चन्द्रमा इति ज्यो. विवोपक्रमात् । वासुपर्णेति याक्यम उक्तम् । मध्यपटिनोऽयं मन्त्रः पूयोत्तरसम्यन्धमेपार्थ धक्ति जीवग्रह्मरूपमजदयमुक्तम् । मस्मिन् प्रफरणेभ्यमयों न स्पट पनि थुत्यन्तरमम्मतिं दर्शयति । सपाही- स्यादि । तथादि, पदग्गे रोहितर रूपं तेजमनपं यच्छी तदा परहप्तदानस्पति शुत्वन्तरे स्पटमेवेकेधीयते । माखाहन. तेजमो रोदित गुहारणत्यं युनाम् । अतधममयाक्पपदनापि थुम्य. स्तरेणापयिनिरिवं पापं म.साहसमतस्य मूलम ॥९॥ मनु पोगादिभेरंग शदनधिष्यात, मयापारमफ- स्पोतिषि, म जापन पनि योगामम्मयाद मछान्दोग्यासिर रपाद कायममासदस्य प्रथमझायापरयमित्यासवाद ।

·१ अध्याये ४ पादः। LIBR . कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवविरोधः ॥ १ ययाजा वर्करसहिता सवस्त्रा च स्वामिहितं करोति दुग्धा- दिना, तथेयमप्युपासिता हितं करोतीनि ज्ञापनायाजाकल्पताया उ- पदेशान पूर्वपक्षे उक्तो विरोधः । चकारादू देवानां परोक्षप्रियत्वात परोक्षवादोऽयमिति सूचितम् । मध्यादिवत । यथा, आदित्यो वे दे- घमधु, बाचं धेनुमुपासीत, धुप्रभृतीनामग्नित्वं पश्चाग्निविद्योत्तम । तपात्रापि कथनान्न दोषः । अतोऽजाशब्दमात्रान्न सासचमतस्य वेदमूलकत्वमिति सिद्धम् ॥ १०॥ ननु, यस्मिन्, पञ्चपञ्चजना आकायश्च प्रतिष्ठितः, तमेवमन्य मात्मानं विद्वान ब्रह्माऽमृतोऽमृतम् इति वृहदारण्यकोतमन्ने पश्च पञ्चेनिसवन्याश्रवणात् सावधमतस्य सम्मत्रत्ति वेदमूलफत्वमित्या. अङ्ग्य परिहरति । न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥११॥ यद्यप्यन पञ्चपञ्चेत्यनेन पञ्चानां पञ्चगुणत्वमुच्यते । पश- दस्य सङ्घयावाचित्वे पञ्चसङ्घयायाः पञ्चसङ्घन्धेत्यर्थ कथने स. बचायां सङ्ख्याभावेनानन्वयात् पष्ठीसमासानुपपत्तेः पूर्वपञ्चशब्द. स्य सवन्यपरत्वे द्वितीयस्य सवन्यापरत्वे पश्चसयानां पञ्चस. अन्त्यर्थात् पञ्चपदार्थानामेव योधात् समीहितासिद्धेश्च । अतोऽत्र पञ्चजनानां पञ्चपञ्चेति वीप्सा या यथासम्भवमों भवति । तथा. प्यत्याप्रहेण ससायोपसङ्ग्रहादपिन समीहितसिद्धिः कुतः? नानामा. घात् । साइयोपसङ्ग्रह कश्चन धर्मः पश्चानामनुगतो वक्तव्यः । घ तन्मते न सम्मयति । तथा सति पश्चैव तत्त्वानि भवेयुः । अतस्ते- पां नानाभावः स्वीकर्तव्यः । स्वीकृते तु तस्मिन् प्रश्ते समासानुप: पत्तिः किमान साड्वयमतपदार्थानिरूपणमस्मिन् घाक्य एव प्रती- यते । यत आकाशो पस्मिनित्यधिकरणत्वेनोक्त आरमा चातिरेके. पोच्यत इत्याह । मतिरेकाचेति । अत एतन्मन्त्रेणापि न साइभम- तस्य वेदमूलफत्वसिद्धिः ॥११॥ ननु मन्त्रार्थस्त्यपश्यं कश्चन धक्तव्यः । मतो लक्षणया ज्योतिशाखबच्छानीयपरिमारया वा पशुपयशब्दस्य पञ्चविंशति- ·ब्रह्मसूत्रत्तौ। संख्यायोधफावात पञ्चविंशतितवान्तर्गतात्माकाशयोरेव माहात्म्या थेमांधाराधेयभावप्रदर्शनाचतन्मयस्यैव सांख्यमते मूलत्वमित्या शड्य निराकरोति । प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२ ॥ पञ्चजनशब्दवाच्या प्राणादय एव । कुतः ? प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो मन इति वाक्यशेषात् । नन्यस्य चाक्यशेषत्वं कथमिति चेदुच्यते । प्राणस्य प्राणमितिवाक्ये फरणात्मकाः प्राणादय उक्ताः । ते ज्ञानक्रियात्मक कार्य स्वेन व्या. पारेण जनयन्तीति तेषां फरणान्तरानपेक्षणात प्राणस्य प्राणमिति फधन बाधितं स्यात् । अत पतद्वाक्यस्य पञ्चजनवाक्यपेषत्वमङ्गी- कृत्य द्वयोर्वाक्ययोरेकोऽथों वक्तव्यः । एवञ्च बुद्धः संशयविपर्यास- निश्चयस्मृतिस्वापलक्षणपश्चवृत्तिजनकत्वात् पञ्चजनाः प्राणादय पव । तेषां तत्तकार्यजनकत्वं न स्वतः,फिन्तु सर्वेषामाधिदैविकरूपभगव. स एवेति प्राणादीनां प्राणादिरूपो भगवानेवेत्येवं द्वयोवाक्पयोरेक- घाक्यतयाथकरणे सर्वसामञ्जस्यम् । अतःप्राणादय एव पञ्चजना इति, न तन्मतं सिद्ध्यति ॥ १२ ॥ ननु काण्वपाठे प्राणस्य प्राणमितिवाक्ये, अन्नस्यामिति नास्ति, तदा कयं पञ्चजनकत्वं तत्राह । ज्योतिपैकेपामसत्यन्ने ॥ १३ ॥ एकेषां काण्वानां पाठेऽन्ने असति ज्योतिपा पञ्चसङ्घयापूरण- म् । यत पतत्पूर्वं पठितमन्त्रे तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरित्युक्तमतस्तेन ज्योतिषाऽत्र सङ्घयापूर्तिः । अत एतत्पश्चजनमन्त्रस्यापि न सावन्य मतमूलत्वमिति सिद्धम ॥ १३ ॥ मनु, तस्माता एतस्मादारमन आकाशः सम्भूत इति, तसेजो. उमजतेति, एतस्माज्ञायते प्राण इति, सर्वमहजतेस्यादौ फचि. दाफाशादिकायाः कचित्तजभादिफायाः कचित् प्राणादिकाया क. चिदकामिकायाः एप्लेः प्रतिपादनाद् घस्तुनो देसायासम्भवन राष्टि. प्रतिपादकाश्रुतिवाक्यानां परस्परं विमानदर्शनात तेषां प्रझोपासा. पिधेस्तायफत्यनार्थवादत्याग्न तैनाणो जगत्कारणत्यं सिद्धयति । कि.

·१ अध्याये ४ पादः। न्तु दृश्यमानजगतः कारणविचारेऽनेकेषु स्मातमतेषु फापिलमतस्या- भ्यर्हितत्वेन तदुक्तप्रकारेणैव कार्यकारणविचार उचित इति प्राप्ते, उच्यते। . कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥ १४ ॥ सृष्टिभेदेषु ब्रह्मणः कारणत्वे न विप्रतिपतिरस्ति । कुतः १ यथा व्यपदिष्टस्य एकत्राकाशादिषु कारणत्येनोक्तस्यान्यनापि तस्यैव कारणत्वेनोक्तः अतः कार्यप्रकाराणामनकत्वेऽपि सर्वत्र कारणत्वेन ब्रह्मण पचोक्त कारणत्वे विगानं नास्तीत्यर्थः । कार्यप्रकारेषु भेदेन निरूपणं तु ब्रह्मणो माहात्म्याय । भनेकप्रकारेण जगत्कर्तृत्ववोधना- त् । अन एव, न तस्य कार्य करणं च विद्यत इत्यादिभिलौकिककर्तृ. त्वनिराकरणम् । अतः श्रुतिषु परस्परं विरोधाभाधात् तदुक्तप्रका- रेण ब्रह्मण एव कारणत्वं युक्त, नतु फापिलस्मृत्यभिमतप्रकृतरिति सिद्धम् ॥ १४ ॥ ननु कायोत्पत्तिप्रकारभेदानां ब्रह्मणो माहाल्योधकत्वात तन्निरूपफश्रुतीनां परस्परं विगानाभावेऽपि कारणनिरूपिकाणाम, असद् या इदमन आसीत्, संदेव सौम्येदम मासीत, तद्धक आ- हुरसदेवेदमन आसीत, अव्याकृतमासीत, नासदासीन्नो सदासीत् तम थासीदित्यादीनां श्रुतीनाम् असदादीनां कारणत्वेन प्रतिपाद- फत्वाद् ब्रह्मणः कारणत्वे विगानमस्तीति प्रकारान्तरेणाशय परि- हरति । समाकर्षात् ॥ १५॥ आरुप्यते स्वस्थानात् प्रच्याव्यत हत्याकर्षः । पतेपां जगत्का- रणप्रतिपादकानाम् असदादिपदानां लोकप्रसिद्धार्थात् समाकृष्य प्रझपरत्वं कल्प्यते । यथाऽनेकविरुद्धधर्माश्रयत्वं ब्रह्मणस्तथाऽनेफश- ब्दवाच्यत्वमपि । ब्रह्मणोऽनभिव्यक्तत्वाद असततमइत्यादिशब्दवा. उपत्यम्।परीत्यैकवाक्यत्वसम्भवादन्यार्थकरणमयोधविजम्मितम्). अनः शब्दवेलक्षण्यपि धुतीनामेकार्थत्वान्न विप्रतिपध इति प्ति. सम्॥१५॥ कोपीनफियाह्मणोपनियदि यालाश्यजातशत्रुसंवादे, कैप पत- ·४८ ब्रह्मसूत्रचौ। दुपालाके पुरुयोऽशयिष्टेत्यादी जीवं प्रक्रम्य तस्मात् सर्वोपसिनिक पिता । तत्र ब्रह्मणोऽनुप्रवेशश्चोक्तः । तन ग्रासहितो जीव एव कर्ता प्रौत्र वेति संशयेऽस्मिन् प्रकरणे ब्रझोपक्रम्य जीवपर्यवसानोक्त्या ब्रह्मत्वेनोक्तो जीव एव कर्ता भयितुमर्हति । ब्रह्मत्वादयोऽपिजीवस्यैव धर्मा राजत्यादिवत् । एवञ्च लोके जीवस्य कर्तृत्वं दृश्यमानं साह- जिकमेव । तथाच जीवस्याणुत्वात् स्वतः कर्तृत्वासम्भवेन प्रकृति- द्वारकमेव कापिलमतोक्तरीत्या भविष्यनीति प्राप्त प्रोच्यते । जगहाचित्वात् ॥ १६ ॥ एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत्कर्मत्येतत्प्रकरणोपकावा- फ्ये जीववाचकपुरुषपदोक्त्या जीवकर्तृत्यं निरूप्य यस्य चैतत्कर्मे- त्यत्र, एतच्छब्दस्य जगद्वाचित्वात् तस्कर्तृत्वमत्रोच्यते । एवं च जीवजडात्मकस्य जगतो ब्रह्मकर्तृकत्वमन्यनोक्तमत्रापि तदेवोच्यत इति भगवानेव जगत्कर्ता, न जोयः । तस्य जगत्कर्तुत्यस्यान्यनी- थुनत्वादथुतफल्पनापत्तेः । सुपुप्तायपि ब्रह्मण्येव जीवस्य लयस्तत एव सर्वमिति छेयम् । प्राणादिशब्दवाच्यत्वं ब्रह्मणिपूर्व साधितमेष । मतो न जीयो, नापि तदधिष्ठिता प्रकृतिर्जगत्कारणं, किन्तु प्रीव॥१६॥ नन्वन कैप एतद् यालाके पुरुषोशयिस्टेति जीवं प्रक्रम्य तस्य शयनोत्यानादिधर्मानुफ्त्या ब्रह्मत्वं जगत्कर्तृत्वं चोच्यते । तजीवे स्वतोऽसम्मवात प्रकृतिद्वारकं भविष्यति । अथवा प्राण एकधा भवतीति मुख्यप्राणलिङ्गमप्यन्यन हश्यते । सुपुती तस्यय वृत्तरप- लम्मात् तस्यैव विद्यमानत्वात् तत पयोत्पत्तिप्रलयौ । तस्य च प्र. कृत्यं शत्वेन उडात् प्रधानादेव सुटिरुता मयति । अतोऽस्मिन्न प्रक- रणजीयात् माणाद्वा सृटिरुति न प्राणी जगत्कारणत्यमिति स. मेणाशय परिहरति । जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत् तव्याख्यातम् ॥ १७ ॥ जीयमाणयोः कर्तृत्वफयनं नु जीपस्य महाधितायात प्राणस्य प्रयोगायुक्त, नतु तयोः स्वाताव्येण जगत्पत्त्यं सम्मपतीति म्यारयानं प्यमेय 'आश्रितत्वादिद तद्योगा' इति मौण । जीपस्य प्रमाधिनत्यामुस्यमाणस्य ब्रह्मणा सह पोगाद प्रझकार्यमेष तपो.

