·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। : अथास्याः, " सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपदः" पुस्त- कानि यः परहितैकपरतया संस्करणार्थं प्रदत्तानि तेषां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्च कृतज्ञतया प्रकाश्यन्ते । (क.) इति संजितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च, कलिकातानगरस्थमुद्रणालये मुद्रितं, कैलासवासिना “ देव " इत्युपाहानां पुण्यपत्त. ननिवासिनां वे. शा. रा. रा. वालशास्त्रिणाम् । (ख.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाप्यं टीकोपेतं च, करवीरपुरनिवासिनां वे.शा. रा. रा.श्रीमतां गुरुमहाराजानाम् । पत्रा संख्या१३२॥ एकपत्रस्थपतिसंख्या २८ । एकपलिस्थानामक्षराणां संख्या ४९। लेखनकालस्तु शतसंवत्सरमित इत्यनुमीयते । (ग.) इति संज्ञिता-केवला टीका, करवीरपुरनिवासिनां वे. शा. रा. रा. " नानाशास्त्री द्रविड " इत्येतेपाम् । पत्राणि ३१ । पतयः ४० । अक्षराणि ७६ । लेखनकाल: पञ्चाशत्सं. वत्सरमित इत्यनुमीयते । (प.) इति संज्ञितम्-मूलं समाप्यं टीकोपेतं च, पटोदरनिवासिनां श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येतेपाम् । पत्राणि १४१ । पतयः २६ । अक्षराणि ५० । लेखनकाल: पञ्चाशत्संवत्सरमित इत्यनुमीयते । (रु.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतंच, श्री. रा. रा. "महादेव चिम- णाजी आपटे" इत्येतेषाम् । काश्यां मुद्रणालये मुद्रितम् । मुद्रणकालः संवत् १९४२ । (च.) इति संक्षितम्-मूलं सभाष्यम् , इन्दूरपुरनिवासिनां श्री. रा. रा. भाऊसाहेव बाळासाहेव " इत्येतेपाम् । पत्राणि ६१ । पतयः २३ । अक्षराणि ४५ । लेखनकालः १७७२। (छ.) इति संक्षितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च । मोहमपीराजधानीनिवासिनां श्री. के. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराज" इत्ये- तेषाम् । पत्राणि ४९ । पलयः । ४८ । असराणि ७७॥ लेखनकाल संवत् १९१५ । (ज.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च, अप्टेग्रामनिवासिना "लिमये" इत्युपाहानां रा. रा. गोविन्दशर्मणाम् । पत्राणि ७१। पतयः ४६ । अक्षराणि ७१। लेखनकाला शके १७४६ । " ।

·[ २ ] (श.) इति संज्ञितम्- केवलभाष्यं टीकोपेतं, श्री. रा. रा." रावसाहेब अण्णा. साहेब विंचूरकर " इत्येतेपाम् । पत्राणि १८१ । पतयः २४ । अक्षराणि ३५ । लेखनकालः शके १६३२ । (स.) इति संज्ञितम्--मूलं सभाप्यं टीकोपेतं च । इन्दरपुरनिवासिनां "किवे" इत्युपाद्वानां श्री. रा. रा. “ भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेपाम् । पत्राणि ५७ । पतयः ५० । अक्षराणि ६७ । लेखनकालः शके १७७३ । (ट.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाप्यं टीकोपेतं च । मोहमयीराजधानीनिवासिनां साठे इत्युपाद्वानां रा. रा. “गोपालराव" इत्ये. तेपाम् । पत्राणि १४२ । पतयः ३१ । अक्षराणि ४८ । लेखनकालः शके १७११ । (उ.) इति संक्षितम्-केवलं मूलम् ।करवीरपुरनिवासिना वे.शा.सं.रा.रा.श्रीमतों गुरुमहाराजानाम् । पत्राणि १४१ पत्रपः २३ अक्षराणि २५ । लेखनकालः सार्धशतसंवत्सरमित इत्यनुमीयते । (ड.) इति संज्ञितम्-केवलं मूलं करवीरपुरनिवासिनां वे.शा.सं.रा.रा.श्रीमतां गुरुमहाराजानाम्। पत्राणि १२ । पतयः २२ अक्षराणि ३८ । लेखनकालः पञ्चाशत्संवत्सरमित इत्यनुमीयते । (क.) इति संज्ञिता-माण्डूक्योपनिपदीपिका, मोहमयीराजधानीनिवासिनां श्री. वे. शा. रा. रा. जयकृष्णमहाराज" इत्येते पाम् । पत्राणि ५। पयः २४ । अक्षराणि ३२ । लेख- नकाल संवत् १९०२। (ख.) इति संक्षिता-माण्डूक्योपनिषद्दीपिका, वटोदरनिवासिनां "पटवर्धन" इत्युपादानां श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येतेपाम् । पत्राणि ६ । पतयः १८ । अक्षराणि ३८॥ लेखनकाल: पञ्चाशत्संवत्सरमित इत्यनुमीयते । (ग.) इति संक्षिता-माण्डूक्योपनिपदीपिका, वटोदरनिवासिना " पटवर्धन " इत्युपाटानां श्री. रा. रा."कृष्णराव भीमाशंकर"इत्ये- तेपाम् । पत्राणि ६। पन्नयः १८ अक्षराणि ३७। अस्या अपि लेखनकालः शतसंवत्सरमित इत्येवमेवानुमीयते । समाप्तेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। गौडपादीयकारिकासहिता अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ भद्रं नो अपि वातय मनः ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इति शान्तिः। groat, to string (अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् ।) प्रज्ञानांशुमतानैः स्थिरचरनिकरव्यापिभिर्व्याप्य लोकान् भुक्त्वा भोगान्स्थविष्ठान्पुनरपि धिपणोद्भासिताकामजन्यान् ।। पीत्वा सर्वान्विशेपास्वपित्ति मधुरभुयायया भोजयनो मायासंख्यातुरीयं परममृतमजं ब्रह्म यत्तन्नतोऽस्मि ॥१॥ (अयाऽऽनन्दगिरिकता टीका।) परिपूर्णपरिज्ञानपरितृप्तिमते सते । विष्णवे निष्णवे तस्मै कृष्णनामभृते नमः ॥ १ ॥ शुद्धानन्दपदाम्भोगद्वमद्वंद्वतास्पदम् । नमस्कुर्वे पुरस्कर्तुं तत्त्वज्ञानमहोदयम् ॥ २ ॥ गौडपादीयभाष्यं हि प्रसन्नमिव लक्ष्यते । तदर्थतोऽतिगम्भीरं व्याकरिप्ये वशक्तितः ॥ ३ ॥ १च. 'या मोहय । २ ग, घ, ज. स.ट. मवते। ३. द्वंद्व मद्वन्दनास।

·२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्- [आगमाख्यं- पूर्वे यद्यपि विद्वांसो व्याख्यानमिह चक्रिरे । तथाऽपि मन्दबुद्धीनामुपकाराय यत्यते ॥ ४ ॥ श्रीगौडपादाचार्यस्य नारायणप्रसादतः प्रतिपन्नान्माण्डूक्योपनिषदर्थाविष्करणपरा- नपि लोकानाचार्यप्रणीतान्च्याचिस्यासुभगवान्माप्यकारश्चिकीर्षितस्य भाप्यस्याविन- परिसमाप्त्यादिसिद्धये परदेवतातत्त्वानुस्मरणपूर्वकं तन्नमस्काररूपं मङ्गलाचरणं शिष्टा- चारप्रमाणकं मुखतः समाचरन्नदपेक्षितमभिधेयाद्यनुबन्धमपि सूचयति-प्रज्ञानेत्या- दिना । तत्र विधिमुखेन वस्तुप्रतिपादनमिति प्रक्रिया प्रदर्शयति-ब्रह्म यत्तन- तोऽस्मीति । अस्मदर्भस्य तदैक्यस्मरणरूपं नमनं सूचयता ब्रह्मणस्तदर्थस्य प्रत्यक्त्वं सूचितमिति तत्त्वमर्थयोरैक्यं विषयो ध्वनितः । यच्छब्दस्य प्रसिद्धीविद्योतकत्वाद्वे. दान्तप्रसिद्धं यद्ब्रह्म तन्नतोऽस्मीति संबन्धेन मङ्गलाचरणमपि श्रुत्या क्रियते । ब्रह्म णोऽद्वितीयत्वादेव जननमरणकारणाभावादमृतमनमित्युक्तम् । जननमरणप्रबन्धस्य संसारत्वात्तनिषेधेन स्वतोऽसंसारित्वं दर्शयता संसारानर्थनिवृत्तिरिह प्रयोजनमिति द्योतितम् । यद्यद्वितीयं स्वतोऽसंसारि ब्रह्म वेदान्तप्रमाणकं तर्हि कथमवस्थात्रयवि. शिष्टा जीवा भोक्तारोऽनुमूयन्ते मोजयिता चेश्वरः श्रूयते भोज्यं च विषयजातं पृथगुप- लभ्यते । तदेतदद्वैते विरुध्यतेत्याशङ्कय ब्रह्मण्येव जीवा जगदीश्वरश्चेति सर्व काल्प- निकं संभवतीत्यभिप्रेत्याऽऽह-प्रज्ञानेति । प्रकृष्टं जन्मादिविक्रियाविरहितं कूटस्थं ज्ञानं ज्ञप्तिरूपं वस्तु प्रज्ञानम् । तच्च ब्रह्म । प्रज्ञानं ब्रह्मेति हि श्रूयते । तस्यांशवो रश्मयो जीवाश्चिदाभाप्ताः सूर्यप्रतिविम्बकैल्पा निरूप्यमाणा विम्बकल्पाब्रह्मणो भेदेना- सन्तस्तेषां प्रताना विस्तारास्तैरपर्यायमेवाशेपशरीरव्यापिभिः । तदेवाऽऽह-स्थिरेति । स्थिरा वृक्षादयः । चरा मनुप्यादयः । तेपां निकरः समूहस्तं व्याप्तुं शीलमेपामिति तथा तैरिति यावत् । लोका लोक्यमांना विषयास्तान्व्याप्येति विषयसंबन्धोक्तिस्तकलं कथयति । भोगाः सुखदुःखादिसाक्षात्कारास्तेषां स्थविष्ठत्वं स्थूलतमत्वं देवतानुगृही- तबाहन्द्रियद्वारा बुद्धस्तत्तद्विपयाकारपरिणामजन्यत्वं तान्भुक्त्वा स्वपितीति संवन्धः । एतेन नागरितं ब्रह्मणि कल्पितमुक्तम् । तत्रैव स्वप्नकल्पनां दर्शयति-पुनरपीति । १५०६ ज. वत' । २ ग. श. 'रपूर्वकं म । छ. 'रलक्षणं म'। घ. 'रूपम । घ. ज. ट. 'यो । ५ ग. ६. छ. ज. शट. 'दाव । ६ ग. ह. ज. श. 'न्तसि' । ७ ग. "पि श्रूयते । स. ए. ए. ज. "पिशब्देन किं । ८ ग. श. 'णविकाराणाममा । ९ग, झ. "णसव 1 ज. "णन. तिर।. घ. तद। ग. 'यार'। १२ क. 'ति श्रुतेः । त' । ६. 'ति धू । १३ घ. 'कल्पनि' । १४५. ज. ट. 'माणे वि।स. 'माना । १५ श. 'यत्वेनैवा । १६ ज्ञ. 'मेव स्थाव- राय।१७.छ.'मान।ि ·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। जाग्रद्धेतुधर्माधर्मक्षयानन्तयं पुनःशब्दार्थः । स्वप्नहेतुकर्मोद्भवे च सतीत्यपिनोच्यते । न च तत्र बाह्यानीन्द्रियाणि स्थूला विषयाश्च सन्ति किं तु धिपणाशब्दितबुद्ध्यात्मानो वासनात्मानो विपया भासन्ते ताननुभूय स्ववितीत्यर्थः । तेषां प्रापकमुपन्यस्यति- कामजन्यानिति । कामग्रहणं कर्माविद्ययोरुपलक्षणार्थम् । अवस्थाद्वयकल्पनां ब्रह्मणि दर्शयित्वा तत्रैव सुषुप्तिकल्पनां दर्शयति-पीत्वेति । सर्वे विशेषाः सर्वे विषयाः स्थूलाः सूक्ष्माश्च जागरितस्वप्नरूपास्तान्पीत्वा स्वात्मन्यौते प्रविलाप्य स्वपि. ति कारणमावेन तिष्ठतीत्यर्थः । तत्राऽऽनन्दप्राधान्यमभिप्रेत्य विशिनष्टि--मधुरभु- गिति । अवस्थात्रयस्य मायाकृतस्य मिथ्याभूतस्य प्रतिबिम्बकल्पेप्वस्मासु संबन्धिता- मिवाऽऽपाद्यास्मान्मोजयद्ब्रह्म वर्तते । अतो ब्रह्मण्येवावस्थात्रयम् तद्वन्तो जीवा मायावि ब्रह्म च ब्रह्मणि परिशुद्धे परिकल्पितं सर्वमित्याह-माययेति । तस्यैव ब्रह्मणोऽवस्थात्रयातीतत्वेन विज्ञप्तिमात्रत्वं दर्शयति-तुरीयमिति । चतुर्णा पूरणं तुरीयमिति व्युत्पत्तेब्रह्मणस्तुरीयत्वेन निर्देशात्प्राप्तं सद्वितीयत्वमित्याशङ्कय कर्पित- स्थानत्रयसंख्यापेक्षया तुरीयत्वं' न सद्वितीयत्वेनेत्याह-मायेति । मायावित्वेन . निकृष्टत्वमाशङ्कयोक्तम्-परमिति । मायाद्वारा ब्रह्मणस्तत्संबन्धेऽपि स्वरूपद्वारा न तत्संबन्धोऽस्तीति कुतो निकृष्टतेत्यर्थः ॥ १ ॥ यो विश्वात्मा विधिजविपयान्मांश्य भोगास्थविष्ठा- पश्चाचान्यान्स्वमतिविभवाञ्ज्योतिपा स्वेन सूक्ष्मान् ।। सर्वानेतान्पुनरपि शनैः स्वात्मनि स्थापयित्वा हित्वा सर्वान्विशेपान्विगतगुणगणः पात्वसौ नस्तुरीयः ॥ २ ॥ विधिमुखेन वस्तुप्रतिपादन प्रक्रियामवलम्ब्य तदर्थेनोपक्रम्य तस्य त्वमर्थप्रत्यगात्म- मात्रत्वमुक्तम् । अभिधेयफलोक्त्या संबन्धाधिकारिणौ च सूचितौ । संप्रति निषेध- द्वारा वस्तुप्रतिपादनप्रक्रियामाश्रित्य त्वमर्थेनोपक्रम्य तस्य तदर्थासंसारिब्रह्ममात्रत्वं प्रत्याययति-यो विश्वात्मेति । तत्र त्वमर्थः स्वतः सिद्धश्चिद्धातुः सर्वनाम्ना परामृ. श्यते । तस्मिजागरितमारोपितं तमुदाहरति-विश्वात्मेति । विश्वं पञ्चीकृतपञ्चमहा- भूततत्कार्यात्मकं स्थूलं जगद्वैरानं शरीरम् । तस्मिजागरिते चाहं ममेत्याभिनिवानि- त्यर्थः । तस्यार्थक्रियामुपन्यस्यति-विधिजेति । विधीयत इति विधिर्धर्मो नाऽनुब- १ छ. स्थूलविं'। २ ख. छ. श. 'द्धधात्मना वा'। ३ छ. झ. 'नात्मनो। झ.'न्यसति ५ ख. ग. घ. ड ज. झ. 'पाः स्५ । ६ घ. झ. 'ज्ञानं प्र'। ७ ग. छ. श. च ५। ८ इ. 'ल्पिता. वस्थात्र' । ९ च. ट. विविधवि'। १. च. 'न्प्राप्य भो। ११ छ. 'नमिति प्र! १२ ज. स. "पोस्। १३ ग. घ. ह. ज. झ. "ति प्रति'। १४ घ. ज. "पितमु। १५ झ. भूतं त'। १६ छ, 'मानीत्य' । १७ ग, झ, प्रकि' । १८ ग, दृ. ज, झ. नननु ।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[आगमाख्यं- न्धेन ततो व्यतिरिक्तोऽविधिरधर्मस्ताम्यां धर्माधर्माभ्यामविद्याकामप्रसूताभ्यां विषयाः शब्दादयो जन्यन्ते । तान्भोगयोग्यतया मोगशब्दितानादित्याद्यनुगृहीतबाह्येन्द्रियद्वारक- बुद्धिपरिणामगोचरतया स्थूलतमा-प्राश्य साक्षादनुभूय स्थितोऽयं प्रत्यगात्मेत्यर्थः । तत्रै स्वप्नावस्थीमध्यस्यति-पश्चाचेति । जाग्रद्धेतुकर्मक्षयानन्तरं स्वप्नहेतुकर्मोद्भवे च सति स्थूलम्यो विपयेभ्योऽन्यानस्मादेव हेतोः सूक्ष्मान्याह्येन्द्रियाणामुपरतत्यादविद्याकामकर्म- प्रेरितात्मीयमतिप्रभावादेव प्रसूतानन्तःकरणात्मनो वासनामयानादित्यादिज्योतिषाम- स्तमितत्वादात्मभूतेनैव ज्योतिषा विषयीकृताननुभूयापञ्चीकृतपञ्चमहाभूततत्कार्यात्मक सूक्ष्मप्रपञ्चं हैरण्यगर्भ शरीरं स्वप्मस्थानं चाभिमन्यमानस्तेजप्तो भवतीत्यर्थः । तत्रैव मुषप्तकल्पनां दर्शयति-सर्वानिति । स्थूलसूक्ष्मविभागेन स्थानद्वयावच्छिन्नान्मकृता-' नेतानशेषानपि विशेषानुपाधिद्वयभूतानुपाधिद्वयद्वारकस्थानद्वपसंचारप्रयुक्तश्रमोद्भवान- न्तरं तस्यापि परिनिहीपीयां शनैरनुक्रमणाक्रमेण वा स्वात्मन्यज्ञात कारणात्मनि स्थापयित्वोपसंहृत्याव्याकृतप्रधानः सन्प्राज्ञो भवतीत्यर्थः । तस्यैव प्रत्यगात्मनः स्थान- त्रयविशिष्टस्य नान्तःप्रज्ञ न वहिप्प्रज्ञमित्यादिप्रतिषेधशास्त्रप्रसूतप्रमाणज्ञानसमारूढस्य सर्वानयनर्थविशेपान्कार्यकारणरूपान्प्रमाणज्ञानभावादेव हित्वा निरुपाधिकपरिपूर्णप- रिक्षानपरमात्मस्वरूपेण परिनिप्पन्नं तत्त्वं कथयति-हित्वेति । प्रथमश्लोकेन प्रदर्शि- तप्रणामस्य प्रत्यूहप्रवाहप्रशमनात्मकं प्रयोजनं स्थानत्रयप्रकल्पनातीतपरवस्तुप्रयुक्त प्रार्थयते द्वितीयेन-पात्विति । नोऽस्मान्व्याख्यातृत्वेन श्रोतृत्वेन च व्यवस्थितान्पु. रुपार्थपरिपन्थिकृत्कारणनिरासपुरःसरं परमात्मा पराकृताशेपकल्पनो नित्यविज्ञप्तिस्व- मावो मोक्षप्रदानेन तद्धेतुज्ञानप्रदानेन च परिरक्षतादित्यर्थः । केचित्तु प्रकरणचतुष्टया- त्मनो ग्रन्थस्य वेदान्तैकदेशसंबंद्धत्वज्ञापनार्थ निप्पप्रपञ्चं वाक्यप्रतिपाद्यं ब्रह्म प्रथम. श्लोकेन सूचितम् । द्वितीये* माण्डूक्यश्रुतिव्याख्यानरूपेणाऽऽद्यप्रकरणेन प्रणमात्रा- णामात्मपादानां चैकीकरणेन प्रतिपाद्यं ब्रह्म सूचितमिति मन्यन्ते । न च द्वितीय श्लोके चतुर्थपादे वृत्तलक्षणामावादसांगत्यमाशङ्कनीयम् । गाथालक्षणस्य तत्र सुसंपादत्वा- दिति द्रष्टव्यम् । अन्ये त्वाद्यश्लोकं मूल श्लोकान्तर्भूतमभ्युपगच्छन्तो द्वितीय श्लोकं 1 ज. प्रभूता । झ. 'प्रस्तुता । २ स. "न्भोगन्भोग । ३ ग. झ. तो यः न । छ. 'व च स्व।५ ग. इ. 'स्थामुपन्यस्य । ६ ग. अ. 'त्मना वा । ७ क. ख. १. सूक्ष्मं । ८ ह. ज. 'गर्भश' । ( छ. 'पुप्तिक' । १० छ. यान्विशैं। ११ क. छ. यद्वा । १२ ग. घ. 'हीर्पया ।।१३ ग. स. 'शाने का। ग. घ. ज. "प्यर्थ । १५ ज. प्रभवा । १६ ग. छ. स. प. मत्वं ।१७क न. 'तीत १८ ख. ग. "न्यिभूतकार'। १९ ज. सचिन' । २० ग. प. स. 'बन्धन' ज. 'बन्धत्वं ज्ञानार्थे। २१ अ. 'पश्चवा' । २२ स. ग. स. 'न तु मा । अ. 'तमुप।

·५ प्रथमप्रकरणम् १Jआनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। भाष्यकारप्रणीतमभ्युपयन्ति । तदसत् । उत्तरश्लोकेविवाऽऽद्येऽपि श्लोके भाष्यकृतो व्याख्यानप्रणयनप्रसङ्गात् । ओमित्येतदक्षरमित्यादिभाप्यविरोधाच्च । अपरे पुनरायेन लोकेन शास्त्रप्रतिपाद्यपरदेवतातत्तानुस्मरणद्वारेण नमन क्रिया प्रकरणप्रारम्भोपयोगि. त्वेन क्रियते । परदेवताभक्तिवदपरदेवतामक्तेरपि . विद्याप्राप्तावन्तरङ्गत्वस्य शास्त्रीयस्प शिष्यशिक्षाथै ज्ञापनार्थमवस्थात्रयातीतान्नित्यसिद्धविज्ञानमूर्तेराचार्यान्मोक्षोपयिकज्ञान- प्राप्तिराचार्यवान्पुरुषो वेदेत्यादिश्रुत्यवष्टम्भेन मुमुक्षुणा प्रार्थते द्वितीय श्लोकेनेति कल्प- यन्ति ॥२॥ ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपच्याख्यानम् । वेदान्तार्थसारसंग्रह- भूतमिदं प्रकरणचतुष्टयमोमित्येतदक्षरमिांद्यारभ्यते । अत एव न पृथ. क्संबन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि । यान्येव तु वेदान्ते संब- न्धाभिधेयप्रयोजनानि तान्येवेह भवितुमर्हन्ति । तथाऽपि प्रकरणव्या- चिख्यासुना संक्षेपतो वक्तव्यानि । यद्दिश्य मङ्गलाचरणं कृतं तन्निर्देष्टुमादी व्याख्येयस्य प्रतीकं गृह्णाति-ओमित्ये- तदिति । ओमित्येतदक्षरमित्यादिप्रकरणचतुष्टयविशिष्टमिदमारम्यते व्याख्यायतेऽस्मा- भिरित्युद्देश्य प्रतिमानीते । किमिदं शास्त्रत्वेने वा प्रकरणत्वेन वा व्याचिख्यासितम् । नाऽऽद्यः । शास्त्रलक्षणामावादस्याशास्त्रत्वात् । एकप्रयोजनोपनिबद्धमशेपार्षप्रतिपादक हि शास्त्रम् । अत्र च मोक्षलक्षणेकप्रयोजनवत्वेऽपि नाशेषार्थप्रतिपादकत्वम्। न द्वितीयः। प्रकरणलक्षणामावादित्याशङ्कयाऽऽह-वेदान्तेति । शास्त्रं वेदान्तशब्दार्थः । तस्या- र्थोऽधिकारिनिर्णयगुरूपसदनपदार्थद्वयतदैक्यविरोधपरिहारसाधनफलाख्यः । तत्र सारो जीवरक्यं तस्य सम्यग्ग्रहः संग्रहः संशयविपर्यासादिप्रतिबन्धव्युदासेन तदुपायोपदेशो यमिप्रकरणे तुजति यावत् । तथा च शास्त्रै देशसंबद शास्त्र कार्यान्तरे स्थितम् । इदं प्रकरणत्वेन व्याख्यातुमिष्टम् । निर्गुणवस्तुमात्रप्रतिपादकत्वात् । तत्प्रतिपादनसंक्षे. पस्य च कार्यान्तरत्वात्प्रकरणत्वलक्षणस्य चात्र संपूर्णत्वादित्यर्थः । प्रकरणत्वेऽपि निर्विषयत्वादिप्रयुक्तमव्याख्येयत्वमाशङ्कयाऽऽह-अत एवेति । प्रकरणत्वादेव प्रकृ. तशास्त्राद्भेदेन संबन्धादीनामवाच्यत्वेऽपि प्रकरणप्रवृत्त्यतया तानि त्ववश्यं वक्तव्या. १ ग. घ. है. ज. झ. 'मस्किया । २ ग. छ. झ. 'तीतनित्य । ३ स. ज. 'मोक्षोपयो. गिक 1 ४ क. 'यंत इति द्वितीयश्लोन कल्पयन्तीति ॥ २॥ ५ ग. श. तीयेन श्लो' । ६ स. 'त्यार। शव्यानीति मन्यन्ते व्याख्यातारः । । ८. 'ते । ओमित्येतदक्षामिदं सर्वे तस्योपव्याख्यानमित्यादि । कि'। ९ स. ग. छ. श.'न प्र१. घ. 'दशा। ११. 'नवेऽपि । १२. 'सन्दः । त'। १३ छ. यब्रह्मणोरे' ज. 'पन्धं शा'। १५ घ. ज. 'स्य का ।

·१ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपद-[आगमाख्यं- नीत्याशङ्कय शास्त्रीयसंवन्धादीनां तदीये प्रकरणेऽर्थात्प्राप्तत्वान्नास्ति वक्तव्यत्वमर्थपुन- रुक्तरित्याह-यान्यवेति । श्रोतारो हि शास्त्रीयं प्रकरणं प्रतिपद्यमानाः शास्त्रीया- ण्येव संवन्धादीन्यत्र वचनाभावेऽपि बुध्यमानाः प्रवृत्तिं तस्मिन्प्रकुर्वन्तीत्यर्थः । तार्ह प्रकरणकर्तृवदेव तद्भाप्यकृताऽपि विषयादीनामत्रावक्तव्यत्वाद्भाप्यकृतो विपयाडुपन्या- सायासो वृथा स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तथाऽपीति । प्रकरणकर्तुरवक्तव्यान्यपि तद्भाव्यकृता तानि संक्षेपतो वक्तव्यानीति व्याख्यातॄणां मतम् । द्वाभ्यामर्नुकत्वे तेप्व- नाश्वासाशीवकाशादित्यर्थः । तत्र प्रयोजनवत्साधनाभिव्यञ्जकत्वेनाभिधेयसंघद्धं शास्त्रं पारम्पर्येण विशिष्टसंवन्धाभिधेयप्रयोजनवद्भवति । माप्यकृता प्रयोजनादीनां वक्तव्यत्वे सिद्ध शास्त्रप्रकरणयोर्मोक्षलक्षणप्र- योजनवत्तं प्रतिमानीते-तत्रेति । प्रयोजनवच्छात्रमिति संवन्धः । शास्त्रग्र- हणं प्रकरणोपरक्षणार्थम् । मोक्षलक्षणं फलं ब्रह्मज्ञानस्येप्यते न शास्त्रप्रकरण. योरित्याशङ्कयाऽऽह–साधनेति । सत्यं मोक्षस्य साधनं ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानम् । तस्य अनकं शास्त्रादि तद्भावेन ज्ञानव्यवधानेन मोक्षफलवद्भवति शास्त्रादीत्यर्थः । तथाऽपि ब्रह्मणा विपयेण संवन्धो वेदान्तानामेवेप्यते तत्कथमभिधेसंबद्ध शास्त्रादीत्याशङ्कय बेलविचारमन्तरेण तज्ज्ञानननकत्वायोत्तज्ज्ञानजननद्वारा विषयसंबन्धसिद्धिरित्याह-- अभिधेयेति । उक्तं ज्ञानव्यवहितं प्रयोजनादि शास्त्रादेरुपसंहरति-पारम्पर्येणेति । तत्र संबन्धो ब्रह्मज्ञानं शास्त्रादिना जन्यमेवेत्ययोगव्यवच्छेदादुक्तः । शास्त्रादिनैव जन्यमित्यन्ययोगव्यवच्छेदाद्विपयोऽपि दर्शितः । किं पुनस्तत्मयोजनमित्युच्यते । रोगार्तस्येव रोगनिवृत्तौ स्वस्थता । तथा दुःखात्मकस्याऽऽत्मनो द्वैतमपञ्चोपशमे स्वस्थता । अद्वैतभावः प्रयोजनम् । द्वैतमपश्चस्याविद्याकृतत्वाद्विद्यया तदुपशमः स्यादिति ब्रह्मविद्यामकाशनायास्याऽऽरम्भः क्रियते । “यत्र हि द्वैतमिव भवति । यत्र याऽन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पदेपेदन्योऽन्पद्विजानीयात् । पत्र १८ १ फ. पाय पु . २ क. 'दीन्यन्य। ३ क. ग. स. 'न्यासो। 'ता संज. 'ताऽ. तिम । ५६. गां मम । ६ ज. 'नुरुपते 1 ७ रा. भाम'। ८ प. र. ज. 'दास्यादि। १२. स. 'वन् ।मि।... ज. नस्योच्यते।"ग.सव्याकं । ११ ग. 'दान्तज्ञानाना' । १३ क. 'यवर्ग. ग... 'वन्सा'। १५ ग. . प्रमाभिधानम'। १६ घ.ज. 'गारमान' ।10. 'ना 110 फ... 'हितः। ९ग.न्यमय'। ३. फ. 'त्ययो । २१५.८. जे.ट. तर २१ २. 1. H. 'गाई।

·प्रयमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्केन के विजानीयात् " इत्यादि- श्रुतिभ्योऽस्यार्थस्य सिद्धिः। यदुक्तं प्रयोजनवत्त्वं तदाक्षिपति–किं पुनरिति । साध्यत्वे स्वर्गवदनित्यत्वं नित्यत्वे साधनानधीनत्वान्न तादयन शास्त्रादि प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । मोक्ष- स्याऽऽत्मस्वरूपत्वान्नानित्यत्वं नापि साधनानर्थक्यम् । स्वरूपभूतमोक्षप्रतिबन्धे- निवर्तकत्वेनार्थवत्त्वादित्युत्तरमाह-उच्यत इति । यथा देवदत्तस्य ज्वरा- दिना रोगेणाभिभूतस्य स्वस्थता स्वरूपादप्रच्युतिरूपा स्वरूपभूतैव प्रागपि सती रोगप्रतिवर्द्धाऽसती स्थिता चिकित्साशास्त्रीयोपायप्रयोगवशात्प्रतिवन्धंभूतरोगापगमे सत्यभिव्यज्यते । न हि तत्रोपायवैयर्थ्य प्रतिवन्धप्रध्वंसार्थत्वात् । न चानित्यत्वं स्वस्थतायाः शङ्कयेत । तस्यास्तदसाध्यत्वादित्युक्तेऽर्थे दृष्टान्तमाह-रोगार्तस्ये- चेति । यथोदितदृष्टान्तानुरोधादात्मनः स्वतः समुत्खातनिखिलदुःखस्य निरतिशयान- दैकतानस्यापि स्वाविद्याप्रसूताहंकारादिद्वैतप्रपञ्चसंबन्धादात्मनि दुःखमारोप्याहं दुःखी सुखं मया प्राप्तव्यमिति प्रतिपद्यमानस्य परमकारुणिकाचार्योपदिष्टवाक्योत्याद्वैतवि. द्यातो द्वैतनिवृत्तौ प्रतिबन्धप्रध्वंसे स्वभावभूतो परमानन्दता निरस्तसमस्तानर्थता च स्वारस्येनाभिव्यक्ता भवति । सा च स्वस्थता परिपूर्णवस्तुस्वभावान्नातिरिच्यते । तदिदं शास्त्रीय प्रयोजनम् । तस्य च स्वरूपत्वेनासाध्यत्वान्नानित्यत्वं शङ्कितव्यम् । न च साधनवैययं प्रदर्शितप्रतिवन्धनिवृत्तिफलत्वादिति दार्शन्तिकमाह-तथेति । ननु द्वैतस्याहंकाराद्यात्मनो वस्तुत्वाद्वस्तुनश्च विद्यानपोह्यत्वान्नित्यनैमित्तिककर्मायत्तत्वात्त- निवृत्तेरलं विद्यार्थेन प्रकरणारम्भेणेति तत्राऽऽह-द्वैतेति । आत्माविद्या कृतस्य द्वैत- स्याऽऽत्मविद्यया कारणनिवृत्त्या निवृत्तेरात्मविद्याभिव्यक्तये शास्त्रारम्भो युज्यते । न च द्वैतस्याविर्याकृतस्य विद्यमानदेहत्वे प्रमाणमस्तीत्याशङ्कयान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी श्रुतिमुदाहरति~यत्र हीति । इवशदोभ्यामविद्यावस्थायां प्रतिभातद्वैतस्य तत्प्रति- मानस्य चाऽऽभासत्वेनाविद्यामयत्वमुच्यते-आत्मैवाभूदिति । विदुषो विद्यावस्थायां कर्तृकरणादिसर्वमात्ममात्रं नातिरिक्तमस्तीत्युक्त्या विद्याद्वारा सर्वस्य द्वैतस्याऽऽममा- त्रत्वचनाद्विद्यानिमित्ती कार्यकारणात्मकद्वैतनिवृत्तिरात्मैवेत्यभिलप्यते । १६ तथा १च. छ. स. 'येद्विजा । र क. के तद्विजा। 3 ग. छ. ज. झ. मरू । ४ छ. 'न्धकनि। ५ घ. ह. ज. 'दिरों'। ६ ग. ह. 'दा सती स्वात्मस्थि । ७ छ. व स्वात्मस्थि । ८ ग. घ. ज.न्धरूपरों । ९ छ.ज.न्यध्वं । १० घ. शङ्कयते । ११ स. 'न्यध्वं । १२ ख. 'ता या प १३ क. स. पूर्ण व 17 ध. ड. ज. तथैवेति । १५ इ. छ. झ. 'पोयत्वा । १६ घ, इ. ज.मांपेक्षत्वा'।१७ क.वानि । १८ स. घ. द. छ. ज. 'यावि' । १९ स. 'दाभ्यां त्ववि। २० घ. 'तृकार' । २१ क, मित्तका ।

·८ सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [आगमाख्यं- विद्यातो द्वैतनिवृत्तिनिर्देशात्तस्याविद्यात्वमवद्योत्यते । आदिशब्दान्नेह नानेत्यधिष्ठान निष्ठात्यन्तामावप्रतियोगित्वं द्वैतस्यामिदयद्वाक्यं वाचारम्मणवाक्यं च गृहीतम् । अस्यार्थस्येति । द्वैनगताविद्याकृतत्वस्येत्यर्थः । तत्र तावदोंकारनिर्णपाय प्रथम प्रकरणमागममधानमात्मतत्त्वम- तिपत्युपायभूतम् । यस्य द्रुतमपंचस्योपशमेऽद्वैतप्रतिपत्ती रज्ज्वा- मिव सर्पादिपिकल्पोपशमे रज्जुतत्वमतिपतिः । तस्य द्वैतस्य हेतुतो वैतध्यपतिपादनाय द्वितीयं प्रकरणम् । तथाऽद्वैतस्यापि वतथ्यप्रसङ्गमाप्ती युक्तितस्तयात्वदर्शनार्य तृतीयं प्रकरणम् । अतस्य तथात्वमतिपत्तिपतिपक्षभूतानि यानि वादान्तराण्यवदिकानि नेपाम- न्योन्यविरोधित्वादतथार्थत्वेन तदुपपत्तिभिरेव निराकरणाय चतुर्थ मकरणम् । विषयप्रयोननायनुवन्धोपन्यातमुखेन ग्रन्यारम्मे स्पिते सत्यादौ प्रकरणचतु- प्यस्य प्रत्येकमसंकीणं प्रमेयं प्रतिपत्तिसौकर्याय सूचयितव्यमित्याह-तत्र ताव. दिति । ओंकारप्रकरण यासकोणं प्रमेयं संगृह्णाति–ओंकारेति । तन्निर्ण याय प्रकरणमारयमित्ययुक्तम् । तनिर्णये प्रमाणाभावात्तस्य चानुपयोगि- स्यात् । आत्मप्रतिपत्तिहि पुरुषापियोगिनीत्याशङ्कयाऽऽगमेत्यादिविशेषणद्वयम् । दुपदेशप्रधानं माण्डायोपनिषयाख्यानरूपम् । तेन तत्र प्रामाण्यादुको निर्णयः सेत्स्यति न स्विदं युक्तिप्रधानं युक्तिलेशस्य सतोऽपि गुणत्वादप्रधानत्वात् । न पायमोंकारनिर्गयो नोपयुज्यते । यदात्मनस्तत्तमनारोपितरूपं तत्प्रतिपत्तायु. पायत्वात् । तत्प्रतिपत्तेश्व मुकिफ वात् । अताऽऽयं प्रकरणमोकारनिर्णया• वानरफटद्वारेण तत्त्वज्ञाने परमफले पर्यवस्पतीत्युपदेशवशादधिगन्तव्यमित्यर्थः । प्याकरणस्यावान्तर विषयविशेष दर्शयनि-पस्पेति । आरोपितनिषेधै सत्यनारो- तितितिः म्यामाविकीत्या दृष्टान्तमाह-रग्यापियनि । हेतुनो दृश्यस्यान्तर लादिपिशादित्यः भवनमारण याविशेषमुपन्यस्यतितयाऽनस्पापीति । सम्यापि देनाया पानात्या मियावसाः रायने । तस्यां सत्यामोपाधि. कशापायाः मुम्पादयभिभारादिपत्तिपादनम्प परमार्थतं प्रतिपादयितुं ग्री प्रारणमित्यर्षः । अशान्तिप्रकरणमा विशेष फपति-अनस्येति । 1.10.प.प. मानवीयम् । ४. cirror. ५०..कारप.र.न.प. M. मिपुर। ग.... .er:.'...'। ११.''। ५.. .

·3 . " सत्यकाम युञ्जीत " । " ओमिति प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेता। तस्य तथात्वमबाधितत्वेन वस्तुत्वं तत्प्रतिपक्षत्वं पक्षान्तराणामित्यत्र हेतुमाह-अवै. दिकानीति । तेषां निराकार्यत्वे हेतुमाह-अतथार्थत्वेनेति । मिथ्याद्वैतनिष्ठत्वेने. त्यर्थः । तदुपपत्तिभिरेव निराकरणे हेतुमाह-अन्योन्पेति । पक्षान्तरप्रतिषेधमुखेना- द्वैतमेव द्रढयितुभेन्त्यं प्रकरणमित्यर्थः । कथं पुनरोंकारनिर्णय आत्मतत्त्वतिपत्त्युपायत्वं प्रतिपद्यत इति । उच्यते । ओमित्येतत् " । एतदालम्वनम् एतद्वै ओमित्यात्मानं ब्रह्म " ओंकार एवेदं सर्वम् " इत्यादिश्रुतिभ्यः । रज्ज्चादिरिव सर्पादिविकल्पस्याऽऽस्पैदोऽद्वय आत्मा परमार्थः सन्मा- णादिविकल्पस्याऽऽस्पदो यथा तथा सर्वोऽपि वाक्प्रपञ्चः प्राणाद्यात्म- विकल्पविषय ओंकार एव । ओंकारनिर्णयद्वारेणाऽऽत्मप्रतिपत्त्युपायभूतमाचं प्रकरणमित्ययुक्तम् । तन्निर्ण- यस्य तद्धीहेतुत्वायोगात् । 'न खल्वर्थान्तरज्ञानमर्थान्तरज्ञाने व्याप्तिमन्तरेणो- पयुज्यते । न चात्र धूमाग्न्योरिव व्याप्तिरुपलभ्यते । न चाऽऽत्मकार्यत्वमोंका- रस्य युक्तम् । आकाशादेरविशेषात् । तस्य च सर्वात्मत्वेनाऽऽत्मवत्तत्कार्यत्वव्या- घातादिति मन्वानः सन्प्रथमप्रकरणार्थ प्रागुक्तमाक्षिपति-कथमिति । न वयमनुमाना. वष्टम्भादोंकारनिर्णयमात्मप्रतिप्रत्युपायमभ्युपगच्छामो येन व्याप्त्यभावो दोपमायहेत् । किं तु श्रुतिप्रामाण्यात्तनिर्णयस्तद्धीहेतुरिति परिहरति-उच्यत इति । तत्र मृत्युना नचिकेतसं प्रत्योमित्येतदित्यनेन वाक्येन ब्रह्मत्वेनोमित्येतदुपदिष्टम् । समाहितेनोंकारो- चारणे यच्चैतन्यं स्फुरति तदोंकारसामीप्यादेव शाखाचन्द्रन्यायेनों कारशब्देन लक्ष्यते । तेन लक्षणोंकारनिर्णयो ब्रह्मधीहेतुरिति विवक्षित्वा श्रुतिमुदाहरति-ओमि- त्येतदिति । प्रतिमायां विष्णुबुद्धिवदोंकारो ब्रह्मबुद्ध्योपास्यमानो ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायो भवतीत्यभिप्रेत्य वाक्यान्तरं पठति-एतदालम्बनमिति । किं चायमोकारो यदा परा. परब्रह्मदृष्टयोपास्यते तदा तज्ज्ञानोपायतामुपारोहतीति मत्वा पुनः श्रुतिं दर्शयति-एत- द्वे(वा इति। किं च समाधिनिष्ठो 'पदोमित्युच्चार्याऽऽत्मानमनुसंधत्ते तदा स्थूलमकारमुकारे १ छ. श. 'तत्त्वार्थ' । २ क. 'मन्लम १३ च. 'यस्याऽऽत्म' । ४ झ. 'तत्त्वं प्रत्युपा' । ५ घ. प्रत्युपा । ६ छ, 'तदा'। ७ क्र.'म परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः । तस्माद्विद्वानेतेनैवाऽऽ- यतनेनैकतरमन्वेति । ओ' । च. 'म परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः । तस्माद्विद्वानेतेनैवाऽऽयतनेनै. कतरमन्तीति शेषः । ओं।.८ छ. 'स्पदेऽद्व। ९ क. ख. न 'मार्थतः स । १०स. ग. झ.नो। १८. मिल । १२ ग. छ. श. 'नोश । १३ झ. क्षितत्वाच्छति । १४ ग. छ. यदेतदो'। २ ·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्ड्क्योपनिपत्- [आगमाख्यं- मुझमे तं च कारणे मकारे तमपि कार्यकारणातीते प्रत्यगात्मन्युपसंहृत्य तन्निष्ठो भवती. त्यनेन प्रकारेणीकारस्य तत्प्रतिपत्त्युपायनेति विधान्तरेणाऽऽह-ओमित्यात्मानमिति | किं च योऽयं स्थाणुः स पुमानितिवद्यदेतदोमित्युच्यते तद्ब्रह्मेति वाघायां सामाना. विकरण्येन समाहितो ब्रह्म बोध्यने । तया च युक्तमोकारस्य ब्रह्मज्ञानहेतुत्वमित्याह- योमिनि ब्रह्मेति । किं च सर्वास्पदत्वादोकारस्य ब्रह्मणश्च तथात्वादेकलक्षणत्वादन्य- स्वामिद्धरोंकारप्रतिपत्तिब्रह्मप्रतिपत्तिरवेत्याह-ओंकार एवेति । ओमितीदं सर्वमित्या- दिवाक्यान्तरसंग्रहार्यमादिपदमित्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायत्वमोंकारस्य प्रेमित. मिति शेपः। ननु स्वानुगतप्रतिमासे सन्मात्रे चिदात्मनि प्राणादिविकल्पस्य कल्पितत्वादा. स्मनः सर्वापत्तन पुनरों कारस्य तदस्त्यननुगमादिति तत्राऽऽह-रज्ज्वादिरिवति । यथा रग्नुः शुक्तिरित्यादिरविष्ठानविशेपः सर्पो रनतमित्यादिविकल्पस्याऽऽपदोऽभ्युप. गतम्तयाऽऽत्माऽद्वयत्वान्मिय्यात्वहेत्वभावात्परमार्थसत्स्वभावो वक्ष्यमाणस्तस्य प्राणा- दिविकरसम्याऽऽपदोऽभ्युपगम्यते । यधेप दृष्टान्तस्तथैव प्राणादिरात्मविकलो यस्त- द्विषयः सर्यो वारप्रपच्चो यथोतोंकारमात्रात्मकस्तदास्पदो गम्यते । न च जगत्योंकार. म्गाननुगमः । ओंकारेण सर्वा वासणेति श्रुतेः। अतो युक्तमोंकारस्य सर्वास्पदत्वमि- त्ययः । " स चाऽऽत्मस्वरूपमेव । तदभिधायकत्वात् । ओंकारविकारशब्दा. भिरेगा सर्वः प्राणादिरात्मविकलोऽभिधानव्यतिरेकेण नास्ति । याचारम्भणं विकारो नामधेय " " तदस्येदं वाचा तक्या नामभिः दोपभिः सर्व सितम्"1" सर्व हीदं नामनि " इत्यादिश्रुनिभ्यः । নানাশস্যমাণান্ধাৰণৰাঘ থানায় মাদনা]মনি नेत्याह-गति। आत्मवानालेऽपि नात्योंकारम्याऽऽत्ममानत्यं तद्वापकस्य तन्मात्रस्वमिनिल्याप्यमावान् । प्रागारात्मविसम्माभिधानव्यतिरेकदर्शनादित्याश- हमार-ओंकारनि । तम्य विकारः सनागियोगः । आरोपामिनि भूषः । भोरण प सत्यवान मातेन प्रागादिशब्देन पायः प्रागादिरामविकरूपः मासिनयणि नामि तपापियानं प्रागादिशापामामांगारपिका- रमोनियम न पीयाकारमा समिति निधीयो । भारमनोऽपि समा. १.२... ग. प्रतिदिन म । .... :पं .। ... स. मागगना। प... ........... । ११. प. प. छ. rrert...।१५.८, ८.पः।

·तद्यथा प्रथमप्रकरणम् ]भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। च्यस्य तन्मात्रत्वाभिधानादित्यर्थः । शब्दातिरिक्तार्थाभावे शब्दस्यार्थवाचकत्वानुपपत्ते- रेका विषयविषयित्वायोगानिर्विकल्प सन्मानं वस्तु वाच्यवाचकविभागशून्यं पर्यवस्य- तात्यभिप्रेत्य कार्यस्य वस्तुतोऽसत्त्वे प्रमाणमाह-वाचारम्भणमिति । कार्यस्य सर्व- स्यैव मिथ्यात्वेऽपि कथाकारनिर्णयस्य ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायत्वसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह- तदस्येति । तदिदं विकारजातमस्य ब्रह्मणः संबन्धि वाचा सामान्यरूपया तन्त्या प्रसा- रितरज्जुतुल्यया सितं वद्धं व्याप्तमिति संबन्धः । शब्दसामान्येनार्थसामान्यस्य व्याप्ता- वपि कथमर्थविशेषस्य शब्दविशेषव्याप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-नामभिरिति । शब्दवि- शेपैदभिदीमस्थानीयर्विशेषरूपमपीदमर्थनातं व्याप्तं वक्तव्यं न्यायस्य तुल्यत्वादि- त्यर्थः । उक्तमर्थ समर्थयते--सर्व हीति । इदं हि सर्व सामान्यविशेषात्मकमर्थनातं सामान्यविशेषरूपेण नाम्ना नीयते व्यवहारपथं प्राप्यते तेन नामनीत्युच्यते । तदेवं वागनुरक्तबुद्धिबोध्यत्वाद्वामात्रं सर्व वाग्नातं च सर्वमौकारानुविद्धत्वार्दोकारमात्रम् । स चौकारो लक्षणादिनाऽऽत्मधीहेतुरित्याद्यप्रकरणारम्भः संभवतीत्यर्थः । शङ्घनेति श्रुतिसंग्रहार्थमादिपदं प्रतिज्ञातप्रथमप्रकरणार्थसिद्धिरिति शेपः । अत आह- (अथ माण्डूक्योपनिषत् ।) हरिः ॐ। ओमित्येतदक्षरमिद५ सर्व तस्यो- पव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोंकार एव । यच्चान्यत्रिकालातीतं तदप्योंकार एव॥१॥ ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । यदिदमर्थजातमभिधेयभूतं सस्याभिधानाव्यतिरेकात् । अभिधानस्य चौकाराव्यतिरेकादोंकार एवेदं सर्वम् । परं च ब्रह्माभिधानाभिधेयोपायपूर्वकमेव गम्यत इत्यों- कार एव । तस्यैतस्य परापरब्रह्मरूपस्याक्षरस्योमित्येतस्योपव्याख्यानम् । ब्रह्ममतिपत्त्युपायत्वाद्ब्रह्मसमीपतया विस्पष्टं प्रकथनमुपच्याख्यानं प्रस्तुतं चेदितव्यमिति वाक्यशेपः । भूतं भवद्भविष्यदिति कालत्रयपरिच्छेद्यं यत्तदप्योंकार एवोक्तन्यायतः । यच्चान्यत्रिकालातीतं कार्याधिगम्य कालापरिच्छेद्यमव्याकृतादि तदप्योंकार एव ॥१॥ " , ग. प. ४. छ. ज. स. ट. 'ब्दस्य शब्दत्वा । ३ घ. ट, ‘पये वि। ३ ग. छ. ज. 'वाभावानि 17 ग.अ. 'कल्पविषयस। ५ क, 'स्यैव मि १६ गघ. झ. 'मस्या । ७ ग. स. 'यतु । ८ स. स. प. 'यति--स' । ९ ख. म. हि सा । १. क. स. य. कार उपासनेना. छ 'मिति । १३ ज. 'ष्टं की।

·१२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-~- [आगमाख्यं-- अर्थमुपपाद्य तस्मिन्नर्थे श्रुतिमवतारयति-अत आहेति । श्रुति व्याचष्टे-यदि दमिति । तदिदं सर्वमोकार एवेति संबन्धः । अभिधानस्याभिधेयतया व्यवस्थितमर्थना. तमोकार एवेत्यत्र हेतुमाह-तस्येति । तथाऽपि पृथगभिधानभेदः स्थास्यति नेत्याह- अभिधानस्यति । वाच्यं वाचकं च सर्वमोंकारमात्रमित्यभ्युपगमेऽपि पर ब्रह्म पृथ- गेव स्थास्यतीत्याशङ्कशाऽऽह-परं चेति । यद्धि परं कारणं ब्रह्म तच्चेदवगम्यते तदा किंचिदभिधानं तेनेदमभिधेयमित्येवमात्मकोपायपूर्वकमेव तदधिगमोऽभिधेयं च खाभिधानाव्यतिरिक्तं तत्पुनरोंकारमात्रमित्युक्तत्वाद्वाच्यं ब्रह्मापि वाचकाभिन्नं तन्मात्र. मेव भविष्यति यत्र तु कार्यकारणातीते चिन्मात्रे वाच्यवाचकविभागो व्यावर्तते तत्र नास्त्योंकारमात्रत्वमोंकारेण लक्षणया तदवगमाङ्गीकारादित्यर्थः । तस्येत्यादिश्रुतिमव. तार्य व्याकरोति-तस्येति । भूतमित्यादिश्रुति गृहीत्वा व्याचष्टे-कालेति । वाच्यस्य वाचकाभेदात्तस्य चोंकारमात्रत्वादित्युक्तो न्यायः । कालत्रयातीतमोंकाराति- रिक्तं नई वस्तु नास्त्येवं प्रमाणाभावादित्याशङ्कयाऽऽहकार्याधिगम्यमिति । अव्याकृतं साभासमज्ञानमनिर्वाच्यं तन्न कालेन परिच्छिद्यते कालं प्रत्यपि कारणत्वा- कार्यस्य कारणात्पश्चाद्भाविनो न प्रागभाविकारणपरिच्छेदकत्वं संगच्छते । सूत्रमादि- पदेन गृह्यते तदपि न कालेन परिच्छेत्तुं शक्यते । स संवत्सरोऽभवन्न हैं पुरा ततः संवत्सर आसेति सूत्रात्कालोत्पत्तिश्रुतेः । तदपि सर्वमोकारमानं वाच्यस्य वाचकाव्य. तिरेकन्यायादित्यर्थः ॥ १ ॥ अभिधानाभिधेययोरेकत्वेऽप्यभिधानप्राधान्येन निर्देशः कृतः । ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्याघभिधानप्राधान्येन निर्दिष्टस्य पुनरभि- धेयप्राधान्येन निर्देशोऽभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्त्यर्थः । इतरथा खभिधानतत्राभिधेयप्रतिपत्तिरित्यभिधेयस्याभिधानत्वं गौणमित्याशङ्का स्पाद । एकत्वमतिपत्तेश्च प्रयोजनमभिधानाभिधेययोरेफेनैव प्रयत्नेन युगपत्मविलापयंस्तद्विलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्यतेति । तथा च वक्ष्यति- "पादा मात्रा मात्राय पादाः" इति । तदाह- सर्व ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतु- प्पात् ॥ २॥ सर्ये होतद्ब्रह्मेति । सर्व यदुक्तमोकारमात्रमिति तदेतद्ब्रह्म । तथ प.ज.ट. 'नि। यदि । घ... ज. याच्यवाचक सस. म. वाय्यवा' । ३ ग. १. 1 पर.ज. ट. पर। ५ ग. श. 'त्युक्त्वा सद्वान ६ ग. छ. स. सध्य' । .ग पह। ८ रा. म.हिर घ. ग. ट. 'मिसमि' ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ब्रह्म . परोक्षाभिहितं प्रत्यक्षतो विशेषेण निर्दिशति । अयमात्मा ब्रह्मेति । अयमिति चतुप्पात्त्वेन प्रविभज्यमानं प्रत्यगात्मतयाऽभिन- येन निर्दिशति । अयमात्मेति । सोऽयमात्मोंकाराभिधेयः परा. परत्वेन व्यवस्थितश्चतुप्पात्कापिणवन्न गौरियेति । त्रयाणां विश्वा- दीनां पूर्वपूर्वमविलापनेन तुरीयस्य प्रतिपत्तिरिति करणसाधनः पादशब्दः । तुरीयस्य पद्यत इति कर्मसाधनः पादशब्दः ॥ २ ॥ अभिधानाभिधेययोरेकस्मिन्नेव सति कल्पितत्वे तदेकरूपत्वस्योक्तत्वाकिमिति पुनः सर्व ह्येतद्ब्रह्मत्युच्यते । तेत्र वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरवाक्यस्य सफलं तात्पर्यमाह- अभिधानेत्यादिना । वाच्यस्य वाचकत्वोक्त्यै तयोरेकत्वसिद्धय॑तिहारनिर्देशो वृधे- त्याशङ्कयाऽऽह-~-इतरथेति । वाच्येन वानकस्यैक्यमनुक्त्वा वाचकेनैव वाच्यस्यैक्य- वचने सत्युपायोपेयप्रयुक्तमेकत्वं न मुख्यमैक्यमित्याशङ्कयेत तन्निवृत्त्यर्थं व्यतिहारवच- नमर्थवदित्यर्थः । परस्पराभेदोपदेशादभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्तिरस्तु साऽपि विफला ब्रह्मप्रतिपत्त्यनुपयोगित्वादित्याशङ्कयाऽऽह-एकत्वेति । अभिधानाभिधेययोरेकत्व. प्रतिपत्तेश्चेदं प्रयोजनं यदेकेनैव प्रयत्नेन द्वयमपि विलापयन्नुभयविलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्य निर्वृणोतीति योजना । अभिधानाभिधेययोयंतिहारोपदेशे वाक्यशेषमनुकूलयति- तथा चेति । उक्ते वाचकस्य वाच्याभिन्नत्वे वाक्यमवतार्य योजयति-तदाहेति । सर्व कार्य कारणं चेत्यर्थः । ब्रह्मणः श्रुत्युपदिष्टस्य परोक्षत्वं व्यावर्तयति--तचेति । यद्बह्म श्रुत्या सर्वात्मकमुक्तं तन्न परोक्षमिति मन्तव्यं किं त्वयमात्मेति योजना । चतु. प्पात्त्वेन विश्वतेजसपाक्षतुरीयत्वेनेत्यर्थः । अभिनयो नाम विवक्षितार्थप्रतिपत्त्यर्थमसा- धारणः शारीरो व्यापारस्तेन हस्ताग्रं हृदयदेशमानीय कथयतीत्यर्थः । सोऽयमित्यादि- वाक्यान्तरमवतार्य व्याकरोति-ओंकारेति । सर्वाधिष्ठानतया परोक्षरूपेण परत्वं प्रत्यग्रूपेण चापरत्वं तेन कार्यकारणरूपेण सर्वात्मना व्यवस्थितः सन्नात्मा प्रतिपत्तिसौ. कधिं चतुष्परिकल्प्यते तत्र दृष्टान्तमाह-कापणवदिति । देशविशेषे कार्पाप- पशब्दः पोडशपणानां संज्ञा । तत्र यथा व्यवहारप्राचुर्याय पादकल्पना क्रियते तथे. हापीत्यर्थः । यथा गौश्चतुप्पादुच्यते न तथा चतुप्पादादेष्टुं शक्यते निष्कलश्रुतिव्या- कोपादित्याह-न गौरिवेति । विश्वादिषु तुर्यान्तेषु पादशब्दो यदि करणव्युत्पत्ति- कस्तदा विश्वादिवत्तुर्यस्यापि करणकोटिनिवेशे ज्ञेयासिद्धिः । यदि तु पादशब्दः सर्वत्र कर्मव्युत्पत्तिकस्तदा साधनासिद्धिरित्याशङ्कय विभज्य पादशब्दप्रवृत्ति प्रकटयति- i १ छ. श. ट. 'रिव । २ क. स. ग. छ. झ. अ. खेन त । ३ ग. झ. तत्रान र झ. व च त । ५ ट, वत्तुरीयस्या' । ६ छ प्रदर्शयति ।

·१४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्- [आगमाख्यं- त्रयाणामित्यादिना । करणसाधनः करणव्युत्पत्तिकः कर्मसाधनः कर्मव्युत्पत्तिक इति यावत् ॥ २॥ कथं चतुप्पाच मित्याह- जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंश. तिमुखः स्थूलझुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥३॥ जागरितं स्थानमस्येति जागरितस्थानः । बहिष्मज्ञः स्वात्म- व्यतिरिक्त विपये प्रज्ञा यस्य स वहिष्मज्ञो वहिविषयव प्रज्ञाs. वियोकृताऽवभासत इत्यर्थः । तथा सप्ताङ्गान्यस्य तस्य ह वा एतस्याऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाचक्षुर्विश्वरूपः माणः पृथग्व मात्मा संदेहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादौ " इत्यग्निहोत्रक- ल्पनाशेपत्वेनाऽऽहवनीयोऽग्निरस्य मुखत्वेनोक्त इत्येवं सप्ताङ्गानि यस्य स समाजः । तथैकोनविंशतिर्मुखान्यस्य बुद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च दश वायवश्व प्राणादयः पञ्च मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तमिति मुखानीय मुखानि तान्युपलब्धिद्वाराणीत्यर्थः । स एवं विशिष्टो वैश्वानरो यथो- तैवीरः शब्दादीस्थलान्विपयान्भुत इति स्थूलभुक् । विश्वेषां नराणा- मनेकधा नयनावाने । यद्वा विश्वश्चासौ नरश्चेति विश्वानरो विश्वा- नर एवं वैश्वानरः । सर्वपिण्डात्मानन्यत्वात्स प्रथमः पादः। एतत्पूर्व- फत्वादुत्तरपादाधिगमस्य मायम्यमस्य । आत्मनो निरवयवस्य पादद्वयमपि नोपपद्यते पादचतुष्टयं तु दूरोत्सारितमिति शङ्कते-कथमिति । परमार्थनश्चतृप्पात्त्वाभावेऽपि काल्पनिकमुपायोपेयभूतं पादचतुः ध्यमविरुद्धमित्यभिप्रेत्याऽऽयं पादं व्युत्पादयति-आहेत्यादिना । स्थानमस्येत्य- भिमानस्य विषयमनमित्यर्थः । प्रज्ञायास्तावदान्तरत्वप्रसिद्धरयुक्तमिदं विशेषणमि. त्याशङ्कय व्यापष्टे-यतिरिति । न्यलक्षणा प्रता स्वरूपभूना न बाखे विषये प्रतिमासने तस्या विषयानपेक्षत्वात् । बाह्यस्य च विषयस्य बातोऽभावादित्या- .रा.म. 'मरय गजा। ३ प. र. ज. . 'रिकविघ.स. पथैन । म 'ये । ५ रा म. पानी छ. यस्तेरेन रयि. पृधिव्या पादा अलिहोत्रक. नागरगनाडायनाप उघ. रयि पृथिव्येय पदावपिहोवारनाशेपरयनामिगुः पानापनीय उ' । ६. पानिहोरापनाशेषयनानिमुंमन्वनाऽऽहनीय उ. कार सारस्परिनारपत्यनामिगत्वेनाइयनीय 1. रा. 'नास्यामि . .ापनाप उर'.ग. य. 'रिभानर "ग. प. द.' वा '१११ प. 31.... 'यलमायापीभ' ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। शङ्कयाऽऽह–पहिर्विपयेवेति । न स्वरूपैप्रज्ञा वस्तुतो बाह्यविषयेष्यते बुद्धि- वृत्तिरूपा वसावज्ञानकल्पिता तद्विपया भवति । न च साऽपि वस्तुतस्तद्विषयताम- नुभवति । वस्तुतः स्वयमभायाद्वायम्य विषयस्य काल्पनिकत्वादतस्तद्विपयत्वं प्राति. भासिकमित्यर्थः । पूर्वेण विशेषणेन विशेषणान्तरं समुच्चिनोति--तथेति । सतात्विं श्रुत्यवष्टम्भेन विश्वस्य विशदयति-तस्येत्यादिना । प्रकृतस्य संनिहिप्रिसिद्धस्यै- वाऽऽत्मनस्त्रैलोक्यात्मकस्य वक्ष्यमाणरीत्या वैश्वानरशब्दितस्य सुतेजस्त्वगुणविशिष्टो युलोको मवेति धुलोकस्य शिरस्त्वमुपदिश्यते । विश्वरूपो नानाविधः श्वेतपीतादिगु- णात्मकः सूर्यश्चक्षुर्विवक्ष्यते । पृथङ्नानाविधं वर्म संचरणमात्मा स्वभावोऽस्येति व्युत्पत्त्या वायुस्तथोच्यते । स च प्राणस्तस्येति संवन्धः । बहुलो विस्तीर्णगुणवाना- काशः संदेहो देहस्य मध्यमो भागो रयिरन्नं तद्धेतुरुदकं बस्तिरस्य मूत्रस्थानं पृधि- व्येव प्रतिष्ठात्वगुणा वैश्वानरस्य पादौ तघद्रक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयमित्यग्निहोत्रक- रूपना श्रुता । तस्याः शेषत्वेनाऽऽहवनीयोऽग्निरस्य मुखत्वेनोक्त इति योजना । उक्तं सप्ताङ्गत्वमुपसंहरतिइत्येवमिति ! विशेषणान्तरं समुच्चिनोति--तथेति । बुद्ध्य- यांनीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वचानिहाम्राणोनि । कर्थािनीन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूप- स्थानि । तान्येतानि द्विविधानीन्द्रियाणि दश भवन्ति । प्राणादय इत्यादिशब्देनापान- व्यानोदानसमाना गृह्यन्ते । उपलब्धिद्वाराणीत्युपलब्धिपदं कर्मोपटक्षणार्थम् । द्वारत्वं करणत्वम् । तत्र बुद्धीन्द्रियाणां मनसो बुद्धश्च प्रसिद्धमुपलब्धौ करणत्वम् । कर्मेन्द्रि- याणां तु वदनादौ कर्मणि करणत्वम् । प्राणादीनां पुनरुभयत्र पारम्पर्येण करणत्वम् । तेषु सत्स्वेव ज्ञानकर्मणोरुत्पत्तेः । असत्सु चानुत्पत्तेः । मनोर्बुद्धयोश्च सर्वत्र साधारणं कर- णत्वमहंकारस्यापि प्राणादिवदेव करणत्वं मन्तव्यं चित्तस्य चैतन्याभासोदये करणत्व. मुकमिति विवेक्तव्यम् । पूर्वोक्तैविशेषणैर्विशिष्टस्य वैश्वानरस्य स्थूलभुगिति विशेषणा- न्तरम् । तद्विभनते-स एवं विशिष्ट इति । शव्दादिविपयाणां स्थूलत्वं दिगादिदेव- तानुगृहीतैः श्रोत्रादिभिर्गृह्यमाणत्वम् । इदानी वैश्वानरशब्दस्य प्रकृतविश्वविषयत्वं विशदयति-विश्वेपामिति । कर्मणि पष्ठो । विश्वे च ते नराश्चेति विश्वानराः । निषातात्पूर्वपदस्य दीर्घता । विश्वानरान्मोक्तृत्वेन व्यवस्थितान्प्रत्यनेकधा धर्माधर्मकर्मानु- १ ख. ग. ज. म. ट. 'थे चेति । २ क. स. छ. अ. 'पभूता प्र । ३ घ. ह. ज. 'त्यति । ४ ज. थु। म. ट. 'इत्व(1५ ख. घ. ड. ज. म. ट. 'स्य, विराट्वं वि६ ख. ग. "तस्य प्र । ७ स. ज. "शिष्टयु। ८ रा. "ति तस्य । ९ झ. 'विधव । १० घ. अ. ज. 'प्रस्य के । १. ग. छ. श. 'ति-एव । १२ घ. ह. 'णाख्यानि । १३ घ. झ... 'यपा'। १४ घ.ज. म. ट. 'बुद्धेश्च । १५ ह. ट. 'तस्थचे। १६ ग. स. खमिति युक्त । १७ रु. पातनापू । १० क. ख. ४. छ. म. श्वानरा।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्- [आगमाख्यं- सारेण सुखदुःखादिप्रापणादयं कर्मफलदाता वैश्वानरशब्दितो भवतीत्यर्थः । अय वा विश्वश्चाप्तौ नरश्चेति विश्वानरः स एव वैश्वानरः । स्वार्थे तद्धितो राक्षसवायसवदि. त्याह-विश्वेति । कथं विश्वश्चासौ नरश्चेति विगृह्यते जाग्रतां नराणामनेकत्वात्तादा. म्यानुपपत्तेरित्याशङ्कयाऽऽह--सर्वेति । सर्वपिण्डात्मा समष्टिरूपो विराडुच्यते तेनाऽऽत्मना विश्वेषामनन्यत्वाद्यथोक्तसमाससिद्धिरित्यर्थः । विश्वस्य तैनसादुत्पत्तेस्त- स्यैव प्राथम्य युक्तं कार्यस्य तु पश्चाद्भावित्वमुचितमित्याशङ्कयाऽऽह-एतदिति । प्रविलापनापेक्षया प्राथम्यं न सृष्यपेक्षयेत्यर्थः । कथमयमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यगात्मनोऽस्य चतुप्पाचे प्रकृते धुलो. कादीनां मूर्धाद्यङ्गत्वमिति । नैप दोपः । सर्वस्य प्रपञ्चस्य साधिदै- विकस्यानेनाऽऽत्मना चतुप्पात्वस्य विवक्षितत्वात् । अध्यात्माधिदैवयोमैदमादाय प्रागुक्तं सप्ताङ्गत्वमाक्षिपति-कथमिति । ब्रह्मणि प्रकृते तस्य परोक्षत्वे शङ्कित तन्निरासार्थ ब्रह्मायमात्मेति प्रत्यगात्मानं प्रकृत्य सोऽ. यमात्मा चतुप्पादिति चतुप्पात्त्वे तस्य प्रक्रान्ते द्युलोकादीनां मूर्धाङ्गत्वसिद्धयर्थं यदुक्तं तदयुक्तं प्रक्रमविरोधादित्यर्थः । अध्यात्माधिदैवयोर्भेदाभावान्न प्रक्रमविरोधोऽ- स्तीति परिहरति-नैप दोप इति । तत्र हेतुमाह-सर्वस्येति । आध्यात्मिक स्याऽऽधिदैविकेन सहितस्य प्रपञ्चस्य सर्वस्यैव स्थूलस्य पञ्चीकृतपञ्चमहाभूततत्कार्या- त्मकस्यानेनाऽऽत्मना विराना प्रथमपादत्वम् । तस्यैव सूक्ष्मस्यापञ्चीकृतपञ्चमहाभूतत. स्कार्यात्मनो हिरण्यगर्मात्मना द्वितीयपादत्वम् । तस्यैव कार्यरूपतां त्यक्त्वा कारणरू- पतामापन्नस्याच्याकृतात्मना तृतीयपादत्वम् । तस्यैवं तु कार्यकारणरूपतां विहाय सर्व- कल्पनाधिष्ठाननया स्थितस्य सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मना चतुर्थपादत्वम् । तदेवमध्या- माधिदैवयोरभेदमादायोक्तेन प्रकारेण चतुप्पात्वस्य वक्तुमिष्टत्वात्पूर्वपूर्वपादस्योत्तरो- त्तरपादात्मना प्रविलापनात्तुरीयनिष्ठायां पर्यवसानं सिध्यतीत्यर्थः । एवं च सति सर्वप्रपञ्चोपशपेऽद्वैतसिद्धिः । सर्वभूतस्थवाऽऽत्मेको दृष्टः स्यात् । सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । यस्तु सर्वाणि भूर्तानीत्यादि- श्रुत्यर्थ उपसंहृतश्चैवं स्यात् । अन्यथा हि स्वदेहपरिच्छिन्न एवं प्रत्य- गात्मा सांख्यादिभिरिव दृष्टः स्यात्तथा च सत्यद्वैतमिति श्रुतिकृतो विशेषो न स्यात् । सांख्यादिदर्शनेनाविशेषात् । .ग. . ह. ज. म. यसादिर' 1 २ ज. 'राहिल्युच्य' । ३ ग. श. "तेऽनेना 1 स. गटेर १५ प... वनयो । ६ ज. ला'। ७ ग. इ. 'या'। ८. "तानि आत्मन्येवानुप- इयतीसा।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। यदैवं तुरीये पर्यवसानं निज्ञासोर्मुमुक्षोरिष्यते तदा तत्त्वज्ञानप्रतिबन्धकस्य प्राति- मासिकद्वैतस्योपरमे सत्यद्वैतपरिपूर्णब्रह्माहमस्मीति वाक्यार्थसाक्षात्कारः सिध्यतीति फलितमाह-एवं चेति । उक्तन्यायेन तत्त्वसाक्षात्कारे संगृहीते सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेप्वात्मैकोऽद्वितीयो दृष्टः स्यात् । एको देवः सर्वभूतेष्विति तत्र तत्र ब्रह्मचैतन्यस्यैव प्रत्यक्त्वेनावस्थानाभ्युपगमात्तानि तानि च सर्वाणि प्रातिमा. सिकानि भूतानि तस्मिन्नेवाऽऽत्मनि कल्पितानि दृष्टानि स्युः । तथा च पूर्णत्वमात्मनो भूतान्तराणां च तदतिरेकेण सत्तास्फुरणविरहितत्वं सिध्यति । ततश्च- "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । संपश्यन्नात्मयाजी वै स्वाराज्यमधिगच्छति " ! इति स्मृतिरनुगृहीता भवतीत्याह-सर्वभूतस्थश्चेति। न चेदं मानवं वचनममानमिति शङ्कनीयम् । यद्वै किंचन मनुरवदत्त पजमिति श्रुतेरित्यभिप्रेत्य दर्शितस्मृतिमूलभूतां श्रुति सूचयति-यस्त्विति । यो हि पादत्रयं प्रामुक्तया प्रक्रिययो प्रविलाप्य तुरीये नित्ये विज्ञप्तिमात्रे सदानन्दैकताने परिपूर्णे प्रतिष्ठा प्रतिपद्यते स ब्राहमस्मीत्यात्मानं जानानः सर्वेषां भूतानामधिष्ठानान्तरमनुपलममान आत्मन्येव प्रातीतिकानि तानि प्रत्येति । तेषु सर्वेष्वात्मानं सत्तास्फूर्तिप्रदमवगच्छति । ततश्च न किंचिदपि गोपायितुमिच्छतीति श्रुत्यर्थश्च यथोक्तरीत्या तत्त्वसाक्षात्कारे संगृहीते सति स्वीकृतः स्यादित्यर्थः । अध्या- माधिदैवयोरभेदाभ्युपगमद्वारेण प्रागुक्तपरिपाट्या तत्त्वज्ञानानभ्युपगमे दोपमाह- अन्यथेति । सांख्यादिपक्षस्यापि प्रामाणिकत्वात्तथैव प्रतिदेहं परिच्छिन्नस्य प्रत्यगा. त्मनो दर्शनेन प्रामाणिकोऽर्थोऽभ्युपगतो भवति । व्यवस्थानुपपत्त्या च प्रतिशरीरमात्म- भेदः सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-तथा चेति । सांख्यादीनां द्वैतविषयं दर्शनमिष्टं तेन त्वदीयदर्शनस्याद्वैतविषयस्य विशेषामावादद्वैत तत्त्वमिति श्रुतिसिद्धो विशेषस्त्वत्पक्षे न सिध्येदतः श्रुतिविरोधो भेदवादे प्रसज्येत । व्यवस्था त्वौपाधिकभेदमधिकृत्य मुस्था भविष्यतीत्यर्थः । इष्यते च सर्वोपनिपदां सर्वात्मैक्यमतिपादकत्वम् । अतो युक्तमेवास्याऽऽध्यात्मिकस्य पिण्डात्मनो घुलोकायगत्वेन विराडा- १ ग. छ. 'दैव तु । २ ज. ट. 'पूर्ण । ३ ६. ज. दिपु स्था। घ. इ. 2. 'नि च । ५२. 'तान्यस्मि' । ६ झ. 'गर' । ७ घ. ट. हित्वं । ८७. ज. टनव । १२. म. ति च । १. छ. 'तत्र ।". ह. ट. 'या वि। १२ नित्यवि' । १३ ग. छ. 'मास' । १४ घ. ज. 'मास्मि । १५ ग, श.पु च स १६ ग. प. श. 'फनीया । १७ ग. 'णिकार्यो। १८ छ. झ. 'पयद । १९ घ. 'सनते । व्य । ट. 'सज्यते । व्य । २. घ. ज... 'रिमन । २१. ट. मेव साध्या १७ ३ ·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-[आगमाख्यं- मनाऽऽधिदैविकनैकत्वमभिप्रेत्य सप्ताङ्गत्ववचनम् । “मूर्धा ते व्यप- तिष्यत्" इत्यादिलिङ्गदर्शनाच । ननु भेदवादेऽपि नाद्वैतश्रुतिर्विरुध्यते । ध्यानार्थमन्नं ब्रह्मेतिवदद्वैत तत्त्वमित्यु. पदेशसिद्धरित्याशङ्कयाऽऽह-इप्यते चेति । उपक्रमोपसंहारैकरूप्यादिना सर्वा- सामुपनिषदां सर्वेषु देहेप्वात्मैक्यप्रतिपादनपरत्वमिष्टमतो न ध्यानार्थत्वमद्वैतश्रुतेरेष्टुं शक्यम् । वस्तुपरत्वलिङ्गविरोधादित्यर्थः । अध्यात्माधिदैवयोरेकत्वमुपेत्याद्वैतपर्यवसाने सिद्धे सत्याध्यात्मिकस्य व्यष्टयात्मनो विश्वस्य त्रैलोक्यात्मकेनाऽऽधिदैविकेन विराजा सहैकत्वं गृहीत्वा यत्तस्य सप्ताङ्गत्वमुक्तं तदविरुद्धमित्युपतहरति-अत इति । अध्यात्माधिदैवयोरैक्ये हेत्वन्तरमाह-मूर्धेति । दिवाऽऽदित्यादिकं वैश्वानरावयवं वैश्वानरबुद्धया ध्यायतो जिज्ञासया पुनरखण्डपक्षमुपगतस्य मूर्धा ते व्यपतिप्यद्यन्मां नाऽऽगमिप्य इत्यन्धोऽभविप्यो यन्मामित्यादिव्यस्तोपासननिन्दा समस्तोपासनविधित्सया दृश्यते । न च द्युलोकादिकं विपरीतबुद्ध्या गृहीतवतः स्वकीयमूर्धादिपरिपतनमुचित यद्यध्यात्माधिदेवयोरेकत्वं न भवेत्तस्मात्तयोरेकत्वमत्र विवक्षितं भवतीत्यर्थः । विराजकत्वमुपलक्षणार्थ हिरण्यगर्भाव्याकृतात्मनोः । उक्तं चैतन्म- धुब्राह्मणे-“यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यचा. यमध्यात्मम् " इत्यादि । सुपप्ताव्याकृतयोस्त्वेकत्वं सिद्धमेव । निर्वि. शेपत्वात् । एवं च सत्येतत्सिद्धं भविष्यति सर्वद्वैतोपशमे चाद्वैत. मिति ॥ ३ ॥ ननु विरानो विश्वेनैकत्वमेव मूलग्रन्थे दृश्यते । तत्कथमविशेषेणाध्यात्माधिदैवयो- रेकत्वं विवक्षित्वाऽद्वैतपर्यवसानं भाष्यकृतोच्यते तत्राऽऽह-विराजेति । यन्मुखनो विरानो विश्वनैकत्व दर्शितं तत्तु हिरण्यगर्भस्य तैनसेनान्तर्यामिणश्चाव्याकृतोपहितस्य प्राज्ञेन सहकत्वस्योपलक्षणार्थमतो मूलग्रन्थेऽप्यविशेपणाध्यात्माधिदेश्योरेकत्वं विवक्षि- तमित्यवतपर्यवसानसिद्भिरित्यर्थः । अध्यात्माधिदेवधायदे कृत्वमिहोच्यते तन्मधुव्राह्म. णेऽपि दर्शितमित्याह-उक्तं चेति । अधिदैवमध्यात्मं चैकरूप निर्देशं कृत्वा प्रतिप- यमयमेव स इत्यभेदवचनादेकत्वमा विवक्षितमित्यर्थः । ननु विश्वविरानोः स्थूला• ८ १.त्वमिलमि'। २ ग. घ. द. ज झ ट. 'पदामात्म' । ३ घ, ४. ज. 'वतयों' । ४ ग. . 'दमुष' । ५७. 'वतयो । ६ ज. 'सात्मक । ७ स. ग. ज 'खण्डं पं । 'प्यसील' । १ घ.'न्धो भविष्यसि य..घ. ह.ज. 'तयों'। ११. ट. 'योरेक' । १२ प. च. ज. म. ट. 'शेपात् । १३. "ति यत्मद । १४ घ. १. 'यतयों'। १५ क. स. वं प्रद। १६. पतयो । १७ प... 'वतयों । १८ ज. 'स्पनि'।

·प्रथमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता.। १९ भिमानित्वात्तैनसहिरण्यगर्भयोश्च सूक्ष्माभिमानित्वादेकत्वं युक्तम् । प्राज्ञाव्याकृतयोस्तु केन साधयेणैकत्वं तत्राऽऽह-सुपुप्तेति । प्राज्ञो हि सर्व विशेषमुपसंहृत्य निर्विशेषः सुषुप्ते वर्तते प्रलयदशायामव्याकृतं च निःशेषविशेष स्वात्मन्युपसंहृत्य निर्विशेषरूपं तिष्ठति तेनोक्तं साधर्म्य पुरोधाय तयोरक्यमविरुद्धमित्यर्थः । अध्यात्माधिदैवयोरेकत्वे प्रागुक्त- न्यायेने प्रसिद्ध सत्युपसंहारप्रक्रियया सिद्धमद्वैतमिति फलितमाह-एवं चेति । तच्चाद्वैतं प्रतिबन्धध्वंसमात्रेण न स्फुरति किं तु वाक्यादेवाऽऽचार्योपदिष्टादिति वक्तुं चशब्दः ॥ ३॥ स्वप्रस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमु- खः प्रविविक्तभुक्कैजसो द्वितीयः पादः ॥४॥ स्वमः स्थानमस्य तैजसस्य स्वमस्थानः । जाग्रत्मज्ञाऽनेकसाधना चहिर्विपयेवावभासमाना मनःस्पन्दनमात्रा सती तथा नं संस्कारं मन- स्यापत्ते । तन्मनस्तथा संस्कृतं चित्रित इव पटो वाह्यसाधनानपेक्षमवि. द्याकामकर्मभिः मेर्यमाणं जाग्रदैदवभासते । तथा चोक्तम्-"अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादार्यं " इति । तथा " परे देवे मनस्येकी भवति" इति प्रस्तुत्य अत्रैप देवः स्वमे महिमानमनुभवति इत्याथर्वणे । इन्द्रियापेक्षयाऽन्तस्थत्वान्मनसस्तद्वासनारूपा च मे प्रज्ञा यस्येत्यन्तःप्रज्ञः । विपयशून्यायां प्रज्ञायां केवलमकासँस्वरूपायों विपयित्वेन भवतीति तैजसः। विश्वस्य सविपयत्वेन प्रज्ञायाः स्थूलाया भोज्यत्वम् । इह पुनः कैला वासनामात्रा प्रज्ञा भोज्येति प्रविविक्तो भोग इति । समानपन्यत् । द्वितीयः पादस्तैजसः ।। ४ ।। द्वितीयपादमवतार्थ व्याचष्टे-स्वनेत्यादिना ! स्थानं पूर्ववत् । द्रष्टुर्ममाभिमानस्य विषयभूतमिति यावत् । स्वप्नपदार्थ निरूपयितुं तत्कारणं निरूपयति-जाग्रदित्या- दिना । तस्याः स्वप्नाद्वैवार्थ विशेषणमाह-अनेकेति । अनेकानि विविधानि साधनानि करणानि यस्याः सा तथेति यावत् । विषयद्वारकमपि वैषम्यं दर्शयति-- चहिरिति । बाह्यस्य शब्दादेविषयस्याविद्याविवर्तत्वेन वस्तुतोऽभावान्न तद्विषयत्वमपि " . 'छ. शेषं सु। ३ झ. 'नोकसा। ह. 'वतयो । ४ ग.क्ष. 'नसि । ५ झ. सस्येति स्व'। ६ घ. ड ज. 2. मतसं' । ७ स. 'देवाव। ८ झं. 'येत्यादि । त'। ९ छ. स्वप्न प्रज्ञेत्य। १० ख. घ. ह, च. ज. श. प्रहल। ११ स. घ. दृ. च. छ. ज. झ. 'ज्ञः । तैजसो वि । १२ घ. स. 'वलं । १३ प, ह. च. ज. श. शE | १ घ. ट. 'यां सविषयत्वे'। १५. बलवा । १६ ग. प. स. ज. श. 'तीयं पा। १७ ग, घ. द. छ. ज. स. णमने ।

·प्रथमप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। .२१ त्यर्थः । ननु विश्वतैजसयोरविशिष्टं प्रविविक्तभुगिति विशेषणम् । प्रज्ञाया भोज्यत्वस्य 'तुल्यत्वात् । मैवम् । तस्या भोज्यत्वाविशेपेऽपि तस्यामवान्तरभेदात्सविषयत्वाद्विश्वस्य भोज्या प्रज्ञा स्थूला लक्ष्यते । तैजसे तु, प्रज्ञा विपयसंस्पर्शशून्या वासनामांत्ररूपेति विविक्तो भोगः सिध्यतीत्याह-विश्वस्येति । सप्ता कोनविंशतिमुखत्वमित्येतदन्य- दित्युच्यते ॥ ४॥ यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्रं पश्यति तत्सुपुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकी- भूतः प्रज्ञानघन एवाऽऽनन्दमयो ह्यानन्दभुक्चे- तोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥ दर्शनादर्शन त्योस्तत्वामयोधलक्षणस्य स्वापस्य तुल्यत्वात्सुप्तिन- हणार्थं यत्र सुप्त इत्यादिविशेषणम् । अथ वा त्रिष्वपि स्थाने पु तत्वाम- तिवोधलक्षणः स्वापोऽविशिष्ट इति पूर्वाभ्यां सुपुप्तं विर्भजते । यत्र यस्मिन्स्थाने काले चा सुप्तो न कंचन स्वमं पश्यति न कंचन कामं कामयते । न हि सुपुप्ते पूर्वयोरिवान्यथाग्रहणलक्षणं स्वप्नदर्शनं कामो वा कश्चन विद्यते । तदेतत्सुपुप्त स्थानमस्येति सुपुप्तस्थानः । स्थानद्वय मविभक्तं मनःस्पन्दितं द्वैतजातम् । तथा रूपापरित्यागेनाविवेकापन्न नैशतमोग्रस्तमिवाह समपञ्चकमेकीभूतमित्युच्यते । अत एव स्वमजान- न्मनःस्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीव सेयमवस्थाविवेकरूपत्वा- स्मज्ञानघन उच्यते। यथा रात्रौ नैशेन तमसाऽविभज्यमानं सर्व घनमिय तद्वत्मज्ञानघन एव । एवशब्दान जात्यन्तरं प्रज्ञानव्यतिरेकेणास्ती- त्यर्थः । मनसो विषयविपय्याकारसन्दनायासदुःखाभावादानन्दमय आनन्दमायो नाऽऽनन्द एव । अनात्यन्तिकत्वात् । यथा लोके निरा- यासस्थितः सुख्यानन्दभुगुच्यते । अत्यन्तानायासरूपा हीयं स्थिति. रनेनौनुभूयत इत्यानन्दभुक । “एपोऽस्य परम आनन्दः" इति श्रुतेः । ग. स. स्वान्नैव । २ छ. "नि प्रवि । ३ क. ह. च. छ. झ. 'वृत्योः स्वा। ४ रु. ल. स्वा' ।५ ख. पुप्तम'। ६ ख. च. य. 'भज्यते । ७ स. प. झ. म. ट. सुषुप्तो । ८ क. न फामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति न हि ! ९ झ. स्पन्दनमा २।१० स. छ. श. म. तद्यथा। ११ घ. ट. 'इः स्वप्नप्रपद । १२ ८. छ. स. न. ट. 'चमे'। १३ ज. व च त । १४ च. 'नघनत्य । १५. 'नाऽऽत्मना ।

·सगाटपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्क्योपनिपत- [आगमारुष- पपोक्तप्रदाया वालवं किंतु प्रातीतिकमित्यभिप्रेत्योक्तमिवेति । न च यथोक्ता प्रज्ञा प्रमाणसिद्धातल्या अनास्पानात् । तेन साक्षिवेद्या सेति विवक्षित्वाऽऽह-अवमा. समानेति । द्वैताप्रतिमाप्तयोस्तुनोऽसत्ते हेतुं सूचयति-मनास्पन्दनेति । यपोक्ता प्रज्ञा स्वानुरूषां वासनां स्वपमानाधारामुत्पादयतीत्याह-तथाभूतमिति । जाग्रद्वास. नावासित मनो नागरितवदवमासने स्वमद्रष्टरित्येष्टव्यं मनप्त एव वासनावनः स्वमे विपयत्वातिरिक्तविषयामावादित्याह-तथा संस्कृतमिति । नागद्वासनावासितं मनो जागरितामातीत्य दृष्टान्तमाह-चित्रित इति । यथा पटश्चित्रितश्चित्रवद्भाति तथा मनो जागरितसंस्कृतं तद्वद्भातीति युकमित्यर्थः । स्वमस्य नागरिताद्वैवयं सूचयति-- चायेति । यथोक्तम्य मनसो नागरितवदनेकधा प्रतिभाने कारणान्तरमाह-अवि. घेति । यदुक्तं वनस्य नागरितमनिवासनामन्यत्वं तत्र वृहदारण्यकश्रुति प्रमाण- यति-तथा चेति । अस्य लोकस्यति जागरितोकिस्तस्य विशेपणं सर्वावदिति । सर्वा साधनसंपत्तिरस्मिन्नस्तीति सर्ववान्सर्ववानेय सर्वावांसस्य मात्रा लेशो वासना तामपादायोपच्छिच गृहीत्वा स्वपिति वासनामयानं स्वप्नमनुभवतीत्यर्थः । यत्तु स्वाम- रूपेण परिणतं मनः सालिगो विषयो भवतीति तत्र श्रुत्यन्तरं दर्शयति तथेति । परत्वं मनमनशविवादाउमाधारणरणत्याद्वा देवत्वं द्योतनात्मरुत्वातन्मनोज्योति. रितिपोनिन्दात्तस्मिन्मेकी भवति । सने द्रष्टा तत्प्रधानो मातीनि स्वनं प्रकृत्यान स्वमे सप्रकासो द्रष्टा महिमानं मासो विभूति ज्ञानज्ञेयपरिणामस्वलक्षणां साक्षात्क- रोनि । तपा प मनसो विषयत्वास तत्रामग्राहकत्वशङ्केत्यर्थः । ननु विश्वस्य मवन्दपमन्यमाया नमस्य मनोनन्यप्रज्ञायामानास्यत्वाविशेषादन्तावविशे- पण नव्या मिति ताऽऽह-इन्द्रियेति । उपपादितं तापद्विश्वस्य बहिष्मतत्वं नमान :विशायने नासानीन्द्रिपाण्यपेक्ष्य मनमोऽन्तःस्यत्वात्तत्परिणामस्वाय मायामानानाप्रो युग्यो । म मनःसमावना या नागरितवासना तद्रूपा समति तनमान:प्रारमियर्थः । समाभिमाननमोनोविकारस्यामायार तसममियाघाऽऽह-विषपनि । यो विषयो दायां यासनामप्यां प्रायो না না বিলাপল সায়দাবা লিখাৰ শসীর माया नमो विनिः । तेनादेन योपयासनामयाः प्रापा निर्देशान x.m.. नि.मा...। स. ...MARI .........। प..ririn................ ७.r.ME.''11..........।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। २१ त्यर्थः । ननु विश्वतनसयोरविशिष्टं प्रविविक्तभुगिति विशेपणम् । प्रज्ञाया भोज्यत्वस्य तुल्यत्वात् । मैवम् । तस्या भोज्यत्वाविशेपेऽपि तस्यामवान्तरभेदात्सविषयत्वाद्विश्वस्य भोज्या प्रज्ञा स्थूला लक्ष्यते । तैनसे तु प्रज्ञा विपयसंस्पर्शशून्या वासनामांत्ररूपेति विविक्तो भोगः सिध्यतीत्याह-विश्वस्येति । सप्ताझैकोनविंशतिमुखत्वमित्येतदन्य- दित्युच्यते ॥ ४॥ यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । सुपुप्तस्थान एकी- भूतः प्रज्ञानघन एवाऽऽनन्दमयो ह्यानन्दभुक्चे- तोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥ दर्शनादर्शन त्योस्तत्त्वापबोधलक्षणस्य स्वापस्य तुल्यत्वात्सुपुतिग्र- हणार्थ यत्र सुप्त इत्यादिविशेषणम् । अथ वा त्रिष्वपि स्थानेपु तत्वाम- तियोधलक्षणः स्वापोऽविशिष्ट इति पूर्वाभ्यां सुपुप्तं विर्भजते । यत्र यस्मिन्स्थाने काले वा सुप्तो न कंचन स्वमं पश्यति न कंचन कामं कामयते । न हि सुपुप्ते पूर्वयोरिवान्यधाग्रहणलक्षणं स्वप्नदर्शनं कामों वा कश्चन विद्यते । तदेतत्सुपुप्त स्थानमस्येति सुपुप्तस्थानः । स्थानद्वय मविभक्तं मनःस्पन्दितं द्वैतजातम् । तथा रूपापरित्यागेनाविवेकापन नेशतमोग्रस्तमिवाह समपञ्चकमेकीभूतमित्युच्यते । अत एव स्वमजान- न्मनास्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीव सेयमवस्थाविवेकरूपत्वा- त्मज्ञानयन उच्यते । यथा रात्रौ नैशेन तमसाऽविभज्यमानं सर्व घनमिय तत्मज्ञानधन एव । एक्शुब्दात्र जात्यन्तरं प्रज्ञानव्यतिरेकेणास्ती- त्यर्थः । मनसो विषयविपय्याकारसन्दनायासदुःखाभावादानन्दमय आनन्दमायो नाऽऽनन्द एव । अनात्यन्तिकत्वात् । यथा लोके निरा- यासस्थितः सुख्यानन्दभुगुच्यते । अत्यन्तानायासरूपा हीयं स्थिति. रनेानुभ्यत इत्यानन्दभुक् । “एपोऽस्य परम आनन्दः" इति श्रुतेः । १ ग. स. 'त्वाव। २ छ. 'नि प्रवि' । ३ क. ड. च. छ. झ. 'वृत्योः स्वा' । ४ ड. 'ण- स्वा' । ५ ख. "धुप्तम । ६ ख. च. म. भज्यते। ७ ख. घ. झ. ब. ट. सगुप्तो । ८ क. न कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति नहि। ९ झ. 'स्पन्दनमा द्वै'। १० ख. छ. स. प. तद्यथा। ११ घ. ट. 'हः स्वप्नप्रपञ्चमें' । १२ ४. छ. झ. म. ट, चमें। १३ ज. "व च त । १४ च. 'नपनत्य । १५. 'नाऽऽत्मनाऽनु ।

·५ २२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-- [आगमाख्यं- स्वमादिप्रतिवोधचेतः पति द्वारीभूतत्वाचेतोमुखः । बोधलक्षणं चा चेतो द्वारं मुखमस्य स्वप्नाद्यागमनं मतीति चेतोमुखः । भूतभविष्यज्ज्ञा- तृत्वं सर्वविपयज्ञातृत्वमस्यैवेति प्राज्ञः । सुपुप्तोऽपि हि भूतपूर्वगत्या प्राज्ञ उच्यते । अथ वा प्रज्ञप्तिमात्रमस्यैवासाधारण रूपमिति प्राज्ञः। इत- रयोविशिष्टमपि विज्ञानमस्ति सोऽयं प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥ पादद्वयमेवं व्याख्याय तृतीयं पादं व्याख्यास्यन्व्याख्यायमानश्रुतौ न कंचनेत्या- दिविशेषणस्य तात्पर्यमाह-दर्शनेति। दर्शनस्य स्थूलविषयस्य वृत्तिरत्रास्तीति नाग- रितं दर्शनवृत्तिरित्युच्यते । स्थलविषयदर्शनादन्यदर्शनमदर्शनं वासनामात्रं तस्य वृत्ति- रबालीत्यदर्शनवृत्तिः स्वप्नस्तयोः सुषुप्तवदेव स्वापस्य तत्त्वाग्रहणस्य तुल्यत्वात् । यत्र सुप्त इत्युक्ते तयोरपि प्रसक्तौ तयवच्छेदेन सुषुप्तस्यैव ग्रहणार्थम् । यत्र सुप्त इत्या- दिवाक्ये न कंचनेत्यादिविशेषणम् । तद्धि स्थानद्वयं व्यवच्छिद्य सुपुप्तमेव ग्राहयती. त्यर्थः । न कंचन स्वप्नं पश्यतीत्यनेनैव विशेषणेन स्थानद्वयव्यवच्छेदसंभवाद्विशेषणा- न्तरमकिंचित्करमित्याशङ्कयाऽऽह-अथ वेति । तत्वाप्रतिबोधः स्वापस्तस्य स्थानत्र- येऽपि तुल्यत्वाउनाग्रत्स्वप्नाम्यां विभज्य सुषुप्तं ज्ञापयितुं विशेषणमित्यर्थः । एकस्यैव विशेषणस्य व्यवच्छेदकत्वसंमवादलं विशेषणाम्यामित्यस्य कः समाधिरित्याशङ्कय विशेषणयोर्विकल्पेन व्यवच्छेदकत्वान्नाऽऽनर्थक्यमिति मत्वाऽऽह-न हीति । यत्रेत्य- स्यापेक्षितार्थ कथयति-तदेतदिति । अन्यथाग्रहणशून्यत्वं कामसंस्पर्शविरहितत्वं च विशेषणाभ्यां विवक्षितम् । कथमस्य सद्वितीयस्यैकीभूतत्वविशेषणमित्याशङ्कयाऽऽह- स्थानद्वयेति । नागरितं स्वप्नश्चेति स्थानद्वयम् । तेन प्रविभक्तं यद्वैत स्थूलं सूक्ष्मं च तत्सर्व मनःस्पन्दितमात्रमिति वक्ष्यते । तच्च यथा स्वकीयरूपमात्मनो विभक्तं तथैव तस्यात्यागेनाव्याकृताख्यं कारणमापन्नं स्वकीयतर्वविस्तारसहितं कारणात्मकं भवति । योऽहनशेन तमसा प्रस्तं तमस्त्वेनैव व्यवह्रियते तथेदमपि कार्यजातं कारणभावमा- पन्नं कारणमित्येव व्यवहियते । तस्यां चावस्थायां तदुपधिरात्मैकीभूतविशेषणमाग्म. वीत्यर्थः । तथाऽपि कारणोपहितस्य प्रज्ञानघनविशेषणमयुक्तं निरुपाधिकस्यैव तथा विशेषणसंभवादित्याशङ्कयाऽऽह-अत एवेति । सर्वस्य कार्यप्रपञ्चस्य समनस्कस्य मुप्ते कारणात्मना स्थितत्वादेवेत्यर्थः । मुप्तावस्थायामुक्तप्रज्ञानानामेकमूर्तिवं न १५. 'बोध । २ न. 'पि म । ३३ 'मस्यास्ति । ४ प ८. छ. ज. 'तीया । ५५... सिहरय'। (घ... ज. 'पयाहस । ग. छ. 'पशादर्श'। ७ ग. 'न्यदर्शन वा। ग. 'प्रस।.'तस्या।.ग. छ. 'हित ७८.छ.. 'नोऽपि ग. प.ज. 'पानशेत तममा प्ररतमहस्तमरखें।१३ प...ए.ज. 'पुश्यव' ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। २३ वास्तवं पुनर्यथापूर्वविभागयोग्यत्वादिति मत्वोक्तम्-इवेति । सुर्घप्त्यवस्थायाः कारणात्मकत्वाज्जायत्स्वप्नप्रज्ञानानां तत्रैकीमावात्प्रज्ञानघनशब्दवाच्यतेत्युक्तमनुवदति- सेयमिति । उक्तमेवार्थ दृष्टान्तेन बुद्धावाविर्भावयति-यथेत्यादिना । एवकारस्य नायोगव्यवच्छित्तिरर्थः । किंतु अन्ययोगव्यवच्छित्तिरित्याह-एक्शब्दादिति । प्राज्ञस्याऽऽनन्दविकारत्वाभावे कथमानन्दमयत्वविशेषणमित्याशङ्कय स्वरूपसुखाभिव्य- क्तिप्रतिबन्धकदुःखामावात्प्राचुर्यार्थत्वं मयटो गृहीत्वा विशेषणोपपत्ति दर्शयति- मनस इति । मयटः स्वरूपार्थत्वादानन्दमयत्वमानन्दत्वमेव किं न स्यादित्याश- याऽऽह-नेत्यादिना । न हि सुपुप्ते निरुपाधिकानन्दत्वं प्राज्ञस्याभ्युपगन्तुं शक्यं तस्य कारणोपहितत्वात् । अन्यथा मुक्तत्वात्पुनरुत्थानायोगात्तस्मादानन्दप्राचुर्यमेवास्य खीकर्तुं युक्तमित्यर्थः । आनन्द गिति विशेषणं सदृष्टान्तं व्याचप्टे-यथेति । तथा सुपृप्तोऽपीति शेषः । दान्तिकं विवृणोति-अत्यन्तेति । इयं स्थितिरिति मुपुप्ति- रुक्ता । अनेनेति प्राज्ञोक्तिः । सौपुप्तस्य पुरुषस्य तस्यामवस्थायां स्वरूपभूतानतिशया- नन्दाभिव्यक्तिरस्तीत्यत्र प्रमाणमाह-एपोऽस्येति । प्राज्ञस्यैव चेतोमुख इति विशेष. णान्तरं तव्याचष्टे-स्वमादीति । स्वप्नो नागरितं चेति प्रतिवोधशब्दितं चेतस्तत्प्रति द्वारभूतत्वं द्वारभावेन स्थितत्वम् । न हि तत्स्वप्नस्य जागरितस्य वा सुषुप्तद्वारमन्तरेण संभवोऽस्ति तयोस्तत्कार्यत्वात् । अतः सुपुप्ताभिमानी प्राज्ञः स्थानद्वयकारणत्वाचेतो. मुखव्यपदेशभागित्यर्थः । अथ वा प्राज्ञस्य सुषुप्ताभिमानिनः स्वप्नं नागरितं वा प्रति क्रमाक्रमाभ्यां यदागमनं तत्प्रति चैतन्यमेव द्वारम् । न हि तव्यतिरेकेण काऽपि चेष्टा सिध्यतीत्यभिप्रेत्य पक्षान्तरमाह-बोधेत्यादिना । भूते भविष्यति च विषये ज्ञातृत्वं तथा सर्वस्मिन्नपि वर्तमाने विषये ज्ञातृत्वमस्यैवेति प्रकर्षण जानातीति प्रज्ञः । प्रज्ञ एव प्राज्ञः । तदेव प्राज्ञपदं व्युत्पादयति-भूतेति । सुप्ते समस्तविशेषविज्ञानोपर- मात्कृतो ज्ञातृत्वमित्याशङ्कयाऽऽह - सुपुप्तोऽपीति । यद्यपि मुपुप्तस्तस्यामवस्थायां समस्तविशेषविज्ञानविरहितो भवति तथाऽपि भूता निप्पन्ना या जागरिते स्वप्ने च सर्व. विषयज्ञातृत्वलक्षणा गतिस्तया प्रकर्पण सर्वमा समन्ताज्जानातीति प्राज्ञशब्दवाच्यो भव- तीत्यर्थः । तर्हि प्राज्ञशब्दस्य मुख्यार्थत्वं न सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-अथ वेति । असाधारणमितिविशेषणद्योतितमथं स्फुटयति-इतरयोरिति । आध्यात्मिकस्य तृती- यपादस्य ब्याख्यामुपसंहरति-सोऽयमिति ॥ ५॥ १ ग. छ. ज. झ. पूर्व वि' । २ ग. 'युप्ताव' : ग. छ. झ. 'वाच्या सैत्यु । । क. प. 'त्तिरित्यर्थः । ५ छ. 'न्द एव । ६ क. 'क्तिः स 10 के ख. हि स्वप्न' । ८ ख. प्राज्ञत्वं । ९ग. 'पशा'।१. घ. ज. ट. 'रही भाग. छ. स. 'ख्यानम।

·२४ सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-- [आगमाख्य- एप सर्वेश्वर एप सर्वज्ञ एपोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥६॥ एप हि स्वरूपावस्थः सर्वेश्वरः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्ये. शिता नैतस्माज्जात्यन्तरभूतोऽन्येपामिया "माणबन्धनं हि सोम्य मनः" इति श्रुतेः । अयमेव हि सर्वस्य सर्वभेदावस्थो ज्ञातेत्येप सर्वज्ञ एपोड. न्तर्याम्यन्तरनुपविश्य सर्वेषां भूतानां नियन्ताऽप्येप एव । अत एव यथोक्तं सभेदं जगत्मसूयत इत्येप योनिः सर्वस्य । यत एवं प्रभवश्वा- प्ययश्च प्रभवाध्ययौ हि भूतानामेप एव ॥ ६ ॥ प्राज्ञस्याऽऽधिदैविकेनान्तर्यामिणा सहाभेदं गृहीत्वा विशेषणान्तरं दर्शयति-एप हीति । स्वरूपावस्थत्वमुपाधिप्राधान्यमवधूय चैतन्यप्राधान्यम् । अन्यथा स्वातन्त्र्या- नुपपत्तेः । नैयायिकादयस्तु ताटस्थ्यमीश्वरस्योऽऽतिष्ठन्ते तदयुक्तं पत्युरसामन्जस्यादि. तिन्यायविरोधादित्याह-नैतस्मादिति । श्रुतिविरोधादपि न तस्य ताटस्थ्यमास्येयमित त्याह-माणेति । प्रकृतमज्ञातं परं ब्रह्म सदाख्यं प्राणशब्दितं तद्वन्धनं वध्यतेऽस्मि• पर्यवस्यतीति व्युत्पत्तेः । न हि नीवस्य परमात्मातिरेकेण पर्यवसानमस्ति । मनस्तदुप हितं जीवनन्यमत्र प्राणशब्दस्याऽऽध्यात्मिकार्यस्य परस्मिन्प्रयोगान्मनःशान्दितस्ये च नीवस्य तस्मिन्पर्यवसानाभिधानाद्वस्तुनो भेदो नास्तीति चोतितमित्यर्थः । प्राज्ञस्यैव विशेषणान्तरं साधयति-अयमेवेति । नववधारणं नोपपद्यते । व्यासपराशरप्रभृती. नामन्येषामपि सर्वज्ञत्वप्रसिद्धरित्याशङ्कय विशिनष्टि-सर्वेति । अन्तर्वामित्वं विशे. पणान्तरं विशेदयति-अन्तरिति । अन्यस्य कस्यचिदन्तरनुप्रवेशे नियमने च साम• ामावादयधारणम् । उक्तं विशेषणप्रयं हेतु कृत्वा प्रकृतम्य प्रातस्य सर्वनगत्कारणत्वं विशेषणान्तरमाह-~-अत एवेति । यथोक्तं स्वप्ननागरितस्यानद्वयप्रविषकमित्यर्थः । सभेदमध्यात्माधिदेवाधिमतभेदसहितमिति यावत् 1 निमित्तकारणत्वनियमेऽपि प्राची- नानि विशेषणानि निर्वहनीत्याशङ्कम प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोयादिनिन्यायानि- मितोपादानयोगनि न मिन्नत्वमिन्येवं नियमतः मिद्धमतो विशेपणान्तरमित्याह- यत इनि । प्रमवस्यामादिति प्रमाः । अध्येत्यस्मिन्नित्यप्ययः । न चैनौ भूतानामेक- श्रीपादानाहते समाविनावित्यर्थः ॥ ६ ॥ १. प. उ. ज. प. म.ट. या या । २ रा. प. सौम्य ! ३R. Aः । अत एव । ४७. 'यापति' ५५.ज. भाईना।... सापयति ।

·प्रथमप्रकरणम् १] भानन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। (गौडपादीयकारिकाणां स्वकृतमवतरणम् ।) अत्रैते श्लोका भवन्ति- अत्रैतस्मिन्ययोक्तेऽर्थ एते श्लोका भवन्ति । आचार्याण्डूक्योपनिषदं पठित्वा तयाख्यानश्लोकावतारणमत्रेत्यादिना कृतं तदत्रे. त्यनूद्य भाष्यकारो व्याकरोति-एतस्मिन्निति । (अय गौडपादीयकारिकाः 1) बहिष्प्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः। धनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः॥१॥ वहिप्पज्ञ इति । पर्यायेण त्रिस्थानत्वात्सोऽहमिति स्मृत्या मतिसं. धानाच स्थानत्रयव्यतिरिक्तत्वमेकत्वं शुद्धत्वमसङ्गत्वं च सिद्धमित्य- भिप्रायः। महामत्स्यादिदृष्टान्तश्रुतेः॥१॥ विश्वस्य विभुत्वं प्रागुक्ताधिदैविकाभेदादवधेयम् । अध्यात्माधिदैवाभेदे पूर्वोदाहृतां श्रुति सूचयितुं हिशब्दः । स्थूलसूक्ष्मकारणोपाधिभेदाजीवमेदमाशङ्कय स्वरूपैक्येऽपि स्वतन्त्रोपाधिभेदमन्तरेण विशेपणमात्रभेदादवान्तरभेदोक्तिरित्याह-एक एवेति । पदा- र्थानां पूर्वमेवोक्तत्वात्तात्पर्य श्लोकस्य वक्तव्यमवशिष्यते तदाह-पर्यायेणेति । यद्या- त्मनश्चैतन्यमिव स्वाभाविकं स्थानत्रयं न तहिं तद्वदेव तं व्यभिचरितुमर्हति व्यभिचरति चाऽऽत्मानं स्थानत्रयं क्रमाक्रमाम्यां तस्य त्रिस्थानत्वादतस्तथ्यतिरिक्तत्वमात्मनः सिद्धम् । यः सुप्तः सोऽहं जागर्मीत्यनुसंधानादेकत्वं तस्यावगतम् । एकत्वेन हि स्मृत्या घटादावेकत्वमिप्यते । धर्माधर्मरागद्वेपादिमलस्यावस्थाधर्मत्वात्तदतिरेके शुद्धत्वमपि सिध्यति । सङ्गस्यापि वेद्यत्वेनावस्थाधर्मत्वाङ्गीकारात्तदतिरेकिणस्तद्रष्टुरसङ्गत्वमपि संगतमेवेत्यर्थः । युक्तिसिद्धेऽर्थे श्रुतिमुदाहरति-महामत्स्यादीति । महानादेयेन स्रोतसाऽप्रकम्प्यगतिरतिबेलीयांस्तिमिरुमे कूले नद्याः संचरन्कमसंचरणात्ताभ्यामतिरि- च्यते । न च तस्य कूलद्वयगतदोपगुणवत्त्वम् । न चासौ क्वचिदपि सज्जते । न च श्येनो वा सुपर्णो वा नमसि परिपतन्क्वचिदपि प्रतिहन्यते तथैवायमात्मा क्रमेण स्थान- श्रये संचरन्नुक्तलक्षणो युक्तोऽङ्गीकर्तुमित्यर्थः ॥ १ ॥ १ स. ज. ठ. अध वार्तिककारोक कास्यं । अत्रै १२ छ. स्थितः । ठ. १. मतः। ३ झ. 'कत्वमस । ज. 'कादिभे'। ५ ख. वलस्ति' ह. ज. 'बली तिमि । ६ छ. "तगुणदोष ।। ७ छ. न वसी । ८ ग. घ. इ. ज. स. मा स्था। ९ ग. प्र. ज. श. 'त्रयं सं। १० क. 'गोपयु।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनियत्-- [आगमाख्यं- दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तेजसः । आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥२॥ जागरितावस्थायामेव विश्वादीनां त्रयाणामनुभवप्रदर्शनार्योऽयं श्लोकः-दक्षिणाक्षीति । दक्षिणमक्ष्येव मुखं तस्मिन्प्राधान्येन द्रष्टा स्थूलानां विश्वोऽनुभूयते । "इन्धो ह वै नामैप योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः" इति श्रुतेः । इन्धो दीप्तिगुणो वैश्वानर आदित्यान्तर्गतो वैराज आत्मा चक्षुपि च द्रष्टेकः । नन्वन्यो हिरण्यगी क्षेत्रज्ञो दक्षिणेऽक्षि(क्ष)ण्यक्ष्णो. नियन्ता द्रष्टा चान्यो देहस्वामी । न । स्वतो भेदानभ्युपगमात् । "एको देव सर्वभूतेषु गूढः" इति श्रुतेः । "क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि सर्वक्षेत्रपु भारत अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव व स्थितम्" इति स्मृतेः। विश्वतैजसप्राज्ञानां स्थानत्रयं क्रमेण संचरतौमैक्यमेव वस्तुतो भवतीत्यत्र हेत्वन्तरं विवक्षन्नाह-दक्षिणेति । श्लोकस्य तात्पर्य संगृह्णाति-जागरितेति । न चैकस्या- मवस्थायामेकस्मिन्नेव देहे भिन्नत्वमात्मनस्तद्वादिभिरपीप्यते । जाग्रवस्थायामिति तु देहे व्यवस्थितत्त्वोक्त्या विशेषणम् 1 ताद्ध तत्र व्यवस्थितत्वं यदात्मनः सर्वगतस्य तदभिमानित्वम् । देहाभिमानश्च नागरिते परं संभवति । तेन तस्यामेवावस्थायामेकस्मि- नेव देहे त्रयाणामनुभवात्तेषां मिथो भेदो नास्तीनि सिध्यतीत्यर्थः । मुखं द्वारमुपलब्धि. स्थानं शरीरमात्रे दृश्यमानस्य । कथमिदमुपलब्धौ विशेषायतनमुपदिश्यते स्थानान्तरा- पेक्षयोऽस्य प्राधान्यादित्याह-माधान्येनेति । अनुभूयते ध्याननिष्ठुरिति शेषः । उक्तेऽर्थे श्रुति संवादयनि-~-इन्ध इति । बृहदारण्यकश्रुतेरुदाहृतायास्तापयर्थि- माह-इन्ध इत्यादिना । वैशेजस्याऽऽत्मनो यथोक्तगुणवत्त्वेऽपि द्रष्टुश्चाक्षुपस्य किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह-चक्षुपि चेति । अध्यात्माधिदैवयोरेकत्वादाधिदेविको गुणश्चाक्षुपेऽप्याध्यात्मिक संभवतीत्यर्थः । उक्तमेकत्वमाक्षिपति-नन्विति । हिरण्य- गर्भः सूक्ष्मप्रपञ्चाभिमानी सूर्यमण्डलान्तर्गतः सूक्ष्मसमष्टिदेहो लिङ्गात्मा च गोल- कानुगतेन्द्रियानुग्राहकः संसारिणोऽर्थान्तरम् । विराडात्माऽपि स्थूलप्रपञ्चाभिमानी 13 - १७. 'यद । २ छ. 'क्षिणाक्ष्ये। ३ क. 'तामात्मैश्य । । ग. विवृण्वना। ५ छ. "स्मिन्देहे । ६ छ. 'मिरिष्य। ७ ग.न.'ति दें। ८ घ. छ. देहव्य। ९. मानत्वं ।।.छ. 'स्याम'। घ. ज झ. 'भवे तेषां । क. 'भवनि तेषां। १२ घ.१. ज. 'या प्रा३ छ. सप्रमा. गयति । ग... ज. स. 'पर्यमा । १२ ग. झ. राजारमनो। १६ घ, ह, ज, गत्तेऽपि १७. २. १. 'त. स. १८ ग. 'शुगंतकरणांशानु ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृत टीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। सूर्यमण्डलात्मकः समष्टिदेहश्चक्षुर्गोलकद्वयानुग्राहकस्ततोऽर्थान्तरमेव । क्षेत्रज्ञस्तु व्यष्टि- देहो दक्षिणे चक्षुपि व्यवस्थितो द्रष्टा चक्षुषोः करणानां नियन्ता कार्यकरण. स्वामी ताम्यां समष्टिदेहाम्यामन्योऽभ्युपगम्यते । तदेवं समष्टिव्यष्टित्वेन व्यव- स्थितजीवभेदानुक्तमेकत्वमयुक्तमित्यर्थः । काल्पनिको जीवभेदो वास्तवो वेति विक- रुप्याऽऽद्यमशीकृत्य द्वितीयं दूषयति-नेत्यादिना । एको हि परो देवः सर्वेषु भूतेषु समष्टित्वेन व्यष्टित्वेन च समावृतस्तिष्ठतीति श्रवणाद्वस्तुतो भेदो नास्ती. त्युक्तं हेतुं साधयति-एक इति । सर्वेषु क्षेत्रेषु व्यवस्थित क्षेत्रनं मागीश्वरं विद्धीति भगवतो वचनाच्च तात्त्विकभेदासिद्धिरित्याह-क्षेत्रज्ञं चेति । सर्वेषु भूतेषु क्षेत्रज्ञैश्चे- दात्मैकः कथं तर्हि प्रतिभूतं भेदप्रथेत्याशङ्कयाऽऽह-अविभक्तं चेति । तत्त्वतो विभागेऽपि देहकल्पनया भेदधीरित्यर्थः । सर्वेपु करणेवविशेपेऽपि दक्षिणाक्षि(स)ण्युपलब्धिपाटवदर्शनात्तत्र विशेपेण निर्देशो विश्वस्य । दक्षिणाक्षिगतो रूपं दृष्ट्वा निमीलिताक्षस्तदेव स्मरन्मनस्यन्तः स्वम इव तदेव वासनारूपाभिव्यक्तं पश्यति । यथाऽत्र तथा स्वमे । अतो मनस्यन्तस्तु तैजसोऽपि विश्व एव । आकाशे च हृदि स्मरणारूपव्यापारोपरमे माज्ञ एकीभूतो घनमज्ञ एव भवति । मनोव्यापाराभावात् । दर्शनस्मरणे एवं हि मनास्पन्दिते तदभावे हृद्येवाविशेषेण माणात्मनाऽवस्थानम् । “माणो देवतान्सन्सिंहले" इति श्रुतेः। ननु करणेषु सर्वेषु विश्वस्याविशेषान्न दक्षिणे चक्षुषि विशेपनिर्देशो युज्यते । यद्यपि करणान्तरेभ्यश्चक्षुपि प्राधान्यमुक्तं तथाऽपि नार्थो दक्षिणविशेषणेनेति ताऽऽह-सवेरिति । श्रुत्यनुभवाम्य निर्देशविशेषसिद्धिरित्यर्थः । यद्यपि देह- देशभेदे विश्वोऽनुभूयते तथाऽपि कथं जागरिते तैनसोऽनुभूयत इत्याशङ्कय द्वितीवं पादं व्याचष्टे-दक्षिणेति । यथा स्वप्ने नागरितवासनारूपेणाभिव्यक्तमर्थनातं द्रष्टाऽनुभवति तथैव जागरिते दक्षिणे चक्षुपि द्रदृत्वेन व्यवस्थितः संनिकृष्टं रूपं दृष्ट्वा पुननिमीलितासो दृष्टमेव रूपं रूपोपलब्धिननितसमुद्बुद्धवासनात्मना मनस्यन्तरभि. व्यक्तं स्मरन्विश्वस्तैजप्तो भवति । तथा च तयोर्भेदाशङ्का नापतरतीत्यर्थः । स्वप्न नाग- रितयोविलक्षणत्वात्तद्रष्ट्रोनिश्वतैनायोरपि वैलक्षण्यमुचितमित्याशङ्कयाऽऽह-यथेति । १ ज. स. र्यकार । २ ख. र. 'त्युक्तहे । ३ ग. छ. श. एकवेदात्मा । क। ४ स. गेषु खपि । ५५. ह. ज. झ. रणव्या'।६ प. ज. वम ७ ग. 'देश उपयु। ८ ग. छ, 'कृष्टरू' ।९ प.छ. 'वकाशवती'।

