Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Vedantsaar
Front matter
आः। वदान्तसारः। camta श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीसदानन्दयोगी- न्द्रविरचितः । परमहंसपरिव्राजकाचार्य-श्री नृसिंहसरस्वती विरचित्तया टीकया, पण्डित वर्यश्रीत्रिवेदीपाश्रीभोलानाथात्मज- पण्डित-रामस्वरूप-विरचितया भायाव्याख्यया च समलंकतः। सोऽयं ग्रन्थः। श्राकृष्णदासात्मजेन खेमराजेन मुम्बय्यां स्वकीय "श्रीवेङ्कटेश्वर" मुद्रणालये : मुद्रायित्वा प्रकाशितः। शके १८२२, सवत् १९५७. इस पुस्वयका रजिस्टगोइक यत्राधिकारी साधान कसा है। KVKLKES KYKK श्री। प्रस्तावना. समस्त आत्मतत्त्वजिज्ञासु महाशयोंको विदित करनेमें आताहे कि, इस संसारका मूलतत्त्व क्या है ? यह जाननेके लिये अध्यात्मशास्त्रसे अधिक बढकर कोई शास्त्र नहीं है. इस अध्यात्मशास्त्रके आचार्योंके भेदसे अनेक भेद हुए हैं, परंतु उन भेदभिन्न भेदवादियोंके अनेक म- तोंसे मूल अद्वैत वेदांतसिद्धांत सवतरह अतिश्रेष्ठ है. जो कि अना- दिकालसे अव्याहत चला आताहै. और वेदमूलक सिद्धान्तानुसारी महात्माओंने इसकीही प्रशंसा करीहुई देखीजाती है. जिसका मूल "नेह नानास्ति किंचन" एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मा इत्यादिश्रुतियां हैं. इस अद्वैत वेदांतसिद्धांतके प्रतिपादक अनेक २ ग्रंथ आजतक छपकर जगह २ प्रसिद्ध हुए हैं. इन अनेक ग्रंथों में सब सिद्धांत बड़े विस्तारके साथ निरूपण कियेगए हैं, जिससे ज्ञान होनेके वास्ते बहुत परिश्रम करना पड़ता है. इसवास्ते परमहंसपरिवाजकाचार्य सदानन्दयोगींद्रजीने “वेदांतसार" नामक ग्रंथ बनाया है. इस ग्रंथके ऊपरपं० श्रीनृसिंहसरस्वतीजीने बहुतही सरल संस्कृत टीका बनाई है- अब इस ग्रंथका सर्व साधारण और विना संस्कृत पढेहुए लोगोंको ज्ञान होनेके वास्ते हमने श्रीक्षेत्र काशीनिवासि पंडित " रामस्वरूप" जीसे सरल हिंदीभाषामें स्वरूपप्रकाश नामक दीका बनवायकर हमारे मुप्रसिद्ध " श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखानेमें छापकर प्रसिद्ध किया है. अब हम आशा रखते हैं कि, वेदतिशास्त्र जिज्ञासु महाशय गण इस अत्यंत उपयोगी पुस्तकका अवश्य संग्रह करेंगे. खेमराज श्रीकृष्णदास. "श्रीवेङ्कटेश्वर"छापाखाना.(मुंबई.
श्री श्री देवीदाग लाजुभाइ. मत पाठशाला. जालपाडी गुम्बई, ३. .. श्रीगोपीवल्लभेन जितम् । वेदांतसार। संस्कृतटीका और भापाटीकासमेत । अखण्डं सच्चिदानन्दमवाङ्मनसगोचरम् ॥ आत्मानमखिलाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥१॥ (सं०टी०) रामानंद गुरुं नत्वरमानन्दमद्वयमावक्ष्ये वेदान्तसारस्य टीकां नाना सुबोधिनीम्॥१॥इह खलु कश्चि- न्महापुरुपो नित्याध्ययनविध्यधीतसकलवेदराशीनाश्चिन्मात्रा श्रयत्वेन तद्रूपाद्वयानन्दविपयानायनिर्वचनीयभावस्वरूपाज्ञा- नविलसितानंतभवानुष्ठितकाम्यनिपिद्धवर्जितनित्यनैमित्तिक- पायश्चित्तोपासनाकर्मभिःसम्यक्पन्नेश्वराणामिटिकाचूर्णादि संघर्पितादर्शतलवदतिनिर्मलाशयानां नलिनीदलगतजलबिन्दु वद्धिरण्यग दिस्तवपर्यंतजीवजातं स्वात्मवन्मृत्योरास्पान्त- गतं क्षणभंगुरं तापत्रयाग्निदंदह्यमानमहर्निशमात्मन्यनुपश्यताम तिविवेकिनां अत एवैहिकलेक्चन्दनादिविषयभोगेश्यः आमु. मिकहिरण्यगर्भायमृतभोगत्यश्च वाताशन इयातिनिर्विण्णमा- ' नसानांशमादिसाधनसंपन्नानामापाततोधिगताखिलवेदार्थत्वा- देहायहंकारपर्यन्तं जडपदार्थनविलक्षणस्वप्रकाशस्वरूपप्रत्य- गात्मनि ब्रह्मानंदत्वे संशयापन्नानां तजिज्ञासूनामल्पश्रवणे- (४) वेदान्तसार। नमूलाज्ञाननिवृत्तिपरमानंदावानिसिद्धयेप्रकरणमारतमाणात- समाप्तिप्रचयगमनादिफलकस्य शिष्टाचारपरिप्राप्तेष्टदेवतानम- स्कारलक्षणमंगलाचरणस्यावश्यकर्तब्यतांप्रदर्शपॅलक्षणयानुबं- धचतुष्टयं निरूपयनुपरमात्माननमस्कुरुतेऽखंडमित्यादिना॥अ खंडमिति॥अनीष्टस्य निःश्रेयसःसिद्धये प्राप्त्यर्थमात्माश्रय ए- कत्वेन प्रतिपय इत्यर्थः। नन्वविपयस्यात्मनः कथं प्रतिपत्तिरि- त्याशंक्याह । अखिलाधारमिति । अखिलस्य चराचरात्मक- प्रपंचस्य विवाधिष्ठानत्वेन कारणत्वाकांतं ब्रह्मैव प्रतिपद्ये- त न तु शुद्धमित्यर्थः । नन्येवं च सति प्रतिपनिविषयत्वेन ह- श्यत्वापत्तिरित्याशंक्याह । अवाङ्मनसगोचरमिति। "यतोवा- चो निवर्तते” इत्यादिश्रुतिभिरविपयत्वप्रतिपादनात्मतिपत्तिवि- पयत्वं कारणत्वोपलक्षितं ब्रह्मविपयत्वेनीपचारिकमिति भा- वः। ननु एवमपि ब्रह्मणः कारणत्वे मृत्पिडवदनित्यत्वाशंका- मपहरन्नाह । सदितिानाशाभावोपलक्षितस्वरूपम्"सदेव सौम्ये- दमय आसीत्" इत्यादिश्रुतेः। ननु तथापि जडत्वापनिमाशं- क्याह । चिदिति । स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूपमिति यावत् । ननु तथाप्यपुरुषार्थत्वात्किमित्याश्रयणीयमित्यत आह । आ- नंदमिति । परमानंदरूपमित्यर्थः । ननु भक्षितेपि लशुने न व्याधिः इति न्यायेन प्रपश्चस्याधिष्ठानव्यतिरिक्ततया प्रतीयमानत्वात्कथमइतसिद्धिरित्याशंकां तृणीकुर्वन्नाह । असंडमिति । सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यमित्यर्थः । अत्र मच्चिदानंदमिति प्रयोजनम् । अखंडमिति विषयः।
संस्कृतटाका-आपाटीकासमेत । शास्त्रविषययोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकमावः संबंधः । तत्कामो BRARL घिकी विचतुष्टयमर्थादुक्तं भवति ॥ १॥ (भा टी०) जो वाणी और मनसे पर और संसारका आधारस्वरूप पूर्णब्रह्म सच्चिदानन्द है उसको अपने इच्छित कार्य्यकी सिद्धिके अर्थ आश्रय करताहूँ ॥ १ ॥ अर्थतोऽप्यद्वयानन्दमतीतद्वैतभानतः । गुरूनाराध्य वेदान्तसारं वक्ष्ये यथामति ॥२॥ (सं०टी०) किंच यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गु- रौतस्यैते कथितार्थाः प्रकाशंते महात्मनः॥"इत्यादिश्रुत्या गुरुनमस्कारस्यापि शाखांगत्वप्रतिपादनात्तन्नमस्कारोपि अ- वश्यं पृथक्त्वेन कार्य इति तन्नतिपूर्वकमभिधेयग्रन्थं प्रतिजा- नीते । अर्थतोपीति । अपिशब्देन न केवलं शब्दतः डि- त्थकपित्यादिवत्संज्ञामात्र व्यवस्थितमपि तु अर्थतः शब्द- तश्चेति अद्वयानंदान गुरुनाराध्य वेदांतसारं यथामति वक्ष्य इत्यन्वयः। अयश्वासावानंदचाइयानंदस्तानद्वयानंदान् ।अत्र हेतुमाह । अतीतद्वैतभानत इति । अतीतं गतं दैतनानं यतः त- स्मारतीतद्वतचानतः निरस्तसमस्तभेदज्ञानत्वादित्यर्थः । ता- न्गुरूनाराध्य कायवाङ्मनोजिनमस्कारगोचरीकस्य वेदांतसारं वेदांतानामुपनिषदास्यजातानां मध्ये यत्सारं सिद्धांतरहस्यं यस्मिन् ज्ञाते पुनातव्यं नावशिष्यते तं वदान्तसारं यथामति १ आदराय बहुवचनमिति मिष्टोपदेशाद्दुरावादरानानिनि यदपत्र- ननिर्देशोवावगन्तव्यः।
वेदान्तसार। बुद्धिमनतिक्रम्य वक्ष्ये प्रतिपादयिप्ये इत्यर्थः ॥ २ ॥ (भा टी०) जिनको कदापि द्वैतमान नहीं होयहै ऐसे अद्वैतस्वरूप अद्वयानन्दनामवाले गुरुदेवको नमस्कार कर- के वेदान्तशास्त्रका सारगृत "वेदान्तसार" नामक ग्रन्थ- को बनाताहूँ ॥ २ ॥ वेदान्तो नाम उपनिपत्प्रमाणम् ॥ तदुप- कारीणि शारीरकसूत्रादीनि च ॥३॥ (सं०टी०) इदानीं सर्वस्यापि वस्तुविचारस्योद्देशपूर्वक- त्वात्प्रतिज्ञातं वेदांतं नामतो निर्दिशति । वेदान्त इति ।उपनि- पद एव प्रमाणमुपनिपत्रमाणं उपनिपदो यत्र प्रमाणमिति वा। तदुपकारीणि वेदांतवाक्यसंग्राहकाणिशारीरकसूत्रादीनि "अ- थातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादीनि सूत्राणिाआदिशब्देन भगवदी- तायध्यात्मशास्त्राणि गृह्यतेतिपामप्युपनिपच्छन्दवाच्यत्वादि- ति भावः ॥ ३॥ (भा०टी०) स्वतःसिद्ध प्रमाणस्वरूप उपनिषदोंका ना- म वेदान्त है तथा प्रमाणस्वरूप उपनिपदोंके अनुकूल जो मीमांसारूप शारीरक सूत्रको आदिले अध्यात्मशास्त्र हैं वे भी वेदान्त नामसे कहे जाते हैं ॥ ३ ॥ अस्य वेदान्तप्रकरणत्वात्तदीयरेवानुवन्धे- स्तद्वत्तासिद्धेन ते पृथगालोचनीयाः ॥४॥ (सं०टी०) ननु ययप्यवांतरानुबंधचतुष्टयमापाय नि- संस्कृतटीका-भापाटीकासमेत । दिष्टं तथापि परमानुबंधचतुष्टयस्यानिरूपितत्वादत्र प्रेक्ष्यावतां प्रवृत्तिर्न स्यादित्यत आह । अस्यति । अस्य वेदान्तसा- रस्येत्यर्थः॥४॥ (भा. टी.) यह ग्रन्थ वेदान्तशास्त्रके अन्तर्गत है इ- सकारण वेदान्तशाखके अन्य ग्रन्थोंके पढ़नेसे जो फल हो- ताहै वही फल इस वेदान्तसारके पढ़नेसेनी होताहै इसी कारण वेदान्तके अन्य ग्रन्थोंमें जो चार अनुबन्ध (अधि- कारी, विषय, सम्बन्ध, प्रयोजन,) कहेहँ उनही चार अनु- बन्धोंके द्वारा इस ग्रन्थकी अनुबन्धकार्यसिद्धि होजातीहै इसकारण इस ग्रन्थमें अन्य अनुबन्धोंके विचारका कोई प्रयोजन नहींहैं ॥ ४॥ तत्रानुवन्धो नाम अधिकारिवि- पयसम्बन्धप्रयोजनानि ॥५॥ (सं० टी०) ननु वेदान्तशास्त्रस्यापि किमनुबंधचतुष्टयं येनास्यापि तद्वत्तासिद्धिरित्याशङ्ग्य मूलशास्त्रस्पानुबंधचतु- ष्टयमाविष्करोति ॥ तत्रेति ॥५॥ (भा०टी०) अधिकारी, विपय, सम्बन्ध, प्रयोजन, इ- सीको वेशन्तमें अनुबन्धचतुष्टय कहते हैं। इन्हीं चार अ- नुवन्धोंको लेकर वेदान्तशास्त्र प्रवृत्त होताहै ॥ ५॥ अधिकारी तु विधिवधीतवेदवेदाङ्गत्वे नापाततोऽधिगताखिलवेदार्थोऽस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्यनिपिद्धवर्ज- (८) वेदान्तसार। नपुरःसरं नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपा- सनाऽनुष्टानेन निर्गतनिखिलकल्मप- तया नितान्तनिर्मलस्वान्तःसाधनच- तुष्टयसम्पन्न प्रमाताधिकारी ॥६॥ (सं० टी०) अनुबन्धचतुष्टयमेवाहा यथोद्देशमधिकारिणं लक्षपति अधिकारी विति। "स्वाध्यायोऽध्येतन्यः" इति व- चनात्रैवर्णिकानामुपनीतानामध्ययनं नियमेन विधीयते।अध्य- यनविधिप्रयुक्तमेवाध्ययनं नाध्यापनविधिप्रयतम्।तथा चाधी- तोवेदो बेदांगानि च शिक्षाकल्पव्याकरणछंदोज्योतिपनिरुक्ता ख्यानि यतस्तेनापाततोधिगताखिलवेदार्थः । अत्र सर्ववेदार्थ- रहस्ये ज्ञाते सति उत्तरग्रन्थवैयर्थ्यपरिहारायापातत इत्युक्तम् । नन्यनधीतंवदानामपि विदुरादीनांतत्वज्ञानोत्पत्तिदर्शनादेवाध्य- यनतत्तयुक्तकर्मानुष्ठानचेयर्थ्यमाशंक्योनरमाह । जन्मांतर इ- ति। तेपामाधुनिकाध्ययनायभावेपि जन्मांतरीयाध्ययनादिनि- मिनपरिपाकवतामरिमजन्मनि चिनाप्यध्ययनादिना ज्ञानो- त्पनी वाधकाजावानाध्ययनादिवयर्यमिति भावः काम्येति । काम्यस्यापि कर्मणो धर्ममाधनत्वेपि यातायातसंपादकत्वेन चन्धकत्वात निपिद्धयनहर्जनपुरःसरमित्युक्तम् । तथाच नि- त्यादिकम्मानुष्टानेनिर्गतनिखिलकल्मपतयानिःशेपनिरस्तसक- लकल्मपत्वन । अत्र निसिलपदं काम्यनिपिद्धननितसुकतदु- प्फतपरमातन नितांतनिर्मलस्वान्तःनितांतमत्यते निर्मलं स्व- संस्कृतीका-नापाटीकासमेत। (१) च्छे स्वान्तमन्तःकरणं यस्य स तथोक्त वक्ष्यमाणसाधनचतु- यसंपन्नःप्रमाता अंतःकरणेप्रतिबिंबितं चैतन्यमित्यर्थः॥६॥ (भा टी० )(स्वाध्यायोऽध्येतव्यः सर्वदा स्वाध्यायाच- रण करना चाहिये ) इस प्रकार वेदोक्त विधिवाक्योंक अ- नुसार जिसको येद (ऋक्,यजुः,साम,अथर्व, ) वेदाङ्ग (शि- क्षा. कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिप,) अध्ययन करके सामान्यतः सकल वेदार्थ प्राप्त होगया है । तथा जिस- का इस जन्ममें तथा जन्मान्तरमें काम्य और निपिद्ध कर्म परित्यागकरके नित्यनैमित्तिक, प्रायश्चित्त और उपासना इ- त्यादि कार्योंके अनुष्ठान करनेसे सम्पूर्ण पापोंका नाश होने- से अन्तःकरण अत्यन्त निर्मल होगयाहै । तथा जो पुरुप साधनचतुष्टयसम्पन्न है वह पुरुपईश्वरतत्वके विचार करने में अर्थात् वेदान्तशास्त्रमें अधिकरी होता है ॥६॥ काम्यानि स्वर्गादीष्टसाधनानि ज्योतिटोमादीनि॥ निपिद्धानिनरकाद्यनिष्टसाधनानिब्रह्महननादीनि।। नित्यानि अकरणे प्रत्यवायसाधनानि सन्ध्यावन्द- नादीनि॥ नैमित्तिकानिपुत्रजन्माद्यनुवन्धीनिजाते- ट्यादीनि ॥ प्रायश्चित्तानि पापक्षयमात्रसाधना- नि चान्द्रायणादीनि । उपासनानि सगुणब्रह्माविषय कमानसव्यापाररूपाणि शाण्डिल्यविद्यादीनि ।। एतेषां नित्यादीनां बुद्धिशुद्धिः परं प्रयोजनम् । उपासनानान्नुचित्तेकाम्यम् ॥ "तमेतमात्मानं (१०) वेदान्तसार। वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन" इत्यादि- श्रुतेः “तपसा कल्मपं हन्ति " इत्यादिस्मृतेश्च । नित्यनैमित्तिकयोरुपासनानाञ्च अवान्तरफलं पितृलोकसत्यलोकप्राप्तिः “ कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः” इत्यादिश्रुतेः॥७॥ (सं०टी०)एतदेव सष्ट व्याकरोति ॥काम्यानि स्व- गादीनि ॥ ७ ॥ (भा टी० ) स्वर्गादिसुखप्राप्तिका कारणरूप-अमिष्टो- मादि यज्ञका नाम काम्यकर्म है । नरकादि दुःखभोगका साधन-बाह्मणवधादि निपिद्धकर्म कहाताहै । जिनके न क- रनसे अनेक पाप उत्पन्न होजायँ, ऐसे सन्ध्यावन्दनआदि नित्य कर्म कहातेहैं । पुत्रोत्पत्ति आदि कोंके उद्देशसे किये- जायँ ऐसे जातेटि आदि कार्योंको नमित्तिक कर्म कहते- हैं। जिनके करनेसे पापोंका नाश हो ऐसे चान्द्रायण आदि व्रत प्रायश्चित्त कहाते हैं । सगुण ब्रह्मविषयक चित्तकीएका- ग्रतारूप शान्तिआदि विया (शाण्डिल्यविद्या )को उपा- सना कहतेहैं । उपरोक्त नित्य नैमिनिक, प्रायश्चित्त इनका केवल चित्तशुद्धिके निमित्त प्रयोजन है । उपासनाका मुख्य प्रयोजन केवल चिनकी एकाग्रताके निमिन है । अन्तःकर- णकी निर्मलता हानेपर पहले कहेहुए नित्य आदि कार्यो- का कोई प्रयोजन नहीं रहता है । इस विषयमें श्रुति प्रमाण है-"वेद पढ़ना यज्ञ करना तप करना और अनशन (चान्द्रा-
संस्कृतटीका-मापाटीकासमेत। (११)
यण) आदि व्रत करनेसे ब्राह्मणगण परमात्माके जाननेकी
इच्छा करते हैं" । इस विषयमें स्मृतिमी प्रमाण है-"तप
करनेसे अनेक पापोंका नाश होता है और नित्य, नैमि-
त्तिक, उपासनाका कुछ प्रासङ्गिक फल होताहै। क्योंकि
अतिने कहा है-“कर्मद्वारा पितृलोकप्राप्ति होतीहै और
तपस्या, और उपासनाद्वारा देवलोककी प्राप्ति होतीहै"॥७॥
साधनानि नित्यानित्यवस्नुविवेकेहामुत्रफल-
भोगविरागशमदमादिसम्पत्तिमुमुक्षुत्वानि॥८॥
(भा टी०) पूर्वोक्त साधनचतुष्टयको दिखलातेहैं।
नित्य और अनित्य वस्तुका विचार । इस लोकमें और पर-
लोकमें फल भोगनेकी इच्छा न करना।शम दम आदि सा-
धनसम्पत्ति । मुमुक्षुत्व (मोक्ष होनेकी इच्छा होना )। यही
साधनचतुष्टय कहाते हैं॥८॥
नित्यानित्यवस्तुविवेकस्तावद्ब्रह्मैव नित्यं वस्तु
ततोऽन्यदखिलमनित्यमितिविवेचनम् ॥ ९॥
(भा टी.) इस संसारमें केवल ब्रह्मही नित्य है उससे
भिन्न समस्त वस्तु अनित्य हैं । इस प्रकार विचारको नि-
त्यानित्यवस्तुविवेक कहतेहैं ।। ९ ॥
ऐहिकानां सक्चन्दनादिविपयभोगानाकर्मजन्य-
तया अनित्यत्ववदामुप्मिकानामप्यमृतादिविपय-
भोगानामनित्यतया तेभ्यो नितरां विरतिरिहामु-
त्रफलभोगविरागः ॥१०॥
(१२) वेदान्तसार। (भा टी.) जिस प्रकार कानुसार प्राप्त होनेवाला इस संसारका माला चन्दनादि भोग अनित्य है इसी प्रकार के अनुसार प्राप्त होनेवाला परलोकका (स्वर्गादिका)अमृ- तादि भोगनी अनित्य है इस प्रकार अत्यन्त दोनों लोकोंके भागी इच्छाकी निवृत्निही कल्याण करनवाली है इस प- कारक बुद्धिको इहामुत्रफलभोगविराग कहतेहैं ॥ १० ॥ शमदमादयस्तु शमदमोपरतिति तिक्षासमाधानश्रद्धाः ॥११॥ (भा०टी०) अब शमदमादिका निरूपण करतेहैं- शम, दम, उपरति, तितिक्षा, समाधान, और श्रद्धा, इनको शमदमादि नामसे व्यवहार करतेहैं ॥ ११ ॥ शमस्तावत् श्रवणादिव्यतिरिक्त विपयेभ्यो मनोनिग्रहः ॥ १२ ॥ (सं०टी० ) तत्र शमं लक्षयति। शमस्तावदिति। तथा तीवायां तक्षायां भाजनाइन्यो व्यापारो मनसोन रोचते मो- जने विलंबन सहते तथा सकचन्दनादिविपयेवत्यंतमरुचिः। तत्त्वज्ञानमाधनेषु श्रवणमननादिप्यत्यंतमभिरुचिर्जायते तदा पूर्वधामनापलाच्छ्यणादिसाधनाय उड्डीयमानंस्रक्चन्दनादि विपयेप, गम्यमान मनः येनांतःकरणवृत्तिविशेपेण निवयतेस शम इत्यर्थः ॥ १२॥ भाण्टी)ईश्वविपयक श्रवण, मनन निदिध्यासन- संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । (१३) से जिन जो अन्य विपयोंसे अन्तरिन्द्रिय (मन ) का हटा- लेना वह शम कहाता है ॥ १२ ॥ दमवाद्येन्द्रियाणां तद्व्यतिरिक्त- विपयेभ्यो निवर्तनम् ॥ १३ ॥ (सं०टी०)इदानींदमस्पलक्षणमाह॥दमइतिानानसाथ नश्रवणादिसाधनायो विलक्षणेषु शब्दादिविपयेषु प्रवर्तमानानि श्रोत्रादीनि बालेन्द्रियाणि येन वृत्तिविशेपेण निवर्तते स दम इत्यर्थः ॥ १३ ॥ (भा टी.) श्रोत्राआदि बाइन्द्रियांका ईश्वरविषयक श्रवणादिसे भिन्न विषयोंसे हटा लेना दम कहाता है ॥१३॥ निवर्तितानामेतेपां तद्व्यतिरिक्तविपये- भ्य उपरमणमुपरतिः। अथवा विहिता- नां कर्मणां विधिना परित्यागः ॥१४॥ (सं०टी०) इदानीमपरतेझेक्षणमाहा निवर्तितानामि- ति। निगृहीतानामेव तेपा बाह्येन्द्रियाणां श्रवणादिसाध नव्यतिरिक्तेषु यथा तानींद्रियाणि सर्वथा नागच्छति तथा ते- पां निग्रहो येन वृनिविशेपेण क्रियत सापरतिरित्यर्थः । उ- परते क्षणांतरमाह । अथवेति। विहितानां नित्यादिकर्मणां विधिना चतुर्थाश्रमस्वीकारणकर्मणां परित्यागः नाहं कर्तत्य- वस्थानमुपरतिरित्यर्थः ।। १४ ॥ . (भा. टी.) तद्वचतिरिक्त विषयोंमे हदाईहुई बास . (१४) वेदान्तसार। इन्द्रियोंका दमन करना अथया विधिवाक्योंसे विहित कर्मों का विधिपूर्वक परित्याग उपरति कहाता है ॥ १४ ॥ तितिक्षा शीतोष्णादिसहिष्णुता ॥ १५॥ (सं०टी०) तितिक्षाया लक्षणमाहातितिक्षेति । शरी- रधर्मस्य शीतोष्णादेः तजन्यसुखदुःखादेश्वशरीरस्य त्यक्तुम शक्यत्वात् स्वप्रकाशचिद्रूपे स्वात्मनि च शीतोष्णादेरत्यं ताभावादिति विवेकदीपेन मिथ्याभानस्य शीतोष्णादेवर यत्सहनं सा तितिक्षेत्यर्थः ॥ १५॥ (भा०टी० ) शीत, उप्णता, सुख, दुःख इत्यादिके सह- लेनेको तितिक्षा कहतेहैं ॥ १५ ॥ निगृहीतस्य मनसः श्रवणादौ तदनुगुण- विपये च समाधिः समाधानम् ॥ १६ ॥ (सं०टी०)इदानी समाधानलक्षणमाह । निगृहीतस्य मनस इति।शब्दादिविपयायो निगृहीतस्यान्तःकरणस्य श्रव- णादी तदनगुणेषु तदुपकारकेपु अमानित्वादिसाधनविपयेषु समाधिनरंतर्यण तचिंतनं समाधानमित्यर्थः ॥ १६ ॥ (भा टी०) ईश्वरविषयक श्रवणादि अथवा तत्सदृश और विपयाँदारा निगृहीत मनकी एकाग्रता अवस्था का नाम समाधान है ॥ १६॥ गुरुवेदान्तवाक्येपु विश्वासः श्रद्धा ॥ १७॥ (सं०टी०) श्रद्धादयः स्पष्टार्थाः ॥ १७ ॥ (भा०टी०) गुरुंदरक वचनों में तथा उपनिषदादि वे- " संस्कृतटीका-आपाटीकासमेत । (१५) दान्तशास्त्रके वाक्योंमें विश्वास करना श्रद्धा कहानीहै॥१७॥ मुमुक्षुत्वं मोक्षेच्छा ॥ १८॥ (भाण्टी) मोक्षमें जो इच्छा होती है उसको मुमुक्षुत्व कहतेहैं ॥१८॥ एवम्भूतः प्रमाताऽधिकारी । “शान्तो दान्तः इत्यादिश्रुतेः॥ तथा चोक्तम्-"प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय प्रक्षीणदोपाय यथोक्तकारिणे ॥ गुणान्वितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत्सकलं मुमुक्षवे" इति ॥ १९॥ (सं०टी०) तथाच पूर्वोक्तसकलविशेषणविशिष्टः प्रमाता- धिकारीत्यर्थः।अस्मिन्नर्थ श्रुति प्रमाणपतिशांत इति।।१९।। (भा टी.) जो पूर्वोक्त साधनचतुष्टययुक्त होताहै उ- सी को वेदान्तशास्त्रमें अधिकारी कहते हैं । इस विषयमें श्रु ति और स्मृतिका प्रमाण दिखाते हैं-"जिसका चित्त शान्त हो, और जितेन्दिय हो,और श्रम विप्रलिप्सादि दोषरहित, आज्ञाकारी, गुणवान्, सर्वदा अनुगत,और मोक्षकी इच्छा करनेवाला हो ऐसे शिष्यको सब विपयका, उपदेश करना चाहिये" ।। १९॥ विषयो जीवबौक्यं शुद्धचैतन्यं प्रमेयम् । तत्रव वेदान्तानां तात्पय्यात् ॥ २० ॥ (सं०टी०) यथोद्देशं विषयं निरूपयति। विपय इति। अवियाध्यारोपितसर्वगत्वकिंचिज्जत्वादिविरुद्धधर्मपरित्यागे - - (१६) बदान्तसार। नावशिष्टं शुद्धर्चतन्यं ज्ञेयस्वरूपमेव सर्वपां वेदांतवाक्यानां विषय इत्यर्थः ॥ २० ॥ (भा०टी०) जीवचैतन्य और ब्रह्मचैतन्यका ऐक्यस्व- रूप शुद्धचैतन्यका प्रमेयभाग विषय है क्योंकि वेदान्तशास्त्र- का इसी विषयमें तात्पर्य है ॥२०॥ सम्बन्धस्तु तदैक्यप्रमेयस्य तत्प्रतिपा- दकोपनिपत्प्रमाणस्य च बोध्यवोधक- भावलक्षणः ॥२१॥ (संष्टी.) क्रमप्राप्तं संबंधं लक्षयति।संबंधस्त्विति । योध्यबोधकभाव इति । बोध्यस्य ब्रह्मात्मैक्यस्वरूपस्य बोधक स्य वेदांतशास्त्रस्य च योध्यबोधकभाव एव संबंध इत्यर्थः २१ (भा टी.)जीव और ब्रह्मका ऐक्यरूप प्रमेयसहित त- त्प्रतिपादकउपनिपदादिप्रमाणका बोध्ययोधक नाम सम्बन्धहै प्रयोजनन्तु तदैक्यप्रमेयगताज्ञाननिवृ- त्तिः। तत्स्वरूपानन्दावाप्तिश्च ॥२२॥ (सं०टी०)अवशिष्टं प्रयोजनमाह। प्रयोजनं त्विति । ब्रमात्मकत्वलक्षणचिन्मात्रगतानानतत्कार्यसकलप्रपंचनिवृ- निःपुनरुत्पत्त्यनावरूपत्वस्वरूपाखंडानंदसानिः फलमित्यर्थः । नन् लोक अमानस्य क्रियासाध्यस्य स्यादेः पुरुषार्थत्वेन फलत्वं दृष्टम, अत्र तु नित्यमानस्यात्मस्वरूपस्य क्रियासा- ध्यत्वासाचन पुरुषार्थत्वाभावात्कथंफलत्यमिति चेन्न ।अमान- स्यैव पुरपार्थत्यनियमानायात । यथा लोके कस्यचिद्विस्मृत- संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । (१७) कंठमणे: तत्प्रयुक्तशोकामिसंदह्यमानस्याप्तोपदेशोनरकालं स्वकंठगतचामीकरप्रारपि पुरुषार्थत्वात्फलत्वं दृष्टमेवमत्रापि नित्यप्राप्तस्यात्मनः अज्ञानमोहान्धकारावृतत्वेन विस्मृतस्व- स्वरूपस्य पुरुषस्य गुरुश्रुतिवाक्यश्रवणानंतरमज्ञानमोहांधका- रनिवृत्तौ सत्यां स्वयंप्रकाशमानचिद्रूपस्य सिद्धस्यैवात्मनः- लत्वमुपचर्यत इति भावः ।। २२।। (भा०टी०) जीव ब्रह्मके एकता प्रमेय विषयक अ. ज्ञानकी निवृत्ति और उसका फलरूप आनन्दकी प्राप्तिका नाम वेदान्तशास्त्र में प्रयोजन है ।। २२।। "तरति शोकमात्मवित्" इत्यादिश्रुतेः। "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादिश्रुतेश्च ॥ २३॥ (सं०टी०) उक्तेर्थ श्रुतिं प्रमाणयतितिरति शोकमा त्मविद्बह्म वेदत्यादीति ।।२३।। (भा० टी०)उपरोक्त विषयमें श्रुति प्रमाण है "आ- त्मज्ञानी शोकसे विमुक्त होजाताहै" "जो ब्रह्मवेत्ता होता है वह ब्रह्मका स्वरूप होजाताहै" ॥ २३ ॥ अयमधिकारी जननमरणादिसंसारानलसन्तप्तो दीप्तशिरा जलराशिमिवोपहारपाणिः श्रोत्रियं- ब्रह्मनिष्टं गुरुमुपसृत्य तमनुसरति"तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणि श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्टम्" इत्यादिश्रुतेः । स गुरुः परमकृपया अध्या- रोपापवादन्यायेनेनमुपदिशति । " तस्मै विद्यानु- वेदान्तसार। पसन्नाय सम्यकप्रशान्तचित्तायशमान्विताय येना- क्षरं पुरुषवेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतोब्रह्मविद्याम्" इत्यादिश्रुतेः ॥ २४॥ (सं०टी०)अधुनाशास्त्रारंजानिमित्ताधिकार्यादिनिरूपणा- नन्तरंशास्त्रारंभ प्रस्ताति अथवालक्षितस्याधिकारिणःकर्तव्यं- दर्शयति। अयमधिकारीइति । उक्तलक्षणलक्षितोबुद्धिसंनि- हितधिकारी गुरुमुपसरतीत्यर्थः । ननु संसारासतचित्तस्य वि- पयलोलुपस्यार्तिरहितस्य गुरूपसर्पणमयुक्तमित्याशंक्याह ।सं- सारानलसंतप्त इति । संतापे हेतुमाह । जननेति । आदिशब्देन व्याध्यादयोगृह्यन्ते ।संतप्तस्यैव गुरुपसर्पणमित्या दृष्टांतमाह। प्रदीप्तशिरा इति । अर्धदग्धमस्तको दाहनिवृत्तिकामो यथा शीतलं जलराशिमनुसरति तथा संसारतापत्रयदह्यमानस्तनिवृ- तिकामः स्वस्वरूपजिज्ञासुः संसारनिवर्तकं श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं करतलामलकवत्स्वप्रकाशात्मस्वरूपसमर्पक गुरुसमीपं गरबा- नुसरति मनोवाकायकर्मभिः सेवत इत्यर्थः।अस्मिन्नर्थे तेमु- दाहरति । समित्पाणिरिति । अथ गुरुकृत्यमाह । स गुरुः रिम- रुपयेति । रमरहस्य रुपाव्यतिरेकेणसाधनांतराजाचादित्यर्थःनिन्वखंडस्य हास्य- रूपस्यागोचरत्वेनोपदेष्टुमराश्यत्वात्कथमुपदिशतीत्यतय आहा अध्यारोपेनि। अखंब्रह्मस्वरूपस्यागोचरत्वेन विधिम बत्वेनी- पदेष्ठमणस्यत्वेपि नेहनानास्तिकिंचन इत्यादिश्रुतिमद, पुसत्या- संस्कृतीका-आपाटीकासमेत । (१९) वियाध्यारोपितमिथ्यानानापदार्थनिपेधमुखेनोपलक्षितमसंड चैतन्यमेव पुनः "सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिमनुसृत्य लक्षणयाविधिमुखेनाप्युपदिशतीति भावः । तत्र श्रुतिमाह। तस्मा इति ॥ २४ ॥ (भा०टी०) यह वेदान्तशास्त्रका अधिकारी जन्ममर- णरूप संसारामिसे सन्तप्त होकर समिधादि उपहार हाथमें ले- कर जिस प्रकार किसी पुरुपका शिर जलनेलगे है और वह जलाशयकोजाय है इसीप्रकार वेदान्तके पारदर्शी ब्रह्मवेत्ता गुरुके समीप जाकर गुरुकी सेवा करै क्योंकि श्रुतिने ऐसा कहा है-"ब्रह्मनिष्ठ सद्गुरुके समीप जाय" परम कृपालु गुरु भी अध्यारोप और अपवाद न्यायद्वारा अर्थात् अखण्ड - मस्वरूपका विधिवाक्यांद्वारा उपदेश नहीं होसके है इस कारण (नेह नानास्ति किञ्चन ) इत्यादि श्रुतियोंका अनुस- रण करके अविद्या करके भासित मिथ्या नाना पदार्थोके नि- पेधद्वारा और ( सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म) इत्यादि श्रुतियांका अनुसरण करके लक्षणाकरके विधिवाक्योंद्वारा शिप्यको उपदेश करे क्योंकि श्रुतिम जी कहा है-"जिस वियाके द्वारा सच्चिदानन्दमात्र पूर्णब्रह्मका परिज्ञान होय ब्रह्मवेना गुरु उसही ब्रह्मविद्याद्वारा गिप्यको उपदेश करे" ॥ २४ ॥ असर्पभूते रजोसपारोपपद्वस्तुन्यवस्वारोपः वस्तु सचिदानन्दमयं ब्रह्म । अज्ञानादिसकलजडस- मूहः अवस्तु । अज्ञानं तु सदसद्यामनिर्वचनीयं (२०) वेदान्तसार। त्रियुक्तात्मकं ज्ञानविरोधिभावरूपं यत्किञ्चिदिति वदंति । अहमज्ञ इत्याद्यनुभवात् । “देवा- त्मशक्ति स्वगुणैनिगूढाम्" इत्यादिश्रुतेश्च॥२५॥ (सं टी.) अस्मिन्नर्थे लौकिकदृष्टांतमाह । असर्पभू- तइति । व्यावहारिकवस्तुत्वेनातिमतायां रज्जाववस्तुभूतस- पारोपोनाम रज्ज्ववच्छिन्नचैतन्यविवर्ती रज्ज्ववच्छिन्नचैत- न्यनिष्ठाविद्योपादानत्वेन नायं सर्पः किंतु रज्जीरति विशेप दर्शनोत्तरकालीनाधिष्ठानरज्जुसाक्षात्कारेण रज्ज्वज्ञाननिवृत्ती सर्पधांतिर्निवर्तत इत्यर्थः । उक्तमर्थ दार्शतिके योजयति। व- स्त्विति । कालत्रयानपायिआत्मैव वस्तुशब्दार्थः सा विया स- पंज्ञानानासाकारेण परिणममाना सर्पाकारेण विवर्तते । अत्रा- वस्तुरूपमाह । अज्ञानादीति । अज्ञानतज्जन्यव्योमादेमिथ्या- त्वातदृश्यत्वात्सावयत्वाद्विकारित्वात्सापेक्षसिद्दिकत्वादित्या- दिहेतुभिरवस्तुरित्यर्थः । एतदेव विस्तरेण प्रतिपादयितुमज्ञा- नस्वरूपं तावदाह । अज्ञानं त्विति । किमिदमज्ञानं सद्रूपमसद- पंचा। नायः। तस्य शशविपाणतुल्यत्वेन तुच्छत्वात् । नापि द्वितीयः। असतःकारणत्वानुपपत्तेः। इत्यादिहेतुभिः सत्त्वेनास- वेन वा निरूपयितुं न शक्यत इत्याहाअनिर्वचनीयमितिान- न्यज्ञानस्यानिर्वचनीयत्वे सर्वथानातुमशक्यत्वाचदनायप्रसंग- माशंक्याह । त्रिगुणात्मकमिति। "अजामेकाम" इत्यादिश्रुति- भिः सत्वग्जस्तमोगुणात्मकप्रतिपादनादित्यर्थः । नन्वेवमज- स्याज्ञानस्य अतिप्रसिद्धस्य व्योमादिरूपण विततस्य सत्यवद्रा- संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (२१) समानत्वेन संसारानिवृत्चिरित्याशंक्याह॥ज्ञानविरोधीति । ए- तादृशमप्यज्ञानमात्मसाक्षात्कारेण निवर्तत इत्यर्थः । तदु- तं भगवता " दैवी ह्येपा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामे- व ये प्रपयंते मायामेतां तरंति ते इति।जानाभाव एवाजानमि- ति तार्किकमतं निराकरोति । भावरूपमिति । त्रिगुणात्मक- भावरूपत्वेपि इदमित्थमेवेति पिंडीरुत्य प्रदर्शयितुं न शक्य- त इत्याह । यत्किंचिदिति । किमप्यपटितवटनापटीयसीत्य- र्थः । अनिर्वचनीयज्ञावरूपाज्ञानसद्भावेनुभवमेवोदाहृत्य दर्श- यति । अहमज्ञ इति । अहमज्ञो मामहं न जानामीत्यपरो- क्षावनास एवं प्रमाणमित्यर्थः । तस्यैवोपटंकत्वेन श्रुतिमु- दाहरति । देवात्मशक्तिमिति ॥ २५ ॥ (भा०टी०) उपरोक्त न्यायके विपयम लौकिक दृष्टान्त दिखावह । रज्जु किसी समयती वस्तुतः सर्प नहीं होती है परन्तु जिस समय उसी रज्जुमें सर्पका भ्रम होयह उसीअव- स्तु में वस्तुके नम को अज्ञान कहते हैं यही उपरोक्त अ- ध्यारोप कहाता है । सच्चिदानन्दमय, अदितीय पूर्णब्रह्म वस्तु है और अज्ञानादि सकल जड़ पदार्थ समूह अवस्तु है । सत् और असत् से भिन्न सत्त्वगुण रजोगुण तमोगुणरूप ज्ञानका प्रतिबन्धक भावरूप जो कुछ पदार्थ है उसको अज्ञान कहैं- हैं । इस विषयमें अनुभवही प्रमाण है जैसे में अज्ञ हूँ मैं आ- को नहीं जानताहूँ यही अज्ञानका स्वरूप है । श्रुति भी (२२) वेदान्तसार। कहा है-दीभिमान आत्माको शक्ति निज सत्त्वगुणआदि द्वा वेष्टित होकर निगूढनावमें रहती है ॥ २५ ॥ इदमज्ञानंसमष्टिव्यष्टयभिप्रायेणैकमनेकमितिच- व्यवहियते । तथाहि-यथावृक्षाणांसमष्टचभिः प्रायेणवनमित्येकत्वव्यपदेशः ॥ यथा वा जल. नां समयभिप्रायेण जलाशय इति तथा नाना त्वेन प्रतिभासमानजीवगताज्ञानानां समष्ट्यभि- प्रायेण तदेकत्वव्यपदेशः । “अजामेकाम्" इत्यादिश्रुतेः । इयं समष्टिरुत्कृष्टोपाधितया विशु- दसत्वप्रधाना । एतदुपहितं चैतन्यंसर्वज्ञत्वसर्वे- श्वरत्वसर्वनियंतृत्वादिगणकं सदसदव्यक्तमन्तर्या- मि जगत्कारणमीश्वर इति च व्यपदिश्यते । सकलाज्ञानावभासकृत्वादस्य सर्वज्ञत्वम् । “यः सर्वः स सर्ववित्" इति श्रुतेः ॥२६॥ (सं०टी०)अज्ञानं विजते । इदमिति । वस्तुतोना- नस्यैकत्वेपि समष्टचनिप्रायेणकमिति व्यवहियते । व्यष्टयनि- प्रायेणानेकमित्यर्थः । तदेव प्रपंचयितुं प्रतिजानीते । तथाहीति। यथा यहूनां वृक्षाणां समुदायविपक्षया वनमित्येकत्वव्यपदेशः यथा बहूनां नयादिजलानां समुदायविवक्षया जलाशय इत्ये कत्वव्यपदेशःतयांतःकरणापाधिदेन नानात्वेन प्रतीयमानानां जीवगतानानानां समृदायविवक्षयाज्ञानमिन्यकत्यव्यपदेश इ- त्यर्थः । अस्मिन्नर्थ श्रुति प्रमाणयति । अजामिनि । "अजा- संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (२३) मेकांलोहितशुक्लरुष्णां बह्वीं प्रजां जनयंती सरूपाम"इत्या- दिश्रुतेः। नानाजीवगतनिकृष्टांतःकरणव्यष्टयुपाध्यपेक्षया सम- प्युपाघेरस्य लक्षण्यं दर्शयति ।विगतरागादिदोपसकलकार्य- प्रपंचस्य जगत्कारणभूतस्याज्ञानस्य समष्टिभूतोत्कृष्टोपाधित्वे- न विशुद्धसत्वप्राधान्य मितिनावः एतत्समष्टयुपाधिद्वारेण ईश्व- रचैतन्यं लक्षयति । एतदुपहितचैतन्यमिति । एतत्समष्टयज्ञा- नोपलक्षितं चैतन्यं सर्वस्य चराचरात्मकप्रपंचस्य साक्षित्वेन सर्वज्ञ इत्युच्यते । सर्वपां जीवानां कर्मानुरूपेशितृत्वेनफलदा- तृत्वनेश्वर इत्युच्यते ।तथा सर्चपांजीवानामतर्हृदये स्थित्वा बुद्धिनियामकत्वेनांतर्यामीत्युच्यते प्रमाणागोचरत्वादव्यक्त- मित्युच्यते।सर्वस्य चराचरात्मप्रपंचस्य विवाधिष्टानत्वेन ज- गत्कारणमिति व्यपदिश्यत इत्यर्थः । उत्तेऽर्थे युक्तिमाह । सकलेति । अत्र प्रमाणमाह । य इति ॥ २६ ॥ (भा०टी०) इस अज्ञानको समष्टिरूप (एक) व्यष्टि- रूप (अनेक ) बोलकर व्यवहार किया जाताहै । जिस वृक्षों- के समृहको समष्टिरूप (एक ) वन ऐसा बोलते हैं तथा जल- के समूहोंको समष्टिरूप (एक) जलाशय (तलाब ) बोलते हैं। इसी प्रकार विभक्त और विराजित जीवांके अज्ञानके समृहांको समष्टिरूप (एक) अज्ञान शब्दसे बोलते हैं । श्रु- तिमभी कहाहै "एकही अज्ञान जन्मरहित और त्रिगुणमय- है।" यही अज्ञान समष्टिरूप उत्कृष्ट उपाधिविशिष्ट है इसी कारण इसमें विशुद्ध सत्त्वगुणप्रधान है इसी अज्ञानसे उपहित (२४) वेदान्तसार। चैतन्यस्वरूप ब्रह्म, सर्वज्ञ सर्वेश्वर सर्वनियन्ता अव्यक्त अ- न्तर्यामी जगत्कारण और ईश्वर इन शब्दोंसे व्यवहार किया जाता है जो सम्पूर्ण अज्ञानके प्रकाशका हेतु है वहीं सर्वज्ञ है। श्रुतिमेंभी कहा है-"जो जगत्को सामान्यरूप और विशेष- रूपसे जानता है वह सर्वज्ञ है, ॥ २६ ॥ ईश्वरस्येयं समष्टिरखिलकारणात्वात-कारणशरी रमानन्दप्रचुरत्वात् कोशवदाच्छादकत्वाच्चानन्द- मयकोशः सर्वोपरमत्वात् सुपुप्तिः।अत एव स्थूल- सूक्ष्मप्रपञ्चलयस्थानमिति चोच्यते, यथा वनस्य व्यस्यभिप्रायेण वृक्षा इत्यनेकत्वव्यपदेशः, यथा वा जलाशयस्य व्यष्टयभिप्रायेण जलानीति, तथा ऽज्ञानस्य व्यत्यभिप्रायेण तदनेकत्वव्यपदेशः। " इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते” इत्यादिश्रुतेः। अत्रसमस्तव्यापित्वेन समष्टिव्यष्टिव्यपदेशः॥२७॥ (संष्टी.) इदानीं तस्यैवेश्वरस्य समुदायोपाधिरेव का रणशरीरत्वमानंदमयकोशत्वं सुपुत्त्यवस्थावशिष्टयं च लभ- त इत्याह । ईश्वरस्येति । कारणशरीरत्ये हेतुमाह । अखिले ति । आनन्दमयत्ये हेतुमाह । आनंदप्रचुरत्वादिति । कार णावस्थायां प्रकृतिपुरुपमात्रव्यतिरिक्तस्य स्थूलसूक्ष्मकार्य प्रपंचस्यानावादानंदवाहुल्यमितिकोशत्वे युक्तिमाह । आ- रछादकत्यादितिाशरीराच्छादकचर्मवद्यात्माच्छादकत्वादना- नस्यैव काग इनि व्यवहारः निनु तथापि कारणत्योपाधेरज्ञा संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । (२५) नस्य सुपुष्मित्वं कुत इत्यत आह । सर्वोपरमत्वादिति । सर्व- स्य स्थूलसूक्ष्मोपाधेः कारणोपाधी लीनत्वात्सुतित्वमित्यर्थः ननु स्थूलसूक्ष्मप्रपंचलयस्थानस्य कथं सुपुतित्वमित्याशंक्यसं- ज्ञाभेद इत्याहाअत एवेतिालयकारणात्सुपुतित्वं अतएव पंची- 'कृतभूतकार्यस्य स्थूलप्रपंचस्य जायदवस्थाविशिष्टस्यापंचीक- तलतकार्यस्य । सूक्ष्ममपंचस्य स्वामप्रपंचविशिष्टस्य लयस्था- नमित्यपि व्यवहियत इत्यर्थः । समष्टिरूपाज्ञानं सप्रपंचं निरू- प्येदानी व्यटिभूतमज्ञानं निरूपयितुं दृष्टांती तावदर्शयति । य- या वनस्यति । यथा बहुवृक्षसमुदायस्य वनत्वेन रूपेणैकत्व- उघवहारेपि प्रत्येकविवक्षया चूतादयो बहवोपि वृक्षाः तिष्ठं- तीति बहुत्वव्यवहारः । यथा वापीकूपतडागादिपु समुदा- यविवक्षया जलाशय इत्येकत्वव्यवहारेऽपि प्रत्येकचाप्यादिवि- वक्षया बहूनि जलानि तिष्ठंतीति बहुत्वव्यवहारः ॥ तथा स- कलप्रपंचकारणस्याज्ञानस्य समुदायरूपेणैकत्वेपि अहंकारादि- कारणीतानां जीदगताज्ञानानां प्रत्येकविवक्षया बहुत्वव्यव- हार इत्यर्थः ॥ अस्मिन्नर्थ श्रुति प्रमाणयति । इंद्र इति । ननु तथाप्येकस्यैवाज्ञानस्य तदवच्छिन्नचैतन्यस्य च व्यष्टिसमष्टि- ता कुत इत्यत आह । अत्रेति । भेदविवक्षया व्यतित्वं मृद्ध- टावित । अभेदविवक्षया च समष्टित्वं मृत्पिडयदित्यर्थः२७॥ (भा०टी०) ईश्वरकी उपाधिस्वरूप यह अज्ञान समष्टि, पपञ्चब्रह्माण्डका कारण है इसी कारण इसका कारणशरीर २ (२६) वेदान्तसार। कहतेहैं । आनन्दके आधिक्य होनेसे और कोपकी तरह आच्छादक होनेसे आनन्दमय कोपभी कहते हैं। यह शरी- रही सम्पूर्ण इन्द्रियोंके उपरामका स्थान होनेसे सुपप्ति कहा- ताह इसी कारण इसको स्थूल और सूक्ष्म प्रपञ्चका लय- स्थान कहतेहैं । जिस तरह बनके वृक्ष सबको अलग अलग- ग्रहण करनेसे उसको अनेक वृक्षांद्वारा व्यवहार किया जा- ताहै इसी प्रकार जलाशयके जल व्यष्टिभावसे अनेक जल प्र- तीत होयह इसी प्रकार नानाप्रकारके विराजमान जीवसमूहके अज्ञानको व्यष्टिरूपसे अनेक व्यवहार करें हैं। अतिने भी क- हाहै- ईश्वर नालस्कररको मस्याओं के द्वारा नानारूप धारण करताहै।" इस स्थल में ईश्वरको प्रत्येक जीव व्यापी होनेसे व्यष्टि और समस्त जीवव्यापी होनेसे समष्टिरूपजनना॥२७॥ इयं व्यष्टिनिकृष्टोपाधितया मलिनसत्वप्रधाना एत- दुपहितचैतन्यमल्पज्ञत्वानीश्वरत्वादिगुणकं प्राज्ञ- इत्युच्यते एकाज्ञानावभासकत्वादस्य प्राज्ञत्वं अ- स्पष्टोपाधितयाऽनतिप्रकाशकत्वम्-॥२८॥ (सं०टी० )तत्र महाप्रलयकालीनसमष्टयुपाधिभूतविशु सत्वप्रधानापा मूलमरुतेः सकाशात् दैनंदिनप्रलयकालीन व्यष्टयुपाधिकृतजीवप्रझतेदं दर्शयति । इयं व्याटिरिति। यंजीवगताजानसुपत्यवस्थापन्नाहंकारादिविक्षेपसंस्कारादिर पानिकोपावित्येन मलिनसत्वप्रधानेत्यर्थः अनेनोपाधिनाम अवतन्यं लापनि। तदुपहितमिति । अत्रोपपत्तिमाह एवं संस्कृतटीका-जापाटीकासमेत । (२७) ति। ईश्वरगतमूलाज्ञानस्य जीवगताहंकारादिविक्षेपसंस्कारादि- रुपाज्ञानस्य वस्तुत एकत्वेन तदवनासकेश्वरजीवचैतन्ययोर- प्येकत्वमित्यर्थः ॥ २८ ॥ (भा टी.)उक्त अज्ञानकी व्यष्टि अपकृष्ट उपाधि है इसीसे अज्ञानकी व्याष्टिसे तमोगुणमिश्रित सत्वगुण प्रधान है। इसी व्यतित अज्ञानसे उपहित चैतन्य पानशब्दसे क- हा जाता है इसी व्यष्टिभूत अज्ञानोपहित चैतन्यमें अल्पज्ञत्व और अनीश्वरत्व आदि गुण रहते हैं । इसी कारण व्यष्टिभूत अज्ञानोपहित चैतन्य अलग अलग एक एक अज्ञानका प्र- काशक है इसी कारण इसको प्राज्ञ, और मलिनसत्त्वप्र- धान, अस्पष्ट उपाधिसे उपहित होनेसे अनतिप्रकाशक (अ- ल्पप्रकाशक) कहते हैं ॥ २८ ॥ अस्यापीयमहङ्कारादिकारणत्वात्कारण- शरीरम्।आनन्दप्रचुरत्वात्कोशवदाच्छा- दकत्वाच-आनन्दमयःकोशः। सर्वोपर- मत्वात्सुषुप्तिः। अत एव स्थूलसूक्ष्मश- रीरलयस्थानमिति चोच्यते ।। २९ ।। (सं०टी०) सौपुनजीवचैतन्यस्य पात्रत्वं साधयति । अस्यति । संस्काररूपास्पष्टोपाधितया तदावृतत्वेनातिप्र- काशकत्वाभावात्माज्ञत्वमस्येत्यर्थः। यथा जगत्कारणेवरोपा- धेःकारणशरीरत्वेनानंदप्रचुरत्वेन चानंदमयत्व कोशष्यांतेन च कोशत्वं तथैतत्सर्व तारतम्येन प्राज्ञचैतन्येप्यतिदिशति । अहं- (२८) वेदान्तसार । कारादीतिप्रिलयकाले हिरण्यगर्भादिप्रपंचोत्पादकेश्वरगतमूल- प्रतिवत्सुपाप्तिकालेअहंकारादिशरीरोत्पादकसंस्कारमात्राव- शिष्टजीवगताज्ञानस्यापिकारणशरीरत्वंइंद्रियतद्विपयाभावेन- व्यासंगाभावादानंदबाहुल्यादानंदमयत्वकोशवदात्माच्छादक- त्वात्कोशत्वंचयुक्तमितिभावः॥ननुस्थूलसूक्ष्मशरीरलयस्थान स्यकथं सुपुतिशब्दवाच्यत्वमित्याशंक्यपूर्वसंज्ञानेदो नव- स्तुभेदइतिवक्तुंतत्रयुक्तिमाहासर्वोपरमत्वादिति।पंचीकृतस्थूल- शरीरस्य व्यावहारिकस्यापंचीकतसूक्ष्मशरीरे प्रातिनासिके प्रविलापितत्वात्तस्यापि प्रातिभासिकस्य स्वामप्रपंचस्य स्व- कारणेऽजाने लीनत्वात्सर्वोपरतिरित्यर्थः । तथा चोक्तम्"लये फनत्य तद्धर्मा द्रवाद्याः स्युस्तरंगके । तस्यापि विलये नीर तिष्ठत्येव यथा पुरा । व्यावहारिकजीवस्य लयःस्यात्पातिक्षा- सिके । तल्लये सच्चिदानंदाः पर्यवस्यति साक्षिणि इति ॥ २९॥ (भा०टी०) यही व्यष्टिभूत ज्ञान अहंकारादिका कारण है इसी कारण इसका कारणशरीर कहते हैं आनन्दका आ- धिक्य होनेसे तथा कोपकी तरह आच्छादक होनेसे आन- न्दमयकोप. और इन्द्रियांका उपरमस्थान होनेमे सुपुप्ति कहाजाताहै । इमी कारण इमी अज्ञानको स्थूल सूक्ष्म प्र- पञ्चका लयस्थान कहत हैं ॥ २९ ॥ तदानीमेतावीश्वरप्रानी चैतन्यप्रदीप्ताभिरतिमू- क्ष्माभिरज्ञानवृत्तिभिरानन्दमनुभवत्तः । “आनन्द- भुक् चेतोमुसः ग्रानः" इति श्रुतेः। 'सुखमहमस्वा- संस्कृतीका-नापाटीकासमेत। (२९) प्सं न किञ्चिदवेदिपम्'इत्युत्थितस्य परामर्शाप- तेश्च ।। ३०॥ (सं०टी०) ननु प्रलयकाले सुपुतिकाले चांतःकरणत- दृत्यभावेनानंदग्राहकानावादानंदप्राचुर्यसद्भावे प्रमाणाभावमा शंक्य परिहरति । तदानीमिति । यथा सूक्ष्मत्वेनान्तः- करणस्य वृचिरंगीक्रियते तथाचैतन्यप्रदीप्त्याज्ञानस्यापिसूक्ष्मा वृत्तयःस्वीक्रियते तथा चेश्वरःस्वकीयाज्ञानवृत्तिनिःस्वात्मानं- दबाहुल्यमनुजवति जीवोपि संस्कारमात्राविशिष्टातिशयानान निजि स्वात्मानंदबाहुल्यं वागतम्नानुभक्तोलि नायः । अत्रैवोपटंजकत्वे श्रुतिमवतारयति । आनंद गिति । अस्यार्थः आनंदो विक्षेपानायोपलक्षित आत्मानमेव सुत्नेऽज्ञानवृत्तिति- रवगच्छतीत्यानंदतुक्चेत आत्मस्वरूपावबोध-सएवावरणश- तिमहितो मुखं यस्य स चेतोमुखः प्राजः प्रकष्ट स्वयंप्रकाश आनंदात्मनि अनानावृत्तिरूपो वोधी यस्य स पानः उतार- स्थाद्याभावेनावगम्यमानत्वातृतीयः उत्तरकालीनसुखपराम- शपिपनिरपिपूर्वानतृतसुखबाहुल्यानुनवसदाचे प्रमाणमित्याह सुसमहमिति। सुखमहमस्वाप्समित्यानंदपरामर्शःन किश्चिद- चेदिपमित्यज्ञानपरामर्पः। तथाच सुप्रसिदशायां प्रलयकाले च पानेश्वरावज्ञानवृत्तिभिरानंदमनुभवत एवेत्यर्थः ॥ ३० ॥ (भा टी.) ईथर और प्रान दोनों मुपनिकालमें चन- न्यदाग प्रकाशित होकर अतिसूक्ष्म अनानवृत्तिके द्वारा आनन्द भागते हैं। इन विपयमें अति प्रमाण है-मान चन- (३०) वदान्तसार। न्यके प्रकाशद्वारासुसको भोगता है"स्मरणकेप्रमाणसेभी जा- ना जाता है क्योंकि जब पुरुप शयन करकै उठता है तब ऐसा कहता है कि आजमें जिस समय सुखकी निद्रामें सो रहा था तब मुझको कुछ खबर नहीं थी' ॥ ३० ॥ अनयोयंटिसमष्टचोर्वनवृक्षयोरिव ज- लाशयजलयोरिव चाभेदः ॥३१॥ (सं०टी०)तदानीमीश्वरगतमूलाज्ञानस्यजीवगतसंस्कारमा पावशिष्टाज्ञानस्य च समष्टिव्यष्टयभिप्रायेण भेदभानेपि वस्तुतो भेदो नास्तीत्येतत्सदृष्टांतमाह । अनयोरिति ॥ ३१ ॥ (भा टी०)जिस प्रकार वृक्षकी समष्टि सहित वनका और बनकी व्यष्टिसहित वृक्षका कुछ भेद नहीं है, और जैसे जलकी समष्टिसहित जलाशयका और जलाशयकी व्यष्टि सहित जलका कोई भेद नहीं है तिसी प्रकार अज्ञान समष्टिसहित अज्ञानव्यष्टिकानी कोई भेद नहीं है ॥ ३१ ॥ एतदुपहितयोरीश्वरप्राज्ञयोरपि वनवृक्षावच्छिन्ना- काशयोरिव जलाशयजलगतप्रतिविम्बाकाशयो- रिव चाभेदः “एपसर्वेश्वर एप सर्वज्ञ एपोन्तर्या- म्येप योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययो हि भूतानाम्" इत्यादिश्रुतेः ॥३२॥ (सं०टी०) उत्तोपाधिद्वारेणेश्वरमानयोरप्यनेदं दृष्टांत- मुखेन दर्शयति । एतदुपहितयोरिति । ईश्वरस्य बनायच्छि- नाकाशयत्माज्ञस्य वृक्षावच्छिन्नरकाशयच तथास्थूलजलाश-
संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत। (33)
योपाध्यवच्छिन्नाकाशवत् जलगतप्रतिबिंबाकाशवञ्चकारणो
पाध्यवच्छिन्नेश्वरस्य कार्योपाध्यवच्छिन्नप्राज्ञस्य च वस्तुतो
भेद एवेत्यर्थः।तत्र प्रमाणमाहाएप इति । तथा चोक्तमाचार्य।
"कार्यापाधिरयं जीवाकारणोपाधिरीश्वर कार्यकारणताहित्वा
पूर्णबोधोऽवशिष्यते" इति ॥ ३२ ॥
(भा टी०) जिसप्रकार वृक्षोंके समष्टिरूप वनमें अव-
स्थित आकाश सहित वनका और व्यष्टिरूप प्रत्येक वृक्षमें
अवस्थित आकाशका कोई भेद प्रतीत नहीं होता है तथा
जलके समष्टिरूप जलाशयमें प्रतिबिम्बित आकाशसहित ज-
लाशयका और व्यष्टिरूप जलमें प्रतिविम्बित आकाशका
कोई भेद नहीं मालूम होता है। इसी प्रकार समष्टिरूप अज्ञान-
उपाधि विशिष्टचतन्यस्वरुप ईश्वरका और व्यष्टिरुप अज्ञा-
नसे उपहित चैतन्यस्वरूप प्राज्ञका कोई भेद नहीं है इस वि-
पयमें श्रुतिका भी प्रमाण है-“यही सम्पूर्णका ईश्वर, यही स-
र्वज्ञ, यही अन्तर्यामी, यही सम्पूर्णका कारण, यही जगतकी
उत्पत्ति और प्रलयका हेतु है" ॥ ३२ ॥
वनवृक्षतदवच्छिन्नाकाशयोर्जलजलाशयतद्गतप्रति
विम्बाकाशयोवा आधारभूतानुपहिताकाशवदन-
योरज्ञानतदुपहितचैतन्ययोराधारभूतं यदनुपहि-
तं चैतन्यं तत्तुरीयमित्युच्यते ।"शान्तंशिवमदेतं
चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा सविज्ञेयः, इत्यादि
श्रुतेः ॥३३॥
(३२) वेदान्तसार। (सं०टी० ) उपाधियावच्छिन्नी प्राज्ञेश्वरौ सप्रपंचं नि- रूप्येदानी अनवच्छिन्नं तुर्य चैतन्यं लक्षयति । वनेति।यथा स्थूलवनोपाध्यवच्छिन्नाकाशापेक्षया सूक्ष्मवृक्षोपाध्यवच्छि- नाकाशापेक्षया च महाकाशस्य तदुनयाधारतयानवच्छिन्न- त्यान्महाकाशत्वं तथा कार्यकारणोपाधितदवच्छिन्नचैतन्यद- यापेक्षया तदाधारभूतयदनवच्छिन्नं सर्वव्यापिचैतन्यं विशुद्ध तनुरीयमुच्यत इत्यर्थः।अस्य चैतन्यस्य तुरीयत्वंवक्ष्यमाणवि- श्वायपेक्षयेति द्रष्टव्याअस्मिन्नर्थ श्रुति संवादयति।शान्तं शिव- मिति।आदिपदात् "त्रिषु धामसु यद्रोग्यं भोक्ता भोगश्चयद्भवेत् तेभ्योविलक्षणः साक्षीचिन्मात्रोहंसदाशिवः” इत्यादिश्रुत्यं- नरग्रहः ॥ ३३ ॥ ..
