·॥ ब्रह्मतर्कस्तवः ॥
॥ पञ्चरत्नस्तुतिश्च ॥
UBPARM
॥ श्री॥
श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीमद्वतविद्याचार्यः
श्रीविश्वजियाजश्रीरङ्गराजाध्वरिवरसूनुभिः
श्रीमदप्पयदीक्षितसार्वभौम
VIDYA
विरचिते ॥
S. N...
53381 win
श्रीरङ्गम्
श्रीवाणीविलासमुद्रायन्त्रालय
१९२७
TO
TAN
Copyright.
Registered

·765. F in the following words of the Sira'attrarahasya of INTRODUCTION. [HE BRAHMATARKASTAVA is one of the innamerable short and sweet poems with which Srimad Appayya Dikshita (1554-1626 A. D.) hag enriched Sanskrit devotional litoratare. It is, as the Dame itsell denotes, intended to establish the supremacy of Paramasiva & Parabrahman. The commentary which accompanies the text is also from the pen of the illustrious Dikshita. It contains a 673- tematic exposition of the doctrine of fragreed by a brilliant and thoroughgoing discussion of the many scriptural passages bearing on the subject./We do not know which to admire most—the brilliancy of the Dikshita's advocacy or the marvellous skill with which he has evolved an orderly systems of theology out of the seemingly chaotic elements which go to form the literature of the Puranas. He accepted all the puradas as equally authoritative; sad onlike she Vaishnapas he did not explain away inconvenient pauranic texta by stigmatising them 38 Tamasic. Flis attitude towards the puranas may be described bis brilliant grand-nephew, Nilskapſba Dikshita- ·"यद्यपि परित्यं शैववैष्णवपुराणानां वैलमण्यमुफमिति तटैपरीत्येन विष्णुपुराणानामप्रामाण्यं प्रतिपादनीयम् , तथापि तत्त्वावेदनप्रवृत्तरस्माभिर्न वथा फतुमुचितम् , न हि परेण भ्रा. न्तमिति स्वेनापि भ्रमिवष्यम् । अवः सर्वपुराणप्रामाण्यव्यव- स्थापकः सिद्धान्तः प्रस्तूयते ॥" In fact, the credit of constructing a philosophy of the paradas is primarily due to the great Dikshita. The Brahmatarkastara and the Pancharatnastuti which accompanies it in the present volume may Berve as fitting introductions to the Sioarkamanidipika, the Sivataltravveka and other voluminous works which Dikshits composed in defence of his शिवाद्वैतवाद. The question now arises--why did Srimad Appayya Dikshita who was one of the shining lights of the Advaita school of Sri Sankaracharya and to whom a grateful posterity fas applied the significant title of orangeart-why did Dikshita bring himsell to engage ip:this ill-will-provoking sectarian controversy to which the grest Sapkara had given the final quietus by promulgating his catholic and peace-spreading Advaita Vada. This qaestion demands an answer both in the interests of historical truth and for a just appreciation of the Dikshita's mazy-sided contributions to the Sanskrit literature. There is a great deal of misconception regarding the ·jii religious views of the Dikshita. The late Mahamahopadbyaya Ramasubrahmanya Sastri of Tiruvistpallar refers to the Dikshits as a Agråa in his विष्णुदेषकरमहाशैवमतमर्दन, Even now we have the sad spectacle of Sinarta scholars engaging in fruitless controversies regarding the superiority of Siva to Vishon and vicc cersa and appealing to the Dikebita's unimpeachable authority without understanding the true spirit and rationale of his controversial works. Seixoad Appayya Dikshita was a distinguished egion of a distinguished family of Advaitic scholars. He refers to his grendfather,' Acharya Dikshita as अद्वैतचित्सुखमहाम्बुधिमनभाव. His father Rangeraja Dikshita was the author of अद्वैतविद्यामुकरविवरणप्रकाश and other works on Advaitá philosophy. Describing the ancestors of the Dikshita, Nilskantha Dikabita says in the prologue to his नलचरितनाटक- अस्य किल कूटस्याः सीझाकतंब्रह्माणः सर्वविद्यागुरवः छन्दोगाः सोमपीथिनो द्वैतवादासहिष्णवः जगद्विदिवों एव ।। The Dikshita himself who le'atīt the Adtraits 'philosopbytt the féet of his father was 8 coiiäced adheredt of the Advaita school. It was a cardinal articla bi bis faith that the various schgols of Vedanta philosophy have their natural and logičal ·iv oulmination in the one only without a second" of Sri Sankaracharya's Advaitavada. The follow ing unequivocal declaration of faith occurs in the very beginning of his न्यायरक्षामशि- नानामाच्याहता सा सगुणफलगतिवैधविद्याविशेषै. स्तत्तदेशातिरम्या सरिदेिव सकला यत्र यात्यंशभूयम् । तस्मिन्मानन्दसिन्धावतिमहति फले भावविश्रान्तिमुद्रा शाखस्योद्घाटितायै प्रणमत हृदि तामित्यमाचार्यपादान् ।। Even in the midst of his fierce and militant controversies with the Vaishnavas he never forgot his allegianco to the Advaitavada. He begins his शिवतत्वविवेक with a pointed expression of his faith in the attributeless Brahman. The following apologetic statement occurring in the beginning of his magnum opus, f747&afuent which is itself a commentary Srikanthacharya's Tafahrer TH154 speaks for itself: बधप्यद्वैत एन श्रुतिशिखरगिरामागमानां च निष्ठा साकं सः पुराणैः स्मृतिनिकरमहाभारतादिप्रयन्भैः। तत्रैव ब्रह्मसूत्राण्यपि च विमृशतां भान्ति विश्रान्तिमन्ति प्रनैराचार्यरत्नैरपि परिजगृहे शंकरायैस्तदेव ॥ (This stenza also occurs in the TTEC in a slightly modified form). The very fact that Dikshita was led to compose his मानन्दलहरी and शिवादैतषिनिर्णय on ·1 works phich were intended to demonstrate that there was no antagonism whatever between Srikantha's Vigishtadvaita and Sankara's Advaita and that the real views of Srikantha himself unmistakably leaned towards Advaita-this fact clearly indicates that the Dikshits never wavered in his conviction that the Advaita is the last word in Indian philosophy. We should like to deal here with a prevalent misconception to which the Dikshita bimself appear to bare lent countenance by composing the initial Bloka of bis Parimala:-- गुरुभिरुपदिष्टमर्थ विस्मृतमपि व दोधितः प्राः। अवलम्य शिवमघीयन्ययामति व्याकरोमि कल्पतरुम् ॥ In the brilliant and appreciatio introduction prefixed to the second volume of the Sri Vani Vilas Press edition of Sri Vedanta Desika's enige Mr. A. V. Gopalacharias M.A. B.I. of Srirangamo sayk as follows :-"Although his (Dikshita's) father had instracted him completely is the Nirgohavidya of Advaitian his love of Siya got the better of the impressions made by his father's teachings and be began to laboer hard for the cause of the Sails colt and Forte many powerful books to make it anassailable. Tradition has it that Sri Nrisimhs. erama Swami, a great Advaita Acharya, the author + ·अद्वयगुरुमिदक्षिणामूर्तिरुपैः तत्सदृशसिंहाभमस्वामिमिः fuerat निवर्तित परिमलाख्यस्य कल्पतळव्याख्यानस्य कृतितः करणात् शंकराचार्यपक्षः अद्वैवाचार्योऽभूत् ॥ To infer however from this fact that the Dikshita's "love for Siva got the better of the inpressions made by his father's teachings" is to ignora the general tenaar of his controversial works. As already pointed out by us, even in the most militant period of his controversial career, he did not for & moment loose hold of his firm faith in and ardent love for, the Advaita Vada. In our opinion the truth of the episode lies in the fact that Nribimbasrama sticcessfully endeavoured to convince the Dikshita that bis (Dikshita's) controversies with the Vaishnayas were not consistent with his ropatation as an Advaiti and that instead of engaging himself in this dreary controversy he should employ his immense learning sod matchless powers of composition for farthering the cause of the peacespreading doctrines of Sri Sankaracharya. We bave also to point out in this connoction that the naiaren one of the most solid contributions of the Dikshita to the literature of Advaitism Anterior to his 'शिवतत्वविवेक, शिवामगिदीपिका and other controversial works. WAS ·We now propose to inquire into the circumstances which led the Dikshita, a confirmed Adraiti to throw himself ardently into the Saiva Vaishnava controversy. A story is told--and we give it for what it is worth without committing ourselves in any way to ite gendinene sihat some of the Vaishna. vas of Conjeevaram once invited Dikshita to witness the enacting of Sri Vedanta Desika's philosophical drama para. It is stated that in the course of the dramatic performance and with a view to wound the feelings of the Dikshita, & character was represepted 18 putting his foot on the head of Siva. Dikshita war stong to the quick and from that moment he made up his mind to take up the cadgels on behalf of Saiygim and put forth & series of Marvellous literary productions dorated to establishing the supromacy of Parama Siva. It seems however to us that the true case of Dikshits's entering into this controversy ebould be found in the writings of the great Vaish- Zava teachers beginning from Sri Ramanuja him. self and ending with the anthor of the cart and the famong Venkatanatha Vedanta Degika. Their denial of the authority of the Saivassetras, their doctrine that God Siva belongs only to the category of jirag (soola), and their arbitrary rejection of tb, Saivapuranag as Tomasio-it w3$ ·is these elements in their teachings that excited the wrath of the Dikshita. An impartial and carefal •perusal of the Pasupatadhikarana of the श्रुतप्रकाशिका will bear out our contention. The Dikshits himself has explicitly stated in the following stanza the motif of his controversial attitude- विष्णुर्वा शंकरो वा श्रुतिशिखरगिरामस्तु तात्पर्यभूमिः नास्माकं वत्र वादः प्रसरति किमपि स्पष्टमद्वैवभाजाम् । किं त्वीशद्वेषगाढानलकलितहृदां दुर्मतीनां दुरुकी- भेडु यनो ममायं न हि भवतु ततो विष्णुदेषशा ।। The above sloka is found quoted in the' लौकिक- न्यायरनाकर' of Raghunatha Varma who introduces it with the following words: अव एव श्रीमदप्पदीक्षितैः शिवपिवैष्णवंमन्ययमानु- जाद्यनुयायिभिः प्रतिपादितविष्णूत्कर्षशिवापकर्षविपरीतोत्क. पापकर्षप्रतिपादनपरैः शिष्टनिन्दावारणाय स्वानुयायिनां शिव- विष्ण्वादिष्कर्षापकर्षबुद्धधनुवृत्तिवारणाय चोकम ॥" * & complete manuscript of this very interesting book is in my family library. Colonel Jacob wakes Constant reference toitin his लौकिकन्यायाललि. Raghunatha Varmes himself composed an epitame of this work and it was published somo yoars ago in the Benares Papaik Series under the name ol लौकिकन्यायसंप्रह.