·२८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत- [आगमाख्य- जागरिते यथाऽर्थनातं द्रष्टा पश्यति तथैव स्वप्नेऽपि तदुपलमते । ततो न तयोः । लक्षण्यसिद्धिरित्यर्थः । द्वितीयपादस्य व्यायामुपसंहरति-अत इति । स्थानद्वये द्रेष्टुर्भदाशङ्का निरवकाशेति दर्शयितुमेवकारः । तृतीयं पादं व्याकुर्वजाग्रत्येव सुषुप्ति दर्शयति-आकाशे चेति । यो विश्वस्तैजसत्वमुपगतः स पुनः स्मरणाख्यस्य व्यापारस्य व्यावृत्तौ हृदयावच्छिन्नाकाशे स्थितः सन्प्राज्ञो भूत्वा तल्लक्षणल- क्षितो भवति । न हि तस्य रूपविषयदर्शनस्मरणे पारहत्य विशिष्टाकाशनि- विष्टस्य प्राज्ञादर्थान्तरत्वम् । अतश्च म एकीभूतो विषयविषय्याकाररहितः । यतो धनप्रज्ञो विशेषविज्ञानविरही रूपान्तररहितस्तिष्ठतीत्यर्थः । उक्तमर्थ प्रपश्चयन्म- नोव्यापारामावादिति हेतुमुक्त्वा व्याचष्टे---दर्शनेत्यादिना । अविशेपेणाव्याकृ- तरूपेणेत्यर्थः । अवस्थीनं जागरिते सुपुप्तमिति शेषः । यदुक्तमव्याकृतेन प्राणा. स्मना हृदयेऽवस्थानमिति तत्र प्रमाणमाह-प्राणो हीति । यो हि प्राणोऽध्यात्म प्रसिद्धः स वागादीन्प्राणानात्मनि संवृत संहरतीति प्राणस्याध्यात्म वागादिसंहर्तृत्व- मुक्तम् । अधिदैवं च यो वायुः सूत्रात्मा सोऽग्न्यादीनात्मनि संहरतीत्यन्यादिसंह- तृत्वं वायोरुक्तम् । अध्यात्माधिदैवयोश्चैकत्वात्प्राणस्य वायोश्च वागादिप्वग्न्यादिषु संहर्तृत्वेनाव्याकृतत्वस्य संवर्गविद्यायां सूचितत्वादव्याकृतेन प्राणात्मना मुपुप्ते प्राज्ञस्या- वस्थानमिति युक्तमेवोक्कमित्यर्थः । लैजसो हिरण्यगर्भो मनःस्थत्वात् । लिङ्ग मनः । "मनोमयोऽयं पुरुषः” इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु व्याकँतः प्राणः सुपुते तदात्म- कानि करणानि भवन्ति कथपव्याकृतता । नैप दोपः । अव्याकृतस्य देशकालविशेपाभावात् । पूर्वमेव विश्वविरानोरक्यस्यानन्तरं च सुपुप्ताव्याकृतयोरेकत्वस्य दर्शितत्वात्तै- माप्तहिरण्यगर्भयोरनुक्तममेदं वक्तव्यमिदानीमुपन्यस्यति-तैजस इति । तत्र हेतु. माह-मनास्यत्वादिति । हिरण्यगर्भस्य समष्टिमनोनिष्ठत्वात्तैनलस्य व्यष्टिमनोगत. स्वात्तयोश्च समष्टिव्यष्टिमनसोरेकत्वात्तद्गतयोरपि नाहिरण्यगर्भयोरेकत्वमुचितमित्यर्थः । किं च हिरण्यगर्भस्य क्रियाशक्त्युपाचौ लिगात्मतया प्रसिद्धत्वात्तस्य च सामानाधिक- रण्यश्रुत्या मनसा सहामेदावगमान्मनोनिष्ठस्य तैनसस्य युक्तं हिरण्यगर्मत्वमित्याह- - क. 'पलम्मात् ।। २ ग..'दव्या।३ व्याख्येयम्। छ. 'ख्यानमु'। ५५. ... ज. भंदा । ६8. 'स्य स्वरू' । ७५... 'तर्थकी । ग. इ. 'तथासावकी। ८ घ. 1. हितो । एस. रहाट्पा ।।... हेतु त्या व्या १ ग. छ. श. 'स्थानमिति जा। ११७. 'स्पान त'1 १३ रा. ताऽऽ १४ प. १. 'देवतं च । १५ घ, १. 'पतयो । १६. 'धुरेः ।न't 10C. 'तिमा।

·मधमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता। २९ लिङ्गामिति । किं च पुरुषस्य मनोमयत्वश्रवणात्पुरुषविशेषत्वाच हिरण्यगर्भस्य तत्प्र. धानवाधिगमात्तनिष्ठस्तैजप्तो हिरण्यगर्भो भवितुमर्हतीत्याह-मनोमय इति । प्राणस्य प्रागुक्तमच्याकृतत्वमाक्षिपति-नन्विति । सुपुप्ते हि प्राणो नामरूपाभ्यां व्याकृतो युक्तस्तद्व्यापारस्य पार्श्वस्थैरतिस्पष्टं दृष्टत्वादित्यर्थः । किं च तस्यामवस्थायां वागादी- नि करणानि प्राणात्मकानि भवन्ति । त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन्निति श्रुतेः । अतोऽपि प्राणस्य व्याकृतत्वं युक्तमित्याह- तदात्मकानीति । उक्तन्यायन प्राणस्याव्याकृत- त्वायोगादव्याकृतेन प्राणात्मना सुषुप्तस्यावस्थानमयुक्तमिति निगमयति-कथामिति । एकलक्षणत्याहव्याकृतप्राणयोरेकत्वोपपत्तिरित्युत्तरमाह-नैप दोप इति । अव्या- कृतं हि देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् । प्राणोऽपि सौपुतेंद्रष्टुस्तथा । न हि सौपुप्तह- प्रया तत्कालीनस्य प्राणस्य देशादिपरिच्छेदोऽवगम्यते । तथा च लक्षणाविशेषादव्या. कृतप्राणयोरेकत्वमविरुद्धमित्यर्थः । यद्यपि प्राणाभिमाने सति व्याकृततैव प्राणस्य तथाऽपि पिण्डप- रिच्छिन्नविशेषाभिमाननिरोधः प्राणे भवतीत्यव्याकृत एव भाणे: सुपुप्ते परिच्छिन्नाभिमानवताम् । यथा प्राणलये परिच्छिन्नाभिर्मा- निनां प्राणोऽव्याकृतस्तथा माणाभिमानिनोऽप्यविशेपापत्तावव्याकृ- तता समाना प्रसववीजात्मकत्वं च तदध्यक्षकोऽव्याकृतावस्थः । परिच्छिन्नाभिमानिनामध्यक्षाणां च तेनैकत्वमिति पूर्वोक्तं विशेपणमे- कीभूतः प्रज्ञानघन इत्याद्युपपन्नम् । तस्मिन्नुक्तहेतुत्वाच । तस्यायं प्राणो ममायमिति देशपरिच्छेदप्रतिमानादेकलक्षणत्वाभावान्न प्राणस्याव्या. कृतत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-यद्यपीति । परिच्छिन्नाभिमानवतां मध्ये प्रत्येकं ममाय- मिति प्राणाभिमाने सति प्राणस्य यद्यपि व्याकृततैव भवति तथाऽपि सुपुप्त्यवस्थायां पिण्डेन परिच्छिन्नो यो विशेपस्तद्विषयों ममेत्यभिमानस्तस्य निरोधस्तस्मिन्मवतीति प्राणोऽव्याकृत एवेति योजना । प्रतिबुद्धदृष्टया विशेषाभिमानविषयत्वेन व्याकृतत्वेऽपि सुपुप्तदृष्ट्या तदुपसंहारादव्याकृतत्वं प्राणस्याविरुद्धमिति भावः । विशेषाभिमान निरोधे प्राणस्याव्याकृतत्वं क दृष्टमित्याशङ्कयाऽऽह-यथेति । परिच्छिन्नाभिमानिनां प्राणलयो मरणं तत्राभिमाननिरोधे प्राणो नामरूपाभ्यामव्याकृतो यथेप्यते तथैव प्राणाभिमानिनोऽपि तदभिमाननिरोधेनाविशेषापत्तिः सुपुप्तिः । तत्राव्याकृतता प्राणस्य ग. छ. 'वावग। २ घ ज. स. ट. 'तेः । इतोऽ'। 3 घ. ह. ज, ट. 'लप। घ. इ. ट. 'सदृष्टया तथा । ५ घ. दृ. च ज. गप६ झ. 'मानवतां प्रा। ५ क. स्मिन्नेतस्मिनु । ख. 'तुसत्त्वाच । (श.वात्तच । १. क. 'योऽयं म ११ ग, छ श. मोऽप्यव्या'। १२ छ. 'नविरों'।

·सगौडपादीयकारिकायववेदीयमाण्ड्क्योपनिषद-- [आगमाख्य- प्रागुक्तदृष्टान्तेनाविशिष्टा । ततो विशेपाभिमाननिरोये प्राणस्याव्याकृतत्वं प्रसिद्धमि- त्यर्थः । किं च ययाऽऽधिदैविकमव्याकृतं जगत्प्रसवत्रीजम् । तद्धेनं तडव्याकृतमासी- तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियन इति श्रुतेः । तथा प्राणाख्यं सुपुतं नागरितस्वप्नयोर्भ- वति बीजम् । तथा च कार्य प्रति प्रसवत्रीजरूपत्वमविशिष्ट मुभयोरिति लक्षणाविशेषा- दव्याकृतप्राणयोरेकत्वस्य प्रसिद्धिरित्याह-प्रसवेति । समानमित्यनुकपार्थ चकारः । उपाधिस्खोवालोचनया सुपुप्ताव्याकृतयोरभेदमभिधायोपहितस्वभावालोचनयाऽपि तयो- रभेदमाह-तदध्यायति । अव्याकृतावस्थः सुषुप्तावस्थश्च तयोरुपहितस्वभावयोरा- ध्यामिकाधिदैविकयोरेकोऽधिष्ठाता चिद्धानुः । अतोऽपि तयोरेकत्वं सिध्यतीत्यर्थः । सुप्ताव्याकृतयोरैवमेकत्वं प्रसाध्य तस्मिन्नव्याकृते सुषुप्ते प्रागुक्तं विशेषणं युक्तमि- त्याह-परिच्छिन्नेति । यद्यपि विशेपानभिव्यक्तिमात्रेणकीभूतत्वादि विशेषणमुपपादित तथाऽपि परिच्छिन्नाभिमानिनामुपाधिप्रधानानां तत्र तत्राध्यक्षाणां चोपहितानामव्याकृ. तेनैकत्वम् । अनोऽपि प्रागुक्तविशेषणोपपत्तिरित्यर्थः । किं चाध्यात्माधिदैवयोरेकत्व- मिति प्रागुक्तहेतुमद्धावाञ्च युक्तं सुषुप्त प्राज्ञ प्राणात्मन्यव्याकृते यथोक्तं विशेषणमि- त्याह-पूर्वोक्तमिति । अन्धगतादिशब्देन सर्वेश्वरत्वादिविशेषणं गृह्यते । कथं माणशब्दत्वमव्याकृतस्य । “प्राणवन्धनं हि सोम्य मनः" इति श्रुतेः। ननु तत्र "सदेव सोम्य" इति प्रकृतं सब्रह्म प्राणशब्दवाच्यम् । नैप दोपः। वीजात्मकत्वाभ्युपगपात्सतः । यद्यपि सब्रह्म प्राणशन्दवाच्यं तत्र तयाऽपि जीयमसेवबीजात्मकत्वपपरित्यज्य माणशब्दवं सतः सच्छब्दवाच्यता च । यदि हि निर्वीजरूपं विवक्षितं ब्रह्माभविष्यद "नेति नेति "" यतो वाचो निवर्तन्ते" "अन्पदेव तद्विदितादयो अविदितीत्" इत्यवक्ष्यत् । “न सत्चन्नासदुच्यते” इति स्मृतेः । निर्वी- जनयव चेत्सति लीनानां संपन्नानां मुपुतमलययोः पुनरुत्थानानुपपत्तिः स्पद गुप्ता व पुनरूलनियसनः । कीनाभापापियोषाः । प्राणशब्दस्य पञ्चवृत्तौ वायुविकारे रुतत्वान्नाव्याकृतविषयत्वं रूदिविरोधादिति शङ्कते- ग. प. १.छ. अ. स. आप्रस्व:। २ ग. प. ४ ज. 'स्य सिं। ३ क. पश्चिका ४७ भावपयांतो'। ५ग. प.ज.स. 'योरा' ।। ग. घ.. ए.ज. रेक'। क. ख. 'दिति जि.ता। ग. छ.ज.'तोऽप्यस्ति प्रा ।..४.'वयो।"ग. प्र. "गंमवा' । ११ घ... 'रादि। १३च, 'कतम 7. 'जिगीर च. "पि जगप्रम। १५ज.सवं मी' । १६ प.'नवाच्या १७क. 'दिनि। छ.बी.ज. 'नादशील' 12.8, स्मृतिः। २१ ज. नि सं। २१ ५.२.ज.ट. 'सल । २१ प.ट. 'त् ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। कयमिति । अन्यत्र रूढत्वेऽपि श्रीतप्रयोगवशादव्याकृतविषयत्वं प्राणशब्दस्य युक्त. मिति परिहरति-प्राणवन्धनमिति । प्रकरणस्य ब्रह्मविषयत्वाद्ब्रह्मण्येव प्रकृते वाक्ये प्राणशब्दस्य प्रयोगान्नाव्याकृतविषयत्वं तस्य युक्तं प्रकरणविरोधादिति शङ्कते- नन्विति । प्रकरणस्य ब्रह्मविषयत्वेऽपि ब्रह्मणः सल्लसणस्य शबलत्वाङ्गीकारादस्मिन्नपि वाक्ये तत्रैव प्राणशब्दप्रयोगाद्युक्तं तस्याव्याकृतविपयत्वमित्युत्तरमाह-नैप दोप इति । संग्रहवाक्यं प्रैपञ्चयति-यद्यपीति । तत्रेति प्राणबन्धनवाक्यं परामृश्यते । जीवशब्दः सर्वस्यैव कार्यनातस्योपलक्षणम् । प्रकरणवाक्ययोरुभयोरपि परिशुद्धब- सविषयत्वे का क्षतिरित्याशङ्कय परिशुद्धस्य ब्रह्मणः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तागोचरत्वात्तत्र शब्दवाच्यत्वानुपपत्तमॆवमित्याह-यदि हीति । न केवलं निरुपाधिकं निर्विशेषं ब्रह्म वाङ्मनसयोरगोचरमिति श्रुतेरेव निर्धार्यते किं तु स्मृतेरपीत्याहन सदिति । किं च कार्यजातं प्रति बीजमताज्ञानरहिततया शुद्धत्वेनैवास्मिन्प्रकरणे ब्रह्म विवक्षितं चेत्तहि सत्ता सोम्प तदा संपन्नो भवतीति जीवानां सत्प्राप्तिश्रवणाद्ब्रह्मणः सच्छदितस्य शुद्धत्वे संपुप्त्यादौ तत्र लीनानामेकीभूतानां जीवानां पुनरुत्थानं नोपपद्यते दृश्यते च पुनरुत्थानम् । तेन शबलमेव ब्रह्मात्र विवक्षितमित्याह-नि:जतयेति । सुघुप्त्यादौ शुद्धे ब्रह्मणि संपर्नानामपि पुनरुत्थाने मोक्षानुपपत्तिदोषमाह-मुक्तानां चेति । न तेषां पुनरुत्थानं हे त्वभावादित्याशङ्कय सुपुप्तानां प्रलोनानां च न तर्हि पुनरुत्थानं हेत्व. भावस्य तुल्यत्वादित्याह-बीजाभावेति । ज्ञानदायबीजाभावे च ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मात्सवीजत्वाभ्युप- गमेनैव सतः प्राणत्वव्यपदेशः सर्वश्रुतिषु च कारणत्वव्यपदेशः । अत एव "अक्षरात्परतः परः" । " सवाह्याभ्यन्तरो ह्यजः"। "यतो वाचो निवर्तन्ते" । "नेति नेति" इत्यादिना वीजैवत्त्वापनयनेन व्यपदेशः। तामवीजावस्था तस्यैव प्राज्ञशब्दवाच्यस्य तुरीयत्वेन देहादिसंबन्धुर- हितां पारमार्थिी पृथग्वक्ष्यति । वीजावस्थाऽपि न किंचिदवेदिप- मित्युत्थितस्य प्रत्ययदर्शनादेहेऽनुभूयत एवेति त्रिधा देहे व्यवस्थित इत्युच्यते ॥ २॥ नन्वनाद्यनिर्वाच्यमज्ञानं संसारस्य बीजभूतं नास्त्येव । यद्ब्रह्मणो विशेषणं भवति । भग्रहणमिथ्याज्ञानतत्संस्काराणामज्ञानशब्दवाच्यत्वात्तत्राऽऽह-ज्ञानेति । अज्ञोऽह- छ. 'कृतवा । २ छ, 'क्ये प्रा । ३ छ. विवृणोति । ४ क. 'योर'। ५ ज. "पि शु। ६ ग. स. सुप्या । ७ ग. स. पुप्तादौ 1 ८ घ. इ. ज. शुद्धब। ख. माना । १. क. घ. ६.ज. मोक्षत्वान । ११ घ. 'स्माद्दीन । ११ ग. च. गन्ध । १३ छ. 'शः । अत । १४ स. घ. ज. स.ट. जत्वाप। १५ घ. इ. छ. ज. स. ट. 'पनयेन । १६झ. धजाप्रदादिर'।

·सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[आगमाख्यं- मित्यतानमपरोसमग्रहणस्य च ग्रहणप्रागभावस्य नापरोसत्वमिन्द्रिय सनिकर्षामावादनु- पलब्धिगम्यत्वाञ्च भ्रान्निनसंस्कारयोश्थामावेतरकार्यवानुपादानापेसमादात्मनश्च केवल- स्यातहेतुत्वोत्तदुपादानत्वेनानाद्यज्ञानसिद्धिः । किं च देवदत्तप्रमा तनिष्टप्रमाप्रागमावा- तिरिकाऽनादिप्रध्वंसिनी प्रमावायज्ञदत्तप्रमावत् । न च तदभावे सम्यग्ज्ञानार्थवत्वम्। सणिकत्लेन भ्रान्तेतदनियतासंस्कारस्य च सत्यपि सम्यग्ज्ञाने कचिदनुवृत्तिदर्श नान्न चाग्रहणम्य निवत्वम् । ज्ञानम्य तन्निवृत्तित्वात् । अतो ज्ञानहाय संसारनी. नभूनमनाद्यनिर्वाच्यमज्ञानं ज्ञानस्यार्थवत्तायाऽऽस्येयम् । अन्यथा तदानक्यप्रसङ्गा- दित्यर्थः । शुद्धस्य ब्रह्मणो वाक्यप्रकरणाम्यां विवक्षितत्वामावे फलितमाह---तस्मा. दिति । ब्रह्मणः शबलस्यैव प्राकरणिकत्वाद्वाक्येऽपि तस्मिन्प्राणशब्दाद्युकं प्राणश. ब्दस्यान्याकृतविषयत्वमिति मावः । यतोऽनाद्यनिर्वाच्यातानशबलम्यैव कारणत्वं ब्रह्मणो विवक्ष्यते । अत एव कारणत्वनिषेधेन परिशुद्धं ब्रह्म श्रुतिपूपदिश्यते तदेत. दाह -अत एवेति । अक्षरमव्याकृतं तच्च कार्यापेक्षया परम् । तस्मालरोऽयं पर- मारमा । स हि कार्यकारणाम्यामपृष्टो वर्तने । बाह्य कार्यसम्यन्तरं कारणमिति । ताम्यां सह तत्कल्पनाधिष्टानत्वेन वर्तमानश्चिद्धातुः । तथा च स विद्धानुरतजन्मा. दिसमस्त विक्रियाशून्यत्वेन कटम्यः श्रुतिस्मृत्योर्यपदिश्यते । यतो ब्रह्मणः सकाशा द्वारः सर्वा मनपा सहावकाशममाप्य निवर्तन्ते । तद्ब्रह्माऽऽनन्दरूपं विद्वान्न विभनि नेति नेनौति वीमया सर्वमारोपितमपाक्रियते । आदिशब्देनास्थळादिवाक्यं गृह्यते । चीनत्वनिरासेन गुदं ब्रह्म व्यपदिश्यते चेट्टीनत्वं शवस्यैवेति सिध्यतीत्यर्थः । आनार्यणानुकत्वान्न कारणानियत शुद्धं ब्रह्मास्नीत्याशङ्कय नान्तःप्रनमित्यादिवास्य- शेषामेवमित्याह- तामिति । उक्तन्यायेन वस्तुव्यवस्थायामव्याकृतस्य देहेऽनुभवा- भावाविधा देहे व्यवस्थित इति कपमुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-चीजेति ॥२॥ विश्वो हि स्थूलमुनित्यं तेजसः प्रविविक्तभुक् । जानन्दभुक्तथा प्राज्ञस्त्रिया भोगं निवोधत ॥३॥ स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविकं तु तेजसम् । जानन्दश्य तथा प्राज्ञ विधा तृप्ति निवोधत ॥४॥ उत्ताय शोकी ॥ ३ ॥ ४ ॥ . ११. तना। त।। म. म. YB.रान। र.ए. मा.दामो मा U.पी.ज. सदन।

·प्रथमप्रकरणम् १Jआनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। विश्वादीनां त्रयाणां त्रिधा देहे व्यवस्थिति प्रतिपाद्य तेषामेव त्रिधा भोगं निगम- यति-विश्वो हीति ॥३॥ भोगप्रयुक्तां तृप्तिमधुना त्रेधा विमजते-स्थूलमिति । उदाहृतश्लोकयोाख्या- नापेक्षा वारयति-उक्तार्थाविति ॥ ४ ॥ त्रिषु धाममु योज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । वैदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥५॥ त्रिपु धाममु जाग्रदादिपु स्थूलप्रविविक्तानन्दाख्यं भोज्यमेकं त्रिधा- भूतम् । यश्च विश्वतैजसमाशाख्यो भोक्तकः सोऽहमित्येकत्वेन प्रति- संधानामुष्टत्वाविशेपाच प्रकीर्तितः । यो वेदैतदुभयं भोज्यभोकृतयाऽ. नेकधा भिन्नं स भुञ्जानो न लिप्यते । भोज्यस्य सर्वस्यैकस्य भौतु - ज्यत्वात् । न हि यस्य यो विषयः स तेन हीयते वर्धते वा । न ह्यग्निः स्वविपयं दग्ध्वा काष्ठादि तद्वत् ॥५॥ प्रकृतभोक्तमोग्यपदार्थद्वयपरिक्षानस्यावान्तरफलमाह-त्रिप्विति। पूर्वाधं व्याचष्टे- जाग्रदादिष्विति । भोग्यत्वेनैकत्वेऽपि त्रैविध्यमवान्तरभेदादुन्नेयम् । भोक्तुरेकत्वे हेतुमाह-सोऽहमिति । योऽहं सुपुप्तः सोऽहं स्वप्नं प्राप्तः । यश्च स्वप्नमद्राक्ष सोऽहमिदानी जागर्मीत्येकत्वं प्रतिसंधीयते । न च तत्र बाधकमस्ति । तद्युक्तं मोक्तु- रेकत्वमित्यर्थः । किं चाज्ञानं तत्कार्य च प्रति प्राज्ञादिषु द्रष्टुत्वस्याविशिष्टत्वाद्रष्ट- भेदे च प्रमाणामावाद्युक्तं तदेकत्वमित्याह-द्रष्टत्वेति । द्वितीयाधं विभनते-यो वेदेति । कथमेतावता भोगप्रयुक्तदोपराहित्यं तत्राऽऽह-भोग्यस्येति । यद्यपि मोक्तुरेकस्यैव सर्व भोग्यमित्यवगतं तथाऽपि कथं सर्व मुञ्जानो मोगप्रयुक्तदोपवान्न मदतीपाशकयाऽऽह-जहीति । उनपर्थ दृष्टाल्लेल, सटपलिन समिरिति। खविषयाकाष्ठादीन्दग्ध्वा न हीयते वर्धत वाऽग्निरिति संबन्धः ॥ ५ ॥ diller ( प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः । सर्व जनयति प्राणश्चेतोशून्पुरुषः पृथक् ॥६॥ सतां विद्यमानानां स्वेनाविद्याकृतनामरूपमायास्वरूपेण सर्वभावानां विश्वतैजसमाज्ञभेदानां प्रभव उत्पत्तिः । वक्ष्यति च-' -"वन्ध्यापुत्रो न * मोज्यं भक्ष्य इति सूत्रानुसारेणायमेव पाठः समीचीन इति भाति । ul १ छ. श. त्रिधा। २ स. प. उ. ज. झ. म. ट. 'द्रोग्यं भों। ३ झ. भोग्यस्य । घ. 'प। ५ छ. म् । तद्भोक्त'। ६ ध. ६. ज. 'कं च त । ७ घ. ..ते चामि। ५ ·सगांडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्--[भागमाख्यं- तत्वेन मायया वाऽपि जायते" इति। यदि हसतामेव जन्म स्याब्रह्मणो व्यवहार्यस्य ग्रहणद्वाराभावादसत्त्वमसङ्गः । दृष्टं च रज्जुसर्यादीनामवि. धाकृतमायावीजोत्पन्नानां रज्ज्वाधात्मना सत्वम् । न हि निरास्पदा रज्जुसर्पमृगतृष्णकादयः कचिदुपलभ्पन्ने केनचित् । यया रज्ज्या माक्सपोत्पत्ते रश्यात्मना सर्पः सन्नेवाऽऽसीत् । एवं सर्वभावानामुत्पत्तेः प्राकमाणवीजात्मनेव सत्त्वम् । इत्यतः श्रुतिरपि वक्ति-" ब्रह्मैवेदम्" "आत्मैवेदमय आसीत्" इति।सर्व जनपतिप्राणश्वेताशूनंशव इव रवेश्चि- दात्मकस्य पुरुषस्य चेतोरपा जलार्कसमाः प्राज्ञतैजसविश्वभेदेन देव. तिर्यगादिदेहभेदेषु विभाव्यमानाश्वेतोंशवो ये तान्पुरुषः पृथग्विपयभा- पविलक्षणाननिविस्फुलिङ्गवत्सलक्षणाञ्जलाच जीवलाणांस्त्वितरा. सर्वभाषान्माणो वीजात्मा जनयति यथोनाभिः । “यर्थाऽनेविस्फु. लिगाः" इत्यादिश्रुतेः ॥ ६॥ एप योनिरित्यत्र प्राज्ञस्य प्रपञ्चकारणत्वं प्रतिज्ञानं तत्र सत्कार्यमासत्कार्य प्रति वा कारणवमिनि संदेह निधारयितुमारमते-प्रभव इति । तत्रावान्तरमेदमाह-सर्व- मिति । पुरुषो हि सर्वमचेननं जगदपाधिमूतं तमःप्रधानं गृहीत्वा जनयति । अत एवं पुरुपे कारणवानि प्राणपदं प्रयुज्यंत । एवं स च चैतन्यप्रधानश्चेतमश्चैतन्यस्यांदव. स्थितान्प्रतिविम्बकल्पाचीवानामासभूतानुत्पादयति । एवं चेतनाचेतनात्मकमशेपं जगद- संकीर्ण संपादयतीत्यर्थः । ननु सनां भावानां सत्तादेव प्रभवो न संभवत्यतिप्रसङ्गादि. त्याशय पूर्वाध व्यावष्टे-सतापिति । सेनाधिष्ठानात्मना विद्यमानानामेवाविद्याकृतं मायामयमारोपितम्बरूपं तेन प्रपतः संमतीत्यर्थः । अतज्नन्मनिरसनमन्तरेण कपं सग्नन्म निर्धारयितुं शक्यमित्याशवयाऽऽह यक्ष्यतीति । जन्मनः पूर्व सर्वस्य सत्तेप कोरंगव्यापारमाध्यात्वामिद्धमिध्यावे व कर्ष सतामेव प्रभवो भावानामित्या. VERSEE ~यदीत । कमरमापते कारण प्रमाण सारस्पेन स्याहार्य- थापावात्तस्य ग्रहणे द्वारम्नस्य लिनस्यामावादमत्वमेव सिध्येत् । कार्येण हि लिन पारगं ब्रह्मादृष्टमापि मदित्यवगम्यते । तदमद्येन तस्य कारणेन मंगधारित्यस. देव कारणमा म्यादित्ययः । कार्यकारणयोरुभयोरा महत्वपत्तमिन्याशयाऽऽह- दृष्टं पनि । अविद्ययाऽनायनिवांच्यया कृताश्च ते मायावीनादुत्पनाच तेषामयियेर । 1. गामा भिग्यमा', 'पास'न विच. 'वनी।५५. १. ७. ' यारोम्नु.प. . . १. पा...। 1.प.ग. 1. सन... 'ग'11.0.ci"क.स. से.

·प्रथमप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। मायेत्यशीकारात्तेपा रजज्यादौ कल्पितसादीनामधिष्ठानभूतरज्ज्वादिरूपेण सत्त्वं दृष्ट- . मिति योजना । विमतं सदुपादानं कल्पितत्वाद्रज्जुसर्पवदित्यर्थः । दृष्टान्तस्य साध्य- विकलत्वं शङ्कित्वा परिहरति-न हीति । विवक्षितं . दृष्टान्तमनद्य दान्तिक- माह-यथेत्यादिना । प्राणशब्दितं बीनमज्ञातं ब्रह्म सल्लक्षणं तदात्मनेति यावत् । तदेवमचेतनं सर्व जगत्प्रागुत्पत्तीनात्मना स्थित प्राणी वीजात्मा व्यवहारयोग्यतया जनयतीत्युपसंहरति--इत्यत इति । चतुर्थ पादं प्रतीकमादाय व्याकरोति-चेतो. शूनित्यादिना । रवेरंशवो यथा वर्तन्ते तथा पुरुषस्य स्वयंचैतन्यात्मकस्य चेतो- 'रूपाश्चैतन्याभासा जीवाश्वेताशवो निर्दिश्यन्ते । तान्पुरुषो जनयतीत्युत्तरत्र संबन्धः । तेषां चिदात्मकात्पुरुषोत्तत्वतो भेदाभावं विवक्षित्वा विशिष्टि-जलार्केति । भेद- धीस्तु तेपामुपाधिभेदादित्याह-माशेति । पृथगितिसूचितं पुरुषस्य जीवसर्जने हेत कथयति-विपयेति । यथाऽग्निना समानरूपा विस्फुलिङ्गा जन्यन्ते तथा चिदात्मना समानस्वभावाँ नीवास्तेनोत्पाद्यन्ते । विषयविलक्षणत्वात् । न प्राणेन बीनात्मना तेषामुत्पादनम् । न धोत्पाद्यानां जीवानामुत्पादकाचिदात्मनस्तत्वतो मिन्नत्वम् । जलपात्रप्रतिविम्वितादित्यादीनां बिम्बभूतात्ततस्तत्त्वतेो भेदाभावात्ताविश्वादीन्पुरुपश्चि- स्प्रधानी जनयतीत्यर्थः । विषयमावेन व्यवस्थितान्पुनर्भावान्प्राणो जनयतीति तृतीयपा- दार्थमुपसंहरति -इतरानिति ॥ ६ ॥ विभूति प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः । स्वप्नमायोसरूपति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ ७ ॥ विभूतिविस्तार ईश्वरस्य सृष्टिरिति सृष्टिचिन्तका मन्यन्ते न तु पर- मार्थचिन्तकानां सृष्टावादर इत्यर्थः । “इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" 'इति श्रुतेः। न हि मायाविनं सूत्रमाकाशे निक्षिप्य तेन सायुधमारुहा चक्षुर्गोचरतामतीत्य युद्धेन खण्डशश्छिन्नं पतितं पुनरुत्थितं च पश्यता तत्कृतमायाँदिसतत्त्वचिन्तायामादरो भवति । तथैवायं मायाविनः सूत्र- मसारणसमः सुपुप्तस्वमादिविकासस्तदारुढमायाविसमश्च तत्स्थः प्राज्ञ. तेजसादिः । सूत्रतदारूढाभ्यामन्यः परमार्थमायावी । स एव भूमिष्ठो मायाछन्नोऽदृश्यमान एव स्थितो यथा तथा तुरीयाख्यं परमार्थतत्त्वम् । अतस्तचिन्तायामेवाऽऽदरो मुमुक्षूणामार्याणां न निष्पयोजनायां सृष्टा- १ क. ग. 'क्लत्वं । २ क. 'तुर्थपादप्र'। ३ क. 'सार्थे । । ग, झ. 'रस' १५ क. 'पारपुरुषतत्व । ६ स. 'वास्ते । ७ ज. 'नोत्पद्य'। ८ क. स. 'स्ततो। ९क. च. झ. 'यास्वरू'। १. क. इत्यादिश्रु । १६. सगेन ख । ११ प. ज. पातिते । १३ च. यास' । १ भविष्यति । १५ छ, 'काशस्त । १६ क. तत्स्थमा।

·सगौरपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपद- [आगमात्य- वादर इत्यतः सृष्टिचिन्तकानापेवेते विकल्पा इत्याह स्वप्नमार्यासरू- पेति । स्वप्नसरूपा मायासरूपा घेति ॥ ७॥ चेतनाचेतनात्मकस्य जगतः सर्गे प्रस्तुते स्वमतविवेचना मतान्तरमुपन्यस्यति-- विभूति मसवामति । ईश्वरस्य विभूतिविस्तारः स्वकीयैश्चर्यख्यापनं सृष्टिरिति पक्षे सप्टेर्वस्तुत्वशङ्कायां पक्षान्तरमाह-स्वमेति । कुनः साष्टचिन्तकानामेतन्मतं तत्त्ववि. दामेव किं न स्यात्तत्राऽऽहन विति । सृटेराप वस्तुत्वाद्वस्तुचिन्तकानामपि तत्राऽऽदरो मविप्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-इन्द्र इति । मायामयी सृष्टिरादरविपया न भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह--न हीति । मायादीत्यादिशब्देन तत्कार्य गृह्यते । दृष्टान्त- निविष्टमयं दान्तिके योनयति-तथैवेति । तर्हि परमार्थचिन्तकानां कुत्राऽऽदर इत्याशङ्कय सदृष्टान्तमुत्तरमाह-सूत्रेत्यादिना । मायाछन्नत्वमदृश्यमानत्वे हेतुः । तुरीयाख्यं जाग्रत्स्वप्नसुप्तेम्यो विश्वतैजसप्राक्षेभ्यश्चातीरक्तं तदस्पृष्टमिति शेपः । परमार्थतत्त्वचिन्ता हि सम्यग्वीद्वारा फलवती न सृष्टेः । ततः सृष्टावनादरस्तत्त्वनि- छानामित्याह-नैति । परमार्थचिन्तकानां सृष्टावनादरादपरमार्थनिष्ठानामेव सृष्टौ विशेषचिन्तयुक्तड द्वितीयामवतारयति-इत्यत इति । भागद्दतानामधीमामेव खप्ने प्रथनात्तस्य सत्यत्वं मायायाश्च मण्यादिलक्षणायाः सत्यत्वाङ्गीकारादनयोर्षिक- रुपयोः सिद्धान्ताद्वैपायमुन्नेयम् ॥ ७ ॥ इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः। कालात्मसूति भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः॥ ८ ॥ इच्छामात्रं प्रभोः सत्यसंकल्पत्वात्सृष्टिर्घटीदिः संकल्पनामानं न संकल्पनातिरिक्तम् । कालादेव सृष्टिरिति केचित् ॥ ८॥ सृष्टिचिन्तकानामेव मृष्टिविषये विकरयान्तरमुत्थापयति-इच्छामात्रपिति । ज्योति- विदा कल्पनाप्रकारमाह-कालादिति । परमेश्वरस्येच्छामानं सृष्टिरित्यन हेतु. माह-सत्येति । यषा लोके कुलालादेः संकल्पनामा घटादिकार्य न तदतिरेकेण घटादिकार्यसृष्टिरिष्टा । नामरूपाम्यामन्तरेव कार्य संकल्प्य यहिस्तन्निर्माणाभ्युपगमात् । तपा मगवतः मटिः संकल्पनामाना न तदनिरिचा काचिदस्तीति केपांचिदीश्वरवा. रना मतमित्यर्थः॥८॥ न. इनम...'यान ३२.म्वर ! .'यास्यम्।५प. .... दिन में। (प...'दादाग...' मप्रापि.ज.'सादि। :... 'मुस्सनि.ग. B.R. 'एभग.. 'समा।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्टहा॥९॥ भोगार्थ क्रीडार्थमिति चान्ये सृष्टिं मन्यन्ते । अनयोः पक्षयोपणं देवस्यैप स्वभावोऽयमिति । देवस्य स्वभावपक्षमाश्रित्य सर्वेषां वा पक्षाणामाप्तकामस्य का स्पृहति । न हि रज्ज्वादीनामविद्यास्वभावव्य- तिरेकेण सर्पाद्याभासत्वे कारणं शक्यं वक्तुम् ॥ ९ ॥ यथा तथा वाऽस्तु सृष्टिस्तस्यास्तु किं प्रयोजनमित्यत्र विकल्पद्वयमाह-भोगा. र्थमिति । सिद्धान्तमाह-देवस्येति । कः स्वभावो नामेत्युक्ते नैसगिकोऽपरोक्षा मायाशब्दार्थस्तस्येत्याह-अयमिति । सर्वपक्षाणामपवादं सूचयति-आतेति । देवस्य परमेश्वरस्य स्वभावः सृष्टिरिति स्वभावपक्ष नैसर्गिकमायाविनिर्मिता सृष्टिरिति मतं सिद्धान्तत्वेनाऽऽश्रित्य चतुर्थपादेन दूषणमुच्यते । पक्षयोरनयोरिति योज्यम् । ईश्वरस्येश्वरत्वख्यापनं सृष्टिरित्येकः पक्षः । स्वप्नंस्वरूपा मायास्वरूपा वा सृष्टिरिति पक्षद्वयमीश्वरस्य सत्यसंकल्पस्य सृष्टिरिति पक्षान्तरम् । कालादेव जगतः सृष्टिनेश्वरात् । ईश्वरस्तूदासीनः । तत्र विकल्पान्तरं भोगार्थ क्रीडार्थ वा सृष्टिरिति फलंगतं च विक. ल्पद्वयम् । तेषामेतेषां सर्वेषामेव पक्षाणां दूपणं चतुर्थपादेनोक्तमिति पक्षान्तरमाह- सर्वेषामिति । नो खल्वाप्तकामस्य परस्याऽऽत्मनो मायां विना विभूतिख्यापनमुपयु- ज्यते । न च स्वममायाभ्यां सारूप्यमन्तरेण स्वप्नमायासृष्टिरेष्टुं शक्यते । अवस्तुनो- रेव तयोस्तच्छब्दप्रयोगात् । न च परमानन्दस्वभावस्य परस्य विना मायामिच्छा संगच्छते । न हि तस्य स्वतोऽविक्रियस्येच्छादिभाक्त्वं युक्तम् । न च मायामन्तरेण भोगक्रीडे तस्योपपद्यते । ततो मायामयी भगवतः सृष्टिरित्यर्थः । यदुक्तं कालात्प्रसूति भूतानामिति तत्राऽऽह-न हीति । अधिष्ठानभूतरज्ज्वादीनां स्वभावशब्दितस्वाज्ञाना- देव सर्पाद्याभासत्वं तथा परस्य स्वमायाशक्तिवशादाकाशाद्याभासत्वम् । आत्मन आकाशः संभूत इत्यादिश्रुतेः । न तु कालस्य भूतकारणत्वं प्रमाणामावादित्यर्थः ॥९॥ चतुर्थः पादः क्रमप्राप्तो वक्तव्य इत्याह-नान्तःमज्ञमित्यादिना १ घ. र. ज. ति च ' । झ. ति स्' । २ घ. ज. चस्व । ३ स. रणवं श'। ग. प. ४. ज. मिति तत्र । ५ ग. श. 'स्तथेत्या । ६ क. स. ग. छ. इ. अ. 'ति । पूर्व' । ७ घ. द. रस्येश्व' । ८ घ. ड. ज. वस्य ख्या। एज..रू। १० घ. दज. यासरू । "छ. 'गत्सृष्टि । १२ ग. घ. ज. 'तं विक' । १३ ग. छ. झ. न। १४ घ, ८. 'ण माया स्पष्टुं । १५ क. रा. इति श्रृं। १६६. छ. स. स. तुर्थपा । १७ क ...

·सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपन्- [भागमाश्य- सर्वशब्दमवृत्तिनिमित्तशून्यत्वात्तस्य शब्दानभिधेयत्त्वमिति विशेषपति- पेधेन च तुरीयं निर्दिदिक्षति । शून्यमेव नहिं तत् । न । मिथ्यादि- कल्पस्य निनिमित्तत्वानुपपत्तेः। न हि रजतसर्पपुरुपमृगतृष्णिकादि- विकल्पाः शुक्तिकारज्जुस्थाणूपरादिश्यतिरेफेणावस्वास्पदाः शक्पाः कल्पयितुम् । पादत्रये व्याख्याते व्याख्येयत्वेन क्रमवशात्प्राप्तं च पादं व्याख्यातुमुत्तरग्रन्थ- प्रवृत्तिरित्याह-चतुर्थ इति । ननु पादत्रयवद्विधिमुखेनैव चतुः पादोऽपि व्याख्या. यनां किमिति निषेधमुखेन व्याख्यायते तत्राऽऽह-सर्वेति । सर्वाणि शब्दप्रवृत्ती निमित्तानि पष्ठीगुणादीनि तैः शून्यत्वात्तुरीयस्य वाच्यत्वायोगान्निपेघद्वारैव तन्निर्देशः संमातीत्यर्थः । साक्षाद्वाच्यत्वामा द्योतयितुं निर्दिदिक्षतीत्युक्तम् । यदि चतुर्थ विधि- मुखेन निर्देष्टुं न शक्यं तार्ह शून्यमेव तदापद्येन तन्निधेनैव निर्दिश्यमानत्वात् । तथाविधं नास्त्यर्धवदिनि शङ्कते-शून्यमेवेति । न तुरीयस्य शून्यत्वमनुमातुं युक्तम् । विमनं सदधिष्ठानं कल्पितत्वात् । तथाविधरनतादिवदित्यनुमानात्तुरीयस्य सत्त्वसिद्धे- रिस्युत्तरमाह-तन्नति । दृष्टान्तं साधयति-न हीति । रनतादीनां सदनुविद्धबु. दिनोध्यावादवादास्पदत्यायोगात् । तदेव प्राणादिविकल्पानामपि नावात्वावर सिघ्पतीत्यर्थः। एवं तहि प्राणादिसर्वविकल्पास्पदत्वात्तुरीयस्य शब्दवाच्यत्वमिति न प्रतिषेधः प्रत्याय्यत्वमुदकांधारादेरिव यादेः । न माणादिविकल्प. स्पासचाटुक्तिकादिविय रजतादेः । न हि सदसतो संबन्यः । सन्दमचिनिमित्तभागवस्तुत्वात् । नापि प्रमाणान्तरविपयत्वं स्वरूपेण गवादिषद । यात्मनो निरुपाधिकत्याद्वादिवनापि नातिमत्त्वमद्विती- पत्वेन सामान्पविभेपामावाद । नापि क्रिया पाचकादिवदविक्रि- पत्वात् । नापि गुगवन नीलादिवनिर्गुणत्वात् । यविष्ठानत्वं तुरीयम्येष्टं तह वाध्यत्वमधिष्ठानत्वाददिवदिति प्रक्रममा प... सरस्य । २ ५. १. व १ रा.प.ज दिर'। ४ प .. V... 'पंग । ५ ग.rint ET. । ७. ललिरमा . ल. HERE IS.स. ८. 'न म मिरा दियो।१. . 'मास्यं । ११.२. 'रमा १६.0. N. 'नाहियाय पायदा नापि गुनयर मनदिर...'म । १५. सान।

·- प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेता। स्यादिति चोईयति-एवं तहीति । किं प्रातिभासिकमधिष्ठानत्वं हेतूकृतम् । किं वा तात्त्विकम् । नाऽऽद्यः । तस्य तात्तिकवाच्यत्वासापकत्वात् । अतात्त्विके तु वाच्यत्वे प्रक्रमो न विरुध्येत । न द्वितीयः । शुक्त्यादिपु कल्पितरजतादेरवस्तुत्ववत्तुरीयेऽपि कल्पितप्राणादेरवस्तुत्वात्तत्प्रतियोगिकाधिष्ठानत्वस्य तात्त्विकत्यायोगादिति दूषयति- न माणादीति । किं च वाच्यत्वे तुरीयस्य निरुच्यमाने तत्र शब्दप्रवृत्तौ निमित्तं वक्तव्यम् । तच पष्ठी वा रूढिवा नातिर्वा क्रिया वा गुणो वेति विकल्प्य प्रथम प्रत्याह-न हीति । तुरीयातिरिक्तस्यावस्तुत्ात्तस्यै तुरीयस्य च वस्तुभूतसंबन्धाप्ति- द्धेविषयाभावे कुतः षष्ठीत्यर्थः । द्वितीयं दूपयति-नापीति । विशिष्टरूपेण विषय. त्वेऽपि स्वरूपेण निरुपाधिकात्मना तदविपयत्वान्नात्र गवादाविव रूढिरवतरतीत्यर्थः । न तृतीयः । गवादातिपद्वितीये तुरीये सामान्यविशेषभावस्याभिधातुमयोग्यत्वादिति मत्वाऽऽह-गलविशिष्दति । न चतुर्थः । पाचकादाविवाक्रिये तुरीये विक्रियाव. त्वस्य शब्दप्रद्धेलक्षणदत्तस्य वक्तुमयुक्तत्वादित्याह-नापि क्रियाववामिति । न पञ्चमः । उत्पलाोपलालादिशब्दवनिर्गुणे तुरीये गुणवत्त्वस्य शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य वक्तुमयुक्तत्वादित्याह-~-नापीति । अतो नाभिधानेन निर्देशमईति । शशविपाणादिसमत्वानिरर्थकत्वं ताई । न । आत्मत्वावगमे तुरीयस्यानात्मतृष्णाव्यात्तिहेतुत्वाच्छुक्ति- कावगम इव रजततृष्णायाः। न हि तुरीयस्याऽऽत्मत्वावगमे सत्यवि- घातृप्णादिदोपौणां संभवोऽस्ति । न च तुरीयस्याऽऽत्मत्वानवगमे कारणमस्ति । सर्वोपनिषदां तादयनोपक्षयात् । “तत्वमसि" | "अय. मात्मा ब्रह्म" । "वत्सत्यम् । स आत्मा"1"यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म"। "स वाह्याभ्यन्तरो हजः" । "आत्मैवेदं सर्वम्" इत्यादीनाम् । तदेवं तुरीयस्य वाच्यत्वानुमानं शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानुपलब्धिबाधितमिति फलित- माह-अत इति । यदि तुरीयस्य नास्ति विशिष्टनात्यादिमत्वं तर्हि नरविषाणादि- दृष्टेरिव तदृष्टेराप निष्फलत्वम् । विशिष्टनात्यादिमतो रानादेरुपासनस्य फलवत्वोपल- म्मादिति शङ्कते- शशविपाणादीति । यथा शुक्तिरियमित्यवगमे रजतादिविषयतृष्णा व्यावतते तथा तुरीयं ब्रह्माहमित्यात्मत्वेन तुरीयस्य साक्षात्कारे सत्यनात्मविपया तृष्णा १३. छान हैं। २ छ. 'रुध्यते । न । ३ ग. झ. तत्र | छ, 'त्वात्तुरी । ५ घ. ज. 'स्य च । ६ ज.वाविकि 10 ग. श. 'स्य दर्शयितुम'। ८ घ. ज. गुगतु । ग. छ. स. 'मयोग्यत्वा । १० झ. 'यस्य सृष्णादिव्या' । ११ च. स्यातव्या' । ११ घ. द. ज, "णा. निर। १३ घ. 'पादिसं। १४ ग. प्र. "दिवत्तद्दष्टे । १५ घ. छ, ज. 'पया । ६ क. स. 'वर्यते।

·४० सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [आगमाख्यं- व्यवच्छिद्यते । तदेवमात्मत्वेन तुरीयावगमस्य सर्वाकाक्षानिवर्तकत्वादनर्थकत्वशङ्का न युक्तेति परिहरति-नेत्यादिना । तुरीयस्याऽऽत्मत्वावगमे सति सर्वानहेतुत्प्णादि- दोपनिवृत्तिलक्षणं फलमुक्तं विद्वदनुभवेन साधयति-न हीति । ननु तुरीयमशेषवि. शेषशून्यं नाऽऽत्मत्वेनायगन्तुं शक्यते तद्धत्वभावादिति तत्राऽऽह-न चेति । सर्वो. पनिपदामित्युक्तमेवोदाहरणलेशेन दर्शयति-तत्त्वमसीति । सोऽयमात्मा परमार्यापरमार्थरूपश्चतुष्पादित्युक्तस्तस्यापरमार्थरूपम- विद्यात रज्जुसदिसममुक्तं पादत्रयलक्षणं वीजाकुरस्थानीयम् । अदानीमवीजात्मकं परमार्थस्वरूपं रज्जुस्थानीयं सर्पादिस्थानीयोक्त- स्थानत्रयनिराकरणेनाऽऽह- (उपनिषद् ।) नान्तःप्रज्ञं न वहिप्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञ निदिशा- नघनं न प्रज्ञ नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहान्यत्वग्रा- ह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिव मद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः॥७॥ नान्तःमतामित्यादि । नन्वात्मनश्यतुप्पाचं प्रतिज्ञाय पादत्रयकयने- नैव चतुर्यस्यान्तःमज्ञादिभ्योऽन्यत्वे सिद्धे नान्तःमनमित्यादिप्रतिपे. घोऽनर्थकः । न । सर्पादिविकल्पमतिपेनैव रज्जुस्वरूपमतिपत्ति- उपवस्थस्यैवाऽऽत्मनस्तुरीयत्वेन प्रतिपिपादयिपितत्वात् । तत्त्वम सीतिवन् । निषेधमतेनेव तुरीयस्य प्रतिपादनं न विपिमुसेनेत्युपपाद्य वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरम- न्यमानारयति-सोऽयमित्यादिना । बोनारस्थानीयं मियो हेतुहेतुमद्भावन व्यवस्थितमित्यर्थः । अवीनात्मक कार्यकारणविनिर्मुकमिति यावत् । तत्र हेतुं सूत्र- पति-परमायेति । तस्य विधिमुग्नेन निर्देशानुपपत्ति प्रागुक्तामपिप्रेत्याऽऽह- सादीति । किमुत्तरेण ग्रन्थेन तुरीयं प्रतिपाद्यते किंवा तम्य स्थानत्रयविलक्षण्यं विव• क्ष्यने । प्रपमे प्रतिपादकस्य विधानाव्यतिरेकादन्यनिषेधानर्थरयम् । द्वितीयेऽपि तदा नापमापयेत् । अनुस्यवोकादन्यत्वासद्धरिति मन्वानः शङ्कते-नन्विति । न सायत्तुरी विपिमुगेन योध्यम् । तस्य स्वप्रकाशलान् । तस्मिन्प्रासाद्य- ...सदरच. पर ध्य'।३.१. ज. मिदिर।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। नुदयात् । तथाऽपि समारोपितविश्वादिरूपेण प्रतिपन्नं तनिषेधेन बाध्यते । तदनिषेधे तस्य यथावदप्रथनात् । अतो न निषेधानर्थक्यमिति परिहरति-न सदीति । तुरीयस्य पादत्रयविलक्षणस्यार्थीदेव सिद्धावपि जीवात्मनः स्थान- त्रयविशिष्टस्य तुरीयं ब्रह्मस्वरूपमिति नोपदेशमन्तरेण सिध्यतीति तुरीयग्रन्योऽर्थ- वानित्यर्थः । यथा विधिमुखेन प्रवृत्तेन तत्त्वमसीतिवाक्येन स्थानत्रयसाक्षिण- स्त्वंपदलक्ष्यस्य तत्पदलक्ष्यब्रह्मता लक्षणया बोध्यते तथा निषेधशास्त्रेणापि तात्पर्यवृत्या जीवस्य तुरीयब्रह्मत्वं प्रतिपादयितुं दृष्टान्तमाह-तत्त्वमसीति । यदि हि व्यवस्थात्मविलक्षणं तुरीयमन्यत्तत्प्रतिपतिद्वाराभावाच्छा- स्रोपदेशानर्थक्यं शून्यतापत्तिर्वा । ननु स्थानत्रयविशिष्टस्याऽऽत्मनो नैव तुरीयात्मत्वं तुरीयग्रन्थेन प्रतिपाद्यते । तुरी- यस्य विशिष्टाद्विलक्षणत्वेनात्यन्तभिन्नत्वात्तत्राऽऽह-यदि हीति । प्रातिमासिकवैल. क्षण्येऽपि विशिष्टोपलक्ष्ययोरात्यन्तिकवलक्षण्याभावान्न तात्त्विकं तुरीयस्य विशिष्टादन्य. त्वम् । अन्यथाऽत्यन्तभिन्नयोमिधःसंस्पर्शविरहिणोरुपायोपेयभावायोगात्तुरीयप्रतिपत्ती विशिष्टस्य द्वारत्वाभावादन्यस्य च तत्प्रतिपत्तिद्वारस्यादर्शनात्तुरीयाप्रातिपत्तिरे स्यादि. त्यर्थः । शास्त्रात्तत्प्रतिपत्तिः स्यादिति चेन्नेत्याह-शास्त्रेति । तद्विशिष्टरूपमनूद्य विशे- पणांशापोहेन तस्य तुरीयत्वमुपदिशति । भेदे चाऽऽत्यन्तिके तदानर्थक्यान्न शास्त्रात्तत्प्र. तिपत्तिरित्यर्थः । मा तर्हि तुरीयप्रतिपत्तिभूदिति चेत्तत्राऽऽह-शून्येति । विशिष्टस्यैव प्रतिपत्त्या तुरीयस्याप्रतिपत्तौ प्रतिपन्नस्य विश्वादेविशिष्टस्य प्रत्युदस्तत्वादन्यस्य चाप्र. तिपन्नत्वान्नैरात्म्यधीरेवाऽऽपद्यतेत्यर्थः । रज्जुरिव सादिभिर्विकल्प्यमाना स्थानत्रयेऽप्यास्मैक एवान्ताम- शादित्वेन विकल्प्यते यदा तदाऽन्तःमज्ञादित्वप्रतिपेघविज्ञानममाणस. मकालमेवाऽऽत्मन्यनर्थप्रपञ्चनिवृत्तिलक्षणफलं परिसमाप्तमिति तुरीया- धिगमे प्रमाणान्तरं साधनान्तरं वा न मृग्यम् । भेदपक्षश्चद्यथोक्तदोषवशान्न संभवति तर्हि मा मूत् । अभेदपक्षोऽपि कथं निर्वह. तोति चेत्तत्र किं फलं पर्यनुयुज्यते किं वा प्रमाणान्तरमथ वा साधनान्तरमिति विक- रूप्याऽऽयं दूपयति-रज्जुरिवेति । यथा रनरधिष्ठानभूतसर्पधारादिनिर्विकल्प्यते तक एवाऽऽत्मा स्थानत्रयेऽपि यदाऽन्तःप्रज्ञत्वादिना विकल्प्यमानो बहुधा भासते १ज. 'यं रू। २ घ. ८. ज. मुखम। ३ ग. 'निर्वि' । ४ ख. छ. व । या । ५ घ. इ. च. 'टम' । ६ क. भूयादि । ७ घ. छ. न. ट. 'कल्पमा । ८ प. है, च. ज. 'त्रय अत्मै । १८. कल्पते । १०१. च. ज. स.क्षणं फ।

·सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद् - [आगमात्यं- व्यवच्छिद्यते । तदेवमात्मत्वेन तुरीयावगमस्य सर्वाकाड्सानिवर्तकत्वादनकत्वशङ्का न युक्तेति परिहाति-नेत्यादिना । तुरीयस्याऽऽत्मत्वावगमे सति सानहत्तप्णादि- दोपनिवृत्तिलक्षणं फलमुक्तं विद्वदनुभवेन साधयनि-न हीति । ननु तुरीयमशेपवि. शेपशून्यं नाऽऽत्मत्वेनावगतुं शक्यते तद्धत्वमावादिति तत्राऽऽहन चेति । सर्वो. पनिषदामित्युक्तमयोदाहरणडेशेन दर्शयति-तत्त्वमसीति । सोऽयमात्मा परमार्थापरमार्थरूपश्चतुप्पादित्युक्तस्तस्यापरमार्थरूपम- विद्याकृतं रज्जुसदिसममुक्तं पादत्रयलक्षणं वीमाङ्कुरस्थानीयम् । अदानीमवीजात्मकं परमार्यस्वरूपं रज्जुस्थानीयं सर्पादिस्थानीयोक- स्थानत्रयनिराकरणेनाऽऽह-- (उपनिषद् ।) नान्तःप्रज्ञ न वहिप्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञा- नघनं न प्रज्ञ नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहान्यत्वाग्रा- यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिव मद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः॥७॥ नान्तःप्रज्ञमित्यादि । नन्वात्मनस्तुप्पाचं प्रतिज्ञाय पादत्रयकयने- नेर चतुर्यस्यान्तःमज्ञादिभ्योऽन्यत्वे सिद्ध नान्तःप्रज्ञमित्यादिप्रतिषे- धोऽनर्थकः । न । सर्पादिविकल्पमतिपेयेनैव रज्जुस्वरूपप्रतिपत्ति उयवस्थस्यैवाऽऽत्मनस्तुरीयत्वेन प्रतिपिपादयिपितत्वात् । तचम- सीतिर । निपेयमुखेनैव तुरीयस्य प्रतिपादनं न विविमुखेनेत्युपपाद्य वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरप्र. न्यमवतारयनि--सोऽयमित्यादिना । योनाङ्रस्थानीयं मिथों हेतुहेतुमद्भावन व्यवस्थितमित्यर्थः । अवीनात्मकं कार्यकारणविनिर्मुकमिनि यावत् । तत्र हेतुं सूच पति-परमार्थेति । तस्य विधिमुग्वेन निर्देशानुपपत्तिं प्रागुक्तामभिप्रेत्याऽऽह- सादीति । विमुत्तरेण अन्येन तुरीयं प्रतिपाद्यते किंवा तस्य स्थानत्रयोलक्षण्यं विव. क्ष्यते । प्रपमे प्रतिपादकम्य विधानाव्यतिरेकादन्यनिपेवानर्थक्यम् । द्वितीयेऽपि तदा• नयमाश्येत् । अनुकत्येवोकादन्यत्वसिद्धरिति मन्वानः शकते-नन्विति । न तावतुरीयं विपिमुगेन बोध्यम् । तस्य स्वप्रकाशलान् । तस्मिन्नकाशाय- १८...८.इतर'। २ च. 'यत्र ध्य'।३५. र. ज. सिदिर।

·प्रथमप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। ४१ नुदयात् । तथाऽपि समारोपितविश्वादिरूपेण प्रतिपन्नं तन्निपेधेन बोध्यते । तदनिषेधे तस्य यथावदप्रथनात् । अतो न निषेधानर्थक्यमिति परिहरति-न सदीति । तुरीयस्य पादत्रयविलक्षणस्यार्थीदेव सिद्धावपि जीवात्मनः स्थान. त्रयविशिष्टस्य तुरीयं ब्रह्मस्वरूपमिति नोपदेशमन्तरेण सिध्यतीति तुरीयप्रन्योऽर्य- वानित्यर्थः । यथा विधिमुखेन प्रवृत्तेन तत्त्वमतीतिवाक्येन स्थानत्रयसाक्षिण- स्त्वंपदलक्ष्यस्य तत्पदलक्ष्यब्रह्मता लक्षणया बोध्यते तथा निषेधशास्त्रेणापि तात्पर्यवृत्त्या जीवस्य तुरीयब्रह्मत्वं प्रतिपादयितुं दृष्टान्तमाह-तत्त्वमसीति । यदि हि व्यवस्थात्मविलक्षणं तुरीयमन्यत्तत्मतिपत्तिद्वाराभावाच्छा. स्रोपदेशानर्थक्यं शून्यतापत्तिर्वा । ननु स्थानत्रयविशिष्टस्याऽऽत्मनो नैव तुरीयात्मत्वं तुरीयग्रन्थन प्रतिपाद्यते । तुरी- यस्य विशिष्टाद्विलक्षणत्वेनात्यन्तभिन्नत्वात्तत्राऽऽह-यदि हीति । प्रातिमासिकवैल- क्षण्येऽपि विशिष्टोपलक्ष्ययोरात्यन्तिकवैलक्षण्याभावान्न तात्त्विकं तुरीयस्य विशिष्टादन्य- त्वम् । अन्यथाऽत्यन्तभिन्नयोमिथःसंस्पर्शविरहिणोरुपायोपेयभावायोगात्तुरीयप्रतिपत्ती विशिष्टस्य द्वारत्वाभावादन्यस्य च तत्प्रतिपत्तिद्वारस्यादर्शनात्तुरयिाप्रातिपत्तिरे स्यादि. त्यर्थः । शास्त्रात्तत्प्रतिपत्तिः स्यादिति चेन्नेत्याह-शास्त्रेति । तद्विशिष्टरूपमनूद्य विशे- पणांशापोहेन तस्य तुरीयत्वमुपदिशति । भेदे चाऽऽत्यन्तिके तदानर्थक्यान्न शास्त्रात्तत्प्र- तिपत्तिरित्यर्थः । मा तर्हि तुरीयप्रतिपत्तिभूदिति चेत्तवाऽऽह-शून्येति । विशिष्टस्यैव प्रतिपत्त्या तुरीयस्याप्रतिपत्तौ प्रतिपन्नस्य विश्वादेविशिष्टस्य प्रत्युदस्तत्वादन्यस्य चाप्र- तिपन्नत्वानरात्म्यधीरेवाऽऽपद्यतेत्यर्थः । रज्जुरिव सर्पादिभिर्विकल्प्यमाना स्थानत्रयेऽप्यात्मैक एवान्ताम- शादित्वेन विकल्प्यते यदा तदाऽन्तःमज्ञादित्वमतिपेधविज्ञानप्रमाणस. मकालमेवाऽऽत्मन्यनर्थप्रपञ्चनिवृत्तिलक्षणफलं परिसमाप्तमिति तुरीया- धिगमे प्रमाणान्तरं साधनान्तरं वा न मृग्यम् । भेदपक्षश्चद्यधोक्तदोपवशान्न संमवति तर्हि मा भूत् । अभेदपक्षोऽपि कथं निर्वह. तौति चेत्तत्र कि फलं पर्यनुयुज्यते किं वा प्रमाणान्तरमथ वा साधनान्तरमिति विक. रूप्याऽऽयं दुपयति-रज्जुरिवेति । यथा रज्जुरधिष्ठानभूतसर्पधारादिभिर्विकल्प्यते तथैक एवाऽऽत्मा स्थानत्रयेऽपि यदाऽन्तःप्रज्ञत्वादिना विकल्प्यमानो बहुधा भासते १ ज. 'यं । २ घ. द. ज. मुखम'। ३ ग. निर्वि' । ४ ख. छ. 'व। या । ५ घ. १. च. 'टम' । ६ क. भूयादि । ७ घ. छ. म. ट. 'कल्पमा । ८ घ. इ. च. ज. 'त्रय अस्मै । १४.'कल्पते। १.७. च. ज. स. 'क्षणं फ।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-[भागमाख्यं-- तदा तदनुवादेनान्तःप्रज्ञत्वादिप्रतिपेयजनितं यत्प्रमाणरूपविज्ञानं तदुतात्तिसैमानकालमे- चौऽऽत्मन्यननिवृत्तिरूपं फलं सिद्धमिति न फलपर्यनयोगोऽकाशवानित्यर्थः । शब्दस्य संसृष्टपरोक्षज्ञानहेतोरसंसृष्टापरीक्षज्ञानहेतुत्वायागात्तुरीयक्षाने प्रमाणान्तरमेष्ट- व्यमिति पक्षं प्रत्याह-तुरीयेति । तस्य हि माक्षात्कारे न शब्दातिरिक्तं प्रमा- णमन्वेप्यम् । शब्दस्य विषयानुसारेण प्रमोहेतुत्वात् । विषयस्य तुरीयस्यासंसृष्टाप- रोक्षत्वादित्यर्थः । तुरीयसाक्षात्कारे प्रसंख्यानाख्यं साधनान्तरमेष्टव्यमिति पक्ष प्रति- लिपति-साधनान्तरं वेति । प्रसंख्यानस्याप्रमाणत्वान्न प्रमापसाक्षात्कार प्रति हेतुतेति मावः । रज्जुमर्पविवेकसमकाल इव रज्ज्यां सर्पनिवृत्तिफले सति रज्ज्वधि- गमस्य येपा पुनस्तमोपनयध्यतिरेकेण घटाधिगमे प्रमाण च्याप्रियते तेषां उद्यावयवसंबन्धवियोगव्यतिरेकेणान्यतरावयवेऽपि छिदिा- मियत इत्युक्तं स्यात् । यथा रज्जुरियं सर्पो नेतिविवेकधीसमुदयशायामेव रज्ज्वा सर्पनिवृत्तिफले सिद्धे रज्जुमासात्कारस्य फलान्तरं प्रमाणान्तरं माधनान्तरं वा न मृग्यते कृतत्वात्तथेहापी- त्याह-रज्ज्विति । विषयगतं प्राकट्यं प्रमाणफलं नाध्यस्तनिवृत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह- येपामिति । स्वविषयाज्ञानानयनाय प्रवृत्ता प्रमाणक्रिया स्वविषये भावरूपमतिशय. मायते घेदपनयार्थक्रियात्वाविशेषाच्छिदिरपि च्छेद्यसंयोगानयनातिरिक्तमतिशयमाद- ध्यात् । न च संयोगविनाशातिरिक्त विभागे संप्रतिपत्तिरस्ति । प्राकटयस्य च प्रका• शत्वे ज्ञानयनानिष्ठत्वमप्रकाशत्व तेनार्थेन नार्थोऽस्तीति भावः । यदा पुनर्यटतमसोविवेककरणे प्रत्तं प्रमाणपनुपादित्सिततमोनिवृ. चिफलायमानं छिदिरिय छेद्यावयवसंवन्धविवेककरणे प्रवृत्ता तद- चयवधीमावफलावसाना तदा नान्तरीयकं घटविज्ञानं न तत्ममाण- माननिर्मकमेव प्रमाणमिति पो विषयस्फरणे कारणामायाविषयसंवेदनं न 1 ज. शनि'11. प ८.र. 'स्प वि' । ३ रा. ग. "समा स' । *समा ५. 'मान'. 'तर प्र?'10 क. र' । ८ प ... रम्यम् । ९ .. 'मागई।... 'न्त प्र"ज 'रमन्येष्ट'। ११०.प्रा. .17.१ अ. 'सेना से। १५ ग.। मपदिनि १६ प.ज. 'नयाय । ५.र. ग. 'न १८ . 'यशवं. स्यासना' । २. ५. वृतन । .....'हो', पज.मेरक।

·प्रथमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-यदेति । घटो हि तमसा समावृतो व्यवहारायोग्यस्तिष्ठति तस्य तमप्तो निष्क्रम्य व्यवहारयोग्यत्वापादने प्रत्यक्षादिप्रमाणं प्रवर्तते । चानुपादि- त्सितस्यानिष्टस्याप्रमेयस्य तमसो निवृत्तिलक्षणे यदा पर्यवस्यति तदा घटसंवेदनमाथिकं प्रमाणफलं न भवति । यथा छिदिक्रिया छेद्यस्य तरोरवयवोमियःसंयोगनिरसने प्रवृत्ता सती तयोरेव च्छेद्यावयवयोद्वैधीमावे फले पर्यवस्यति न त्वन्यतरावयवेऽपि च्छिदिया॑प्रियते तथेहापि तमोनिवृत्ती प्रमाणं निर्वृणोति । घटस्फुरणं त्वार्थिकम् । न च तस्य स्थायित्वमभिव्यञ्जकप्रमातृव्यापारस्यास्थिरत्वादित्यर्थः । न च तदर्दप्यात्मन्यध्यारोपितान्तःप्रज्ञत्वादिविवेककरणे महत्तस्यै प्रतिपेधविज्ञानप्रमाणस्यानुपादित्सितान्तःप्रज्ञत्वादिनिवृत्तिव्यतिरेकेण तुरीये व्यापारोपपत्तिः । अन्तःप्रज्ञत्वादिनिवृत्तिसमकालमेव प्रमात- त्वादिभेदनिवृत्तेः । तथा च वक्ष्यति--"ज्ञाते द्वैतं न विद्यते" इति । ज्ञानस्य दैतनिवृत्तिक्षणव्यतिरेकेण क्षणान्तरानवस्थानात् । अवस्थाने चानवस्थामसङ्गाद्वैतानिवृत्तिः। किं च घटादे डस्य संविदपेक्षत्वात्तत्र संविदो मानफलत्वेऽपि माऽऽत्मन्यनडे संवि. देकताने मानस्याऽऽरोपितधर्मनिवर्तकत्वमन्तरेण संविजनकत्वव्यापारः संभवतीत्याह- न चेति । तुरीयात्मनि संवेदनमर्ननव्यापारो न प्रमाणस्य प्रकल्प्यते । तस्य संविदा- मिकत्वादारोपितनिवृत्तिव्यतिरेकेण मानजन्यफलविदनपेक्षत्वादित्युक्तम् । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-अन्तःमसत्वादीति । आश्रयामावेनाऽऽश्रितप्रमाणाभावादनन्तरक्षणे तस्य व्यापारानुपपत्तिरित्यत्र वाक्यशेपमनुकूलयति-तथा चेति । किं च ज्ञानाधीन- 'द्वैतनिवृत्त्यवच्छिन्नक्षणातिरेकेण न क्षणान्तरे ज्ञानं स्थातुं पारयति । न चास्थिरं ज्ञानं व्यापाराय पर्याप्तम् । तथा च ज्ञानस्य द्वैतनिवृत्तिव्यतिरेकेण नाऽऽत्मनि व्यापारोऽस्ती. त्याह-ज्ञानस्येति । ननु ज्ञान द्वैतनिवर्तकमपि न स्वात्मानं निवर्तयति । निवर्त्यनि- वर्तकभावस्यैकत्र विरोधात् । अतो यावन्निवर्तकं स्थास्यति तत्राऽऽह --अवस्थाने चेति । निवर्तकस्य ज्ञानस्य द्वैतनिवृत्तेरनन्तरमपि निवर्तकान्तरमपेक्ष्यावस्थाने च तस्य सस्य निवर्तकान्तरध्यपेक्षवादाद्यस्यापि विज्ञानस्य निवर्तकत्वासिद्धिः । न च ज्ञानस्य स्वनिवर्तकत्वानुपपत्तिः स्वपरविरोधिनां भावानां बहुलमुपलम्भादित्यर्थः । . स. स. तत्रानु' । २ श. 'दप्राप्या' । ३ ज. 'स्य निषे' । छ. 'नस्य प्र'१५ घ. 'रीयव्या । ६ छ. 'नकन्या। ज. 'स्य के 1 ८ ग. 'स्मरखा'। ९ख. 'लस्य सं। १.छ. ज. संवेदनान'।११ क, न ज्ञा'। १२ घ. र. ज. 'ने त'। १३ झ. "स्य नि। १४ ख. घ. ट. 'रसंव्य' । ग. घ. ह. छ. ज. 'रसव्य । १५ ग. वादनवस्थाऽन्यस्य स्वनिवर्त[क]त्वाहीकारे विज्ञानत्याविशेषादायस्यापि विज्ञानस्य निवर्तकत्वसिद्धिः । १६ स. ग.छ. श. 'बहुनामु।

·४४ 3 सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [आगमाख्यं- तस्मात्मविपेधविज्ञानप्रमाणब्यापारसमकालैवाऽऽत्मन्यध्यारोपिता- न्तःमज्ञत्वायनर्थनिटत्तिरिति सिद्धम् । नान्तःप्रज्ञमिति तैजसम. तिषेधः । न वहिप्पज्ञमिति विश्वमतिपेधः । नोभयतःप्रज्ञमिति जाग्र- स्वमयोरन्तरालावस्थामतिपेधः । न प्रज्ञानघनमिति मुपुप्तावस्थाप्रति पेयः । वीजभावाविवेकरूपत्वात् । न प्रज्ञमिति युगपत्सविषयमज्ञान त्वमतिपेधः । नामज्ञामित्यचैतन्यप्रतिषेधः । ज्ञानस्य जन्मातिरिक्तव्यापारामावात्तज्नन्मनश्च द्वैतनिधेनैवोपक्षयात्क्षणान्तरे विष- यस्फुरणजननायानवस्थानादारोपितातद्धर्मनिवृत्त्यैव ज्ञानं पर्यषसितमित्युपसंहरति- तस्मादिति । प्रतिपेधननितं विज्ञानमेव प्रमाणम् । तस्य व्यापारो जन्मैव । तेन समा• नकालैवाननिवृत्तिरिति योजना । तत्र हेतुमाह-वीजभावेति । सुषुप्तं हि स्वप्नना- गरिने प्रति वीजभावस्तस्याशेपविशेषविज्ञानामावरूपत्वाद्विशेषविज्ञानानां सर्वेषां घनमेकं साधारणमविभक्तं सुषुप्तमिति तत्प्रतिषेधो नेत्यादिना संभवतीत्यर्थः । कथं पुनरन्तःप्रज्ञत्वादीनामात्मनि गम्यमानानां रज्ज्यादौ सर्पादि- वत्मतिपेधादसत्वं गम्यत इत्युच्यते । ज्ञस्वरूपाविशेपेऽपीतरतरव्यभि- चारादज्ज्वादाविव सर्पधारादिविकल्पितभेदवत्सर्वत्राव्यभिचाराज्ज्ञस्व. रूपस्य सत्यत्वं सुपुले व्यभिचरतीति चेन्न । सुपुप्तस्यानुभूयमानत्वात् । "न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते” इति श्रुतेः । युकं सादीनां रज्ज्जादौ भ्रान्तिप्रतिपन्नानां प्रतिषेधादसत्त्वम् । आत्मनि तु प्रमाणन गम्यमानानामन्तःप्रज्ञत्वादीनां न प्रतिषेधो युज्यते मानविरोधादिति शङ्कते-- कयामिति । प्रामाणिकत्वस्यासिद्धत्वाद्युक्तमन्तःप्रज्ञत्वादीनामसत्यत्वमिति परिहरति- उच्यत इति । विमनमर्सत्यं व्यभिचारित्वात्संप्रतिपन्नवदित्याह-वस्वरूपेति । तस्या- विशेषोऽव्यभिचारस्तत्र रजवादाविवेत्युदाहरणम् । अन्तःप्रज्ञत्यादीनामितरतरव्यभिचारे निदर्शनं सपधारादीति । विमतं सत्यमव्यभिचारित्वाद्ज्यादिवदित्याह-सर्वप्रेति । तस्य प सत्यत्वे सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वमिद्धिरिति भावः । अव्यभिचारित्वहेतोरसिद्धि पकने-मुपुप्त इति । न त नन्यस्य व्यभिचारः मुपृतस्य स्फुरणव्याप्ततया साध. फाफुरणयाऽऽवश्यकत्यादित्याह-न मुपुप्तस्येति । मुफ्ते साधकाफुरणम्य सत्ते प्रमाणमाह-नदीति । १७..'अनि । ग. R. '-'1३१.१.७.अ. नित ि४ ग. 'पा' । ५.स. frey.R.'मानग' 10r. " नाग.v.. 'ते प्रमाणवि। 10. ' मन' ·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। अत एवादृष्टम् । यस्माददृष्टं तस्साव्यवहार्यम् । अग्राह्य कर्मेन्द्रियैः । अलक्षणमलिङ्गामित्येतदननुमेयमित्यर्थः । अत एवाचिन्त्यम् । अत एवा- व्यपदेश्य शब्दः । एकात्मप्रत्ययसारं जाग्रदादिस्थानेष्वेकोऽयमात्मे- त्यव्यभिचारी यः प्रत्ययस्तेनानुसरणीयम् । निषेधशास्त्रालोचनया निर्विशेपत्वं तुरीयस्योक्तं तदेव हेतुकृत्य ज्ञानेन्द्रियाविषयत्व. माह-अत एवेति । दृष्टस्यैवार्थक्रियादर्शनाददृष्टत्वादकियाराहित्यमिति विशेष- णान्तरमाह-यस्मादिति । अदृष्टमित्यनेनाग्राह्यमित्यस्य पौनरुक्त्यं परिहरति- कर्मेन्द्रियैरिति । अलक्षणमित्ययुक्तम् । सत्यं ज्ञानमनन्तमित्यादिलक्षणोपलम्मादित्या. शङ्कयाऽऽह-अलिङ्गमिति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यादित्यादिलिङ्गोपन्यासविरुद्धमे. तदित्याशङ्कयाऽऽह-अननुमेयमिति । प्रत्यक्षानुमानाविषयत्वप्रयुक्तं विशेषणान्तर- माह-अत एवेति । मनोविषयत्वाभावादेव शब्दाविषयत्वम् । शब्दप्रवृत्तेस्तत्प्रवृत्ति पूर्वकत्वादित्याह-अत एवेति । तर्हि यथोक्तं वस्तु नास्त्येव प्रमाणाभावादित्याश- कयाऽऽह-एकात्मेति । अथ वैक आत्मप्रत्ययः सारं प्रमाणं यस्य तुरीयस्याधिगमे तत्तुरीय- मेकात्मप्रत्ययसारम् । "आत्मेत्येवोपासीत" इति श्रुतेः। परोक्षार्थविषयतया विशेषणं व्याख्यायापरोक्षार्थतयोऽपि व्याकरोति-अथ चेति । अपरोक्षात्मप्रत्ययस्याऽऽत्मनि प्रमाणत्वे वृहदारण्यकश्रुतिमुदाहरति-आत्मेत्ये. वेति । यच्चाऽऽनोतीत्यादिना परिपूर्णत्वादिलक्षणस्तावदात्मोक्तः । स च वाड्मनसा- तीतः श्रुतिभ्योऽवगतस्तमेवैकरसं परमात्मानं प्रत्यक्त्वेन गृहीत्वा तन्निष्ठस्तिष्ठतीत्या- स्मनोऽवस्थात्रयातीतस्य तुरीयस्यापरोक्षनित्यदृष्टित्वं श्रुतितो दृष्टमित्यर्थः । अन्तःमज्ञत्वादिस्थानिधर्म:(म) प्रतिपेधः कृतः। मपञ्चोपशममिति जाग्र- दादिस्थानधर्माभाव उच्यते । अत एव शान्तं शिवं यतोऽद्वैतं भेदवि- कल्परहितं चतुर्थ तुरीयं मन्यन्ते । प्रतीयमानपादत्रयरूपवलक्षण्यात् । स आत्मा स विज्ञेय इति प्रतीयमानसर्पभूछिद्रदण्डादिव्यतिरिक्ता यथा रज्जुस्तथा तत्त्वमसीत्यादिवाक्यार्थ आत्माऽदृष्टो द्रष्टा ईष्टविपरिलोपो विद्यते " इत्यादिभिरुक्तो यः स विज्ञेय इति भूतपूर्व गत्या ज्ञाते द्वैताभावः ॥ ७॥ विशेषणान्तरस्य पुनरुक्ति परिहरन्नर्थभेदमाह-अन्तरिति । स्थानिधर्मस्य स्थान- न हि द्रष्टु- , क. ख. 'या व्या । २ घ. दृ, ज. श्रुति प्रमाणयति । ३ क. शान्तमविक्रिय शि" । ४ छ. 'य'। ५ च. 'दिश्रुतिभि ।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-आगमाख्यं- धर्मस्य च प्रतिषेधोऽन्तः(तः)शब्देन परामृश्यते । शान्तं रागद्वेषादिरहितमविकियं कूट- स्थमित्यर्थः । शिव परिशुद्धं परमानन्देवोधरूपमिति यावत् । यस्माद्वैताभावोपलक्षित तस्माच्चतुर्थमित्याह--यत इति । अद्वैतमित्येतव्याचष्टे-~-भेदेति । संख्याविशेषविष. यत्वामावे कथं चतुर्धत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-प्रतीयमानेति । चतुर्थतुरीययोाख्यान- व्याख्येयत्वेनापौनरुक्त्यं तस्योक्तविशेषणत्वेऽपि मम किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह- स आत्मेति । आत्मनि यथोक्तविशेषणानि न प्रतिभान्तीत्याशङ्कघाऽऽह-स विज्ञेय इति । तदेव व्याचप्टे-प्रतीयमानेति । न हि द्रष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽ. विनाशित्वादित्यादिवाक्यानि प्रतीकोपादानेन दर्शयतिन हि द्रष्टुरिति । जात्मन्य- व्यवहार्य कुतो विज्ञेयत्वमित्याशङ्कय भूतपूर्वमविद्यावस्थायां या शेयत्वाख्याऽवगतिस्त- येदानीमपि विक्षेयत्वमुक्तमित्याह-भूतेति । विद्यावस्थायामेव किमिति ज्ञातृज्ञान• ज्ञेयविभागो न भवति तत्राऽऽह-ज्ञात इति । ज्ञानेन तत्कारणस्याज्ञानस्यापनीतत्वा. दित्यर्थः ॥ ७॥ अत्रैते श्लोका भवन्ति- निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः । अहेतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ।। १०॥ माइतेजसविश्वलक्षणानां सर्वदुःखानां निवृत्तेरीशानस्तुरीय आत्मा। ईशान इत्यस्य पदस्य व्याख्यानं प्रभुरिति । दुःखनिवृत्ति प्रति प्रभु भवतीत्यर्थः । तद्विज्ञाननिमित्तत्याहुःखनिवृत्तेः । अव्ययो न व्यति स्वरूपान्न व्यभिचरतीति यावत् । एतत्कुतः। यस्मादद्वैतः सर्वभा. चाना रज्जुसर्पवन्मपात्वात्स एप देवो द्योतनानुरी यश्चतुर्थों विभुपीपी स्मृतः ॥ १० ॥ नान्तःप्रवत्यादिति(मित्यादि)श्रुत्युक्तेऽर्थे तद्विवरणरूपाश्लोकानवतारयति-अति। विविधं मानत्रयमामाद्भवतीति व्युत्पत्त्या तुरीयो विभुरुच्यते । न हि तुरीयातिरेकेण स्पानप्रयमात्मानं धारयति । सर्वदुःखानामाध्यामिकादिभेदभिन्नानां तद्धेतूनां तदाधारा- गामिति यावत् । ईशानपदं प्रयुज्य प्रभुपदं प्रयुझानस्य पौनरुतत्यमित्याशयाऽऽह- शान इनि । तुरीयाय दागनिहाति प्रति सामथ्र्यस्य नित्यत्वान्न कदाचिदपि दुःख स्पादिस्यासपाऽऽह-तदिशानेति । संमष्टरूपेण व्ययोऽसीत्याशङ्कय विशिनष्टि- सरूपादिति । तत्र प्रश्नपूर्वकमद्वितीयत्व हेतुमाह-एतत्कुत इति । अतो द्विती- ग.म. 'मरि।२ ग.म. दमि।घ...' 18. ' मि.ज.म. प्रमा५५.ग. स. ग. १.१-इन ।

·४७ मधमप्रकरणम्!]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता। यस्य व्ययहेतोरभावादिति शेषः । विश्वादीनां दृश्यमानत्वात्तुरीयस्याद्वितीयत्वासिद्धि- रित्याशङ्कयाऽऽह -सर्वभावानामिति । अवस्थात्रयातीतस्य तुरीयस्योक्तलक्षणत्वं विद्वदनुभवसिद्धमिति सूचयति-स्मृत इति ॥ १० ॥ कार्यकारणबद्धौ ताविष्येत विश्वतैजसो। प्राज्ञः कारणबदस्तु हौ तौ तुर्ये न सिध्यतः ॥११॥ विश्वादीनां सामान्यविशेषभावो निरूप्यते याथात्म्पावधारणा- र्थम् । कार्य क्रियत इति फलभावः । कारणं करोतीति वीजभावः । तत्त्वाग्रहणान्यथाग्रहणाभ्यां वीजफलभावाभ्यां तो यथोक्तौ विश्वत- जसौ पद्धौ संगृहीताविप्यते । प्राज्ञस्तु वीजभावनैव वद्धः। तत्वापति- चोधमात्रमेव हि वीजं प्राज्ञत्वे निमित्तम् । ततो द्वौ तौ वीजफ- लभावी तत्त्वाग्रहणान्ययाग्रहणे तुर्ये न सिध्यतो न विद्यते न संभ. वत इत्यर्थः ॥ ११॥ विश्वौदिष्ववान्तरविशेषनिरूपणद्वारेण तुरीयमेव निर्धारयति-कार्येति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-विश्वादीनामिति । विश्वौनप्सयोरुभैयबद्धत्वं सामान्यं प्राज्ञस्य कारण. मात्रबद्धत्वं विशेषः । अथेदं निरूपणं कुत्रोपयुज्यते तत्राऽऽह-तुर्येति । प्राज्ञस्य कारणमात्रबद्धत्वं साधयति-तत्त्वामतिवोधेति । त्रयाणामवान्तराविशेपे स्थिते प्रकृते तुरीये किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह -तत इति । तयोस्तस्मिन्नविद्यमानत्वं चिदेकताने तयोनिरूपयितुमशक्यत्वादित्याह -न संभवत इति ॥ ११ ॥ नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।। प्राज्ञः किंचन संवेत्ति तुर्य तत्सर्वदृक्सदा ॥ १२ ॥ कथं पुनः कारणवद्धवं माज्ञस्य तुरीये वा तत्वाग्रहणान्यथाग्रहण- लक्षणो बन्धौ न सिध्यत इति । यस्मादात्मविलक्षणमविद्यावीजमसूतं चाह्यं दैतं प्राज्ञो न किंचन संवेत्ति यथा विश्वतैजसो ततश्चासौ तत्या. ग्रहणेन तमसाऽन्यथाग्रहणवीजभूतेन बद्धो भवति । यस्मात्तुरीयं तत्स- क्सदा तुरीयादन्यस्थाभावात्सर्वदा सदैवेति सर्व च तदृक्चेति सर्वक्तस्मान्न तत्त्वाग्रहणलक्षणं बीजम् । तत्र तत्ममूतस्यान्यथाग्रहण. स्याप्यत एवाभावो न हि सवितरि सदा प्रकाशात्मक तद्विरुद्धमप्रकाश- १ स्थानम्र'। २ छ.श. तुरीयया । ३ छ. वाद्यवा' ।। ग. ह. भयोरुभय । ५ च. 'ति तना-माऽऽस्मानमिति । य । ६. 'तं वेधं प्रा. छ. ज. पतीति ।

·४८ २ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [आगमाख्यं- नमन्यथा प्रकाशनं वो संभवति । “न हि द्रष्टद्दष्टेषिपरिलोपो विद्यते" इति श्रुनेः । अय वा जाग्रत्सवमयोः सर्वभूतावस्थः सर्ववस्तुहगाभासस्तु- रीय एवेति सर्वहक्सदा। "नान्यदतोऽस्ति द्रष्टु" इत्यादिश्रुतेः ॥१२॥ प्रातस्य कारणवद्धलं साधयति-नाऽऽत्मानमिति । तुरीयस्य कार्यकारणाम्या. मसंस्पृष्टल स्पष्टयति-तुर्यमिति । श्लोकव्यावामाशङ्कामाह-कथमिति । वाश- ब्दात्कथमित्यस्यानुवृत्तिः सूच्यते । प्रथमचोद्योत्तरत्वेन पादत्रयं व्याचष्टे-यस्मा- दिति । विलक्षणमनात्मानमिति यावत् । अनृतमित्यस्य व्याख्यानमविद्यावीनप्रसूत. मिति । द्वैत द्वितीयमसत्यमित्यर्थः । वैधाँदाहरणम् -~ययेति । प्राज्ञस्य विभागविज्ञा. नाभावे फलमाह-ततश्चेति । यथोक्ते तमसि कार्यलिङ्गमनुमानं सूचयति-अन्य येति । द्वितीयं चोद्य चतुर्थपादव्याख्यानेन प्रास्याति-यस्मादित्यादिना । सदैव तुरीयादन्यस्यामावात्तुरीयमेव सर्व तच्च सदा दृपमिति यस्मात्तस्मादिति योजना । तति परिपूर्ण चिदेकतानं तुरीयं परामृश्यते । अत एवेति । कारणा• मावे कार्यानुपपत्तेरित्यर्थः । तुरीये तत्त्वाग्रहणान्यथाग्रहणयोरसंभवं दृष्टान्तेन साप- यति-न हीति । यत्तुं तुरीयस्य सदा गात्मत्वमुक्कं तत्र प्रमाणमाह-न हि दृष्टरिति । चतुर्थपादं प्रकारान्तरेण योजयति-अथ वेति । तत्रापि श्रुतिमनुकून- यति-नान्पदिति ॥ १२ ॥ देतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः । वीजनिद्रायुतःप्राज्ञः सा च तुर्य न विद्यते ॥ १३ ॥ निमित्तान्तरमाप्ताशकानिकृत्यर्योऽयं श्लोकः । कथं दैताग्रहणस्य तुल्यत्वात्कारणवद्धत्वं प्रातस्मैव न तुरीयस्येति प्राप्ताऽऽशका निव- यते । यस्मादीननिद्रायुतस्तत्वाप्रतियोधों निद्रा । सैव च विशेषप्रति- योधप्रसवस्य बीजम् । सा वीजनिद्रा । तया युनः माज्ञः। सदा वस्त्र- भारत्वात्तत्वामतियोघलक्षणा निद्रा तुरीये न विद्यते । अत्तो न कार• वन्यस्तस्मिन्नित्यभिप्रायः॥१३॥ अनुमानप्रयुक्तां तुरीयेऽपि कारणबद्धत्वाशकां परिहरनि-दैतस्पति । श्लोकस्य तालयं गृहानि-निमित्तान्तरनि । विमनं कारणवद्धं द्वैताग्रहणवात्प्रातदित्यनुमा- नमेर दर्शयनिमित्तान्तरमेव फोरगति-कमिनि । अनुमानलाशङ्कानिवर्तकत्वेन .... म । क. पन। ३ प...८, अ. काग। ग. स. म.ज. हम ५... तोय। (प... लाह-७ च. । ८. प्राप्त । .. TE: "ग... १.६ सम्।

·प्रथमप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। ४९ श्लोकमवतारयतिमातेति । प्राज्ञस्योत्तरभाविप्रबोधादिकार्यापेक्षया नियतपूर्वमावित्वं कारणबद्धत्वे प्रयोजकम् । न च तुरीयस्य तदस्तीत्यप्रयोनको हेतुरित्याह-यस्मा- दिति । किं च तुरीयस्य विशुद्धचिद्धातुत्वप्रसाधनप्रमाणवाधाकालात्ययापदिष्टो हेतु- रित्याह-सदेति । न च पूर्वोक्तोपाधेः साधनव्याप्तिस्तुरीयस्योत्तरभाविकार्यापेक्षया नियतप्राग्मावित्वामावादिति मत्याऽऽह-तत्वेति । दोपद्वयवत्वेनानुमानस्यामानत्वे फलितमाह-अतो नेति ॥ १३ ॥ स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया। न निद्रां नैव च स्वमं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥१४॥ स्वमोऽन्यथाग्रहणं सर्प इव रज्ज्वाम् । निद्रोक्ता तत्त्वाप्रतिबोधलं. क्षणं तम इति । ताभ्यां स्वमनिद्राभ्यां युक्तौ विश्वतैजसो । अतस्तो कार्यकारणबद्धावित्युक्तौ । प्राज्ञस्तु स्वमवर्जितकेवलयैव निद्रया युत इति कारणवद्ध इत्युक्तम् । नोभयं पश्यन्ति तुरीये निश्चिता ब्रह्मविदो विरुद्धत्वात्सवितरीव तमः । अतो न कार्यकारणबद्ध इत्युक्तस्तु- रीयः ॥ १४ ॥ कार्यकारणबद्धौ तावित्यादिश्लोकोक्कमर्थमनुभवावष्टम्मेन प्रपञ्चयति-स्वमेति । ननु तैजसस्यैव स्वप्नैप्रयुक्तत्वं युक्तं न तु विश्वस्य प्रबुध्यमानस्य तद्योगो युज्यते प्रबु- ध्यमानत्वव्याघातात् । कथमविशेषेण विश्वतैनसौ स्वप्ननिद्रायुताविति । तत्र स्वप्नश- ब्दार्थमाह-स्वम इति । यथा रज्न्यां सर्पो गृह्यमाणोऽन्यथा गृह्यते तयाऽऽत्मनि देहादिग्रहणमन्ययाग्रहणम् । आत्मनो देहादिवलक्षण्यस्य श्रुतियुक्तिप्तिद्धत्वात्तेन स्वप्नशब्दितेनान्यथाग्रहणेन संसृष्टत्वं विश्वतैनसयोरविशिष्टमित्यर्थः । तथा निद्राणस्यैव निद्रा युक्ता न तु प्रबोधवतो विश्वस्येत्याशङ्कयाऽऽह-निद्रेति । उक्ताम्यां स्वम- निद्राम्यां विश्वतेजसयोवैशिष्ट्य निगमयति-ताभ्यामिति । तयोरन्यथाग्रहणेनाग्रह- णेन च वैशिष्ट प्रागपि सूचितमित्याशङ्कयाऽऽह-अत इति । द्वितीयं पादं विभ. जते-पाझस्त्विति । द्वितीया व्याचप्टेनोभयमिति । तुरीये निद्राखमयोरद. शेने हेतुमाह-विरुद्धत्वादिति । अज्ञानतत्कार्ययोनित्यविज्ञप्तिरूपे तुरीये विरुद्ध- त्वादनुपलब्धिरित्यत्र दृष्टान्तमाह-सवितरीवेति । तुरीये वस्तुतो नाविद्यातत्कार्ययोः संगतिरस्तीत्यङ्गीकृत्य प्रागपि सूचितमित्याह-अतो नेति ॥ १४ ॥ 1 ग. 'स्य । २ च. युती । ३ झ. अतः का' । ४ च. 'तया के 1 ५ ग. ह. जं.. 'प्रयु'। ६ ग, झ. 'त् । तत्र क । ७ छ. देहेन्द्रियादि। ८ क. स. छ. शिष्टयमुस प्रा । घ. 'तीया । ग. श. 'शनहे।"घ. . ज. 'स्तीति प्रा। १.

·सगौडपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्टक्योपनिषत् - [भागमाल्यं-- अन्यथा गृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्तमजानतः। विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्रुत ॥ १५ ॥ कदा तुरीये निश्चितो भवतीत्युच्यते । स्वप्नजागरितयारन्यया रज्ज्वां सर इव रहनस्तन स्वमो भवति । निद्रा तवमजानतस्तिसृष्यवस्था तुल्या । समनिद्रयोस्तुल्यत्वाद्विश्वतेजमयोरेकराशित्वम् । अन्यथाग्रह- णमाघान्याच गुणभूता निति तस्मिन्विपर्यासः स्वमः । तृतीयं तु स्थाने तत्वाज्ञानलक्षणा निद्रव केवला विपर्यासः। अतस्तयोः कार्य- 'कारणस्थानयोरन्यथाग्रहणाग्रहणलक्षणविपर्यासे कार्यकारणबन्धलो परमार्थनवप्रतिबोधतः क्षीणे तुरीयं पदमश्नु तदोभयलक्षणं वन्धका तत्रापश्यंस्तुरीये निश्चितो भवतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ कदा तर्हि स्वप्नो भवतीत्यपेक्षायामाह-अन्यथेति । निद्रा नहि कदेति संदिहानं प्रत्याह-निद्रेति । तुरीयप्रतिपत्तिसमयं मंगिरते-विपर्याम इति । श्लोकव्यावा. माकासां दर्शयति-कति । कदा स्वप्ननिष्ठो पति को निद्रानिष्ठः स्पादित्यपि द्रष्टव्यम् । प्रश्नत्रयस्योत्तरं श्लोकेन दर्शयति - - उच्यत इति । तत्र कदा स्वप्नो भवतीति प्रश्नं परिहरति - स्वमेति । अवम्याद्वय स्वप्नद्रष्टारगः । द्वितीय प्रश्न समाधत्ते-निद्रति । विश्वादिषु त्रिपु तयारिनि द्विवचनं कथमित्याशङ्कयाऽऽह- स्वमनिद्रयोरिति । विश्वनसावेको राशिः । प्राज्ञो द्वितीयः । ततः श्लोके द्विाचन मविरुद्धमित्यर्थः । प्रथमे राशौ विपर्यासस्वरूपं करायति-अन्यथेति । द्वितीये राशौ विपर्याप्तविशेपं दर्शयति-तृतीये विति । द्वितीयाधगतान्यक्षराणि व्याक- रोति-अत इति । द्विवचनस्योपपन्नावाद्विपर्यासस्य च विभागेन निर्धारितत्वादि. त्ययः । तृतीयं प्रभं प्रतिविधत्ते-तदेति । तत्त्वप्रबोधाद्विपर्यासक्षयावस्थायामि त्यर्थः ॥ १५॥ अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । अजमनिद्रमस्वममदैतं बुध्यते तदा ॥ १६ ॥ योऽयं संसारी जीवः स उभयलक्षणेन तत्वाप्रतियोधरूपेण वीजा- स्मनाऽन्यथाग्रहणलक्षणेन चानादिकालमत्तेन मायालक्षणेन स्वमेन १५... ज. द्वयोः । २ . 'वाप्रपल । ३ ग. श. 'कागद. छ. 'दा था नि५ स. १६ प. द.ज.म. ट.'दारीख। प.ज. "यः । ८ ग .. “टीयर ·३ and प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ममायं पिता पुत्रोऽयं नतो क्षेत्रं पशवोऽहपां स्वामी सुखी दुःखी क्षयितोऽहमनन बधितश्चानेनेत्येवंप्रकारान्स्वमानस्थानद्वयेऽपि पश्यन्सुप्तो यदा वेदान्तार्थतत्वाभिज्ञेन परमकारुणिकेन गुरुणा नास्येवं त्वं हेतुफ- लात्मकः किं तु तत्त्वमसीति प्रतिवोध्यमानो यदा तदैवं प्रतिबुध्यते । कथं नास्मिन्बाह्यमाभ्यन्तरं वा जन्मादिभावविकारोऽस्यतोऽज सबाह्याभ्यत- रसर्वभावधिकारवजितमित्यर्थः । यस्माजन्मादिकारणभूतं नास्मि- अविद्यातमोवीज निद्रा विद्यत इत्यनिद्रम् । अनिद्रं हि तत्तुरीयपुर) एवास्वमम् । तनिमित्तत्वादन्यथाग्रहणस्य । यस्माचानिद्रमस्वप्नं तस्मै दमद्वैत तुरीयमात्मानं बुध्यते तदा ॥ १६ ॥ कदा तत्तातिबोधो विपर्यासक्षयहेतुर्भवतीत्यपेक्षायामाह-अनादीति । प्रतिव ध्यमानं तत्त्वमेव विशिष्टि-अजमिति । जीवशब्दवाच्यमर्थ निशिति-योऽय- मिति । परमात्मैव भीवनावमापन समारतीत्यर्थः । तस्य कथं नौवभावापत्तिरित्या- शङ्कय कार्यकारणवद्धत्वादित्याहस इति । परमात्मोमयलक्षणेन स्वापेन सुप्तो जीवो भवतीत्यन्वयः । स्वापस्योभयलक्षणत्वमेव प्रकटयात - तत्त्वेत्यादिना । माया- लक्षणनेत्युभयत्र संबध्यते । सुतमंत्र व्यक्ति--ममेत्यादिना । स्वापपरिगृहीतस्यैव प्रतिबोधनावकाशो भवतीत्याह-योति । यदा सुतस्तदा बुध्यत इति शेषः । प्रति- मोधकं विशिनटि-वेदान्ताति । कथं प्रतिबोधनं तदाह-नासीति । अनुभूय- मानत्वमेवमित्युच्यते यदोक्तविशेषणेन गुरुगा प्रतिबध्यमानः शिप्यस्तदाऽसावं वक्ष्य- माणप्रकारेण प्रतिबुद्धो भरतीत्यु तम् । तमेव प्रकार प्रश्नपूर्वक द्वितीयार्धव्यारूपानेन विशदयति-कथमित्यादिना । अस्मिन्निति सप्तम्या बोध्यात्मरू परामृश्यते । बाह्य कार्यमान्तरं कारणं तच्चोपयमिह नास्ति । ततो जन्मदेिमविविकारस्य नात्राव- काशः संभवतीत्यर्थः । अवतारतं विशेषणं सप्रमाणं योनपति-सबाह्येति। अन. त्वादेवानि कार्यामात्र कारणस्य प्रमाणाभावेन वक्तमशक्यत्वादिति मत्वाऽऽह- यस्मादिति । अनिद्रत्वं हेतुं कृत्वा विशेषणानरं दर्शयति-अत एवेति । अग्रह- मान्यथामहणतंबन्धधुर्थ हेतु कृत्वा विशेषणद्वयमित्याह-यस्माचेति । तत्त्वमेवेल. , च. 'ता मतदोत्रं । २ अ. 'स्यैव हे' । ३ छ. 'दैव प्र' । ४ इ. न्तरो पज इति श्रुतः स।. 'न्तर इति श्रुतेः स'। ५ घ. द. ज झ. निद हि । ६ इ. स. हि तुरी। छ. त्वबों। ८ घ. ४. ज. दर्शयति । ९छ. 'भावाप' । १० ग. ३. स. 'मः सन्संस' । ११ घ. संसारीस। ११ क. प. स. सुषुप्त' । १३ क. प. मुगु १४ ग. उ. प्र. तिवोध्य' । १५४. 'माभ्यन्त' । • १६७.श. 'ग्मादिभाय।७. 'रितवि।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद--- [आगमाख्यं- क्षणमस्तु । आत्मनः किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह-तुरीयमिति । तदा विशिष्टेनाऽऽ. पार्येण विशिष्टं शिष्यं प्रति प्रतिबोधनावस्थायामित्यर्थः ॥ १६ ॥ प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । ang. मायामात्रमिदं दैतमद्दतं परमार्थतः ॥ १७ ॥ मपञ्चनिवृत्त्या चेत्मतिबुध्यतेऽनिवृत्ते प्रपञ्च कयपतमिति । उच्यते । सत्यमेवं स्यात्मपचो यदि विद्यते । रज्ज्यां सर्प इव कल्पितत्वान तु स विद्यते । विद्यमानश्चेन्निवर्तेत न संशयः। न हि रज्वां भ्रान्ति- बया कल्पितः सो विद्यमानः सन्विवेकतो निवृत्तः । नैवं माया मायाविना प्रयुक्ता तहशिनां चक्षुर्वन्यापगमे विद्यमाना सती निस्ता। तयेदं पपश्चाख्यं मायामात्र दूतं रज्जुवन्मायाविवच्चाद्वैतं परमार्थतस्त- स्मान कश्चित्मपञ्चः प्रवृत्ती निवृत्तो वाऽस्तीत्यभिप्रायः ॥ १७ ।। तुरीयद्वैतमित्युकं तदयुकं प्रपञ्चस्य द्वितीयस्य सत्तादित्याशङ्कयाऽऽह~~प्रपञ्च इति । प्रपश्चनिवृत्या तुरीयप्रतिबोधात्तदद्वितीयत्वमविरुद्धमिति सैद्धान्तिकीमाशङ्कां पूर्ववाद्यनुवदति-प्रपञ्चेति । ताह पूर्व प्रपञ्चनिवृत्तेरनिवृत्तस्य तस्य सत्त्वान्नाद्वैत सेद्ध- महतीति पूर्ववाद्येव ब्रवीति-अनिवृत्त इति । सिद्धान्ती श्लोकेनोत्तरमाह-उच्यत इति। किं प्रपञ्चस्य वस्तुत्वमुपेत्याद्वैतानुपपत्तिरुच्यते किं वाऽवस्तुत्वमिति विकरुप्याss. येऽद्वैतानुपपत्तिमङ्गी करोति-सत्यमिति । अद्वैतं तर्हि कथमुपपद्यतेत्याशङ्कय प्रपञ्च- स्यावस्तुत्वपक्षे तदुपपत्तिरित्याह-रज्ज्यामिति । यथा सो रज्ज्वां कल्पितो वस्तुतो नास्ति तथा प्रपञ्चोऽपि कल्पितत्वान्नैव वस्तुतो विद्यते । तथा च तात्त्विकमद्वैतमवि- रुद्धमित्यर्थः । उक्तमय व्यतिरेकमुखेन(ण) साधयति-विद्यमानवेदिति । यद्यात्मनि कारणाधीनः सन्प्रपञ्चो विद्येत तदा कृतकस्यानित्यत्वनियमात्तन्निवृत्तिरवश्यंभाविनी । कार्यस्य च निवृत्तिर्नाम कारणसंसर्गततः सति कारणे प्रपञ्चनिवृत्तेरनात्यन्तिकत्वादद्वै. तानुपपत्तिराशङ्कयेत । न च कारणाधीनः सन्प्रपञ्चोऽस्ति । तस्य कल्पितत्वेनावस्तु. वादित्यर्थः । प्रपञ्चस्य मायया विद्यमानत्वं न तु वस्तुत्वमित्युदाहरणाभ्यामुपपादयति- न हीत्यादिना । सो हि रज्ज्वा भ्रान्त्या कल्पितो नायं सो रज्जुरेप एवेति विधे- प... ज. 'शिशि । २ घ... ज. 'पोधिता। ए.'बोधाव। ३ घ. 'ते । एवमनि । ४ ज, *त तदार।५ च. ते । वर्तमा । ६ घ. ८. ज. न ! ७ स. प. द. ज. 'तं तु । ८ च .. 'मद्यमित्यु'। ९च. स. 'विनि। १.स. 'वादी बघ. . छ. 'पद्यत इलाक. स्वाप्रब11३ ग.. वियते । १४ घ... ज. 'स्य नि। १५ . ४. ज. सितत्वेन ना।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। कधिया निवृत्तो नैव वस्तुतो विद्यते । बाधितस्य कालत्रयेऽपि सत्त्वाभावात् । माया चेन्द्रनालशब्दवाच्या मायाविना प्रदर्शिता पार्श्वस्थानां मायादर्शनवतां चक्षुर्गतस्य यथार्थदर्शनप्रतिन्धकस्यापगमे सति समुत्पन्नसम्यादर्शनतो निवृत्ता सती नैव वस्तुतो विद्यमाना भवितुमुत्सहते । यथेदमुदाहरणद्वयं तथेदं द्वैतं प्रपञ्चाख्यं मायामानं न परमार्थतोऽस्तीत्यर्थः। प्रपञ्चस्यासत्त्वे शून्यवादः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-रज्जुव- दिति । प्रपञ्चस्य कालत्रयेऽपि सत्त्वामावे तात्त्विकमद्वैतमविरुद्धमित्युपसंहरति- तस्मादिति ॥ १७॥ विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । उपदेशादयं वादो ज्ञाते हैतं न विद्यते ॥ १८ ॥ ननु शास्ता शास्त्रं शिष्य इति विकल्पः कथं निर्ब ()त्त इत्युच्यते । विकल्पो विनिवर्तेत यदि केनचित्कल्पितः स्यात् । यथाऽयं मपश्चो मायारज्जुसर्पवत्तथाऽयं शिष्यादिभेदविकल्पोऽपि माक्प्रतिबोधादेवोप- देशनिमित्तोऽत उपदेशादयं वादः शिष्यः शास्ता शास्त्रमिति । उपदे- शकार्य तु ज्ञाने निवृत्ते ज्ञाते परमार्थतत्त्वे द्वैतं न विद्यते ॥ १८॥ प्रकारान्तरेणाद्वैतानुपपत्तिमाशङ्कय परिहरति-विकल्प इति । यदि केनचिद्धे- तुना तत्त्वज्ञानेन कार्येण शास्त्रादिविकल्पो हेतुतयों विकल्पितस्तथाऽप्यसौ बाधितो निवर्तेत न तु तात्त्विकमद्वैतं विरोढुमर्हति । तत्त्वज्ञानात्प्रागवस्थायामेव तत्त्वोपदेश निमित्तीकृत्य यंतः शास्त्रादिमेदोऽनूद्यते । उपदेशप्रयुक्ते तु ज्ञाने निवृत्ते न किंचिदपि द्वैतमस्तीत्यद्वैतमविरुद्धमित्यर्थः । श्लोकव्यावामाशङ्कामाह-नन्विति । तदनिवृत्ती नाद्वैतसिद्धिर्न च शास्त्रादिभेदस्य कल्पितत्वादविरोधः । तथा सति धूमाभासवत्तत्त्वज्ञा• नहेतुत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । धूमामासस्याव्याप्तस्यातद्धेतुत्वेऽपि कल्पितस्य शास्त्रादेस्तत्त्व- ज्ञानहेतुत्वं प्रतिबिम्बादिवदुपपन्नमित्युत्तरमाह-उच्यत इति । शिप्यः शास्ता शास्त्र- मित्ययं विकल्पो विमागः सोऽपि निवृत्तिप्रतियोगित्वादवस्तुत्वाज्ज्ञानबाध्यत्वादद्वैतावि- रोधीत्यर्थः । शिप्यादिविभागस्य कल्पितत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेति । मायाविना प्रयुक्ता माया यथा कल्पितप्यते यथा च सर्पधारादिविकल्पितस्तथाऽयं प्रपञ्चः सर्वोऽपि कल्पितो वस्तु न भवतीति प्रपञ्चितम् । तथैव प्रपञ्चैकदेशः शिप्यादिपि ज्ञानात्प्राक्कल्पितः सन्नज्ञानकृतो मिथ्येत्यर्थः । किमिति ज्ञानात्पूर्वमसौ कल्प्यते ख. 'स्तुतः । या । २ घ. द. ज. मायेन्द्र' । ३ छ. 'पन्धाप स. च. निवर्तत है। ५ छ. या क। ६ छ. यदि । ७ ग, घ, ड. 'पत्तेरि' । ८ इ. 'तशा'। ९ ग. श. 'ल्पितोच्यते ।

·५४ 1 सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्ड्क्योपनिषत् --- [मागमारूप- तत्राऽऽह-उपदेशेति । उपदेशमुद्दिश्य यथोक्तविभागवचनमित्य क्तमुपसंहरति- अत इति । उपदेशात्प्राणिव तमामपि भेदोऽनुवर्ततामित्याशङ्कय विरोधिसद्भावा- मैवमित्याह-उपदेशति ॥ १८ ॥ ( उपनिषद्) सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोंकारोऽधिमानं पादा मात्रा मात्राश्च पादा जकार उकारो मकार इति ॥ ८॥ अभिधेयमधान ओंकारश्चतुष्पादात्मेति व्याख्यानो यः संऽपमा- स्माऽध्यक्षरमक्षरमधिकृत्याभिधानप्राधान्येन वर्षामानोऽक्षरम् । किं पुनस्तदसरमित्याह । ओंकारः । सोऽयमोंकारः पादशः प्रविभज्या- नोऽधिमान मात्रामविकन्य वर्तत इत्यघिमात्रम् । कयमात्मनो ये पादास्त बोकारस्य मात्राः । कास्ताः । अकार उकारो मकार इनि ॥ ८॥ तत्वज्ञानसमशीनां मध्यमानामुत्तमानां चाविकारिणामध्यारोपवादाम्यां पारमार्थिक तत्त्वादिष्टम् । इदानी तत्वग्रहणासमनामधमाधिकारिणामोध्यागवानायाऽऽरो. पदृष्टिपेवावष्टभ्य डगाचष्टे- अभियेत्यादिना । अध्यक्षरमित्येतद्यावरीति- अक्ष. रमिति । अध्यक्षरमित्यत्र कि पुनस्तदक्षमितिप्रश्नपूर्वकं व्युत्तरादयति-किं पुन रित्यादिना । तस्य विशेपणानां दर्शयति-सोऽयमिति । आत्मा हि पादशो विभन्यते मात्रामधिकृत्य पुनरोंकारी व्यवतिष्ठते तकथं पादशो विभज्यमानमाधि. मानवमिति पृच्छति-कथमिति । पादानां मात्राणा चैकत्वादेतदविरुद्धमित्याह- आरमन इति ॥८॥ जागम्तिस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽ. रादिमत्त्वादाऽऽप्नोति ह वै सर्वान्कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥९॥ सत्र विशेपनिया: क्रिगते । नागरितस्थानी धानरो यः स ओंकारस्यांकारः प्रयमा मात्रा । केन सामान्यनेत्याह । आप्तेराप्तिा रिक रेण सर्वा वाग्ल्याता।"अकारों में सर्वा या" इति थुः । तथा संधानरेण नगन् । “तम्य र चनम्याऽऽस्पनो धानरस्य मत मृते. नाः" इत्यादिश्रुतेः । अभियानामिययोरेकन् पायोचाम । आदिरस्य १.मा प... ज. 'रमाफ. रा. 'मराया ।। प.... 'मेड. ५.प.प्र.'तपम14.रों ... ममा।

·. E । प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। विद्यत इत्यादिमद्यथैवाऽऽदिमदकारख्यमक्षरं तथैव वैश्वानरस्तस्मादा सामान्यादकारत्वं वैश्वानरस्य । तदेकत्वविदः फलमाह । आमोति ह चै मन्किामानादिः प्रथमश्च भवति महतां य एवं वेद यथोक्तमेकत्वं वेदेत्यर्थः ॥ ९॥ पादानां मात्राणां च मध्ये विश्वासुगविशेषस्याकारविशेषत्वं निगमयति-तत्रति । विश्वाकारयोरेकत्वं सादृश्ये सत्यारोपयितुं शक्यमन्यत्र सत्येव तस्मिन्नारोपसंदर्शना- त्तथा च किं तदारोपप्रयोळकं सादृश्यामिति पृच्छति-कैनेति । सामान्योपन्याप्तपरां श्रुतिमवतारयति-आहेति । व्याप्तिमेवाकारस्य श्रुत्युपन्यासेन व्यनक्ति-अकारे- णेति । अध्यात्माधिदैविक्योरेकत्वं पूर्वमुक्तमुपेत्य विश्वम्य वैश्वानरस्य जगप्याप्ति श्रुत्यषष्टम्भेन स्पष्टगति--तथेति । किं च सामान्यद्वारा वाच्यवाचकयोरेकत्वमारोप्य न भवति तयोरेकत्वस्य प्रागेवोक्तत्वादित्याह-अभिधानेनि । सामान्यान्तरमाह- आदिरिति । तदेव म्फुटयति-पथैवेति । उकारो मकारश्चेत्यु भयमपेक्ष्य प्रथमपाठा- दादिमत्वमकारस्य द्रष्टव्यम् । विश्वस्य पुनरादिमत्त्वं तैनमप्राज्ञावपेक्ष्याऽऽद्यम्धाने वर्तमानत्वादित्यर्थः । उक्तस्य सामान्यान्तरस्य फलं दर्शयति-तस्मादिति । किम- धमित्थं सामान्यद्वारीं तयोरेकत्वमुच्यते नद्विज्ञानस्य फलवत्तादित्याह-तदेकति । सादृश्यविकलसादेव फेलविकल्सः ॥ २॥ स्वप्नस्थानस्तेजम उकारी द्वितीया मात्रोत्क- भियत्वादोत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति समा- नश्च भवति नास्याब्रह्माविकुले भवति य एवं वेद ॥ १०॥ स्वमस्थानस्तैजसो यः स ओंकारस्योकारो द्वितीया मात्रा । केन- सामान्य नेत्याह । उत्कर्षात् । अकारसदुत्कृष्ट इव, धुकारस्तथा तैजसो विश्वादुभयत्वाद्वाऽकारमकारयोर्मध्यस्थ उकारस्तथा विश्वमाशयोमध्ये तैजसोऽत उभयभाक्त्वसामान्यात् । विद्वत्फलमुच्यो । उत्कर्पति ह वै ज्ञानसंततिम् । विज्ञानसंतति वर्धयतीत्यर्थः । समानस्तुल्यश्च मित्रपक्ष- १. 'राक्ष । २ ग. झ. छ. 'स्यस्यां । ३ छ. बाराख्यवि। ४ . नियम । ५ प. जसा । ६ घ. ह. ज. 'देक्तयों । ७ घ. 'क्ष्य च प्र'10 ज.रा द्वयो। ग. छ. म. फळे वि. घ. ज. 'तीयमा । "छ. ज. 'तीया । १२ स. 'साम्यादि।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - [आगमाख्यं- स्येव शत्रुपक्षाणामप्यप्रदेष्यो भवति । अब्रह्मविदस्य कुले न भवति य एवं वेद ॥ १०॥ द्वितीयपादस्य द्वितीयमात्रायाश्चैकत्वं व्यपदिशति-स्वमेत्यादिना । यथा प्रथ- मपादस्य प्रथममात्रायाश्चैकत्वं सामान्य पुरस्कृन्योक्तं तथा द्वितीयपादस्य द्वितीयमा- त्रायाश्चैकत्वं सत्येव सामान्ये वक्तव्यं तदमावे तदारोपायोगादिति पृच्छति-केनेति । सामान्योपन्यासपूर्वकमेकत्वारोपं साधयति-आहेति । अकारस्य सर्ववाग्व्यापकत्वे. नोत्कृष्टत्वस्य स्पष्टत्वात्कथं तस्मादकारस्योत्कर्पो वर्ण्यते तत्राऽऽह-अकारादिति । अकारस्योत्कर्षे वास्तवेऽपि पाठक्रमानुकारस्योत्कर्षवत्त्वमौपचारिकमिवकारश्चामुमर्थमु- पोद्दलयति । यथाऽकारादुकारस्योत्कर्पो दर्शितस्तथा विश्वात्तैनसस्योत्कर्पो वक्तव्यः । सूक्ष्माभिमानिनः स्थूलाभिमानिनः सकाशादुत्कर्षस्य युक्तवादित्याह-तथेति । उका. रतैनसयोने प्रत्येकमुभयत्वमेकत्वस्योमयत्वव्याघातादित्याशङ्कय व्याकरोति-अका- रेति । मध्यस्थत्वादुकारतैजसयोरुभयमाक्त्वं सामान्यं तस्मात्तयोरेकत्वं शक्यमारोप- यितुमित्याह-अत इति । यथोक्तैकत्वविज्ञानं फलवत्त्वादुपादेयमिति सूचयति-- विद्वदिति । ज्ञानसंततेरुत्को नाम कुतश्चित्तस्याभेदावेदनं तस्येप्टत्वामावे कथं फलंय. स्वमित्याशङ्कय व्याचष्टे --विज्ञानेति । पक्षद्वयतुल्यत्वमेव प्रकटयति--अप्रदेष्य इति । सादृश्यमेदेन फलभेदमावेद्य द्विविधसादृश्यप्रयुक्तकत्वावज्ञानफलमाह-अर- राविदिति ॥ १०॥ सुपुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मिते- रसीते मिनोति ह वा इद५ सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥ ११ ॥ मुपुप्तस्थानः प्राज्ञो यः से ओंकारस्य मकारस्तृतीया मात्रा । केन सामान्य नेत्साह सामान्पमिदमत्र । मितमित्तिानं मीयेते इव हि विध. तनसौ माझेन प्रलयोस्पत्योः प्रवेशनिर्गमाभ्यां प्रस्थेनेव यवाः । तथों. कारसमाप्ती पुनः प्रयोगे च भविश्य निर्गच्छत इवाकारोकारों मकारे । अपीते; । अपीतिरप्येय एकीभावः । ओंकारोचारणऽन्त्येऽक्षर एकी- 14. 'मा। २. 'दिवास्य 1 ३ 'ग्ल्यापारले । प. द. ज. स्योक्तार्थत्यमा। ५.प.'परोप. म.स्यो । ७ ग. 'यले व्या1 स. वस्य व्या'। (रा. प...ज.द.नयमि।...'या'".तीयमा'। ११.स. सम। प. २. गमगर भौहारस्य भी. 'तीयमा १४ ज. साम्यने । १५ प. 'यो । ६प.शा.

·प्रथमप्रकरणम् ]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ५७ भूताविवाकारोकारौ । तथा विश्वतैजसी सुप्तकाले माझे । असो वा सामान्यादेकत्वं माज्ञमकारयोः । विद्वत्फलमाह । मिनोति ह वा इदं सर्व जगद्याथात्म्यं जानातीत्यर्थः । अपीतिश्च जगत्कारणात्मा भवती- त्यर्थः । अत्रावान्तरफलवचनं प्रधानसाधनस्तुत्यर्थम् ॥ ११ ॥ तृतीयपादस्य तृतीयमात्रायाश्चैकत्वमुपन्यस्यति--सुपुप्तेति । पूर्ववदेकत्वप्रयोजक- मत्रापि प्रश्नपूर्वकमुपवर्णयति–केनेत्यादिना । मानमेव विवृणोति-मीयते इति । भोमियोंकारस्य नैरन्तर्येणोच्चारणे सत्यकारोकारौ प्रथमं मकारे प्रविश्य पुनस्तस्मानि- गच्छन्ताविवोपलभ्येते तेन मकारेऽपि मानसामान्यमिति वक्तव्यमित्यर्थः । एकीभावमेव स्फोरयति-ओंकारेति । मकारवत्प्राज्ञेऽपि तदस्ति सामान्यमित्याह-तथेति । उक्तस्यापि सामान्यस्य फलमाह-अतो वेति । सामान्यद्वयद्वारेण प्राज्ञमकारयोरे. कत्वज्ञानं नाविवक्षित फलवत्त्वादित्याह-विद्वदिति । अविदुपोऽपि जगद्विपयज्ञानमस्ती. त्याशङ्कय विशिष्टि-जगद्याथात्म्यामिति । तद्याथात्म्यं चाव्याकृतत्वं प्रलयभवन. मनिष्टत्वान्न फलमित्याशङ्कयाऽऽह-जगदिति । तत्र तत्रैकत्वज्ञाने फलमेदकथनादु. पासनामेदमाशङ्कयाङ्गेषु फलभेदश्रुतर्थवादत्वमुपेत्याऽऽह-अत्रेति । पादानां मात्राणां च क्रमादेकत्वावज्ञाने फलकथनं सर्वान्पादान्मात्राश्च सर्वाः स्वात्मन्यन्तर्भाव्य प्रधानस्य ब्रह्मध्यानस्य साधनं यदोंकाराख्यमक्षरं तस्य स्तुतावुपयुज्यते तेन च तदेवैकमुपासनमि- तरस्य तदङ्गत्वान्नोपास्तिभेदकत्वमित्यर्थः ॥ ११ ॥ अत्रैते श्लोका अवन्ति- विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ १९ ॥ विश्वस्यात्वमकारमात्रत्वं यदा विवक्ष्यते तदाऽऽदित्वसामान्यमुक्त- न्यायेनोत्कटमुद्भूतं दृश्यत इत्यर्थः । अत्वविचक्षायामित्यस्य व्याख्यान मात्रासंमतिपत्ताविति । विश्वस्याकारमात्रत्वं यर्दी संपतिपद्यत इत्यर्थः । आप्तिसामान्यमेव चोत्कटमित्यनुवर्तते चशन्दात् ॥ १९ ।। पादानां मात्राणां च यदेकत्वं सनिमित्तं श्रुत्योपन्यस्तं तत्र श्रुत्यर्थविवरणरूपान्पूर्व- वदेव श्लोकानवतारयति-अत्रेति । प्रथमपादस्य प्रथममात्रायाश्चाभेदारोपार्थमुक्तं सामान्यद्वयं विशदयति--विश्वस्येति । उक्तन्यायेनाऽऽदिरस्येत्यादाविति शेषः । १५. ह. पुप्तिका । २ घ. इ. श. 'न्यमतिव्यक्तमि' । ३ छ. 'यविज्ञा। ग. घ. ह. ज.श. फलधु। ५ ग. छ. ह ज. 'कत्वज्ञा । ६ ग. 'लभेदक । ७ स. 'रस्यापि त' ८ क. स. ज.दा विवक्ष्यते सं..'थमाया मा। ८ ·५८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद--[आगमाख्यं- पुनरुक्तिपरिहारद्वारा विवक्षितमर्थमाह-अवेति । अनुवृत्तिद्योतकं दर्शयति-च- न्दादिति ।। १९॥ तेजसस्योत्वविज्ञान उस्को दृश्यते स्फुटम् । मात्रासंप्रतिपत्तो स्यादुभयत्व तथाविधम् ॥ २० ॥ तैजसस्योत्वविज्ञान उकारत्वविवक्षायामुत्को दृश्यते स्फुट स्पष्ट इत्यर्थः । उभयत्वं च स्फुटमेवैति । पूर्ववत्सर्वम् ॥ २० ॥ द्वितीयपादस्य द्वितीयमात्रायाश्चैकत्वारोपप्रयोजकद्वयं श्रत्युक्तं व्यक्ति-तेजस- स्पेति । स्फुटमिति क्रियाविशेषणम् । तथाविधमित्यस्यार्थ स्फुटमित्याह-~-रफुटमे- वेति । उक्त इत्यस्य व्याख्यान मात्रा प्रतिपत्ताविति तस्य व्याख्यानं सर्वमि- त्युच्यते तत्पूर्ववटव्यमित्युच्यते-पूर्ववदिति ॥ २० ॥ मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥२१॥ मकारत्वे प्राज्ञस्य मितिलयावुत्कृष्टे सामान्ये इत्यर्थः ॥ २१ ॥ तृतीयपादस्य तृतीयमानायायैकत्वाध्यासे सामान्यद्वयं श्रुत्या दर्शितं विशद- यति-मकारैति । अक्षरार्थस्य पूर्ववदेव सुज्ञानत्वात्तात्पर्थिमाह-मकारत्व इति ॥ २१॥ त्रिषु धामसु यत्तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितः । स पूज्यः सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ २२ ॥ यथोक्तस्थानत्रये नुल्यमुक्तं सामान्यं वेत्येववेतदिति निश्चितो यः स पूज्यो पन्धश्च ब्रामविल्वोके भवति ॥ २२ ॥ विश्वादीनामकारादीनां च यत्तुल्यं सामान्यमुक्तं तद्विज्ञान स्तौति-त्रिप्चिति । यथोक्तम्याप्रयं नागरितं स्वप्नं मुपृप्तं चेति त्रितयं तुरुयं पादानां मात्राणां चति शेषः । उकं सामान्यमाप्तिरुत्को मिनिरित्यादि । महामुनिरित्यस्यार्यमाह--प्रम- विदिति ॥ २२ ॥ जकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तेजसम् । मकारत्र पुनः प्राज्ञ नामात्र विद्यते गतिः ॥२३॥ १७.ज.मित्व । ३. यः ।। ३ ज. 'वत् ॥ २० ॥r B. 'स्याप: स्फु । प.प्र. पि. न. मेव । ३. ग... यो पा

·"
प्रथमप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता।
यथोक्तः सामान्यरात्मपादानां मात्राभिः सहकत्वं कृत्वा यथो-
तोंकारं प्रतिपद्य यो ध्यायीत तमकारो नयते विश्वं प्रापयति । अका-
रालम्बनोंकारं विद्वान्वैश्वानरो भवतीत्यर्थः । तथोकारस्तैजसम् ।
मकारश्चापि पुनः प्राज्ञ चशब्दान्नयत इत्यनुवर्तते । क्षीणे तु मकारे
बीजभावक्षयादमात्र ओंकारे गतिर्न विद्यते कचिदित्यर्थः ॥ २३ ॥
पूर्वोक्तसामान्यज्ञानवतो ध्याननिष्ठस्य फलविभागं दर्शयति-अकार इति । यत्र
तु पादानां मात्राणां च विभागो नास्ति तस्मिन्नोंकारे तुरीयात्मनि व्यवस्थितस्य प्राप्त.
प्राप्तव्यप्राप्तिविभागो नास्तीत्याह-नामात्र इति । ओंकारध्यायिनमकारो विश्वं
प्रापयतीत्युक्तमयुक्तम् । विश्वप्राप्तेानमन्तरेण सिद्धत्वात् । अकारस्य चाध्येयस्यो.
क्तफलप्रापकत्वायोगादित्याशङ्कयाऽऽह-अकारेति । तदालम्बनं तत्प्रधानमिति
यावत् । अकारप्रधानोंकारं ध्यायतो यथा वैश्वानरप्राप्तिस्तथोंकारप्रधानं तमेव ध्यायत-
सैनसस्य हिरण्यगर्भस्य प्राप्तिर्भवतीत्याह-तथेति । यश्च मकारप्रधानमोकारं
ध्यायति तस्य प्राज्ञाव्याकृतप्राप्तिर्युक्तेत्याह-मकारश्चेति । क्रियापदानुवृत्तिरुभयत्र
विवक्षिता । चतुर्थपादं व्याचष्टे-क्षीणे विति । स्थूलप्रपञ्चो जागरितं विश्वश्चेत्येत-
त्रितयमकारमात्र सूक्ष्मप्रपञ्चः स्वमस्तैजसञ्चैतत्रितयमुकारमात्रं प्रपञ्चद्वयकारणं सुषुप्त
प्राज्ञश्चेत्येतत्रितयं मकारमात्रं तत्रापि पूर्व पूर्वमुत्तरोत्तरभावमापयते । तदेवं सर्वो-
कारमात्रमिति ध्यात्वा स्थितस्य यदेतावन्तं कालमोमितिरूपेण प्रतिपन्नं तत्परिशुद्धं
ब्रह्मवेत्याचार्योपदेशसमुत्थसम्यग्ज्ञानेन पूर्वोक्तप्सर्वविभागनिमित्ताज्ञानस्य मकारत्वेन
गृहीतस्य क्षये ब्रह्मण्येव शुद्ध पर्यवसितस्य न क्वचिद्गतिरुपपद्यते परिच्छेदामावा-
५
दित्यर्थः ॥ २३ ॥
(उपनिषद् )
अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽ-
द्वैत एवमोंकार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽ-
स्मानं य एवं वेद ॥ १२॥
(इति माण्ड्क्यौपानपत्समाप्ता।)
अमात्रो मात्रा यस्य नास्ति सोऽमात्र ओंकारश्चतुर्थस्तुरीय आत्मैव
घ...'म्बनमोका' । २ ख. ग छ.झ. तस्मिोंका।३ घ. इ. ज. 'रस्य ध्या' ।
४ ज. 'सहि ।५ क. ज. 'भप्रा । ६ ख. ज. स. प्राज्ञस्याम्याकृतस्य प्रा' । . छ. 'प्तिम.
पतीया'। ८ घ. इ. ज. 'देव
सस. 'वरकाल.ग. छ. श. 'म्यग्दर्शने 11.छ.
१य एवं वेद ॥ १२॥

·५८ सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-- आगमास्य- पुनरुक्तिपरिहारद्वारा विवक्षितमर्थमाह-~-अत्वेति । अनुवृत्तिद्योतकं दर्शयति--चच- दादिति ॥ १९॥ तेजसस्यात्वविज्ञान उत्को दृश्यते स्फुटम् । मात्रासंप्रतिपत्तो स्यादुभयत्व तथाविधम् ॥ २० ॥ तंजसस्योत्वविज्ञान उकारत्वविवक्षायामुस्को दृश्यते स्फुटं स्पष्ट इत्यर्थः । उभयत्वं च स्फुटवति । पूर्ववत्सर्वम् ॥ २० ॥ द्वितीयपादस्य द्विनीयमानायाश्चैकत्वारोपप्रयोजकद्वयं श्रुत्युक्तं व्यनक्ति-तैजस- स्येति । स्फुटमिति क्रियाविशेषणम् । तथाविधमित्यस्याएं स्फुटमित्याह-रफुटपे- वेति । उक्तविज्ञान इत्यस्य व्याख्यानं मात्रा प्रतिपत्ताविति तस्य व्याख्यानं सर्वमि- त्युच्यते तत्पूर्ववद्रष्टव्यमित्युच्यते--पूर्ववदिति ॥ २० ॥ मकारभाव प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ २१॥ मकारत्वे मावस्य पितिलयावुत्कृष्टे सामान्ये इत्यर्थः ॥ २१ ॥ तृतीयपादस्य तृतीयमात्रायायैकत्वाध्यासे सामान्यद्वयं श्रुत्या दर्शितं विशद- यनि-मकारेति । अक्षराधस्य पूर्ववदेव सुज्ञानत्वात्तात्पर्यापमाह-~-मकारत्व इति ॥ २१॥ विषु धामसु यत्तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितः । म पूज्यः सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ।। २२ ।। ययोक्तस्थानत्रयै नुल्यमुक्तं सामान्यं चेत्त्येवमवेतदिति निश्चितो यः स पूज्यो बन्यश्च ब्रामविल्लोके भवति ।। २२॥ विश्वादीनामगारादीनां च यत्तुल्यं सामान्यमुक्तं तद्वितानं स्तौति-त्रिप्विति । पोलम्यानप्रयं नागरितं स्वप्न मुपृप्त पनि प्रितयं तुल्यं पादानां मात्राणां चीत दोपः । उकं मामान्यमाप्तिको मितिरित्यादि । महामुनिरित्यस्यार्पमाह-ब्रह्म- विदिति ॥ २२॥ नकारी नयते विश्वमकारश्चापि तेजसम् । मकास्थ पुनः प्राज्ञ नामात्र विद्यते गतिः ॥२३॥ 10... यि १४. न. प. २. Mr. 'स्याम: । ५०.R, FARE......... पोस्।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ६ कार्यकारणविनिर्मुक्तस्य तस्य तदयोगान्मैवमित्याह-तुरीयस्येति । मुक्तस्यापि पूर्व- संस्कारात्पुनरुत्थानमाशङ्कच दृष्टान्तेन निराचष्टे-न हीति । पूर्ववदित्यविवेकाव- स्थायामिवेत्यर्थः । तद्विवेकिनां रज्जुसर्पविवेकविज्ञानवतामिति यावत् । बुद्धिसंस्कारों- दित्यत्र बुद्धिशब्देन सर्पभ्रान्तिर्गृह्यते । उत्तमाधिकारिणामोंकारद्वारेण परिशुद्धब्रह्मा- स्मैक्यविदामपुनरावृत्तिलःणमुक्तं फलम् । इदानी मन्दानां मध्यमानां च कथं बहान- तिपत्त्या फलप्राप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-मन्दति । तेषामपि क्रममुक्तिरविरुद्धेत्यर्थः । तत्रैव वाक्यशेपानुकूल्यं कथयति-तथा चेति ॥ १२ ॥ (इति माण्डूक्यमूलमन्नभायटीका समाप्ता ।) पूर्ववत्- अत्रेते श्लोका भवन्ति- (गौडपादीयश्लोकाः।) ओंकारं पादशो विद्यात्पादा मात्रा न संशयः । ओंकारं पादशो ज्ञात्वा न किंचिदपि. चिन्त- येत् ॥ २४॥ पयोक्तैः सामान्यैः पादा एव मात्रा मात्राश्च पादास्तस्मादोंकार पादशो विद्यादित्यर्थः । एवमोंकारे ज्ञाते दृष्टार्थमदृष्टार्थ वा न किंचि. . त्मयोजनं चिन्तयेत्कृतार्थत्वादित्यर्थः ॥ २४ ॥ यथा पूर्वमाचार्येण श्रुत्यर्थप्रकाशकाः श्लोकाः प्रणीतास्तथोत्तरेऽपि श्लोकाः श्रुत्यु. केऽर्थ ऐव संमवन्तीत्याह-पूर्ववदिति । ओंकारस्य पादशो विद्या कीदृशीत्याश- याऽऽह-पादा इति । पादानां मात्राणां चान्योन्यमेकत्वं कृत्वा तद्विभागविधुरमों- कारं ब्रह्मबुद्ध्या ध्यायतो भवति कृतार्थतेति दर्शयति-ओंकारमिति । तस्मात्पादानां मात्राणां चान्योन्यमेकत्वादित्यर्थः । तदेकत्वं पुरस्कृत्योंकारमुभयविभागशून्यं ब्रह्मबुद्ध्या मानीयादित्याह-ओंकारमिति । उत्तरार्धस्य तात्पर्यमाह-एवमिति ॥ २४ ॥ युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ २५॥ युञ्जीव समाध्यायथाव्याख्याते परमार्यरूपे प्रणवे चेतो मनः । ग. ज. स. तद।२ क. 'रादीत्य । ३ घ. ह. ज. ब्रह्मैक्य । ग. छ. स. क्षणे फलमुक्तम् ।। ५ ग. श. 'मनुक'1६ छ. कारे पा । ७ च. न चिन्तयेन किं । ८ प. 'काः ।९ क. एवं । १. स.कत्वासादि।

·६० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत- [आगमाख्य- केवलोऽभिधानाभिधेयरूपयोर्चाङ्मनसयोः क्षीणत्वादव्यवहार्यः। प्रप- श्योपशमः शिवोऽद्वैतः संहत एवं यथोक्तविज्ञानवता प्रयुक्त ओंकार- खिमात्रत्रिपादः। आत्मैव संविशत्यात्मना स्वेनैव स्वं पारमार्थिकमा- स्मानं य एवं वेद । परमार्थदेशिनां ब्रह्मविदां तृतीय वीजभावं दग्ध्वाऽऽत्मानं प्रविष्ट इति न पुनर्जायते तुरीयस्यावीजत्वात् । न हि रजुसर्पयोविवेके रज्ज्वां प्रविष्टः सर्पो बुद्धिसंस्कारात्पुनः पूर्ववत्तद्विवे- किनामुत्थास्यति । मन्दमध्यमधियां तु प्रतिपन्नसाधकभावानां सन्मार्ग- गामिना(णां) संन्यासिनां मात्राणां पादानां च कृप्तसामान्यविदां यथा- वदुपास्यपान ओंकारो ब्रह्ममतिपत्तय आलम्बनी भवति । तथा च वक्ष्यति-"आश्रमाखिविधा होनाः" इत्यादि ॥ १२ ॥ (इति माण्डूक्यमूलमप्रभाध्यम् ।) प्रत्यक्चैतन्यमोकारसंवेदनं त्रिमात्रेणोंकारेणाध्यस्तेन तादात्म्यादोकारो निरुच्यते । तस्य परेण ब्रह्मणैक्यममात्रादिश्रुत्या विवक्ष्यते तामवतार्य व्याकरोति-अमात्र इत्यादिना । केवलत्वमद्वितीयत्वम् । विशेषणान्तरमुपपादयति-अभिधानेति । अभिधानं वागभिधेयं मनश्चित्तातिरिक्तार्थाभावस्याभिधास्यमानत्वात्तयोर्मूलाज्ञानक्षण क्षीणत्वादिति हेत्वर्थः । अव्यवहार्यश्चेदात्मा नास्त्येवेत्याशङ्कय विकारजातविनाशाव- धित्वेनाऽऽन्मनोऽवशेषान्नैवमित्याह-प्रपञ्चेति । तस्य च सर्वानर्थाभावोपलक्षितस्य परमानन्दत्वेन पर्यवसानं सूचयति-शिव इति । तस्यैव सर्वद्वैतकरूपनाधिष्ठानत्वेनाव- स्थानमभिप्रेत्याऽऽह-अद्वैत इति । ओंकारस्तुरीयः सन्नात्मैवेति यदुक्तं तदुपसंहरति- एवमिति । यथोक्तं विज्ञानं पादानां मात्राणां चैकत्वम् । न च पादा मात्राश्च तुरी यात्मन्योंकारे सन्ति । पूर्वपूर्व विभागश्चोत्तरोत्तरान्तर्भावेन क्रमादात्मनि पर्यवस्यतीत्येवं. रक्षणतद्वना प्रयुक्तः सन्नोंकारो मात्राः पादांश्च स्वस्मिन्नन्त व्यावस्थितस्याऽऽत्मनो मेदममहमानलठ्ठपो भवतीत्यर्थः । उत्तैक्यज्ञानस्य फलमाह-संविशतीति । मुपुते ब्रह्मप्राप्तस्य पुनरुत्थानवमुक्तस्यापि पुनर्जन्म स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-परमार्थेति । संपुष्तस्य पुनरुत्थान बोनभूताज्ञानस्य सत्त्वादुपपद्यते । इह तु बीमभूतमज्ञानं तृतीयं सुपुप्ताहयं दग्यच तेपामात्मानं तुरीयं प्रविष्टो विद्वानिति नासौ पुनरुत्थानमर्हति । कारणमन्तरेण तदयोगादित्यर्थः । तुरीयमेव पुनरुत्थानचीनमूतं मविप्यतीत्याशङ्कय 1. स. प्रवृत्त । य. संप्रवृत्त । २. प.स.पी प्रभावितती ।११. सर्प । रा. ए... ज. सन 17. R. ' दिद। ६ छ. निरुध्यते । ७८. मझेश्य १ ८ ग. R. 'ये Mi..... ...... 'नोऽपि १.२. मुनस्य ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकसटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ६२ कार्यकारणविनिर्मुक्तस्य तस्य तदयोगान्भवमित्याह--तुरीयस्येति । मुक्तस्यापि पूर्व- संस्कारात्पुनरुत्थानमाशङ्कय दृष्टान्तेन निराचष्टेन हीति । पूर्ववदित्यविवेकाव- स्थायामिवेत्यर्थः । तद्विवकिनां रज्जुसर्पविवेकविज्ञानवतामिति यायत् । बुद्धिसंस्कारी- दित्यत्र बुद्धिशब्देन सर्पभ्रान्तिर्गृह्यते । उत्तमाधिकारिणामोंकारद्वारेण परिशुद्धबंझा- मैक्यविदामपुनरावृत्तिलःणमुक्तं फलम् । इदानी मन्दानां मध्यमानां च कथं ब्रह्मा- तिपत्त्या फलप्राप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-मन्दति । तेषामपि क्रममुक्तिरविरुद्धेत्यर्थः । तत्रैव वाक्यशेपानुकूल्यं कथयति-तथा चेति ॥ १२ ॥ (इति माण्डूक्यमूलमन्त्रभाप्यटीका समाप्ता ।) पूर्ववत्- ." अत्रैते श्लोका भवन्ति- (गौडपादीयश्लोकाः।) ओंकार पादशो विद्यात्पादा मात्रा न संशयः । ओंकारं पादशो ज्ञात्वा न किंचिदपि. चिन्त- येत् ॥ २४ ॥ पयोक्तः सामान्यैः पादा एव मात्रा मात्राश्च पादास्तस्मादोंकार पादशो विद्यादित्यर्थः । एवमोंकारे ज्ञाते दृष्टार्थमदृष्टार्थ वा न किंचि. स्मयोज़नं चिन्तयेत्कृतार्थत्वादित्यर्थः ॥ २४ ॥ यथा पूर्वमाचार्येण श्रुत्यर्थप्रकाशीः श्लोकाः प्रणीतास्तथोत्तरेऽपि श्लोकाः श्रुत्यु. केऽर्थ एंव संमवन्तीत्याह-पूर्ववदिति । ओंकारस्य पादशो विद्या कीदृशीत्याश- ड्याऽऽह-पादा इति । पादानां मात्राणां चान्योन्यमेकत्वं कृत्वा तद्विभागविधुरमों- कारं ब्रह्मबुद्ध्या ध्यायतो भवति कृतार्थतेति दर्शयति-ओंकारमिति । तस्मात्पादानां मात्राणां चान्योन्यमेकत्वादित्यर्थः । तदेकत्वं पुरस्कृत्योंकारमुभयविभागशून्यं ब्रह्मबुद्ध्या नानीयादित्याह-ओंकारमिति । उत्तरार्धस्य तात्पर्यमाह-एवमिति ॥ २४ ॥ युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ २५ ॥ युञ्जीत समादध्याद्ययाव्याख्याते परमार्थरूपे प्रणवे चेतो मनः । ११. ज. स. तद १२ क. 'रादीत्य' । ३ घ. ह. ज. 'बौक्य' । ग. छ. स. 'क्षणे फलमुक्तम् ।। ५ ग. श. 'मनुक्र । ६ छ. 'कारे पा । ७ च. न चिन्तयेम कि । ८ प. 'काः प्रक. एवं ।। स. 'कत्वात्सदि।

·सगौडपादीपकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - [आगमास्य- यस्मात्मणवो बल निर्भयम् । न हि तत्र सदा युक्तस्य भयं वियते कचित् "विद्वान्न विभेति कुतश्वन" इति श्रुतेः ।।२५ ।। प्रणवानुसंधानकुशलस्य प्रणवज्ञानेनैव सर्वद्वैतापवादकेन कृतार्यता- भवतीत्युक्तम् । इदानी तदनभिज्ञस्य परोपदेशमात्रशरणस्य ध्यानकर्तव्यतां कथयति-युञ्जीतेति । ननु मैनःसमाधानं ब्रह्मणि कर्तव्यम् । किमिति प्रणवे तत्कर्तव्यतोच्यते । तत्राऽऽह-~- प्रणव इति । संप्रति प्रणवे समाहितचित्तस्य फलं दर्शयति-प्रणवे नित्येति । समाधानविषयमाह-यथेति । तुरीयरूपं यथो(थेत्युच्यते तत्र हेतुमाह-यस्मादिति । तदेव साधयति-न हीति । तत्र तैत्तिरीयकश्रुत्यानुकूल्यमाह-विद्वानिति ॥२५॥ प्रणवो द्यपरं ब्रह्म प्रणवश्व परः स्मृतः । अपू- वोऽनन्तरोऽवायोऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥२६॥ परापरे ब्रह्मणि प्रणवः परमार्यतः क्षीणेपु मात्रापादेषु पर एवाऽऽत्मा नाति न पूर्व कारणमस्प विद्यत इत्यपूर्वः । नास्यान्तरं भिन्नजातीय किंचिद्विद्यत इत्यनन्तरः । तथा बाह्यमन्पन्न विद्यत इत्ययातः। अपरं कार्यमस्य न विद्यत इत्यनपरः। सबाह्याभ्यन्तरो छनः सैन्धवपनव. दित्यर्थः ।। २६ ।। कीदृशम्नाहि प्रणवो मन्दानां मध्यमानां चाधिकारिणां ध्येयो भवतीत्याशङ्कयाss- ह-प्रणवो हीति । उत्तमाधिकारिणां कोदृशस्तहि प्रणवः सम्यग्ज्ञानगोचरो मति ताऽऽह-अर्व इति । परापरब्रह्मात्मना प्रणयो मन्दमध्यमाधिकारणोध्येयतामुप. गच्छति पूर्वाध व्याचप्टेपरेति । उत्तमाधिकारिणस्नु सर्वविशेषशून्यमेकरसं प्रत्य- ग्स्तं यह तद्रूपेण प्रणतः सम्यानानाधिगम्यो भवतीत्युत्तरा, विपनते-परपार्यत इत्यादिना । उaऽर्थे प्रमाणं चयनि-सवायेति ॥ २६ ॥ सर्वस्य प्रणवो शादिमध्यमन्तस्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥२७॥ आदिमध्यान्ना उत्पतिस्थितिमलयाः । सर्वस्यैव मापास्तिरन्नुस- मगणिकासमादिवत्पद्यमानस्य विपदादिमपश्चस्प यया मार्गा- म. 'कोवि. सायु ३२... र. मानेन स.प्यान प.मर (प... ज. स. प. नि. प. पर। ...को देव.fel'10. रचा। ११ प..., दि १. पारपार।

·प्रथमप्रकरणम् आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतां । व्यादयः । एवं हि प्रणवमात्मानं मायर्यान्पादिस्थानीयं ज्ञात्वा तत्क्षणा- देव तदात्मभावं व्यश्भुत इत्यर्थः ॥ २७ ॥ यदोंकारस्य प्रत्यगात्मत्वमापन्नस्य तुरीयस्यापूर्वत्वमनन्तरत्वमित्यादिविशेषणमुक्तं तत्र हेतुमाह-सर्वस्येति । यथोक्तविशेषणं प्रणवं प्रत्यच्चं प्रतिपद्य कृतकृत्यो भव. तीत्याह –एवं हीति । पूर्वाधं व्याकरोति--आदीति । सर्वस्यैवात्पद्यमानस्योत्पत्ति- स्थितिलया यथोक्तप्रणवाधीना भवन्ति । अतस्तस्योक्तं विशेषणं युक्तमित्यर्थः । तत्र परिणामवाद व्यावर्त्य विवर्तवाद द्योतयितुमुदाहरति-मायेति । अनेकोदाहरणमुत्प- धमानस्यानेकविधत्वबोधनार्थ प्रणवस्य प्रत्यगात्मत्वं प्राप्तम्याविकृतस्यैव स्वमायाश- क्तिवशाजगद्धेतुत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । यथा मायावी स्वगतविकारमन्तरेण मायाहस्यौदेरिन्द्रनालस्य स्वमायावशादेव हेतुः । यथा वा रज्ज्वादयः स्वगतविका- रविरहिणः स्वाज्ञानादेव सादिहेतवस्तथाऽयमात्मो प्रणवभूतो व्यवहारदशायां स्वावि. यया सर्वस्य हेतुर्भवति । अतो युक्तं तस्य परमार्थावस्थायां पूर्वोक्तविशेषणवत्त्वमि- त्यर्थः । द्वितीया विभजते-एवं हीति । पूर्वोक्तविशेषणसंपन्नमिति यावत् । ज्ञानस्य मुक्तिहेतोः सहायान्तरापेक्षा नास्तीति सूचयति-तत्क्षणादेवेति । तदात्ममावमि- त्यत्र तच्छब्देनापूर्वादिविशेषणं परमार्थवस्तु परामृश्यते ।। २७ ॥ प्रणवं हीश्वरं विद्यात्सर्वस्य हुँदि संस्थितम् । सर्वव्यापिनमोकारं मत्वा धीरो न शोचति ॥२८॥ सर्वप्राणिजातस्य स्मृतिप्रत्ययास्पदे हृदये स्थितमीश्वरं प्रणवं विद्या- सर्वव्यापिन व्योमवदोंकारमात्मानमसंसारिणं धीरो चुद्धिमान्मत्वा न शोचति । शोकनिमित्तानुपपत्तेः । “तरति शोकमात्मवित्" 'इत्यादिधु- तिभ्यः ॥ २८ ॥ ब्रह्मबुद्ध्या प्रणवमभिध्यायतो हृदयाख्यं देशमुपदिशति-प्रणवमिति । परमार्थ- दर्शिनस्तु देशाधनवच्छिन्नवस्तुदर्शनादाधिकं शोकामावं तत्र को मोहः कः शोक इत्यादिश्रुतिसिद्धमनुवदति-सर्वव्यापिनमिति । हृदयदेशे प्रणवभूतस्य ब्रह्मणो ध्येयत्वे हेतुं सूचयति-स्मृतिमत्ययेति । बुद्धिमानिति विवेकित्वमुच्यते । मत्वेति १ घ. ह. ज. 'याख्यादि । १ घ.. ज. वेम' । ३ घ. प्रत्ययं । ग. घ. द. ज .. "ः ।। ५ ज. 'दं यो।६ छ. व्यावृत्य । ७ क. मत्वा । ८ घ. मायया है । ९ ग. छ. 'स्त्यादीन्द्र । १० घ. छ. 'थारच. ह. ज. झ. च । १२ ग. 'त्मा प्रागनु । १३ प. ह. छ. ज. हृदये स्थित झ.स्य प्रा' । १५ क. इतिश्रु'11६ घ. द.ज. शनों दें।क, 'यिकशो।

·६४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [आगमारूप- साक्षात्कारसंपत्तिविश्यते । विवेकद्वारी तत्त्वसाक्षात्कारे सति शोकनिवृत्ती हेतुमाह- शोकेति । तस्य हि निमित्तमात्माज्ञानम् । तस्याऽऽत्मसाक्षात्कारतो निवृत्ती शोकानुपप- चिरित्यत्र प्रमाणमाह-तरतीति । आदिशब्देन मिद्यते हृदयग्रन्पिरित्यादिश्रुतिर्ग: झते ॥ २८ ॥ अमात्रोऽनन्तमात्रश्च दैतस्योपशमः शिवः । ओंकारो विदितो येन स मुनिर्नतरो जनः ॥ २९ ।। इति माण्डूक्योपनिषदर्थाविष्करणपरायां(सु) गौडपादी- यकारिकायां(सु) प्रथममागमप्रकरणम् ॥ १॥ तत्सद अमात्रस्तुरीय ओंकारो मीयतेऽनयेति मात्रा परिच्छित्तिः साऽन- न्ता यस्य सोऽनन्तमात्रः । नैतावत्वमस्य परिच्छेत्तुं शक्यत इत्यर्थः । सर्वतोपशेमत्वादेव शिवः । ओंकारो यथाव्याख्यातो विदितो येन स परमार्थनत्वस्य मननान्मुनिः । नेतरो जनः मास्त्रविदपी- त्यर्थः ।। २९ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचा- यस्य शंकरभगवत्तः कृतावागमशास्त्रविवरणे गौडपादी. यकारिकासहितमाण्डूक्योपनिपद्भाप्ये प्रथमपाग- ममकरणम् ॥१॥ तत्सत् । ओंकार तुरीयमाविमापन्नं यः प्रतिपन्नम्तं सौनि-अमात्र इति । यथोकप्रणव- प्रतिपत्तिविहीनानु नननमरणमात्रभौगी न पुरुषार्धमापनीति विद्यारहितं निन्दनि- नेनर इति । पादविमागस्य मात्राविभागस्य नामापादोकारस्तुरीयः सनमायो भव. तात्याह-अपात्र इति । ननु कथमनन्ना परिचित्तिरोंकारस्य तुरीयस्योच्यते । न हि तय परिउितिरेवातोन्याशयाऽऽह-नैतावचामिति । अनर्यात्मकद्वैतसंस. सीमागदप्रतिबन्धेन परमानन्दलं तस्मिन्नाविर्भवतीत्यभिप्रेन्याऽऽह-सवेति । यथा- ग्रामपातः प्रार्थनोक्तविशेषगवानियर्थः । ननु यपोक्तपणापरिक्षानरहितस्यापि शाग्न. म.T.C.'क्षिता पि.ए.ज. रामा।.'स्य प. प. ५५. ' मज. माता। ५. 'परतु' । सर. धमात्रमा 1. 'पत्री यः।...' लिम मरिरामग. 'मार न । १२०. बा।

·प्रथमप्रकरणम् २]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। परिज्ञानवत्त्वान्न जन्मोपलक्षितसंसारमाक्त्वेन पुरुषार्थासिद्धिः । मैवम् । शास्त्रविदोऽपि तत्त्वज्ञानामावे मुख्यपुरुषार्थासिद्धि(दे)रित्यभिप्रेत्याऽऽह-नेतर इति । तदेवं प्रणवद्वारेण निरुपाधिकमात्मानमनुसंदधानस्य पुरुषार्थपरिसमातिर्नेतरेषां बहिर्मुखाना(णा)मिति स्थि- तम् ॥ २९ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्द- . ज्ञानविरचितायां माण्डूक्योपनिपदाविष्करणपरगौडपादीयका- रिकामायटोकायां प्रथममागमप्रकरणम् ॥ १ ॥ ॐ तत्सत् । ... अथ गौडपादीयकारिकाया(सु) वैतथ्याख्यं द्वितीयं प्रकरणम् । हरिः ॐ वैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्न आहुर्मनीषिणः। अन्तःस्थानातु भावानां संतत्वेन हेतुना ॥१॥ ॐ 1 शाते द्वैतं न विद्यत इत्युक्तम् । एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रु. तिभ्यः। आगममात्रं तत् । तत्रोपपत्याऽपि दैतस्य वैतथ्यं शक्यतेऽवधा- रयितुमिति द्वितीय प्रकरणमारभ्यते-चैतथ्यमित्यादिना । वितथस्य भावो वैतध्यम् , असत्यत्वमित्यर्थः । कस्य । सर्वेषां बाह्याध्यात्मिकानां भावानों पदार्थानां स्वम उपलभ्यमानानाम् । आहुः कथयन्ति । मनी. पिणः प्रमाणकुशलाः । चैतथ्ये हेतुमाह---अन्तास्थानात् । अन्तःशरी- 'रस्य मध्ये स्थानं येषाम् । तत्र हि भावा उपलभ्यन्ते पर्वतहस्त्यादयो न यहिः शरीरात् । तस्माचे वितथा भवितुमईन्ति । नन्वपवरकाय. न्तरुपलभ्यमानैर्घादिभिरनैकान्तिको हेतुरित्याशङ्कयाऽऽह-संत- त्वेन हेतुनेति । अन्तः संवृतस्थानादित्यर्थः । न ह्यन्तः संवृते देहान्त. नाडीपु पर्वतहस्त्यादीनां संभवोऽस्ति । न हि देहे पर्वतोऽस्ति ॥ १ ॥ , च. 'तीयं ब्रह्मेत्या' । २ च. 'भ्यः, न, आ° 1 ३ प. ज. झ. 'तवै। ज. स. 'तीय ५७. 'रभते । ६ ख. स. 'ते । वि.10 च"ह्यामि । श. माध्यात्मका'। ८ घ. 'कादीनो। ९ज. नां स्व। १० श. 'रम'1"च. येषां ते त। १२ घ. 'घृते स्था'। १३ क. 'मो भावोऽ।

·६६ सगौडपादीयकारिकापर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद--[वैतय्यास्य- ॐ॥ आगमप्राधान्येनाद्वैतं प्रतिपाइथना तत्प्रत्यनीकस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वमपादु- कम् । इदानी तन्मिय्यालमुपपत्तिप्राधान्येनापि प्रतिपत्तुं मुशकमिति दर्शयितुं प्रकर- गान्तरमवतारयन्नादौ दृष्टान्ततिद्ययं तस्मिन्वृद्धमंमतिमाह-वैतथ्यमिति । न केव- समागमोकिवशादेव स्वप्नमिथ्यात्वं किं तु युतितोऽपीत्याह-अन्त:स्थानादिदि । पूर्वोत्तरप्रकरणयोः संवन्धसिधथं पूर्वप्रकरणे वृत्तं संक्षिानुवदति-शात इति । आदिशब्देन यत्र हि द्वैतमित्र मवनीत्यादिश्रुतिर्गृह्यते । तहिं द्वैतमिथ्यात्वस्य प्रागेव सिद्धत्वादुतरं प्रकरणमनर्थ कमित्याशङ्कयाऽऽह-आगमेति । यतमिथ्यात्वं पूर्वमुक्त तदागममात्रम् । आगमप्राधान्येनाधिगतम् । न युक्तितः सिद्धम् । तस्मिन्नागमतोs- वगते युक्तियाधान्येनापि तन्मिव्यात्वमवगन्तव्यमिति प्रकरणान्तरं प्रारब्यमित्यर्थः । प्रमाणानुप्राहकत्वात्तस्यानुग्राह्यप्रेमाणस्य प्रधानत्वात्तदधीनविचारानन्तरं तर्काधी. नविचारस्य मावकाशवायुक्तं पौवीपयं पूर्वोत्तरप्रकरणयोरित्युकम् । संप्रति श्लोका- क्षराणि योनयनि-वितधस्येत्यादिना । वाझा घटादयः । सुखादयस्त्वाध्या• मिका मााः । शरीरानैरवस्थान सामानां मावानामित्यत्रानुम प्रमाणयति-वत्र हीनि । नेपामन्तरुपलम्यमानत्वेऽपि न वैनथ्यं व्यभिचारादित्याशङ्कासन्य परिह- रति-नन्वित्यादिना । हेत्वन्तरशदां वारयति-अन्तरिति । यद्यपि देहान्तःसंक. चिने देशे सामा मात्रा मवन्ति तथाऽपि कथं तेपां मृपात्वमित्यत आह--न हीति । अन्तरित्युकं स्फुटपति--संवृत इनि । तमेव संकुमिनं देशं विशेषगान्तरेण सोर. यनि-देहान्न टीप्विति । उकमर्थ कैमुनिकन्यायेन स्फुटयनि-न हीति । यदा देहेऽपि पर्वतादयो न समान्यने तदा तदन्तभिनीषु नाडीप्वनिम्मामु तेषां संमा- पना नास्तीति किमु वक्तव्यामित्ययः । स्वोमा भावाः सत्या न भवन्ति । उचितदेश. शून्यत्वादनामुनंगादिवदिति भावः ॥ १ ॥ नदीर्घवान कालस्य गत्वा देशान्न पश्यति । प्रतिवृद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन्देशे न विद्यते ॥२॥ समहापानां मानानान्तः संमृतस्थानमित्येनदसिद्धम् । यस्पाली म.) य . दम्। । . मानुपनि । ५१.गामा -C. 'रय RICE. नानुग। ... म...'भानमा.मा...... ru ... भागमा म . ' । " . १९.oriya ·. .. १३ द्वितीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ६७ • ध्येपु सुप्त उदक्षु स्वमान्पश्यन्निव दृश्यते । इत्येतदाशङ्कयाऽऽह । मैं : देहादहिर्देशान्तरं गत्वा स्वमान्पश्यति । यस्मात्सुप्तमात्र एव देहदेशा- द्योजनशतान्तरिते मासमात्रीप्ये देशे स्वमान्पश्यन्निव दृश्यते । न च तद्देशमाप्तेरागमनस्य च दीर्घः कालोऽस्ति । अतो दीर्घत्वाच कालस्य न स्वमग्देशान्तरं गच्छति । किं च प्रतिवद्धश्च वै सर्वः स्वमहक्स्वम- दर्शनदेशे न विद्यते । यदि च स्वप्ने देशान्तरं गच्छेद्यस्मिन्देशे स्वमान्पश्येत्तत्रैव प्रतिबुध्येत । न चैतदस्ति । रात्रौ सुप्तोऽहनी भावान्पश्यति वहुभिः संगतो यैश्च संगतो भवति तैहोत । न च गृह्यते । गृहीतश्वेचामद्य तत्रोपलब्धवन्तो वयमिति ब्रूयुः । न चैत. दस्ति । तस्मान देशान्तरं गच्छति स्वमे ॥२॥ देहाहहिरेव देशान्तरं गत्वा स्वाप्तानां मावानामुपलम्मात्तेषां देहान्तः संवृते नाडी- प्रदेशे दर्शनमसंप्रतिपन्नमित्याशङ्कय परिहरति-अदीर्घत्वाचेति । बहिः स्वप्नोपल- ब्धिपक्षे दोपान्तरमाह-प्रतिबुद्धश्चेति । व्यावामाशङ्कामनुवदति-स्वमेति । तेषां देहान्तःसंकुचिते नाडीदेशे स्थितिदर्शनान्मिथ्यात्वमित्येतदप्यप्तप्रतिपन्नमि- त्पत्र हेतुमाह-यस्मादिति । पश्यन्निवेति स्वप्नदर्शनस्य निरूपणे सत्याभासत्यमिः पशब्देन धोत्यते । एतच्छब्देन चोद्यं परामृश्यते । स्वप्नद्रष्टा गत्वा स्वप्नान्न पश्य. सीत्यत्र हेतुमाह--यस्मादिति । इवशब्दस्तु पूर्ववत् । तथाऽपि कथं बहिः स्वमोप- लम्मो न भवतीति निर्धारितमित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । स्वप्नः सत्यो न भवति उचितकालविकलत्वात्संप्रतिपन्नवदित्यभिप्रेत्य फलितमाह--अत इति । इतश्च न देहाद्वहिर्देशान्तरे स्थप्नदर्शनमित्याह-किं चेति । सर्वोऽपि स्वप्नद्रष्टा देशान्तरे खमान्पश्यन्नकस्मादेव प्रतिबुद्धो न तत्रास्ति किं तु शयनदेशे वर्तते तथाऽपि गत्वा खप्नदर्शने काऽनुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-यदि चेति । अन्तरेव स्वप्नदर्शनमिति स्थिते स्वप्नमिथ्यात्वमुचितकालशून्यत्वादित्युक्तं प्रपश्चयति-रात्राविति । यद्यपि रात्रौ निद्रामुपगतस्तथाऽपि भावानहनि पश्यन्निव तिष्ठति 'मुंतः संहतचक्षुरादिकरणोऽपि पश्यति । शयानोऽपि पर्यटनं प्रतिपद्यते । यद्यपि सहायविहीनः सुप्तस्तथाऽपि बहुमिः सहायैः स्वप्नानुपलमते । तस्मादुचितस्य कालस्य करणस्य सहकारिणश्चाभावेऽपि .ज.'च्ये सु। २ ग. सुषुप्त । ३ जत न च दें। ४ श. इत्याश' । ५ छ. न बहिर्देही ६ च. प्राप्यदे। छ. 'देशे प्रा! ८ छ. 'लो अ। ६ छ. प्रयु' । १० स. सुषुप्तोऽ' । १च. 'हिनि भा । १२ छ. ज. 'व च भा1१३ घ. संवृतेन । ४ ग, इ. 'शहां पः । १५ ग. 'त्याह । १६ १. देशाद्ध। १७ स. ग. अ. सुधप्तः । १८ घ. 'दिवार'। १९ ग. 'नो । २०. ग. राहायः । २. प. श. 'स्य कार'।

·६८ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्- [वैतथ्याख्यं- स्वप्नदर्शनात्तस्मिन्मिथ्यात्वं सिद्धमित्यर्थः । स्वप्नमिथ्यात्वे हेत्वन्तरमाह-यश्चेति । सहशिभिरगृह्यमाणत्वं स्वप्नद्रष्टुरसंप्रतिपन्नमित्याशङ्कयाऽऽह-गृहीतश्चेदिति । पुरुषान्तरसंवादादर्शनात्तद्देशान्तरप्राप्तिद्वारा स्वप्नदर्शन मिति वक्तुमशक्यत्वादन्तरेव स्वप्नदर्शनमित्युचितदेशकालाद्यभावात्तन्मिथ्यात्वं सिद्धमित्युपसंहरति-तस्मान्नेति॥२॥ अभावश्च स्थादीनां श्रूयते न्यायपूर्वकम् । वैतथ्यं तेन वै प्राप्त स्वप्न आहुः प्रकाशितम् ॥३॥ इतव स्वमद्देश्या भावा वितथाः । यतोऽभावश्चैव रथादीनां स्वामह- श्यानां श्रूयते न्यायपूर्वकं युक्तितः श्रुतौ " न तत्र रथाः इत्यत्र । तेनान्तास्थानसंस्तत्वादिहेतुना प्राप्तं वैतथ्यं तदनुवादिन्या श्रुत्या स्वमे स्वयंज्योतिष्वमतिपादनपरया मकाशितमाहुर्ब्रह्मविदः ॥ ३ ॥ स्वमदृश्यानां भावानां मिथ्यात्वे हेत्वन्तरमाह-अभावश्वेदिति । न तत्र रया न रपयोगा न पन्थानो भवन्तीत्यादिश्रुत्या स्वप्ने स्वयंज्योतिष्टमात्मनो दर्शयन्त्या तत्र दृश्यानां रयादीनाममावो योग्यदेशाद्यमावद्योतकन्यायपुरःसरं श्रूयते । अतस्तेन न्यायेन प्राप्तमेव स्वप्नदृश्यमावानामस्ति मिथ्यात्वमन्यपरया श्रुत्या प्रकाशितमिति ब्रह्मविदो वदन्ति । तथा च स्वप्ने भावानां मिथ्यात्वं श्रुतियुक्तिम्यां सिद्धमित्यर्थः । हेत्वन्तर- परत्वं श्लोकस्य दर्शयति-इतथेति । इतःशब्दार्थमेव स्फुटयति-यत इति । तैयामावे ज्ञानामावादज्ज्ञिानस्यापि श्रुतमसत्त्वमिति वक्तुं चशब्दः । श्रूयते न तत्रे. त्यायायां श्रुताविति संबन्धः । न्यायपूर्वकमिति व्याचष्टे-युक्तित इति । योग्यदे- शाद्यमावो युक्तिः । तहिं न्यायसिद्धेऽर्थे किमन्यपरया श्रुत्या क्रियते तत्राऽऽह-- सेनेति । अन्तःशरीरमध्यस्थानं नाडीलक्षणम् । तत्रातिम्झे संवृतत्वेन संकुचितत्वे. नावस्यानं पर्वतादीनामुपलभ्यते । ततश्वोचिनदेशामावो योग्यकालाभावश्चेत्यादिना प्रागु. क्तेन हेनुना प्राप्तं स्वप्नदृश्यांनी मावानां वैनथ्यं तदेव तदनुवादिन्या श्रुत्याऽपि प्रकाशित मित्याहुब्रह्मविदः । नागदवस्यायामादित्यादिप्रकाशानां वागादिज्योतिषां च विद्यमान- त्वादासनादिव्यवहारस्य तन्निमित्तत्वसंमवादात्मचैतन्यनिवन्धनो व्यवहारो न निर्धा- रयितुं शक्यते । स्वप्ने पुनः सूर्याद्यमावेऽपि व्यवहारदर्शनात्तस्य च निमित्तापेक्ष्य(क्ष) स्वादारमचैतन्यस्य तनिमित्तत्वनिर्णयात्तत्राऽऽत्मनः स्वयंज्योतिष्टुं प्रतिपादयितुं न तो. १. ज. सन्मि 1 २ प. पवई' । गलाष्ट । ३ स. 'नाई। घ... वान्नि । ५२. र. 'पमा । ६. यु.स. 'दितिहे। ८ स. 'यन्सा त' 1 ९ स. स्वने । ...म. वममा ग. रत्वं । १२ स.ग इ. 'मध्ये स्था। १३ छ. 'वोदित । १४ प. .स.२१५. सदर। १६ घ... ज. 'मिति प्रा। 10. 'वं सं।

·द्वितीयप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। त्याचा श्रुतिः । तया तत्परया न्यायसिद्धं स्वप्नमिथ्यात्वमनुवदन्त्या तप्रतिपादि- तमपि प्रकाशितमिप्यते । तथौ च श्रुतियुक्तिम्यां प्रतिपन्नं स्वप्नमिथ्यात्वमिति दृष्टा. न्तसिद्धिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ अन्तःस्थानात्तु भेदानां तस्माजागरिते स्मृतम् । यथा तत्र तथा स्वप्ने संवृतत्वेन भिद्यते ॥४॥ जाग्रदृश्यानां भावानां चैतथ्यमिति प्रतिज्ञा । दृश्यत्वादिति हेतुः । स्वमदृश्यभाववदिति दृष्टान्तः । यथा तत्र स्वमे दृश्यानां भावानां वैतथ्य तथा जागरितेऽपि दृश्यत्वमविशिष्टमिति हेतूपनयः । तस्माज्जागरि- तेऽपि वैतथ्यं स्मृतमिति निगमनम् । अन्तःस्थानात्संवृत्तत्वेन च स्वममदृश्यानां भावानां जाग्रदृश्येभ्यो भेदः । दृश्यत्वमसत्यत्वं चावि- शिष्टमुभयत्र ॥ ४ ॥ उक्तन्यायेन दृष्टान्ते सिद्धे फलितमनुमानमाह-अन्तःस्थानादिति । मेदा- नामित्यत्र सूचितमनुमोनमारचयति-जाग्रदिति । तृतीयेन पादेन पक्षधर्मत्वं व्याप्तस्य हेतोरुच्यते तदर्शयति-ययेति । द्वितीयेन पादेन प्रतिकूलप्रमाणामा- यसूचकं प्रतिज्ञोपसंहारवचनं निगमनं सूत्रितमित्याह-तस्मादिति । सर्वद्वतवैत. ध्यवादिनां केन विशेषेण पक्षसपक्षविभागसिद्धिरित्याशङ्कयान्तःस्थानातु संवृतत्वेन भिद्यत इत्यत्र विवक्षितमर्थमाह-अन्तःस्थानादिति । स्वमदृश्यानामन्तःस्थानं संव- तत्वं च न तथा नागदृश्यानां तेनोचितदेशाधभावात्तेषां तेभ्यो वैपम्यं स्फुटम् । सिद्ध हि योग्यदेशाद्यमावेन स्वप्नस्य मिथ्यात्वमिति सपक्षत्वम् । जागरितस्य पुनरुचित- देशादिसद्भावादस्टमिथ्यात्वमिति पक्षत्वमित्यर्थः । ताह सर्वथा वैपम्पादृष्टान्तदास- न्तिकमावासिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-दृश्यत्वमिति ॥ ४ ॥ स्वप्नजागरितस्थाने ह्येकमाहुर्मनीषिणः । भेदानां हि समस्येन प्रसिद्धेनैव हेतुना ॥५॥ पसिद्धेनैव भेदानां ग्राह्यग्राहकत्वेन हेतुना समत्वेन स्वमजागरित- स्थानयोरेकत्वमाहुर्विवकिन इति पूर्वप्रमाणसिद्धस्यैव फलम् ।। ५ ।। १५. ज. 'सिद्धस्व' । २ घ. 'दपि । ३ स. थाऽपि श्रु'। ४ झ. 'सिद्धेरि' । ५ प. .. ज. श. तथा जाग । ६ श. 'ते'। ७ क. 'न न च स्व' । ८ ख. प. उ. ज. 'सत्वं चा। छ. मान र' । १० छ. व्याप्यस्य । " ग. छ झ. सूचित । १२ घ. 'द्वैतीयेन पादेन प्रतिकूल प्रभावै । १३ छ. 'शेपणेन प'। १४ १. श. स्फुट मि'। १५ क. 'रिते स्था' । १६ क. 'योरैक्यत्व।

·७० सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-- [वैतथ्याख्य- स्वमेवनागरितस्य मिथ्यात्वे स्वमनिद्रायुतावित्यौदी नागरिते समशब्दप्रयोगो युको भवतीत्याह-स्वमेति । उभयत्रैकत्वं विद्वदभिमतमित्यत्र हेतुमाह-भेदा. नामिति । मेदा भिद्यमाना भावाः । तेषामवस्थाद्वयवर्तिनां ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वमविशि. प्टम् । तेन दृश्यत्वेन हेतुना प्रसिद्धमेव तेषां मिथ्यात्वेन समत्वं तेन स्थानयोरेकरू. पत्वं विवकिनामभिप्रेतमिति यत्पूर्वमनुमानास्यं प्रमाण सिद्धं तस्यैव फलं साधनस्थान- द्वयाविशेपरुपमनेन श्लोकेनोक्तमिति श्लोकयोननया दर्शयति-प्रसिद्धेनैवेति ॥ ५॥ मादावन्ते च यत्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा ॥ वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥६॥ इतश्च वैतथ्यं जाग्रदृश्योनां भेदानामाद्यन्तयोरभावाद्यदादावन्ते च नास्ति वस्तु मृगष्णिकादि तन्मध्येऽपि नास्तीति निश्चितं लोके । तयेमे नागदृश्या भेदाः । आद्यन्तयोरभाद्वितथैरेव मृगवृष्णिका- दिभिः सहशत्वाद्वितथा एव तथाऽप्यवितथा इत्र लक्षिता मूढैरनात्म- विद्भिः ॥६॥ नामदृश्यानां मावानां मिथ्यात्वमित्यत्रानुमानान्तरमाह-आदाविति । यदि जाप्रदृश्या भावा मिथ्यात्वेन प्रसिद्धस्वप्नादिभिः समत्वामिथ्या कथं तर्हि तेषां घटः मन्पटः सन्नित्यमृपात्वेन प्रतीतिरित्याशङ्कयाऽऽह-वितरिति । प्रकृते जाग्रन्मि- ध्यात्वे हेत्वन्तरपरेत्वं श्लोकस्योपन्यस्यति--इतथेति । विमतं मिथ्योऽऽदिमत्त्वाद न्तपत्तात्स्वमादिवदित्यर्थः । उत्तानुमानदिने व्याप्तिं कथयति-यदादीविति । यदादिमदनवच्च तन्मिय्या यथा मृगतृष्णिकादीत्यर्थः । व्याप्तिमतः साधनस्य पक्षधर्म- तोपन्यासेन प्रतितोपसंहारवन निगमनं दर्शयति-तथेति । अनुमानस्य घटादिषु सत्वग्राहकप्रत्यक्षविरोधमाशङ्काय सद्गन्धर्वनगरमितिवत्तस्याऽऽपातिकसत्तविषयत्वान्भव- मित्याह-तथाऽपीति ॥ ६॥ सप्रयोजनता तेषां स्वप्रे विप्रतिपद्यते । तस्मादायन्तवत्त्वेन मिथ्येव खलु ते स्मृताः ॥ ७ ॥ समदृश्ययग्नागरितक्ष्यानामप्पसचमिति यदुक्तं तदयुक्तम् । प. ग. 'प्रजाग ११ प. ज. 'सादिमाग. धन या ग.अ.म. 'न'। ५. पानामा.बा..'याताग. हि १८. 'सोलो। . ....पारन्दर।"फ.. 'न ! १२७. दापन। १२. 'पने ४६. १५. प. प. . स. समामि ।

·। द्वितीयप्रकरणम् २]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। यस्माज्जाग्रदृश्या अन्नपानवाहनादयः क्षुत्पिपासादिनिवृत्तिं कुर्वन्तो गमनागमनादिकार्य च समयोजना दृष्टाः न तु स्वमदृश्यानां तदस्ति । तस्मात्स्वमदृश्यवज्जाग्रदृश्यानामसत्त्वं मनोरथमात्रमिति । तेन । कस्मात् । यस्मात्समयोजनता दृष्टा याऽन्नपानादीनां सा स्वमे विम- तिपद्यते । जागरिते हि भुक्त्वा पीत्वा च तृप्तो विनिवर्तितट्सुप्तमात्र एव क्षुत्पिपासाद्यातमहोरात्रोपितमभुक्तवन्तमात्मानं मन्यते । यथा स्वमे भुक्त्वा पीत्वा चाराप्तोत्थितस्तथा । तस्माज्जाग्रदृश्यानां स्वमे विमतिपत्तिदृष्टा । अतो मन्यामहे तेपामप्यसत्वं स्वमदृश्यवदनाशङ्कनी- यमिति । तस्मादायन्तवत्वमुभयत्र समानमिति मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥ ७॥ खमस्य मिथ्यात्वमायन्तवत्त्वान्न भवति किं तु फलपर्यन्तत्वाभावाज्जागरितस्य फल. पर्यन्तत्वान्न मिथ्यात्वमित्याशङ्कयाऽऽह-सप्रयोजनतेति । फलपर्यन्तताराहित्योपाधेः साधनव्यापकत्वे फलितमाह-तस्मादिति । जाग्रदृश्या मावा 'बहूक्त्या गृह्यन्ते । श्लोकस्य व्यावामुपाध्याशङ्कामुत्थापयति-स्वप्मेति । जाग्रदृश्यानामिव स्वप्नदृश्याना- मपि तुल्यं सप्रयोजनत्वमित्युपाधेरसंभमाशङ्कयाऽऽह-न विति। अनुमानस्य सोपा- धिकत्वेनासाधकत्वे फलितमाह-तस्मादिति । हेतोः सोपाधिकत्वं दूपयति- 'ननेति । साधनव्याप्त्यादिदोषाहते नोपाधिनिरसनं सुशकमित्याह-कस्मादिति । फलपर्यन्तताविरहित्वोपाधेः साधनव्याप्तिमाह-यस्मादित्यादिना । तामेव विप्रति- पत्ति प्रकटयति-जागरिते हीति । उक्तमर्थ दृष्टान्तेने स्पष्टयति-यथेत्यादिना । उपाधेः साधनव्याहिं निगमयति-तस्मादिति । हेतोः सोपाधिकत्वाभावे फलित- माह-अत इति । हेतुद्वयमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ ७ ॥ अपूर्व स्थानिधर्मो हि यथा स्वर्गनिवासिनाम् । तानयं प्रेक्षते गत्वा यथैवेह सुशिक्षितः ॥ ८॥ स्वमजाग्रतेंदयोः समत्वाज्जाग्रफ़ेदानामसवमिति यदुक्तं तदसत् । १ छ. 'सानि' । २ छ. जनता है।३ च. 'सत्यत्वं म1 क. तत्र क। ५७. 'नेप्र। ६ क. 'त्वा चातुं । झ.'ला तृ । ७ छ. 'मनु । ८ ख. 'त्वा च तृ । घ. ह. च. 'त्वा तू' । ९ क. 'प्रेऽपि वि. च. 'दृश्यतेऽतो'। ११ ग. झ. बहुयुक्त्या । १२ ख. 'मुपपादय'। १३. श्यानां तु । १४ क. 'वमित्याश। १५ छ. 'कत्वे दूं। १६ क. तति । 'त्याशङ्कपाऽऽह । १८ क. "हिसोपा ! स. ग. श. हितत्वोपा। 1 छ. तिफर २० क. 'न स्फुटय. ग. देतो. गदै।। १ ·२ सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डक्योपनिषद-[वैतथ्याख्यं- कस्मात् । दृष्टान्तस्यासिद्धत्वात् । कयम् । न हि जाग्रष्टा एवैते भेदाः स्वमे दृश्यन्ते । किं तर्हि । अपूर्व स्वमे पश्यति चतुर्दन्तगजमारूदमष्टभु- जमात्मानं मन्यते । अन्यदप्येवंप्रकारमपूर्व पश्यति स्वमे । तेन्नान्ये- नासता सममिति सदैव । अतो दृष्टान्तोऽसिद्धः । तस्मात्स्वमवजागरि- तस्यासत्वमित्ययुक्तम् । तन्न । स्वमे दृष्टमपूर्व यन्मन्यसे न तत्स्वतः सिद्धम् । कि ताई । अपूर्वस्यानिधर्मो हि स्थानिनो द्रष्टुरेवं हि स्वम. स्थानवतो धर्मः । यया स्वर्गनिवासिनामिन्द्रादीनां सहस्राक्षत्वादि तया समदृशोऽपूर्वोऽयं धर्मः। न स्वतःसिद्धो द्रपुः स्वरूपवत् । ताने- प्रकारानपूर्वान्स्वचित्तविकल्पानयं स्थानी स्वमहक्स्वमस्थानं गत्वा प्रेक्षते । यथैवेह लोके सुशिक्षितो देशान्तरमार्गस्तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा तान्पदार्यान्पश्यति तद्वत् । तस्माद्यया स्थानिधर्माणां रज्जुसर्पम- गवृष्णिकादीनामसत्त्वं तथा स्वमदृश्यानामपूर्वाणी स्थानिधर्मत्वमेवेल. सत्वमतो न स्वमदृष्टान्तस्यासिद्धत्वम् ॥८॥ दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वं शङ्कित्वा परिहरति-अपूर्वमिति । यथा स्वर्गनिवस- नशीलानामिन्द्रादीनां सहस्राक्षत्वादिधर्मस्तथा यदिदमपूर्वस्वप्नदर्शनं मन्यसे तदपि स्पानिनः स्वप्नस्थानवतो द्रष्टुरेव धर्मः । तेन दृष्टत्वात्तस्य मिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः । कथं तेनैव दृष्टत्वं तत्राऽऽह-तानपमिति । यथैवेह व्यवहारमूमौ मुशिक्षितो देशान्त रप्राप्तिमार्गस्तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा तत्रत्यापदार्यान्वीतते तथाऽयं स्वर्गद्रष्टा स्वप्नगतापदार्यान्यथोकप्रकारान्प्रतिपद्यते । ततश्च स्वप्नस्य स्थानिधर्मत्वादनुस दिव- मिथ्यात्वमित्यर्थः । श्लोयावामाशङ्कामुपन्यस्यति-स्वमेति । समत्वमाद्यन्तव- त्वादि । अनुमानसिद्धस्यार्पस्यानुमानदोपोकिमन्तरेणासत्त्वमयुक्तमिति पृच्छति-कस्मा- दिति । व्याप्तिर्मि दूपयन्व्याप्तिमङ्गं दोपमाह-दृष्टान्तस्यति । असिद्धत्वं प्रश्नपू. वकं विशदयति-कथमित्यादिना । अपूर्वदर्शनमेव विवृणोति-चतुर्दन्तमिति । अन्यदपि त्रिनेत्रत्वादि । दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वे सिद्धे प्रागुक्तानुमानानुपपत्तिरिति फटिनमाह-तस्मादिति । दृष्टान्तासिद्धि दूपयन्ननुमानं साधयति-तन्नेति । तत्कि ग. प. १. च.. 'दन्तं ग। २ च तत्रान्ये । ३ क. 'देवातो हा क. तमस्त। १२. दत्त सतः। ६ स. च. उ. ज.अ. 'मित्यपूर्व स्था' । ७ ५. ६. च. ज..व स्व'। कान'। ९ अ.नीयस्व'। १. ज. स. "क्षित ।। घ. . च. ज. इ. 'ता पक्ष्य। १२ पर.ज.पां च स्या। ३. साक्षादि'11. 'पूर्व स्व'। १५ म. 'ति । त। १६. 'ग'।१७ ८. 'सव। १०८. कस्य व्या' । १९ग..छ.न. 'दिति । । २०. पूर्व ६।२१ . ज. नुस।

·१३ द्वितीयप्रकरणम्२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ७३ स्वमावतः सिद्ध परतो वा । नाऽऽद्यः । जडस्य तदयोगादित्याह-न तदिति । द्वितीये तन्मिथ्यात्वमित्यभिप्रेत्य प्रश्नपूर्वकमाद्यपादमवतारयति-किं तहीति । तद्गता- न्यक्षराणि व्याकरोति-स्थानिन इति । अपूर्वस्वप्नदर्शनस्य स्थानिधर्मत्वं दृष्टान्तेन साधयति-यथेत्यादिना । अपूर्वदर्शनं स्वर्द्रष्टवर्मोऽपि चैतन्यवस्कि न स्यादित्या- शङ्कय पाधोपलव्धवमित्याह-न स्वत इति । उत्तरार्ध विभनते-तानित्या- दिना । अपूर्वाणां स्वप्नदृश्यानां स्थानिधर्मत्वेऽपि किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह- तस्मादिति । स्वप्नदृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वामावं निगमयति-अतो नेति । पूर्वस्या- पूर्वस्य वा स्वप्नदर्शनस्य स्वप्नद्रष्टुधर्मत्वेन तदविद्याविलसितत्वादृष्टान्ते साध्यसंप्रतिपत्ते- स्तथैव जामद्देदानां मिथ्यात्वं युक्तमित्यर्थः ॥ ८ ॥ स्वमवृत्तावपि त्वन्तश्चेतसा कल्पित त्वसव । बहिश्चतोगृहीतं सदृष्टं वैतथ्यमेतयोः ॥ ९ ॥ अपूर्वत्वाशका निराकृस्य स्वमदृष्टान्तस्य पुनः स्वमतुल्यतां जानने- दानां प्रपञ्चयन्नाह-स्वमवृत्तावपि स्वमस्थानेऽप्यन्तश्चेतसा मनोरथसं. कल्पितमसत् । संकल्पानन्तरसमकालमवादर्शनात्तत्रैव स्वमे वहिवे. तैसा गृहीतं चक्षुरादिद्वारेणोपलब्ध घटादि सदियेवमस त्यमिति निश्चि- तेऽपि सदसद्विभागो दृष्टः । उभयोरप्यन्तर्वहिश्चेतःकल्पितयोःतथ्य- मेव दृष्टम् ॥९॥ जाग्रदृश्यानां मिथ्यात्वं तेषु सदसद्विमागप्रतिभानविरुद्धमित्याशङ्कय दृष्टान्तेन समाधत्ते-स्वमत्ताविति । श्लोकस्य तात्पर्यार्थमाह-अपूर्वस्वेति । स्वप्नदृष्टान्त- स्यापूर्वदर्शनत्वप्रयुक्तां साध्यविकलत्वशङ्कां परिहयेति यावत् । स्वप्नस्थाने सर्वस्य २६ - १ स. छ. इ. स्वतः । २ घ. सिद्धि किं वा । ३ ख. ज. झ. द किं वा । ख. ६. छ ज. स. स्वसिद्धिरित्य' । ५ घ. इ. स. वस्य स्व' । ६ ग. श. "ति । तथे । ५ ज. 'मदृष्टध' । ८ छ. 'दष्ट्रध। ९ ज. वे कि । १० क. 'ति । अपूर्वस्यानपू' । ११ क. "सित्वा' । १२५. च. 'ताऽप्यन्त । १३ ज. झ वप्यन्त'। १ घ ज. झ. "ल्लितमस । १५ च.ज.ह. क्ष. तसा 2। १६ घ. 'तं सदसतोवैतथ्यं दृष्टम् ।।९॥ १७ झ "पि स्था'। १८ ज. 'सत्कल्पनान। १९ घ. ड. घ. इ. 'कल्पनान' । २. च. तर स्वप्नस । २१च. 'मेव द । २२ च. तसा गृ। २३ छ. सरमि' । २४ च. ततया वैत' । २५ घ. १. च. ज. झ.म् ॥ ॥ भ' । २६ घ. ज.मिध्यात्ले । २५ ज. 'र्शनारप्रयु'। २८ घ. 'नवत्प्रयु । २९ घ. ज. पूर्वस्य । ३. ख. 'स्यापूर्वस्य। १.

·७४ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्ड्क्योपनिषद- [वैतथ्यास्यं- मिथ्यात्वाविशेषेऽपीत्यर्थः । अपत्तं परमार्थमद्विलक्षणत्वेन मिथ्यात्वम् । तत्रापि तर्हि विभागप्रतिभासविरोधात्कृतो मिथ्यात्वमित्याशय बापाविशेषादित्याह-उभयो। रिति ॥९॥ जायवृत्तावपि त्वन्तश्चेतसा कल्पितं त्वसत् । बहिश्वेतोगृहीतं सद्युक्तं वैतथ्यमेतयोः ॥ १० ॥ सदमनोवैनथ्यं युक्तम् । अन्तर्वहितःकल्पितत्त्वाविशेषादिति । व्याख्यातमन्यत् ॥ १० ॥ दान्तिकमाह --जाग्रदिति । युक्तत्वे हेतुमाह--अन्तरिति । श्लोकस्थानाम• क्षराणां व्याख्यानमनपेक्षितं व्याख्यातप्रायत्यादित्याह-व्याख्यातमिति ॥ १० ॥ उभयोरपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर्यदि। क एतान्बुध्यते भेदान्को वै तेषां विकल्पकः ॥ ११॥ चोदकश्वाऽऽह-स्वमनाग्रस्थानयोर्भेदानां यदि वैतर्थयं क एतान- न्तर्वहिश्वेतःकल्पितान्युध्यते । को वै तेषां विकल्पकः । स्मृतिज्ञानयोः क आलम्बनमित्वभिमायः। न चेनिरात्मवाद इंटः ॥११॥ सर्वमिथ्यात्वे प्रमातृप्रमाणादिव्यवहारानुपपत्त्या विशेषमाशङ्कते-उभयोरिति । कर्तृकरणव्यवस्थानुपपत्याऽपि विरोधोऽस्तीत्याह-को वा इति । विकल्पको निर्मा- तेति यावत् । श्लोकस्य चोद्यपरत्वं प्रनिमानीते-चोदक इति । अक्षरयोजनया प्रथ- मापित्तिविरोधं स्कोरयति-स्वमेति । चतुर्थपादमवतायोपित्यन्तरविरोध स्फुट. यति-को वै तेपापिति। कर्ना हि पूर्वानुभूतं स्मृत्वा तनातीयानिमिमीत तेन स्मृत्य- नुमवाश्रयाक्षेपण कीक्षपो विवक्षिततया च कळदिव्यवहारानुपपत्तिः सर्वमिथ्यात्वे दुरित्यर्थः । योऽध्यात्म प्रमाता यश्चाधिदेवं कर्नेश्वरस्तावुमावपि मिय्यत्यङ्गीकारात्प्र. मात्रादैरसंवमित्याशङ्कयाऽऽह-न चेदिति। यदि प्रमाता की वा नेप्यते तर्हि नैरा- १२ 3 १५ १. ज असत्सव । २ क. यंतदिन ३५ अ. झ. 'दप्यन्त । ४ घ. ज. स. 'स्तिमम'.५६ ज. येवला गृ'। ६ घ. ज. झ. त हि सत्सदसतोवतध्य युधम् । ७ ख. प.ज.न नि । ८ व. पताहेक १च. नो १.क. 'ट: स्यादिति ॥१॥"ग. म. स्याऽपविरोधना' .. म प. ४. ६. विरोधमा १ ग झ कार्यकस. घ. र..पाय ।।९ज, रफोटयति । १६ स. ग. प. 'धं स्फोट' । १७ क. 'नुवृत्तं स्म। 16 क. 'सेऽनुस्मृ। १९ ५. दई । २० ५. 'मन्यत्वमि ।

·द्वितीयप्रकरणम् २]भानन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। ७५ यमिष्टमेवाऽऽपद्यते । न च तेदेष्टुं शक्यत आत्मनिराकरणस्य दुष्करत्वानिराकरे- वाऽऽत्मत्वादित्यर्थः ॥ ११ ॥ कल्पयत्यात्मनाऽऽत्मानमात्मा देवः स्वमायया। स एव बुध्यते भेदानिति वेदान्तनिश्चयः ॥ १२ ॥ स्वयं स्वमायया स्वमात्मानमात्मा देव आत्मन्येव वक्ष्यमाणं भेदा. कारं कल्पयति रज्ज्यादाविव सादीन् । स्वयमेव , तान्यते भेदां- स्तदेवत्येवं वेदान्तनिश्चयः । नान्योऽस्ति ज्ञानस्मृत्याश्रयः । न च निरास्पदे एव ज्ञानस्मृती वैनाशिकानामिवेत्यभिप्रायः ॥ १२॥ कर्तृकार्यादिव्यवस्थानुपपत्ति परिहरति-कल्पयतीति । करणान्तरं व्यवच्छि. नत्ति-आत्मनेति । कर्मान्तरं व्यावर्तयति--आत्मानमिति । कञन्तरं निवार- यति-आत्मेति । तस्य द्योतकान्तरापेक्षा प्रतिक्षिपति-देव इति । विवर्तवाद योतयति-स्वमाययेति । सर्वस्य मिथ्यावेऽपि मायया विकल्लितभेदानुरोधेन कर्तृ- स्वादिव्यपस्था सिध्यतीति भावः । प्रमातृप्रमाणादिव्यवहारानुपपत्तिं प्रत्याह- एवेति । एकस्मिन्नेवाद्विनीये प्रतीचि वस्तुनि काल्पनिकभेदनिबन्धना सर्वा व्यवस्थे. त्यत्र प्रमाणमाह -इति वेदान्तेति । यथा घटलष्टा कुलालोऽधिष्ठाता मृदोऽन्यो दृष्टो न तथेहान्योऽधिष्ठाताऽस्तीत्याह-स्वयमिति । यथा तत्र मृदाख्यमुपादानमः धिष्ठातुरन्यदविगतं न तोऽनान्यदुपादानमस्तीत्याह-स्त्रमात्मानमिति । तत्र च घटं कुर्वतो भूभागो भवत्याधारो न तथेहाऽऽधारोऽन्योऽस्तीत्याह-आत्मन्येवेति । परिणामबाई व्यावर्त्य विवर्तवाद प्रकटयितुं स्वमाययेत्युक्तं तत्र दृष्टान्तमाह-रज्ज्या; दाविति । मायाद्वारेण चिदात्मनो जगन्निर्मातृत्वमुक्त्वा तस्यैव बुद्धिप्रतिविम्बितस्य प्रमातृत्वमित्याह-स्वयमेव चेति । न च प्रमातृत्वस्य तात्तिकतत्त्वं रज्ज्वादौ सा- दिदर्शनवदेव मिथ्यात्वनिर्धारणादित्याह -तद्वदिनि । कादिभेदस्य प्रमात्रादिभेदस्य च मिथ्यात्वे नेह नामाऽस्तीन्यादिश्रुति प्रमाणयनि-इत्येमिति । स एवेत्येवका- रार्थमाह-नान्योऽस्तीति। यो जगत्स्स्रष्टा यश्च प्रमाता ततोऽन्यो ज्ञानस्य स्मृतेश्चाss- श्रयो नास्ति । चेतनभदे मानाभावादनुपरम्मृत्यो कागत:य प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । ज्ञानस्मृत्योराश्रयापेक्षा विषयापेक्षा वा नास्तीत्याशङ्कयाबाधितप्रसिद्धिपिरोधानमवमि- त्याहन चेति ॥१२॥ क. तद्दष्टुं । २ क. नि । क. 'मात्मदेहः स्व। छ. च तांस्त' । ५ छ. "छित्तिक । ६ ज. मायात्रि' । स. ग. छ. झ. मायाक'। ७ क, "वहारः सिं। जयाsन्य। १ क. 'धारस्त १. स. 'स्तीह 111 ग. प्र. 'ति-एव'। क.तोऽन्यज्ञा १३ छ. 'स्वप्रा ·७६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-(वैतथ्याख्यं- विकरोत्यपरान्भावानन्तश्चित्ते व्यवस्थितान् । नियतांश्च बहिश्चित्त एवं कल्पयते प्रभुः ॥ १३ ॥ संकल्पयन्केन प्रकारेण कल्पयतीत्युच्यते । किरोति नाना करो- स्यपराल्लौकिकान्भावान्पदार्या शब्दादीनन्यांधान्तश्चित्ते चासनारूपेण न्यवस्थितानन्याकृतानियतांश्च पृथ्व्यादीननियतांश्च कल्पन(ना)का- लॉन्वहिचित्तः संस्तथाऽन्तश्चित्तो मनोरयादिलक्षणानित्येवं कल्पयति । मभुरीश्वर आत्मेत्यर्थः ॥ १३ ॥ प्रकृतार्यो कल्पनायां विवक्षितं क्रममुपन्यस्यति-विकरोतीति । नियतांश्चेति चकारादनियतांश्चति विवक्ष्यते । प्रतिपित्सितक्रमप्रतिपत्त्यर्थं पृच्छति-संकल्पय- निति । श्लोकाक्षरयोजनया बुभुसिने क्रम प्रत्यायय)ति-उच्यत इत्यादिना । अन्यांश्चेति । शास्त्रीयानिति यावत् । चित्तमध्ये वासनारूपेण व्यवस्थितान् । अनमिन्य. तनामरूपत्वेन व्यवहारायोग्यत्वमाह-अव्याकृतानिति । कल्पनाकोलान्विादादी- नस्थिरानित्यर्थः । वहिश्चित्तो बहिमुखो बाह्यान्व्यवहारयोग्यापदार्थान्कल्पयति । अन्तश्चित्तस्तु तेभ्यो ध्यावृत्तवृद्धिमनोरयादिलक्षणानामन्यवस्थितान्मावान्व्यवहाँरायो- ग्याकस्पयित्वा पुचिहिव्यवहारयोग्यताये कल्पयतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । यथा लोके कुचालो वा तन्तुवायो वा घटं पटं वा कार्य चिकीर्षुरादौ व्यवहारायोग्यां व्यक्ति पुद्धावाविर्भाव्य पश्चात्तामेव बहिर्नामरूपाम्यां संपादयति । तथैवायमादिकर्ताऽपि मायालक्षणे स्वचित्ते नामरूपाभ्यामध्यक्तरूपेण स्थितास्रष्टव्यपदार्थान्प्रथमं सिसृक्षि- कारेणान्तविभाव्य पश्चाद्वहिः सर्वप्रतिपतृसाधारणरूपेण संपादयतीति कल्पनायां प्रमाधिगतिरिति ॥ १३॥ चित्तकाला हि येऽन्तस्तु दयकालाश्च ये बहिः ।। कल्पिता एव ते सर्वे विशेपो नान्यहेतुकः ॥ १४॥ स्वमवचितपरिकल्पितं सर्वमित्येतदाशयते । यस्माचित्तपरिकल्पि- १३ १७. सक।२२. 'तालमेन्युज. ना क । ४ च. सहि । ५. 'यो नि। ६गम. तिपहिम' क.ग.घ... 'बिपित्सि1८ क. 'ति का सं। १ घ. ह. अ. "सितक। १०. तानभि । क. 'हारयो । ११ स. 'कालीनान्वि' । १३ क. 'मुंघान्याया। ४ क. न्यावर्त।१५५. र. ज. स. थाना 1 १६ क. 'स्मन्यवः। १. क. प. ज. हारयो । १८. नर्ग' । १९७. म. का'। २. ग ग. घ ज झ. 'हारयो । २१ ज. वित्तना" १५. पतिमा' । ३३७. स. २. 'खे । २५८.श. 'पाइते।

·७७ द्वितीयप्रकरणम् २]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। तैमनोरथादिलक्षणैश्वित्तपरिच्छेद्यै(लक्षण्यं वाह्यानामन्योन्यपरिच्छेद्य- त्वमिति सा न युक्ताऽऽशङ्का । चित्तकाला हि येऽन्तस्तु चिचपरि च्छेद्यानान्यश्चित्तकालव्यतिरेकेण परिच्छेदकः कालो येषां ते चित्त. कालाः । कल्पनाकाल एवोपलभ्यन्त इत्यर्थः । द्वयकालाच भेदकाला अन्योन्यपरिच्छेद्याः । यथाऽऽगोदोहनमास्ते यावदास्ते तावद्गां दोन्धि यावद्दतां दोन्धि तावदास्ते । तावानयमेताचान्स इति परस्परपरिच्छेद्य- परिच्छेदकत्वं वाह्यानां भेदानां ते द्वयकालाः । अन्तश्चित्तकाला बाह्याश्च द्वयकालाः कल्पिता एव ते सर्वे । न बाह्यो द्वयकालत्व- विशेषः कल्पितत्वव्यतिरेकेणान्यहेतुकः । अत्रापि हि स्वमदृष्टान्तो भवत्येव ।। १४॥ कपितानां कल्पनाकालादन्यस्मिन्काले सत्त्वामावाजाग्रद्धावानां च कल्पनौकाला. कालान्तरेऽपि प्रत्यभिज्ञया सत्वावगमादनुपपन्नं तेषां मिथ्यात्वमित्याशङ्कयाऽऽह-- चित्तेति । ये कल्पनाकालभाविनो मावा मनस्यन्तर्वर्तन्ते ये च प्रत्यभिज्ञायमानत्वेन पूर्वापरकामाविनो बहिरेव व्यवहारयोग्या दृश्यन्ते ते सर्वे कल्पिताः सन्तो मिथ्येव भवितुमर्हन्ति । प्रत्यभिज्ञायमानत्वलक्षणो विशेषस्तु नाकल्पितत्वप्रयुक्तः कल्पितेऽपि तद्दर्शनादित्यर्थः । श्लोकव्यावामाशङ्कां दर्शयति-स्वमवदिति । यथा स्वप्ने दृश्य- मानं सर्व कल्पितं मिध्यवेप्यते तथा नागरितेऽपि दृष्टं सर्व चित्तस्पन्दितं तेन कल्पितं मिथ्यैवेत्येतन्नाद्यापि निर्धारितमित्यत्र हेतुमाह-यस्मादिति । आत्मावि. चाविवर्तेन चित्तेन तावदन्तर्विनिर्मिता मनोरथरूपा मनस्यन्तर्वर्तमाना वही रज्जुसदि- यश्च ते चित्तेनैव परिच्छिद्यन्ते । ते हि कल्पनाकालमाप्रभाविनो न प्रमीयन्ते । तैः सह वैलक्षण्यं मनप्तो बहिर्जाग्रदृश्यमानानां भावानामन्योन्यपरिच्छेद्यत्वं कालद्व- यावच्छिन्नत्वेन प्रत्यमितागोचरत्वमिति यस्मादुपलभ्यते तस्मादयुक्त जागरितस्य स्थान- पमिथ्यात्वमित्यर्थः । श्लोकारैरुत्तरमाह-सा नेति । मनस्यन्तमनोरथरूपा भावास्ते चित्तकाला भवन्तीत्यत्र चित्तकालत्वं विशदयति-चित्तेत्यादिना। वाच्यार्थ. मुक्त्वा विवक्षितार्थमाह-कल्पनेति । द्वितीयपादमवतार्य व्याकरोति-व्येति । यमनमो बहिरुपलभ्यन्त ते भेदकालाः कालस्य भेदो भेदकालः स येषां ते तति १3 १ क. बाह्यः कालद्वयत्र' । २ प. 'नाका' । ३ क. 'पने ते ।। घ. 'लविभा' । ५ घ. "हाराण'। ६ क. पवस्तु'। ७ छ. 'पि तत्वे तु त। ८ झ. 'न्तनिर्मि । ९ इ. 'नोस् । १.छ. 'रिच्छेद्य ज. 'सेऽहि।१२ क. 'ज्ञानगो । १३ क. येन । १४ क. 'सत्वे घि। १५ स. येन । १६ स. ग. ज. स. 'नने में। १७ घ. 'पा'।

·७८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-तथ्याख्य- व्युत्पत्तेः । ततश्चान्येन पूर्वेणान्ये चापरेण परिच्छेया भिन्नकालावच्छिन्नत्वेन प्रत्य- मिज्ञायमाना इत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञायमानत्वमुदाहरणनिष्ठतया स्फुटयति यथेति । आगोदोहन गोदोहनपर्यन्नमास्ते देवदत्तस्तिष्ठतीति प्रत्यभिज्ञाशेपत्वेनाभिज्ञोदा. हरणीया यावता कालेनावच्छिन्नो वर्तते तावता कालेनावच्छिन्नो गोदोहन नियतीत्यनेककालावस्थायित्वेन प्रत्यभिज्ञाविषयत्वं तस्य दर्शयति-~यावदिति । यावता कालेनायं घटोऽयक्रियां निर्तियितुं शक्नाति तावता कालेनावच्छिन्नः सन्नेप तिष्ठनीत्युदाहरणान्तरमाह-तावानिति । परोसतया स्थितो यावता कालेनावच्छिन्नः स्वकार्य निर्त्य निर्वगोत्येतावना कालेनावच्छिन्नः स तिष्ठनीत्यपरमुदाहरणमाह- एतावानिति । उक्तेन न्यायेन परेणापरेण च कालेन परिच्छेद्यत्वं जाग्रदृश्याना मावानामुपलभ्यते कालद्वयस्य च परिच्छेदकत्वम् । तथा च ते सर्वे भावा बहिश्य- माना द्वयकालेन कालद्वयेन परिच्छेद्या भवतीत्यर्थः । तृतीयपाई व्याचष्टे -अन्त- रिति । चतुर्थवादार्थमाह-नेत्यादिना । बाटो जाग्रदृश्येषु बाह्यपदार्थेषु व्यवस्थि- तो द्वगकालवेन कालद्वयावच्छेदेन कृतः प्रत्यभिज्ञायमानत्वरूपो विशेषाऽन्यहेतुको न भवति । करिश्तेऽपि तथाविरविशेषसमवादित्यत्र दृष्टान्तमाह--अत्रापि हीति । यद्यपि सर्व नापन्दनातं कल्पितं तथाऽपि तत्र यथोक्तो विशेषः स्फुटः सिध्यति स्वप्ने सर्वस्य भेदनातस्य कल्पितत्वेऽपि प्रत्यभिज्ञायमानत्याजागरितेऽपि तदुपपत्ते. रित्यर्थः ॥ १४ ॥ अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु स्फुटा एव च ये बहिः । कल्पिता एव ते सर्वे विशेपरिवन्द्रियान्तरे ॥ १५॥ यदप्यन्तरव्यक्तत्वं भावानां मनोवासनापावाभिव्यक्तानां स्फुटत्वं यो पदिश्वथुरादीन्द्रियान्तरे विशेषो नासो भेदानास्तित्वकृतः स्वमेs. पि तथा दर्शनात् । कि तहीन्द्रियान्तरकृत एव । अतः कल्पिता एव जाप्रदावा अपि स्वमभावादिति सिद्धम् ॥ १५ ॥ स्वप्ननागरितयोरुभयोरपि मिथ्याले स्फुट स्फुटावभासविमागानुपपत्तनविशेषण मियास्वमित्यारावयाऽऽह-अव्यक्ता इति । ये मनस्यन्तविनारूपत्वादस्फुटा ये प मनसो सहिरुपमानाः स्फुटा भवन्ति ते सर्वे मनःपादनमाप्रत्वेन कहिताः । मिष्यवान्तहिरिन्द्रियदनिमित्तः स्फुटस्वास्फुटत्वविशेषः । न मिथ्यात्वममिथ्यात्वं का 15.'ना।२ प. "यिन३. यदप्यायच. योऽप्य1. येऽय। ४.५रा. 'तरमादागा.. एवान्तः । ग. पर...'यार'10 ग. स, शर, पमनाहि. समाविशेषगमि.ग. 'दमा। - ·द्वितीयप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। तत्रोपयुज्यते । मिथ्याभूनेप्वपि तदर्शनादित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति-पद- पीत्यादिना । मनस्यन्तर्मनोरथरूपाणां भायानामव्यक्तत्वमस्फुटत्वम् । तत्र हेतुमाह- मन इति । चक्षुरादिग्राह्यत्वेन मनसो बहिर्भावानां स्फुटलं दृष्टं तदेपाममिथ्यात्वकृत- मिति शङ्का वारयति-नासाविति । सर्वपंप्रतिपन्नमिथ्यात्वेऽपि स्वप्न स्फुटत्वास्फुट- त्वविशेषप्रतिभानानासौ विशेषो मिथ्यात्वममिथ्यात्वं वा प्रयोजयितुं प्रभवतीन्याह- खमेऽपीति ! अगं विशेषस्तहिं केन सिध्यतीत्याशङ्कय चतुर्भपादार्थमाह-कि तहीति । मनोमात्रसंबन्धादन्तर्भावानां वासनामात्ररूपाणामस्फुटत्वम् । बहिर्भावानी तु चक्षुरादिबहिरिन्द्रियसंबन्धाद्युक्तं स्फुटत्वं तदेष विशेषो मिथ्यात्वाविशेपेऽपि सिध्य- तीत्यर्थः । स्फुटत्वास्फुटत्वप्रतिभातभेदस्य मिध्यात्वेऽपि संभवात्प्रागुक्तमनुमानमविरु. द्धमित्युपसंहरति-अत इति ॥ १५ ॥ जीवं कल्पयते पूर्व ततो भावान्पृथग्विधान् । बाह्यानाध्यात्मिकांश्चैव यथाविधस्तथास्मृतिः ॥१६॥ वाह्याध्यात्मिकानां भावानामितरेनरनिमित्तनैमित्तिकतया कल्पनीयां किं मूलमिति । उच्यते । जीवं हेतुफलात्मकम् । अहं करोमि मम सुख- दुःखे इत्येवलक्षणम् । अवलक्षण एवं शुद्ध आत्मनि रज्ज्वामित्र सर्प कल्पयते पूर्वम् । ततस्तादर्षन क्रियाकारकफलभेदेन पाणादी. नानाविधान्भावान्याह्यानाध्यात्मिकांश्चैव कल्पयते । तत्र कल्पनायां को हेतुरित्युच्यते । योऽसौ स्वयं कल्पितो जीवः सर्वकल्पनायामधिः कृतः स यथाविद्यो याशी विद्या विज्ञानमस्योति यथाविधस्तथावि- धैव स्मृतिस्तस्येति तथास्मृतिर्भवति स इति । अतो हेतुकल्पनाविज्ञा- नारफलविज्ञानं ततो हेतुफलस्मृतिस्तनस्तद्विज्ञानं तदर्थक्रियाकारकत- स्फलभेदविज्ञानानि । तेभ्यस्तत्स्मृतिस्तत्स्मृतेश्च पुनस्तद्विज्ञानौनी. त्येवं वाह्यानाध्यात्मिकांश्चतरेतरनिमित्तनैमित्तिकभावेनानेकपा कल्प- यते ॥ १६ ॥ भवतु सर्वस्य कल्पितत्वम् । सा पुनः सर्वकल्पना केन द्वारेणेत्याशङ्कयाऽऽह- - १ छ. 'ति । येडपी'। २ . त्वं ।३ घ. ज. 'मां च। ४ च "विष्यस्त'। ५ ख. घ. . छ. ज. "शानामाध्या 1६ नायाः किं । ७ ख. घ. छ, ज. सुखं दुःखमिसे' । च. सुखेये। ८ क. 'नेनैवे' । ९च. 'ति स य'। १. घ. 'स्तथा । ११ छ. "तिश्च । १२ स. घ. स. ज. 'शान मिसे । १३ क. 'नानि तेभ्यस्तरस्मृतिस्तरस्मृतिश्च पुनस्तज्ज्ञानानी' । 'नामाध्या।

·८० 1 सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-~[वैतथ्याख्यं- जीवमिति । आत्मा हि सर्व मायावशने कल्पयन्नादौ विशिष्टरूपेण जीवं कल्पयति । तत इति । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतेः स्वयमेव जीवमावमापद्यते । तद्वारेण पुनर्नानाविधाभावानिमिमीते । ज्ञानस्मृतिवैषम्यात्तत्कल्प्येषु भावेषु वैषम्योपपत्तिरि- त्यर्थः । श्लोकव्यावत्यं प्रश्नमुत्थापयति-वाहोति । पदार्थाः साध्यसाधनतया स्थिता बाह्याः सुखं दुःखं ज्ञानं रागश्चेत्येवमादयस्त्वाध्यात्मिकास्तेषां परस्परं निमित्तनैमित्ति. कताऽस्ति । बाह्यानिमित्तीकृत्याऽऽध्यात्मिका भवन्ति । तानपि निमित्तीकृत्येतरे जायन्ते । तदेवमितरेतरनिमितियाँ नैमित्तिकतया च कल्पनायां मूलं वक्तव्यम् । निर्मूलकल्प मायामतिप्रसङ्गादित्यर्थः 1 श्लोकाक्षरयोननया परिहरति -उच्यत इति । हेतुफला- त्मकमित्युक्तमेव व्यनक्ति-अद्दपिति । हेतुफलभावविकलं परिशुद्धमात्मरूपं जीवक- रुपनाधिष्ठानं दर्शयति-अनेनैवमिति(?) । आरोपस्याधिष्ठानापेक्षाऽस्तीत्यत्र दृष्टान्त- माह-रज्ज्यामिवेति । द्वितीयतृतीयपादौ विपनते-तत इति । तादयेन प्रथम कल्पितम्य भोक्तीवस्य शेपत्वेनेत्यर्थः । यद्यपि जीवः सर्वकल्पनायां मूलभूतो हेतु- स्वधाऽपि तस्य तत्र कल्पनाविशेषो विशेषहेतुव्यतिरेकेण न संभवतीति शङ्कते- तत्रेति । चतुर्थपादेनोत्तरमाह-उच्यत इति । करिपतो विशिष्टरूपेणेति शेपः । अधिकृतः स्वामित्वेन सर्वद्ध इत्यर्थः । इतिशब्दः श्लोकाक्षरयोमनासमाप्तियोन- नार्थः । प्रकृतकल्पनामेव प्रपञ्चयति-अत इत्यादिना । सत्यनयानाथुपयोगे तृप्त्यादि भवति । असति न भवतीत्यन्वयव्यतिरेकरूपांगायाभोजनादिकं हेतुरिति कल्पनाविज्ञानमुत्पद्यते । ततेस्तृप्त्यादिकं फलमिति कल्पनाविज्ञानं जायते । ततोऽपरे- धुरुक्तयोरुभयोरपि हेतुफलयोः स्मृतिरुद्भवति । ततश्च फलसाधनसमानभातीये कर्तव्य. ताविज्ञानम् । ततश्चाभिलपितृप्त्यादिफलार्थत्वेन पाकादिक्रिया तत्कार तण्डुलादि तत्फलीननिष्पत्त्यादीनि विशेषविज्ञानादीनि भवन्ति । ततो हेत्वादिस्मृतिः । ततस्तदनुः धानम् । ततश्च फलम् । इत्यनेन क्रमेण मियो हतुहेतुमत्तया कल्पना भवतीत्यर्थः । प्रकृतां कल्पनामुपसंहरति-~-एवमिति ॥ १६ ॥ - म. घ. 'यते ।। २ क. ग. घ घ. स. कल्येषु ! ३ म. प. ६. म.ज. पायाम. मिति । स. पाप्राध्यामिहानामिति । ४ क. गुराः । ५जर नै । ६ न तन । ७ घ. या पाय, संघ 1९. 'सुधारम.ज सत्र। क. 'स्य क। ११ ग. 'शेप । 1 प. विशेष'1..ति विशे'। १५ ग. प्र. कृत्वा स्वा'।१६ क "यन्धेन संबद । १७. रपयोग.प. र १० . दिसं। १९ सपाभ्यां यहो। पादों। २.६.'तस्तुरपादि। २१ प...ज.म. 'भ'। १२ क, 'धनास' । १ . 'खे पा'। १४.स.रान्तात'। २५७. मन्यानि । २६ स. प.... 'प्रानि । २४०.अ. 'तुम ·द्वितीयप्रकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। अनिश्चिता यथा रज्जुरन्धकारे विकल्पिता। सर्पधारादिभिर्भावस्तहदात्मा विकल्पितः ॥ १७ ॥ तत्र जीवकल्पना सर्वकल्पनामूलमित्युक्तं सैर्व जीवकल्पना किंनि- मित्तेति दृष्टान्तेन प्रतिपादयति-यथा लोके स्वेन रूपेणानिश्चिताऽ- नवधारितैवमेवेति रज्जुर्मन्दान्धकारे किं सर्प उदकधारा दण्ड इति वाऽनेकधा विकल्पिता भवति पूर्व स्वरूपानिश्चयनिमित्तम् । यदि हि पूर्वमेव रज् ः स्वरूपेण निश्चिता स्यात् । न सर्पादिविकल्पोऽभवि- ध्येत् । यथा स्वहस्ताङ्गुल्यादिपु । एप दृष्टान्तः । तदद्धेतुफलादिसंसा. रधर्मानर्थविलक्षणतया स्वेन विशुद्धविज्ञप्तिमात्रसत्ताद्वयरूपेणानिश्चित- त्वाज्जीवमाणाधनन्तभावभेदैरात्मा विकल्पित इत्येष सर्वोपनिपदा सिद्धान्तः ॥ १७ ॥ इदानी जीवकल्पनानिमित्तं निरूपयति-अनिश्चितेति । श्लोकस्य तात्पर्य दर्श- यितुं वृत्तं कीर्तयति-तत्रेति । पूर्व श्लोकः सप्तम्यर्थः । जीवकल्पनाया नित्यत्वायो- गात्सनिमित्तत्वस्य वक्तव्यत्वात्तस्य च वस्तुत्वे निवृत्त्यनुपपत्तेः । अवस्तुत्वे च निमि. तत्वासिद्धेनर्जीवकल्पनाया दुर्घटत्वात्तत्कार्यभूताऽपि कल्पना नावकल्प्यत इत्याशङ्कते- सैवेति । उत्तरत्वेन श्लोकाक्षराण्यवतार्य व्याचष्टे-दृष्टान्तेनेति । स्वप्नसाधारणं रूपं रंज्जुत्वं तेनेति यावत् । अनवधारितत्वमेव स्फोरयति-एवमेवेति । रज्जुरेवेयमित्य- नेन प्रकारेणेत्यर्थः । उक्तावधारणाराहित्ये कारणं सूचयति-मन्देति । पूर्व रज्जुस्व- रूपनिश्चयात्प्रागवस्थायामित्यर्थः । सर्पादिकल्पनायामन्वयव्यतिरेकसिद्धमुपादानमुपन्य- स्यति-स्वरूपेति । एतदेव व्यतिरेकद्वारा विवृणोति-यदि हीति । देवदत्तस्य हस्ताद्यवयवेषु तद्रूपेणैव निश्चितेषु सादिविकल्पो यथा नोपलभ्यते तथा पुरोवर्तिन्यपि रज्जुस्वरूपेण निश्चिते नासौ युक्तस्तथा च रज्ज्वज्ञानादेव स भवतीत्यर्थः। उपपादितं दृष्टान्तमनूय दान्तिकमभिदधानश्चतुर्थपादार्थमाह-एप इति । हेतुफलादीत्यादि- शब्देन कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषादि गृह्यते । विलक्षणत्वमेव स्फुटयति-स्वेनेति । अनारोपितेनेति यावत् । विज्ञप्तेविशुद्धत्वं जन्मादिराहित्यमाकारान्तरशून्यत्वं तन्मा. , छ. 'व क । २ झ. 'ति चाने' । ३ च 'दि ५ । ४ क. 'ज्जुः सग । ५ क. 'ध्यत् । स यया स्व । ज. स. च. "दिष्वेवं 1७क. तद्धे । ८ च. क्षण: स्वें।९ छ निमित्तत्वा'। १. ग. 'शङ्कयते । ग. घ. ह. ज. स. स्ताव।। ५. 'दिक । १३ ड ज. स. 'ज्जरू। १४ क. रज्जुज्ञा । १५ क. व म । १६ क. छ. 'भिसंद' । १७ प, ह. एवमिति । ज. एवमपि हैं। १ ·८२ बाह्यः सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीययाण्डूक्योपनिपत - [वैतय्याख्य- प्रत्वं चेत्यर्थः । तन्मात्रत्वमयुक्तं सामान्यविशेषभावादित्याशङ्कयाऽऽह-सत्तेति । न व तत्रान्यदस्ति सुखमिति मत्वा विशिनष्टि-~-अद्वयेति । सच्चिदानन्दाद्वयात्माविद्योवि- लासितं द्वैतमित्यत्र प्रमाणं सूचयति-इत्येप इति । अद्वैतश्रुतयस्तावत्तत्रोपलभ्यन्ते पत्र हि द्वैतमिव भवतीत्याद्याश्च द्वैततत्प्रतिभासयोमपात्वमावेदयन्त्यः श्रुतयः श्रूयन्ते तेनाद्वैत तत्त्वं द्वैतमविद्याविनृम्भितमिति प्रमाणसिद्धमित्यर्थः ॥ १७ ॥ निश्चितायां यथा रज्ज्वां विकल्पो विनिवर्तते । रज्जुरेवेति चाईत तहदात्मविनिश्चयः ॥ १८ ॥ रज्जुरेवेति निश्चये सर्वविकल्पनिवृत्तौ रज्जुरेवेति चाद्वैतं यथा तया "नेति नेति" इति सर्वसंसारधर्मशन्यमतिपादकशास्त्रजनितविज्ञानसूर्या- लोककृतात्मविनिश्चयः " आत्मैवेदं सर्वम् " " अपूर्वोऽनपरोऽनन्तरोऽ. सवाद्याभ्यन्तरो ह्यनः ""अजरोऽमरोऽमृतोऽभय एक एवाय इति ॥१८॥ अविद्याकृता नीवकल्पनेत्यन्वयमुखेनोक्तं तदेवेदानी व्यतिरेकमुखेन(ग) दर्शयति- निश्चितापामिति । रज्जुरेवेति रजवां निश्चितायां तदज्ञाननिवृत्तेस्तइत्यादिविकल्पः सर्वथा निवर्तते रज्जुमात्रं चावशिष्यते तद्वदात्मनि श्रौतो निश्चयो यदा संपद्यते तदा सर्वस्याऽऽत्माविद्याकल्पितस्य नीवादिविकल्पस्य व्यावृत्तेरद्वैतमेवाऽऽत्मतत्वं परिशि- प्यते । तस्मादात्माविद्याविजृम्भिता जीवकल्पनेत्यर्थः । दृष्टान्तभागं व्याचष्टे-रज्जु- रितिद्वदित्यादि व्याकरोति तथेति।सर्वस्यापि संसारात्मनो धर्मस्याऽऽत्मन्यारोपि. तस्यासत्वावेदकं यनिषेधशास्त्रं तेन जनित विज्ञानमेव मर्यालोकस्तस्कृतो योऽयमा- स्मविनिश्चयः स एवाद्वितीयः शिप्यते । पुनः सर्वमेव व्यावृत्तं भवतीत्यर्थः । आत्मविनिश्चयमेव विशिष्टि-आत्मैवेति । सर्वमिदमात्मैवेत्युक्तेः पूर्णत्वं तस्यो। च्यते पूर्वमाविना कारणेन संस्पर्शशून्योऽपूर्वः पश्चाद्धाविना कार्येण संबन्धविधुरोऽनप- रमनन्तरं छिदं तच्छ्न्योऽनन्तरश्चिदेकरसलस्यैव प्रत्यक्त्वमबाह्यत्वं कार्यकारणास्पृष्ट- मुमयकल्पनाविष्ठानत्वेन ततोऽन्तरत्वादित्याह-सवायेति । विशेषणत्रयं कोट- स्थ्यव्यवस्थापनार्थम् । जन्मादिसंबन्धाभावे कारणमविद्यासंबन्धराहित्यं दर्शयति---- अभय इति । न खश्वविद्या नत्र कारणत्वेन संबन्धमानुभवति । तस्य पूर्णत्वेन कार- गानपेक्षत्वादिस्याह-एक इति । द्वैताद्वैतव्यावृत्यर्थमवधारणं न विद्यायाः । निरा- प्रयत्वोपपत्तेः । आश्रयान्तरम्य चामत्तात् । तत्रैव सा प्रविशतीति चेत्सत्यम् । १.पामा । २ घ, 'पाल' । ३ स... 'सत्र तोंक, 'समानयों' ।