संस्कृतटीका-भापाटीकासमेत । न्याभ्यां तप्तायःपिण्डवदविविक्तं सन्महावाक्यस्य वाच्यं विविक्तं सल्लक्ष्यमित्युच्यते ॥३४॥ (सं०टी०) एतदेव विशुद्धचैतन्यं पूर्वोक्तं चैतन्यद्वयेन सहकत्वविवक्षायां महावाक्यस्य वाच्यत्वं लभतेऽदविवक्षा- यां च लक्ष्यत्वं च लभत इत्याह । इदमिति । त्रयाणां चै- तन्यानां चैतन्येन रूपेणैकत्वेपि अवच्छिन्नानवच्छिन्नत्वेन रूपेण वाच्यलक्ष्यत्वे संभवत इति भावः ॥ ३४ ॥ (भा टी० ) जैसे अग्निसे तपाये हुए लोहेके सहित अ- जिन्नरूप होनेसे “ लोहा जलाता है । इसप्रकार वाक्यका प्रयोग होता है किन्तु यही अग्निही अभिन्नरूप उक्त वाक्य- का वाच्य और लोहेसे भिन्नरूप इस वाक्यका लक्ष्य होताहै तिसी प्रकार यह तुरीय ब्रह्मचैतन्य समष्टिव्यष्टिअज्ञान और अज्ञानोपहित चैतन्यके सहित अभिन्नरूप होनेसे (तत्त्वमास) इस महावाक्यका वाच्य और भिन्नरूप उसका लक्ष्य होता है अस्याज्ञानस्यावरणविक्षेपनामकं शक्तिद्वयमस्ति। आवरणशक्तिस्तावत्-अल्पोऽपि मेघोऽनेकयो- जनायतमादित्यमण्डलमलोकयितृनयनपथपि- धायकतया यथाच्छादयतीव तथाऽज्ञानं परिच्छि- व्रमप्यात्मानमपरिच्छिन्नसंसारिणमवलोकयित- दिपिधायकतयाच्छादयतीव तादृशसामर्थ्यमात- दुक्तम्-"धनच्छन्नदृष्टिनच्छन्नमक यथानिष्प्रभ (३४) वेदान्तसार। मन्यते चातिमूढः । तथा वद्धवाति यो मूढदृष्टेः सनित्योपलब्धिस्वरूपोहमात्मा ॥३५॥ (सं टी.)अथेदानी स्वप्रकाशचिद्रूपस्यात्मनः कथं कुं ठितप्रकाशत्वं कथं चासंगोदासीनस्यात्मन आकाशादिषपंचज नकत्वमित्येतन्महाविरोधपरिहारायाज्ञानस्यशक्तिद्वयं निरूप्य ताअस्यतिाते एव नामतो निर्दिशतिआवरणविक्षेपनामकमि ति।आवरणशकिस्तावत् सचिदानंदस्वरूपमावृणोतीत्यावरण- शक्ति ब्रह्मादिस्थावरांते जगजलयुद्दुदवन्नामरूपात्मकं विक्षि- पति सृजतीति विक्षेपशक्तिरिति शक्तिद्वयमज्ञानस्येत्यर्थः।न- न्यपरिच्छिन्नस्यस्यमकाशचिट्टपासंडपरिपूर्णस्वरूपस्यात्मनप रिच्छिन्नेनानित्येनजडतमोरूपेणान्यापकेनाज्ञानशक्तिविशेपेण कथमावरणमित्याशंक्य यस्तुतोऽज्ञानस्यात्माच्छादकत्याना- वेपि प्रमातृबुद्धिमात्रापच्छादकत्वेनाज्ञानस्यात्माच्छादकत्व- मुपचारादुच्यत इत्याह । आवरणशक्तिरिति । यथानत्य- पोपि मेयोनेकयोजनविस्तीर्णमादित्यमंडलमवलोकपितृपु- रुपदृष्टिमापाच्छादकत्वेनादित्यमाच्छादयतीत्युपचारादुच्यते तथा अतिनुच्छपरिच्छिन्नमप्यज्ञानं अपरिच्छिन्नमात्मानंदघन प्रमादिमात्राच्छादकत्येनात्मानमाच्छादयतीत्युपचारादु- च्यते इत्यर्थः अस्मिन्नर्थ वृद्धसमतिमाहातदुनामिति॥ ३५॥ (भाण्टी.) पूर्वोन अनानकी दो गति है जमे आ- चरण गनि औविशेषगनिः। पहले आयग्णगति दिख- दाते हैं। नम मनुपरि नयनांका आवरण करनेवाला संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । ल्पस्थानमें रहनेवाला मेघमण्डल सहस्रों योजन विस्तीर्ण सू- र्यका आच्छादक कहाजाताहै तिसीप्रकार अविवेकी म- नुप्यके ज्ञानका आवरण करनेवाला तथा सर्वव्यापी परब्रह्म- काआच्छादक रूप प्रसिद्ध अज्ञानकी शक्तिकोआवरणशक्ति कहतेहैं । हस्तामलकमें लिखानी है-"जैसे अज्ञानी पुरुपके नेत्र मेघसे आच्छादित होजातेहैं तव कहें हैं कि सूर्य्यम- ण्डलको मेघमण्डलने आच्छादित करदिया । तिसी प्रकार मृड़ दृष्टि पुरुप जिसको बद्ध कहते हैं मैं वही नित्यज्ञान स्वरूप आत्मा हूँ" ॥ ३५॥ अनयावृतस्यात्मनः कर्तृत्वभोक्तत्वसुखित्वदुःखि- त्वादिसंसारसम्भावनापिभवति यथा स्वज्ञानेनावृ- तायां रज्ज्वां सर्पत्वसम्भावना ॥३६॥ (सं०टी०) अनयैवावरणशक्त्यावच्छिन्नस्यात्मनःकर्तृ- त्वनोक्तृत्वसुखदुःखमोहात्मकत्वतुच्छसंसारसंभावनापि सं- भाव्यत इत्याह । अनयति । इयमेवावरणशक्तिरात्मनो भेदबु- दिजनकत्वेन संसारहेतुरिति भावः। अत्रानुरूपं दृष्टांतमाह । यथा स्वाज्ञानेनेति ॥ ३६ ॥ (भा टी०) जैसे भ्रमवशसे रज्जुमे रज्जुका ज्ञान नहीं होय है सर्पज्ञान उत्पन्न होजाय है तिसी प्रकार अज्ञानकी आवरण शक्तिद्वारा आच्छादित आत्माक स्वरूपका ज्ञान नहीं होय है और मैं कर्ता हूँ भोक्ता हूं सुखी हूं दुःखी हूं इत्यादि मोहजालसे व्याप्त संसारका बोध होता है ।। ३६ ॥
(३६) वेदान्तसार। विक्षेपशक्तिस्तु यथा रज्वज्ञानं स्वावृतरजौ स्व- शत्त्यासादिकमुद्भावयति, एवमज्ञानमपि स्वाय तात्मनि स्वशत्या आकाशादिप्रपञ्चमुद्भावयति तादृशंसामर्थ्यमातदुक्तम्-"विक्षेपशक्तिर्लिङ्गादि- ब्रह्माण्डान्तं जगत्सृजेत्” इति ।। ३७॥ (सं०टी०) यदुक्तमसंगोदासीनस्यात्मनः कथं जगत्का- रणत्वमिति तन्निराकत विक्षेपशक्तिस्वरूपमाहाविक्षेपशक्ति- स्त्यिति । यथा रज्जविषयकमनानं सर्पमुत्पादयति तथात्म- विषयकमज्ञानमपि स्वावच्छिन्ने आत्मनि विक्षपशक्तिप्रभाव णाकागादिकं प्रपंचमुद्रावयतन्यर्थः अस्मिन्नर्थ ग्रंथांतरसमति दर्शयति । तदुतामिति । ननु किमात्मा चराचरात्मकप्रपंचस्य निमिनकारणं उपादानकारणं था। नायः । दंडादिवत्स्वकार्य- व्यापित्यं न स्यादात्मनः"तत्सृष्ट्वा तंदवानुप्राविशत"इतिश्रुत्या- कार्यव्यापित्वश्रवणात । न द्वितीयः । अचंतनस्य जडस्य अपंचम्य चतन्योपादानकत्वासंतवात ॥ ३७ ॥ (भा०टी०) अब विक्षेपगक्तिको दिसाते हजिसे रज्जु- विषयक अजान अपनी गनिद्वारा रन्जुम सर्पका स्वरूप प्र- दर्शन करह निमी प्रकार यह गनि अनानावृत आत्मा आ- कागादि पश्यनका सम प्रदर्शन कर है। इमर्माको विपक्ति कहते हैं। पन्यान्नम्मं भी एमा टिपाई कि-"अनानकी वि- अंपगनियन नगर म्नम्बपर्पन्न जगत्को उत्पन्न कर है" शक्तिदयवदनानोपहितं चैतन्यं म्वप्रधानतया संस्कृतटीका-आपाटीकाममेत । (३७) निमित्तं स्वोपाधिप्रधानतया उपादानञ्च भवति यथा लूता तन्तुकार्य्यम्प्रति स्वप्रधानतया निमि- तं स्वशरीरप्रधानतयोपादानं च भवति ॥३८॥ (सं०टी०) उपादानत्वेन च कार्यकारणयोरनेदेन प्रपंच- स्यापि चैतन्यरूपत्वप्रसंगादनित्यत्वं न स्यादित्याशंक्य जड- प्रपंचं प्रत्यात्मनः चैतन्यप्राधान्येन निमित्तत्वं स्वाज्ञानप्राधा- न्येनोपादानत्वं च संभवतीत्याह । शक्तिद्वयवदिति ।यथा- यस्कांतसनिधाने जडमयं लोहं चेटते तथा चतन्यसन्निधाने जडमज्ञानं चेष्टते इत्यज्ञानविकारं प्रति चैतन्यस्य निमित्तत्वं जडाकाशादिकार्य प्रति मायायाः साक्षादुपादानत्वेन माया- विन ईश्वरस्यापि परंपरयोपचारादुपादानत्वं न विरुध्यत इत्य- र्थः। तदुक्तं चैतन्यस्य निमित्तकारणत्वे कार्यानुप्रवेशोन स्यादि- तितन्न । कारणस्य कार्यानुप्रवेशनियमस्योपादानकारणविष- यत्वेननिमित्तकारणविपयत्वाचावात् तत्सृष्ट्वा इत्यादिश्रुतेरप्यु पादानकारणपरत्वादायदप्युक्तं आत्मन उपादानकारणत्वे प्रपं चस्यानित्यत्वं न स्यादिति तदपि न । तस्य परिणामविपयत्वेन विवर्तविपयत्वानावात्प्रपंचस्य ब्रह्मविवर्तत्वाद्विवर्तत्वं चस्व- स्वरूपापरित्यागेन स्वरूपांतरप्रदर्शकत्वायथारज्ज्ववच्छिन्नचे तन्यनिष्टाजानस्यरज्जुस्वरूपापरित्यागेन सादिस्वरूपांतरप्रद- कत्वं नयेथएचजन्यनिशाज्ञानशक्लेरपि चैतन्यम्बम्वरूपापरि त्यागेन आकाशादिस्वरूपांतराकारण प्रदर्शकत्वाएतावताका गादिप्रपंचस्य नित्यत्व नभवति।अज्ञानस्यमिथ्यारूपत्वेन त (३८) वेदान्तसार । ज्जन्याकाशादिप्रपंचस्यापि मिथ्यात्वांनाचैवमज्ञानस्य मिथ्या- त्वे तत्प्रयुक्तबंधमोक्षयोरपिमिथ्यात्वप्रसंग इति वाच्याइष्टापत्तेः तदुक्तं भगवता “बद्दोमुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः। गुणस्य मायामृलत्यान मे मोक्षोन बंधनम्" इति।अलमतिविस्त रेण एकस्यैवात्मनो निमित्तोपादानकारणत्वे दृष्टांतमाह यथा लुतातत्विति ।यथा लूतातंतुः स्वोत्पयमानतंतुलक्षणं कार्य प्रति स्वचैतन्यप्रधानतयानिमिन चैतन्यसंनिधानव्यतिरेकेण जडस्य देहस्य मृतशरीरवत्तंतुजनकत्वासंभवात्स्वशरीरप्रधान्येनोपा- दानं च भवति। अशरीरस्य साक्षातुजनकत्यासंभवात्स्वशरी- रप्राधान्यनोपादानं च भवति । शरीरस्य साक्षानंतपादानत्वेन तदयच्छिन्नचैतन्यस्याप्युपादानत्वेनोपचारात् ॥ ३८ ॥ (भाल्टी) जैस ऊर्णनातकीट ( मकड़ी) स्वरुत प्र- धानरूपसेजालेका निमित्त कारण और शरीरप्रधानरूपस तिसी तन्तुका उपादान कारण होता है । तिसी प्रकारसे आवरण और विक्षेपशनिविशिष्ट अज्ञानद्वारा समावृत चैतन्य स्वयं प्रधानरुपम प्रपञ्चविश्वका निमिन कारण और उपाधिरूप अज्ञानरुपमे उपादान कारण होता है ॥ ३८॥ तमः प्रधानविक्षेपशक्तिमदज्ञानोपहितचेतन्यादा- काश आकाशादायुवायोरमिरग्नेरापःअद्यापृथि- वी चोत्पद्यता"तस्मादाएतस्मादात्मन आकाशः सम्भृतः, इत्यादिश्रुतः ॥ ३९ ॥ (संष्टी.)एवमीभगम्यापि स्वतन्मधाननया निमि- संस्कृतीका-मापाटीकासमेत। (३९) नत्वं स्वोपाधिप्रधानत्योपादानत्वं चावतीत्यर्थः इदानी विक्षे. पशक्तिकत्यमाह। तमइति ।आकाशादेर्जडत्वात्तमोगुणप्रधा- नविक्षेपशक्तियुक्ताज्ञानावच्छिन्नचैतन्यस्यै वाकाशादिप्रपंचज नकत्वमिति नाव:अस्मिन्नर्थे श्रुति प्रमाणयति"तस्मादा एत- स्मात्मनआकाश-संततः" इति।एतेनापिसांख्यनेयायिकपक्षी निरस्ती । शत्रज्ञानस्य शक्तिमत्परतंत्रत्वात्स्वतन्त्रत्य तस्य केवलस्य जडस्याज्ञानस्य जगत्कारणत्वानुपपत्तेः । “ईक्षते - शब्दमारचनानुपपनेश्चनानुमानम्"इत्यादिन्यायनिरस्तत्याचा परमाणोरप्युक्तदोपयासत्रासानपायात् । अनिन्ननिमित्ता- पादानप्रतिपादकश्रुतिस्मृतिन्यायविरोधाच । “यतो या इमानि भूतानि जायते येन जातानि जीवंति यत्प्रत्यधिसंविशति । सदेव सौम्येदमय आसीदाएतस्माज्जायते प्राणो मनःसवेद्रियाणिच । अहं सर्वस्य प्रायो मनःसर्व प्रवर्तते। बीजं मां सर्वभूतानाम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरीश्वरस्पैयजगत्कारणत्वप्रतिपादनात ३९ (भा टी० )तमोगुणप्रधानविक्षेपशक्तिविशिष्टअज्ञानसे आच्छादित चैतन्यसे आकाश उत्पन्न हुआ है आकाशसे वायु वायुसे अनि अमिसे जल जलसे पृथिवी उत्पन्न हुई है इसी प्रकार क्रमसे प्रपञ्चविश्व उत्पन्न हुंआहे श्रुतिमें भी ऐसाही लिसा है ॥ ३९ ॥ तेषु जाड्याधिक्दैर्शनात्तम प्राधान्यं तत्कारण- स्य तदानीं सत्वरजस्तमांसि कारणगुणप्रक्रमेण तेप्याकाशादिपृत्पद्यन्ते । इमान्येव मृक्ष्मभृतानि
(४०) वेदान्तसार ।
तन्मात्राण्यपंचीकृतानि चोच्यन्ते । एतेभ्यः
सूक्ष्मशरीराणि स्थूलभूतानि चोत्पद्यन्ते ॥४०॥
(सं०टी०)नन्याकाशादिप्रपंचोत्पादकचैतन्यावच्छेदका-
ज्ञाने कुतःतमःप्राधान्यमित्याशंक्याह । तेप्विति । कारण-
गुणा हिकार्यगुणानारत इति न्यायादिति भावानन त्रिगुणा-
त्मकत्वादज्ञानस्य कथं तमोगुणमात्रप्राधान्येनाकाशादिजनक-
त्वमित्याशंक्याहातदानीमिति तदानीमुत्पत्तिवेलायांसत्वादयः
त्रयोपि गुणाःतारतम्येन कारणपक्रमन्यायेन तेप्याकाशादिप
पंचतेपत्तरोत्तराधिक्येन जायंत इत्यर्थः । इमान्येव सूक्ष्म-
शरीरादिकारणभृतान्यपंचीकतानि सूक्ष्मरूपतन्मात्राणीत्युच्यं
त इत्याहापतान्यवेति।"पंचप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम्
अपंचीकतातात्यंमक्ष्मांग भोगसाधनम्"इति वचनादप्यपंची-
कृतभृताया पंचीस्तमृमगरीराणि पंचारतस्थूलमृतानि चो-
त्पयंन इत्याह । पताय इति ॥ ४० ॥
(भा टी०) उन उत्पन्न आकाशादिम जड़ताका आ-
धिक्य होनसे उनका कारण नमोगुण प्रधान मालूम होता है
उन आकागादिकी उत्पनिके अनन्तर उनके कारण गुणकि
तारतम्यक अनुमार सत्त्वगुण रजोगुण और तमोगुण इनकी
उत्पनि होती है । एवं पृतिः अवस्थाको प्राप्त हुए आका-
सादिक मृभमान. महान. पवनन्माया और अपश्चारुन
इंई नाते हैं इन्हीं मृत्मातम मृमगर्गर और स्थलगर्गर-
उत्पन्न होत ॥20॥
-संस्कृतरीका-आपाटीकासमेत । (४३) सूक्ष्मशरीराणि सप्तदशावयवानि लिंग- शरीराणि।अवयवास्तु ज्ञानेन्द्रियपंचकं- बुद्धिमनसी कर्मेन्द्रियपंचकं वायुपंचक- चेतिाज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वात्राणाख्या- नि। एतान्याकाशादीनांसात्विकांशेभ्योव्यस्तेभ्यः पृथक्क्रमेणोत्पद्यन्त।बुद्धिर्नाम निश्चयात्मिकान्तः करणवृत्तिः।मनो नाम संकल्पविकल्पात्मिकान्तः करणवृत्तिः॥४१॥ (सं०टी०) सूक्ष्मशरीरस्वरूपजूतानवयवानाह। अवय वास्त्विति । ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिबघाणारयानि । सात्विकांशादाकाशाच्छोत्रमुत्पद्यते ।सात्विकांशाहायो त्वनि दियम्।सात्विकांशानेजसःचक्षुः सात्विकांशाजलाजिहा।सा विकांसायाः पृथिव्याः सकाशात् प्राणेंद्रियं चेति।कमेणोत्प- पंत इत्याह। एतानीति । वृद्धेर्लक्षणमाह ।बुद्धिरितिवलवाह- मिति निश्चयात्मिवान्तःकरणवृनिरेव बुदिरित्यर्थः । मनसो लक्षणमाह । मनोनामेति । अहं चिपो देहो चेति संशया- मिकांतःकरणवृत्तिरेव मन इत्यर्थः ॥ ११ ॥ (भा०टी०) सूक्ष्मशरीर दिखलाते हैं । सप्तदश ७ अवयवयुक्त लिङ्गशरीरको सूक्ष्मशरीर कहते हैं। पञ्च जाने- न्दिर पक्ष कम्पनिय पचवार मन और दि रह सरदा-- १७ अवयव कहलाते हैं नेत्र कर्ण नासिका निदा और त्वचा यह पांच अवयवहीं पञ्चज्ञानेन्द्रिय कहाते हैं यह ना- (४२) वदान्त नन्द्रिय आकाशादिक सात्विक अंशसे उत्पन्न होती हैं । तेज- के सात्विक अंशसे नेत्र अकाशके सात्विक अंशसे कर्ण पृ. वकि सात्विक अंशसे नासिका जलके सात्विक अंशसे जि ह्वा वायुके सात्विक अंशसे त्वचा उत्पन्न होते हैं । निश्चया त्मक अन्तःकरणकी वृत्तिका नाम बुद्धि है । संकल्पविकल्पा त्मक अन्तःकरणकी वृत्तिका नाम मन है ॥ ४१ ॥ अनयोरेव चित्ताहंकारयोरन्तर्भावः। अनुसन्धाना- त्मिकान्तःकरणवृत्तिश्चित्तम् । अभिमानात्मिका- न्तःकरणवृत्तिरहंकारः। एते पुनराकाशादिगतसा- त्विकांशेभ्योमिलितेभ्य उत्पद्यते। एतेपी प्रकाशा- त्मकत्वात्सात्विकांशकायंत्वम्॥४२॥ (सं०टी०)स्मरणात्मकचित्तस्य गर्यात्मकाहंकारस्य च बुद्धिमनसोरंतर्नाव इत्याह । अनयोरेवेति । यद्यप्यंतःक- रणत्वेन चतुर्णामेकत्वं तथाप्यकस्यैय पुरुषस्य पाचकः पा- ठक इत्यादिवृनिभेटगद्देदवदेकस्याप्यंतःकरणस्य निश्चयसंशय स्मग्णाहंकाविपर्दवृदयादिशेदइत्यर्थः । युझ्यादीनामुत्प- निप्रकारं दर्शयति । एते पुनरिति । एतेषां चतुणी मात्विकां- गायो नाय उत्पना निमिनमाह। एनेपामिति । वृद्धयादीनां प्रकागात्मकत्यात्माविकांगभृतकार्यत्यमित्यर्थः ॥ १२॥ (भाष्टी)चिन और अहंकार यह दोनों बुदि और मनके अन्तर्गत दोरकारको पनि । अनुमन्यानात्मक अ- नःकरणकी यूनिका नाम पिन है। और अभिमानमहिन जो
संस्कृतटीका-आपाटीकासमेत । (४३)
चित्तकी वृत्ति है उसका नाम अहंकार है । बुद्धि और मन
यह दोनों मिलकर आकाशादि पञ्चततके सात्विक अंशसे उ-
त्पन्न होते हैं। पञ्चज्ञानेन्द्रिय बुद्धि और मन यह सब स्व-
प्रकाशक स्वभाव है।इसी कारण इनका पञ्चभूतके सात्विक
अंशसे उत्पन्न होना अनुमान किया जाताहै ॥४२॥
इयं बुद्धिर्ज्ञानेन्द्रियैः सहिता सती विज्ञान-
मयकोशोभवति। अयं कर्तृत्वभोकृत्वाभि-
मानित्वेन इहलोकपरलोकगामी व्याव-
हारिको जीव इत्युच्यते॥४३॥
(सं०टी० ) वुद्धर्विज्ञानमयकोशत्वं दर्शयति । इयमि-
ति। बुद्धेः सत्त्वकार्यत्वाज्ज्ञानेंद्रियसाहित्येन प्रकाशाधिक्या-
विज्ञानमयत्वं आत्माच्छादकत्याच कोशत्यमित्यर्थः विशुद्ध-
बुद्धिप्रतिबिंबितचिदात्मनो जीवत्वं दर्शयति । अयमितिात-
माय:पिंडवदुयारोपितं चैतन्यं वस्तुतोऽकर्तृनोकृनित्यानंदा-
परिच्छिन्नमक्रियमपि भोक्तृत्वकर्तृत्वसुखित्वदुःखित्वपरि-
च्छिन्नत्वक्रियावत्त्वायनिमानेन स्वर्गादिलोकांतरगामित्वं
व्यावहारिकजीवत्वं च लभत इत्यर्थः ॥४३॥
(भा टी.) सम्पूर्ण जानेन्द्रियोंके सहित मिलकर घु-
दिको विज्ञानमयकोप कहते हैं। यही विज्ञानमयकोप में
काहूँ मैं नोकता हूँ मैं सुखी हूँ मैं दुःसी है इत्यादि अनि-
मानयुक्त इसलोकमें रहनेवालाऔर परलोकमें जानवाला.इ.
समकार च्यवहारसे इसको जीवकहते हैं ॥४३॥
(४४) सन्तसार। • मनस्तु कम्र्मेन्द्रियैः सहितं सन्मनोमयकोशो भवति । कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूप स्थानि । एतानि पुनराकाशादीनांरजॉशेभ्यो व्यस्तेभ्यः पृथक्क्रमेणोत्पद्यन्ते ॥ ४४ ॥ (सं०टी०) मनोमयकोशत्वं निरूपयतिमनस्त्विति। सत्वगुणप्रधानं मनःसत्त्वगुणांशेयो जातेः श्रोत्रादिज्ञानेंद्रियै- रेव सहित सन्मनोमयकोश इत्यर्थः अत्र तु मनसः सत्त्वोप- हितरजोविकारेच्छारूपत्वात्संकल्पविकल्पात्मकत्वन बुद्धय- - पेक्षया जाड्याधिक्यात् मनोमयत्वं आत्माच्छादकत्वा- कोशत्वमिति भावः । कर्मेंद्रियाण्युपदिशति।कर्मेद्रियाणीति- एतेपामुत्पत्नौ साधनापेक्षायामाहाएतानि पुनरिति।भूतानां त्रि- गणत्वेपि रजोगुणबहुलेन्यो व्यस्तभूतत्यो वागादीनि पृथक्- पृथक् क्रमेणोत्पद्यते।भूतानां त्रिगुणत्वेपि रजोगुणप्रधानादाका- शात् वागिन्द्रियमुत्पयते रजोगुणप्रधानादायोः पाणींद्रियं र- जोगुणप्रधानादनेः पादंद्रियं रजोगुणप्रधानाजलात् शिश्नेंद्रि- यं रजोगुणप्रधानायाः पृथिव्याः पाम्बिद्रियमुत्पद्यत इत्यर्थः ।
संस्कृतीका-भापाटीकासमेत । (१५) वायवः प्रणापानव्यानोदानसमानाः । प्राणो नाम प्राग्गमनवान् नासाग्रस्थानवर्ती। अपानो नाम अवाग्गमनवान् पाय्वादिस्थानवत्ती व्यानो नाम विप्वग्गमनवानखिलशरीरवर्ती। उदानः कण्ठ- स्थानीयः उर्द्धगमनवानुत्क्रमणवायुः समान शरी- रमध्यगताशितपीतानादिसमीकरणकरः । समी- करणन्तु-परिपाककरणं-रसरुधिरशुक्रपुरीपादि- करणम् ॥१५॥ (सं०टी०) वायनुद्दिशति । वायव इति । यथोद्देशं प्रा- गमाह । प्राणोनामेति । ऊर्द्धगमनशीलो नासायस्थायी वा- मुःप्राण इत्यर्थः। अपानस्य लक्षणमाह।अपानी नामेति । अ- गोगमनगीलःपाय्यादिस्थायी वायरपान इत्यर्थः।व्यानस्य ल- क्षणमाह । व्यानो नामति । सर्वनाडीगमनीलांसिलगरीर- स्थापी वायुयान इत्यर्थः । उदानस्य लक्षणमाह । उदानोना. पति ऊर्ध्वमुत्कमणशीलः कंठस्थापी वायुरुदान इत्यर्थः।म- मानस्य लक्षणमाह । ममानोनामेति । गर्गग्मध्यगतीनग्मा- दिनेता यायः ममान इत्यर्थः । प्राणानां वायत्त्वेन रूपेण- कन्येपि कियारेन भर इत्यर्थः ॥ १५॥ (भा टी) प्राण,अपान. प्यान. उद्यान, और ममान इनको पञ्च वायु कहते हैं । उपन्को चलनेवाला नामिका अपभागमें रहनेवाले वायुका नाम माणवायू है । नाचकांच- ननेवाला गुदाम्यानमें रहनवाले यायका अपानवाय कहते है।
(४६) वेदान्तसार। सब नाडियोंमें चलनेवाला सब शरीरमें रहनेवाले वायुको ब्यान कहते हैं। ऊपरको चलनेवाला कण्ठस्थानमें रहनेवाले वायुको उदान कहते हैं । और भोजन कियेहुए अन्नके और पान कियहुये जलादिके समीकरण करनेवाले वायुको समान वायु कहते हैं। परिपाक क्रियाद्वारा भोजनकरी हुई वस्तुका रुधिर वीर्य्य और पुरीपादि करनेका नाम सीकरण है॥४५॥ केचिच नागकुमकृकलदेवदत्तधनञ्जयाख्याः पं- चान्ये वायवःसन्तीत्याहुः। तत्र नागः उद्दिरणकरः। कूर्मः निमीलनादिकरः कृकलः क्षुधाकरः । देव- दत्तः जम्भणकरः । धनञ्जयः पोपणकरः । एतेपां प्राणादिप्वन्तर्भावात्प्राणादयः पंचवेति केचित् । इदं प्राणादिपंचक आकाशादिगतरजोंशेभ्यो मि- लितेभ्य उत्पद्यते ॥४६॥ (सं०टी०) कपिलमतानुसारिणः क्रिया देनान्येऽ.. पंच यायचःसंतीति वदंतीत्याह । केचित्त्विति । तपामेव नामानि निर्दिगति नांगत्यादिना । नागेति । येदांतिनस्तु ना. गारीनां प्राणादिप्वंतर्माचं वदंतीत्याह । एतेपां प्राणादिप्चिति । प्राणादियायनामृत्पनी काग्णांपेक्षायामाह पतदिति अपंची. रुतपंचमहानायोग्जःप्रधानन्यःप्राणादया जायन्त इत्यर्थः। (भा टी.) मांगन्यमतायलम्बी तो गेमा कहते है कि नाग, म. शकर, देवदन,धनअय. यह और भी पाँच वायह उहिरण कगंनवाले पाएको नाग कहत हैं । जिम वायमेन
संस्कृतटीका-भापाटीकासमेत । (४७)
मिचजाय वह कूर्मवाय कहाता है। जिस वायसे क्षुधा लगे
उसको ककल कहते हैं । जम्ना करानेवाले वायुको देवदत्त
कहते हैं। जिस वायसे पुष्टि होती है उसको धनञ्जय कहते
है। परत वेदान्तमतके आचार्य केवल प्राणादि पाँच वायुही
मानते हैं और अलग कोई वायु नहीं मानते हैं वह प्राणादि
पञ्चवायुमें नागादि वायका अन्तर्नाव मानते हैं । यह प्रा-
णादि पञ्च वायु मिलेहुए आकाशादि पञ्चभूतके राजसअं-
शसे उत्पन्न होते हैं ॥ ४६ ॥
इदं प्राणादिपंचकं कर्मेन्द्रियसहितं सत् प्राणमय-
कोशो भवति । अस्य क्रियात्मकत्वेन रजोशका-
यंत्वम् । एतेषु कोशेपुमध्ये विज्ञानमयो ज्ञानश-
क्तिमान् कर्तृरूपः। मनोमयः-इच्छाशक्तिमानक-
रणरूपः।प्राणमयःक्रियाशक्तिमान कार्यरूपायो-
ग्यत्वादेवमेतेपां विभागः-इति वर्णयन्ति। एतत्-
कोशत्रय मिलितं सत् सूक्ष्मशरीरमित्युच्यते॥४७॥
(सं०टी०) एतेपां प्राणादीनां प्राणप्रचुरत्वात्प्राणमय-
त्वं आत्माच्छादकत्वात्कोशत्वं च भवतीत्याह । इदमिति।
प्राणादीनां रजःप्रधानभूतकार्यत्वे निमित्नमाह । अस्येति । प्रा-
णादीनां क्रियात्मकत्वाइजःकार्यमित्यर्थः।एतेप पंचसु कोशेपु
मध्ये विज्ञानमयमनोमयप्राणमयकोशानां क्रमेण ज्ञानेच्छाकि
यारातिभेदेन कर्तृकरणक्रियारूपत्वं दर्शयति ।एतेविति।तत्र
हेतुमाह । योग्यत्वादिति । इदमेव कोशत्रयं सूक्ष्मशरीरमिति
व्यवहियत इत्याह । एतदिति ॥ १७ ॥
(४८) वेदान्तसार । (भा टी.) पूर्व कहेहुए प्राणादिपञ्चवायु और कर्म- न्द्रियोंका मिलकर माणमय कोश होता है गमन आगमन इ- त्यादि क्रिया प्राणादि पञ्चवायुका स्वभाव है इसी कारण यह पञ्चवायु सम्पूर्ण राजसअंशका कार्य मालूम होता है। पूर्व कहेहुए कोशांके मध्यमॅज्ञानशक्तियुक्त विज्ञानमय कोश कर्ता है । इच्छाशक्तियुक्त मनोमयकोश करण है। क्रियाशक्ति- युक्त प्राणमय कोश कार्य है इसप्रकार तीनों कोशोंका वि- भाग वर्णन करते हैं। यही तीनों कोश मिलकर कोशसमष्टि- का सूक्ष्मशरीर कहलाता है ॥ १७ ॥ अत्राप्यखिलसूक्ष्मशरीरमेकवुद्धिविषय- तया वनवज्जलाशयवद्वा समष्टिः अनेक- बुद्धिविपयतया वृक्षवजलवद्वा व्यष्टिश्च भवति । एतत्समष्टयुपहितं चैतन्यं सू- वात्मा हिरण्यगर्भःप्राण-इति चोच्यते सर्वानुस्यूतत्वात् । ज्ञानेच्छाक्रियाशक्ति- मदपंचीकृतपंचमहाभूताभिमानित्त्वाच्च ॥१८॥ (सं०टी०) अस्य समष्टित्वे हेतुमाह । अत्रापीति । एकबुद्धयेति । चराचरमाणिमात्रस्य यावंत्यनंतानि सूक्ष्मश- गैराणि नेपां सर्वपां सुक्ष्मशरीराणां सूत्रात्मनाहिरण्यगर्भाल्येन स्वार्यकबुद्ध्या विपीरुतत्यात्समष्टित्वमित्यर्थः । दृष्यांतमाह । वनवदित्यादि । अस्यैव मृक्ष्मशगंग्स्य व्य- टित्वं दर्शयति । अनकेति । अनेकेषां जीवानां प्रत्येकं स्वस्थ- संस्कृतटीका-मापाटीकासमेत। (४९) लिंगशरीरस्य स्वबुद्धिविपयत्वेनानेकबुद्धिविपयतया व्यष्टित्व । मित्यर्थः। तत्र दृष्टांतमाह । वृक्षवदित्यादि । उक्तसमष्टयवच्छि- नचैतन्यस्य सूत्रात्मत्वादिसंज्ञां दर्शयति । एतदिति । तत्र हेतु- माह । सर्वत्रानुस्यूतत्वादिति। सर्वप्राणिलिंगशरीरेप्वनुस्यूतत्वा- विद्यमानत्वादित्यर्थः । हेत्वंतरमाह । ज्ञानेच्छति । ज्ञानेच्छा- क्रियाशक्तिमत्कोशत्रयोपाध्यवच्छिन्नत्वादित्यर्थः॥४८॥ (भा०टी०) जैसे वन और तालाव, वृक्ष और जलका समष्टि है । तिसी प्रकार समस्त सूक्ष्मशरीर एकरूपसे शरीर समष्टि है इसी प्रकार जैसे वृक्ष और जल, वन और ताला- वका व्यष्टि है । तिसीप्रकार अनेक रूपद्वारा शरीर व्यष्टि है। इसी सूक्ष्मशरीरका समष्टिरूप उपाधिसे उपहित चैतन्यको सू- त्रात्मा, हिरण्यगर्न और प्राण कहाजाता है। इसी कारण यही चैतन्य चसमें स्थित सूत्रकी तरह सबमें परिव्याप्त तथा ज्ञान, इच्छा और क्रियाशक्तिविशिष्ट अपञ्चीकृत पञ्चभूत का अभिमानी होता है ॥ ४८ ॥ अस्यैपा समष्टिः स्थूलप्रपंचापेक्षया सूक्ष्मत्वात् सूक्ष्मशरीरं विज्ञानमयादिकोशत्रयं जाग्रद्वासना- मयत्वात् स्वप्नः। अत एव स्थूलप्रपंचलयस्थान- मिति चोच्यते । एतद्यप्युपहितं चैतन्यं तैज- सोभवति तेजोमयान्तःकरणोपहितत्वात् ।। ४९॥ (सं०टी०) विज्ञानमयादिकोशत्रयस्य सूक्ष्मशरीरतां
..
वदान्तसार।
दर्शयति । अस्येपेति । अस्य सूत्रात्मनो हिरण्यगर्भास्यस्य
विज्ञानमयादिकोशत्रयं शरीरं अस्य स्थूलप्रपंचापेक्षया सूक्ष्म-
त्वादित्यर्थः।अस्यैव विज्ञानमयादिकोशत्रयस्य स्वमत्वे युक्ति-
माह । जापदिति । विराट्स्वरूपेणानुभूतस्थूलप्रपंचविषय-
वासनामयत्वात्स्वमत्वमस्येत्यर्थः । यतः स्वमत्वं सूक्ष्मत्वं
च । अत एव स्थूलप्रपंचलयस्थानमित्युच्यत इत्यर्थः । विज्ञा-
नमयादिसमष्टयपाध्यवच्छिन्नचैतन्यस्य हिरण्यगर्भवं प्रति.
पायेदानीं तद्वयष्टयुपलक्षितचैतन्यस्य तेजसत्वं निरूपयति ।
एतदिति । अत्र हेतुमाह तेजोमयेति ॥ १९ ॥
(भाटी) हिरण्यगर्भको उपाधिस्वरूप इसी स्थूलश-
रीरके समष्टि स्थूल प्रपञ्चसे सूक्ष्म होता है । इसी कारण उस
को सूक्ष्मशरीर और कोशत्रय कहते हैं । तथा जायत्अव-
स्थाका वासनात्मक हेतु, स्वम, और स्थूल, प्रपञ्चका लय-
स्थान कहा जाताहै । इसी स्थलशरीरके व्यष्टिरूप उपाधिसे
उपहित चैतन्यको तेजस कहते हैं। इसी कारण तेजोमय अ-
न्तःकरण उसका उपाधि है ॥ ४९ ॥
अस्यापीयं व्यष्टिः स्थूलशरीरापेक्षया सूक्ष्मत्वात्
सुक्ष्मशरीरं विज्ञानमयादिकोशत्रयं जाग्रद्वासना-
मयत्वात्स्वनः । अत एव स्थूलशरीरलयस्थान-
मिति चोच्यते । एतो सूत्रात्मतेजसो तदानी सू.
क्ष्माभिमनोवृत्तिभिः सूक्ष्मविपयाननुभवतः ।
"प्रविविक्तमुक तेजसः" इत्यादिश्रुतेः ॥५०॥
संस्कृतटीका-आपाटीकासमेत । (५१) (संष्टी०)व्यष्टिरूपं विज्ञानमयादिकोशत्रयं तैजसस्या- पि सुक्ष्मं शरीरमिति दर्शयति । अस्यापीति । सूक्ष्मशरीर- त्वे हेतुमाह । स्थूलेति। अस्यापि स्वमत्वहतमाह । जामदि- ति। विश्वचैतन्येनानुभूतस्थूलशरीरविषयवासनामयत्वात्स्वंम- मित्यर्थः।अस्यैव सूक्ष्मशरीरस्य स्थलशरीरलयस्थानत्वे युक्ति- माह । अत एवेति । यथा पूर्व प्राज्ञेश्वरावज्ञानवृचिभिः सुप- त्यवस्थायामानंदमनुभवतः तथा हिरण्यगर्भतेजसावपि स्व- मावस्थायां मनोवृत्तिनिर्वासनामयान् शब्दादिविपयाननुभ- वत इति दर्शयति।एताविति। अस्मिन्नर्थे श्रुतिमुदाहरति । प्रवि- वितेति । प्रविविक सुंक्त इति प्रविविक्त क् तेजसः तेजोंत:- करणं कार्यादिनाचेन परिणतं तदेव स्थूलशरीरादिहीनं यस्य स तैजसः तेजोंतःकरणस्वामीत्यर्थः ॥ ५० ॥ (भा०टी०.) पूर्वोक्त तैजसके उपाधिस्वरूप इसी व्यष्टि- मृत मूक्ष्मशरीर स्थूलशरीरकी अपेक्षा अत्यन्त सूक्ष्म है। इसी कारण उसको सूक्ष्मशरीर और कोशत्रय कहते हैं। यह सूक्ष्म शरीर वासनामय है इसको स्वम और स्थूलशरीरका लयस्थान कहते हैं। सुपुप्ति अवस्थामें यही हिरण्यगर्भ और तैजस दोनों सूक्ष्म, मनकी वृत्तिद्वारा सूक्ष्म विषयका अनुभव करते हैं। इस विषयमें अतिका प्रमाण है कि "तैजसही सूक्ष्म वस्तुका उपभोग करता है" ॥ ५० ॥ अत्रापिसमष्टिव्यष्टयोस्तदुपहितसूत्रात्मतेजसयो- च वनवृक्षवत्तदवच्छिन्नाकाशवच्च जलाशयजलव- (५२) वेदान्तसार। त्तद्गतप्रतिविम्विताकाशवच्चाभेदः।एवं सूक्ष्मशरी- रोत्पत्तिः॥२१॥ (सं०टी०) इहापि विज्ञानमयादिकोशत्रयस्य समष्टिरु- पत्यं तदवच्छिन्नसूत्रात्मनश्च व्यष्टिरूपविज्ञानमयादिकोशत्र- यस्य तदवच्छिन्नतजसचैतन्यस्य च वनवृक्षादि तदवच्छिन्ना- काशादिदृष्टांतमुखनादं दर्शयति । अत्रापीति । समष्टि- ध्यष्टयपाध्योर्वन वृक्षवजलाशयजलवच्चानेदः उपाधिद्वयाव- च्छिन्नचैतन्ययोः मृत्रात्मतेजसयोरपि वनवृक्षावच्छिन्नाका- शवजलाशयजलगतप्रतिबिंबाकाशवच्चाभेद इत्यर्थः सूक्ष्मश- रीरोत्पनिप्रकरणमुपसंहरति । एवमिति ॥ ५१ ॥ (भा. टी.) जैसे वन और वृक्ष यह परस्पर विभिन्न नहीं है जो वनावच्छिन्न आकाशसे वृक्षावच्छिन्न आकाश कोई विभिन्न नहीं है जैसे तालावका और जलका कोई भेद नहीं है जैसे जलगत प्रतिविम्बित आकाशकी और जलाशय के प्रतिबिम्बित आकाशकी कोई विभिन्नता नहीं है इसी प्र- कार सूक्ष्म शरीरकी समष्टि और व्यष्टिकी तथा तदुपहित हि- रण्यगर्न और तेजसकी परस्पर विभिन्नता नहीं है। इसीप्रकार समशरीरकी उत्पत्ति है ॥ ५ ॥ स्थूलभृतानि तु पंचीकृतानि । पंचीकरणं तु आ काशादिपंचस्वकैकं द्विधा समं विभज्य तेपु दशसु भागेषु प्राथमिकान् पंच भागान् प्रत्येकं चतुर्धा समं विभज्य तेषां चतुणी भागानां स्वस्वद्विती- संस्कृतटीका-आपाटीकासमेत। (५३) याईभागं परित्यज्य भागान्तेषु संयोजनम्। तदु- क्तम् "द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्धा प्रथमं पुनः॥ स्वस्वेतरद्वितीयांशैयोजनात्पचपच ते” इति ५२ (सं०टी०)अथेदानी स्थूलशरीरोत्पत्तिं निरूपयितुमुप- क्रमते । स्थूलभूतानि त्विति। तुशब्दः पूर्वस्माद्वैषम्यं द्योत- यति । पंचीकतानीति । अपंचीकृतसूक्ष्मभूतापेक्षया स्थूलभूता- नि पंचीकतानीत्यर्थः। पंचीकरणमेव प्रतिपादयितुं प्रतिजानी- ते। पंचीकरणं त्विति । पंचीकरणप्रकारमेवाहाआकाशादीति। अयमर्थः । सृष्टिकाले सकलप्राण्यदृष्टयशादीश्वरप्रेरणयाका- शवायुतेजोबन्नान्यनायविद्यासहायततात्परमात्मनः सकाशा- दनुक्रमजातानि तान्यपंचीकतानि सूक्ष्माणि व्यवहारासमर्था- नीति रुत्वा तदीयस्थौल्यापेक्षायां व्यवहर्तृप्राणिजातधर्मा- धर्मापेक्षयैव तान्येव भूतानि पंचीकतानि भवंति तानिच प्रत्येक दैविध्यमापयंते तेप्वाकाशादिपु दशसु भागेपु प्राथमिका- पंचनागान्प्रत्येकं चतुर्धा समं विज्ञज्य स्वार्धभागपरित्यागेन चतुर्णा प्रत्यकं भागांतरेपु संनिवेशेन पंचीकतानि स्थूलानि भवतीति । अस्मिन्नर्थ वृद्धसंमतिमाह । द्विधेति ॥ ५२ ॥ (भाण्टी.)इक हुए आकाश आदि पञ्चभूतोंको स्थूल भूत कहते हैं इसी आकाशआदि पञ्चततोंके मध्यमेंसे प्रत्येक भूतको समन भार करनेसे दश १० भाग होते हैं लइन्दर उन्ही दश भागके प्रथम पञ्चम नागको प्रत्येक पञ्चमृतके स- मान चार भाग करकै उन्ही सम्पूर्ण प्रत्येक चार भागोंक द्वि- (५४) वेदान्तसार। तीय अईको छोड़कर और चार भूतके द्वितीयाई भागके सहित मिलानेको पंचीकरण कहते हैं । इस विषयके प्रमाण स्वरूप अन्यान्य ग्रन्थामभी लिखा है-“पञ्चभूतके प्रत्येकके समान दो भाग करै फिर उसी पञ्चभूतके प्रत्येक प्रथम भाग के चार भाग करै द्वितीय पञ्चमृतके प्रत्येक प्रथम अंशमें प्र- त्येक चार भागके मिलानेको पञ्चीकरण कहतेहैं ।। ५२॥ अस्याप्रामाण्यं नाशङ्कनीयं त्रिवृत्करणश्रु तेः पंचीकरणस्याप्युपलक्षणार्थत्वात् । पंचानां पंचात्मकत्वे समानेऽपि"तेपुच वैशिष्टचात्तु तद्वादस्तद्वादः" इति न्यायेन आकाशादिव्यपदेशःसंभवति ॥५३॥ (सं०टी०) पंचीकरणस्य त्रिवृत्करणप्रतिपादकश्रुत्यं- तरविरोधमाशंक्य परिहरति । अस्याप्रामाण्यमिति। भृत- त्रयसृष्टिश्रुती सृष्टिपरिपूर्णार्थमन्यत्र श्रुतमपि अतव्यमाश्रित्य नृतपंचकाभिप्रायेण भूतत्रयसृष्टिप्रतिपादनादविरोध इत्यर्थः । आकाशादीनां पंचतानां चतुर्धावितानामन्योन्यं प्रत्येका- नुभवेशेन पंचीकतानां पंचात्मकत्वाविशेषादाकाशादिव्यपदे- गो न स्यादित्याशंक्य परिहरति । पंचानामिति । आकाशा- दीनां पंचानां पंचात्मकत्वे समानेपि तप पंचतेषु तनदि- शेषानुप्रवेशानन्नामभिर्व्यवहारः संभवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥ (भा टी.) कहेहुए पञ्चीकरणके प्रमाणविपयकी का नहीं करनी क्योंकि त्रिवृत्करणकी श्रुतिसे पञ्चीकरण- संस्कृतटीका-आपाटीकासमेत। (५५) कामी उल्लेख होजाता है पञ्चभूतके पश्चात्मको रूपमें समान अर्थात् मिलेहुए होनेपर प्रत्येक पञ्चभूतका अलगअलग व्य- वहार होता है इस विषयमें न्याय प्रमाण है-"आकाशादि पञ्चभूतमें अपने अपने अंशके आधिक्य होनेसे सर्व भूतोंका आकाशादि नाम होता है" ॥ ५३ ।। तदानीमाकाशे शब्दोऽभिव्यज्यते, वायौ शब्दस्पर्शी,अग्नौ शब्दस्पर्शरूपाणि,अ- प्सु शब्दस्पर्शरूपरसापृथिव्यां शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धाश्च ।। ५४॥ (सं०टी०) तदानीमिति । यदा पंचीकतान्याका- शादीनि तदानी स्थूलत्वेन स्वकार्यात्पादानसमर्थत्वादाकाशे - व्यक्तरूपेण स्थितः शब्दःअभिव्यज्यते व्यक्तो भवतीत्यर्थः॥ (भा टी.)पञ्चभूतके पञ्चीकरणके समय आकाशमें शब्दगुण, वायुमेंशब्द और स्पर्श, अनिमें शब्द स्पर्श और रूप. जलमें शब्द स्पर्श रूप और रस, पृथ्वीमें शब्द स्पर्श रूप रस और गन्ध गुण प्रकाशित होतेहैं ॥ ५४ ॥ एतेभ्यः पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो भूर्भुवःस्वमहर्जन- स्तपःसत्यमित्येतनामकानामुपर्युपरि विद्यमाना- नामतलवितलसुतलरसातलतलातलमहातलपा- तारनामकानामयोऽयोचिद्यमानानां लोकानां त्र- झाण्डस्य तदन्तर्गतचतुर्विधस्थूलशरीराणामन्न- पानादीनाञ्चोत्पत्तिर्भवति ।। ५५॥
वेदान्तसार। (सं०टी०) उत्तायो भूतन्यः चतुर्दशभुवनोत्पत्तिप्रकारं दर्शयति । एतेभ्य इति । एतत्यो भूतन्यः समुत्पन्नब्रह्मां- डस्य चतुर्विधशरीराणां च तयोग्यानपानादीनां चोत्पत्ति - बतीत्यर्थः ॥ ५५॥ (भा०टी०) इन्हीं सम्पूर्ण पञ्चीकत आकाशादि भूतोंसे ऊपर ऊपर विद्यमान भूलक भुबलॉक स्वर्लोक महाक जा नलोक तपलोक और सत्यलोक उत्पन्न होते हैं. इन्हींसे क्रमसे नीचे नीचे होनेवाले अतल वितल सुतल रसातल तलातल महातल और पाताल ये सम्पूर्ण लोक उत्पन्न होते हैं । इसी प्रकार इनपञ्चभूतोंसेही ब्रह्माण्ड और चार प्रकारकेस्थूलशरीर और शरीरोंके भोज्य अन्नपानादि उत्पन्न होतेहैं ॥ ५५ ॥ चतुर्विधस्थूलशरीराणि जरायुजाण्डजस्वेदजोगि- जाण्यानि ।। जरायुजानि जरायुभ्यो जातानि म- नुप्यपश्यादीनि । अण्डनानि अण्डेभ्यो जातानि पक्षिपन्नगादीनि । स्वेदजानिस्वेदेभ्योजातानियू- कमशकादीनि । उद्भिजानि भूमिमुद्रिय जातानि लतावृक्षादीनि ॥५६॥ (सं०टी०) चतुर्विधशरीराण्युद्दिशति । चतुर्विधेति । तानि च यथावगं विवृणोनि । जरायुज्य इति ॥ ५६ ॥ (भा. टी.) स्थलगगरके चार भदौ । जरायुज,अ. ण्डन. पेटज. प हिजाजरायसे उत्पन्न होनेवाले मनुष्य पशु आदिको जरायुज कहते हैं । अण्डस उत्पन्न होनेवाले संस्कृतटीका-भापाटीकासमेत । (५७) पक्षी सादिको अण्डज कहते हैं । स्वेद ( पसीना) से उत्पन्न होनेवाले यूका मशक आदि स्वेदज कहते हैं। पृथ्वीको भेदकर उत्पन्न होनेवाले वेल वृक्ष इत्यादिकोउद्भिज्ज कहते हैं ॥५६॥ अत्रापि चतुर्विधस्थूलशरीरम् ॥ एकानेकबुद्धि- विपयतया वनवजलाशयवद्वा समष्टिः, वृक्षवजल- वडा व्यष्टिरपि भवति। एतत्समष्टयुपहितं चैतन्यं वैश्वानरो विराडिति चोच्यते । सर्वनराभिमानि- त्वाद्विविधं राजमानत्वाच्च अस्यैपा समष्टिः स्थूल- शरीरं अन्नविकारत्वादन्नमयकोशः। स्थूलभोगाय- तनत्वाजाप्रदिति चोच्यते ॥१७॥ (सं०टी०) पूर्ववदत्रापि समष्टित्वं व्यष्टिनेदं दर्शयति।अ- वापीति । चतुर्विधशरीरजातमपि शरीरमित्येकबुद्धिविपय- तया वनवत्समधित्वं प्रत्येकं तत्तच्छरीरविपयतयाऽनेकबुद्धि विषयत्वाद व्यष्टित्वं च लभत इत्यर्थः । अधुना भूरादिचतु- देशभुवनांतर्गतचतुर्विधस्थूलशरीरसमष्टयपहितचैतन्यस्यवैश्वा नरत्वापरपर्यायं बैराजत्वं दर्शयति । एतदिति । तत्र युक्ति- माह । सर्वनराभिमानित्वादिति । सर्वपाणिनिकायप्वहमि- त्यतिमानवत्त्वावैश्वानरत्वं विविधं नानामकारेण प्रकाशमा- नत्वाच्च वैराजत्वं लजत इत्यर्थः । अस्येति । अस्य विरा- चैतन्यस्यैपा पूर्वोक्ता या ब्रह्मांडांतर्गतचतुर्विधस्थूलशरीर- समष्टिरेव स्थूलशरीरमित्यर्थः । अन्नविकारत्वादिति । अन्नवि- कारबाहुल्यादन्नमयत्वंआत्माच्छादकत्वात्कोशत्वं स्थूलशरी (५८) वेदान्तसार। रादिविषयप्रयुक्तसुखदुःखमोगायतनत्वाच्च स्थूलशरीरत्वं ई- द्रियैरोंपलंभाजायदवस्थात्वं घटत इत्यर्थः॥ ५७ ॥ (भा टी०) जैसे वन वृक्षसमूहकी समष्टि है और सं- म्पूर्ण वृक्ष वनकी व्यष्टि है और तालाव जलकी समष्टि है और जल तालावकी व्यष्टि हैं। इसीप्रकार यहाँभी चार प्रकारके शरीर एक जगह इकठे हुए समष्टि कहाते हैं और अलग अ- लग व्यष्टि कहाते हैं । इसी स्थूलशरीरकी समष्टिसे उपहित चैतन्य सर्व देहका अभिमानी अनेक प्रकारसे विराजमान वै- वानर और विराट्शम्दसे कहा जाता है । इस समष्टिरुप स्थूलशरीरको अन्नके विकारके निमित्त अन्नमयकोश कहते है और वहीं समष्टि स्थलनोगका स्थान है इसकारण जापत् शब्दमे कहा जाता है ॥ ५७ ॥ एतद्व्यष्टयुपहितं चैतन्यं विश्वइत्युच्यते ।सूक्ष्म- शरीराभिमानमपरित्यज्य स्थूलशरीरादिप्रवेष्ट- त्वात् । अस्याप्येपाव्यष्टिःस्थूलशरीरं अन्नविका- रत्वात् अन्नमयकोपः । स्थूलभोगायतनत्वात जाग्रदिति चोच्यते ।। ५८ ॥ (सं०टी०) चतृविध स्यूलगरीरं समष्टयुपहितं चैतन्य मपंचमभिधापानी नदृष्ट्युपहिनं चतन्यं अभिधत्ने । एत- दिति । एतपां चतुर्विधगर्गगणां या व्यष्टिः तत्तच्छरीरम्प- निः तदुपहितं चैतन्यं विधइत्युच्यत इत्यर्थः। तत्र हनुमाह । मध्मगर्गगभिमानमिति। मृम्मलिंगगर्गगभिमानमपरित्यज्य
संस्कृतीका-आषाटीकासमेत। (५९)
स्थूलशरीरेषु प्रविश्य तत्तत्स्थूलशरीरेषु सर्वपु प्रत्येकमहमि-
त्यभिमानरत्त्वाद्विश्वत्वमित्यर्थः। अस्यापति । अस्य विश्व-
चैतन्यस्याप्यपा तत्तच्छरीरव्यक्तिविशेषलक्षणा व्याधि सेव
स्थूलशरीरमित्यर्थः। अत्राप्यन्नविकारबाहुल्यादन्नमयत्वं चै-
तन्याच्छादकत्वात्कोशत्वंइन्द्रियैरापलंगाज्जायत्त्वं चक्रमेण
दर्शयति । अन्नविकारत्वादिति ॥ ५८ ॥
(भा०टी०) व्यष्टिरूप स्थूलशरीरसे जो उपहित चैतन्य
है उसको विश्वशब्दसे कहते हैं । इसी कारण यह चैतन्य
सूक्ष्मशरीरके अभिमानको विना छोड़ेही स्थूलशरीरमें प्रवेश
करता है पूर्वोक्त व्यष्टिको स्थूलशरीर कहा है इसके अन्नवि-
कार स्वरूपको अन्नमयकोश कहते हैं। और वहीं व्यष्टि स्थू-
लमोगका स्थान है इसकारण जामशब्दसे कहा जाताहै ५८
तदानीमेतौ विश्ववैश्वानरौ दिग्वातार्कप्रचेतो.