·Sivananda Yogindra in his श्रीमदप्पयदीक्षितवरित gives currency to the story of an unsuccessful attempt at Dikshita's life at the instigation of Tatacharya, the famous Vaishpaya Acharyaparusha And this story finds corroboration in the following statements contained in Dikshita's निग्रहाटक- "मार्गेसहायं भगवन्तमेव विश्वस्य विश्वाधिक निर्गवोऽस्मि ॥" and "किमिति न मृतिरस्मट्रोहिणः स्यादकाण्डे ।" We merely advert to this story to show that personal considerations also exercised theit influence in moulding the controversial attitude of Dikshita. We shall now turn to a consideration of the real views of Dikshita regarding Lord Vishnu. I. As & sincere and consinced Advaitin be believed in the essential identity of Siva and Vishnu. He would gladly echo the sentiment enshrined in the memorable words of Kalidasa in his Kumarasambharn, Canto VII: "एकैव मूर्विविमिदे त्रिधा सा सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम् । विष्णोईरस्तस्य हरिः कदाचि- द्वेधास्खयोस्तावपि धातुरायो ।"

·zi The following aloka of Bhattribari, the great grammarian expresses in a nutshell the Dikshita's Ova viaw in the matter: महेश्वरे वा जगतामधीश्वरे जनार्दने वा जगदन्तरात्मनि । न वस्तुभेदप्रतिपत्तिरस्तु मे तथापि मजिस्तरुणेन्दुशेखरे ॥ The following passages from frantate will amply bear out our contention (1) अभेदस्यैव बैदिकमर्यादासिद्धत्वात् गिरिराजाय पार्व- सेवामेदादेश्वरं रूपमात्मीयतया प्रदर्शिवमित्येव संग- च्छतेतराम् । (2) ब्रह्मा विष्णुगिरीशश्च श्रीशंभोरखिलेश्वरात् । न भिद्यन्ते वदंशत्वादवतारा हरिव ।। (3) फौर्मादौ कर्मयोगस्य वर्णितस्य प्रपञ्चतः । ववाराधनरूपत्वं विस्पष्टं प्रतिपादितम् ।। रुद्र सत्कर्मभिर्माः पूजयन्तीह दैववम् । इत्यादिभारतेऽप्युक्तं पर्वस्वारण्यकादिषु ॥ वर्णाश्रमाचारवता पुरुपेण परः पुमान् । इत्यादेन विरोधो नः शिवामेदाद्रमापतेः॥ भेदवादे क्यास्तस्य स्वार्थत्यागातु निश्चितः ।

·xii - II. Instead of imitating the procedure of the Vaishnayas and declaring that Vishnu belongs to the category of Jivas, the Dikabita unequivocally declares that Vighnu is none other than Para- Brahman. In the Anandalahari after expounding at length with the support of scriptural authorities the view that Vishou is only a Jiya, he goes on to deelare his real views on the subject in the following memorable passage which though somewhat long richly deserves quotation : " इत्यं विष्णुर्जीव इति पक्षः केषांचिदुपपादितः । अथ स्वसिद्धान्वं दर्शयति- आस्माकीना तु सैद्धान्तिकसरणिरियं यत्परब्रह्मकोटिः श्रीमानारायणः सन्माहत इति महाभारतादिप्रसिद्धः ।.... वेदविभागार्थमेवावतीनुन सकलवेदतात्पर्याभिशेन सर्व- मशिखामणिना भगवता वेदव्यासेन, पुलस्त्यवरदानलब्धदेवता- पारमार्थ्यवेदनेन श्रीपराशरेणान्यैश्च महर्षिभिर्वेदोपहणार्थ प्रणीतेषु श्रीमहाभारतविष्णुपुराणादिषु निश्चितपरब्रह्मभावस्प सद्भिः सरप्यविभागेन परब्रह्मत्येव पूजितस्य श्रीनारायणस्य कचिलोणे निविष्टमन्त्रार्थवाद्पुराणवचनादिलेशमषलम्ब्य जी- वमावं वक्तुं नास्मन्जिता प्रवर्तते । तया चेन्मूर्धा च शवधा भवति । वेदवैदिकद्रोहो देवताद्रोहश्च जायते । अतो नारा- अणः परमनकोटिरित्येवास्माकं रावान्तः ॥

·xiii The following passage from his parentals may also be considered in this connection: अयवास्तु तुरीयकोटावर्षि नारायणमूर्तिः । न हि तु. रीयकोटाबेकरूपैव मूर्तिप्राण इति नियमः । In the सिद्धान्तलेशसंग्रह he says:- न च परमेश्वरस्य रघुनाथाद्यवतारे तमखित्वदुःख. संसर्गादिभवणान्मुलानामीश्वरभावे पुनर्वन्धापतिः । वस्व विप्रशापामोषत्वादिखकवमर्यादापरिपालनाय कयंचिगुशा- पादिसत्सत्वं प्रसाययितुं नटवदीश्वरस्य तदभिनयमात्रपर- स्वात् । अन्यथा तस्य नित्यमुकत्वनिरवमहत्वातन्त्र्यसमाभ्य- विकराहिलादिश्रुतिविरोधात् ॥ These passages simply give the go by to the erroneous notion entertained in certain quarters that Srimad Appayya Dikshita was e sectarian Saivite rsdically opposed to the supremacy of Vishnu, III. The Dikshita did not simply rest content with the theoretical formulation of the essential identity of Siva and Vishnu. He gave expression to his intensa devotion to Vishnu by composing the Varadarajastara, the Krishnadhyanapaddhati and his commentary on Vedanta Desika's यादवाभ्युदयकान्य. He is said to be the sathor of tite taiat of which the following sloka is the beginning :

·siv मुरमथनं पुरमथनं फणधरतल्पं फणाधराकल्पम् । मारमणमुमारमणं वन्दे बाणारिमसमबाणारिम् ।। Unfortunately the Sataka is not available in its entirety. The sloka "वस्तां पिशङ्गं वसनं दिशो वा गरुत्मता यातु ककुद्मता वा । निद्रातु वा नृत्यतु वाधिरङ्गं भेदो न मे स्यात्परमस्य धाम्नः ॥" is also from his poem. He begins his famous मध्य- सप्रमुखमर्दन by saying "शिवं विष्णुं वा यद्यभिधति शाखस्य विषय तदिष्टं प्रारं नः सगुणमपि तद्ब्रह्म भजताम् । The Dikshita may therefore be equally regarded as महावैष्णव and a महाशैव. It is given to the Advaitip alone to possess this rare privilege of worshipping with equal devotional rapture the various aspects of Isvara described in the Bartrag. With a view to have this ideal conslaptly before the mind's eye every Smarta is enjoined to perłorm the daily worship of the five Derates-Aditya, Devi,Vishnu, Ganapati and Siva पचायतनपूजा The Smriti says: पच्चयझपरी नित्यं पञ्चदेवान्मपूजयेत् ।

·YY At the same time the utmost liberty is allowed to every one to choose for his worship that particular Aspect of Isvara which most appeals to his mind. In short the doctrine of $29971989 is natural and necessary corollary of the Advaita Vada. A classical statement of this doctrine of 4 is contained in Sri Lilasuka's declaration in his writ "शैवा वयं न खलु तत्र विचारणीयं पञ्चाक्षराजपरता नितरां तथापि । चेतो मदीयमससीकुसुमावभासं स्मेराननं स्मरवि गोपवधूकिशोरम् ॥" In concluding these stray observations, we should like to say a few words regarding the anderlying principle of Sri Appayya Dikabita's philosophy of Saivism. He accepts the doctrine of the Nirgana Brahman as tanght by the Srati and the Advaita acharyas. When Brahman associates Itself with Ita own inscrutable power called Maya, the first step towards cosmic evolation is taker. It is then called Isvara. (तच्छक्युपासंयोगाद्रीवेश्वरवां मजेन्) and tbis Isvara efter vards manifests Himself as Brahms, Vishnu and Sirs who constitate tha Trinity of Aryaa thelogy. The Isyata aspect of the Absolute is termed the Tariya or the fourth ia contradixtinction to the later manifestation of the ·XY1 Trinity. Appayya Dikshita, relying upon Upanibhadic texts like "सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते संप्रसूयन्ते सर्वाणि चे- न्द्रियाणि सह भूसर्न कारणं कारणानां धाता ध्याता कारणं तु ध्येयः सर्वैश्वर्यसंपन्नः सर्वेश्वरः शंभुराकाशमध्ये" (अथर्वशिखा) identifies this Turiya (fourth principle) with Paramasiva whose abode is in Somaloka. He says in the शिवतत्वविवेक “मतद्वयेऽपि भगवानम्बिकारमणः शिवः । अशेषब्रह्ममूर्तीनामादिभूतो जगत्पतिः । भैरवाचा हरस्येव मत्स्याद्या श्रीपतेरिव । ब्रमविष्णुहरस्तस्य कलाभेदा इति स्थितम् ॥" It is the supremacy of this Paramasiva aspect that forms the subject of his various controversial works. In fact he makes a clear distinction between Paramasiva, the fourth principle and gross the third member of the Trinity. As among the members of the Trinity, there is no question of superiority or inferiority. They are all equal. तस्मात्रयोऽपि फलपस्तुल्या एवेति सारम् । The Vaishnavas on the other hand do not admit the existence of an Adi Vishnu 88 distinct from the second member of the Trinity who alone ·si is in their doctrine, the Parabrałman of the Sruti. The Diksbita makes this clear in bis Anandalahari: " acuar safar la paralargarfjarya ag. तीर्ण वणवं तत्त्वान्तरमातीति मन्यन्ते।" and be gosports his statement by quoting the onimpeachable autbority of Vedanta Desika's Tottramukinialapa. By thos positiog the fourth principle (og napjā) over and above the Tripity the Diksbita has, beyond doubt, raised this seemingly sectarian controversy to a distinctly bigher level. If one bears in mind Ibis characteristic feature of the Dikshita's fruiža pbilcscfby he will be in a position to follow, with his devoticual susceptibilities aprofiled, the Dikshita's atętments as they are developed in the Brahmotarkostara and the Pancharatnastuti. The Diksbita's learning is, in the truest secre of the word, ercyclopaedic. There is not a branch of Sapolrit literature in which te bes pot ccmfceed treatises which later writers urspincusly acclaim as authoritative. Brattoji Dilshits, the great gtamm nrisp, the author of the fezra érget and a direct disciple of Srirad erfagra Dilshits, states Iut the lare lid!h ben he case that a thorough kecmledge cl ibe Dibikita's works is a sine qua non cf real scholarslis ard it a arte criterico to difer.

·xviii entiate a learned man from an ignoramus. अप्पय्यदीक्षिवेन्द्रान- शेपविद्यागुरूनहं वन्दे । यत्कृतिवोधावोधौ विद्वदविद्वद्विभाजकोपाधी ।। TIRUTURAIPUNDI 5-9-1927. R. Krishnaswami Sastri.

·ब्रह्मतर्कस्तवः
सन्याख्यः
अप्पपदीक्षितविरचितः ।।

·तद्ब्रह्म शंकर भवानिति तर्कयामः ॥१॥ प्रशस्तवाची प्रकाण्डशब्दः । प्रशस्तान्युपनिषद्वचनानि कारणवाक्यानि । तानि हि ब्रह्मासाधारणलक्षणभूतकारण- त्वमुखेन ब्रह्म समर्पयन्ति ब्रह्मविषयत्वे विवादानास्पदतया ब्रह्मपरेषु वाक्येषु प्रकृष्टानि । तानि चोदावचानि अनेकमे- ॥ श्रीः॥ अथ ब्रह्मतर्कस्तवस्य नातिविस्तरं विवरणं क्रियते । तत्र स्तोत्रप्रतिपाद्यसकलार्थप्रतिज्ञापरोऽयमाद्यः श्लोक:- उजावचैरुपनिपतचनप्रकाण्डै- रुन्मीलितश्रुतिगणैरुपहणैश्च । यत्सादरं समुदितं यमिनामुपास्य ॥ ब्रह्मतर्कस्तवः॥ दानि । कानिचित्स्यस्मात्सकलप्रपञ्चस्रष्मृत्वप्रतिपादकानि स- ·२ . देव सोन्येदमय आसीत्' इत्यादीनि | कानिचित्तत्पालकत्व- प्रतिपादकानि 'एष भूतपतिरेप भूतपालः' इत्यादीनि । कानिचित्स्वस्मिस्तत्मविलापकत्वप्रतिपादकानि 'यस्य ब्रह्म च क्षवं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यस सः॥' इत्यादीनि । ओदनत्वनिरूपणेनैव स्वस्मिन्नेव प्रविलय इत्यपि हि सूचितम् । कानिचित्प्रतिप्राणिव्यवस्थि- तासंकीर्णसुखदुःखभोजयितृत्वप्रतिपादकानि - एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपते, एप ह्येवा- साधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपते' इत्यादीनि । कानि- चिचन्द्रसूर्यानलबायुप्रभृतिसकलचेतनाचेतनव्यवस्थितज्योति- श्चक्रभ्रमणोयवलनतिर्यक्पवनादिस्वभावविशेपव्यवस्थापक- त्वप्रतिपादकानि 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्र- मसौ विधृतौ तिष्ठतः', 'भीपास्माद्वातः पवते, भीपोदेति सूर्यः, भीपास्मादग्निश्चन्द्रश्व, मृत्युर्धावति पञ्चमः' इत्या- दीनि । कानिचिन्मोचफज्ञानसंपादनद्वारा मुक्तिप्रदत्वप्रतिपा- दकानि 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम' इत्यादीनि । एवंभूतः कारणवाक्यैस्तेपां शिव- पर्यवसानप्रतिपादकतया तद्विकासकैः पुराणेतिहासरूपैरुप- हणैः चकाराद्ब्रह्मसूवैश्व यत्सादरं प्रतिपादितं ब्रह्म तद्भवा- नेवेति तर्कयामः । न्यायनिश्चिनुम इत्यर्थः । अत्र 'भवा- ·३ न्ब्रह्म' इति सामानाधिकरण्येन शिवस्य परब्रह्मभावः स्तोत्र- प्रतिपाद्यो मुख्यार्थ इति सूचितम् । स च तत्र. साधकोप- न्यासेन बाधकोद्धारणेन च प्रतिपादनीयः । तत्र साधकानि सर्पपां कारणवाक्यानां शिवे पर्यवसानमापादयन्त्यौपनिप- दानि वचनानीति प्रथमपादेन सूचितम् । नेपामन्यपरत्वश- कानिराकरणेन स्वाभिमतार्थे प्रामाण्यप्रतिष्ठापनमुपबृंहणमु- खेन करिष्यत इति द्वितीयपादेन सूचितम् । भवान्परतत्त्व- मित्यादिरीतिं विहाय भवान्ब्रह्मेत्युक्त्या यत्र शिवो वक्तव्यत्वेन निर्मातस्तस्मिनिरुपपदब्रह्मपदप्रयोगः यद्वाक्यं ब्रह्मविपयत्वेन निर्णेतव्यं तत्र निर्णायकत्वेन शिवाभिधानश्रुत्युपन्यासश्च द्वैपायनीयः शिवपरब्रह्मभावप्रतिपादकश्रुत्यनुप्राहकत्वेन प्रद- शयिष्यत इत्ययमर्थः सूचितः । निश्चिनुम इत्यनुक्त्वा तर्क- याम इत्युक्त्या वाधकोद्धारः सर्वोऽपि न्यायैः प्रायशः करि- प्यत इत्येतत्सूचितम् ॥ १ ॥ तत्र तावत्प्रतिपादनीयार्थसाधकान्युपनिषद्वचनान्युपन्य- स्थति- यह्मलक्षणतया श्रुतिसूत्रसिद्ध तत्कारणत्वमनुमोदितया शिखायैः।