·- द्वितीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ८३ अविद्वदृष्टया तस्यास्तत्र प्रवेशेऽपि वस्तुदृष्टया नासौ तस्मिन्प्रवेष्टुं प्रमवतीत्याह - अद्य इति ॥१८॥ प्राणादिभिरनन्तैश्च भारतैर्विकल्पितः । मायैषा तस्य देवस्य यया संमोहितः स्वयम् ॥ १९॥ यद्यात्मैक एवेति निश्चयः कथं माणादिभिरनन्तविरतः संसा- रलक्षणेविकल्पित इति । उच्यते । शृणु मायैपा तस्याऽऽत्मनो देवस्य । यथा मौपाविना विहिता माया गगनमतिविमल कुसुमितैः सप- लाशैस्तरुभिराकीर्णमिव करोति तयेयमपि देवस्य मायाँ ययाऽयं स्वयमपि मोहित इव मोहितो भवति । " मम माया दुरत्यया" इत्यु- क्तम् ॥ १९॥ आत्मनोऽद्वितीयत्वे कथमनेकै वैस्तस्य विकल्पितत्वमित्यभिप्रायाप्रतिपत्त्या प्रत्यक. तिष्ठते-प्राणादिभिरिति । सिद्धान्ती स्वाभिसंधिमुद्धाटयन्नुत्तरमाह-मायेति । चोद्यमागं विभनते-यदीति । उत्तरार्धमृत्तरत्वेन व्याकरोति-उच्यत इति । मायामेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेति । तामेव मायां कार्यद्वारा स्फोरयति-ययति । यथा लौकिको मोहितो मोहपरवशो दृश्यते तथाऽयमात्मा स्वयमेव मायासंबन्धान्मो. हितो भवति । अतो मोहद्वाराऽऽत्मन्येव मायाधिगतिरित्यर्थः । मायाया मोहहेतुत्वं भगवताऽपि सूचितमित्याह-ममेति ॥ १९ ॥ प्राण इति प्राणविदो भूतानीति च तद्विदः । गुणा इति गुणविदस्तत्त्वानीति च तद्विदः ॥२०॥ के ते प्राणादयोऽनन्ता भावा यैरात्मा विकरप्यते माययेत्यपेक्षायां प्राणादिविकल्प- नामुदाहरति-माण 'इति । प्राणो हिरण्यगर्भस्तटस्थेश्वरो थौ स जगतो हेतुरिति प्राणविदो हैरण्यगर्माया वैशेपिकादय कल्पयन्ति । तदिदं कल्पनामात्रम् । स्वत. न्त्रस्य हिरण्यगर्भस्य सर्वजगद्धेतुत्वे मानाभावात् । पौरुषेयागमस्यापौरुषेयश्रुतिविरोधे स्वार्थे मानत्वायोगात्तटस्थेश्वरवादस्य च प्रमाणयुक्तिविहीनस्य प्रतिपत्तुमशक्यत्वादि. त्यर्थः । कल्पनान्तरं दर्शयति-भूतानीति चेति । पृथिव्यप्तेनोवायवस्तत्त्वानि तानि १ क. 'रेतैः । २ ख. घ, ह.ज. 'याऽयं । ३ छ. ज. मायां वि।४ क. हितमा। ५२.तिनिर्मलं । च. सफलप' ख. घ. ज. 'याऽयम'। च."या स स ८ क. हितो म'। श. 'हितमिव । ९ प. च. ज. प्राणा। १० छ. प्राणावि।"ग. घ. ज, प्राणा इतीति । ११. श. इतीति । १३ घ. इ. ज. वा । १४.श्च विक । १५ घ. 'स्य ज' । १६ घ. 'गात्ताटस्थ्येव । १७ छ. 'ति । ग झ. 'नि चत्वा।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[वैतथ्यात्यं- च चत्वारि मूतानि जगत्कारणानीति लोकायतिकास्तदपि कल्पनामात्रम् । न हि भूतानि स्वतःसिद्धानि जडत्वविरोधात् । नापि परतः सिद्धानि । स्वगुणस्य चैतन्यस्य स्वग्राहकत्वायोगादहिगतीप्ण्यस्य वहिविषयत्वादर्शनात् । अतो भूतानि जगत्कर्तृणीति कल्पनैवेत्यर्थः । सत्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः साम्येनावस्थिता जगतो महदादिलक्ष- णस्य कारणमिति सांख्यास्तदपि कल्पनामात्रम् । साम्येन स्थितानां कारणत्वे प्रलया. भावप्रसङ्गात् । वैषम्यभननस्य च निर्हेतुकत्वे सदा तदापातात् । सहेतुकत्वे हेतोनि- त्यत्वे प्राचीनदोपानुपवादनित्यत्वे हेत्वन्तरापेक्षायामनवस्थानादित्याह-गुणा इतीति । कल्पनान्तरमाह-तानीति चेति । आत्माऽविद्या शिव इति संक्षेपतस्त्रीणि तत्त्वानि सर्वजगत्प्रवर्तकानीति शैवा मन्यन्ते तदपि कल्पनामात्रम् । आत्मनो मिन्नत्वे. शिवस्य घटादितुल्यत्वप्रसङ्गादमिन्नत्वे तत्त्वानां त्रित्वव्याघातादित्यर्थः ॥ पादा इति पादविदो विपया इति तद्विदः । लोका इति लोकविदो देवा इति च तदिदः ॥२१॥ एकस्याऽऽत्मनो विश्वादयः पादाः सर्वव्यवहारहेतवो भवन्तीत्यपि कल्पनामात्रम् । निरंशस्याऽऽत्मनोऽशभेदानुपपत्तेरित्याह-पादा इतीति । वात्स्यायनप्रभृतीनां कल्पना कथयनि-विपया इतीति । शब्दादया विषया भूयो भूयो भुज्यमानास्तत्त्वमिति विभ्रममात्रम् । "विषस्य विषयाणां च दूरमत्यन्तमन्तरम् । उपभुक्तं विषं हन्ति विषयाः स्मरणादपि" इति विषयानुमंधानस्य निन्दितत्वात्तेषां पारमार्षिकतत्त्वमावानुपपत्तेरित्य- यः । भूर्भुवः स्वरिति त्रयो लोका वस्तुमूनाः सन्तीति पौराणिकाः । तदपि कल्पनामा. प्रम् । स्थानभेदेन त्रित्वे तदानन्त्यस्य दुरुत्तरत्वात्स्वातव्यस्य चासिद्धत्वादित्याह-- लोका ईतीति । अग्नीन्द्रादयो देवास्तैत्तत्फलदातारो नेश्वरस्तथेति देवताकाण्डीयाः । तदपि कल्पनामात्रम् । अस्मदादिप्रयत्नमपेक्ष्य फलदातृत्वे तेषां भृत्येम्यो विशेषामा- वप्रसङ्गात् । स्वातन्त्र्येणोपकारकले तदाराधनयर्यात् । तद्भक्तानामपि विप्रतिपत्तिद- र्शनात्तत्प्रसादस्याकिंचित्करत्वादित्याह-देवा इति चेति ॥ वेदा इति वेदविदो यज्ञा इति च तदिदः। भोकेति च भोक्तृविदो भोज्यमिति च तद्विदः ॥२२॥ १म. घ. 'म्यनावस्थि' । २ स. 'भवन । ३ ग. 'दापा, ग. . 'हेतो'1५ स.. इति। ग घ... 'त्वानि चें'। ७. 'ति ।। ८ छ.स.'त्या'। ९ क. 'यः स। ..सु. 'पाया पादानापने' । "स इ. इति । १२ छ. इति । १३ स. 'यो ! १r . 'वि'। १५ ग.न. विषयः । १६ ग. छ. पतिरि' । १७७. दुरस्तत्वा'। १८ स. छ. इति । १७मु.स्तरक।१.क.'शेपमा1210.को परोर। ।

·द्वितीयनकरणम्२] आनन्दगिरिकृत्तटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ऋग्वेदादयो वेदाश्चत्वारस्तत्वानीति पाठका वदन्ति । तदपि कल्पनामात्रम् । न हि वेदा लौकिकवर्णव्यतिरिक्ता दृश्यन्ते । क्रमवतामेव वर्णानां वेदशब्दवाच्यत्वाङ्गी. कारात् । क्रमश्वोच्चारणोपलन्थ्योरन्यतरगतो वर्णेबारोप्यते । तथा च तथाविधक्रम- वतां वर्णानामारोपितरूपेण वेदशब्दवाच्यत्वात्कुतो वेदानां परमार्थतेत्याह-वेदा इति । ज्योतिष्टोमादयो यज्ञा वस्तुभूता भवन्तीति बौधायनप्रभृतयो याक्षिका मन्यन्ते तदपि भ्रान्तिमानम् । यदं व्याख्यास्यामो द्रव्यं देवता त्याग इत्यत्रैकैकस्मिन्यनवि: ज्ञानामावात्समुदायस्यावस्तुत्वादित्याह-यज्ञा इति चेति । भोकैवाऽऽत्मा न कर्तेति सांख्याः । तत्र भोगो यदि विक्रिया स्त्री क्रियते तहिं कथं नानित्यत्वादिप्रसङ्गः स्वमावत्वे सदा स्यादिति विषयसंनिधौ भोक्तत्वं भ्रान्तिरेवेत्याह-भोक्तेति चेति । सूपकारास्तु भोज्यं वस्त्विति प्रतिजानते । तदपि न । मधुरादिरसव्यञ्जनादेस्तदैवान्यथा- त्वदर्शनादैकरूप्यासंभवादित्याह-भोज्पमिति चेति ॥ २२ ॥ सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः स्थूल इति च तदिदः । मूर्त इति मूर्तविदोऽमूर्त इति च तदिदः ॥ २३ ॥ आत्मा सूक्ष्मोऽणुपरिमाणः स्यादिति केचित् । तन्न । युगपदशेपशरीरव्यापिवेद- नानुसंधानातिद्धरित्याह-सूक्ष्म इतीति । स्थूलो देहोऽहंप्रत्ययादात्मेति लोकायत- भेदः । तथं न । मतपतयोरपि संघातविशेषाच्चैतन्यप्रसङ्गात् । एकैकस्य च मूनस्य चैतन्यादर्शनारसंघातस्य चावस्तुत्वादियाह-स्थूल इति चेति । मत्रिशूलादिधारी महेश्वरश्चक्रादिघारी वा परमार्थों भवतीत्यागमिकाः । तदपि भ्रान्तिमात्रम् । अस्मदा- विशरीरवत्तस्यापि शरीरस्य पाञ्चभौतिकत्वात् । लीलाविग्रहकल्पनं च विग्रहामावे लोलीमावादयुक्तमित्याह-मूर्त इति । अमूर्तः सर्वाकारशून्यो निःस्वभावः परमार्थ इति शून्यवादिनस्तदपि कल्पनामात्रम् । परमार्यो निःस्वभावश्चेति व्याघातादित्याह- अमूर्त इति चेति ॥ काल इति कालविदो दिश इति च तद्विदः । वादा इति वादविदो भुवनानीति तदिदः ॥ २४ ॥ ७ १ ग, घ. 7. ज. झ. इतीति । २ ग. झ. 'ति । भो।। ग. ५. ६. ज. झ. 'दि कि। छ. यन्ते त । ५८. छ. ज "देश्यरू। ६ ग. प. ३ । ७ छ. रित्यर्थः । सू । ८ छ. 'च मृ।९४. सप्त'11. घ. 'तादिवि' । ११ ह. "तस्याय' । १२ ग. 'स्य च । १३ प. उ. ज. मूर्तिस्त्रि' । १४ छ. दिवत्त । १५ प. 'रीरं पा । १६ स. ग, घ. इ. स. झ. 'लायोगाद । १७ घ.ज. 'मार्यतो निः ।

·८६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत- [वैतथ्याख्यं-- कालः परमार्थ इति ज्योतिर्विदः । तच्च न । कालैक्ये मुहूर्तादिव्यवहारायोगात् । तन्नानात्वेऽपि न स्वातन्त्र्यम् । अन्यविषयत्वेन प्रतीतेः । उदयकाल इत्यादिना क्रिया- धर्मत्वेन प्रतीतेः स्फुटत्वात् । न च क्रियाधर्मत्वं कालेऽपि तदुत्पत्तिदर्शनादन्यथा का. लौनवच्छिन्नत्वेन क्रियानित्यत्वापातादित्याह-काल इतीति । स्वरोदयविदस्तु दिशः परमार्था इत्याहुः । तदपि भ्रान्तिमात्रम् । तद्विदामपि पराजयदर्शनादित्याह- दिश इति चेति । धातुवादो मन्त्रवादश्चेत्यादयो वादा वस्तुभूता भवन्तीति केचित् । तदपि कल्पनामात्रम् । ताम्रादिस्वभावे स्थिते नष्टे च कनकादिस्वभावासंभवात्। मन्त्र- वादेऽपि कालँदष्टो न जीवति अकालदष्टः स्वयमेवोत्थास्यतीत्यभ्युपगमाव्यामोहमात्र- मित्याह-वादा इतीति । भुवनानि चतुर्दश वस्तूनीति भुवनकोशविदः । तदपि. कल्पनामात्रम् । तेपामदृष्टत्वात् । न च तेभ्यस्तद्दर्शनम् । तेषां मियो विप्रतिपत्तिदर्श- नादित्याह-भुवनानीति ॥ मन इति मनोविदो बुद्धिरिति च तदिदः । चित्तमिति चित्तविदो धर्माधर्मी च तदिदः ॥ २५ ॥ मन एवाऽऽत्मेति लोकायतभेदः । तदपि भ्रान्तिमात्रम् । तस्य स्वातव्ये केशप्राप्त्य- नुपपत्तेः । अस्वातन्ये च घटबदनात्मत्वात्करणत्वाच दीपवदात्मत्वायोगादित्याह- मन इति । बुद्धिरेवाऽऽस्मेति चौद्धाः । तेपामपि भ्रान्तिमानमेव । तत्सुषुप्ते व्यभिचा- राद्वेधस्य घ घटवदतिरिक्तवेद्यत्वादित्याह-बुद्धिरिति । चित्तमेव बाखाकारशून्य विज्ञानम् । तदेवाऽऽत्मेत्यपरे । तत्रापि प्रागुक्तन्यायाविशेषार्तुल्यं भ्रान्तित्वमित्याह- चित्तमिति । धर्माधर्मी विधिनिपेयचोदनागम्यौ परमार्थाविति मीमांसक फरपनामात्रम् । देशकालादिषु धर्माधर्मयोर्विप्रतिपत्तिदर्शनादित्याह-धर्मेति ॥ पञ्चविंशक इयेके पड्विंश इति चापरे । एकत्रिंशक इत्याहुरनन्त इति चापरे ॥ २६ ॥ प्रधान प्रकृतिः । महदहंकारतन्मात्राणीनि सप्त प्रकृतिविकृतयः। पञ्च ज्ञानेन्द्रि- याणि पच कमेन्द्रियाणि । पश विषयाः । मनश्चैकमिनि पोडश विकाराः । पुरुषातु । तदापि 11.12. सीताप. मगघि. 'यायो नि । ५. 'मा ..पानार । ७. ग. प . 'सारी। ८ ग, ग, प. ज, 'लारः ९७. 'मेर ला. य.सी.राया।११ ग. प परभ्य' । ११ प. नीतीति । ....मना १५, T. R. 'सरपये। ग. 'म्या।

·८७ द्वितीयप्रकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। दृशिस्वभाव इति पञ्चविंशतिसंख्याकः प्रपञ्चो वस्त्विति सांख्याः । तच्च कल्पनामा- नम् । पञ्चविंशतिविशेषणस्याव्यावर्तकत्वे वैयाद्यावर्तकत्वे च व्यावयप्रमित्यप्रमि- त्योरनुपपत्तेरित्याह–पञ्चविंशक इति । पातञ्जलाः पुनरीश्वरमधिकं पश्यन्तः पति- शैतिपदार्या इति कल्पयन्ति । तदयुक्तम् । ईश्वरस्य पुरुपान्तीवादधिकत्वानुपपत्तेः । अनन्तीवे च घटवदनीश्वरत्वप्रसङ्गादित्याह-पड्विंश इति चेति । पाशुपतास्तु रागाविद्यानियतिकालकलामायाधिकास्त एवैकत्रिंशत्पदार्या इति ब्रुवते । तन्न । क्लेश- त्वेऽपि रागाविद्ययारवान्तरमेदवदस्मितादेरपि तद्भिन्नत्वेन संख्यातिरेकात्तस्य रागोपल- क्षितत्वे तस्याप्यविद्योपलक्षितत्वेनं न्यूनतापातादविद्यामाययोश्चैकत्वादवान्तरभेदे घ नियतापि तदुपपत्तेः संख्यातिरेकतादवास्थ्यम् । काठकला च तत्प्रतिद्धरित्याह-- एकत्रिंशक इति । * अनन्तः पदार्थभेदो न नियतोऽस्तीति केचित् । तदपि न । वादिनां विवाददर्शनात् । विवादस्य चाज्ञानमूलकत्वादित्याह-अनन्त इतीति ।। लोकालोकविदः प्राहुराश्रमा इति तदिदः । स्त्रीपुंनपुंसक लैङ्गाः परापरमथापरे ॥२७॥ लोकानुरञ्जनमेव तत्त्वमिति लौकिकाः । तदपि विभ्रममात्रम् । लोकस्य भिन्नरुचि. त्वात्तदनुरञ्जनस्येश्वरेणापि कर्तुमशक्यत्वादित्याह-लोकानिति । दक्षप्रभृतयस्त्वा- श्रमाः परमार्था इति समर्धयन्ते । तदसत् । वेषस्याऽऽश्रमशब्दार्थत्वे शूद्रादेरपि प्रसङ्गा- जातेश्च दुर्विवेचत्वात्तन्मूलस्याऽऽश्रमस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्संस्कारस्य च देहसमवायित्वे पारलौकिकत्वायोगादसङ्गे चाऽऽत्मनि तदसमवायादित्याह-आश्रमा इतीति । वैयाक- रंणास्तु स्त्रीपुनपुंसकं शब्दजातं तत्त्वमिति वर्णयन्ति । तदप्ययुक्तम् । स्यादेः शब्द- स्वभावत्वे सर्वादीनां त्रिलिङ्गत्वायोगादेकस्यानेकस्वभावत्वासंभवादोपाधिकधर्मत्वे च तस्यावस्तुत्वप्रसङ्गादित्याह--स्त्रीपुंनपुंसकमिति । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परं चापरं चेति केचित् । तच न । परिच्छेदे कचिदपि ब्रह्मत्वायोगाद्वस्तुतोऽपरिच्छिन्नस्य तद्भावादि. त्याह-परापरमिति ॥ सृष्टिरिति सृष्टिविदो लय इति च तद्विदः । स्थितिरिति स्थितिविदः सर्वे चेह तु सर्वदा ॥ २८ ॥ * अनन्तः पदार्थ इत्यादिरनन्त इत्यन्तो प्रन्यो ग पुस्तके-चैतीलस्य पश्चादृश्यते। १ घ. 'श' १२ घ. 'चोऽस्त्वि'। ३ ग. छ. श. 'शतिः । क. "ति विक' । ५ घ.ज 'तारा' । ६ क. 'न च शून्यता । ५७. इति । ८ ज. रगस्तु । ९ घ. १. छ. ज. 'सकस' । १. ज. 'यति । त"ग. घ.ड, ज. 'स्य सद्भा।

·८८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्ड्क्योपनिषत् - [वैतथ्याख्यं- सृष्टिी लयो वा स्थिति तत्त्वमिति पौराणिकाः । तदपि कल्पनामानम् । सतोs. सतश्चोत्पत्याद्यभावस्य वक्ष्यमाणत्वादिति मत्वाऽऽह-सृष्टिरित्यादिना । यथोक्तक. रुपनानामधिष्ठानं सूचपति-सर्वे चेति । उदाहनाश्चानुदाहताश्च कल्पनाभेदा यावन्तो विद्यन्ते ते सर्वेऽपि प्रकृतात्मन्येव कल्पनावस्थायां कल्प्यन्ते नाऽऽत्मनः कल्पितत्वम् । सर्वस्य कल्पितत्वेनाधिष्ठानत्वायोगादित्यर्थः । प्राणः प्राज्ञो वीजात्मा तत्कार्यभेदा हीतरे स्थित्यन्ताः । अन्ये च सर्वे लौकिकाः सर्वप्राणिपरिकल्पिता भेदा रज्ज्वामिव सर्पादयः । तच्छ्न्य आत्मन्यात्मस्वरूपानिश्चयहेतोरविद्यया कल्पिता इति पिण्डी. कृतोऽर्थः । माणादिश्लोकानां प्रत्येक पदार्थव्याख्याने फल्गुपयोजन- त्वायनो न कृतः ॥ २० ॥ २१ ।। २२ ।। २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ प्राणादिश्लोकेषु प्राणशब्दार्थमाह-प्राण इति । तस्यैव वीजात्मनो विकारविशे- पत्वादितरेषां न ततोऽत्यन्तभिन्नतेत्याह-तत्कार्येति । अन्तिमपदार्थ स्फुटयति-~- अन्य इति । कुलधर्मो प्रामधर्मो देशधर्मश्चेत्येते सर्वशब्देन गृह्यन्ने । तेपामात्मनि तदज्ञानादेव कहिपतत्वं सदृष्टान्त स्पष्टयति-रज्ज्यामिति । आत्मनोऽधिष्ठानयो- ग्यतार्थ कल्पनाशन्यत्वमाह-तच्छ्न्य इति । किमिति समुदायार्थः श्लोकानामु. च्यते । श्लोकान्तरेप्टिव प्रत्येक पदार्थव्याख्यानमेतेषु किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह- प्रत्येकामिति ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ १३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७॥२८॥ यं भावं दर्शयेद्यस्य तं भावं स तु पश्यति । तं चावति स भूत्वाऽसौ तद्वहः समुपैति तम् ॥ २९॥ किंबहुना माणादीनामन्यतममुक्तमनुक्तं वोऽन्यं भावं पदार्थ दर्शपे. यस्याऽऽचार्योऽभ्यो वाऽऽप्त इदमेव तत्त्वमिति स तं भावमात्मभूतं पश्य: त्यरमहमिति वा ममेति वा तं च द्रष्टारं स भावोऽवति यो दर्शितो भावोऽमा भूत्वा रसति । स्नाऽऽत्मना सर्वतो निरुणद्धि । तस्मिन्ग्रहस्त. द्रास्तदभिनिवेशः इदमेव तत्त्वमिति स तं ग्रहीतारमुपैति । तस्याऽऽत्म. भावं निगच्छनीत्यर्थः ॥ २१ ॥ - 10. 'नापि । २ क. 'तानु।।.'हिर रा. जीयारमा । ५ क. 'स्मनाऽऽ: म.'सामिदपदानाग यनो। ७. ज. 'मितमं । • ग. मोद। ग. पटना. रा... 'नश्श्यों म.पान्य । १२. या यं मा। १५ स. प. अ. 'न्यो पेशमिया राम । ७. या प्राप्त । १५७. सन्तं मान. सततं ।

·८९ . द्वितीयामकरणमु२]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। लौकिकानां परीक्षकाणां च कतिपयकल्पनाभेदानुदाहृत्यानन्तत्वादशेपतस्तेषामुदा- हर्तुमशक्यत्वं दृष्ट्वा संक्षेपमात्रमाचष्टे-यं भावमिति । पादत्रयं विभनते-कि बहुनेत्यादिना । तमेव मावं विशिनष्टि-यो दर्शित इति । स कथं द्रष्टार रसती- सपेक्षायामाह-~असाविति । साधकपुरुषतादात्म्यमापयेत्यर्थः । रक्षणप्रकार प्रकट- पति-स्वेनेति । साक्षादसाधारणरूपत्वेन तत्रैव निष्ठामोपाद्य ततोऽन्यत्र प्रवृत्तिमु- पातकस्य निवारयतीत्यर्थः । चतुर्धपाई व्याचष्टे-तस्मिन्निति ॥ २९ ॥ एतैरेपोऽपृथग्भावैः पृथगेवेति लक्षितः । एवं यो वेद तत्त्वेन कल्पयेत्सोऽविशङ्कितः ॥३०॥ एतैः माणादिभिरात्मनोऽपृथग्भूतरपृथग्भावैरेप आत्मा रज्जुरिव सर्पादिविकल्पनारूपैः पृथगेवेति लक्षितोऽभिलक्षितो निश्चितो मूरि- त्यर्थः। विवेकिनां तु रज्ज्वामित्र कल्पिताः सदियो नाऽऽत्मव्यतिरेकेण प्राणादयः सन्तीत्यभिमायः । "इदं सर्व यदयमात्मा" इति श्रुतेः । एव- मात्मव्यतिरेकेणास रज्जुसर्पवदात्मनि कल्पितानामात्मानं च केवलं निर्विकल्पं यो वेद तत्त्वेन श्रुतितो युक्तितश्च सोऽविशङ्कितो वेदार्थ विभा. गतः कल्पयेत्कल्पयतीत्यर्थः । इदमेवंपरं वाक्यमदोऽन्यपरमिति । नानध्यात्मविद्वेदाज्ञातुं शक्नोति तत्त्वतःसन हीनध्यात्मविकश्चिरिक- याफलमुपाभुत इति हि मानवं वचनम् ॥ ३०॥ एतेनान्यत्र प्रवृत्तिनिरोधे हेतुरुतस्तहि प्राणादीनामावदेव तात्त्विकत्वं प्राप्त- मित्याशङ्कय कल्पितानामधिछानातिरेकेणावस्तुत्वनिवमित्याह-एतैरिति । उक्त- ज्ञानस्तुत्यर्थमाह-एवमिति । पूर्वाधं व्याकरोति---एतैरिति । कल्पिताना- मधिष्ठानातिरेकेण सत्तास्फुरणयोरमावात्तबारेणाऽऽत्मनि भेददर्शनमविवेकिनामस्तु तद- न्येषां कथमुपलब्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-विवेकिनां विति । प्राणादीनामात्मातिरेके- णासचे प्रमाणमाह-इदमिति । उत्तरार्ध योनयति-एवमिति । तत्त्वेनाऽऽत्मवेदनो- । .१ ग. 'दा भेदानु । २ घं. 'नन्तास्ते' । ३ क. पामिहाऽऽह । ४ ख. घ. द. ज. 'मात्रं व्याच । ५ घ. ह. श. 'मापद्य । ६ ग. घ. इ. ज. श. 'स्य वा । ७ झ. परभावैरपृथग्भू- तर 1 ८ क. 'तोऽप्यलक्षितो नि। . 'तो म । ज. श. 'तो नि' । ९ क. 'वै पदमा1१० से घ. च. छ. ज. दार्यतत्त्वं ज्ञातुं । "क.मनात्म। १२ स. घ. ज. वित्किचिरिक' । १३ प. १. 'मलादे' १४ क. 'वान्मैव' । १५ क. सत्त्वातस्फु' । १६ स. उ. 'मात्मन्यति'।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्ड्क्योपनिषत्-[वैतथ्याख्य-
पायं सूचयति-तत्वेनेति । स्वप्नदृश्यवजाग्रदृश्यानां मिथ्यात्वसाधको दृश्यत्वादिहे.
तुरत्र युतिरित्युच्यते । यथोक्तविज्ञानवान्वेदकिंकरो न भवति कि तु स यं वेदार्य
ने स एव वदार्थो भवतीत्यर्थः । विभागतो वेदार्थव्याख्यानमभिनयति- इदमिति ।
ज्ञानकाण्डं साक्षादद्वैनवस्तुपरम् । कर्मकाण्डं तु साध्यसाधनसंबन्धबोधनद्वारा परम्परया
तस्मिन्पर्यवमितम् । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति श्रुतेरित्यर्थः । आत्मविदो वेदार्थवि.
त्त्वमुक्तं व्यनक्ति-न हीति । तदेव हि वेथितत्तं यत्प्रत्यगात्मस्वरूपमतश्चाध्यात्म-
विदेव याथात्म्येन तत्वज्ञाने प्रभवतीत्यर्थः । उक्तेऽर्थे स्मृप्तिमुदाहरति-न हीति ।
क्रियाशब्देन प्रमाणमुच्यते । तत्फलं तत्त्वज्ञानमग्निहोत्रादिक्रियायार्थ शुद्धिद्वारा
तस्मिन्पर्यवसानादित्यर्थः ॥ ३० ॥
स्वनमाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा ।
तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणेः ॥३१॥
यदेतद्वतस्पासचमुक्तं युक्तितस्तदेवद्वेदान्तप्रमाणावगंतमित्याह ।
स्वमश्च माया च स्वममाये असहस्त्वात्मिके असत्यौ सदस्त्वात्मिके इव
लक्ष्यते अविवेकिभिः । यथा च प्रसारितपण्यापणहमासादस्त्रीपुंजन-
पदव्यवहाराकीर्णमिव गन्धर्वनगरं दृश्यमानमेव सदकस्मादभावतां गतं
दृष्टम् । यथा च स्वममाये दृष्टे असदूपे तथा विश्वमिदं द्वैतं समस्तसदृष्टम्।
फेत्याह । वेदान्तेपु । "नेह नानाऽस्ति किंचन"। "इन्द्रो मायाभिः"!
आम्मैवेदमग्र आसीद" । "ब्रह्मैवेदमन आसीत्" । "द्वितीयाहै भयं
भवति" । "न तु तद्वितीयमस्ति" । "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत"
इत्यादिषु । विचक्षणनिपुणतरवस्तुदशिभिः पण्डितैरित्यर्थः ।
"तमः वभ्रनिभं दृष्टं वर्षचुचुदसंनिभम् ।
नाशपायं सुखादीनं नाशोत्तरमभावगम्" इति ।।
न्यासस्मृतः ॥ ३१॥
याभियुक्तिमिरस्मिन्प्रकरण द्वैतम्य मिथ्यात्वं कय्यते तासां प्रमाणानुग्राहकत्वादना.
ग... "नि--नित इनि। २० सिसी । ग. छ. स तदयों । स.
'दन्ता५ग प्र. स्मा। मैन । ७७, तिमातारयति। ८ स. ग. ए. 'ब
दिन प दिन ९.
तिच समन"घ. 'सन्ये सं। १२ प.
७. 11. प. छ. ज. 'ग्गा"
ir मिभिः । १५१, 4: ॥ नमस्य ।
VE.MR म्या1१७ प. प. प. 'स्मृतिः ॥ ३॥

·द्वितीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। भासत्वमवसेयमित्याह-स्वमेति । श्लोकस्य तात्पर्थिमाह-यदेतद्वैतस्येति । भस सत्सवत्प्रतिमानं कथमित्याशङ्कय श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे-स्वमथेति । प्रसारितानि तत्र तत्र प्रकटता प्रापितानि पण्पानि क्रयविक्रयाणि येपामापणेषु हद्देषु ते प्रसारितपण्यापणास्ते च गृहाश्च प्रासादाश्च स्त्रीपुंजनपर्दोश्चैतपा व्यवहारास्तैरा- कीर्णमिति योजना । दृष्टान्तत्रयमनूद्य दार्शन्तिकमाह--यथा चेति । गन्धर्वनगरा- कारं चकारार्थः । नेह नानाऽस्ति किंचनेत्यादयो वेदान्ताः । द्वैतस्य वस्तुतोऽसत्त्वे स्मृतिमपि दर्शयति-तम इति । तमसि मन्दान्धकारे रज्ज्वामधिष्ठाने भूछिद्रमिति यद्रान्त्या भाति तन्निभं तत्तुल्यं विवकिमिविश्वं दृष्टं तच्चातीव चन्चलमालक्षितं नाश- प्रायं वर्तमानकालेऽपि तद्योग्यतासत्वात् । न च द्वैतं कदाचिदपि सुखकरमुपलभ्यते दुःखाकान्तं तु दृश्यते । तच्च नाशप्रस्तम् । नाशादूर्ध्वमसत्त्वमेवापगच्छति न तर्हि तस्य परमार्थत्वं प्रमाणाभावादित्यर्थः ।। ३१ ।। न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः। न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ३२ ॥ मकरणार्थोपसंहारार्थोऽयं श्लोकः । यदा वितथं द्वैतमात्मवैकः पर- मार्थतः संस्तदेदं निष्पन्नं भवति सर्वोऽयं लौकिको वैदिकश्च व्यव- हारोऽविद्याविषय एवेति तदा न विरोधः । निरोधनं निरोध: मलय उत्पत्तिर्जननं बद्धः संसारी जीवः सायकः साधनान्मोक्षस्य 'मुमुक्षुोचनार्थी मुक्तो विमुक्तवन्धः । उत्पत्तिमलययोरभावाद्वैद्धादयो न सन्तीत्येपा परमार्थता । कथमुत्पत्तिालययोरभाव इत्युच्यते । द्वैत- स्थासत्वात् । यत्र हि द्वैतमिव भवति आत्मैवेदं सर्वम् । ब्रह्मवेदं सर्वम् " एकमेवाद्वितीयम् " इदं सर्व यदयमात्मा इत्या- दिना श्रुविभ्यो द्वैतम्यासचं सिद्धम् । सेतो पुत्पत्तिः प्रलयो वा स्यानाप्ततः शशविपाणादेः । नाप्यद्वैतमुत्पद्यते लीयते वा । अयं चोत्पत्तिमलयवञ्चेति विपतिपिद्धम् । यस्तु पुननसंव्यवहारः स रज्जुस- . " “ य इह नानेव h पश्यति॥ १४. छ. 'वधेय'। २ स्व. ग. प्र' । ३ ग. घ. ड. ज. स. 'पुते' । घ. ह. ज. 'दाश्च । ते'। ५ ग. प. ह. ज. 'ति । । ६ छ. संग्रहार्थो'। ७ घ. . च ज. झ."हारोऽयं । ८ च. मैकः । ९ च निकृष्ट । १० च. 'मोक्षभावना'। "ख... छ. ज. बन्धनः । उ । ११ प.च. छ. ज. स. इन्धाद' । १३ क. 'स्यास्यास' ११ क. दिनानाध्रु। १५ घ. सत उत्प। १६ स. घ. च. ज. 'ते प्रली।

·सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् -[वैतथ्यास्य- पंवदात्मनि माणादिलक्षणः कल्पित इत्युक्तम् । न हि मनोविकल्प- नाया रज्जुसादिलक्षणाया रज्ज्वां प्रलय उत्पत्ति । न च मनसि रज्जुसर्पस्योत्पत्तिः मलयो वा न चोभयतो वा । तथा मानसत्वाविशे- पाद्वैतस्य । न हि नियते मनसि सुपुप्ते वा द्वैतं गृह्यते । अतो मनोविक- पनामा द्वैतमिति सिद्धम् । तस्मात्सूक्तं द्वैतस्यासचानिरोधाद्यभाव: परमर्थितेति । प्रमाणयुक्तिम्या द्वैतमिथ्यात्वप्रसाधनेनाद्वैतमेव पारमार्थिकमिति स्थिते निर्धारितम संगृह्णाति-नेत्यादिना । श्लोकस्य तात्पर्यार्थमाह-प्रकरणेति । कोऽसौ प्रकर- णार्थस्तस्य वा संग्रहे कि सिध्यति तदाह-पदेति । व्यवहारमात्रस्याविद्याविषय- स्वेऽपि किं स्यादिति चेत्तदाह-तदेति । चतुर्थयोदार्थमाह-उत्पत्तीति । उक्तमे वार्थ प्रश्नप्रतिवचनाम्यां प्रपञ्चपति-कथमित्यादिना । द्वैतामत्वं श्रुत्यवष्टम्भेने स्पष्टयति- यत्र हीति । द्वैतस्यासत्त्वे कथमुत्पत्तिप्रलयौ न स्यातामित्याशङ्कय किं द्वैतस्य तो किं वाऽद्वैतस्येत्यायं विकल्पं दूपयति--सतो हीति । द्वितीय प्रत्याह-नापीति । व्यावहारिकद्वैताङ्गीकारात्तस्थैवोत्पत्तिप्रलयावित्याशङ्कयाऽऽह-- यस्त्विति । विमतस्तत्त्वतो नोत्पत्तिप्रलयवान्कल्पितत्वाद्रज्जुसर्पवदित्यत्र दृष्टान्ता सिद्धिमाशङ्कय रज्जुसर्पस्य रज्ज्वामुत्पत्तिप्रलयौ मनप्ति वा द्वयोति विकल्प्य प्रधर्म प्रत्याह-न हीति । रग्नं पश्यतां सर्वेषामुपलब्धिप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वितीय दूध- यति-न चेति । बहिरुपलब्धिविरोधादित्यर्थः । तृतीयं निरस्यति-न चेति । उभ. यतो मनोरज्नुलक्षणे न रज्जुसर्पस्योत्पत्तिप्रलयौ युक्तौ द्वयाधारत्वानुपलम्भादित्यर्थः । रज्जूमर्पवद्वैतस्य मानसत्वाविशेषान्न तत्वतो नर्मविनाशौ दर्शयितुं शक्याविति दान्तिकमाह-तथेति । द्वैतस्य न कुतश्चित्तात्त्विको जन्मविनाशाविति शेषः । मानसत्वासिद्धिमाशङ्कयाऽऽहन हीति । अन्वयव्यतिरेकाम्यां द्वैतं मनोविकल्पना- मात्रमिति निगमयति-अत इति । न च मनो द्वैतस्य दर्शनमात्रे निमित्तमिति युक्तम् । भ्रमतिद्धस्याज्ञानसत्तायां प्रमाणामावादित्यभिप्रेत्य प्रकृतमुपसंहरति--तस्मा- दिति । यद्येवं देताभावे शास्त्रध्यापारों नाद्वैते विरोधात । तथा च सत्यद्वैतस्य वस्तुत्वे प्रमाणाभावाच्छून्यवादप्रसङ्गः । द्वैतस्य चाभा- वान रज्जुसोदिविकल्पनाया निरास्पदत्वानुपपत्तिरिति प्रत्युक्तमेत. . 'नायां रस निद्रिने। ३ घ 'मायति । ग. ह. पादमा'। ५ ग. 'न स्पृटय' । (ग. ती किम। . ज. 'ज्जु प्रथम प'1 ८ ग. इ. 'मिना । ९ स. वे शत्रा. दिल्या.प. 'रोन स्याहै।

·द्वितीयप्रकरणम्२)आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। : स्कथमुज्जीवसीत्याह । रज्जुरपि सर्पविकल्पस्याऽऽस्पदभूता विकल्पित वति दृष्टान्तानुपपत्तिः । न । विकल्पनाक्षयेऽविकल्पितस्याविक ल्पितत्वादेव सचोपपत्तेः । रज्जुसर्पवदसत्त्वमिति चेत् । न । एका- न्तेनाविकल्पितत्वादविकल्पितरज्ज्वंशवत्माक्साभावविज्ञानात् । विक- ल्पयितुश्च प्राग्विकल्पनोत्पत्तेः । सिद्धत्वाभ्युपगमादसत्त्वानुपपत्तिः । निरोधाधभावस्य परमार्थत्वे तत्रैव शास्त्रव्यापारादद्वैते तदव्यापारादभावबोधने व्यामृतस्य भावबोधने व्यापारविरोधाद्वैतमप्रामाणिकं प्राप्तमिति शङ्कते-~यद्येवमिति । भद्वैतस्य प्रामाणिकत्वाभावे किं स्यादिशिङ्कयाऽऽह-तथा चेति । अद्वैतस्याप्रा- माणिकत्वेऽपि कुतः शून्यवादो द्वैतस्य सत्त्वादित्याशङ्कयाऽऽह-द्वैतस्येति । नाप्रा- माणिकशून्यवादो युक्तो यथा रज्ज्वामारोपितप्तपदे रज्जुरधिष्ठानम् । न हि निरधि- छानो भ्रमोऽस्ति । तथा द्वैतकरुपनाया निरधिष्ठानत्वायोगात्तदधिष्ठानत्वेनाद्वैतमास्थ्य: मित्योंकारप्रकरणे परिहृतमतचोद्यं कथमुद्भावयप्तीति सिद्धान्तवाद्याह--नेत्यादिना! तत्र शून्यवादी स्वमतानुसारेण दृष्टान्तासंप्रतिपत्त्या चोदयति-आइति । स्वमतसं- मतस्यैव दृष्टान्ततेत्यनियमात्प्रसिद्धिमात्रेण परप्रतिबोधनसंभवाद्रमबाधे परिशिष्यमा- णस्यावधेः सत्यताया रज्ज्यादौ दृष्टत्वाद्वैतभ्रमबाधसाक्षितया स्फुरतश्चैतन्यस्या- कल्पितत्त्वादेव सत्त्वान्न शून्यताप्रसक्तिरित्युत्तरमाह-नेत्यादिना । अद्वैतमसदप्रामा- णिकत्वाद्रज्जुसर्पवदिति तदकल्पितत्वासिद्धिं शङ्कते रज्ज्विति । रज्जुसर्पस्यासत्वे भ्रान्तिविपयत्वं प्रयोजकमात्मनस्तु भ्रमसाक्षित्वान्नियमेन भ्रमाविषयत्वान्नासत्त्वमित्यु- त्तरमाह-नैकान्तेनेति । अप्रामाणिकत्वहेतोरनैकान्तिकत्वं दोपान्तरमाह:-अवि. कल्पितेति । नाय सर्पा रज्जुरेपेति सर्पाभावज्ञानपूर्वकपुरोवतिरज्जुत्वनिश्चयात्मागव-. स्थायां प्रामाणिकत्वाभावेऽपि सन्नेवौज्ञातो रज्ज्वंशोऽभ्युपगम्यते । तथा 'सदैव प्रामा- णिकत्वामावेऽपि सन्नेवाऽऽत्मा भविष्यतीत्यर्थः । आत्मनोऽसत्त्वाभावे हेत्वन्तरमाह-- विकल्पयितुश्चेति । कथं पुनः स्वरूपे व्यापाराभावे शास्त्रस्य द्वैतविज्ञाननिवर्तकत्वम् । नैप दोपः । रज्ज्वां सादिवदात्मनि द्वैतस्याविद्याध्यस्तत्वात् । कथं मुख्यहं दुःखी मूढो जातो मृतो जीर्णो देहवान्पश्यामि व्यक्तोऽव्यक्तः कर्ता फली संयुक्तो वियुक्तः क्षीणो वृद्धोऽहं १. 'मुद्भावयसी । २ क. च. छ. झ. सर्ववि' । ३ छ. कल्पिता चेति । छ. "मा. ग्भाव'। ५ क. 'मादेव स'1६ ग. झ. त्याह । ७ ग. झ. 'वे कु। ८. 'ल्पनया । ९ ज. णि १. स. छ. परं प्र। ११ घ. च. 'वादया। १२ ख त्यतया । १३ स. वाऽऽत्मा । १४ ज. रादेव । १५ च. "मि शृणोमि व्य' ।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [वैतथ्याख्यं- ममैत इत्येवमादयः सर्व आत्मन्यध्यारोप्यन्ते । आत्मतेष्वनुगतः सर्व- त्रात्यभिचारात् । यथा सर्पधारादिभेदेषु रज्जुः । यदा चे विशेष्य- स्वरूपप्रत्ययस्य सिद्धत्वान कर्तव्यत्वं शास्त्रेण । अकृतकर्तृ च शास्त्रं कृतानुकारित्वेऽप्रमाणम् । यतोऽविद्याध्यारोपितमुखित्वादिविशेषपतिव- न्धादेवाऽऽत्मनः स्वरूपेणानवस्थान स्वरूपावस्थानं च श्रेय इति । मात्मनो द्वैतभ्रमाधिष्ठानत्वेन संभावितत्वाद्वाघसाक्षित्वेन परिशिष्टत्वात्पूर्व भ्रमोत्पत्तेः स्वतः सिद्धत्वाच्च प्रमाणाविषयत्वेऽपि नास्ति शून्यतेत्युक्तम् । इदानी प्रमिते धमिणि प्रतिषेधदर्शनादात्मनोऽप्रमितत्वे तत्र द्वैताभावप्रमापकं शास्त्र. मयुक्तमिति शङ्कते-कथमिति । प्रतिपन्ने धर्मिणि प्रतिषेधात्प्रमिते प्रतिषेधस्य विशे- पणवैफल्यादेवानभ्युपगमादात्मनश्च सर्वकल्पनास्वधिष्ठानाकारेण स्फुरणाझीकरणात्त. स्मिन्प्रतिपन्ने द्वैतप्रतिषेधः संभवतीति परिहरति-नैप दोप इति । भ्रमाविषयस्याss- स्मनोऽध्यासानुगततया स्फुरणमघटमानमित्याक्षिपति-कथमिति । स्वप्रकाशत्वेन स्यतो निर्विकल्पकस्फुरणेऽपि सविकल्पकव्यवहारे समारोपितसंसष्टाकारेण भ्रमवि- पयत्वमविरुद्धमित्याह-मुख्यहमित्यादिना । उक्कन्यायेनाऽऽत्मप्रतीतेः सिद्धत्वात्म- तिपन्ने तस्मिन्द्वैतप्रतिषेधस्य सुकरतेति फलितमाह-यदा चेति । न केवलमारोपितवि. शेपणैर्विशेप्यस्याऽऽत्मनः स्वरूपस्फुरणस्य सिद्धत्वादेव न शास्त्रेण कर्तव्यत्वमनुवादत्वे. नाप्रामाण्यप्रसङ्गाच्चैवमित्याह-अकृतेति । स्फुरत्यात्मनि द्वैतनिषेधकत्वेऽपि शास्त्रस्य फलामावादप्रामाण्यं तदवस्थमित्याशङ्कयाऽऽह-अविद्येति । प्रतिपेधशास्त्रादपनीते प्रतिबन्धे स्वरूपावस्थानं फलतीत्यर्थः । निःशेषदुःखनिवृत्तिनिरतिशयानन्दावाप्तिश्च पर • श्रेयो न स्वरूपावस्थानमित्याशङ्कयाऽऽह-स्वरूपेति । इति प्रसिद्ध मोक्षशास्त्रेष्विति शेपः। मुखित्वादिनिवर्तक शास्त्रमात्मन्यसुखित्वादिप्रत्ययकरणेन नेति नेत्यस्थूलादिवाक्यरात्मस्वरूपपदसुखित्वायपि सुखित्वादिभेदेपु नानु- वृत्तोऽस्ति धर्मः । यद्यनुवृत्तः स्थानाध्यारोपितमुखित्वादिलक्षणो विशेषः । यथोष्णवंगुणविशेषक्त्यमौ शीतता । तस्मानिर्विशेष एवाss. त्मनि मुखित्वादयो विशेपाः कल्पिताः । यत्वसुखित्वादिशात्रमात्म. नस्तरसुखित्वादिविशेपनिवृत्यर्थमेवेति सिद्धम् । " सिद्धं तु निवर्तक स्वाद " इत्यागमविदां सूत्रम् ।। ३२ ।। .प. 'मटदिखें । २ छ. 'स्यानोऽध्यारोप्येत । ३ न.'ध्यारोपेत । घ. ज. 'राप्येत । ५ व. 'सुनवा' । एच. 'लवि। . क. तम्मिमि।

·द्वितीयप्रकरणम् २]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ९५ द्वैतनिवर्तकत्वे शास्त्रस्य कारकत्वं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-सुखित्वादीति । असुखित्वादेः स्वाभाविकत्वादात्मनि स्फरत्यस्फुरणमनुपपन्नमित्याशङ्कय भ्रमविषयशु- तीदमंशादेश्च स्वाभाविकोऽपि रजतादिभेदो दोपमाहात्म्याद्यथा न प्रतिमाति तथाऽचि. न्त्यशक्त्यविद्याप्रमावादात्मनि स्फुरत्यपि मुखित्वाद्यध्यासविरोध्यमुखित्वादिरूपेणास्फु- रणमविरुद्धमित्याह-आत्मेति । विपक्षे भ्रमानुपपत्तिरित्याह-यदीति । उक्तमर्थ संक्षिप्य निगमयति-तस्मादिति । असुखित्वादेरकल्पितत्त्वमसिद्धमाशङ्कय निर. स्यति-यत्चिति । अस्थूलमशोकान्तरमित्यादि वाक्यं शास्त्रशब्देन गृह्यते । उक्तेऽर्थे द्रविडाचार्यसमतिमाह-सिद्धं त्विति । ब्रह्मणि पदानां व्युत्पत्त्यभावेऽपि सिद्धमेव शाश्रमामाण्यमभाववोधनव्युत्पन्ननञ्पदसंसृष्टैः स्थूलादिव्युत्पन्नपदैः स्वामाविकद्वैतामा. ववोधनेनाध्यस्तनिवर्तकत्वादिति सूत्रार्थः ॥ ३२ ॥ भावैरसद्भिरेवायमहयेन च कल्पितः । भावा अप्यदयेनैव तस्मादयता शिवा ॥ ३३ ॥ पूर्वश्लोकार्थस्य हेतुमाह-यथा रज्ज्यामसद्भिः सर्पधारादिभिरद्वयेन च रज्जुद्रव्येण सताऽयं सर्प इयं धारा दण्डोऽयमिति वा रज्जुद्रव्यमेव कल्प्यत एवं प्राणादिभिरनन्तैरसद्भिरेवाविद्यमानैः परमार्थतः । न ह्यम- चलिते मनसि कश्चिद्भाव उपलक्षयितुं शक्यते केनचित् । न चाऽऽत्मनः प्रचलनमस्ति । प्रचलितस्यैवोपलभ्यमाना भावा न परमार्थतः सन्तः कल्पयितुं शक्याः । अतोऽसद्भिरेव प्राणादिभारद्वयेन च परमार्थस- ताऽऽत्मना रज्जुवत्सर्वविकल्पास्पदभूतेनायं स्वयमेवाऽऽत्मा कल्पितः । सदैकस्वभावोऽपि संस्ते च प्राणादिभाषा अँप्यद्वयनैव संताऽऽ. त्मना विकल्पिताः । न हि निरास्पदा काचित्कल्पनोपलभ्यते । अतः सर्वकल्पनास्पदत्वात्स्वेनाऽऽत्मनाऽद्वयस्याव्यभिचारात्कल्पनावस्थाया- मप्यद्वयता शिवा । कल्पना एव त्वशिवाः । रज्जुसर्यादिवत्रासादिका- रियो हि ताः । अयताऽभयाँऽतः सैव शिवा ॥ ३३ ॥ यदुक्तं निरोधाघमावस्य परमातेति तदयुक्तम् । सामान्यविशेषात्मकं वस्तु नाना- ,क. तस्मिमिति । २ . ज. नस्य प्रा । ३ ख. घ. र. छ. ज. "नैः, न प । घ. ज. "स्ति । अप्र' । ५ च. 'कल्पस्याऽऽस्प' । ६ घ. 'पि संश्चतःप्रा । ७ क. अद्ध' । ८ क. 'येनेव । ९ स. ज. सत्तात्म।..च. काऽपि विकल्प। १ स. प. उ. ज. 'पपद्यते । १२. घ... ज. 'वैविक । १३ प. अद्वैतताऽ'च. 'यान एव में।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपर- [वैतथ्याख्य- रसमिति मते निरोधादेः सुपाध्यत्वादित्याशङ्कयाऽऽह-भावरिति । मावा व्यावृत्ता विशेपाः । ते च व्यभिचारित्वादसन्तो रज्जुमर्पवत् । अद्वयमनुवृत्तं सामान्यं विशेषा- कारैरवस्तुभूतैः सामान्याकारेण च तादृशेनायमव्यावृत्ताननुगतपूर्णमत्ताचिदेकतानः सन्नात्मैव मूद्रोहमाहात्म्यात्करप्यते । न वस्तुतः सामान्यविशेषभावोऽस्ति । परस्परी. श्रयत्वादित्यर्थः । विशेषाणामसत्त्वे कथं सत्त्वेन व्यवहारः स्यादित्याशङ्कय सत्तांतादा. म्येन कल्पितत्वात्तेषां सत्त्वेन व्यवहारोपपत्तिरित्याह -भावा इति । अनुगतसत्ता- कारण कस्पिताः सत्त्वव्यवहारा मवन्तीति शेषः। सामान्यविशेषभावस्य कल्पितत्वाद- खण्डकरसत्वे वस्तुनः सिद्धे निरोधादेईःसाधनत्वमुचितमिति फलितमाह-तस्मादिति । लोकतात्पर्य दर्शयति--पूर्वेति । निरोधादिसर्वविशेपामावोपलक्षितं वस्तु वस्तुभूत- मिति पूर्व श्लोकार्थस्तस्य सामान्यविशेपात्मके वस्तुनि विशेषानाश्रित्य निरोधादेः मुसी. घनत्वादसत्त्वमाशङ्कयते । तेन तस्य साधनापेक्षायां तत्पदर्शनपरोऽयं श्लोक इत्यर्थः । तर पूर्वार्धगतान्यक्षराणि दृष्टान्तावष्टम्भेन व्याचष्टे-यथेत्यादिना । संसृष्टरूपेण कल्पितत्वेऽपि स्वरूपेणानारोपितत्वादज्जुद्रव्यस्य व्यावहारिकसैत्यत्वमुन्नेयम् । अवि. धमानरयमात्मा कल्प्यते न परमार्थतस्तेषां सत्त्रमिति शेपः । कथं प्राणादीनां परमा. तोऽसत्वमित्याशङ्कयान्वयव्यतिरेकाम्यां तेषां मनःस्पन्दितमात्वप्रतीतेपात्वं स्वप्नव- दित्याहन हीति । आत्मपरिणामत्वान्मनश्चलनमन्तरेणापि प्राणादिमावानां परमा. र्धतः सत्त्वमित्याशङ्कयाऽऽहन चेति । न हि विभोरात्मनो नमोवचटनं वास्तव. मकरसते । न च तदभाव निरवयवस्य परिणामपंभावनेत्यर्थः । प्राणादीनामात्मपरि- णामत्वासमवे फलिनमाह-प्रचलितस्येति । प्रगतं चलितं यस्य स तथा कूटस्थस्यै. याऽऽत्मनो मातमाना मावा न परमार्थतः सन्नो भवितुमुत्सहन्ते । दृश्यंत्वनडत्वादिना स्वस्मिथ्यात्वमिद्धरित्यर्थः । एवं प्राणादिभावानां मिथ्यात्वं प्रसाध्य फलित दर्शय- पूर्वाधीक्षराणां व्याख्यानमुपमहरति-अत इति । अद्वयस्य परमार्थत्वात्तदात्मना कपमात्मा कस्सिनः स्यादित्याशय स्वरूपेणाकल्पिनात्य संसृष्टरूपण कल्पितत्वमिष्ट. मित्याह-परमार्थसतेति । अविद्यावशादिष्टा कल्पना न स्वभाववशादित्याह--- ग. प. ज. प. सापकपा' । २ रा. घ. 'वृतसा । ३ ग.'वृत्यन' ।.'न: गूत्रा । ५. राग... ज. प. प्रयादि.म. रा. . तादा। रा. साप. रव ९ प.नि....'शेरेगाऽऽधिरा...'ययार... 'सापकरण। सगरम'1३. MR. 'दमा'। १५ ग. रखमा। ग. प्रा। १.क. भाप:10.न.'.- १९घ... 'मुग, ज. पंसती भ.. 'पास'प. 'मिया'। १..माम। ".'' . irre' । २.ग. 1. मिला ·द्वितीयप्रकरणम्]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्पसमेता । ९७ सदेति । प्राणादीनामतत्ते सत्वेन कथं व्यवहारगोचरत्वमित्याशङ्कय तृतीयपादा. धमाह-ते चेति । कल्पितानां प्राणादिभावानामधिष्ठानसत्तया सत्त्वेन न सत्ताऽवक. रुप्यते । तेषामधिष्ठानापेक्षानियमाभावादित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । सैविकल्पना साधिष्ठानैव दृश्यते । न चासतोऽधिष्ठानत्वमारोपितानुवेधाभावात्तदनुवेधात्तु सतोऽधि- धानत्वमेष्टव्यम् । तथा च प्राणोदिभावानां वस्तुतोऽसत्त्वेऽपि सति कल्पितानां सत्त्वेन व्यवहारसिद्धिरित्यर्थः । चतुर्थपादार्थमाह-अत इति । स्वेनेति विशेषणं संसृष्टरूपेण व्यभिचाराङ्गीकारार्थम् । कल्पनाराहित्यदशायामेवाद्वयता शिवेत्याशङ्कय कल्पनामात्र- स्याशिवत्वाम्मैवमित्याह-कल्पनेति । त्रासादीत्यादिशब्देन हर्पशोकादयो गृह्यन्ते । यदुक्तमद्वयता शिवेति तदुपपादयति-अद्वयतेति ॥ ३३ ॥ नाऽऽत्मभावेन नानेदं न स्वेनापि कथंचन । न पृथङ्नापृथकिंचिदिति तत्त्वविदो विदुः ॥ ३४ ॥ कुतवाद्वयता शिवा । नानाभूतं पृथक्त्वमन्यस्पान्यस्माद्यत्र दृष्टं तत्रा- शिवं भवेत् । न ह्यत्राद्वये परमार्थसत्यात्मनि प्राणादिसंसारजातमिदं जग- दात्मभावन परमार्थस्वरूपेण निरूप्यमा॑णं नाना वस्त्वन्तरभूतं भवति । यथा रज्जुस्वरूपेण प्रकाशेन निरूप्यमाणो न नानाभूतः कल्पितः सर्पोऽस्ति तद्वत् । नापि स्वेन प्राणाद्यात्मनेदं विद्यते कदाचिदपि रज्जु. सर्पवत्कल्पितत्वादेव । तथाऽन्योन्यं न पृथक्माणादि वस्तु यथाऽश्वा- महिपः पृथग्विद्यत एव । अतोऽसत्वान्नापृथग्विद्यतेऽन्योन्यं परेण वा किंचिदिति । एवं परमार्थतत्वमात्मविदो ब्राह्मणा विदुः । अतोऽ. शिवहेतुत्वाभावादद्वयतैव शिवेत्यभिमायः ॥ ३४ ।। किं च किमिदं नानाभूतं द्वैतमात्मतादात्म्येन वा सिध्यति स्वातन्त्र्येण वेति विवे- क्तव्यम् । नाऽऽद्य इत्याह-नाऽऽत्मभावेनेति । इदं हि नानाभूतं द्वैतं नाऽऽत्मतादा- त्म्येन सेडुमर्हति । जडानडयोविरुद्धस्वभावयोस्तादात्म्यायोगात् । भेदादिशून्यात्मता- दात्म्ये च द्वैतस्य नानात्वासिद्धरित्यर्थः । द्वितीयं दूपयति-न स्वेनेति । स्पेन सत्ताप्रतीत्योरन्यानपेक्षतालक्षणस्वातन्त्र्येणापि नेदं द्वैत सेद्धं पारयति । तथा स्वातन्त्र्ये सत्यात्मत्वप्रसङ्गादनात्मनोऽद्वैतत्वापातादित्यर्थः । किं च किमिदं द्वैतमन्योन्यं भंग 13 SY १ ग. 'न स' । २ छ. सर्वा वि। 3 छ. "टानेन । ४ छ. णादीनां । ५ छ. ति विक। ६ घ. ज. सादिला । ७ ज. नाभेदं । ८ च. 'माणे ना। ९ स. छ. ज. रज्जु स्व। १. च. 'पे 111 छ. विवि । १२ स. भूतद्वै । १३ घ. सिद्ध्या वा स्वा । ४ क. ति स्वतन्त्रेण ।। १५ ज. नाऽऽन्मभू। १६ ज. 'म्येन 1१७ क. थक्पृथ। १३ ·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद--- वैतथ्याख्य-- पृथति विवक्तव्यं नाऽऽध इत्याह-न पृथगिति। न हि किंचिदपि द्वैत परस्परं पृथ. गेव सिध्यति पृथक्त्वस्य धर्मिप्रतियोगिरूपावच्छिन्नत्वेनान्योन्याश्रयत्वाद्धमत्वस्वरूप. त्वयोर्दवचनत्वादित्यर्थः । नापि किंचिदन्योन्यमपृथग्भूत्वा सिध्यति । घटपटादिश ब्दानां पर्यायत्वप्रसङ्गाव्यवहारलोपापातादित्याहनापृथगिति । अतो वास्तवाकारेण सर्वथा निरूपणासहमेव द्वैतमिति फलितमाह-इति तत्त्वेति । युक्तमद्वयता शिवेति तत्र हेत्वन्तरोपन्यासपरत्वं श्लोकस्य दर्शयति-कुतश्चेति। तदेव स्फुटयति-नानाभूतमित्या. दिना । नानाभूतमित्यस्य पर्यायोपादानं पृथक्त्वमिति । तस्य भवकारणत्वं प्रकटयति-- अन्यस्येति । तत्र व्याघचोरादाविति यावत् । तद्भयकारणं भेददर्शनमद्वये वस्तुनि नास्तीत्याह ह~न हीति । अध्यस्तमधिष्ठानरूपेण तत्त्वतो निरूप्यमाणमप्सदेव भवती. त्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । प्रदीपप्रकाशेनाधिष्ठानमात्रतया समारोपितः सर्पो यदा निरूप्यते तदा नातौ तव्यतिरेकेण सिध्यति । तथा जगदीदं तदात्मस्वरूपेण निरू- प्यमाणं नान्यत्वेन सिध्यदित्यर्थः । एवं प्रथमपादं व्याख्याय द्वितीयपादं व्याचष्टे-- नापीति । कदाचिदपीति । कल्पनावस्थायां प्राग्वं चेत्यर्थः । न पृथगित्यस्यार्थमाह- तथेति । पृथक्त्वस्यान्योन्याश्रयत्वेन दुर्वचनत्वात् । द्वैधर्योदाहरणं तु प्रातातिकं पृथक्त्व. मधिकृत्याविरुद्धम् । नापृथगित्यादि व्याकरोति-अत इति । द्वैतस्य प्रागुक्तन्याये. नासवान तदन्योन्यं वा परेणाऽऽत्मना वा सहापृषाभूत्वा सेझुमर्हति । अतो दुनिरूपः त्वान्न किंचिद्वैतं नामास्तीति ब्रह्मविदां मतमित्यर्थः । दृष्टं हि द्वैतं भयहेतुस्तदस्पृष्टं पुनरद्वैतमभयमेवेत्युपहिरति-अत इति ॥ ३४ ॥ वीतरागभयनोधैर्मुनिभिर्वेदपारगैः। निर्विकल्पो ह्ययं दृष्टः प्रपञ्चोपशमोऽवयः ॥ ३५॥ तदेतत्सम्यग्दर्शनं स्तूयते । विगतरागभयपक्रोधादिसर्वदोपः सर्वदा मुनिभिर्मननशीलीवचेकिभिवेदपारगैरवगतवेदार्थतत्त्वानिभि- निर्विकल्पः सर्वविकल्पशून्योऽयमात्मा दृष्ट उपलब्धो वेदान्तार्यतत्परः अपश्चोपशमः मपञ्चो द्वैतभेदविस्तारस्तस्योपशमोऽभावो यस्मिन्स आत्मा मपञ्चोपशमोऽत एवाइयः । विगतदपिरव पण्डितैवेदान्तार्थत- छ,'शा ग. 'याया। छ. म्याप्रादियो। ४.०. पादमारम।५ ग. '६ तादाम्याब। क. स्वाग, प. दापट ..। ग. 'से । बीत' । प...ग.'ते। तो रागभयपादिलो येषात. यंदा। प.प्र. दीपनि । R. ना'.'को. 'पः। सेन 1ि1.''।

·- द्वितीयप्रकरणम्]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। स्परः संन्यासिभिः परमात्मा द्रष्टुं शक्यो नान्यै रागादिकलुपितचे- तोभिः स्वपक्षपातिदर्शनस्तार्किकादिभिरित्यभिमायः ॥ ३५ ।। किमिति यथोक्तमद्वैत सर्वेषां न प्रतीतिगोचरतामाचरतीत्याशङ्कयाऽऽह- चौतेति । रागादिप्रतिबन्धविधुराणामेव यथोक्तमद्वैतदर्शनं न संपामित्यर्थः । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-तदेतदिति । स्तुतिश्च तद्पायप्रवृत्तावपकरोतीति शेषः । आदिपदेन सम्यग्दर्शनप्रतिबन्धकाः सर्वे दोषाः संगृह्यन्ते । रागादिविमोको यदा कदाचिदनधिकारिणामपि संभवत्यतो विशिनष्टि-सर्वदेति । सदा रागादिन्यावृत्ती विर्वकं हेतु प्रपञ्चयति--मुनिभिरिति । विवेके च पदशक्तेवियतात्पर्यस्य च परिज्ञानं कारणमित्याह-वेदेति । एवं सम्यग्ज्ञानाधिकारिणं साधनचतुष्टयसंपन्नमु- क्या तद्विषयं निरूपयति-निर्विकल्प इति । आत्मनश्चाक्षुपत्वशङ्को वारयति- उपलब्ध इति । हिशब्दद्योत्यमर्थमाह-वेदान्तेति । सर्वविकल्पशून्यत्वमात्मनः स्फुटयितुं प्रपञ्चोपर्शमविशेषणम् । आत्मनोऽभावत्वं बहुव्रीहिणा प्रत्युदस्यने । हेतुहेतु- मद्भावेन पुनरुक्ति विशेषणयोप्सेधति-अत एवेति । सम्यग्दर्शनाधिकारिगो दशि- तानुपसंहरति-विगतेति । अनधिकारिणो दर्शयन्वैशेषिकवैनाशिकादिशास्त्राभिज्ञा. नामपि तदन्तर्भावं सूचयति-नान्यैरिति ॥ ३५ ॥ तस्मादेवं विदित्वैनमदैते योजयेत्स्मृतिम् । अद्वैतं समनुप्राप्य जडवल्लोकमाचरेत् ॥ ३६ ॥ यस्मात्सर्वानर्थमशमरूपत्वादद्वयं शिवमभयमत एवं विदित्वैनमते स्मृति योजयेत् । अद्वैतावर्गमायैव स्मृति कुर्यादित्यर्थः । तच्चाद्वैत- मवगम्याहमस्मि परं ब्रह्मेति विदित्वाऽशनायाबतीतं साक्षादपरोक्षाद- जमात्मानं सर्वलोकव्यवहारातीतं जडवल्लोकमाचरेत् । अप्रख्यापयन्ना- स्मानमहमेवंविध इत्यभिमायः ॥ ३६॥ मिथ्याज्ञानचयसंस्काराद्वेदान्तार्थतात्पर्यवतां पण्डितानामपि नाद्वैते प्रत्ययदाय घ. च. ज. पररयमा । १ स. न. 'सिभिरयमा । 3. 'मिः17कख. छ. छ. 'पातद'। ५ क. विगतेति । ६ छ. 'कसम्यग्दर्श' । ७ झ. सर्वदो' । ८ क. प. "रिणम । ९घ. छ 'वेकहें । ज. वेके '। १० 3 3. 'वं हि स 1 " स. उ. पत्याश'। १२ ख. छ. 'धोतिम । १३ स. 'त्यर्थः । १४ क. सव' । १५ रा. घ. ह. ज. 'म इति वि'। १६ ग. ज. 'योः प्रतिधयति । १० घ. ज. घयाने। १८ श.'दभाव ! १९ च. एनं विदित्वाऽदै । २० क. "दित्वा । २१ घ. च. ज. ते यो'। २१ घ. ज. 'गमनेनैव । २३ क. छ. 'तीतो ज' २४ स. 'नप्रपथप्न' । २५ ग. 'प्रपथ।

·सगौरपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्ड्क्योपनिषद--[वैतय्यारूप- तिथ्यतीत्याह--तस्मादिति । शास्त्रादद्वैतमवगम्य स्मृतिसंतति कुर्वतो लोकानुवर्तने विधिनियममाह-अतिमिति । तस्मादित्यस्यार्थमाह-यस्मादिति । एवमिति निर्विकल्पत्वादिपरामर्शः। विदित्वा शास्त्रतोऽवगम्येत्यर्थः । अद्वैतावगतिदायी स्मृतिसंततिकतन्यतायाँ नियमविधिमम्यनुमानाति-अद्वत इति । अद्वैतमित्याद्युत्त- राई विभनते-तञ्चति । जसदृशस्य कथं लोकाचरणमबुद्धिपूर्वकारित्वादियोश- कयाऽऽह-सर्वलोकेति । लोकिकन्यवहारानतीत्य विदुषो जडवदाचरणं कीदृश. मित्यपेक्षायां चतुर्थ पादमन्द्य तात्पर्यमाह--जडवदिति । एवंविधोऽहमित्यात्मानं विद्यामिजनादिमिरप्रस्यापयञ्जडवदेव विद्वालोकमाचरेदिति योनीं ॥ २६ ॥ निस्तुतिनिनमस्कारो निःस्वधाकार एव च । चलाचलनिकेतश्च यतिर्यादृच्छिको भवेत् ॥३७|| कया चर्यया लोकमाचरैदित्वाइ-स्तुतिनमस्कारादिसर्वकर्मवर्जित- स्त्यक्तसर्ववाापणः प्रतिपन्नैपरमहंसपारिव्राज्य इत्यभिप्रायः । “एतं वै तमात्मानं विदित्वा" इत्यादिश्रुतेः । “तबुद्धयस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्प. रायणाः" इत्यादिस्मृतेश्च । चलं मरीरं प्रतिक्षणमन्यथाभावात् । अब लमा तत्त्वम् । यदा कदाचिदोजनादिव्यवहारनिमित्तमाकाशवदचलं स्वरूपमात्नत्तमात्मनो निकेतमाश्रयमात्मस्थिति विस्मृत्याहमिति मन्यसे यदे। तदा चलो देहो निकेतो यस्य सोऽयमेवं चलाचलनिकेनो विद्वान पुनर्वापविषयाश्रयः । स च पाहीरछको भवेन् । यहछाप्राप्तकोपीना- छादनग्रासमात्रदेस्थितिरित्यर्थः ॥ ३७॥ ननु परापरदेवयोः स्नृनिपूर्वकप्रणामस्य श्राद्धातिक्रियायाश्च कर्नयनया प्रतिब. न्याक विदुषो नडदाचरणमिति ताऽऽह-निस्तुतिरिति । तथाऽपि नीता कापि रपानन्यवादाश्रयमृदिदय प्रत्तेरावश्यकावास्कुनो नडमादृश्यामित्याशयाऽऽह--- पनि।म पानलं प पटानले ते निकतो यायाऽऽध्यः स तथेति यावत् । तथाऽपि १५.... पपादि। २..'तति ।। ५. 'रक..'गाररसर । 7 अ. ५५TR लादम..त्यामा। ... भिनं'... 'ना 11 1. 'प्रारमय......R. 'मर' प... प. ए' । १२. 'मा " . 'पण'" प. ज. रमन। १५..सनमा . प्रममा , १.न.म. १५ मा. प्रा. 'प्रमादाय !

·द्वितीयप्रकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १०१. कौपीनाच्छादनाशनपानादिदेहस्थितिप्रयोनकापेक्षया प्रवृत्तिधौम्यान्न विदुषो जडतुल्य- तेत्याशङ्कयाऽऽह-यतिरिति । आकाङ्क्षापूर्वक पूर्वार्धाक्षराणि व्याचष्टे-कयेत्या- दिना। वर्णाश्रमाभिमानवतस्तत्तत्कर्मसु वर्तमानस्य कथमिदं विशेपणमित्याशङ्कयाऽऽह- त्यक्तेति । परमहंसस्य पारियाज्यं प्रतिपत्तुमशक्यमप्रामाणिकत्वादिति चेन्मैवं श्रुति. स्मृतिसिद्धत्वादित्याह-एतमिति । विदित्वेत्यापातिकं वेदनं व्युत्थानहेतुत्वेनोच्यते । तस्मिन्नेव परस्मिन्वस्तुनि विषयान्तरेभ्यो व्यावृत्ता बुद्धिर्यपामिति तथा । तदेवे परं यस्त्वात्मा निरुपचरितं स्वरूपं येषां ते तथोच्यन्ते । तस्मिन्नेव परस्मिन्नात्मनि निष्ठा निश्चयेन स्थितियेषां ते तथेत्याह-तनिष्ठा इति । तदेवाऽऽत्मभूतं परं वस्तु परमयनं परा गतिर्येषां ते तथेत्याह-तत्परायणा इति । आदिशब्देन सर्वकर्माणि मनसेत्या- दिवाक्यं गृह्यते । कदा पुनश्चलो देही विदुषो निकेतो भवति तत्राऽऽह-यदेति । अविवक्षिते हि कालविशेपे विवक्षितं व्यवहारं निमित्तीकृत्याऽऽत्मस्थितिमुक्तविशेषण- वर्ती विस्मृत्याहंकारममकारपरवशो यदा विद्वानवतिष्ठते तदेति योजना | स्वभावतस्त्व. चलमात्मस्वरूपमेवास्य निकेतनम् । चलं पुनः शरीरमुपदर्शितविस्मरणद्वारेणेति निगम-. पति- सोऽयमिति । अविदुषो विशेषार्थ व्याव| कोर्तयति-न पुनरिति । चतुर्धपादार्थमाह-स चेति ॥ ३७ ॥ 84145 तत्त्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वा तत्त्वं दृष्ट्वा तु बाह्यतः । तत्त्वीभूतस्तदारामस्तत्त्वादप्रच्युतो भवेत् ॥३८॥ इति गौडपादीयकारिकासु वैतथ्याख्यं द्वितीयप्रकरणम् ॥२॥ बाह्यं पृथिव्यादि तत्त्वमाध्यात्मिकं च देहादिलक्षणं रज्जुप्तादिवत्स्व. ममायादिवच्चासत् । “वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्" इत्यादिश्रुतेः। आत्मा च सबाह्याभ्यन्तरो धनोऽपूर्वोऽनपरोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्व आका- शवत्सर्वगतः सूक्ष्मोऽचलो निर्गुणो निप्कलो निष्क्रियस्तरसत्यं स आत्मा "तत्त्वमसि" इति श्रुतेः।इत्येवं तत्त्वं दृष्ट्वा तत्त्वीभूतस्तदारामो न बाह्यर- मणो यथाऽतत्त्वदर्शी कश्चिचित्तमात्मत्वेन प्रतिपनश्चित्तचलनमनु चलि. तमात्मानं मन्यमानस्तत्त्वाचलितं देहादिभूतमात्मानं कदाचिन्मन्यते मच्युतोऽहमात्मतत्वादिदानीमिति । समाहिते तु मनसि कदाचितव- भूतं प्रसन्नात्मानं मन्यत इदानीमस्मि तत्वीभूत इति। न तथाऽऽत्मविद्भ. १ इ. 'पक्षायाः प्र' । घ. पेक्षायां प्र। २ ज. प्रतिध्रौ । जस्तक'।४ ग. त्याह-ए। ५ छ. 'व स्वात्मा। ६ घ. ज. परव' ! ७ ज. आत्मा। . छ. 'हो नि। ९ ज.र। .. ग. स. मा ।"घ 'णं च । ११ घ. द. ज, 'तत्वीम। " ..

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद - वेत् । आत्मन एकरूपत्वात्स्वरूपप्रच्यवनासंभवाच । सदैव ब्रह्मास्मी- त्यमच्युतो भवेत्तत्वात्सदाऽप्रच्युतात्मतत्वदर्शनो भवेदित्यभिमायः । "शुनि चैव श्वपाके च" ! "समं सर्वेषु भूतेपु" इत्यादिस्मृतेः ॥ ३८ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यस्य परमहंसपरिव्राजका- चार्यस्य शंकरभगवतः कृतौ गौडपादीयागम- शास्त्रभाष्ये चैतथ्याख्यं द्वितीय- मकरणम् ॥२॥ अहमेव परं ब्रह्म न मत्तोऽन्यदस्ति किंचिदिति स्मृतिसंततिकरणमपि न कॉल. विशेषनियतं किं तु नैरन्तर्येण कर्तव्यमित्याह-तत्वमिति । आध्यात्मिकं शरीरादि कल्पितं तत्त्वमधिष्ठानमात्रं दृष्ट्वा बाह्यतो देहाहहिरवस्थितं पृथिव्यादि च कल्पितत्वेना- वस्तुत्वादधिष्ठानमात्रमेवत्यनुभूय स्वयमपि द्रष्टा परमार्थवस्तुस्वभावमापनस्तत्रैवाऽऽसक्त- चेता याह्यम्यो विषयेभ्यो व्यावृत्तबुद्धिस्तस्मिन्नेव तत्वे परमार्थभूते प्रतिष्ठितस्तद्दर्शननि- छः स्यादित्यर्थः । पृथिव्यादेश्च प्रत्येकं परमार्थत्वसंभवे कथमद्वैतनिष्ठा लिध्येदित्या. शङ्कय व्याचष्टे-बाह्यमित्यादिना । किं तदुभयोस्तत्त्वं तदाह-रज्जुसर्पवदिति । उक्तस्य विकारजातस्यासत्त्वे प्रमाणमाह-वाचारम्भणमिति । द्रष्टुरात्मनोऽपि दृश्यप्रतियोगित्वात्तुल्यं वाचारम्भणत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-आत्मा चेति । भवतु पर- स्याऽऽत्मनस्तत्तदागमवचननिर्देशानुक्तलक्षणत्वं तयाऽपि द्रष्टुरात्मनो न यथोक्तरूपत्वमि- त्याशङ्कयाऽऽह-तत्सत्यमिति । विशेषणानि तु प्राचीनानि तत्तदागमोपात्तान्यपुन- रुकानि । द्वितीया व्याचष्टे-इत्येवमिति । आत्मारामत्वं कथमित्याशङ्कय बाह्य. विषयासक्ति त्यक्त्वा प्रत्यगात्मन्येव *परितृप्तत्वादित्याह-न वाह्योति । तत्त्वादप्र. च्युनो भवतीत्येतव्यतिरेकमुखेन(ग) व्याकरोति-यथेत्यादिना तत्त्वदर्शीति च्छेदः । आत्मविदो नाव्यवस्थितमात्मदर्शनमित्यत्र हेतुमाह-आत्मन इति । सति स्वरूपे स्वरूपात्प्रच्युतेरप्रसकत्वात्तत्प्रतिषेधो युक्तो न भवतीत्याशङ्कयाऽऽह-सदेति । वस्तुनः सदैकरूपत्व स्मृतिमुद्दाहरति-शुनि चेति । समदर्शिनः सदैकरूपवस्तुदर्शिन एव पण्डिता नान्ये तपेत्यर्थः । स्वरूपाप्रच्यवने च स्मृतिं दर्शयति--सममिति । तत्र हि विनश्यत्स्वविनश्यन्तमिति स्वरूपाप्रच्यवनमुक्तम् ॥ ३८॥ इति श्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिप्यमगवदानन्दज्ञानविरचितायां गौडपा- दीयकारिकापाप्यटोकायां वैतथ्याख्यं द्विती. यप्रकरणम् ॥ २॥ * मवैदिखेतदिति पाठान्तरम् । क.११.मर गालास. १. छ. भवेरिले । ५ ज. क... 'कस्व 10६.।

·भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्पसमेता। अथ गौडपादीयकारिकास्वद्वैताख्यं तृतीयं प्रकरणम् । ॐ ॥ उपासनाश्रितो धर्मो जाते ब्रह्मणि वर्तते । प्रागुत्पत्तेरजं सर्व तेनासौ कृपणः स्मृतः ॥ १ ॥ ओंकारनिर्णय उक्तः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत आत्मेतिप्रतिज्ञामा- त्रेण । ज्ञाते द्वैत' न विद्यत इति च । तत्र द्वैताभावस्तु वैतथ्यमकरणेन स्वममायौगन्धर्वनगरादिदृष्टान्तैदृश्यत्वाद्यन्तवचादिहेतुभिस्तर्केण च प्र- तिपादितः। अद्वैतं किमागममात्रेण मतिपत्चन्यमाहोस्वित्तणापीत्पत आहे । शक्यते तर्केणापि ज्ञातुम् । तत्कयमित्यद्वैतप्रकरणमारभ्यते । उपास्योपासनादिभेदजातं सर्व वितथं केवलेश्वाऽऽत्माऽदयः परमार्थ इति स्थितमतीते प्रकरणे । यत उपासनाश्रित उपासनामात्मनो मोक्षसाधनत्वेन गत उपासकोऽहं ममोपास्यं ब्रह्म । तदुपासनं कृत्वा जाते ब्रह्मणीदानी वर्तमानोऽजं ब्रह्म शरीरपातादूर्व पतिपत्स्ये प्रागु- त्पत्तेश्चाजमिदं सर्वमहं च । यदात्मकोऽहं मागुत्परिदानी जातो जाते ब्रह्मणि च वर्तमान उपासनया पुनस्तदेव प्रतिपत्स्य इत्येवमुपासनी- श्रितो धर्मः साधको येनैवं क्षुद्रग्र वित्तेनासौ कारणेन कपणो दीनोs- ल्पकः स्मृतो नित्याजब्रह्मदर्शिभिरित्यभिप्रायः । “ यद्वाचौऽनभ्यु- दितं येन चागभ्युयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते" इत्या- दिश्रुतेस्तलवकाराणाम् ॥ १॥ तर्कावष्टम्भेन द्वैतवैतथ्यनिरूपणं परिसमाप्याद्वैतमार्थिकमपि तर्कतः संभावयितुं प्रकरणान्तरं प्रारिप्सुरुपास्योपासकभेददृष्टिं तावदपवदति-उपासनेति । देहस्य धार- णाद्धर्मो जीवो भूतसंघाताकारेण नाते ब्रह्मणि तदभिमानित्वेन वर्तते । स प्रागुत्पत्ते- र सर्वमित्येवं कालावच्छिन्नं वस्तु मन्यते । स पुनरुपासनां पुरुषार्थसाघनत्वेनाss- तिलदेव ब्रह्म प्रतिपत्स्ये शरीरपातार्ध्वमित्येवं यतो मिथ्याज्ञानवानवतिष्ठते १च. । २ च. 'यायां ग । ३ च. ह । अशक्यत । य. 'ह नुश। ४ च. 'त्यत भदै'। ५. 'ल आत्माऽ'। ६ . . च. ज. श 'धंत ई। ५ क. 'तीतर। ८ ४. छ. स. नमा स. प. ज. 'माश्रित्य । उपासनामा' । १० घ. इ. ज. ज्ञाते। " झ. जाते। ११च. H.M३ ग. र. ज. नामा!ि च. चित्ते' । १५ क. चा घाऽभ्यु' । १४ च. 'नच वा १७ क. ख. छ. 'दैतं पारमा । १८ ग. 'कट'। १९ झ. 'मानवे । २० क. 'रजः स' । २१ ख. "श्रित्य ततस्त।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डुक्योपनिपत्- [अद्वैताख्यं- तेनासौ कृपणोऽस्पको ब्रह्मविद्भिः स्मृतश्चिन्तित इत्यर्थः । प्रकरणान्तरमवतारयन्वृत्तम नुद्रवति-ओंकारेति । तस्य हि निर्णये प्रथम प्रकरणे प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत इति विशेषणैरात्मा प्रतिक्षामात्रेणोद्वितीयो व्याख्यात इत्यर्थः । द्वितीयप्रकरणा संक्षिप्यानुवदति-ज्ञात इति । तत्रैवाऽऽये प्रकरणे ज्ञात द्वैतं न विद्यत इत्यत्र प्रति- ज्ञामात्रेण द्वैतामाव उकः । स तु द्वितीयेन प्रकरणेन हेतुदृष्टान्तात्मकेन तर्केण च प्रतिपादितो नात्र प्रतिपादयितव्यमवशिष्टमस्तीत्यर्थः । तृतीयं प्रकरणमाक्षापूर्वक- मवतारयति-अद्वैतमिति । नेपा तर्केण मतिरोपनेयेति श्रुतेरद्वैतं कथं तण ज्ञातुं शक्यमित्याक्षिपति-तत्कयमिति । स्वतन्त्रकोप्रवेशेऽपि तस्मिन्नागमिकतर्कस्य सह. कारितया संभावनाहेतृत्वात्तर्केणापि ज्ञातुं शक्यमिति व्यवहारोपपत्तिरिति मत्वाऽऽह- अद्वतेति यदि तणाद्वैतं संभावयितुं प्रकरणमारभ्यते तर्हि किमित्युपासकनिन्दा प्रपम प्रस्तूयते तत्राऽऽह-उपास्येति । उक्तवक्ष्यमाणविरोधित्वादुपासकस्यं तन्नि- न्दा प्रकृतोपयोगिनीत्यर्थः । कथं तर्हि तंत्र तत्रांनत्वमात्मनो दर्शयन्ती श्रुतिघटिप्यते तत्राऽऽह-मागिति । प्रागवस्थायां सर्वमिदमनमहं च तथेत्युपासको यतो मन्यतेऽ. तश्च प्रागवस्यब्रह्मविषया भविष्यत्यमत्वश्रुतिरित्यर्थः । कार्यस्थित्यवस्थायां यदि ब्रह्म तन्मात्रमिष्टं तर्हि किमुशतनया प्राप्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽह-यदात्मक इति । इदा- नीमुत्पत्त्यवस्थायां नातो नाते ब्रह्मणि स्थित्यवायायां वर्तमानोऽहं प्रागुत्पत्तेर्यदात्मकः पन्नासं तदेव पुनः प्रलयावस्थायामुपासनया प्रतिपस्ये तत्क्रन्यायादिति संबन्धः । तलपकाराणां शाखायामुपास्यस्य ब्रह्मत्वनिषेधदर्शनाचीपासकनिन्दा युक्तेत्याह--पदा- चेति । अनभ्युदितमनभिप्रकाशितमभ्युद्यतेऽभिप्रकाश्यते उपासते वाचा विषयी कुर्व- सीत्यर्थः । आदिशब्देन यन्मनसेत्यादि गृह्यते ॥ १ ॥ अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समतां गतम् । यथा न जायते किंचिजायमानं समन्ततः॥२॥ डोद्याभ्यन्तरमनमात्मानं प्रतिपत्तुमशनुवनविद्यया दीनमात्मानं पन्यांनी जातोऽहं जाते ब्रह्मणि वर्ते तदुपासनाश्रितः सन्ब्रह्म प्रति. रूप इत्येवं प्रतिपन्नः कृपणो भवति यस्मादतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमकृप- भावमनं ब्रह्मातद्धि कार्पण्यास्पदम् “यत्रान्योऽन्यत्पश्यत्यन्यच्छृणो. .. जप्रप' ! २ . 'पानी' । ३ ज. ते तत्त्व न । घ. 'तिरप.५ क. 'नये । ...तर ७५. म स्नू। ८. 'स्य निन्दा । ९ क. तत्रा' । १० ग. 'प्राशय'.. क. सरे । ८. 'तुन्याया। १३ ज. 'स्पन' । क. ज. उपास्यते । १५ प. है मर. 'पन्यमासच. 'न्योऽन्ये प'1१८ च. 'सन्य गों।

·तृतीयप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । १०५ सन्यद्विजानाति तदल्पं मर्त्यमसत्' वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्" इत्यादिश्रुतिभ्यः । तद्विपरीतं सबाह्याभ्यन्तरमजमकार्पण्यं भूमाख्यं ब्रह्म । यत्पाप्याविद्याकृतसर्वकार्पण्यनित्तिस्तदकार्पण्यं वक्ष्यामीत्यर्थः। तद- जाति, अविद्यमाना जातिरस्य । समतां गतं सर्वसाम्यं गतम् । कस्मात् । अवयववैपम्याभावात् । यद्धि सावयवं वस्तु तदवयपम्यं गच्छज्जा- यत इत्युच्यते । इदं तु निरवयवत्वात्समतां गतमिति न कैश्विदवयवैः स्फुटत्यतोऽजात्यकार्पण्यम् । समन्ततः समन्ताद्यथा न जायते किंचि. दल्पमपि न स्फुटति रज्जुसर्पवदविद्याकृतदृष्ट्या जायमानं येन प्रका- रेण न जायते सर्वतोऽजमेव ब्रह्म भवति तथा तं प्रकारं वि. त्यर्थः ।। २॥ भेददर्शिनमुपासकमद्वैतविरोधिनं निन्दित्वा संप्रत्यद्वैतप्रतिज्ञा करोति--अत इति । नातिर्जन्म तद्रहितमजाति । तत्र हेतुमाह-समतामिति । जन्मराहित्यं साधयति- ययेति । अतःशब्दार्थमाह-सबाह्येति । प्रतिज्ञामागं विभनते-अकृपणेति । तदेव व्यतिरेकमुखेन(ण) स्फोरयति-तद्धीति । दर्शनादिविशेषव्यवहारगोचरीभूतं कार्य- नातं परिच्छिन्नं नाशि चोच्यते । तदेव कृपणत्वालम्बनमित्यर्थः । तच्च मिथ्याभूतमि- त्यत्र प्रमागमाह-वाचारम्भणमिति । कार्पण्यमुक्त्वा तदभावरूपमकार्पण्यं प्रकट- यति-तद्विपरीतमिति । प्राप्य ज्ञात्वेति यावत् । द्वितीयपादं व्याचष्टे-तदजा- तीत्यादिना । सर्वात्मना साम्यं निर्विशेषत्वं गतमित्यत्र हेतुं पृच्छति-कस्मादिति । निर्विशेपत्वे हेतुमाह-अवयवेति । हेतुमेव प्रकटयन्व्यतिरेकमुखेना(णा)नत्वं प्रपश्चयति- यद्धीत्यादिना । समन्तत इति पूर्णत्वसंकीर्तनम् । द्वितीया व्याचष्टे-यथेत्या. दिना । यथा रज्ज्वां सो भ्रान्त्या जायते तथा सर्व भ्रान्तिदृष्या नायमानत्वेन मास- मानमपि यथा येन प्रकारेण वस्तुतो न जायते तथा किं तु सर्वतो देशतःकालतो वस्तु:: तश्च पूर्ण कूटस्थमेव वस्तु भवति तथा तं प्रकारमिति संबन्धः ॥ २ ॥ आत्मा ह्याकाशवजीवैर्घटाकाशैखिोदितः । घटादिवच्च संघातै तावेतनिदर्शनम् ॥३॥ अजाति ब्रह्माकार्पण्यं वक्ष्यामीति प्रतिज्ञातं तत्सिद्धयर्थं हेतुं दृष्टान्त च वक्ष्यामीत्याह । आत्मा परो हि यस्मादाकाशवत्सूक्ष्मो निरवयवः सर्वगते आकाशवदुक्तो जीवैः क्षेत्रौर्यटाकाशैरिवं घटाकाशतुल्य उदित क. 'मे १ २ च. "ति यत्प्रति । ३ क. 'न्तं व। ४ छ. 'मीयत माह। ५. च, 'तस्तस्मादाका' । ६ च, 'शैनिरवयवधयका । झ. 'व महाका'।

·२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-- [अद्वैताख्यं- उक्तः। स एवाऽऽकाशसमः पर आत्मा । अय वा घटाकाशैर्ययाऽऽ. काश उदित उत्पन्नस्तथा परो जीवात्मभिरुत्पन्नो जीवात्मनां परस्मा- दात्मन उत्पत्तिर्या श्रूयते चेदान्तेपु सा महाकाशाद्घटाकाशोत्पत्तिसमा न परमार्थत इत्यभिप्रायः । तस्मादेवाऽऽकाशाद्घटादयः संचाता यथोत्प. चन्त एवमाकाशस्थानीयात्परमात्मनः पृथिव्यादिभूतसंघाता आध्या- त्मिकाय कार्यकारणलक्षणा रज्जुसर्पवद्विकल्पिता जायन्ते । अत उच्यते घटादिवञ्च संघातरुदित इति । यदा मन्दर्बुद्धिमतिपिपादयिषया श्रुत्वाऽऽत्मनो जातिरुच्यते जीवादीनां तदा जातायुपगम्यमानायामे- तन्निदर्शनं दृष्टान्तो ययोदिनाकाशवदित्यादिः॥३॥ प्रतिज्ञावाक्ये ब्रह्मशब्देन परमात्मा प्रकृतः स कौगित्यपेक्षायामाह-आत्मा हीति । जीवमेदप्रतीतिस्तर्हि कथमित्याशङ्कयाऽऽह-जीवैरिति । यथाऽऽकाशो विमुत्वादिधर्मः स्वगततात्त्विकभेदवान्न मवति तथा परमात्मा विशेषाभावात् । यथा च महाकाशो घटाकाशाकारण प्रतीयते तथा परमात्मा नानाविधनीवाकारेण प्रती- तिगोनरो भवतीत्यर्थः । कथं संघातानां परस्मादुत्पत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-घटा- दिवदिति । यथा मृदः सकाशाद्धटादयो जायन्ते तथा परमात्मैव पृथिव्या. दिसंघाताकारेण जायत इत्यर्थः । यदाऽऽत्मनो जीवादीनामुत्पत्तिरिष्टा तदा तम्यामुत्पत्ती दृष्टान्तवचनमैतदित्याह-जाताविति । श्लोकस्य वृत्तानुवादपूर्वक तापर्यमाह-अजातीत्यादिना । प्रथमपादस्याक्षरार्थमाह-आत्मेत्यादिना । विमतः स्वगततात्त्विकभेदान्यः सूक्ष्मत्वानिरवयवत्वाद्विमुत्वादाकाशवत् । न च पर- मावादी सूक्ष्मत्वादेर्यभिचारः । तस्यैवासमतत्त्वात् । कचिदपि तात्तिकभेदा- संप्रतिपत्तश्चेत्यर्थः । जीवरित्यादि व्याचष्टे-जीवरिति । जीवाकारेण परमा- स्मैवोक्तः । "क्षेत्रज्ञ चापि मां विद्धि" इति स्मृतरित्यर्थः । उदितशब्दश्चदुतार्थताह परस्यैवाऽऽत्मनः संघातरूणोतवे सप्रपञ्चत्वं प्रमज्यतेत्याशङ्कयाऽऽह-अथ वेति । तहिं नाऽऽत्माऽश्रुनेरिनिन्यायविरोधः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-जीवात्मनामिति । तृती- पपादं व्याचष्टे--तस्मादेवेति । उक्तऽर्थे वाक्यमरनारयति-अत इति । आका. शम्यावकाशप्रदान न(?) घटायुत्पत्ती कारणत्वं निर्विकारस्यैव दृष्टमिति दृष्टव्यम् । नातावित्यादेरर्थमाह-यदेति ॥ ३॥ १ज.rमाला 1. र एकाउमा'। ३६... 'यपादि'115.'मान TV, ।।५, 'माया' । ६८.. 'दुदि । ७५.'चारास्त' । 6 क. c. ९. मन ....'मानमि'। बना ·तृतीयप्रकरणम् ३]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। १०७ घटादिषु प्रलीनेषु घटाकाशादयो यथा । आकाशे संप्रलीयन्ते तद्दजीवा इहाऽऽत्मनि ॥ ४ ॥ यथा घटाधुत्पत्त्या घटाकाशाद्युत्पत्तिः । यो घटादिप्रलये घटाका- शादिमलयस्तदेहादिसंघातोत्पच्या जीवोत्पत्तिस्तत्पलये च जीवाना- मिहाऽऽत्मनि प्रलयो न स्वत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ अद्वैतस्य नीवसृष्टिश्रुतिविरोधं परिहत्य तस्यैव जीवप्रलयश्रुत्या विरोधमाशङ्कय परिहरति-घटादिष्विति । औपाधिको जीवानामुत्पत्तिप्रलयौ न स्वाभाविको । तथा चोत्पत्तिश्रुत्या विरोधाभाववदद्वैतस्य प्रलयश्रुत्याऽपि न विरोधोऽस्तीति श्लोकाक्ष- व्याख्यानेन प्रकटयति-यथेत्यादिना ॥ ४ ॥ यथैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते । chup न सर्वे संप्रयुज्यन्ते तबज्जीवाः सुखादिभिः ॥५॥ सर्वदेहेप्वात्मैकत्व एकस्मिजननमरणसुखादिमत्यात्मनि सर्वात्मनां तत्संबन्धः क्रियाफैलसांकर्य च स्यादिति य आहुतिनस्तान्मतीदपु- च्यते । यथैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते संयुक्ते न सर्वे घटाका- शादयस्तद्रजोधूमादिभिः संयुज्यन्ते तद्वजीवाः सुखादिभिः । इदानीमद्वैतस्य व्यवस्थानुपपत्त्या विरोधमाशङ्कय परिहरति-यथैकस्मिन्निति । उक्तदृष्टान्तवशादेकस्मिञ्जीवे मुखादिसंयुक्ते सत्यपरे जीवास्तैरेव सुखादिभिर्ने संयुज्यन्त औपाधिकभेदादित्याह-तद्वदिति । श्लोकव्यावामाशङ्कां दर्शयति-सर्वदेहे- विति । ऐकात्म्ये कर्तर्यकस्मिन्कारः सर्वे भोक्तार चैकस्मिन्मोक्तारः सर्वे भवे. युरित्यव्ययस्थान्तरमाह-क्रियेति । व्यवस्थानुपपत्त्या द्वैतमैप्टव्यमिति वदन्तं प्रत्यु. त्तरत्वेन श्लोकमवतारयति-तान्मतीति । किमिदमैकात्म्ये सांकर्य किमेक- स्मिजीवे व्यवस्थितेन सुखादिना जीवान्तराणां तद्वत्त्वं स्यादित्युच्यते किं वा सर्वोपा- धिप्वात्मैक्यात्तस्य स्वरूपेण सर्वसुखादिमत्त्वं स्यादित्यापाद्यते तत्राऽऽयं प्रत्याह- तदिति । नन्वेक एवोऽऽत्मा । वाढम् । ननु न श्रुतं त्वयाऽऽकाशवत्सर्वसं. १ के. जीव ई'। २ क. स. 'या चघ। च. 'था वा छ। ३ च.. 'येन जी।४ ग. 'लयो । ५ स. 'स्य ल। ६ घ. ह. ज. तत्तत्स। "च. फलं सा । ८ क. 'ने यु । ( स. * मेवेट' 1१० घ. 'ते वा त' । ११ घ. झ. वाऽऽकाशो बा' । च. 'वाऽऽकामेऽस्ति बा। १२ ख. रस ·१०८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपतु- [अद्वैतास्य- घातेवेक एवाऽऽत्मेति । यद्येक एवाऽऽत्मा हि सर्वत्र मुखी दुःखी च स्यात् । न चेदं सांख्यचोयं संभरति । न हि सांख्य आत्मनः मुखदुःखादिमत्चमिच्छति बुद्धिसमवायाभ्युपगमात्सुखदुःसादीनाम् । न चोपलब्धिस्वरूस्याऽऽत्मनो भेदकल्पनायां प्रमाणमस्ति । भेदाभावे अघानस्प पाराानुपपत्तिरिति चेत् । न । प्रधाननस्यार्थस्याऽऽत्म- न्यसमवायात् । यदि हि प्रधानकृनो बन्यो मोक्षो वाऽर्थः पुरुषेषु भेदेन समति ततः प्रधानस्य पारार्यपात्मकत्वे नोपपद्यत इति युक्ता पुरुषभेदकल्पना । न च सांख्यवन्धो मोसो वाऽर्थः पुरुपसमवेतोऽभ्यु. पगम्यते । निविशेषाश्च चेतनमात्रा आत्मानोऽभ्युपगम्यन्ते । अतः पुरुपसत्तामात्रप्रयुक्तमेव प्रधानस्य पाराय सिद्धं न तु पुरुषभेदमयु. क्तमिति । आत्मनः सर्वकत्वात्ताय स्खपण सर्वमुखादिमत्वमिति द्वितीयं पक्षं विवक्षनाश- ते-नन्विति । सर्वाऽऽत्मकत्वमुक्तमती करोति-घाटमिति । तदेकत्वमुपपत्ति- शून्यं कपमनीकृतमित्याशङ्कयाऽऽहननु नेति । यदि सर्वत्रैकत्वं नियतमिप्यते तहिं तत्र तत्र मुखित्वं दुःखित्वं न तस्यवेकस्स प्रातमिति यनस्यासिद्धिरिति चोदयति-यधेक एवेति । आत्मस्वरूपस्य सर्वत्रकत्वेऽपि कहिनदाव्यवस्थाति- द्विरित्यभिप्रेत्य किमिदं सांस्यस्य चोचं किंवा पैशेषिकादेरिति विकल्प्याऽऽयं प्रत्याह- न चेदमिति । कि चैकारन्यं दूपपता सांस्येन नदोऽभ्युपगम्यते । स च नाभ्युपगन्तुं सन्मानामावदित्याहन चेति । प्रधान हि कस्यचिद्रोगमपगंध कस्य- निदादपत्रपशेपमिप्यते । तच पुरुपभेदोभावे नोपपद्यते । तेनार्धापत्या पुरुषभेदः मिध्यनीति घाइते-भेदेति । अभीपोरनुश्यं यदल तरमाह-नेत्यादिना । संक्षि. प्रमेयोकं विगीति-यदि हीति । प्रधानस्य पारामामध्यदिन पुरषा कधिद- लियो भविष्यतीत्यासद्यापसिद्धानप्रसमान्मेपमित्याह-निविशेषा इति । अनः पुरुषभेदकन्सनाया न प्रधानस्य पाराध्य हेनुः । न चान्यत्पु. रूपभेदकल्पनापां ममाणमस्ति सांख्यानाम् । परसचामात्र निमि. । .... 'पमानासा:..मी ..... मनी: हयप... निय... भरप,N.पी। ... माग....ते। H.rrint 1.प..........गा।

·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्पसमेता। चीकृत्य स्वयं वध्यते मुच्यते च प्रधानम् । परश्चौपलब्धिमात्रसत्ताख- रूपेण प्रधानप्रवृत्ती हेतुर्न केनचिदिशेपेणेति । केवलमूढतयैव पुरुषभे- दकल्पना घेदार्थपरित्यागश्च । ये त्वा वैशेपिकादय इच्छादय भात्म- समवायिन इति । तदप्यसत् । स्मृतिहेतूनां संस्काराणाममदेशवत्यात्म- न्यसमवायात् । किं च प्रधानस्य पारायं परं शेषिणमपेक्षते । न तस्मिन्भेदमपि काझते । अतोऽ. न्ययाऽप्युपपत्तिरित्याह-अत इति । जन्ममरणादिव्यवस्थानुपपत्त्या पुरुपभेदकल्प- नमपि न युक्तं व्यधिकरणत्वादिति मत्वाऽऽहन चेति । न केवलं प्रमाणशून्या पुरुषभेदकल्पना किं तु प्रयोजनशून्या चेत्याह-परेति । ननु न पुरुषसत्तामात्र निमि. त्तीकृत्य प्रधान प्रवर्तते । किं वीश्वराधिष्ठितमिति सेधैरवादिमतमाशङ्कय तस्यापि पुरुषत्वाविशेषादुपलब्धिमात्रत्वमभ्युपेत्याऽऽह-परश्चेति । वेदार्थो वेदप्रतिपाद्यमद्वैत द्वितीयमृत्यापयति-ये विति । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारा नव विशेषगुणाः । ते च प्रत्येकमात्मसु व्यवस्थया समवेताः खो क्रियन्ते । तेषां व्यवस्थानु- पपत्त्या प्रतिदेहमात्मभेदसिद्धिरित्यर्थः । किं बुद्ध्यादयो रूपादिवदात्मव्यापिनः किं वा संयोगादिवदेकदेशवृत्तयः । नाऽऽद्यः । ज्ञानादिगुणानामाश्रयव्यापिनामाश्रयसंयुक्ते सर्वस्मिन्नपर्यायेण ज्ञाततादिव्यवहारजनकत्वप्रसङ्गादित्याह-तदप्यसदिति । द्वितीये त्वेकदेशः सत्योऽसत्यो वा । प्रथमे घटादिवदात्मनः सत्यैकदेशत्वात्कार्यत्वादिप्रसङ्गः। द्वितीये कल्पितकदेशानामेव ज्ञानादिगुणवत्त्वमात्मनस्तु न तद्वत्वं सिध्यतीत्याह-- स्मृतीति । स्मृतिहेतवः संस्कारा भावनाख्यास्तेपां ग्रहणमितरेपामुपलक्षणार्थ तेपामा- त्मनि समवायाभावात्परस्य सिद्धान्तासिद्धिारति शेषः। आत्ममनासंयोगाच स्मृत्युत्पत्तेः स्मृतिनियमानुपपत्तिः । युगपदा सर्वस्मृत्युत्पत्तिमसङ्गः । न च भिन्नजातीयानां स्पर्शादिहीनानामात्मनां मनादिभिः संवन्धो युक्तः । न च द्रव्यापादयो गुणाः कर्मसा- मान्यविशेषसमवायर्या वा भिन्नाः सन्ति परेपाम् । यदि हत्यन्तभिन्ना एव द्रव्यात्स्युरिच्छादयश्चाऽऽत्मनस्तथा च सति द्रव्येण तेषां संवन्धा- नुपपत्तिः । अयुतसिद्धानां समवायलक्षणः संवन्धो न विरुध्यत इति चेत् । न । इच्छादिभ्योऽनित्येभ्य आत्मनो नित्यस्य पूर्वसिद्धत्वानायु- ११च. 'दस । २ क. 'रणव्य' । ३ प. 'नं व क. "श्वरादि।५. ग. झ. 'शव- स्वारका ६ ज. 'त्युपर । ७ च. पत्यासर्व । ८ क. संबोयो ! ९ क. स. प. 'या भि । च. 'या भावाभि'।1. प. र.ज. 'सन्त नि'।" क. 'था स।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [अद्वैताख्यं- तसिद्धत्वोपपत्तिः । आत्मनाऽयुतसिद्धत्वे चेच्छादीनामात्मगतमहत्त्वर- नित्यत्वप्रसङ्गः । स चानिष्टः । आत्मनोऽनिर्मोक्षपसङ्गात् । किं चाऽऽFममनःमयोगांसमवाथिकारणाज्ज्ञानानामुत्पत्तिरिष्टा । तथा च सति ग्रहणप्तमये स्मृतिर्न संभवत्येवेति नियमो नोपपद्यते । ग्रहणकारणमंयोगेनैव स्मृत्यु- पपत्तिसंभवादित्याह-आत्मेति । किं चाऽऽत्ममनसोः संयोगादेकरमादेकस्याः स्मृतेः समुत्पत्तिसमये स्मृत्यन्तराण्यपि समुत्पद्येरन् । असमवायिकारणस्य तुल्य- त्वात् । न च सद्बद्ध संस्कारायोगपद्याधुगपदनुत्पत्तिः । तेषां तदुबोधस्य चाऽs. त्मनि विप्रतिपनत्वेन स्मृतितामयन्तीतिभवादित्यभिप्रेत्याऽऽह-युगपद्वेति । किं च समानजातीयानां स्पादिमतां च परस्परं संबन्यो दृष्टः । यथा मल्लानां भेषाणां रज्जुबटादीनां च तदभयाभावादात्मनां मनादिभिः संबन्यासि!िक्तादस- मवायिकारणाबद्ध्यादिगुणोत्पत्तिः सिध्यतीत्याहन चेति । गुणादीनां साना- त्यस्य स्पर्शादिमत्त्वस्य चाभावेऽपि द्रव्येण संबन्धवदात्मनो मनआदिभिः संबन्धः तिध्येदिति चेन्नेत्याह ह-न चेति । स्वतन्त्रं सन्मानं द्रव्यशब्देनात्र विवक्षितं न ततो भेदेन गुणादयो वेदान्तिमने विद्यन्ते । शुक्लः पटः खण्डो गौरित्यादिसामानाधिकरण्य- दर्शनात् । द्रव्यमेव तु कल्पनया तत्तदाकारेण भातीत्यम्युपगमात् । अतो दृष्टान्तासंप्र- तिपत्तिरित्यर्थः । विपक्षे दोपमाह-यदि हीति । गुणादयो द्रव्यादत्यन्तमिन्ना हिम• पद्विन्ध्ययोरिव यदि स्युर्यदि चाऽऽत्मनः सकाशादिच्छादयोऽत्यन्तं भिन्ना भवेयुस्तदा गुणादीनां द्रव्येण तद्वदेव संबन्धानुपपत्तेः । इच्छादीनां चाऽऽत्मना तदयोगात्पारते. च्यामिद्धिरित्यर्थः । अत्यन्तभिन्नानामपि समवायसंबन्धात्पारतव्योपपत्तिरिति शङ्कते- अयुतति । किमिदमयुतसिद्धत्वमपृथकालत्वं किं वा पृथदेशत्वमुतापृथक्स्वभावतमाहो- स्वित्संयोगविभोगायोग्यत्वम् । नाऽऽयः । विकल्पासहत्वात् । किमिच्छाद्यपेक्षयाऽट- पकालत्वं कि वाऽऽस्मापेक्षवेच्छादीनामिति विकल्प्याऽऽद्यं दूपयति-नेत्या- दिना । यद्यात्मना सहापृथकालत्वमिच्छादीनां तदाऽऽत्मनोऽनादित्वात्तद्दतमहत्त्वव. नित्यत्वं तेषामापततीत्याह-आत्मनेति । प्रसङ्गस्येष्टत्वमाशङ्कय निराचष्टे--- स चेति । समवायस्य च द्रव्यादन्यत्वे सति द्रव्येण संबन्धान्तरं वाच्यं यथा दम्पगुणयोः । समायो नित्यसंयन्य एवेनिने यान्यमिति चेत्तथा च समवायसंयन्यवतां नित्यसंबन्धमसदात्पृथपरवानुपपत्तिः । अत्पन्तपृथ- .ग. 'गाइग। २ ग ग. स. 'रयुषत्ति'। ३ ग. स. गादक, "मुमतियुद्धिस । ग. स्थरम(रा.'यारिफ गियति । ग. ए.स. वाग्म । गया...'लमही रायो'118..हो गयो। १३. भागयोग...