ऽश्विभिः क्रमान्नियन्त्रितेन श्रोत्रादीन्द्रियपञ्चकेन
क्रमाच्छन्दस्पर्शरूपरसगन्धान अग्नीन्द्रोपेन्द्रयम-
प्रजापतिभिःक्रमानियन्त्रितेन वागादीन्द्रियपञ्च-
केन क्रमाद्वचनादानगमनविसर्गानन्दानचन्द्रचतु-
मुखशङ्कराच्युतैःक्रमान्नियन्त्रितेनमनोबुद्ध्यहङ्का-
रचित्ताख्येनान्तरिन्द्रियचतुप्केन क्रमात् संश-
यनिश्चयाहङ्कार्यचैतांश्च सर्वानेतान् स्थूलवि-
पयाननुभवतः । “जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः"
इत्यादिश्रुतेः॥१९॥
(६०) वेदान्तसार। (सं०टी०)अधनाजायदवस्थायां विश्ववैश्वानरयोःत- चद्देवताधिष्ठितश्रोत्रादिभिः चतर्दशभिः करणैः शब्दादिविप- यग्रहणप्रकारं दर्शयति । तदानीमिति । अस्मिन्नर्थ श्रुति संवादयति । जागरितेति । जागरितं स्थानं यस्य स जागरित- स्थानः वही रूपादौ चक्षुरादिग्राह्ये प्रज्ञा यस्य स बहिःप्रज्ञः५९ (भा टी.) जाग्रत् कालमें विश्व और वैश्वानर ये दोनों दिशा वायु सूर्य वरुण और अश्विनीकुमार इनके द्वारा प्रेग्णा कियेहुए कर्ण त्वचा चक्ष जिह्वा और घाण इन पाँच ज्ञानेन्द्रियांकरकै क्रमस शब्द स्पर्श रूप रस और गन्ध इन पाँच विपयोंका अनुभव करते हैं। इसीप्रकार अनि इन्द्रवि- प्णु यम और ब्रह्मा इनके द्वारा प्रेरणा कियेहुए वाणी पाणि पाद पायु और उपस्थ इन पांच कर्मेन्द्रियों करकै कमसे वाक्य ग्रहण चलना त्याग और आनन्द इन पाँच बाह्य वि. पयांका अनुभव करते हैं और चन्द्रमा ब्रह्मा शिव और विष्णु इन चार देवताओंके प्रेरणा कियेहुए मन बुद्धि अहंकार और चिन इन चार इन्द्रियों कन्क क्रमसे मंशय निश्चय अहंकार और चैन इन चार स्थल विपयाँका अनुभव करते हैं इस विपयमें श्रुतिमी प्रमाण है-"जाग्रत् अवस्थामें विश्व और वैवानर बाघ स्थल विपपांका अनुभव करते हैं " ॥५॥ अनाप्यनयोःस्थूलव्यटिसमटयोस्तदुपहितयोर्वि- श्ववैश्वानरयोश्च वनवृक्षवत्तदवच्छिन्नाकाशवञ्च जलाशयजलयतहतप्रतिविम्बाकायच वा पूर्व- संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । वभेदः । एवं पञ्चीकृतपञ्चभूतेभ्यः स्थूलप्रपञ्चो- त्पत्तिः ॥ ६॥ (सं०टी०) अनयोविश्ववैश्वानरयोर्वनवृक्षावच्छिन्नाका- शदृष्टांतेन जलाशयगतप्रतिबिंबाकाशदृष्टांतेन च पूर्ववदझेदं सा- धयति।अवापीति।स्थूलप्रपंचोत्पनिमुपसंहरतिाएवमिति६० (भाण्टी०जैसे बन और वृक्षमें वनावच्छिन्न आका- श और वृक्षावच्छिन्न आकाशमें तथा जलाशयमें और जल में और तालाव प्रतिविम्बित आकाश और जलपतिविम्बित आकाशमें कुछ भेद नहीं है तिसीप्रकार स्थूलशरीरकी समष्टि और व्यष्टिसे तथा स्थूलशरीरकी समष्टिगत उपहित वैश्वानर और स्थूलशरीरकी व्यष्टिगत उपहित विश्वकाभी कुछ भेद नहीं है इसप्रकार इकठे कियेहुए पञ्चभूतसे स्थूलशरीरकी उत्पत्ति होती है ॥ ६ ॥ एतेषां स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरप्रपञ्चानां समटिरे- को महान्प्रपञ्चो भवति । यथा अवान्तरवनानां समप्टिकं महदनम्। यथावाअवान्तरजलाशयानां समप्टिरेको महाञ्जलाशयः। तदुपहितविश्ववैश्वान- रादीश्वरपर्यन्तं चैतन्यमपि अवान्तरवनावच्छि- नाकाशवदवान्तरजलाशयगतप्रतिविम्विताका- अपच एकमेव ॥६॥ (सं०टी०) स्थूलसूक्ष्मकारणप्रपंचानां व्यष्टिभूतानां प्र- त्येक विवक्षयाध्यांतरप्रपंचत्वमनिधायेदानी तेपां समष्टिग्वकं (६२) वेदान्तसार। महाप्रपंचत्वं दर्शयति । एतेपामिति । तत्र दृष्टांतमाह । यथे- ति । यथा धवखदिरपलाशाद्यवांतरवनानां समष्टिः समुदा- यविवक्षया एकं महदनं भवति । यथा वा वापीकृपतडागा- द्यवांतरजलाशयानां समष्टिः समुदायविवक्षया एको महाअ- लाशयो भवति ।तथतेषां स्थूलसूक्ष्मकारणावांतरप्रपंचानाम- पि समष्टिः समुदायविवक्षया एको महान्प्रपंचो भवतीत्यर्थः । एतदेवाध्यांतरमहाप्रपंचोपहितानां विश्वतजसमाज्ञानां वैश्वान- रहिरण्यगर्भाव्याकतानां चावांतरवनावच्छिन्नाकाशवदयांतर- जलाशयगतप्रतिबिंयाकाशवचाभेदइत्याहाएतदुपहितमिति ॥ (भा टी.)जिसप्रकार अलग अलग वनोंकी समाप्टिसे एक बड़ा बन हो जाताह । तथा अलग अलग तालावोंकी समष्टिसे एक बड़ा तालाव होजाताह इसीप्रकार स्थूल कारण और मुक्ष्म शरीरक प्रपञ्चकी समष्टिसे एक बडा प्रपञ्च होजा ताह जैसे मम्पूर्ण बनायन्छिन्न आकाश और यायत जलाश- यगत प्रतिविम्बित आकाश एकही आकाशहतिसीप्रकार स- म्पूर्ण प्रपश्चावच्छिन्न धानर, विश्व, हिरण्यगर्भ, तेजस और पान और ईश्वर यह सब एकही चतन्य है ॥ ६१ ॥ आभ्यां महाप्रपञ्चतदुपहितचैतन्याभ्यां तप्तायःपिण्डयदरिविक्तं सत् अनुपहितं चैतन्यं सर्व सल्विदं ब्रह्मव" इति महावा- क्यवाच्यं भवति विविक्तं सक्ष्यमपि (संटी)ननन्यप्रपंचयानिट"मय मन्दिर वर संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । (६३) श्रुत्या विरोधमाशंक्य परिहरति । आभ्यामिति । उक्तमह- त्मिपंचं तदवच्छिन्नचैतन्याभ्यां तप्तायःपिंडवदन्योन्यतादा- म्याध्यासापन्नं यद्वस्तु श्रुतं तदवच्छिन्नचैतन्यं "सर्व खल्विदं ब्रह्म"इति वाक्यस्य वाच्यं भवति।अन्योन्यतादात्म्याध्यासर- हितं सल्लक्ष्यं भवतीत्यर्थः ॥ ६२ ॥ (भा०टी० ) जैसे जलतेहुए लोहेसे अभिन्न अनि "अ- यो दहति" इस वाक्य वाच्य होता है और पृथक् रूप इस वाक्य लक्ष्य होता है तिसीप्रकार महत्प्रपंचावच्छिन्न चैतन्य इस महत्प्रपञ्चसे अभिन्न होकर (सर्वं खल्विदं ब्रह्म) इस वाक्यका वाच्य होता है और और पृथक् रूप होकर इस महावाक्यका लक्ष्य होता है ॥ ६२ ॥ एवं वस्तुन्यवस्त्वारोपोऽध्यारोपः सामान्येन प्रद- र्शितः । इदानी प्रत्यगात्मनि इदमिदमयमारो- पयतीति विशेष उच्यते । तथाच अतिप्राकृत स्तु “आत्मा वै जायते पुत्रः” इत्यादिश्रुतेः स्वस्मिनिव स्वपुत्रेपि प्रेमदर्शनात पुत्रे पुष्टे नष्टे- ऽहमेव पुष्टो नष्टश्चेत्यायनुभवाच्च पुत्र आत्मेति व- दति । चार्वाकस्तु "स वा एप पुरुपोऽन्नमयः"- इत्यादिश्रुतेः प्रदीप्तगृहात्स्वपुत्रं परित्यज्यापिस्व- स्पनिमदर्शनात स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्याय- भवाच स्थूलशरीरमत्मेति वदति । अपरश्वावा- कः"ते ह प्राणाः प्रजापति समेत्य ऋयुः" इत्यादि- (६४) वेदान्तसार । श्रुतेः इन्द्रियाणामभावे शरीरचलनाभावात्काणो- हं वधिरोहं इत्याद्यनुभवाच्च इन्द्रियाण्यात्मेति वदति ॥ ६३॥ (सं०टी०) अध्यारोपप्रकरणमुपसंहरति । एवमिति । ईश्वरचैतन्ये सामान्यतो महाप्रपंचाध्यारोपप्रकारं सप्रपंच- मभिधायेदानी प्रत्यगात्मनि विशेषाध्यारोपप्रकारं दर्शयितुम. पक्रमते । इदानीमित्यादिना । अध्यारोपमेवाह । इदमिदमि- ति । प्रत्यक्षादिसंनिहितस्यापत्यादिधर्मिण इदमिदं विनिर्देशः कियते ।इदमिदमित्यादेवीप्सा। तथा चातिस्थूलबुद्धिस्तु इद- मपत्यादिकमेवाहम् । अयं पुत्र एवाहमित्यत्यंतबाह्यधर्मवि- शेषणात्मन्यध्यारोपयतीत्यर्थः । अत्र श्रुतिमाह । आत्मा वा इति । तत्र युक्तिमाह । स्वस्मिन्निति । यथा स्वशरीरे प्रेमदर्शनादात्मत्यनमः एवं स्वपुत्रादिशरीरेपि प्रेमदर्शनादात्म- त्याचम इत्यर्थः। अत्रानुरूपमनुभयमाचष्ट । पुत्र इति।एतदपेक्ष- या विशिष्टबुद्धिरन्यः कचिदधिकारी स्वदेहमेवात्मानं मन्य- त इत्याह । चार्वाकस्त्यिति।अवापि श्रुतिमाहास वा इतिापु. पादिशगंग्स्यात्मत्याजाये यत्ति दर्शयन् पूर्वोक्ताधिकारिणः मकागात्स्यस्य लक्षण्यं दर्शयति । प्रदीपगृहादिति । देह- स्यात्मत्वेनभयं च प्रमाणपति । स्थलोहमिति । ततोप्युत्त- टः कोप्पधिकारी श्रुतियुनयनवायः इंद्रियाण्यात्मति व- रति इत्याह । अपर इति ॥६३ ॥ (भा टी.) दमनकार मंक्षेपमे वस्तुरूप अयचतन्यमें संस्कृतटीका-मापाटीकासमेत । (६५) अवस्तुका आरोपस्वरूप अध्यारोप दिखलाया। अव विशेष रूपसे जीवचैतन्यमें अध्यारोप अर्थात् कौन कौन मतावल- म्बी किस किस वस्तुको जीवात्मा कहते हैं सो दिखाते हैं। अति अज्ञानी पुरुष पुत्रको आत्मा कहते हैं और इस श्रुति का प्रमाण देते हैं-"आत्माही पुत्ररूप होकर जन्म लेता है। परन्तु युक्तिनी आश्चर्य ढंगकी देते हैं-कहतेहै "अपनेमें जि- सप्रकार प्रेम होता है पुत्रमेंनी तिसीप्रकार प्रेमका अनुभव होता है इसकारण पुत्रही आत्मा है इस विषयमें और अनु- भवभी है जैसे पुत्रके पुष्ट होने पर मै पुष्ट होगया और पुत्रके नष्ट होनेपर मैं नष्ट होगया इसप्रकार ज्ञान होता है इसकारण पुत्रही आत्मा है".और चार्वाक मातावलम्बी तौस्थूलशरीरको आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाणनी देते हैं-"अन्न- मय रसके विकारयुक्त यह पुरुषही आत्मा है"। और यह युक्ति देते हैं कि "सब पुरुप पुत्रकामी परित्याग करकै जलते हुए घरमेंसे अपने बचानका उपाय करते हैं" और इस विषय में अनुभवी है.ऐसा कहते हैं क्योंकि "मैं पुष्ट हूँ मैं दुर्बल हूँ" ऐसा ज्ञान सर्व साधारणको होता है इसकारण स्थूल शरीरही आत्मा है दूसरे चार्वाकमतावलम्बी तौ इन्द्रियोंके समूह- को आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाण देते हैं- "इन्द्रियोंका समूह ब्रह्माके समीप जाता है तब इन्द्रियोंके न होनेसे शरीर कुछ व्यापार नहीं कर सकता है" इसकारण इ- न्द्रियसमूहही आत्मा है और यह युक्ति देते हैं"मैं अन्धा हूँ, (६६) वेदान्तसार। मैं बधिर हूँ' इसप्रकार ज्ञान सबको होता है इससे इन्द्रिय गणही आत्मा है" ॥६३ ॥ अपरश्चार्वाकः"अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः" इ- त्यादिश्रुतेः प्राणाभावे इन्द्रियचलनायोगात् अह- मशनायावानहं पिपासावान् इत्याद्यनुभवाच्च प्राण आत्मेति वदति । अन्यस्तु चार्वाकः "अन्योन्तर आत्मा मनोमयः" इत्यादिश्रुतेः मनसि सुप्ते प्राणा- देरभावात् अहं सङ्कल्पवानहं विकल्पवानित्याद्य- नुभवाच मन आत्मेति वदति ॥ ६४ ॥ (सं०टी०) ततोप्युत्तमोऽधिकारी कश्चिच्छुतिप्रमाणा- नुभवयुक्तिबलात् प्राण एवात्मत्याह । अपर इति । ततो विशिष्टोधिकारी कश्चित्स्यमतानुकूलश्रुत्यादिबलान्मन एवा- त्मत्याह । अन्यस्त्विति ॥ ६४ ॥ (भा टी.) कोई कोई चाकमतावलम्बी प्राणको आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाण देते हैं-"प्राणमय अन्नगत्मा शरीरादिमे भिन्न है।" और मतके स्थापनके अ एमी युति देन हकि-"जिस समय शरीरमें प्राण नहीं रहता तय इन्द्रियांक ममुहम कोई क्रिया नहीं होसक्ति है । इम पाणही आत्माई" और यह युनिः दिसांत है- मैं क्षुधार्नर पिपामातुर है इमप्रकार आपण्डिनपामरपन्तको अनुम होता है इमकारण प्राणही आत्मा" । कार्ड कोई चार्या मनाचटप्पी मनकी आत्मा कहत हैं और हम 11111 संस्कृतटीका-मापाटीकासमेत। (६७) देते हैं-"मनोमय अन्तरात्मा शरीर, इन्द्रिय और प्राण इनसे भिन्न है" इसकारण मनही आत्मा है। और अपने मतकी प्राधान्यता और रक्षाके अर्थ यह युक्ति देते हैं-"जिस समय मन स्वमावस्थामें होता है तब प्राणादिका अभाव होता है । और मुझको यह संकल्प है और यह विकल्प है इसप्रकार अ- भवनी सबहीकोहोता है इसकारण मनही आत्मा है॥६४ ॥ बौद्धस्तु “अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः" इत्यादिश्रुतेः कर्तुरभावे करणस्य शक्त्य- भावात् 'अहं कर्त्ता अहं भोक्ता' इत्याद्यनु- भवाच्च बुद्धिरात्मेति वदति ॥६५॥ (सं०टी०) उक्तेश्यः पंचायो विलक्षणः कश्चिद्विज्ञान- वादी श्रुत्यादिभिर्विज्ञानमात्मेत्याह । बौद्धस्त्विति ॥६५॥ (भाण्टी०) बौद्धमतावलम्बी बुद्धिको आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाण देते हैं-"विज्ञानमय अन्तरात्मा शरीर, प्राण और मन इनसे भिन्न है" और यह युक्ति देते हैं- "जिस समय कर्ताका अभाव होता है तवही करणकी श- तिका अभाव होता है । ऐसी प्रतीति है और बुद्धिके अभाव होनेपर इन्द्रियोंकी शक्तिका अभाव देखनेमें आता है। और में कर्ता हूँ मैं भोक्ता हूँ'इसप्रकार अनुभवभी आपामर पण्डित धारण सवहीको होता है इसकारण बुद्धिहीको आ- मत्वसिद्ध होता है" ॥६५॥ प्राभाकरतार्किको तु "अन्योऽन्तर आत्मा .
(६८) वेदान्तसार। आनन्दमयः"इत्यादिश्रुतेः सुपुप्तौ बुद्धया- दीनामज्ञाने लयदर्शनात् 'अहमज्ञः' इत्या- बनुभवाच्च अज्ञानमात्मेति वदतः॥६६॥ (सं०टी०) उक्तश्योतिरिक्तौ पानाकरतार्किको स्वमतो पयोगिश्रुत्यादिसदाबादज्ञानमात्मेति वदत इत्याह । प्राभाक- रताकिकाविति ॥६६॥ (भा टी.) प्राभाकर ( मीमांसक) और तार्किक (न- यायिक) तो दोनों अज्ञानकोही आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाण देते हैं-"अन्तरात्मा शरीरादिसे भिन्न और आनन्दमय है । "और इसप्रकार युक्ति प्रमाण देते हैं कि- "सुषुप्ति अवस्था अज्ञानमें बुद्धयादिका लय होता है और 'मैं मूर्ख हूँ में,ज्ञानी हूँ' इसप्रकार अनुभवभी यावन्मात्रको हो- ता है इसकारण अज्ञानही आत्मा है" ॥ ६६ ॥ भट्टस्तु "प्रज्ञानघनएवानन्दमयआत्मा" इत्यादिश्रुतेःसुपुतीप्रकाशाप्रकाशसदा- वात मामहं जानामीत्याद्यनुभवाच्च अ- ज्ञानोपहितं चैतन्यमात्मेति वदति ॥ ६७॥ (सं०टीका) अन्याहस्त्वज्ञानायच्छिन्नचेतन्यमात्मा त्याह । भट्टस्त्विति ॥ ६७ ॥ (भा टी.) भट्टमतावलम्बी कोई मीमांसक अज्ञा ममाशिवाग उपहिन चतन्य अर्थात ईवचितन्यकोही आर कहते हैं और हम श्रुतिका प्रमण देत है-"आत्माही ..
संस्कृतटीका-आषाटीकासमेत। (६९)
घन तथा आनन्दमय है "और इसप्रकार युक्ति प्रमाण देते हैं
कि-"सुपुप्तिकालमें सबके लीन होनेपरभी अज्ञानोपहित चै-
तन्यका प्रकाश रहता है और मैं अपनेको नहीं जानता हूँ
ऐसा अनुभव होता है । इसकारण अज्ञानोपहितचै-
तन्यही आत्मा है" ॥ ६ ॥
अपरो बौद्धः"असदेवेदमग्र आसीदित्या-
दिश्रुतेःसुपुप्तौ सर्वाभावादहं सुप्तःसुपुप्तौ
नासमित्युत्थितस्य स्वभावपराक्र्शविप-
यानुभवाच्च शून्यमात्मेति वदति ॥ ६८॥
(सं०टी०) बौदैकदेशी कश्चिच्छुत्यादिनिः शून्यमा-
मेति वदतीत्याह । अपर इति ॥ ६८ ॥
(भा टी.) कोई बौद्धमतावलम्बी शून्यकोही आ-
त्मा कहते हैं। और इस श्रुतिका प्रमाण देते हैं-"जगत् प-
हले असत् था" और यह युक्ति देते हैं कि-"सुपुतिकालमें
बुद्धयादि सबका अनाव होता है और सुपुप्तिसे उठकर पुरुप
को ऐसा ज्ञान होता है कि सुषुप्तिमें मेरा अनाव होगया था
इस अनुभवके कारण शृन्यही आत्मा है" ॥ ६८ ॥
एतेपां पुत्रादीनांशून्यपर्यन्तानामनात्मत्वमुच्य-
ते। एतैरतिप्राकृतादिवादिभिरुक्तेपुश्रुतियुक्त्यनु-
भवाभासेषु पूर्वपूर्वोक्तश्रुतियुक्त्यनुभवाभासाना-
मुत्तरोत्तरश्रुति युक्त्यनुभवाभासैरात्मवाद्यदर्शना-
त्पुत्रादीनामनात्मत्वं स्पष्टमेवेति ॥ ६९ ॥
(७०) वेदान्तसार।
(सं०टी०) अधुना पुत्रादिशन्यपर्यंतानामात्मत्वप्रतिपा-
दकश्रुत्यादराजासत्वात्पूर्वपूर्वमतस्योत्तरोत्तरमतबाध्यत्वाच -
श्यत्वजडत्वादिहेतुकदंवकैश्वानात्मत्वं प्रसिद्धमेवेति प्रति-
पादयितुं प्रतिजानीते । एतेपामिति । पुत्राद्यात्मवादिना-
मतिमंदाधिकारित्यात्तत्तत्प्रतिपादितश्रुत्यादेरपि पूर्वपूर्वस्योन-
रोत्तरबाध्यत्वात्पुत्रादिशुन्यांतानामनात्मत्वं प्रसिद्धमेति प्रति-
ज्ञातमेवार्थ प्रकटयति । एतेरिति ॥ १९ ॥
(भा०टी०) ठीक तो यह है । पत्रका आदिले शून्य
पर्य्यन्त किसीको आत्मा नहीं कहा जाता है क्योंकि पुत्रादि
कोंका अनात्मत्व स्पष्ट मालुम ढोता है जो पुत्रादिको आत्म
कहे हैं वे बड़ मूढ़ हैं उनका पहले शिखाया हुआ आतेप्रमा
युक्तिप्रमाण और अनुभयप्रमाण ये सबेर उत्तरोत्तर दिखा
हुए प्रमाण युक्ति और अनुमानद्वाग सबका खण्डन होजात
है इसी कारण पूर्वोक्त मतावलम्बियोंने जोपत्रादिकोआत्म
कहा है सा ठीक नहीं है ॥ ६१ ॥
"किञ्च प्रत्यगस्थूलो अचक्षुरप्राणो अमना अक-
चैतन्यं चिन्मानं सत"इत्यादिप्रय श्रुतिविरो-
धात अस्य पुत्रादिशून्यपर्यन्तस्य जडस्य चैत
न्यभास्यत्वेन घटादिवदनित्यत्वात.पहं ब्रह्मेति
विद्वदनुभवप्रायल्याच तत्तच्छुतियुक्त्य भवाभा
सानां वाधितत्वादपि पुत्रादिशून्यपर्यन्तमखिल
मनात्मैव ॥ ७॥
संस्कृतटीका-आपाटीकासमेत । (७३) (सं०टी०) नन पुत्रादिशून्यपर्यतानामनात्मत्वे सिद्ध क- स्तहिंप्रत्ययविपय आत्मेत्याशंक्य आस्थलादिनिपेधवा- क्यजातबोधित सत्यंज्ञानमनंतंब्रह्म"इत्यादिविधिवाक्यकोटि- बोधितं यत्सत्यं ज्ञानानंताद्वयं ब्रह्म तदेवाहप्रत्ययालंबनमिति प्रबलश्रुतियुक्यनुजवैःप्रतिपादयितुमाहाकिचेति।अस्थूलादि- प्रबलश्रुतिवाक्यः पुत्रादिशून्यपर्यंतात्मातिरिक्तात्मस्वरूपप्रति- पादनात् पुत्रादीनांजडत्वादिहेतुभिरनात्मत्वमित्यर्थः। अस्मि- नर्थ प्रबलविद्वदनुभवं प्रमाणयति । अहमिति । पुत्रादिश्रुत्या- दीनां दौर्बल्यं दर्शयति । तत्तदिति । यतः पुत्रादीनां जडत्यादि- हेतुभिरनात्मत्वमतः पुत्रादिनासकं नित्यशुद्धत्वादिस्वरूपमेवा- त्मवस्त्वित्यर्थः। नहीदं विरुद्धं यत्पुत्राणामात्मत्वप्रतिपादकश्रु- तीनामप्रामाण्यं अस्थूलादिश्रुतीनां प्रामाण्यमिति न हि ये- वाक्येषु केपांचिदप्रामाण्यं केपांचित्मामाण्यमिति चाशस्यं प्रतिपादयितुम् । एवं चेत्पुत्रादिश्रुतीनां प्रामाण्यमस्थूलादिवा- स्यानामप्रामाण्यमिति वैपरीत्यं किं नस्याद । वेदवास्यत्वा- वेशपात् । किंच केपांचियाक्यानामप्रामाण्यं केपांचिद्दे- तास्यानां प्रामाण्यं प्रतिपादनार्थमिदंप्रकरणमारब्धं अतः कथं नर्णय इति चेत्, उच्यते । पुत्रादिश्रुतीनां सर्वथैव प्रामाण्यं पास्तीत्यस्मानिन निपिध्यते कित्यस्थूलादिपवलश्रुतिस्मृति- पापविरोधात्स्वार्थ तात्पर्यानावानेपां स्थूलारुधनीन्यायेन वपूर्वनिराकरणद्वारा सूक्ष्मसूक्ष्मवस्तूपदेशे तात्पर्यमिति एता प्रतिपापते । तथाहि ध्यमरुंधती च दर्शयनीति विपि- वेदान्तसार। बलाद्वरवध्वोररुंधतीदर्शने प्राप्ने परमसूक्ष्मरूपाया अरुंधत्याः प्रथमकक्षायामेव प्रतिपनुमशक्यत्वात्प्रथमं चंद्रज्योतीरूपारं- धतीत्युच्यते ततः चंदभिन्ना तारकारुंधतीत्युच्यते तत इतर- तारकाभिन्ना सततारकात्मकारुंधतीत्युच्यते तदनंतरमितरता- रकाचतुष्टयभिन्ना तारकात्रितयात्मकेत्युच्यते ततः तन्मध्ये तारकेत्युच्यते ततस्तत्समीपवर्तिनी परमसूक्ष्मारुंधतीत्युच्यते न चेतायतैतेपां पंचानां वाक्यानां परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादक- त्वेनाप्रामाण्यशक्यं प्रतिपादयितुम् किंतु प्रतिपत्तृवुद्ध्यनुसारेण सोपानक्रमवत्पूर्वपूर्वनिराकरणद्वारा सूक्ष्मारुंधतीप्रतिपादने ता- पर्य तद्वदत्रापि अन्नमयःप्राणमयोमनोमयो विज्ञानमय आनं- दमय आत्मा ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्टेति पुच्छब्रह्मपर्यवसितानां पंच- कोशवाक्यानामपि परस्परविरुद्धार्थप्रतिपनृबुद्धयनुसारेण सो- पानकमवत्पूर्वपूर्वनिराकरणद्वारा परमसूक्ष्मपुच्छब्रह्मप्रतिपाद- नेतात्पर्य तस्मात्सर्वपां वेदवाक्यानां साक्षात्परंपरया वाऽदिती- यवस्तुप्रतिपादने तात्पर्यात्प्रामाण्यरूपविरोध इति संक्षेपः७॥ • (भा टी०) यदि पुत्रादिको आत्मा कहोंगे तब श्रुति आदि प्रमाणको अत्यन्त विरोध पड़ेगा क्योंकि-"आत्मा स्थूल नहीं है, आत्मा इन्द्रियगण नहीं है, प्राण नहीं है, मन नहीं है, और कर्ना नहीं है, परन्तु केबल चैतन्यमय सत्य स्व- रूप है" । इत्यादि प्रबल श्रतिद्वाग प्रमाण होता है । पुत्रादिसे शून्यपर्ण्यन्त जड़के चतन्यके शासक हेनु घटादिकी तरह अनित्य है अर्थात हत्याजासह और नानियोंको मही ब्रह्म हूं संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (७३) इ सप्रकार दृढ़ अनुभव होता है इसकारण पुत्रको आदिले शून्यपर्यन्त कोई पदार्थ आत्मा नहीं कहाजासक्ता । पुत्रा- दिको आत्मा कहनेपर पूर्वोक्त श्रुति, युक्ति, अनुभव, प्रमा- का विरोध होगा इसकारण पुत्रादिको अनात्मत्व स्पष्ट मालूम होता है ॥ ७० ॥ अतस्तत्तद्भासकं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्य स्वभावं प्रत्यक्चैतन्यमवात्मतत्त्वमिति वेदान्तविदनुभवः । एवमध्यारोपः ॥ ७१ ॥ (सं०टी०) विशेषाध्यारोपप्रकरणमुपसंहरतिाएवमिति७१ (भा०टी०) ठीक तौ जो पुत्रको आदिले शून्य प- य॑न्तका प्रकाशक है और जो नित्य, शुद्ध, सर्वज्ञ, मुक्त, स- त्यस्वरूप, प्रत्यक् चैतन्य है वही आत्मा है ऐसा वेदान्तशास्त्र के जाननेवालोंका अनुभव है । इसप्रकार वस्तुमें अवस्तुका अध्यारोपस्वरूप अध्यारोपन्यायविशेषरूपसे दिखाया।७१॥ अपवादोनाम रज्जुविवर्त्तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रत्व- वत् वस्तुविवर्त्तस्यावस्तुनोऽज्ञानादेः प्रपञ्चस्य वस्तुमात्रत्वम् । तदुक्तम् "सतत्वतोऽन्यथाप्रथा विकारइत्युदीरितः । अतत्वतोऽन्यथाप्रथाविवर्त्त- इत्युदाहृतः" ॥७२॥ (सं०टी०) आत्मवस्तुनि मिथ्या पंचस्य सामान्यतो विशेषतश्चाध्यारोपप्रकार समपंचमनिधायेदानीं तदपवाद- (७४ वेदान्तसार। कारं वक्तुमारजते । अपवादो नामेति । असंगोदासीन पर- मात्मवस्तुनि तद्विव वस्तुभूताज्ञानादिमिथ्याप्रपंचस्य चिद- स्तुमात्रावशेपतयाऽवस्थानमेवापवाद इति वक्तुं प्रथम लो- किकदृष्टांतमाहारज्जुइतिारज्जुस्वरूपापरित्यागेन साकारेण भासमानस्य रज्जुविवर्तस्यापवादो नाशो नामाधिष्ठानरज्जुमा- त्रतयाऽवस्थानपच्चिद्विवर्तस्याज्ञानादिप्रपंचस्य अपवादो ना- शो नामाचिन्मात्रत्वेनावस्थानमित्यर्थः अत्र यथास्वरूपेणाव- स्थितस्य वस्तुनोऽन्यथाभावो विधानवति परिणामभावो विष- नभायश्चेति तत्र परिणामभावो नाम वस्तुनो यथार्थतः स्वस्व- रूपं परित्यज्य स्वरूपांतरापतिः यथा दुग्धमेव स्वस्वरूपं परि- त्यज्य दध्याकारेण परिणमते । विवर्नमावस्तु वस्तुतः स्व- रूपापरित्यागेन स्वरूपांतरेण मिथ्याप्रतीतिः । यथा रज्जः स्वरूपापरित्यागेन-सर्पाकारेण मिथ्या प्रतिमासते। अब वेदां- ते ब्रह्मणि प्रपंचभानस्य परिणामनायो नांगीक्रियते दुग्धा- दिवद्वह्मणो विकाग्त्विप्रसंगादानित्यत्यादिदोपापनः । विवन- भावांगीकारे तु नायं दोपः, ब्रह्मणि प्रपंचज्ञानस्य मिथ्यात्वेन विकाग्त्विाभायात्ातदनमू"अधिष्ठानारशेपोहि नाशःकल्पि तबस्नुनः" इति। तस्माधिदिवनस्य प्रपंचस्य चिन्मात्रायशुपन. यापस्थानमेवापबाद इति भावः । अस्मिन्नर्थ ग्रंथांतरमंवाई दर्शयति । तदुनामिति ।। ७२ ॥ (भाष्टी.) अप अपवादन्याप दिसाते हैं। रज्जुमें स- पंका भम होकर निम ममय यहीम नष्ट होजाता है. उम म.