·१ अध्याये ४ पादः। निरूपितं, नतु तयोः स्वातन्त्र्येण कार्यकर्तृत्वमस्तीत्यर्थः । अतः सर्वे कार्य ब्रह्मण एच, नान्यत इति निरूपणादस्मादपि वाक्याद् ब्रह्मका- रणत्वमेव निरूपितंजगतो,नप्रकृतिकारणत्वमिति सिद्धम् ॥ १७ ॥ स्वमतेन जीवमुख्यप्राणलिङ्गसमाधानमुस्त्या जैमिनिमतेना- ऽपि परिहारमाह। अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८ ॥ खापप्रतिवोधौ जीवधर्मायेव । चक्षुरादिलयाश्रयत्वं प्राण- धर्म पत्र । नती ब्रह्मणि सम्भवत इति नियतधर्मवादी जैमिनिस्तयो- धर्मयोः कीर्तनमस्मिन् प्रकरणेऽन्यार्थमिति पदनि । जीवाणयो- घंझमेदे ब्रह्मनिरूपणे तन्निराकरणावश्यकत्वज्ञापनार्थ तुः । सुपुप्ता पश्चाज्जीवलयोद्मनिरूपणवलक्षण्येन ब्रह्मणो शानार्थ सुषुप्त्यव- स्थायां मृतिवलक्षण्ययोधनार्थ यत प्राणनिरूपणं तदपि तदाश्रयन्त्र- झज्ञानार्थमित्यन्यार्थ जीवमुख्यप्राणधर्मकीर्तनमित्यर्थः । यो वै बालाके एषां पुरुषाणां कर्तेत्युपक्रमे मुख्यतया ब्रव निर्दिष्टम् । उपसंहारे तु तज्ज्ञाननासुरनयः सर्वभूनश्रेष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं चेति फल- मुक्तम् । नतिद् ब्रह्मज्ञानं विनाऽन्येन सम्भवति । अत उपक्रमो- पसंहाराभ्यामेवावगम्यते, यदस्मिन् प्रकरणे मुख्यं ब्रीय प्रतिपाद्य- मिति । अपिच मदनव्याख्यानाभ्यामपि ब्रह्मपरत्वं प्रकरणस्य ज्ञायते। कैप एतद् घालाके पुरुमेऽशयिति प्रश्नो जीवस्य शातत्यादधिक- रणात्मफब्रह्मविषयक एव । यत्रैप एतद् यालाफे पुरुषोऽशयिष्टेति- व्याण्यानमपि ब्रह्मपरमेव । ननु नाडीग्धपि मुप्तिसम्भवात् कर्य ज्ञातव्य नाडीव्यतिरिक्त भास्मैवात्र प्रतिपाद्यत इत्याशा तन प्रमा- यामुपन्यस्यति । एवमेफे शामिनो वाजसनेयिनः स्पष्टमधीयते । पालाकिब्राह्मणे, सहाघाचाजातशत्रुर्यप पतामुप्तोऽभूदु य एप विज्ञानमयः पुरुषस्तयां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य पपो. नहुंदय आकाशस्तस्मिन् शेत इति । अत्राफाशशब्देन ग्रझोकम् ।. सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवति । स्वमपीतो भवतीति चेत्यन्यमा- पितयेवोक्तम् । अतोऽत्र जीपमुख्यप्राणलिङ्गानामाधारभूतप्रज्ञाना- । ७ ·ब्रह्मसूत्रत्तौ। यत्वान्न तेन प्रकृतिकारणवादः सिद्भातीति ब्रह्मैव जगत्कारणमिति सिद्धम् ॥ १८॥ वाक्यान्तरे जीववावादेन प्रकृनिकारणवादमाशय परिह- रति । वृहदारण्यक चतुर्थे पष्ठे चाध्याये याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसवादे यदेवाऽमृनत्यकरणं तदेव मे हीति मैत्रेय्या पृष्टो याज्ञवल्क्यस्ता स्तुत्या ज्ञानमुपदिदेश। तत्र प्रकरणी जीवी ब्राह्म वेति विशये, आ. त्मनस्तु कामाय सर्वे प्रियं भवतीत्यादिनाऽऽदिमध्यावसानपु जीव- निरूपणदर्शनाज्जीव एवात्र प्रकरणी विज्ञायते । तस्यैवोत्कर्षार्थ ब्रह्मत्वं जगत्कर्तृत्वं चोच्यते । नतु ततोऽतिरिक्तं प्रा वक्तुं युक्तम् । अंतो चेदे सृष्टिनिरूपकवाक्यानामेतन्यायनान्यपरत्वान्न ग्रह्मणो ज- गत्कारणत्वप्रतिपादने तात्पर्यमिति सांज्याभिमतः प्रकृतिकारणवाद पयास्त्विनि प्राप्ते, उच्यते। वाक्यान्वयात् ।। १९ ।। पतद्वाक्यस्य ब्रह्मण्येवान्त्रयान्न जीवस्थ प्रकरणित्वं सम्भवती- त्यर्थः । भगवत्सम्बन्धेनैव सर्वस्य जीवस्य च प्रियत्वम् । तस्यैवान- न्दमयत्वात् । तमेव विदिखाऽतिमृत्युमेति, आनन्दाय सल्वि मानि भूनानि जायन्ते, सर्व एवात्मानो व्युचरन्ति, एप हावानन्दयातील्या. दिश्रुतिभिर्निःमन्दिग्धं ब्रह्मणः स्वरूपं तत्कार्य तदंशा जीवाश्च नि- कपिना इतीदं वाक्यमापे तैः सहैकाथै युक्तम् । नत्वस्य भिन्नरीत्या जीवनिरूपणपरत्वम् । एवञ्च सर्ववेदान्तानामविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वं भनि । तथाच वाफ्यान्वयादिदमपि वाक्यं ब्रह्मपरमेव, नतु जीय परमिति, न प्ररूनिफारणवादशवायकायः॥ १९ ॥ जीयधर्मा जीय पत्र मियता, न ब्रह्मणि सम्भवन्तीति य एकदेशिनो मन्यन्तं, तेषां मतेन-प्रकृते सिद्धान्तकथनार्थ तन्मता. न्यनुवर्तते। प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ २०॥ मगरता यस्य लोफिफागमियय यः स्वांशो घिस्फुलिङ्गपत पृषारतः स जोय रस्यास्मरप्यममम जीयोपमामाजीयस्यैवेदं प्रफर• ·१ अध्याये ४ पाद:1 णमित्याशङ्कासमाधानमाह । प्रतिक्षासिद्धलिशामिति । एकविशा. नेन सर्वविधानप्रतिज्ञा जीवस्य भगवदंशवेन तदभेदे सति सिद्ध्य- ति । तथाच तस्याः प्रतिज्ञायाः सिद्धरिदं लिंङ्ग, यथा जीवो भगवदं- शस्तथा अडोऽपीतिज्ञापकः । अतो जीवोपक्रमेऽपि न दोपः ॥२०॥ उत्कमिप्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः ॥२१॥ चैतन्यमानं जीयोऽनादिसिद्ध एव चासनया देहादिसकते प्रयिष्टोऽनश्चिद्रूपे प्राणि चिन्मात्ररूपेण प्रवेशे तस्य मोक्ष इत्यो- डुलोमिमतेनापि जीवोपक्रमयड्डासमाधानमाह । उत्क्रमिष्यत एव. मावादिति । मन जीयमुपकम्य भगवतः श्रवणफीर्तनादिकं निरू- पितम् । तत्संसारमावादुत्क्रमिप्यतो जीवस्य लिङ्गम्, मुक्ती जीयो भगवानेव भविष्यतीनिहापफम् । कुतः १ पवम्भाधात, मैय्या पयाऽमृतीभावात् । सर्वेषां जीवानां ब्रदात्येऽमृतवं सिद्धमेति तदर्षे झानादिप्रयासवेयध्ये स्यात् । अतो शानन संसारावुत्क्रमिप्यतो जीवस्याऽमृत्यमिति धापनार्थ जीवोपक्रमः । अता जीयो ब्रह्ममिन्न पयेति पक्षेऽपि न जीवोपक्रमे दोषः ॥ २२॥ भगवत आसपा विषयभोकवरूपं जीव इति फाराधारस्नमते जीवशेषमामसंगपवारणमा अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ २२ ॥ भगयत एयायस्यायिशेयो जीय इत्ययस्थितर्लिगमीयोपमः। मन:संसारशापामपि जीवो ग्रीति तेनोपकम्य भगवच्यणा. विविधानेन दोर: । अत्तो न मैप्रेयीमारणेनापि, जीयद्वारा प्रह- तिकारणगिनि सांख्यमतसिद्धिरिति सिमम् ॥ २२॥ मनु भुत्युनकारणत्याद् प्रझपो निमित्तफारणत्यमस्तु, म. मयायिकारणं तु मरतिरेय फायानुरूपत्यात । समवानिमित्त- कारणपादोऽयश्यं युक्ताः । गलो प्रदायादेऽपि सांस्यस्मृत्यांगमता प्रएतिः समपायिफारणारयामपेक्षितयेस्पदंजरतीयग्यायेन ग्रहा. कारणत्यमुपनिगुन, प्रनिफारपत्यं स्मृतिसिषमुगपमप्यस्यिा पाण्यादा प्रकृतिम प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥ ३ ·ब्रह्मसूत्रवृत्तो। प्रकृति समवायिकारणं, चकारानिमित्तकारणं च ब्रह्मैव । कुतः ? येनाश्रुत श्रुत भवतीत्यादि प्रतिज्ञा । यथै केन मृत्पिण्डेन स- मृण्मय विज्ञातं स्यादित्यादिदृष्टान्त 1 तयोरनुपरोधाद् अवाधादि- त्यर्थ । तद्यदि ब्रौत्र सर्वसमवायिकाग्गा स्यात् तर्हि तज्ज्ञानेन सर्व ज्ञात भवति, नान्यथा। अतो न प्रकृतिर्जगत्समवायिकारण, फि- न्तु ग्रीन ॥ २३ ॥ अत्रै हेवन्तरमाह। अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥ सोऽकामयत यहुस्यां प्रजायेयेत्यभिध्यानस्योपदेशाद् ब्रौय ज- गत्समधायिकारण श्रुत्यभिमतम् ! जडाया प्रकृतेरभिध्यानासम्भ- घात । चकारणेद सर्व यदयमात्मेतिश्रुत्युक्त जगतो हात्वं ब्रह्मण एव समचायित्वे भाति, मान्यस्य समनायित्वे । यद्वा, सर्वं खल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीतेत्यादौ सर्वस्य ब्रह्मत्वेनोपासनोपदे- शो ब्रह्मण सर्वसमवायित्व युक्त इति । चकारणैकत्वन पृथक्वेन यहुधा विश्वतोमुखमिति स्मृति परिगृहीता ॥ २४ ॥ किञ्च । साक्षाचोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥ सर्वाणि हवा इमानि भूतान्याकाशादेय समुत्पद्यन्ते, आफार्य प्रत्यस्तं यत्तीति थुत्या, चकारादू, अह सर्वस्य जगत प्रभव स्तयति स्मृन्या च साक्षादेनोभयोर्ब्रह्मण सकाशाद् ब्रहाण्येव च सृष्टिप्रलययोरेयाम्नानात् कथनादित्यर्थ ।न हीद ब्रह्मणो निमित्त- पारणत्वे सम्भवति । अतो ब्रह्मैव समवायिकारणम् ॥ २५ ॥ ननु, स पर सरें एजति स एवायति हन्ति चति थुती ब्रह्म- जोगिमित्तकारणत्वमात्रप्रतीराफाशादव समुत्पद्यन्त इति घाफ्य- स्यौपचारिक्वेनाप्युपपत्ते प्रतिसमायिकारणवाद पय युक्त इ. स्पारड्य परिहरति। आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ तदात्मानर स्वयमयुरीति थुतायात्मन सत्यप ने कर. पाद् प्रोय जगत्कारणमुत्तमिति । आत्महति फथ सम्मवतीस्याश. .

·१ अध्याये ४ पादः।
य तत्रोपपत्तिमाह । कार्याकारण ब्रह्मणः परिणामात् । घमणः स.
भवनसमर्थत्वादविकृतमेव सुपर्णादिवत कार्यपेण परिणामस.
म्भवात् । अतो जगतो ब्रह्माधिकृतपरिणामरूपकार्यस्वाद अझैव सम-
वायिकारीमति सिद्धम् ॥२६॥
ननु जडानां ब्रह्मकारणकत्येऽपि चेतनेषु मनुष्यादिषु योनि-
योजयोः समवायिकारणत्वदर्शनाज्जीवानां योन्यात्मकप्रकृतेः कार-
त्वमस्त्वित्याशय परिहरति ।
योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥
जगतो योनिश्च ब्रह्मैव । चकाराच्छाक्तवादमिरासः । अत्र यु-
क्तिश्रुती प्रमाणमित्याह । हि गीयते । सदेव सौम्येदमन मासीद, एक-
मेवाद्वितीयमित्यादिश्रुति सुष्टेः पूर्वमेकमेवोक्तम् । आकाशादेय स-
मुत्पद्यन्ते, आनन्दायेव खल्विमानि भूतानि जायन्त इत्यादिवेवका-
रेणकमेव ब्रह्म जगत्कारणमुक्तमिति युक्तिः । गीयते च ब्रह्मणो यो-
नित्वं, कर्तारमोशं पुरुष ब्रह्मयोनि, यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा
इत्यादिश्रुतिपु, मम योनिमहदू ब्रह्म, तासां ब्रह्म महद्योनिरहं योज-
प्रदः पितेत्यादिस्मृतिपु च । अतो ब्रह्मैव जगतो योनिज पुरुषो
जीवश्चेति, इदं सर्वं यदयमात्मेतिश्रुत्युक्तं भगवतः सर्वरूपत्व सि-
धम् । अतो ब्रह्मवादे केनाप्यरोन प्रकृतिप्रवेशाभावात् सासयमतम.
शब्दमितिसिद्धम् ॥ २७ ॥
एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८ ॥
पतेन ब्रह्मणो जगत्कारणवस्थापनेन ब्रह्मवादे स्थापिते सा-
वचमते निराकृते च सति सर्वे पातअलादिवादा व्यारयाताः। अवैदि-
का अनुपयुक्तास्ते पादाः । अतस्ते नादर्तव्या इत्यर्थः । वैदिकानां -
दानुसारेण वस्तुविचारः कर्तव्यः । तद्विरद्धवादानामप्रामाण्याद
ब्रह्मवादे न कोऽपि शद्वावकाश इति सचै मुस्थम् । अत एवानिमा-
ध्याये विस्तरेण मतान्तराणि निराकरिष्यन्ते । अश्यापसमाप्तिसूचि-
फा सूनेफदेशावृत्तिः ॥२८॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती मरीचिकाख्यायां प्रथमाध्यायस्य
चतुर्थः पादः॥४॥
समाप्तोऽयं प्रथमोऽध्यायः॥१॥

·५४ ब्रह्मसूत्रचौ। अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । . मथमाध्याये घेदान्तघाक्यानां सन्दिग्धानां प्रापरत्वेन सम- स्वयो निरूपितः । अतः परं स्मृतिविप्रतिषेधनिराफरणाय द्वितीया- ध्याय भारभ्यते स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृ- त्यनवकाशदोपप्रसङ्गात् ॥ १ ॥ ननु फपिलादिमहर्पिकृतसावन्यस्मृती प्रधानस्यैव जगत्कार- णत्यमुक्तम् । सा तु मोकोपयोगित्वेन धर्माधुपयोगिमम्घादिस्मृति योऽन्तरगा जगत्कारणनिर्णये । तताप्यनिर्णायफत्वाङ्गीफारे धैय- योपत्तः । अतो न ब्रह्म जगत्कारणमिति चेन्न । अह सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथेत्याविशुद्धब्रह्मकारणतायोधफस्मृत्यन्तरामपकाशा- न्न तथाङ्गीपतंव्यमित्यर्थः ॥ १॥ इतरेषां चानुपलब्धेः ॥२॥ प्रतिव्यतिरिक्तानां महदादीनां लोके घेवे चानुपली साअन्धमतमीफर्तव्यम् ॥ २॥ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ३ ॥ माघस्मृतिनिराकारगोन योगस्मृतिरपि निराशना शेया । योगशाखस्य येदिकत्वशदपा तन्निराफरगाथै पृथक् सूत्रारम्गः ॥३॥ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४ ॥ गनु जगतो पिलक्षणत्यारचंतनत्यायतनं न फारगाम् । पिल. क्षणगं च विज्ञातं चापिसात घेति भुतियाक्याशेयम् । अतोऽचंतना प्रतिरेय कारगारयनागीयया ॥ ४॥ मनु गास्य जगतः थुतिगास्यादपेतगत्यं पातुं युगग । मृर प्रणीत, मापोऽयुयन, रासेज पेटतेत्यादिश्रुती भूोन्द्रियाणां चतगरपो- परित्याशवाद।

·२ अध्याये १ पादः। अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५॥. तुशब्दः पक्षम्यायर्तकः । तत्तदभिमानिदेवतानामेव चेतनत्वेन व्यपदेशः। कुतः ? विज्ञातं चाविज्ञातं चेति तत्रैव चेतनाचतविशेष- कपनात् । अग्निर्वाग्मूत्वा मुखं प्राविशदित्यादी चेतनानामग्या- दिदेवनानामचेतनानुगविनिरूपणाच । तथाच, न जगतश्चेतनत्व- मित्यर्थः ॥ ५॥ अतोऽचेतना प्रकृतिरेव जगत्कार, मतु चेतनं ब्रह्मति प्राप्ते, उच्यते। दृश्यते तु ॥६॥ तुः पशव्यायनाय: । लौकिके फेशगोमयवृश्चिफादो कार्य- कारणपोरयं पश्यते । तथापि फश्चित् कारणांशोऽनुवर्तत पवेति- चन, प्रकोऽपि ग्रह्म महायाः सर्वत्रानुवृचिईश्यत एव । अतो वेल- झण्यानुरोधान प्रारफारणत्यं दूरणीयमिति ॥६॥ असदिति चेन्न प्रतिपेधमात्रत्वात् ॥ ७॥ ननु धुनी जगरकारणत्वेनासवुकमिनिचेन्ना इदं वचनं प्रति- पंधमात्रार्यम् । अप्रे कथमसतः सजापतेति कपनात् ॥ ७ ॥ राहते। अपीती तद्वत्प्रसादसमञ्जसम् ॥ ८ ॥ . फापम्प फारणे लये फार्यम्प स्थौल्पसाययवस्वपरिच्चिनगरया- गुरग्यादिधर्म: फारणस्यापि तदभवल्यमसनादसमअसं प्रदाफार- पपचनमिति प्राnan परिदरति। न तु दृष्टान्तभावात् ॥७॥ प्रानकारजपादन किसिमसामन्यमानानि शब्दः । स्यप. समापनपरपक्षनिराकरणयुक्तीनां मत्यात् । तत उम्पन्नस्य त्रय संपेपारण सदमसम्बन्धी न मपति शिरायचफादर्शनां मदिल.

·ब्रह्मसूत्रचौ। ऽपि मृदस्तधर्मवत्यादर्शनात् । अतो इरान्ताभावान्नास्मन्मते दूष. णलेशो ऽपि ॥१॥ स्वपक्षदोपाच्च ॥१०॥ पत एव दोराः प्रतिवादिपक्षे दुष्परिहराः । निर्विशेषात् प्रधानात् सविशेषकार्योत्पत्तिलये तद्धर्मसम्बन्धप्रसक्तिरसत्कार्य- वादाङ्गीकार एवमादिदोषाणां प्रतिवादिपक्षे सम्भवान्नेदं मतं समी- चीनमित्यर्थः ॥ १०॥ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवम- प्यविमोक्षप्रसङ्गः॥११॥ किञ्च, वेदार्थे केवलतःण विचारो न युक्तः । तस्याप्रति- छानात् । तों हि स्वोत्प्रेक्षिता युक्तिः । सैकेनोक्ता मान्यैरङ्गीक्रियते । ऋषीणां स्वातन्त्र्येण बुद्धिवैलक्षण्यसम्भवाद्, वस्तुनि विकल्पास- म्भवान्नियामकस्यैकस्याभावाच । अतो न तस्य प्रतिष्ठा । अन्न पूर्व- पक्षी परिहरति । अत्यन्यथानुमेयमिति चेद् । एवमपि सति घ. यमन्यथानुमिमीमहे, तर्के नाप्रतिष्ठादोषो भविष्यति । प्रति- प्ठितः कोऽपि तर्को नास्तीति तु न वक्तुं शक्यम् । सकलव्यवहार- वाधापत्तेः । आर्य धर्मोपदेशं चेति स्मृतेश्च । अतः सदोपतक परित्यज्य निरवद्यतर्केण निर्णयो भविष्यतीति चेद् । एवमपि श्रुत्य. नुसारिणां ब्रह्मवादिना निरवद्यतर्कसद्भावेऽपि प्रकृतिकारणचादि- नस्तस्य दोपाविमोक्षप्रसङ्गः । नियामकप्रमाणाभावाद् ऋपीणां परस्परं वैमत्यसम्भवाच्च । अतस्तर्फमूलफसाव चमतानुसारेण प्र- छतेजगत्कारणत्वं नागीकर्तव्यमितिभावः ॥ ११ ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२ ॥ पतेन साट्यमतनिराकरणेन शिष्टापरिमहा अणुमायाकार• जयादा ये सर्वथा शिष्टेन परिगृहीतास्ने निरस्ता ज्ञातव्याः ॥१२॥ एवं प्राणी जगत्कारणत्वे स्मृतिविरोधं परिहत्य दोपान्तर- मावर परिहरति।