·४ अत्याथमोपनिषदा हर चोदितानि त्वय्येव कारणवचांसि समर्पयन्ति ॥२॥ 'यतो वै-' इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मसूत्रेण च सिद्धं यत्स- म्राजः श्वेतच्छतामिव ब्रह्मणोऽसाधारणं लक्षणं जगज्जन्म- जीवनादिकारणत्वं नाम तत्सर्वाणि कारणवाक्यानि त्वय्येव समर्पयन्तीति प्रतिज्ञा । तत्र हेतुगर्भ विशेषणमत्याश्रमोपनि- पदा चोदितानीति । श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिपदत्याश्रमोप- निपदित्युच्यते , 'अत्यानमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसंघजुष्टम्' इति तत्रैव श्वेताश्वतरेण महर्पिणाऽत्या- श्रमिभ्यः प्रोकत्वश्रवणात् । तस्यामुपनिपापक्रम एव 'ब्रह्म- वादिनो वदन्ति । किं कारणं बूझ कुत स्म जाता जीवाम केन क च संप्रतिष्ठाः । अधिष्ठिताः फेन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्था ॥' इति केपांचिद्ब्रह्मवादिनां ब्रह्म जग- कारणमित्येतावदवगच्छतां विशिष्य तदजानतां तनिर्णयार्थ विचारप्रवृत्तिरुक्का । तत्र 'किं कारणं ब्रहा' इति सामान्यतः कारणे ब्रह्मणि संदेहो दर्शितः। 'कुतः स्म जाताः' इत्या- दिभिः पञ्चभिर्वाक्यैः स एव कारणविषयः संदेहः कार्यमू- मजननजीवनादिप्रतियोगिभेदेन पवधा प्रपचितः। तत्र 'प्रक्षाविदो व्यवम्या' इति पश्नमे वाक्ये केनेत्यस्यानुपङ्गः ।

·सर्वाणि कारणवाक्यानि शिवपरतां नयन्त्याः श्वेताश्वतरो- पनिषदः साक्षिभूतान्यथर्वशिखावचनान्यपि दृश्यन्ते 'सर्व- मिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते संप्रसूयन्ते सर्वाणि चन्द्रियाणि सह भूतैर्न कारणं कारणानां धाता ध्याता कारणं तु ध्येयः सर्वैश्वर्यसंपन्नः सर्वेश्वरः शंभुराकाशमध्ये' इत्यादीनि । एव. मथर्वशिखाद्यनुगृहीतैः श्वेताश्वतरोपनिपन्मन्वैः प्रेरितानि सदात्मब्रह्मादिसामान्यशब्दयुक्तानि सर्वाणि कारणवाक्यानि शिवमेव जगत्कारणं परं ब्रह्मेति प्रतिपादयन्तीत्यर्थः ।। २ ।। अथोदाहृतश्रुतीनामन्यपरत्वशङ्कानिरासार्थ पौराणिकवच- नरूपोपबृंहणप्रदर्शनार्थः श्लोकः- पुष्पेषुशासन पुराणगिरोऽप्यनल्पा- स्त्वं ब्रह्म नेतर इति प्रतिपादयन्ति । शब्दार्थयोरधिगतादधिककरूप्या- न्मूलश्रुतीरपि शिवस्ववशं नयन्त्यः ॥३॥ कूर्मपुराणे तावत् किं कारणं ब्रह्म' इत्यादिवचनान्युप. हितानि–'समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्मवादिनः । विते- निरे यहून्वादानात्मविज्ञानसंश्रयान् ॥ किमस्य जगतो मूल- मात्मा वास्माकमेव हि । कोऽपि स्यात्सर्वभूतानां हेतुरीश्वर ·८ अन कदाचन ।। स सर्वेश्वर्यसंपूर्णो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् । सर्वैर्मुमुक्षुभिर्येयः शंभुराकाशमध्यगः ॥' इति । अथ- शिर:कैवल्योपनिपदादीनामपि शिवैकान्तिककारणत्वादि- ब्रह्मलिङ्गसमर्पकाण्युपहणान्यपि शिवपुराणादिपु द्रष्टव्या- नि । एवं शब्दतोऽयतश्च मूलश्रुत्येकरूपतया मूलश्रुतीनाम- प्यविचला शिवपरतां प्रतिष्ठापयन्ति वनसिंहन्यायेन स्वय- मपि वलवन्ति सन्ति शिवकान्तिकमेव जगत्कारणपरब्रह्म- मावं व्यवस्थापयन्नीत्यर्थः । भूयोऽनुग्रहोऽपि देवदान्तर- परपुराणेभ्यः प्राबल्यहेतुरनल्पा इत्यनेन दर्शितः । प्रसिद्ध हि शिवपुराणानां भूयस्त्वम् ' अष्टादशपुराणेषु दशभिः कथ्य- ते शिवः। चतुर्भिर्भगवान्विष्णुद्वीभ्यां ब्रह्मा प्रकीर्तितः ।।' इत्युक्तपुराणसंख्यया 'दशवं लक्षं स्कान्दं लक्षम्' इत्यादि- अन्यसंख्यया च । एवं वनसिंहन्यायात्परस्परमनुप्राह्यानुप्रा- हुकभावापन्नाभ्यां श्रुतितदुपहणाभ्यां शिवस्य परवझमाव- सिखिः प्रदर्शिता ॥ ३॥ अथ तस्मिभिरुपपदग्रमपदप्रयोगेण तस्तित्सिद्धिं दर्श- पति- द्वैपायनः स भगवानितिहासरले धर्मात्मजे विटपिरूपकमादधानः ।

·- ब्रह्मति शंकर गिरा व्यपदिश्य मूलं त्वं ब्रह्म शाश्वतमिति प्रकटीचकार ।।४।। महाभारते ' युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखा। माद्रीसुतौ पुष्पफले 'समृद्धे मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥' इति युधिष्ठिरस्य वृक्षत्वरूपणे ब्रह्म च मूलम् ' इति व्यपदिशन्भगवान्न्यासः शिवः परं ब्रह्मेति प्रकटीचकारेत्यर्थः ॥ ४ ॥ ननु ब्रह्मपदं शिवपरमिति नाद्यापि संप्रतिपन्नम , अस्ति हि ब्रह्मपदस्य विष्णौ ब्राह्मणजाती वेदे तपसि च व्यवहार इत्याशङ्कयाह- विष्णुर्द्विजाच विषमाक्ष पृथंग्गृहीता वेदस्तपाऽपि च न चेतनमध्ययोग्यम् । चाच्या च तत्स्थितिकृति कचिदस्य इत्ति- {लत्वरूपणवशादिति निर्विशङ्कम् ॥ ५ ॥ विष्णोर्द्विजानां च पृथग्रहणाद्वेदतपसोरचेतनयोश्चेतन- मध्ये पाठाङ्गीकारे प्रायपाठविरोधान्नैतेपां ग्रहणं युक्तम् ; किं तु तेभ्योऽन्यस्यैव कस्यचिदृक्षस्थितौ मूलस्येव राजभावो- पगूढयुधिष्ठिरस्थितौ कारणभूतस्यैव महणं युक्तमित्यर्थः । तथा-

·--
भूतश्च शिव एवेति हृदयम् । ननु द्रोणपर्वणि नारायणकृत-
शिवस्तोते 'रूपं ज्योतिः शब्द आकाशवायू स्पर्शो रस:
सलिलं गन्ध उर्थी । कालो धर्मो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च त्वत्सं-
भूतं स्थास्नु चरिष्णु चेदम् ॥' इति ब्रह्मशब्दस्य ब्राह्मणश-
ब्दसमभिव्याहारेण वेदपरत्वं दृष्टम् , तथेह किं न स्यादिति
चेत् , न । तत्र रूपं ज्योतिरित्याद्यचेतनसमभिव्याहारण
चेतनप्रायपाठाभावात् , इह तत्सत्त्वाचेतनः शिव एव ब्रह्म ।
ननु श्रीकृष्णस्य सर्वविधसाहायकेन युधिष्टिरराज्यस्थिति-
हेतुत्वं सुप्रसिद्धम् ; ब्राह्मणानामपि जयाशिपा तद्धेतुत्वम्
'स्वयमाहृय धन्यानि ह्यनुयास्यामहे वयम् । अनुध्यानेन
जप्येन विधास्यामः शिवं तय ॥' इत्यरण्यं प्रस्थितं युधि-
प्टिरमनुवजनेनानुग्रहीतुमिच्छतां ब्राह्मणानामेव वचनेन प्र.
सिद्धम ; न तथा गिवस्य तत्प्रसिद्धम ; अतः श्रीकृष्णस्या-
त्यन्ततदुपकारकस्य विशेषणसमर्पकतया प्रति पदं योज-
नीयमिति मन्दशङ्कामपाकरोति-
-
साह्येन कृष्ण इव तस्य हि राज्यसिद्धा-
वाशीमुखेन मुखजा इव च त्वमीश ।
मूलं कपालघर नित्यमनुग्रहण
तन्मध्यपाठविपयस्तदसि त्वमेव ॥६॥

·प्रतिज्ञातमनुप्राहकत्वं तत्तदुपाख्यानेन स्पुटीकरोति-- कैरातपर्वणि तुरङ्गममेधवृत्ते कैलासशैलगमने शतरुद्रिये च । सौप्तिकादिपु च शंकर पाण्डवेषु सानुग्रहत्वमधिकं हि तव प्रसिद्धम् ॥ ७॥ आरण्यपणि किरातार्जुनीये सकलदेवासुराधपिज्ञातस- कललोकभयंकरपाशुपतदिव्यास्त्रप्रदानेन शिवस्य पाण्डवानु- ग्राहकत्वं सुप्रसिद्धम् । द्रोणपर्वाण च जयद्रथवधार्थमज्ञात- विस्मृतपाशुपतास्रसंधानप्रकारविशेषपरिज्ञानाय कृष्णार्जुनयोः कैलासगमनं तत्र शिवं प्रणिपत्य स्तुत्वा स्थितयोः शिवनि- योगेनामृतसरसि स्थितौ धनुःशरौ गृहीत्वा शिवस्य पुरःस्था- पितवतो: शिवनियुक्तनीललोहितरुद्रकृतधनुःशरसंधानदर्शनेन पाशुपतास्त्रसंधानविशेषपरिज्ञानं च प्रतिपादितम् । पाशुपता- लाभेन सिद्धश्चार्जुनस्योत्कर्षः शल्यपर्वणि युधिष्ठिरं प्रति भगवता वर्णितः । अक्षौहिण्यो दशाष्टौ च तव तेषां च भारत । न तुल्याश्वार्जुनस्येह बलेन कुरुनन्दन ॥ स एवं सर्वाण्यवाणि दिव्यानि प्राप्य या रणे भवति पाण्डय ॥ द्रोणं भीष्मं कृपं कर्ण द्रोणपुत्रं जयद्रयम । निहन्तुं शक्नुयात्क्रुद्धो निमेपा_दरिंदमः शंकरान् । मत्समो मद्विशिष्टो ।