·११ तृतीयप्रकरणम् ३]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। त्वे च द्रव्यादीनां स्पर्शवदस्पर्शद्रव्ययोरिव पष्टयर्थानुपपत्तिः । इच्छा. घुपर्जनापायवद्गुणवत्वे चाऽऽत्मनोऽनित्यत्वप्रसङ्गः। देहफलादिवत्साव- यवत्वं विक्रियावत्वं च देहादिवदेवेति दोपावपरिहायौं । यर्थी वाकाश- स्याविद्याँध्यारोपितरजोधूममलत्वादिदोपवत्वं तांऽऽत्मनोऽविद्याध्या- रोपितवद्ध्याधुपाधिकृतसुखदुःखादिदोपरचे वन्धमोक्षादयो व्यावहा- रिका न विरुध्यन्ते । सर्ववादिभिरविद्याकृतव्यवहाराभ्युपगमात्परमा- नभ्युपगमाघ । तस्मादात्मभेदपरिकल्पना वृथैव तार्किकैः क्रियत इति ॥५॥ न चापृथग्देशत्वमयुतसिद्धत्वम् । तन्तुपटादीनां पृथग्देशानामयुतसियभावप्रस- जात् । न चापृथक्स्वभावत्वमयुतसिद्धत्वम् । भेदपक्षपरिक्षयात् । न च संयोगविमोगा- योग्यत्वमयुतसिद्धत्वम् । देवदत्तस्य हस्तादीनां चायुतसिद्धयभावापातादित्यभिप्रेत्य सम- वायस्य द्रव्यादन्यत्वे तावन्मावत्वेन तत्संबन्धत्वव्याघातत्तितोऽन्यत्वेन संबन्यान्तरमस्ति 'न वेति विकल्प्याऽऽये स्यादनवस्थेति मत्वाऽऽह-समवायस्येति । द्वितीयं शङ्कते- समवाय इति । न वाच्य संवन्धान्तरमिति शेपः । समवायस्य नित्यसंबन्धत्वे समवाय- वतां द्रव्यगुणादीनामपि तद्वत्वाञदस्य कदाचिदप्यनुपलम्भारपृथक्त्वप्रथानुपपत्ति- रिति दूपयति-तथा चेति । संयोगस्यापि समवायप्ताम्यं चकारेण सूच्यते । सम. वायस्य समवायिभिर्गुणादीनां च द्रव्येणात्यन्तभेदे हिमवद्विन्ध्ययोरिव संपन्धानुपपत्ते- स्तेषु परतन्त्रताव्यवहारासिद्धिरित्याह-अत्यन्तेति । किं चेच्छादयो नाऽऽत्मगुणा उपननापायवत्त्वाद्र्पादिवत् । यद्वाऽऽत्मा नानित्यगुणवान्नित्यत्वाद्यतिरेकेण देहादिव- दित्याह-इच्छादीति । न केवलमात्मनोऽनित्यगुणत्वेऽनित्यत्वप्रसक्तिरेव दोपः । किं त्वन्यदपि दोपद्वयं दुप्परिहरमिति बाधकान्तरमाह-सावयवत्वमिति । यद्या. स्मनो नेच्छादिगुणवत्वं तदा तस्य बन्धामावान्मोक्षो न स्यादतो बन्धमोक्षव्यवस्थानु- पपत्त्या प्रतिदेहं सुखदुःखादिविशिष्टात्मभेदसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-यथा विति । अवस्तुत्वादविद्यायास्तस्कृतव्यवहारायोगाव्यावहारिकबन्धाद्यभ्युपगमासिद्धिरित्याश- - १च. क्त्वेन चद्र'। छ. 'क्त्वे द्र'। २ इ. जनना' । ३ घ. 'वं चाऽऽत्म' । ज. 'वेनाऽऽत्म' । ४ स. घ. ज. "वं कि। ५ च. 'यौं स्याताम् । य'। ६ च. 'थाऽऽका' । ७ ज. 'चारों 1८ ख. या चाऽऽत्म'। ९क. 'यो व्यव'110 श. "विद्यया '103. 'र्यानी. त्युप । १२ ज. क्रियन्त । १३ झ. 'भागयों । १४ छ. 'न्यानन्य । १५ ग. झ. 'न्यत्वं ता । १६ ग. इ.'तान ततोऽ'1 १७ . छ. झ. 'तेन । १८ छ. न चेति । १९ ग. स. तावन् । २० ग. स. पत्तिः । तें । २. छ. के दें। २२ ग. छ. ज. स. 'गवत्वेऽनि । २३ छ. 'वदो- या । २४ प. "स्य संब' । २५ फ. 'गाहाव।

·। । - ११२ सगौडपादीपकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपद- [अद्वैतास्य- इयाऽऽह-सवादिभिरिति । अविद्याकृतमनुष्यत्वाध्यारोपेण लौकिकवैदिकव्यव- होरः सर्ववादिभिरिप्यते तत्कृता च व्यवस्थाऽऽस्थीयते । तस्मादस्माकमपि तथैव सर्व- मविरुद्धमित्यर्थः । परमार्थे च मोक्षे केनापि वादिना व्यवहारो नाभ्युपगम्यते । तथा च मोशे परेपी व्यवहारस्यैवाभावात्तन्निर्वाहकपारमार्थिकभेदाभ्युपगमो वृथेत्याह- परमार्थेति । कल्पितभेदवशादपि पूर्वोक्तसर्वव्यवस्थासौख्यापारमार्थिकात्मभेदकल्पना प्रमाणप्रयोजनशून्येत्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ ५॥ रूपकार्यसमाख्याश्च भिद्यन्ते तत्र तत्र वै। आकाशस्य न भेदोऽस्ति तहजीवेषु निर्णयः ॥६॥ कथं पुनरात्मभेदनिमित्त इव व्यवहार एकस्मिन्नात्मन्यविद्याकृत उपपद्यत इति । उच्यते । यथेहाऽऽकाश एकस्मिन्घटकरकापवरकाद्याका. शानामल्पत्वमदत्यादिरूपाणि भिद्यन्ते तथा कार्यमुदकाहरणधारणशय- नादिसमाख्याश्च घटाकाशकरकाकाश इत्याद्यास्तत्कृताच भिन्ना दृश्यन्ते । तत्र तत्रं वै व्यवहारविषय इत्यर्थः । सर्वोऽयमाकोशे रूपादि- भेदकृतो व्यवहारो न परमार्थ एव । परमार्थतस्त्वाकाशस्य न भेदोऽस्ति । न चाऽऽकौशभेदनिपित्तो व्यवहारोऽस्त्यन्तरेण परोपाधि- कृतं द्वारम् । यतत्तद्ववेदोपाधिभेदकनेपु जीयेषु घटाकाशस्थानीयेप्वा- त्ममु निरूपत्कृितो बुद्धिमद्भिनिर्णयो निश्चय इत्यर्थः ॥ ६ ॥ अद्वैतस्य श्रुत्योदिविरोधाभावेऽप्यनुमानविरोधमाशङ्कयानकान्तिकत्वेनानुमान दूप- यति-रूपेति । श्लोकव्यावामाशङ्कामाह-कथामिति । यथाऽऽत्मभेदवादे तद्भेद- निमित्तो रूपादिव्यवहारस्तयकस्मिन्नेवाऽऽत्मन्यात्मैक्यपक्षे रूपादिव्यवहारो नोपप- यते । तथा च विमता जीवास्तत्त्वनो भिद्यन्ने भिन्ननामकत्वाद्भिन्नकार्यकरत्वाद्भिनरू- पवादटपटादिवदित्यनुमानविरुद्धमद्वैतमित्यर्थः । घटाकाशादिष्वनेकान्तिकत्वं विष. सिखा लोकालराणि व्युत्पादयति-उच्यत इत्यादिना । शपनादिसमास्याश्च मियन्त इति संबन्धः । तत्कृताश्चेत्यत्र तच्छन्देन विकस्मितो घटोकाशभेदो गृह्यते । - ग. ७. . साध्या' प... ज. हाराः।३ प. र. ज.'प्यन्ते त।४ . स. तदेव । ५. 'तम्या (प.ज. रणादि। .क. 'मापाप, १.७.. तर या रघ.:. व्य.क. काश! "च, 'दिक। ११च, “धेत ए । 1. 'बारी में 1४, म.पा मा1१५७. "त्या बिम. ए. . दि भैः दम्प 110. S..ार पर। १८. "शितस्यात् ।।९रा.ग.प. ..नि. 1.नि.ग. हिरवठोप. 'पाप - ·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाटूक्योपनिषत्- [अद्वैताख्यं- यस्माद्यया घटाकाशादिभेदबुद्धिनिबन्धनो रूपकार्यादिभेदव्यवहार- स्तथा देहोपाधिजीवभेदकृतो जन्ममरणादिव्यवहौरस्तस्मात्तत्कृतमेव क्लेशकर्मफलमलबचमात्मनो न परमार्थत इत्येतमर्थ दृष्टान्तेन प्रतिपि- पादपिपन्नाह-यथा भवति लोके वालानामविवकिनां गगनमाकाशं धनरजोधूमादिमलैर्मलिनं मलबन्न गगनं मलबद्याथात्म्यविवेकिनाम् , तथा भवत्यात्मा परोऽपि यो विज्ञाता प्रत्यक्क्लेशकर्मफलमेलैर्मलिनोऽ. बुद्धानां प्रत्यगात्मविवेकरहितानां नाऽऽत्मविवेकवताम् । न धूपरदेश- स्तृहत्याग्यध्यारोपितोदकफेनतरङ्गादिमांस्तथा नाऽऽत्माऽबुधारोपि- तक्लेशादिमलमलिनो भवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ जीवो ब्रह्मणो नांशो न विकारोऽपि तु ब्रह्मेवोपाध्यनुप्रविष्टं नीवशब्दितमित्युक्तं तदयुकं ब्रह्मणः शुद्धत्वाज्जीवस्य रागादिमलवत्तौदनेकत्वायोगादित्याशङ्कय परमा- यतो जीवस्यापि नास्ति मलेंवत्तमित्याह-यथेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-यस्मा- दिति । घटाकाशो मैठाकाशः सूचीपाशाकाशश्चेत्युपाधिनिमित्तो भेदस्तद्विपया बुद्धि- स्तत्प्रयुक्तो रूपभेदोऽर्थक्रियाभेदो नामभेदश्चेति व्यवहारो नमसि यथोपलभ्यते तथा देहायुपाधिमेदप्रयुक्तो जीवभेदस्तत्कृतो जननमरणसुखदुःखादिव्यवहारो व्यवस्थितो यस्मादास्थीयते तस्मात्तेन विद्याविद्यमानेन कृतमेवाऽऽमनो रागादिमल्यत्त्वं न वस्तुतोऽ. स्तोत्येतमयं दृष्टान्तद्वारा प्रतिपिपादयिपन्नादौ दृष्टान्तमाहेति योजना 1 दृष्टान्त- मागनिविष्टीन्यक्षराणि व्याचष्टे-यथेत्यादिना । दान्तिकमागगतानामक्षराणा- मर्थमाह-तथेति । यो हि प्रत्यगात्मा विज्ञाता सोऽप्यबुद्धानां मलिनो भवतीति संबन्धः । अबुद्धानामित्येतद्याचष्टे-मत्यगात्मेति । अविवेकिभिरध्यारोपितेऽपि प्रत्यगात्मनो मलबत्त्वे मलप्रयुक्तं फलं तत्र वास्तवं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-- नहीति ॥८॥ मरणे संभवे चैव गत्यागमनयोरपि । स्थितौ सर्वशरीरे' आकाशेनाविलक्षणः ॥ ९ ॥ १. 'या। च. न. रणभेदव्य' । ३२. हारो यस्मा। . घ. त्यनेम'१५च. V.H. 'तिपा'। च... R. 'विष्यमा । ७क गमनं । ८ क. 'दत्तथा । इ. 'वत् । यथा- स्मदि। रज. 'मलिन।. रा. प. १. च.. 'सर'। १ च. 'बुहारों' । १ घ. स्वाद । १ . प्र. यादेकत्या 1 कलवमि ! १५ ग. अ. श. महाका । ग. 'नाविध । १७क. 'नवं न १० ग.. 'निषा 118 ग.म.शक्ष। २.म.का।

·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । पुनरप्युक्तमेवा मपञ्चपति-घटाकाशजन्मनाशगमनागमनस्थिति- वत्सर्वशरीरेवात्मनो जन्ममरणादिराकाशेनाविलक्षणः प्रत्येतव्य इत्यर्थः ॥ ९ ॥ ननु जीवो मरणानन्तरं धर्मानुरोधेन स्वर्ग गच्छति । अधर्मवशाच नरकं प्रतिप. घते । धर्माधर्मयोश्च भोगेन क्षये पुनरागत्य योनिविशेपे संभवति । तत्र यावद्भोगं स्थित्वा पुनरपि परलोकाय प्रतिष्ठते । एवमिहलोकपरलोकसंचरणव्यवहारविरुद्धमद्वैत- मिति तत्राऽऽह-मरण इति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-पुनरपीति । आत्मनि सर्वो व्यवहारोऽविद्याकृतो वास्तवो नेत्युक्तोऽयः । आत्मनो हि गगनोपमस्य गत्यादेर्वस्तु- तोऽसंभवादविद्याकृतस्तस्मिन्गत्यादिरित्यर्थः ॥ ९ ॥ संघाताः स्वमवत्सर्वे आत्ममायाविसर्जिताः। आधिक्ये सर्वसाम्ये वा नोपपत्तिहि विद्यते ॥१०॥ घटादिस्थानीयास्तु देहादिसंघाताः स्वमदृश्यदेहादिवन्मायाविक- तदेहादिवच्चाऽऽत्ममायाविसर्जिता आत्मनो मायाऽविद्या तया प्रत्युप- स्थापिता न परमार्थतः सन्तीत्यर्थः । यद्याधिक्यमधिकभावस्तिर्यग्देहा. घपेक्षया देवादिकार्यकारणसंघातानां यदि वा सर्वेषां समतैव नैपामुं. पत्तिः संभवः सद्भावप्रतिपादको हेतुर्विद्यते । नास्ति हि यस्मात्तस्माद विद्याकृता एवं न परमार्थतः सन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ ननु संघातशब्दितानामुपाचीनां सत्यत्वात्तत्प्रयुक्तभेदस्यापि तथात्वावद्वैतानुपपत्ति- तादवस्थ्यमिति चेत्तत्राऽऽह-संघाता इति । देवादिदेहानां पूज्यतमत्वेनाऽऽधिक्या. भ्यपगमानाप्तत्यत्वसिद्धिरित्याशङ्कय देहभेदेषु केपुरिदाधिक्ये मूढदृष्ट्या कल्पितेऽपि विवेकदृष्ट्या सर्वदेहानां पञ्चभूतात्मकत्वाविशेषादशेषताम्ये वा स्वीकृते नास्ति संघाते सत्यत्वे काचिद्पपत्तिरित्याह---आधिक्य इति । पूर्वार्धाक्षराणि योजयति- घटादीति । मणिभंन्त्रादिरूपां मायामिन्द्रनालप्रयोनकमतां व्यावर्तयति-अविद्येति । विमता देहा न सत्या देहत्वात्संप्रतिपन्नवदित्यर्थः । ब्रह्मादिदेहानामुत्कृष्टत्वान्नाविद्या- तत्वमित्याशङ्कय द्वितीया, व्याचष्टे-~~यदीत्यादिना ॥ १० ॥ १. 'नरुकम । २ स. सर्वव्य' । ३ झ. 'त्युत्तार्थः । ४ क. 'विवाह' ।५ क. 'पेक्षाया । क. 'र्यकर। क.स. ग. 'पत्तिसं'। ८ झ. "स्ति य'। ९ क. 'व 10. तिस्तद। "क. श. 'चि'। १२ ग. स. 'कि' । १३ स. 'हा पंज. 'पादिशे । १५ स. ए. "गु पुनः स'। १६ . "णि व्याचष्टे-'। १७ ज. 'मत्र कृतमि'।

·सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - [अद्वैतारूप- यस्माद्यथा घटाकाशादिभेदबुद्धिनिवन्धनो रूपकार्यादिभेदव्यवहार- स्तया देहोपाधिजीवभेदकृतो जन्ममरणादिव्यवहौरस्तस्मात्तत्कृतमेव क्लेशकर्मफलमलबत्वमात्मनो न परमार्थत इत्येतमर्थ दृष्टान्तेन प्रतिपि- पादयिपनाह-यथा भवति लोके वालानामविवे किनां गगनमाकाशं घनरजोधूमादिमलमलिनं मलवन गंगनं मलबद्याथात्म्यविवेकिनाम् , तथा भवत्यात्मा परोऽपि यो विज्ञाता प्रत्यक्क्लेशकर्मफलमेलैर्मलिनोऽ. बुद्धानां प्रत्यगात्मविवेकरहितानां नाऽऽत्मविवेकवताम् । न परदेश- स्तृहमाण्यध्यारोपितोदकफेनतरङ्गादिमांस्तथा नाऽऽत्माऽधारोपि- तलेशादिमलमलिनो भवतीत्यर्थः ॥ ८॥ जीवो ब्रह्मणो नांशी न विकारोऽपि तु ब्रह्मेवोपाध्यनुप्रविष्टं जीवशब्दितमित्युक्तं तदयुक्तं ब्रह्मणः शुद्धत्वाजीवस्य रागादिमवत्तौदनेकत्वायोगादित्याशङ्कय परमा- थतो जीवस्यापि नास्ति मलेंवत्तमित्याह-ययेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-यस्मा- दिति । घटाकाशो मठकाशः सूचीपाशाकाशश्चेत्युपाधिनिमित्तो भेदस्तद्विपया बुद्धि- स्तत्प्रयुक्तो रूपमेदोऽयक्रियाभेदो नामभेदश्चेति व्यवहारो नभसि यथोपलभ्यते तथा देहायपाधिभेदप्रयुक्तो जीवभेदस्तत्कृतो जननमरणसुखदुःखादिव्यवहारो व्यवस्थितो यस्मादास्थीयते तस्मात्तेनाविद्याविद्यमानेन कृतमेवाऽऽत्मनो रागादिमवत्त्वं न वस्तुनोs. स्तीत्येतमयं दृष्टान्तद्वारा प्रनिपिपादयिपन्नादौ दृष्टान्तमाहेति योजना । दृष्टान्त. भागनिविष्टोन्यक्षराणि व्याचष्टे-यथेत्यादिना । दार्टान्तिकमागगतानामक्षराणा- मर्थमाह-तथेति । यो हि प्रत्यगात्मा विज्ञाता सोऽप्यवृद्धानां मलिनो भवतीति संबन्धः । अत्रुद्धानामित्येतद्याचष्टे-प्रत्यगात्मेति । अविवेकिभिरध्यारोपितेऽपि प्रत्यगात्मनो मटवत्त्वे मलप्रयुक्त फलं तत्र वास्तवं मविप्यतीत्याशङ्कयाऽऽह- नहीति ॥ ८ ॥ मरणे संभवे चैव गयागमनयोरपि । स्थितौ सर्वशरीरे' आकाशेनाविलक्षणः ॥ ९ ॥ ..योम' । २ च.R. रणभेदन्य' । ३. 'हारो यस्मा। च. 'त्यनेम'१५च. U.B. 'तिपा'। छ. 'विष्यमा । ७ क गमनं। ८ क. 'वत्तया । झ. 'वत् । यथा- मिदि।ज. 'मालिन।. स. प. १. च.. 'धूखर'। 1 च. 'युलारों ! १२ घ. लवाद.म. वादेकरया 1 17 कल्वमि । १५ ग. ज. स. महाग. 'नाविद।१५ क. 'सर्द न । १८ ग. १. 'तिमा । १९.१२० म.पुराया। - ·तृतीयप्रकरणम्] मानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । ११५ पुनरप्युक्तमेवार्य प्रपञ्चपति-घटाकाशजन्मनाशगमनागमनस्थिति- वत्सर्वशरीरेवात्मनो जन्ममरणादिराकाशेनाविलक्षणः मत्येतव्य इत्यर्थः ॥९॥ ननु नीवो मरणानन्तरं धर्मानुरोधेन स्वर्ग गच्छति । अधर्मवशाच नरकं प्रतिप- घते । धर्माधर्मयोश्च भोगेन क्षये पुनरागत्य योनिविशेष संभवति । तत्र यावद्भोगं स्थित्वा पुनरपि परलोकाय प्रतिष्ठते । एवमिहलोकपरलोकसंचरणव्यपहारविरुद्धमद्वैत- मिति तनाऽऽह-मरण इति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-पुनरपीति । आत्मनि सर्वो व्यवहारोऽविद्याकृतो वास्तवो नेत्युक्तोऽर्थः । आत्मनो हि गगनोपमस्य गत्यादेर्वस्तु- तोऽसंभवादविद्याकृतस्तस्मिन्गत्यादिरित्यर्थः ॥ ९॥ संघाताः स्वमवत्सर्वे आत्ममायाविसर्जिताः । आधिक्ये सर्वसाम्ये वा नोपपत्तिहि विद्यते ॥१०॥ घटादिस्थानीयास्तु देहादिसंघाताः स्वमदृश्यदेहादिवन्मायाविक- तदेहादिवचाऽऽत्ममायाविसर्जिता आत्मनो मायाऽविद्या तया प्रत्युप- स्थापिता न परमार्थतः सन्तीत्यर्थः । यद्याधिक्यमधिकभावस्तिर्यग्देहा- द्यपेक्षया देवादिकार्यकारणसंघात्तानां यदि चा सर्वेपां समतव नैपामुं- पपत्तिः संभवः सद्भावप्रतिपादको हेतुर्विद्यते । नास्ति हि यस्मात्तस्माद. विद्याकता एवं न परमार्थतः सन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ ननु संघातशब्दितानामुपाधीनां सत्यत्वात्तत्प्रयुक्तभेदस्यापि तथात्वादद्वैतानुपपत्ति- तादवस्थ्यमिति चेत्तत्राऽऽह-संघाता इति । देवादिदेहानां पूज्यतमत्वेनाऽऽधिक्या. भ्यपगमानासत्यत्वसिद्धिरित्याशङ्कय देहभेदे केपुचिदाधिक्ये मूढदृष्टया कल्पितेऽपि विवेकदृष्या सर्वदेहानां पञ्चभूतात्मकत्वाविशेषदिशेपसाम्ये वा स्वीकृते नास्ति संघाते सत्यत्वे काचिदुपपत्तिरित्याह-आधिक्य इति । पूर्वार्धाक्षराणि योनयति- घटादीति । मन्त्रिादिरूपां मायामिन्द्रनालप्रयोजकभूतां व्यावर्तयति-अविद्येति । विमता देहा न सत्या देहत्वात्संप्रतिपन्नवदित्यर्थः । ब्रह्मादिदेहानामुत्कृष्टत्वान्नाविद्या. तित्वमित्याशङ्कय द्वितीया व्याचष्टे-यदीत्यादिना ॥ १० ॥ १. 'नरुतमें। २ स. सर्वव्य' । ३ श. "त्युक्तार्थः । ४ क. "वित्रज' ।५ क. 'पेक्षाया। ६ क. 'यंकर' । ७ क. स. ग. 'पत्तिसं'। ८ ६. 'स्ति ये'। ९ क. 'कप। श.तिस्तद। "क. श. 'पुचि' । ग. झ. 'कि' । १३ ख. हा प'। ज. 'पादिशैं। १५ स. प. 'गु पुनः स। १६ छ. 'णि व्याच?-घ' । १७ ज. 'मश्र11. कृतमि'।

·chup सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [अद्वैताख्यं- रसादयो हि ये कोशा व्याख्यातास्तैत्तिरीयके। तेपामात्मा परो जीवः खं यथा संप्रकाशितः ॥११॥ उत्पत्यादिवर्जितस्यादयस्यास्याऽऽत्मतत्वस्य श्रुतिप्रमाणकत्वदर्श- नार्थ वाक्यान्युपन्यस्यन्ते । रसादयोऽन्नरसमयः प्राणमय इत्येवमादय: कोशा इव कोशा अस्यादेरिवोत्तरोत्तरस्यापेक्षया बहिर्भावारपूर्वपूर्वस्य व्याख्याता विस्पटमाख्यातास्तैत्तिरीयक तैत्तिरीयकशाखोपनिष- इयां तेषां कोशानामात्मा येनाऽऽत्मना पञ्चापि कोशा आत्मवन्तोऽ. न्तरतमेन । स हि सर्वेपां जीवननिमित्तत्वानीपः कोऽसावित्याह । पर एवाऽऽत्मा यः पूर्वम् "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति प्रकृतः । यस्मादा- त्मनः सममायादिवदाकाशादिक्रमेण रसादयः कोशलक्षणाः संघाता आत्ममायाविसनिता इत्युक्तम् । स आत्माऽस्माभिर्यथा खं तथेति संम. काशित आत्मा ह्याकाशवदित्यादिश्लोकः । न तार्किकपरिकल्पिता- स्मैवत्पुरुपबुद्धिममाणगम्प इत्यभिमायः ॥ ११ ॥ जीवस्याद्वितीयब्रह्मत्वमुपपत्त्यवष्टम्भेनोपपादितम् । इदानीं तत्रैव तैत्तिरीयश्रुतेस्ता- पर्यम्ह --रसादयो हीदि । श्लोकस्य तापमाह-उत्पत्त्यादीति । अक्षरा कथयति--रसादय इति । आदिशब्देन मनोमयविज्ञानमनिन्दमया गृह्यन्ते । खड्गा- देयया कोशास्तदपेक्षया बहिर्भवन्ति तद्वदेते पञ्च कोशा व्यपदिश्यन्ते । सत्र हेतु. माह-उत्तरोत्तरस्येति । पूर्वपूर्वस्यान्नमयादेरुत्तरोत्तरप्राणमयाद्यपेक्ष्य बहि वादा सर्वान्तरं प्रतिष्ठाभूनमयाऽऽनन्दमयस्यापि बहिर्भावाविशेषादविशिष्टं पचानामपि कोशत्वमित्यर्थः । अवशिष्टान्यक्षराणि व्याचष्टे-व्याख्याता इत्यादिना । तत्र भीव- शवप्रवृत्ति व्युत्पादयनि-स हीति । विशिष्टं गीवशब्दार्थमाकाक्षाद्वारा व्याव- गति-कोऽसावित्यादिना । प्रकरणाविच्छेदनार्थ प्रकरणमनुसंधत्ते-यस्मादिति । प्रकृतस्य परस्याऽऽस्मनः श्रीरत्वे फलितमाह-नेत्यादिना ॥ ११ ॥ दयोर्दयोर्मधुज्ञाने परं ब्रह्म प्रकाशितम् । पृथिव्यामुदरे चैव यथाऽऽकाशः प्रकाशितः ॥ १२ ॥ ११. 'यः रा यया रा 12 घ. स. स्याम' । ३. . न्या। ...ज. प. 'स्य १५. 'यश. परभवो । म.न्तरामनारा' 160. धर्ग' R. 'तिप्र.प.प्रकाश: । ग. घ. ८, ज 'दिभिः श्रो' । हमपुर... या १५ क. 'यया प... - १२. .....रदा।

·७ तृतीयप्रकरणम्३]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। किं चाधिदैवमध्यात्मं च तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः पृथिव्याधन्तर्गतो यो विज्ञाता पर एवाऽऽत्मा ब्रह्म सर्वमिति द्वयोयोरा द्वैतक्षयात्पर ब्रह्म प्रकाशितम् । फेत्याह । ब्रह्मविद्याख्यं मध्यमतममृतत्वं मोदनहेतु- स्वाद्विज्ञायते यस्मिन्निति मधुशानं मधुम्राह्मणं तस्मिन्नित्यर्थः । किमि- वेत्याह । पृथिव्यामुदरे चैव यथैक आकाशोऽनुमानेन प्रकाशितो लोके तद्वदित्यर्थः ॥ १२ ॥ मनुष्योऽहं प्राण्यहं प्रमाताऽहं कर्ताऽहं भोक्ताऽहमिति पश्चानां विशिष्टानां यदेकं स्वरूपमनुगतं प्रत्यक्वैतन्यं तद्रवेति जीवपरयोरक्ये तैत्तिरीयश्रुतेस्तात्पर्यमुक्ता तत्रैव वृहदारण्यकश्रुतेरपि तात्पर्यमाह-योरिति । मधुब्राह्मणे बहुपु पर्यायेप्वधि- दैवाध्यात्मविभक्तयोः स्थानयोरयमेव स इति 'परं ब्रह्म प्रत्यक्प्रकाशितम् । अतोऽस्मि- बृहदारण्यकश्रुतेरपि बेमात्मैक्ये तात्पर्यमित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह--पृथिव्या- मिति । न केवलमेक्ये तैत्तिरीयवतरेव तात्पर्य किं तु बृहदारण्यकश्चतेरपीत्याह-- कि चेति । अधिदैवं पृथिव्यादावध्यात्मं च शरीरे तेजोमयो ज्योतिर्मयश्चैतन्यप्रधा. नोऽमृतमयोऽमरणधर्मा पुरुषः पूर्णः पृथिव्यादौ शरीरे चान्तर्गतो यो विज्ञाता स पर एवाऽऽत्मा । तेन स विज्ञाता सर्व पूर्णमपरिच्छिन्नं ब्रह्मैवेति परं ब्रह्म प्रकाशितमिति संबन्धः । अपवादावस्थायामध्यारोपासंभवावयोगोरिति कथमुच्यते तत्राऽऽहै- आ द्वैतक्षयादिति । द्वैतक्षयपर्यन्तं ब्रह्म प्रकाशितम् । द्वयोर्द्वयोरिति पुनरनुवादमात्र. मित्यर्थः । मधुज्ञाने मध्येव प्रकाशितं न ब्रह्मेत्याशय मधुज्ञानशब्दार्थ व्युत्पाद- यति-फेत्यादिना । शब्दस्य कचिदाश्रितत्वं रूपवदनुगीयते । तच शब्दाधिकरणं सामान्यतः सिद्धं पारिशेप्यादाकाशमिति सिद्धमिति । तच्च कल्पनालाघवादेकमेवेति गम्यते । तथा च बहिरन्तश्चैकमेवाऽऽकाशमनुमानप्रामाण्यादधिगतम् । तथाऽधिदैव. मध्यात्म च ब्रह्म प्रत्यग्भूतं सिद्धमित्युत्तरावं व्याचप्टे-किमे(मि)वेत्यादिना ॥१२॥ जीवात्मनोरनन्यत्वमभेदेन प्रशस्यते । नानात्वं निन्द्यते यच्च तदेवं हि समन्चसम् ॥ १३ ॥ १ क. 'योर ' । २ . छ. सरन' । । च. 'मृतं मो' । ५ ग. घ. है क'। ६ ग. घ. झ. 'देस्व' । . स. यकश्रु' । ८ घ. क्त्वा । ९ प. 'ण्यश्रु । १० घ. परन । ११ ग. ह. ज. झ. त्यग्भत प्रका' । १२ ज. ब्रहीक्थे । "ज 'लमात्मैक्ये । १ स. यकश्रु। १५ क. श्रुतिरे'। १६ घ. 'रध। सम्पृधि । १८ ख छ ' परिप् । १९ ख. 'ह-अ । २० स. ने ब्रह्मे । २१ घ. रू काश. ते न । २२ छ. शिड्याऽऽह म' । २३ घ. इ. ज. द्रं परिशेषादा । ४ ५. ज. 'प्याधि । २५ ५. 'म् । यथाऽ' । २६ च. 'देव हि। 7 ज. 'त तस्मि' । १७ ग. "f:

·११८ मगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [भद्वैताख्यं- याक्तितः श्रुतितश्च निर्धारित जीवस्य परस्य चाऽऽत्मनो जीवात्म- नोरनन्यत्वमभेदेन मशस्यते स्तूयते शास्त्रेण व्यासादिभिश्च । यच्च सर्व- माणिसाधारणं स्वाभाविकं शास्त्रबहिष्कृतैः कुताकिकैविरचितं नानात्व- दर्शनै निन्द्यते "न तु तद्वितीयमस्ति"। "द्वितीयादै भयं भवति" "उ- दरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति" | "इदं सर्वं यदयमात्मा"। "मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति" इत्यादिवाक्यैश्वान्पैश्च ब्रह्मविद्भिः । यचैतत्तदेवं हि समञ्जसमृज्ववोधं न्याय्यमित्यर्थः। र्यास्तु तार्किकपरिकल्पिताः कुदृष्टयस्ता अनुज्व्यो निरूप्यमाणा न घटनां माञ्चन्तीत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ इतश्चकन्ये श्रुतीनो तात्पर्यीमत्याह-जीशमनोरिति ! अभेदेन ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिना ब्रह्मभावफलवादेनेत्यर्थः । यत्प्रशस्यते तद्विधेयमित्यादिन्यायादेकत्व- दर्शने फलवादोपपत्त्युपलम्भादेकत्वं प्रशस्तत्वाद्विवक्षितमिति भावः । यच्चानेकत्वं सर्वप्राणिप्ताधारण तन्निन्द्यमानं दृश्यते । यन्निन्द्यते तन्निपिध्यत इति न्यायानानात्वं शास्त्रार्थो न भवतीत्याह-नानात्वमिति । तदुभयमेकत्वप्रशंसनं नानात्वनिन्दन चैकत्वमेव शास्त्रीयमित्यभ्युपगमे सति युक्तमिति फेलितमाह-तदेवं हीति । लोकाक्षराणि व्याचष्टे-यदिति । अनन्यत्वमावशङ्का व्यावत्करसत्वं दर्शयति- अभेदेनेति । तत्प्रशस्यते शास्त्रेणेति तत्पदमादाय व्याख्येयम् । शास्त्रेणाभेदवेदनेन फलवादेनेत्यर्थः । व्यासपराशरादिभिश्च वेदार्थ व्याचक्षागैरेकत्वं स्तूयते "वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा मुदुर्लमः" । "अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्य- जातम्" इत्यादिवाक्यैरित्याह-व्यासादिभिवेति। द्वितीया विभनते-यञ्चेति । तन्निन्द्यत इति यच्छब्देनेोपक्रमाद्रष्टव्यम्। "अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः"। "किं तेन न कृतं पापं चोरेणाऽऽFमापहारिणा" इत्यादिवास्यासादयोऽपि द्वैतदर्शने निन्दन्तीत्याह-अन्यैश्चेति । एवमनेकत्वदर्शनस्य निन्दितत्वेन निषिद्धत्वान्नाने करवं शास्त्रीयमित्युक्त्वा चतुर्थपादार्थमाह-यञ्चैतदिति । विषयभेदेन प्रशंसनं निन्दनं * एतत्पुरतः---"सकलमिदमहं च वासुदेव इति । सोऽहं स य त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूप त्यज भेदमोहमित्यादि" इत्यधिकं दृ. पुस्तके । .क. . स. 'नार'। ५. १. 'नौजीवा'। २ झ नावं दे । ३. 'न तमिन्य । ४ स. तीयं हि'1५ च. देव हि । ६ च, यस्तु । ७५, 'माना न पटी. प्रा। - क. ज. घटाना। ग... ज. स. 'यमाह-I.छ. त्वभावनि'। "ज. 'करव हि शा1१२८. फलमा । ११. 'वं प्रस्तुप. ह. ज. 'मादिनि दर'।१५ रा. 'कर।

·तृतीयप्रकरणम् ३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ११९ घेत्यर्थः । एवं होति । द्वैतस्याशास्त्रीयत्वमद्वैतस्यैव तत्तात्पर्यगम्यत्वमित्यङ्गीकारे सतीत्यर्थः । भेददृष्टीनामपि न्याय्यत्वाविशेषाद्भेददर्शननिन्दैनस्य कुतो न्याय्यत्वमि- त्याशङ्कयाऽऽह-यास्त्विति । "या वेदवाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलौः प्रेत्य तमोमूला हि ताः स्मृताः" इति मनुवचनादित्यर्थः । न्यायविरोधादपि भेदवादानामतमातत्वमित्याहै- निरूप्यमाणा इति । वैशेपिकवैनाशिकादिकल्पना भेदानुसारिण्यो भेदश्च परस्प- राश्रयतादिदोपदूषितो न प्रमीयते । तेन भेदवादानामुत्प्रेक्षामूलानामसमअसते- त्यर्थः ॥ १३॥ जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत्प्रागुत्पत्तेः प्रकीर्तितम् । भविष्यवृत्त्या गौणं तन्मुख्यत्वं हि न युज्यते॥१४॥ ननु श्रुत्साऽपि जीवपरमात्मनोः पृथक्त्वं यत्मागुत्पत्तेरुत्पत्त्यर्थोप- निपद्वाक्येभ्यः पूर्व प्रकीर्तितं कर्मकाण्डे । अनेकशः कामभेदत इदंका- मोऽदा काम इति । परश्च "स दाधार पृथिवी द्याम्" इत्यादिमन्त्रवर्णैः। तत्र कथं कर्मज्ञानकाण्डचाक्यविरोधे ज्ञानकाण्डवाक्यार्थस्यैवैकत्वस्य साम- अस्यमवधार्यत इति । अत्रोच्यते । “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते"। "यथाऽमेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः" | "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः"। "तदेक्षत""तत्तेजोऽसृजत" इत्यौद्युत्पत्त्यर्थोपनिपवाक्येभ्यः माक्पृथक्त्वं कर्मकाण्डे प्रकीर्तितं यत्तन्न परमार्थम् । किं तहि गौणम् । महाकाशघटाकाशादिभेदवत् । ययौदनं पचतीति भविष्यवृत्या तद्वत् । न हि भेदवाक्यानां कदाचिदपि मुख्यभेदार्थत्वमुपपद्यते । स्वाभावि- काविद्यावत्माणिभेददृष्टयनुवादित्वादात्मभेदवाक्यानाम् । ईहे चोपनि- पत्स्त्पत्तिमलयादिवाक्यैर्जीवपरमात्मनोरेकत्वमेव प्रतिपिपादयिपितम्। "तत्वमसि" "अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद" इत्यादिभिः। अत उपनिपत्स्वेकत्वं श्रुत्या प्रतिपिपादयिपितं भविष्यतीति भाविनीमेक. . .. १ क. 'दृष्टिताम 1२ ग. झ. 'न्दकस्य । ३ छ.'लाः प्रोकास्तमों। रघ. ड. ज. 'ह--- भनि । ५ छ. 'दिभेदक'। ६ क. यः ॥ १७ ॥ में। ७ छ. गौणत्वं मुख्य । ८ ह. ज. त्वं न हि यु'। (प. 'क्वं प्रागु11. ख. घ. ज. पत्तैः, म्युत्प। ख. र. 'थिवीम्" । घ. इ. स. 'थिवी चामतमाम्'ई। घ. इ. ज 'सादिव्युत्प। १३. 'भ्यः पृष। 17 प... मार्भ भविष्यदिति कि । १५ च. इहैवोप।

·११ १२० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपल- [अद्वैतारूपं- त्तिमाश्रित्य लोके भेददृष्ट्यनुवादो गौण एवेत्यभिप्रायः। अथ वा "तदै. क्षत" । "तत्तेजोऽमृजत" इत्याद्युत्पत्तेः प्राक् “एकमेवाद्वितीयम्" इत्ये. कत्वं प्रकीर्तितम् । तदेव च "तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि" इत्येकत्वं भविष्यतीनि तो भविष्यवृत्तिमपेक्ष्य यज्जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत्र कचि. द्वाक्ये गम्यमानं तद्गौणम् । यथौदनं पचतीति तद्वत् ।। १४ ।। न भेदवादानामृत्प्रेक्षामात्रमूटत्वं श्रुतिमूलस्वादित्याशङ्कय परिहरति-जीवात्म- नोरिति । उत्पत्तिव्युत्पत्तिः सम्यग्ज्ञानं तदर्थोपनिषदा प्रवृत्त्यपेक्षया प्रामवृत्तक- काण्डेन यत्परापरयो नात्यमुक्तं तदोदनं पचनीति भविष्यप्रवृत्त्या तण्डुरेप्योदनत्वव• गौणमेव न मुख्यभेदार्थत्वं श्रुतेथुज्यते । भेदस्यापूर्वत्वपुरुषार्थत्वयोरभावादित्यर्थः । श्लोकेन्यावामाशङ्कामाह-नन्विति । न केवलमस्मामिरुत्प्रेक्षितमिदं किं तु श्रुत्याऽपि दर्शितमित्यपेरर्थः । भेदं वदन्त्याः श्रुनेस्तात्पर्यलिङ्गमभ्यास सूचयति-अनेकश इति । कर्मकाण्डे तत्तकामनाभेदेन नियोज्यभेदसिद्धावपि कथं जीवपरयोदः सिध्यति परस्य तत्रानुक्तत्वादित्याशङ्कयाऽऽह-परश्चेति । हिरण्यगर्भः समवर्तताम इति मन्ने प्रकृतो हिरण्यगर्भः सर्वनाम्ना परामृश्यते । स इमां पृथिवी द्यामनि धृतवान् । अन्यथा गुरु: त्यातयोरवस्थानायोगात् । न च हिरण्यगतिरिक्तमीश्वरं परे बुध्यन्ने मन्त्रवणः । परश्च प्रकीर्तित इति संबन्धः । कर्मकाण्ड ज्ञानकाण्डेनापवाय ज्ञानकाण्डास्ववेक- त्वस्य सामञ्जस्यमधार्यतामित्याशङ्काय वाध्यबाधकमावनिर्धारणे कारणानवधारणान्म३ मित्याह-सति । लोकारैरुत्तरमाह-अत्रेत्यादिना । पृथक्त्वस्य गौणत्वे प्राग क्तमेव दृष्टान्तमाह- महाकाशेति । तत्रैव लोकमूचितमुदाहरणमाह-यथेति ! मुख्यत्वं हीत्यादि ब्याचष्टे-न हीनि । भेदस्यापूर्ववाद्यभावान्न वाक्यानां तत्पर तत्परातत्परयोश्च तत्परं वाक्यं बलवदिति न्यायादखण्डवाक्यार्थस्यैव सामनत्यमित्यर्थः । भद्वैतवाक्यानामपि कधर्मद्वैते तात्पर्यमित्याशङ्कयापूर्धित्वाटुपपत्तिमत्त्वाचेत्याह-इह चेति । अद्वैतं तायन्मानान्तरागोचरत्वादपूर्वमेकमेवाद्वितीयमिति प्रागवस्थायां ब्रह्माद्वितीय श्रुतम् । तदेवेदै सृष्ट्वा तत्सृष्ट्वा तदेवानप्राविशदिति श्रुतेर विष्टं भीतोऽस्लिप्यते । १५. 'क्षामूलमानत्यं । २० 'तिस्मृत्युकरवा । ३. 'शपाऽऽह--जी । ४ क. प. ६. '५५.० 'पंक्षाया। (रा वृत्त । ७ रा. हे यारा गा.पाया। त. 'याज. पद्यनारा. प. 'त्योऽर्थः । "क. भदयाला १२ ग. रस्यायाम. सहिय. ये शाज.rr .५ ग. ' पमान 11. 'रता। "प...परवा १०... 'मेवा'. १.स. पिसी'1",'पिरो जी।

·तृतीयप्रकरणम्१] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १२१ तेन जीवस्य ब्रह्मनां(ता) संभवनीत्युपपत्त्याऽपि श्रुतेरद्वैतार्थत्वं गम्यते । सम्पादिश्रुनीनाम- द्वैते तात्पर्य न सृथ्वादावित्यनन्तरमेव वक्ष्यते । तस्मादद्वैते श्रोस्तात्पत्तिदर्थस्यैव तात्तिकतेत्यर्थः । न केवलमुपपत्तरेवाद्वैते श्रुतेस्तात्पर्य किं तु नवकृत्योऽभ्यासादपी- त्याह-तत्वमिति । भेददृष्टेरपवादाच्च श्रुतेरद्वैते तात्पर्य प्रतिभातीत्याह-अन्योऽ- साविति । आदिशब्देनाद्वैतवादीनि द्वैतनिषेधीनि च वचनान्तराणि गृह्यन्ते । एक- स्वमेव प्रतिपिपादयिपितमिति पूर्वण संवन्धः । एकत्वे श्रुतेस्तात्पर्य सिद्ध तृतीयपादा- यष्टम्भेन फलितमाह-अत इति । श्लोकस्य साध्याहारं व्याख्यानान्तरमाह--अथ वेत्यादिना ॥ १४॥ मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यैः सृष्टिर्या चोदिताऽन्यथा । उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथंचन ॥ १५॥ ननु गद्युत्पत्तेः पागजं सर्वमेकमेवाद्वितीय तथाऽप्युत्पत्तेरू जात. मिदं सर्व जीवाथ भिन्ना इति । मैवम् । अन्यार्थत्वादुत्पत्तिश्रुतीनाम् । पूर्वमपि परिहृत एवायं दोपः । स्वमवदात्ममायाविजिताः संघाता घटाकाशोत्पतिभेदादिवज्जीयानामुत्पत्तिभेदादिरिति । इत एवोत्प- त्तिभेदादिश्रुतिभ्य आकृप्येइ पुनरुत्पत्तिश्रुतीन दंपर्यमतिपिपादयि- पयोपन्यासः । मृल्लोहविस्फुलिङ्गादिदृष्टान्तोपन्यासः सृष्टियर्या चोदिता प्रकाशितोऽन्ययोऽन्यथा च से सर्वः सृष्टिमकारो जीवपरमात्मैकत्वबुद्धयः वतारीयोपायोऽस्माकम् । यथा प्राणसंवादे वागाद्यासुरपाप्मवैधाद्या. ख्यायिका कल्पिता माणवैशिष्ट्यवोधावताराय तदप्यसिद्धमिति चेत्, न । शाखाभेदेवन्योऽन्यथा च प्राणादिसंवादश्रवणात् । यदि हि संवादः परमार्थ एवाभूदेकरूप एव संवादः सर्वशाखाश्रीप्यविरुद्धा- नेकप्रकारेण नाश्रीप्यत् । श्रूयते तु । तस्मान तादर्थ्य संवादश्रुतीनाम् । तथोत्पत्तिवाक्यानि मत्येतव्यानि । कल्पसर्गभेदात्संवादश्रुतीनामुत्पत्ति श्रुतीनां च प्रतिसर्गमन्यथात्वमिति चेन्न । निष्प्रयोजन त्याद्याक्त- क. पेपानि व । २ स. ति से' । ३ छ. झ श्रुतितात्प। ४ घ. . 'यमिति श्रुत्सा '। ५ क. 'त्ति दा' । ६ ज. 'दि श्रुति । ७ छ. रित ए'। 'रतीत ए'। ८ क. छ. ज. 'नामेदंपारपर्य' । श. 'नामिदप'। ९ इ. टिचर्या . १. ज, ताऽन्य' । ११ क. 'या च । १२ ज. सर्वः। "ज. रायास्मा । १४ इ. स. धाख्या । १५ क 'या च । १६ क. हि या । १७ ज. शास्वधोपद्धि । १८ घ. स्वौपारे । १९ च. 'द्विबुद्धा । ३. प. ज. नाोपत् । २.स. तया चोत्प' । २२ क. 'तीनां प्र । २३ ख. 'नक्वाय' । २४ छ. "फप्रयोजनबुद्धप- घतारन्य।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-- [अद्वैतारूपं-- यवतारप्रयोजनव्यतिरेकेण । न ह्यन्यप्रयोजनवत्वं संवादोत्पत्तिश्रु- तीनां शक्य कल्पयितुम् । तथात्वप्रतिपत्तये ध्यानार्थमिति चेन्न । कलहोत्पत्तिपलयानी मतिपत्तेरनिष्टत्वात् । तस्मात्पत्त्यादिश्रुतय आत्म- कत्वबुद्धययतारायैव नान्यार्थाः कल्पयितुं युक्ताः । अतो नास्त्युत्प- त्यादिकृतो भेदः कथंचन ॥ १५ ॥ सृष्यादिश्रुतिषु शब्दशक्तिशादेव सृष्ट्यादिभेददृष्टाद्वैतानुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह- मुल्लोहेति । उत्पत्त्यादिश्रुनीनां स्मार्थनिष्ठत्वमुपेत्य व्यावत्यं चोद्यमुत्थापयति- नन्विति । तासां स्वार्थनिष्ठत्वामावान्निरवकाशं चोद्यमिति परिहरति-मैवामिति । परिहतत्वाञ्च नेदं चौद्य सावकाशमित्याह-पूर्वमपीति । यदि प्रकृतोत्पत्त्यादिश्रुतिभ्यः सकाशादुपक्रमोपसंहारैकरूप्यं तात्पर्यलिङ्गमार्कप्योमाप्य मृपा सृष्टयादिश्रुतेः स्वार्थ- परत्वं परिहृतं तर्हि पुनरुपन्यासो वृथा स्यादित्याशङ्कते--इत एवेति । उत्पत्त्यादि- श्रुतीनां मिथ्यासृष्टिपरत्वं पूर्वमुक्तम् । इह तु तामां ब्रह्मात्मैक्ये तात्पर्यप्रतिपादने- च्छया पुनरुपन्यासः सिध्यतीत्युत्तरमाह-इह पुनरिति । पादत्रयगतान्यक्षराणि योजयति-मृदित्यादिना । यः शब्दशक्त्या प्रतीयते न स श्रुत्यर्थो भवति किं तु तात्पर्यगम्यस्यैव श्रुत्यर्थतेत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । वागादीनां प्राणानामहं श्रेयी- नहं श्रेयामिति मिर्थं : संघर्पः संवादस्तत्र याऽऽख्यायिका श्रूयते नासौ श्रुत्यर्थो भवति । यागादीनामचेतनत्वात् । तथा मृष्टयादिश्रुतिरपि न स्वार्थे तात्पर्यवतीत्यर्थः । उदाहर• गान्तरं सूचयति-वागादीति । देवासुरसग्रामे देवास्तावदसुरानभिभवितुं यज्ञमुपचे- कामिरे । वागादश्चिोद्गातृत्वेन वबिरे । वागादीन्कल्याणासङ्गजेन पाप्पनाऽसुरा विविधरित्याद्यान्यायिका च न यथाश्रुतार्था । वागादीनां वागभावेनोद्गानासामर्थ्यात् । किं त्वरैरपितत्वात्प्राणोत्क्रान्ती देहपातप्रसिद्धेश्च प्राणः श्रेष्ठो भवतीति प्राणवैशि- प्यनिश्चये वुद्धयवतारशेषत्वेन ता कल्पिता । तथैव प्रकृतेऽपि सृष्ट्यादिश्रुनेः स्वार्थे तात्पर्याभावात्तत्कार्यस्य तद्यतिरेकेणामावात्तदेवास्तीत्यद्वैतबुद्ध्यवतारोपायत्वेन सृष्टया- .. "ग.. 'दिलध्या- घ. 'नत्वं स' । २. शक्यते क'। श. 'नां तत्र प्र । ४ झ. 'दुपपत्यादि । ५ च. नान्यथा क' । ६ स. 'न्यार्थावक' । ७ ग. म 'रद्वयता' । ८ अ. 'स्पता। ग, 'कृष्यद्भाध्ये मृ। स. 'कृष्ये मृ। १० ख. छ. 'द्राव्य माध्ये मा. 'द्राव्यं मृ' । स्य छ. दिति । १२ उत्पादेत । १३ छ. 'नेच्छायां पु1 १४ ग. 'या रूप। १५ क. यानि 1 १६ छ. य: संवाद। १७ ग. स. स्वार्थता । घ. स्वार्थ ता । १८ के. 'वितुम ९ ग.. 'चक्रिरे । २० ग. स. दीनरल्याणस'। २१ ज, पासंगतेन । २२ ग. इ. 'सादया । २३ क.स. 'मुर'। २४ प. 'रेमि 17. 'राध ।

·तृतीयप्रकरणम् ३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १२३ दिप्रक्रिया कहिपतेत्यर्थः । देवताशब्दप्रयोगाचेतनवं वागादीनामिति मुख्या- धत्व संवादादिश्रवणस्य । अतोऽसिद्धमुदाहरणमिति शङ्कते-तदपीति । संवाद- विसंवादयोरसतोः श्रुनेऽर्थे प्रामाण्यमर्थवादानामित्यङ्गीकारादविरोधापेक्षवार्थवादप्रा. माण्यम् । इह तु परस्परयाहतिदर्शनान्न प्रामाण्यमिति परिहरति-न शाखा- भेदेविति । प्राणादीत्यादिशब्देन मुख्यप्राणातिरिक्ता वागादयो गृह्यन्ते । उक्तमेव समाधान व्यतिरेकमुखेन(ग) विवृणोति-पदि हीति । क्वचिद्विवदमानानां प्राणानां स्वय. मेव नि”तुमशक्तानां प्रजापतिमुपगतानां यस्मिन्नुकान्ते शरीरमिदं पापिष्ठतरमिव तिष्ठति स वः श्रेष्ठो भवतीति तेनोक्तानां प्रवासः श्रूयते । कचित्तु स्वातन्त्र्येण । यस्मि- नुत्क्रान्ते शरीरमिदं पतति स नः श्रेयानित्यालोच्य प्रवाप्तो व्यपदिश्यते । कचित्पुन- विचक्षुःश्रोत्रमनांतीति मुख्यप्राणातिरिक्ताश्चत्वारः श्रूयन्ते । कचित्तगादयोऽपीत्येवं विरुद्धानेकप्रकारेण संवादश्रवणमस्तीत्याह-श्रूयते विति । प्राणसंवादश्रुतीनां मिथो विरोधान्नास्ति स्वार्थ प्रामाण्यमित्युपसंहरति-तस्मादिति । उक्तदृष्टान्तानुरो- धानुत्पत्तिवाक्यान्यपि न विवक्षितार्थानि । कचिदाकाशादिक्रमेण सृष्टिः क्वचिदग्न्यादि- क्रमेण कचित्प्राणादिक्रमेण क्वचिदक्रमेणेत्येवं परस्परपरोहतिदर्शनादित्याह-तथति । 'प्रतिकल्पं सृष्टिभेदस्यष्टत्वादुक्तश्रुतीनामपि प्रतिसर्गमन्ययात्वाध्यवस्थयाऽर्थवत्त्वं स्यादिति शङ्कते-कल्पेति । सिद्धे प्रामाण्ये व्यवस्था कल्प्यते । तदेव नाद्यापि सिद्धमित्युत्तरमाह-नेत्यादिना । तातां प्रयोजनवत्त्वं त्वयाऽपि स्वीकृतमित्याश- याऽऽह-यथोक्तेति । प्रयोजनान्तराभाव प्रकटयति-न हीति । प्राणादिमाव. प्राप्तये ध्यानार्थ प्राणादिसंकीर्तनमिति शङ्कते-तयात्वेति । तं यथा यथोपासते तदेवं भवतीति श्रुतेः । न्यायसाम्यात्कलहादिध्यानात्तत्प्राप्तिः फलं स्यात् । तच्चानिष्ट- मिति परिहरति-नेत्यादिना । प्राणसंवादश्रुतीनां प्राणवैशिष्टयावबोधावतारार्थत्वमु. पपाद्य दान्तिकमुपसंहरति-तस्मादिति । उत्पत्त्यादिश्रुतीनामुत्पत्त्यादिपरत्वाभावे फलितं चतुर्थवादावष्टम्भेन स्पष्टयति-अत इति ॥ १५ ॥ आश्रमास्त्रिविधा हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः । उपासनोपदिष्टेयं तदर्थमनुकम्पया ॥ १६ ॥ २. .ग झ. 'तनावत्वं वा । २ क. 'वं यागा। घ. द. भुयर्थे । क. प. 'न्यावृत्तिद। ५ ग. स. 'न्ते स्वश। ६ क. सर्वः ।। ५ छ. 'नांसि मु। ८ स. 'चित्तु त्वगा। १ घ. ज. गादीले । १० ज. स्वार्थमा। ११ छ. 'सरापह' १२ क. रापह' १३ झ. 'ति । संप्रति वाक्य सू। १ग. प्रतिवाक्यं सृ। १५ स. वस्थाः कल्पन्त त । १६ घ. 'ति । य । १५ इ. व च । १८ ख. घ. 'सामान्या क', । १९ क. 'त्याप्तिफ' । २० ज, र्धमु ।

·१२४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डक्योपनिषद-- [भद्वैतारुयं- यदि पर एवाऽऽत्मा नित्यशुद्धवद्धमुक्तस्वभाव एकः परमोर्थः सन् "एकमेवाद्वितीयम् ' इत्यादिश्रुतिभ्योऽसदन्यतिकमर्थेयमुपासनोपदिष्टा । "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ""य आत्माऽपहत पाप्मा" स क्रतुं कुर्वीत" "आत्मेत्येवोपासीत" इत्यादिश्रुतिभ्यः। कर्माणि चामिहोत्रादीनि । शृणु तत्र कारणम् । आश्रमा आश्रमिणोऽधिकृताः । वर्णिनश्व मौर्गगाः । आश्रमशब्दस्य प्रदर्शनार्थत्वात्रिविधाः । कथम् । हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः। हीना निकृष्टा मध्यमोत्कृष्टा च दृष्टिदर्शनसामर्थं येषां ते मन्दम. ध्यमोत्तमबुद्धिसामोपेता इत्यर्थः । उपासनोपदिष्टेयं तदर्थ मन्दम- ध्यमदृष्ट्याश्रमाद्यर्थ कर्माणि च । न चाऽऽत्मैक एवाद्वितीय इति निधि तोचमदृष्टयर्थ दयालुनो वेदेनानुकम्पया सन्मार्गगाः सन्तः कथमिमामु. तमामेकत्वदृष्टिं प्रामुयुरिति । यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते "॥ "तत्वमसि' "आत्मैवेदं सर्वम्" इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ १६ ॥ उत्पत्त्यादिश्रुतिविरोधमद्वैत परिहत्योपासनविध्यनुपपत्तिविरोधं परिहरति- भाश्रमा इति । आश्रमिणो वर्णिनश्च कार्यक्रमोपासका हीनदृष्टयः । कारणवझोपा- सका मध्यमदृष्टयः । भद्वितीयब्रह्मदर्शनशीलास्तूत्तमदृष्टयः । एवमेतेषु त्रिविधेषु मध्ये तेपा मन्दानां मध्यमानां चोतमदृष्टिप्रवेशार्थ दयालूना पेदेनोपासनोपदिष्टा । तपा चोपासनानुष्ठानद्वारेणोत्तमामेकस्वाट क्रमेण प्राप्ता उत्तमेवयान्तविधतीत्यर्थः । लोकव्यायामाशङ्कामाह-यदीति । तस्यैव परमार्थतः सत्ते प्रमाणमाह---एक- पेयेति । द्वैतप्रतीनेमिटयानविपयस्वेनाविरोधमाह-असदिति । अद्वैतस्यैव वस्तुरखे ध्यानविषितिरोधमाह-किमति । उपासनोपदेशमेव विशदयति-आत्मेति । सत्र हि निदिध्यासिय स्यानोपनियो । य आरमे यादौ तु स विनिज्ञासितव्य इति पानविधिः । स कमिन्यत्र सशब्देन शमादिमानधिकारी पराश्यते । अद्वैतस्यैव पात्रो कर्मविकिपिरायोऽपि प्रमरतीत्याह-कर्माणि चेनि । किमान्युपदिष्टानाति संपन्यः अद्वैतावितारिणोऽविभागतिरं प्रति विविगं सावकाशमिति परिहरति-- १ 10.म. म. म.गाः । . . . 'गतमा। ५१...FAmt...मम...10.प.तामिति । ...ग.न.mar..द१प ... 'Stren.wis..'AI16. दावत' ।

·। तृतीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १२५ शृषिति । तत्रेत्युपासनोपदेशः कर्मोपदेशश्च गृह्यते । तदेव कारणमक्षरयोजनया प्र. फटयति-आश्रमा इति । आश्रमशब्देनाऽऽश्रमिणो गृह्यन्तां वर्णिनातु कथं गृह्येर- नित्याशङ्कयाऽऽह--आश्रमेति । शूद्रान्व्यावर्त्य त्रैवर्णिकानामेव ग्रहणार्थ मार्गगा इति विशेषणम् । त्रैविध्यमेवाऽऽकाङ्क्षाद्वारा स्कोरयति-कथमित्यादिना। कार्यब्रह्मा विषयत्वानिकृष्टत्वम् । मध्यमत्वं कारणब्रह्मविषयत्वात् । उत्कृष्टत्वमद्वैतविषयत्वादिति द्रष्टव्यम् । एवं पूर्वार्ध व्याख्यायोत्तराध व्याकरोति-उपासनेति । कर्मोपदेशस्यापि तदर्थत्वमाह-कर्माणि चेति । व्यायां शङ्कां दर्शयति-न चेति । वैदेनोपास- नाद्युपदेशे मन्दानां मध्यमानां च कथमनुग्रहः सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-सन्मार्गगा इति । प्राप्नुयुरित्युपासनोपदिष्टा कर्माणि चेति पूर्वेण संबन्धः । उपास्यं ब्रह्मैव न भवतीति प्रतिपेवान्मन्दमध्यमदृष्टिविषयत्वमुपातनत्य प्रतिभातीत्पाह-पन्मनसेति । अद्वैतदृष्टीनां तु वर्णाश्रमभेदाभिमानामावादेव नोपासनं कर्म वा संभवतीत्याह- सचमसीति ।। १६ ॥ स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु दैतिनो निश्चिता दृढम् । परस्परं विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते ॥ १७ ॥ शास्त्रोपपत्तिभ्यामवधारितत्वादद्वयात्मदर्शनं सम्यग्दर्शनं तबाह्य- स्वान्मिथ्यादर्शनमन्यत् । इतश्च मिथ्यादर्शनं द्वैतिनां रागद्वेषादिदो- पास्पदत्वात्कथं स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु स्वसिद्धान्तरचनानियमेपु कपि- लकणादबुद्धाहतादिदृष्टयनुसारिणो दैतिनो निश्चिताः । एवमेवैप पर- मार्थो नान्यथेति तत्र तत्रानुरक्ताः प्रतिपक्षं चाऽऽत्मनः पश्यन्तस्तं द्विपन्त इत्येवं रागद्वेपोपेताः स्वसिद्धान्तदर्शननिमित्तमेव परस्परमन्योन्य विरुध्यन्ते । तैरन्योन्यविरोधिभिरस्मदीयोऽयं वैदिकः सर्वानन्यत्वादा- स्मैकत्वदर्शनपक्षो न विरुध्यते । यथा स्वहस्तपादादिभिः । एवं रागद्वे. पादिदोपानास्पदत्वादात्मैकत्वबुद्धिरेव सम्यग्दर्शनमित्यभिप्रायः॥१७॥ अद्वैतदर्शनस्योपासनादिविधिविरोधाभावेऽपि मतान्तरैविरोधोऽस्तीत्याशङ्कय तेप भ्रान्तिमूलत्वान्भवमित्याह--स्वसिद्धान्तेति । श्लोकस्य तात्पर्य वक्तुं भूमिक करोति-शास्त्रेति । तद्बाह्यत्वादित्यत्र तच्छन्देन शास्त्रोपपत्ती गृह्यने । द्वैतदर्शन १ ज. तत्राप्युपा । २ क, तदैव । ३ ज. स्फोटयति । १ घ. छ. ज. 'वाश "यो । ५ ग. ज. झ. वेदनों'। ६ घ 'देशम'। ७. 'नां च क । झ. 'दृष्टी वि' क.सि। १. च.'दादि' । "च, 'न्तप्रद । १२ क. पाना । "E. 'य 11७॥

·१० १२६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्--- [ अद्वैताख्यं- मिथ्यादर्शनत्वे हेत्वन्तरपरत्वमवतारितस्य श्लोकस्य दर्शयति--इतथेति । इतःशब्दा- मेव दर्शयति-दैतिनामिति । आदिशब्देने मदमानादयो गृहीताः । स्वीयं स्वीयं सिद्धान्तं व्यवस्थापयितुं तत्त्वज्ञानमधिकृत्य प्रवृत्तानां वादिनां कुतो दोषास्पदत्वमि- त्याक्षिपति-कथमिति । श्लोकाक्षरयोजनया परिहरति--स्वसिद्धान्तेत्यादिना । निश्चयमेव स्फोरयति-एवमेवेति । रागास्पदत्वेऽपि तेषां द्वेषास्पदत्वं कथमित्याश- याऽऽह-प्रतिपक्षमिति । उत्तरार्ध विभजते- स्वसिद्धान्तेति ! यद्धि वादिनां प्रत्येक ससिद्धान्तत्वेनीपसंगृहीतं दर्शनं तन्निर्धारणार्थमन्योन्यं वादिनो विरोधमाचरन्तो दृश्यन्ते । न च तैरद्वैतदर्शनं विरुध्यमानमध्यवसीयते । *यथा स्वकीयकरचरणादि- मिराबाते कदाचिदाचरितेऽपि द्वेषो न जायते । परवुद्ध्यभावात्तथा द्वैतामिमानि- भिरुपद्रवे क्षुद्रे कृतेऽपि नाद्वैतदर्शिनस्तेषु द्वेषो जायते । सर्वानन्यत्वात्परबुद्ध्यभावादि- त्यर्थः । अद्वैतदर्शनस्य सम्यग्दर्शनत्वं प्रतिज्ञातं कथं प्रदर्शितया प्रक्रियया प्रति- पन्नमित्याशङ्कयाऽऽह-एवमिति ॥ १७ ॥ अद्वैतं परमार्थो हि दैतं तद्भेद उच्यते । तेषामुभयथा द्वैतं तेनायं न विरुध्यते ॥ १८ ॥ केन हेतुना तेन विरुध्यत इत्युच्यते । अदैतं परमार्थो हि यस्मात नानीत्वं तस्याद्वैतस्य भेदैस्त दस्तस्य कार्यमित्यर्थः । “एकमेवाद्विती- यम्" । "तत्तेजोऽमजत" इति श्रुतेः । उपपत्तेश्च । स्वचित्तस्सन्दनाभावे समाधौ मायां सुपुप्तौ चाभावात् । अतस्तद्भेद उच्यते द्वैतम् । दैतिनां तु तेषां परमार्थतचापरमार्थतश्चोभयथाऽपि द्वैतमेव । यदि च तेषां भ्रान्तानां द्वैतदृष्टिरस्माकमद्वैतदृष्टिरभ्रान्तानाम् । तेनायं हेतुनाऽस्मत्पक्षो न विरुध्यते तैः । “इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" । “न तु तद्विती. यमस्ति" इति श्रुतेः। यथा मत्तगजारूढ उन्मत्तं भूमिष्ठं प्रति गजारूढोऽहं वाहय मां प्रतीति वाणमपि तं मति न वाहयत्यविरोधबुद्ध्या तद्वत् । * अत्र इ. नानि पुस्तके टिप्पगम्-"भागवतै कादशस्कन्धे । जिहां क्वचित्सदशति स्वददि- स्तद्वेदनायो कतमाय कुप्येत् " इति । १ ग. प्र. रम'। २ ग. झ. 'न सह मा ३ छ. ना। उत्तरार्धनि । यति । ५छ.'पां दीपा । ६ छ, 'त्यै कस्वा . क. 'सिद्धान्तेनों । ८ श. 'न्योन्यवा' । ९ ग.स. 'म । १०. वाननन्य। ग. झ. "तक्रि । १२ क. 'नात्वमस्या । १३ क. 'दस्तस्य । rt. 'य: । केन हेतुना तेने विरुध्यत इलुच्यते । “ए। १५ च. श. तो वाऽभा'। १६ क. 'तभी' । १. 'तारायंतश्चोभ' । १७१, श्रीम'। १८ अ. 'ते। "! १९ ज. 'हं गज वा। १५ ४ ज, स्फोट ·११ तृतीयप्रकरणम् ३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । १२७ ततः परमार्थतो ब्रह्मविदात्मैव द्वैतिनाम् । तेनायं हेतुनाऽस्मत्पक्षो न विरुध्यते तैः ॥ १८ ॥ द्वैतपक्षरद्वैतपक्षस्य विषयद्वारके विरोधेऽधिगम्यमाने कथमविरोधवानोयुक्तिरित्या. शकय स्वमतपर्यालोचनया तावदविरोधमाह-अद्वैतमिति । मिथ्याभूतेन द्वैतेनाद्वै- तस्याविरोधेऽपि परमार्थभूतेन तेन विरोधः स्यादित्याशङ्कय तथाविधं द्रुतमेव नास्तीति मात्वाऽऽह-तैपामिति । द्वैतिनां परमार्थत्वेनापरमार्थत्वेन च द्वैतमेव व्यवहारगोच. रोभूतम् । तच्च संप्रतिपन्नद्वैतवन्मिथ्येत्येवं स्थिते न द्वैतेनाद्वैतस्य विरोधः शक्यको भवतीत्यर्थः । श्लोकप्रतिषेध्यं प्रश्नं करोति केनेति । श्लोकाक्षराणामर्थमाचक्षाणो हेतु. माह-उच्यत इति । द्वैतस्याद्वैतकार्यत्वे प्रमाणमाह-एकमेवेति । श्रुतिप्रामाण्या- द्वैतस्याद्वैतकार्यत्वावगमात्कार्यस्य च कारणाभेदेन सत्त्वनिषेधात्तत्सत्यमित्यवधारणा- नाद्वैतदर्शनं द्वेतदर्शनेन विरुद्धमित्यर्थः । अद्वैतदर्शनं द्वैतदर्शनैरविरुद्धमित्यत्रैव युक्ति- माह-उपपत्तेश्चेति । तामेवोपपत्ति संक्षिप्य दर्शयति-स्वचित्तेति । सुषुप्त्या. यवस्थायां स्वकीयचित्तस्पन्दनाभावे मिथ्याज्ञानोपरमे सति द्वैतदर्शनाभावादद्वैत सिद्धम् । ततश्च स्वप्नजामदानामुत्पत्तिदर्शनादित्युपपत्तदैतमद्वैतकार्य न च कारणं तत्कार्यप्रतिभासविरुध्यते । कार्यस्य वाचारम्भणमानत्वात्कारणातिरेकेणाभावादि. त्यर्थः । तेषामित्यादिमागं विभनते-तिनां विति । परमार्थद्वैतांशेनाद्वैतविरोध माशङ्कय द्विधा व्यवहारेऽपि विमतस्य द्वैतत्त्य द्वैतत्वादेव संप्रतिपन्नपन्मिथ्यात्वसिद्धर्न तेन विरोधोऽद्वैतस्येति मन्वानः सन्नाह--यदि चेति । भ्रान्तिमूलद्वैतदर्शनैरद्वैतद- र्शनं प्रमाणमूलमविरुद्धमित्येतदृष्टान्तेनोपपादयति-यथेत्यादिना । कार्यकारणभू- तयोर्द्वनाद्वैतयोरविरोधे सिद्धे फलितमाह-तत इति । अद्वैतिनां द्वैतिनां च प्राति- स्विकपक्षपर्यालोचनातो द्वैतपक्षरद्वैतपंक्षो विरुद्धो न भवतीति फलितमुपसंहरति- तेनेति ॥ १८ ॥ मायया भिद्यते ।तनान्यथाऽजं कथंचन । तत्त्वतो भिद्यमाने हि मर्यताममृतं ब्रजेत् ॥ १९ ॥ दैतमद्वैतभेद इत्युक्ते दैतमप्यद्वैतवत्परमार्थसदिति स्यात्कस्यचिदाश. १ क. "ह्मचिदा। २ च. श. "तिनस्तेना। ३ ख. घ. ह. ज. 'धे ग'1४ ह. 'न दैते। ५५. मेवास्ती' । ६ श. द्वैतिकानां ! ७ घ. द्वैताना' । ६. 'रोधश। ९ छ. 'शङ्काम। १. श. प्रक'। १ ग. झ.'शने । १२ छ. त्यत्रै' । १३ ग. ह. 'नजाम'. 'अमिष्या । १५ छ. 'वन्न मिथ्या' । १६ ख. ग. छ. स. 'मूलद्वैत १७ ज. रदैतविरुद्धत्वे सि । १८ स. प. उ. विरुद्धरवे सि । १९ स. 'नो प्रा । २० क. 'पढेरदैतपक्षों' । २१ स. 'देत ई। -- ·१२८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - [अद्वैताख्य- अंत्यत आह । यत्परमार्यमद्वैतं मायया भिद्यते निमिरिकानकच- न्द्रवद्रज्जुः सर्पधारादिभिर्भेदैरिव न परमार्थतो निरवयवत्वादात्मनः । सावयैवं ह्यवयवान्यथात्वेन भियते । यथा मघटादिभेदैः । तस्मानि. रवयवमनं नान्यथा कथंचन केनचिदपि प्रकारेण न भिद्यत इत्य- भिमायः । तत्त्वतो भिद्यमाने ह्यमृतमजमय स्वभावतः सन्मयंता प्रजेन् । यथाऽग्निः शीतताम् । तचानिष्टं स्वभाववैपरीत्यगमनम् । सर्व- प्रमाणविरोधात् । अजमव्ययमात्मतत्त्वं मार्ययैव भियते न परमार्थतः। तस्मान परमार्थसद्वैतम् ॥ १९ ॥ अद्वैनमेव द्वैतात्मना परिणेमते चेटैतमपि तात्त्विकं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-माय- येति । विवर्तवादानङ्गीकारे दोपमाह-तचत इति । पूर्वार्धव्यावामाशङ्कामादर्श. यति-दैतमिति । तत्र पूर्वार्याक्षराण्यवतार्य व्याकरोति-अत आहेति । विमतो भेदो मिध्याभेदत्वाञ्चन्द्रादिभेदवदित्यर्थः । विमतं तत्वतो भेदरहितम् । निरवयवत्वा- नित्यत्वादनत्वाच्च व्यतिरेकेण मृदादिवदित्याह-नेत्यादिना । निरवयवत्वेऽपि वस्तुनः स्फुटनधर्मत्वमाशङ्कयाऽऽह-सावयव हीति । उक्तमनुमानं निगमयति- तस्मादिति । अन्यथा परमार्थत्वेनेत्यर्थः । पुनर्नवनुकर्षणमन्वयार्थ, कार्यत्वधर्मलाश. स्वादिरत्र प्रकारोऽमिप्रेतः। विपक्षे दोष वदन्द्वितीया विवृणोति-तत्त्वत इति । प्रसङ्गस्येष्टत्वमाशङ्कय निराचष्टे-तच्चेति । विवर्तवादमुपसंहरति-अजमिति । स्थित विवर्तवादे फलितमाह-तस्मादिति ॥ १९ ॥ अजातस्यैव भावस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः। अजातो घमृतो भावो मर्यतां कथमेप्यति ॥ २० ॥ ये तु पुनः केचिदुपनिषद्याख्यातारो ब्रह्मवादिनो वावदूका अना तस्यैवाऽऽत्मतत्वस्यामृनस्य स्वभावतो जातिपुत्पत्तिमिच्छन्ति परपार्थत एच तेषां जातं चत्तदेव मर्त्यतामप्यत्यवश्यम् । स चानातो तो भावः सभावतः सनारमा कथं मर्त्यतामप्यति । न कथंचन मर्पत्वं समाववपरीत्यमेप्पतीत्यर्थः ।। २० ॥ स्वपक्षमुक्त्वा स्वयध्यपक्षमनुमाप्य दपपति-अनातम्येति । अनुवादिविभाग विमनो-ये विति । स्वभावत एवोनातस्य समावन एवामृतस्प चाऽऽस्मत- .. 'रजम' । १ क. सपदिग' । ३ ज. यवल 'यया नि। ५७. 'नत (R.'मा। ७ प. व ताय । ८ फ. मनमा । ९ क. रयत । १.स.न.... 'दमा।"छ. एक जा!१२.बाउजस्य ।

·तृतीयप्रकरणम् ३] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १२९ वस्य परमार्थत एव जातिमुत्पत्तिं ये स्वयूथ्याः स्वी कुर्वन्तीत्यर्थः । जातस्य हि ध्रुवो मृत्युरितिन्यायेन दूषयति-तेषामिति । अनातो होत्याचक्षराप्युक्तेऽर्थे योग. यति-स चेति ॥ २० ॥ न भवत्यमृतं मर्त्य न मर्यममृतं तथा। प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्रविष्यति ॥ २१ ॥ यस्मान भवत्यमृतं मर्त्य लोके नापि मर्त्ययमृतं तथौ । ततः प्रतः स्वभौवस्यान्यथाभावः स्वतः प्रच्युतिर्न कथंचिद्भविष्यति । अग्नेरिवी- ण्यस्य ॥२१॥ पदार्थानां स्वभाववैपरीत्यगमनमनुपपन्नमित्युक्तं प्रपञ्चयति-न भवतीति । तत्र पूर्वार्ध हेतुत्वेन व्याचष्टे-यस्मादिति । उत्तराध हेतूंमत्त्वेन योजयति-तत इति । यथाऽग्नः स्वभावभूनस्योष्णत्वस्यान्ययात्वं शैत्यगमनमयुक्तं तथाऽन्यत्रापि स्वभावस्यान्य- भात्यमनुचितं स्वरूपनाशप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ २१ ॥ स्वभावेनामृतो यस्य भावो गच्छति मर्यताम्। कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥२२॥ यस्य पुनर्वादिनः स्वभावेनामृतो भावो मर्त्यतां गच्छति परमार्थतो जायते तस्य मागुत्पत्तेः स भावः स्वभावतोऽमृत इति प्रतिज्ञा मृपैव । कथं तहिं कृतकेनामृतस्तस्य स्वभावः कृतकेनामृतः स कथं स्थास्यति निश्चलोऽमृतस्वभावतया न कथविस्थास्यत्यात्मजातिवादिनः सर्व- दाऽजं नाम नास्त्येव सर्वमेतन्मत्यम् । अतोऽनिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्यभि- प्रायः॥२२॥ ननु ब्रह्म कारणरूपण प्रागुत्पत्तरमृबमपि कायाकारणोत्पत्त्युत्तरकालं मर्त्यतां गमि- प्यति । ततो रूपमेदादुर्भयमविरुद्धमिति तंत्राऽऽह--स्वभावेनेति । पूर्वाध साध्या- हारं योनयनि-यस्येति । प्रागवस्थायामपि कारणस्यैव कार्याकारेण जन्मयोग्यतया मर्त्यत्वावगमान्मृषैव प्रतिज्ञा स्यादित्यर्थः । कथं तर्हि तस्य प्रतिज्ञा युक्तेत्याशङ्कय कृतकेन मर्त्यविलयेनामृतस्तस्य वादिनः स कारणाख्यो भावो मवतीति प्रतिज्ञा युक्त- १ सघ १. ज. ण्यतार्थे । २ क. मर्त्यलो। ३ च. 'या। यतः । ४ क. कृते स्व । ५ च. भावः स्व। ६ क. 'टे-तस्मा। ७ ख. 'तुत्वेन । ८ क. तस्येष्टत्व" । ९च. ज. स. 'ते. स्व'। १. ज. भावी मृ। ११ स. घ ज 'स्य भा' 1 है, छ 'स्य सभा' । १२ च. "तः रान्कर्ष। १३ ग घ. ज. श. 'वस्तथा । १४ स. घ छ ज. इति भावः ॥ २२ ॥ १५ ग... यतः, वि।१६ ग. श. तदाह । १७ ८. 'तस्य ।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-- [भद्वैतास्य- त्याह-कथमित्यादिना । भवतु प्रलयावस्थायाममृतावस्यापरिणामेनामृतत्वं ततो वा किं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-कृतकेनेति । कृतकत्वस्य यत्कृतकं तदनित्यमिति विना. शित्वेन व्याप्तत्वादित्यर्थः । किं चास्यामवस्थायां कार्यमानं वस्त्वित्यनं ब्रह्मास्मोति. नानामावान्मोसो न स्यादित्याह-आत्मेति ॥ २२ ॥ भूततोऽभूततो वाऽपि सृज्यमाने समा श्रुतिः । निश्चितं युक्तियुक्तं च यत्तद्भवति नेतरद ॥ २३ ॥ नवजातिवादिनः सृष्टिपतिपादिका श्रुतिर्न संगच्छते प्रामाण्यम् । पाट विद्यते सृष्टिमतिपादिका श्रुतिः । सा वन्यपरा । उपायः सोऽत्र- तारायेत्यवोचाप । इदानीमुक्तऽपि परिहारे पुनश्वोधपरिहारौ विव- सितार्थ प्रति सृष्टिश्रुत्यक्षराणामानुलोम्पविरोधाशकामात्रपरिहारायौँ । भूतनः परमार्थतः सृज्यमाने वस्तुन्यभूततो माययाँ वा पोया. विनेत्र सृग्यमाने वस्तुनि समा तुल्या सृष्टिश्रुतिः । ननु गौणमु- ख्ययोमुरुपे शब्दार्थप्रतिपत्तियुक्ता । न ! अन्यया मृष्टरमसिद्धत्वाग्नि पयोजनत्वाचेत्यवोचाम । अविद्यासृष्टिविपयैव सर्वा गौणी मुख्या च सृष्टिर्न परमर्थितः । “सबाह्याभ्यन्तरो ह्यानः" इति श्रुतेः । तस्माच्या निश्चितं यदेकमेवाद्वितीयमजसमृनमिति युक्तियुक्तं च । युक्त्या च संपनं तदेवेत्यवोचाम पूर्वन्यः । तदेवं श्रुत्यर्थो भवति नेतरत्कदाचि. दपि ।। २३ ॥ परिणामवादम्य सृष्टियनुपारेण स्वीकार्यतमाशङ्कय निरस्पति-भूनत इति । परिणामवादे विश्नवाद च मष्टिवनेरविशेषाद्वैतानुगधिश्रुतियुक्तिवशाद्विवादस्य सांकन पतेति भावः । सृष्टि श्रीवनानुगुण्ये प्रमागयुक्त्यनुगृहीतमदैतमेवाभ्युपगन्त- व्यमिति फलितमाह-निश्चितमिति । लोकव्यात्या शङ्का दर्शयति नन्धिति । RAVAN कार्यकारेण न माया लाह मष्टिऋतिलि मारिवः । नाती श्रुतिरस्तोत्यको करोति यादमिति । तया भिशमृष्टानुवादित्वेन कामुपाति. रित्याशयाह-माविति । कयमदेवारलेन मष्टिोसत्तिरित्याशङ्कघाऽऽह- उपाप पनि । गदि मष्टिवा परत तद्विरोधमारी अवसादेशोचो ताहि पुन यो तरिहीसायको पुनरकरित्याशयाह-इदानीमिति ! मियाभूष्टि- 1. मुखम.५।। सामा... माय: ५ ५. * पुरोति . मा. रा । ७७. मन्या.प.म। प.... mins 7.मा...' ।

·२ - तृतीयप्रकरणम्३]भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। वादे श्रुतिपदानामसृजनामवदित्यादीनामसामञ्जस्यविरोधाशङ्कायां तावन्मानं परिहतुं पुनश्वोद्यपरिहारावित्यर्थः । श्लोकस्य तात्पर्यमुक्त्वा पूर्वाधीक्षराणि व्याकरोति- भूत इति । माया ोपा मया सृष्टेत्यादिवत्तत्तेजोऽमृजनेति श्रुतिः । सचे त्यच्चाभव- दिति श्रुतिस्तु देवदत्तो व्याघोऽभवदितिवत् । न च सत्यत्वं विशेषर्णगोपलभ्यते । तेन मायामय्यां सृष्टाविष्टायामपि सृष्टिश्रुतिः श्लिष्टेत्यर्थः । गौणमुख्ययोर्मुलये संप्र- त्यय इति न्यायमाश्रित्य शङ्कते-नन्विति। अग्निर्माणवक इत्यत्र माणवकेऽग्निशब्द- प्रयोगेऽप्यग्निमानयेत्यादिप्रयोगे प्रथमं वद्विप्रततिर्मुख्यमेव प्रथमं प्रतिभातीति मुख्ये पदव्युत्पत्तेर्मुरूषार्थतयों सत्या सृष्टिरेष्टव्येत्यर्थः । मुख्यसृष्टयसीकारेऽपि सत्या सृष्टिन सिध्यति । अस्मत्पक्षे सत्यायाः सृष्टेः सृष्टिशब्दार्थत्वेनाप्रसिद्धत्वादिति परिहरति-नेत्यादिना । लौकिकानां मुख्यसृष्टेः सत्यसृष्टित्वेन प्रसिद्धत्वेऽपि फलाभावान्न तत्र श्रुतितात्पर्यमित्याह-निष्पयोजनत्वाचेति । अन्यथा सृष्टेरप्र. सिद्धत्वमेव स्पष्टयति-अविद्येति । गौणी स्वप्ने स्थादिसृष्टिः । मुख्या नागरे घटा- दिसटिः सर्वाऽप्यविद्यावस्थायामेव तस्यां सत्यामेव भावान्न तत्त्वदृष्ट्या काऽपि सृष्टिः संभवति । तथा भू स्यान्यथाभूतस्य स्वतः परतो वा वस्तुनोऽन्यथाभावासंभवात्तदति- रेकेण च सृष्टेरयोगादित्यर्थः । वस्तुस्वरूपालोचनया वास्तव्याः सृष्टेरश्लिष्टत्वे श्रुतिमनु- फूलयति-सयाोति । सृष्टेरविधाविद्यमानत्वेऽपि कि यस्तु विवलितमित्याशङ्कयो- तराध विभजते-तस्मादिति । निरवयवत्वं विभुत्वमित्यादियुक्तिः । तेनाद्वैतमेव श्रुतितात्पर्यगम्यं न द्वैतमिति फलितमाह-तदेवेति ॥ २३ ॥ नेह नानेति चाऽऽनायादिन्द्रो मायाभिरित्यपि ॥ अजायमानो बहुधा मायया जायते तु सः ॥ २४ ॥ कथं श्रुतिनिश्चय इत्याह-यदि हि भूतत एव सृष्टिः स्यात्ततः सत्यमेव नाना वस्त्विति तदभावमदर्शनार्थमान्नायो न स्यात् । अस्ति च "नेह नानाऽस्ति किंचन" इत्यादिरान्नायो द्वैतभावप्रतिषेधार्थः । तस्मादास्मैकत्वमतिपयर्थी कल्पिता सृष्टिरभूतैव माणसंवादवत् । “इन्द्रो ११.३ १ ग. ज. 'मन' 1 2 ग झ. 'रोधश' । ३ ज 'तई। घ च सच्चा'। ५ क. 'ति। सभ । न । ६ ग. य. गमेवोप १७ क. 'ख्य कार्यसे । ८ क. 'योग्ोऽप्य'। ९ ज. 'या सृ । १.स. सिध्यत् । ग. प. सिध्येदस्मिन्पक्षे । छ सिध्यतील स्मिनक्षे। ज. सिध्यत्यस्मिन्क्षे । "ग, व स्फुटय । १२ घ. 'दिदारीः । १३ घ. 'मृदिर यदि शि.स. १४ ख. प. ४. छ. ज. 'तस्य स्व1९५ ख. घ. ज. पायो । १६ क. 'त । १७ स. घ. इ. ज. 'नार्थ आना ।१८. 'त्यर्थे ।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिप- [भद्वैतास्य- मायाभिः" इलभूतार्थप्रतिपादकेन मायाशब्देने व्यपदेशात् । ननु प्रज्ञा- वचनो मायाशब्दः । सत्यम् । इन्द्रियमनाया अविद्यामयत्वेन माया. त्वाभ्युपगमाददोषः। मायाभिरिन्द्रियमज्ञाभिरविद्यारूपाभिरित्यर्थः । "अजायमानो यहुधा विनायते" इति श्रुतेः । तस्मान्माययैव जायते तु सः । तुमन्दोऽवधारणार्थ:-माययैवेति । न हाजायमानत्वं बहुधा जन्म चकत्र संभवति । अग्नाविवशत्यमारण्यं च। फलवत्वाचाऽऽत्मकन्व- दर्शनमेव श्रुतिनिश्चितोऽर्थः । "तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुप. श्पतः" इत्यादिमत्रवर्णात् । "मृत्योः स मृत्युमामांति" इति निन्दि- तत्वाच सृष्टयादिभेददृष्टेः ।। २४ ।। सप्टेमपास्वस्पष्टीकरणाद्वारेणाद्वैतमेव प्रत्यतया निर्धारयितुं श्रीतनिश्चयमेव विथ. गोति-नेहेति । काड्झां प्रदर्थ श्लोकासराणि व्याकरोनि–कयमित्यादिना । तत्राऽऽद्यपादे व्यतिरेक दर्शयित्वा पुनरन्वयात्यानेन व्याचष्टे-यदि हीति । द्वैन. भावश्चेत्प्रतिपिध्यने कथं तहि सृष्टिरुपदिश्यते तत्राऽऽह-तस्मादिति । यथा प्राण धाघिदृष्टार्थ प्राणवायः अनिपु कल्प्यने तथा मृष्टिरकत्वप्रतिपत्यत्वेन कल्पिना । याव्याः मुटेरयोगस्योपदिष्टत्तादित्यर्थः । कल्पिता दृष्टिरित्यत्र हेत्वन्तरं दर्शयन्द्वितीयं पादमवतार्य तात्पर्यमाह-इन्द्र इति । मायाशब्देन सृष्टेदर्थपदे- शादसा करिश्ता युकेति शेषः । अभिधानमन्ये प्रज्ञानाममु पाटामायाशमी मिथ्यार्थी न मतीनि शङ्को-नन्विति । मायाशब्दस्य प्रज्ञानाममु कानिरक पाउमानी करोति-सत्यमिति । कथं तहिं विध्यार्थत्वं तपाऽऽह-इन्द्रियेति । नहि मायादशब्दिता पता नमनतव्यम् । भूयथान्ने विश्वमायानिवृत्तिरित्यादी निवृतिप्रवणात् । बिमारिन्द्रिगन्या नम्यायाविद्यान्यव्यतिरेकानुविधायितया विधान निमायादाग मिथ्याविनानुपात्तिरित्यर्थः । तात्पर्याप माला सवागन मुमार-मागाभिरिनि । पुररूपः सनीयत म संबन्यः । माया. मगो मृष्टिरित्या परदन तृतीयादमयतारयनि-अनापमान इमि । मना- •.विमरेपनि नानी पानी तान। 14.... Archive :ग... HARI r.R. SCIRTH. Far. ran.mmtark " म ... १...ग. Amit ".. ....... '।

·तृतीयप्रकरणम् ३]आनन्दगिरिकतटीकासंबंलितशांकरभाष्यसमेता। यमानस्य बहुधा विनायमानत्वं विरुद्धभित्याशङ्कय चतुर्यपादमुत्यापयति-तस्मादिति । अश्रुतस्य कथमे कारस्याऽऽवापः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तुशब्द इति । अवधारणरू- मर्थमेवाभिनयति-माययैवेति । कस्मादित्थमवधार्यते । वास्तवे जन्मनि का वस्तु. क्षतिरित्याशङ्कयाऽऽह-न हजेति । आत्मकत्वज्ञानमेव सृष्टिश्रुतितात्पर्यगम्य सृष्टिस्तु तच्छेपत्वादविवक्षितेत्यत्र हेत्वन्तरमाह-फलवयाचेति । तस्य फलवत्त्वे प्रमाणमाह-तत्रेति । एकत्वमाचार्योपदेशमनुपश्यतः साक्षात्कुर्वनस्तत्रैकत्वसाक्षा- स्कारे सति शोकमोहोपलक्षितः संसारो न भवतीत्यर्थः । न केवलं विफल- त्वाददृष्टिरविवतिता किं तु निन्दितत्वेन निपिद्धत्वादनकरत्वाचे याह-मृत्यो- रिति ॥ २४॥ संभृतेरपवादाच्च संभवः प्रतिपिध्यते । को न्वनं जनयेदिति कारणं प्रतिषिध्यते ॥२५॥ "अन्य तमः प्रविशन्ति ये संभूनिमुपासते' इति संभूतरुपास्यत्वापवा- दासंभवः प्रतिपिध्यते । न हि परमार्थतः संभूतायां संभूतौ तदपवाद उपपद्यते । ननु विनाशेन संभूनेः समुच्चयविध्यर्थः संभूत्यपवादः । "यथाऽन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते" इति । सत्यमेव देवतादर्श- नस्य संभूतिविषयस्य विनाशशब्दवाच्यस्थ कर्मणः समुच्चयविधानार्थः संभूत्यपवादः । तथाऽपि विनाशाख्यस्य कर्मणः स्वाभाविकाशानमवृ. त्तिरूपस्य मृत्योरतितरणार्थत्ववदेवतादर्शनकर्मसमुच्चयस्य पुरुषसंस्का- रार्थस्य कर्मफलरागप्रवृत्तिरूपस्य साध्यसाधनैपणाद्वयलक्षणस्य मृत्यो. रतितरणार्थत्वम् । एवं . ह्येपणायरूपान्मृत्योरशुद्धवियुक्तः पुरुषः संस्कृतः स्यादती मृत्योरतितरणार्थी देवतादर्शनकर्मसमुच्चयलक्षणा शाविद्या । एवमेवैपणालक्षणोदविद्याया मृत्योरतितीर्णस्य विरक्तस्योप- निपच्छास्त्रार्यालोचनपरस्य नान्तरीयकी परमात्मैकत्वविद्योत्पत्तिरिति पूर्वभाविनीमविद्यामपेक्ष्य पवादागिनी ब्रह्मविद्याऽमृतत्वसाधनकेन पुरुपेण संवध्यमानाऽविद्यया समुच्चीयत इत्युच्यते । अतोऽन्यार्थत्वा- दमृतत्त्वसाधनं ब्रह्मविद्यामपेक्ष्य निन्दार्थ एव भवति संभूत्यपवादः । .ज. रस्यापवादः स्या' । २.छ. 'पमेवार्थ' १३ ग. झ. 'दिन्यवतार्य'। क. निसत्वेन । ५ ग. स. 'कत्वा' । ६ क. ति श्रुतेः स । ७ च. 'विधानार्थः । ( ज. ति । मैवं विना सलदें। ९ ज. 'स्य शन्द' । १० द. 'स्य च क'।११ क. 'यलक्षणाद'। १२ घ. मृत्युर' १३ र, "णापि 17. "विद्यया। १५स, च, 'धनमेके। - ·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्- [ अद्वैताख्यं- यद्यप्यशुद्धिवियोगहेतुरतन्निष्ठत्वात् । अत एव संभूतेरपवादात्संभूतरा- पेक्षिकमेव संचमिति । परमार्थसदात्मैकत्वमपेक्ष्यामृताख्यः संभवः पति- पिध्यते । एवं मायानिर्मितस्यैव जीवस्याविद्यया प्रत्युपस्थापितस्यावि- धानोशे स्वभावरूपत्वात्परमार्थतः को न्वेनं जनयेत् । न हि रज्ज्वा. मविद्यारोपितं सर्प पुनर्विवेकतो नष्टं जनयेत्कश्चित् । तथा न कश्चिदेनं जनयेदिति को वित्साक्षेपार्थत्वात्कारणं प्रतिषिध्यते । अविद्योद्भूतस्य नष्टस्य जनयित् कारणं न किंचिदस्तीत्यभिप्रायः। "नायं कुतश्चिन बभूव कश्चित्" इति श्रुतेः ॥ २५ ॥ भेददृष्टमिथ्यात्वे हेत्वन्तरमाह-संभूतेरिति । सम्यग्भूतिरैश्चैयं यस्याः सा संमू- तिर्देवता हिरण्यगर्भाख्या । तस्याश्च कार्यमध्ये श्रेष्ठाया निन्दितत्वात्प्रधानमल्लनिवर्हण. न्यायेन संभवशब्दितं कार्यमेव निषिध्यते । तथा च सिद्धं तस्यावस्तुत्वमित्यर्थः । कारणप्रतिषेधेन तदवस्तुत्वसिद्धेश्च यथोक्तार्थसिद्धिरित्याह-को न्वेनमिति । पूर्वार्ध व्याकरोति-अन्धमिति । संभूत्यूपासनाया मन्त्रार्धनाऽऽयेन निन्दा विधाय ततो सूप इवेत्यादिनोत्तरार्धन संभूतेरुक्ताया देवताया हेयत्वमुपपाद्यते । ततश्च प्रधानभूतदेवतो. पास्यत्वापवादात्ततोऽक्तिनं सर्वमेव संभवशब्दितं कार्यमा निषिध्यते । तथा च तद. वस्तुत्वसिद्धिरित्यर्थः । संभूतेरपवादेऽपि तस्मिमिथ्यात्वनियमामावान्न कार्यमात्रस्य मिथ्यात्वं शक्यं प्रतिज्ञातुमित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । संभूतिमिन्दा तदवस्तुत्वख्याप- ना न भवति । किं तु विनाशेन कर्मणा देवतोपासनस्य समुच्चयविध्यर्था । समुच्चय- विधानस्य फलवत्तवादिति शङ्कते-नौन्विति । अपवादस्य समुच्चयविध्यर्थत्वे दृष्टान्त. माह-यथेति । अत्र खल्वविद्याशब्दितकर्मापवादो विद्याकर्मणोः समुच्चयविध्यर्थः स्थितो विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वतोभयं सहेति श्रवणादित्यः । उक्तं चौद्यमनुनानाति---- सत्यमिति । तहिं संभूत्यपवादलदवस्तुत्वरूयापको न भवतीत्युक्तं स्थितमेवेत्याशङ्कय समुच्चयस्याविद्यावस्थायामस्थितफलवत्वायदवस्तुत्वं संभूत्यादिनिन्दाधीनमुक्त तत्तदव- स्थमेवेति मन्वानः सन्नाह-तथाऽपीति । यथाऽग्निहोत्रादः शास्त्रीयस्य कर्मणोऽशा- स्रीयप्रवृत्तिपमृत्युतरणापत्र तथा साधनायेषणारूपमृत्युतरणार्थत्वं समुथयस्यापि ११ १६. सत्यमि । २ . . 'श्यानता। 'नाशे भाव घ. 'नाशः 1४ प... प.ज.पाध्यारो'। ५ स. 'पितस'. 'शिन ।ख । ८. 8. 'चन निज.दितम. प्र. ग. ७. म. तमि'1.क. 'तिनिन्दा ।१ ग. प. . 'एला। ३.नहाति । १४ ग. ल. दरवर। १५ मिचाभी।ग..। १७ प.ग. तिसर। 4 ·तृतीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। वाच्यम् । तथा च संभूत्यादेरवस्तुत्वमविरुद्धमित्यर्थः । मृत्युतरणार्थत्वे संस्कारार्थत्वं कथ- मित्याशङ्कयाऽऽह-एवं हीति । कामचारकामवाईकामभागादिलक्षणम्वाभाविकप्रवृत्ति. रूपाशुद्धिवियोगः संस्कारो यथा नित्याग्निहोत्रादिफलं तथा निष्कामेनानुष्ठितसमुच्च- यफलं कामाख्याशुद्धिव्यावृत्तिरित्यर्थः । अविद्यया मृत्यु तीत्वेति मन्त्रे मृत्युतरणहेतुर- विद्येति श्रवणात् । संभूत्याऽमृतमश्नुत इति च संभूतेरमृतत्वफलाभिलाषात्कथं समुच्चय- फलं मृत्योरतितरणमित्याशङ्कयाऽऽह-अत इति । यतो न समुच्चयान्मुख्यममृतत्वं घटते तस्य विद्ययाऽमृतमश्नुत इति वक्ष्यमाणत्वात् । अतः समुच्चयलक्षणाऽविद्याऽ. विद्यया मृत्यु तीत्वत्यंत्र निर्दिश्यते । आपेक्षिकमृत्युतरणहेतुत्वसंभवादित्यर्थः । यर्यवि- चाशब्देन समुच्चयो विवक्ष्यते । कथं तर्हि विद्यां चाविद्यां चेत्यनेन विद्याविद्ययोः समु. चयो निर्दिश्यते । न हि देवतादर्शनकर्मसमुच्चयस्य ब्रह्मविद्यायाः समुश्चयः संभवती- त्याशङ्कयाऽऽह-एवमिति । नान्तरीयकत्वमवश्यंभावित्वं प्रतिबन्ध काभावे कार्योत्प- रुपपत्तेरित्यर्थः । एवं मन्त्रार्थे स्थिते प्रकृते फलितमाह-अत इति । अन्यार्थत्वं समुच्चयस्याशुद्धिक्षयहेतुत्वं तच्चेदिष्टं किमित्यपवादस्तत्राऽऽह-यद्यपीति । तथाऽप्य. तनिष्ठत्वात्परमार्थामृतत्वफलत्वाभावात्तदपवादसिद्धिरित्यर्थः । अपवादफलं दर्शयन्ना. घमागविभजनमुपसंहरति-अत एवेति । को न्वेनं जनयेत्पुनरिति श्रुत्यर्थमा- पक्षाणो द्वितीया) विभनते-एवं मायेत्यादिना । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति- न हीति । न कश्चिदनं जनयेदिति कारणं प्रतिषिध्यत इति संबन्धः । प्रश्नार्थ किंशब्दे दृश्यमाने कथं कारणप्रतिषेधसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽहको न्विति । अक्षरार्थमुक्त्वा द्वितीयार्धस्य तात्पर्यमाह-अविधेति । ततश्चेदुद्भूतो जीवः कथं तस्य जनयितृ कारणं नेत्युच्यते व्याघातादित्याशङ्कयाऽऽह-नष्टस्येति । जीवस्य जनयितृकार- णामावे प्रमाणमाह-नायमिति । तस्याविद्यामन्तरेण खतो जन्माभावं सूचयति---- न बभूवेति ॥ २५ ॥ स एप नेति नेतीति व्याख्यातं निनुते यतः । सर्वमग्राह्यभावेन हेतुनाऽजं प्रकाशते ॥ २६ ॥ १॥ ग. ज. श. 'रवा' । २ ग. प. स. 'दम' । ३ छ. क्षणस्वा । ४ घ. 'रूपासिद्धि' । है. 'रूपविशु। ५ ग. तत्वम । ६ घ. द. जयनाविद्या नि' । ७ क. 'ते । अपेक्षितम । ८ क. 'यपि पि'। ग. स. "विद्यया श'। १० ग झ. "विद्यया स।"ख 'चयत्वं सं। ११क. 'तेरि' । १३ ग. ह. अन्यथार्थ । १४ क. छ. दिक्षेप । १५ ग. 'वेदमिष्टं । १६ क. 'मुत। १७ स. ग, छ, ज, 'लवस्वाभा । १८ क. 'देवं ज । १९ प. ज. कोन्वेति । ग. छ, कॉन्दि. तीति ।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-- [भद्वैताख्यं- सर्वविशेष प्रतिषेधेन अर्थात आदेशो नेति नेति" इति प्रतिपादिव- स्याऽऽत्मनो दुर्योध्यत्वं मन्यमाना श्रुतिः पुनः पुनरुपायान्तरत्वेन तस्यैव प्रतिपिपादयिपया यद्यद्याख्यातं तत्सर्वं निनुते । ग्राह्य जनिमबुद्धि- विषयमपलपत्याद “स एप नेति नेति" इत्यात्मनोऽदृश्यतां दर्श- यन्ती श्रुतिरुपायस्योपेयनिष्ठतामजानत उपायत्वेन व्याख्यातस्योपे- यवद्वाह्यता मा भूदित्यग्राह्यभावेन हेतुना कारणेन निनुत इत्यर्थः । ततश्चैवमुपायस्योपेयनिष्ठतामेव जानत उपेयस्य च नित्यकरूपत्वमिति तस्य सबाह्याभ्यन्तरमजमात्मतत्त्वं प्रकाशते स्वयमेव ।। २६ ।। इतोऽपि द्वैत वस्तु न भवतीत्याह-स एप इति । द्वे वावेत्यादिना व्याख्यात मूर्नामादि सर्वमेव त्याज्यमग्राह्य नेति नेतीति वीप्सया यतो निषेधति श्रुतिरतः स एष इत्युपक्रम्य प्रतिपादिनस्याऽऽत्मतत्त्वस्य कूटस्थस्याविषयत्वेन प्रयोपपत्तिरित्यर्थः । नेति नेनानिवप्मातात्पर्यमाह -सर्चेति । रूपयोपन्यासामन्तरं तनिषेधमन्तरेण निर्षिशेपवस्तुप्रतिपत्तेरयोगात्तत्प्रतिपस्या च पुरुषार्थपरिसमाप्तिमंमवादादेशो निर्वि- शेपम्याऽऽत्मतत्त्वस्योपदेशस्तावत्प्रस्तूयते । एवं प्रस्तुत्य नेति नेतीति वोप्पया सर्वस्य भर्नामातिविशेषगाऽऽरोपितस्य निषेधो दर्शिनस्तेन चाऽऽत्मा जिज्ञामिनी विशिष्टो निर्दिष्ट इत्यर्थः । स चेदेवं मूर्नामूनाधिकारे प्रतिपादितस्तहि किमिति 'प्रदेशान्तरे पुनः पुनरेवं प्रतिपाद्यते पुनरु रित्याशय ध्यारूपानमित्यादि ध्यानप्टे-प्रतिपादितस्ये. ति । यद्यपि मूर्नामूप्रकरणे प्रतिपादितमाम तथाऽपि तस्य परमममत्वाद्दा- नत्वं मन्यने श्रुनि । मा पुनरुपायविशेपमद्भवाभिमायण तस्यैव पुनः पुनः प्रतिपाद- नेच्छया यद्यदारोपित तत्तदशेपमपनु विशिष्टमा मम्वरूपं निवेदयतीत्यर्थः । सर्व- मिन्यादि स्पष्टीकुर्माणः स एष इति व्यानष्टे-ग्राह्यमिति । स एप इत्याद्या श्रुतिर- दृश्यतामामनो विशेष निगमुग्वेन दर्शगनी यदृश्यं कार्य मनमां वाचां च गोनरी भूतं तदशेपमीदपलपनि । सा हि परमार्थवत्वदृश्यमिति ब्रुवाणा दृस्य बस्तत्वेनो- पपद्यते तथा चानुपपत्तेदृश्पवर्गस्यावस्तृत सिद्धमित्यर्थः । ननु किमिति श्रुनिया- १ स. प. र. ध छ ज झ. 'पानोऽदे । २ च. दुर्वाधर । ३ ५. ज. 'यति श्रृं। ४ प. निठा ता. ५ ज 'वोपा ।। . ति । द्वे का यनगो रूप मा चामन चयादि । ४ प. "ग, मादिप.. ज. तोsो । ३ ज.ret I rक प्रोग। १५. "रेता न 'न. प्र । १७ ग. ग. ज. सिमुलं । रा. पिस त । "ग... 'लागिरी । ९. 'म । ३.. यार' । १२. "।११. ।। २ ।। नग. हि पापा - - ...साला.. अपनोप' ग स. प्रतिति । १. तत्वार १. म. नोति ।

·तृतीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। ख्यातं विशेषजातं निनुते पङ्कप्रक्षालनन्यायापातादित्याशङ्कयाग्राह्यभावेनेत्यादि व्याक- रोति-उपायस्येति । द्वे वावेत्यादिना व्याख्यातस्य रूपप्रपञ्चस्याद्वितीयब्रह्मात्ममा- अपर्यवसायितामप्रतिपद्यमानस्य ब्रह्मवदेवोपायत्वेनामिमतस्यापि प्रपञ्चस्य वस्तुत्वेन यत्वाशङ्का या सा मा भूदित्यशेषविशेषराहित्येनाद्वितीयवाँस्वरूपनिर्धारणार्थमारो- पितं प्रपञ्चं प्रतिपेति श्रुतिरित्यर्थः । उपायस्य कल्पितत्वेन वस्तुत्वामावादुपेयस्ये च सदैकरूपत्वात्कथं तथाविधवस्तुप्रतिपत्तिरित्याशङ्कयानमित्यादि व्याचष्टे-तत- थेति । समारोपितस्य सर्वस्य निषेधादेव स्वातन्त्र्येण वस्तुत्वामावनिश्चयादारोपितस- पदिरधिष्ठानातिरेकेणासत्त्ववदुपायस्य मूर्तादेरुपेयाद्वितीयब्रह्ममात्रतामेव प्रतिपद्यमानस्य ब्रह्मणश्च सदैकरूपत्वकूटस्थनित्यदृष्टिस्वभावत्वादि जानतस्तस्योत्तमस्याधिकारिणः स्वय. मेवान्यापेक्षामन्तरेणाऽऽत्मतत्त्वमुक्तविशेषणं प्रकांशी भवति । कल्पितस्य चोपायत्वं प्रतिबिम्बादिवदविरुद्धमित्यर्थः ॥ २६ ॥ सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः । तत्त्वतो जायते यस्य जातं तस्य हि जायते ॥२७॥ एवं हि श्रुतिवाक्यशतैः सवाह्याभ्यन्तरमजमात्मतत्वमद्वयं न ततोऽ. न्यदस्तीति निश्चितमेतत् । युक्त्या चाधुनैतदेव पुनर्निर्धार्यत इत्याह । तत्रैतत्स्यात्सदाऽग्राह्यमेव चेदसदेवाऽऽत्मतत्त्वमिति । तन्न । कार्यग्रह- णात् । यौँ सतो मायाविनो मायया जन्मकार्यम् । एवं जगतो जन्मकार्य गृह्यमाणं मायाविनमिव परमार्थसन्तमात्मानं जगजन्म मायास्पदमव- गमयति । यस्मात्सतो हि विद्यमानात्कारणान्मायानिमितस्य हस्त्या- दिकार्यस्येव जगज्जन्म युज्यते नासतः कारणात् । न तु तत्त्वत एवाऽऽत्मनो जन्म युज्यते । अथ वा सतो विद्यमानस्य वस्तुनो रज्ज्वादेः सर्पादिवन्मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतो यथा तथाऽग्राह्यस्यापि सत एवाऽऽत्मनो रज्जुसर्पवज्जगद्रूपेण मायया जन्म युज्यते । न तु तत्त्वत एवाजस्याऽऽत्मनो जन्म । यस्य पुनः परमार्थसदजमात्मतत्त्वं जगद्रूपेण जायते वादिनो न हि तस्यानं जायत इति शक्यं वक्तुं विरो. क. ह. "तिपद्य । २ ग.छ. 'तप्रश. "तस्य । ख. घ.क्ष. 'परा। ग. छ. स. 'मरू'1५. 'स्य सर्वस्य च । ६झ. ति । संसारारों'। ख. 'तिपाद्य'। ८ क. छ. स. सदेक १९ क. 'काशि भ'11. छ. 'तस्योपा।१ छ. निश्चयापित । १छ. 'तस्मात्स। १३ च. 'ति चैन । १४ घ. 'या हि विद्यमानात्कारणात्सतो । १५ च. 'कार्थे गृ। १६ क. छ. 'मार्थ | 10 क. छ. 'जन्ममा १८ क. 'दमेव । १९ च. 'नो यु। २० घ. 'मार्थे । १८ ·सगौरपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-- [अद्वैतारूप- धात् । ततस्तस्यार्थाज्जातं जायत इत्यापन्नं ततश्चानवस्था जाताजायमा. नत्वेन । तस्मादजमेकमेवाऽऽत्मतत्वमिति सिद्धम् ।। २७ ॥ आत्मतत्त्वमजमद्वितीयं परमार्थभूतम् । द्वैतं तु मायाकषितमतदिति प्रतिपादितम् । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-सतो हीति । यदात्मतत्तं सदा संदेकरूपं तस्या मायाया जग. दाकारेण जन्म युक्तम् । मायाया दुर्निरूपार्थसमर्थनपटीयस्त्वात्परमार्थतस्त्वेकरूपम- नेकरूपतया नोत्पत्तुं पारयति विरोधादित्यर्थः । विपक्षे दोपमाह-तत्वत इति । यस्य वादिनो मते ब्रह्मैव परमार्थतो जगदात्मना जायते तस्याजस्य जायमानत्वप्र. तिज्ञाया व्याहतत्वाजातस्यैव जायमानत्वे स्यादनवस्थेत्यर्थः । अद्वैतमावेदयन्त्या द्वैतनिषेधकश्रुत्या दृश्यत्वजडत्वादियुक्त्या च तथाविधया निर्धारितमर्थ श्लोकाक्षरा- र्थकथनार्थमनुवदति-एवमिति । उक्तमेव वस्तु युक्त्यन्तरेण पुननिर्धारयितुमु- तरमन्थप्रवृत्तिरित्याह-अधुनेति । पूर्वाधं शझोत्तरत्वेन व्याख्यातुं शङ्कयति- तति । श्लोकः सप्तम्या परामृश्यते । यन्न कदाचिदपि गृह्यते तदत्यन्ता- सदेव शशविषाणादिवदेष्टव्यं प्रमाणाभावे प्रमेयासिद्धरित्यर्थः । कालिङ्गकानुमा. नवशादात्मतत्तस्य कारणत्वेन सत्वनिर्णयान्नासत्वं चौद्यमिति दूषयति- तन्नेति । संगृहीतम दृष्टान्तेन विवृणोति-यथेति । विमतं सदधिष्ठानं कार्य- त्वात्संप्रतिपन्नवदित्यर्थः । उक्तेऽर्थे पूर्वार्धाक्षराणि योनयति-यस्मादिति । तस्मा- कारणस्य सत्त्वमविवादमिति शेपः । नासत इति तस्य निःस्वभावत्वात्कारणत्वायो. गादित्यर्षः । न विति । तथाभूतस्यान्यथाभूतस्य च जन्मायोगादित्यर्थः । सत इति पञ्चम्यन्तं पदं गृहीत्वा निमित्तकारणपरतया व्याख्यातम् । संप्रति सत इति पाठयन्तं पदमादायोपादानपरतया व्याख्यां करोति-अथ चेति । यथा रज्जोः सर्पधाराद्याकारेण मायाकृतं जन्म तथैवाग्राह्यस्यापि सद्रपस्याऽऽत्मतत्त्वस्य जगदात्मना जन्म मायाप्रयुक्तं प्रतिपत्तव्यम् । जन्मरहितस्य वस्तुतो जन्मव्याघातादित्यर्थः । उत्त- राधं विभनते-यस्येत्यादिना । मायिकं जन्म न तात्त्विकमिति स्थिते फलितमाह- तस्मादिति ॥ २७ ॥ असती मायया जन्म तत्त्वतो नैव युज्यते । वन्ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वाऽपि जायते ॥२८॥ ८ ,क छ. 'स्पापाता' । २ च. 'जमेवा । ३ घ... ज. सदेक। ४ ज. 'नस्य में । ५ स. ए. 'ति । पूर्वहो । ६ क. यन क'। ग, घ. स, सिद्धिरि'। ग. R. 'लिभानु ९ क. 'वस्या १.क. र. 'सत्वयों।" ग. ज. जन्मयो। १२ घ. ज. पस्तुनो । ११च. 'लामुनोना ·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद- [अद्वैतारयं-- रज्जुरूपेण सर्प इव परमार्थत आत्मरूपेणादयं संद्वयाभासं मनः स्वमे न संशयः। न हि स्वमे हस्त्यादि ग्राह्यं तदाहकं वा चक्षुरादि- इयं विज्ञानव्यतिरेकेणास्ति । जाग्रदपि तथैवेत्यर्थः । परमार्थसद्विज्ञान. मात्राविशेषात् ॥ ३०॥ तहि द्वैतत्प स्वीकृतमित्याशङ्कय दृष्टान्नेन निराचप्टे-अद्वयं चेति । दृष्टान्तभागं विमनते-रनियति । दृष्टान्ते पैतन्यातिरिक्तस्य मायग्राहकभेदस्य मनःस्पन्दित. स्पासत्तं साधयति-न हीति । तथैव नागरितेऽपि परमार्थात्मस्वरूपेणाद्वयं सन्मनो प्राह्मणाहकद्वैताकारणावभासते । तथा च परमार्थसतो विज्ञानमात्रस्यावस्थाद्वयेऽपि विशेपामावात्तस्मिन्नेवाधिष्ठाने मायाफस्सितं मनः सन्दते । द्वयाकारमित्यहीकारात् । न कारणद्वयं शातिव्यमित्याह-जायदपीति ॥ ३०॥ मनोदृश्यमिदं दैतं यत्किचित्सचराचरम् । मनसो यमनीभावे दैतं नैवोपलभ्यते ॥ ३१ ॥ रज्नुसर्पवदिकल्पनामपं देतरूपेण मन एवेत्युक्तम् । तत्र किं प्रमा- गपित्पन्यपन्यतिरेकलक्षणमनुमानमाह । कयं तेन हि मनसा विके. प्पपानन दृश्यं मनोदृश्यमिदं देतं सर्वे मन इति प्रतिज्ञा । तनावभावा- पदभावभावान् । मनसो धमनीभार निरुद(रोप) विवेकदर्शनाभ्या- संवैराग्यायो रगगापिय सर्प लपं गते वा मुफ्त देत नवोपलभ्पत इत्भारातिराद देतस्गासवमित्यर्थः ।। ३१ ॥ मनोमा देलमित्या प्रमाणमाह- पनोरयमिति । गृतमनूप सोमनापपं. माह-रमिनि । पपा रग्नः सर्परुपेग विकसने तथा मनोरूग सिना. मरम् । यरियासिमियो प्रोगगयेषमा मिशिएमनुमानमुपयनी त्यः । तदेश प्रभार प्रामाणि गागो-कसमित्यादिना । लिम मनोमानं तमा विगतमा । या ममा निगमाया ममात्रो पटारिसमा. मोरपपलिपिनि । उमेर गरिरपनि -मनसो OR IRRIरिमापोरवानासम्मकी नामिया मानपाना ममिति रिपरिपा:-त्सभारादिति ॥ 4.ontK .....anti.. ....mota.it....ABPost प...