पि सिद्धं भवति । तथाहि । अज्ञानादिसमष्टिः ए- संस्कृतटीका-भापाटीकासमेत । (७५) मय जैसे सर्पज्ञान नष्ट होजाय है तब केवल रज्जुकाज्ञान रह जाय है । तिसीप्रकार सच्चिदानन्द ब्रह्ममें अवस्तुरूप अज्ञाना- दिजड पदार्थका भ्रम होकर जिस समय उस नमका नाशहो जाता है तब केवल ब्रह्ममात्र अवस्थित रहता है क्योंकि यह रूप ज्ञानका विवर्त्त है जैसा ग्रन्थान्तरमें कहा है-"जो स्व- रूपको विकृत करकै कार्यको उत्पादन करै वह विकारी वा परिणामी उपादान कारण कहाता है जैसे दूध दधिका विकारी वा परिणामी उपादानकारण है" और जो कारणस्वरूपका विकार विनाही करे कार्यका उत्पादन करै है वह उसको विवर्त कारण कहते हैं जैसे रज्जु सर्पके ज्ञानके प्रति विवर्त्त कारण है ॥ ७२॥ तथाहि खलूच्यते यथा एतद्भोगायतनं चतुर्विध स्थूलशरीरजातं एतद्रोग्यरूपानपानादिकं एत- दाश्रयभूतभूरादिचतुर्दशभुवनानि एतदाश्रयभूतं ब्रह्माण्डञ्चैतत् सर्व एतेपां कारणरूपपञ्चीकृतभूत- मानं भवति । एतानि शब्दादिविपयसहितानि प- चीकृतभूतजातानि सूक्ष्मशरीरजातञ्चैतत् सर्वमे- तेषां कारणरूपमपञ्चीकृतभूतमात्रं भवति एतद- ज्ञानं अज्ञानोपहितं चैतन्यं चेश्वरादिकं एतदाधा- रभूतानुपहितचैतन्यरूपं तुरीयब्रह्ममात्रं भवति आभ्यामध्यारोपापवादाभ्यां तत्त्वंपदार्थशोधनम- (७६) 'वेदान्तसार। तदुपहित सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं चैतन्य एतदनुपाह- तं चैतन्यञ्चैतत्त्रयं तप्ताय पिण्डवदेकत्वेनावभा- समानं तत्पदवाच्यार्थों भवति एतदुपाध्युपहि- ताधारभूतमनुपहितं चैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थो भवति ॥७३॥ (सं०टी०) सामान्यतो दर्शितामपवादप्रक्रियां विस्त- रेण प्रतिपादयितुं प्रतिजानीते । तथाहीति। स्थूलसूक्ष्मका रणप्रपंचानामुत्पत्तिवपरीत्येन तत्तत्कारणरूपेणावस्थानमेवा- पवाद इत्याह । एतद्रोगायतनमिति । एतत्स्थूलशरीरं स्वा. श्रयब्रह्मांडसहितं स्वकारणभूतपंचीकतेषु पंचमहाभूतेषु लीनं सत्तन्मात्रतयावशिष्यते तानि च पंचीकतानि भूतानि शब्दा दिसहितानि सनदशावयवात्मकलिंगशरीराणि च स्वकारणे प्वपंचीकतातेषु लीनानि भवंति तान्यपंचीकतानि भूतानि सत्यादिगुणसहितानि स्वकारणज्ञानोपहितचैतन्ये लीनानि भवति तचाज्ञानं तदुपहितचैतन्यं सर्वज्ञत्वादिविशिष्टंच स्वाधा रसृतानुपहितचैतन्ये लीनं भवति चैतन्यमेवावशिष्यत इत्य र्थः। फलितमाह । आध्यामिति। तत्त्वंपदार्थशोधनप्रकारं प्र तिजानीते । तथाहीति । अज्ञानं तदवच्छिन्नेश्वरचैतन्यं तद नुपहितचैतन्यं चतत्वयं तमायःपिंडयदन्योन्येन तादात्म्या: ध्यानकत्येन प्रतीयमानं सत् तत्पदवाच्यार्थी भवतीत्यर्थः नत्पदलक्ष्यार्थमाह । पतदुपाशीति । अज्ञानावच्छिन्नेवर पदार्थीका शोधन( सङ्गति) ठीक होती है अज्ञानादिकी सम- घि अर्थात् अज्ञान, सूक्ष्मशरीर और स्थूलशरीरकी समष्टि संस्कृतीका-आपाटीकासमेत । (७७) चैतन्ययोराधारजूतं यदनुपहितं चैतन्यं तत्ताभ्यां विविक्तं सदेदविवक्षया तत्पदलक्ष्यार्थी भवतीत्यर्थः ॥ ७३ ॥ (भा०टी०)मके नष्ट होनेपर जिसप्रकार यह सम्पूर्ण प्रपञ्च अपने २ कारणमें लीन होकर ब्रह्मरूपमें अवस्थित होता है सो दिखाते हैं । -"स्थूलमोगका स्थानस्वरूप चार प्रकारका स्थूलशरीर और भोग्य अन्नपानादि इन सबके आ- धारस्वरूप भूलोकको आदिले चौदह लोक और इन्हीं सबके वर्तमान स्थानस्वरूप ब्रह्माण्ड यह सम्पूर्ण पञ्चीकृत पञ्चमहा- भूत मात्र है। शब्द स्पर्शादि विपयों सहित यह संपूर्ण पञ्ची- रुत पञ्चभूत और सूक्ष्मशरीर यह सब अपने अपने कारण रूप अपञ्चीरुत पञ्चमहाभूतमात्र हैं सत्त्व आदि गुणयुक्त यह सम्पूर्ण अपञ्चीकत पञ्चमहाभूत उत्पत्तिके उलटे क्रमसे अर्था- तु पृथिवी जलसे जल आमिसे अग्नि वायुसे वाय आकाशसे और आकाश अज्ञानसे इसप्रकार कारणरूप अज्ञानोपहित कारणरूपचैतन्य मात्र है। यही अज्ञान और अज्ञानोपहित चैतन्यरूप ईश्वरको आदिले सबही उसके आधारभृत अनु- पहित चैतन्यरूप तुरीय ब्रह्म है पूर्वोक्त अध्यारोप और अप- बादमें कहीहुई रीतिके द्वारा "तत्" और "त्वम्" इन दोनों तदुपहित चैतन्य अर्थात् ईश्वर, हिरण्यगर्न और विराट् चै- क्य, और अनुपहित चैतन्य,तुरीय ब्रह्म चैतन्य, यह तीन (७६) वेदान्तसार। तदुपहितं सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं चैतन्यं एतदनुपहि- तं चैतन्यञ्चैतत्त्रयं तप्तायःपिण्डवदेकत्वेनावभा- समानं तत्पदवाच्याथों भवति एतदुपाध्युपहि- ताधारभूतमनुपहितं चैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थों भवति ॥ ७३॥ (सं०टी०) सामान्यतो दर्शितामपवादप्रक्रियां विस्त रेण प्रतिपादयितुं प्रतिजानीते । तथाहीति । स्थूलसूक्ष्मका रणप्रपंचानामुत्पत्तिवपरीत्येन तत्तत्कारणरूपेणावस्थानमेवा पवाद इत्याह । एतद्रोगायतनमिति । एतत्स्थूलशरीरं स्वा श्रयब्रह्मांडसहितं स्वकारणभूतपंचीकतेषु पंचमहाभूतेषु लीन सत्तन्मात्रतयावशिष्यते तानि च पंचीकतानि भूतानि शब्दा दिसहितानि सनदशावयवात्मकलिगशरीराणि च स्वकारणे प्वपंचीकृतस्तेषु लीनानि भवति तान्यपंचीकतानि भूतानि सत्त्वादिगुणसहितानि स्वकारणज्ञानोपहितचैतन्ये लीनानि भवंति तचाज्ञानं तदुपहितचैतन्यं सर्वज्ञत्वादिविशिष्टंच स्वाधा रसूतानुपहितचैतन्ये लीनं भवति चैतन्यमेवावशिष्यत इत्य र्थः । फलितमाह । आध्यामिति। तत्त्वंपदार्थशोधनप्रकारं प्र तिजानीते । तथाहीति । अज्ञानं तदवच्छिन्नेश्वरचैतन्यं तद नुपहितचेतन्यं चैतत्त्रयं तप्तायःपिंडवदन्योन्येन तादात्म्या ध्यासेनेकत्वेन प्रतीयमानं सत् तत्पदवाच्यार्थी भवतीत्यर्थः नत्पदलक्ष्यार्थमाह । एतदुपाधीति । अनानावन्छिन्नेश्वर टि अर्थात् अज्ञान, सूक्ष्मशरीर और स्थूलशरीरकी समष्टि संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (७७) चैतन्ययोराधारगृतं यदनुपहितं चैतन्यं तत्ताभ्यां विविक्तं सद्भेदविवक्षया तत्पदलक्ष्यार्थी भवतीत्यर्थः ॥ ७३ ॥ (भा टी०) भमके नष्ट होनेपर जिसप्रकार यह सम्पूर्ण प्रपञ्च अपने २ कारणमें लीन होकर ब्रह्मरूपमें अवस्थित होता है सो दिखाते हैं।-"स्थूलनोगका स्थानस्वरूप चार प्रकारका स्थूलशरीर और भोग्य अन्नपानादि इन सबके आ- धारस्वरुप भूलोकको आदिले चौदह लोक और इन्हीं सबके वर्तमान स्थानस्वरूप ब्रह्माण्ड यह सम्पूर्ण पञ्चीकत पञ्चमहा- भूत मात्र है । शब्द स्पर्शादि विषयों सहित यह संपूर्ण पञ्ची- रुत पञ्चभूत और सूक्ष्मशरीर यह सब अपने अपने कारण रूप अपञ्चीकत पञ्चमहाभूतमात्र हैं सत्त्व आदि गुणयुक्त यह सम्पूर्ण अपश्चीकत पञ्चमहाभूत उत्पत्तिके उलटे क्रमसे अर्था- तु पृथिवी जलसे जल आग्रिसे अनि वायुसे वायु आकाशसे और आकाश अज्ञानसे इसप्रकार कारणरूप अज्ञानोपहित कारणरूपचैतन्य मात्र है। यही अज्ञान और अज्ञानोपहित चैतन्यरूप ईश्वरको आदिले सबही उसके आधारभृत अनु- पहित चैतन्यरूप तुरीय ब्रह्म है पूर्वोक्त अध्यारोप और अप- बादमें कहीहुई रीतिके द्वारा "तत्" और "त्वम्" इन दोनों पदार्थीका शोधन( सङ्कति ) ठीक होती है अज्ञानादिकी सम- तदुपहित चैतन्य अर्थात् ईश्वर, हिरण्यगर्न और विराट् चै- कन्य, और अनुपहित चैतन्या तुरीय ब्रह्म चैतन्य, यह तीन (७८) वेदान्तसार। प्रकारके पदार्थ दग्ध(तपेहुए)लोहकी तरह अतिरिक्तरूप"तत्" इस पदके वाच्य होते हैं और अज्ञानादिकी समष्टिरूप उपाधि और तदुपहित ईश्वरादि चैतन्यका आधारभूत तुरीयब्रह्मचै- तन्य "तत्" पदका लक्ष्यार्थ होता है ।। ७३ ॥ अज्ञानादिव्यष्टिः तदुपहिताल्पज्ञत्वादिविशिष्ट- चेतन्य एतदनुपहितं चैतन्यश्चैतत्त्रयं तप्तायःपि- ण्डवदेकत्वेन भासमानं त्वंपदवाच्यो भवति। एत- दुपाध्युपहिताधारभूतमनुपहितं प्रत्यगानन्दं तुरी- यं चैतन्यं त्वंपदलक्ष्यार्थो भवति ॥७४॥ (सं०टी०) त्वंपदवाच्यार्थमाह । अज्ञानादीतिव्यष्टि- भूतपदज्ञानमंतःकरणं तदवच्छिन्नं जीवचैतन्यं तद्नुपहितं चे तन्यं चैतनयं तवाय:पिंडवत्परस्परतादात्म्याध्यासेनाभेदवि- वक्षया त्वंपदयाच्यार्थी भवतीत्यर्थः। लक्ष्यार्थमाह । एतदुपा- धीति । अंतःकरणोपहितचैतन्यस्याधारतंयदनपहितं प्रत्यगा- त्मानंदं तुरीयं चैतन्यं त्वंपदलक्ष्यार्थी भवतीत्यर्थः ॥ ७४ ॥ (भा टी०) अज्ञानादिकी व्यष्टि अर्थात् अज्ञान, सू. श्मशरीर और स्थूलशरीर तदुपहितचैतन्य अर्थात् प्राज्ञ तेजस और विश्व तथा अनुपहित चैतन्य अर्थात् तुरीय ब्रह्म चैतन्य, ये तीनों तपेहुए लोहपिण्डकी तरह अभिन्नरूप "त्यम्" पदके वाच्य होते हैं तथा अज्ञानादिकी व्यष्टि और प्राज्ञ आदि चैतन्यका आधारस्वरूप अनुपहित आनन्दरूप तुः रीयब्रह्मचैतन्य "त्वम्" इस पदका लक्ष्यार्थ होता है ॥ ७४ ॥ -- सम्बन्ध होता है दोनों पदोंका परस्पर विशेप्यविशेपण रूप संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । (७९) अथ महावाक्यार्थों वर्ण्यते । इदं तत्त्वमसि वाक्यं सम्बन्धत्रयेण अखण्डार्थवोधकं भवति । सम्बन्ध- त्रयं नाम पदयोः सामानाधिकरण्यं पदार्थयोर्व- शेषणविशेष्यभावः प्रत्यगात्मपदार्थयोर्लक्ष्यलक्ष- णभावश्चेति । यदुक्तम्-“सामानाधिकरण्यं च वि- शेपणविशेप्यता। लक्ष्यलक्षणसम्बन्धः पदार्थप्रत्य- गात्मनाम् इति ॥ ७५।। (सं०टी०)पदार्थमभिधाय वाक्यार्थमाह। अथेति।ननु जीवेश्वरयोः किंचिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिविशिष्टयोरत्यंतविलक्षण- योः तत्त्वमस्यादिमहावाक्यानि परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादकानि कथमखंडेकरसं ब्रह्म प्रतिपादयंतीत्याशंक्य साक्षादैक्यप्रतिपा- दकत्वासावेपि लक्षणया संबंधत्रयेणाखंडैकार्थ प्रतिपादयंती- त्याह । इदमिति । संबंश्त्रयस्वरूपमाह । संबंधत्रयमिति । पद- पदार्थप्रत्यगात्मनांसंबंधत्रयसद्भावे वृद्धसंमतिमाहायदुक्तमिति। (भा टी० ) अब महावाक्यके अर्थका विचार कर- ते हैं -"तत्त्वमसि" यह वाक्य तीन प्रकारके सम्बन्धोंके दा- रा अखंड ब्रह्म चैतन्यका बोधक होता है सम्बन्ध त्रय कहाते है पहला सामानाधिकरण्य,दूसरा विशेप्पविशेषणनाव, ती- सरा लक्ष्यलक्षणभाव, 'तत्" और "त्यम्" इनदोनों पदों- की एक अधिकरणमें अवस्थिति होनेपर सामानाधिकरण्प विशेष्यविशेपणभाव कहतेहैं । और प्रत्यगा- (८०) . वेदान्तसार । त्मा लक्ष्य और दोनों पद लक्षण इस प्रकारके सम्बन्धको लक्ष्यलक्षणभाव सम्बन्ध कहते हैं ग्रन्थान्तरमें कहा भी है-"सामानाधिकरण्य, विशेष्यविशेषणभाव, और लक्ष्यल- क्षण भाव, यह तीन प्रकारका सम्बन्ध है" ॥ ७५ ॥ सामानाधिकरण्यसम्बन्धस्तावत् यथा सोऽयं देव- दत्त इति वाक्ये तत्कालविशिष्टदेवदत्तवाचकश- ब्दस्य एतत्कालविशिष्टवाचकायशब्दस्य च एक- स्मिन्देवदत्तपिण्डे तात्पर्य्यसम्बन्धः । तथा च "तत्त्वमसि' वाक्येऽपि परोक्षत्वादिविशिष्टचै- तन्यवाचकतच्छब्दस्या-परोक्षत्वादि विशिष्ट-चै- तन्यवाचक-त्वंपदस्य चैकस्मिन् चैतन्ये तात्प- र्यसम्बन्धः ॥७६॥ (सं०टी०) पदयोः सामानाधिकरण्यं उदाहरणनिष्ठं रु त्या प्रदर्शयति । सामानाधिकरण्यमिति । भिन्नप्रवृत्तिनि मित्तयोः शब्दयोरेकस्मिन्नर्थे प्रवृत्तिः सामानाधिरण्यं तः सोयं देवदत्त इति वाक्ये स इति तत्कालतद्देशवैशिष्टयं सर ब्दस्य प्रवृचिनिमितं अयमिति एतत्कालतद्देशवैशिष्टयमयंश ब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं यथा च जिन्नप्रवृत्निनिमित्तयोः सो शब्दयोरेकस्मिन् देवदत्तपिंडे तात्पर्य संबंध-सामानाधिकरण्य मित्यर्थः उक्तमथै दार्शतिके योजयतिातथाचेति। तथा तत्त्व मसीति यास्यपि परोक्षत्वसर्वज्ञत्वादिवैशिष्टचं तत्पदप्रवृत्तिनि मित्तं अपरोक्षत्वकिंचिज्ज्ञत्वादिवैशिष्ट्यं त्वंपदमवृनिनिमिः संस्कृतटीका-मापाटीकासमेत । (८१) तथा च भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोः तत्त्वंपदयोरेकरिमचैतन्ये ता- त्पर्य संबंधः सामानाधिकरण्यमित्यर्थः ॥ ७६ ॥ (भा०टी०)अब सामानाधिकरण्य सम्बन्ध दिखला- ते हैं। जेसै "सोऽयं देवदत्तः" इसवाक्यमें "सः" शब्दसे पहले देखीहुई वस्तुका बोध होताहै और "अयम्"शब्दसे वर्तमान दृष्ट वस्तुकाबोध होता है और दोनों शब्दार्थोंका एक देवदत्त व्यक्तिमें बोध होता है।इसी प्रकार "तत्त्वमसि" इस वाक्यमें भी अप्रत्यक्ष चैतन्यका बोधक तत्" शब्द है और प्रत्यक्ष चैतन्यका बोधक त्वम् "शब्द है इनदोनों शब्दार्थीका एक चैतन्यमय ब्रह्ममें तात्पर्य है।यही सामानाधिकरण्य सम्बधहै। विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धस्तु यथा तत्रैव वाक्ये सशब्दार्थतत्कालविशिष्टदेवदत्तस्याय-शब्दार्थ तत्कालविशिष्टदेवदत्तस्य चान्योन्यभेदव्यावर्त्त- कतया विशेपणविशेष्यभावः । तथानापि वाक्ये तत्पदार्थपरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य त्वंपदार्था परोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य चान्योन्यभेदव्या- वर्तकतया विशेपणविशेष्यभावः॥ ७७॥ (सं०टी०)विशेषणविशेष्यभावसंबधस्वरूपमाह । वि- शेषणेति । व्यावर्तक विरोपणं व्यावत्यै विशेष्यम् । तथा च "सोयं देवदत्तः इति वास्येवायशब्दवाच्यो योसावेतत्कालै वरासंबंधविशिष्टो देवदत्तपिंडःअयं स इति तच्छन्दवाच्या- चत्कालतद्देशविशिष्टदेवदत्तपिंडाद्भिन्नो नेति यदा प्रतीयते त- (८२) वेदान्तसार। दा तच्छदार्थस्यायंशब्दवाच्यार्थनिष्ठजेदव्यावर्तकतया विशे- पणत्वं अयंशब्दार्थस्य व्यावय॑त्वादिशेप्यत्वं यदा च स इ- ति तच्छब्दवाच्यः तत्कालतद्देशविशिष्टो देवदत्तपिंडास अय- मितीदशब्दवाच्यादेतत्कालैतद्देशसंबंधविशिष्टादस्माद्देवदत्तपि डान नियत इति यदा प्रतिपद्यते तदायंशब्दवाच्यस्य तच्छ- ब्दार्थनिष्ठोदव्यावर्त्तकतया विशेषणत्वं तच्छन्दार्थस्य व्याव- तकत्वाद्विशेष्यत्वं तथा चायमेव सःस एवायमितिअन्योन्य- भेदव्यावर्तकतया सोऽयंशब्दार्थयोः परस्परविशेषणविशेष्य- भाव इत्यर्थः उक्तं विशेपणविशेष्यभावं दाटीतिक योजयति। तथानापीति । इहापि तत्त्वमसीति वाक्येपित्वंपदवाच्यं यदप- रोक्षत्वं किंचिज्ज्ञत्वादिविशिष्टं तत्पदवाच्यात्सर्वज्ञत्वादिवि- शिष्टचैन्यान जियते इति यदा प्रतीयते तदा तच्छन्दार्थस्य त्वंपदार्थनिष्ठभेदव्यावर्तकतया विशेषणत्वं त्वंपदार्थस्य व्या- बृत्यत्वात् विशेष्यत्वं यदा च तत्पदवाच्ययत्सर्वज्ञत्वादिवि- शिष्टचैतन्यं त्वंपदवाच्यात्किचिज्ज्ञत्वादिविशिष्टचैतन्यान्न नियत इति यदा प्रतीयते तदा त्वंपदार्थस्य तत्पदार्थनिष्टोद- व्यावर्तकत्वेन विशेषणत्वं तत्पदार्थस्य व्यावृत्यत्वात् विशे- प्यत्वं तथा च त्वंतदास तत्त्वमसीति तत्वंपदार्थयोः परस्परं भेदव्यावर्तकत्वेन परस्परं विशेषणविशेष्यभाव इत्यर्थः॥७७॥ (भा०टी०) अब विशेप्यविशेषणनाव सम्बन्ध दिख- लाते हैं। जैसे-पहले कहे हुए" सोध्यं देवदनः" इस वा- क्यमें "मः" पदका अर्थ पहले देखी हुई व्यक्तिका बो- .
सोयं देवदत्त इत्यस्मिन्नेव वाक्ये सोध्यंशब्दयो तदर्थयोर्वा वि- दिनपिउन सह लक्ष्यलक्षणभावसंबंध इत्यर्थः । उक्तमर्थदा- संस्कृतटीका-मापाटीकासमेत । (८३) धक होताहै और "अयम्" पद का अर्थ वर्तमान काल में ह- ष्टिगोचर वस्तुका बोधक होता है और इन दोनोंपदोंके अ- थीका परस्पर विशेष्यविशेषणरूप सम्बन्ध है क्योंकि ए- कही व्यक्तिमें दोनों पदोंके अर्थोका तात्पर्य्य अभिन्नरूपसे मालूम होता है । तिसी प्रकार "तत्त्वमसि" इस वाक्यमें भी "तत्" पदका अर्थअप्रत्यक्ष चैतन्य और "त्वम्" पदकाअ- र्थ प्रत्यक्ष चैतन्य है इन दोनों पदोंके अर्थोंका परस्पर वि- शेष्यविशेषणभाव सम्बन्ध है क्योंकि दोनों पदोंके अर्थों का एक वस्तु में अभिन्न रूप से तात्पर्य्य मालूम होता है ॥ ७७ ॥ लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्धस्तु यथा तत्रैव सशब्दाय- शब्दयोस्तदर्थयोर्वा विरुद्धतत्कालैतत्कालविशिष्ट- त्वपरित्यागेन अविरुद्धदेवदत्तेन सह लक्ष्यलक्षण- भावः । तथाचापि वाक्ये तत्त्वंपदयोस्तदर्थयोर्वा विरुद्धपरोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टत्वपरित्यागेना विरुद्धचैतन्येन सह लक्ष्यलक्षणभावः । इयमेव भागलक्षणेत्युच्यते ॥ ७८॥ (सं०टी०) क्रमप्राप्त लक्ष्यलक्षणभावसंबंधस्वरूपंनिरू- पयितुमाह । लक्ष्यलक्षणेति।असाधारणधर्मप्रतिपादकं वा- क्यं लक्षणवाक्यं तत्प्रतिपायमवशिष्ट वस्तु लक्ष्यं तथाच स्वतत्कालतद्देशएतत्कालैतद्देशविशिष्टत्वपरिहारेणाविरुद्धदे- (८४) वेदान्तसार। हौतिक योजयति । तथात्रापति। इहापि तत्त्वंपदयोस्तदर्थ- योर्वा विरुद्धपरोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टत्वपरित्यागेन तत्त्व- पदात्यांतदर्थान्यां वा लक्ष्याविरुद्धचैतन्येन सह तत्त्वंपदयो- लक्ष्यलक्षणावसंबंध इत्यर्थः।अत्र तत्त्वंपदयोः तदर्थयोश्च त्य- तविरुद्धाशयोर्लक्षणत्वं अखंडचैतन्यस्य लक्ष्यत्वमिति मा- वः। ननु तत्वमस्यादिवाक्यानां लक्ष्यलक्षणभावसंबंधपुरस्का- रेण चैतन्यबोधकत्त्वमित्युक्तम् अन्यत्र तु शास्त्रे तेपा वा- क्यानां नागलक्षणयैव चैतन्यबोधकत्वं प्रतिपाद्यते तत्व- मस्यादिवाक्येषु लक्षणानागलक्षणेत्यादिविरोधमाशंक्य संज्ञा- जेदो न वस्तुभेद इत्याह । इयमेवेति । तत्त्वमस्यादिवाक्यानां विरुधांशपरित्यागेनाविरुद्धचैतन्यमात्रवोधकत्वमेव भागलक्ष- णेत्युच्यत इत्यर्थः ॥ ७८ ॥ (भा०टी०) अब लक्ष्यलक्षणनाव सम्बन्ध दिखलाते है-जैसे पहले कहेहुये "सोऽयं देवदत्तः" इसवाक्यमें "सः" पदका अर्थ पूर्वकालमें दृष्टत्व है और "अयम्" पदका अर्थ वर्तमानकालमें इष्टत्व है इन परस्पर विरुद्ध दोनों अर्थोंका त्याग करके केवल एक देवदन व्यक्ति ही लक्ष्य होता है और "सः अयम" ये दोनों पद लक्षण होते हैं इसकारण लक्ष्य लक्षणनाव सम्बन्ध है । तिसीप्रकार "तत्त्वमसि" इस वक्य में भी "त" पद का अर्थ अमत्यक्षत्व और "त्वम्" पदका अर्थ प्रत्यभाव है । इन परस्पर विरुद्ध दोनों अधों का त्याग करके केवल एक अविरुद्ध चतन्य लक्ष्य होता है संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (८५) और "तत्-त्वम्" पद लक्षण होते हैं इसीको शास्त्र- कार भागलक्षणा सम्बन्ध कहते हैं ॥ ७८॥ अस्मिन् वाक्ये नीलमुत्पलमिति वाक्यवद्वा- क्यार्थो न सङ्गच्छते। तत्रनीलपदार्थनीलगुणस्य उत्पलपदार्थोत्पलद्रव्यस्य च शुक्लपदादिव्या- वर्तकतयाऽन्योन्यविशेष्यविशेपणरूपसंसर्गस्या- न्यतरविशिष्टस्यान्यतरस्य वा तदैक्यस्य वाक्या- र्थत्वाङ्गीकरणे प्रमाणान्तरविरोधाभावाद्वाक्यार्थः सङ्गच्छते । अवतु तत्पदार्थपरोक्षत्वादिविशिष्टचे- तन्यस्य त्वम्पदार्था परोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य चान्योन्यभेदव्यावर्तकतया विशेषणविशेष्यभा- वसंसर्गस्य अन्यतरविशिष्टस्यान्यतरस्य वा तदै- क्यस्य वाक्यार्थत्वाङ्गीकारे प्रत्यक्षादिप्रमाणविरो- धाद्वाक्यार्थो न सङ्गच्छते ॥ ७९ ॥ (सं०टी०)ननु यथा नीलोत्पलमिति वाक्ये नीलत्वविशि- टनीलगुणस्प उत्पलत्वविशिष्टोत्पलद्रव्यस्य च स्वव्यतिरिक्त- शुक्लादिगुणांतरपटादिद्रव्यांतरच्यावर्तकत्वेन विशेषणविशेष्य- भावनिरूपिततदिन्नसंसर्गस्य नीलगुणवैशिष्टयस्य का वाश्या- र्थत्वं तथेहापि तत्त्वमस्यादिवाक्ये तत्पदार्थस्य परोक्षत्वादिवि- ' शिष्टेश्वरचैतन्यस्पत्वंपदार्थस्यापरोक्षत्वादिविशिष्टजीवचैतन्य स्य चान्योन्यभेदण्यावर्तकतया विशेषणविशेष्यभूतसर्वज्ञत्व- किंचिज्ज्ञत्वोभयनिरूपितसंसर्गो वा सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य वेदान्तसार । किंचिज्ज्ञत्वादिविशिष्टेन सहैक्यं वा वाक्यार्थो अवत्वित्याशं- क्य दृष्टांतदार्टीतिकयोः वैपम्यान्नैवमित्याह अस्मिन्नित्या- दिना । अस्मिन्निति । अस्मिस्तत्त्वमसीति वाक्ये नीलो- त्पलमित्यादिवाक्यवत्संसर्गो वा विशिष्टो वा वाक्यार्थन संग- च्छत इत्यर्थः। नीलोत्पलमितिवाक्यस्य संसर्गवैशिष्टयार्थप्रति- पादकत्वकल्पने विरोधाभावो दर्शयति । तत्र विति। नीलोत्प- लपदार्थयोर्गुणगुणिनोविशेपणविशेप्यभावसंसर्गस्य नीलगुणवि शिष्टोत्पलोरक्यस्य वा वाक्यार्थत्वांगीरकारे प्रत्यक्षादिष- माणांतरविरोधाभावाचत्र तथा संगच्छत इति भावः । तत्त्व- मसीति पाक्ये तु तत्त्वंपदार्थयो किंचिज्ज्ञत्वादिविशिष्टजीवचे- तन्यस्य सर्वज्ञत्वादिविशिष्टेश्वरचैतन्यस्य चान्योन्यविशेपण- विशेष्यभायसंसर्गस्य तदुभयविशिष्टचैतन्यैक्यस्य वा वाक्या- र्थत्वांगीकारे प्रत्यक्षादिप्रमाणांतरविरोधात्पूर्वस्माद्वैपम्यं द- र्शयति । अत्र विति ॥ ७९ ॥ (भा०टी०) "नीलमत्पलम्" इस वाक्यसे जैसा वा- क्यार्थ होता है। जिस प्रकार "तत्त्वमसि". इस बाक्यका वाक्यार्थ सङ्गत नहीं होता है क्यों कि "नीलमुत्पलम्" इस वाक्य में नील पदका अर्थ नीलगुण है और उत्पल पदका अर्थ उत्पल द्रव्य है यह दोनों शुक्लत्वादि और गुण और घटपटादिद्र- व्यके व्यावर्तक हैं इस कारण परस्पर विशेष्यविशेपणनाव सम्बन्ध अथवा एक की दूसरे सङ्ग वाक्यार्थ सङ्गति होती है- तिस प्रकार "तत्त्वमसि' इस वाक्यमें सर्वज्ञत्व और किश्चिज्ज्ञ- संस्कृतटीका-आपाटीकासमेत । (८७) व में प्रत्यक्षादि प्रमाणका विरोध होनेसे "नीलमुत्पलम्" इ- पके वाक्यार्थकी तरह "तत्त्वमसि' इसका वाक्यार्थ सङ्गत नहीं होता है ॥ ७९ ॥ अत्र तु गङ्गायां घोपः प्रतिवसतीतिवजहल्लक्षणा न सङ्गच्छते। तत्र तु गङ्गाधोपयोराधाराधेयभाव- लक्षणस्य वाक्यार्थस्याशेपतो विरुद्धत्वादाच्यार्थ- मशेपतः परित्यज्य तत्सम्बन्धितीरलक्षणाया यु- क्तत्वाजहल्लक्षणा सङ्गच्छते । अत्र तु परोक्षत्वाप- रोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यैकत्वरूपस्य वाक्यार्थ- स्य भागमा विरोधाद्भागान्तरमपरित्यज्यान्यल- क्षणाया अयुक्तत्वानहल्लक्षणानसङ्गच्छते॥८॥ (सं०टी० ) ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यमखंडार्थ कथं बो- धयति जहल्लक्षणया वा किमजहल्लक्षणया आहोस्विजहद- जहल्लक्षणयेति त्रिधा विकल्पः। आये दूपणमाह । अत्र त्वि- ति। तत्त्वमसीतिवाक्ये जहल्टक्षणा न संगच्छत इत्यन्वयः। तदेव दर्शयितुं जहालक्षणाया उदाहरणं तावदाह । गंगाया- मिति । मानान्तरविरोधे तु मुरम्यार्थस्यापरिग्रहे 'मुस्यार्थना- विनाभूते प्रवत्तिलक्षणेप्यते' इति वचनाद्गायां घोपवत्त्वासं- भवाद्गायां घोप इति वाक्यस्य मुरत्यार्थविरोधे सति मु- स्याथै परित्यज्य लक्षणया वृत्त्या तत्संबंधिनि तोरे घोपाव- स्थानप्रतिपादनानत्र जहल्लक्षणांगीकारो युज्यत इत्याह । तत्र विति । तत्र तु गंगाघोपयोराधाराधेयत्नावलक्षणां सर्वथा प- (८८) वेदान्तसार। रित्यज्येत्यर्थः। तत्त्वमसीति वाक्ये प्राक्प्रतिज्ञातं जहल्लक्षणा- संभवमाविष्करोति । अत्र विति। तु शब्दः पूर्वस्माद्वैषम्यं योतयति।तत्त्वमसीति वाक्ये परोक्षत्वापरोक्षत्वविशिष्टचैतन्यै कत्वलक्षणस्य वाक्यार्थस्य विरोधाभावात्परोक्षत्वापरोक्षत्व- प्रतिपादकत्वांशे विरोधाचैतन्यैकत्वे विरोधाभावाद्नंगाघो- पादिवाक्यवत्सर्वात्मना मुख्यार्थपरित्यागासंभवाजहल्लक्षणा न संभवतीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह । भागांतरमिति । विरुद्ध- योः परोक्षत्वापरोक्षत्वयोरेकत्वासंभवेन तत्परित्यागेपि चैत- न्यभागस्यैकत्वे विरोधाभावात् त्यागोन युज्यत इत्यर्थः ८० (भा टी.) जैसे “गङ्गायां घोपः प्रतिवसति" इस वाक्यमें जहत्स्वार्थलक्षणा वृत्तिसे वक्यार्थ सङ्गन्त होता है। तिस प्रकार " तत्त्वमसि " इस वाक्यका जहत्स्वार्थल- क्षणा द्वारा वाक्यार्थ सङ्गत नही होता है क्योंकि "गङ्गायां घोपः प्रतिवसति " इस वाक्यमें भगीरथरथखातावच्छिन्न जलप्रवाहरूप गङ्गा और घोप (आभीरपल्ली) इनका आ- धाराधेयभाव असम्भव होनेसे वाक्यार्थ बाधित होता है। इस कारण विरोध दूर करनेके अर्थ तात्पर्यकी अनुपपत्ति होनेसे गगन पदका शक्यार्थ जो भगीरथरथखातावच्छिन्न जल प्रवाह उसका परित्याग करके लक्षणादारा गङ्गाके समीप यति गगातीरमें गङ्गापदका अर्थ युक्तिद्वारा कल्पना किया जाताहै। इस प्रकार शब्दका मुख्य अर्थ परित्याग करके अन्य अर्थका स्वीकार करना । लक्षणा अर्थात् जहत्स्वार्थलक्षणा संस्कृतीका-भापारीकासमेत। (८९) होतीहै । तिस प्रकार " तत्त्वमसि" इस वाक्यमें प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष इन दोनोंके ऐक्य स्वरूप वाक्यार्थमें कोई विरोध नहींहे केवल प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष को प्रतिपादक अंश वि- रोध है। सो शक्यार्थको परित्याग करके लक्ष्यार्थ स्वीकार नहीं करतेहैं। इसी कारण "तत्त्वमसि' इस वाक्यमें अजह- स्वार्थलक्षणा सङ्गन्त नहीं होतीहै ॥ ८० ॥ न च गङ्गापदं स्वार्थपरित्यागेन तीर्थपदार्थ यथा- लक्षयति तथा तत्पदं त्वंपदं वा वाच्यार्थपरित्यागे- नत्वंपदार्थतत्पदार्थ वावोधयतु तत् कुतोऽजहल्ल- क्षणा न सङ्गच्छते इति वाच्यम् । तत्र तीरपदाथव णेन तदर्थाप्रतीतो लक्षणया तत्प्रतीत्यपेक्षायाम- पि तत्त्वंपदयोः श्रूयमाणत्वेन तदर्थप्रतीतो लक्ष- णया पुनः अन्यतरपदेनान्यतरपदार्थप्रतीत्यपेक्षा- भावात् । श्रुतवाक्यस्य मुख्यार्थविरोधे मु- ख्यार्थसम्बधिन्यश्रुतपदार्थे लक्षणेतिसर्वजनप्र- सिद्धम् ॥ ८॥ (सं०टी०) ननु यथा गंगायां घोपः प्रतिवसतीति वाक्ये गंगापदं प्रवाहलक्षणस्वार्थ परित्यज्य स्वसंबंधितीरपदार्थ ल- क्षयति । तथा। तत्त्वमसीति वाक्ये तत्पदं स्वार्थ परोक्षत्ववि- शिष्टं परित्यज्य जीवचैतन्यं लक्षयतु एवं त्वंपदमपि स्वार्थ किंचिज्ज्ञत्वादिविशिष्ट परित्यज्येश्वरचैतन्यं वा लक्षयतु त- स्माजहल्लक्षणैव भवतीत्याशंक्य निराकरोति । नचेति । नि (९०) वेदान्तसार । राकरणप्रकारमेवाह । तत्रेति । तथा च गंगायां पोप इत्यः श्रुतवाक्यार्थस्य गंगाघोपयोराधाराधेयनावसंबंधस्य विरोधेर ति श्रूयमाणं गंगापदं स्वार्थपरित्यागेन तीरपदार्थ लक्षयता युक्तं गंगापदार्थस्य तीरपदार्थप्रतीतिसापेक्षत्वादिहेतुश्रूयमाण तत्त्वंपदयोर्मुख्यतयव तदर्थसर्वज्ञत्वकिंचिज्ज्ञत्वादिविशिष्टप्र- तीतो सत्यामपि लक्षणया तत्पदेन त्वंपदार्थप्रतीत्यपेक्षाभा- वात्त्वंपदेन तत्पदार्थप्रतीत्यपेक्षाभावाच मुख्यार्थ संभवति ल- क्षणाया अन्याय्यत्वानहल्लक्षणा न संभतीत्यर्थः ॥ ८१ ॥ (भा०टी०)जैसे गङ्गापदका वाच्यार्थ परित्यागकरके लक्षणाद्वारा तीर अर्थ ग्रहण किया जाताहै तिसी प्रकार ल. क्षणाद्वारा तत्पदका वाच्यार्थ परित्याग करके त्वं पदार्थ- में अथवा त्वंपदका शक्यार्थ परित्याग करके तत्पदार्थ- में लक्षित होजाय । तब तो "तत्त्वमसि" वाक्यमें भी जह- स्वार्थ लक्षणा सङ्गत होजायगी । सो ठीक नहींहै क्योंकि "गङ्गायां घोपः" इस वाक्यमें तीरशब्दका उच्चारण नहींहै इसकारण तीर अर्थ की अपेक्षा करके जहत्स्वार्थलक्षणा स- इन्त होती है। परन्तु " तत्त्वममि" इस वाक्यमें "तत्" और "त्वम" यह दोनों पदार्थ युक्त हैं और दोनोंके अर्थ प्रसिद्ध हैं इस कारण यहां लक्षणाद्वारा अन्य पदको अन्यतर अर्थ- की आवश्यकता नहीं है इस कारण "तत्त्वममि वाक्यम जहत्स्वार्थलक्षणा अमहन्त होती है कारण कि, जो कोई वास्य सुना जाता है, उम वास्यका मुरम्य अर्थ समझनेम वि- संस्कृतटीका-आपाटीकासमेत । (९१) रोध आवे, तो वहां उस मुख्य अर्थके संबंधी, नहीं सुने हुए पदार्थमें उस मुख्य अर्थकी लक्षणा करना, यह बात तो सर्व लोकों में प्रसिद्ध हैं ॥ ८१ ॥ अत्र शोणो धावतीति वाक्यवदजहल्लक्षणापि न स- गच्छते। तत्र शोणगुणगमनलक्षणस्य वाक्यार्थ- स्य विरुद्धत्वात्तदपरित्यागेन तदाश्रयाश्वादिलक्ष- णायां तद्विरोधपरिहारसम्भवादजहल्लक्षणा सम्भ- वतिअत्र तु परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्येक- त्वस्य वाक्यार्थस्य विरुद्धत्वात्तदपरित्यागेन त- सम्बन्धिनो यस्य कस्य चिदर्थस्य लक्षितत्वेऽपि तद्विरोधाऽपरित्यागादजहल्लक्षणापि न सम्भव- त्येव ।। ८२॥ (सं०टी०)द्वितीयं पक्षं दूपयतिअजलहल्टक्षणापि न संभ- वतीत्याह । अत्रशोणोधावतीति । अत्र तत्त्वमसीतिवाक्ये शोणो धावतीति वाक्यवद अजहष्टक्षणापि न संभवतीत्य- न्वयः। कुत इत्यत आह । तत्रति । तत्र शोणो धावतीत्यादि- वाक्ये शोणगुणस्य गमनासंजवेन वाक्यस्य मुस्याविरोधे सति भूपमाणशोणपदं स्वार्थापरित्यागेन स्वाश्रयमचादिकं ल- क्षयतीति युक्तम् । अत्र विति । अत्र तत्त्वमस्यादिवाक्ये त- त्वंपदार्थस्य परोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यकत्वलक्षणस्य मुख्य- वाक्यार्थस्य विरुद्धत्वात्परोक्षत्वापरोक्षत्वायपरित्यागेन तत्त- वेदान्तसार। द्विशिष्टचैतन्यलक्षणार्थस्य लक्षितत्वेपि तद्विरोधपरिहाराभा- वादजहल्लक्षणा न संभवतीत्यर्थः ॥ ८२ ॥ -(भा टी.) और "शोणो धावति"इस वाक्यमें जिस प्रकार अजहत्स्वार्थ लक्षणा सगन्त होती है विसप्रकार "तत्त्वमसि" वाक्य में अजहत्स्वार्थलक्षणा भी सङ्गन्त नहीं है। क्योंकि "शोणो धावति" इसवाक्यमें शोण (लालरङ्ग) गुणकी गमनक्रिया बाधित है इस कारण शोणपद शक्यार्थ को विना परित्याग करके अर्थात् रक्तिम अर्थसहित लक्ष- णाद्वारा शोणगुणविशिष्ट अश्वादिकमें लक्षित होता है तब गमनक्रियाका विरोध नहीं होता है इसी कारण "शोणो धावति" इस वाक्यमें अजहत्स्वार्थलक्षणा सङ्गत होती है। परन्तु "तत्त्वमसि' इस वाक्य में प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष चैतन्य के प्रत्यक्ष रूप वाक्यार्थमें प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्षके प्रतिपादक अंशको विरोधके कारण विरुद्ध अंशका विना परित्याग करे लक्षणा द्वारा उसका सम्बन्धि जो कोई अर्थ लक्षित होकर विरोध दूर नहीं होता है इसकारण अजह- स्वार्थलक्षणा असङ्गत है ॥ ८२॥ न च तत्पदं त्वम्पदं वा स्वार्थविरुद्धांशपरित्या- गेनांशान्तरसहितं तत्पदार्थ त्वंपदार्थ वा लक्ष- यनु।अतः कथं प्रकारान्तरेण भागलक्षणाङ्गीकरण- मिति वाच्यम्। एकेन पदेन स्वार्थीशपदार्थान्तरो- भयटक्षणाया असम्भवात् पदान्तरेण तदर्थप्रती- ।
संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । (९३) तो लक्षणया पुनरन्यतरपदार्थप्रतीत्यपेक्षाभा- वाच ॥ ८३॥ (सं०टी०) ननु तत्पदं स्वार्थ विरुद्धपरोक्षत्वादिधर्म परित्यज्याविरुद्धचैतन्यांशापरित्यागेन त्वंपदार्थ किंचिज्ज्ञ- त्वादिविशिष्टं जीवचैतन्यं लक्षयतु त्वंपदं वा स्वार्थविरुद्धापरो- क्षत्वादिधर्म परित्यज्याविरुद्धचैतन्यांशापरित्यागेन तत्पदार्थ सर्वज्ञत्वादिविशिष्टमीश्वरचैतन्यं लक्ष्यतु किं भागलक्षणांगी- कारेणेत्याशंक्य निराकरोति । नचेति । एकेन तत्पदेन त्वंपदेन वा स्वार्थीशपरित्यागपदार्थातरस्वीकारोनयलक्षणा- संभवादित्यर्थः1 अजहल्लक्षणासंभवे हेत्वंतरमाह । पदांतरण- ति।तत्पदेन त्वंपदेन वा तत्तदर्थप्रतीतो सत्यां लक्षणया पुनर- न्यतरस्यान्यतरप्रतीत्यपेक्षाजावादित्यर्थः । अतः परि- शेषात् ॥ ८३ ॥ (भाण्टी०)और यह भी नहीं कहसते कि "तत्"वा "त्वम्" पदार्थका स्वस्वविरुद्ध अर्थाश परित्याग करके अ- विरुद्ध अर्थके सहित "तत्" वा "त्वम्" पदका अर्थ लक्षित होकर भागलक्षणा का स्वीकार करता भी निष्फल है। क्योंकि एक पदके द्वारा स्वीय अविरुद्ध अंशका परित्याग और अन्य पदार्थ इन दोनों अर्थका लक्षणासे होना असम्भ- वहै । तथा अन्य पदद्वारा जो अर्थ प्रतीत होता है लक्षणा- द्वारा । दूसराके उससे अन्य पदार्थ का बोध नहीं होसक्ता८३ (९४) वेदान्तसार। तस्माद्यथा सोऽयं देवदत्त इति वाक्ये तदयों था. तत्कालैतत्कालविशिष्टदेवदत्तलक्षणस्य वाच्यार्थ स्यांशविरोधात्। विरुद्धतत्कालतत्कालविशिष्ट- त्वांशंपरित्यज्याविरुद्धं देवदत्तांशमात्रं लक्षयति। तथातत्त्वमसीति वाक्यं तदर्थों वा परोक्षत्वा- परोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यैकत्वलक्षणस्य वाच्या- र्थस्यांशविरोधाद्विरुद्धपरोक्षत्वापरोक्षत्वा विशि- टां दिशं परित्यज्याविरुद्धमखण्डचैतन्यमानं- लक्षयति ।। ८१॥ - (सं०टी०) तृतीयपक्ष एव चांगीकर्तव्य इत्युपसंहरति । तस्मादिति । यस्मात्तत्त्वमस्यादिवाक्ये जहरक्षणाजह- हक्षणयोरसंभवः तस्माजहदनहलक्षणया विरुद्धांशं परित्य- ज्याविरुद्दाखंडचेतन्यमा लक्षयतीति योजना । तत्र दृष्टांत- माह । यथेति । यथा सोयं देवदत्त इति वाक्ये प्रागुक्तजहछ- क्षणाजहालक्षणयोरसंभवेन तदर्थस्य तत्कालतद्देशविशिष्टस्य इदमर्थस्यतत्कालतद्देशविशिष्टदेवदत्तलक्षणवाक्यार्थस्यैकस्मि नं तत्काले तत्कालवैशिष्टयनागे विरोधदर्शनानपरित्यागे- नाविमददंबदनपिंडमानं लक्षयतीत्यर्थ न मानांतरविरोध इ. त्युनन्यायनेत्यर्थः । उक्तमर्थ वाष्र्टीतिक योजयति । तथेति । तत्वममीत्यादिवास्यस्यापि परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टचत न्यकत्वलमणमृत्यार्थप्रतिपादकत्वासंगवाजहदजहलक्षणया
संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (९५)
विरुद्धपरोक्षत्वादिवैशिष्टयांशपरित्यागेनाविरुद्धाखण्डचैतन्य-
मात्रप्रतिपादकत्वं तस्येत्यर्थः॥ ८४ ॥
(भा टी.) जैसे "सोऽयं देवदत्तः" इस वाक्यमें पूर्व
कालमें देखाहुआ और वर्तमानकालमें देखाहुआ जो देवदत्त-
रूप वाच्यार्थ उसका एक अंशमें विरोध होनेसे विरुद्ध अंश जो
पूर्व काल है उसमें और वर्तमान काल में है उसका परित्याग
करके देवदत्त रूप अंश लक्ष्यार्थ -होताहै। तिसी प्रकार
"तत्त्वमसि' इस वाक्यमें प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष चैतन्य
का ऐक्यरूप जो वाच्यार्थ है उसके एकांशमें विरोध होनेसे
विरुद्ध अंश प्रत्यक्षत्व और अप्रत्यक्षत्व उसका परित्याग क
रके अविरुद्ध अखण्ड चैतन्यांशमात्र लक्ष्यार्थहोताहै।। ८४ ॥
अथाधुना अहं ब्रह्मास्मीत्यनुभववाक्यार्थो वर्ण्यते।
एवमाचायणाध्यारोपापवादपुरःसरं तत्त्वम्पदा-
र्थो शोधयित्वा वाक्येनाखण्डार्थेऽवबोधितेऽधिका-
रिणोऽहं नित्य-शुद्ध-युद्ध-मुक्त-सत्य-स्वभाव-
परमानन्दा-नन्ताद्वयं ब्रह्मास्मीत्यखण्डाकाराका-
रिताचित्तवृत्तिरुदेति।सा तु चित्प्रतिविम्बसहिता-
सतीप्रत्यगभिन्नमज्ञातं परं ब्रह्म विपयीकृत्य तद्ग-
ताज्ञानमेव वाधतेतदा पटकारणतन्तुदाहे पटदाह-
वदखिलकार्यकारणेऽज्ञाने बाधिते सति तत्का-
र्यस्याखिलस्य बाधितत्वात् तदन्तर्भूतासण्डा-
काराकारिता चित्तवृत्तिरपिबाधिताभवति॥८६॥
वेदान्तसार। (सं०टी०) अखंडचैतन्यप्रतिपादकस्य तत्त्वमसीतिवा- क्यस्यार्थसप्रपंचमभिधायेदानीं यजुर्वेदानुभववाक्यार्थो वर्ण्य- त इत्याह । अथाधुनेति ।गुरुमुखान्नवकत्व-तत्त्वमस्यादिवा- क्यश्रवणादेहायहंकारान्तजडपदार्थसकलदृश्यविलक्षणप्रत्य- गात्मनः शुद्धेन परमात्मना सहकत्वयोधानंतरं कश्चिदधिका- री लब्धावसरं सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानंदैकरसमनुभवेन जि ज्ञासुराचार्योपदिष्टमहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थमनुस्मरन् स्वात्मा- नदैकरसमनुजवनीत्यर्थः। तत्प्रकारमेवाहा एवमित्यादिना ।एवं संक्षेपेण । प्रमाणवक्ष्यमाणप्रकारेणाधिकारिणः चित्तवृत्तिरुदे- तीति संबंधः। कदेत्यपेक्षायामाह । आचार्येणेति।आचार्येणा- विपयेऽसंगे निष्कलचैतन्ये शशभंगायमानाऽविद्याहंकारादि- शरीरांतं मिथ्यापदार्थमध्यारोप्य तदपवादपुरःसरं तत्त्वंपदार्थों शोधयित्वा तत्त्वमसीतिवाक्येन जहदजहल्लक्षणया विरुद्धांश- परित्यागेनाखंडार्थचैतन्ये ज्ञाते सतीत्यर्थः । किंविपयिणी- चित्तवृत्तिरुदेतीत्याशंकां निवारयति । अहमिति । अहं प्रत्य- गात्मा परं ब्रह्मास्मीत्यन्वयः । ब्रह्मानित्यत्वशंका निराकरो- ति । नित्येति । शुद्धपदेना विद्यादिदोपराहित्यं बुद्धपदेन स्व. प्रकाशस्वरूपत्वं मुक्तपदेन सर्वोपाधिराहित्यं सत्यपदेनाविना- शिस्वभावत्वंपरमानंदपदेनवेपयिकमनुष्यानंदादिचतुर्मुखब्रह्मा- नंदपर्यन्तानांकर्मजन्यत्वेनसातिशयत्वेन क्षयिष्णुत्वेन च तुच्छ स्वानायो विलक्षणं निरतिरायानंदस्वरूपत्वं प्रतिपाद्यते अ- संस्कृतटीका-मापारीकासमेत। (९७) नंतपदेन घटादिवत्परिच्छेदराहित्येन देशतः कालतो वस्तुतश्चा- परिच्छिन्नत्वं बोध्यते । अद्वयमिति । नानात्वनिपेधेन एक- त्वं बोध्यत इत्यर्थः । ननु यथा दीपप्रभादित्यमंडलं न व्या- मोति म च प्रयोजनमस्ति तथा नित्यशुद्धस्वप्रकाशमात्मानं जडचित्तवृत्तिरेकं विषयीकत्योदेति । किं प्रयोजनं चेत्याशं- क्याह । सात्विति । सा चित्तवृत्तिर्न शुब्रह्मविपयिणी कित्व- ज्ञानविशिष्टप्रत्यगजिन्नपरब्रह्मविपयिणी सा च चैतन्यप्रतिबि- बसंवलिता सती चैतन्यगतमज्ञानं निवर्तयति तस्याः चैत- न्यावरका न निवृत्तिरेव प्रयोजनमित्यर्थः । नन्व- धिकारिणः तत्त्वमस्यादिवाक्यश्रवणोत्पन्नाऽखंडचैतन्यवृत्त्या तदाश्रिताज्ञाननिवारितेपि तत्कार्यस्य सकलचराचरात्मकप्र- पंचस्य प्रत्यक्षतया भासमानत्वात्कथमद्वैतसिद्धिरित्याशंक्य कारणाज्ञाननाशे तत्कार्यसकलप्रपंचनाशादद्वैतसिद्धिरित्यत- त्सदृष्टांतमाह । यथेति । नन्वज्ञाननाशे तत्कार्यप्रपंचस्य ना- शोस्तु तथाप्यसंडाकारचित्तवृत्तेरनिवृत्तेरद्वैतहानिरित्याशंक्या है । तदंतर्भूतेति । अखंडाकारवृत्तेरपि अज्ञानतत्कार्यान्त- भूतत्वाचित्तवृत्त्यातनिवृत्ते दैतहानिरित्यर्थः ॥ ८५ ॥ (भा टी) अब 'अहं ब्रह्मास्मि' इस अनुभववाक्यका अर्थ लिखतेहाँआचार्म्य पहले कहे हुए अध्यारोप और अप-, वाद न्यायके द्वारा "तत्"और "त्वम्"इन दोनों पदोंके अर्थ का शोधन करकै जिस समय " तत्वमसि " इस वाक्य द्वारा (९८) वेदान्तसार। अखण्ड चैतन्यका बोध होजायहै उस समय मैं नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, सत्यस्वरूप, परमानन्द, अद्वितीय, ब्रह्म हूँ इस प्रकार अखण्ड अन्तःकरण वृत्ति होती है वह अन्तःकरण वृत्ति चैतन्यप्रतिबिंबित होती है तब वह चित्तवृत्ति चैतन्य द्वारा प्रकाशित होकर प्रत्यगात्मा (जीवं ब्रह्मकाअभेद ज्ञान) और अभिन्न परब्रह्म विषयक अज्ञानका नाश करदेतीहै। जैसे वस्खके तन्तुका नाश होनेसे वस्त्र नष्ट हो जाताहै तिसी सम्पूर्ण संसारके कारण अज्ञानका नाश होनेसे तदन्तर्गत अखण्डा- कार अन्तःकरणकी वृत्तिभी नष्ट हो जातीहै ॥८५ ॥ तत्र वृत्तौ प्रतिविम्वित चैतन्यमपि यथा प्रदीप- प्रभा आदित्यप्रभावभासनसमर्था सती तयाभिभू- ताभवतितथास्वयंप्रकाशमानप्रत्यगभिन्नपरब्रह्मा- वभासनानहतया तेनाभिभूतं सतस्वोपाधिभूता- खण्डवृत्तेवोंधितत्वादर्पणाभावे मुखप्रतिविम्बस्य मुखत्वमात्रवत्प्रत्यगभिन्नपरब्रह्ममात्रं भवति॥८६॥ (सं०टी०) ननु तथाप्यखंडाकारवृत्तिप्रतिबिंबितचैत- न्याजासस्य सत्त्वात्कथमद्वैतसिद्धिरित्याशंक्याह । तति । वृत्तिनिवृत्तीतत्प्रतिबिंबितचैतन्यस्य विवावनासनासमर्थत्वा- दृत्त्यपाधियायेन तत्प्रतियिंवचैतन्यमपि चैतन्यमात्रतयावशि- प्यते दर्पणोपाधिविगमे तत्मतिबिंबितमुखाभासस्य विभू तमुखमात्रतावशेपवदित्यर्थः । अयंभावः । शोधिततत्त्वंपदा- र्थस्याधिकारिणः तदिभितगुरुशाखादिन्यः तत्त्वमसीत्युप- संस्कृतीका-आपाटीकासमेत । (९९) देशेन अहं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यस्वभावपरमानंदानंतायाख- ढं ब्रह्मास्मीतिचित्तवृत्तिरुदयमासादयति तदानीमेवतस्यामनि- व्यक्तासंडचैतन्यबलेन तत्परिपीडिताज्ञाननाशो भवति तदानीं तत्कार्यस्य सर्वस्य नाशादभिव्यंजकवृत्तिरपि स्वयमेव कन- करजोवद्दारुमथनजनितानिवदुदरस्थदुष्टजलशांत्यर्थ पीततप्त- जलबच नया भवति तदानीं तद्गताभासोपि स्वोपाधिभूतवृत्ति नाशात्स्वप्रकाशात्मावतासमानासमर्थतया दर्पणविगमे त- दुपाधिकस्य स्वाधिष्ठानमुखमात्रत्यवदधिष्ठानमावो भवतीति वदान्तसिद्धांतरहस्यमिति । अत्र तस्यानुभवः । "लोकाश्च भांतिपरमेमयिमोहजन्याः स्वमेंद्रजालमरुनीरसमाविचित्राः॥ व्यत्थानकालइह न स्युरलं विशुद्धप्रत्यङ्मुसाधिपरमामृताच- तवृत्ती ॥ १॥ मत्तः परं न सल विश्वमथापि भाति मध्ये च पूर्वमपरं नरशंगतल्यम् । मायोत्थशास्त्रगुरुवाक्यसमुत्थ- योधनानुप्रभाविलसते व गतं न जाने ॥ २॥ निरतिशयम- खाधौ स्वप्रकाशे परेस्मिन् कथमिदमविवेकादुत्थितं सक्फ- णीव ॥ कनु गतमधुना तद्देशिको वा श्रुतिर्वा परमविमलबोधे युत्थितेहं न जाने ॥३॥" तदेतत्सर्व मनसि निधायोपसं- हरति । प्रत्यगनिनेति ॥ ८६ ॥ (भा टी०)जसे दीपक की प्रना सूर्यको प्रभाके प्र- काश होनेपर असमर्थ होकर अपने आप निष्पान होजातीह निमी प्रकार अन्तःकरण वृनिमें प्रतिविम्पिन चैतन्य स्वप्रकाग स्वरूप ब्रह्मचैतन्यके प्रकाश करनेको समर्प नहीं होताह और (१००) वेदान्तसार । स्वप्रकाश ब्रह्म चैतन्यसे स्वयं अभिभूत होजाताहै। और जैसे दर्पणके न होनेपर मुखप्रतिबिम्ब मुखही रहता है तिसी प्र- कार उपाधिभूतअन्तःकरणवृत्तिके न होनेपर स्वप्रकाश परब्रह्म मात्रही रहताहै इस प्रकार ज्ञानियोंको "मैं ब्रह्म हूँ" इस प्र- कार अनुभव होताहै ॥ ८६ ॥ एवञ्च सति "मनसैवानुद्रष्टव्यो यन्मनसानमनुते" इत्यनयोः श्रुत्योरविरोधः । वृत्तिव्याप्यत्वाङ्गीका- रेण फलव्याप्यत्वप्रतिपेधप्रतिपादनात् । उक्तञ्च- "फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्भिनिराकृतं । ब्रह्म- ण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता" ॥ इति । स्वयंप्रकाशमानत्वान्नाभासउपयुज्यतइति ॥ ८७॥ (सं०टी०) ननु "मनसैवानुद्रष्टव्यं मनसैवेदमवाप्तव्यं - श्यते त्वग्रया बुद्धया सूक्ष्मयासूक्ष्मदर्शिनिबुचवलोकनसा- ध्येस्मिन्वस्तुन्यस्तमिता यदि।बुद्धियोगमुपाश्रित्यमच्चिचःसततं भव"इत्यादिश्रुतिस्मृतीनां “यतोवाचोनिवर्तन्ते । अप्राप्यमन- सासह । यन्मनसा न मनुते अन्यदेव तद्विदितादथोविदिताद- धीहि । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतां । अनाशि- नोप्रमेयस्य । यद्विज्ञातं त्वया विप्रयत्न विज्ञातमात्मना । ता- क्यामन्यत्परंविदि यदेतजडम्" इत्यादि श्रुतिस्मृतीनांपरस्प- रविरोधमाशंक्य परिहरति । एवमिति । एवमुक्तप्रकारेण अ- जातचैतन्यस्य वृनिव्याप्यत्वांगीकारेण फलव्याप्यत्वे प्रति- मिद्धे सतीत्यर्थः । तदेयाह वृतिव्याप्यत्येति । अंतःकरण- संस्कृतटीका-आपाटीकासमेत । (३०१) निरावरणनिवृत्त्यर्थमज्ञानावच्छिन्नं चैतन्यं व्यामोतीत्येतट्ट- निव्याप्यत्वमंगीक्रियतेआवरणभंगानंतरंस्वयं प्रकाशमान चे- तन्यं फलचैतन्यमित्युच्यते तस्मिन्फलचैतन्ये निष्फल का- चिनिन व्यामोति आवरणभंगस्य मागेव ज्ञातत्वेन प्रयोज- नाभावादित्यर्थः । अस्मिन् ग्रन्थे ग्रंथांतरं संवादयति । तदु- कमिति । वृत्तिप्रतिबिंबितचैतन्यानासस्यापि फलचैतन्य- प्रकाशकत्वं नेत्यत्रापि संमतिमाह । स्वयमिति ॥ ८७ ॥ (भा टी.) पूर्वोक्त अनुभव प्रकार सिद्ध होनेपर "त्र- ल मन करकै धारण किया जाता है । ब्रह्म मनसे धारण नहीं किया जाताहै।" इन परस्पर विरुद्ध दोनों श्रुतियोंका विरोध भी दूर होगया। क्योंकि मनोवृत्तिद्वारा ब्रह्म विषयक अज्ञानका नाश होताहै किन्तु अन्तःकरणवृत्तिमें प्रतिवि- म्बित चैतन्य परब्रह्मका प्रकाश नहीं करसत्ता । इस विषय में प्रमाण भी है शास्त्रकारोंने अन्तःकरणप्रतिविम्बित चैतन्य के द्वारा परब्रह्म चैतन्यके प्रकाशके निपेध पूर्वक अन्तःकरण- निके द्वारा तदिपयक अज्ञानका नाश होना स्वीकार कि- याहै क्योंकि परम ब्रह्म स्वप्रकाश स्वरूप है। इसी कारण उ- सका मकारा दूसरेका कराहुआ नहीं होसक्ता है ॥ ८७ ॥ जड़पदार्थाकाराकारितचित्तवृत्तेर्विशेपोऽस्ति।त- चाहि अयं घट इति घटाकाराकारितचित्तवृत्तिर- ज्ञातं पटं विपयीकृत्य तद्वताज्ञाननिरसनपुरःसरं स्वगतचिदाभासेन जलमपि पटं भासयति । त- " (१०२) वेदान्तसार । दुक्तम्-"बुद्धितत्स्थचिदाभासी द्वावपि व्यामुतो - घटातत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासेन घटं स्फुरेत्" इति । यथा प्रदीपप्रभामण्डलमन्धकारगतं घटा- दिकं विपयीकृत्य तद्गतान्धकारनिरसनपुरःसरं स्वप्रभया तदवभासयतीति ॥८८॥ (सं०टी०) इदानीं जडपदार्थविषयकचित्तवृत्तेर्ब्रह्माका- रवृत्त्यपेक्षया वैलक्षण्यं दर्शयितुमाह । जडपदार्थेति । अहं ब्रह्मास्मीत्यज्ञानावच्छिन्नब्रह्माकारा चित्तवृत्तिस्तदावर- कमज्ञानमात्रं निवर्तयति। ब्रह्म तुस्वप्रकाशात्मत्वात्स्वयमेवप्र- काशते न तु वृत्तिप्रतिबिंबितचिदाभासेन चैतन्यं प्रकाश्यते तत्र तस्यासामर्थ्यात् । अयं घट इति घटाकाराकारितचिन वृत्तिस्तु घटावच्छिन्नचैतन्यावरफमज्ञानं निवर्त्य निवर्तमा- ना स्वप्रतिबिंबितचिदाभासेन जडं घटमपि प्रकाशयतिाअतः ततो विशेपोस्तीत्यर्थः । एतदेव प्रपंचयितुं प्रतिजानीते । त- थाहीति । जडपदार्थविषयिणी चित्तवृत्तिमभिनीय दर्शयति । अपमिति । वृत्तिसंबंधात्माग्घटस्याज्ञातत्वात अज्ञातं घटं वि- पयीकृत्य प्रवृत्ताचिनवृत्तिर्घटगताज्ञानं दूरीकुर्वाणा घटमपि भासयतीत्यर्थः । अस्मिन्नर्थ वृद्धसमतिमाह । तदुक्तमिति । युद्धिश्च तत्र बुद्धी प्रतिबिंबितचिदाभासश्च बुद्धितत्स्थचिदा- भासी दावेती बुद्धिचिदानासो घटं च्यामुतः । तत्र तयोर्मध्ये धिया वृत्त्या घटाज्ञानं नश्पेचिदानासेन तु घटः स्फुरदित्यर्थः । अत्रानुरूपं दृष्टांतमाह। यथेति । यथांधकारावस्थितघटादिकं संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । (१०३) विषयीकृत्य प्रवर्तमान दीपप्रजामंडलं घटपटावरकांधकारनि- रसनपुरःसरं स्वमाया तदपि भासयति तद्ददित्यर्थः॥ ८८ ॥ (भा टी.) अखण्डाकार अन्तःकरणकी वृत्ति सेघ- दादि जड पदार्थाकार अन्तःकरण की वृत्तिका कुछ विशेष है। घटका प्रत्यक्ष होनेके समय घटाकार चित्तवृत्ति अज्ञात घटको विषय करके उसकी अज्ञानका नाश करती हुई अन्तः करण वृत्तिके प्रतिबिम्बद्वाराअर्थात् स्वगत चिदानासके द्वारा घटका प्रकाश करतीहै । इम विषयमें प्रमाण भी है-"अन्तः- करणवृत्ति और तद्वत् प्रतिविम्बित चैतन्य यह दोनोंही घ- टको प्राप्त होतेहैं परन्तु अन्तःकरणकी वृत्तिद्वारा घटके अज्ञानका विनाश होताहै और प्रतिविम्बित चैतन्यद्वारा घट 'प्रकाशित होताहै। जैसे दीपककी प्रना अन्धकारमें रक्खे हुए घटपटादिको प्राप्त होकर घटपटादिगत अन्धकारका विनाश करके उनका प्रकाश करतीहै । तिसी प्रकार अन्तःकरणकी वृत्तिद्वारा घटादिका अज्ञान नष्ट होताह और अन्तःकरण पतिविम्बित चैतन्यके द्वारा घटादिकाप्रकाश होता है ८८॥ एवंभूतस्वस्वरूपचेतन्यसाक्षात्कारपर्यन्तं श्रवण मनननिदिध्यासनसमाध्यनुप्टानस्याप्यपेक्षितत्वा- त्तेऽपि प्रदश्यन्ते। श्रवण नाम पड़िधलिङ्रशेपवेदा न्तानामद्वितीयवस्तुनि तात्पर्यावधारणम् लिङ्गा नि तु उपक्रमोपसंहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादो पपत्त्यास्यानि। तदुक्तम्-"उपक्रमोपसंहारावभ्या (१०४) वदान्तसार। सोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्प य॑निर्णये ॥ ८९॥ (सं०टी०) इयता ग्रंथजालेन प्रतिपादितत्य प्रत्यगभि- नपरमानंदाखंडचैतन्यस्य साक्षात्कारलक्षणमखंडाकारांतःक- रणवृत्ति प्रतिपिपादयिपुः तत्साधनभूतश्रवणादेरवश्यानुष्ठेयत्वं तेपां लक्षणानि चक्रमेण दर्शयति।एवंभूतेत्यादिनाअद्वैतं वस्तु भासत इत्यतेन ग्रंथेन । एवंभूतेति । एवंभूतस्योक्तश्रुतियु- न्यनुननिरस्तसमस्तोपाधिप्रत्यगभिन्नपरमानंदचिद्रूपस्य सा- क्षात्कारपर्यंत श्रवादीन्यनुष्ठेयानीति प्रतिजानीते । तेपीति । अवणादयोपीत्यर्थः । तत्र श्रवणस्य लक्षणमाह । पड्विधेति । लीनमर्थ गमयतीति लिङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तेः ब्रह्मात्मैकत्वनि- श्वायकैरुपक्रमोपसंहारादिपडिधलिङ्गैः सर्वपां वेदांतवाक्याना- महितीये ब्रह्मणि तात्पर्यनिश्चयश्रवणमित्यर्थः। तानि च लिं- गानि क्रमेणोपदिशति । उपक्रमेति। तथा चोक्तम् उपक्रमोप- संहारावयासोपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्नी च लिंग ता- त्पर्यनिर्णये" इति ॥ ८९ ॥ (भा टी.) इस प्रकार परमात्माचैतन्यके साक्षात्कार होनेतक श्रवण, मनन, निदिध्यासन, समाधि, और अनुठान यह आवश्यक होते हैं इस कारण अव श्रवणादिके लक्षण दिसलाते हैं। छः प्रकारके लिङ्गोंके द्वारा अद्वितीय ब्रह्ममें सम्पूर्ण वेदान्तके तात्पर्य्यका अवधारण करना श्रवण कहाता है। छःप्रकारके लिङ्ग ये हैं-उपक्रमोपसंहार, आयास, अ- 4 संस्कृतटीका-भापाटीकासमेत । (१०५) पूर्वता, फल, अर्थवाद, और उपपत्ति । ग्रन्थान्तरमें भी लिखा- है-"पूर्वोक्त छः प्रकारके लिङ्ग तात्पर्थिक निश्चायक होते हैं" ॥ ८९ ॥ तत्र प्रकरणप्रतिपायस्यार्थस्य तदायंतयोरुपा- दानं उपक्रमोपसंहारौ । यथा छान्दोग्ये पप्ठे प्रपा ठके प्रकरणप्रतिपाद्यस्याद्वितीयवस्तुनः “एकमे- वाद्वितीयम्"इत्यादौ" ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" इत्य न्तेचप्रतिपादनम् । प्रकरणप्रतिपाद्यस्य वस्तुनः तन्मध्ये पौनः पुन्येन प्रतिपादनमभ्यासः यथा त- वाद्वितीयवस्तुनो मध्ये तत्त्वमसीति नवकृत्वः प्रतिपादनम् । प्रकरणप्रतिपाद्यस्य वस्तुनः प्रमा- णान्तरेणाविपयीकरणमपूर्वत्वम् । यथा तत्रैवादि तीयवस्तुनोमानान्तराविपयीकरणम् । फलं तु प्रकरणप्रतिपाद्यस्यात्मज्ञानस्य तदनुष्ठानस्य वा तत्र तत्र श्रूयमाणं प्रयोजनम्। यथा तत्रैव"आचा- य॑वान् पुरुपो वेद, तस्य तावदेव चिरं यावन्न वि- मोशे, अथ सम्पत्स्ये" इत्यद्वितीयवस्नुज्ञानस्य तत्प्राप्तिप्रयोजनं श्रूयते। प्रकरणप्रतिपायस्य तत्र तब प्रशंसनमर्थवादः । यथा तत्रैव उत तमादेश- मप्राज्ञो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविजातं विज्ञातमित्यद्वितीयवस्तुप्रशंसनम् । प्रकरणप्रति- पाचार्यसाधने तत्र तत्र श्रूयमाणायुक्तिः उपपत्तिः।