·२ अध्याय १ पाद:।.
भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ॥ १३ ॥
ननु निर्विशेषस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे भोक्तुभोग्यत्वं,भोग्य-
स्य च भोक्तूत्वं प्राप्नोति । अत एफस्यैव मोक्तृभोग्यविभागोन सं.
भवतीति चेत्, स्याल्लोकवत् । लोके यथा फटककुण्डलादीनां सुव.
कार्यत्वेन सुवर्णाभेदेऽपि, न फटकस्य कुण्डलस्वमेवमेव, न भो-
ग्यस्थ भोक्तृत्वम् । तथाच फार्याणां कारणात्मकत्वेऽपि परस्पर
कार्यात्मकत्वाभावासोकदोपः ॥१३॥
ग्राझफारणवादे श्रुतिविरोधं परिहरति ।
तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ।। १४ ॥
ननु, पाचारम्भणं विकार इति श्रुत्या घटपटादिधिकाराणां
घाइमात्रारब्धत्वेन वस्तुतोऽभावात् फस्य मा कारणं स्थावित्याश-
ड्यावाचारम्भपाश्रुनेरर्थमाह। आरम्भणशब्दादिश्या कार्यस्य कारणा-
नन्यत्वमुच्यते, नतु मिथ्यात्वमिति ।। १४ ॥
भावे चोपलब्धैः ॥१५॥
भाव एव विद्यमान एव घटे घटोपलाधिनत्वभावे । वाङ्माप्रा.
रस्पत्वे तु मिथ्यधात्र घटोस्तीत्युक्त घट उपलश्येत । चकारण,
मृत्तिके त्येव सत्यमिति श्रुतिरपि सत्यत्वप्रतिपादिका संगृहीता।
अतो घटादिकार्याणां सत्यस्वाद घाचारग्मणश्रुतिः कारणान-परव-
मेव प्रतिपादयतीत्यर्थः ॥ १५ ॥
सत्वाच्चावरस्य ।। १६ ॥
अवरस्य प्रपश्यस्य सस्यात् । यदिदं किचन तत्सत्यमित्याच.
क्षते, सदेव सौम्येदमा आसीदित्यादिश्रुतिश्पकालिकत्वाद् ब्रह्म-
वं, नतु मिथ्यात्वम् ॥ १६ ॥
असदव्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्य
शेषात् ॥ १७॥

·५८ , ब्रह्मसूत्रत्तौ । ननु, असद्वा इवमग्र आसीदिति श्रुत्या पूर्ण कार्यस्यासत्वमु. च्यत इति चेन्न । अन्याकृतत्वकपधर्मान्तरेण तथा व्यपदेशः, तदा- स्मानर स्वयमकुरुतेतिवाक्यशेषाशातव्यः । न हि स्वस्यैव क्रि- यमाणत्वमुक्तम् ॥ १७ ॥ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॥ १८ ॥ समवेतमेव कार्य सद् उत्पाद्यत इति युक्तम् । समयायाम- फसम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वेन नित्यत्वेन च फार्यस्यापि कारणे स्थितिर- व्यक्तरूपेण सर्वदाङ्गीकर्तव्या । कुलालादीनां प्रवृत्तिस्वभिव्यक्त्यर्था। शब्दान्तरं तु, सच्छब्दात, तदारमानर स्वयमकुरुतेत्यात्मराब्दः । अतो- घटादिकार्यस्य सत्यत्वमेव युक्तं, न मिथ्यात्वम् ॥१८॥ मन्येवं घटादीनां नित्यत्वे प्रलयकालेऽप्युपलब्धिः स्पादित्या- शड्याहा पटवच्च ॥ १९ ॥ यथा संवेष्टितः पटो न व्यक्तं गृह्यते, विस्तृतस्तु सम्यग्गृह्य- ते। तथाऽविर्भावानाविर्भावेण जगतोऽपि ग्रहणाग्रहणे शेय ॥ १९ ॥ यथा च प्राणादिः ॥ २० ॥ यथा प्राणापानानां नियमने जीवनमा सम्पद्यते । अनियमने स्वाकुञ्चनादिकमपि । नेतायता प्रायाभेदो वक्तुं युक्तः । तथा जग- तोऽपि पूर्वमसत्त्व न धक्तुं शक्यम् । ज्ञानक्रियाभेदात् सूत्र. द्वयमुक्तम् ॥२०॥ इतरन्यपदेशाद्धिताकरणादिदोपप्रसक्तिः ॥ २१ ॥ मन्वगेन जीवेनारगनानुप्रविश्येत्यादिश्रुतिभिरितरस्य जीव- स्थापि ब्रह्मत्वेन व्यपदेशाद् ब्रह्मणो जगरकारणत्वं तद्धिताफरणदो. पप्रमक्तिः । जीवहिनाफरणं तु जीवानां दुःखदर्शनातायत इति प्राप्त ॥२९॥ उच्यते।

·२ अध्याये १ पादः। अधिकं त भेदनिर्देशात् ॥ २२॥ पूर्वपक्षव्यावर्तकस्तुशब्दः । यदि ब्रह्म तावदेव स्यात्तदाय दोषः । तनु जीवानडाचाधिकम् । आत्मा द्रष्टव्य इत्यादिवाक्येषु कर्मकर्तृभावन भेदेन निर्देशाद् विज्ञानमय आनन्दमय इति भेदनि- देशाद्वा । अतोऽधिकस्य नियमनांशहितकरणादर्शनादशभूतजीवानां दुःस्रादिदर्शनेऽपि न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे दोषः ॥ २२ ॥ अश्मादिवच्च तदुपपत्तिः ॥ २३ ॥ यथा हीरमाणिक्यपाषाणादीनां पलाराचम्पकचन्दनाना पा. थिवरवाविशेपेऽप्युञ्चनीचत्वं दृश्यते । तथा जीवमात्रस्य ब्रह्मांशत्वे. ऽपि ब्रह्मादिस्थायरान्तानामुश्चनीचत्वं कार्यवैलवण्यं चोपपद्यते ॥ २३॥ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवति ॥ २४ ॥ ननु लोके कुलालादीनां घटादिकार्यकरणे चक्रादिसाधनान्त- रोपसंहारदर्शनान केवलस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमुपपद्यत इति- चेन्न । क्षीरवद्धि । यथा दुग्धं साधनान्तरमनपेक्ष्यैव दधि भवति तथा ब्रह्मापि साधनान्तरनिरपेक्षं जगदूपं भवतीत्यर्थः ॥ २४ ॥ देवादिवपि लोके ॥ २५ ॥ स्तो भिन्नकार्यकरणे हटान्तः । यथा देवर्षिपितरो वाद्यनि- रपेक्षा एव योगसामर्यात सर्व कुर्वन्ति । तथा ब्रह्मापि साधनान्तर- निरपेक्षमेव सर्व फरोति ॥२५॥ कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥२६॥ मनु ब्रह्म साधनान्तरनिरपेक्षमेव खात्मानं जगत् कुर्यात तदा कृत्स्नं ब्रह्मैकमेव कार्य स्यात् । यघंशभेदेन जगद् भवति, तदा नि- कलं निष्क्रिय शान्तमिति निरवयवत्वश्रुतिविरोधः । अतो न जगतो ब्रह्मकारणात्वं युक्तमिति प्राप्ते ॥ २६ ॥ उच्यते।

·६० ब्रह्मसूत्रपती । श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥ तुः पक्षम्पायर्तफः । ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं निरवयवत्वं चोमय- मपि थूयते । श्रुतिसिदं च युक्त्या न पाधनीयम् । ब्रह्मणःशब्दमूल. स्वाच्छब्देफसमधिगम्यत्वात् । अचिन्त्याः सल ये भाषा न तांस्तःण योजयेदिति घाश्यात् । सर्वभयनसमयें ग्रह्मणि विरोधाभावाच ॥२७॥ आत्मनि चवं विचिताश्च हि ॥ २८ ॥ प्राणो जगत्सृष्टी देशफालसापेक्षतापि नास्ति । यत आत्मन्ये- च सर्व सृजति । यतोऽस्य विचित्राः शक्तयः श्रूयन्ते । यद्वा अनन्त- रोऽयाहा इतिथुन्यनुरोधाद् पाहाराष्टिं पूर्व निरूप्यान्तरसृष्टिं निकप- यति। मारमनीति ॥ २८॥ स्वपक्षदोपाच्च ॥ २९ ॥ प्रधानवादिनः स्वपक्षदोपा दुष्परिहराः । युक्तिपिरोधात । प्र- माणाभावेन तस्याचिन्स्यत्व कल्पनानुपपञ्चेश्च ॥ २९ ॥ सपिता च तदर्शनात् ॥ ३० ॥ सर्वशक्तिभिरुपेता युक्ता परा देवता ब्रह्मैव । चकारास सत्य. त्यादिगुणयुक्ता च । यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वकर्ता सर्वकाम इत्या. विश्रुतिपु तथा दर्शनात् ॥ ३०॥ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१ ॥ ननु लोके इन्द्रियवत एव फर्तृत्वदर्शनाद् ब्रह्मणो विकरणत्या- निरिन्द्रियत्यान्न फर्तृत्व सम्भवतीति चेद्, पतस्याः समाधान पू. धमेय, श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादितिसूत्रेणोक्तम् । अनयमाघमाहात्म्ये प्रायणि शुतिरेव प्रमाणम् । न तु कुतर्फायफाशः ॥३१॥ न प्रयोजनवत्वात् ॥ ३२ ॥ ननु प्रयोजनघतो लोके कर्तृत्वदर्शनाद् ब्रह्मण माप्तफामत्येन ·२ अध्याय १ पादः। ६१ प्रयोजनामायान्न कर्तुत्वं सम्मवतीति प्राप्ते ॥ ३२॥ उच्यते। लोकवत्तु लीला कैवल्यम् ॥ ३३ ॥ तुः पक्षव्यावृत्ती । इयं हि लोकवल्लीला न हि लीलायां कि- चित् प्रयोजनं एम् । लीलाया एव स्वतः फलरूपत्वात् । सा लीला कैवल्यं मोक्षरूपैव । ब्रह्मणो लीलाया पवान्यस्य कीर्तने मोक्ष इत्य- यः । यद्वा सा लीलैव केवला, नत्वस्याः प्रयोजनान्तरमित्यर्थः ॥३३॥ ननु जीवेषु सुखदुःखप्रलयकरणदर्शनादीश्वरो विषमो निर्ध- श्व स्यादित्याशय परिहरति । वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति ॥ ३४ ॥ ईश्वरस्य सुखदुःखदाने फर्मसापेक्षत्वानोक्तदोपः । यत, एप धेष साधु फर्म फारयति पुण्यो वै पुण्येन फर्मणेत्यादिश्रुतिस्तया - शयति । कर्मसापेक्षतया करणेऽपीश्वरत्वं न विरुद्धयते । विरुद्धध- मांश्रयत्वादिति माहात्म्यम् । वस्तुतस्तु वादियोधनायैतदुकम् । मा- स्मसृष्टपम्यनगपसम्भावनैवान नावतरति ॥ ३४ ॥ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॥ ३५ ॥ ननु फर्म न सम्भवति, अविभागात पूर्व कार्याणां विभागाभा- घादतः कथं कर्मसापेक्षमीश्वरस्य सुखादिदानमितिचेन्न । यीजाङ्कर- यत् प्रवाहस्यानादित्वात् । अतो न कर्मणामभाव इति भावः ॥३॥ प्रवाहानादित्ये प्रमाणमाह । उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥३६॥ प्रवाहस्यानादित्वमुपपद्यते । अन्यथा जीयानाममावै फस्य सं. सारः स्यात् । कृतहानाहनाभ्यागमश्च स्यात् । अतो नियमा फर्म- णां प्रवाहस्यानादित्वमट्टीफार्यम् । श्रुतिस्मृत्योरुपलभ्यते च प्रबहा- स्यानादित्यम् । अनेन जीनारमनानुप्रविश्यति श्रुतौ सादौ जीवय-

·६२
ब्रह्ममूत्रनुचौ। ,
दप्रयोगात् प्रवाहानादित्वं सूच्यते । तपसैव यथापूर्व नया विश्वमि.
दं भवानिति स्मृनावपि तथोक्तम् ॥ ३६ ॥
एवमखिलजगत्कारणत्वं ब्रह्मण उपपाद्योपसंहरति ।
सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ३७॥
घेदोक्ताः सर्वे धर्माः सर्वसमर्थत्वाद् ब्रह्मण्येवोपपद्यन्ते, न
प्रधानादौ । अतस्तस्य जगत्कारणत्वं निम्प्रत्यूहमिति सिद्धम् ॥३७ ।।
.
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती मरीचिकाख्यायां द्वितीयाध्यायस्य
प्रथमः पादः ॥१॥

·२ अध्याये २ पादः। द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । स्वातन्येणाखिलविरुद्धवादनिराकरणार्थ पादारम्मः । तत्र प्रयममनुपपत्त्या प्रकृतिकारणवादं निरस्यति । रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १॥ भूर्भुवादिलोकानामचेतनेन प्रधानेन रचनाया अनुपपत्तन प्र- धानं जगत्कारणम् । अनो न जगत्कारणान्यपानुपपत्त्या तदनुमात. व्यम् सर्वशक्तिमता चेतनेन ब्रह्मणा जगत्कारणसम्मवादन्ययानुप. पत्तिपरिक्षयाच ॥१॥ प्रवृत्तश्च ॥ २ ॥ यदि प्रधानमेव जगत्कारणं तदा तत्तत्कार्यार्थ जीवानां प्रवृ. त्तिर्दश्यमाना याधिता स्यात् । सर्वस्यैव प्रधानपरिणामत्वात् । अतः प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्या न प्रधान जगत्कारणम् । यद्वा प्रधानस्य जड- स्वाञ्चेननप्रेरणं विना तस्यैव प्रवृत्त्यसम्भवान्न प्रधानकारणवाद उ: पपद्यते ॥२॥ पयोऽम्बुवचेचत्रापि ॥ ३ ॥ ननु यया पयः स्वत एव विचित्रफेनरचनां करोति, यया वा नद्यादिजलं स्वत एव स्पन्दते, तथा प्रधानप्रवृत्तिरपि स्वत पव भवि- प्यतीति चेन्न । तत्रापि पयसा विचित्रफेनरचनायां दोहनाधिश्य- णादौ चेतनप्रवृत्तिदर्शनाजलस्पन्दने दृष्टिकर्तृगां मेघानामेव चे- तनाना सत्यादतोऽचेतनप्रधानप्रवृत्त्यसम्मवाद प्रधानकारणवादी न युक्तः ॥ ३॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ प्रधानस्यानपेक्षत्वाद् अन्यापेक्षाभावान्निरन्तरकार्यकरणमेव स्थान तु तद्यतिरेकेणारस्थितिः । पुरुषधिष्ठानस्यापि सत्त्वाव । तथा सति मोक्षानुपपत्तिः॥४॥ .

·६४ ब्रह्मसूत्रची। अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॥ ५॥ ननु यथा तृणपल्लवजलानि स्त्रयमेव दुग्धादिभावेन परिणम- न्ते तथा प्रधानपरिणामोऽपि युक्तोऽङ्गीकमितिचेद् अन्यत्र शादी वृपे च दुग्धारमफपरिणामस्याभावान्न तथा नियमेन परिणामोडी- फर्तव्यः । चतक्रियाऽपि तत्र सहकारिणीति सुचनार्थ घफारः । अतो लोकदृष्टान्तासम्भवादचेतन प्रधान जगत्कारणत्वेन माङ्गीक- तव्यम् ॥५॥ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ६ ॥ यथाकथञ्चित् प्रधानस्य फारणत्वेऽङ्गीकृतेऽपि तस्य जरत्वेन प्रेक्ष्यकारित्वासम्भवान्न पुरुषार्थसिद्धिः॥६॥ एवं फेवलप्रधानस्य जगत्कारणत्वमिति मतं निरस्प पुरुषप्रे. रितस्य तस्य फारणत्वं भविष्पतील्याण्ड्य परिहरति । पुरुपाश्मवदिति चेत् तथापि ॥ ७ ॥ यथा पशुः पुरुषोऽन्धमारुह्य परस्परोपफाराय गच्छति । य- थाऽपःकान्तः स्वसन्निधानमात्रेण लोहे क्रियामुत्पादयति । एवं पुरु- पाधिष्ठितं तत्सन्निहितं वा प्रधानम् । तत्र प्रधानंतरफत्वं पुरुषस्य स्वतस्तदा प्रधानस्याप्रयोजफत्वं दोपः । यदि तत्प्रेरकत्वं प्रधानाधीन तदा निरन्तरं कार्यफरणं स्यात् । प्रकृतिपुरुषयोनित्यसम्बन्ध- सत्त्वात्।॥७॥ अङ्गित्यानुपपत्तेश्च ॥ ८॥ यदि प्रहातपुरुषयोरङ्गादित्वं स्यात, सम्मवेत् सा प्रक्रिया । तदेय तु न सम्मयति । पुरुषस्याशिये प्राधादानीफार आपघेत । मतदानिश्च स्यात् । प्रयतरष्तित्व निर्माशः ॥८॥ अन्यथाऽनुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ९ ॥ मनु महनिरन्पपानुपात्याऽनुमिता निया घ तपेशानुमात- म्या यया सफासोराणां परिवारो मयतीति चत् तथापि तस्या प.