·तृतीयप्रकरणम् आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। आत्मसत्यानुबोधेन न संकल्पयते यदा । अमनस्तां तदा याति ग्राह्याभावे तदग्रहम् ॥ ३२॥ कथं पुनरमनीभाव इति । उच्यते । आत्मैव सत्यमात्मसत्यं मृत्ति- .. कावत् । “वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इतिश्रुतेः। तस्य शास्त्राचार्योपदेशमन्ववोध आत्मसत्यानुवोधः। तेन संकल्प्याभो. पतया न संकल्पयते । दाह्याभावे ज्वलनमिवानेः । यदा यस्मिन्काले ती तस्मिन्कालेऽमनस्ताममनोभावं याति ग्राह्याभावे तन्मनोऽग्रह ग्रहणविकल्पनावर्जितमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ मनसो यदमनस्त्वमुक्तं तदुपपादयति-आत्मेति । समाधिस्खापयोरननुमवेऽपि मनमः स्वरूपेण नित्यत्वान्नामनस्त्वमित्याक्षिपति-~~-कथमिति । संकल्पो हि मनसो व्यावहारिक रूपम् । संकल्पश्च संकल्प्यापेक्षत्वात्तदभावे न भवति । सर्वमात्मैवे- त्यवगमे च संकल्प्याभावान्मनसो मनस्त्वं न वर्तते तथाऽपि स्फुरति चेदात्मैवेति न विवेकिदृष्ट्या मनो नामास्तीति श्लोकाक्षरैरुत्तरमाह-उच्यत इति । तस्यैव सत्यत्वे दृष्टान्तमाह-मृत्तिकावदिति । यथा घटशरावादिष्वसत्येषु मृत्तिकामात्रमनुस्यूत सत्यमिप्यते तथैवानात्मस्वप्सत्येप्वात्ममात्रं सत्यमेष्टव्यम् । तत्सत्यमित्यवधारणादेवका- रस्य दृष्टान्तनिविष्टस्य दार्शन्तिकेऽनुषङ्गादित्यर्थः । उक्त दृष्टान्ते प्रमाणमाह- वाचारम्भणमिति । अवशिष्टान्यक्षराणि व्याचष्टे-तस्येत्यादिना । तेन तत्त्वज्ञा- नेनाऽऽत्मातिरिक्तार्थाभावे निश्चिते संकल्पविषयाभावनिर्धारणया संकल्पाभावे दृष्टान्त- माह-दाोति । यथाऽग्नेर्दाह्याभावे ज्वलनं न भवति तथा संकल्प्याभावे संकल्पो निरवकाशः स्यादित्यर्थः । संकल्प्याभावे किं मनप्तो भवति तदाह--यदेति ॥ ३२ ॥ a. अकल्पकमजं ज्ञानं ज्ञेयाभिन्नं प्रचक्षते । ब्रह्मज्ञेयमजं नियमजेनाजं विबुध्यते ॥३३॥ यद्यसदिदं द्वैत केन स्वमजसमा(जमा)त्मतत्त्वं विबुध्यत इति । उच्यते । अकल्पकं सर्वकल्पनावर्जितमत एवानं ज्ञानं ज्ञप्तिमात्रं ज्ञेयेन परमार्थ-- सता ब्रह्मणाऽभिन्नं प्रचक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः । न हि विज्ञातुर्वि- १ क. 'रय म। २ स घ. ज. मनुबो' । ३ क. भावात्तया । ४ क. 'कल्प्यते । ५७. १. छ. 'ते यदा दाया' । प्र. 'ते यदा यथा दा' । ६ स. दाऽम'। ७ ख. 'मनीभा' । सर्वात्म ९ ग. प्र. 'वेकह।. घ. ह. ज. उत्कर्ट "ग. छ. श. 'शक्ष। १२. ग. छ, न. 'यस्यवि' । १३ घ. 1. छ. 'कल्प्याभा' ग. प्र. संकल्पाभावे । १५ च. 'तं तर्हि के'। १६ क. 'न समभसमा । १७ ज. हि शा। । १७ ·१४२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीपमाण्क्योपनिपत्- [अद्वैतारुप- ज्ञातेत्रिपरिलोपो विद्यतेऽग्न्युष्णवत् । “विज्ञानमानन्दं ब्रह्म"। "सलं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिश्रुतिभ्यः । तस्यैव विशेषणं ब्रह्म क्षेयं यस्य स्वस्य तदिदं ब्रह्मवेयमुष्णस्पेवानिवदभिन्नम् । तेनाऽऽत्मस्वरूपेणाजेन ज्ञानेनानं ज्ञेयमात्मतत्त्वं स्वयमेव विबुध्यतेऽवगच्छति नित्यमकास्वरूप इच सविता । नित्यविज्ञानकरसवनत्वान्न ज्ञानान्तरमपेक्षत इत्यर्थः ॥३शा मनसश्चन्मनस्त्वं व्यावतते तहि कथमात्मनोऽवबोधो व्यञ्जकाभावादित्याश- कयाऽऽह-अकल्पकमिति । लोकव्यावत्या शङ्कामाह-यदीति । मनोमुख्यस्य द्वैतत्यासत्ते व्यञ्जकाभावार्नाऽऽत्मबोधः संभवति । मनसैवानुद्दष्टव्यमिति श्रुतेः । मन- सश्वासत्तागीकारादित्यर्थः । खरूपभूतेन ज्ञानेनैवाऽऽत्मनोऽवबोधसंभवान्नातिरिके मनस्यपेक्षेत्युत्तरमाह-उच्यत इति । ज्ञेयाभिन्नं ज्ञानमित्यत्र श्रुतीलदाहरति-न हीति । सत्यग्नौ तदात्मकमौण्यं न परिलुप्यते तथेत्युतरमाह-अग्न्युष्णवदिति । प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिसंग्रहार्थमादिपदम् । आयाभिन्नमित्युक्तं स्फुटयति-तस्यै. वेति । आत्मनः स्वयमेवावगतिरूपत्वानान्तरापेक्षेत्येतमर्थ दृष्टान्तेन स्फुटयति- निवेति ॥ ३३ ॥ निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य धीमतः । प्रचारः स तु विज्ञेयः सुपुप्तेऽन्यो न तत्समः ।। ३४ ॥ आत्मसत्यानुवोधन संकल्लपकुर्वग्राह्यविषयाभावे निरिन्यनाग्निवत्म- शान्तं निगृहीतं निरुद्धं मनो भवतीत्युतम् । एवं च मनसो ह्यमनीभावे दैताभावयोक्तः । तवं निगृहीतस्य निरुद्धस्य मनसो निर्विकल्पस्य सर्वकल्पनाजितस्य धीमतो विवेकवतः प्रवरणं प्रचारो यः स तु प्रथारो विशेपेण यो योगिभिः । ननु सर्वपत्ययाभावे यादृशः 'मुपुप्त - स्थस्य मनसः प्रचारस्तादृश एव निरुदस्यापि प्रत्ययाभावाविशेषारिक तत्र विमेयमिति । अत्रोच्यते । नैवम् । यस्मात्मपुतेऽन्यः प्रचारोऽवि. पामोदतमोग्रस्तस्पान्तलीनानेकानमदृचिवीजवासनावतो मनस आ- २ १. म. फ. ए. सत्य । ३ रु. ग. प्र. 'चनोपय स. 'जेना ।५ य. 'पलें।। लाम.ग.प. सलोन्य'। एमाप्रमावों'। ९ग.. भुति- दा.प.म. मरिन ।य.. न कि. 'नरो । च.नगन... म. ता.प. ग१५. शरार. गुप्तरराज. ममनस्य।... पुतिस्प: १८०. 'तन। ९. वि दो। १. प. भार । १०.भ्यर" । ११ प..।

·तृतीयप्रकरणम् ]आनन्दारिकतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता। स्मसत्यानुवोधहुताशविशुष्टाविद्योधनर्थप्रवृत्तिबीजस्य निरुद्धस्यान्य एवं प्रशान्तसर्वक्लेशरजसः स्वतंत्रः प्रचारः । अतो न तत्समः । तस्माधुक्तः स विज्ञातुमित्यभिप्रायः ॥ ३४ ॥ मोक्षमाणस्य ज्ञानफलं स्वर्गवन्न परोक्षं कि तु तृप्तिवत्प्रत्यक्षम् । अतश्च प्रकृतज्ञान- फलस्य मनोनिरोधस्य प्रत्यक्षत्वाध प्रसङ्गं प्रकरोति-निगृहीतस्यति । न तस्य विज्ञेयत्वं मुषुप्ते प्रसिद्धत्वादित्याशङ्कयाऽऽह-सुपुप्त इति । श्लोकाक्षराणि व्याकर्तु वृत्तं कीर्तयति-आत्मेति । तस्य सत्यस्य प्रागुक्तेनानुबोधेन सम्यग्ज्ञानेन वाद्यस्य विषयस्य संकरप्यस्याभावे निरालम्बनस्य प्रचारासंभवे च मनः संकल्पमकुर्वत्प्रशान्तं निरुद्ध चे प्रभवतीत्यन्वयः । निर्विपयं मनः शाम्यतीत्यत्र दृष्टान्तमाह-निरिन्ध. नेति । निरुद्ध मनसि मनस्त्वव्यावृत्ती मनःस्पन्दितस्य द्वैतस्याभावमुक्तं स्मारयति- एवं चेति । एवं वृत्तमनूद्य पादत्रयस्यार्यमाह-तस्येति । एवं विषयाभावेनेति यावत् । आत्मसत्यानुबोधो विवेकशब्दार्थः । प्रत्यगात्मन्येव पर्यवसानं प्रचारस्तस्य विद्वत्प्रत्य- क्षत्वं विवक्षित्वा योगिभिरित्युक्तम् । चतुर्थपादन्यावामाशङ्कामाह-नन्विति । निरुद्धस्यापि मनप्तः प्रचार इति संवन्धः। विशेषप्रत्ययाभावयं निरोधे स्वापे प विशेषाभावादिति हेत्वर्थः । तत्र प्रचार प्रसिद्ध सतीति यावत् । चतुर्थपादमुत्तरत्वे. नावतारयति-अत्रेति । निरुद्धम्य मनसः मुषप्तस्यैव प्रचारस्य मुज्ञानवान्न तत्र ज्ञातव्यमस्तीत्युक्तं प्रत्याह-वामिति । विद्याभावव्यावृत्त्यर्थ मोहविशेषणं चित्तभ्रमं व्यावर्तयितुं तमोविशेषणम् । अन्तीना गुप्ता अनेकानर्थफलानां प्रवृत्तीनां मीनभूता वासना यस्मिन्मनसि तस्येति सुषप्तस्य विशेपणम् । आत्मनः सत्यस्यानुबोधो यो व्याख्यातः स एव हुताशोऽमिस्तेन विलुष्टान्यविद्यादीन्यनकानपर्यन्तप्रवृत्तीनां वीनानि यस्य तस्येति निरुद्धस्य विशेषणं, प्रकर्षण शान्तं सर्वशात्मक रजो यस्येति तस्यैव विशेषणान्तरम् । स्वतन्त्रो ब्रह्मस्वरूपावस्थानात्मक इत्यर्थः । यथोक्तस्य प्रचारस्य मतप्रचारविसदृशस्य दुनित्वे स्थिते फलितमाह-तस्मादिति ॥ ३४ ॥ लीयते हि सुषुप्ते तन्निगृहीतं न लीयते । तदेव निर्भयं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्ततः ॥ ३५॥ प्रचारभेदे हेतुमाह । लीयते मुंपुप्तौ हि यस्मात्सर्वाभिरविद्यादिप्र- । १ छ. 'वानर्थ 12 घ. 'त। ३ज. 'तहानफलमस्य । ४ घ. इ. ज.' भन५ग. छ.स. च भ६ ग. 'स्य विरो'। ७ ख. 'रेति ।८ प. प्रतिपिढे । ९ ग.श. "वात किंज्ञा' । 1. ग. 'ता भवतीति अंश. 'न। १२ ग. ज. 'कार्थ । १३ न. 'पुप्तिम छ. सुसुप्ती । १५ क. छ. प्र. 'ते हि । ६. सुषुप्ते ।

·१४४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [अद्वैताख्यं- त्ययवीजवासनाभिः सह तमोरूपमविशेषरूपं वीजभावमापद्यते तद्वि. चेकविज्ञानपूर्वकं निरुद्धं निगृहीतं सन्न लीयते तमोवीजभाव नोऽऽपद्यते तस्माद्युक्तः प्रचारभेद: सुपुप्तस्य समाहितस्यै मनसः । यदा ग्राह्यग्राह- काविद्याकृतमलव्यवर्जितं तदा परमयं ब्रह्मैव तत्संवृत्तमित्यतस्तदेव निर्भयम् । द्वैतग्रहणस्य भयनिमित्तस्याभावात् । शान्तमभयं ब्रह्म । पद्विद्वान विभेति कुतश्चन । तदेव विशेष्यते ज्ञप्तिानमात्मस्वभावचे. तन्यं तदेव ज्ञानमालोकः प्रकाशो यस्य तहह्म ज्ञानालोकं विज्ञानकर- सघनमित्यर्थः । समन्ततः समन्तात्सर्वतो व्योमवनरन्तर्येण व्यापक मित्यर्थः॥ ३५ ॥ मनसः सुपुप्तस्य समाहितस्यं च प्रचारभेदोऽस्तीत्युक्तं तत्र हेतुमाह---लीयते हीति । समाहितस्य मनसो द्वैतवनितस्य स्वरूपं कथयति-तदेवेति । पूर्वार्धस्य तात्पर्यमाह-प्रचारेति । मनसः सुपुप्तस्य समाहितस्य चेति वक्तव्यम् । यस्मादि- त्यस्य तस्मादित्युत्तरेण संवन्धः । अविद्यादीत्यादिशब्देनास्मितारागादयो गृह्यन्ते । गुर्पुते मनसो वासनाभिः सह लयप्रकारं कथयति-तमोरूपमिति । आपद्यत इति संबन्धः । जाड्यं रूपमवस्थान्तरेऽपि तुल्यमित्यतो विशिष्टि-अविशेपेत्यादिना । एवमायं पादं व्याख्याय द्वितीय पादं व्याचष्टे--तदिति । पूर्वविभागविभननेन फलि. तमाह-तस्मादिति । तदेव निर्भयं ब्रह्मेत्यस्यार्थमाह-यदेति । समाहितं मनो. माझं माहमित्यविद्याकृतं यन्मलद्वयं तेन वनितं यदा तदेति संवन्धः । मनमो ब्रह्मत्वे निर्भयत्वं तस्य फलितमित्याह-इत्यत इति । तत्र हेतुमतःशब्देन सूचितमाह- दैतेति । यदुपशान्तं ब्रह्मामयमित्युक्तं तस्यामयत्व प्रमाणं सूचयति-पद्विद्वानिति । ननु यथोकं ब्रह्म प्रकाशते न वा प्रकाशते । प्रकाशते चेदुपायापेक्षायामद्वैतव्याघातः । न चेत्प्रकाशते पुरुषार्थत्वासिद्धिरिति तत्राऽऽह-तदेवेति । तस्य ब्रह्मत्वसिद्धये परिच्छिन्नत्वं व्यवच्छिनत्ति-समन्तत इति ॥ ३५ ॥ अजमनिद्रमस्वप्नमनामकमरूपकम् । सकृतिझातं सर्वशं नोपचारः कथंचन ॥ ३६॥ जन्मनिमिचाभावात्सबाह्याभ्यन्तरमनम् । अविद्यानिमित्तं हि जन्म १५. गा३ च. नोपण्यते ।। रा. च. ए. . 'स्य पम । रच. रसं । ५७. विशिष्यते । ६ ग. ह. 'स्य । ७.H. 'ति च । ८ ग. "पुप्तम' । ९ ग... 'मेला'... 'प्राई।" ग. प्र. कमवि। १३ ग, म. 'लेऽपि नि'195प... प्र. ज. प. ४. 'तमाहR.गेन । १५ रा. 'माणान्तरं । १६ ग. 'प्रत ·तृतीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १४६ रज्जुसर्पवदित्यवोचाम । सा चाविद्याऽऽत्मसत्यानुवोधेन निरुद्धा । यतोऽजमत एवानिद्रम् । अविद्यालक्षणाऽनादिर्माया निद्रा । स्वापारम- बुद्धोऽद्वयस्वरूपेणाऽऽत्मनाऽतोऽस्तमम् । अवोधकृते ह्यस्य नाम- रूो प्रबोधाच ते रज्जुसर्पवद्विनष्टे इति न नान्नाऽभिधीयते ब्रह्म रूप्यते चान केनचित्मकारेणेत्यनामकमरूपकं च तत्। “यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रुतेः । किं च सकृभिातं सदैव विभातं सदा भारूपमग्रहणा. न्यथाग्रहणाविर्भावतिरोभाववर्जितत्वात् । ग्रहणाग्रहणे हि राज्यहनी तमश्चाविद्यालक्षणं सदाऽप्रभातत्वे कारणं तदभावान्नित्यचैतन्यभारूप- स्वाच युक्तं सकृतिभातमिति । अत एव सर्व च तज्ज्ञस्वरूपं चेति सर्वज्ञम् । नेह ब्रह्मण्येवंविध उपचरणमुपचारः कर्तव्यः । यथाऽन्पे- पामात्मस्वरूपव्यतिरेकेण समाधानाथुपचारः । नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्व- भावत्वाब्रह्मणः कथंचन न कथंचिदपि कर्तव्यसंभवोऽविद्यानाश इत्यर्थः ॥ ३६॥ प्रकृतमेव ब्रह्म प्रकारान्तरेण निरूपयति-अजमित्यादिना । न च तस्मिन्निरु- पाधिके ब्रह्मणि ज्ञात कर्तव्यशेपः संभवतीत्याह-नेति । अनत्वमुपपादयति- जन्मेति । कि तज्जन्मनिमित्तं यदभावादनत्वमुपपाद्यते तदाह-अविद्येति । कुत- स्तहि तन्निवृत्योऽनत्वसिद्धिस्तत्राऽऽह-सा चेति । निमित्तनिवृत्याऽनत्वप्ति- देर्युकमनिद्रत्वं निद्राशब्देनाविद्याभिलीपादित्याह-~अत एवेति । विशेषणान्तरं साधयति-अविद्यालक्षणेति । उत्तरविशेषणद्वयं विवृणोति- अप्रबोधेति । ब्रह्मणो नामरूपवत्त्वाभावे प्रमाणमाह-यत इति । विशेषणान्तरमाह-किं चेति । सदाभांरूपत्वे हेतुमाह-अग्रहणेति । जीवे ह्युपाधिस्थेऽहंरूपग्रहणानुदये तिरोभावः कर्ताऽहमित्यन्यथाग्रहणोदये चाऽऽविर्भावो भवति तदभावाद्रीस्वरूपमेव सदा ब्रह्मेत्यर्थः। श्रुत्याचार्योपदेशात्पूर्व ब्रह्मण्यग्रहणं तदुपदेशादूवं तद्ग्रहणमिति प्रसिद्ध ब्रह्मण्यपि अहणाग्रहणे स्यातामित्याशङ्कयाऽऽह-ग्रहणेति । यथा सविप्रपेक्षया राज्यहनी न स्तः किं तूदयास्तमयकल्पनया करप्येते तथा ब्रह्मखमावालोचनया ग्रहणाग्रहणे न 1 , स. घ. अ. ज. तोऽतोऽजम' । च. तोऽतोऽयमजन । २ क. 'दिमाया।३ क. स्वस्य । । क. 'टेन । ५ च. भानवे । ६ वन्यप्रभा' ! ख. 'म् । न हि . 'विधै य उ । ९ च. 'ः कर्तव्यः । नि'। क. भावाद्र । ११च. ज. 'न । १२ ज. 'यो विद्यमाने ना। १३ ज. कारें । छ. ते सति क' । १५ ज. त्या तत्त्वसि । १६ प. 'लापादि। 10 ग. स. षणं वि। १८ फ. 'भासरू'। १९ ग. श. 'हं' । २. ग .. 'झातमें। 5. 'झावह' । ३१ ग. स. सिदेन । प. सिद्ध । २२ ज. पेक्षाया। १९ ·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्ड्क्योपनिषत- [अद्वैताख्यं- विद्यते किं तूपाधिद्वारा करप्यते । तेन ब्रह्मणः सदा भारूपत्वमविरुद्धमित्यर्थः । इतश्च निरुपाधिकं ब्रह्म सदाविभातमेपितव्यमित्याह-तमश्चेति । अप्रभातत्त्व इति च्छेदः । तदभावो ब्रह्मदृष्ट्या तमःसंवन्धाभावः । उक्तमेव हेतूकृत्य विशेषणान्तरं विशदयति- अत एवेति । विदुपो निरुद्धमनसो ब्रह्मवरूपावस्थानमुक्तम् । ये तु विदुषोऽपि समाध्यादि कर्तव्यमाचक्षते तान्प्रत्याह-नेहेति । एवंविधत्वं निरुपाधिकत्वमुप- चारः समाध्यादिः । निरुपाधिके ब्रह्मणि विदुयो न कर्तव्यशेपोऽस्तीत्येतमर्थ वैधर्यो- दाहरणेन साधयति-यथेत्यादिना । अन्येषामनात्मविदामिति यावत् । अविद्याद. शायामेव सर्वो व्यवहारो विद्यादशायां चाविद्याया असत्वान्न कोऽपि व्यवहारः । बाधितानुवृत्त्या तु व्यवहाराभाससिद्धिरित्यर्थः ॥ ३६ ।। सर्वाभिलापविगतः सर्वचिन्तासमुत्थितः । सुप्रशान्तः सकृज्ज्योतिः समाधिरचलोऽअयः ॥३७॥ अनामकल्पायुक्तार्थसिद्धये हेतुमाह-अभिलप्यतेऽनेनेत्यभिलापो पाकरणं सर्वप्रकारस्याभिधानस्य तस्माद्विगतः । वागत्रोपलक्षणार्या सर्वघाह्यकरणजित इत्येतत् । तथा सर्वचिन्तासमुत्थितः। चिन्त्यतेऽ- नयेति चिन्ता चुद्धिस्तस्याः समुत्थितोऽन्तःकरणवर्जित इत्यर्थः । "अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः" इति श्रुतेः । “अक्षरात्परतः परः" । यस्मा- सर्व विशेषवनितोऽतः सुप्रशान्तः । सकळ्योतिः सदैव ज्योतिरात्म- तन्यस्वरूपेण, समाधिः समाधिनिमित्तप्रज्ञावगम्यत्वात् । समाधीय- तेऽस्मिन्निति वा समाधिः । अचलोऽविक्रियः । अत एवाभयो विक्रि- याभावात् ॥ ३७॥ विद्वानेव ब्रह्मेत्यङ्गीकृत्य प्रकृतं ब्रह्म पुंलिङ्गत्वेन निर्दिशति--सर्वति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-अनामेति । अत्रेति प्रकृतपदोपादीने तहिं सर्वकरणनितत्वस्यात्रैव सिद्धत्वादुत्तरविशेषणमनर्धकमित्याशङ्कयाऽऽह-सर्ववाद्येति । वाह्यकरणसंबन्धरा• हित्यवदन्तःकरणसंवन्धराहित्यं दर्शयनि-तथेति । उभयविधकरणसंबन्धवैधुर्येणाss- त्मनः शुद्धत्वे प्रमाणमाह-अमाण इति । कारणसंबन्धराहित्यमाह-- अक्षरा. दिति । तस्य परत्वं कार्यापेक्षया द्रष्टव्यम् । उक्तं हेतूकृत्य विशेषणान्तरं विशद- १६ ग. स. 'दामा । २४. बभा'। ३ छ. हत्तुं कृ'।४ ग. छ. स. 'दस्त म।५ स.ह--- नदीति । क. 'धत्वनि। छ. यादि । नि। ८ क. अप्रमाणो। च. 'जो मुदई.क. विश्वास. 'नाधिनि' । १२. 'लोऽकि' । ३ स.'हत 11- ग. . तात्पर्यापना। ५५. प. उ. ज. दानं त18 ग. 'वाम'1.' दर्शय।

·। तृतीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। यति-यस्मादिति । अस्मिन्परस्मिन्नात्मनि समाधीयते निक्षिप्यते जीवस्तदुपाधिश्चेति समाविः परमात्मा । समाधिनिमित्तया प्रज्ञया तस्यावगम्यत्वाद्वा समाधित्वमवगन्त- व्यम् । अत एवेत्युक्तं स्फुटयति-विक्रियेति ॥ ३७ ॥ ग्रहो न तत्र नोत्सर्गश्चिन्ता यत्र न विद्यते आत्मसंस्थं तदा ज्ञानमजाति समतां गतम् ॥ ३८ ॥ यस्माद्व समाधिरचलोऽभय इत्युक्तमतो न तत्र तस्मिन्ब्रह्माणि ग्रहो ग्रहणमुपादानं, मोत्सर्ग उत्सर्जनं हानं वा विद्यते । यत्र हि विक्रियाँ तद्विपयत्वं वा तत्र हानोपादाने स्यातां न तद्यमिह ब्रह्मणि संभवति । विकारहेतोरन्यस्याभावानिरवयवत्वाच । अतो न तत्र हानो- पादाने इत्यर्थः । चिन्ता यत्र न विद्यते । सर्वप्रकारैव चिन्ता न संभ- पति यत्रामनस्त्वात्कुतस्तत्र हानोपादाने इत्यर्थः । यदैवाऽऽत्मसत्यानु- वोधो जातस्तदेवाऽऽत्मसंस्थं विपयाभावादग्न्युष्णवदात्मन्येव स्थित ज्ञानम् । अनाति जातिवर्जितम् । समतां गतं पर साम्यमापन्नं भवति । यदादौ प्रतिज्ञातमतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समगतां गतमितीदं तदु. पपत्तितः शास्तथोक्तमुगसं दियते । अनाति समतां गतमित्येतस्मादा- स्मसत्यानुवोधात्कार्पण्यविषयमन्यत् । “यो वा एतदक्षरं गार्यविदि- स्वाऽस्माल्लोकात्मैति स कृपणः" इति श्रुतेः । प्राप्यतत्सर्वः कृतकृत्यो ब्रह्मणो भवतीयभिमायः ॥ ३८ ॥ प्रकृते ब्रह्मण्यविक्रिये विधिनिषेधाधीनयोपैदिकयोर्वा लौकिकयोवा हानोपादान- योरनवकाशत्वमित्याह-ग्रहो नेति । मनोविषयत्वाभावाच ब्रह्मणि तयोरवकाशो नास्तीत्याह-चिन्तेति । यथोक्ते ब्रह्मणि ज्ञाते फलितमाह-आत्मेति । प्रकरणा- दौ प्रतिज्ञातमुपसंहरति-अजातीति । किमिति लौकिको वैदिको वा ग्रहोत्सर्गों ब्रह्मणि न भवतस्तत्राऽऽह-यस्मादिति । उक्तमेवार्थमुपपादयति--पत्र हीति । ब्रह्मणि विक्रियाभावे हेतुमाह-विकारेति । तस्य विक्रियाविषयत्वाभावेऽपि हेतुं कथयति-निरवयवत्वाचेति । विक्रियायास्तद्विषयत्वस्य चाभावे फलितमाह- १ घ. 'तप्र । २ स. ग. छ. झ. * हेतु स्फु। ज. हि कि। च. श. या विष। ५ स.वंत'। ६ झ. 'ने सभवतः। चि'। च. 'ते, इति स'1; ८ च. 'न्ता यत्र न १ क. 'ति । य'। १. क. नस्त्वं कुत' । ११ च. दानचिन्तादय इ । १२ छ. 'ने स्यातामिय' । १३ ज. परसा 11 ज. शास्त्रोक्तः । १५ इ. मतामि' । १६ च. स. "सर्व कृ' । १५ प. 'वर्थः ॥ ३८ ॥ १८ श. पयाभा । १९ क. 'वे हैं।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्- [अद्वैताख्यं-- अत इति । द्वितीयं पादमवतार्य व्याचप्टे-चिन्तेत्यादिना । तृतीयं पादं विभजते- यदैवेति । चतुर्थपादं व्याकरोति-अजातीति । नन्विदं प्रकरणादावुक्तं किमर्थं पुन रिहोच्यते तत्राऽऽह--यदादाविति । ननु ग्रहो न तत्यादौ पूर्वत्र तत्वज्ञानमुक्तं न त्वकार्पण्यं तत्कथमकार्पण्यं वक्ष्यामीत्युपक्रान्तस्यात्रोपसंहारः संभवतीत्याशङ्कय तत्वज्ञानस्यैवाकार्पण्यरूपत्वादुक्तोपसंहारसिद्धिरित्याह-तस्मादिति । तत्त्वज्ञाना- तिरिक्तं ज्ञानं कापण्यविषयमित्यत्र लिङ्गं दर्शयति-यो वा इति । तत्त्वज्ञानराहित्ये कृपणत्वमुक्त्वा तद्वत्त्वे फलितमाह-पाप्येति ॥ ३८ ॥ अस्पर्शयोगो वै नाम दुर्दशः सर्वयोगिभिः । योगिनो विभ्यति ह्यस्मादभये भयदर्शिनः ॥ ३९॥ यद्यपीदमित्थं परमार्थतत्त्वम् । अस्पर्शयोगो नामायं सर्वसंवन्धाख्य- स्पर्शवर्जितत्वादस्पर्शयोगो नाम वै स्पर्यते प्रसिद्धमुपनिषत्सु । दुःखेन दृश्यत इति दुर्दर्शः सर्योगिभिः, वेदान्तविहितविज्ञानरहितः सर्वयोगि. भिरात्मसत्यानुवोधायासलभ्य एवेत्यर्थः । योगिनो विभ्यति यस्मा- सर्वभयजितादप्यात्मनाशरूपमिमं योगं मन्यमाना भयं कुर्वन्ति अभ. येऽस्मिन्भयदाशिनो भयनिमिचात्मनाशदर्शनशीला अविवेकिन इत्य- र्थः ॥ ३९ ॥ परमार्थब्रह्मस्वरूपावस्थानफलकं चेदद्वैतदर्शनं किमिति तहिं सवरेव नाऽऽद्रियते तत्राऽऽह-अस्पर्शेति । परमार्थतत्त्वं कर्मनिष्ठानो बहिर्मुखाना(गां) दुर्दर्शनमित्यत्र हेतु माह-योगिन इति । यदुक्तं तत्त्वज्ञानं स्वरूपावस्थानफलकमिति तदनी करोति- यद्यपीति । परमार्थतत्त्वं ब्रह्मेदं प्रत्याभूतम् । इत्यं प्रागुक्तपरिपाट्या कूटस्थसच्चिदा- नन्दात्मक यद्यपि तत्त्वज्ञानात्प्राप्यते तथाऽपि मूर्दास्तनिष्ठा न भवन्तीति शेषः । यस्य तत्यानुभवस्य स्वरूपावस्थानं फलमुक्कं तमिदानी विशिनष्टि-अस्पर्शेति । तत्र वर्णाश्रमादिधर्मेण पापादिमडेन च संशों न भवत्यस्मादित्यद्वैतानुभयोऽस्पर्शः । स एवं योगो नीवस्य ब्रह्मभावेन योजनादित्याह-सर्वेति । नामेतिनिपातस्य पर्यायं गृहीत्वा विवक्षितमधमाह-नामेत्यादिना । उपनिपत्सु न लिप्यते कर्मणा पापकनेत्याचाम् । दुःख श्रवणमननादिलक्षणम् । योगिशब्दस्य शानिविषयत्वं व्याव- म. ए. वायुचों'। २ च. 'तत्त्वं तपाऽपि तस्मिन्कोपिन्मुधन्तीलाह । ।३. "विसरा. मलब'। ५ ज. 'नाभ ग. स. 'विस'10. 'स्मा य । 'गरान। 10.ज. 'स्यानफ'।.प. ज. 'न ' "र, संपर्छ । "मागो।एम. प. एर यो ।

·तृतीयप्रकरणम् ३] भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। तयति-वेदान्तेति । कैस्तहि यथोक्तस्यानुभवस्य लभ्यत्वमित्याशङ्कयाऽऽह- आत्मेति । उत्तरार्ध विभनते-योगिन इति । कर्मिणो हि श्रोत्रिया ब्राह्मण्याद्य. स्माकं नक्ष्यतीति मत्वा तत्त्वज्ञानाद्विम्यतीत्यर्थः । अभयनिमित्तमेव तत्त्वज्ञानं मिथ्याज्ञानवशाद्यनिमित्तं पश्यन्तीत्याह-सर्वेति । मयदर्शित्वं विशदयति- अभयेति ॥ ३९ ॥ मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्वयोगिना(णाम् । दुःखक्षयः प्रबोधश्चाप्यक्षया शान्तिरेव च ॥४०॥ येपा पुनर्ब्रह्मस्वरूपव्यतिरेकेण रज्जुसर्पयत्कल्पितमेवं मन इन्द्रि- यादि च न परमार्थतो विद्यते तेपा ब्रह्मस्वरूपाणामभयं मोक्षाख्या चाक्षया शान्तिः स्वभावत एव सिद्धा नान्यायत्ता नोपचारः कथंचने- त्पवोचाम । ये त्वतोऽन्ये योगिनो मार्गगा हीनमध्यमदृष्टयो मनोऽन्य- दात्मव्यतिरिक्तमात्मसंवन्धि पश्यन्ति तेपामात्मसत्यानुवोधरहिताना मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्वेषां योगिनाम् । किं च दुःखक्षयोऽपि । न धात्मसंवन्धिनि मनास मंचलिते दुःखक्षयोऽस्त्यविवेकिनाम् । किं चाऽऽ. स्मैप्रबोधोऽपि मनोनिग्रहायत्त एव । तथाऽक्षयाऽपि मोक्षाख्या शान्ति- स्तेपी मनोनिग्रहायत्तैव ॥ ४० ॥ उत्तमदृष्टीनामद्वैतदर्शनमद्वैतदृष्टिफलं च मनोनिरोधमुक्त्वा मन्ददृष्टीनां मनोनिरो- धाधीनमात्मदर्शनमुपन्यस्यति--मनस इति । अभयमित्यशेषभयनिवृत्तिसाधनमात्मदर्श- नमुच्यते । सर्वयोगिना(गां) सर्वेषां योगिनां कर्मानुष्ठाननिष्ठानां बुद्धिशुद्धिमतामित्यर्थः । मनोनिरोधाधीनं प्रागुक्तमनूद्य तत्फलं कैवल्यं कथयति-दुःखेति । श्लोकस्य विपर्य परिशिष्टि-येपामिति । अभयं भयरहित्यमसंत्रासात्मकमित्यर्थः । उक्तलक्षणा शान्तिनिरतिशयानन्दाभिव्यक्तिः स्वभावतो विद्यास्वरूपसामादित्यर्थः । विदुषां भोवन्मुक्तानां मुक्तेः सिद्धत्वान्न साधनापेक्षेत्याह-नान्यायत्तेति । तत्र वाक्यो- पक्रममनुकूलयति-नेत्यादिना । उत्तमेम्यो ज्ञानवद्भयोऽधिकारिम्यो व्यतिरिक्तान- धिकारिणोऽवतारयति-ये विति । योगिनः सुकृतानुष्ठायिनस्तदनुष्ठानादेव सन्मार्ग- 13 , ग. न क्षरती । २ च. वा । ३ ज. रूपेण न्यौं । ' झ.य सर्व म। ५ झ. क्षय्या शाच. 'बन्ध 10 च. 'न्ति तेपां मोक्षफलमाह मनम इति ते'। ८ स. मनोनिच. 'स्मयो । १०. मनसो नि'। १ च. 'यतमेव । १२ तदृष्टिफलं म। १३ स. 'लं म । १४ क. धनात्म' । १५ घ. 'नां क । १६ ज. 'दिम । १७ ग. नोरो'। १० घ. "रविधि' । १९ ग. घ. 'न्तिरनति। २. क. 'कारेणाव'।

·१५० सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [अद्वैतास्य- गामिनस्तेषामपि तत्त्वज्ञानं कथंचिदुपनातं चेदलं मनोनिग्रहेणेत्याशङ्कयाऽऽह-तेपा. मिति । अभयं तदेव तत्वज्ञानम् । दुःखनिवृत्तिरपि मनोनिग्रहमपेक्ष्य भवतीत्याह- कि चेति । तदेव व्यतिरेकमुखेन(ण) स्फोरयति-न हीति । इतश्च मनो निगृाग्राही- तव्यमित्याह-किं चेति । अभयमित्यत्र सूचितं स्पष्टं विवृणोति-आत्मेति । इतश्च मनोनिग्रहोऽर्थवानित्याह--तथेति । तेषां साधकानां मुमुक्षूणामिति यावत् ॥ ४ ॥ उत्सेक उदधेर्यदत्कुशाग्रेणेकविन्दुना। मनसो निग्रहस्तहद्भवेदपरिखेदतः ॥४१॥ मनोनिग्रहोऽपि तेपामुधैः कुशाग्रेणैकविन्दुनोत्सेचनेन शोपण- व्यवसायवयवसायवतामनर्वसन्नान्त:करणानामनिर्वेदादपरिखेदतो भव- तीत्यर्थः ॥ ४१॥ कथं मुमुक्षूणां निवासूनां मनोनिग्रहः सिध्येदित्याशङ्कयाऽऽह-उत्सेक इति । दृष्टान्तदान्तिकभूतश्लोकनिविष्टाक्षराणि व्याचष्टे-मनोनिग्रहोऽपीति । तेषां व्यव- सायवतामुद्योगमागिनामनुद्वेगवतामिति संबन्धः । चक्षुपो निमीलने तमो दृश्यते तस्य चोमीटने घटायेवोपलभ्यते न कदाचिदपि ब्रह्मत्युद्वेगपरिवर्तनात्प्रागुदीरिताना मनोनिग्रहः संभवति तदाह-अपरिखेदत इति ॥ ४१ ।। उपायेन निगृह्णीयादिक्षितं कामभोगयोः। सुप्रसन्नं लये चैव यथा कामो लयस्तथा ॥ ४२ ॥ किमपरिखिन्नव्यवसायमात्रमेव मनोनिग्रह उपायो नेत्युच्यते । भप- रिखिन्नव्यवसायान्सन्वक्ष्यमाणेनोपायेन कामभोगविषयेषु विक्षिप्त मनो निगृहीयानिरुपादात्मन्पेवेत्यर्थः । कच लीयतेऽस्मिन्निति मुपुतो लयस्तस्मिये च सुप्रसन्नमायासनितमपीत्येतनिटीया- दित्यनुवर्तते । मुप्रसन्न चेत्कस्मानिगृह्यत इति । उच्यते । यस्मायया कामोऽनयहेतुस्वथा लयोऽपि । अतः कामविषयस्य मनसो निग्रहबल- पादपि निरोदम्पमित्यर्थः ॥ ४२ ॥ समापिं कुर्वतस्तत्वमासाकारप्रतिमा का परिसरागास्तेभ्यो मनमो वक्ष्य म.लि । उदयान । १ प. मनसो निह गनुगममार- उमेदवि। मनो। 1.रा.न,५५. यह पग म. मनसो नि। ज.प.प.न. R. भा...'मानोप. 8. 3 मिर.. ' मि.म'५ग, प.स.ज. पाया।

·तृतीयप्रकरणम् ३]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। १५१ माणोपायेन निग्रहं कुर्यात् । अन्यथा समाधिसाफल्यानुपपत्तेरित्याह-उपायेनेति । प्रागुक्तादुपायादेव मनोनिग्रहपरिग्रहे श्रवणादिविध्यानर्थक्यमिति मन्वानः शङ्कते- किमिति । पूर्वोक्तोपायवतः श्रवणाद्य तिष्ठतो मनोनिग्रहद्वारा तत्वज्ञानसिद्धिरित्यु. त्तरमाह--नेत्युच्यत इति । तृतीयपादं व्याचष्टे-किं चेति । लीयते स्थानद्वय- मिति शेषः । चतुर्थपादमाकाक्षाद्वारा विवृणोति-मुमसनमित्यादिना ॥ ४२ ॥ दुःखं सर्वमनुस्मृत्य कामभोगानिवर्तयेत् । अजं सर्वमनुस्मृत्य जातं नैव तु पश्यति ॥४३॥ कः स उपाय इति । उच्यते । सर्व द्रुतमविद्याविजृम्भितं दुःखमे. वेत्यनुस्मृत्य कामभोगात्कामनिमित्तो भोग इच्छाविपयस्तस्माद्विम- सृतं मनो निवर्तयेदैराग्यविनयेत्यर्थः। अनं ब्रह्म सर्वमित्येतच्छा- वाचार्योपदेशतोऽनुस्मृत्य तद्विपरीतं द्वैतजातं नैव तु पश्यति । अभा- वात् ॥ ४३ ॥ उपायेन निगृह्णीयादित्युक्तम् । तमेवोपायं वैराग्यरूपमादिशति---दुःखमिति । ज्ञानाम्यासाख्यमुपायान्तरमुपन्यस्यति-अजामिति । अक्षरव्याख्यानार्थमाकाक्षा निक्षिपति-कः स इति । तत्र पूर्वार्धं व्याकरोति -उच्यत इत्यादिना । वैराग्य- भावना तत्र तत्र द्वैतविषये दोषानुसंधान वैतृप्ण्यभावना । तया कामभोगा- न्मनो निरोद्धव्यमित्यर्थः । द्वितीयाध ज्ञानाम्यासविषयं व्याकरोति-अजमित्या- दिना ॥ ४३ ॥ लये संबोधयेच्चित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः । सकपायं विजानीयात्समप्राप्तं न चालयेत् ॥४४॥ एवमनेन ज्ञानाभ्यासवैराग्यद्वयोपायेन लये सुपुप्ते लीनं संवोधये. न्मनः । आत्मविवेकदर्शनेन योजयेत् । चित्तं मन इत्यनान्तरम् । विक्षिप्तं च कामभोगेपु शपयेत्पुनः । एवं पुनः पुनरभ्यस्यतो लयात्सं. बोधितं विषयेभ्यश्च व्यावर्तितं नापि सौम्यापनमन्तरालावस्थं सक- पायं सरींग वीनसंयुक्तं मन इति विजानीयात् । ततोऽपि यत्नतः १. ज. साकल्या । २ क इ. नुष्ठितो। च. 'तजातम । र ख. भावनयेत्य'। घ. ज. भावं नये । ५. 'वमानदिल'। ६ ६ अजमि । ५ इ. 'ग्यमु ग.'ने प वे', ९. झ. 'म च । १. प. द. ज. 'मसहान्म।"च. न विचा' । ११ प. 'पासनेन । "प.ज. रमद। १४ घ. १. च. 'भ्यसतो । १५ ज. साम्यमाप १६ छ. 'रागरी।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीपमालूक्योपनिषत् - [अद्वैतारूप-
साम्यमापादयेत् । यदा तु सममाप्तं भवति सममाप्त्यभिमुखी भवती
त्यर्थः । ततस्तन विचालपेदिपयाभिमुखं न फुर्यादित्यर्थः ॥ ४४ ॥
ज्ञानाम्यातवैराग्याम्यां लगाद्विक्षेपाच व्यावर्तित मनो रागप्रतिबद्धं प्रवणमनननि.
दिध्यासनाम्यासप्रमूतसंप्रज्ञातसमाविनाऽसंप्रज्ञातसमाधिपर्यन्तेन ततोऽपि प्रतिमन्ना-
यावर्तनीयमित्याह-लप इति । सोकाक्षराणि व्याकरोति-एवमित्यादिना ।
ज्ञानाम्यासः प्रवणायावृत्तिविषयेषु क्षयिष्णुत्वादिदोपदर्शनेन तृप्ण्यं वैराग्यं सयो
निद्रा। संप्रयोधनमेगाभिनयति-आत्मेति । मनप्ति प्रकृते किमिति चित्तमुच्यते
तपाऽऽह-विचमिति । विक्षिप्त विप्रमृतं शमयेयावर्तयेदिति यावत् । पुनरित्यत्र
विवक्षितमर्थमाह-एचमिति । उभयतो व्यावर्तितं मनलहि निशेिषनरूपता गंत.
मित्यात कयाऽऽह-नापीति । अन्तरालावस्थमनसः स्वरूपं तृतीयपादावष्टम्मेन
सायनि-सकपापमिति । रागस्य वीनत्वं परानीनविषयप्रवृत्ति प्रति प्रतिशत
पम् । यपोकं मनो ज्ञाया कि कर्तव्यमित्यपेक्षायामाह-ततोऽपीति । भन्तराम
वाय पराम्पा पराश्यते । व्यावस्थादि रटान्नायितुमपिशब्दः । यत्नतः संप्रमात
समागेरिति पावन् । साम्पमसंप्रज्ञातसमाधिमित्यर्थः । पनुपादस्यामाह-पदा
स्थिति । समानितगद्वारेण समं निशेष परिपूर्ण वा प्राप्य मनलमात्रता
समा परमातविषेषः स्यादित्यारावयाऽऽह-सममाप्तीनि । ततो Afri.
स्तुमायाभिमुहमारनन्तरमित्यर्थः । तन्मनसवार यानिविष्णने तपाऽऽह-
पिपपेति ॥ ४॥

·तृतीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। समाधित्सायां यत्सुखमुत्पद्यते तद्विषयामिलापादपि मनो निरोद्धव्यमित्याह-- नाऽऽस्वादयेदिति । तत्रेति समाध्यवस्थोच्यते। किं तु तस्यामवस्थायां सुखं यदुपल- भ्यते तदज्ञानविजृम्भित मिथ्यैवेति प्रज्ञया विवेकज्ञानेन निस्पृहः सन्भावयेदित्याह- निःसङ्ग इति । किं च यश्चितं प्राचीनवैराग्याद्युपायेन निश्चलं प्रत्यगात्मप्रवणं प्रसाधितं तद्यदि खभावानुसारेण वहिनिर्गन्तुमिच्छेत्तदा संप्रज्ञातसमाधेरसंप्रज्ञातसमाधिपर्यन्तात्प्र. यत्नात्तदात्मन्येपैकीकृत्य तन्मात्रैर्मोपाय परिशुद्धपरिपूर्णब्रह्मात्मकः स्वयं तिष्ठेदित्याह- निवरदिति । प्रथमपादाक्षराणि योजयति-समाधिसत इति । तस्य समाध्यव- स्थायामिति शेषः । द्वितीयपादमाकाङ्क्षाद्वारा विवृणोति-कथमित्यादिना । निःस्यहो यथोक्त सुखेऽनुरागरहितः सन्नित्यर्थः । विवेकरूपा बुद्धिरागन्तुकस्य रज्जुसर्पवस्करिप- तत्वमित्येवमात्मिका तया भावयेदिति संबन्धः । भावनाप्रकारमभिनयति-यदि- सादिना । प्रथमार्धस्याक्षरार्थमुक्त्वा तात्पर्याय निगमयति-ततोऽपीति । उत्तरार्ध विभनते-पैदेत्यादिना । पूर्वोक्तसमाध्यनुरोधादात्मन्येव निश्चलस्वभावं सञ्चित्तं यथोक्त मुखरागनिमित्तं तदुपायरागनिमित्तं वा निश्वरद्भवतीति संवन्धः । तच्च चित्तं वाह्यविष- याभिमुरूपादुक्तोपायेन ज्ञानाम्यासादिना व्यावाऽऽत्मन्येव परस्मिन्ब्रह्मणि प्रयत्नतः संप्रज्ञातप्तमाधिवशादेकी कुर्यात् । अतंप्रज्ञातप्तमाधियुक्तं परिपूर्ण बौवाऽऽपादयेदि- त्यर्थः । तदेव स्पष्टयति-चित्स्वरूपेति ॥ ४५ ॥ यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः । जनिङ्गनमनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तत्तदा ।। ४६॥ यथोक्तोपायेन निगृहीतं चित्तं यदा सुपुप्ते न लीयते न च पुनर्विप- येपु विक्षिप्यते, अनिङ्गनमचलं निवांतमदीपकल्पम् । अनाभासं न केन- चित्कल्पितेन विपयभावेनावभासत इति । यदैवलक्षणं चित्तं तदा निष्पन्नं नी ब्रह्मस्वरूपेण निष्पन्न चित्तं भवतीत्यर्थः ॥ ४६॥ कदा पुनरिदं चित्तं ब्रह्ममात्रमापद्यते तत्राऽऽह-यदेति । त्रिविधप्रतिबन्धविधुरं विषयाकाररहितं यदा चित्तमवतिष्ठते ती ब्रह्म संपन्नं भवतीत्यर्थः । अक्षराणि व्याचष्टे-यथोक्तेनेत्यादिना । उपायो ज्ञानाम्यासादिः । निगृहीतं विषयेभ्यो विमुखीकृतं न लीयते न निद्रापारवश्येन कारणात्मतां गतमित्यर्थः । अचलं रागादि- । १२. तु समाध्यव। २ क. ग. श. कविशा । ३ ख. तामा र क. स. 'मापय । ५ ग..'पर्य नि।६ के. यथेत्या । ७ क. तत्तभा। द. य. 'थोकेनोपा। ९ स. प.ह. ज. 'पुप्तौ न । १. स. च. छ. स. 'निर्वात । ११ म. तदी। १२ व.मस्व। १४ स. ग. ७. स.दा राइन । 'कल्पना । १३ ख.

·॥ १५४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - अद्वैताख्यं- वासनाशून्यमित्यर्थः । अचलत्वे दृष्टान्तः-निवातेति । किं तु ब्रह्माकारेणेत्येवंलक्षणं चित्तं यदा संपद्यते तदेति योजना । निप्पन्नं ब्रह्मेत्युक्तमेव स्फुटयति-ब्रह्मस्वरूपे. णेति ॥ ४ ॥ स्वस्थं शान्तं सनिर्वाणमकथ्यं सुखमुत्तमम् अजमजेन ज्ञेयेन सर्वज्ञ परिचक्षते ॥४७॥ यथोक्तं परमार्थसुखमात्मसत्यानुवोधलक्षणं स्वस्थं स्वात्मनि स्थितम् । शान्तं सर्वानोपशमरूपम् । सनिर्वाणं नितिनिर्वाणं कैवल्यं सह निर्वाणेन वर्तते । तचाकथ्यं न शक्यते कथयितुम् । अत्यन्तासाधार- णविपयत्वात् । सुखमुत्तमं निरतिशयं हि तद्योगिप्रत्यक्षमेव । न जात- मित्यजं यथा विषयविषयम् । अजेनानुत्पन्नेन ज्ञेयेनाव्यतिरिक्त सेत्स्वेन सर्वज्ञरूपेण सर्व ब्रह्मैव सुखं परिचक्षते कथयन्ति ब्रह्म- विदः ॥ ४७॥ असंप्रज्ञातप्तमाध्यवस्थायां येन रूपेण चित्तमभिनिष्पद्यते तस्वरूपं विशि- नष्टि-स्वस्थमिति । ज्ञेयेनाव्यतिरिक्तमिति शेषः । तत्र विदुषां संमतिमुदाहरति--- सर्वज्ञमिति । यथोक्तमित्यसंप्रज्ञातसमाधिलक्षणं ब्रह्मेत्यर्थः । तस्य परमपुरुषार्थरूपता माह-मुखमिति । वैपयिकं सुखं व्यवच्छेत्तुं परमार्थेति विशेषणम् । किं तत्र ज्ञानेने. त्याशङ्कयाऽऽह-आत्मेति । तस्य सत्यस्याऽऽगमाचार्यानुरोधिना वोधेन लक्ष्यते प्राप्यते ब्रह्मेति तथोच्यते । तस्य स्वमहिमप्रतिष्ठत्वमाह-स्वात्मनीति । सर्वस्य त्रिविध• स्यानर्थस्योपर्शमेनोपलक्षितत्वादपि पुरुषार्थत्वसिद्धिरित्याह-सर्वेति । निरतिशयान- न्दाभिव्यक्तिनिरवशेषानर्थोच्छित्तिश्चेत्येवलक्षणं मोक्षमाचक्षते । तत्कथमिदं ब्रह्मत्याश- कयाऽऽह-सनिर्वाणमिति । तस्य क्षीरगुडादिमाधुर्यभेदस्येव स्वानुभवमात्राधिगम्य- त्वादवाच्यत्वमाह-तच्चेति । यदुक्तं परमार्थसुखमिति तदिदानीमुपपादयति-सुख- मिति । तर्हि सर्वेषामेव तद्यादित्याशङ्कयाऽऽह-योगीति । ज्ञानस्यानातत्वे वैध- Hदृष्टान्तमाह-यथेति ॥ १७ ॥ १ रा. ग. च. छ. स. निवांते'। २ घ. झ. निवृत्तिनि । ज. निवृत्तिनिर्वा । ३ क. छ. 'यम' ज. 'नुपपने । ५ च. छ. सत्सुखेन । ६ ग.. 'मरू। ग. छ. स. नेत्यत्राऽऽ ग. स. ति यथो । ९ ग. स. मनो। १. ख. गन्तव्यावा'।११ ग. 'मेषभावादि । घ. पामेव मायादि।

·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। न कश्चिजायते जीवः संभवोऽस्य न विद्यते। एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किंचिन जायते ॥४८॥ इति गौडपादीयकारिकायामद्वैताख्यं तृतीय प्रकरणम् ॥३॥ ॐ तत्सत् ।। सर्वोऽप्यपं मनोनिग्रहादिर्मूलोहादिवत्सृष्टिरुपासना चोक्ता परमा- र्थस्वरूपमतिपत्युपायत्वेन न परमार्थसत्येति । परमार्थसत्यं तु न कश्चि. ज्जायते जीवः कर्ता भोक्ता च नोत्पद्यते केनचिदपि प्रकारेण । अतः स्वभावतोऽजस्यास्यैकस्याऽऽत्मनः संभवः कारणं न विद्यते नास्ति । यस्मान विद्यतेऽस्य कारणं तस्मान्न कश्चिन्जायते जीव इत्येतत् । पूर्वे पूपायत्वेनोक्तानां सत्यानामेतदुत्तमं सत्यं यस्मिन्सत्पस्वरूप ब्रह्मण्यणु- मात्रमपि किंचिन्न जायत इति ॥ १८ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजका- चार्यस्य शंकरभगवतः कृतौ गौडपादीयभाष्य आगमशास्त्रविवरणेऽद्वैताख्यं तृतीयप्रकरण- भाष्यं समाप्तम् ॥ ३ ॥ ॐ तत्सत् ॥ उक्तानामुपायानां परमार्थसत्यत्वे सत्यद्वैतहानिः । अन्यथा तदप्रमितिरित्याश- कयाऽऽह-न कश्चिदिति । तत्र हेतुमाह-संभवोऽस्येति । श्लोकाक्षराणि व्याकर्तुं भूमिका व्याकरोति-सर्वोऽपीति । व्यावहारिकसत्यत्वमेवोपायानां न पर- मार्थसत्यत्वमित्यङ्गीकृत्य पारमार्थिकसत्यस्य प्रतिपत्त्युपायत्वेनैवोत्याह-मृदिति । यदुक्तं मनोनिग्रहादीनां परमार्थत्वेऽद्वैतहानिरिति तत्राऽऽह-नेत्यादिना । तेषामप- रमार्थत्वे कथमद्वैतप्रतिपत्तिरित्यपि न, व्यावहारिकसत्यानामपि तत्प्रमितिहेतुत्वस्य प्रति- विम्बवदुपपत्तेरिति भावः । उपायानां व्यावहारिकसत्यत्वेनैव पारमार्थिकं सत्यत्वं किं न स्यादिति तत्राऽऽह-परमार्थेति । तदेव स्पष्टयति-कतेति । स्वभावतोऽनत्वं हेतूकर्तव्यम् । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-अत इति । हेत्वन्तरमेव स्पष्टयति-यस्मा- १च. 'तिश्रीउपदेशमन्थे ₹ । घ. . 'ति माण्डूक्योपनिषद्वार्तिके तृतीयमद्वैताख्यं प्र। २. टिरूपावास' । ३ ज. 'ते का। झ. 'तत्तदु'। ५ च. 'पेऽणु' । ६ छ. 'ध्यप । ७ ख. रु. च. झ. "कृतावाग' । ८ ग. छ. झ. 'कां का ९ छ. 'ख'। १. घ. "त्वमहीं । ११ ग. ६.स सृरिः पा।

·१५६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-[भलातशान्त्यास्य- दिति । उत्तरार्ध व्याचष्टे-पूर्वेविति । पूर्वेषु ग्रन्थेविति शेषः । इतिशब्दोऽद्वैत- प्रकरणपरिसमाप्तिं द्योतयति ॥ ४८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदा- नन्दज्ञानविरचितायां गौडपाद(कारिका]भाप्यटोकायामद्वैताख्यं तृतीयं प्रकरणं समाप्तम् ॥ ३ ॥ अयालातशग्याख्यं चतुर्धप्रकरणम् । ज्ञानेनाऽऽकाशकल्पेन धर्मान्यो गगनोपमान् । ज्ञेयाभिनेन संबुद्धस्तं वन्दे दिपदां वरम् ॥१॥ भोंकारनिर्णयद्वारेणाऽऽगमतः प्रतिज्ञातस्याद्वैतस्य वाद्यविपर्यभेद. वैतच्या सिद्धस्य पुनरद्वैते शानयुक्तिभ्यां साक्षानिर्धारितस्यैतदुत्तम सत्यमित्युपसंहारः कृतः। अन्ते तस्यैतस्याऽऽगमार्थस्याद्वैतदर्शनस्य प्रति- पक्षभूता द्वैतिनो वैनाशिकोय तेपां चान्योन्यविरोधाद्रागद्वेपादिलेगा. स्पदं दर्शनमिति मिथ्यादर्शनस्वं सूचितम् । क्लेशानास्पदत्वात्सम्पाद- निमित्यद्वैतदर्शनं स्तूपते । तदिह विस्तरेणान्योन्यविरुद्धतयाऽसम्प- ग्दर्शनत्यं प्रदर्य तत्मतिपेधेनाद्वैतदर्शनसिद्धिरुपसंहर्तव्याऽऽचीतन्या- येनेत्यलातान्तिरारभ्यते । तद्वतदर्शन(न) संप्रदायक रद्वैतस्वरूपेणैच नमस्कारार्थोऽयमाद्यश्लोकः । आचार्य पूजा भिमेतार्थसिद्धयर्थेप्यते शास्त्रारम्भे । आकाशेनेपर्दसमाप्तमाकांशम(क)ल्पमाकाशतुल्यमेतत् । तेनाऽऽकाशकल्पेन ज्ञानेन, किम्, धर्मानात्मनः, किंविशिष्टान्गगनोपमा नगगनमुपमा येषां ते गगनोपपास्तानात्मनो धर्मान् । ज्ञानस्यैव पुनधि- वेषणम्-धर्मरात्मभिरभिन्नमग्न्युष्णवत्सवितृभकाशवच मान तेन भेयाभिनेन शानेनाऽऽकाशकल्पेन यात्मस्वम्पाव्यतिरिक्तेन गगनो. पमान्धन्यिः संधुदः संयुद्धवानित्ययमेवेश्वरो यो नारायणास्पस्तं पन्देऽभिवादये दिपदा या विषदोपलहितानां पुरुषाणां वरं प्रधान ग. ग. प... प्र. ज. प. पादीयमा । R. 'परिधरान ।। ५. प.zaf५ ५. ज. साप. शारदे माय (R.पा. ससि सम्म।७.'पमिप्य। 1. 'रमामाया 11.4. 'सम्म । 1.1.

·चतुर्थप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । १५७ पुरुपोत्तममित्यभिप्रायः उपदेष्टनमस्कारमुखेन(ग) ज्ञानज्ञेयज्ञातृभेदरहितं परमार्थतत्वदर्शनमिह प्रकरणे प्रतिपिपादयिपितं प्रतिपक्षमतिपेधद्वारेण प्रतिज्ञातं भवति ॥१॥ आयन्तमध्यमङ्गला ग्रन्थाः प्रचारिणो भवन्तीत्यभिप्रेत्याऽऽदावोकारोच्चारणवदन्ते परदेवताप्रणामवन्मध्येऽपि परदेवतारूपमुपदेष्टारं प्रणमति-ज्ञानेति । पूर्वोत्तरप्रकरण. संवन्धसिद्यर्थ पूर्वप्रकरणप्रये वृत्तमर्थ क्रमाद द्रवति-ओंकारेति । अद्वैत इत्यद्वै- तोपलक्षितं तृतीयं प्रकरणमुच्यते । चतुर्थ प्रकरणमवतारयितुमुपयुक्तमान्तरमनुव. दति-तस्येति । द्वैतिनो भेदवादिनो वैनाशिकव्यतिरिक्ता गृह्यन्ते । वैनाशिका नैरात्म्यवादिनः । रागद्वेषादीत्यादिशब्देनातिरिक्तक्लेशोपा । पक्षान्तराणां मिथ्यादर्शनत्वसूचनं कुत्रोपयुज्यते तत्राऽऽह-क्लेशेति । पातनिकामेवं कृत्वा समनन्तरप्रकरणप्रवृति प्रतिजानीते-तदिदेति । तदसम्यग्दर्शनत्वमिति संबन्धः । आवोतन्यायो व्यतिरेकन्यायः । यथा यत्कृतकं तदनित्यमित्यन्वयादनित्यत्वेऽवग- तेऽपि यन्नानित्यं न तस्कृतकमिति व्यतिरेकोऽपि व्यभिचारशङ्कानिससित्वेन व्याप्ति. निश्चयार्थमिप्यते । तथा तर्कतः संभावितस्याऽऽगमेनावगतस्यापि प्रतिपक्षभूतवादान्तरापा. करणप्रपञ्चमन्तरेण पाक्षिकासम्यक्त्वशङ्का स्यादद्वैतदर्शनस्येति तत्प्रतिषेधेन तसिद्धि- रुपसंहर्तव्येत्यलातशान्तिदृष्टान्तोपलक्षितमारम्यते प्रकरणमित्यर्थः । विशेपेण स्पष्टमितो वीतः स न भवतीत्यवीतः । अवीत एवाऽऽवीतः । तेन न्यायेन व्यतिरेकेणेति यावत् । प्रकरणस्य तात्पर्यमेवं दर्शयित्वा प्रथम श्लोकस्य तात्पर्यमाह-तत्रेति। तत्र चतुर्थप्रकरणं सप्तम्या परामृश्यते । किमित्यद्वैतरूपेणाऽऽचार्यों नमस्क्रियते तत्राऽऽह-आचार्येति । अभिप्रेतार्थः शास्त्रस्याविनेन परिसमाप्तिस्तदर्थे विप्रतिपत्त्यादिव्यावृत्तिश्च । आकाशंस्य जडत्वाधिक्याज्ज्ञानं स्वप्रकाशमाकाशेनेपदसमाप्तं वक्तव्यम् । विभुत्वादावुपमा द्रष्टव्या। बहुवचनमुपाधिकल्पितभेदाभिप्रायम् । तेपामाप चिन्मात्रत्वं विवक्षित्वोकम्-ज्ञानस्यै. वेति । तेनेत्यादि पुनरनुवादेनान्वयमन्वाचष्टे । आचार्यों हि पुरा वदरिकाश्रमे नरनारा- यणाधिष्ठित नारायणं भगवन्तमभिप्रेत्य तपो महदतप्यत । ततो भगवानतिप्रसन्नस्तस्मै विद्या प्रादादिति प्रसिद्ध परमगुरुत्वं परमेश्‍वरस्येति भावः । ननु प्रकरणे प्रारम्यमाणे प्रतिपये प्रमेये वक्तव्ये किमित्युपदेष्टा नमस्क्रियते तत्राऽऽह-उपदेष्ठिति ॥ १ ॥ १ ग. 'त्याऽऽह-ओंका' । २ ग. श.न्ते च प ३ छ. 'नुवदति । ४ ज. 'न्धः । अवी, स. 'न्धः । अविनीत' 1५ ज. 'व्यतिरेकश'। ६ क. 'रासितत्वं । ७ ग. स. 'न संभ'1८ ज. 'तः । ते । ९ ग. उ. अ. 'ति च । त । १० घ. 'शस्याजखा।" प. 'तेन ना। २. तत्वतो। १३ ख. "ति सि क. 'श्वर इति ।

·१५८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-अलातशान्त्याख्य- अस्पर्शयोगो वै नाम सर्वसत्त्वसुखो हितः । अविवादोऽविरुद्धश्च देशितस्तं नमाम्यम् ॥ २॥ अधुनाऽद्वैतदर्शनयोगस्य नमस्कारस्तत्स्तुतये । स्पर्शनं स्पर्शः संवन्धो न विद्यते यस्य योगस्य केनचित्कदाचिदपि सोऽस्पर्शयोगो ब्रह्मस्व- भाव एव, वै नामेति ब्रह्मविदामस्पर्शयोग इत्येवं प्रसिद्ध इत्यर्थः । स च सर्वसत्त्वसुखो भवति। कश्चिदत्यन्तसुखसाधनविशिष्टोऽपि दुःखैरूपा, यथा तपः । अयं तु न तथा । किं तहि सर्वसत्त्वानां मुखः । तथेह भवति कश्चिद्विपयोपभोगः सुखो न हितः। अयं तु सुखो हितश्च । नित्य मप्रचलितस्वभावत्वात् । किं चाविवादो विरुद्धवदनं विवादः पक्षम- तिपक्षपरिग्रहेण यस्मिन्न विद्यते सोऽविवादः । कस्मात् । यतोऽवि. रुद्धश्च य ईदृशो योगो देशित उपदिष्टः शास्त्रेण तं नमाम्यहं प्रणमा- मीत्यर्थः ॥२॥ इदानीमद्वैतदर्शनयोगस्तुतये तन्नमस्कारं प्रस्तौति-अस्पर्शेति । श्लोकस्य तात्प- र्यमाह-अधुनेति । तस्य च स्तुतिस्तत्साधनेषु प्रवृत्तावुपयुज्यते । संप्रत्यक्षराणि व्याकुर्वनस्पर्शयोगशब्दं व्याकरोति-स्पर्शन मिति । योगस्यान्यसंवन्धप्रसङ्गाभावा- कथमस्पर्शत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-ब्रह्मेति । निपातयोरथं कथयति–वै नामेति । सर्वेषां सत्त्वानां देहभृतां सुखयतीति व्युत्पत्त्या सुखहेतुत्वं ब्रह्मस्वभावस्य सुखविशेष- णेन दर्शयति-स चेति । सुखहेतावपि ब्रह्मस्वभावे विवक्षितं विशेष दर्शयति-- भवतीति । हितविशेषणस्य तात्पर्यमाह-तथेह भवतीत्यादिना । तस्य हितत्वे हेतुमाह-नित्यमिति । तस्यैव विशेषणान्तरमाह-किं चेति । तत्र हेतुं प्रश्नपूर्वक- माह-कस्मादिति । आत्मप्रकाशत्वाद्ब्रह्मस्वभावस्याविरुद्धत्वम् । न हि कस्यचिदा- त्मप्रकाशो विरुद्धो भवतीत्यर्थः । यथोक्तयोगज्ञानमार्गस्य संप्रदायागतत्वमाह- ईदृश इति । तन्नमस्कारव्याजेन तस्य स्तुतिस्तदुपायेषु श्रोतृप्रवृत्त्यर्थमत्र विवक्षिते- त्याह--तं नमामीति ॥ २ ॥ भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि । अभूतस्यापरे धीरा विवदन्तः परस्परम् ॥ ३ ॥ . १च. 'टो दुः। २ प. छ. 'सस्वरू'। ख. घ. ज. यथेह । च. 'दः प्रतिप'। ५ च. स. 'अहो य' । ६. 'योगः स्तूयते त' । ७ ख, य. श. यह । ८ श. 'दम् । ग... स्य यो। .. ज. तित।११च. 'परं धी।

·- चतुर्धप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। कथं तिनः परस्परं विरुध्यन्त इति । उच्यते । भूतस्य विद्यमानस्य वस्तुनो जातिमुत्पचिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि सांख्या न सर्व एव द्वैतिनः । यस्मादभूतस्याविद्यमानस्यापरे वैशेपिका नैयायिकाच धीरा धीमन्तः प्राज्ञाभिमानिन इत्यर्थः । विवदन्ती विरुद्धं वदन्ती ह्यन्योन्यमिच्छन्ति जेतुमित्यभिप्रायः ॥३॥ अद्वैतदर्शनस्याविरुद्धत्वेनाविवादत्वं विशदीकर्तुं द्वैतिनां विवाद तावदुदाहरति- भूतस्येति । एवं विरुद्धं वदन्तो मिथो जेतुमिच्छन्तीत्याह--विवदन्त इति । प्रश्न. पूर्वकं श्लोकाक्षराणि योजयति-कथमित्यादिना । एक्कारार्थे हेतुमाह-~यस्मा. दिति । प्राज्ञाभिमानिनो जातिमिच्छन्तीति पूर्वेण संवन्धः । चतुर्थपादं साध्याहार व्याकरोति-विवदन्त इति ॥ ३ ॥ भूतं न जायते किंचिदभूतं नैव जायते । विवदन्तो दया ह्येवमजाति ख्यापयन्ति ते ॥ ४ ॥ तैरेवं विरुद्धवदनेनान्योन्यपक्षप्रतिपधं कुर्वद्भिः किं ख्यापितं भव- तीति । उच्यते । भूतं विद्यमानं वस्तु न जायते किंचिद्विद्यमानत्वादे- वाऽऽत्मवदित्येवं वदन्नसद्वादी सांख्यपक्षं प्रतिषेधति सज्जन्म । तथाs. भूतमविद्यमानमविद्यमानत्वान्नव जायते शशविपाणवदित्येवं पदसा- ख्योऽप्यसद्वादिपक्षमसजन्म प्रतिपेति । विवदन्तो विरुद्धं वदन्तो द्वयों द्वैतिनोऽप्येतेऽन्योन्यस्य पक्षौ सदसतोर्जन्मनी मतिपेषन्तोऽजाति- मनुत्पत्तिमर्थात्ख्यापयन्ति प्रकाशयन्ति ते ॥४॥ पक्षद्वयनिषेधमुखेन सिद्धमर्थ कथयति-भूतमित्यादिना । श्लोकाक्षरव्याख्या- नार्थमाकाक्षां निक्षिपति-तैरिति । तत्राऽऽद्य पादमवतार्य व्याकरोति-उच्यत इति । द्वितीयपादं विमनते-तथेति । द्वितीया विभनते-चिवदन्त इत्यादिना। सदसदतिरिक्तवस्त्वभावाद्वस्तुत उत्पत्तेरनुपपत्तिरित्याह-~अर्थादिति ॥ ४ ॥ ख्याप्यमानामजाति तैरनुमोदामहे क्यम् । विवदामो न तैः सार्धमविवादं निबोधत ॥ ५॥ तैरेवं ख्याप्यमानामजातिमेवमस्त्वित्यनुमोदामहे केवलं न तैः सार्धं क. 'न्तोऽन्यो । २ च. छ. झ. 'न्तोऽन्यो। ३ ग. छ. झ. 'ति । प्रज्ञा । ग. श. 'नो भूतस्य जा'। ५.१. "तिबोधं । ६ ६. कि व्याख्यातं । ज. 'खादाम' । ८ स. प. ज. 'नवा । ९ क. 'या भ३।१०च. स.न्यप।

·१६. सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-[अलातशान्त्यारूप- विवदामः पक्षपतिपाहणेन । यथा तेऽन्योन्यमित्यभिमायः । अत. स्तमविवादं विवादरहितं परमार्थदर्शनमनुज्ञातमस्माभिनियोधत है शिप्याः ॥५॥ तहि प्रतिवादिभिरुतत्वादनातिरपि भवता प्रत्याख्येयेत्याशङ्कयाऽऽह-ख्याध्य. मानामिति । प्रतिवादिभिः सह विवादाभावे फलितमाह-अविवादमिति । अक्ष. राणि व्याचष्टे-तैरित्यादिना । अद्वैतवादिनो द्वैतवादिभिर्विवादाभावे वैधयेदृष्टान्त. माह-यथा त इति । चतुर्धपादार्थमाह-अत इति ॥५॥ अजातस्यैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः। अजातो ह्यमृतो धर्मो मर्त्यतां कथमेष्यति ॥६॥ सदसदादिनः सर्वेऽपीति । पुरस्तात्कृतभाष्यश्ली(प्यः श्लो)कः ॥६॥ नातस्यैव जन्मनाऽऽनर्धक्यादनकस्थानाचानातस्यैव पदार्थस्य जन्म सद्वादिनोऽ. सदादिनश्च सर्वेऽपि स्वी कुर्वन्तीति परपक्षमनुवदति-अजातस्येति । तत्र शिष्टाभी. एदोपं प्रदश्र्याभ्यनुनानाति-अनातो हीति । के ते वादिनो यौवमिप्यते तत्राss. ह-सदसदिति । अपशिष्टानि लोकाक्षराणि व्याख्यातत्वाल पुनीरूपानसापेक्षा नीत्याह-पुरस्तादिति ॥ ६ ॥ न भवत्यमृतं मर्य न मर्त्यममृतं तथा। प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्रविष्यति ॥७॥ स्वभावनामृतो यस्य धर्मो गच्छति मर्यताम् । कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥ ८॥ उक्तानां टोकानामिहोपन्यासः परसादिपक्षाणामन्पोन्पपिरोप. म्यापिनानुमोदनमदर्शनार्यः ॥ ७ ॥ ८॥ परिमामि ममानिमिषगमुच्यने नरप्पनुमानमोति मह-न भरतीनि । भगतहिना न हो किले मयं मतितमःनि । सितारोपान । २५प लगायाmia | Aash को हासमिरिया-परिनिता परिणामादिनः १५. HEurvriti 14.प. .. ...... atmi • .. । ५.10.11.५ १, .. .. ............ Mit...

·चतुर्धप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। समावेनामृतः सन्परमात्माख्यो धर्मशब्दितो भावो मर्त्यतां कार्यभावापत्त्या गच्छति तस्य कृतकेन समुच्चयानुष्ठानेनामृतो जातो मुक्तो वक्तव्यः । स च कथं निश्चलः स्थातुं पारयति । यत्कृतकं तदनित्यमितिन्यायविरोधादित्याह-स्वभावेनेति । पुन- रुक्तिमाशङ्कय प्रत्यादिशति-उक्तार्थानामिति ॥ ७ ॥ ८ ॥ सांसिद्धिकी स्वाभाविकी सहर्जा अकृता च या । प्रकृतिः सेति विज्ञेया स्वभावं न जहाति या ॥९॥ यस्मालौकिक्यपि प्रकृतिर्न विपर्येति काऽसावित्याह-सम्पसिद्धिः संसिद्धिस्तत्र भवा सांसिद्धिकी यथा योगिनां सिद्धानामणिमाद्यैश्वर्य- प्राप्तिः प्रकृतिः सा भूतभविष्यत्कालयोरपि योगिनां न विपर्येति । तथैवं साँ। तथा स्वाभाविकी द्रव्यस्वभावत एव यथाऽग्न्यादीनामुष्ण- प्रकाशादिलक्षणा, सोऽपि न कालान्तरे व्यभिचरति देशान्तरे च । तथा सहजीऽऽत्मना सहैव जाता यथा पक्ष्यादीनामाकाशगमनादिलक्षणा । अन्याऽपि या काचिदकता केनचिन्न कृता यथाऽपां निम्नदेशगमनादि- लक्षणा । अन्याऽपि या काचित्स्वभावं न जहाति सा सवा प्रकृति- रिति विज्ञेया लोके । मिथ्याकल्पितेपु लौकिकेष्वपि वस्तुपु प्रकृति - न्यथा भवति किमुताजस्वभावपु परमार्थवस्तुष्वमृतत्वलक्षणा प्रकृति - न्यथा भवतीत्यभिप्रायः ॥९॥ प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिदित्युक्तं वत्र प्रकृतिशब्दार्थ कथयति-सांसिद्धि- कीति । श्लोकाक्षराणि व्याकुर्वन्प्रकृतेरन्ययात्वाभावे हेतुमाह-यस्मादिति । तस्मा- दनाऽमृतस्वमावा प्रकृतिन विपर्येतीति किमु वक्तव्यमिति योजना। कैमुतिकन्यायद्योत- नार्थोऽपिशब्दः । विवक्षितं हेतुं स्फुटयितुं प्रश्नपूर्वकं विभनते-काऽसावित्यादिना। साङ्गयोगमनुष्ठाय परिसमापनं संसिद्धिः। सिद्धानामणिमाद्यैश्वर्यप्राप्ती सामग्रीसंपन्नानाम् । या काचित्स्व(वं न जहाति घटस्य घटत्वं पटस्य पटत्वमित्यादिकेति शेषः । प्रास- शिकं प्रकृतिशब्दार्थमुक्त्वा प्रकृतेरन्यथात्वाभावे प्रागुक्त खसिद्धान्ते यत्फलति तदि. दानी किंपुनायेन कथयति-मिथ्येति ॥ ९॥ १५. धर्मवादिनो । २ क. कृतके । ३ ज. 'चयोऽनु' । । ग. छ. झ. जीवो। ५ ५ 'रुत्तमा । ६ च. जाऽप्याकृ' । झ. 'जा कृतका यथा।। ७ झ. सा। ८ घ. च. 'सिद्धि- स्त । ९च. 'व स्वास. ज. व या स्वा । १० घ. सा स्वा'। ११ ज सा न । १२ झ. 'जा सा आत्म'1 १३ झ. पिका'। १४ घ. पि का। १५ च. छ. सिर्जेया. । १६ ध. क्षणप्र। १७:तीति भावः ॥ ९॥ख. घ. द. ज.तीति ॥९॥ १८ क. घ. भावान ज' । १९ क.

·१६२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-[अटातशान्त्याख्य- जरामरणनिर्मुक्ताः सर्वे धीः स्वभावतः । जरामरणमिच्छन्तश्यवन्ते तन्मनीषया ॥ १०॥ किंविषया पुनः सा प्रकृतिर्यस्या अन्यथाभावो चादिभिः कल्प्यते कल्पनायों वा को दोप इत्याह-जरामरणनिर्मुक्ताः। जरामरणा- दिसर्वविक्रिोवर्जिता इत्यर्थः । के । स धर्माः सर्व आत्मान इत्ये. तत्स्वभावतः प्रकृतितः । एवंस्वभावाः सन्तो धर्मा जरामरणमिच्छन्त इच्छन्त इवेच्छन्तो रज्ज्यामिव सर्पमात्मनि कल्पयन्तश्च्यवन्ते स्वभाव- तश्वलन्तीत्यर्थः । तन्मनीषया जन्ममरणचिन्तया तद्भावभावितत्वदोपे. णेत्यर्थः ॥ १० ॥ प्रासङ्गिकीमेव जीवानां प्रकृति दर्शयितुं प्रक्रमते-जरेति । आत्मानो हि सर्व- पिक्रियारहिताः स्वभावनो भवन्तीत्यर्थः । तेपासुंक्तप्रकृतेरन्ययात्वे का क्षतिरित्याश- कयाऽऽह-जरामरणमिति । सर्वविक्रियाशून्ये स्वात्मनि विक्रियाकलनायां तद्वा. सेनया स्वभावहानिः स्पादित्यर्थः । लोकाक्षराणि व्याकर्तृगाकाङ्क्षा दर्शयति-- किविपयेति । आश्रयविषयो विषयशब्दः । अप्रकृतं प्रकृतेराश्रयनिरूपणमित्याश- कयाऽऽह-यस्या इति । प्रश्नान्तरं प्रकरोति-कल्पनीयामिति । तत्र पूर्वार्धमृत्तरत्वेन ब्याकरोति-आहेत्यादिना । उत्तराच विभनते-एवंस्वभावा इति ॥ १०॥ कारणं यस्य वे कार्य कारणं तस्य जायते । जायमानं कथम भिनं नित्यं कथं च तत् ॥ ११॥ कथं सन्नातिवादिभिः सांख्यैरनुपपन्नमुच्यत इत्याह वैशेषिकः । कारणं मृदुपादानलक्षणं यस्य चादिनो में कार्य कारणमेव कार्याकारे- प परिणपने यस्य वादिन इत्यर्थः । तस्याजमेर सत्प्रधानादि कारणं महदादि कार्यमाण जायत इत्यर्थः । महदायाकारण चेन्जायमानं प्रधानं कथमनमुच्यते तस्मितिपिदं चेदं जायतेऽनं चेति । निलं च रुच्यने । प्रधानं भिनं विदीर्ण स्फुटिनदेशन सलधं नित्यं भवे- अ.मदा को 'दाहिना प.म'। .. भारमन । ५ ज. irani.nati. दिली .मु. 'मुः। ९. R. UITR..."...'मायावता १२५. लस भार । १५.tat...भ.त।

·चतुर्थप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकन्टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। दित्यर्थः । न हि सावययं घटादि एकदेशस्फुटनर्धाम नित्य दृष्ट लोक इत्यर्थः । विदीर्ण च स्यादेकदेशेनाजं नित्यं चेति । एतद्विमतिषिद्धं तैरभिधीयत इत्यभिप्रायः ॥ ११ ॥ प्रासङ्गिक परित्यज्य सांख्यपक्षे वैशेपिकादिभिरुच्यमानं दूपणमभ्यनुज्ञातमनुभा. पते-कारणमिति । कारणस्य नायमानत्वे का हानिरित्याशङ्कयाऽऽह-जायमा- नमिति । सावयवत्वाच्च प्रधानस्य नित्यत्वानुपपत्तिरित्याह-भिन्नमिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-कथामिति । तत्र प्रथमपादाक्षराणि योजयति ---कारणमित्यादिना । तदेव स्पष्टयति-कारणमेवेति । द्वितीयपादं विभनते-तस्येति । प्रधानादीत्या- दिशब्देन तदवयवाः सत्त्वादयो गृह्यन्ते । महदादीत्यादिशब्देनाहंकारादिग्रहणम् । तृतीयपादं व्याकरोति-महदादीति । विप्रतिपेयं विशदयति -जायत इति । चतु- पादार्थमाह-नित्यं चेति । विमतमनित्यं सावयवत्वाद्धटादिवदित्यभिप्रेत्य दृष्टा- न्तं साधयति-न हीवि । सांख्यस्मृतिविरुद्धमनुमानमित्याशङ्कयाऽऽह-विदीर्ण चेति ॥ ११॥ कारणाद्यद्यनन्यत्वमतः कार्यमजं यदि। जायमानाति वै कार्याकारणं ते कथं ध्रुवम् ॥ १२॥ उक्तस्यैवार्थस्य स्पष्टीकरणार्थमाह-कारणादजाकार्यस्य यद्यनन्य- स्वमिष्टं त्वया ततः कार्यमनमिति प्राप्तम् । इदं चान्यद्विपतिपिद्धं कार्य- मनं चेति तव । किं चान्यत्कार्यकारणयोरनन्यत्वे जायमानादि वे कार्यात्कारणमनन्यन्नित्यं ध्रुवं च ते कथं भवेत् । न हि कुर्युट्या एक- देशः पच्यत एकदेशः प्रसवाय फेल्प्यते ॥ १२ ॥ किं च कार्यकारणयोरभेदे कि कारणाभिन्नं कार्य किंवा कार्याभिन्न कारणमिति विकल्प्याऽऽद्यमनुवदति-कारणादिति । अतोऽस्मिन्पक्षे कार्यमनं स्यात् । तथा. विध कारणाभिन्नत्वादिति दूपयति-अत इति । द्वितीयमद्रवति-यदीति । जाय. मानाकार्यात्कारणमभिन्नं यदीति योजना । न तर्हि कारणं ध्रुवं भवितुमर्हति कार्या- भिन्नत्वात्तस्य चाध्रुवत्वादिति दूपयति-कारणमिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह- उक्तस्येति । कार्यकारणयोरभेदवादे विप्रतिषेधो दर्शितः । तस्यैव हदीकरणामयं लोक इत्यर्थः । पूर्वार्धाक्षरोत्थमर्थमाह-कारणादिति । प्राप्तेरनिष्टपर्यवसायि- । छ. 'दिरेक । २ छ. 'देशे स्फु'13 स. घ. ८. ज. 'वं च । ख. 'दो च, । ५ क. साध्यत्वा'। ६ स. प. द. कुटस्यै । " प. छ. कल्पते । “छ, 'नुवदति । १ घ. 'कार्यका।

·१६४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [अजातशान्त्याख्य- त्वमाह-इदं चेति । प्रधानस्यानत्वं जायमानत्वं च विप्रतिपिद्धमित्युक्तम् । ततोऽन्यदित्युक्तमेव व्यनक्ति-कार्यमिति । अभेदेऽपि मायावादे नैप दोपः कारणस्य कार्यादनन्यत्वानभ्युपगमात् । कार्यस्यैव कारणमात्रत्वाङ्गीकारादिति मत्वाऽऽह-तवेति । द्वितीया विभनते-किं चान्यदिति । अभेदवादेऽपि कार्य- स्यानित्यत्वं कारणस्य नित्यत्वमिति व्यवस्था.किमिति न भवतीत्याशङ्कयाऽऽह- न हीति ॥ १२ ॥ अजा जायते यस्य दृष्टान्तस्तस्य नास्ति वै । जाताच जायमानस्य न व्यवस्था प्रसज्यते ॥ १३॥ किं चान्यदजीदनुत्पनौद्वस्तुनो जायते यस्य वादिनः कार्य दृष्टान्तस्तस्य नास्ति वै, दृष्टान्ताभावेऽर्थादजान्न किंचिज्जायत इति सिद्धं भवतीत्यर्थः। यदा पुन ताज्जायमानस्य वस्तुनोऽभ्युपगमः, तेद प्यन्यस्माज्जाताचदप्यन्यस्मादिति न व्यवस्था प्रसज्यते । अनवस्थानं स्यादित्यर्थः ॥ १३ ॥ किं च यस्य प्रधानवादिनो मते प्रधानादनादभिन्न कार्य नायते महदादीत्यम्युप. गम्यते । तस्य पक्षे तस्मिन्नय दृष्टान्तो वक्तव्यः, तदवष्टम्भेनैव तेनार्थव्यवस्थापनात् । न चात्रोभयसंप्रतिपन्नो दृष्टान्तो दृष्टोऽस्तीत्याह-अजादिति । यद्यनानित्याद्वस्तुनो जायमानमभ्युपगन्तुं न शक्यते तहि जातादेव जायमानमभ्युपगम्यतामित्याश• याऽऽह-जाताचेति । सांख्यसमये दोषान्तरप्रदर्शनपरत्वं श्लोकस्य प्रतिना- नीते-किं चान्यदिति । तत्र पूर्वार्धाक्षराणि योनयति-अजादिति । दृष्टान्तीभा- येऽपि प्रमाणान्तरादर्थप्रतिपत्तिर्भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-दृष्टान्तेति । परस्य खल. नुमानापानमर्धपरिक्षानम् । न च दृष्टान्ताभावेऽनुमानमवल्पने तस्मान सांख्यसमयः संभवतीत्यर्थः । द्वितीयाध व्याचष्टे-~यदा पुनरित्यादिना ॥ १३ ॥ हेतोरादिः फलं येपामादिर्हेतुः फलस्य च । हेतोः फलस्य चानादिः कथं तैरुपवर्यते ॥ १४ ॥ “यत्र त्वस्य मर्षमास्वाभन्"नि परमार्थतो दैनाभायः श्रृंयोक्तम्न. माश्रित्याऽऽद-ताधमाधमदिरादिः कारणं देशादिसंघानः फल येषां १५.८ १. जी. anti. प्रिज्ञा' । ५म. in a (. ना. . . . . . . . . . comani ...". प. प्र.ना.म.... पाने ।

·७ चतुर्थप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकृत्तटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। वादिनाम् । तथाऽऽदिः कारणम् । हेतुर्धर्माधर्मादिः। फलस्य च देहा. दिसंघातस्य। एवं हेतुफलयोरितरेतरकार्यकारणत्वेनाऽऽदिमत्व वनि- रेवं हेतोः फलस्य चानादित्वं कथं तैरुपवयेते विप्रतिपिद्धमित्यर्थः । न हि नित्यैस्य कूटस्थस्याऽऽत्मनो हेतुफलात्मता संभवति ॥ १४ ॥ द्वैतवादिभिरन्योन्यपक्षप्रतिक्षेपमुखेन(ग) ख्यापितं वस्तुनोऽजन्यत्वमद्वैतवादिनाऽ. म्यनुज्ञातमिदानी द्वैतनिरसनमपि श्रौतं विद्वदनुभवानुसारित्वात्तेनाभ्यनुज्ञातमेवेत्याह- हेतोरिति । हेतुफलात्मकः संप्तारोऽनादिरिति वदद्भिस्तस्यानादित्वस्वभावो नैव वक्तुं शक्यते । हेतुफलयोरादिमत्त्वस्य कण्ठोक्तत्वादतो हेतुफलात्मकं द्वैतर्मनिरूपितरूपम- वस्तुभूतमित्यर्थः । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-यत्र विति । तमाश्रित्य कार्यकारणात्म- कस्य द्वैतस्य दुनिरूपत्वमाहेति योजना । हेतुफलयोरात्मपरिणामत्वादादिमत्त्वमुपादा- नरूपेण चानादित्वमित्याशङ्कयाऽऽत्मनो निरंशस्य कूटस्थस्य नित्यस्य परिणामानुपप- त्तेमवमित्याह- -न हीति ॥ १४ ॥ हेतोरादिः फलं येपामादिहेतुः फलस्य च । तथा जन्म भवेत्तेषां पुत्राजन्म पितुर्यथा ॥ १५॥ कथं तैविरुद्धमभ्युपगम्यंत इति । उच्यते । हेतुजन्यादेव फलाद्धेतो- र्जन्माभ्युपगच्छतो तेपामीदृशो विरोध उक्तो भवति यथा पुत्राज्जन्म पितुः ॥ १५ ॥ हेतुफलयोरन्योन्यमादिमत्त्वं ब्रुवता तदात्मकस्य संसारस्यानादित्वं विप्रतिषिद्धमि. त्युपपादितम् । संप्रति कार्यकारणभावोऽपि तयोर्न संभवतीत्याह-हेतोरित्यादिना । हेतुफलयोरन्योन्यं कारणत्वमभ्युपगच्छद्भिरभ्युपगम्यते विरुद्धमित्येतत्मश्नपूर्वकं प्रकट- यति-कथमित्यादिना । ईदृशत्वमेव विशदयति-यथेति ॥ १५ ॥ संभवे हेतुफलयोरेषितव्यः क्रमस्त्वया । युगपत्संभवे यस्मादसंवन्धो विपाणवत् ॥ १६ ॥ यथोक्तो विरोधो न युक्तोऽभ्युपगन्तुमिति चेन्मन्यसे संभवे हेतुफ- .. १ क. श. 'मादिः । २ श. देहस' । ३ क. 'तरका । च. झ. 'नादिः । ५ स. प. इ. ज. लक्। ६ क. छ. सकता। " क. 'रि पैवेना । स. ज. "रि च तेना । ग. 'रिवा- दिना। म.क्ष. 'स्य वयवोक । ९ ५. मनुस् । १० छ. ज. पर्यार्थमा। १ छ. "रूपि. तत्वमा । १२ घ. 'दिमत्त्वनि । १३ ग. स. ध प १४ छ. स्थनि । १५ ख, ज, घ, छ. 'स्य स्वतः । १६ छ. 'म्यते । हे । १७. च्छनामी' । १८ इ. 'गन्तुं चे।

·- - १६६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[अातशान्त्याख्य- लयोरुत्पत्तौ क्रम एपितव्यस्त्वयाऽन्वेष्टव्यो हेतुः पूर्व पश्चात्फलं चेति । इतश्च युगपत्संभवे यसाढेतुफलयोः कार्यकारणत्वेनासंवन्धः । यथा युगपत्संभवतोः सव्येतरगोविपाणयोः ॥ १६ ॥ प्रतीतितो हेतुफलयोरुत्पत्तेरुपगन्तव्यत्वान युक्तं तन्निराकरणमित्याशङ्कयाऽऽह- संभव इति । तयोरुपये प्रातति के नियतपूर्वभावी हेतुर्नियतोत्तरभावि फलमित्यभ्युप- गमे हेतुमाह-युगपदिति । यथोक्तो विरोधो हेतुफलभावस्याप्तंभवः स न युक्तोऽ. भ्युपगन्तुं प्रतीतिविरोधादिति व्यावा शङ्कामनुवदति-यथेति । तरोत्तरत्वेन श्लोकाक्षराणि योनयति--संभव इति । प्रतीत्या क्रमस्वीकारवदुपपत्तेश्चेत्याह- इत्तश्चेति । तामेवोपपत्ति स्फोरयति-युगपदिति । ययोयुगपत्संभवस्तयोर्न कार्यका. रणत्वं यथा विषाणयोरिति व्याप्तेर्व्यक्तत्वात्क्रमस्याऽऽवश्यकतेत्यर्थः ॥ १६ ॥ फलादुत्पद्यमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यति । अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलमुत्पादयिष्यति ॥ १७ ॥ कथमसंबन्ध इत्याहजन्यात्स्वतोऽलब्धात्मकात्फलादुत्पद्यमानः सम्भशविपाणादेरियासतो न हेतुः प्रसिध्यति जन्म न लभते । अलब्धा. स्पकोऽप्रसिद्धः सम्भाशविपाणादिकल्पस्ता कयं फलपुत्पादयिष्यति । न हीतरेतरापेक्षसिद्धयोः शविषाणकलापोः कार्यकारणभावेन संपन्धः काचिदृष्टः, अन्पर्धा वेत्यभिप्रायः ।। १७ ।। उक्तव्यातेरनुग्राहक तर्कमपन्यस्यति-फलादिति । हेतुफल योमियो हेतुफलस्वं घुतो मते हेत्वधानतयाऽरव्यात्मकाफलादत्पद्यमानो हेतुन ततो लयात्मको भात्य. रमात्मरुश्वासात फरमुत्पादयितुं शसोनि । अतो हेतुफलभावस्यवासिद्धिरि- त्यः । हेतुफउपौरममनोन कार्यकारणभावेन संबन्धः सिध्यतीत्येतदाकाक्षापूर्वक साति-पापित्यादिना । सतो हेनुस्वालामन्य फलं तदधीनस्वेन लयात्मक स्वतचाटनात्मकम् । तत उसयमानः सने हेतु प्रमिध्यति । न रानु शशविपा. गादरसनः सकाशाकिनिहन्यात्मकमुलगते । हेनश्वेदप्रसिद्धोऽटव्यात्मकोऽभ्युप- गतः सना ANIMSHT: सन फमुत्पादयितुमत्सहते । न हि सदादिमते फळ मसनः समानुपलब्धपरमित्यर्थः । तथापीक हेतमयोगसंबन्धः सिध्यतीत्यारा - 1. गो. ग. D. R. 2 ... gaun प.': ५५. स. Air .....