·१२ सदेवासुरगन्धर्वान्सयक्षोरगर्किनरान् । त्रीश्च लोकान्विजेतुं वै शकः किमुत मानुपान् ॥ विधिना विहितश्चासौ मया संचोदितोऽपि सन् । न चकार मति हन्तुं कृतान्तो बलव- त्तरः ॥ अर्जुनो हि महावाहुर्मया तुल्यो महीपते । स महे- श्वरलब्धास्त्रः किं न कुर्याद्विभुः प्रभो ॥' इति । पाशुपता- स्त्रमेव सर्वानप्रसवशक्तमिति या सर्वास्त्रसममिति वाभिप्रा- येण । -सर्वाण्यत्राणि दिव्यानि प्राप्य शंकरात्' इत्युक्तम् । द्रोणपर्वण्येव शतरुद्रीये शिवेन युद्धसमये कृतं महासाहायक प्रतिपादितम । आश्वमेधिके पर्वणि तदेव युद्धे कृतं साहायक भीमसेनेन युधिष्ठिरं प्रति स्मारितम , मोक्षधर्मे च कृष्णेना- र्जुनं प्रति स्मारितम् । सौपुप्तिके पणि युद्धसमये पाण्डव- शिबिरं शिवनियुक्तेन केनचिन्महता भूतेन सदा शिबिरद्वा- रसंनिहितेन संरक्षितमिति वर्णितम् । आदिपर्वणि च पञ्चे- न्द्रोपाख्याने पश्चन्द्रान्प्रति 'युष्माभिर्मानुपैर्भूत्वा तत्रासुरा- वताररूपसकलदुष्टक्षत्रियवधं कृत्वा प्रत्यागन्तव्यम्' इति नियोगवचनेन स्वस्य तदीयजयोपयोगिसर्वकार्यपूर्वहत्यमा- विष्कृतम् । तदेतत्सर्वमन्त्र संगृहीतम् ॥ ७॥ कृष्णाद्यपेक्षयाप्यधिक शिवस्य युधिष्ठिरराज्यस्थितिहेतुत्वं शतरुद्रीयाशुपाख्यानसिद्धमेव कण्ठतः प्रतिपादयति- ·प्रत्यक्षमेव भवता निहता कुरूणां सेना ततस्तु निहता मघवत्सुतेन । युक्तं किमेतदतिशायि युधिष्ठिरार्थे मूलं त्वदन्यदिह मुग्धमृगामाले ॥ ८ ॥ शतरुद्रीयाध्याये संप्रामे शात्रवानिनन्दार्षिमलैर- हम् । अमतो लक्षये यान्तं पुरुपं पायकप्रभम् ॥ ज्वलन्तं शूलमुद्यम्य यां दिशं प्रतिपद्यते । तस्यां दिशि विशीर्यन्ते शत्रवो में महामते ॥ पद्धयां न स्पृशते भूमिं न च शूलं विमुञ्चति । शूलाच्छूलसहस्राणि निप्पतन्यस्य तेजसा ।। वेन ममानरीन्सर्वान्मद्भग्नान्मन्यते जनः । तेन दग्धानि से- न्यानि पृष्ठतोऽनुदहाम्यहम् ।। भगवस्त्वं ममाचक्ष्य को 2 स पुरुषोत्तमः । शूलपाणिमहान्छुद्धरतेजसा सूर्यसंनिभः ॥' इत्यर्जुनस्य प्रश्ने 'प्रजापतीनां प्रयरं तेजसां प्रवरं प्रमुम् । भुवनं शूर्गुवर्देवं सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ ईशानमीश्वरं देवं प्र. यानमि शंकरम् । शरणं प्राप्य फौन्तेय वरदं मुवनेश्वरम् ॥' प्रत्यारभ्य प्रयुत्तानि न्यामवचनानि ‘स शिवस्तात तेजस्वी प्रसनो याति रोऽमतः । तस्मिन्पोरे महारौद्रे मंत्राने रोम- दर्पणे ॥ द्रोणकर्णपैर्गुमां महेप्यासः प्रहारिभिः । फस्तां मेना नरः पार्थ मनमापि प्रपर्पयेत् ।। ऋचे देवान्महेष्वा- - ·साहुरूपान्महेश्वरान् । स्थातुमुत्सह्ते कश्चिन्न तस्मिन्नमतः स्थिते ।। न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ गन्धे- नापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः । विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च ॥ तस्मै नमश्च कुर्वाणा देवास्तिष्ठन्ति वै दिवि । ये चान्ये दानवा लोके ये च स्वर्गजितो नराः ।। ये भक्ता वरदं देवं शिवं रुद्रमुमापतिम् । संग्रामे विजयं प्राप्य पालयन्ति महीमिमाम् । इह लोके मुखं प्राप्य ते यान्ति परमां गतिम् ॥ नमस्कुरुष्व कौन्तेय तस्मै शान्ताय वै सदा ॥' इत्यादीनि | भीमसेनेनाप्ययमों हय मेधोद्योगे युधिष्ठिरं प्रति स्मारितः 'वयं सर्वे च तद्भताः स चास्माकं प्रसीदति 1 तत्प्रसादाद्वयं राज्यं प्राप्ताः कौरव- नन्दन ॥ कस्तां सेनां महाराज मनसापि प्रधर्पयेत् । द्रोण- कर्णमुखैर्गुप्तां महेप्यासैः प्रहारिभिः ॥ ऋते देवान्महेप्वा- माहुरूपान्महेश्वरात् । तस्यैव च प्रसादेन निहताः शत्रवस्त- व ।।' इति । एवमनेकस्थलेषु प्रसिद्धोऽर्थः श्लोकेन संगृहीतः।। ननु 'मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्य- साचिन्' इति सावधारणभगवद्वचनविरुद्धोऽयमर्थ उक्त इ- त्याशङ्कयाह- उक्तं मयव निहता इति शारिणा य- त्तत्रवतो विजय एव परं निरासः । - ·हत्वा त्वेफामक्षौहिणी चन् । उयं मानुपयमांगी रथ्यं कुर्वतस्तदानी प्रसक्तापन्निवारणमपि शिवप्रसादवला- धीनमिति द्रोणपर्वणि वर्णितम् । तत्र हि द्रोगवधानन्तरं कृष्णार्जुनयोरतिक्रोधेन परितः क्रोशपर्यन्तपरिदृश्यमानस- कृष्णार्जुनसकलपरिपन्थिसैन्यभस्मीकरणमुद्दिश्याश्वत्थानाऽs- मेयाने प्रयुक्त तेन चानेण तथैव मगजाबाचे सर्व- स्मिन्नर्जुनसैन्ये भस्मीकते तन्मध्यसनी कृष्णार्जुनावपि तयेत्र जातावित्यश्वत्यानः सर्वेपामप्यन्येषां निदये जाते तदस्तशा- न्यनन्तरं यथापूर्व रये परिभाउमानो कृतार्जुनी चिन्तागोकपरीतम् ‘धिग्धिक्यान्नमाहान्यम् , गात्रं निश्या' पेदव्यासे दृष्टे तमभिवाद्य 'नानुराजरगवान पिशाचा न राक्षसाः। न नागयज्ञपतगान मनुष्याः कथंचन । उत्सहन्तेऽन्यया कतुमेतलं मोरिदम् । उदिमां केवढा माझं स शौरिपि यस्य बलेन चक्र तपां महेश तब तस्य ऋथं निरासः ॥ ९॥ 'मयैवैते निहता:--' इत्येवकारेण केवलमर्जुन एत्र व्यावर्तनीयः, 'निमित्तमानं भव सव्यसाचिन्' इति वास्य- शेषातन शिवप्रसगाभाषाच । किं च श्रीकृष्णस्य पार्थसा. इति रथादयरुह्य रणाजिरामद्रुतं याच्छया तव समागते नाधा- ·श्रीत्केशवार्जुनौ ।।' इति पृष्टवन्तमश्वत्थामानं प्रति वेदव्या- सेन 'महान्तमेनसर्थ मां यत्त्वं पृच्छसि संशयात् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि सावधानमनाः शृणु । योऽसौ नारायणो देवः पूर्वेषामपि पूर्वजः । आदिदेवो जगत्राथो लोककर्ता स्वयं आद्यः सर्वस्य लोकस्याप्यनादिनिधनोऽच्युतः । व्याकुर्वते यस्म तत्वं श्रुतयो मुनयश्च ह ॥ अजोऽजव्या सर्वभूतैर्मनसापि जगत्पतिः । तस्मादिम जेतुमिच्छन्नज्ञानतम- साऽऽवृतः ॥ मा शुचः पुरुषव्याघ्र विद्धि तदिहार्जुनम् ॥' इति कृष्णार्जुनयोर्जेतुमशक्यत्वमुक्त्वा तदनन्तरं सविशेपं तत्र कारणमुक्तम् । नारायणस्यांशभूतेत तेन वाणां पष्टिं सहस्रा- णि पष्टिं शतानि च मैनाके सपस्तप्त्या पुनर्द्वितीयवार तृतीय- बारं च तपस्तप्त्वा ततः कृतसंनिधानं शिवं बहुधा स्तुत्वा 'भक्कं हि मां भजमान भजस्य' इति प्रार्थनापूर्वकमितरदुर्ल- भा वरा बहवः प्रार्थिताः । ते च वरात्तस्मै शिवन 'मत्प्रसा- दान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिपु । अप्रमेयवलात्मा च नारायण भविष्यसि ॥ न च त्वां प्रसाहित्यन्ति देवासुरमहोरगाः । न पिशाचा न गन्धर्वा न नरा न च राक्षसाः । न सुपर्णा- लथा नागा न विश्वे विश्वयोनयः । न कश्चित्वां च देवोऽपि ममरेषु विजेष्यति । न शस्त्रेण न चारण नामिना न च वारिणा । नाण न च शुष्केण सस्नुना स्थावरेण च ।