·२ अध्याये २ पादः। तिवियोगाग्ज्ञानशक्तरभावानोक्तरीत्या दोषाणां परिहारः सम्भव तीत्यर्थः ॥ ९॥ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ॥ १० ॥ सावन्धमतानुवर्तिनां, केचित् पड्विशति प्राहुरपरै पविंश- तिमिति न्यायेन परस्परं विगानादसमझसमिदं दर्शनम् । वस्तुतस्तु जगत्कारणनिर्णयस्यालौकिकत्वाद्वेदानुसारेणैव स वक्तव्यो, न तु युक्त्यामासैरिति ॥ १०॥ एवं सांख्यमतं निरस्यातः परं परमाणुकारणवादं निरस्यति । महद्दीर्घवद्वा हूस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ एवं हिं नैयायिकानां प्रक्रिया । परमाणुद्वयं संयुज्यं" स्थू- लकार्यार्थ प्रथम त्यणुकं भवतीति । तत्र परमाणोरुपर्यधोभावेन मिलने तद्विगुणपरिमाणेन द्वचणुकं महतू स्यात् । प्राक्पश्चाद्भावेन मिलने दीर्घवद् द्वचणुकं स्यात् । यतः परमाणुपरिमाणं हस्वं परितोमण्डलं चाङ्गीकृतम् । अनेन सूत्रेण तन्मतानुवाद उप- हासाथै कृतः ॥ ११॥ ततः किमत आह। उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ उभययापि न द्वयणुकं सम्भवति । परमाणुपु प्रदेशाभावेनो- भयोः सङ्घटनाभावान कल्पना मनोरथमानम् । यतः परमाणाव- संयुक्तांशाभावैन परमाणुद्वयसम्बन्धे एक एव परमाणुः स्यात् । किच, संयोगजकर्मापि न सम्भवति । कारणान्तरासम्भवात् । प्र- यत्नवदात्मसंयोगेऽहटवदात्मसंयोगे या कारणत्वेनाभ्युपगम्यमाने पूर्वोक्त एव दोपः । प्रदेशाभावेन द्वयणुकोत्पत्त्यसम्भवलक्षणः ॥१२॥ समवायाभ्युपगमाञ्च साम्याइनवस्थितेः ॥ १३ ॥ परमाणुयणुकयोः समचायोभ्युपगम्यते । स च नित्यो नित्यमेव सम्बन्धिनमपेक्षते । सम्बन्धस्योभयनिष्ठत्यात् । अतोपि न द्वयणुकस्योत्पत्तिः सम्भवति । किञ्च समवायस्य सम्बन्धत्वेन संयोगतुल्यत्वात् तस्यापि सम्बन्धान्तरापेक्षा । एवं तत्सम्बन्धस्या- ·६६ ब्रह्मसूत्रहती। पि सम्बन्भान्तरापेक्षा । एवं तत्सम्यन्यस्यापि सम्बन्धन्तरापेक्षाया। भनवस्था ॥ १३॥ नित्यमेव च भावात् ॥ १४ ॥ परमाणूनां कारणान्तरस्य च नित्यमेव भावात् सत्यात् स- देव दयणुकादिकार्य स्यात् ॥ १४ ॥ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५ ॥ यदू रूपादिमत् तदनित्यमितिव्याप्त्यङ्गीकारात परमाणोरपि रूपादिमत्त्वाद् विपर्ययोऽनित्यत्वं स्यात् । अपरमाणुत्वं च । नचेयं व्याप्तिः परमापवतिरिक्तविषयेति वाच्यम् । श्रुतिवलेन ब्रह्मणो जग- कारणत्वे सिद्ध तदर्थ परमापवगीकारस्याप्रामाणिकत्वात् ॥१५॥ उभयथापि च दोषात् ॥ १६ ॥ परमाणूनां रूपादिमत्त्वेऽनित्यत्वं दोपः । तेषां नीरूपत्वे कार्ये रूपानुपपत्तिोपः ॥ १६ ॥ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ वैदिफशिष्टानामपरिप्रहात सर्वथानपेक्षाक्षपादीयदर्शने । सतस्तदुकं नादर्तव्यमिति भावः ॥ १७ ॥ अतः परं बाह्यसमय निराकरोति। समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥ १८ ॥ एवं हि याह्या मन्यन्ते । परमाणुसमूहात्मकः पृथिव्यादिभू. तसमुदाय एकः। रूपविज्ञानवेदनाशामस्कारसंशकपञ्चस्कन्धस- मुदायोऽपरः। एतदुभयसमुदायसम्बन्धे जीवस्य संसारम्तस्यापगमे मोक्ष इति। तत्रोच्यते । एवमुभयहेतुफेऽपि समुदाये स्वीक्रियमाणे सर्यपदार्यानां क्षणिकरयालीवमात्रस्य क्षणिकत्याढा जीवस्य तद- माप्ति स्यात् । फुतम्तत्सम्बन्ध जीवस्य संसार इति मायः ॥ १८ ॥ इनरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमाल- ·२ अध्याय २ पादः। ६७ निमित्तत्वात् ॥ १९ ॥ एतेषां क्षणिकत्वेऽपि पूर्वपूर्दस्योत्तरोत्तरं पनि कारणत्वात् सन्ततेरेव जीवजडरूपत्वानोक्तदोष इति चैन्न । पतेपामुत्पत्तिमात्रे निमित्तत्वमङ्गीक्रियते, न तु समुदाये । अतः स्थैर्या मावेनानुसन्धा. नाभावात समुदायानुपपत्तेश्च नोकदोपपरिहार इति भावः ॥ १९ ॥ किश्च। उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २० ॥ अग्रिमस्योत्पत्तिरपि न सम्भवति । उत्पन्नो छुत्पादयति । उत्पत्तिक्षण एव तस्य नष्टत्वान्नोत्तरोत्पादकत्वं सम्मवति । एकक्षण एवोत्पत्तिस्थितिप्रलयकार्यकरणादिसर्वाङ्गीकारे विरोधात किमपि न स्यात् ॥ २०॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा ॥ २१ ॥ सधै क्षणिकमित्येका क्षणिकत्यप्रतिज्ञा । चतुर्विधान् हेतून प्रतीत्य चित्तचैत्या उत्पद्यन्त इति द्वितीया प्रतिज्ञा । तत्र पदार्थस्य क्षणान्तरसम्बन्धस्वीकारे क्षणिकत्वप्रतिज्ञा हीयेत । तदनगीकारे द्वितीया प्रतिज्ञा नश्यति । वस्तुनः क्षणान्तरसम्वाधाभावेन चतुर्वि- धहेतुसमुदायासम्भवात् । हेतुसमुदायश्चेन्नाङ्गीक्रियते तदा नियाम. कामावात् सर्व सर्वतो युगपत् स्यात् ॥ २१॥ प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्या निरोधाप्राप्तिर- विच्छेदात् ॥ २२॥ किच, बुद्धियोध्यं प्रयादन्यत्र संस्कृतं क्षणिकं च । त्रयं तु निरोधायमाकाशं चेति चाहाः कथयन्ति । तत्र निरोधद्वयानी. कारं प्रत्याचटे । भाघानां धुद्धिपूर्वको विनाशः प्रतिसंख्यानिरोधः। अधुद्धिपूर्वको नायरोऽप्रतिसड्वयानिरोधः । एतन्निरोधद्वयमपि न प्रामोति । पदार्थानां सन्ततेरविच्छेदात् । भावानां च क्षणिकत्वेन नाशकसम्बन्धामावात प्रयमनिरोधोऽशक्यक्यनःद्वितीयनिरोधस्तु ·ब्रह्ममूत्रत्तौ। पदार्थानां क्षणिकवाडीधारोगानुक्तसिद्धो विशेषतो वक्तव्य. ॥२२॥ उभयथा च दोषात् ॥ २३॥ ते हि मन्यन्ते, प्रतिसवन्याऽप्रतिमवन्यानिरोधान्तर्गताविद्या नाश मोक्ष इति । तपाविद्याया' सपरिकराया निहतुकनाये मोक्ष साधननिरूपकशास्त्र फल्यम् । अविद्यातत्कातिरिक्तस्य पदार्थ- स्थानङ्गीकारात् सहेतुकरिनाशोऽपि न सम्भवति । वन्ध्यापुत्रकृतर- जुमर्पनाशगत् । मत उमयमा दोपान्नेद मतं समीचीनम् ॥ २३ ॥ आकाशे चाविशेपात् ॥ २४ ॥ यश नरुक्त, प्रतिससचा प्रतिसव मानिरोधद्वयमारणामावा स्मकमाकाश चनालयमपि निरूपारयमिति तत्राकाशेऽपि पदार्यन्त. रपद वस्तु व्यवहारस्याधिशेपान्नायमभ्युपगम समीचीन. ॥ २४॥ अनुस्मृतेश्च ॥ २५॥ र पाय घट इत्याद्यनुस्मरणदर्शनादनुभयस्मरणयोरेका- श्रयत्वादेपधिपयरधनियमान सर्वोऽपि क्षणिक्यादो याधिती मन्तव्य ॥२५॥ पिञ्च, विनष्टाद बीजाददुरोत्पत्तिदर्शगागानुपमर्थ प्रादुमीय नाशिका मन्यन्ते । तथा सत्यसतोऽलीयाजगदुत्पत्तिरिति प्राप्त, उन्धते । नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ २६ ॥ अमतो न पार्यमुपद्यत । शादिमिरसद्रि कार्योप- तेरस्टत्वात् ॥ २६ ॥ उदासीनानामपि चे सिद्धिः ॥ २५॥ यगागद् भायोत्पत्तेष्ट्रीपारे उदशमीनानामपि क्षेत्रादिपमा पुरंतामपि धान्यादिसिदि म्यात् । अमावस्प मुरमायार ॥२७॥ एयमम्मन पारणय रािरस्य विज्ञानपारिसम्म प्रपथस्या. सस्पत्य निरागति।

·२ अध्याये २ पादः। नाभाव उपलब्धेः॥ २८॥ विज्ञानवादी हि विज्ञानमय एव प्रपश्चो, न तु बाह्यः कश्चन पदार्थोऽस्तीति मनुते । तत्राद । अस्य बाह्यपदार्थजातस्याभावो ना. ङ्गीकर्तुं शक्यः । उपलब्धेः । पाधप्रपशः सर्वोऽप्युपलभ्यते । यः पदार्थमुपलभन्नेव नोपलम इति वदति स कयमाप्तः स्यात् ॥ २८ ॥ ननु यथा स्वानिकपदार्थ उपलभ्यते, नचासौ सत्य इति वक्तुं शक्यः कालान्तरे वाधात् । एवमसभेव बाधः पदार्थ उपलश्यत इति नोपलब्धिमानेण वस्तुसत्यं वक्तुं शक्यमित्याह । वैधाच्च न स्वप्नादिवत् ॥ २९॥ स्वाप्निफपदार्यानो स्वप्ने स्वमान्ते वाऽन्यथाभावोपलम्मान स्वामिकपदार्थवद् बाह्यो घटादितिव्यः । वर्षानन्तरं रटो घटादि- स्तथैव दृश्यते । न तथा स्वाग्निको घटादिः। चकारात् स्वस्य मोक्ष प्रवृत्तिव्याघातश्च स्यादिति ॥ २९ ॥ यश तैरुच्यते, चाहपदार्थ पिनापि वासनावैचित्र्येण हान- धचिन्यं भवतीति । तत्राद। न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ३०॥ धासनानां न भावः सम्मवति । तव मते बाह्याईस्पाइप- लब्धेः । उपलब्धस्य हि वासनाजनक हएम् । वासनानामना- दिवस्तीकारे स्वन्धपरम्परामसक्तिः । अथै विना पासनाया अह म्भवात् । वासनां विनाशपलब्धहएत्वादन्वयव्यतिरेकाच्या बाहा- थसिद्धिरप्रत्यूहैव ॥ ३० ॥ क्षणिकल्लाच्च ॥३१॥ आलपविज्ञानस्पक्षणिकाचाहानारा भाधारोऽपि न स्वति ॥ ३१॥ सर्वथानुपपत्तेश्च ॥ ३२॥ पाह्यमतं यथा यथा विचार्यते तथा तथाऽनुपपन्न एव भातति फिर दूपणं वक्तव्यमित्यर्थः। चकाराद घेदविरोधोमुण्यो दोषः सू-

·७०
ब्रह्मसूत्रहत्तौ।
चितः। एवं सौत्रान्तिकविधानवादिनी प्रत्युक्तौ । माध्यमिकोऽत्य-
म्तासम्यद्धमापित्वेनोपेक्षितः सूत्रकारेण ॥ ३२ ॥
इदानी दिगम्यरमतं निरस्यति । ते हन्तर्निष्ठा वाह्यवस्तुन्यु-
दासीना याहावस्तुनिराकरणार्थ सप्तमगीन्यायं प्रतिवस्तु योमन्ति ।
स्यादस्ति, स्यान्नास्ति, स्यादस्ति च नास्ति च, स्यादवक्तव्यः, वाद-
स्तिचावक्तव्यः, स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च, स्यादस्ति च स्यान्नास्ति
चावक्तव्यश्चेति सप्तमङ्गीन्यायः । अत्र स्थाच्छन्दस्तिङन्तप्रतिरूपको
निपातोऽमेकान्तद्योतकः । तन्मतं दूपयति ।
नैकस्मिन्नसम्भवात् ।। ३३ ॥
अयं सप्तमगीन्यायो नैकस्मिन् योजयितुं शक्यः । सस्तिना-
स्तिशब्दप्रतिपादितयोर्भावाभावयोरेकत्रासम्भवात् ॥ ३३ ॥
मनु वाहापदाथै औदासीन्यान्नास्यैकत्रासम्भवलक्षणो दोष
इत्यत माह।
एवञ्चारमाकाय॑म् ॥३४॥
एवं सत्यपि चात्मनो वस्तुपरिच्छेदादकात्स्न्य सर्वचामाय:
स्यात् । यद्वा तैः शरीरपरिमाण आरमाङ्गीक्रियते । तथा सति
शरीराणां तुल्यत्यामावादात्मनो, म फाल्य कृत्स्नशरीरतुल्यत्वामा-
घःप्राप्नोति ॥ ३४॥
नच पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३५ ॥
ननु शरीराणामवयवोपचयापचयानुमारेणात्मनोऽप्ययय-
घोपचयापचयागीकारेण तत्तुल्याधात् पर्यापादविरोध इति चेल।
एवं सत्यात्मनो विफारित्वं स्यात् । आत्मनः सोचधिफासागीफा-
ऽपि पिफारित्वं दुष्परिहरमेघ ॥ ३५॥
अन्यासीस्थितेथ्योमनिस्स्त्यापयिषः ॥३६
अन्त्यायस्थितिमोक्षमामयिकपरिमाणायम्यितिम्नस्या अङ्गीफारात
पूर्पोतदोपपरिधाराय चौमयनिस्पत्यं मदरपरिमाणमणुपरिमाणं
धंदगी नियंत, तमययापि गरीरपरिमापव्याघातान्मतान्तरमये-
नाए न नालिकाभिमतारमसिद्धिः॥३६॥

·२ अध्याये २ पादः। पर्व वाधमतानि निरस्य तार्किकधिमिमतमीश्वरनिराकरोति। पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३७॥. ईश्वरो जीवेश्यो भिन्नस्तेषां नियामकश्चेदङ्गीक्रियने, तदा वैषम्यनेपयात्म कालामञ्जस्वप्रसनवाङ्गीकर्तव्यः । कर्मसापेक्षत्वे स्वातन्त्र्याभावादनीश्वरत्वं प्रसज्येत । अतः शुष्कतर्केण नैवमी- ज्वरोङ्गीकर्तव्यः ॥ ३७॥ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८॥ जोवब्रह्मणोर्विभुत्यनाजसंयोगाननीकारात सम्बन्धामावन नि- सामकन्वानुगपत्तिः । तुल्यत्वादपि न नियामकत्वं सम्भवतीति सू- चिनार्थ चकारः ॥ ३८ ॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥३९॥ जगत्कर्तृत्वेन करप्यमान ईश्वरो लौकिकन्यायेनाधिष्ठित एव कार्य करोतीति कल्पनीयम् । तथाचेश्वरस्याप्यधिष्ठाने कल्प्यमाने मतविरोधोऽनवस्थामसक्तिश्च स्यात् । अतोऽधिष्ठानानुपपत्तेन तन्मत- सिद्धस्येश्वरस्य फर्तृत्वं सम्भवतीत्यर्थः॥ ३९ ॥ करणवच्चेन भोगादिभ्यः ॥ ४०॥ नन्यसम्बन्धदोपपरिहारार्थे ब्रह्म करणवदगीकर्तव्यमिति चेन्न । तथा सति सुखदुःखभोगादिकं प्रसज्ज्येत ! फरणवतो भो- गनियमात्॥४०॥ अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा ॥ ४१ ।। प्रकृनेजोवस्य च नियमनार्थमीश्वरः स्वीकृतः । नियमन धे- तयोः परिच्छेद सप्ति सम्भवति । तथाङ्गीकारे जीवप्रकृत्योरन्तयत्वं भवेत् । तथाचानिस्यत्व मोक्षशास्त्रवैफल्यं प्रसज्येत । पनदोपानरा- साय तयोविभुत्वे नित्यत्वे चागीरुते सम्बन्धामावादीश्वरस्यास. चंता वा स्यात् । अतोऽसङ्गतस्तार्किकसमयः ॥ ४१॥ अतः परं पाश्चरानिकगतेऽपि विरुद्धाशनिराफरणार्यमधि- ·ब्रह्मसूत्रवृत्ती। करणान्तरमारमते । ते हि धासुदेवात् सङ्कर्षणप्तस्मात् प्रधुम्न- तस्मादनिरुर इति चतुव्यूहोत्पत्ति वदन्ति । तद् दूषयति । उत्पत्त्यसम्भवात् ।। ४२॥ संकर्षणस्य जीवत्वाङ्गीकाराजीवस्योत्परसम्भवादं मते युतमित्यर्थः जीवस्योत्पत्यगीकारे तु तस्यानित्यत्वप्रसक्त्या मो- क्षशावफल्यं प्रसज्येत ॥ ४२ ॥ नच कर्तुः करणम् ॥ ४३ ॥ यदपि तैरङ्गीक्रियते, फतः संकर्षणनामकजीवात् प्रद्युम्नसंश- के मन उत्पद्यत इति । एवं लोकेऽप्रसिद्धम् । कुलालादिभ्यः फर्दभ्यो दण्डादिफरणानामुत्पत्तरदर्शनात् ॥ ४३ ॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥४४॥ पोते सर्वे परमेश्वरा विज्ञानादिमन्त इत्युच्यते, तथा सतिं सर्वेधीश्वरवस्थाप्रतिषेधः । तथाचानेफेश्वरत्वदोपप्रसक्किरित्यर्थ:४४ विप्रतिषेधाच ॥४५॥ अस्मिन् मते फल्पनायाहुल्याद घेदनिन्दादर्शनाच्च धिप्रति- पेधः । चकारा वेदप्रकियाविरोधश्च सचितः । अतोऽसमसमिदं दर्शनम् ॥ ४५ ॥ इति थीग्रासूत्रवृत्ती मरीचिकाख्यायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः।