(१०६) वेदान्तसार । यथा तत्रैव" यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृ- न्मयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं विकारोनामधे. यं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्यादावद्वितीयवस्तुसा- धने विकारस्य वाचारम्भणमात्रत्वे युक्तिः श्रूयते ॥९॥ (सं०टी०) उपक्रमोपसंहारौ तावदर्शयति । तंत्रप्रक रणप्रतिपाद्यस्येति । तदुदाहृत्य. दर्शयति । तथेति । एकमे- वाद्वितीयमित्युपक्रम्य ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति प्रतिपादनमु- पक्रमोपसंहारावित्यर्थः। अयासस्य लक्षणमाह । पौनःपुन्ये नेति । अत्रापि श्रुतिमुदाहरति । यथेति अपूर्वत्वस्य लक्ष- णमाह । प्रमाणांतरेति। "तं त्वौपनिषदं पृच्छामि"इत्यादिश्रुति- निरुपनिपन्मात्रवेयत्वप्रतिपादनाद्ब्रह्मणोपूर्वत्वमित्यर्थःअथवा स्वप्रकारात्वेन स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तप्रमाणानपेक्षत्वाद ब- ह्मणोपूर्वत्यमित्यर्थः । क्रमप्राप्तस्य फलस्य लक्षणमाह फलं त्विति । अत्रानुरूपमदाहरणमाह । आचार्यवानित्यादिश्रवणा- दिसाधनानांब्रह्मात्मकत्वविज्ञान प्रयोजनं ब्रह्मज्ञानस्य तु त- मानिः फलम् "ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति।तरतिशोकमात्मवित्" इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । पंचमलिंगस्याप्यर्थवादस्य लक्षणमा- है। प्रशंसनामिति । प्रकरणप्रतिपायद्वितीयब्रह्मस्वरूपस्ताव दास्यमर्थवाद इत्यर्थः । अत्रापि श्रुतिमाह । उततमादेशमप्रा- क्ष्यइत्यादि येनाश्रुतं श्रुतं भवति"येन सकलप्रपंचाधिष्ठानब्रह्म- स्वरूपश्रवणेनातं प्रपंचजातमपि श्रुतं भवति येन ब्रह्मनाने- संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (१०७) नाज्ञातं सर्व जगत् ज्ञातं भवति येन ब्रह्मसाक्षात्कारेणासा- क्षात्कृतं साक्षात्कृतं भवति ब्रह्मणः सर्वतःसंपतोदकस्थानीय- त्वादित्यर्थः। अवशिष्टाया उपपत्तेर्लक्षणमाह । प्रकरणोति । तामुदाहरति । यथेति । मृद्विकारेषु घटादिषु विकारनाम- धेययोर्वाचारंक्षणमात्रत्वेन तथामृन्मयत्वमेवावशिष्यते ना- न्यत्तथा चिद्विवर्तस्य प्रपञ्चस्य गिरिनदीसमुद्रात्मकविकारना- मधेययोर्वाचारंभणमात्रत्वाचिन्मात्रमेवावशिष्यते रज्जुविव- तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रावशेपवदित्यर्थः ॥ ९ ॥ (भा टी.) जिस प्रकरणमेंजो वस्तु प्रतिपादन करने- के योग्य हा उस प्रकरणमें आदिसे लेकर अन्त पर्यन्त उसी वस्तुका प्रतिपादन करना उपक्रमोपसंहार कहाताहै। जैसाकि छान्दोग्य के पष्ठ अध्याय की आदिमें (एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म) "अद्वितीय ब्रह्मही एकहै और अन्तमें भी "यह आत्माही ज- गन्मय है"इस प्रकार प्रकरणका प्रतिपाद्य वस्तु अद्वितीय ब्रह्मकाही प्रतिपादन कियाहै। इसी प्रकार जिस प्रकरणमें जो वस्तु प्रतिपादन करनेके योग्यहै उसी वस्तुका वारम्वार प्रति- पादन करना अभ्यास कहांता है।छान्दोग्यके पष्ठाध्यायमें ही जिस प्रकार "तत्वमसि' इस वाक्यद्वारा अद्वितीय ब्रह्मका नौ ९ वार प्रतिपादन कियाहै । जिस प्रकरणमें जो वस्तु प्रति- पादन करने योग्य हो उस वस्तुके प्रमाणसे आतिरिक्त प्रमाण- के विषयको छोडकर उसी वस्तुके प्रतिपादन करनेको अ- पूर्वता कहते हैं। उसी पठाध्यायमें ही केवल उपनिषदोंके प्र- (१०८) वेदान्तसार। माणसे ही जिसप्रकार अद्वितीय ब्रह्मका प्रतिपादन कियाहै उसविषयमें अन्य प्रमाण का नामभी नहीं लियाहै। जिस प्र- करणमें जो वस्तु प्रतिपादन करने योग्य हो उस प्रकरणमें उसी वस्तुका अथवा उस वस्तुके अनुष्ठानका श्रवण करना फल कहाता है जैसा कि उसी पष्टाध्यायमें लिखाहै "आ- चार्य्यवान् पुरुप ब्रह्मके जाननेमें समर्थ होताहे वही ज्ञानी पुरुप विमुक्त पर्यन्त प्रतीक्षा करताहै और विमुक्ति होनेपर परब्रह्ममें लीन होजाताहै" इस प्रकार अद्वितीय ब्रह्म- ज्ञानका ब्रह्मप्राप्ति होनेमें प्रयोजन है । ऐसा श्रुतिमें कहाहै । जिस प्रकरणमें जो वस्तु प्रतिपादक करने योग्य हो उस वस्तु- की प्रशंसाका नाम अर्थवाद है। जैसा कि उसी पष्ठ अध्याय में कहाहै । गुरु शिप्यको कहते हैं हे शिप्यातुने हमसे जिसका प्रश्न कियाहे उसको सुन । नहीं मुने हुये पदार्थका श्रवण क- रना, झूले हुये पदार्थका स्मरण करना; नहीं जाने हुये पदार्थका जानना । इस प्रकार उस अद्वितीय ब्रह्म वस्तुकी प्रशंसा कही- है। जिस प्रकरणमें जो वस्तु प्रतिपादन करने योग्य हो उस प्रकरण उसी वस्तुके प्रतिपादन की युक्तिका नाम उपपत्ति है । जैसा कि उसी पटाध्यायमें कहा कि हे सौम्याजिस प्रकार एक मृनिकाके पिण्डका ज्ञान होनेपर संपूर्ण मृत्तिकाके पात्रा- दिकांका नान हो जाताह मृत्तिकाकी कम्युग्रीवादि विकृति और नाम कहना मात्र है यथार्थ मृत्तिकाही है । इसी प्र- संस्कृतटीका-मापाटीकासमेत । (१०९) कार अद्वितीय वस्तु ब्रह्मके प्रतिपादन करनेमें विकारकी कथनमात्र युक्ति देखने आतीहै वास्तविक नहीं ॥ ९ ॥ मननं तु श्रुतस्याद्वितीयवस्तुनोवेदान्तार्थानगुण- युक्तिभिरनवरतमनुचिन्तनम् । विजातीयदेहादि- प्रत्ययरहिताद्वितीयवस्तुसजातीयप्रत्ययप्रवाहः निदिध्यासनम् । समाधिश्च द्विविधः। सविकल्पको निर्विकल्पकश्चेति तत्रसविकल्पको नाम ज्ञातृज्ञा- नादिविकल्पलयानपेक्षया द्वितीयवस्तुनि तदाका- राकारितायाश्चित्तवृत्तरवस्थानम् । तदा मृन्मय- गजादिभानेऽपि मृद्भानवत् द्वैतभानेऽप्यद्वतं वस्तु भासते । तदुक्तमभियुक्तैः-"शिस्वरूपं गमनोपमं परं सकृतिभातं त्वजमेकमव्ययम् । तदेव चाहं सततं विमुक्तम् । दृशिस्तु शुद्धोऽहमवि- क्रियात्मको न मेऽसिद्धो न च मे विमोक्षः" इत्यादि ॥ ११ ॥ (सं०टी०) श्रवणनिरूपणानंतरं तदुत्तरांगस्य मननस्य उक्षणमाह । मननं विति। पड्डियलिंगतात्पर्यपूर्वकं श्रुत- स्याद्वितीयब्रह्मणो वेदांताविरोधिनीनियुक्तिभिनरंतर्यणानुचि- तनं मननमित्यर्थः । निदिध्यासनस्य लक्षणमाह । विजाती- येति । विजातीयदेहादिबुद्धयन्तजडपदार्थविषयकप्रत्ययनि- राकरणेन सजातीयाद्वितीयवस्तुविषयकप्रत्ययप्रवाहीकरणं निदिध्यासनमित्यर्थः । व्युत्थाननिरोपसंस्कारयोरनिनवप्रा- (१०) वेदान्तसार। दुर्भावे सति चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः समाधिः । स च द्विति ध इत्याह । सविकल्पको निर्विकल्पकश्चेति। तस्य लक्षणमाह तत्रेति। तत्र तयोः सविकल्पनिर्विकल्पकयोर्मध्ये, सविकल्पक पि द्विविधः। अहं ब्रह्मास्मीति शब्दानविद्धतयाऽद्वितीये वस्तु नि चित्तवृत्तेरवस्थानमित्येकः। द्वितीयस्त ज्ञातृज्ञानज्ञेयत्रिपुर टीविलयानपेक्षयाहंब्रह्मास्मीति दृश्यानविद्यतयाद्विती यवस्तुन्यविच्छेदेन चित्तवृत्तेरवस्थानमित्यर्थः। ननु "भक्षिते लशुने न शांतो व्याधिः "इति न्यायेनोक्तसविकल्पक समाध्योः सकलभेदनिराकरणाय प्रवर्तमानयोरपि ज्ञात्रादिशे- दविपयत्वेन नाद्वैतवस्तुमात्रज्ञानं तत्रेत्याशंक्येतरमाह । त- देति । तदा सविकल्पकसमाध्यनुभवकाले ज्ञात्रादिभेदन- तीतावप्यद्वैतं वस्तु भासत एव सुवर्णमयकुंडलादिक्षाने सुवर्ण- भानवन्मृन्मयघटादिनाने मृदानवच्च घटादिज्ञानस्य वाचार- भणमात्रत्वात् ज्ञात्रादिभानस्यापि वाचारंभणमात्रत्वाद्वैतमे- ववस्तु भासत इत्यर्थः यदा सर्व खल्विदं ब्रह्म ऐतदात्म्यमिदंस चम्" इत्यादिश्रुतिबलात्सर्वमहमिति गिरिनदीसमुद्रात्मकं सर्व जगत्स्वाभिन्नसच्चिदानंदब्रह्मत्वेनानुभूय तस्य दग्धपटन्यायेन प्र- पंचनानेप्यद्वतं सचिदानंदलक्षणं वस्तु भासत एव इत्यर्थः । त दुक्तं भगवता "वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः" इति मृलकारोप्यस्मिन्नर्थ ग्रंथांतरसंमतिदर्शयतिातदुक्तमिति। ॐ- मिति यत्परं ब्रह्म तदेवाहमित्यन्वयः। किं तदित्याहादशिस्वरू- पमिति । शिः दृष्टिः तस्याः रूपं त्वं तयस्य परमात्म- संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । (१११) रूपस्य तहशिस्वरूपं साक्षिस्वरूपमित्यर्थः । तदुक्तं जगवता पदृष्टानुमंता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः॥ परमात्मेति चाप्यु- गे देहेस्मिन्बुरुषः परः" इति।पुनः किंरूपं तद गगनोपमं गग- उपमा दृष्टांतो यस्य तद्गगनोपमंगगनवनिर्लेपस्वरूपमित्यर्थः था च भगबद्दचनं "तथा सर्वगतं सौक्ष्यादाकाशं नोपलिप्यते सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मानोपलिप्यते" इति। यद्वा गगनोपमं गिनवदमूर्तस्वरूपमित्यर्थः आकाशशरीरंब्रह्म"इतिश्रुतेः।पुनः किंभूतं सतदेकदैव विनातं सर्वदैकस्वरूपेण भासमानं चंद्रादिप्र- कारावन्नवृद्धिक्षयशीलमित्यर्थः।पुनःकिंरूपं अजं जन्मरहितं,ए के निरस्तसर्वोपाधिद,अक्षरं विनाशधर्मराहित्येन कूटस्थस्व- रूपमित्यर्थः तथा च भगवानाह । "क्षरः सर्वाणि भूतानि कूट- स्थोऽक्षर उच्यते" इति । अलेपक असंगत्वादवियादिदोपरहि- तमित्यर्थः "असंगो ह्ययं पुरुपः"इतिश्रुतेः॥सर्वगतं सर्वत्र ब्रह्मा- दिस्थावरांतेष गतं व्यानं अद्वयं सजातीयविजातीयस्वगत- भेदराहित्येन द्वितीयरहितं सततं विभक्तमिति सर्वदाकार्यका- रणात्मकसर्वोपाधिविनिर्मुक्तत्वेन सततमेकरूपमित्यर्थः। तथाच भागवते "बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः" इति। तथाच एतादृशं निरतिशयानंदं यत्परं ब्रह्म तदेवाहाअह मिति। भावयतो निषेधप्रतियोगित्वेन तनदुपाधिनानाचनमयुक्तो- * दमानेप्यदैतं जासत एवेत्यर्थः ।। ९१ ॥ (भा टी०)अब मननका लक्षण कहतेहैं।वेदान्तके अनु- कल युक्तिद्वारा चिरकालसे श्रवण किये हुए अद्वितीय ब्रह्म (११२) वेदान्तसार । वस्तुकी चिन्तना का नाम मननहै । तत्त्वज्ञान विरोधी दे- हादि जड पदार्थ ज्ञानको त्याग कर अद्वितीय ब्रह्म वस्तुके अनुकूल ज्ञानके प्रवाह (आधिक्य) को निदिध्यासन कह- तेहैं। समाधि दो प्रकार का है। एक सविकल्पक,दूसरा निर्वि- कल्पक । ज्ञाता ज्ञान और जानने योग्य वस्तु इन तीन पदार्थीको पृथक् पृथक् ज्ञान होनेपरभी अद्वितीय ब्रह्म वस्तुमें अखंडाकार चित्तकी वृत्ति होना सविकल्पक समाधि कहाताहै । जैसे मृत्तिकाके हस्तीसे हस्तीका ज्ञान होनेपर भी मृत्तिकाही है ऐसा ज्ञान होताहै तिस प्रकार द्वैतज्ञान होने परभी अद्वैत ज्ञान होताहै । इस विषयमें प्रमाण भी कहाहै-" सर्वसाक्षी, सर्वव्यापी, सर्वोत्कृष्ट, स्वमकाशस्वरुप, जन्ममृत्यरहित, निलित, और सर्वदा मुक्तस्वभाव जो अद्वितीय ब्रह्म है सो मैं हूं" ॥ ९१ ॥ निर्विकल्पकस्तु ज्ञातृज्ञानादिभेदलयापेक्षया द्वि- तीयवस्तुनि तदाकाराकारिताया बुद्धिवृत्तेरतित- रामेकीभावेनावस्थानम् । तदा नु जलाकाराका- रितलवणानवभासेन जलमात्रावभासवत् द्वितीय- वस्त्वाकाराकारितचित्तवृत्त्यनवभासेनाद्वितीयव- स्तुमात्रमेवावभासते। ततश्चास्य सुपुप्तेश्चाभेदश- झा न भवति । उभयत्र वृत्त्यभाने समानेऽपि त- सद्भावासद्भावमात्रेणानयोभदोपपत्तेः॥९२॥ (सं०टी०) समाधिस्वरूपमाह । निर्विकल्पकस्त्वि- संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । (११३) ति । अयं च विविधः चिरकालाभ्यस्तपटुतरसविकल्पकस- माध्यनुभवजनितसंस्कारसहलतायाः चिनवृत्तेख़त्रादित्रिपु- दीलयपूर्वकमद्वैतवस्तुन्येकभावनात्मकः । प्रथमः एतन्निर्विक- ल्पकसमाध्यायासपाटवेन लुप्तसंस्कारतया ज्ञात्रादित्रिपुटी- टयपूर्वकमखंडाकारिताया चित्तवृत्तेविनापिस्वस्फूर्तिकेवलचि दात्मनाच स्थानात्मको द्वितीयः तत्र द्वितीयपक्षमभिप्रेत्याह । बातृज्ञानादीति । नन्वेवं समाधिसुपुत्त्योर्विक्षेपाभावेन वृत्त्य- नानादनेदमाशंक्य परिहरति । तत्र युक्तिमाह । उभयत्रेति । समाधिसपृप्त्योरित्यर्थः । तत्सद्भावेति समाधावज्ञायमानवृत्ति- सदाबात् सुपुतौ वृत्त्यनावाच तयोर्जेदोपपत्तेरित्यर्थः ॥ ९२॥ (भा०टी०) ज्ञाता ज्ञान और जानने योग्य वस्तु तीन पदार्थोंका भेद ज्ञानका अभाव होनेपर अद्वितीय ब्रह्मव- स्तुमें अखण्डाकार चित्तकी वृत्ति होना निर्विकल्पक समा- घिकहाताहै । इस समाधिक समय जिस प्रकार जलमें मिले हुए लवणके लवणत्व ज्ञानका अभाव होनेपर केवल जलका ज्ञान होताहै तिसी प्रकार अद्वितीय ब्रह्माकार चित्तवृत्तिके ज्ञानकी सत्ताका अभाव होनेपर भी ब्रह्म वस्तुमात्र ज्ञान रहताहै अर्थात् अखण्ड ब्रह्ममें चि- नवृत्तिके लीन होनेपर और भिन्नरूप कुछ ज्ञान नहीं होताहै अखण्ड ब्रह्ममय ज्ञानही होताहै इसी कारण सु- पुति अवस्थासे निर्विकल्पक समाधिका भेद कोई भेद नहीं है इस प्रकार आशंकानी नहीं होतीहै क्योंकि सुपुनि (११४) वेदान्तसार । अवस्थासे और निर्विकल्पक समाधि अवस्थामें वृत्तिज्ञान की अभाव अंशमें समानता होनेपर भी वृत्तिकी सत्ता और सत्ताद्वारा समाधि और सुपुप्तिका भेद है ॥ ९२॥ अस्याङ्गानि यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहार- धारणाध्यानसमाधयः । तत्राहिंसासत्यास्तेयब्रह्म- चर्यापरिग्रहा यमाः । शौचसन्तोषतपःस्वाध्याये- श्वरप्रणिधानानि नियमाः। करचरणादिसंस्थान- विशेपलक्षणानि पद्मस्वस्तिकादीनि आसनानि । रेचकपूरककुम्भकलक्षणाःप्राणनिग्रहोपाया प्राणा- यामाः । इन्द्रियाणां स्वस्वविपयेभ्यः प्रत्याहरणं प्रत्याहारः । अद्वितीयवस्तुन्यन्तरिन्द्रिधारणं धाराणा । तत्राद्वितीयवस्तुनि विच्छिद्यविच्छिद्य- अन्तरिन्द्रियवृत्तिप्रवाहः ध्यानम् । समाधिस्तु उक्तः सविकल्पक एव ॥ ९३॥ (सं०टी०)उक्तसमाधेः साधनापेक्षायामीह। अस्येति। तानि च साधनानि कमेणोद्दिशति । यमेति । यमायष्टांगानि समाधेरंतरंगसाधनानीत्यर्थः प्रथमं यमस्य लक्षणमाह । तत्रेति तेषु यमायष्टांगेपु मध्ये अहिंसादयःपंच यमा अवश्याःअनुष्ठे- या इत्यर्थः । तदनंतरं नियमानाहाशौचेति शौचादयःपंच नि यमा इत्यर्थः। आसनं लक्षयति । आसनानीति। करचरणादिसं स्थानविशेपलक्षणानि पमकस्वस्तिकादीनि आसनानि । प्रा- णायामलक्षणमाह । रेचकेति । " ईडया पूरयेद्वायं मुंचेदक्षि- संस्कृतटीका-नापाटीकासमेत । (११५) णयानिलम् । यावच्छासं समासीनः कुंभयेनं सुपुग्नया" यदा योगी पद्मासने उपविश्य योगमायस्यति तदा गुल्फायां गु- दमूलं निप्पीड्य खेचरीमुद्रासहायेन प्राणधारणया सुपुन्ना- मार्गेण मूलाधारात्कुंडलिनीमुत्थाप्य स्वाधिष्ठानमाणिपूरानाह- तविशुद्धाज्ञानिर्वाणाख्यपटूचक्रभेदक्रमेण सहस्रदलकमलक- र्णिकायां विद्यमानपरमात्मना सह प्राणं संयोज्य तत्रैव चिनं निर्वातदीपवनिश्चलं कृत्वा स्वात्मानंदरसं पिबतीत्यतत्प्राणाया- मफलम्। स च द्विविधः अगर्भः सगर्भवति मुंचेदक्षिणया वायु मात्राहीनमनन्यधीपूरयेद्दामया तद्वत्कंभयेच्च सुपुम्नयायाव- च्छासं जितश्वासो भवेन्मासाज्जितेन्द्रियः" इति वचनात् प्रण- वोचारणराहित्येनोक्तरेचकपूरककुंभकक्रमेण प्राणनिरोधोग- प्राणायामः "रेचयेत् षोडशेनैव तद्वैगुण्येन पूरयेत् । कुंजयेच्च चतुःपष्टया प्रणवार्थमनुस्मरन्" इतिवचनात् पोडशप्रणव म- नसाजपन्दक्षिणया वायं विरेच्यात्रिंशत्संख्याकप्रणवं मनसा समुच्चरन् वामया वायुमापूर्य चतुःपष्टिसंख्याकं प्रणवं मनसा जपस्तदर्थचअकारोकारमकाराईमात्रात्मकसार्वत्रिमात्रात्मक सार्वत्रिवलयाकारकुंडलिनीरूपं चिदानंदकंदं च मूलाधारादि- ब्रह्मरंधांतमनुसंधत्सुपुम्नया चिनमपि तदेकप्रदणं कुर्वन् याव- च्यासं कुंभयेत् । तदुक्तमाचार्यः"पोडशतद्विगुणचतुष्पष्टिमा- त्राणि च क्रमशः॥रेचकपूरककुंभकभेदैः त्रिविधा प्रभंजनाया- मा"इति प्राणायामप्रकारः॥ क्रमप्राप्तं प्रत्याहारं निरूपयति। इंद्रियाणामिति । श्रोत्रादीनामिंद्रियाणां स्वस्वविपयेभ्यः श- (११६) वेदान्तसार । ब्दादिश्यः सकाशात्पापाणोपरि प्रयुक्तः शरसंघातः तद्दत्त त्यावर्तनं प्रत्याहारः। नन्विद्रियाणां स्वस्वविपयत्यो निवर्तनं प्रत्याहार इत्युक्तं तन्न संभवति शब्दादिविषयाणां सुखसाध- नत्वेन वैपयिकसुखव्यतिरिक्तनिरतिशयानंदसद्भावे प्रमाणा- भावाद्धरण्यगर्भायमृतभोगस्येश्वरेणापि त्यतुमशक्यत्वादिति चेत् । न । मूढैः कर्मजडैविपयलंपटैः त्यक्तुमशक्यत्वेपि शुद्धा- तःकरणेन संसाराविद्यकत्वदार्शना विषयदोपदर्शनेन तुच्छी- कृतशब्दादिविपयप्रपंचेन पुरुपोत्तमेन पुरीपवत् त्यक्तुं- शक्यत्वात् । अन्यथा संन्यास एव लुप्येत "तस्मात न्यासमेपां तपसामतिरिक्तमाहुः । एतमेव लोकमती- प्संतः प्रवाजिनः प्रवति । एतत्सर्व भूः स्वाहेत्यप्सु परि- त्यज्यात्मानमनिच्छेत्"। "न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेने- केनामृतत्वमानशुः" ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत यदहरेव विरजेत्तद- हरेव प्रजेत् वनाट्टहादा । सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं श- रणं व्रज इति।संसारमेव निःसारं दृष्ट्वा सारदिक्षया" प्रव्रजन्य- रुतोदाहाः परवैराग्यमाश्रिताःप्रत्यग्विविदिपासिद्ध वेदानुव- चनादयः।ब्रह्मावात्त्यैवतत्त्यागमनीप्संतीतिश्रुतेर्बलाव"इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिःतथा "आनंदो ब्रह्मेति व्यजाना एतस्यैवानंद- स्यान्यानि भूतानि मात्रामृपजीवंतीति एपोस्य परमानंद-आत्मै वानंद यदेप आकारा आनंदो न स्यात् आनंदाद्धयेवखलु" इत्यादिश्रुतिनिध नित्यात्ममुखस्य प्रतिपादितत्वाच्छन्दा- दिवपयिकसुखव्यतिरिक्तनित्यनिरतिशयानंदसद्भावे प्रमाणा- संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (११७) भावादित्येतदपि निरस्तं बोयम् ॥ संप्रति धारणां लक्षयति । अद्वितीयवस्तुनीति । सर्वपां बुद्धिसाक्षितया विद्यमाने व- स्तुनि चिचनिक्षेपणं धारणा इत्यर्थः । धारणपाटयाशावेन चित्तस्थैर्यानावादद्वितीयवस्तुनि विच्छिद्यविच्छिद्यचित्त- वृत्तिप्रवाहकरणं ध्यानमित्याहा तत्रेति । समाधिरक्त एव सवि- कल्पकः स्मर्तव्य इत्याह । समाधिरिति ॥ ९३ ॥ (भा० टी०) यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्या- हार, धारणा, ध्यान और समाधि ये सम्पूर्ण निर्विकल्पक समाधिके अङ्ग हैं । अहिंसा, सत्य, चोरीकात्याग, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह इन सबके धारणका नाम यम है। पवित्रता, सन्तोप, तपस्या, अध्ययन और ईश्वरप्रणिधान इनको नियम कहतेहैं । हस्तपादादिके संस्थान विशेप जो स्वस्तिक पत्र इत्यादि हैं सोआसन कहातेहैं । रेचक, परक, कुम्भकरूप प्राण वायुके निग्रह करनेके उपायका नाम प्राणायामहै। श- ब्दादि विषयोंसे श्रवणादि इन्द्रियोंका हटाना प्रत्याहार कहाताहै। अद्वितीय ब्रह्म वस्तुमें अन्तःकरणके अभिनि- वेशका नाम धारणा है । अद्वितीय ब्रह्मवस्तुमें चित्तवृत्तिके प्रवाहका नाम ध्यान है । पूर्वोक्त सविकल्पक समाधिका ना- म समाधि है ॥ ९३ ॥ एवमस्याङ्गिनोनिर्विकल्पकस्य लयविक्षेपकपाय- .रसास्वादलक्षणाश्चत्वारो विनाः सम्भवन्ति । लयस्तावत् अखण्डवस्त्वनवलम्बनेन चित्तवृत्ति- (११८) वेदान्तसार। निद्रा । अखण्डवस्त्वनवलम्बनेन चित्तवृत्तर- त्यवलम्बनं विक्षेपः । लयविक्षेपाभावेऽपि चि- त्तवृत्तेरागादि वासनया स्तब्धीभावात् अखण्डव स्त्वनवलम्बनं कपायः । अखण्डवस्त्वनवलम्बने- नापि चित्तवृत्तेः सविकल्पानन्दास्वादनं रसास्वा- दः । समाध्यारम्भसमये सविकल्पानन्दास्वाद- नं वा ॥ ९४॥ (सं०टी०)उक्तयमायष्टांगसहितनिर्विकल्पकसमाधेनि- विधानुष्ठानसिद्धयर्थ विनज्ञानव्यतिरेकेण तन्निवारणस्य कर्तु- मशक्यत्वादस्य चतुरो विनान दर्शयति ।एवमस्येति।तत्रायं विनं लक्षयति । लयस्तावदिति । लयो द्विविधः चिरकालप्रयु- काष्टांगसहितनिर्विकल्पकसमाध्यत्यासपाटवेनातितप्तलोहतल क्षिमजलबिंदुवत्तेलरहितदीपकलिकावच्च प्रत्यगभिन्नेपरमानंद चित्तवृत्तेर्लयः प्रथमः । द्वितीयस्तु मूविस्थावत् आलस्पेन चित्तवृत्ते पशब्दादिविषयग्रहाणानादरे सति प्रत्यगात्मस्वरू- पानवनासनादृत्तःस्तब्धीनावलक्षणनिद्रारूपः।तत्रायमंगीकत्य द्वितीयस्य विनत्वेन तत्त्यागाय तस्वरूपमाह । लयस्ताव- दिति । द्वितीयं विनमाह । अखंडेति । असंडवस्तुग्रहणायां- तर्मुखतया प्रवृत्तायाःचिनवृत्तेः चिदनवलंबनेन त्रस्तपक्षिवत्पु- नाविषयग्रहणाय प्रवृत्तिविक्षेप इत्यर्थः। तृतीयं विनमाह । लयेति । रागादयः त्रिविधाः । बाह्या आत्यंतरा वासनामा- प्ररूपाथेति । बाह्याः पुत्रादिविषयाः। आत्यंतरा मनोराज्या- संस्कृतीका-भाषारीकासमेत । (११९.) दयः। संस्काररूपा वासनामयाः। तत्रानेकजन्मात्यस्तबाह्या- यंतररागायनुभवजनितसंस्कारः कलुपीकतं चित्तं कथंचिच्छु- वणादिसाधनेनांतर्मुखमपि चैतन्यमहणसामर्थ्याभावान्मध्येएव स्तब्धीभवति यथा राजदर्शनाय स्वगृहानिर्गत्य राजमन्दिर- प्रविष्टस्य कस्यचित्पुरुषस्य द्वारपालनिरोधेन स्तब्धीनावः तथा परित्यक्तवाह्यविषयस्याखंडवस्तुग्रहणाय प्रवृत्तस्य चित्तस्यो- हुद्धरागादिसंस्कारैः स्तब्धीभावादखंडवस्त्वग्रहणं कपाय इत्य र्थः।चतुर्थविनमाह।अखंडेति। उक्तसविकल्पकसमाध्योर्मध्ये द्वितीयः शब्दानुविद्धः त्रिपुटीविशिष्टः तस्मिन्नानंदो बाह्यश- ब्दादिविषयप्रपंचभारत्यागप्रयुक्तो न तु चैतन्यप्रयुक्तः यथा निधिग्रहणाय प्रवृत्तस्य निधिपरिपालकभूतप्रेतायावृतस्य नि- धिप्राप्त्यभावेपि भूतायनिष्टनिवृत्तिमात्रेण कोपि महानानं- दो भवति तथा सविकल्पकसमाधावखंडवस्त्वनवलंबननि- त्यानंदरसास्वादनाभावेपि अनिष्टबाह्यप्रपंचनिवृत्तिजन्यानंदं सविकल्परूपं ब्रह्मानंदानमेणास्वादयतीति तत् रसास्वादनमि- त्यर्थः। लक्षणांतरमाह। समाधीति । निर्विकल्पकसमाध्यारं- भकालेऽनुसूयमानसविकल्पकानंदत्यागासहिष्णुतया पुनः त- स्यैवास्वादनं रसास्वाद इत्यर्थः ॥ ९४ ॥ (भा टी०)पूर्वोक्त यमादिभङ्गयुक्तनिर्विकल्पक समा- धिके चार विघ्न होते हैं।जैसे लय,विक्षेप,कपाय,और रसास्वा- दनाअखण्ड ब्रह्मवस्तुके अवलम्बनकरने में असमर्थ चित्तवृति- की जो निदा है उसका नाम लयहीअखण्ड ब्रह्मवस्तु के अवल (१२०) वेदान्तसार। म्बन करनेमें असमर्थ अन्तःकरणवृत्तिका जो अन्य वस्तुका अवलम्बन है उसको विक्षेप कहते हैं। लय और विक्षेपके न होनेपर रागादि वासनासे अन्तःकरण स्तब्ध होजाताहे तब अखण्ड ब्रह्मवस्तुके अवलम्बनकी असामर्थ्यका नाम कपाय है। निर्विकल्पक अखण्ड ब्रह्मवस्तुके अवलम्बन करनेमें अ- समर्थ अन्तःकरणकी वृत्तिके सविकल्पक आनन्द आस्वादन का नाम रसास्वादन है अथवा निर्विकल्पक समाधिक आर- म्भके समय सविकल्पक रसास्वादनकोभी रसास्वादन कहतेहैं। अनेन विनचतुष्टयेन रहितं चित्तं निर्वातदीपवद- चलंसदखण्डचैतन्यमात्रमवशिष्यते यदातदानि- विकल्पकः समाधिरित्युच्यते तदुक्तम्-"लये स- म्बोधयञ्चित्तं विक्षिप्तं शमयत्पुनः सकपायं विजा- नीयाच्छमप्राप्तं न चालयेत् । नास्वादयेसं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत्" इत्यादि "यथा दीपो नि- वातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता" इत्यादि च ॥९॥ (सं०टी०)मोक्तविनचतुष्टयनिवृत्तेः फलमाह।अनेने- तिलयादिविन्नाभावसहितं चित्तं यदा निर्वातदीपवदचलमख- डचैतन्यमाप्रमवतिष्ठते तदा निर्विकल्पकसमाधिरित्यर्थःगलया दिविनसद्भावे तन्निवृत्तिप्रकारे च वृद्धसंमतिमाह। तदुक्तमिति । पूर्वोक्तनिदालक्षणे लये जाते सति तन्निवृत्त्यर्थ चित्तं संबोधये- त् चित्तगतजाड्यादिपरित्यागेन चिनमुद्दोधयेद उत्तविक्षेप- युक्तं चिनं यदा भवति तदा विपयवैराग्यादिनाचिनं शमयेव संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (१२१) बहिर्मुखतां परित्यज्यांतर्मुखं कुर्याद उक्तरागादिकपाय सहितं चिनं यदा भवेत्तदा विजानीयादियं रागादिवासनावा- ह्यविषयमापिका नत्वखंडवस्तुप्रापिका अतो नेयं समीचीनेति विविच्य प्रत्यक्वणवासनायाः सकाशादियं निकष्टाऽतस्त्या ज्येयमिति जानीयादित्यर्थःायदा सम्यग्वस्तुन्यप्राप्तं चित्तं यदा भवति तदा तचित्रं कपायसहितंजानीयानचचिनं यावताकाले नरागादिवासनाक्षयसहितं भवति तावत्कालंतचित्तस्वस्थानान्न चालयेहासनाक्षयानंतरं चित्तं स्वत एव प्रत्यक्प्रवणं भवतीत्य र्थानास्वादयेदिति।पूर्वोक्तसविकल्पकरसं विषयप्रपंचभारत्या गजन्यं नास्वादयेन्नानुभवेत् । तत्र युक्तिमाह । निःसंग इति । यतो निःसंगो वैपयिकमुखदुःखादिसंगरहितः अतः प्रज्ञया युक्तो भवेत् स्थिरप्रज्ञो भवेदित्यर्थः । तदुक्तं भगवता "प्रज- हाति यदा कामान्सर्वान्पार्थमनोगतान आत्मन्येवात्मनातु- टःस्थितप्रज्ञस्तदोच्यते इति । तस्माल्यादिविघाभावविशि- एचित्तस्य चिन्मात्रतयावस्थानं निर्विकल्पकसमाधिरित्यर्थः। तत्र भगवानाह । यथेति । अथ निर्विकल्पकसमाधौ स्व- गरूपदिष्टमार्गेण यथामति किंचिद्विचार्यते । पचमिकोपेतस्य चेनस्य भूमिकात्रयपरित्यागेनावशिष्टं शूमिकाइयं समाधिरि युच्यते।कास्ताः पंचचूमिकाःक्षिनं मूढं विक्षिममेकानिरु- इं चेति पंच चिनभूमिकाः। तत्र सुरसंपष्टोकशानदेहवासना- पु वर्तमानं क्षिमित्युच्यते,निद्रातंद्रादिग्रस्तं चिनं मूढमित्यु- व्यते, कदाचित्रुतध्यानयुक्तमपि बहिर्गमनशीलं उक्तक्षिता-
(१२२) वेदान्तसार ।
द्विशिष्टतया विक्षिप्तं चित्तमित्युच्यते, तत्र क्षिप्तमूढयोः समा-
धित्वशंकैव नास्ति विक्षिप्ते तु चेतसि विक्षेपांतर्गततया दह-
नांतर्गतबीजवचित्तस्य सयएव विनाशानदापि न समाधिः। ए-
कायतां पतञ्जलिः सूत्रयति "शांतोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यै-
कायतापरिणामः" इति।अस्यार्थशांतोऽतीतःउदितोवर्तमानः
चित्तवृचिरतीतवर्तमानप्रत्ययौ भवतः।अतीतप्रत्ययो यंपदार्थ
गृह्णाति उदितोपि तमेव चेत् गृह्णीयात् तदा तावुभौ तुल्यौ ज-
वतः। तादृशएव चित्तस्य परिणाम एकाग्रतेत्युच्यते,एकायता-
भिवृद्धिलक्षणं समाधि सूत्रयति । सर्वार्थकाग्रतयोःक्षयोदयौ
चित्तस्य परिणामः समाधिरिति रजोगुणेन चाल्यमानं चित्तं
क्रमेण सर्वानान्पदार्थान्परिगृह्णाति तस्य रजोगुणस्य निरो-
धांय क्रियमाणेन प्रयत्नविशेपेण दिने दिने योगिनः सर्वार्थता
क्षीयते एकाग्रता चोदेति तादृशः चित्तस्य परिणामः समाधि-
रित्यर्थः। अस्य समाधेरष्टांगे यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहा
राःपंच वहिरंगानिाहिंसादियोनिपिद्धेश्यों योगिनः कर्मयो
यमयंति निवर्तयंतीत्यहिंसादयोयमाः।जन्महेतोः काम्यधर्मा-
निवर्त्य मोशे हेतीनिष्कामधर्म नियमयंति प्रेरयंतीति शौचा-
दयो नियमाः।यमनियमयोरनुष्ठानलक्षण्यं स्मयते "यमान्से-
येतसततं न नित्यं नियमान्बुधः। यमान्पतत्यकुर्वाणोनियमां-
न्केवलान भजन" इति बुद्धया यमनियमी समीक्ष्य यमबहु-
लेप प्रयत्नेषु बुद्धिमनुसंदधीत । आसनप्राणायामप्रत्याहारा
व्याख्याताः॥ ९५ ॥