·न हस्तेन न पादेन न काष्ठेन न लोष्टुना । कश्चितव रुजः कर्ता मप्रसादात्कथंचन । अपि चेत्समरं प्राप्य भविष्यति ममाधिकः ॥' इति दत्ता इति , तदनन्तरं व्यासेन 'एवमा- दीन्वराल्लँब्ध्वा प्रसादादथ शूलिनः । स एप देवश्चरति मायया मोहयञ्जगत् ।। तस्यैव तपसा जातो नरो नाम महामुनिः । तुल्यस्तेनैव देवेन तं जानीार्जुनं सदा ॥ स एव नारायणः कृष्णरूपेण अवतीर्ण इति तस्यैव तपसा तत्तुल्यता प्राप्तो नरोऽप्यर्जुनरूपणावर्णि इति चोपदिष्टम् । अत्र कृष्णार्जुनयोरामेयास्नानभिभूतत्वे 'नामिना न प वा- रिणा' इति शिववरप्रदानं कारणमेवेति स्पष्टमेवोक्तम् । सौपुप्तिकपर्वणि च कृष्णाराधनप्रीतेन शिवेन कृष्णकृवपाण्डव. साहायकनिर्वाहार्य पाण्डवशिविरसंरक्षणं कारितमिति वर्णि- वम् । तत्र घेवमुक्तम्-- अश्वत्यान्ना दुर्योधनवधानन्तरमति- कुपितेन पाण्डवपाञ्चालसहितसकलपाण्डवशिविरसंहरणं क- रिष्य इति संकल्प्य रात्रौ सदीयशिविरद्वारं गतेन महतम- तिभयंकर रोद्राकारं सहस्रनयनं दृष्टम् । तत्रावत्याना विस- यानि सर्वाण्यग्नाण्यायुपानि च तेन निगर्णािनि । नतश्चिन्ता- फुले द्रोगो एतदापनिस्तरणायं शिवं प्रपत्स्ये इति संकल्प्य त- दर्यमुत्सहमाने तस्य पुरस्तात्पर्वताकारा महती वेदिः प्रादुर्मू- सा। तस्यां बाठामालाउदिलो महानप्तिः प्रादुर्भूतः । वत: सं. 2 ·ख्यातीता भूतप्रमथरुद्रा अशान्तघोररूपा नानाविधायुधवाद्या- दिधराः पादुर्भूताः। ततस्तत्रैवानावात्मानमुपहार निवेद्य शिवं प्राणयामीति निश्चित्य मन्त्रेण स्वात्मानं हविर्निवेद्योयबाहावाग्निं प्रविष्टे तनः प्रादुर्भूतः शिवस्तं प्रति — सत्यशोचार्जवत्यागैस्तप- सा नियमेन च । क्षान्या भक्त्या च धृत्या च कर्मणा मनसा गिरा ॥ अहं ययावदाराध्यः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । तस्मादिष्टन- मः कृष्णादन्यो मम न विद्यते ॥ कुर्वता तस्य संमानं त्वां च जिज्ञासता मया। पाञ्चाला: सर्वथा गुप्ता मायाश्च बहुशः कृताः । अतस्तस्यैव संमानात्पाञ्चाला रक्षिता मया । अभि- भूतास्तु कालेन नेपामद्यास्ति जीवितम् ॥' इत्युवाचेति । अत्र कृष्णकृतसमाराधनप्रीतेन शिवेन कृष्णकृतप्रतिज्ञानिर्वा- हार्थमेव पाञ्चालादिसंरक्षणमेतावत्पर्यन्तं कृतमिति स्पष्टमेव । एतदपि कृष्णः स्वभक्त इति तत्र बडुमानात्कृतमित्येतदतितरां स्पष्टयितुमेव शिविरद्वारि प्रान्दृष्टस्य भूतस्य नयनानिनिर्गता- चियः संख्यातीतानां कृष्णानां प्रादुर्भाव उक्त:- 'नैतदस्य वपुः शक्यं प्रवक्तुं द्रधुमेव वा । सर्वया तु तदालोक्य फुटे- युरपि पर्वताः । तस्यास्यानासिकायाश्च श्रवणाभ्यां च भार- त । तेभ्यश्वाक्षिसहनेभ्यः प्रादुरासन्महात्रिपः ॥ ततस्तेजो. मरीचिभ्यः शनचक्रगदाधराः । प्रादुरासन्हपीकेशाः शवो. ऽथ सहनराः' इति । एवं यत्प्रसादाकृष्णेनापि पाण्डवा- ·१९ नां साहायकं कृतं तस्य 'मयैव निहताः' इत्येवकारेण व्या- वर्तनमनुचितमित्यर्जुनमात्र यावर्तनं तदर्य इत्यकामेनापि स्वी- करणीयमिति भावः ॥ ९ ॥ एवम 'मयेव ते निहताः-' इत्यस्य कृष्णवाक्यत्व- मझीकृत्यावधारणस्य गतिरुका । वस्तुतस्तु शिववाक्यमेव तदिति परिहारान्तरमाह- यद्देव दर्शितवता हरिणा तथोक्तं तद्विश्वरूपमपि तावकमेव मन्ये । पार्थाय नाथितवते पररूपदृष्टिं तेन त्रिलोचन तदेव हि दर्शनीयम् ॥१०॥. , विश्वरूपं दघता हि कृष्णेन तद्वचनमुक्तम् । अतस्तद्रूपं यदीयं तस्यैव तद्वचनमिति युक्तम् । एवञ्च शैवं रूपमिति पूर्वापरपर्यालोचनयावसीयते । तथा हि-' इहैकस्य जग- स्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्य. हामिच्छसि ॥' इति श्लोकेन मम विश्वरूपात्मक रूपमन्य- द्रष्टुमिच्छसि चेत् तत्पश्येत्यर्जुनेन पृष्टस्योत्तरमुक्त्वा ' यच्चा- न्ययुमिच्छसि' इति भगवतोक्तम् । अस्यायमर्थः- यशा- न्यज्जयपराजयादि यच्छङ्कसे 'यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः' इति तदपि द्रष्टुमिच्छसि चेत्पश्येति । तेन दुर्यो- ·२० धनादिसकलशत्रुसंहर्तृ संहारप्रधान रूपं दर्शयामीति भगवता सूचितम् । तयाभूतमेव च रूपं तेन दार्शतम् । दृष्टवता चार्जुनेन तदनुवादः कृतः–'अमी च त्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसंधैः । भीमो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ वक्त्राणि ते स्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलना दशनान्तरेषु संह- श्यन्ते चूर्णितेरत्तमाङ्गैः ।। लेलिबसे प्रसमानः समन्तालो. कान्समस्तान्वदनैवलद्भिः । तेजोभिरापूर्य जगत्समप्र भास- स्तवोमाः प्रतपन्ति विष्णो ॥' इति । तदनन्तरमर्जुनेन जगद्रक्षकस्य विष्णोस्तव न भवतीदं सकलजगत्संहारकमति- भयंकरं रूपं त्वया प्रदर्शितमित्यभिप्रायेण 'आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥' इति पृष्टेन भगवता सकललोकसंह कालामिरुद्ररूपं मया प्रदर्शित- मित्युक्तम् -- 'कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समा. हर्तुमिह प्रवृत्तः । तेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥' इति । अतो जगत्सं- हारार्थ कालाग्निरुद्ररूपं दधानस्य शिवस्यैवेदं रूपमिति युक्तम् । ननु कृष्णेन शैयं रूपं प्रदर्शितमिति कथमिदमुप- पद्यताम् ? 'द्रष्टुमिच्छामि ते रुपमैश्वरं पुरुपोत्तम' इत्य:

·योगमैश्वरम् ॥' इति करिष्यमाणरुपप्रदर्शनस्येश्वरविषय- वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी' इत्यादिसंदर्भ भीतस्यार्जुनस्य यानि कृष्णं प्रति वचनानि तानि कथमुपपद्यन्ताम् ? एतानि हि कृष्णस्तुविवचनानि प्राचीनस्वापराधसहनप्रार्थनासहितानि कृष्णस्यैव तद्रूपान्तरं स्वेन दृष्टमित्याशयं गमयतीति चेत् । यद्यमेदस्तदा काचिदनुपपत्तिः । यदि स नेप्यते उदाप्येवं मूतशिवयोग- निष्ठत्वरूपमाहात्म्यातिशयदर्शनेन स्तुत्यादिकमिति तदुपपचेः । तदनन्तरमपि 'मया प्रसन्न वार्जुनेदं रूपं परं दर्शित. २१ र्जुनेन तदीयमेव खल्वाधमैश्वरं रूपं प्रदर्शनीयमिति प्रार्थि.' तम् । उच्यते-तत्प्रार्थनानुसारेण यदेव वस्तुतः कृष्णस्य सर्वतोऽप्याचं रूपं तदेव हि प्रदर्शनीयम् । तच्च वस्तुतो वैष्णवरूपस्यापि मूलभूतं शैवमेव रूपमिति तत्प्रदर्शने कानु- पपत्तिः ? यदि तु कृष्णस्य शिवाभेदो नेप्यते, तदापि नानु- पपत्तिः । अर्जुनेन खलु सर्वात्मकमाद्यमैश्वरं रूपं प्रदर्शनीय- मिति पृष्टम् । तत्तु वस्तुतः शैवमेव रूपमित्यभिप्रेत्य योगमा हात्म्यात्कृष्णेन तदेव प्रदर्शितमित्युपपत्तेः 'न तु मां शक्ष्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य में स्वकीययोगशक्त्यतिशयरूपत्वस्य कृष्णेनैवोक्तत्वात् । यद्येवम् "एतच्छुत्वा . न मात्मयोगात्' इति भगवता तस्य विश्वरूपप्रदर्शनस्य योग- ·२२ प्रभावप्रयुक्ततायाः प्रतिपादनात् । गीतासु कपिकृष्णेन मदीयं रूपमित्युक्तम् ; कचिद्योगप्रभावदर्शितमैश्वरं रूपमि- त्युक्तम् ; कचित्परब्रह्मलिङ्गमहिमानुवर्णनम 'विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्' इत्यादिगतैरहमादिशब्दैदर्शि- तम् ; कचित् 'तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये' 'यो लोकत्रयमा- विश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः''ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥' 'तमेव शरणं गच्छ' इत्यादिनेश्वरनामधेयशिवविषयमहिमानुवर्णनम् ; तत्सर्वमतिविरुद्धमिव च लक्ष्यते ; किमभिप्राया गीतासु भगव- सूक्तय इति संदिहानेनार्जुनेनानुगीतावतारे पुनः पृष्टस्य भगवतः 'न शक्यं तन्मया भूयस्तथा वक्तुमशेषतः । परं हितं ते कथितं योगयुक्तेन तन्मया ॥' इति वचनदर्शनाच्च । तस्मा. सर्वया कृष्णेन शिवाभेदेन शिवयोगसामर्थ्यलब्धशिवाइंभाव- भावनया वा शैवरूपप्रदर्शने न काचिदनुपपत्तिः ॥ १० ॥ भगवता शैवं रूपमेव दर्शितमित्यत्र गमकान्तरमाह- युक्तं तदेतदत्त एव हि मोक्षधर्म तेनार्जुनं प्रति निजं वपुरास्थितेन । देवेन तेन निहतान्हतवानसीति त्वय्येव तद्वचनपर्यवसानमुक्तम् ।। ११ ॥ -- ·णस्य कृष्णरूपेणावतीय पाण्डवमाहायकं कार्यमिति संकल्प- स्याप्युदाहतशिववचनानन्तरसमुदितत्वेनादिपर्वाण पश्चन्द्रोपा. २३ 'निहतांस्तेन पूर्व त्वं हतवानसि वै रिपून् । अप्रमेयम- भावं त्वं देवदेवमुमापतिम् ॥ भजस्व नित्यं प्रयतो विश्वेशं हरमव्ययम् ॥' इति श्रीकृष्णस्यार्जुनं प्रति वचनम् । अनेन शब्दतोऽर्थतश्चैकरूपम् ‘मयैव ते निहताः पूर्वम्' इति वच- नमपि शिवस्यैव वचनमिति स्वरूपमास्थितेन श्रीकृष्णेनैव सुटीकृतम् । तस च शिववचने 'पूर्वमेव निहताः' इत्यस्या- यमभिप्रायः- यदा नालायनीसंनिधौ पञ्चेन्द्रान्प्रति शिवेनो- कम् ' एपा माया भविता वो न संशयो योनि सर्वे मानुषी संविशध्वम् । तत्र यूयं कर्म कृत्वाऽविषयं यहूनन्यान्निधन प्रापयित्वा ॥ शस्त्रैदिव्यमानुपान्योधयित्वा शूरान्सर्वानाहवे तान्विजित्य । आगन्तारः पुनरेवेन्द्रलोकं स्वकर्मणा पूज्यतम महाईम् ॥' इति । 'मययते निहताः' इति 'ऋषीणां पुन- राधानां वापमर्थोऽनुवर्तते' इति ऋषीणां माहात्म्यमव- गच्छन्तो पदन्ति । किमु वक्तयम् 'विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः' इति प्रसिद्धस्य महर्षेः शिवस्य वचनं तथैवार्य फल- तीति ? एयमभिप्रायकल्पन एव 'पूर्वमेव-' इत्यस्य सर्वपूर्व- भावविषयतया सामअस्यं भवति ; न तु कृष्णवाक्यत्वे, नाराय. स्यान एवं वर्णितत्वान्। तस्मादुदाइतमोक्षधर्मवचनानुसारेण ।

·-- 'पूर्वमेव' इत्येतत्सामञ्जस्यानुसारेण च 'मयैवैते' इत्यादि शिववाक्यं तद्वक्तृविश्वरूपविग्रहश्च शैव एवेति युक्तम् , गीता- स्वन्या च तत्र तत्र विश्वरूपविग्रहस्य कृष्णेन स्वकीयत्वं यध्यव. हृतं तस्य सर्वस्याप्यभेदेन शिवाभावभावनया वोपपतेः॥ इतोऽप्येवमित्याह-- प्रागुक्तसर्वमहिमोपचितं हि तत्र रूपं परं शिव दिक्षितमर्जुनेन । गीवोदितश्च महिमा सकलोऽपि नाथ स्पष्टं त्वदीय इति कौर्मगिरा प्रतीमः ॥१२॥ 'विष्टभ्याहमिदं कृत्वमेकांशेन स्थितो जगत्' इत्यादिना विश्वरूपाभ्यायामाग्मगवता यावान्महिमा वर्णितस्तावदुप- चितं हि रूपं द्रष्टव्यमित्यर्जुनस्य प्रार्थना 'भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहा- स्थमपि चाव्ययम् । एवमेतद्यथात्य त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥' इति तद्वचनात् । प्रागुक्तः पश्चाद्वक्ष्यमाणश्च सर्वोऽपि परमावसूचको महिमा शैव एवेति कूर्मपुराणवचनैरवगम्यते । तत्र खल्वीश्वरगीतायां शिवस्स सकलं महिमानं शिवेनैव सनत्कुमारादिभ्य उपदिष्टं वर्णयित्वा श्रीवेदव्यासेनैव तदवसाने कथितम् --- 'सनत्कु. -