·२ अध्याये ३ पादः द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । पर्व पूर्वपादे वेदविरुधानि मतानि निराकृत्य ब्रह्मवादे जर- जीवनिरूपकश्रुतिषु विरद्धाशनिराकरणाय तृतीय. पाद आरभ्यते । तन वेदान्ते सृष्टिविधा निरूप्यते । एतस्माजायते प्राण इतिश्रुत्य - रोधेन भूतभौतिक सर्व ब्रह्मण एव विस्फुलिङ्गन्यायेन जायते इत्तेफः प्रकारः । अपरस्तु वियदादिकमेण सृष्टिर्जायत इति । तत्र क्रमस. टिनिरूपणे छान्दोग्ये, तत्तेजोऽएजतेति तेजोऽधन्नानां सृधिवक्ता, न वाय्वाकाणयोः । तेचिरीयोपनिनेपासु, माकाश सम्मून इत्यादिना त- योरपि सहिरुका वाक्यद्वयस्यापि क्रमसृष्टिनिरूपकत्वादेकवाक्यत्वं युक्तम् । षत आकाशस्योत्पत्सिरस्ति न येति संशये पूर्वपक्षी नेत्याह । न वियदश्रुतेः ॥ १॥ विमतम् आफार्ग नोत्पद्यते । छान्दोग्ये सरिनिरूपणे तदुत्प. प्रथवणात् ॥१॥ अस्ति तु ॥२॥ तु पक्षव्यावर्तक । तैत्तिरीयफे वियदुत्पत्तिस्ति । तयाच तदेकवाक्यताये छान्दोग्येऽपि खानीकर्तव्येत्यर्थः ॥२॥ शङ्कते। गौण्यसम्भवात् ॥३॥ तैत्तिरीयोपनिपटुका वियदुत्पत्तिौगी । आकाशस्य निरव. परत्वाद् व्यापफत्वाच्च मुख्योत्पत्तेरसम्मवात् ॥ ३॥ शब्दाच ॥४॥ पायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतमिति, आकाशवत् सर्पगतच नित्व इत्यादिशब्दादाकाशस्य नित्यत्वोधनादपि तदुत्पत्तिणी व- फष्या॥४R ·७४ । ब्रह्मसूत्रवृत्ती। मन्याफाशः सम्भूत हत्यत्रैफस्यैव सम्भूतशब्दस्याग्न्यादी मु. त्योत्पत्तिवाचफत्वम, आकाशे गौणोत्पत्तिवाचकत्वमिति युगपद वृत्तिद्वयविरोधानाङ्गीकर्तुं युक्तमत आह । स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ ५॥ एकस्यापि पदस्य कचिन्मुख्या वृत्तिः, कचिद् गौणीति स्यात! यथा तपसा ब्रह्म विजिनासस्त्र, तपो ब्रह्मेति श्रुती प्रथमवझशब्दो मुख्यार्थको, द्विमीयस्तु गौयार्थकः1 एवं सम्भूनशब्दोऽपीति नाफा- शस्य पृथिव्यादिवन्मुख्योत्पतिरिति प्राप्ते ॥५॥ उच्यते। प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः ॥ ६॥ यद्याकायस्योत्पत्तिाङ्गीफ्रियेत, तोफविज्ञानेन सर्वविज्ञामप्र- तिक्षा हीयते । अव्यतिरेकाद् आकाशस्यानुनमात् । अत आकाश- स्थालौफिकत्वेन तज्ज्ञानस्य सर्वज्ञतायामपक्षितत्वान्लौकिकत्वेन जी- पपद् ब्रह्मरूपरवानगीकाराशेफविधानेन सर्वविधानप्रतिवासिद्ध्यर्थे तदुत्पत्तिरङ्गीकार्यत्यर्थः । मन्वाकाशस्यानुद्गमेऽपि जीववैलक्षययेऽपि वस्तुसामध्यनेताहशमप्येकं प्रारूपमस्तीति स्वीफारान्न प्रतिज्ञाहा. निरत आह । शब्देभ्यः । येनाथुन थुतं भवतीतिराब्दात प्रकृतिषि- कारमावेनेघ श्रुतिरेफविज्ञान व्युत्पादयतीति न घस्तुसामध्येन ता- हशं ग्रह्मरूपमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥ ७॥ आफाशात्पञ्चायसम्भाधनानिरासफस्तुशब्दः यत्किशिद् वि. कृतं तस्य सर्यस्य विभाग उत्पत्तिष्टा । भाफाशमपि लीफिफव्यय- हारविषयत्वावियनम् । अतोऽस्थाप्युत्पत्तियुका । एवमाफाशोत्पत्ती शुनिमिक्षायाम, आफाशयत् सर्घगतश्च नित्य स्यादिश्रुतिय आ. पायनियामफ्तदाधिदैविकरूपमाप्रतिष्ठादिका योध्या ॥७॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥८॥ भाफारपत्तिापनेन थामोयत्पत्ति. समर्थिता सपा अन-

·२ अध्याये ३ पादः।
७५
स्तमिता देवतेत्यादिश्रुतिराधिदैविकवायुपरा ॥ ८ ॥
गनु यया55काशोत्पत्तिः समर्यिता तन्नित्यत्वप्रतिपादकश्रुती-
नामन्यार्थप्रतिपादनेन, तया प्राणोऽध्युत्पत्तिरस्त्वित्यत आह ।
असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ।। ९ ।।
तुः पक्षव्यातकः । सन्मात्रस्य ब्रह्मण उत्पत्तरसम्भवः नहि
कार्योत्पत्ती कारणस्पोत्पत्तिरङ्गीक्रियते ! कुण्डलोत्पत्ती कनकोत्पत्ते-
रनभ्युपगमात् । ब्रह्मण उत्पत्तिः स्वतो न सम्भवति । अन्यतश्चेदन-
वस्था । यत्सर्वस्य मूलं तदेव ब्रह्मेतिस्वीकारात् । अतोऽनुपपद्य-
ण उत्पत्तेरसम्भवः ॥९॥
तेजोऽतस्तथा ह्याह ।।१।।
अतो वायुभावापनब्रह्मणस्तेज उत्पन्नम् । तथादि, पायोरपि-
रितिश्रुतिराह ॥ १०॥
आपः ॥ ११ ॥
अनेराप इति श्रुतेस्तेजोरूपब्रह्मण आपो जाताः । सर्वधुनी-
नामविरोध इतिसूचनार्थ कमिदं सूत्रं श्रुतिसिखार्यानुवादक-
मुक्तम् ॥ ११॥
ता आप ऐक्षन्त पहयः स्याम प्रजायेमहीति, ना अन्नमसज-
तेति श्रूयते । मान्नराब्देन व्रीह्यादय उत पृधिधीनि संशये, तैति-
रीये, अद्भयः पृपिवी पृथिव्या भोषधय मोषधीभ्याउन्नमिति .य-
णाद् अन्नमयं हि सौम्य मन इत्यादी तेजोऽधन्नानां सहचारोपल-
स्मात पृथिव्योपायन्नानां मध्ये भेदविवक्षया यत्किश्चिन्निरूपणीये.
5नमुकमिति प्राप्ने, उच्यते ।
पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥१२ ।।
अत्रानशब्देन पृथिवी। यतोऽधिकारो भूतानामेव, नतु मौ.
तिकानाम । मीलं च रूपं पृथिव्या एव सम्भवति । अद्भवः पृथि-
घोति शब्दान्तरम् । पश्यों हेतुभ्योऽनशब्देन पृथिव्येवाच्यते, न-
स्वन्नम् ॥ १२॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ।
तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् सः ॥ १३ ॥
कार्यक्रपादाफागाद् वाय्वादीनामुत्पत्ति सुशब्दो धारयति ।
किन्तु, तदभिध्यानात् तस्य ब्रह्मणोऽभिध्यान तत्तत्कार्योत्पादनात.
स्पालोचनं, ततस्तदात्मकत्वं, तेन तच्छब्दवाच्यत्वं तस्मात् तदाया-
पन्नग्रह्मण एव कार्य, नत्याकाशादिभ्यः केवलेभ्यः । तल्लिङ्गात् स.
कार्यकर्तृत्व लिङ्गं ब्रह्मण पवेति सर्ववेदान्तेषु निश्चितमतस्तस्मा.
देव कार्योत्पत्ति तु फेवलेभ्यो भूनेभ्यः । तस्मात् स एव सर्व
सुजतीत्यर्थः ॥ १३॥
उत्पविक्रमं विचार्य लयकमं विचारयति।
विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते ॥१४॥
'उत्पत्तिक्रमेण न लयः, फिन्तु तद्विपर्ययेण । अत उत्परयन-
न्तर प्रलयः । यतस्तथैवोपपद्यते । प्रवेशविपर्ययेण निर्गमनदनात ।
दं च क्रमसृष्टी बोध्यम् ॥ १४ ॥
अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तलिङ्गादि-
ति चेन्नाविशेषात् ॥ १५॥
ननु तैतिरीयफेऽन्नमयादयः पञ्च फोशा निकापिताः । तत्रान
मयप्राणमययोः सामग्री पृथिवीवायुरूपा पूर्व निरूपिता । आनन्द.
मयः परमात्मैव । अतोऽन्तरा मध्ये विज्ञानंमनसी उक्त ते फ्रमेण
प्रातिलोम्यक्रमेण उत्पन्ने वक्तव्ये । तयोरने कथनात्मकालिङ्गात् ।
अतस्तयोरुत्पत्तिर्वक्तव्येति चेन्न । अविशेषात् । नामरूपात्मकविणे
पयुक्तानामेवोत्पतिरुच्यते । एतयोस्तु विशेषामायान्नोत्पत्तियक्ता ।
विष्ठानमयस्य जीयत्यात् । अतो भूतभौतिकही प्रवेशमाराम त.
योरुत्पत्तिवक्तव्येत्यर्थः ॥ १५॥
ननु घिधानमयस्य जीवस्योत्पत्त्यनङ्गीकारे जातो देवदत्त :
स्पादिसकलव्यबहारोच्छेदप्रसतिरित्याशङ्कयाह ।
चराचरव्यपाश्रयस्तु स्याचव्यपदेशो भाक्त-
स्तहावभावित्वात् ॥ १६॥

·२ अध्याये ३ पादः। तुः पक्षव्यायर्तकः । चराचरे सावरजङ्गमे शरीरे सयोर्विशे- घेणापाश्रय आश्रयः शरीरसम्बन्धः, स तु स्यात् । न तु स्वतो जीवस्योत्पत्तिरस्ति । ननु जीवस्यानुत्पत्तो जातकर्माद्यनुपपत्तिरत आह । सयपदेश इति । शरीरजन्ममरणादिना जीवस्य तवयपदे- शो जन्ममरणादिव्यपदेशो माक्तो लाक्षणिकः । तद्भावमावित्वात् शरीरान्वयव्यतिरेकेण जीवोपलव्ध्यनुपलब्धी । अतो लक्षणया दे इधर्मों जीवे उच्यते । न तु मुरया जीग्स्योत्पत्तिः ॥ १६ ॥ ननु जीवस्याप्युत्पचिरस्तु, किमिति लाक्षणिकत्वं स्त्रीक्रियत इस्साशझ्याह। नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ १७॥ आत्मा नोत्पद्यते, कुतः ? अश्रुने. निह्यात्मन उत्पत्तिः कुत्र- चिपिभूयते । देवदत्तो जात इति देहोत्पत्तिरेव, न तु जीवोत्पत्तिर- च्यते । विस्फुलिङ्गव दुश्चरणन्तु नोत्पत्तिः । नामरूपसम्बन्धामावा- त् । किञ्च, ताभ्यः श्रुतिभ्यः, अयमात्माऽजरोऽमरः,न जायते नि. यते वेत्यादिश्य आत्मनो नित्यत्यादपि नोत्पत्तिः ॥१७॥ आत्मनो गुणान्निरूपयन् प्रथमतश्चैतन्यगुणामाह । ज्ञोऽत एव ॥ १८ ॥ अत एव, विज्ञाममय इत्यादिश्रुतिभ्य मात्मा शः चैतन्य. रूपो शेयः॥ १८ ॥ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १९॥ अत एवेत्यनुवर्तते । स यदाऽस्माच्छरीरादुकामति चन्द्रम- समेव ते सर्वे गच्छन्ति, तस्मालोकात पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण इ. त्यादिश्रुत्युक्तानामुल्कान्तिगत्यागतीनां जीवसम्बन्धिनीनां श्रवणाद् यथायोग्यं तस्य परिमाणमड़ीकर्तव्यम् । यद्यप्यारानमात्रो हपरो- ऽपि हट इति श्रुती परिमाणमुक्त तियापि यहुवादिविप्रतिपत्तिनिरा. साय युक्तिभिः साध्यते ॥ १९ ॥ स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ २० ॥ कर्णनाभिर्यया तन्तून् सृजते सञ्चरत्यपि, जामखने तथा जीयो ·७८ ब्रह्मसूत्रहत्तौ। गच्छत्यागच्छने पुनरितिधुत्युक्तयोगत्यागस्योः स्वारममा स्वरूपेणैव सम्मवात् तदनुरोधेनाणुत्वं तस्य स्वीफर्तव्यमित्यर्थः । उत्क्रमणे तु देहेन्द्रियादिमिः सम्बन्धोऽप्यस्ति । गती निःसन्दिग्धत्वाय गत्याग- तिकथनम् । अतो व्यापके गत्यागस्योरसम्भवान्मध्यमपरिमाणत्वे- ऽनित्यत्वप्रसक्तेरणुपरिमाणो जीव इत्पनीकर्तव्यमित्यर्थः ॥२०॥ शङ्कते। नाणुरतच्छ्तेरिति चेन्नेत्तराधिकारात् ॥ २१ ॥ ननु, स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्रायधि- त्यत्रातच्छतेरणुत्वविपरीतध्यापकत्वश्रुतेनर्माणुर्जीय इति चन्न। इसरा- धिकाराद् इतरस्य परब्रह्मणोऽधिकारात । अतो ब्रह्मनिरूपणमेवा- स्मिन् वाक्ये कुनं, न तु जीवस्त्ररूपनिरूपणमित्यर्थः ॥ २१ ॥ स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ।। २२॥ स्वयं विहत्य स्वयं निर्मायेत्याविनुनी स्वशब्दोऽणुपरिमाण जीवस्य शापयति । स्वप्ने व्यापकस्य शरीरपरिमाणस्य वा वि. हरणासम्भवात् । यालाग्रशतभागस्य, आराममात्रो हापरोऽपि दृष्ट इत्यादौ चोन्मानम् । चकारेण स्वप्नप्रबोधयोः सन्धा वा गतिदर्श- नम् । एतैहेतुभिर्जीवस्याणुत्वमेव सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ ननु जीवस्याणुत्वे सफलशरीरव्यापि चतन्यं न सम्भवतीत्या- शड्याह । अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २३॥ चन्दनं यथैकदेशस्थितं सकलदेहसुखं करोति, अतिनतनेल- स्थितं घा तापनिवृत्ति करोति । तथा जीवोऽप्येकदेशस्थितः सफलदेद्दे धैतन्यं सम्पादयतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ अवस्थितिवैशेप्यादिति चेन्नाभ्युपगमादृदि हि ॥२४॥ ननु चन्दनेऽवस्थितिवशेष्याद अनुपहतत्वचि सम्यक्तयाध्य. स्थान:पात् त्यच एकत्वात् तत्र सफलशरीरे सुखमुपपद्यते, नत्यत्र तथा सम्मयतीति, चेन्न । जीवस्यापि स्थानविशेषाभ्युपगमाव । फि ·२ अध्याये ३ पादः। तत् स्थानमित्यत आह । हदि हि । जीवस्य हृदि स्थितिरका । हिश. ब्देन गुहां प्रविष्टाविति युक्तिः सूचिता ॥ २४ ॥ गुणाहा लोकवत् ॥ २५ ॥ यद्वा जीघस्प स्वरूपतोऽणुत्वेऽपि सफलशरीरव्यापिचैतन्य. गुणाच्छरीरव्यापकत्वम् । लोकवत् । लोके यथा मणरल्पत्वेऽपि त. कान्तिवहुदेश व्याप्नोति, तद्वत् ॥ २५ ॥ ननु गुणिनं विहाय गुणस्याधिकदेशेऽस्थितिः क्वापि न रहे. त्याशय दृष्टान्तमाह। व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६ ॥ यथा चम्रकादिपुष्पाणां गन्धस्तद्वयवहिनदेशेऽप्युपलभ्यते तथा जीवस्य चैतन्यगुणोऽपीत्यर्थः । यथा वृक्षस्य सम्पुष्पितस्य दू. रादू गन्धो वातीति वेदोक्त्याऽस्य हटान्तत्वं युक्तम् ॥ २६ ॥ तथा च दर्शयति ।। २७ ॥ जीवस्य हृदयस्थानत्यमणुपरिमाणं वोक्वाऽऽलोमस्य आन- खामेश्य इति तस्य चतन्यगुणेन सकलशरीरव्यापित्वं दर्शयति ॥२७॥ ननु चैतन्यस्य जीवगुणत्वे कि प्रमाणमत आह। पृथगुपदेशात् ॥ २८॥ प्रथया शरीरं समारुहोति श्रुती प्रहायाः करणत्वेन पृयगुपदे- शाचैतन्यस्य गुणत्वम् ॥ २८॥ ननु तत्वमस्यादिवाक्यैः परं ब्रह्मैव जीव इति कयं तस्याणुत्वं सम्भवतीत्याराड्याह। तद्गुणसारत्वात्तु तयपदेशः प्राज्ञवत् ॥२९॥ तुः पक्षव्यावर्तकः । तद्गुणसारत्यात तस्य ब्रह्मयो गुगणाः प्र. भाद्रष्टत्वादयस्त एव जीये सारा जडवलक्षण्यकारिण इति इनोस्त- द्वयपदेशः, अमात्य राजपदप्रयोगवज्जीवे भगवद्वरपदेयो मैयामाझ मादी । ननु निरूपणस्थले उपचारासम्मवाद कथमन्यस्यान्यधर्मव.