संस्कृतटीका-मापाटीकासमेत । (१२३) (भा टी०) जिस समय चित्त पूर्वोक्त चार प्रकारके विनोंसे रहित होकर वायुरहित स्थानमें स्थित दीपककी तरह अचलहुआ केवल अखण्ड चैतन्यमात्रकी चिन्तामें तत्पर होता है उस समय चित्तका निर्विकल्पक समाधि कहाता है श्रुतिके प्रमाणसेभी जाना जाता है-"लयरूप विन्न उपस्थित होनेपर अन्तःकरणमें उद्बोधकको उत्पन्न करै अन्तःकरणके विक्षेपरुप विनके तिरस्कृत होनेपर उसको शान्त करै । कपायरूप विनयुक्त हुए चित्तकोजानकर निवृत्त रक्खे। जिस समय असण्ड ब्रह्म वस्तु में प्रणिधान होय उससमय अन्तःक- रणको चलायमान न करै । उस समय कोई सविकल्पक आनन्द आस्वादन न करै । और प्रज्ञाद्वारा निःसंग होजायहै। इस विषयमें स्मृतिका प्रमाणभी है-"जिसप्रकार दीपक घायु- रहित स्थानमें स्थित होकर निश्चल रहता है तिसीपकार - णिधान होनेपर अन्तःकरण निश्चल होता है" ॥ ९५ ॥ अथ जीवन्मुक्तलक्षणमुच्यते । जीवन्मुक्तो नाम स्वस्वरूपाखण्डे ब्रह्मणि साक्षात्कृते सति अज्ञान- तत्कार्यसञ्चितकर्मसंशयविपर्ययादीनामपिवा धितत्वादसिलबन्धरहितो ब्रह्मनिष्टः । “भिद्यते हृदयग्रन्थिच्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कम्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे"। इत्यादिश्रुतेः॥९६ (सं०टी०)म्यानधारणानमाभित्र मनाविपपत्वात्सम्म ब्राममाधेरंतरंग यमादिकंतुयहिरंग तयाचकनापि पुण्येनांतरंगे (१२४) वेदान्तसार। प्रथमंलब्धे सति बहिरंगलाभाय नातिप्रयासः कर्तव्यः। यय- पि पतंजलिना भौतिकभूततन्मात्रेन्द्रियाहंकारविपयाः संप्र- ज्ञातसमाधयो बहुधा प्रपंचिताः तथापि तेपातर्धानाकाश- गमनादिसिद्धिहेतुतया मुक्तिहेतुसमाधिविरोधित्वान्नास्माभिः तत्रादरः क्रियते । तथा चोनं वासिष्ठे । "श्रीराम उवाच । जीवन्मुक्तशरीराणां कथमात्मविदांवर शक्तयो नेहदृश्यते आ- काशगमनादिकाः॥श्रीवसिष्ठउवाच । अनात्मविदमुक्तो पिसि- दिजालानि वांछति ।द्रव्यमंत्रक्रियाकालयुत्त्यामोत्येवराघव॥ नात्मज्ञस्यैप विषय आत्मज्ञो ह्यात्मनात्मदृक् । आत्मना- त्मनि संतुष्टो नाविद्यामनुधावति । ये केचन जगदावा- स्तानविद्यामयान्विदुः । कथं तेषु किलात्मज्ञस्त्यक्त्वा वि. यां निमजति । द्रव्यमंत्रक्रियाकालयुक्तयः साधुसिद्धिदाः । परमात्मपशाप्ती नोपकुर्वविकांश्चन॥"इतिाआत्मविपयस्तु सं प्रज्ञातसमाधिर्वासनाक्षयस्य निरोधसमाधेश्च हेतुः तस्मा- तत्रादरः कृतः । अथ पंचममिकारूढचित्तस्य निरोध- लक्षणः समाधिनिरूप्यते । तेच समाधि सूत्रयति "व्युत्था- ननिरोधसंस्कारयोरभिनवप्रादुर्भावी निरोधलक्षणचित्तान्वयो निरोधः परिणामः" इति । व्युत्थानसंस्काराः समाधिविरोधिनः ते च निरोघहेतुना योगिप्रयत्नेन प्रतिदिन प्रतिक्षणं यानितू- यंते तद्विरोधिनश्च निरोधसंस्काराःप्रादुर्भवति तथा सति नि- रोध पर्वकस्मिन् क्षणे चित्तमनुगच्छति सोऽयमीदृशः चित्तस्य परिणामो भवति यदातामंपन्नातसमाधिरुच्यत इत्यर्थः। ए- संस्कतटीका-भाषाटीकासमेव । (१२५) तत्समाधिद्वयं जीवन्मुक्तस्यैव भवति नान्यस्येति मनसि नि- धाय प्रथमं जीवन्मुक्तस्य स्वरूपं प्रतिपादयितं प्रतिजानीते । अथेति । तस्य लक्षणमाह । जीवन्मुक्तो नामेत्यादिनाब्रह्मानि- ४ इत्यंतेन । जीवन्मुक्तो नामेति । अत्राखिलबंधरहितो ब्रह्म- निठो जीवन्मुक्त इति । तस्य लक्षणं जीवतः पुरुषस्य हि कर्तृत्वभोक्तृत्वसुखदुःखलक्षणोसिलो यः चित्तधर्मः स क्ले- शरूपत्वादधोजपति तेन रहितः परित्यक्तबंधनःब्रह्मणि निष्ठा तदेकपरता यस्य स ब्रह्मनिष्ठः जीवन्मुक्त इत्यर्थः। सकलब- धराहित्ये हेतुमाह । स्वस्वरूपेति । गुरुश्रुतिस्वानुनमा- स्मैकत्यविज्ञानेन मूलाज्ञानतत्कार्यसंचितकर्मादीनामपि बा- पितत्वात्सर्वसंशयाः क्षीयते इति। तथा च श्रुतिः "भियते ह- दयग्रंथिश्छिद्यते सर्वसंशयानक्षीयते चास्य कर्माणि तस्मिन्द- हे परावरे" इति ॥ ९६ ॥ (भा टी.) अब जीवन्मुक्तका लक्षण निरूपण करते हैं। जो पुरुप अखण्ड चैतन्यस्वरूप ब्रह्मज्ञान होनेके अनन्तर अज्ञानका नाश होनेसे सर्वव्यापी चैतन्यस्वरूप ब्रह्मका सा- क्षात्कार करके अज्ञान और अज्ञानके कार्य;इकडे कियेहुये पाप,पुण्य संशय, और मादिको दूर करके संसार वन्धनमे विमुनः होकर ब्रह्मनिष्ठ होता है उसको जीवन्मुन कहते हैं। इसका प्रमाण श्रुतिसेनी जाना जाता है- सर्वश्रेष्ठ परब्रमका साक्षात्कार होनेसे हृदयका मम नष्ट होता है । सम्पूर्ण संशय (१२६) वेदान्तसार । दूर हो जाते हैं। और अच्छे बुरे कम्मोंके फल नष्ट होजातेहैं अयन्तु व्युत्थानसमये मांसशोणितमूत्रपुरीपादि- भाजनेन शरीरेण आन्ध्यमान्यापटुत्वादिभाजने- नेन्द्रियग्रामेण अशनायापिपासाशोकमोहादिभा- जनेनान्तःकरणेन च तत्तत्पूर्वपूर्ववासनया क्रिय- माणानि कर्माणि भुज्यमानानि ज्ञानाविरुद्धान्या- रब्धफलानि च पश्यन्नपि वाधितत्वात् परमार्थतो न पश्यति यथा इदमिन्द्रियजालमिति ज्ञानवान् तदिन्द्रियजालं पश्यन्नपि परमार्थमिदमिति न पश्यति। "सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णोऽकर्ण इव समना अमना इव सप्राणोऽप्राण इव"इत्यादिश्रुतेः । उक्तञ्च-"सुयुक्तवज्जाग्रति यो न पश्यतिद्वयञ्च प- श्यन्नपि चाद्वयत्वतः । तथापि कुर्वनपि निप्कि- यश्च यः स आत्मविन्नान्य इतीह निश्चयः" इति ॥९७॥ (सं०टी०) इन्वेताशस्य जीवन्मुक्तस्य देहेंद्रियादिना- नमस्ति नवेत्याशंक्य दग्धपटन्यायेनेन्द्रजालनिर्मितसौधसमु- दादिवच बाधितानुवृत्त्या मिथ्यात्वेन भानेपि परमार्थतया भा- नं नेत्याह । अयमित्यादिनान पश्यतीत्यंतेन । अस्मि- नर्थ श्रुतिमाह सचहारति । उक्तेर्थ आचार्यवचनं प्रमा- णयति । उचेति । इह जगति स एवात्मविग्नान्य इति मे नि- संस्कतटीका-भाषाटीकासमेत। (१२७) श्य इत्यन्वयः। स क इत्यपेक्षायामाह । य इति । यः कोपि महापुरुपो ब्रह्मात्मैकत्वसाक्षात्कारेण निरस्तसमस्तनेदबुद्धिः सुपृप्त्यवस्थायां यथा दैतं न पश्यति तथा ब्रह्मदृष्टिदायन जायदवस्थायामपि हैतं न पश्यति तदृष्टया ब्रह्मन्यतिरि- तजडपदार्थाचावात्स तथोक्तः किंच कदाचित् व्युत्थान- दशायामाविद्यकसंस्कारलेशवशाद्भिक्षाटनादिव्यवहारेण द्वयं पश्यन्नपि समाध्यत्याससामर्थ्यवशादट्यत्वेन पश्यति स तथो- तः यश्च लोकसंग्रहार्थं नित्यादिकर्माणि कुर्वन्नपि आत्मनि कर्तृत्वाभावनिश्चयेन निष्क्रियः कर्मरहितो भवति कर्मफलेन न लिप्यते स जीवन्मुक्तो नात्र संशयः कर्तव्य इत्यर्थः ॥९७॥ (भा टीः) जिसप्रकार साधारण पुरुष इंद्रजालके प- दार्थोंको देखकर विचार करता है कि ये इंद्रजालके पदार्थ प्रकत दृश्यमान पदार्थ नहीं हैं। विसीप्रकार जीवन्मुक्त पुरुप जायदवस्थामें रुधिर, मांस, विष्ठा, मूत्रादिकोंका भाण्ड ऐसे शरीरदारा, अन्धापन, बहिरापन इत्यादि दोषोंका भाण्ड ऐसे इन्द्रियोंके द्वारा, और भूख,प्यास, शोक, मोह इत्यादि भाण्ड ऐसे अन्तःकरणद्वारा, पहिली वासनासे उत्पन्न हुए ज्ञानके विरोधी सञ्चित काँका फल भोगनेके अनन्तर दृश्यमान यह ज़गद सत्य वस्तु नहीं होय है. इसप्रकार विचार करता है। इस विषयमें श्रुतिकानी प्रमाण है-"जीवन्मुक्त पुरुप बाह्य वस्तुमें नेत्रयुक्त होकर नेत्रहीनकासा व्यवहार करता है, कर्ण . (१२८) वेदान्तसार । होनेपरभी बधिरकेसा व्यवहार करता है, मन होनेपरजी म- नोहीनकेसा व्यवहार करता है, और प्राण होनेपरजी प्राणर- हितकेसा व्यवहार करता है। और जगहनी कहा है-“जा- ग्रत् अवस्थामें सुपुतिकी तरह बाह्य वस्तुमें व्यवहार करता है जो द्वैत वस्तुकोजी अद्वैत बोले है और जो कर्म करता हुआजी अन्तःकरणको निष्क्रिय माने है वह ब्रह्मपरायण पु- रुप निश्चय करकै जीवन्मुक्त है। उससे अन्यको जीवन्मुक्त नहीं कहेहैं ॥ ९७ ॥ अस्य ज्ञानात्पूर्व विद्यमानानामेवाहारविहारादी- नां अनुवृत्तिवच्छुभवासनानामेवानुवृत्तिर्भवति शुभाशुभयोरोदासोन्यं वातदुक्तम्-"बुद्धाद्वैतम- तत्त्वस्य यथेाचरणं यदि । शुनां तत्त्वदृशां चैव को भेदोऽशुचिभक्षणे । ब्रह्मवित्त्वं तथा मुक्त्वा स- आत्मज्ञो न चेतरः" इति ॥ ९८॥ (सं०टी०)नन्वस्य जीवन्मुक्तस्य योगीश्वरस्य मम पु- प्यं पापं च नास्तीत्यजिमानपशायथेष्टाचरणप्रसंगमाशंक्य परिहरति।। अस्येति।अस्य पूर्वोक्तजीवन्मुक्तस्य ज्ञानात्यागे- घशांत्यादिगुणेरशुभवासनाया निवारितत्वात्संसारदशायाम- प्रयलेनाहारादिप्रवृत्निवत् तत्त्वज्ञानोत्तरमपि शुभानामेव वास- नानामनुवृत्तियति नागृतानामित्यर्थः । ननु शुजपासनानुबु- नेरपिप्रयोजनानावाकिं तदनुवृत्त्येत्यत आहाशुभाशुजयोरि- संस्कृतदीका-आपाटीकासमेत । (१२९) ति तस्माज्जीवन्मुक्तस्य यथेष्टाचरणप्रसंगो नास्तीति भावः। अस्मिन्नर्थ ग्रंथांतरं संवादयति । तदुक्तमिति । जीवन्मुक्तस्य ब्रह्मज्ञानत्वाभिमानो नास्तीत्यत्रापि संमतिमाह । ब्रह्मवित्त्व- मिति । ननु विदुषां यथेष्टाचरणप्रसंगो नास्तीत्युक्तं तद्नुपप- नीन मातृवधेन न पितृवधेन।यस्य नाहंकतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हंति न निबध्यते।"इति। "हयमेधशतसहस्राण्यथ कुरुते ब्रह्मपातलक्षाणि परमात्मविन्नपु प्यैर्न च पापैर्लिप्यते मनुजः। अश्वमेधसहस्राणि ब्रह्महत्याश- तानि चाकुर्वनपि न लिप्येत बधेकत्वं प्रपश्यति सभपादायं प्राप्तस्तदयं यतते च यः ॥स पुनः सायं गतुं स्वतंत्रश्चेन्नहीच्छ- ति आरब्धकर्मनानात्वाधानामन्यथान्यथा ।वर्तनं तेन शा- खार्थे विश्वांतव्यं न पंडितैः" इत्यादिश्रुतिस्मृत्यनियुक्तवाक्यैर्वि- दुपां यथेष्टाचरणत्वांगीकारादिति चेत्सत्यम्। नेपांच वचनानां विद्वत्स्तुतिपरत्वेन तत्कर्तव्यमित्यत्र तात्पर्याभावात् । तदुक्त- माचार्य:--"अधर्माज्जायतेऽज्ञानं यथेधाचरणं ततः॥धर्मकार्य कथं तत्स्यायत्र धर्मो विनश्यति" इति ॥ ९८॥ (भा०टी०) इस पूर्वोक्त जीवन्मुक्तको ज्ञान होनेके प्र- थमही शमदमादिक गुणों करकै अशुभ वासनाका नाश हो जानेसेभी संसारदशामें जैसी आहार विहार आदिकमें अति- मान रहित होकर प्रवृत्ति की जाती है. इसीही रीतिसे तत्त्व- ज्ञान होनेके पश्चादनी आहारविहार आदिकोंमें प्रवृत्ति होती (१३०) वेदान्तसार। है. परंतु तत्त्वज्ञान होनेके पश्चात् अशुभ वासनाकी प्रवृत्ति बिलकुल होती नहीं केवल शुभवासनाओंकाही अनुवर्तन कि- या जाता है.अथवा शुभवासना तथा अशुभवासना इन दो- नॉमभी उदासीनभाव रहता है इससे जीवन्मुक्त हुआ पुरुष यथेच्छ आचरण करता नहीं, यह सिद्ध हुआ. इस विषयमें ग्रंथांतरका यह प्रमाण है कि,-"जो.कोई पुरुप एक ब्रह्मत- त्वको जानले, और यथेच्छ आचरण करे, तो फिर अपवित्र पदार्थके भक्षणमें लगाहुआ कुत्ता, और वह ब्रह्मतत्त्ववेत्ता इन दोनोंमें भेद कौनसा रहा ?" और जो जीवन्मुक्त है उसको अपने ब्रह्मज्ञपनेका अभिमानही रहता नहीं. इसमें प्रमाण यह है कि,-"ब्रह्मवेनापनाको प्राप्त होकरजी जीवन्मुक्त पुरुष अपने आत्माको केवल जानता है. दूसरा कुछ जानता नहीं. अभिमानभी करता नहीं." इति ॥ ९८ ॥ तदानीममानित्वादीनि ज्ञानसाधनानि अद्वेतृत्त्वा- दयश्चालंकारवदनुवर्तन्ते । तदुक्तं-"उत्पन्नात्मा- वबोधस्य ह्यरेष्टुत्वादयो गुणाः ॥ अयत्नतो भव- न्त्यस्य न तु साधनरूपिणः" इति ॥ ९९ ॥ (सं०टी०) नन्वेवं "अमानित्वमदमित्वमहिंसा क्षा- तिरार्जवम्" इत्यादिस्मृत्युक्तसाधनस्य 'अद्वेष्टा सर्वभूतानाम्'इ त्यादिवचनैःप्रतिपायमानावेतृत्वादिगुणसमूहस्पच विदुपां सं- पायमानत्वश्रवणानेन सह विरोधमाशंक्य अमानित्वादिसंपाद- - संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (१३१) नस्य विविदिपासंन्यासविपयत्वाद्विदुपां तु लक्षणत्वेनालं- कारवदनुवर्तमानान विरोध इत्याह । तदानीमिति । जीव- न्मुक्तावस्थायामित्यर्थः। अस्मिन्नर्थे वार्तिकसंमतिमाह। तदु- कमिति । अस्य विद्वत्संन्यासिनो जीवन्मुक्तस्यादेष्टुत्वादयो गुणाः अप्रयत्नेन स्वत एक भवंति, । न तु साधनरूपिणः, तं प्र- ति ते साधनरूपा न भवंति तत्र हेतुमाह । उत्पन्नेति । यत. उत्पन्नात्मावधोधो ब्रह्मात्मैकत्वनिश्चयरूपः ततः तस्य ते गु- णाः लक्षणत्वेनैव भवतीत्यन्वयः ॥ ९९ ॥ (भा टी०) उस जीवन्मुक्त अवस्थामें अमानीपना- अदक्षीपना आदिक ज्ञानसाधन, अद्देष्टुत्व, निर्लोभत्व, अमा- त्सर्य, अहिंसा आदिक सद्गुण, अलंकार सरीखे उस तत्त्वज्ञा- नीके पीछे पीछे चले आते हैं. इस विषयमें वार्तिकग्रंथमें यह प्रमाण है कि,-"जिसको आत्मबोध उत्पन्न हुआ है,उस पुरुषको अद्वेष्टुत्व, अदंभित्व, अहिंसा आदिक गुण विना यत्नसेही होजाते हैं, परंतु वे गुण उसके साधनरूपी होते नहीं.” इति ॥ ९९ ॥ किंबहुना अयं देहयात्रामात्रार्थमिच्छानिच्छापरे- च्छाप्रापितानि सुखदुःखलक्षणान्यारब्धफलान्य- नुभवन्नन्तःकरणाभासादीनामवभासकः सन् तद- वसाने प्रत्यगानंदपरब्रह्मणि प्राणे लीने सति अज्ञा- नतत्कार्यसंस्काराणामपि विनाशात् परमकैव- १ + (१३२). वेदान्तसार। ल्यमानन्दैकरसमखिलभेदप्रतिभासरहितमखण्ड ब्रह्मावतिष्ठते । “न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते विमुक्तश्च विमुच्यते” इत्येवमादि- श्रुतेः॥ ॥१००॥ इति वेदान्तसारःसमाप्तिमितः॥. (सं०टी०) इयता प्रबंधेन प्रतिपादितेऽस्मिन्वेदांतसारा- ख्ये ग्रन्थे श्रीमत्परमगुरुपरमहंसपरिव्राजकाचार्यसदानन्दयो- गींद्रेण महापुरुपेणाथवेदांतो नामेत्यारण्य साधनचतुष्टयसंपन्न- स्य प्रमातुरधिकारिणः मूलाज्ञाननिवृत्तिपरमानंदप्राप्तिसिद्धये प्रतीयमानाविद्यकसकलप्रपंचजातस्य ब्रह्मण्यध्यारोपापवादपु- रःसरं सविस्तरं निप्प्रपंचत्वं प्रतिपाद्य तत्साधनं च श्रवणा- दिकं समपंचमभिधाय तस्यैवाधिकारिणः तत्त्वमस्यादिवाक्य- श्रयणानंतरं ब्रह्मात्मैकत्वसाक्षात्कारेण निरस्तसमस्तभेदबुद्धेः जीवन्मुक्तत्वं प्रदर्शितम् । एतावतेव कार्यसिद्धिःकिंबहुलेखने- नेति मनसि निधाय संप्रत्यस्यैव जीवन्मुक्तस्य स्वरकाशा- त्मानंदानुभवैकनिष्ठस्य भेदप्रतीत्यनायेऽपि अवियालेशवशा- मारब्धकर्म जानोभिक्षाटनादिदेहयात्रामात्रक्रियावशिष्टोब्रह्म मृत एवावतिष्ठत इत्युपसंहरति किं बहुनाइत्यादिना। प्रारब्ध- फलंत्रिविध स्वेच्छाकृतं परेच्छाकतं अनिच्छारुतं चेति । तत्र व्युत्थानदशायामीश्वरमेरिततयास्वकीयेच्छयाकतस्वेच्छारुतं निक्षाटनादिममाध्यवस्थायां शिप्यादिभिर्दापमानमन्नादिकं परेच्छाकतम् । समाध्यवस्थायां व्युत्थानदयायां वा आका- शफलपातयदकस्माज्जायमानं पापाणपतनकंटकवेधादिकमनि- संस्कतटीका-नापाटीकासमेत । (१३३) च्छाकृतम् । स चायं जीवन्मुक्तः प्रोक्तत्रिविधप्रारब्धप्रापिक सुखदुःखमनुभवन्युट्यादिसाक्षितया सर्वावभासकः सन्जोगे- नारब्धकर्मक्षये सति प्रत्यगभिन्नपरमात्मनि प्राणादिलयानं- तरं प्रनष्टाविद्यकसंसारः कृतकृत्यः सन् गलितसकलभेदन- तिनासो ब्रह्मैवावतिष्ठते इति सकलवेदरहस्यतात्पर्यमित्यर्थः । अयं जीवन्मुक्तो बुद्ध्याधुपाधिविलये सति घटाद्युपाधिवि- निर्मुक्ताकाशवन्मुक्तइत्युपचारव्यवहार माग्नवति बद्धत्वस्या- प्यवास्तवत्वात् । तदुक्तमाचार्यः । "न निरोधो न चोत्प- तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमचर्न वा मुक्त इत्येपा परमार्थता।"अस्यजीवन्मुक्तस्योपाधिविगमसमयमाणाख्यंलिं- गशरीरंअतितप्तलोहक्षिप्तनीरबिंदुवत्पत्यगभिन्नपरमानंदे लीन- त्वात्स्थूलशरीरंनोनिष्ठतीति । अत्र श्रुतिमाह । न तस्येति।अयं जीवन्मुक्तो जीवन्नेव दृश्यमानाद्रागद्वेपादिबंधनाद्विशेपेण मुक्तः सन् वर्तमानदेहपाते सति भाविदेहबंधाद्विशेषेण मुच्यत इत्य त्रापि श्रुतिमाह । विमुक्तश्चेति बृहदारण्यकेपि "यदा सर्व प्रम- च्यते कामा येस्य हदि स्थिताः । अथ मयों मृतो भवत्य- व ब्रह्म समश्नुते इति । वासिष्ठेपि"जीवमुक्तपदं त्यक्ता स्वदेहे कालसात्कृतभिवत्यदेहमुक्तत्वं पवनोस्संदतामिव" इति"असंगो स्वयं पुरुप आकारावत्सर्यगतश्च नित्यः अस्त्राविरं शुद्धमपापवि- धम्" इत्यादिश्रुत्या प्रत्यगात्मनो नित्यत्वपरिपूर्णत्वकूटस्थत्व- श्रवणात् उत्पत्त्यामिविकातिसंस्कारचतुर्विधक्रियाफलविलक्ष- णत्वेन विद्यया नित्यनिवृत्ताविद्यामात्रेण प्राप्त एवात्मा पुनःभात (१३) वेदान्तसार । एवेत्युपचर्यते अधिष्ठानस्य गमनानावेभ्यस्तस्य लोकांतरगम- नायोगानसालोक्यादिमुक्तिसंभवः नन्बप्राप्तस्यक्रियासाध्यस्य वस्तुनो विद्यमानानर्थनिवृत्तेश्च पुरुषार्थत्वं दृष्टं अत्र तदभावा कथं पुरुषार्थत्वमिति चेत्, न । तयोरेव पुरुषार्थत्वमिति नि- यमाभावात्।स्वच्छायायामारोपितरक्षसा विस्मृतकंठगतचा- मीकरस्य शांतपुरुपस्याप्तवाक्येन तयोनिवृत्त्या तयोरपि पुरु- पार्थत्वदृष्टेः । अत्र संग्रहः "आत्माज्ञानमलं निरस्तममलं प्राप्नं च तत्त्वं परं कंठस्थाचरणादिवद्भमवशाच्छायापिशाची यथा । आप्पोक्त्याप्तिनिवृत्तिवच्छुतिशिरोवाक्यागुरोरुत्थिता- इस्तध्यांतनिरासतः परसुखं प्राप्नं तयोरुच्यते” इति । न च मुक्तानां अपि वसिष्ठभीष्मप्रभृतीनामपरोक्षज्ञानिनां पु- नर्दहांतरश्रवणात्केवलं ज्ञानोत्पत्तिसमय एवाल्पज्ञानिनामस्मा- कं मुक्तिर्भवतीति कथं विश्वसिमः अतो ज्ञानव्यतिरिक्तमप्यु- पायांतरं किंचित्कर्तव्यमिति वाच्यं । शास्त्रप्रामाण्यादेव तदुप- पत्तेग ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवति।तरति शोकमात्मवित्"इत्यादिश्रु- तिभिर्ज्ञानोत्पत्तिसमय एव मुक्तिप्रतिपादनादातदुक्तंशेपेण"ती- र्थ चपचगृहे वा नष्टस्मृतिरपि परित्यजन्देहम् । ज्ञानसमकाल- मुक्तः कैवल्यं याति हतशोकः" इति वसिष्ठादीनां त्वधिकारि- कपुरुपत्वेन यावदधिकारंप्रारब्धवेगप्रयुक्तशापादिनास्वीकता- बांतरदेहपातेपितदेहनाविनोगस्य निवारयितुमशक्यत्वात्मार- न्धस्य विना भोगेन क्षयानृपपत्तेः यावदधिकारमवस्थितिरधि- कारिकाणामिति भगवव्यासविरोपितत्याद । अस्मदादीनांच ..
संस्कृतीका-भाषाटीकासमेत । (१३५) भारम्धकर्मणोऽनेकदेहारंभकत्यसंभवेपि चरमदेहं विनाऽप- रोक्षज्ञानोत्पत्तरसंजवात् बामदेवे तथा दृष्टत्वात् । अन्यथा गर्भस्थस्य श्रवणायभावेन ज्ञानोत्पत्त्यनुपपत्तेः। ननु ज्ञानि- नामपि स्वमावस्थायां देहांतरस्वीकारवन्मुक्तानामपि पुनर्देहां- तरस्वीकार किंन स्यादिति चेत्। ना "कंठे स्वमे समाविशेद इत्यादिवाक्येषु कंठान्निर्गमनाभावश्रणाद्देहांतरप्राप्तेस्तु "तदनं- तरपतिपत्नौ' इत्यत्र देहान्निर्गमनश्रवणाद्वैषम्यम् । तदुक्तं स्का- दे "यस्मिन्देहे दृढं ज्ञानमपरोक्षं विजायते । तदेहपातपर्यंतमेव संसारदर्शन।पुरापिनास्ति संसारदर्शनं परमार्थतः कथं तदर्शनं देहविनाशादूर्ध्वमुच्यते। तस्माद्ब्रह्मात्मविज्ञानं दृढं चरमविग्रह। जायते मुक्तिदं ज्ञानं प्रसादादेव मुच्यते"इति।तस्मात्सुष्ठूफ"वि- मुक्तश्वविमुच्यते" इति।नित्यशुद्धपरिपूर्णमद्दयंसच्चिदात्मकमखं हमक्षरं।सर्वदासुखमबोधतत्कृतेर्बर्जितं सदहमस्मितत्परम् गोव- ईनोदरणप्रेरणया विमुक्तक्षेत्रेपवित्रे नरसिंहयोगी। वेदान्तसार स्य चकार टीका सुबोधिनी विश्वपतेः पुरस्तात् ॥जाते पंच- शताधिके दशशते संवत्सराणां पुनःसंजाते दशवत्सरेअनुवरश्री- शालिवाहेशके। पाते दुर्मखवत्सरे शुभशुची मासे नवम्यां ति थी प्राप्ते भार्गववासरे नरहरिष्टीकां चकारोज्ज्वलाम् । इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्रामानंदागवत्पूज्यपादशिष्य नृसिंहसरस्वतीविरचिता वेदान्तसारस्य टीका समाना १०० (भा टी०) बहुत कहनेसे क्या होगा? यह जीव- न्मुक्तः पुरुष शरीरयात्राके निर्वाहके अर्थ इच्छा, अनिच्छा, (१३६) वेदान्तसार। और परेच्छा इन तीन प्रकारके प्रारब्ध कम्र्मोंसे उत्पन्न हुए सुख दुःखका अनुभव करता हुआ साक्षी चैतन्यरूपबुद्धि आदिका प्रकाशक होता हुआप्रारब्ध कर्मोंके भोगके अन्नमें सच्चिदानन्दरूप परब्रह्ममें प्राणोंके लीन होनेपर अज्ञान और अज्ञानके कार्य स्वरूप पूर्व संसारके विनाशका हेतु परम कै- वल्यरूप सच्चिदानन्दमय अद्वैत पूर्णब्रह्ममें अवस्थित होकर अनिर्वचनीय कैवल्यानन्दका भोग करता है । इस विषयमें प्रमाणभी है-"जीवन्मुक्त पुरुपके देहका त्याग करनेपर सम्पू- र्ण अन्यलोकोंको नहीं जाते हैं। उसी सच्चिदानन्दमय परब- झमें लीन होजाते हैं और असार संसारके बन्धनसे छूट- कर परम बलानन्दमें निमग्न हो जाता है" ॥ १० ॥ इतिश्रीपरमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीसदानन्दयोगीन्द्रविर- चितं वदान्तसारपकरणं रामपुरवास्तव्य-त्रिवेदो- लानाथात्म रामस्वरूपविरचितस्वरूपनकाशना- पासहितं समाप्तिमफाणीत् । पुस्तक मिलनेका ठिकाना-- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना (मुंबई.)
विक्रय्यपुस्तकें। की रु.आ. ऋग्वेदसंहिता यजुर्वेदसंहिता (वाजिसनेयी सर्वानुक्रमणिका या- . ज्ञवल्क्य शिक्षा व स्वरसहित मोटे टैपमें शुद्धता पूर्वक मन्त्रोंकी अकारादि अनुक्रमणिका समेत ३-० द्वादशउपनिपमूल स्थूलाक्षर शांती सहित अष्टादशोपनिषद् रेशमी गुटका [अठारहों उपनिषद् पाठ करने योग्य ] मंत्रसहिता यजुर्वेदी रुद्री यजुर्वेदी दंडक यजुर्वेदी ०-४ पितृसंहिता पारस्कराचार्यकृत गृह्यसूत्र"हरिहरनाप्यसहित पुरुषसूक्त श्रीसूक्त मंत्रार्थदीपिका सटीक शारीरक (शांकरजाप्य ) रत्नमनाटीका व्यासाधिक- रणमाला और भक्तिसूत्र समाप्य अक्षर बडा १०-० ब्रह्मसूत्र (शारीरक ) जापाटीका पंचदशीसटीक ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
नाम. .. (१३८) जाहिरात. की. रु.आ. पंचदशी पं०मिहिरचंद्ररूत अत्युत्तम भापाटीका सहित ४-० पंचदशी भापा-आत्मस्वरूजीकत गीता चिद्घनानंदस्वामिकत गूढार्थदीपिका मूल अन्वय पदच्छेदके सहित भापाटीका गीता आनंदगिरिकतनापाटीका श्रीमद्भगवदीता सान्वयनजनापा दोहासहित गीतामृततरंगिणी भापाटीका (रघुनाथप्रसाद- कृत) अक्षरबड़ा गीतामृततरंगिणी भापाटीका पाकिटबुक् श्रीरामगीता मूल श्रीरामगीता भापाटीका-पदप्रकाशिका अनुवाद समुच्चय और विपमपदीके सहित श्रीमद्भगवद्गीतापंचरत्नअक्षरमोटागुटकारेशमी "पंचरत्न अक्षरवडा खुलापत्रा छोटीसंची "पंचरत्न अक्षरवडालंबीसंची खुला १-० "पंचरत्न नापाटीका गीता श्रीधरीटीका सहित गीता बडे अक्षरकी १६ पेजी गुटका गीता बडेअक्षरको सुली १२पेनी .. .. .. ... ..
0
..
..
जाहिरात. (१३९)
की.रु.भा.
गीता गुटका विष्णुसहस्रनाम सहित
गीतापंचरत्न और एकादश रत्न
"पंचरत्न द्वादशरत्न
गीतापंचरत्न नवरत्न पाकिट बुक्
गीता गुटका पाकिट बुक्
अष्टावक्रगीता अत्युत्तम सान्वय जापाटीका
शिवगीता भापादीकासहित
गणेशगीता भापाटीकासहित
गीतापंचदश भापाटीका-[ काश्यपगीता, शौनकगी-
ता, अष्टावक्रगीता, नहुपगीता, सरस्वतीगीता,
युधिष्ठिरगीता, बकगीता, धर्मव्याधगीता, श्री-
कृष्णगीतादि]
पाण्डवगीता भापाटीकासह
तथा मूल ४ रत्न बडा अक्षर
अपरोक्षानुभूति संस्कृत टीका भापाटीकासहित ०-१०
आत्मवोध भापाटीका
तत्त्वबोध भापाटीका
वेदांतपंथपंचकम्(वाक्यपदीप-वाक्यसुधारस:
' हस्तामलकःनिर्वाणपंचकं मनीपापंचकं ) स० -८
वेदस्तुति भाषाटीकासह
..
..
..
..
..
की.रु. आ. .. .. .. .. .. . .. .. (१४०) जाहिरात. नामः गीता रामानुजभाष्य वेदांत डिमडिम् वैराग्यभास्कर भापाटीका सिद्धांतचंद्रिका सटीक (वेदांत) हरिमीडेस्तोत्रसटीक. द्वादशमहावाक्यविवरण त्रोटक सटीक वेदांतरामायण भाषाटीकासह वेदान्तसंज्ञा भापाटीका शांडिल्यसूत्र सभाष्य (भक्तिमीमांसा) प्रश्नोत्तर मुक्तावली भापाटीका (वेदान्त) जीवन्मुक्तगीता भापाटीका भक्तिमीमांसा-शांडिल्यऋपिप्रणीताचार्य स्वमेश्वरविरचितेन भाष्येण सुंयुता योगवासिष्ठ सटीक संस्कृत आत्मपुराण भापा [चिद्धनानन्द स्वामिरुत] योगवासिष्ठभापा बड़ा संपूर्ण योगवासिष्ठगुटकावैराग्य मोक्ष प्रकरण वेदांत उत्तम कागज अक्षर बड़ पासिठसार मापा वेदांत ६ प्रकरण .. .. २०-० .. १२-० .. .. ०-१२ .. . . . 0- .. जाहिरात. (१४१) नाम. की.रु.ना. विचारसागर-सटीक निश्चलदासीरुत पकादशस्कंध भापा चतुरदासस्त और नानकविलास अमृतधाग वेदांत ०-१२ संतोपमुरतरु वेदांत संतमनार वेदांत विचारमालानटीकपंचीकरणमहिन अभिलापमागर नापा (वेदांत) आत्मायोपतत्त्ववोधवंदस्तुति नापा अध्यात्मप्रकाग नापा (गन्त) विज्ञानगीना कविकेशवदासरत मुंदविलास (माननमुना मानपिलाम: मुन्द- गटकादि महिन) मटिप्पण भन्येकानुमर गतक भापा (येल मंय) पक्षपातरहिन अनुभवसाग-रान वन (कामटीगटे पापाकी पनाह) मुनिकोपनिपा मापारीका दन्पानिपट मोसनीता पढ़ी (मपाना ) गमनान इनिभास्र पासीनिमदगमरन (परान्स पंपगुनमा सामा) 0- .. .. .. .. ..
२-० .. (१४२) जाहिरात. नाम. की.रु.आ. आनन्दामृतवर्षिणी वेदान्त (आनन्दगिरिजी-- प्रणीत-गीताकेकठिनस्थलोंकापतिपादनहै) ०-१२ दशोपनिपनापा-स्वामी अच्युतानंदकत तत्त्वानुसंधानभापा भापा-पुस्तक. श्रीमदोस्वामितुलसीदासकृत-रामायण । श्रीरामचरित मानस- गोस्वामितुलसीदास- जीकी हस्तलिखित प्रतिसे चतुर्थावृत्ति केस- रियानिवासी कोदौरामजीके द्वारा प्राप्तकर मोटे अक्षरों में छापी है] श्रीरामचरितमानस उत्तम छोटा गुटका [पाकिटवुक ] सुनेहरी जिल्दका "सादी जिल्दका तुलसीरुत रामायण सटीक लवकुशकांडस- हित प्रत्येक दोहा चीपाईका अर्थ पंडित- ज्वालाप्रसादजी कृत भापाटीका अतिउत्तम संपूर्ण क्षेपकोंके अर्थ और माहात्म्य तुलसी दासजीका जीवनचरित व गृदार्थ व राम व- नवासतिथिपत्र कोप और हनुमानजीका चित्र व सूर्यवंशकावृक्षसहित सुन्दर जिल्द नया रफ कागजकी .. .. .. ..
जाहिरात.
(१४३)
नाम.
की. रु. आ.
..
..
तुलसीकृत रामायण सटीक ऊपरके सर्व अलंकारों
समेत सुन्दर छोटे अक्षरमें छपी तयार है
तथा रफ
तुलसीकतरामायण बडे टाइपका अतिउत्तम
मये श्लोकार्थ, गूढार्थ, प्रसंगार्थ, छन्दार्थ, व
अष्टम लवकुशकांड व इतिहास व तुलसी
दासजीका जीवन चरित्र और पंचीकरण,
रामचंद्रजीके वनवासका तिथिपत्र व दृष्टांत
व बरवा रामायण सहित३८००टिप्पणीके
जिसमें संपूर्ण क्षेपक और कोपभी है ग्लेज
तथा रफ कागजका
8-०
तुलसीरुतरामायण क्षेपकसह मझले टाईप
का अति उत्तम मये श्लोकार्थ व गूढार्थ
व छन्दार्थ व प्रसंगार्थ व अष्टम लवकुश
कांड व इतिहास व दृष्टांत व रामवनवास
तिथिपत्र व तुलसीदासका जीवन चरित्र व
बरवा रामायण व माहात्म्य व हनुमानजीका
बड़ाचित्र व सूर्यवंशकावृक्ष सहित३८००
टिप्पणीके जीसमें सम्पूर्ण क्षेपक हैं ग्लेज २-४
तथा रफ्कागजका
.
..
नाम.
(१४४) जाहिरात.
की.रु. आ.
तुलसीकृत रामायण बारीक गुटका श्लोकार्थ,
गृढार्थ, प्रसंगार्थ, छन्दार्थ, व अष्टम लवकुश
कांड व इतिहास व दृष्टांत व रामवनवास
तिथिपत्र व बरवा रामायण व माहात्म्य सहित
३८०० टिप्पणीके जिसमें संपूर्ण क्षेपक
है देशाटनकरनेवालोंको अत्यंत उपयोगी है
थोड़े दाममें चोखाकाम ग्लेज कागजका
चित्रितपुडा
तथा रफ कागजका।
तुलसीकतरामायण सुंदरकाण्ड
"किफियाकाण्ड
दोहावलीरामायण
०-४
विनयपत्रिकातुलसीदासकृत ग्लज कागज
विनयपत्रिका मटीक
..
..
..
..
..
पुस्तक मिलनेका ठिकाना-
खेमराज श्रीकृष्णदास,
"श्रीवेटेवर" छापसाना (मुंबई.)
स्वश्रेठी श्री देवीदास लालुभाई.
संस्कृत पा शाला.
- १२५, गुलाब्राडी,