·पतुर्धप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमता- घाऽऽहै-न हीति । अन्यथा वेत्याचाराधेयभावादिकथनं हेतुफलयोयोगपधे सत्य. न्यतरस्यापि न पूर्वक्षणे सत्तत्यसतोः शशविपाणयोरिवान्योन्यापेक्षया जन्यजनकत्वं नोपपद्यते शशविषाणादिष्वपि प्रसङ्गादित्युक्तम् ॥ १७ ॥ यदि हेतोः फलासिद्धिः फलसिद्विश्व हेतुतः । कतरत्पूर्वनिष्पन्नं यस्य सिद्धिरपेक्षया ॥ १८ ॥ असंवैधतादोपेणापोदितेऽपि हेतुफलयोः कार्यकारणभावे यदि हेतुफलयोरन्योन्यसिदिरभ्युपगम्यत एव त्वया कतरपूर्वनिष्पन्न हेतुफलयोर्यस्य पश्चाद्भाविनः सिद्धिः स्यात्पूर्वसिद्धयपेक्षया तयूही- त्यर्थः ॥ १८॥ इवानी पुण्यो नै पुण्येन कर्मणा भवतीत्यादिश्रुतेर्धर्मादिपु हेतुफलभावमाशय श्रुते- रसंभावितार्थ प्रामाण्यायोगादवश्यं पौर्वापर्य वक्तव्यमित्याह-यदीति । लोकाक्षराणि योजयति-असंवन्धेत्यादिना ॥ १८ ॥ अशक्तिरपरिज्ञानं क्रमकोपोऽथ वा पुनः । एवं हि सर्वथा बुद्धैरजातिः परिदीपिता ॥ १९ ॥ अर्थतन्त्र शक्यते वक्तमिति मन्यसे सेयमशक्तिरपरिज्ञानं तत्वा. विवेको मूढतेत्यर्थः । अथ वा योऽयं त्वयोक्तः क्रमो हेतोः फलस्य सिद्धिः फलाच हेतोः सिद्धिरितीतरेतरानन्तर्यलक्षणस्तस्य कोपो विप- सोऽन्यथाभावः स्यादित्यभिप्रायः । एवं हेतुफलयोः कार्यकारण- भावानुपपत्तेरजातिः सर्वस्यानुत्पत्तिः परिदीपिता प्रकाशिताऽन्योन्यप- क्षदोपं वद्भिर्वादिभिर्बुद्धैः पण्डितैरित्यर्थः ॥ १९ ॥ हेतुफलयोरिदं पूर्वमिदं पश्चादिति न ज्ञायते । परस्पराश्रयात् । अतश्चेदं पूर्वनि- प्पन्नमिति वक्तुमशक्यमित्याह-अशक्तिरिति । उत्तरायसरे चेदुत्तरापरिज्ञानं तहि कमशक्तिसूचकं तन्निग्रहस्थानमप्रतिभाभिधानीयमापततीत्यर्थः । किं च यदि क्रमस्य नियतपूर्वारभावात्मनोऽपरिज्ञानं तदा पूर्व कारणमुत्तरं कार्यमिति प्रतिज्ञा हीयेत । तथा च प्रतिज्ञाहानिनिग्रहान्तरमापद्यतेत्याह-क्रमेति । अन्योन्यपक्षप्रतिक्षेपमुखेन(ण) स. । अ। २ ग. झ. 'धेयाभा । ३ ग. झ. सत्त्वमित्य । ४ च. झ. 'लासिद्धिः । ५१. 'यस्ता'। ६ घ. 'पे मयोदि । ७ च. गाऽऽपादि। ८ ख घ. 'पूर्व नि । ९ घ. ज. 'न्यस इय' । १. क. छ. 'न्योन्यापेक्ष। ११ स. इ. स. पूर्व नि । १२ ग. इ. इ. चेत्त । १३. 'यकाश' १r ग. श. 'परीभा'। ५ ५. ज. होयते ।१६ ग. 'लिपक्ष।

·१६८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[अलातशान्त्याख्य- सतोऽसतश्च जन्मनी प्रत्याख्याते । क्रमाक्रमाभ्यामुत्पत्तरेर्नुपपत्तेरेजातिरेवास्मदभिप्रेता वादिमिरादर्शिता भवतीत्युपसंहरति-एवं हीति । तत्राऽऽयं पादं व्याकरोति-- अथेत्यादिना । क्रमपक्ष पूर्वनिप्पन्नमेतच्छन्देन परामृश्यते । द्वितीयपादं योजयति- अथ वेत्यादिना । द्वितीया विवृणोति--एवमिति १९ ॥ वीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तः सदा साध्यसमो हि सः। न हि साध्यसमो हेतुः सिौ साध्यस्य युज्यते ॥२०॥ ननु हेतुफलयोः कार्यकारणभाव इत्यस्माभिरुक्तं शब्दमात्रमाश्रित्य च्छलमिदं त्वयोक्तं पुत्राज्जन्म पितुर्यथा विपाणवञ्चासंवन्ध इत्यादि । न ह्यस्माभिरसिद्धादेतोः फलसिद्धिरसिद्धादा फलाद्धेतुसिद्धिरभ्युप. गता । किं तर्हि । चीनाकुरवत्कार्यकारणभावोऽभ्युपगम्यत इति । भत्रोच्यते-चीजाङ्गुराख्यो दृष्टान्तो यः स साध्येनं तुल्यो ममेत्य- भिमायः। ननु प्रत्यक्ष कार्यकारणभावो वीजाइकरयोरनादिर्न पूर्वस्य पूर्वस्यापरवदादिमत्वाभ्युपगमात् । यथेदानीमुत्पन्नोऽपरोऽङ्कुरो वीजादादिमान्वीनं चापरमन्यस्मादकुरादिति क्रमेणोत्पन्नत्वादादि- मत्। एवं पूर्वः पूर्वोऽङ्कुरो वीजं च 'पूर्व पूर्वमादिमदेवेति प्रत्येकं सर्वस्य वीजाकुरजातस्याऽऽदिमत्त्वात्कस्यचिदप्यनादित्वानुपपत्तिः। एवं हेतु- फलानाम् । अथ वीजाङ्कुरसंततेरनादिमत्त्वमिति चेत् । न । एकत्वानुप- पत्तेः । न हि वीजाङ्कुरव्यतिरेकेण वीजाकुरसंततिन मैकाऽभ्युपगम्यते हेतुफलसंततिर्वा तदनादित्ववादिभिः । तस्मात्सूक्तं हेतोः फलस्य चानादिः कथं तैरुपवर्ण्यत इति । तथा चान्यदप्यनुपपत्तेर्न च्छलमित्य- भिप्रायः । न च लोके साध्यसमो. हेतुः साध्यसिद्धी सिद्धिनिमित्त प्रयुज्यते प्रमाणकुशलैरित्यर्थः । हेतुरिति दृष्टान्तोऽनाभिप्रेतो गमक स्वात् । प्रकृतो हि दृष्टान्तो न हेतुरिति ॥ २० ॥ वीनाङ्करयोरिव हेतुफछ्योरन्योन्य कार्यकारणभावाभ्युपगमानान्योन्याश्रयत्वमि- ८. 'लक्ष का। 15. 'नुत्पत्तैरतोऽजा' । २ ग. स. 'रतोsai) ग घ.' तहीति । ४ च.नः । ५ रू. 'रणामा' । ६. स साध्यसमः सा' । स. 'न समस्तुल्यो। ९२. प. दिनां । १. प. स्याऽऽद। " क "रवादि। १२ क. स. पू. पु. १. 'तत्य याऽऽदि । १५ छ. 'दिमावानु। १६ समति' 1. च. . 'मामपूरु। १० घ.२ । च. नोरि।२० २. वियर'।

·चतुर्थप्रकरणम्४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। त्याशयाऽऽह-पीजेनि । इटान्तस्य साध्यसमत्वेऽपि साधकत्वमस्त्वित्याश द्या. न हीति । श्लोकापोद्यं चोद्यमद्भावयति-नन्विति । शब्दमात्रं विवक्षिनार्थ- शून्यम् । शब्दमाश्रित्य च्छलप्रयोगमेवोदाहरति-पुत्रादिति । आदिशब्देन फलादु. स्पद्यमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यतीत्यादि गृह्यते । कार्यकारणभावो हेतुफलयोरित्यत्रा- नभितमर्थ कथयति-न' हीति । तत्रैव प्रश्नपूर्वकमभिप्रेतमर्थमुदाहरति-कि तहीति । दृष्टान्तासंप्रतिपत्त्या परिहरति-अत्रेति । मायावादिमते कचिदपि कार्य- कारणभावस्य वस्तुभूतस्यासंप्रतिपत्तेर्ममेत्युक्तम् । प्रत्यक्षावष्टम्भेन दृष्टान्तं साधयन्ना- शङ्कते-नन्विति । किं वीजाङ्कुरव्यक्त्योरिदं कार्यकारणत्वमिप्यते किं वा बीनाङ्- कुरसंतानयोरिति विकल्प्याऽऽयं दूपयति-न पूर्वस्येति । तदेव प्रपञ्चयति-यथे- त्यादिना । वीजव्यक्तेरफुरव्यक्तेश्वोक्तप्रकारेणानादित्वस्यान्योन्यकारणत्वस्य चानु- पपत्तिरिति शेषः । कल्पान्तरमुत्थापयति-अथेति । बीजसंततेरङ्कुरसंततेश्वानादि- स्वमन्योन्य कारणत्वं चाविरुद्ध सिध्यति । चीननातीयादरजातीयमकृरजातीया- डीननातीयमुत्पद्यमानमुपलभ्यते । तथैव हेतुजातीयात्फलनातीयं फलनातीयाच्च हेतु- जातीयमविरुद्धमित्यर्थः । दृष्टान्ते दार्टान्तिके च संततेरेकस्या व्यक्तव्यतिरेकेणासंभवा- मैवमिति दूपयति-नेत्यादिना । तदेव प्रपञ्चगति-न हीति । तदनादित्ववादि. भिस्तासु व्यक्तिपु मिथो हेतुत्वमनादित्वं तद्वदनशीलैरिति यावत् । अन्योन्याश्रयत्वा- दनवस्थानाद्वा हेतुफलयोर्मियो हेतुफलभावस्य वक्तुमशक्यत्वादृष्टान्तदान्तिकयोरनु- पपत्तिः सिद्धत्युपसंहरति-तस्मादिति । दृष्टान्तस्यासंप्रतिपनत्वे स्थिते कार्यकार- जस्य क्वचिदपि संप्रतिपत्त्यभावात्पुत्राजन्म पितुर्यथेत्यादि न च्छलप्रयुक्तमिति फलि. तमाह-तथा चेति । एवं श्लोकस्य पूर्वाधं व्याख्यायोत्तरार्ध व्याचप्टे-न चेति । किमिति हेतुशब्दस्य मुख्यमर्थ त्यक्त्वा गौणोऽर्थो गृह्यते, प्रकरणसामर्थ्यादित्याह- प्रकृतो हीति । हेतुफलभावानुपपत्तिमुपपादितामुपसंहर्तमितिशब्दः ॥ २० ॥ पूर्वापरापरिज्ञानमजातेः परिदीपकम् । जायमानाति वै धर्मात्कथं पूर्व न गृह्यते ॥ २१ ॥ छ. 'कम । २ स. 'पोय चो। ३ ग. 'मानो है। । ग. न. तत्रैव । ५ ग.. ‘पत्तिम' । ६ प. किवी । ७ स. वस्याप्यनु । ८ ख. छ. 'पः । विक । ९ ग. झ. 'दिमत्त्वम । १. ग. श. 'न्य कार्यका । ११ ग. श. णत्वं वा वि' । १२ ग. झ. 'यमु। ३ ख. 'के संग. ज. झ. व्यक्तिव्यति । १५ घ. इ. 'केयक्तियति' । १६ क. "दनुशी। १७ ३. ख. छ. णत्वस्य । १८ 3. मुख्यार्थे । १९ ज. 'ते क' । २० घ. 'परप। २. स. प. ज, 'दि घेदर्मा । २१छ.वै कार्यात्क।

·. १७० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [भलातशान्त्याख्य- कथं बुदैरजातिः परिदीपितेत्याइ-यदेतद्धेतुफलयोः पूर्वापरापरि- ज्ञानं नञ्चनदजातेः परिदीपकमवबोधकमित्यर्थः । जायमानो हि च धर्को गृह्यते, कथं तस्मात्पूर्व कारणं न गृह्यते । अवश्यं हि जायमा- नस्य ग्रहीत्रा तज्जनकं ग्रहीतव्यम् । जन्यजनकयोः संवन्धस्यानपेत. त्वात् । तस्मादजातिपरिदीपकं तदित्यर्थः ॥२१॥ यत्पुनरन्योन्यपक्ष प्रतिक्षिपद्भिरजातिर्वस्तुतो ज्ञापिता परीक्षकैरित्युपक्षिप्तं तत्र कथ- मनातिर्वस्तुतो ज्ञापितेत्याशङ्कयाऽऽह-पूर्वापरेति । कार्यस्य गृह्यमाणत्वादनातिरति- द्धत्याशङ्कय कारणस्यापि तर्हि ग्राह्यत्वादितरेतराश्रयादनातिरैतिव्यक्ता सिध्यतीत्याह- जायमानादिति । तत्र पूर्वार्ध प्रश्नद्वारा विवृणोति-कथमित्यादिना । नियते पौर्वापर्ये निर्धारित जातिः सिध्यति । तदभावे तदसिद्धिरित्यर्थः । द्वितीया विभ. जते-जायमानो होति । कार्यग्रहणे कारणं ग्रहीतव्यमिति कुतो नियम्यते तत्राऽऽह-अवश्यं हीति । कार्यकारणयोर्नियतसंवन्धवतोरितरेतराश्रया(बृहत्वाद- मातिरेव वस्तुतो ज्ञापितेत्युपसंहरति-तस्मादिति । कार्यकारणयोर्दुर्ज्ञानत्वं तच्छे. व्देन परामृश्यते ॥ २१॥ स्वतो वा परतो वाऽपि न किंचिदस्तु जायते । सदसरसदसहाऽपि न किंचिदस्तु जायते ॥ २२ ॥ इतश्च न जायते किंचित् । यंजायमानं वस्तु स्वतः परत उभयतो वा सदसत्सदसद्वा न जायते न तस्य केनचिदपि प्रकारेण जन्म संभ- वति । न तावत्स्वयमेवापरिनिष्पन्नात्स्वतः स्वरूपात्स्वयमेव जायते यथा घटस्तस्मादेव घटात् । नापि परतोऽन्यस्मादन्यो यथा घटात्पटः पटात्पटान्तरम् । तथा नोभयतः । विरोधात् । यया घटपटाभ्यां घटः पटो वो न जायते । ननु मृदो घटो जायते पितुश्च पुत्रः । सत्यम् । अस्ति जायत इति प्रत्ययः शब्दश्च महानाम् । तावेव शन्दमत्ययौ विवे. किभिः परीक्ष्येते किं सत्यमेव तावुत मृति यावता परीक्ष्यमाणे । शन्दमत्ययविपयं वस्तु घटपुत्रादिलक्षणं शब्दमात्रमेव तत् । "वाचारम्भ १४ म. बुधेर । २३. दीपिकाय. प. च. र. ज. हि दो। म.ह । xप... न. नियं' । ५ ग, 'पटपो।६ ग. प्र. पतति । . ग. 8. 'रेन । ग.R. 'भो । १ . 'सलेन । १. घ. यतो या " ज. मरवारस्वत: स । १...रतक. न. ७. वाजा । १४. रोय. 'माण से ·- [चतुर्थप्रकरणम् ४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। णम्" इति श्रुतेः। सचेन्न जायते सत्वात्मृरिपत्रादिवत् । यद्यसत्तथाऽपि न जायतेऽसवादेव शशविपणादिवत् । अथ सदसत्तथाऽपि न जायते विरुद्धस्यैकस्यासंभवात् । अतो न किंचितस्तु जायत इति सिद्धम् । येपा पुनर्जनिरेव जायत इति क्रियाकारकफजैकत्वमभ्युपगम्यते क्षणि- कत्वं च वस्तुनः, ते दूरत एवं न्यायापेताः । इदमित्यमित्यवधारण. क्षणान्तरानवस्थानादननुभूतस्य स्मृत्यनुपपत्तेश्च ।। २२ ।। वस्तुनो वस्तुतो जन्म नास्तीति विकरुपपूर्वकं साधयति-स्वतो वेत्यादिना । कस्यचिदपि वस्तुनो जन्म नास्तीत्यस्मिन्नर्थे हेत्वन्तरपरत्वं श्लोकस्य दर्शयति- इतश्चेति । इतःशब्दार्थमेव स्फोरयितुं जायमानमन्ध पोदा विकल्पयति-यज्जाय- मानमिति । सर्वेष्वपि पक्षेषु दोपतंभावनां सूचयति-न तस्येति । तत्राऽऽयं दुप- यति -न तावदिति । स्वयमेव जायमान कार्य स्वस्मादेव स्वरूपान्न तावजायते स्वयमेव स्वापेक्षामन्तरेण स्वकारणाधीनतया परिनिष्पन्नत्वात् । अन्यथा स्वसिद्धः स्वसिद्धिरित्यात्माश्रयात् । न हि घटादेव घटो जायमानो दृष्टोऽस्तीत्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह-नापीति । न खल्वन्यत्वं जनकत्वे प्रयोजकम् । घटादपि पटोत्पत्तिप्रस- हात् । न चोत्पादकत्वयोग्यत्वविशेषितमन्यत्वं तथेति वाच्यम् । उत्पत्तिमन्तरेण तद्यो- ग्यत्वस्य दुरवगमत्वादित्यर्थः । तृतीयं निरस्यति-तथेति । विरोधमेव दृष्टान्तद्वारा सष्टयति-यथेति । न हि घटपटाम्या घटः पटो वा नायमानो दृश्यते । तथा नाय- मानं स्वस्मादन्यस्माच्च भवतीत्यनुपपन्नमित्यर्थः । अन्यत्वे सत्यपि जन्यजनकभावस्य प्रत्यक्षत्वान्नासौ शक्यते प्रतिक्षेममिति शङ्कते-नन्विति । किं प्रत्यक्षानुसारिणौ शब्दप्र. स्पयावविवे किनामिप्येते किंवा विकिनामिति विकल्प्याऽऽयमसी करोति-सत्य- पिति ! द्वितीय प्रत्याह-तावेवेति । मृपैवेति परीक्ष्यमाणे सतीति संवन्धः । तच जन्मशब्दधीविपर्य वस्तु शब्दमात्रमेय वाचारम्भणश्रवणान्न परमार्थतो यावता विद्यते, तस्मादसत्यालम्बनत्वमेव शब्दप्रत्यययोरेष्टव्यमिति योजना । चतुर्थ शिथि- व्यति-सच्चेदिति । पञ्चमं निराकरोति-यदीति । षष्ठं प्रत्यादिशति-अधे. त्यादिना । पण्गा विकल्पाना निरासे फलितं निगमयति-अतो नेति । किया. । क. स. घ. ज. पिण्डादि'। २ क. ख. स. 'वै विद्यतेऽसि । ३ क छ. स. पाणव'। च. 'पि जा'।.५ च. 'स्तुतस्ते द्। ६ स. 'मिस' । ७ घ. 'रणा' । ८ ज. लक्ष ९ ग. स. 'स्तुतोऽव । १. र. छ. श. 'नो वस्तुतो न।" क. ज. पि घटो। १२ पत्ति- रिल १३ च. छ. ज. स. 'मिध्यते । । ग. श. तत्र । १. ज. विकाराणा । १६ झ. 'नी ६।१७ घ.. ज.व ग।

·१७२ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[अलातशान्त्यख्यं- कारकफलनानात्वपक्षे जन्मानुपर्पत्तिदोषमुक्त्वा पक्षान्तरमन्द्य दूपयति-येषां पुन- रिति । बौद्धानां न्यायावष्टम्भेन वस्तु व्यवस्थापयतां कुतो न्यायवाह्यत्वमित्याश- याऽऽह-इदमिति । इदमा वस्तु परामृष्टम् । इत्यमिति क्षणिकत्वं विवक्षितम् । एवैमवधारणावच्छिन्ने क्षणे वस्त्ववच्छेदकक्षणातिरिक्त वस्तुनोऽवस्थानाभावान्न तस्मि- ननुभवः सिध्यतीत्यर्थः । न च तस्मिन्नननुभूतेऽर्थे स्मृतिरुत्पद्यते । तथा च वस्तुनि प्रत्ययद्वयासिद्धौ व्यवहारासिद्धिरित्याह-अननुभूतस्येति ॥ २२ ॥ हेतुर्न जायतेऽनादेः फलं चापि स्वभावतः। आदिन विद्यते यस्य तस्य ह्यादिर्न विद्यते ॥ २३ ॥ किं च हेतुफलयोरनादित्वमभ्युपगच्छता त्वया वलादेतुफलयोरज- न्मैवाभ्युपगतं स्यात् । त्कथम्, अनादेरादिरहितात्फलाद्धेतुर्न जायते । न ह्यनुत्पन्नानादेः फलाद्धेतोन्मेष्यते त्वया। फलं चाऽऽदिरहित्तादनादे- हेतोरजात्स्वभावत एव निनिमित्तं जायत इति नाभ्युपगम्यते । तस्मा- दनादित्वमभ्युपगच्छता त्वया हेतुफलयोरजन्मैवाभ्युपगम्यते । यस्मा. दादिः कारणं न विद्यते यस्य लोके तेस्य ह्यादिः पूर्वोक्ता जातिर्न विद्यते । कारणवत एव ह्यादिरभ्युपगम्यते नाकारणवतः ॥ २३ ॥ वस्तुनो वस्तुतो जन्मराहित्ये हेत्वन्तरमाह-हेतुति । नानादेः फलाद्धेतुर्ना- यते । न हि फलस्यानादित्वे ततो हेतुनन्म युक्तं मदा तजन्मप्राङ्गादित्यर्थः। फल. मपि न हेतोरनादे यते दोपताम्यादित्याह-फलं चेति । नापि स्वभावतो निमित्त मन्तरेण फलं हेतुर्वा जायते । तत्र हेतुमाह-आदिरिति । कारणरहितस्य जन्मानु पलव्धेरित्यर्थः । वस्तुनो वस्तुतो जन्मापावे हेत्वतपरत्वं श्लोकस्य सूचयति-- किं चेति। हेत्वन्तरमेव दर्शयितुं प्रथमं प्रतिज्ञा करोनि हेलिति । फलाद्धेतु यते उस पारमिपम्पकमलाम्पमतमिलिच्छति कमिति । लाय. पादाक्षरयोजनमा परिहरति-अनादेरिति । तदेवोपपादयति-न हीति । फलं कार्यकारणमंघातः । हेतुर्मादिः । फलं चापीति मागं विभनते-फलं चेति । अना- जायत इति नाभ्युपगम्यत इति मंबन्धः । स्वभावत इति पदं योनयति-स्वभावत एवेति । फलितं निगमयति-तस्मादिति । न हेतुकडयोन्मवतोरनादित्वमभ्युप- 1. अ. सान' । २ ग. स. पति दो३ ग. र । ४. 'यामानु। ५६. प. ज.ना. माीि . दिनरम'। ८. 'दनारवा' । ९. टापा:: कि.ग. म. 'Fat '1"..'र।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। . १७३ गन्तुं शक्यम् । अभ्युपगमे च जन्मैव तयोराकस्मिकं स्यादित्यर्थः । स्तभावादनिरा- करणं प्रतिक्षातमुत्तरार्धावष्टम्भेन प्रतिपादयति-यस्मादिति ॥ २३ ॥ प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वमन्यथा दयनाशतः । संक्लेशस्योपलब्धेश्च परतन्त्रास्तिता मता ॥ २४ ॥ उक्तस्यैवार्थस्य दृढीकरणचिकीर्पया पुनराक्षिपति-प्रज्ञानं प्राप्तिः शब्दादिपतीतिस्तस्याः सनिमित्चत्वम् । निमित्तं कारणं विपय इत्ये- तत्सनिमित्चत्वं सविषयत्वं स्वात्मव्यतिरिक्तविषयतेत्येतत्मतिजानी- महे । न हि निर्विपया प्रज्ञप्तिः शब्दादिप्रतीतिः स्यात् । तस्याः सनि- मित्तत्वात् । अन्यथा निर्विपयत्वे शब्दस्पर्शनीलपीतलोहितादिमत्यय- वैचित्र्य॑स्य द्वयस्य नाशतो नाशोऽभावः प्रसज्येतेत्यर्थः । न च प्रत्यय. वैचित्र्यस्य द्वयस्याभावोऽस्ति प्रत्यक्षत्वात् । अतः प्रत्ययवैचित्र्यस्य द्वयस्य दर्शनात् । परेपां तनं परतत्रमित्यन्यैशास्त्रं तस्य परतंत्रस्य पर- तन्नाश्रयस्य वाह्यार्थस्य ज्ञानव्यतिरिक्तस्यास्तिता मताऽभिप्रेता । न हि प्रज्ञप्तेः प्रकाशमात्रस्वरूाया नीलपीतादिवाह्यालम्वनवैचित्र्यमन्तरेण स्वभावभेदेनैव वैचित्र्यं संभवति । स्फटिकस्येव नीलाधुपाध्याश्रयै- बिना वैचित्र्यं न घटत इत्यभिप्रायः । इतश्च परतत्राश्रयस्य वाह्यार्थस्य ज्ञानव्यतिरिक्तस्यास्तिता । संक्लेशनं संलंशो दुःखमित्यर्थः । उपल- भ्यते ह्याग्निदादादिनिमिचं दुःखं यद्यग्न्यादिवह्यि दादादिनिमित्तं विज्ञा- नव्यतिरिक्तं न स्यात्ततो दादादिदुःखं नोपलभ्येत । उपलभ्यते तु, अतस्तेन मन्यामहेऽस्ति वाह्योऽर्थ इति । न हि विज्ञानमात्रे संक्लेशो युक्तः । अन्यत्रादर्शनादित्यभिप्रायः ॥ २४ ।। वस्तुनो वस्तुतो जन्मायोगादनं विज्ञानमात्रं तत्त्वमित्युक्तम् । इदानी वाह्यार्थवाद- मुन्यापयति-प्रज्ञप्तरिति । ज्ञानस्य निर्विषयत्वे प्रत्ययवैचित्र्यानुपपत्ति प्रमाणयति- अन्यथेति । अग्निदाहादिप्रयुक्तदुःखोपलव्ध्यनुपात्तेश्चास्ति वायार्थ इत्याह-संक्लेश- स्येति । परतन्त्रं परकीयं शास्त्रं तस्यास्तिता तद्विपयस्य वाह्यार्थस्य विद्यमानतेति १ . ज झ. 'मे त्वज। २ क. ग. झ. 'वादिनि' । घ मितका । ४ क. 'तं कर'। ५ क. 'तस्य नि' । ६ च. पयं तदेत'। ५ व झ. तिः स्थासनिः । ८ क. व्यास.. 'न्यथाश' 110 क. 'तत्रा। १६ तेः स्वप्र'। १२ च झ. नैतचि । छ. नीलपीता। १४ च. 'चियमिल । १५ च. 'स्या । १६ च. पायदा' । १७ के. दारादि। . "मित्तजि.'लभ्यते । उ । २० ग. 'नस्यासविष' । २१ ख. क. 'स्य सविप' । २१ ग. स. ह्याचंधीरिला' । ३३ स. "कीयशा'। ५ ·चतुर्थप्रकरणम्४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलिसशांकरभाष्यसमेता। भ्रान्तिदर्शनविषयत्वाच निमित्तस्यानिमित्तत्वं भवेत् । तदभावेऽभी- वात् । न हि सुपुप्तसमाहितमुक्तानां भ्रान्तिदर्शनाभाव आत्मव्यति. रिक्तो बाह्योऽथ उपलभ्यते । न युन्मत्तावर्गतं वस्त्वन्मत्तैरपि तथा- भूतं गम्यते । एतेन द्वयदर्शनं संक्लेशोपलब्धिश्च प्रत्युक्ता ॥ २६ ॥ द्वाभ्यामपत्तिभ्यां नाबार्थवादे प्राप्त विज्ञानवादमुद्भावयति-प्रक्षप्तेरिति । अस्तु का नाम वस्तुक्षतिरित्याशङ्कयाऽऽह-निमित्तस्येति । मतान्तरे प्राप्ते तन्निराकरणमु- च्यते-विज्ञानवादिनेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-अत्रेति । तत्र पूर्वार्ध विम- जते-बादमित्यादिना । द्वैतिनस्तव तर्कप्रधानत्वान्न प्रतीतिमात्रशरणता युक्तेति मत्वाऽऽह-स्थिरी भवेति । वस्तुनो बाह्यस्यार्थस्य तथात्वं प्रज्ञप्तिविषयत्वं तस्या- म्युपगमे कारणं प्रागुंक्तयुक्तिदर्शनमित्येतस्मिन्नर्थ त्वं स्थिरी भवेति योजना । विचारह- प्टिमेवावष्टभ्याहं वर्ते किं ततो दूषणं ब्रूहीति पृच्छति--चूहीति । तत्रोत्तरार्ध सिद्धान्ती व्याकुर्वन्नुत्तरमाह-उच्यत इत्यादिना । घटादेवैचित्र्यौहेतुत्वे प्रश्नपूर्वकं हेतुमाह-कथमित्यादिना । परमार्थदर्शनं प्रपञ्चयति-न हीति । तत्र वैधHह- धान्तमाह-यथेति । घटे दर्शितं न्यायं पटेऽपि दर्शयति-पटो वेति । तन्तुष्वपि न्यायसौम्यमुदाहरति-तन्तब इति । परमार्थदर्शनफलमुपसंहरति-इत्येव- मिति । घटादीनां स्वकारणव्यतिरेकेणासतां न प्रत्ययवैचित्र्यहेतुत्वमतो घटादिप्रत्यय- वत्प्रत्ययान्तराण्यपि प्रत्ययत्वाविशेषाद्वास्तवालम्बनवनितानि मन्तव्यानीत्यर्थः । भूतद- र्शनं यौक्तिकं तत्त्वदर्शनं ततो निमित्तस्यानिमित्तत्वमिति व्याख्यातम् । इदानीमभूतद- र्शनादिति पदच्छेदेन व्याख्यानान्तरमाह-अथ वेति । यथा रज्ज्वादावधिष्ठाने सर्पोदेरारोपितस्य दर्शनान्न तस्य वस्तुतो दर्शनं प्रत्यालम्बनत्वमिष्टम् । तथैवाधिष्ठान- ज्ञानापेक्षया परमार्थतो दर्शनााह्यस्यार्थस्य ज्ञान प्रेत्यालम्बनत्वं वास्तवमभ्युपगन्तुम- शक्यमित्यर्थः । किं च विमतो बाद्यार्थो न तत्त्वतो ज्ञान प्रत्यालम्बनं भ्रान्तिविषय- वाद्रज्ज्वां सर्पादिवदित्याह-भ्रान्तीति । हेतुं साधयति-तदभाव इति । भ्रान्त्यमावे बाझार्थो न भातीत्युक्तं हेतुं प्रपञ्चयति-न हीति । देहाभिमानवतो वाह्यार्थप्रतिभानधोव्याद्वैतदशिनोऽपि तत्प्रतिभानमप्रत्यूहं प्राप्नोतीत्याशङ्कयाऽऽह- न युन्मत्चेति । बाघार्थसमर्थनार्थमुक्तमपत्तिद्वयं कथं निरसनीयमित्याह-एतेनेति १ क. 'भानात् । २ च. बाह्यार्थ। ३ घ. गतव' ।। क. 'नुत्पतेर'। ५. 'र्शनसं'। ६च. धिवेत्यु'। ७ क. छ. प्रयुका । ८ ग. छ. स. बायार्थ । ९ च. 'गुरूं यु. ग. स. स्थि ।ज. 'ति ।। १२ ख. 'न्याखेतु । १३ घ. ज. शिंतन्याग. स. पटे ₹1१५ स. ग. स. सामान्यमु । १६ स. १. 'ति । एव । 'दायार्थ १९ छ. प्रलयाल । २. ज. 'ति । दें । २१ घ. र. ज. 'नार्षमयों । २२ ग. छ. ज. 'साकपाऽऽह। १७ छ. प्रत्ययाल । १०छ.

·१७६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्--[अलातशान्त्याख्य- तत्वदर्शनां स्फुरणातिरिक्तवस्त्वनुपलम्नप्रदर्शनेन वैचित्र्यदर्शनं दुःखोपलब्धिश्च प्रत्युका । तेनानुपपद्यमानारित्तिद्वयस्यानुत्थानम् । व्यवहाराष्टा तु पूर्वभ्रनतमा- रोपिस्वप्नवदेव संवेदने वैयिं दुःख पचगवहाराङ्गमित्यन्यथाऽप्युपपत्तिरित्यर्थः।।२५ चित्तं न संस्पृशत्यर्थ नार्थाभासं तथैव च । अभूतो हि यतश्चार्थो नार्थाभासस्ततः पृथक् ॥२६॥ यस्मानास्ति वाह्यं निमित्तमनश्चित्तं न स्पृशत्यर्थं वाह्यालम्बनविप- यम् । नाप्यर्थाभासं चित्तत्वात्स्वमचित्तवत् । अभ्नो हि जागरितेऽपि खमार्थवदेव वाद्यः शब्दायों यत उक्तहेतुवाच । नाप्यर्धाभासश्चि- तात्पृथक्चित्तमेव हि घटाद्यर्थवदवभासते यथा स्वमे ॥ २६ ॥ ज्ञानस्य सालम्बनत्वप्रसिद्धस्तत्त्वदृष्ट्या ज्ञेयाभावे ज्ञानमपि न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह चित्तमिति । न हि स्फूरणं सकर्मकं तस्य सकर्मकत्वप्रसिद्ध्यभावात् । नानातेस्तु संकर्मकत्वं क्रियाफलत्वकल्पनया स्वीकृतमिति भावः । चित्तस्यार्थम्पर्शिवामानऽपि तदाभाप्तपशिल स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-नाति । तत्र हेतुमाह- अभून इति । प्रथमपादं व्याचष्टे-यस्मादिति । विमतं चित्तमर्याभासमपि न स्पृशति नित्तत्वास- प्रतिपन्नवदिति द्वितीयं पाई विभनते-नापीति । न हि दृष्टान्त तस्यार्थाभासस्स. शित्वं तस्यैव तदात्मना मानादित्यर्थः । तृतीयपादं व्याकरोति-अभूतो हीति । विमनोऽपः सन्न भवत्यर्थयात्, संप्रतिपन्नवदित्यनुमानान ज्ञानस्याऽऽलम्बनमित्यर्थः । विमतोऽर्थः स्ववियज्ञानजनको न भवति भ्रान्तिविषयत्वात्संप्रतिपन्नवदित्युक्तमनु. मानं स्मारयति-उक्तति । अर्धजन्यत्वाभावे विज्ञानस्यार्थापासजन्यत्वं स्यादित्या- शय चतुर्थपादार्थमाह-नापीति ॥ २६ ॥ निमित्तं न सदा चित्तं संस्पृशयधसु त्रिपु । अनिमित्तो विपर्यामः कथं तस्य भविष्यति ॥२७॥ ननु विपर्यासस्तीसति घंटादौ घाद्याभासता चित्तस्य । तथा च सत्यविपर्यासः कचिदक्तव्य इति । अत्रोच्यते । निमित्तं विपयमतीता. 1. प. स. वभ्रान्तिम 12 प. ग... 'पितं स । । स... ज.व ३ । स. पिये।५ २. स्तथा । (रा. प. ज. न संस्' । .. न संसल। .ज. से दिस। . स्मरन । ९ ज.मर'।..B. सत्या. 'म:। १२.ज. Tara 111 प... ज. त। १.प. र. ज. शित। १५ म.प्र. मनो त।" प.स.ज. नेस्या1. स. सोय या १८३. य९ि ग. 'यो 1.प... भ. पटे।

·चतुर्धप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १७७ नागतवर्नमानाध्वमु त्रिष्वपि सदा चित्तं न स्पृशंदे हि। यदि हि कचित्संस्पृशेत्सोऽविपर्यासः परमार्थन इति । अतस्तदपेक्षयाऽसति घटे घाद्याभासता विपर्यासः स्यान्न तु तदस्ति कदाचिदपि चित्तस्यार्थ- संस्पर्शनम् । तस्मादनिमित्तो विपर्यासः कथं तस्य चित्तस्य भविष्यति न कथंचिद्विपर्यासोऽस्तीत्यभिप्रायः । अयमेव हि खभावश्चित्तस्य । यदुतासति निमित्ते घटादौ तद्वदवभासनम् ।। २७ ।। ज्ञानस्य सालम्बनत्वामावे तस्य तथात्वप्रथा भ्रान्तिर्भवेत् । भ्रान्तिश्चाभ्रान्तिप्रति- योगिनीत्यन्यथाख्यातिमाशङ्कयाऽऽह-निमित्तमिति । कालत्रयेऽपि ज्ञानस्य वस्तु. तोऽर्थस्पर्शित्वाभावे तद्वासनाभावात्तजन्या नान्यथाख्यातिः सिध्यति । भ्रान्तिस्तु विधान्तरेणापि भविष्यतीत्याह-अनिमित्त इति । श्लोकव्यावामाशङ्कां दर्शयति- नन्विति । यदि घटादियाह्योऽयों न गृह्यने तर्हि तस्मिन्नसत्येव तदाभासताज्ञानस्य विपर्यासः । अतस्मिस्तबुद्धस्तथात्वात्। विपर्यासे च स्वीकृत क्वचिदंप्यविपर्यासो वक्तव्यः, भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वस्यान्यथाख्यातिवादिभिरिष्टत्वादित्यर्थः । तत्र पूर्वार्धयोगनया परिहरति-अत्रेति । उक्तमेवार्थमुत्तरार्धयो नया साधयति-यदीति । अभ्रान्ते- रभावादसंभवे भ्रान्तेरसति घटादौ घटाद्याभासता ज्ञानस्य कथं निर्वहतीत्याशङ्कयाऽऽह- अयमेवेति । स्वभावशब्देनाविद्योच्यते । न हि भ्रान्तिरभ्रान्तिपूर्विकेति नियमः । सविषयाणां भ्रमाणामविद्यात्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ २७ ॥ तस्मान्न जायते चित्तं चित्तदृश्यं न जायते । तस्य पश्यन्ति ये जाति खे वै पश्यन्ति ते पदम्।।२८॥ प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वमित्यायेतदन्तं विज्ञानवादिनो बौद्धस्य वचनं चाह्यार्थवादिपक्षपतिपेधपरमाचार्येणानुमोदितम् । तदेव हेतुं कृत्वा तत्प- क्षतिपधाय तदिदमुच्यते तस्मादित्यादि । यस्मादसत्येव घटादौ . घटायाभासता चित्तस्य विज्ञानवादिनाऽभ्युपगता तदनुमोदितमस्माभि- रपि भूतदर्शनात् । तस्मात्तस्यापि चित्तस्य जायमानाऽवभासताऽसत्येव जन्मान युक्ता भवितुमित्यतो न जायते चित्तम् । याँ चित्तदृश्यं न १च. न संस्पृ'। २ ज. शेत्सो'1३ स. घ. ड, व य'। घ. व पित्तं य । ४ क. छ. स. 'टामा १५ च झ. 'यस्य से 1 ६ च. व अग्रे स। 'दिर्यायो । १ घ. ह. न. पा. सत्येव । ११ क. 'सत्वाज्ञान। २.. ज. "दवि' । ३. ग... जना सा१च. पंधयति । अतस्तदि' । १५ च. 'द यस्नात्सत्ये।ा.चित्तं तथा । १८ घ. 'या । १९ ज. वित्त । ७ घ. ह.ज. 'ये विज्ञा'1८स. १३

·१७८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-[अटातशान्त्याख्यं-
जायतेऽतस्तस्य चित्तस्य ये जाति पश्यन्ति विज्ञानवादिनः क्षणिक-
स्वःखित्वशून्यत्वानात्मत्वादि च, तेनैव चित्तेन चिञस्वरूपं द्रपुर-
शक्यं पश्यन्तः स वै पश्यन्ति ते पदं पक्ष्यादीनाम् । अत इतरेभ्योऽपि
द्वतिभ्योऽत्यन्तसाहसिका इत्यर्थः । येऽपि शून्यवादिनः पश्यन्त एव
सर्वशून्यता खदर्शनस्यापि शून्यता प्रतिजानते ते ततोऽपि साहसिक-
तराः सं युष्टिनाऽपि जिघृक्षन्ति ॥ २८ ॥
वाह्यार्थवादिपक्षमेवं विज्ञानवादिमुखेन प्रतिक्षिप्य विज्ञानवादमिदानीमपवदति-
तस्मादिति । प्रतिक्षणं विज्ञानस्य जन्म दृश्यते विज्ञानवादिभिरित्याशङ्कयाऽऽह--
तस्येति । वृत्तसंकीर्तनपूर्वकं श्लोकस्य तात्पर्यमाह-प्रज्ञप्तरिति । तच्च वाह्यार्थवा.
दिनों बाह्योऽर्थी विज्ञानवदम्नाति पक्षप्रतिपंचमुखेन प्रवृत्तं तत्पुनराचार्यग भौत्वेवमि-
त्यनुज्ञातम्, वाह्यार्थवाददूषगस्य स्वमनेऽपि संमतत्वादित्याह-वाद्याध इति ।
वाह्यार्थवाददूषणानुमोदनप्रयोजनमाह-तदेवेति । असत्येव घटादौ घटायामास
विज्ञानस्य यदुक्तं तदेव हेनुत्तेनोपादाय विज्ञानवादनिषेधार्थ वाह्यार्थपक्षदूषणमनुमोदि-
तमित्यर्थः । संप्रति विज्ञानवादपणमवतारयनि-तदिदमिति । तस्मादित्यादि
व्याचष्टे- यस्मादिति । भूनदर्शनाटादेमंदादिमात्र भूनं वस्तुतत्तं तस्यापि विज्ञप्ति-
मात्रं तत्व तम्य शास्त्रतो दर्शनादिति यावत् । द्वितीयपादं दृष्टान्तत्वेन विभनने--
यथेति । विमतं विज्ञाननन्म न तात्तिकं दृश्यत्वानीलपीतादिवदित्यर्थः । विपक्षे दोष
माह--अन इति । तत्ततो विज्ञानस्य जन्मायोगाये तस्य तात्त्विकं जन्म पश्यनि
पक्ष्यादीनां संऽपि पदं पश्यन्तीत्यन्वयः । अनात्मत्वादीत्यादिशब्देनान्योन्यविलक्ष.
गत्वमन्योन्यमादृश्यं च गृह्यते । तत्र हेतुं मूचयति-तेनैवेति । वृत्तेरनुपपत्तेल.
दृश्यनामन्तरेण च तद्धर्मदृश्यतासंभवादित्यर्थः । विज्ञानवादे फलितं विशेष दर्शयति-
अत इति । हान्यवादिनं प्रति विशेष कथयति-येऽपीति । पश्यन्त एवेत्यविलुत.
दृभूपता द्योत्यते । दाबलादेन सर्वाभावः मिध्यनि । देगभावस्नु कथं मिध्येन् । न
तारगेय तदभावं साधयेन् । तयोरेककालत्यानुपपत्तरित्यर्थः । किन सर्वगन्यता
वदन्नः शून्यतादर्शनम्मे न्यात्मदर्शनम्य च अन्यनां वदन्ति । तथा प सपक्षामिद्विार-
त्यभिप्रत्याऽऽह-दर्शनस्यनि । तनोऽपीति | विज्ञानवादिभ्योऽपीत्ययः ॥२८॥

·सूतृप्रिकरणम्४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । १७९ अजातं जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्ततः । प्रकृतेरन्यथाभावी न कथंचिद्भविष्यति ॥ २९ ॥ उक्तहेतुभिरजमेकं ब्रह्मेति सिद्धम् । यत्पुनरादौ प्रतिज्ञातं तत्फलोप- संहारार्थोऽयं श्लोकः। अजातं यश्चित्तं ब्रमेव जायत इति वादिभिः परिकल्प्यते तदनातं जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्तस्यै ततस्तस्माद- जातरूपायाः प्रकृतेरन्यथाभावो जन्म न कथंचिद्भविष्यति ॥ २९ ।। यदि विज्ञानस्य बाह्यालम्बनत्वं क्षणिकत्वं शून्यत्वं च न संभवति किं तर्हि तत्त्व- मेकरूपं भवतीत्याशङ्कयाऽऽह-अजातमिति । तस्याश्च प्रकृतेरन्ययात्वं पुरस्तादेव निरस्तमित्याह-प्रकृतेरिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-उक्तैरिति । कूटस्थमद्वितीय ब्रह्मेति यत्पूर्वत्र प्रतिज्ञातं जन्मनो दुर्निरूपत्वादुक्तहेतृभिः सिद्धम् । तस्यैव सिद्ध. स्यार्थस्य फलमुपसंहर्तुमेष श्लोक इत्यर्थः । पूर्वार्ध योगयति-अजातमिति । यदि चित्तं स्फुरणमजातर्मभीष्टं तर्हि तव तस्य कौटेंग्थ्यकस्वाभाव्यात्तत्पुनर्वस्तुतो न मौतमेव मायया जन्मवदिति कल्प्यते चेत्तस्यानातिरेवाभीतत्वात्प्रकृतिर्भवतीत्यर्थः । द्विती. या योनयति-~-अजातरूपाया इति । तस्याश्चदन्यथात्वं स्वरूपहानिरापतेदित्यर्थः। जनादेरन्तवत्वं च संसारस्य न सेत्स्यति । अनन्तती चाऽऽदिमतो मोक्षस्य न भविष्यति ॥३०॥ अयं चापर आत्मनः संसारमोक्षयोः परमार्थसद्भाववादिनां दोप उच्यते । अनादेरतीतकोटिरहितस्य संसारस्यान्तवत्त्वं समाप्तिर्न सेत्स्यति युक्तितः सिद्धिं नोपयास्यति । न ह्यनादिः समन्तवान्कश्चित्पदार्थों इप्टो लोके । वीजाङ्कुरसंन्धनैरन्तर्यविच्छेदो दृष्ट इति चेत् । न । एक- वैस्वभावेनापोदितत्वात् । तथाऽनन्तताऽपि विज्ञानप्राप्तिकालभ- वस्य मोक्षस्याऽऽदिमतो न भविष्यति । घटादिष्वदर्शनात् । घटादिवि- ८ ग.ज्ञ. १. 'ते य। २ च. 'जातिस्ततस्त। ३ १. छ. 'स्य चित्तस्य त। ४ ग. झ. नवा- दस्य । ५ ग. . स्व । ६ ग. स. 'कत्वरूपं च संभ' । ७ ग. श. तप्तन। 'मपीटं । ९ ग. घ. द. ज. 'टस्थैक' । १० प. च्यात्यु। १ स. घ. . ज. 'तमिति मा। १२ छ. 'जायमानत्वा' । १३ च. 'ता आदि। १४ च. 'ति । तर्धना'। १५ घ. द. ज. 'श्चित्सत्प। १६ च. ज. झ, 'बन्धे ने 110 च. 'वस्तुभावेनाऽऽपादि। १८ च. श. "पि शा। १९ स. प. ६.ज. 'प्रसव'। २.न. भवति ।

·१८. सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-अलातशान्त्याख्यं- नाशदवस्तुत्वाददोप इति चेत् । तथा च मोक्षस्य परमार्थसद्भावमति- ज्ञाहानिः । असत्वादेव शशविपाणस्येवाऽऽदिमत्त्वाभावश्च ॥३०॥ कूटस्थ तत्वं तात्तिकमित्यत्र हेत्वन्तरमाह-अनादेरिति । विमतः संसारो नान्तवाननादिभावत्वादात्मवादित्यर्थः । किं च मोक्षोऽनन्तो न भावत्वे सत्यादिमत्ता- ईटवदित्याह-अनन्तेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-अयं चेति । तत्र पूर्वाध व्याक- रोति-अनादेरिति । अतीतकोटिरहितस्य पूर्व नाऽऽसीदित्यवच्छेदवनितस्येत्यर्थः । योऽनादिभावः सोऽन्तवान्नेति व्याप्तिरात्मनि व्यक्तत्याह-न हीति । बीमाङ्कुर योर्हेतुफलभावेन संबन्धस्तस्य नैरन्तय संतानस्तस्यानादिभावत्वेऽपि विच्छेदस्यान्तस्य दृष्टत्वादनकान्तिकतेति शङ्कते-पीनेति । भावत्वविशेप्यांशस्य तत्रावर्तनान्न व्यभि- चारशङ्केति दूपयति नैकेति । द्वितीया व्याचष्टे-तथेति । यत्राऽऽदिमत्वं तत्र नानन्तत्वमिति व्याप्तिभूमिमाह-घटादिप्विति । यथा कृतकोऽपि घटादिध्वंसो नित्यस्तथा वन्धध्वंसोऽपि भविष्यतीत्यनैकान्तिकत्वमाशङ्कते-घटादीति । मोक्षस्या- भावत्वे सति परमार्थसत्त्वप्रतिज्ञा भन्यतेति दूपयति-तथा चेति । किं च प्रागसतः सत्तासमवायरूपं कार्यत्वं तदपि मोक्षस्यासले न सिध्यतीत्याह-असत्वादे- चति ॥३०॥ आदावन्ते च यत्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः॥३१॥ सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते । तस्मादाद्यन्तवत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥३२॥ चैतथ्ये कृतव्याख्यानौ श्लोकाविह संसारमोक्षाभावप्रसङ्गेन पठितौ अस्तु तर्हि मोक्षस्याऽऽयन्तवत्त्वं तत्राऽऽह---आदाविति । यदित्यूपरोदकादि गृह्यते । तथा वस्तुतो नास्त्येवेति यावत् । वितयैस्तैरेव मरीच्युदकादिभिः । सादृश्यमाद्य- न्तवत्त्वम् । विमता मोक्षादयो न परमार्थसन्तो भवितुमर्हन्याद्यन्वत्वान्मरीच्युदकादि- १ज. पस्तु' । उ. वस्तु । ३ च. व सवि मो'1३ च. 'दिप्वलन्तानावाश्च । भवितया एवं भावाः सप्रयोजनस्वादिलत आह 1 आदावन्नति ॥३१॥ सम्योजनतां तेषां निपयति । सम्योजनतति । ४ ग. ह. न भविष्यला' । ख. र. न भवति भा। ५घ. द .. 'ववरये स' । ६ ग. छ. ज. यादिव' । ७ स. 'दिर्भावः । ८ ग. इ.न्तर्य' । . 'शेपा १. ५. 'कना । "प. १. 'रूप। १२. ज. दि गर।" प .ज. 'पलेन नि। - ·। चतुर्थप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । १८१ बदित्यर्थः । कथं तहिं मोक्षादीनामाप तथात्वप्रथेत्याशङ्कयाऽऽह-अवितथा इति । लक्षिता मूढेरविचारकैरिति शेपः । ऊपरोदकादीनां स्नानपानादिप्रयोजनानुपलम्भान्मो- क्षस्वर्गादीनां तु सुखादिप्राप्तिप्रयोजनप्रतिलभान मोक्षादिवैतथ्यमित्याशङ्कयाऽऽह- समयोजनतेति । तेषां मोक्षादीनामिति यावत् । पुनरुक्तिशङ्कां वारयति-वैतथ्य इति ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ सर्वे धर्मा मृषा स्वप्ने कायस्यान्तर्निदर्शनात् । संवृतेऽस्मिन्प्रदेशे वै भूतानां दर्शनं कुतः ॥ ३३ ॥ निमित्तस्यानिमित्तत्वमिष्यते भूतदर्शनादित्ययमर्थः प्रपञ्च्यत एतैः श्लोकः ॥ ३३ ॥ किं च येन हेतुना स्वप्नत्य मिथ्यात्वमिष्टं तस्य नागरितेऽपि तुल्यत्वाजन्मादिर- हितं संविन्मानं तत्त्वमेष्टव्यमिति विवक्षित्वाऽऽह-सर्व इति । यदि देहान्तैर्दर्शना- मिथ्यात्वं स्वप्नस्येष्टं तहिं वैरानदेहे सर्वस्य जागरितस्य दर्शनान्मिथ्यात्वं दुर्वारमि- त्यर्थः । किं च योग्यदेशवैधुर्यान्मिथ्यात्वं स्वप्नस्य यद्यभीष्टं तर्हि संवृते प्रदेशे प्रत्य- भूते ब्रह्मण्यखण्डैकरसे भूतानां विद्यमानानां दर्शनं न कुतोऽपि स्याब्रह्मणोऽनवकाश- स्वादित्याह-संत इति । अवतारितश्लोकसहितानामुत्तरश्लोकानां जात्याभासमित्य- स्मात्प्राक्तनानां तात्पर्यमाह-निमित्तस्येति ॥ ३३ ॥ न युक्तं दर्शनं गत्वा कालस्यानियमाद्तौ । प्रतिबुद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन्देशे न विद्यते ॥ ३४ ॥ जागरिते गत्यागमनौलो नियतो देशः प्रमाणतो यस्तस्यानियमा- नियमस्याभावात्स्वमे न देशान्तरगमनमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ उक्तमेवार्थ प्रपञ्चयति-न युक्तमित्यादिना । स्वप्ने देशान्तरगतौ नियतका. लामापन्नि गत्वा दर्शनमिष्टं तथा मरणादू-मत्रिरादिमार्गेण गत्वा ब्रह्मदर्शनम. युकं कालानवच्छिन्नत्वादित्यर्थः । किं च यद्देशस्थः स्वप्नं पश्यति प्रतिबुद्ध- स्तस्मिन्देशे नास्तीति मिथ्यातमभीष्टम् । तथा यस्मिन्देशे स्थितः संसारम भवति ब्रह्मभावं प्रतिपन्नस्तस्मिन्देहदेशे नीति परिपूर्णब्रह्मरूपेणावस्थानादतो जागरितस्यापि 1 १. ति विशे'। २ झ. 'ति विवक्षितस्यादिति । ३ ज. स. 'न्तदर्श ।। स प्रत्य। ५५. 'नं कु' । ६ क. छ. कालौ नियतौ दें। ७ छ. 'ना-किच स्व'। ८ क. 'वाध गरे। ९ख. प्रद्यु । १. स. 'स्वमिष्ट तथा । ११क, ज. यया । १२ ज. 'नुवदति । १३ ख. नास्तीति ।

·१८२ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-[अलातशान्त्याख्यं- मिथ्यात्वमेष्टव्यमित्याह-प्रतिबुद्धश्चेति । श्लोकस्य तात्पर्यार्थ कधयति-जाग. रित इति ॥ ३४ ॥ मित्राद्यैः सह संमन्त्र्य संबुद्धो न प्रपद्यते । गृहीतं चापि यत्किंचित्मतिबुद्धो न पश्यति ॥ ३५ ॥ मित्रायैः सह संमन्त्र्य तदेव मत्रणं प्रतिबुद्धो न प्रपद्यते । गृहीतं च यत्किचिद्धिरण्यादि न मानोति । गतव न देशान्तरं गच्छति स्वमे ॥ ३५॥ किं च यथा स्वप्ने विसंवादादप्रामाण्यमिष्टं तथा जागरितेऽपि परं श्रेयोऽस्माभिः साधनीयमिति सब्रह्मवादिभिः सह समालोच्याविद्यानिद्रातः प्रतिबुद्धौ नैव श्रेयःसी. ध्यत्वमालोचितं प्रतिपद्यते । सर्वस्य नित्यमुक्तत्वनिश्चयात् । अतो मुमुक्षुत्वं श्रवणादिकर्त- व्यता च भ्रान्त्यैवेत्याह-मित्रायैरिति । किं च स्वप्नवदेव गृहीतमुपदेशादि विद्वान पश्यति तत्साध्यफलाभावादित्याह-गृहीतं चेति। अथ वा लोकदृष्ट्या यत्किंचिद्गृहीतं वस्त्रानोदकादि तद्विद्वान्नैव किंचित्करोमीति प्रतिबुद्धोऽन्यप्रत्ययवाधान्न स्वसंवन्धित्वेना- धिगच्छति । तेन तदाभासमात्रमेवेत्याह-गृहीतं चेति । उक्कमर्थ विवसिता श्लोका- क्षराणि योनयति-मित्राचरित्यादिना ॥ ३५ ॥ स्वप्ने चावस्तुकः कायः पृथगन्यस्य दर्शनात् । यथा कायस्तथा सर्व चित्तदृश्यमवस्तुकम् ॥ ३६॥ स्त्रमे चाटन्दृश्यते यः कायः सोऽवस्तुकस्ततोऽन्यस्य स्वोपदेश- स्थस्य पृथक्कायान्तरस्य दर्शनात् । यथा स्वमदृश्यः कायोऽसंस्तथा सर्व चित्तदृश्यमवस्तुकं जागरितेऽपि चिचदृश्यत्वादिलः । स्वमसम- त्वादसजागरितमपीति प्रकरणार्थः ॥ ३६॥ किं च समावस्याफ थे देहे* भाज्यादिषु पति समिण्या याभूतस्प निश्च- लस्य देहस्य दर्शनात् । तथा नागरिते येन परिवानकादिशरीरेण लोकस्य पूज्यो द्वेप्यो वा दृश्यते स मिथ्या कथ्यते । पृथगेव कूटस्थब्रह्मास्यशरीरस्या भवादित्याह- स्वमे चेति । किं च यथा स्वप्ने देहो मिथ्या तथा चित्तदृश्यं जडं सर्वमवस्तुकं मिथ्या- १७. 'स्वनिष्टमि' । ३ ग. स. 'त्पर्य क । ३ स. घ. च. ज. 'ध्य प्रत्रु' । ४ स.' न । ५ख, घ. र. ज. प्रतिप' । ६ स. घ. द. ज. 'तं य 1. स. च. घ. द. ज.. 'यायत'1. "विद्यया नि । ग. अ. 'तः सकाशात्यति'.. 'साधनत। ".. पमा1११ ग. प्र. प्रर्नु। " ग. प. 'समें । ४ च. सर्वचित्त'। १५ क. स्वागई। १६ क.० २. 'न नयादि। १७ उ. 'कप। ।१८ प. 'नुभावा'।

·न चतुर्थप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- भूतमेषितव्यमित्याह-यति । पूर्वार्धगतान्यक्षराणि योजयति-स्वम इति । उत्तरार्धगतानि व्याकरोति-यथेत्यादिना । प्रकरणार्थमुपसंहरति-स्वम इति॥३६॥ ग्रहणाजागरितवत्तद्धेतुः स्वप्न इष्यते । तदतुत्वात्तु तस्यैव सजागरितमिष्यते ॥ ३७ ॥ इतश्चासत्वं जाग्रद्वस्तुनो जागरितवज्जागरितस्येव ग्रहणाग्राह्यग्रा- हकरूपेण स्वमस्य तज्जागरितं हेतुरस्य स्वस्य से स्वमस्त तुर्जागरित. कार्यमिष्यते । तद्धेतुत्वाजागरितकार्यत्वात्तस्यैव स्वमैदृश एव सज्जा- गरितं न त्वन्येपाम् । यथा स्वम इत्यभिप्रायः । यथा स्व॑मः स्वमदृश एवं सन्साधारणविद्यमानवस्तुवदवभासते तथा तत्कारणत्वात्साधारण- विद्यमानवस्तुवदवभासमानं न तु साधारण विद्यमानवस्तु स्वमवदेवेत्य- भिप्रायः ॥ ३७॥ यथा जागरितं तथा स्वप्नो गृह्यते । तथा च स्वप्नस्य जागरितकार्यत्वाद्यः स्वप्न- द्रष्टा तस्यैव जागरितं सदिति स्वप्नवत्तन्मिथ्यात्वमित्याह-ग्रहणादिति । किं च जागरितस्य विद्यमानत्वमनेकसाधारणत्वं च वस्तुनो नास्ति स्वप्नकारणत्वात्किं तु तथा भासमानत्वमित्याह-तद्धेतुत्वादिति । जागरितस्य वस्तुतोऽसत्त्वे हेत्वन्तरपरत्वं श्लोकस्य दर्शयति-इतश्चेति । इतःशब्दार्थमेव स्फोरयन्पूर्वाधं योनयति-जाग- रितवदिति । उत्तरार्ध योजयति--तहेतुत्वादिति । सति प्रमातरि बाध्यत्वं स्वस्य मिथ्यात्वं जागरितस्य पुनर्सदनुपलम्भात्परमार्थतः सत्त्वम् । कार्यस्य मिथ्या- वे कारणस्यापि मिथ्यात्वमिति मानाभावात् । न हि सर्वसाधारणं विद्यमानं न जाग- रितं मिथ्या भवितुं युक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-यथेत्यादिना ॥ ३७ ॥ उत्पादस्याप्रसिद्धत्वादशं सर्वमुदाहृतम् । न च भूतादभूतस्य संभवोऽस्ति कथंचन ॥ ३८ ॥ ननु समकारणत्वेऽपि जागरितवस्तुनो न स्वमवदवस्तुत्वम् । अत्यन्तचलो हि स्वप्नो जागरितं तु स्थिरं लक्ष्यते । सत्यमेवमविवेकिनां स. छ. 'तान्यक्षराणि व्या'। २ क. घ. छ. 'तस्वैव । ३ ख. स्वमस्तजा घद. ज. 'स्य जाग। ५ क. 'मस्त । ६ घ. द. अ. स च स्व। . ज. प्रसह। ८च. स्वमद। १च. झ. 'व । सत्साया । १. च. "ने तु। ११ क. या स्व'। १२. मजा' । ३ प. द. ज. 'वन्मि'। ग. स. 'रण च। १५ क. 'वं व'। १६ ग. स. वस्तुतो। १७ ग. छ.स. व स्फुटय। १८ ग. स. 'ममि'। ११. घ. 'स्तदुप। २. स. छ. ज. स्वप्नं प्रति का। ३१ क. घ. 'वेजा। २२ क. 'मेवादि।

·१८४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-अलातशान्त्याख्यं-- स्यात् । विवेकिनां तु न कस्यचिद्वस्तुन उत्पादः प्रसिद्धोऽनोऽप्रसिद्ध स्वादुत्पादस्पाऽऽत्मैव सर्वमित्यजं सर्वमुदाहृनं वेदान्तेपु सबाह्याभ्यन्तरो वन इति । यदाप मन्यसे जागरितात्सतोऽमत्स्वनो जायत इनि नद- सत् । न भूनाद्विद्यमानादभूनस्यासतः संभवोऽस्ति लोके । न ह्यसतः शशविपाणादेः संभवो दृष्टः कथंचिदपि ॥ ३८॥ कार्यकारणभावेऽपि स्वप्न नागरितयोन मिथ्यात्वमविशिष्टमत्यन्नवैषम्यादित्याश. तयाऽऽह-उत्पादस्येति । यत्त कार्यकारणत्वं सत्यासत्ययोरिव स्वप्ननागरितयो- रित्युक्तं तदुरुक्कमित्याह-न चेति । श्लोकव्यावामाशङ्कामाह-नन्विति । किमिदं वैलक्षण्यमविवेकिनां प्रतिभाति किं वा विवकिनामिति विकरप्याऽऽद्यमङ्गी करोति-सत्यमिति । द्वितीयं प्रत्याह-विवेकिनां विति। द्वितीयभागमाकाक्षा- द्वारा विभनते-यदपीत्यादिना । संभवो नासतोऽस्तीत्येतदृष्टान्तेन साधयति- हीति । कथं चिदपि सतोऽसतो वेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ असज्जागरिते दृष्ट्वा स्वप्ने पश्यति तन्मयः । असत्स्वप्नेऽपि दृष्ट्वा च प्रतिवुद्धो न पश्यति ॥ ३९ ॥ ननूक्तं त्वयैव स्वमो जागरितकार्यमिति तत्कथमुत्पादोऽप्रसिद्ध इत्युच्यते ।शृणु तत्र यथा कार्यकारणभावोऽस्माभिरभिप्रेत इति । अस. दविद्यमानं रज्जुसर्पवद्विकल्पित्तं वस्तु जागरिते दृष्ट्वा तद्भावभावितस्त- न्मयः स्वमेऽपि जागरितवायग्राहकरूपेण विकल्पयन्पश्यति तथाऽस. तस्वमेऽपि दृष्ट्वा च प्रतिवुद्धो न पश्यत्यविकल्पयन् । चशब्दाचा जागरितेऽपि दृष्ट्वा स्त्रमे न पश्यति कदाचिदित्यर्थः । तस्माजागरितं समहेतुरुच्यते न तु परमार्थसदिति कृत्वा ॥ ३९ ॥ यदुक्तमुत्पादस्याप्रसिद्धत्वं तदयुक्तम् । खप्न नागरितयोस्त्वया कार्यकारणत्वानी. करणादित्याशङ्कयाऽऽह-असदिति । जागांरते दृष्टस्य सप्ने दर्शनावागरि- तस्य स्वप्नं प्रति कारणत्वं चेत्तहिं स्वप्ने दृष्टभ्य नागरितेऽपि दर्शनात्तस्य नागरित प्रति कारणतं कि न स्यादित्यारावयाऽऽह-असत्स्वमेऽपीति । श्लोकव्याया- माशकामुत्यापयनि-नन्विति । पूपिरविरोधे चौदिते परिहारे कथ्यमाने मनःसमा- धान प्रार्थयते-मिति । तमे प्रकार प्रकटपमराणि योनयनि-असदिति । ग. पारे । २ ग. रणाना। ३. रस्सी र ग. 'लयो । ५. प्र. पोल। (य. तत्पुर। ७ च, सने हैं। साप. वि. ग. सा. प्रा।

·चतुर्थप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १८५ तुच्छत्वं व्यवच्छिनत्ति-रज्ज्विति । दर्शनस्याऽऽभासत्वं सूचयति-विकल्पितमिति । यथा नागदृष्टस्य विशेषस्य स्वप्ने दर्शनानागरितवासनाधीनः स्वप्नो जागरितकार्यत्वेन व्यवहिपते तथा स्वप्ने दृष्टस्य नागरितेऽपि दर्शनात्तकार्यत्वं नागरितस्य प्राप्तमित्या- शङ्कय द्वितीयाधं व्याचष्टे-तथेति । यत्तु स्वप्न नागरितयोरुक्तं कार्यकारणत्वं तदपि न नियतमिति निपातार्थं कथयति-चशब्दादिति । तस्मात्प्रायशः स्वप्नस्य जान. द्वासनाधीनत्वादिति यावत् । जागरितस्य परमार्थसेवाकार्यस्य स्वप्नस्यापि तादात्म्या- तथालं विवक्षित्वा कार्यकारणत्वप्रथा कथं न भवतीति व्यावयं कथयति-न स्विति ॥ ३९ ॥ नास्यसहेतुकमसत्सदसद्धेतुकं तथा । सच सहेतुकं नास्ति सद्धेतुकमसत्कुतः ॥ ४० ॥ परमार्थतस्तु न कस्यचित्केनचिदपि प्रकारेण कार्यकारणभाव उपप- यते । कथम् । नास्त्यसद्धेतुकमसच्छशविपाणादि हेतुः कारणं यस्या. सन एव खकुसमादेस्तदसद्धेतुकमसन विद्यते । तथा सदपि घटादि- वस्तु, असहेतुकं शशविपाणादिकार्य नास्ति । तथा सच्च विद्यमानं घटादि विद्यमानघटादिवस्त्वन्तरकार्य नास्ति । सत्कार्यमसत्कुत एव संभवति । न चान्यः कार्यकारणभावः संभवति शक्यो वा कल्पयि. तुम् । अतो विवेकिन मसिद्ध एव कार्यकारणभावः कस्यचिदित्यभि. मायः ॥ ४०॥ व्यवहारदृष्ट्या कार्यकारणत्वं स्वप्ननागरितयोरुक्तम् । तत्त्वदृष्टया त्वप्रसिद्धमेव कचिदपि कार्यकारणत्वमिति वदन्वस्तुनोऽज्ञानादवस्त्वेव कार्य भवतीति मतं व्यावर्त. यति-नास्तीति । शून्यवादिनम्तु सदेव कार्य जायते शून्यादिति मन्यन्ते तान्प्र- त्याह-सदिति । तथैन्यनेन नास्तीत्येतदनुकृप्यते । सांख्यादयस्तु कार्यकारणयोईयो. रपि सत्त्वं संगिरन्ते तान्प्रत्युक्तम्-सचेति । सद्ब्रह्म कारणं मिथ्याप्रपञ्चसृष्टरित्येक वर्णयन्ति तान्निराचष्टे-सद्धेतुकमिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-परमार्थतस्त्विति । स. 'कल्पयनिति । २ स, जागरे दृष्ट'। ३ ग. छ. श. 'ज्जाप्रवास । ४ ग. 'थै च क । ५२. सत्सला । ६ घ. 'स्वात्तत्का।स. घ .. गर्व क' | ग. 'णत्वकथा न । ८ च. कथ तत्राऽऽह । ना' । ९ क. खपुष्पादे' । १० च. देरस'। " च. सद्विद्य'। १२ २. तु श । प. "तुकश। १३ छ. 'स्ति । सका । झ. 'स्ति स। १४ क. घ. "दि व। १५ छ.. 'मप्रसि' । १६ क. प्रतिषिद्ध' । १७ ग. 'स्तुतोऽज्ञा' । १८ झ. ज. शून्यत्वादि । १९,ग. स. 'स्तोलन । २४ ·१८६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-[अलातशान्त्यास्य-- प्रसिद्ध कार्यकारणत्वं ययाँ कया च प्रक्रियया प्रतिपादयितुमुचितमन्यथा प्रसिद्धिप्र- कोपादित्याक्षिपति- कथमिति । अनिर्वाच्यं मायामयं कार्यकारणत्वं प्रनीतिमात्रसि.. द्धमयौक्तिकमधिकृत्य प्रसिद्धिरविरुद्धत्यभिमंधायाऽऽयं पाई विभनते-नास्तीत्या- दिना । द्वितीयं पादं व्याचष्टे-तथेत्यादिना । तृतीयं पादं व्याकरोति--तया सच्चेति । चतुर्थपादार्थमाह-असदिति । अस्तु तर्हि प्रकारान्तरेण कार्यकारण- भाव इत्याशय योग्यानुपलब्धिविरुद्धत्वान्मैवमित्याह-न चेति ॥ ४० ॥ विपर्यासाद्यथा जाग्रदचिन्त्यान्भूतवत्स्टशेद । तथा स्वप्ने विपर्यासादस्तित्रैव पश्यति ॥ ११ ॥ पुनरपि जाग्रत्स्वमयोरसतोरपि कार्यकारणभावाशङ्कामपनयन्नाह । विपर्यासोदविवेकतो यथा जाग्रजागरितेऽचिन्त्यान्भावानशक्यचिन्त. नीयारज्जुसर्यादीन्भूतवत्परमार्थवत्स्पृशनिव विकल्पयेदित्यर्थः कश्चिद्यथा तथा स्वम वियर्यासाद्धस्त्यादीधर्मान्पश्यनिय विकल्पयति तत्रैव पश्यति न तु जागरितादुत्पद्यमानानित्यर्थः ॥ ४१ ॥ स्वमनागरितयोवस्तुनो नास्ति कार्यकारणत्वमित्यत्रैव हेत्वन्तरमाह-विपर्यामा- दिसि । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-पुनरपीति । अक्षरार्थ कथयति-विपर्यासादि- त्यादिना । कश्चिदित्यस्य पूर्वेण क्रियापदेन संबन्धः । दृष्टान्तमनूय दार्शन्तिकमाह- यथेत्यादिना ॥ ४१॥ उपलम्भात्समाचारादस्तिवस्तुत्ववादिनाम् । जातिस्तु देशिता बुदैरजातेस्रसतां सदा ॥ ४२ ॥ याऽपि युदैरद्वैतवादिभि तिर्देशितोपदिष्टा । उपलम्भनमुपलम्भः स्तस्मादपलब्धरित्ययः । समाचारावर्णाश्रमादिधर्मसमाचरणात् । ताभ्यां हेतुभ्यामस्तिवस्तुत्ववादिनामस्ति वस्तुभाव इत्येवंवदनशीलानां रहा. ग्रहवतां श्रदधानानां पन्दविवकिनापर्थोपायत्वेन सा देगिता जातिः । तां गृहन्तु तावन् । वेदान्ताभ्यासिनां तु स्वयमेवानादयात्मविषयो विवको भविष्यतीति न तु परमार्थयुक्षा । हि श्रोत्रियाः स्यूलयुः दित्वादनातेरजातिवस्तुनः सदा अस्पन्यात्मनायं मन्यमाना अवि. किन इत्यर्थः। उपायः सोऽवतारायेत्युक्तम् ॥ ४२ ॥ ग. ग. प. H. दिशा' प. या ४. 'नयातमार। 4. मामिला .. 1 म. पवार । (प .. सुनोनास्ति । १.स.ये।

·चतुर्थप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १८७ तत्त्वदृष्ट्या कार्यकारणत्वस्याप्रसिद्धत्वे कथं जन्मादिसूत्रप्रमुखैः सूत्रैर्जगत्कारणं • ब्रह्म सूत्रितमित्याशङ्कयाऽऽह-उपलम्भादिति । अविवेकिनां विकोपा- यत्वेन कार्यकारणत्वमुपेत्य सूत्रकारप्रवृत्तिरित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे-याऽपी- त्यादिना । अस्ति वस्तुभावो द्वैतस्येति शेषः । कार्यकारणभावमुपेत्य जन्मोपदिशता- मद्वैतवादिनां मन्दविवेकिषु विवेकदाढ्योपायत्वेन कथं तदुपदेशः स्थादित्याश- याऽऽह-तामिति । यदा ब्रह्मणः सकाशादशेष जगद्भवतीत्यम्युपेतं तदा तदति- रेकेण नगतोऽभावाव सर्वमिति निश्चितम् । तद्विपयेषु च वेदान्तेषु पौर्षापर्येणाऽऽलो. चितेषु तदम्यासिनां तेषां तदभ्यासप्रसादादेव कूटस्थाद्वितीयवस्तुविवेकदाय सेत्स्यती. त्यभिप्रेत्याद्वैतवादिमि तिरुपदिष्टा न तु द्वैतस्य श्रुतितो न्यायतश्च निरूपयितुमश- क्यस्य परमार्थत्वं गृहीत्वा जातिरुपदिष्टेत्यजातिरेव पारमार्थिकीत्यर्थः । चतुर्थपादार्थ. माह-ते हीति । तेषां विवेकोपायत्वेन जातिरुपदिष्टेत्यत्रोपक्रममनुकूलयति- उपाय इति ॥ ४२ ॥ अजातेबसतां तेषामुपलम्भादियन्ति ये । जातिदोपान सेत्स्यन्ति दोपोऽप्यल्पो भविष्यति ॥४३॥ ये चैत्रमुपलम्भात्समाचाराचाजातेरजातिवस्तुनवसन्तोऽस्ति वस्ति- त्ययादात्मनो वियन्ति विरुद्धं यन्ति दैतं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । तेपा- मजातेस्त्रसतां श्रदधानानां सन्मार्गावलम्बिना जातिदोपा जात्युपल. म्भकृता दोपा न सेत्स्यन्ति सिद्धिं नोपयास्यन्ति । विवेकमार्गमवृत्त त्वात् । यद्यपि कश्चिदोपः स्यात्सोऽप्यल एव भविष्यति । सम्पग्दर्श. नापतिपत्तिहेतुक इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ उ दरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवतीत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मणि विकारदर्शिनां भयप्राप्तिः श्रूयते । तथा च श्रोत्रियाणामपि भेदेशिनां नानुग्राह्यतेत्याशङ्कयाऽऽह- अजातेरिति । न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गति तात गच्छनीति स्मृतेस्तेषामात्यन्तिकपत- नाभावेऽपि निन्दानुपपत्त्या कश्चिद्दोपलेशः संभवतीत्याशङ्कयौं सम्यग्दर्शनाप्राप्तिप्र- युकं गर्भवासादिदोषमभ्यनुनानाति-दोपोऽपीति । अन्वयमादर्शयन्पादत्रयगता. न्यक्षराणि योनयति-ये चेत्यादिना । चतुर्थपाई व्याचष्टे-यद्यपीति । कश्चित निन्दानुपपत्तिसूचित इति यावत् ॥ ४३ ॥ , ग. 'ये च । २ छ. 'पु । ३ ग. छ. स. 'स्तुविषयवि' । ४ क. ति॥ ४२ ॥ ते। ५ झ. लत्र पादोप1६ क. ति । उ । घ. स्त्विति सदयमात्म'। ८.क. स. छ 'यात्म'। स .. 'रुद्धय' । १० क. घ. इ. ज. 'दर्शनानानु' । ११.स. ग. प. छ, इ. 'थिदेव ले।

·१८८ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-भिलातशान्त्याख्यं- उपलम्भारसमाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते । उपलम्भात्समाचारादस्ति वस्तु तथोच्यते ॥४४॥ ननूपलम्भसमाचारयोः प्रमाणत्वादस्त्येव द्वैतं वास्त्विति । न । उपल- म्भसमाचारयोर्व्यभिचारात् । कथं व्यभिचार इत्युच्यते । उपलभ्यते हि मायाहस्ती । हस्तीव हस्तिनमिवात्र समाचरन्ति । वन्धनारोहणादि- हस्तिसंवन्धिभिधर्मेईस्तीति चोच्यतेऽसन्नपि यथा तथैवोपलम्भात्स. माचाराद्वैतं भेदरूपमस्ति वस्त्वित्युच्यते । तस्मान्नोपलम्भसमाचारौ द्वैतवस्तुसद्भावे हेतू भवत इत्यभिप्रायः ॥ ४४ ॥ यत्तु हेतुभ्यां द्वैतस्यास्तित्वमुक्तं तद्रूपयति-उपलम्भादिति । श्लोकव्यावा. माशङ्कामनद्य दूपयति-नन्वित्यादिना । व्यभिचारस्यासिद्धिमाशङ्कय परिहरति- कथमित्यादिना । उपलम्भप्समाचारौ मायामये हस्तिनि वस्तुत्वाभावेऽपि भवतः, तथा द्वैतेऽपि न तयोरस्ति वस्तुत्वसाधकैतमित्युपतहरति-तस्मादिति ॥ ४४ जायाभासं चलाभासं वस्त्वाभासं तथैव च । अजाचलमवस्तुत्वं विज्ञानं शान्तमदयम् ॥ ४५ ॥ किं पुनः परमार्थसद्वस्तु यदास्पदा नात्यायसवुद्धय इत्याहे ! अनाति सजातिवदवभासत इति जात्याभासम् । तद्यथा देवदत्तो जायत इति । चलाभासं चलमिवाऽऽभासत इति । यथा स एव देवदत्तो गच्छतीति । वस्त्वाभासं वस्तु द्रव्यं धर्मि तदवभासत इति वस्त्वा- भासम् । यथा स एव देवदचो गौरो दीर्घ इति । जायते देवदचः स्सन्दते दीपों गौर इत्येवमनभासते ! परमार्यतस्त्वनमचलमवस्तुत्वम- द्रव्यं च । किं तदेवंप्रकार विज्ञानं विज्ञप्तिः । जात्यादिरहितताच्छा. न्तम् । अत एमादयं च तदित्यर्थः ॥ ४५ ॥ भूनदर्शनावष्टम्भेन निमित्तस्यानिमित्तत्वमुक्तमेतदन्तः लोकप्रिपधितम् । संप्रति भूनदर्शनमुपमहरति-जात्याभासमिति । लोकाक्षराण्याकाङ्क्षाद्वारा विर: गोति-कि पुनरित्पादिना । गौरत्वदीयोक्त्या देवदत्तस्य गुणवत्तेन द्रन्यत्वं - ...। २. 'तर प्र. भूलने । १. मि. प.लत ५.'मनिस, दारंगीन.'दिग.म. 'तरे।

·२ चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमैता । १८९ स्फुटी क्रियते । पूर्वार्थानुवादेनापराध योजयति-जायत इत्यादिना । विशेष्यं प्रश्नपूर्वकं विशदयति-किं तदित्यादिना ॥ ४५ ॥ एवं न जायते चित्तमेवंधर्मा अजाः स्मृताः। एवमेव विजानन्तो न पतन्ति विपर्यये ॥४६॥ एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न जायते चित्तमेवं धर्मा आत्मानोऽजाः स्मृता ब्रह्मविद्भिः । धर्मा इति बहुवचनं देहभेदानुविधायि- स्वादद्वयस्यैवोपचारतः । एवमेव यथोक्तं विज्ञानं जात्यादिरहितम- द्वयमात्मतत्वं विजानन्तस्त्यक्तवाद्यैपणाः पुनर्न पतन्त्यविद्याध्वान्त- सागरे विपर्यये । “तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इत्या- दिमत्रवर्णात् ॥ ४६ ॥ ब्रह्मणश्चिद्रूपस्यानत्वमुपपादितमुपसंहरति-एवं नेति । प्रितिबिम्बानी जीवानां विम्यभूनब्रह्ममात्रत्वादजन्मविशिष्टमित्याह-एवमिति । उक्तब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य फलेमाह-एवमिति । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति-एवमित्यादिना । कार्यकारण- भावस्य दुर्भणत्वादयो यथोक्ता हेतवः चित्तं चैतन्यं ब्रह्मेति यावत्-एवमिति। प्रतिबि. बानां बिम्बमात्रत्वं जीवानामपि प्रतिबिम्बकल्पानां बिम्बभूतीमात्रत्वादित्यर्थः । अद्वयस्य वहुवचनभाक्त्वमयुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-धर्मा इतीति । उत्तरार्ध योजयति- एवमेवेति । विज्ञान विज्ञप्तिरूपं ब्रह्मत्यर्थः । यथोक्तज्ञाने मुख्यानधिकारिणो व्यपंदि- शति-त्यक्तेति । उक्तज्ञानवता संसारसंत्रासाभावे प्रमाणमाह-तत्रेति ॥ ४६ ॥ ऋजुवक्रादिकाभासमलातस्पन्दितं यथा । ग्रहणग्राहकाभासं विज्ञानस्पन्दितं तथा ॥४७॥ यथोक्तं परमार्थदर्शनं प्रपञ्चयिष्यन्नाह-यथा हि लोक ऋजु. वक्रादिप्रकाराभासमलातस्पन्दितमुल्काचलनं तथा ग्रहणग्राहकाभासं विषयिविषयाभासमित्यर्थः । किं तद्विज्ञानस्पन्दितम् । स्पन्दितमिव स्प- १ ग. श. (नु । २ ग, श. 'देन प । ३ व. 'व च विज्ञातो न । ४ क. देहे में। ५ च. 'चारात् । ए'। ६ घ. पुनः पुनानप'। ७ स. ड. ज. एवमिति। ८ छ. झ. चित्तप्रति । स. 'नां वि१. घ. भवशि। ११ छ. 'स्मैकत्वज्ञा। १२ ग. छ. स. 'लवत्त्वमा । १३ घ. १४ छ. 'धोकहे। १५ स. घ. ज. 'ह्मत्वा । १६ घ. इ. ज. 'नं ज्ञ' । १७ ग. छ. झ, ब्रह्मवेल'। १८ स. छ.श. 'ख्याधि। १९ च. . 'ज्ञानं स । २० स. 'पया। "योग्चा य ।

·१९. सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - [अलातशान्त्यास्य- न्दितमविद्यया । न ह्यचलस्य विज्ञानस्य स्पन्दनमस्ति । अनाचल- मिति पुक्तम् ।। ४७॥ विज्ञानमनमचटमेव नात्याभासं चलाभासं पेत्युक्तं तदिदानी दृष्टान्तेन प्रपद्य- यति-ऋजुवकादिकेति । अप्रच्युतपूर्वस्वरूपस्यासत्यनानाकारावभासो विवर्तस्तदन विज्ञानस्य पन्दितत्वम् । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-यथोक्तमिति । तत्र दृष्टान्तमार्ग व्याचष्ट-पथा हीति । दान्तिकं योजयति-तथेति । किमित्यविद्यामन्तरेग मुख्यमेव स्पन्दनं विज्ञानस्य नेप्यते तत्राऽऽह-न हीति । निरवयवस्य विभुनो विज्ञा• नस्य वस्तुनश्चलनविलस्याविद्यमानमेव स्पन्दनमित्यत्र वाक्योपकमानुल्यं कथयति- अंजेति ॥ ४७ ॥ अस्पन्दमानंमलातमनाभासमजं यथा । अस्पन्दमानं विज्ञानमनाभासमजं तथा ॥४८॥ अस्पन्दमानं स्पन्दनवजितं तदेवालातमृज्वायाकारणाजायमानम- नाभासमनं यथा तथाऽविधया स्पन्दमानमविद्योपरमेऽस्पन्दमानं नासायाकारणानामासमनमचलं भविष्यतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ विज्ञानं शान्तमित्युक्तं दृष्टान्तेन स्पष्टपति-अस्पन्दमानमिति । लोकाक्षराणि व्याकरोति-अस्सन्दमानमित्यादिना । तथाऽविधयेत्यप्राविद्ययेति च्छेदः ॥ ४८॥ जलाते स्पन्दमाने वै नाऽऽभासी जन्यतोभुवः । न ततोऽन्यत्र निस्पन्दानालातं प्रविशन्ति ते ॥१९॥ कि च तस्मिन्नेवालाते स्पन्दमान ऋजुवाघाभासा अलातादन्यतः फुलभिदागवालातेनैव भवन्तीति नान्यनोभुवः । न च तस्मानिसन्दा दलानादन्यत्र निर्गताः । न च निस्सन्दमलातफेर प्रविशन्ति ते ॥१९॥ अवारयात कामनुमादीनामसमित्याशवायो निरसगामहरादित्याह- भलान नि । गा मा परमानमातिष्ठनेता तमिलागतो शारा सागरमामामा भानानि नामानामापाभामान संगमनगाना. - । C.'' 10. रिनादान. प. म.u.x मार' ५.प.७.inrai प. प. भावना.प. . .५.१xr... iict'"....Hu५. ' itu. ..........म ...

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता । गमात् । यदा तदेवालातं निस्पन्दनं स्पन्दनवजितं वर्तते तदा ततोऽन्यत्राऽऽभासा भवन्ती- त्यपि न युक्तं वक्तुमनुपलम्भाविशेषात् । न चाऽऽभासास्तस्मिन्नेवालाते लीयन्ते तदनुपा- दानत्वात् । यदि हि स्पन्दननिमित्तमलातमुपादानं तदा निमित्ताभावमात्रान्नैमित्तिका- भौवादर्शनादृजुवकायाकाराः स्पन्दनाभावेऽप्यलाते भवेयुरित्यर्थः । इतश्च दृष्टान्ते दृष्टीनामाभासानां मिथ्यात्वमेष्टव्यमित्याह-किं चेति । हेत्वन्तरमेव स्पष्टयन्पूर्वा- धर्धाक्षराणि व्याचष्टेतस्मिन्नेवेति । आभासानां देशान्तरादागमनस्यानुपलम्भो हेतुः कर्तव्यः । अनुपलब्धिमेव हेतुकृत्य तृतीयपादार्थमाह-न चेति । चतुर्थपादार्थ- माह-न च निस्सन्दमिति ॥ ४९ ॥ न निर्गता अलातात्ते द्रव्यत्वाभावयोगतः। विज्ञानेऽपि तथैव स्युराभासस्याविशेषतः ॥ ५० ॥ किं च न निर्गता अलातात्त आभासा गृहादिवद्रव्यत्वाभावयो. गतः । द्रव्यस्य भावो द्रव्यत्वम् । तदभावो द्रव्यत्वाभावः । द्रव्यत्वा- भावयोगतो द्रव्यत्याभावयुक्तर्वस्तुत्वाभावादित्यर्थः । वस्तुनो हि मवे- शादि संभवति नावस्तुनः । विज्ञानेऽपि जात्याद्याभासास्तथैव स्युरा- भासस्याविशेपतस्तुल्यत्वात् ॥ ५० ॥ जुवक्राद्याभासानां दृष्टान्ते निर्गमनप्रवेशंयोर संभवं साधयति-नेत्यादिना । दृष्टान्तनिविष्टामासवदान्तिकेऽपि जन्माद्याभाप्ता मिथ्यैव भवेयुरित्याह-विज्ञानेऽ. पीति । ऋजुवकायाकारेषु जन्माद्याकारेषु चाऽऽभासत्वस्य तुल्यत्वादिति हेतुमाह- आभासस्येति । इतश्च दृष्टान्ते मिथ्यात्वमाभासानामेष्टव्यमित्याह-किं चेति । तदेव पूर्वार्धयोननयों विशदयति-नेति । ऋजुवाद्याभासानां वस्तुतोऽभावेऽपि किमिति मवेशायसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-वस्तुनो हीति । द्वितीयाध योनयन्दान्तिकमा- चष्टे-चित्रानेऽपीति ॥ ५० ॥ कथं तुल्यत्वमित्याद- विज्ञाने स्पन्दमाने वै नाऽऽभासा जन्यतोमुवः । न ततोऽन्यत्र निस्पन्दान विज्ञानं विशन्ति ते ॥५१॥ ख. 'युक्तम । २ घ. छ. 'न्दनं नि । ३ क. भासमा । । ६. 'भावद । ५ क. शान्ताना।६ ज. च नि । ७ क. ज. दिव द्रव्य । छ. 'क्त वस्तु। १ घ. 'त्याभा' । १. ग. श. शनयो । ११ ज. निमित्तामा ११ स. "पि जालाभा । १३ ज्ञ. त्वतु। घ. 'लभा । १५ छ. 'या दर्शय । १६ क. ' दार्थ ।

·१.ग. श. शनयो। ११ ज. निमित्ताभा । १२ ख. पिजालाभा ।१३. त्वतु घ. चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। गमात् । यदा तदेवालातं निस्पन्दनं स्पन्दनवनितं वर्तते तदा ततोऽन्यत्राऽऽभासा भवन्ती- त्यपि न युक्तं वक्तुमनुपलम्माविशेषात् । न चाऽऽभासास्तस्मिन्नेवालाते लीयन्ते तदनुपा- दानत्वात् । यदि हि स्पन्दननिमित्तमलातमुपादानं तदा निमित्ताभावमात्रान्नैमित्तिका- भावादर्शनाइजुवकाथाकाराः स्पन्दनाभावेऽप्यलाते भवेयुरित्यर्थः । इतश्च दृष्टान्ते दृष्टोनामाभासानां मिथ्यात्वमेष्टव्यमित्याह-किं चेति । हेत्वन्तरमेव स्पष्टयपूर्वा- र्धाक्षराणि व्याचष्टे-तस्मिन्नेवेति । आभासाना देशान्तरादागमनस्यानुपलम्भो हेतुः कर्तव्यः । अनुपलब्धिमेव हेतुकृत्य तृतीयपादार्थमाह-न चेति । चतुर्भपादा- माह-न च निस्पन्दमिति ॥ ४९ ॥ न निर्गता अलातात्ते द्रव्यत्वाभावयोगतः । विज्ञानेऽपि तथैव स्युराभासस्याविशेषतः ॥ ५० ॥ किचन निर्गता अलातात्त आभासा गृहादिवदव्यत्वाभावयो. गतः । द्रव्यस्य भावो द्रव्यत्वम् । तदभावो द्रव्यत्वाभावः । द्रव्यत्वा. भावयोगतो द्रव्यत्वाभावयुक्तर्वस्तुत्वाभावादित्यर्थः । वस्तुनो हि भवे- शादि संभवति नायस्तुनः । विज्ञानेऽपि जात्याद्याभासास्तथैव स्युरा- भासस्याविशेपतस्तुल्यत्वात् ॥ ५० ॥ ऋजुवकाद्याभासानां दृष्टान्ते निर्गमनप्रवेशंयोरसंभवं साधयति-नेत्यादिना । दृष्टान्तनिविष्टाभासवहाष्टन्तिकेऽपि जन्माद्याभासा मिथ्यैव भवेयुरित्याह-विज्ञानेऽ. पीति । ऋजुवकायाकारेषु जन्मायाकारेषु चाऽऽभासत्वस्य तुल्यत्वादिति हेतुमाह- आभासस्येति । इतश्च दृष्टान्ते मिथ्यात्वमामासानामेष्टव्यमित्याह-किं चेति । तदेव पूर्वार्धयोजना विशदयति-नेति । ऋजुनकाद्याभासानां वस्तुतोऽभावेऽपि किमिति प्रवेशाद्यसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-वस्तुनो हीति । द्वितीयार्थ योजयन्दान्तिकमा. चष्टे-विज्ञानेऽपीति ॥ १० ॥ कथं तुल्यत्वमित्याह- विज्ञाने स्पन्दमाने वै नाऽऽभासा अन्यतोभुवः । न ततोऽन्यत्र निस्पन्दान विज्ञानं विशन्ति ते ॥११॥ 'शान्तानाज. चनि) ५ क. ज. दिव द्रव्यो। उक्त वस्तु। १ घ. त्यामा १ ख. 'युत्तम । २ प. छ. न्दनं नि । ३ क भासमा ।। स. भावद । सभा'छ. या दर्शय' । १६ क. ' दार्श।

·१९२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-अलातशान्त्याख्यं-- न निर्गतास्ते विज्ञानाद्व्यत्वाभावयोगतः । कार्यकारणताभावाद्यतोऽचिन्त्याः सदैव ते ॥५२॥ अलातेन सपानं सर्व विज्ञानस्य । सदाऽचलत्वं तु विज्ञानस्य विशेषः । जात्याद्याभासा विज्ञानेऽचले किंकृता इत्याह । कार्यकार- णताभावाजन्यजनकत्वानुपपत्तेरभावरूपत्वादचिन्त्यास्ते यतः सदैव । यथाऽसत्स्वृज्वाद्याभासेषु ऋज्वादिबुद्धिष्टाऽलातमात्रे तोऽसत्स्वेव जात्यादिपु विज्ञानमात्रे जात्यादिधुद्धिर्मपैवेति समुदायार्थः।।५।।५२।। तुल्यत्वं सार्धेनोत्तर श्लोकेन साधयति-कथमित्यादिना। न हि तस्मिन्विज्ञाने यथा कथंचिच्चलनवति ततोऽन्यस्मात्कस्माचिदागत्य जन्माद्याभासास्तत्र भवितुमर्हन्ति तथाधामावान्न च तस्माद्विज्ञानादचलतयाऽवस्थितादन्यत्राऽऽभासा भवितुमुत्सहन्ते प्रतीत्यभावस्य तुल्यत्वान्नापि तदेव विज्ञानं प्रविशन्ति तस्य केवलस्य तदुपादान- त्वानुपगमात् । 'नं च ते विज्ञाने प्रवेष्टुं समर्थास्ततो निर्गन्तुं वा पारयन्ति । तेपामव- स्तुत्वादित्यर्थः । कथं तर्हि विज्ञाने प्रया(भा) तेपामित्याशङ्कय मृपैवेत्याह-कार्येति । आभासानां विज्ञानस्य च कार्यकारणेताया दुर्वचैनत्वादाभासाः सर्वदैव निरूपयितु- मशक्यत्वान्मायामयाः सन्तो मिथ्यैव भवन्तीत्यर्थः । सार्ध श्लोकतात्पर्यमाह- अलातेनेति । तहि सक्रियत्वमपि विज्ञानस्य प्रसज्यतेला शङ्कयाऽऽह-सदेति । यदि विज्ञानमचलमभीष्टं तहिं तत्र जात्याद्याभासा हेत्वभावान स्युरित्याश- यान्तिमार्धन परिहरति-जात्याद्याभासा इत्यादिना । यतः सदैवाचिन्त्या अतो मृपैवेति शेपः । संक्षेपतस्तात्पर्यमाह-~-यथेत्यादिना ॥ ५१ ।। ५२ ॥ द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यादन्यदन्यस्य चैव हि । द्रच्यत्वमन्पाको पा वर्माणां नोपपद्यते ॥ ५३॥ अजमेकमात्मतत्वमिति स्थितं तत्र यैरपि कार्यकारणभावः कल्प्यते तेषां द्रव्यं द्रव्यस्यान्यस्यान्यद्धेतुः कारणं स्थान तु तस्यैव तत् । ८ ग. ह. १. स. 'ता वि' 1२ क. स. 'नात्ते द्रव्य' । ख. ध. ज, सहज्वा' । - ज. "मात्रा त'। ५ घ. पाऽसत्सत्स्'। ६ ज 'दि । ७ श. सनं संभव' । छ 'लनं में । 'स्माधि'। ९ ग. 'प्रथनाभा'11. क तदेव । ११ छ. न ते । १२ छ.'णतया । १३ ६. 'पता'। 17 स. 'ज्येत नेलाद । १५ घ. द. ज. 'खाह । १६ ग. स. 'लाभा । १५ च. भागाः कस्य ते मऊमाह ।।१८ च, न्यस्य हेनः ।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । १९३ नाप्यद्रव्यं कस्यचित्कारणं स्वतन्त्रं दृष्ट लोके । न च द्रव्यत्वं धर्माणा- मात्मनामुपपद्यतेऽन्यत्वं वा कुतश्चियेनान्यस्य कारणत्वं कार्यत्वं वा प्रतिपधेत । अतोऽद्रव्यत्वादनन्यत्वाच न कस्यचित्कार्य कारणं वाऽऽ. स्मेत्यर्थः ॥ ५३॥ यदुक्तं कार्यकारणताभावादिति तदिदानीमुपपादयितुमपेक्रमते-द्रव्यमिति । अव- यवद्रव्यमवयविद्रव्यस्योपादानम् । अवयवगुणाश्चाक्यविगुणेषु समान जातीयेप्वप्तमवा- यिनो दृष्टाः । न चैवमात्मनो द्रव्यत्वं येन समवायित्वम् । न च तद्रूपाणां क्वचिदैसम- वायित्वं गुणगुणिभावस्यान्यत्वस्य तस्मिन्दुर्वचनत्यादित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि योज- यति-अजामित्यादिना । अवयवावयविविभागविरहित्वमनत्वम् । एकत्वं गुणगुणि- भावशून्यत्वम् । तत्रेत्यात्मतत्त्वं परामृश्यते । तत्र कार्यकारणभावं दूपयितुं सामान्य. न्यायमाह-तेपामिति । अद्रव्यस्यापि रूपादेस्तनत्वादिद्वारा पटशौक्लयादौ कारणत्वं दृष्टमित्यतो विशिनाष्टि-स्वतत्रमिति । अस्तु तर्हि द्रव्यत्वेनान्यत्वेन चाऽऽत्मनि कार्यकारणत्वं नेत्याहन चेति। न हि तत्र गुणवत्त्वेन द्रव्यत्वं निर्गुणत्वान्नापि सम- वायित्वेन तथात्वमन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गात् । न च तत्र कुतश्चिदन्यत्वं सर्वस्य सन्मात्र- वेनेकरूपत्वप्रतिमानात् । अतो न तत्र कारणत्वं कार्यत्वं वा प्रतिपत्तुं शक्यमिति फलितमाह-अत इति ॥ १३ ॥ एवं न चित्तजा धर्माश्चित्तं वाऽपि न धर्मजम् । एवं हेतुफलाजातिं प्रविशन्ति मनीषिणः ।। ५४ ॥ एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्य आत्मविज्ञानस्वरूपमेव चित्तमिति न चित्तमा वाह्यधर्मा नापि वाह्यधर्मजं चित्तम् । विज्ञानस्वरूपाभासमात्र. वात्सर्वधर्माणाम् । एवं न हेतोः फलं जायते नापि फलादेतुरिति हेतुफलयोरजाति हेतुफलाजाति मविशन्त्यध्यवस्यन्ति । आत्मनि हेतुफलयोरभावमेव प्रतिपद्यन्ते ब्रह्मविद इत्यर्थः ॥ ५४॥ चिकीर्पितकुम्मतवेदनसममन्तरं कुम्भः संभवति । संभूतश्चासौ कर्मतया स्वसंविदं जनयतीति व्यवहारोऽपि नोपपद्यते । कस्यचिदपि विद्वदृष्ट्यनुरोधेनानन्यत्वादित्याह- एवमिति । यश्च धर्मादेः शरीरादेश्च कार्यकारणभावो विद्वदृष्टया पुरस्तान्निरस्तः सोऽप्यन्यत्वाभावेन सिध्यतीत्याह-एवं हेविति । तत्र पूर्वाध योनयति-एवमि- , क. छ. 'न्यका'। २ च. छ. 'त्वं प्र। ३ च. 'पद्यन्ते ततोऽच. छ. ' चाऽऽमे'। ५ ग. स. पचक्रम । ६ ज. 'दपि स'। ७ प. अ. ज. गुणिगुगभा । ८ प. 'गरहितला. ग. छ. स. हितत्व...'ले वाम।

·.. १९४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-[अलातशान्त्याख्य- त्यादिना । आत्मस्वरूपस्य निर्विकारत्वमद्रव्यत्वमप्रसिद्धत्वमित्यादयो यथोक्ता हेतवः। बाह्या धर्मा घटादयो नाऽऽत्मनः । न च धर्मशब्दितानां जीवानां चित्तशब्दिता. परस्मादात्मनो जन्मेति युक्तम् । तेषां प्रतिबिम्बकल्पानां विम्बभूतबममात्रत्वादित्यभि. प्रेत्याऽऽह-विज्ञानेति । उत्तरार्ध योजयति-एवं नेति ॥ १४ ॥ यावद्वेतुफलावेशस्तावद्वेतुफलोद्भवः । क्षीणे हेतुफलावेशे नास्ति हेतुफलोद्भवः ।। ५५ ।। ये पुनर्हेतुफलयोरभिनिविष्टास्तेषां किं स्यादित्युच्यते--धर्माधर्मा- ख्यस्य हेतोरई कर्ता मम धर्माधर्मों तत्फलं कालान्तरे कचित्माणिनि- काये जातो भोक्ष्य इति यावद्धेतुफलयोरावेशो हेतुफलाग्रह आत्मन्य- ध्यारोपणं तचित्ततेत्यर्थः। ताबद्धेतुफलयोरुद्भवो धर्माधर्मयोस्तत्फ- लस्य चानुच्छेदेन प्रवृत्तिरित्यर्थः । यदा पुनर्मत्रौपधिवीर्येणेव ग्रहावेशो यथोक्ताद्वैतदर्शनेनाविद्योद्भूतहेतुफलावेशोऽपनीतो भवति तदा तस्मि- न्क्षीणे नास्ति हेतुफलोद्भवः ॥ ५५ ॥ न फलाद्धेतु यते नापि फलं हेतोरिति तत्त्वदृष्टयोपदिष्टम् । इदानी मुमुक्षूणां तदभिनिपेशव्यावृत्त्यर्थं तदभिनिवेशभावाभावयोस्तदुद्भवानुद्भयौ दर्शयति-याव- दिति । श्लोकाक्षराण्याकाङ्क्षाप्रदर्शनपुरःसरं विवृणोति-ये पुनरित्यादिना॥१५॥ यावहेतुफलावेशः संसारस्तावदायतः । क्षीणे हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते ॥ ५६ ॥ यदि हेतुफलोद्भवस्तदा को दोष इत्युच्यते-यावत्सम्यग्दर्शनेन हेतुफलावेशो न निवर्ततेऽक्षीणः संसारस्तावदायतो दीर्घो भवतीत्यर्थः । क्षीणे पुनर्हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते कारणाभावात् ।। ५६ ॥ अभिनिवेशवशाद्धेतुफलोद्भवे किं भवति तदाह-यावदिति । अभिनिवेश निवृत्त्या तदनुद्भवे वा किं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-क्षीण इति । आकाक्षापूर्वक पूर्वाध योजयति-यदीति । उत्तरार्ध व्याचष्टे-क्षीणे पुनरिति ॥ ५६ ॥ संवृत्या जायते सर्व शाश्वतं नास्ति तेन वै । सद्भावेन ह्यजं सर्वमुच्छेदस्तेन नास्ति वै ॥ ५७ ॥ १. 'दे। एच. 'नेन पि।३ च. इति तनाऽऽहया'४ स. 'वेशदें। ५ क. ।६च.प.त तेन नास्ति।

·चतुर्थप्रकरणम्४]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। नन्वनादात्मनोऽन्यन्नास्त्येव तत्कथं हेतुफलयोः संसारस्प चोत्पत्ति- विनाशावुच्येते त्वया । शृणु । संवृत्या संवरण संवृतिरविद्याविषयो लौकिको व्यवहारस्तया संवृत्या जायते सर्व तेनाविद्याविषये शाश्वतं नित्यं नास्ति वै । अत उत्पत्तिविनाशलक्षणः संसौर आयत इत्यु- च्यते । परमार्थसद्भावेन व सर्वमात्मैव यस्मात् । अतो जात्यभावा- दुच्छेदस्तेन नास्ति वै कस्यचिद्धतुफलादेरित्यर्थः ॥ ५७ ॥ कूटस्थमद्वितीयमात्मतत्त्वमिच्छता कुतो जन्मनाशौ व्यवहियेते तत्राऽऽह-संवृ. त्यति । अविद्यया सर्वस्य जायमानत्वे सत्यविद्याविषये नित्यं नाम नास्त्येवेत्याह- शाश्वतमिति । परमार्थतस्तु सर्वमनं कूटस्थमास्थीयते तेन कल्पनां विना विनाशो नास्त्येव हेतुफलादेरित्याह-सद्भावेनेति । पूर्वापरविरोधमाशङ्कते-नन्विति । न तावदात्मनो जन्मविनाशौ तस्य कूटस्थत्वान्नापि ततोऽन्यस्य तौ युक्तौ तस्याद्वितीय त्वात् । तयाँ च हेत्वादेर्वन्धस्य जन्मनाशौ न त्वया वक्तव्यावित्यर्थः । उच्यमाने समाधाने मनःसमाधानमर्थयते-ग्विति । तत्र 'पूर्वभागाक्षरार्थ कथयति-संवृत्ये- त्यादिना । अविद्याविपये नित्यस्य वस्तुनोऽभावे फलितमाह-अत इति । द्विती. यार्धाक्षरार्थमाह-परमार्थेति । भौत्यभावो जन्मादिविक्रियाभावत्तमेवोच्छेदाभावे हेतु कथयति-तेनेति । यथा पुरोवर्तिनि भुनगाभावमनुभवन्विवेकी नास्ति मुनंगो रज्जु- रेषा कथं वृथैव विभपीति भ्रान्तमभिदधाति । भ्रान्तस्तु स्वकीयादपराधादेव भुनंग परिकल्प्य भीतः सन्पलायते न च तत्र विवकिनो वचनं मूढदृष्ट्या विरुध्यते । तथा परमार्थकूटस्थात्मदर्शनं व्यावहारिकनन्मादिवचनेनाविरुद्धमिति भावः ॥ १७ ॥ धर्मा य इति जायन्ते जायन्ते ते न तत्त्वतः । जन्म मायोपमं तेषां सा च माया न विद्यते ॥५८॥ येऽध्यात्मानोऽन्ये च धर्मा जायन्त इति कल्प्यन्ते त इत्येवंप्रकारा यथोक्ता संरतिनिर्दिश्यत इति । संवृत्यैव धर्मा जायन्ते न ते १ घ. अ. ज. 'नो खेतमा । २ च. 'योः संभवः । ३ च. त्वयेति चेच्छृणु । तत्र का. रणमिलाइ । संघ. "त्तिला. 'त्तिना'। ५ ज.स. 'सारो जाय'। ६ स. स. ज. जालायभा' । छ. 'स्थमा । ८ घ. 'उता कु'। ९ प. पयं नि'। १० ग. र्थस्तु । ११ स. "ते।क' । १२ घ. 'नाशो । १३ ग. छ. झ. 'न्मना। ४ ज. या हे। १५ छ. पूर्वार्धाक्ष । १६ ग. घ. इ. ज. श. ज. जालायभा'! १७ प. छ. ज. भुजंगा । १८ ग. छ. स. 'यति न। १७क. यथा । २० ५, इ. ज. झ. 'प्यात्मनोऽ' । २१ च. 'कारा यथोकाः. संवृत्या निर्दियन्त ६ । २२ च.तु।

·१९६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-[अलातशान्त्याख्यं- तत्वतः परमार्थतो जायन्ते । यत्पुनस्तत्संवृत्या जन्म तेषां धर्माणां यथोक्तानां यथा मायया जन्म तथा तन्मायोपमं मत्येतव्यम् । माया नाम वस्तु तर्हि । नैवम् । सा च माया न विद्यते, मायेत्यविद्य- मानस्याख्येत्यभिप्रायः ॥५८॥ संवृत्या जायते सर्वमित्युक्तं तदिदानी प्रपञ्चयाति-धर्मा इति । तत्राऽऽयं पादं विभजते-पेऽपीति । प्रसिद्धावद्योतकत्वमितिशब्दस्य दर्शयति-त इत्येवंप्रकारा इति । एवंप्रकारत्वमेव स्फोरयति-यथोक्तेति । अनन्तरप्रकृता संवृतिरितिशब्दे नोक्ता । तथा च संवृत्यैव ते धर्मा जायन्ते न तु तेषां तत्त्वतो जन्मास्तीत्यर्थः । न ते तत्त्वत इत्युक्तं प्रपञ्चयति-परमार्थ इति । संवृत्याऽपि जन्म पारमार्थिकमेवेत्या- शङ्कय तृतीयपादं योनयति-यत्पुनरिति । प्रत्येतव्यं जन्मेति शेषः । चतुर्थपादार्थ- माकाङ्क्षाद्वारा स्कोरयति-मायेत्यादिना ॥ १८ ॥ यथा मायामयाद्वीजाजायते तन्मयोऽङ्कुरः । नासौ नित्यो न चोच्छेदी तबद्धर्मेपु योजना ॥५९॥ कथं मायोपमं तेपां धर्माणां जन्मेत्याह । यथा मायामयादाम्रादि. वीजाज्जायते तन्मयो मायामयोऽङ्करो नासावकुरो नित्यो न चोच्छेदी विनाशी वाऽभूतत्वात्तदेव धर्मेपु जन्मनाशादियोजना युक्तिः । न तु परमार्थतो धर्माणां जन्म नाशो वा युज्यत इत्यर्थः ॥ ५९ ॥ जन्म मायोपमं तेषामित्युक्तं तदेव दृष्टान्तावष्टम्भेन साधयति--ययेत्यादिना । लोकाक्षराण्याकाक्षा दर्शयन्योजयति-कथमित्यादिना ॥ १९ ॥ नाजेषु सर्वधर्मेपु शाश्वताशाश्वताभिधा। यत्र वर्णा न वर्तन्ते विवेकस्तत्र नोच्यते ॥६०॥ परमार्थतस्त्वात्मस्त्रजेपु नित्यैकरसविज्ञप्तिमात्रसत्ताकेषु शाश्वतोऽ- शाश्वत इति वा नाभिधा नाभिधानं प्रवर्तत इत्यर्थः । यत्र येपु वर्ण्यन्ते पैरास्ते वर्णाः शब्दा न मवर्तन्तेऽभिधातुं प्रकाशीयतुं न प्रवर्तन्त इत्यर्थः । इदमेवमिति विवको विविक्तता तत्र नित्योऽनित्य इति नोच्यते। "यतो वाचो निवर्तन्ते" इति श्रुतेः ॥ ६॥ १च.'न्म येषां । २ च. माया। स. ग. प. अ.न.ति इस 1 ग. मे को। ५ ग. नु। ६ ज. स्फोटयति । . . स. ग. प. १. उवादे'। ८ स. ग. प्र. ज. देवं । ९ क. वदपि । .. य. प. प. पानं । भानिप. ज. विनुमि'। १२. विकता।

·१९७ चतुर्षप्रकरणम्४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । पदुकं सद्भावेन ह्यनं सर्वमिति तत्प्रपञ्चयति-नाजेविति । आत्मनि नित्यानि- त्यकथा नावतरतीत्यत्र हेतुमाह-योति । श्लोकस्य पूर्वाधं व्याचष्टे-परमार्थ- वस्त्विति । द्वितीया व्याकरोति-यत्रेत्यादिना । तत्रेति प्रकृतेषु धर्मेष्विति यावत् । आत्मसु नित्यानित्यकथाभावे शव्दागोचरत्वं हेतुस्तत्र प्रमाणमाह-यत . इति ॥ ६॥ 3 यथा स्वप्ने दयाभासं चित्तं चलति मायया । तथा जाग्रद्वयाभासं चित्तं चलति मायया ॥६॥ अदयं च दयाभासं चित्तं स्वप्ने न संशयः । अदयं च दयाभासं तथा जाग्रन संशयः॥ ६२॥ यत्पुनर्वाग्गोचरत्वं परमार्थतोऽदयस्य विज्ञानमात्रस्य तन्मनसः स्पन्दनमात्रं न परमार्थत इति । उक्तार्थों श्लोकौ ॥ ६१ ॥ १२ ॥ : आत्मनः शब्दागोचरत्वे कथमसौ व्याख्यातृभिः शब्दैरेव प्रतिपार्यतामाचरतीत्या- शङ्कय चित्तस्पैन्दनमात्रमविचारसुन्दरं प्रतिपाद्यप्रतिपादकरूपं द्वैतमिति सदृष्टान्तमाह- यथेति । स्वप्ने प्रतिपाद्यप्रतिपादकद्वैतस्य चित्तस्पन्दितमात्रत्वेऽपि जागरिते कथं तथा स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-अद्वयं चेति । पौनरुक्त्यं श्लोकयोराशङ्कय शङ्कान्तरनिरा- सार्थत्वान्मैवमिति मन्वानः सन्नाह-यत्पुनरिति ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ स्वप्नदृक्प्रचरन्स्वप्ने दिक्षु वै दशसु स्थितान् । अण्डजान्स्वेदजान्वाऽपि जीवान्पश्यति यान्सदा॥६३॥ इतथ वाग्गोचरस्याभावो दैतस्य । स्वमान्पश्यतीति स्वमहक्मचर- पर्यटन्स्वमे स्वमस्थाने दिक्षु वै दशसु स्थितान्वर्तमानाजीवान्माणि. नोऽण्डजास्वेदजान्या यान्सदा पश्यतीति । यद्येवं ततः किम् । उच्यते ॥ ६३ ॥ घोचो गोचरीभूतस्य द्वैतस्यासत्त्वे हेत्वन्तरमाचक्षाणो दृष्टान्तमाचष्टे--स्त्रमह गिति । यान्पश्यति ते न विद्यन्ते पृथगित्युत्तरत्र संवन्धः । श्लोकस्य तात्पर्यमाह- इतश्चेति । इतःशब्दार्थमेव स्फुटयनक्षराणि व्याचष्टे-स्वमानिति । न ते विद्यन्त इति पूर्ववदन्वयः । खप्नदृशो विषयभूनानां भेदानां तत्र दृश्यमानत्वेऽपि द्वैतभेद- १. 'स्मसु नि । क. शन्दगो । ३ छ. 'वाचागोच। ४ च. 'स्य न स्प'। ५च. इत्याह ॥६॥ ६ स. 'यशन्दता। छ, 'सन्दितमा । ८ ग. प्र. 'शा । १ च, 'सच'. ग. 'रलाभा।"ग, च. वाया।

·१९८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-- [अलातशान्त्याख्यं-
मिथ्यात्वे किमायातमिति पृच्छति-पदीति । उत्तर श्लोकेनोत्तरमाह-उच्यत
इति ।। ६३ ॥
स्वप्नदृश्चित्तदृश्यास्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् ।
तथा तदृश्यमेवेदं स्वप्नदृश्चित्तमिष्यते ॥ ६४ ॥
स्वमशश्चित्तं स्वमहश्चित्तम् । तेन दृश्यास्ते जीवास्ततस्तस्मात्स्वम-
दृश्चित्तात्पृथङ्न विद्यन्ते न सन्तीत्यर्थः । चित्तमेवे ह्यनेकजीवादिभे.
दाकारेण विकल्प्यते । तथा तदपि स्वप्नदृश्चित्तमिदं तदृश्यमेव, तेन
स्वमशा दृश्यं तदृश्यम् । अतः स्वमहग्व्यतिरेकेण चिचं नाम नास्ती-
त्यर्थः ॥ ६४॥
श्लोकाक्षराणि योनयन्कर्मधारयं व्यावर्तयति-स्वमेति । जीवादिभेदानां स्वप्ने
दृश्यमानानामुक्तानां चित्तात्पृथगसत्त्वं साधयति-चित्तैमेवेति । तर्हि द्रष्टा चित्तं
चेति द्वयं स्वप्ने स्वीकृतम् , नेत्याह-तथेति । तच्छन्दस्य चित्तविषयत्वं व्यावर्त-
यति-तेनेति । स्वप्नावस्थस्य चित्तस्य स्वप्नदृग्विषयत्वे फलितमाह-अत इति
॥ ६४ ॥
चरञ्जागरिते जाग्रद्दिक्षु वै दशसु स्थितान् ।
अण्डजान्स्वेदजान्वाऽपि जीवान्पश्यति यान्सदा॥६५॥
जाग्रचित्तेक्षणीयास्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् ।
तथा तदृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिप्यते ॥६६॥
जाग्रतो दृश्या जीवास्तचित्ताव्यतिरिक्ताश्रित्तेक्षणीयत्वात्स्वमक्चि-
चेक्षणीयजीववत् । तच जीवेक्षणात्मकं चिचं द्रष्टुरव्यतिरिक्तं द्रष्टः
दृश्यत्वात्स्वमचित्तवत् । उक्तार्थमन्यत् ।। ६५ ॥६६ ॥
दृष्टान्तनिविष्टमर्थ दाष्टन्तिके योनयति चरन्नित्यादिना । जाग्रदवस्थो हि
पुरुषो याञ्जीवापश्यतीत्यत्र जीवशब्देन कार्यकारणसंघाता गृह्यन्ते चेतनानां दृश्यत्वा.
भावादिति द्रष्टव्यम् । श्लोकद्वये विवक्षितमनुमानद्वयमारचयति-जाग्रत इति ।
अक्षरब्याख्यानं तु दृष्टान्तव्याख्यानेनैव स्पष्टत्वान्न पृथगपेक्षितमिति विवक्षित्वाऽऽह-
उक्तार्थमिति ।। ६५ ॥ १६ ॥
१च.. स्याः स्वनस्चित्ताश्या । २ क. 'व ताई न जी. कस्पते । रा.
समिति । ५५. प्राई ।. ज.'ने
प्रच. वि। . च. 'सं वदान्यति । ८ ए.
"मिलाद ॥६५॥

·चतुर्षप्रकरणम्४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमैता। उभे ह्यन्योन्यदृश्ये ते किं तदस्तीति नोच्यते । लक्षणाशून्यमुभयं तन्मतेनैव गृह्यते ॥ ६७ ॥ जीवचित्ते उभे चित्तचैत्से ते अन्योन्यदृश्ये इतरेतरगम्ये । जीवा- दिविषयापेक्षं हि चित्तं नाम भवति । चित्तापेक्षं हि जीवादि दृश्यम् । अतस्ते अन्योन्यदृश्ये । तस्मान किंचिदस्तीति चोच्यते चित्तं वा चिचे. क्षणीयं वो किं तदस्तीति विवेकिनोच्यते । न हि स्वमे हस्ती हस्ति- चित्तं वा विद्यते तथेहापि विवेकिनामित्यभिप्रायः । कथम् । लक्षणाशून्य लक्ष्यतेऽनयेति लक्षणा प्रमाणे प्रमाणशून्यमुभयं चित्तं चैत्यं द्वयं यत- स्तन्मतेनैव तच्चित्ततयैवं तगृह्यते । न हि घटमतिं प्रत्याख्याय घटो गृह्यते नापि घटं प्रत्याख्याय घटमतिः । न हि तत्र प्रमाणप्रमेयभेदः शक्यते कल्पयितुमित्यभिप्रायः ॥ ६७ ॥ दृश्यदर्शनव्यतिरेकग्राहकप्रमाणप्रतिहतं हेतुद्वयमित्याशङ्कयाऽऽह-उभे हीति । दृश्यदर्शने परस्परापेक्षसिद्धिके दृश्ये सिद्धे तदवच्छिन्नं दर्शनं सिध्यति तस्य च सिद्धौ तदवच्छिन्नं दृश्यं सिध्यतीत्यन्योन्याश्रयान्न दृश्यं दर्शनं वा सिध्यतीत्यतो विभागावगाहिप्रमाणाभावान्न तद्बाधा हेतुद्वयस्येत्यर्थः । किं च संभावनायां प्रमाणप्रवृ. त्तिर्वक्तव्याने च दृश्यदर्शनयोरन्यतरस्यापि नैरपेक्ष्येण संभावना भवत्यन्योन्याश्रय- दोपात् । तथा च परस्परपुरस्कारेण सिध्येयं कल्पितमेव स्यादिति मत्वाऽऽह- किं तदिति । तदृश्यं दर्शनं वा किमस्तीति पृष्टे विवेकिना नास्तीत्येवाच्यते प्रागुक्त. दोपादित्यर्थः । किं च प्रामाणिकस्यैव प्रामाणिको भेदः संभवति । न च दृश्यदर्शनयोः स्वरूपे प्रमाणमस्तीत्याह-लक्षणेति । कथं तर्हि प्रमाणप्रमेयविभागो वादिभिर्गृह्यते तचित्ततादोपेणत्याह-तन्मतेनेति । तत्र प्रथमं पादं विभनते-जीवेति । ते नीव- चित्ते इति संवन्धः । अन्योन्यदृश्यत्वमितरेतर ग्राह्यत्वं तदेव स्पष्टयति-जीवादिति । द्वितीयपादं व्याचष्टे-तस्मादिति । तदेव स्फुटयति-चित्तं वेति । किं तदस्तीति पृष्टे सति न किंचिदस्तीत्युच्यते विवेकिनति योजना । उकमेवार्थ दृष्टान्तेन विवृ. थ.'श्येत कि । २ क. ग. च. छ. "ति चोच्य ।३ च. 'यंत। ४ स. प. ह. ज. वा... नाचिद।५ च. 'मित्याशयः। घ. वित्तवत्यं । . घ. "चित्तं तथैव । ८ छ. 'व गृह्यते तन हि । ९ स. ग. स. 'ति। ते हिर'। ग. स. 'स्य सिं। १ ग.श. 'ध्यत्व । १२ क. न र'। १३ ग. श. 'ना समस्याग्यो । १४ क. प विद्येत यदु।१५ ग. श. सिध्यदु। १६ छ. 'भयोः 1103. 'यभेदो वा । १८ ग. छ. स. 'तरावगाह्म। १९ छ, 'तीयं पाद विभजतेत।

·२०. सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[अलातशान्त्याख्य- जोति-न हीति । इहेति जागरितोक्तिः । द्वितीयांचं व्याचिख्यासुतया पृच्छति - कथामिति । तदेवावतार्य व्याकरोति-लक्षणेत्यादिना । यतस्ततो न तद्भदस्य प्रामाणिकत्वमिति शेषः । कथं तहि लौकिकानां परीक्षकाणां च प्रमाणप्रमेयविभाग. प्रवृत्तिरित्याशङ्कय चतुर्थपादार्थमाह तन्मतेनेति । तदेव प्रपञ्चयति-न हीति । घटे किं प्रमाणमित्युक्त ज्ञानमित्यनुत्तरमतिप्रसङ्गानापि घटज्ञानमन्योन्याश्रयप्रसन्ना- दतो न घटतज्ज्ञानयोर्मानमेयमावः संभवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ यथा स्वप्नमयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा जमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥६८॥ यथा मायामयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥६९॥ यथा निर्मितको जीवो जायते म्रियतेऽपि वा। तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥७०॥ मायामयो मायाविना यः कृतो निर्मितको मत्रीपध्यादिभिनिप्पा. दितः । स्वममायानिर्मितका अण्डनादयो जीरा यथा जायन्ते म्रियन्ते च तथा मनुप्यादिलक्षणा अविद्यमाना एव चिनविकल्पनामात्रा इत्यर्थः ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ ७० ॥ गानामण्डमादीनां दर्शनातिरिकानामससानुमानस्य भेदग्राहकप्रमाणनाधं परि. दत्य दर्शनातिरकैग नेपामसत्ते नन्मादिप्रत्ययाधः स्पादित्याशय परिहरति- योलादिना । मागामयस्य निर्मितकस्य प नोषस्य विशेष भत्तमान प्रत्याह- मानि । विदतिरगारमादीनां परमार्थनः सत्त्वाभावानुमान न नामादिप्रति. भासमान: Inापि सप्तादिप नामादिविकरावास्योपरम्भादिति लोकत्रयस्प तापमाह-समेत्यादिना ॥९८ ॥ ९९ ॥ ७० ॥ न कचिजायते जीयः संभवोऽस्य न विद्यते । एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किंचिन जायते ॥ ७१ ।। ....मामा..... ' पासागा.. 1. Emitra...।५५...... । .........न, 2014...रानी।