·ब्रह्मसूत्रहत्ती। त्वेन कथन, तत्राह । प्राश्वत । यथा, तद्वा अस्यैतदतिच्छादोऽपहत- पाप्मेत्यादिना प्राज्ञस्वरूपमुक्तम् । न हि सुपुतिसाक्षिण प्राशस्यैता. दश स्वरूपं सम्मवति । अपहतपाप्मादीना ब्रह्मलिङ्गत्वात् । अतो घ. सामेदेनैतदुक्तमिति क्षयम् । एवमेव ब्रह्मामेदविवक्षया शारीरस्य जीवस्यापि ब्रह्मधर्मनिरूपिका श्रुनयो शेया ॥ २९ ॥ ननु जीवस्यात्यन्तमपकृष्टस्य सर्वोत्कृष्टत्वेन व्यपदेशोऽत्यन्त. प्रत्ययिततरे वेदेश्युक्त निच ब्रह्मण आनन्दाशमाफट्यात् तद्गुण- सारत्येन व्यपदेश इति वाच्यम् । तथा सति प्राश यथाऽऽनन्दाश- स्तिरोहितो भवति तथास्त्रापि स्यादतोऽयुक्तस्तद्वयपदेश इत्याश- ड्याह। यावदात्मभावित्वाच्च न दोपस्तदर्शनात् ॥३०॥ यावदयमात्माऽऽनन्दाशनाक्ट्येग ब्रह्म भवति तावदय व्यप- देश । पश्चात्तु ब्रह्मधर्माणामाविर्भावाद् ब्रह्मत्व युक्तमेवेतिभाव । अतो न पूर्वोकदोपो, यतत्तदानी ब्रह्मधर्माणां स्वास्मिन् दर्पनमस्ति । धकाराजीवस्याप्यानन्दारा प्रकटित इति सूचितम् । यद्वा, अय व्यपदेशो नास्यन्तमयुक्तस्य, फिन्तु राजज्येष्ठ पुत्रवद् प्रामाययोग्य. स्य । तथाच न पूर्वोतो दोप । तदुक्त निवन्धे, व्यापकत्वधुनिस्तस्य भगवत्वेन युज्यते । भानन्दाशामिव्यक्ती तु तत्र ब्रह्माण्डकोटय ॥ प्रवीपरन् परिच्छेदो व्यापपत्व च तस्य तदिति ॥ ३०॥ पुरवादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥३१॥ जीवस्य ससारदशायामप्यामन्दांशस्य नास्यन्तामाय । पिन्तु पुरत्वादियत् । यया सेकादिसागयलक्षण पुरुत्व पाल्ये विधमानमेष योधन प्रफ्टीमपति । तपादास्यापि ससारदशाया तिरोहित- स्य ग्रझमाये मत्यमित्यचियाग माविमर्माय इत्यर्थ ॥३१॥ ननु जीयस्य ससारायस्माया मच्चित्माफ्ट्यगय । मोक्षे मा- मदास्यापि मापदामिति दयमेय येसप्य स्त्रीमिपताम्यानन्यादा नित्योपलन्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो ·२ अध्याये ३ पादः। . वाऽन्यथा ॥ ३२ ॥ यदि संसारावस्थायामपि जीवस्यानन्दांशः प्रकट इत्युच्येत, तथा सत्यानन्दांशस्य नित्यमुपलन्धिः स्यात् । तथाच संसाराव- स्थाया असम्भवः स्यात् । अथ जीवस्य सर्वदेवानन्दांशस्यानुपल- धिः स्त्रीक्रियेत, तथा सति:मोक्षदशा न स्यात् । अथान्यथानुपप: स्याऽन्यतरनियमः स्त्रीक्रियेत, जीयो निरानन्द एव, ब्रह्म त्यानन्दम- यमिति । तपाच, ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीतिश्रुतिविरोधः प्राप्नोति । अतः पूर्वोक्त एव प्रकारोझीकर्नव्य इति सिद्धम् ॥ ३२ ॥ अतः परं सास-यानां मते फर्तृत्वं प्रकृतिगतमेवेति, तन्मतनि. रासाय जीवगतफर्तृत्वव्यवस्थापनार्थमधिफरणान्तरमारभ्यते । कती शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ३३ ॥ फती जीप एव । ज्योतिशमादिविधायकशास्त्राणामर्थचत्त्या- व । अन्यथा ब्रह्मणः कर्मणामनुपयोगाज्जडस्पाशस्यत्वात्कर्मविधयो न्याः स्युः॥ ३३॥ विहारोपदेशात् ।। ३४ ॥ पघरकामयते तत्तद्यतीति श्रुत्या जीवस्यैय गान्धर्वादिलोफेपु विहार उपदिएः। तयाच साधुकारी साधुभयतीति श्रुती फर्तुत्व- मोक्तृत्वयोः सामानाधिकरण्याज्जीय एव कता सिद्धयति ॥ ३४॥ नन्विन्द्रियः फर्मकरणदर्शनातेपामेघ फर्तृत्वमस्स्यित्याश- उपादानात् ॥३५॥ तदेगा प्राणानां यिमानेन विज्ञानमादायेतिथुत्युत्ताजीधेन स. यंत्राणानां विज्ञानापादानाजीय एव पाता। इन्द्रियाणां तु फरणत्यमे- प। अस्वातन्त्र्याजीय पथ पती ॥३२॥ व्यपदेशाच क्रियायां नचेन्निर्देशविपर्ययः ॥ ३६॥ विज्ञान या तनुते पामाणि तनुनेऽरि घतिभुनी यागादिमि- पाप पिडामारमफजीयास्पय पात्या म्यपदेयाद तस्य फलंयमि- ·૮૨ । ब्रह्ममूत्रकृची। त्यर्थः । मासयाते तु फणि वुझ्यादीनामेव कर्तृत्वं, भोगे तु जीय: स्य । मावयगताग्रहेण पूर्वोक्तव्यपदशाङ्गीकारो नचेत्तर्हि, विज्ञानं यशं तनुन इति श्रुती, विशानेन विज्ञानमादायेतिश्रुतिवनिर्देशस्थ घि- पर्यय स्यात् । विशानन यज्ञं ननुत इति निर्देशः स्यादित्यर्थः ॥ ३६ ॥ ननु जीवस्य कर्तृवं चेत्तर्हि स्त्रस्य हिताकरणादिदोषप्रसङ्ग इत्याशड्याह। उपलब्धिबदनियमः ॥३७ ॥ चक्षुपा यथेष्टमनिष्ट चोपलभते तयेन्द्रियैः कर्म कुञ्जीव इट। मनिटं वा प्राप्नोतीति न हिताकरणनियम इत्यर्थः ।। ३७ ।। नन्येवमपि जीवस्य क्रियायां स्वातन्त्र्यलक्षणं कर्तृत्वं चेत् स्व. स्थाहितं न कुर्यादित्याशड्याद । शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८ ॥ जीवस्य शक्तविपर्ययात् तथा सामाभायान्न हितकरणनियम इत्यर्थः ॥ ३८॥ यक्तिविपर्यये हेतुमाह । समाध्यभावाच्च ॥३९ ।। जीवस्य क्रियामानशकी योगेन भवनः । समाधेरभावाच्छ; त्यमाव । फागमन्त्रसामध्यांमायोऽपि सूचितः ॥ ३९ ॥ गनु फर्मपतॄणां पाचकादीनां फत्यभोक्तृत्वयाभदो दृश्यते तथानापि भविष्यतीत्यत आह् । यथा च तक्षाभयथा ॥ ४० ॥ यया तशा सायं रथं निर्माय तपारुहा घिहरति । परागिन माणे सय तेग न विहरति च । तथा जीनोऽपि स्यायें परा प फरोति कारपनि चेत्यर्थ: । नच पत्यम्य दु.सरूपत्याजीये ता. दीकियन इति याच्यम् । पयःपानादिफर्तृत्वस्य सुगरूपस्य र एण्यात् ॥ ४०॥ सकतत्य जीयधों या, प्राधमों पति सय गिर्णयमाद।

·२ अध्याये ३ पादः।
परात्तु तच्छुतेः॥४१॥
कर्तृत्वं ब्रह्मधर्म एवापराद् ब्रह्मण एव तत्कर्तृत्वं जीवे समायाति।
तस्य ब्रह्मांशत्वादैश्वर्यादिवत् । कुतः? तच्छ्वेः । यमधोनिनीपति,
सर्वका सर्वभोक्ता सर्वनियन्तेति तस्यैव कर्तृत्वश्रुतेः । ब्रह्मणः स-
रूपत्वान्न कश्चिद्दोपः शङ्ख्यः॥४१॥
ननु ब्रह्मणः सर्वकर्तृत्वे वैपम्यं नैण्यं च स्याजीवानां दुः-
खदातृत्वात्तदनुकूलकर्मकारणाचेत्याशङ्ख्याह।
कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयादिभ्यः ॥४२॥
पूर्वपक्षव्यावर्तकस्तुशब्दः । भगवान् फलदाने जीवकृतप्रय-
नापेक्षः। अतो जीवस्य यादृशप्रयत्नाभिनिवेशं पश्यति तारशं कर्म
कारयतीति न भगवति दोषः । अन्यथा विहितप्रतिषिद्धयोर्धयर्थं
स्याद् ॥४२॥
अधुना जीवस्य ब्रह्मसम्बन्धिरूपमाह ।
अंशो नानाव्यपदेशादन्यथाचापि दाशकितवा-
दिवमधीयत एके ॥४३॥
जीयो ब्रह्मणोंऽश एव । सर्व पवात्मानो ब्युशरन्ति कपूयच-
रणा रमणीयचरणा इत्यादिनानाव्यपदेशात् । ननु ब्रह्मणो निरवय-
घवाजीवस्यांशत्वं न सम्भवतीति चेन्न । ब्रह्मणः स्वरूपे न लोक
सिद्धं, किन्तु श्रुतिसिद्धमेव तत् । तथाच यथा श्रुतिर्वदति तत्स्वरूपं
तथैवेति मन्तव्यं, नतु कुकल्पनाभि' प्रत्यवस्थातव्यम् । ननु जीव-
स्य ब्रह्मांशत्वे तत्सजातीयत्वमायाति ब्रह्मदाशा ब्रोमे कितवा
उतेतिश्रुत्यन्तरे त्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानाद्दाशादीनां ब्रह्म-
त्वं मतीयते । तत्कार्यत्य एव समजसं स्यादिति चेन । अन्यथा.म.
कारान्तरेणापि शरीरत्वेन च प्रकारेणैके शाखिनो दाशक्तिवादि-
त्यमधीयते । तयाचानन्दांशस्य तिरोहितत्यान्न जीवस्य ग्रह्मसाजा-
त्यम् । चिद्रूपेण तु साजात्यानीकारे इष्टापत्तिरिति भावः ॥ ४३ ॥
मन्त्रवर्णात् ॥ १४ ॥

·ब्रह्ममूत्रत्तौ । पुरुष एवेद सर्वमित्युपक्रम्य, पादोऽस्य विश्वाभूतानीत्यनेन भूतानां जीवानां पादत्वं, पादेपु स्थितत्वेन वांशत्वमुक्तमिति त- देव जीवस्य स्वरूपमित्यर्थः ॥४४॥ अपि स्मयते ॥ ४५॥ ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन इति जीवस्यांशत्वं स्मयतेऽपीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ ननु जीवस्य ब्रह्मांशत्वे तदुःखेन ब्रह्मणोऽपिदुखित्वं स्याद्, हस्तावेिदनया शरीरस्येवेत्याशवयाह । प्रकाशादिवन्नैवं परः ॥ ४६॥ परो भगवान् एवं जीवदुःखेन दुःखी न । प्रकाशादिवत् । नाग्नेहि तापो न हिमस्य तत्स्यादिति न्यायेन यथा प्रकाशादिरूपा- णामन्यादीनामन्यस्य तापकत्वेऽपि स्वस्य न तापादि । तथा द्वैत खांशस्य दुःखित्वेऽपि परस्य भगवतो दु:खिन्चं नेत्यर्थः । यद्वा, यथा प्रकाशादिकं प्रकाश्यदोषेण न दुष्यति तथा ब्राप्यंशदोपेण न दुप्यतीत्यर्थ. ॥ ४६ ॥ स्मरन्ति च ॥४७॥ नत्र य परमात्मा हि स नित्यो निगुगाः स्मृतः, न लिप्यते फलश्चापि पद्मपत्नमिवाम्मसा, कर्मात्मा ह्यपरो योऽमी मोक्षयन्धः स युज्यते, एफस्तथा सघभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोफयुःलेन याद्य इत्यादिना मऽयपयोऽशिनो दुःखासम्बन्धमंशस्य च दुःयसम्बन्धं स्मरन्ति ! चकारण, तयोरल्यः पिप्पलं स्वादत्तीतिथुतिः परिगृही. ता॥१७॥ ननु जीयस्य भगवदंशत्वेन विधिविषयायामाचात फर्ममम्प. ग्धोऽनुपपन्नः । फिञ्चफस्येय जीयस्थानेकवेदमम्यन्धादयं शूद्रोऽपं पनिरियं स्त्रीति ज्ञानगशक्यम् । अतः फर्ममार्गीयगियमस्यासम्म पान्जीयम्पापि दुविन्यं न ममायनीयाण्याद । अनुज्ञापरिहारी देहसम्बन्धाग्ज्योतिरादिवत् ।। ४८ ॥

·२ अध्याये ३ पादः। ८५ अनुशापरिहारौ विधिनिषेधौ जीपस्य देहसम्बन्धात् । यदा यो देहो गृहीतस्तत्सम्बन्धात् । ज्योतिरादिवत् । यथा शवाग्निश्च. पडालभाण्डस्थिनं जलं तद्घटादिकं च परिहियते । उत्कृष्टं ज्योति- रादिकं च गृह्यते । एवं जीवोऽभ्युत्कृष्टापकृष्टशरीरसम्बन्धाद्विधिनि- पेधी भजत इति नोक्तदोषः॥४८॥ ननु शरीरस्यापि वाल्यकौमाराद्ययस्याभेदेन भेदात् फर्मफाले प्राहाणत्यादि कथम् । उपनयनफालीनशरीरस्य तदानीममावात् । नच जीवैक्यादिदमुपपन्नमिति वाच्यम् । देहान्तरेऽपि तस्यैव जीव. स्य सत्याचपडालदेहेऽपि ब्राह्मणत्वं स्यादित्याशयाह । असन्ततेश्चाव्यतिकरः॥४९॥ पाल्यादिषु शरीराणां भेदेऽपि सन्नतेरक्यादेपत्यं विवक्षित- म । जन्मान्तरे तु सन्तने दान्न पूर्वोक्तो व्यतिकरः । अतो न फ़र्म- णां साङ्कयमिति भावः ॥ ४९ ॥ ननु ब्रह्मणः मचिदानन्दमयत्यासदंशो जीवोऽपि तथा भकि- नुमतीति कथं तस्य संसारित्वमत आह । आभास एव च ॥ ५० ॥ भानन्दाशतिरोधानाजीवो ग्रयामास इत्युच्यते । नत्वामा सोक्त्या तस्य मिध्यावं बोध्यम् । व्यापफस्य सर्वत्र विद्यमानस्य च ब्रह्मणः प्रतिविम्यासम्मवात् । अतोऽस्य संसारित्वमुपपन्नमिति भायः॥५०॥ प्राणी नियामकत्यप्रतिपादनाय नैयायिकाचमिमतं जीयरूपं निराकरोति। अदृष्टानियमात् ॥ ५१॥ नयापिकादिमिहि, नानात्मानो व्ययपात इत्युक्त्या भोगव्य- यस्यासियर्थ जीवनानावं स्वीकृतम, यदृष्टस्य भोगनियामकर च । वमोग्य रस्तूनां देशान्तरे उत्पत्यन्ययानुपपत्या जीवस्य व्याप. फाय धोरोरुतम् । इदं सर्वथानुपपन्नम् । मापामेव व्यापकानां जीयानामनेफदेहसम्बन्धस्य सत्तादेनीघस्येदमाटर्मतस्य नति .