·२५
शिखाय च ।। पराशरोऽपि सनकात्पिता मे सर्वतत्त्ववित् ।
द्विदितं त्वया । स्वयमेव हृषीकेशः प्रीयोवाच सनातनम् ।।
परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम् ॥' इति । तस्मादाव-
द्गीताया ईश्वरगीतानुवादरूपत्वाचदर्थ एव पर्यवसानं वस्तुं
मूलभूतेश्वरगीतार्थालोचनयेव श्रुततदुपदिष्टार्यार्जुनन्यवहा-
रपर्यालोचनया च भगवद्गीतायाः शिवपरत्वमुपपादयवि--
मारो भगवान्संवर्ताय महामुनिः । दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सोऽपि
सत्यव्रताय तु ॥ सत्यव्रतोऽपि योगीन्द्रः पुलस्त्याय महर्षये ।
प्रदौ गौतमायाथ पुलस्त्योऽपि प्रजापतिः ।। अङ्गिरा वेद-
विदुपे भरद्वाजाय दत्तवान् । जैगीषव्याय कपिलस्तया पद्ध-
लेभे तत्परमं ज्ञानं तस्माद्वाल्मीकिराप्तवान् || मामुवाच पुरा
देवः सतीदेहभवाङ्गजः । वामदेवो महायोगी रुद्रः किल
पिनाकधृक् ॥ नारायणोऽपि भगवान्देवकीतनयो हरिः ।
अर्जुनाय स्वयं साक्षाद्दत्तवानिदमुत्तमम् ।। यदाई लब्धवा-
रुद्राद्वामदेवादनुत्तमम् । विशेषागिरिशे भक्तिस्तदारभ्य हि
मेऽभवत् ॥' इति । एवमेवार्जुनं प्रत्यपि वेदव्यासेन कयि-
तमिति कूर्मपुराणवचनम्-
'ज्ञानं तदेश्वरं दिव्यं ययाव-
गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि । मजस्त्र
।
युक्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥

·२६ गीतासु यच्छरणमीश्वरमेव कुर्वि- त्युक्तं सुरेन्द्रवनयं प्रति माधवेन । उक्त्वा करिष्य इति तेन तवैव पूजा यच व्यतन्यत ततोऽपि तथा प्रतीमः ॥१३॥ भगवद्गीतासु 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । श्रामयन्सर्वभूतानि यन्वारूढानि मायया।। तमेव शरणं गच्छ सर्वमावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥' इति यद्भगवतोपदिष्टं तत् ‘तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यत: प्रवृत्ति: प्रसूता पुराणी' इति भगवता यत्स्वे- नापि क्रियमाणमीश्वरप्रपदनं तद्विषयमेव । तत्कयमवगम्यते? चाद्यम्-' इत्यत्र इत्यत्र कं पुरुपं प्रपद्य इत्याकाहायाम् 'उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमा- विश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥' इति स्वप्रपदीये पुरुषे शिवासाधारणस्येश्वरनाम्नः प्रयोगात् , तस्यैव ईश्वरः सर्व- ‘भूतानाम्-' इत्यत्रापि श्रवणात् । यत्तु उत्तमः पुरुष- स्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः' इति श्लोकानन्तरम् ' यस्मात्क्ष- रमतीतोऽहमारादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रयितः पुरुषोत्तमः ॥' इति भगवता क्षराक्षरातीतत्वेन स्वस्यापि ताभ्यामुत्तमत्वमुक्तं तदीश्वराभेदात्तद्विपयकयोगा- 'तमेव .

·म्यकाभ्याशे वासुदेवे निवेदितम् ॥' इति । यद्यपि 'अस तेनासौ हतवारिपून् ॥' इति युधिष्ठिरं प्रति कृष्णवचना- गीतामयाः सुष्ठ गिरः सत्या महीपते । दर्शितं मम सर्वत्वं दोपपाद यम् , पुरुषोत्तमनामधेयात्प्रथमश्रुतस्येश्वरनान्नो घ- लवत्तया प्राधान्येनानुरोध्यत्वात् । यच 'स्थितोऽस्मि गत- संदेहः करिष्ये वचनं वय' इति प्रतिज्ञातवानर्जुनो यावजीवं शिवपूजानिरत एवावर्तत, तेनापि गीतासु कृष्णेन शिव एव सकलपरमावलिव-महिमशालित्वेन मुमुक्षुभिः शरणीकरणी- यत्वेन चोपदिष्ट इत्यवसीयते । एतेन ' तमेव शरणं गच्छ' इत्याद्यनन्तरम् 'सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः इत्युपक्रम्य 'सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं प्रज' इति यदुपदिष्टं तद्विपयं तदनन्तरम् करिष्ये वचनं तव' इति तं प्रति वचनमित्यपि शङ्का निरस्ता; तथा सति शिवपूजा- मपि परित्यज्य विष्णुपूजाया एवार्जुनेन कर्तव्यत्वापत्तेः। याव- जीवं तेन शिवपूजैव कृता, न विष्णुपूजा। यत्तु शिवस्य रात्रिकर्तव्यनित्यपूजार्थ क्लप्तः सर्वोऽप्युपहारः कृष्णे सम- पित इति वचनं तदपि कृष्णमूर्ती शिवाविर्भावोऽस्तीति शिवाराधनयुद्धयेत्येतदभिप्रायम् । अत एव कृष्णार्जुनयोः कैलासगमने सर्वोऽप्युपहारः शिवसमीपे दृष्टोऽर्जुनेनेत्यु- कम्- 'तं चोपहारं सकलं नैशं नैत्यकमात्मनः । ददर्श - ·१८ , नुसारेण 'करिष्ये वचनं तव' इति वचनं युद्धमासविपयं स्यात् , तथापि 'अनन्याश्चिन्तयन्तो माम्-' 'मामेकं शरणं ब्रज' ‘अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्' इत्यादि भगवद्वचनं श्रुतवताप्यर्जुनेन देवतान्तरं परित्यज्य शिवपूजनमेव कृतमित्यत्र नास्ति विवादः । अतो हि गीतासु स्वेन नित्यं पूज्यमानस्य शिवस्यैव महिमोपदिष्ट इति निश्च- योऽस्तीति कल्पनीयम् ; अनुगीतावतारप्रश्नानुसारेण गीता- श्रवणसमये संशयकल्पं ज्ञानम् , अनुगीताश्नवणानन्तरं दृढ- निश्चय इति वा कल्पनीयम् । तस्मात्कृष्णाद्राह्मणेभ्यश्च शिव- स्यातिशयेन पाण्डवसंरक्षकत्वात् 'मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्म- णाश्च' इत्यत्र मूलत्वेन तद्गृहणमावश्यिकमिति तत्र निरुपपदं प्रोति पदं शिव एवं परं ब्रह्मेति व्यञ्जयितुं प्रयुक्तमित्येतद्व- पलेपायते ॥ १३ ॥ एवं शिवे निरुपपदं ब्रह्मपदं प्रयुञ्जानेन श्रीवेदव्यासेन शिवस्य परमझमावो व्यजित इति समर्थितम् । अथ कठ- वल्लीमन्त्रस्य प्रयपरत्वनिर्णयाय शिवाभिधानश्रुति तन हेतु कुर्वतापि तेन म व्यञ्जित इति दर्शयति- अङ्गुष्ठमात्रमधिसत्रगणं पुमांसं ब्रोति यच्छुकगुरुः स विनिर्णयाय ।