·चतुर्थप्रकरणम्४] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेवा । २०१ व्यवहारसत्यविषये जीवानां जन्ममरणादिः स्वमादिजीववदित्यु- क्तम् । उत्तमं तु परमार्थसत्यं न कश्चिजायते जीव इति । उक्तार्थम. न्यत् ॥ ७१ ॥ यस्तु जन्मादि सत्यमिति मन्यते तं प्रति प्रागुक्तं स्मारयति-न कश्चिदिति । वृत्तानुवादपूर्वकं श्लोकतापर्यमाह-व्यवहारेति। अक्षराणि न व्याख्येयानि व्याख्यातत्वादित्याह-उक्तार्थमिति ॥ ७१ ॥ चित्तस्पन्दितमेवेदं ग्राह्यग्राहकवदयम् । चित्तं निर्विपयं नियमसङ्गं तेन कीर्तितम् ॥ ७२ ।। सर्व ग्राह्यग्राहकवचित्तस्पन्दितमेव यं चित्र परमार्थत आत्मैवेत्ति निर्विपयं तेन निर्विषयत्वेन नित्यमसङ्गं कीर्तितम् । असङ्गो ह्ययं पुरुषः" इति श्रुतेः । सविपयस्य हि विषये सङ्गः। निर्विपयत्वाञ्चित्तमस- गामित्यर्थः ॥७२॥ संवेदनस्य कल्पिदृश्योपहितरूपेण दृश्यत्वान द्रष्टुर्व्यतिरेकेण सत्त्वमिति स्वप्नह. धान्तेनोकमिदानी तस्ततः संवेदनस्य विषयसंबन्धाभावादात्मैव सवेदनमित्याह- चित्तेति । अक्षरार्थ कथयति-सर्वमित्यादिना । निर्विषयत्वेनासङ्गत्वे सिद्ध श्रुतिमपि संवादयति-असङ्गो हीति । अनियुक्तिसिद्धमसङ्गत्वं साध पति-सविष- यस्येति ।। ७२ ॥ योऽस्ति कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नास्त्यसौ । परतन्त्राभिसंकृत्या स्यानास्ति परमार्थतः ॥ ७३ ॥ ननु निर्विपयत्वेन चेदसङ्गत्वं चिचस्य न निःसङ्गता भवति यस्मा- च्छास्ता शास्त्र शिष्यश्वेत्येवमादेविषयस्य विद्यमानत्वात् । नैप दोपः । कस्मात् । यः पदार्थः शास्त्रादिविद्यते स कल्पितसंहत्या कल्पिता च सा परमार्थप्रतिपत्युपायत्वेन संवृतिश्च सा सया योऽस्ति परमार्थेन नास्त्यसौ न विद्यते । ज्ञाते तं न विद्यत इत्युक्तम् । यश्च परतघ्राभिः संकृत्या परशास्त्रव्यवहारेण स्यात्पदार्थः स परमार्थती निरूप्यमाणो नास्त्येव । तेन युक्तमुक्तमसझं तेन कीर्तितमिति ॥ ७ ॥ घ. 'हारेऽस'। २ स. 'सत्ये वि। क. पवनी' । च. इलायुका'। ५ ग म. तटयोपात्त । म. 'तदृश्योगतरू'। ६ क. 'मरम्मति' । छ, 'धन्तत्वेनो' ८.ज. 'कम।

·- २०२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[अछातशान्त्याख्यं- निविषयत्वेन चित्तस्यासङ्गत्वं संगीतं तदसंगतं शास्त्रादेविषयस्य सत्त्वादित्याश. कयाऽऽहै~~योऽस्तीति । ननु परमार्थतो वैशेषिकाः षट्पदार्थान्द्रव्यादिसमवाया- न्तानातिष्ठन्ते तथा च चित्तस्य कथमसङ्गत्वं तत्राऽऽह-परेति । वैशेषिकपारिभापि. कव्यवहारानुरोधेन पदार्थो यो द्रव्यादिः समवायान्तः स्यान्ने स परमार्थतोऽस्ति किं तु संवृत्या प्रतिभाति तस्मादविरुद्धमसङ्गत्वमित्यर्थः । व्यावर्त्य चौद्यमुत्थापयति- नन्विति । तत्र यस्मादिति सामान्येनोक्तं हेतुं विशेषतो व्यनक्ति--शास्तति । आदिशब्देन प्रमाता प्रमाणं प्रमेयमित्यादि गृह्यते । असङ्गत्वाक्षेप परिहरति-नैप दोप इति । तत्र निविपर्यत्वहेतुं प्रश्नपूर्वकं पूर्वार्धयोजनया साधयति-कस्मादि- त्यादिना । परमार्थतो द्वैतस्यासत्त्वे वाक्योपक्रममनुगुणमादर्शयति-ज्ञात इति । द्वितीयाधं, योनयति-यश्चेति । न हि द्रव्यस्य लक्षणं गुणादिपञ्चकस्यं च ततो व्याव- तकप्रातिखिकलक्षणप्रतिपत्तिमन्तरेण प्रकल्प्यते । तथा च तल्लक्षणतस्तत्प्रतिपत्ती तदितरप्रतिपत्तिः । तत्प्रतिपत्तौ च तल्लक्षणतस्तैद्यावृत्ततत्तत्प्रतिपत्तिरिति परस्पराश्रयान किंचिदपि वस्तुतः सिध्यदित्यर्थः । वस्तुतो निर्विपयस्यैव सिद्धत्वादसङ्गत्वं चित्तस्य प्रागुक्तं संगतमेवेत्युपसंहरति-तेनेति ॥ ७३ ॥ अजः कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नाप्यजः । परतन्त्राभिनिष्पत्त्या संवृत्या जायते तु सः ॥ ७४॥ ननु शाखादीनां संशतित्वेऽज इत्तीयमपि कल्पना सतिः स्यात् । सत्यमेवम् । शास्त्रादिकल्पितसंसृत्यवान इत्युच्यते । परमार्थेन नाप्यजः । यस्मात्परतत्राभिनिष्पत्त्या परशासिद्धिमपेक्ष्य योऽन इत्युक्तः स संकृत्या जायते । अतोऽज इत्तीयमपि कल्पना परमार्थविप. ये नय क्रमत इत्यर्थः ।। ७४ ।। शास्त्रादिभेदकल्पनायाः संतिसिद्धले तदधीनात्मन्यनत्वकल्पनाऽपि संमृतिलि. देय स्यादित्याराहमाली करोति-अन इति । कल्पितमात्मन्यनलमित्यन हेतु माह-परतति । परिणामयादप्रसिद्धनामना धान्येवाऽऽत्मा नायते जन्मनक्ष १3 १५.९३ क...... ' मग. 'मि. Yu. 'प18. यो.सत. प. प. १. 'परमात...अ. सत्त...रमर'.... सत्त। ११. मग.. ...तोमि ।५.५ v. inst v. . H. 'गृति: स्त्' । .....'प्रगनिम.स.पि.ग. . . . . " तिम.... .. ninal ·। 8 चतुर्थप्रकरणम्४]आनन्दगिरिकृतीकासंचलितशांकरभाप्यसमेता। २०३ विभ्रमत्वे तनिषेधस्यानत्वस्यापि तथात्वं युक्तमित्यर्थः.1 श्लोकव्यावयामाशङ्कामाह- नन्विति । शास्त्रादिभेदस्य कश्मितत्वे तत्प्रयुक्तमात्मन्यजत्वमपि कल्पितं स्यादि- त्यर्थः । किमनोऽयमात्मेति व्यवहारस्य कल्पितत्वं किं वा तदुपलक्षितस्थ रूपस्येति विकल्प्याऽऽयमझी करोति-सत्यमिति । अनोऽयमित्यभिधानस्य संवृतिप्रयुक्तत्वा- तयवहारस्य करिपतत्वमिष्टमित्यर्थः । कैवल्यावस्थायामजोऽयमित्यभिधानाभावमभ्यु- पेत्य व्यावयं दर्शयति-परमार्थनेति । आत्मन्यनत्वव्यवहारस्य कल्पितत्वे द्विती. यार्धव्याख्यानेन हेतुमाह-यस्मादिति । परेषां परिणामवादिनां शास्त्रे या परिणा- मप्रसिद्धिस्तामपेक्ष्य तन्निषेधेन योऽज इत्यात्मोक्तः स संवृत्यैव यतो जायतेऽतश्च प्रतियोगिनो जन्मनः संतिसिद्धत्वातन्निषेधरूपमनत्वमपि तादृगेवेत्यर्थः । अनत्वा- दिव्यवहारोपलक्षितस्वरूपस्याकल्पितत्वम् । तस्य कल्पनाधिष्ठानत्वात् । न च कलिल- तस्य शास्त्रादेरकल्पितेन प्रमितिहेतुत्वं प्रतिबिम्बादौ बिम्बादिप्रमितिहेतुत्वस्य संप्र. तिपन्नत्वादिति द्रष्टव्यम् ।। ७४ ।। अभूताभिनिवेशोऽस्ति द्वयं तत्र न विद्यते । दयाभावं स बुद्ध्वैव निर्निमित्तो न जायते ॥ ७५ ॥ यस्मादसद्विपयस्तस्मादसत्यभूते द्वैतेऽभिनिवेशोऽस्ति केवलमभिनि- वेश आग्रहमात्रम् । द्वयं तत्र न विद्यते । मिथ्याभिनिवेशमात्रं च जन्मनः कारणं यस्मात्तस्माद्याभावं वुवा निनिमित्तो निवृत्तमिथ्या- द्वयाभिनिवेशो यः स न जायते ॥ ७ ॥ कल्पितशास्त्रादिनन्यत्वे मिथ्यात्वान्नापुनरावृत्तिफरसाधनत्वं तत्राऽऽह-अभूतेति । यदि द्वितीयः संसारः सत्यः स्यात्तः तन्निवृत्य साधनमपि वस्तुभूतमभिधीयेत मिथ्याभिनिवेशमात्रस्य तु मिथ्योपायनन्येनापि ज्ञानेन वस्तुनिष्ठेन निवृत्तिः सिध्यतीति श्लोकार्थ कथयति-यस्मादित्यादिना ॥ ७९ ॥ यदा न लभते हेतूनुत्तमाधममध्यमान् । तदा न जायते चित्तं हेत्वभावे फलं कुतः ॥ ७६ ॥ जात्याश्रमविहिता आशीर्वजितैरनुष्ठीयमानी धर्मा देवत्वादिमाप्तिहेतव घ. प्र. ज. शि। ग. श. शास्त्रभे । ३ ग. छ. श. "तस्वरू। ४ स. ह 'स्य स्वरू'५ ग. घ. छ. ज. स. 'वृत्तिमा ६ छ. 'मित्य : ७ ग. प्र. मोक्तस्तत्संदृ' । ८ ग. प. इ. छ. ज. स. 'वृत्तिसि । ग. . तस्या" । १० ज. हिलतत्वेन । , क. 'म्बादि । १२ ख च. छ. अ. सद्वैतविष । ३ प. द. ज. सद्भूते । १४ श. दा तनिन्दा त'। १५ ग. ७. श. वृत्तये सा' । १६ घ. इ. ज. 'त्यर्थ सा'। १७ क. 'नाद देव' ज्ञानस्य ·२०४ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-अलातशान्त्याल्यं- उत्तमाः केवलोच धर्माः । अधर्मव्यामिश्रा मनुष्यत्वादिप्राप्त्यर्था मध्यमाः। तिर्यगादिप्राप्तिनिमित्ता अधर्मलक्षणाः प्रवृत्तिविशेषायाधमाः। तानसममध्यमाघमानविद्यापरिकल्पितान्यदैकमेवाद्वितीयमात्मतत्वं सर्व- कल्पनावनितं जानन लभते न पश्यति यथा वालदृश्यमानं गगेने मलं विवेकी न पश्यति तद्वत्तदा न जायते नोत्पद्यते चित्तं देवाद्याका- रुत्तमाधमध्यमफलकोण । न ह्यसति हेतौ फलमुत्पद्यते वीजाधभाव इव सस्यादि ।। ७६ ॥ निनिमित्तो न जायत इत्युक्तं तदेतत्प्रपञ्चयति-यदेति । उत्तमान्हेतून्विभनते- जातीति । आशीर्वनितः फलतृप्यारहिौरधिकारिभिरिति यावत् । देवत्वादित्यादिश- न्देनोत्कृष्टं जन्म गृह्यते । केवलत्वं धर्माणां प्राधान्यम् । मनुष्यत्वादीत्यादिशब्देन मध्यमयोनयो गृह्यन्ते । तिर्यगादीत्यादिशब्देनाधर्म जन्म संगृह्यते । वाक्यीयज्ञानाद- ज्ञाननिवृत्तौ तन्निवृत्त्ययं विशिष्टि-अविद्येति । अविदुपां प्रतीयमाना हेतयो विदुपां न प्रतिभान्तीत्येतदृष्टान्तेन स्फुटयनि-यथेति । उकेडेथे हेतुत्वेन चतुर्थपादं व्याचप्टे-न हीति ॥ ७६ ॥ अनिमित्तस्य चित्तस्य याऽनुत्पत्तिः समाऽदया । अजातस्यैव सर्वस्य चित्तदृश्यं हि तद्यतः ।। ७७ ।। हेत्वभावे चित्तं नोत्पद्यत इति युक्तम् । सा पुनरनुत्पत्तिश्चित्तस्य कीदृशीत्युच्यते । परमार्थदर्शनेन निरस्तधर्माधर्माख्योत्पत्तिनिमित्तस्या. निमित्तस्य चित्तस्येति या पोशाख्याऽनुत्पत्तिः सा सर्वदा सर्वावस्थासु समा निर्विशेषाऽया च । पूर्वमप्यजातस्पैचानुत्पन्नस चित्तस्य सर्व- स्याद्वयस्येत्यर्थः । यस्मात्मागपि विज्ञानाचित्तदृश्यं तद्यं जन्म च नरमादजालस्य सर्वस्य सदा चिनस्य समापेवा पनि पुनः कदाचिद्भवति कदाचिद्वा न भनि । सर्वदेक वेत्यर्थः ।। ७७ ॥ तदा न जायते चित्तमिति कालपरिच्छेदप्रतीतेरागन्तुकत्वमाशङ्कय परिहरति- अनिमित्तस्यति । चित्तस्य हि निमित्तवनितस्य नित्यसिद्धस्य या सर्वदाऽनुत्पत्तिः सा निर्विशेषाऽद्वितीया चेत्यत्र हेतुमाह-अजातस्येति । सर्वस्य द्वैतस्य चित्तह- ८ क .. १७. 'तमा इत्यर्थः । के' । २ . 'ला ध। ३ क. छ. 'घमा ध।४ च. सर्व क । ५स. 'गनतलम।६ क. च. स. 'स्यादिः ॥ ७६ ॥ ७ क. स. झ. 'कृ' । 'रत्वेन । ख. ज. वाक्याघज्ञा । १. प. ज. 'श्य न द्वय । 51 उ. 'या चानु । १२ ज. 'उपपत्ति । ३ स. प. इ. ज. वतीति। छ. 'रूपल'।

·- चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । २०५ श्यत्वेन मिथ्यात्वान्नित्यसिद्धस्य परिपूर्णस्य चित्तास्यस्य स्फुरणस्य जन्मायोगात्तदनुत्प- तिरुक्कलक्षणा युक्तेत्यर्थः । उक्तमन्याऽऽकाक्षापूर्वकं श्लोकमवतार्य व्याकरोति- हेत्वभाव इत्यादिना । यथा रूप्यकल्पनाकालेऽपि शुक्तेररूप्यत्वं स्वाभाविकं तथा जन्मकपनाकालेऽपि संविदा निर्विशेषाद्वितीयममता स्वाभाविकी । जन्मभ्रमनिवृत्त्या पेक्षया तु तदा न जायत इत्युक्तमित्याह-सर्वदेति । न केवलं मोक्षास्थस्यैव चैत. न्यत्यानत्वं किं तु घटायुपरक्तस्यापीत्यभिप्रेत्याऽऽह-सर्वावस्थास्विति । सर्वस्यैव चित्तप्रतिविम्वस्य विम्बकल्पब्रह्मरूपत्वादिति हेतुमभिप्रेत्याऽऽह-अद्वया चेति। तृती- यपादार्थ कथयति-पूर्वपीति । तत्र हेतुमाह-यस्मादिति । तस्मादज्जुसर्पवरे- तस्य जन्मनश्च दृश्यत्वाद्वस्तुताऽसत्वादिति यावत् ॥.७७ ॥ बुध्दाऽनिमित्ततां सत्यां हेतुं पृथगनाप्नुवन् । वीतशोकं तथा काममभयं पदमश्नुते ॥ ७८ ॥ यधोकेन न्यायेन जन्मनिमित्तस्य यस्याभावादनिमिचतां च सत्यां परमार्थरूमा बुवा हेतु धर्मादिकारणं देवादियोनिमाप्तये पृथग- नाप्नुवन्ननुददानस्त्यक्तवापिणः सन्कामशोकादिवर्जितमविद्यादिर- हितमभयं पदमश्नुते पुनर्न जायत इत्यर्थः ॥ ७८ ॥ द्वयाभावं स बुद्धदैव निनिमित्तो न जायत इत्युक्तं तदिदानी प्रपञ्चयति-युद्ध्वेति। दैताभावोपलक्षितां सत्तामनाद्यनन्तां परमार्थभूतां प्रतिपद्य देवादियोनिप्राप्तौ धर्मादिहे- तुमसांकर्येणाननुतिष्ठन्यदा विद्वानवतिष्ठते तदा सर्वसंसारकारणरहितं पदमनुवानो न पुनः शरीरं गृह्णातीत्यर्थः । श्लोकं व्याचष्टे-यथोक्तेनेति । दृश्यत्वादिना हेतुना द्वैतस्य रज्जुमादिषदेव कल्पित यथोक्तो न्यायतेन चैतन्यस्य जन्मनि यदर्थ निमित्तं तस्याभावतामभावोपलासितां सत्तां निमित्ताभावादेवानाद्यनन्तां तस्मादेव सत्यां बुद्ध्वेति योजना । पृथगिति देवतादिप्रकृष्ट जन्मप्राप्तये धर्म मनुष्यत्वप्राप्तये धर्माधर्मों तिर्यगायधमयोनिप्राप्तये चाधर्ममतांकर्येणाननुतिष्ठन्निति यावत् । प्रकृतस्य ज्ञानक्तो धर्मायनुष्ठानायोगे हेतुं सूचयति-त्यकेति । कार्यभूतसर्वानराहित्यमुक्त्वा पुनरभय- मित्यस्यार्थमाह--अविद्येति ।। ७८ ॥ छ. 'गाद' । २ छ. रूपक । ३ ज. 'दोऽपि नि. 'वस्थैव । ५ छ. विम्बि- तस्य । ६ छ. 'तोऽभावादिघ. 'पोकन्या क. द्वयाभा'। ९छ. 'पाय'। १० च. स. ते न पुनर्जाय।"श. सर्वकारणससार'। १२ स. 'स्वर' । १३ ख. 'वता प्रस. 'प्यस्वादेवा' । ग. स. 'er'। १५ ग. प. योगादेतुं ।

·मान्बुद्धवांस्तदा २०३ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्--[अलातशान्त्याख्यं- अभूताभिनिवेशादि सदृशे तत्प्रवर्तते । वस्त्वभावं स वुधैव निःसङ्गं विनिवर्तते ॥ ७९ ॥ यस्मादभूताभिनिवेशादसति दयेऽद्यास्तित्वनिश्चयोऽभूताभिनिवेश- स्तस्मादविद्याव्यामोहरूपादि सदृशे तदनुरूपे तचित्तं मवर्तते । तस्य दयस्य वस्तुनोऽभावं यदा युवांस्तदा तस्मानिःसङ्ग निरपेक्ष सद्विनि- वर्ततेऽभूताभिनिवेशविपयात् ॥ ७९ ॥ यपोक्तपदप्राप्तिः सदाऽस्टोत्याशङ्कयाऽऽह-अभुतेति । व्याभिचारित्यादिहेतृभि- रद्वयात्मदर्शनेन वा साध्यसाधनात्मनो द्वैतस्य वस्तुनोऽभावं यदा वस्त्यभार पुरुषो वुझेर निःसहं नित्त यथा पुनर्न प्रतते तथा तन्निवृत्तिमनुवृत्तो भवतीत्यर्थः । अक्षरोणि विभनने-यस्मादित्यादिना । यस्मादभूनाभिनिवेशातदनु रूपे चित्तं प्रवर्तते तस्मानिःम निर्मित इति संबन्धः । अभूनाभिनिवेशमेव विशद यनि-असतीति । अभिनिवेशस्याविद्याव्यामोहरूपत्वमन्वयव्यतिरेकसिद्धमिति वक्तुं होत्युक्तम् । तदनई इत्या तच्छन्दनाभिनिवेशो गृह्यते । तस्येति । अभिनिवे- शपियस्पेत्यर्थः ॥ ७९ ॥ निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्चला हि तदा स्थितिः । विषयः स हि बुद्धानां तत्साम्यमजमदयम् ॥८॥ निवृतस्य दैनविषपादिपयानरे नामवृत्तस्पाभावदर्शनेन चित्तस्य निशला चीननिती बालासम्पर तदा स्थितिषपा ग्रामस्वरूपा स्थिनिधिनस्यादपविज्ञानकरसपनलक्षणा । स हि यस्मादिषयी गोचरः परमार्पदमिनां यदानां तस्मानसाम्यं परं निर्षिशेषमा नपदमन ।। ८०॥ मम मन न्याय तुमाह-निटनरनि । तिमी जगतापर. सनाin FMR मोसमामानिमिाह-विषय इति । रा क. पी-निगपत्सादिना ॥ ८ ॥ ... . . .riefs:., म ..। ५५ ............... fit futritin५. ५.५.१ ५.... ' 1 ..- ·१२च. 'चिद्वस्तु ।१३ घ. 'माद्रिय । १४ क.धेः। अद। १५ख.घ.ह.ज.. तत्त्वाव । २०७ चतुर्थप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ' . अजमनिद्रमस्वप्नं प्रभातं भवति स्वयम् । सकृतिभातो ह्येष धर्मों धातुस्वभावतः ॥ ८१ ॥ पुनरपि कीदृशश्चासौ वुद्धानां विषय इत्याह-स्वयमेव तत्प्रभात भवति नाऽऽदित्याद्यपेक्षं स्वयंज्योतिःस्वभावमित्यर्थः । सकृदिभातः सदैव विभात इत्येतत् । एप एवंलक्षण आत्माख्यो धर्मो धातुस्खमी- वतो वस्तुस्वभावत इत्यर्थः ॥ ८१ ।। यो मोक्षो विदुषां विषयो दर्शितस्तमेव पुनर्विशिनष्टि-अजमिति । स्वयंप्रभा- तवे हेतुमाह-संकदिति । कल्पितस्य सर्वस्य धारणाद्धर्मो नासौ कथमपि परतन्त्रो भवितुमर्हत्यनवस्थानादतः स्वयंज्योतिरित्याह--धर्म इति । किं च धीयते निधीयते सर्व निक्षिप्यते सुपुप्तादावस्मिन्निति धातुरात्मोच्यते । तथा च सर्वस्य ज्ञानसाधनस्यो- पसंहारेऽपि मुतादौ सासितयाऽऽत्मनः सिद्धः स्वयंज्योतिष्ट्रमेष्टव्यमित्याह-धातु- रिति । किं चाऽऽत्मत्वादेवाऽऽत्मनः स्वयंज्योतिष्वमन्यथा घटवदनात्मत्वप्रसङ्गादि- त्याह-स्वभावत इति । आकाङ्क्षापूर्वकं श्लोकमवतार्य तदक्षराणि योजयति- पुनरपीत्यादिना । धातुस्वभावत इत्येकं पदं गृहीत्वा व्याचष्टे-वस्त्विति । विव. सितार्थस्तु पूर्वस्मान्नातिरिच्यते ॥ ८१ ॥ सुखमात्रियते नित्यं दुःखं विवियते सदा । यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहण भगवानसौ ॥ ८२ ॥ एवमुच्यमानमपि परमार्थतत्वं कस्माल्लौकिकैर्न गृह्यत इत्युच्यते- यस्माद्यस्य कस्यचिवयवस्तुनो धर्मस्य ग्रहेण ग्रहणावेशेन मिथ्याभिनि- विष्टतया सुखमात्रियतेऽनायासेनाऽऽच्छाद्यत इत्यर्थः । योपलब्धिनि- मित्तं हि तवाऽऽवरणं न यत्नान्तरमपेक्षते । दुःखं च वित्रियते मकटी क्रियते । परमार्थज्ञानस्य दुर्लभत्वात् । भगवानसावात्माऽद्वयो देव इत्यर्थः । अतो वेदान्तैराचार्यश्च वहुश उच्यमानोऽपि नैव ज्ञातुं शक्य इत्यर्थः । “आचयों वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा" इति श्रुतेः ॥ २ ॥ १ क. च. छ. धातुः स्व । घ. धातुं स्व। २ स. पुनः की । ३ क. च. छ. धातुः स्वास. भावे व । ५ प. 'त्य साधा : ६ ख ग घ. इ. ज. इ. च नि' । .... पुम्लादी । ८ स. मत्प्रस। क कप नपि बहुशः प। ११ च. 'वं यमा A. वनि ! १७ २. ते द्वितीयादै भय भवतीति श्रुतेः । 'मानेऽपि । च. श. 'क्यत । २० घ. लब्ध इति।

·चतुर्थप्रकरणम्४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । प्रमाता देहादिव्यतिरिक्तोऽस्तीत्यायो वैशेषिकादिपक्षः । देहादिव्यतिरिक्तोऽपि नासी बुद्धेव्यतिरिच्यते क्षणिकस्य विज्ञानस्यैवाऽऽस्मयादिति द्वितीयो पिज्ञानवोदिपक्षः । तृतीयो दिगम्बरपक्षः। चतुर्थे तु शून्यबादिपसे शन्यस्याऽऽयन्नि कन्वद्योतना वीप्मा। द्वितीया विभनते-तत्रत्यादिना । अनित्यम्यो घटादिभ्यः सुखायाकारपारणों. मिनया वैलक्षण्यादस्तिभावो योऽयं प्रमातोक्तः स चलः सविशेषः सन्परिणामीत्यर्थः । देहोद्यतिरिक्तोऽपि प्रमाता बुद्ध्यतिरिक्तो नास्तीति यो नास्तिभावः स स्थिरो निर्वि- शेपत्वात्तदभावस्येत्याह-नास्तिभाव इति । प्रकारचतुष्टयस्यास्तित्वस्य नास्तित्वस्या- विनास्तित्वस्य नास्तिनास्तित्वस्य चेति यावत् । वालिशत्वे सिद्ध फलितं न्यायमुपसं- हरति-किम्विति ॥ ८३ ॥ - कोव्यः कोव्यश्चंतन एतास्तु ग्रहैर्यासां सदाऽऽवृतः । भगवानाभिरस्पृष्टो येन दृष्टः स सर्वदृक् ।। ८४ ॥ कीहक्पुनः परमार्थतत्त्रं यदवबोधादवालिशः पण्डितो भवतीत्याह- मावावुकशास्त्रनिर्णयान्ता एता उक्ता अस्ति नास्तीत्यावाश्व- तेस्रो यासां कोटीनां ग्रहणेालब्धिनिश्चयैः सदा सर्वदाऽऽनृत आच्छादितस्तेपामेव मावादुकानां यः स भगवानाभिरस्तिनास्तीत्यादि. कोटिभिश्चतमृभिरप्यस्पृष्टोऽस्त्यादिविकलानावर्जिन इत्येतत् । येन मुनि- ना दृष्टो ज्ञातो वेदान्तेष्वोपनिपर्दः पुरुषः स सर्वसर्वज्ञः परमार्थप- ण्डित इत्यर्थः ।। ८४ ॥ आत्मनो यदावरणमुक्तं तदुपसंहरति-कोथ्य इति । यासां कोटीना परीक्षकप- रिकल्पितनिर्णयनिरूपणीयाना ग्रहैरभिनिवेशविशेपैरात्मा सदा समावृताः खल्ले. ताश्चतस्रः कोट्यः सन्ति । तयों चाऽऽत्मनो न योदात्मप्रथनमित्यर्थः । यदि सदाऽऽनमा समावृतो न तर्हि तस्य ज्ञानं ज्ञाने वा नास्ति नैरा माझ्यं ज्ञातव्यान्तरपरि. शेपादित्याशङ्कयाऽऽह-भगवानिति । आत्मा हि वस्नुतोऽन्तीत्यादिकलनारहितो येनोपनिषत्प्रवणेन प्रतिपन्नः स सर्वज्ञो ज्ञातव्यान्तरमपश्यन्परमार्थपण्डितो निराकाक्षी भवतीत्यर्थः । श्लोकनिरस्यामाकाङ्क्षा दर्शयति-कीगिति । किमिति परमार्थतत्त्वं 1 घ. द. ज. पादप । २ क. श्' । ३ ५ इ. नार्थवी' । ग. झ. 'गामत'। ५ ग. छ. हायति'. पात'। ५ च. व तत्परायास्तु प्रहेस्तासा । ८ घ. ताथ प्राच. तत्परायास्तास। १.ख. यः पुनः स। १, क, "रस्थ । १२ ख. घ. इ. दिक। १३ च. 'दान्तदष्टौप'च..दः स । १५ प. तस्ताच । १६ घ. 'याऽऽस्म । १.स. 'वत्प्रय। १८ क. 'माहिग. सर्व ।

·२१. सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद--(अठात शान्त्याख्य- जिज्ञास्यते, तज्ज्ञानात्पाण्डित्यसिद्ध्यर्थमित्याह-यदवबोधादिति । तत्र लोकमव- तार्य व्याकरोति-~आहेत्यादिना । तेपामेव प्रावादुकानामुपलब्धिनिश्चयैरिति संबन्धः । यो भगवानुक्तविशेषणः स येनेति योजना || ८४ ॥ प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्नां ब्राह्मण्यं पदमद्दयम् । अनापन्नादिमध्यान्तं किमतः परमीहते ।। ८५ ।। प्राप्यैतां यधोक्तां कृत्स्नां समस्तां सर्वज्ञतां ब्राह्मण्यं पदं स ब्राह्मणः । “एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य" इति श्रुतेः ।आदिमध्यान्ता उत्पत्तिस्थितिलया अनापन्ना अमाता यस्याद्वयस्य पदस्य न विद्यन्ते तदनापनादिमध्यान्तं ब्राह्मण्यं पदम् । तदेव प्राप्प लन्ध्या किमतः परमस्मादात्मलाभादूर्ध्वमीहते चेष्टते नियोजनमित्यर्थः । "नैव तस्य कृतेनार्यः" इत्यादिस्मृतेः ॥ ८५ ॥ ज्ञानवतोऽपि यावीवादिश्चतिवशादग्निहोत्रादि कर्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽह-मा. प्येति । यथोक्तां चतुष्कोटिविनिर्मुक्तामिति यावत् । समस्तत्वं ज्ञातव्यशेषशून्यत्वं परिपूर्णततिरूपत्वम् । तत्र ब्रामण्यपदप्रयोगे प्रमाणमाह-स ब्राह्मण इति । विद्वानपरोक्षीकृतवालमतत्त्वः सन्फलावस्थो मुख्यो बामणो भवतीत्यर्थः । बामणस्य बालविदो विद्याफलावस्थस्यैव सभावो महिमयुक्तो निर्विकारो वृद्धिहामाभावादेक- रूपो भातीति वाक्यान्तरस्यार्थः । तदेव पदं विशिष्टि-अनापनादिमध्यान्त. मिति । तद्याकरीति-आदीति । अन्वयं दर्शयन्नवशिष्टं व्याचष्ट-तदेव प्राप्येति । ज्ञानयाफिलावस्थः सन्तकृत्यो न तस्य किंचिदस्ति कर्तव्यमित्यस्मिन भगवद्वाक्य प्रमाणपति-नब तस्येति ॥ ८५ ॥ विप्राणां विनयो टेप शमः प्राकृत उच्यते । दमः प्रकृतिदान्तवादे विहाशमं ब्रजेन् ॥ ८६ ॥ विषाणां ग्राह्मणानां बिनयो मिनीतल साभाविक पदेनदात्मत. रूपेणावस्थानम् । एष विनयः शमोऽपए पर प्रातः स्वाभाविकोs. छनक उच्यते । दमोऽप्पप एवं प्रनिदान्तवात्स्वभावत पर गोपशा- नकालाद्रह्मणः । एवं पोतं समारोपवान्नं या विशाम्पमुप चाग्नि साभाविकी प्रमसरू नंद्रसमेगावतिष्ठत इत्पर्षः ॥८६॥ १५. HIRTAN NARA NEAR Tea Ti ramera:RATE KANER:11. HERE Tu ... 'cr's ·यतुर्थप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।:- २११ यावजीवादिश्रुतेरविद्वद्विपयत्वाद्विदुषो नाग्निहोत्रादि कर्तव्यमित्युक्तम् । इदानी तस्यापि नियोगतोऽस्ति कर्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽह-विप्राणामिति । ब्रह्मविदां ब्राह्म- पानामेष विनयः स्वभावतो न नियोगाधीनां कर्तव्यतामधिकरोति । शमोऽपि स्वाभा- विको न नियोगेन क्रियते दमोऽपि स्वभावसिद्धत्वान्न नियोगमपेक्षते । एवं कूटस्थमात्म- तत्त्वं विद्वान्गुमानशेषविक्रिया न्यब्रह्मस्वरूपेण तिष्ठतीत्यर्थः । अक्षरार्थ कथयति- विमाणामित्यादिना । तमेव स्वाभाविक विनयं विवृणोति-पदेवदिति । एप एवे. त्यात्मस्वभावो गृह्यते ।। ८६ ॥ १२ क. प्रतिदिविकं । इ.छ, प्रविविक्त। १.स्थादूयो। १४ ग. स. पता । १५. छ. सत्ताद' । सवस्तु सोपलम्भं च दयं लौकिकमिष्यते । लवस्तु सोपलम्भं च शुद्ध लौकिकमिष्यते ॥ ८७ ॥ एवमन्योन्यविरुद्धत्वात्संसारकारणानि रागद्देपदोषास्पदानि भावादु. कानां दर्शनानि । अतो मिथ्यादर्शनानि तानीति तैयुक्तिभिरेव दर्शयित्वा चतुष्कोटिवर्जितत्वाद्रागादिदोपानास्पदं स्वभावशान्तमद्वैतदर्शनमेव सम्यग्दर्शनमित्युपसंहृतम् । अथैदानी स्वप्रक्रियाप्रदर्शनार्थ आरम्भः- सबस्तु संहति । सता वस्तुना सह वर्तत इति सवस्तु । तथा चोपल. धिरुपलम्भस्तेन सह वर्तत इति सोपलम्भं च शास्त्रादिसर्वव्यवहारा- स्पदं ग्राह्यग्राहकलक्षणं द्वयं लौकिक लोकादनपेतं लौकिकं जागरितमि. स्येवत् । एवंलक्षणं जागरितमिष्यते वेदान्तेषु । अवस्तु संवृत्तेरप्यभा. वात् । सोपलंम्भं वस्तुवदुपलम्भनमुपलम्भोऽसत्यपि वस्तुनि तेन सह वर्तत इति सोपलम्भं च । शुद्ध केवलं भविभक्तं जागरितात्स्थूलालो. किकं सर्वप्राणिसाधारणत्वादिष्यते स्वम इत्यर्थः ॥ ८७ ।। परमतनिराकरणमुखेनाऽऽत्मतत्त्वमवधारितम् । अधुना स्वप्रक्रिययाऽवस्थात्रयो- पन्यासमुखेनापि तदवधारयितुमवस्थाद्वयमुपन्यस्यति-सवस्त्विति । वृत्तानुवादपूर्वक प्रकरणशेर्पस्य तात्पर्य दर्शयति-एवमिति । शिप्यस्याध्यारोपदृष्टिमाश्रित्य जाग्रदा- दिपदार्थपरिशुद्धिपूर्वको बोधप्रकारः स्वप्रक्रिया तया तस्यैवाऽऽत्मतत्तस्य प्रदर्शनपरी मन्थशेप इत्यर्थः । तत्र जागरितमुदाहरति-सवस्त्विति । यद्धि प्रातिभासिकं व्याव- १च. भावोऽतो । २ छ. "द्वान । ३ ग. शन्येन । ४ स. णामिति त'। ५ घह. ज. तत्त': च. दानीमस्वप्नाकियन । "छ. नार्थमार ! ८ क. 'वृतिः । स । घ. च. 'वृत्ति द. 'वृत्तिस । ९ क. ५. 'वृतेर'। : घ. लम्भव । " च. 'स्तुत उपः । - 'ये क्यय" । १६ घ. तश्च जा. तत्रागः।

·२१२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[अलातशान्त्याख्य- हारिकं च स्थूलमर्थनातमादित्यादिदेवतानुगृहीतैरिन्द्रियैरुपलम्यते तज्जागरितमित्यर्थः । द्वयमित्यस्यार्थमाह-शास्त्रादीति । तत्र लोके लोकप्रसिद्धमित्येतदुच्यते-लौकि- कमिति । तद्याचष्टे-लोकादिति । न केवलमिदं जागरितं लोकप्रसिद्धम् । किं तु . वेदान्तेष्वपि परम्परया ज्ञानोपायत्वेन प्रसिद्धमिन्याह-एवंलक्षणमिति । वनोप- न्यासपरमुत्तरार्ध योजयति--अवस्त्विति । बाह्यन्द्रियप्रयुक्तो व्यवहारः संवृत्तिश- ब्दार्थः सोऽपि स्थूलार्थवन्न स्वप्न संभवति । तथा च बाह्य तु करणेपूपसंहतेषु जागरित. वासनानुसारेण मनसस्तदर्थाभासाकारावभासनं स्वप्नन्दितमित्यर्थः । शुद्धमित्यस्य केवलमिति पर्यायं गृहीत्वा विवक्षितमर्थमाह-विभक्तमिति । तस्यापि लोकप्रसि- द्वत्वं लौकिकमित्यनेनोक्तं तद्विवृणोति--सर्वप्राणीति ॥ ८७ ॥ जवस्त्वनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् । ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुद्धैः प्रकीर्तितम् ॥ ८८ ॥ अवस्त्वनुपलम्भं च ग्राह्यग्रहणवर्जितपित्येतल्लोकोत्तरम् । अत एवं लोकातीतम् । ग्राह्यग्रहणविपयो हि लोकस्तदभावात्सर्वप्रवृत्तिवीज सुपु- समित्येतदेवं स्मृतं सोपायं परमार्थतत्वं लौकिकम् । शुद्धलौकिक लोकोत्तर क्रमेण येन ज्ञानेन ज्ञायते तज्ज्ञानं ज्ञेयमेतान्येच त्रीणि । एतव्यतिरेकेण ज्ञेयानुपपत्तेः । सर्वपावादककलितवस्तुनोऽनैवान्तर्भा. चादिशेयं परमार्थसत्यं तुर्याख्यमद्वयमनमात्मतत्चमित्यर्थः । सदा सर्वदैतल्लौकिकादिविज्ञेयान् बुद्धैः परमार्थदर्शिभियविद्भिः प्रकी- तितम् ॥ ८॥ संप्रति सुधप्तं दर्शयति-अवस्त्विति । स्थूळ सूक्ष्मं च वस्तु विषयभूतं यत्र न विद्यते तत्तथा । इन्द्रियार्थप्रयोगनन्यो वा स्थूविगाही वासनात्मको 'वो यत्रोप- लम्मो न संभवति तदशेषविशेषविज्ञानशन्य सुपुतमिति विशिनष्टि-~~अनुपलम्भ चेति । 'मन्वि कारणामना बुद्धेवस्थानम् । न च कारणं लोके प्रसिद्धम् । कार्य- स्यैवावस्थाद्वयात्मकस्य तथा वादित्यभिप्रेत्याऽऽह--लोकोत्तरमिति । तस्य साक्षिप्रसि- द्धत्व विवक्षित्वातम्-इति स्मृतमिति । ज्ञानज्ञया मकावस्थात्रयं तुरीयं च परमार्थ- ११. 'कारलभा । २ क. ह. छ. जप्रविविकमिति । । छ. यमाहव । ख. भोको लोकाभा' । ५ क छ. शुद्ध लौ' । ६ च. 'रं च जामदादिक । ७ ख. शाय' । ६. श्री त । ९ घ. सत्व तु । च सत्यतु । १. ज. कावि' । ११ च. 'ज्ञेयं तदुदैः । १२ छ सपति । १३ झ यन्न वि' । १४ ग. लार्थवि । १५ श. वाऽत्र सोप। १६ स. छ. वधेदै । ग. नीतदं । १७ ग, 'स्पा'। क. 'कमिलाह-स्म १९ ग. स. ज्ञानेन शे'।

·चतुर्धप्रकरणम्४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता 1 , तर विद्वदनुमवसमधिगम्यमित्याह-ज्ञानमिति । श्लोकगतं पदद्वयमनूद्य विवक्षित. मर्थ कथयति-अवस्त्विति । ग्राह्यग्रहणविभागभितत्वादेव कुतो लोकातीतत्वमित्या- शङ्कयाऽऽह-ग्राह्यति । सुषुप्तं चेदं लौकिकं कथं तदवगम्यतामित्याशङ्कयाऽऽह--- सर्वमवृत्तीति । अवस्थाद्वयबीज सुपप्तमित्येतत्प्रसिद्ध शास्त्रविदामित्याह-एवमिति । अवस्थात्रयमेवमुक्त्वा ज्ञानपदार्थ कथयति-सोपायमिति । ज्ञानमत्र मनोवृत्तिरूपं विवसितमवस्थात्रयातिरिक्तमपि परीक्षकारिकल्पितं ज्ञयं संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह- सबैति । सरेव प्रात्रादुकेः शुष्कर्क ल्पनशीले परिकल्पितस्य कार्यकारणादिरूपैव- स्तुनोऽवस्थात्रये नियमेनान्तर्भावाक्षयान्तरं नास्तीत्यर्थः । ज्ञेयमेव विशेपेण ज्ञेयं विशे- यमुच्यते तेन तदपि नावस्थात्रयातिरिक्तमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह-विज्ञेयमिति । उपा- योपेयभूते यथोक्त विदुपामभिमतिमादर्शयति-सदेति ॥ ८ ॥ ज्ञाने च त्रिविध ज्ञेये क्रमेण विदिते स्वयम् । सर्वज्ञता हि सर्वत्र भवतीह महावियः ॥ ८९ ॥ ज्ञानं च लौकिकादिविपये । जेये च लौकिकादौ त्रिविधं । पूर्व लौकिकं स्थूलम् । तदभावेन पश्चाच्छदं लौकिकम् । तदभावेन लोको- नरमित्येवं क्रमेण स्थानत्रयाभावेन परमार्थसत्ये तुर्येऽद्वयेऽनेऽभये विदिते स्वयमेवाऽऽत्मस्वरूपमेव सर्वज्ञता सर्वश्चायो ज्ञश्च सर्वशस्तद्भावः सर्वज्ञता । इहास्पिल्लीके भवति महाधियो महावद्धः । सर्वलोकातिशय- वस्तुविषयवृद्धित्यादेवंविदः सर्वत्र सर्वदा भवति । सकृविदिते सरूपे व्यभिचाराभावादित्यर्थः । न हि परमार्थविदो ज्ञानोद्भवाभिभवी स्तो यथाऽन्येपा प्रावादुकानाम् ॥ ८९ ॥ आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति श्रुत्या यत्प्रतिज्ञातं तदुक्तवस्तुज्ञाने फलतीति कथयति-ज्ञाने चेति । ज्ञानज्ञयोदने विवक्षितं क्रममनुकामति -पूर्व- मित्यादिना । यत्पुनरवस्थात्रयातीनं तुरीयं तत्परिक्षाने विवक्षितं क्रम दर्शयति- स्थानेति । तुर्ये विदिते सतीति संवन्धः । तस्य स्थानत्रयात्मवैताभावोपलक्षितत्वमाह- अद्वय इति। जन्मादिसर्वविक्रियारहितत्वेन कॉटस्थ्यं कथयति-अन इति । कार्यसंबन्धस्तत्र नास्तीति वक्तुं कारगभूताविद्यामंबन्धाभावमभिदधाति-अभय इति । - ग. 'गविव। २ ग. घ. ज. 'नमान ३५. 'जनन । ४ ग.श. 'लैः क । ५ , ग. छ. पस्य वा ६ छ. तेनेदमाप । ७ प. ने लौ' । ८ क. इ. 'धे च । प. इ. 'धे सर्व । ९ प. च्युद्धलौ। ३. छ. "त वस्तु । ११ ग. श. 'यशाने। १२ घ. द. ति । स । "क.टस् ।

·२१४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[अलातशान्त्याख्यं- यथोक्ततत्त्वज्ञानस्य परिपूर्णब्रह्मरूपेणावस्थानं फलमाह-स्वयमेवेति । ज्ञानवतो यथोक्तं फलमचिरादिमार्गायत्तमिति शङ्कां वारयति-इहेति । उक्तज्ञानवतो महाबुद्धित्वे हेतुमाह-सर्वलोकेति । ज्ञानवतो यथोक्तं ज्ञानं कदाचिद्भव(वदपि) कालान्तरेऽभि- भूतमसत्कल्पं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-एवंविद इति । श्रुत्याचार्यप्रसादाद्विदिते स्वरूपे स्वरूपस्फुरणेस्य व्यभिचाराभावात्परिपूर्णज्ञप्तिरूपता विदुषो भवतीत्युक्तं स्फुट- यति 1-न हीति ॥ ८९॥ हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयान्यग्रयाणतः । तेषामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भस्त्रिषु स्मृतः ॥ ९०॥ लौकिकादीनां क्रमेण ज्ञेयत्वेन निर्देशादस्तित्वाशङ्का परमार्थतो मा भूदित्याह-हेयानि च लौकिकादीनि त्रीणि जागरितस्वमसुपुप्ता- न्यात्मन्यसत्त्वेन रज्ज्यां सर्पवद्धातव्यानीत्यर्थः । ज्ञेयमिह चतुष्कोटिव- जितं परमार्थतत्त्वम् । आप्यान्याप्तव्यानि त्यक्तवापिणात्रयेण भिक्षुणा पाण्डित्यवाल्यमौनाख्यानि साधनानि । पाक्यानि रागद्वेपमोहादयो दोषाः कपायाख्यानि(णि) पक्तव्यानि । सर्वाण्येतानि हेयज्ञेयाप्य- पाक्यानि विज्ञेयानि भिक्षुणोपायत्वेनेत्यर्थः । अग्रयाणतः प्रथमतस्तेषां हेयादीनामन्यत्र विज्ञेयात्परमार्थसत्यं विज्ञेयं ब्रह्मेकं वर्जयित्वा । उप. लम्भन पलम्भोऽविद्याकल्पनामात्रम् । हेयाप्यपाक्येषु विष्वपि स्मृतो ब्रह्मविद्भिर्न परमार्थसत्यता त्रयाणामित्यर्थः ॥ ९० ॥ अवस्थात्रयस्य ज्ञेयत्वनिर्देशात्परमार्थतोऽस्तित्वमाशङ्कय परिहरति-हेयेति । शङ्कोत्तरत्वेन लोकमवतार्य हेयशब्दार्थ व्याचष्टे-लौकिकादीनामिति । तान्येव त्रीणि विमनते-जागरितेति । पाण्डित्यं वेदान्ततात्पर्यामितत्वमद्वितीयवस्तुविचार- चातुर्यपरिनिष्पन्नं श्रवणम् । वास्यं भदोहंकारादिराहित्यम् , युक्तितः श्रुतीर्था- नुसंधानकुशलत्वम् । मौनं मुनेः कर्म ज्ञानाम्यासलक्षणं निदिध्यासनशब्दितम् । तान्येतान्याप्तव्यानि । यद्यपि ज्ञेयस्य विज्ञेयत्वं युक्तं तयाऽपि कथं हेयादीनां विज्ञेय. त्वमित्याशङ्कयाऽऽह-उपायत्वेनेति । तदेव प्रकटायितुं प्रथमत इत्युक्तम् । उत्त- राध व्याचष्टे-पामिति । हेयादीनां रज्जुसर्पवदविद्याकल्पितत्त्वान्नास्ति परमार्थत्व- शक्रेत्यर्थः ॥ ९ ॥ १. 'गैरू । २ छ. 'मस्वरूं । ३ ग. स. 'तुफलमा । ४ क. छ. "वेऽपि का ।५ छ. 'गन्य' । ६ स. उपाल' । ७ स. 'मुपाल'। म. ग. 'विचातु'11 छ. दम्भाह घ. द. ज.तानु' । १३ ग.. 'पि विडे । १४७. 'यत्रमतं.। १५ ग. स. . - स. घ. ह.ज.'ल्पनमा'। ९ ग. . लोका- 'श' ·चतुर्थप्रकरणम्४]आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २१५ प्रकृत्याऽऽकाशवज्ज्ञयाः सर्व धर्मा अनादयः । विद्यते न हि नानालं तेषां वचन किंचन ॥ ९१ ॥ परमार्थतस्तु प्रकृत्या स्वभावत आकाशवदाकाशतुल्याः सूक्ष्मनिर- अनसर्वगतत्वैः सर्वे धर्मा आत्मानो ज्ञेया मुमुक्षुभिरनादयो नित्याः। बहुवचनकृतभेदाशङ्का निराकुर्वन्नाहकचन किंचन किंचिदणुमात्रमपि तेपा न विद्यते नानात्वमिति ॥ ९१॥ यदुक्तं क्षेयं चतुष्कोटिनितं परमार्थतत्त्वमिति तदिदानी स्फुटयति-प्रकृत्येति । बहुवचन प्रयोगमाप्तं दोयं प्रत्यादिशति--विद्यत इति । कल्पितभेदनिबन्धनं बहुवच- नमित्यर्थः । कचनेति देशकालावस्याग्रहणम् । अणुमात्रमपीति कार्यकारणभावस्यां- शांशिभावस्य चोपादानम् ॥ ९१॥ आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव सर्व धर्माः सुनिश्चिताः । यस्यैवं भवति शान्तिः सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ ९२॥ ज्ञेयताऽपि धर्माणां संहत्यैव न परमार्थत इत्याह-यस्मादादौ बुंदा आदिवुद्धाः प्रकृत्यैव स्वभावत एव यथा नित्यप्रकाशस्वरूपः सवि- तवं नित्यवोधस्वरूपा इत्यर्थः । सर्वे धर्माः सर्व आत्मानः। न च तेषां निश्चयः कर्तव्यो नित्यनिश्चितस्वरूपा इत्यर्थः । न संदिह्यमान स्वरूपा एवं नैवं चेति । यस्य मुमुक्षोरेवं यथोक्तमकारेण सर्वदा बोधनि- शयनिरपेक्षताऽऽत्मार्थ परार्थ वा यथा सविता नित्यं प्रकाशान्तरनिर. पेक्षा स्वार्थ परार्थ चेत्येवं भवति शान्तिर्बोधकर्तव्यतानिरपेक्षता सर्वदी स्वात्मनि सोऽमृतत्त्वायामृतभावाय कल्पते । मोक्षाय समर्थों भवती- त्यर्थः॥ ९२ ॥ यशब्दप्रयोगान्मुख्यमेव ज्ञेयत्वं प्राप्तं प्रत्युतस्पति-आदियुद्धा इति । यथो. करीत्या समुत्पन्नस्य ज्ञानस्य फलमाह-यस्येति । प्रथमपादस्य तात्पर्यमाह-जेय. तापीति । उक्तम दृष्टान्तेन स्पष्टयति-- यथेति । पादान्तरस्यार्थ कथयति-न चेति निश्चितस्वरूपत्वमेव व्यतिरेकद्वारा स्फोरयति-नेत्यादिना । न खल्वामीस्वस तायामेवं नैवमिति संदिह्यमानस्वरूपो भवितुमलम् । तस्य स्फुरणाव्यभिचारात्तद्रूपत्वस्य छ. वत्सव ज्ञेया ध । २ क. 'गतत्वे स. छ. 'गत्वे स* ॥ ३ क. च. छ. ज. आत्मनो । 7. 'भेद ५ ख, किषि । ६ म. . 'प्राप्तहो । ७ स. युद्धाः । (च. : HT 11. ज. स. आत्मनः। 13, निययस्व. स. वेले ।। च ISH. 'यो म में । ५ ज. 'तं ब्युद' १६ ज. रमा स१७ क. प.ज. पत्य। ।

·चतुर्थप्रकरणम् ४]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २१७ तस्मादित्युत्तरेणास्य संबन्धः। प्रथमार्धमुक्तेऽर्थे हेतुत्वेन व्याचष्टे-यस्मादित्या. दिना । समनन्तरोक्तस्य यस्मादित्यस्यापेक्षितं पूरयति-अत इति ॥ ९४ ॥ अजे साम्ये तु ये केचिद्भविष्यन्ति सुनिश्चिताः। ते हि लोके महाज्ञानास्तच लोको न गाहते ॥९॥ यदिदं परमार्थतत्त्वममहात्मभिरपण्डितैर्वेदान्तवहिष्टैः क्षुदैरल्पैमझेर- नवगायमित्याह-अजे साम्ये परमार्थतत्व एवमेवेति ये केचित्त्याद- योऽपि सुनिश्चिता भविष्यन्ति चेत्तै एवं हि लोके महाज्ञीना निरति- शयतत्वविषयज्ञाना इत्यर्थः । तच तेपां वर्त्म तेपां विदितं परमा- तत्त्वं सामान्यबुद्धिरन्यो लोको न गाइते नावतरति न विषयी करोतीत्यर्थः। " सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च । देवा अपि मार्गे मुझेन्त्यपदस्य पदैपिणः । शंकुंनीनामिवाऽऽकाशे गतिनैवोपलभ्यते " ॥ इत्यादिस्मरणात् ॥ ९५ ॥ एवमविद्वन्निन्दा प्रदर्य विद्वत्प्रशंसां प्रसारयति-अन इति । कूटस्थे वस्तुनि निर्विशेषे येपामसंभावनाविपरीतभावनाविरहि निर्धारणरूपं विज्ञानं संभावनोपनीतमस्ति ते हि व्यवहारभूमौ महति निरतिशये तत्ते परिझोनवत्तान्महानुभावा भवन्तीत्यर्थः । ननु तत्त्वाविषयज्ञानस्य सर्वलोके साधारणत्वात्तत्त्वज्ञानवतां किमिति प्रशंसा प्रस्तूयते तत्राऽऽह-तचेति । श्लोकस्य तात्पर्थमाह-यदिदमिति । यदित्युपक्रमात्तदमहा- मभिरनवगाह्ममिति योननीयम् । अमहात्मत्वं क्षुद्रहृदयत्वम् । तत्र हेतुः-अपण्डिते. रिति । अपाण्डित्यं विवेकरहितत्वम्। तत्र हेतुर्वेदान्तेत्यादिना सूच्यते । तेषां पौर्वापर्येण पर्यालोपमापरिचयपराङ्मक्षरित्यर्थः । विचारचातुर्याभावादेव पदार्थवाक्यार्थविमागाव- गमशून्यत्वमाह-अल्लारिति । तर्हि पारमार्थिक तत्त्वे केपामेव मनीषा समुन्मिपे- दित्याशङ्कय येषां केपांचिदेव तनिष्ठानामित्याह-ये केचिदिति । ख्यादीनामुपनि- च. 'हिष्कृतः ।।१ क. पढें । ३ च. तोह त एव । झ. व लो। ५ जा 'ज्ञाननि । ६. तवे । ७ प. पयं का क. या मार्गेऽपि मुं। श. वापित क.. 'मन्ति अपघ. . ज झ. कुनाना'. 'पपयते । १२ स ५. रु. 'टस्थव। ३. र क. छ. 'ज्ञान' । ज ज्ञाने सं' । सातत्वसं' । १५ घ. इ. नाव ग. लोकसा' । ७ ग. स. 'चनप' । १८ ग. स. 'चार्यभा'।९ ग. 'मयं म।

·२१४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-अलातशान्त्याय- पट्टारा ज्ञानाधिकाराभावऽपि द्वारान्तरप्रयुक्तस्तदधिकारः संभवतीत्यभिप्रेत्यापीत्युक्तम् । तत्त्वज्ञानस्य दुर्लभत्वमम्युपेत्य चेदित्युक्तम् । चतुर्थपादं व्याचष्ट-तचेति । ज्ञान. वतां विज्ञातं परमार्थतत्समन्येषामनवगाह्यमित्यत्र प्रमाणमाह--सर्वभूतेति । सर्वेषां भूतानां ब्रह्मादीनां स्तम्बपर्यन्नानामात्मा परं ब्रह्म तदूनस्य विदुषः सर्वत्राऽऽत्मभूतस्य सर्वेषु भूतेषु निरुपचरितस्वरूपत्वादेव परमहितस्य परमप्रेमास्पदत्वादेव परमसुखात्म- कस्य प्राप्यपुरुषार्थविरहिणो मार्गे देवा विद्यावन्तोऽपि पदमन्वेषमाणा विविधं मोहमु. पगच्छन्तीत्यर्थः । महात्मनो ज्ञानवतो गन्तव्यपदरहितस्य परिपूर्णस्य गतिरवगन्तुमश- क्येति निदर्शनवशेन विशदयति-शेकुनीनामिति ॥ ९ ॥ अजेष्वजमसंक्रान्तं धर्मेषु ज्ञानमिष्यते । यतो न क्रमते ज्ञानमसङ्गं तेन कीर्तितम् ।। ९६ ॥ कथं महाज्ञानत्वमित्याह--अजेष्वनुत्पन्नेवचलेषु धर्मेष्वात्मस्वजम- चलं च ज्ञानमिष्यते सविनरीचौथ्ण्यं प्रकाशश्च यतस्तस्मादसंक्रान्तमर्या- न्तरे ज्ञानमजामिप्यते । यस्मान क्रमतेऽर्थान्तरे ज्ञानं तेन कारणेनासङ्गं तत्कीतितमाकाशकल्पमित्युक्तम् ॥ ९६ ॥ अनं साम्यमित्युक्तं प्रमेयम् । तद्विपयनिश्चयवान्प्रमाता | प्रमाणं तथाविधनिश्चय- ज्ञानमिति । वस्तुपारच्छेदे कधं महाज्ञानत्वमित्याशङ्कयाह-अजेबिति । अना धर्माश्चित्प्रतिविम्बा जीवा विवक्ष्यन्ते । तेवनं ज्ञानं कूटस्थदृष्टिरूपं विम्बका ब्रह्मा- चलमात्मभूतमभ्युपगम्यते । तथा च मानमेयादिभावस्य करिपतत्वेऽये वस्तुतो वस्तुप- रिच्छेदाभावादुपपन्नं तज्ज्ञानवता महाज्ञानत्वमित्यर्थः । किं चास्मन्मते ज्ञानस्य यदप्तङ्ग- त्वमङ्गीकृतं तदपि विषयामाबादेव सिध्यति । ततश्च मुक्त्यै निर्विपयं मन इति यदु- च्यते तदप्यविरुद्धमित्याह-यतो नेति । आकाङ्क्षापूर्वक पूर्वाध योजयति-कथ- मित्यादिना । उत्तराध व्याक्टे-यस्यानेति । नित्यविज्ञतिरूपस्याऽऽस्मनोऽसङ्गत्वं प्रागपि मूचितमित्याह-आकाशेति ॥ ९६ ॥ अणुमात्रेऽपि वैधयें जायमानेऽविपश्चितः । असता सदा नास्ति किमुताऽऽवरणच्युतिः॥ ९७ ॥ १७. 'नामा । २ स ध इ. सर्वभूतात्म' । छ. सर्वाम' 13 ग. 'तरू। ग .. 'पर। ५ घ.. ज. शकुनानामिति । ६च, 'धं तेषां महाज्ञानवरवमित्यत आद। ७. 'ॐ ज्ञा'। च.न संक'। ९घ. ज. मिति घुफ।. घ. ज. धज्ञा'। "ग. तय शाब 33. 'नवत्त्वमि' । १३ क. पयभाग, झ. मुक्तानी । १५ ज. तिस्वरू' ।।

·- चतुर्थप्रकरणम्४]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। - २१९ इतोऽन्येपी वादिनामणुमात्रेऽल्पेऽपि वैधम्र्ये वस्तुनि वहिरन्तर्वा जायमान उत्पाद्यमानेऽविपश्चितोऽविवेकिनोऽसङ्गताऽसत्वं सदा नास्ति किमुत वक्तव्यमावरणच्युतिवन्धनाशो नास्तीति ॥ ९७ ॥ कूटस्यं ब्रह्मैव तत्तमिति स्वमते ज्ञानमतङ्गं सिध्यतीत्युक्तम् । मतान्तरे पुनः सवि. पयत्वाज्ञानस्यासङ्कत्वममंगतं प्रसन्यतेत्याह-अणुमात्रेऽपीति । अविद्वदृष्ट्या कस्य- चिदपि पदार्थस्य जन्माङ्गीकारे ज्ञानस्य तदनुषामित्वेनामङ्गत्वायोग बन्धध्वंसलक्षणं प्रयोननं दुरापास्तं भवतीत्याह-किमुतेति । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति-इत इति । विद्वानद्वैतवादी पञ्चम्या परामृश्यते ।। ९७ ॥ अलब्धावरणाः सर्वे धर्माः प्रकृतिनिर्मलाः। आदौ बुद्धास्तथा मुक्ता बुध्यन्त इति नायकाः॥१८॥ तेपामावरणच्युतिर्नास्तीति ब्रुवतां स्वसिद्धान्तेऽभ्युपगतं तर्हि धर्माणामावरणम् । नेत्युच्यते । अलब्धावरणाः । अलब्धमप्राप्तमावर- णमविद्यादिवन्धनं येषां ते धर्मा अलब्धावरणा बन्धनरहिता इत्यर्थः । प्रकृतिनिर्मलाः स्वभावशुद्धा आदौ बुद्धास्तथा मुक्ता यस्मानित्यशुद्ध- बुद्धमुक्तस्वभावाः । यद्येवं कथं तहिं बुध्यन्त इत्युच्यते । नायकाः स्वामिनः समर्था वोद्धं बोधशक्तिमत्स्वभावा इत्यर्थः । यथा नित्यम- काशस्वरूपोऽपि सविता प्रकाशैत इत्युच्यते यथा वा नित्यनिवृत्तगतयोऽ. पि नित्यमेव शैलास्तिष्ठन्तीत्युच्यते तद्वत् ॥ ९८ ॥ न चेदावरणच्युतिरिष्यते ताह स्वीकृतमावरणमित्याशङ्कयाऽऽह-भलब्धेति । गोदृत्वं तहिं कथमित्याशङ्कय बोधनशक्तिमत्वादित्याह-बुध्यन्त इति । शो. तरत्वे श्लोकमवतारयति-तेपामित्यादिना । अविद्वदृष्टधैवाविद्यावरणं सिध्यति न तत्त्वदृष्टयेत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे--अलब्धेति । उक्तेऽये हेतुकथनार्थ विशेषणत्रयमि. त्याह- यस्मादिति । तस्माद्वन्धनरहिता इति पूर्वेण संबन्धः । आत्मनो यथोक्तस्व. मावत्वे बौद्धृत्वं न सिध्यतीत्याक्षिपति-ययेवमिति । पादान्तरेणोत्तरमाह-उच्यत इति । मुख्यावेव क्रियाकर्तारी प्रकृतिप्रत्ययाम्यामभिधेयावित्याशङ्कय नियममुद्दाहर. णाम्यां निरस्यति-यथेत्यादिना ॥ ९८ ॥ । २ ख. 'हत्वं । ३ झ.वं ना'। । क. छ. किम । ५ च. 'ति ॥ ९७ ॥ अलन्धावरणाः । ६ क. 'नः स्ववि। ७ इ. गेऽत्वं द्। ८ ख. क्षण। ९ प. नितेत्यु। १० ज. रणब'। १ घ. त्यबु' । १२ झ. योध'। च. 'राई' । ख इ.स. 'त्युच्यन् त । १५ ग. श. शान्तरं । १६ क. बाधत्वं । १७ झ. वेवाकि १ ख. प. इ. ज. पां तु वा ·२२० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद--[अलातशान्त्याख्यं- क्रमते न हि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मेषु तापि(यि)नः । सर्वे धर्मास्तथा ज्ञानं नैतबुद्धेन भाषितम् ॥ ९९ ॥ यस्मान हि क्रमते बुद्धस्य परमार्थदर्शिनो ज्ञानं विपयान्तरपु धर्मेप धर्मसंस्थं सवितरीव प्रभा । तापि(यि)न:, तापोऽ(योs)स्यास्तीति तापी(यी),संतोनयनो निरन्तरस्याऽऽकाशकल्पस्येत्यर्थः। पूजावतो वा प्रज्ञावतो वा सर्वे धर्मा औत्मानोऽपि तथा ज्ञानवदेवाऽऽकाशकल्पत्वान्न क्रमन्ते कचिदप्यर्थान्तर इत्यर्थः । यदादावुपन्यस्तं ज्ञानेनाऽऽकाशकलो. नेत्यादि तदिदमाकाशकल्पस्य तापि(यि)नो बुद्धस्य तदनन्यत्वादाकाश- कल्पं ज्ञानं न क्रमते कचिदप्यान्तरे। तथा धर्मा इति। आकाशमिवाचलम- विक्रियं निरवयवं नित्यपद्वितीयमसङ्गमदृश्यपग्राह्यमशनायाद्यतीतं ब्रह्मा- स्मतत्वम् । “न हि द्रष्टेषिपरिलोपो विद्यते" इति श्रुतेः। ज्ञान यज्ञातृभे- दरहितं परमार्थतत्त्वमद्यमेतर्न बुद्धेन भौपितम् । यद्यपि वाह्यार्थनिराक- रणं ज्ञानमात्रकल्पना चावयवस्तुसामीप्यमुक्तम् । इदं तु परमार्थतत्व- मद्वैत वेदान्तेष्वेव विज्ञेयमित्यर्थः ॥ ९९ ॥ किमिति मुख्ये बोद्धृत्व संभावित तदेव नेटमित्याशङ्कय ज्ञानस्य विद्वदृश्या विष- यसंबन्धीप्तंभवादित्याह-क्रमत इति । किं च जीवानां ब्रह्मात्मना विभुत्वादाकाशव.. स्क्रियासमवायायोगान्न मुख्यं बोद्धृत्वं सेद्धमलमित्याह-सर्व इति । ज्ञानमात्रं पारमा पिकं त्रैव ज्ञातृज्ञेयादि कल्पितमिति सौगमतमेव भवताऽपि संगृहीतमित्याश- याऽऽह-ज्ञानमिति । तत्र पूर्वाधीक्षराणि व्याकरोति-यस्मादिति । यद्धि पर- मार्थदर्शिनो ज्ञानं तन्न विषयान्तरेषु क्रमते किं तु सवितरि प्रकाशवदात्मन्येव प्रतिष्ठित यस्मादिप्यते तस्मान्नास्मिन्मुख्यं बोद्धृत्वं सेद्धमहतीत्यर्थः । परमार्थदर्शिनो विशेषणम्- तापि(यि)न इति । तद्याचष्टे-तापोऽ(योs)स्येत्यादिना । आत्मनो मुस्यस्य बोद्धत्व स्यामावे हेत्वन्तरम्-सर्वे धर्मास्तथेति । तद्विभजते-सर्व इत्यादिना । प्रकरणादायुक्त। मेव किमर्थं पुनरिहोच्यते तबाऽऽह-यदादाविति । तदिदमिहोपसंहृतमिति शेषः । क्रमते न होत्यादेवक्षरार्थमुपासहरति-आकाशकल्पस्येति । सर्वे धर्मास्तथेत्यस्यार्थ निगमयति-तथेति । धर्मा न क्रमन्ते क्वचिदपीति शेषः । तथा च नाऽऽrमनि मुख्यं १च. 'तरि । २ छ. 'पो यस्या'। ३ क. छ. 'पी तस्य सं। 7 क. च. 'तापर्व। ५ क. ग. च. ज. आत्मनोऽ। ६. यन्ति । छ. 'मम' 1८ छ. 'न भाषितं युद्धेन य'। एच. भावितम् ।"च. 'रज्ञा१च. 'मानं काग. श. 'न्धाभावाग, स. तदेव । १४ ज. 'तमेव । १५ क. 'न्मुल्यत्वं । १६ ज. 'मात्मद'। १७ छ. 'पो यस्ये 1१८ ग. स, 'श्यो'९. सर्वध'।

·- चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । २२१ बोद्धृत्वं किं त्वौपचारिकमिति प्रकृतमुपसंहर्तुमितिशब्दः । पूर्वार्धस्य तात्पर्यमाह- आकाशेमिति । ज्ञानमित्यादि व्याचष्टे-ज्ञानेति । सकलभेदविकलं परिपूर्णमनादि- निधनं ज्ञप्तिमात्रमुपनिषदेकसमधिगम्यं तत्तमिह प्रतिपाद्यते । मतान्तरे तु नैवमिति कुतो मतप्तांकर्याशङ्काऽवकाशमासादयेदित्यर्थः ॥ ९९ ॥ दुर्दर्शमतिगम्भीरमजं साम्यं विशारदम् । बुद्ध्वा पदमनानावं नमस्कुर्मो यथावलम् ॥१०॥ इति गौडपादाचार्यकृता माण्डूक्योपनिषत्कारिकाः संपूर्णाः ॥ ॐ तत्मद ॥ शाखसमाप्तौ परमार्थतत्वस्तुत्यर्य नमस्कार उच्यते । दुर्दर्श दुःखेन दर्शनमस्येति दुर्दर्शम् । अस्ति नास्तीति चतुष्कोटिवर्जितत्वादुर्विज्ञेय- मित्यर्थः । अत एवातिगम्भीरं दुष्पवेशं महासमुद्रक्दकृतमझैः । अजं साम्यं विशारदम् । ईदृक्पदमनानात्वं नानात्वजितं बुद्धाऽवगम्य तद्भताः सन्तो नमस्कुर्मस्तस्मै पदाय । अव्यवहार्यमपि व्यवहारगोचर- मापाद्य यथावलं यथाशक्तीत्यर्थः॥ १०॥ प्रकरणचतुष्टयविशिष्टस्य शास्त्रस्याऽऽदाविवान्तेऽपि परदेवतातत्वमनुस्मरंस्तन्नमस्कार- रूपं मङ्गलाचरणं संपादयति--दुर्दर्शमिति । दुर्विज्ञेयत्वे प्रत्यक्षादिप्रमाणानधिगम्यत्वं हेतुं विवक्षित्वा विशिनष्टि--अतिगम्भीरमिति । प्रत्यक्षादिभिरनवगाह्यत्वे कूटस्थत्वं निर्विशेपत्वं सर्वसंबन्धविधुरत्वं चेति हेतुत्रयमभिप्रेत्याऽऽह-अनमित्यादिना । विशेषणत्रयं तर्हि कुतश्विदनवगत तन्नास्त्येवेति निश्चेतुं युक्तम् , प्रमाणाधीनत्वात्प्रमेय- सिद्धरित्याशङ्कयोपनिषद्धिरतद्धर्माध्यासापाकरणद्वारेणावगम्यमानत्वान्मैवमित्याह-पद- मिति । तत्र तहिं सकलविभागविकले कुतो नमस्कारक्रिया स्वीक्रियामहतीत्याश- कयाऽऽह-अनानात्वमिति । यद्यपि वस्तुतस्तस्मिन्नानात्वं नावकरुप्यते तथाऽपि पपासामध्यं मायावलमवलम्ब्य काल्पनिक नानात्वनुमृत्य नमस्कारक्रिया प्रचयादि. प्रयोजनवती प्रामाणिकैरभिप्रेतेत्यर्थः । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-शास्त्रेति । यदि पर- मार्थतत्तं शास्त्रस्याऽऽदाविवान्तेऽपि नमस्क्रियते तदा तस्याऽऽद्यन्तमध्येजनुसंधेयतया , क. 'पकार' । २ ग. प्र. शन्दप्रयोगः ।। ३ प. द. 'सार्थमा' । प. शकल्प- स्यति । ख. ग. श. 'नं विज्ञप्ति । ६ स. प. द. पदक' । . च. 'वर्थन । ८ च. तात्या- दिवस.दु.। . श.न्य शारदा त!" स. छ. 'रतामा। १२ प. ह. ज. दिवि 7. गत्वाना । ४. भाषी । १५. घ. इ. ज. सर्ववि' । १६ स. 'स्तुतोऽस्मि । 1१८ घ... मावादा।

·२२२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-अलातशान्त्याल्यं- स्तुतिः सिध्यति । तेन तदर्थमादाविवावसानेऽपि प्रतीमावस्तद्विषयश्लोकेनोपदिश्यते । तथा च प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणो महामहिमत्वं समधिगतमित्यर्थः । दुर्दर्शत्वमुक्तं न्यनक्ति- अस्तीति । सर्वेषामेव यथोक्त परमार्थतत्वे प्रवेशानुपपत्तिमाशङ्कय संप्रदायरहितानां तथात्वेऽपि तद्वतां मैवमित्याह-अकृतेति । कौटस्थ्यादिसियर्थ व्याख्यातमेव पदत्र• यमनुवदति-अजामिति । उक्तं वेदान्नैकगम्यं तत्व द्वैतामावोपललितमित्याह- ईगिति । यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वा ज्ञानसामाद्ब्रह्मीभूतश्चेदाचार्यस्तर्हि कथं तस्मै नम- स्कर्तुं प्रवर्तते । न हि परिपूर्ण वस्तु वस्तुतो व्यवहारगोचरतामाचरतीत्याशङ्कयाऽऽह- अव्यवहार्यमिति । परमार्थतो व्यवहाँरागोचरत्वेऽपि परमार्थतत्त्वस्य मायाशकिमनु- सृत्य व्यवहारगोचरतां परिकल्प्य नमस्कारक्रिया तस्मिन्प्रयोननवशादाश्रिते. - त्यर्थः ॥ १०॥ अजमपि जनियोग प्रापदैश्वर्ययोगा- दगति च गतिमत्तां प्रापदेकं ह्यनेकम् । विविधविपयधर्मग्राहिमुग्धेक्षणानां प्रणतभयविहन्तृ ब्रह्म यत्तन्नतोऽस्मि ॥१॥ इदानी मायकारोऽपि भाप्यपरिसमाप्तौ शास्त्रप्रतिपादितपरदेवीतत्त्वमनुस्मृत्व तन्नमस्काररूपं मङ्गलाचरणमाचरति-अजमपीति । यद्ब्रह्माशेषोपनिषत्प्रसिद्धं सर्वथा परिच्छेदरहितं तदहं प्रत्याभूतं नमस्ये(नतोऽस्मि) तद्विपयं प्रेहीमावं करोमोति संबन्धः । प्रणामप्रयोजनमाह---प्रणतेति । ये हि प्रणता ब्रह्मणि प्रकटोभूतास्तन्निष्ठास्तिष्ठन्ति तेषां यदविद्यातत्कार्यात्मकं भयं तदाचार्योपदेशजनितबुद्धिवृत्तिफलकारूदं ब्रह्मैव हन्ति ! न खलु नी बुद्धिवृत्तिर्वस्तुसामर्थ्यमन्तरेणाज्ञानं सकार्यमपनेतुमलम् । बुद्धौद्धो बोधो बोधी वा बुद्धिरकं फलमादधातीत्यर्थः । तस्यैव ब्रह्मणः संप्रति तटस्थलक्षणं विव- क्षति-अजमित्यादिना । यद्यपि जन्मादिसर्वविक्रियाशून्यं वस्तुतो ब्रह्म कूटस्थमा- स्थीयते तथाऽपि तदैश्वर्येण तदीयशक्त्यात्मकेनानिर्वाच्याज्ञानवमवेन योगादाकाशादि- कार्यात्मना जन्मसंवन्धं प्राप्य नगतो निदानमिति व्यपदेशमाग्भवति तथा च श्रुति- सूत्रयोब्रह्मणो नगत्कारणत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । यद्यपि चेदं ब्रह्म कूटस्थतया विमुतया क. श्रुतिः । २ क. प्रकटीमा'। ३ स. 'पयः श्रें। ४ ग. घ. 'हित्वं । ५ स. प. है. ज. धोक्तप । ६ ज. पूर्णव' । घ. १. ज. 'रमा'। ८ क. 'हारगों'। ९च. 'योग्यमा' । १. छ. 'नमस्ते ॥१॥" ५. 'दितं दें। १२७.'तास्वम । १३ ग. छ. अ. 'नुसूल।। १. क. प्रकटीमा। १५ क. 'रा1१६ क. 'न स्वका'। ७ क. द्वा । स. हरुफ'। १९.क्षते ।। २. ग. छ नि। २१ घ. च. 'मणः कार। १८ ख. ज.

·चतुर्थप्रकरणम्४]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमता २२३ च गतिवनितमवतिष्ठते तथाऽपि यथोक्ताज्ञानमाहात्म्यात्कार्यब्रह्मतां प्राप्य गतिमत्तां गन्तव्यतां वादधिकरणन्यायेन प्रतिपद्यते तदाह-अगति चेति । यद्यपि चेदं ब्रह्म वस्तुतो निरस्त समस्तनानात्वमेकरसमद्वितीयमुपनिपद्भिरभ्युपगम्यते तोऽपि जीवो जग- दीश्वरश्चेत्येतद्यदनाद्यनिर्वाच्याविद्यावशादनेकमिव प्रतिभातीत्याह-एकमिति । केषां दृष्ट्या पुनरनेकत्वं ब्रह्मणोऽवगम्यते तदाह-विविधेति । विविधाश्च ते विषयधर्माश्च तग्राहितया मुग्धं विपर्यस्तं विवेकविकलमीक्षणं येषां तेषां दृष्ट्या ब्रह्मणोऽनेकत्वर्नि तु तत्त्वतः । शान्तदृष्ट्या तु तस्मिन्नेकत्वमेव प्रामाणिकमित्यर्थः ॥ १ ॥ प्रज्ञावैशाखवेधक्षुभितजलनिधेर्वेदनान्नोऽन्तरस्थं भूतान्यालोक्य मनान्यविरतजननग्राहघोरे समुद्रे । कारुण्यादुधारामृतमिदममरैर्दुर्लभं भूतहेतो. यस्तं पूज्याभिपूज्यं परमगुरुममुं पादपातैर्नतोऽस्मि ॥ २ ॥ संप्रति ग्रन्थप्रणयनप्रयोजनप्रदर्शनपूर्वकं परमगुरूनागमशास्त्रस्य व्याख्यातस्य प्रणे- तृत्वेन व्यवस्थितान्प्रणमति-प्रज्ञेति । यो हि कारुण्यादिदं ज्ञानारूपममृतं भूतहेतो- स्तदुपकारार्थमुद्दधार तं परमगुरुं नतोऽस्मीति संबन्धः । अमुमिति तस्य पुरोदेशे संनिहितत्वनापरोक्षत्वं मेचितम् । परमगुरुत्वं पूज्यानामपि गुरूणामतिशयेन पूज्य- त्वादाचार्यस्य समधिगतमित्याह-पूज्येति । नमस्कारप्रक्रियां प्रकटयति-पादपा- तैरिति । पादौ तदीयौ पादौ तयोः स्वकीयस्योत्तमाङ्गस्य पाती भूयो भूयो नम्रोमा- वास्तैरिति यावत् । आचार्यो ज्ञानाख्यममृतं कथंभूतमुद्धृतवानित्यपेक्षायामुक्तम्- अन्तरस्थमिति । कस्यान्तरस्थमिति विवक्षायामाह-वेदेति । कथमित्यत्राऽऽह:- प्रज्ञेति । मेधासहिता प्रज्ञैव वैशाखो मन्यास्तस्य वेधो वेवनं क्षेपणं तेन क्षुभितो विलो- डितो जलनिधिदनामा तस्यान्तरेऽभ्यन्तरे स्थितमिदममृतमिति यावत् । उक्तस्य ज्ञानामृतस्य प्रसिद्धादमृतादवान्तरवैपम्यमादर्शयति-अमरैरिति । यद्धि भगवता नारायणेन क्षीरसागरान्तरावस्थितममृतं समुद्धृतं तदेव कथंचिदमरा लेभिरे । इदं तु तैरनायासलम्यं न भवति । ज्ञानसामग्रीसंपन्नरेव लम्यत्वादित्यर्थः । यदि कारुण्यादि- दममृतमाचार्येण वेदोदधेतोपकारार्थमुद्धृतं कथं तर्हि कारुण्यं तस्य प्रादुरदित्याश- कयाऽऽह-भूतानीति । योऽयं समुद्रवदुरुत्तारः संसारस्तस्मिन्नविरतमनवरतं संत- । क. 'इति त । २ छ. मतां ग । ३ ग. या जी'। ख. 'गोराग' ।५ ग: R. 'विकलास.. ३. ज. शास्त्र । घ. शावतो । ७.प. गुरुगम्य । ८ घ..ज, में चज. सूचति । १० ४. यत्नेन । "इ. पूज्याचा । १. प्रकथयति । 'यो Tra. 'कीयोत्त। १५ ग, श. 'ता भूयो नख. मन्यस्त।

·२२४ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[अलातशान्त्यास्य-- तमेव यानि जननानि विग्रहभेदग्रहणानि तान्येव प्राहा जलचरास्तैौरे करे भयंकरे मैग्नानि भग्नसंकल्पानि परवशानि भूतान्युपलभ्य कारुण्यमाचार्यस्य प्रादुरासीत् । तत. श्वेदममृतमुद्धृत्य भूतेभ्यो दत्त्वा तानि रक्षितवानित्यर्थः ॥ २ ॥ यत्मज्ञालोकभासा प्रतिहतिमगमत्स्वान्त मोहान्धकारो मज्जोन्मजच घोरे ह्यसकृदुपजनोदन्वति त्रासने मे । यत्पादावाश्रितानां श्रुतिशमविनयप्राप्तिरख्या ह्यमोघा तत्पादौ पावनीयौ भवभयविनुदौ सर्वभावैर्नमस्ये ॥ ३ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजका- चार्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृतौ गौडपादीयागमशास्त्र- विवरणेऽलातशान्त्याख्यं चतुर्थप्रकरणं समाप्तम् ॥४॥ तत्सत् । अंधाधुना स्वगुरुभक्तेविद्याप्राप्तावन्तरङ्गत्वमङ्गीकृत्य तदीयपादसरसीरुहयुगलं प्रण- मति-पत्मज्ञति । तेपामस्मद्गुरूणां पादौ सर्वभावैध्मिनोदेहानां प्रतीभावैर्नमस्ये नम्री भवामीति संवन्धः । तौ च जगतः सर्वस्यापि पावनीयौ पवित्रतया पवित्रत्वां- पाद्य निर्वृणाते तौ च स्वसंवन्धिनां सर्वेषां भवः संसारस्तत्प्रयुक्तं भयं स्वकारणेन सहापनुद्य पुरुषार्थपरिसमाप्ति कुर्वीते । ताने। गुरूविशिनष्टि-यत्मज्ञेति । मे मम स्वान्तमन्तःकरणं तस्मिन्मोहो व्याकुलताहेतुविवेकस्तस्य कारणं यदनाद्यज्ञानं 'तोपां प्रवाऽऽलोकस्तस्य मा दीप्तिस्तया 'तिहति विनाशमगमद्वत्तसादाविति संबन्धः । न केवलमज्ञानगेवाऽऽचार्यप्रसादादपगच्छत्तच्छी भवति किं तु तत्कार्यमनर्थनातमपि कार- गानिवृत्तौ स्थितिमलभमानमाभासी भवतीन्याह-मजोन्मजदिति । असकृदनेकशो देवतिर्यगादियोनिपु योऽयमुजनो नानाविधदेहभेदसंग्रहोऽसावेवादन्वानुदधिस्तस्मिन्न- तित्रीमने भयावहे कदाचिद्ययोक्तमज्ञानं कार्यरूपेण मजदनभिव्यक्तमवतिष्ठते तदेव चावस्थाविशेपे नद्रूपेणोन्मज्जदभिव्यक्तमनर्धकरं परिवर्तते । तदेवमनिक्रूरे संसारसागरे परिवर्तमानमज्ञान सकार्यमाचार्यप्रसादादपनीतमासीदित्यर्थः । न केवलमेकस्य ममैव यथोक्तफलप्राप्तिराचार्यप्रसादादाविरभूकि तु तच्चाणपरिचर्गापरायणानामन्येषामपि भूयः १ ग. छ. श. 'रादयस्तै'। २ . विममानि। ३ घ. 'तिमीहा। ४ ख. ४. ज 'न्मज(ज) य घो। ५ ग. स. अधुना। ६ क प्राटीभा'। घ. ज.तः स्वस्या ८ ग. ल. 'मापद्य । १५. ज. पायेते निT.• स निवाते । " क कुनिता' १२ स. ए. व स्वगु । ३... 'म तत्स्वान्त' 17 प. ज. तदेषां । १५. प्रह। १६ स. ति ना। . १७ ज. मासेन म। १८ फ. 'विश्येत १९क.मं स्तझा।

·चतुर्भप्रकरणम् ४] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता। २२५ सामित्याह-यत्पादाविति । येषां गुरूणां पादद्वयमाश्रितानामन्येषामपि शिष्याणां तदीयशुश्रूषाप्रणयिमनीपाजुषां श्रुतिर्मनननिदिध्यासनसहकृतं श्रवणतानम् । शमः शान्तिरिन्द्रियोपरतिः । विनयोऽवनतिरनौद्धत्यं तेषां प्राप्तिरत्र्या श्रेष्ठा प्रतिष्ठिता सिध्यति । यस्मादमोघा सफला श्रवगादीनां प्राप्तिस्तस्मादयत्वं तस्यां संभाव्यते तदे. वमाचार्यप्रसादादात्मनोऽन्येषां च बहूनां पुरुषार्थे परिसमाप्तिसंभवादाचार्यपरिचरणं पुरुषार्थकामराचरणीयमित्यर्थः ॥ ३ ॥ विष्णुं कृष्णं स्वमायाविरचितविविधद्वैतवर्ग निसर्गा- दुद्यातानर्थसाथ निरवधिमधुरं सचिदेकस्वभावम् । आज्ञायाऽऽत्मानमेकं विधिमुखविमुखं नेति नेतीति गीत वन्दे वाचां धियां चापरमपि जगतामास्पदं कल्पितानाम् ॥ १ ॥ गौडपादीयभाप्यस्य व्याख्या व्याख्यातृसंमता । संमिता निर्मिता सेयमर्पिता पुरुषोत्तमे ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिप्यभगवदा- नन्दज्ञानविरचितायां गौडपादीयमाप्यटीकायामलातशान्त्याख्यं चतुर्थ प्रकरणम् ॥ ४ ॥ ॐ तत्सत् । समाप्तेयमानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकर- भाष्यसमेता सगौडपादीयकारिकाथर्ववे- दीयमाण्डूक्योपनिषत् । १ क. 'णमय' । ख. णयिनां म । न. झ. पयनभ। ज. गायनीम'। १ ग, तस्या भा' १३ क. घ. ज. 'पाप । १ प. छ. श. 'उदाता । रा. द. 'दुरसाता। .

·शंकरानन्दभगवत्कृता माण्डूक्योपनिषद्दीपिका। माण्डूक्योपनिषद्याख्या करिष्ये पदचारिणीम् । ओमात्माभेदसंबोधादानन्दात्मप्रकाशनीम् ॥ १ ॥ नामनामिनोलॊके भेदस्याप्रसिद्धत्वाद्वस्तुतश्चोंकारस्य ब्रह्मविवर्तत्वाद्विवर्तानां च विव. ताधिष्ठानेन भेदशन्यत्वादत ओंकारं ब्रह्मनामधेयं ब्रह्मदृष्टयाऽऽह-ओम् । अवति ब्राह्मबुद्ध्या दृष्टो द्रष्टनित्योम् । इति, ओंकारानुकरणार्थः । एतत् । उक्कोकाररूपं जगत्पर्णस्य शङ्कुस्थानीयं ब्रह्मणा तादात्म्य प्राप्त ब्रह्मणो विकारो नामधेयं च । अक्षरम् । वर्णात्मकम् । इदं विविधप्रत्ययगम्यं चेतनाचेतनात्मकं जगत्सर्व निखिलं तस्य सर्वात्मकस्योंकारस्योपव्याख्यानमुप सामीप्येन विस्पष्टमा समन्तात्कथनमुक्का- धविवरणमित्यर्थः । भूतमतीत भवर्तमान भविष्यदनागतमित्यनेन प्रकारेण सर्व निखिलमोंकार एवं प्रणव एव न वन्यत् । यच्च यदपि प्रसिद्ध सदसदात्मकमन्यदु. छाद्यतिरिक्तं त्रिकालातीतमुक्तकालत्रयाससृष्टं तदप्युक्तं ब्रह्म नरविपाणादिकमपि । अपिशब्दः पूर्वेण समुच्चयमाह । ओंकार एवं । व्याख्यातम् । ओंकारस्य ब्रह्मणो नामधेयत्वादिसंव्यातिरित्यभिप्रायेणाऽऽहै--सर्व निखिलं हि निश्चितमेतत्मपञ्चजातं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणं वृहत् । जडस्यैव ब्रह्मात्मत्वमुक्तं न चेतनस्येतिशङ्कानिराक- रणार्थमाह-अयमनुभूयमान आत्माऽस्मत्प्रत्ययालम्बनश्चेतनस्त्वंपदार्थः । ब्रह्मोकं तत्पदार्थः । स कार्यकारणभावमन्तरेण ब्रह्मणा तादात्म्यं प्राप्तोऽयमात्मा व्याख्यातम् । चतुप्पाचत्वारः पादा यस्य स चतुप्पात् । गौरिव किं चतुप्पादित्याशङ्कय नेत्याह-जागरितस्थानो जागरितं स्थानं यस्य स जागरितस्थानः । वहिःप्रज्ञो बही रूपादौ चक्षुरादिग्राह्ये प्रज्ञा यस्य स वहि:- मज्ञः सप्ताङ्गः सप्तसंख्याकानि युसूर्यवावाकाशेरयिपृथिव्याहवनीयाख्यानि मूर्धचक्षु:- माणशरीरान्तीगमूत्राशयपादास्यान्यङ्गानि यस्य स सप्ताङ्गः । एकोनविंशतिमुखः, पञ्चज्ञानकर्मेन्द्रियप्राणान्तःकरणचतुष्टयरूपाणि मुखान्येकोनविंशतिसंख्याकानि यस्य स एकोनविंशतिमुखः । स्थूलभुक्, स्थूलं रूपादिकं भुत इति स्थूलमुक् । वैश्वानरो विश्वेषामयं नरो विश्वे वा नरा यस्य विश्वश्वासौ नरश्चेति[वा] विश्वानरः, स एव वैश्वा- * अत्र निलं समासेऽनुत्तरपदस्थस्येतिपत्वाभावस्तु च्छन्दसि दृष्टानुविधराश्रयणात् । , ग. 'दृष्टयेल्लाह । २ ग. 'प्त भवति । ऑन । ३ ग. 'संस्पृष्टं। । ग. 'ह-शरीरान्त- भांग स'। ५ ग. 'शवारिम ·ओंकार ओंकारस्वरूप ओंकारस्याऽऽत्मस्वरूपत्वे साम्यम् । अधिमात्रमकाराद्याश्च- णमाह-पादा विश्वतैजसप्राज्ञतुरीयाख्या मात्रा अकारोकारमकारार्धमात्राः । रुपचरितं मात्राणां पादानां च तादात्म्पमित्येवकारार्थः । व्याख्यातमन्यत् । अर्धमाना- ३ इदानीमात्मोंकारयोरभेदं माण्डूक्योपनिषदीपिका। धरहितम् । अग्राह्यं सर्वप्रकारमहणायोग्यम् । अलक्षणं गन्धवत्त्वादिबोधशून्यम् । अचिन्त्यमन्तःकरणवृत्त्यविषयभूतम् । अव्यपदेश्यं पृथिवीत्यादिव्यपदेशवद्व्यपदेशा- योग्यम् । एकात्ममत्ययसारं सर्वाद्वैतप्रत्ययः सारभूतोऽवगतिहेतुत्वेन यस्मिस्तदेका- त्मप्रत्ययसारं वायनसातीतमप्यात्मबोधेनावगन्तुं शक्यमित्यर्थः । प्रपञ्चोपशमं प्रप- चस्य कार्यकारणात्मकस्योपशमोऽभावो यस्मिस्तत्प्रपञ्चोपशमम् । [ शान्तं स्पष्टम् ।] शिवं स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरूपत्वान्मङ्गलम् । अद्वैतमानन्दात्मव्यतिरिक्तशून्यं चतुर्थं तुरीयं पादं मन्यन्ते संख्यागन्यमपि पूर्वापेक्षयाऽवगच्छन्ति स वस्तुतस्त्वतुरीयरूपोऽप्य- विद्यया चतुप्पादात्माऽऽनन्दात्माऽस्मत्प्रत्ययव्यवहारयोग्यः स तुरीयरूपोऽपगतस- मस्तविशेषो विज्ञेयो विशेषेण साक्षात्कर्तव्यः । कण्ठत आह-सोऽयमात्मा व्याख्यातम् । अध्यक्षर- मक्षराण्यकारोकारमकारार्धमात्रात्यानि स्वपादसमितान्यधिकृत्य वर्तत इत्यध्यक्षरम् । तलो मात्रा विश्वादिपादसमसंख्याका अधिकृत्याधिमात्रम् । आत्मोंकारयोरभेदे कार- तादात्म्यं दृढीकर्तुमुक्तं विपर्ययेण निर्दिशति-मात्राश्च पादाः । चकार एवकारार्थः। नाय विपर्ययनिर्देशस्त्वमहमितिवदुपचारार्थः किं तु घटः कलशः कलशो घट इतिवन्नि- यास्तुरीयपादरूपत्वात्तुरीयस्य च पूर्वपादत्रयादत्यन्तवैलक्षण्यादतोऽर्धमात्रां परित्यज्य रापमात्रा आह-अकार उकारो मकारः, स्पष्टम् । इति मात्रात्रयनिर्देशार्थः । इदानी विभागेन मात्राणां पादरूपतामाह-जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः मथमा मात्रा । पूर्वी मात्रा । व्याख्यातमन्यत् । अकारस्य पूर्वमात्रात्व उपपत्ति- माह-आप्लेयाः । अकारो हि जागरितस्थानादिकं सर्वमानोति । प्रकारान्तरेण पुन- निरुक्तिमाह-आदिमत्त्वादा । अ आ इ इत्येवमादिरादिः स यस्मिन्नस्ति सोऽय. मादिमांस्तस्य भाव आदिमत्त्वमादिसामान्यवत्तमित्यर्थः । प्रथमपादोऽपि यथा पादाना- मादिरत एव तत्सामान्यवानाप्नोति चेतरत्पादनातं पूर्वभाषित्वात् । वाशब्दः पक्षान्तरार्थः । विश्वाकारयोरक्यमाप्तेर्वाऽऽदिमत्त्वाद्वेत्यर्थः । इदानी विश्वाकारयोराप्ता(प्त्या)दिमत्त्व- ज्ञानात्कलमाह-आमोति । प्राप्नोति ह प्रसिद्धान्दै स्मर्यमाणान्सनिखिलान्कामा- काम्यमानान्पुत्रक्षेत्रादीन् ।आप्तेः फलमुक्त्वाऽऽदिमत्त्वस्य फलमाह-आदिश्च स्वानां मध्ये सर्वेषु कार्येषु प्रथमगण्यः । चकारादपि प्रथमं फलं भवति, स्पष्टम् । यस्य फलं तमाह-यः पादमात्रातादात्म्यक्ष एवमुक्तेन प्रकारेणोकयोः पादमात्रयोः १ क स. भेद। २ ग. 'शेपा मा।

·४ शंकरानन्दभगवत्कृता माण्डूक्योपनिपदीपिका । सामान्यं वेद नानाति स आप्नोतीत्यन्वयः । स्वमस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । स्पष्टम् । तैनसोकारयोस्तादात्म्ये हेतुमाह--उत्कर्षादूर्वमावित्वेनोत्कृष्ट- त्वात् । पुनरन्यत्सामान्यमाह-उभयत्वाद्वा विश्वाकाराम्यां तैनसोकारयोद्वितीय. त्वात् । वाशब्दः पूर्ववत् । इदानीमुक्तज्ञानस्य फलमाह-उत्कर्षति ह ज्ञानसंतति शिष्यप्रशिष्यादिक्षानसंतत्योत्कृष्टो भवति । व्याख्यातमन्यत् । उभयत्व- ज्ञानस्य फलमाह-समानश्च भवति, यो हि स्वावस्थानदेशे काले वोत्कृष्टस्तत्स. मानः । चकारात्तस्मादत्कृष्टोऽपि भवति । इदानीमुमयज्ञानस्य साधारणं फलमाह-- नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । अस्योत्कर्षोभयत्वज्ञानवतः कुलेऽन्वये शिष्यप्रशिघ्या. दिरूपेऽहं ब्रह्मास्मीत्येतन्क्षानशून्यो न भवति । य एवं वेद, व्याख्यातम् । सुपुप्त स्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा, स्पष्टम् । प्राक्षमकारयोस्तादात्म्ये हेतुमाह-- मितेमिनोति हि प्रातः सर्वमात्मनि तादात्म्येन मकारोऽप्यकारोकारी प्रक्षिपत्येवमात्म- स्वरूपेऽन्योंकारस्यानिप्पत्तेः । अपीतेर्वा मकारो टोंकारे वर्तमानः स्पष्टं नोपलभ्यते ततः प्रलयः प्राक्षश्च प्रलयः प्रसिद्धः प्रलयसामान्यात् । वाशब्दः पूर्ववत् । इदानीं मितिज्ञात(न)स्य फलमाह-मिनोति ह वा इदं सर्वम्। इदं विविधप्रत्ययगम्यं नग- निखिलं प्रस्थमिव यावत् , मिनोति सर्वात्मभावेन स्वात्मनि प्रक्षिपति । अपीतिज्ञा. नस्य फलमाह-अपीतिश्च भवति, सर्वाधिक्येन प्रलयः सर्वस्य, चकारात्स्वयं प्रलप- शून्यश्च भवति । य एवं वेद, व्याख्यातम् । अर्धमात्राया अवयवस्योंकारस्या- ययविनश्चाभेदमुररीकृत्य चतुर्धपादरूपनिरञ्जनात्मस्वरूपतामोकारस्याऽऽह-अमा. पोऽकारादिमात्राशन्पश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽतः, स्पष्टम् । एवमुक्केन मात्रातादात्म्येनोंकार आत्मैव, स्पष्टम् । संविशति सम्याप्रवेशं करो- त्यात्मनों कारेगाऽऽत्मानमानन्दात्मस्वरूपं व ओंकारात्मक्ष एवमुक्तेन प्रकारेगोकारा- स्मनोस्तादात्म्यं वेद नानाति तस्योकोंकाररूपानन्दात्मप्राप्तिफलमलिदं ततः श्रुत्या नोकम् । अथ वा संविशत्यात्मनाऽऽस्मानमितीदं फल वाक्यमस्तु । इति श्रीमत्परमहंसपरिधान कानार्यानन्दात्मपूज्यपादशिप्यस्य श्रीशंकरान- न्दमयतः ती मास्योपनिषद्दीपिका समाता || ·श्रीमद्भगौडपादाचार्यविरचितमाण्डूक्योपनिषत्कारिका- धचरणानामकारादिवर्णानुक्रमसूची । पृ० कारिन .... .... अकल्पकमजं ज्ञानम् अकारो नयते विश्वम् । .... .... अजमनिद्रमस्वनं .... .... .... .... .... अजातं जायते यस्मात् .... .... .... .... आद्यचरणप्रतीकानि । आयचरणप्रतीकानि । पृ० कारिज अ. अभावश्च रथादीनां ६८-३ अभूताभिनिवेशाद्धि २०६-७९ ५८-२३ अभूताभिनिवेशोऽस्ति.... २०३-७५ | अमात्रोऽनन्तमात्रश्च ६४-२९ अजः कल्पितसंवृत्या २०२-७४ अजमनिद्रमस्वमम् अलब्धावरणाः सर्वे २१९-९८ १४४-३६ अलाते स्पन्दमाने वै १९०-४९ २०७-८१ २१२-८८ अजातेस्त्रसतां तेषाम् अवस्त्वनुपलम्भं च १८७-४३ ७८-१५ अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु अजातस्यैव धर्मस्य १६७-१९ अशक्तिरपरिज्ञानं अजातस्यैव भावस्य १२८-२० असज्जागरिते दृष्ट्वा १८४-३९ १७९-२९ असतो मायया जन्म .... १३८-२८ अजादै जायते यस्य १६४-१३ अजेप्वजमसंक्रान्तं अस्ति नास्त्यस्ति नास्तीति२०८-८३ २१८-९६ १९०-४८ अस्पन्दमानमलातम् अजे साम्ये तु ये केचित् २१७-९५ अस्पर्शयोगो वै नाम भणुमात्रेऽपि वैधम्र्ये २१८-९७ १५८-२ अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यम् १०४-२ अस्पर्शयोगो वै नाम अद्वयं च द्वयाभासं आ. अद्वयं च द्वयाभासं १९७-६२ आदावन्ते च यन्नास्ति ७०-६ अदीर्घत्वाच कालस्य ६६- २ आदायन्ते च यन्नास्ति १८०-३१ अद्वैतं परमार्थो हि १२६-१८ आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव २१५-९२ अनादिमायया सुप्तो ५०-१६ | आदिशान्ता ह्यनुत्पन्नाः २१६-९३ अनादेरन्तवत्वं च १७१-३० आत्मसत्यानुयोधेन १४१-३२ अनिमित्तस्य चित्तस्य.... २०४-७७ आत्मा ह्याकाशवजीवै- १०५-३ अनिश्चिता यथारज्जुः.... ८१-१७ आश्रमास्त्रिविधा हीन- १२३-१६ अन्तःस्थानातु भेदानां अन्यथा गृह्णतः स्वमो.... ५०-१५ इ. अपूर्व स्थानिधर्मो हि.... ७१-८ इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टि- .... ....

·माण्डूक्योपनिषत्कारिकाधचरणानां- पृ० कारिन .... .... .... .... चरजागरिते जाग्रत् .... १९८-६५ .... आधचरणप्रतीकानि। पृनकारि आधचरणप्रतीकानि। ख्या. उपलम्भात्समाचाराद १८६-४२/ ख्याप्यमानामंजाति तैः १५९- ५ उपलम्भात्समाचारात् १८८-४४ ग्र. उपायेन निगृह्णीयात् १५०-४२ ग्रहणाज्जागरितवत् १८३-३७ उपासनाश्रितो धर्मों २०३- १ ग्रहो न तत्र चोत्सर्ग- १४७-३८ उत्पादस्यामसिद्धत्वात् १८३-३८ उभयोरपि वैतथ्यं घ. ७४-११ उभे ह्यन्योन्यदृश्ये ते | घटादिपु प्रलीनेपु १०७-४ उत्सेक उदधैर्यद्वन १५०-४१ च. ऋ. ऋजुवक्रादिकामासम् .... १८९-४७ चि. चित्तकाला हि येऽन्तस्तु ७६-१४ एतैरेपोऽपृथग्भावैः ८९-३० चित्तं न संस्पृशत्यथै . एवं न चित्तजा धर्मा .... १९३-५४ चिचस्पन्दितमेवेदं एवं न जायते चित्तम्.... १८९-४६ ज. ओम्. जरामरणनिर्मुक्ताः १६२-१० ओंकारं पादशो विद्याद ६१-२४ क. जाग्रचित्तेक्षणीयास्ते १९८-६६ कल्पयत्यात्मनाऽऽत्मानम् ७५-१२ जाग्रदृत्तावपि त्वन्तः.... जात्याभासं चलाभासं १८८-४५ कार्यकारणवदी ता. .... जी. कारणायधनन्यत्वम् १६३-१२ जीवात्मनोः पृथात्वं यन् १९९-१४ कारणं यस्य कार्य १६२-११ नीवात्मनोरनन्यत्वम् काल इनि कालविदो... ८५-२४ नी कल्पयते पूर्व को. त. २०९-८४ | समाध्यात्मिक दृष्ट्वा.... १०१-१८ क्र. नम्मादे रिदिलनम् २२०-१: नस्मान नागने नितं १७७-२८ १७६-२६ २०१-७२ .... जा. का. .... .... कायतस पतास्नु .... .... सपने नहियुदण ....

·वर्णानुक्रमसूची। आधचरणप्रतीकानि । ते. तैजसस्योत्वविज्ञाने 'त्रिषु धामसु यत्तुल्यं .... ३३-६/नाऽऽस्वादयेत्सुखंत दुःखं सर्वमनुस्मृत्य पृ० कारिग आधचरणप्रतीकानि। पृ० कारिन ना. ५८-२० नाऽऽकाशस्य घटाकाशो ११३-७ त्रि. नाजेषु सर्वधर्मपु १९६-६० नाऽऽत्मानं न परांश्चैव.... ४७-१२ ५८-२२ त्रिपु धाममु यद्भोज्यं १५२-४५ नाऽऽत्मभावेन नानेदं.. ९७-३४ द. नास्त्यसद्धेतुकमसत् १८५-४० दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो.... २६- २ नि. दु. निगृहीतस्य मनसो १४२-३४ १५१-४३ निस्तुतिनिनमस्कारो १००-३७ दुर्दर्शमतिगम्भीरम् ....२२१-१०० निमित्तं न सदा चित्रं १७६-२७ द्र. निवृत्तः सर्वदुःखानाम् .... ४६-१० २०६-८० निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यात् १९२-५३ निश्चितायां यथा रज्ज्वा ८२-१८ ह. नेह नानेति चाऽऽन्नायात् १३१-२४ द्वयोईयोर्मधुज्ञाने ११६-१२ प. है. | पञ्चविंशक इत्येके ८६-२६ पा. ध. ८४-२१ धर्मा य इति जायन्ते .. १९५-५८ १६९-२१ पूर्वापरापरिज्ञानम् न. न कश्चिज्जायते जीव..... १५५-४८ न कश्चिजायते जीवः.... २००-७१ | प्रकृत्याऽऽकाशवज्ञयाः २१५-९१ न निर्गता अलाताचे १९१-५० | प्रणवं हीश्वरं विद्यात् ६३-२८ न निर्गतास्ते विज्ञानात् १९२-५२ प्रभवः सर्वभावानां न युक्तं दर्शनं गत्वा १८१-३४ मणवो ह्यपरं ब्रह्म ६२-२६ न निरोधो न चोत्पत्ति- ९१-३२ प्रपश्चो यदि विद्येत ५२-१७ न भवत्यमृतं मत्यै १२९-२१ मनसेः सनिमित्तत्वम् १७३-२४ १६०- ७ / प्रजप्तेः सनिमित्तत्वम् १७४-२५ .... दैतस्याग्रहणं तुल्यम् पादा इति पादविदो .... .... .... .rrm mst ·४ माण्डूक्योपनिपत्कारिकायचरणानां- - पृनकारि .... .... १०७-५ .... भा. आद्यचरणप्रतीकानि। पृ० कारि आधचरणप्रतीकानि। प्रा. मि. प्राण इति प्राणविदो ८३-२० मित्राद्यैः सह संमन्त्र्य १८२-३५ माणादिभिरनन्तैश्च . ८३-१९ माप्य सर्वज्ञतां कृत्स्नां मृ. २१०-८५ मृल्लोहविस्फलिङ्गायैः . १२१-१५. फ. य. फलादुत्पद्यमानः सन्.... १६६-१७ यथा निर्मितको जीवो.... २००-७० व. यथा भवति वालानां वहिप्पज्ञो विभुषिश्वो .... २५- १ यधा मायामयाबीजाद १९६-५९ वी. यथा मायामयो जीवो २००-६९ वीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तः १६८-२० यथा स्वप्नमयो जीवो.... २००-६८ बु. | यथा स्वमे द्वयाभासं १३९-२९ घुद्ध्वाऽनिमित्ततां सत्यां २०५-७८ यथा स्वमे द्वयाभासं १९७-६१ यथैकस्मिन्घटाकाशे भावैरसद्भिरेवायम् २०३-७६ यदा न लभते हेतून यदा न लीयते चित्तं १५३-४६ भू. यदि हेतोः फलासिद्धिः १६७-१८ भूततोऽभूततो वाऽपि १३०-२३ या. भूतस्य जातिमिच्छन्ति १९४-५५ भूतं न जायते किंचित् १५९- ४ | यावद्धतुफलावेशः १९४-५६ ओ. भोगार्थ सृष्टिरित्यन्पे यु. ३७- ९ युजीत प्रणवे चेत: म. ५८-२१ मन इति मनोविदो योऽस्ति कल्पितसंहत्या २०१-७३ ८६-२५ मनसो निग्रहायत्तम् ८८-२९ यं भावं दर्शयेद्यस्य १४९-४० मनोदृश्पमिदं देतं १४०-३१ मरणे संभवे चैव ११४- ९, रसादयो हि ये कोशा.... ११६-११ मा. मायया भिद्यते होत .... १२७-१९, रूपकार्यसमाख्याय .... .... १५८- ३ यावद्धेतुफलावेशः .... .... मकारभावे प्रावस्य यो. .... .... .... ....

·वर्णानुक्रमसूची। .... .... .... .... .... .... .... आयचरणप्रतीकानि। पृ० कारि। आधचरणप्रतीकानि। पृ० कारि सर्वस्य प्रणवो ह्यादि ६२-२७ लये संवोधयेचित्तं सर्वामिलापविगतः १४६-३७ १५१-४४ सर्वे धर्मा मृपा स्वमे १८१-३३ ली. सवस्तु सोपलम्भं च २११-८७ लीयते हि सुपुप्ते तत् १४३-३५ सं. लो. | संघाताः स्वमवत्सर्वे ११५-१० लोकालोकविदः माहुः.... ८७-२७ | संभवे हेतुफलयो- संभूतेरपवादाच १३३-२५ वि. | संकृत्या जायते सर्व १९४-५७ विकरोत्यपरान्भावान्... सां. विकल्पो विनिवर्तेत ५३-१८ विपर्यासाद्यया जाय..... १८६-४१ सांसिद्धिकी स्वाभाविकी १६१- ९ विमाणां विनयो झेप २१०-८६ सु. विभूतिं प्रसवं त्वन्ये ३५- ७ सुखमाप्रियते नित्यं २०७-८२ विश्वस्यात्वविवक्षायाम् ५७-१९ सू. विश्वो हि स्थूलभुन्नित्यं ३२- ३ विज्ञाने स्पन्दमाने वै | सूक्ष्म इति सूक्ष्मविद..... ८५-२३ १९१-५१ सू. वी. | सृष्टिरिति सृष्टिविदो ८७-२८ वीतरागभयक्रोध ९८-३५ वे. स्थूलं तर्पयते विश्वं वेदा इति वेदविदो ८४-२२ स्व. वै. स्वतो वा परतो वाऽपि १७०-२२ वैतथ्यं सर्वभावानां ६५- १ स्वप्नदृक्चित्तदृश्यास्ते . १९८-६४ वैशारयं तु वै नास्ति २१६-९४ स्वप्नदृक्प्रचरन्स्वने १९७-६३ स. | स्वप्नजागरितस्थाने ६९-५ १३५-२६ स्वप्ननिद्रायुतावायो ४९-१४ ९०-३१ सतो हि मायया जन्म.... १३७-२७ स्वममाये यथा दृष्टे सप्रयोजनता तेपां ७०-७|स्वमचावपि त्वन्तः १८०-३२ | स्वमे चावस्तुका कायः १८२-३६ .... .... .... .... .... .... .... .... स एप नेति नेतीति ....

·माण्डूक्योपनिपत्कारिकाधचरणानां वर्णानुक्रमसूची।
पृ० कारिन
आधचरणप्रतीकानि।
पृ० कारिन आधचरणप्रतीकानि ।
स्वभावनामृतो यस्य
१२९-२२ देतोरादिः फलं येपाम् १६४-१४
स्वभावेनामृतो यस्य १६०- ८ हेतोरादिः फलं येपाम् १६५-१५
स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु.... १२५-१७ हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि २१४-९०
स्वस्थं शान्तं सनिर्वाणम् १५४-४७
ज्ञा.
ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये.... २१३-८६
हेतुर्न जायतेऽनादेः
१७२-२३ । ज्ञानेनाऽऽकाशकल्पेन.... १५६-:
....
समाप्तेयं श्रीमद्गौडपादाचार्यविरचितमा-
ण्डूक्योपनिपत्कारिकाधचरणानां
वर्णानुक्रमसूची।
HIMA
PES
RARNE