·.
ब्रह्मसूत्रत्वौ
नियमो न स्यात् । अतोऽहष्टस्यानियमान्न तार्किकायभिमतं जीवस्व-
रूपं युक्तमित्यर्थः ॥ ५१ ॥
ननु मनःप्रभृतीनां करणानां नियामफत्वेनाङ्गीकारात्तेशं चे-
श्वरेच्छया नियनत्वाद् यदीयं यत्र मनस्तच्छरीरावच्छदेन तदीयमह-
तत्रोत्पद्यत इतिनियमान्नोक्तदोष इत्याशयाह ।
अभिसन्ध्यादिप्यपि चैवम् ॥ ५२ ।।
अभिसन्ध्यादिपु ईश्वरेच्छामनःप्रभृतिषु नियामकत्वनाङ्गी.
क्रियमाणेघप्येवं पूर्वोक्तदोपप्रसक्तिः । आत्मनां व्यापकत्वेन सर्वत्र
सम्बन्धसम्भवादस्पदं मनोऽस्य नेतिनियमाभावादित्यर्थः । तदभिम-
तेश्वरनिराकरणं चा पत्युरसामञ्जस्यादिति सूत्रेण पूर्व कृतमेव ।
तो नेश्वरेच्छयापि नियमसिद्धिः ॥ ५२॥
नन्वात्मनो विभुन्वेऽपि तमिस्ताहशःप्रदेशविशेषोऽस्ति येना-
इष्टनियमादिकं सम्भविष्यतीतिकल्पने नोक्तदोषापत्तिरित्याशय
परिहरति ।
प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५३ ।।
अन्यस्यात्मनोऽपि प्रदेशस्य तवान्तावान्न प्रदेशकल्पनेना-
पिदोपपरिहारः सम्भवति । यद्वा तदेहस्यैव देशान्तरगमने पूर्वदे.
यस्य त्यक्तस्यात् स प्रदेशोऽन्तर्भवेत्तिरोमवेदित्यर्थः । अतो नेदं मतं
समीचीनमिति भावः ॥ ५३॥
इति श्रीब्रह्मसूप्रवृत्ती मरीचिकारयायां द्वितीयाध्यायस्य
तृतीयः पादः ॥२॥३॥

·२ अध्याये ४ पादः। द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । स . पूर्वपादे जीवस्त्ररूपं विचायं तच्छरीरवर्तिनां प्राणादीनां धि- चारार्थमनिमश्चरण भारभ्यते । तथा प्राणः ॥१॥ प्राणा इन्द्रियाणि । यथा जीव उत्कान्त्यादिधर्म यांस्तथा तेऽपि धोध्याः । इन्द्रियाणां प्रियत्वसूचनाय प्राणशब्द उक्तः । मनसो मुख्यत्यात्तदभिप्रायेण प्राण इत्येकवचनम् । जीवे मानन्दमात्रांशस्य निरोमावो, जडेपु प्राणेन्द्रियेषु चिदंशस्यापि तिरोभावात पृथक्तया तन्निरूपणं कृतम् । नच जीव इव प्राणेषु प्राव्यपदेशामावान्न तेषु जीवधर्मातिदेशो युक्त इति शङ्यम् । ये प्राणं ब्रह्मोपासत इति श्रुती तत्रापि तद्यपदेशस्य सत्त्वात् ॥ १ ॥ नन्विन्द्रियाणामुत्क्रान्तिश्रुतिगाणी भविष्यतीत्याशङ्याह । गौण्यसम्भवात् ॥ २ ॥ इन्द्रियाणामुत्क्रमणश्रुनिर्गीणी न सम्भवति । एकत्या पय - तेर्जीवे मुख्यत्वस्येन्द्रियेपु गौणत्वस्य चासम्भवात् ॥२॥ तत्प्राक् श्रुतेश्च ॥ ३ ॥ सृष्टेः प्राक् पूर्वमपि प्राणादीनां स्थितिथुनेरपि तेषां नित्यत्व- मित्यर्थः। श्रुतिश्च, असद्वा इदमय आसीत, तदाहुरित्युपक्रम्य,प्राणा घा सुपय इत्यादिका शेया । प्राणानां जडत्वेन जीवविचारापेक्षया- ऽऽधिक्येनात्र विचारः क्रियते । न च प्राणानां पूर्व सत्त्वे मदय सौ- म्येदमन आसीदितिश्रुनिविरोधः स्यादिति वाच्यम् । असद्धा इदम प्र इति श्रुती प्राणानामुत्पत्तिरव निषिध्यते, जीवस्येवोद्गमस्तु न नि- विध्यते । अत उद्गमात् पूर्वावस्थानिरूपिका, सदेव सौम्येति श्रुतिरि• ति न विरोधावकाशः। चकारान्मोझ सम्पत्तिथुतिः परिगृहीता ॥३॥ तत्पूर्वकत्वाद् वाचः ।। ४ ।।

·. ८८ ब्रह्मसूत्रहत्ती। मनः पूर्वरूपं घागुत्तररूपमितिश्रुतेर्चाचो भनापूर्षकत्वाद घेदात्मकवाचो यत्र नित्यत्वं तत्र तत्पूर्वरूपमनसो नित्यत्वं सुतरामे घेत्यर्थः॥४॥ सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्च ॥ ५॥ तमुरझामन्तं प्राणोऽनून्फ्रामतीति श्रुती सप्तानां चक्षुरादीनां गतिधवणाद् एकीभावश्रुती च सप्तानां गतिभिर्जीवगतविज्ञपिता स्वाज्जीवगत्या सप्तानां गतीनां विशपिनत्वावं तेषां जीवतुल्यत्वमि. स्वर्थः । चकारण तप्तदुपाख्यानेषु चक्षुरादीन्द्रियाणां देवतात्वं सं- पादश्च परस्परमुक्तः स संगृहीतः । अतः सर्वथा जीवतुल्यत्व मेतेषु शेयम् ॥५॥ फेचित्विदं सूत्रमनिमसूत्रपूर्वपक्षनिरूपकं याचख्युः । तथा-- हि । ते प्राणाः किं त इत्यपेक्षायां सप्त प्राणाः प्रभवन्तीति, अटी प्रहा अष्टावतिग्रहा इति सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाघवाञ्चाविति नव घे पुरुष प्राणा नाभिदेशमीनि दश पै पशोः प्राणा आत्मैकादश इत्या- दिश्रुतिघनेकविधसख्यानां प्रतीतेः किं युमितिसंशये सप्त प्राणा इत्यर्थः । कुतः? गनेः, सप्त इमे लोफा इतिथुनी सप्तानामेव गति- थवणाज्जीवस्योत्क्रमणसमये सप्तानमिव विग्रेषितत्वाच । अन्ये मे. दास्त्वतेगमेव वृत्तय इति प्राप्ते, उच्यते । हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥ ६ ॥ पूर्वसूत्रस्य प्रथमोक्तरीत्या व्याख्याने तु पूर्वपक्ष उत्सूत्रं शेयः । तुः पूर्वपक्षव्यावर्तकः । हस्ती चादातव्यं च, उपस्पश्चानन्दयितव्यं च, पायुश्च विसर्जयितव्यं च,पारी च गन्तव्यं चतिथुनी हस्तादयश्चत्वार इन्द्रियत्येन गणिताः । एवं च हस्तादीनां चक्षुरादितील्ये स्थिते सति, अतो इंतोनवं, सप्तयेनिन, फिन्त्यकादर्शयेन्द्रियाणीति सिद्धम् ॥६॥ अणवश्व ॥ ७ ॥ म प्राणा मणुप्रमाणा शेयाः । गतिमत्त्ये सति निस्सरणस्या- गुरष यिनासिरः॥७॥ श्रेष्ठश्च ॥८॥ .

·२ अध्याय ४ पादः।
श्रेष्ठो मुण्यप्राणः, सोऽपि नित्यगतिशीलोऽणुपरिमाण
शेयः॥८॥
ननु यः प्राणः स वायुः, एष वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो
ध्यान उदानः समान इति श्रुनेः,सामान्यफरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः
पञ्चेति सावमाकेश्च मुल्यप्राणो वायुरिन्द्रियाणां क्रिया वास्त्वि-
स्थाशङ्याह।
न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९॥
पतस्माज्जायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि चेति श्रुती प्राणवा-
योः पृथगुपदेशान्मुक्ष्यःप्राणो, वायुः क्रिया वा न भवतीत्यर्थः ॥९॥
अथ मुख्यः प्राणः स्वाधीनः पराधीनो घेति संशये, गुप्तेषु
वागादिषु प्राण एको मृत्युनानाप्तः प्राणः संवर्ग इत्यादिश्रुत्या प्राणः
स्वतन्त्र इति प्राप्त, उच्यते।
चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः ॥ १० ॥
तुः पूर्वोत्तराङ्गानिरासार्थः । चक्षुरादिवत् भाणोऽप्यखतन्नः
मुख्यतया भगवदधीनः । व्यवहारे तु जीवाधीनः । कुतः१ चक्षुरा.
दिभिः सह शासनात् । अतःमाणः पराधीनो, न स्वतन्त्रः॥१०॥
ननु प्राणस्य जोधफरणत्वे व्यापारोऽपेक्षितः । तत्र वृसय-
स्त्वेकादेशव । पफादशामी मनसो हि वृत्तय इति वाक्याव । म.
तोऽस्य व्यापारान्तरमपेक्षितमित्याशङ्याह ।
अकरणत्वाच्च न दोषस्तथाहि दर्शयति ॥ ११ ॥
प्राणस्याकरणत्वान्न पूर्वोको दोषारयः, करणस्यैव व्यापा.
स्वत्यनियमात् । अन्यस्योपकारकस्य तु कार्यमात्रमपेक्षितम्। तथादि
भुमिरेव शरीरस्थितिलक्षणं कार्य प्राणस्य दर्शयनि, तस्मिन्नुत्काम-
स्वयेतर इत्यादिना । मतो व्यापाराभावेऽपि स्वरूपस्थितिमात्रेण व-
स्योपकारित्वं सिद्धम् ॥११॥
ननु व्यापार विनोपकारित्वं न सम्मवतील्याण्ड्याह ।
पञ्चवृत्तिर्मनोबयपदिश्यते ॥ १२ ॥

·९०, 1 ब्रह्मसूत्रत्तौ। अहमेवैतापचधात्मानं विभज्येतवाणमवएश्य विधारयामीति शुनी प्राणस्य पञ्चवृत्तिश्रवणान्मनोवशायं व्यपविश्यते । यथा मन. सः स्वरूपत एव द्वारभेदेने कादश वृत्तय एवमेव प्राणस्यापि पञ्चधा- मानं विमज्य कार्यकरणं न्यपदिश्यते । अता न पूर्वोक्तो दोषः ॥१२॥ अणुश्च ॥ १३ ॥ आसन्यप्राणोऽणुः । प्राणानामुकमप्यणुत्वं पञ्चधात्मानं विम- ज्येतिवचनान्मुख्यप्राणे सन्दिग्धमतः पुनरुच्यते । चकारात्पूर्वोक्तध- र्माणां समुञ्चयः ॥ १३ ॥ अथ वागादीन्द्रियाणां देवताधिष्ठानयुक्तानां वदनादि कार्ये प्र- वृसिरत जीवाधिष्ठानभगवत्प्रेरणयोः सत्त्वात् स्वत एवेति संशये वि. शेपकार्यान्तरस्यादर्शनान्न देवतान्तरापेक्षेति प्राप्ते, उच्यते । ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १४ ॥ तुः पशव्यावर्तकः । धागादीन्द्रियाणां ज्योतिरादि अग्न्यादि- कमधिष्ठानमङ्गीकर्तव्यम् । अग्निवाग्भूत्वा मुखं प्राविशदिति श्रुती तदामननात् कथनादित्यर्थः ॥ १४ ॥ अथ यदग्न्यादीनां वागावधिष्ठातृत्वमुक्तं नरखत एघोतान्य- सहितानां वेति संशये केवलान्यायधिष्ठानेनैव कार्यसिद्धेस्तस्यापि नियामकान्तरकल्पनेऽनवस्थाप्रसक्तस्तेषां स्वतोऽफिश्चित्करत्व देयता. त्यव्याघाताच्य स्वत पव नियामकत्यमिति प्राप्ते, उच्यते । प्राणवता शब्दात् ॥ १५ ॥ थागादिकं प्राणवता भग्न्यादिनाऽधिष्ठितमङ्गीफर्तव्यम् । सोऽय. मग्निः परेण मृत्युमतिकान्तो दीप्यत इत्यादिशब्दात । मन परणा- पहन पाप्मना प्राणेन युक्तोऽग्निर्वीप्यत इत्युक्त्या दीप्यमानस्यैधाधि- छातृत्वात् प्राणमहिनस्पारनेरधिष्ठातृस्यमुक्त, नतु फेबलस्यत्पर्य ॥२५॥ ननु मागसदितस्याधिष्ठातृत्व सर्पदाधिष्ठातृत्व न स्यादत था। तस्य च नित्यत्वात् ॥ १६ ॥ भगयादीनां माणसम्बन्धस्य नियत्यात सर्वदयाधिछातत्य- ·२ अध्याये ४ पादः। मित्यर्थः । चकारात प्राणस्यापि नित्यत्वं पूर्वमुक्तं सुचितम् ॥ १६ ॥ अयेन्द्रियाणां प्राणाधीनव्यापारत्वात प्राणशब्दवाच्यत्वाध प्राणस्यैव वृत्तिरूपाणीन्द्रियाणि तत्त्वान्तराणि वेति संशये लाघवा. तु प्राणवृत्तिरूपागयेवेति प्राप्त, उच्यते। तदिन्द्रियाणि तद्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १७ ॥ तानीन्द्रियाणि तत्त्वान्नराण्येव । कुतः ? तद्यपदेशात । एत. स्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चतीन्द्रियशब्देन व्यपदेशात् । अतः कचित् प्राणयब्दवाच्यत्वेऽपि तेषां नैफत्यम् । ननु तर्हि भेदव्य. पदेशादासन्योऽपि तत्वान्तरं स्यादत आह । अन्यति । श्रेष्ठान्मुख्य प्राणादन्यत्र भेदः । मुख्यप्राणे तु तत्त्वान्तरत्वं नास्तीत्यर्थः ॥ १७ ॥ भेद्श्रुतेः ॥ १८ ॥ पत्रापीन्द्रियेषु प्राणशब्दः भयुक्तः, तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूका- मति, प्राणमनूरकमन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्तीत्यादौ तत्रापि भदेन भुनर्नेकस्यामित्यर्थः ॥ १८॥ वैलक्षण्याच ॥१९॥ प्राणस्येन्द्रियाणां च लक्षण्यादपि नैफत्वम् । बागादिपु सुमेधु प्राणस्य जागरणं सर्वेन्द्रियाणां स्वामित्वं चेत्याधनकविध धैलक्षयमं हेयम् ।।१९।। इदानीं भूनभौतिकानां सृष्टिः परग्रह्मण एवेति निर्णीय नाम: रूपव्याकरणमपि तत एवेनिनिर्णयार्थमधिकरणान्तरमारभ्यते । तत्र घटादिपदार्थानां नामरूपनिर्माण जीवादेवीन ब्रह्मण इति संशये लोके घटादिपदार्थानां नामरूपनिर्माणस्य कुलालादिभ्यो दर्शनादलौफिके- ऽपि स्थावरजङ्गमे मयूरादिसंशा मूर्तिश्च हिरण्यगात्मकजीवादेव भविष्यतीति प्राप्ते, उच्यते । संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥ २० ॥ पूर्वपक्षव्यावर्तकस्तुशब्दः । पदार्यानो मंशाम्रोः क्लप्ति - मरूपयोर्निर्माण, तत् त्रिवृत्कुर्वत एव, यखित् फरातिंतस्मादेव । .