·२९ । ईशान इत्यभिधया त्वयि क्लसरूढ्या त्वां ब्रह्म तेन च शिव स्फुटांचकार ॥१४॥ कठवल्लीपु पठ्यते-- ' अङ्गुष्ठमातः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ इति । योऽङ्गुष्ठमात्रः पुरुषस्तमाशानं विदित्वा तदनन्तरं न विजु- गुप्सते आत्मानं गोपयितुं नेच्छत्यभयप्राप्तत्वादित्येवं विदि. त्वेत्यभ्याहारेण मन्वार्थों वर्णनीयः । 'अनुष्ठमानः पुरुषो ज्योतिरिवाघूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स ए.व स उ व एतद्वै तत् ॥' इत्यादीनि च तत्र मन्त्रान्तराणि पठितानि । तत्र ग्रझमीमांसायामङ्गुष्ठमात्रः पुरुपो जीवः परिच्छिन्नप. रिमाणत्वादिति पूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तितम् , 'शब्दादेव प्रमितः' इत्यधिकरणे प्रमितोऽङ्गुष्ठप्रमितः परमात्मा शब्दा. द्रह्माभिधानश्रुविरुपादीशानशब्दादेवेति । आस्वामीशानशब्द. योगोपस्थितमैश्वर्य लिङ्गम् , शीवावगतादीशनगन्दादेव प्रमितः परमात्मेति निर्णेतुं शक्यमित्येवकारार्थः । न च भूतभव्य. स्य इत्यैश्वर्य प्रतियोग्युपादानात्केवलमैश्वर्यरूपलिङ्गसमर्पक एवा- यमीशानशब्दो न तु देवताविशेपसमर्पकोऽपीति शङ्कनीयम् , प्रतियोगिविशेषोपादानेऽपीशानशब्दे क्लप्तया रूल्या देवतावि. शेषोपस्थितेरनिवार्यत्वात् । तदेतदम्माभिः शिवतत्त्वविवेका- दिषु प्रपग्रेनोपपादितम् । अपरिच्छिन्नस्यापि परमेश्वरस्याहु ·0 छमात्रत्वं हृदयकमलावच्छिन्नत्वेन लिङ्गरूपतयोपपद्यते । अत एव हंसोपनिषदि हृदयकमलावच्छिन्नस्य ब्रह्मणो लिङ्गरूप- त्वमुक्तम्- 'एपोऽसौ परमहंसो भानुकोटिप्रतीकाशो येनेदं व्याप्तं तस्याष्टधा वृत्तिर्भवति पूर्व दले पुण्ये मति- राग्नेये निद्रालस्यादयो भवन्ति याम्ये क्रौर्ये मतिते पापे मतिर्वारुण्यां क्रीडायां वायव्ये गमनादौ बुद्धिः सौम्ये रतिप्रीतिरैशाने द्रव्यदान मध्ये वैराग्यं केसरे जाप्रदवस्था कर्णिकायां स्वप्नो लिङ्गे सुषुप्तिः' इति । हृदयकमलावच्छिन्ने ब्रह्मणि खलु जीवस्य सुषुप्तिः सकलश्रुतिप्रसिद्धा ' तदभावो नाडीपु तच्छ्रुतेरात्मनि च' इत्यधिकरणे च समर्थिता । अतो ऽत्र ब्रह्माणि सुषुप्तिरिति वक्तव्ये लिने सुषुप्तिरिति यदुक्तं तेन च ज्ञायते हृदयकमलावच्छिन्नं वत्तदङ्गुष्ठपंरिमाणलिङ्गा- कारवयोपासनीयं ब्रह्म श्रुत्या विवक्षितमिति । वामनपुराणे- ऽपि देवान्प्रति विष्णुना हृदयस्थस्येश्वरस्य लिङ्गरूपत्वमुक्तप्- 'ततोऽव्ययात्मा स हरिस्तद्धृत्पङ्कजशायिनम् । दर्शयामास देवानां मुरारिर्लिङ्गमैश्वरम् ॥ इति' ॥ १४ ॥ एवं श्रुतिपुराणेतिहासन्यायसूत्रपालोचनया लब्धानि शिवस्य परब्रह्ममावे साधकानि दर्शितानि । अथ तत्र वा- लिश: प्रलपिंसानि काधकान्युद्धतुं प्रतिजानीते-- - ·एवं प्रमाणपरियाटिकया विशई ब्रह्म त्वमित्यवतेऽपि जलंधरार । आरोपितेस्त्वयि परं जननादिदोपै- स्त्वं ब्रह्म नेति वदतः प्रतियोषयामः ॥१५॥ तव परोद्भावितजननादिसकलदोपसाधारणं परिहारमाह- कल्पादिपु द्रुहिणकेशवरुद्ररूप- स्वतस्त्वमेव भगवन्प्रविभागमाप्तः । तैरेव तेषु विषमाक्ष परस्सरसा- दाविर्भवन्ननुकरोपि जयपिवृत्तिम् ।। १६ ।। त्रिमूर्युत्तीर्णस्य श्रीसाम्बशिवस्य न कुतोऽपि जननं न तामसत्यं न पाशुपत्यवरणवाणासुरयुद्धादिकम् , किं तु सहा. ररुगतदंशभेदरूपाणां श्रीसाम्यशियविमूतिविशेषाणामेव । ते- पामपि न नियमेन ब्रह्मणो नारायणाच्च निकर्षः, किंतु कचिद्ब्रह्मणः क्वचिनारायणस्य कचित्तेपामिति कल्पमेदादेव व्यवस्थितः । तदेतच्छिवपुराणे यायुमंहितायाम् 'त्रयस्ले कारणात्मानो जावाः सामान्मद्देश्वरान्' इन्युपक्रम्य स्पष्ट- मुक्तम्- 'तपसा तोपयित्वा तं पितरं परमेश्वरम् । प्रह नारायणौ पूर्व रुद्रः कल्पान्तरेऽमनन् ॥ कल्पान्तरे पुन- भंसा रुद्रविष्णू जगन्मयः । विष्णु मगस्तिद्रमाणपत्र ·३२ जत्पुनः ॥ नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणं च पुनर्भवः । एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परस्माजायन्ते परस्परजयै- पिणः । तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः। प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् ॥' इति । 'तत्तत्कल्पान्तवृत्ता- न्तमधिकृत्य महर्षिभिः । तानि तानि प्रणीतानि विद्वांस्तत्र न मुह्यति ।। अयं परस्त्वयं नेति संरम्माभिनिवेशिनः । यातु. घाना भवन्येव पिशाचाश्च न संशयः ॥' इति च । कर्म- विपाकशास्त्रेऽपि परमेश्वरांशभूतानां तेषां भेदसाधने दोप उक्त:- 'यो ब्रह्मविष्णुरुद्राणां भेदमुत्तमभावतः । साधयेदुदर- व्याधियुक्तो भवति मानवः ।।' इति ॥ १६ ॥ एवं पारमार्थिक परिहारमुक्त्वा साक्षात्साम्बशिवस्यैव ब्रह्मणो नारायणस्य च ललाटाजनन मभ्युपेत्य तस्य श्लोकत्र- येण दोपत्वाभावमाह - देव त्वमेव निटिलायदि धातृविष्ण्यो- राविभूविय ततस्तव को निकपः । नासापुटान हि विधेर्न च तस्य पौत्रा- ज्जातोऽसि विष्णुरिव नापि मनुष्यमात्रात् ।। नास्त्येव ते पुरुषवीर्यकगानुपक्ति- न स्टेणगर्भवसतिनं च योनिजत्वम् । - ·३३ . व्यक्त्या परं वचन ते शिव यद्यवद्य- मैतः कियत्खलु विमो न भवेन्मुरारेः ।। अभ्यर्थनोपगमपूर्वमकर्मवश्य- मावेदयद्भिरवतारमिमं समस्तम् । पौराणिक प्रकटिता परिहाररीति- विश्वेश हन्त विदिवाविदिता सलानाम् ।। प्राह्मणो नारायणस्य चाविमुक्तोपासनास्थलत्वेनातिपरि- शुद्धाललाटदेशादभिव्यक्ति: शिवस्य, न तु नारायणस्येष प्रमणो नासापुटात्तस्य पौत्रात्काश्यपान्मनुष्यमात्राद्वा जननम् । शिवस्य प्रादुर्भावे कचिदपि नारायणस्पेव न पुरुषवीर्यानुप्र- वेशो न स्त्रीगर्भवासो न च तद्योनिप्रभवत्वम् । फचित्कचि- दमिन्यतिमात्रेण यद्यपद्यमापद्येत वदोके पड्भिर्देभिर्नारा- यणस्य कियदवद्यं नापत १ यतः शिवस्यामिव्यतिमात्रं जननदोपत्येनोद्घाटयद्भिर्यालिशेर्नारायणस्यैव वदतितरामदा- टित स्यात् । रामकृष्णावतारयोर्मुख्यभूवस्य शोकमोहमीत्यादि- पारवश्यस्य वत्र वत्र प्रपञ्चिततया तेनापि तदुपोलित स्यात् । यदि मन्येल्लामाद्यभ्यर्थिवस्य विष्णोरकर्मपारवश्यो. ऽयं सों व्यवहारः स्वेच्छापरिगृहीदमानुपमावादिनानर्यशो- कमोहायभिनय इदि । इत्यं कुतोऽवगम्यते ! पुराणपोम्प 3 ·इति चेत्तेभ्य एव ननु शिवस्यापि तत्र तत्राभिव्यक्तिब्रह्मादि- प्रार्थितस्यैव स्वेच्छाधीनावगम्यते । तत्र बालिशैः किंचिद्विदि- तमिव किंचिदविदितमिव च व्यवाहियत इति नेदं विद्वत्कृत्य- मिति भावः । तखादिवराहरूपस्य विष्णोर्ब्रह्मनासापुटाजनि- र्भागवते दर्शिता- 'इत्यभिध्यायतो नासाविवरात्सहसा- ऽनघ । वराहतोको निरगादगुष्ठपरिमाणकः ॥ तस्यापि पश्यतः खस्थः क्षणेन किल वारितः। गजमात्रः प्रववृधे तद्भुतमभून्महत् ॥' इति । वारितः, यत्र भूनिमग्ना ततः प्रलयाधिजलादित्यर्थः । विष्णोः पुरुषवीर्यानुप्रवेशस्ततः स्त्री- गर्भवासस्तद्योनिप्रभवत्वं च भागवत एव वामनावतारे दर्शि- तम्- 'अदितिर्दुर्लभं लब्ध्वा हरेर्जन्मात्मनि प्रभोः । उपा- धावत्पतिं भक्त्या परया कृतकृत्यवत् ॥ स वै समाधियोगेन काश्यपस्तदबुध्यत । प्रविष्टमात्मनि हरेरंशं हवितथेक्षणः।।' सोऽदित्यां वीर्यमाधत्त तपसा चिरसंभृतम् । समाहितमना राजन्दारुण्यग्निमिवानलः ॥ अदित्याधिष्ठितं गर्भ भगवन्तं सनातनम् । हिरण्यगर्भो विज्ञाय समीधे गुह्यनामभिः ॥ इत्यं विरिष्चस्तुतकर्मवीर्यः प्रादुर्वभूवात्ततनूरदित्याम् । चतु- मुंजः शशगदाजचक्र: पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षणः ।। इति । अत्र प्रस्तुतत्वोक्या फंचित्कालं मनुष्यादिवदर्भ वसतिः सूचिता । थामनपुराणे सु स्पष्टमेयोका । तत्र हि ·३५ विष्णुः क वर्तत इति सर्वेषु लोकेम्वन्विष्य काप्यदृष्ट्या मेरो- रस्तात्कचिद्देवमातरमदिति तेजोऽधिकां दृष्ट्वा नूनमस्याः कुक्षौ वर्तत इति वकुक्षि प्रविष्टेन प्रह्लादेन तत्र इष्टो हरि- रिति प्रतिपादितम्---तां दृष्ट्वा देवजननी सर्वतेजोधिकां मुने । विवेश दानवपतिरन्येद्यं मधुसूदनम् ॥ स दृष्टवानग- नार्थ माधवं वामनाकृतिम् । तं सर्वभूतवरदं देवमातुरयोदरे॥' इति । शिवस्य ब्रह्मनारायणयोर्ललाटादभिव्यक्तिः स्वेच्छाधी- नेति महाभारतकूर्मपुराणयोर्दर्शितम्-~- 'अनादिनिधनो देव- चैतन्यादिसमन्वितः। ज्ञानानि च वशे यस्य तारकादीन्य- शेपतः ॥ अणिमादिगुणोपेतभैश्वर्यं न च कृत्रिमम् । स हि पूर्वाधिको राजस्तोपितस्तपसा विधेः । ललाटादनियोज्योऽपि पुसत्वेन प्रकल्पितः ।। इति । 'अहं च भवतो वक्वाकल्पान्वे घोररूपधृक् । शूलपाणिर्भविष्यामि क्रोधजस्तव पुत्रकः ॥' इति च । एवम् ‘निर्दिष्टः परमेशेन महेशो नीललोहितः । पुलो भूत्वानुगृहाति प्रमाणं प्रमाणोऽनुजः ।। वस्य हृत्कमल. स्थस्य नियोगादगजो विभुः । ललाटं तस्य निधि प्रादुरा- सीन्महेश्वरः ॥' इत्यादिशैवल वचनमपि द्रष्टव्यम् । गर्भ- वासादिकं तु शिवस्य फचिदपि नास्तीत्यपि स्वान्दपुराणे स- नयुमारसंहितायामुक्तम्-- सभ्यर्थ ग्रह्मणः पुत्रो लला- टादुत्थितः प्रभुः । भूतानामधिपो रद्रो मृउस्तन्तिचये वृपा ।

·३ खेच्छयापि न यस्याहुर्भूतसंसारसंग्रहम् । पुरानेरपि यत्प- ल्याः करादेवाभवत्सुतः ॥ स्वल्पांशेनापि गर्भस्य दुर्वासत्व- मुदाहरन् ॥' इति । रामकृष्णावतारयोरिन्द्राजत्साल्वादियुद्धषु तदीयशरैः क्षतो पद्धो मुमूर्खत्यादिकं रामायणभारतादिप्रसिद्धमा अवसाने देहत्यजनं च गोप्रतारं ततो गच्छेत्सरख्वास्तीर्थ- भुत्तमम् । यत्र रामो गतः स्वर्ग सभृत्यबलवाहनः ॥ देहं त्यक्त्वा दिवं यातस्तस्य वीर्थस्य वैभवात् ॥' इत्येवंरूपमार. वादिवचनप्रसिद्धम् । शुक्लशोगितसंभवः प्राकृतशरीलिङ्गम् 'निर्दोषश्चेत्कथं विष्णुर्मानुषेपूपपद्यते । चिन्ताश्रमवणाज्ञान- दुःखयुपूप्यते कयम् ।। एप मे संशयो प्रमहृदि शल्य इवा- र्पितः । अनिर्धार्योऽपरैर्मः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥' इत्या- दिप्रर्माण्डादिपुराणेषु नारदाद्यैः शकृित्तः । स्त्रीपुंमलानुष- मात्मा देहोऽस्य न विजायते ॥ किं तु निर्दोपचैतन्यसुखां नित्या स्वकां तनुम् । प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चा- परा । तथाप्यसुरमोहाथ परेप च कवित्वचित् । दुःखाना- नश्रमादींश्च दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः ॥ क व्रणादिः क चाज्ञानं स्वतन्त्रेऽचिन्य सद्गुणे । दोर्लभ्यायैव मोक्षस्य दर्शयेत्तान्यजो हरिः ॥ कृष्णो हत्यत्तदेहोऽपि यकदेहस्य देवत् । लोकानां दर्शयामास स्वरूपसदृशाकतिम् ॥' इत्यादि वचनजावं प्रदर्य योन परिहरणीयम् । शिवलतदेहत्यागः कचिदपि न युवः।