·ग्रलसूनवृत्ती।
कुतः १ उपदेशात् । सेयं देवतशत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन
जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि तासां निवृतं त्रिवृतमे-
फैक फरवाणीति श्रुती नामरूपव्याकरणत्रिवृत्करणयोः समानकर्तृ-
फरवेनोपदेशातानिवृत्फता तु परमेश्वर एव । जीवस्य देहसम्बन्धा-
नन्तरमेव कर्तृत्वात् त्रिकरणे सामर्थ्यात् । अतो नामरूपव्याकर
णमपि तत्कनुकमेवेति सिद्धम् ॥ २० ॥
अयानमशितं श्रेधा विधीयत इत्यादिश्रुतेोकप्राणमनासि
भौतिकानि, उत, एतस्माजायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि चेति श्रुतेः
स्वतन्त्राणीति संशये, पूर्वपक्षमाद ।
मांसादि भौम यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २१॥
पुरीषमांसादिकं मोम तेजोऽधनप्रकृतिकं शेयम् तत्र हेतुः यथाय
ब्दम् । अन्नमशितमित्यादिश्रुत्या निःसन्दिग्धं प्रतिपादनात् । ततः
किमत आह । इनरयोच इतरयोमनःप्राणयोरपि यथाशब्दं भौति-
फत्वं छेयम् । एतस्माज्जायते प्राण इत्युद्गमश्रुतिस्तु तेषां स्तुति
परा । पूर्वोतोपपादकभुतियाधात्। अतो भौतिकान्येव मन आदीनी.
त्येवं प्राहे ॥२१॥
उच्यते ।
वैशेप्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ २२॥
मनादि अन्नादिभिर्विशेष्यते कार्यक्षम क्रियत इति । अतो
घेशेप्पादेव हेतोमनः प्रभृतिषलमयत्वादिवादः मनु कथं झायते,
चैया गोणाऽयं धाद इति । अयोच्यते । अधात्मनोमायमागा
पदिति श्रुतौ प्राणः सर्वस्यान्नस्यात निर्दियास कर्थ तपरिणाम.
कार्यमिति वक्तुं युकम् । सुपी प्रथमतो निर्दिया वागादयोऽपि तत्रा
नभोगार्थमनुप्रविधाः । अतो मनप्रभृतीना न भौतिफावं, किन्तु
तत्वातराणयेयेतानाति सिदम् । तदादपदमीप्साऽध्यायसमाप्तियो-
इति भीग्रह्मसूत्रवृत्ती मरीचिकात्यायां द्वितीयाध्यापस्य चतुर्थः
पाद समाप्तभाप द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
धना ॥ २२॥

·३ अध्याय १ पादः।
अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
तृतीयेऽध्याये साधनानो विचार्यमाणत्वात् साधनेन्वन्तरङ्ग-
त्वात् प्रथममधिकारिणः पञ्चाग्निप्रक्रमेण जन्म विचार्यते । तब
ब्रह्मशानीपयिफशरीरान्तरनिष्पत्तयेऽस्माच्छरीरात फेवल एव जीवो
निर्गच्छति, संस्कृतभूतसहितो वेति संशयः । तत्रालौकिकऽर्थे श्रुत्य-
नुसरणयोचितत्वात, तत्र ते देवाः श्रद्धा जुद्वतीति वाक्ये श्रद्धाल-
पायामेव होमश्रवणात् केवल एव गच्छत्तीति प्राप्ते, उच्यते ।
तदन्तरप्रतिपत्ती रहति सम्परिप्वक्तः
प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥ १॥
तस्य ब्रह्मशानलक्षणस्य फलस्य अन्तरे या प्रतिपत्तिस्तस्यां
साधनीयायां, ब्रह्मशानीपयिफजन्मार्यमिति यावत्, संस्कृतैर्भूनः स.
म्परिपक्ता सहितो रंहति गच्छति । कुतः१ प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ।
घेत्य यथा पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति प्रश्नः ।
मसी घाघ लोक इतिं निरूपणम् । प्रश्ऽपां पुरुषत्वेन फथनाद
उत्तरे चाहुतिफलत्वेन फयनात तेषां च पाशभौतिफत्वादामन्तुफ-
भूतानां फलत्यासम्मयात संस्कृतभूतसहितो गच्छतीति सिखम्॥१॥
ननु संस्छतपश्चभूतैः सह गमने प्रश्नोतरयोरपामेव प्रहण
कुत स्याड्याह।
च्यात्मकत्वात्तु भयस्त्वात् ॥ २॥
तुरादोऽद्भिरेष सहित प्रतिशड्डापाफरणार्थः । मपां :-
दणम्॥२॥
लोफिफयुक्त्याऽप्यपामेघ ग्रहण युक्तमित्याह ।
प्राणगतेथ ॥३॥
तमुरझामन्तमिति युत्या प्राणस्य गतेस्तन्याद, भापीमया:
प्राणा रत्पपां प्राणपोषकत्यधवणात माणो गच्छन् स्थाप्यायकं पृ.
दीया गच्छतीति युजमपां प्रपम ॥ ३ ॥

·। ब्रह्मसूत्रत्ती। ननु प्राणस्य जीवसङ्गे गमनं नोपपद्यते, यनास्य पुरुषस्यति भुत्या वाक्प्राणादीमामाग्निचायुभावप्रवणादित्याशय समाधत्ते । अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात ॥ ४ ॥ अग्निपायुभावबोधकश्रुतेर्मुक्तविषयत्वादु उत्कमणभुतेमुक्तति- पयत्वेन गाकत्वाद् गौणत्वादित्यर्थः । अतोऽन्यादिभाषावेदकशुस्यो- स्क्रमणश्रुतेरवाध इति ॥ ४ ॥ ननु देवाः श्रद्धां जुह्वतीतिप्रथमाहुतियोधकश्रुतापपामभव. रणारा कार्य ताभिः परिवक्तो गच्छतीत्याशय परिहरति । प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ॥ ५॥ ता एव आपः श्रद्धाशब्देनोच्यन्ते । हि युक्तम् ! अदा था माप इति श्रुतेः । किमुपचारेण ? नेस्याह । उपपचेः । उपक्रमोप- संहारयोरपां श्रवणान्मध्ये श्रुतः श्रद्धाशब्दोऽपि तत्परत्व एवोपपद्य ते । निष्कामफर्तुः संस्कारार्थ भूतानामेव श्रद्धाविषयत्वाच्यापद- प्रयोगः । तस्माद भूतः सम्परिवक्तो रहतीति सिद्धम् ॥५॥ अथ सर्वं जीवाः सम्परिवक्ता रहन्त्युत धानाधिफारिण ए. धेति विचार्यते । तत्र पश्चाहुतिनिरूपणे माधिकारिणः थुनाः । अतो विशेषाश्रवणात् सर्वेषामेव पञ्चाङ्गतिप्रकारेण जन्मेत्याशय परि- हरति । अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ६॥ न । इष्टादिकारिणो हि धूमादिमागेंण गच्छन्तः प्रथमं सोम• माचं प्राप्नुवन्तीत्युक्तम् । सोऽत्रापि प्रथम सोममाव उच्यते । अतः थुतिसाम्यादपीयादिफारिणः सम्परिप्रवक्ता गच्छन्तीति सिमम ॥६॥ मनु तं देया मक्षयन्तीति थुतो तेषां सोममाये भक्षणोके: पञ्चास्यभाष युत्सूत्रमाशय परिहरति । भाक्तं वाऽनात्मवित्वात् तथाहि दर्शयति ॥ ७॥ घागरदन गन्दा निराप्रियते । तेषां मक्षण माग गौणम् । पुन. १ अनारमपित्त्यात् । अन्तमाघे सति मुरुपं मक्षणं भयत् । स त ·३ अध्याये १ पादः। ९५ सर्वभवनश्रुतेरात्मविद एव सम्मति, नत्वन्यस्य । तथाहि श्रुतिरेव शब्दस्य गोणमा दर्शयति । न स वेद यथा पशुरित्यत्र यथा पशु- शवः पोषकपर एवमत्र मक्षणं भोग्यमावपरम् । देवास्तं स्वसेवां का- रयन्तीत्यर्थः ॥ ७॥ सफला प्रथेमाहुति विचार्य द्वितीयाहुति विचारयितुमधिक- रणारतमारभ्यते । तत्र सोमलोके कर्मफलं भुक्त इति निश्चितं, किं सर्वफलं भुक्त्वा वृष्टिर्भवत्युन सदाचारार्थ सानुशय इति संश- यः। तत्र सावशेषफलभोगे प्रमाणामावादुत्तमशरीरादेच सदाचार- सिनिरनुशय पवावरोहतीति प्राप्ते, उच्यते। कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेत- मनवं च ॥८॥ कृतस्य सोममावस्यात्यये नाये सति, अनुसंयवान अवान्तर- फलसाधकसुकनफललेशसाहितो वृष्टिभाव प्रामोति । कुतः १ ए- स्मृतिश्याम । हष्टं हि भोगसाधकमूलधननाशेऽपि ताशवनोपक- रणादिसहिन एव तत्स्थानादपगच्छति । तथाऽत्रापि सानुशयोऽध- रोदनि । स्मृतिश्च, यद्यत्र नः स्वर्गसुखावणेपितमित्यादि । तर्हि नाद्भिः परिवक्तः स्यादित्याशङ्याह । ययेत, यथागनम् । अन्यथा प्रश्नोत्तरयोर्वाधः स्यात् । तद्यवान्तरफलसाधफसहितः स्यादत आह। अनेवं च । अनुशयलेगसहितो मिन्नप्रकाराद्भिः परिप्वकः। चका- राद् घेराग्यसहितोऽवरोहतीतिं सिद्धम् ॥ ८॥ ननु, तप रह रमणीयचरणा इत्यादिश्रुतस्य रमणीयचर- णादेव सम्यग्जन्मसिद्धेः फिमनुशयसहभावेनत्याशड्य परिहरति । चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः ॥५॥ चरणचनी या योनिरुक्ता सोपलक्षणार्या, अनेन पूर्वजन्मनि समीचीनं नभितिज्ञापिका । नत्वनिमजन्मनि समीचीनकरणे नियामिका । नतोऽनुथ्योऽपेक्ष्यते ज्ञानार्थमिति कार्णाजिनिमतम् । घस्तुनस्तु चरणश्रुतेः प्रफरणान्तरीयत्वात् तदनुरोधेन पचाग्नि- विद्यायामाहानुदयात समाधानवैयथ्य नाम्ना सून्यते ॥९॥ ..-

·.
९६
ब्रह्मसूत्रची।
ननु चरणथुतेमार्गान्तरेऽपि पूर्वजन्मशतकमज्ञापने प्रयोजना-
अमावाद् बैयोपत्तिमिया विधायकत्वं घाच्यम् । तत पवामिमदेहे
रमणीयत्वमाप्तेनानुशयोऽपेक्ष्यते इत्याशय परिहरति ।
आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १०॥
धूमादिमार्गक्ष्य तच्छत्यपेक्षत्वात् कास्यकर्मिनः सुरुतफल.
भोगानन्तरं न्यायतो दुष्कृतभोगस्योपसितत्वादसमीचीनयोनिप्रा.
प्तिमो भवत्विति लोकन्याय चाधित्वा रमणीयं जन्म घोभ्यते । अत:
सार्थकत्वाधानुशयाभाववाधिका श्रुतिः ॥ १०॥
मतान्तरेणानुशयपदार्षमाद।
सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ॥ ११ ॥
विहितनिषिद्धकर्मणी अनुशय इति पादरिराचार्यों मन्यते ।
खमते तु फलांश एवानुशयः ॥ ११ ॥
ननु, ये पैके घास्मालोकात प्रयान्तीति शुतो सर्वपदादिष्टा.
दिकारिव्यतिरिक्तानामपि सोमभावप्राप्तिः ध्यंत । तस्मात् सर्वेषा-
मपि सोमभावानन्तरं जन्मेति शङ्कते ।
अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ।। १२ ॥
परिहरति । १२॥
संयमने खनुभूयेतरेपामारोहावरोही
सद्गतिदर्शनात् ॥ १३॥
तुशदा शड्ढामपनुदति । इतरेषां विहितव्यतिरिकफर्तृणां सं-
पमगे यमसग्निधाने सुत्रं दुःखं धानुभूय, मारोहावरोही विशेषानु.
भवार्थमारोहोऽनुभूयायरोहः । कुतः १ सद्गतिदर्शनात् । वैवस्वते पि.
पिच्यन्त इति युती तेषां विलक्षणगतेदर्शनात ॥ १३ ॥
स्मरन्ति च ॥ १४ ॥
घ्यासादयोऽपि, यमेन पृटत नाहमित्यादिना यमगतिं स्मर-
न्ति। यफारालोफप्रसिदिः॥१४॥

·३ अध्याये १ पादः। अपि सप्त ॥ १५॥ पापमोगार्थ यमलोकगमनमवश्यमनीकर्तव्यम् । यतो नरका- स्तत्र सप्त सन्ति गैरवादयः ॥ १५ ॥ ननु नरकंषु चित्रगुप्ताद्रयो यमाद्भिन्ना एषाधिकारिणः धूप- न्ते । तेषां स्वातन्त्र्ये पक्षान्तर स्यादित्याशय समाधत्ते । ततापि च तद्वयापारादविरोधः ॥ १६ ॥ चिन्नगुप्तादीनां यमायत्तत्वात् तत्रापि नरफेयपि तस्यैव यम- स्यैव व्यापारास पक्षान्तरप्राप्तिलक्षणा विरोध इत्यर्थः ॥ १६ ॥ ननु पञ्चाग्निविधानिरूपणे, अर्चिरादिमार्गनिरूपणे व गत्य- न्तरस्यानुक्तत्वान्न यमगतिरस्तीत्याशयाह । विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १७ ॥ तुशब्दः पमन्यावर्तकः । विधया देवयानं कर्मणा सोमभाव इति श्रुत्या तत्र तयोरेव प्रकृतत्वात् कारणत्वेन कथनान यममार्ग उक्तः । तावता तस्य वाध्रः श्रुत्यन्तरसिद्धत्वात् ॥ १७ ॥ ननु, जायस्नेत्यादिश्रुत्या यस्तृतीयः प्रवाहमा उत्कस्तव यममार्गः कुतो न निविशत इत्याशङ्याह न तृतीयेऽतथीपलव्धेः ॥ १८ ॥ तृतीये प्रवाहमार्ग तया यमलोकवत सुखदुःस्रोपलव्ध्यमा. धान्न तस्मिन्नन्तर्भाव इत्यर्थः । फीटः पतङ्गो पदि दनक इति शुन्या मत्तयोनौ नितर्विद्यमानत्वात् तथा दुखोपभोगाभावात्, त. उच्चारीतुःखस्यापि सत्त्वात् तथा सुखोपभोगामावाच्च ॥ १८॥ स्मयतेऽपि च लोके ॥ १९ ॥ मूछोदिपु यमलोकगमनसम्मापणादिक लोफेऽपि स्मयंते . इति ॥१९ ·९८ ब्रह्मसूत्रनौ। साधकान्तरम् । दर्शनाच्च ॥ २० ॥ यमपुरुषाणामजामिलप्रभृतिभिर्दर्शनात् । चकारात् तेषा पाक्यादिश्रयणादपि यममार्गे न विषदितव्यम् ॥ २०॥ ननु तृतीयाहुनी वृष्टेरनमिति श्रुतम् । तत्, लोके बीजं विना केवल वृष्टरस्नानुपलब्धेर्वाधितमित्याशङ्ख्याह । तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ २१ ॥ संशोकजस्य, तस्माद् यत्र फच शोचति स्वेदते वा पुरुषलेज. स एव तद्ध्यापो जायन्त इति श्रुनः कारणभूतजलस्य तृतीयशब्दावन रोधः तृतीयाहुती शब्देन वृटिशब्देनाबरोधी ग्रहणम् । तस्माद्यत्र कन्न वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवतीति श्रुतेदेवहोमात् फारणशक्ति- युनायोऽद्यो योजान्तरनिरपेक्षाभ्योऽन्न भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ ननु समानघूममार्गश्रुतौ तस्मिन् यावत्सम्पातमुषित्वा गये. तमेवमध्यानं पुननिवर्तन्त इत्युक्तः, यथतमिति घायुर्भूत्वा धूमो भ. घतीत्यादि, आकाशाचन्द्रमसमित्युक्तत्वात् फार्यरूपवाय्वादिसह- मायेन कार्यरूपवृष्टिमावः प्रतीयते, न फारणरूप इत्याशय परि. हरति। साऽऽभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ २२ ॥ मा याय्यादिरूपापत्तिरामाव्यापत्तिरेव वाय्वादिवदामानमेय, न तु मुण्यं पाय्यादित्यम् । कुतः ? उपपत्तेः । गौणत्वेनान्यस्याग्य- माययोधफस्य घायुभूत्वत्यस्य तर्पयोपपत्तः । तस्मान कार्यकपट एपादिमायः ॥ २२॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥ २३ ॥ पटेरनरुपता च नातिचिरेण । कुलः विशेषगत । अतो ये घर दुर्मिप्रपतरमिति सुन्या मनापास्यष विलम्बभ्रषणाद्य.

·३ अध्याये १ पादः।
ननु,
हुकालस्थिती हि कार्यरूपवृष्टित्वम् ॥ २३ ॥
संसर्गः कर्मदोर्पयोनि स्वावरतों नर इत्युक्तरस्याधि-
कारिणोऽस्तत्वासम्मव इत्याशङ्ख्याह ।
अन्याधिष्ठितेऽपूर्ववदभिलापात् ॥ २४ ॥
अन्यजीवधिष्ठिते ब्रीह्यादावपूर्ववत्तद्भावापत्तिः । अनिधिव.
त् । कुतः ? अभिलापात् । व्रीहियवा ओपधिवनस्पतय इत्यादिना
जगति स्थितबीयादिभावस्यैवाभिलापात् । अनोऽन्यजीवाधिष्ठितंत्री-
ह्यादौ सम्बन्धमात्रानोकदोष इति भावः ॥ २४ ॥
नन्वन्याधिष्ठानेऽङ्गीक्रियमाणे धिष्ठातृजीधानामशुद्धत्वादन्न:
स्याशुद्धत्वे तेन योग्यदेहानुपपत्तिरित्यारावय परिहरति ।
अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ २५ ॥
ना शब्दात् । देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतःसम्भवतीति
भुनेदेवहोमात्मकसंस्कारेणवान्नस्य शुद्धत्वान्नोक्तदोष इत्यर्थः ॥२५॥
ननु पुरुषभक्षणमात्रादेव नान्नस्य रेतोभावा हश्यते । चाल्य-
कौमारवादकपु व्यभिचारात् । अतः श्रुतस्य पुरुष देवैरन्नहोमाद्
रेतोभावस्यानुपपत्तिरित्याशङ्य समाधत्ते ।
रेतःसिग्योगोऽथ ॥ २६ ॥
अत्र श्रुती पुरुषशब्देन मन्त्रवद्रेत सत्रगसमर्थ उच्यते । त-
घोगोऽत्र विवक्षितः । कथं ज्ञायते, तत्राह । अथ । भागन्तयत् । पू.
यंत्र देवैहोंमे कृते फलस्य जातत्यात् कथं चतुर्येवानिरफला
फलं निरूपयनि । नस्यामाहुनेगर्मः सम्भवतीति श्रुतम् । तत्र यो.
नावन्त सितमेव फल पहिर्निर्गतं घेति संशयः। तत्र गर्भगदम्यानः-
धितवाचकत्याच्छरीरपरस्ये लक्षणाप्रसङ्गः । ततश्च गर्भस्ययाहुनिफ-
लत्वेन फयनात् पण्मासानन्तरं गर्भे शानसम्भयात् तादशस्याधिका-
रिणो गुरुपसत्यादिकममे न कर्तव्यमिति मासे, उच्यते ।
स्यात् ॥ २६ ॥