·। किरातरूपधारिण्यपि तस्मिन्नर्जुनबाणैः क्षतिळया वा नाभू- दित्युक्तं भारते--- 'ततोऽर्जुनः शरैर्व किराते समवाकिरत् । तत्समेन मनसा प्रतिजग्राह शंकरः ॥ मुहूर्त शरवर्ष तुम- तिगृह्य पिनाकधृत्। अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचलः॥ स दृष्ट्या बाणवाँ मोघीभूतं धनंजयः । परमं विस्मयं चक्रे साधु साध्विति चाब्रवीत ॥' इति । एवं शिवस्य हरिविधि- ललाटायाविर्भावमात्रस्य कर्माधीनत्वपरिहारार्थमैच्छिकत्वमुप- पादनीयम् । विष्णोस्तु वीर्यानुप्रवेशगर्भवासयोस्वयात्वम् 'शु- छेन जनिरन्येषां हरेः स्वतनुनैव तु । नित्योदितज्ञानतनोः कुत: स्याच्छुक्तो जनिः ॥ नावतारेष्वपि हरेर्दैहे. शुक्लादि- संभवः । तथापि शुक्लसंस्थःसन्मातृदेहं प्रविश्य च ॥ विनापि शुलं तत्रैव केवलं ज्ञानरूपकः । उदेति भगवान्विष्णुर्मायी लो- कं विमोहयन् ॥' इत्यादिकं गारुडवाराहादिवचनजातं प्रदर्य यनेनोपपादनीयम् । इत्यम् ' अजात इत्येवं कश्चिद्धीरुः प्र- पद्यते । रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मा पाहि नित्यम् ॥' इति श्वेताश्वतरोपनिषन्मन्त्रेण 'अजातमिममेवैकं मत्वा जन्मनि मीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यन्ते रक्षार्थ दक्षिगं मुखम् ।।' इति शिवपुराणवचनोपहितेन 'ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते संप्रसूयन्ते 'न कारणम्-' इत्याद्यथर्वशिखावाक्येन च प्रागुदाहृतशिवपुरा- णवचनोपबंहितेन शिव एक एव जनिराहितः, अन्ये सर्वेऽपि ·RA ८ अनिमन्त इत्यवधारितेऽपि तस्य जनिमभ्युपेय जनेदोपत्वा- भावः समर्थितः ॥ १७-१९।। अय तामसत्वं संहारन्द्रधर्ममपि परमशिवधर्ममभ्यु- पेत्य तस्य दोपत्वामावः समयते- कालागिरुद्रवपुषा भगवन्भवाति कल्पावसानसमयेषु हरञ्जनानाम् । गृह्णासि शंकर तमः करुणकमूर्तिः शस्त्रं नृणां वणरुज शमयनिव त्वम् ।।२०।। क्रिमिह तामसत्वं दोपत्वेनापाद्यते ?-किं तमोगुगम- पकरणं कृत्वा सकलं जगत्संदरतीति नैपुंण्यापादकाया नमो. गुणोपकरणकत्वं दोषत्वेनापाद्यते, उत प्राकृतजनवचदभिभूत त्वम् आद्यपक्षनिरासार्थोऽयं श्लोकः । संसारमहाश्वचिरग- तागतातिश्रान्तान्प्राणिनः कंचित्कालं महामपुप्यापादनेन कि. श्रान्ति प्रापयितुं सकलं जगत्संजिहीर्युमहादेवस्तत्संहारोपकर- णतया तमो गृहाति, यथा चिरकालं व्रणरजातानिद्राहारर- हितानतिदुःखमनुभवतो मनुष्यान्त्रणरुजापनयनेत मुखायितुं तात्कालिककिंचिद्दुःखकरमपि प्रणच्छेदं करिष्यन्त्रणवैद्यस्तदु- पकरणतया शस्त्रं गृहाति, न च शषमणं अगच्छेदनं च वस्य नेपुण्यापादकं कि त्वयं प्राणी रक्षणीय इति परमदयालुत्वशा- ·३९ - - - पकमेव । तदेतदुकं शिवपुराणे- 'निदानज्ञस्य भिषजो रुग्गे हिंसां प्रयुञ्जतः । न किंचिदपि नैपुण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका ।। इति ॥ २०॥ अथ द्वितीयं विकल्पं निरस्यति- निद्रालुता न तव शंकर शक्यशङ्का . क्रौर्य किमप्यनुचिते विपये न दृष्टम् । नान्योऽपि कश्चन गुणस्तमसो विकारः शङ्कया कथं तव बुधैस्तमसाभिभूतिः ॥२१॥ तपसाभिभूतस्य हि निद्रापारवश्यं भवति । न नदिह शक्यशङ्कम् । जागरेऽप्यनुचिते विषये तस्य क्रौर्य भवति । तदपि शियस्य धचिदपि न दृष्टम् । ननु त्रिपुरजलंधरादिव- धमूलस्य क्रौर्यस्योचितविषयत्वेऽपि ब्रह्मपञ्चमाशेरोलवनदक्षाः ध्वरध्वंसनादिदेवतानिग्रहमूलं क्रौर्यमनुचितविषयमिति चेत्, उच्यते। निग्रहस्तावहिविधः- अनुग्रहोदेश्यकस्तदनुदेश्यकश्च । आद्योऽपि त्रिवियः- अनुभावानुमहोदेश्य कस्तदितरानुप्रदोई- श्यक उभयानुपहोद्देश्यकश्च । तत्राद्यः सदाचारानुवर्तना- द्यर्थः पुत्रशिष्यादिनिग्रहः । स तु गुण एव । द्वितीयो यहि तरानुमहोदेश्यकश्चेन दोपः, 'एकस्मिन्यत्र निधन प्रापिते दुष्टचारिणि । वहूनां भवति क्षेमं तत्र पुण्यप्रदो वधः ॥ इति 1 ।

·वचनात् । स यथा मृगयया व्यायादिवधः । चोरवध उभया- नुहार्म:, 'राजभिधृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यया ॥' इति वच- नात् । एवं निदोषाणां मन्येऽन्यतम एव शिवकृतः सर्वोऽपि निग्रहः । अतः पुत्रादिनिप्रहबरमादिनिग्रहोऽन्युचितविषय एव । तदु शिवपुराणे- ये पुनर्निमहाः केचिद्रमादिषु नि- वर्शिताः । तेऽपि लोकहितायैव कुताः श्रीकण्ठमूर्तिना ।। अखण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः । श्रीकण्ठाल्यां शिवो मूर्ति क्रीडार्थमधितिष्ठति ।। स एष एव देवादिनिग्रही- वाययोचितम् । ततस्तेऽपि विपाप्मानः प्रजाश्च विगवज्वराः।। निमहोऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुराप्सितः । अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञा प्रशस्यते ॥ प्रसिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यव. र्गस्य कृत्स्नशः । न स चेदीशतां कुर्याजगतः कथमीश्वरः ॥ हिते सदा निपण्णानामीश्वरः स्यानिदर्शनम् । स कथं दूप्यते सद्भिरसतामेव निमहात् ।। सर्वोऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः । न हि द्वेष्टि पिता पुर्व यो निगृह्यापि शिक्षयेत् ॥ इति । एवं निद्राकार्ययोरभावेऽपि मोहादिविकारो यदि दृश्येत तदा कल्प्येतापि वमोभिमूतत्वम् । अतस्तत्र तस्याप्यभावा. तत्कल्पनं निरवकामिति भावः। कार्यदर्शनेन तदभिभू- तत्वं कस्यते चेत , नहिं विष्णोरेव तत्कल्प्येत । तस्य प्रायेण ·४ १ निद्रायलिवन्धनभृगुपत्नीताटकावालिवधादिपु विविधासुरदेव- कारितच्छिद्रवधादिषु चानुचितविषये क्रौर्य रामकृष्णावतार- योः शोकमोहादिविकारश्च दृष्टः। तस्य निद्रापारवश्यं तावद्भीष्मे ज सभापर्वण्युक्तम्- 'आदिदेवः पुराणात्मा निद्रावशमुपागतः । शेते स्म सततं विष्णुर्मोहयञ्जगदव्ययः । इति । तच्च ताम- सत्वलिङ्गमिति नरसिंहं प्रति शरभेणोक्तमिति स्कान्दे प्रतिपा- दितम् -'यत्तामसकलालेशगृहीतस्त्वं पयोनिधौ । निद्रापरवशः शेपे कथं तत्सात्त्विको भवान् ॥ इति। भारतयुद्धे श्रीकृष्णस्य तत्तद्वधोपायाश्छद्मव्यापाररूपाः शल्यपर्वणि दुर्योधनेन परिंग- णिताः। तत्र हि भगवन्तं वासुदेवं प्रत्येवातिक्रुद्धस्य दुर्योधन- स्येमानि वचनानि--कंसदासस्य दायाद न ते लज्जास्त्यनेन । अधर्मेण गदायुद्धे यदहं विनिपातितः ।। अरू भिन्द्रीति भीमस्य स्मृति मिथ्या यदिच्छसि । कयं न ज्ञातमेतन्मे यद- र्जुनमवोचथाः ।। पातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान्सहस्रशः । जि.रुपायैनिपुणैर्न ते लजा न ते घृणा ॥ अहन्यहनि शूरा- णां कुर्वाणः कदनं महत् । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितः स पितामहः ॥ अश्वत्थामसनामानं हत्वा नागं सुदुमते । आ- चार्यत्याजितः शत्रं किं तम्न विदितं मम || स चानेन नृशं. सेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् । हन्यमानत्वया दृष्टो न चैनं सम- वारयः ॥ वधार्थ पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च । घटो-

·महान्प्रभुः पुरुषः सत्त्वस्यैप प्रवर्तकः' इति श्वेताश्वत-
रोपनिषद्याम्नायते। शिवस्य सत्त्वं विप्रहस्तमः स्वकार्यकरणो-
पापिः, विष्णोस्तु विपरीतमिति सूतसंहितायामुकम्-
यस्य मायागतं सत्त्वं शरीरं स्यात्तमो गुणः । संहाराय
निमूर्तीनां स रुद्रः स्यान चापरः ॥ तथा यस्य तमः साक्षा-
च्छरीरं सात्त्विको गुणः । पालनाय त्रिमूर्तीनां स विष्णुः
स्थान चापरः ॥' इति । 'सत्त्वं देवा हरादयः' इति
वासिष्ठरामायणे देवतिर्यमनुष्यादिषु सत्त्वादिगुणविभागे शि-
वस्य प्राधान्येन सत्त्वमयत्वमुक्तम् । एतावत्सात्त्विकत्वं शि.
मादन्यत्र क्वापि न संभवति । विष्णोहि पालनोपाधितामा•
त्रेण सत्त्वपरिप्रहः । स तु सर्वत्र सत्त्वप्रवर्तनखतन्त्रेण
शिवेन प्रवर्तितस्य सत्त्वस्य पालनसामर्थ्यसिद्धये तन्त्र समुन्मे.
घेणापि संभवति ।। २२॥
ननु तामसत्वविरोधि सात्त्विकत्वं शिवस्यास्ति चेत्कय-
मयमुनो भीमश्च व्यपदिश्यत इत्याशङ्कयाह-
उग्रस्वमुत्तरतया जगतः समस्ता-
झ्यासमग्र इति तत्परता हि दृष्टा ।
मीमोऽसि शंकर नियन्ततयाऽखिलानां
वेदः प्रणौति यत एव महद्भयं त्वाम् ॥ २३ ॥

·. उप्रशन्द उत्तरवाच्यष्यस्ति, 'उपोऽस्युप्रोऽहं स जातेषु भूयासम्' इत्युमत्वस्याऽऽशास्यत्वश्रवणात् । उत्पूर्वाद्गमेरुद्गच्छ. त्युत्तरो भवतीत्यस्मिन्नर्थे 'ऋनेन्द्रामवत्र--' इत्याद्यौणादिक- सूत्रेण रत्प्रत्ययान्ततया निपातितोऽयमुपशब्दः शिवस्य स- र्वोत्तरत्ववाची , न क्रौर्यवाची । भविशब्दस्तु भयंकरत्ववा- ज्येव तस्योत्कर्षमावहति, 'यदिदं किं च जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतम् । मद्यं वसमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥' इति मन्वतः सर्वजगद्भयहेतुत्वस्य सकलनियन्त- परब्रह्मधर्मतावगमात् । अवोऽस्य सत्त्वप्रवर्तकत्वादिलक्षणं सात्विकत्वं कियन्तमपि तमोगन्धं न सहत इति भावः ॥२३॥ सत्स्वप्रवर्तकत्वलक्षणं सात्त्विकत्वं हेत्वन्तरेणाप्युप- पादयति- संख्यातिशायिगुण सत्चनिधिस्त्वमेव ज्ञानं सुखं च यदि सत्त्वगुणादवान्यम् । जानीमहे चदुभयं त्वद्धीनमीश जापालखनृतमुखैननु जन्ममाजाम् ॥२५॥ जाबालोपनिषदि 'रुद्रसारकं मह व्याचष्टे येनासा. यमृती भूत्वा मोक्षी भवति' इत्यविमुत्तोपासनया प्रसभस्म ·शिवस्योपासनावसानकालेषु संसारतारकप्रणवार्थभूतपरबा- विद्याप्रदत्वं श्रूयते । तस्याश्च विद्यायाः फलं जीवन्मुक्तिसुख. रूपं परममुक्तिसुखरूपं च क्रमप्राप्यममृतीभवनमोक्षीभवन- शब्दाभ्यामभिधीयते । जीवन्मुक्तिसुखं च निरतिशयानन्द- रूपब्रह्मावगत्या तत्प्रयुक्ततुच्छविषयसुखवैतृष्ण्येन चोद्भवन्मु- क्तिसुखकल्पमेव । यदाहु: 'यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाईत: पोडशी क- लाम् ।।' इत्यादि । इदमेव शिवस्य ज्ञानप्रदत्यम ‘स नो देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्तु' इति तैत्तिरीयोपनिषदि ' स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु' इति श्वेताश्वतरोपनिषदि च तत्प्रार्थनाद्वारा प्रतिपाद्यते । तत्र शुभत्वं जीवन्मुक्तिपरमुक्तिसुखप्रदत्वमेव, जायालश्रुत्यैकार्थ्यात् । एवं ज्ञानमुखे प्रयच्छता शिवनानुप्रा. मस्य सत्त्वोद्रेकः कार्यः, 'सत्त्वात्सुखं च ज्ञानं च' इति तयोः सत्त्वाधीनत्वामृतेः । अतः शिव एव सत्त्वप्रवर्तकः, अन्ये सर्वे तत्प्रवर्तनीयतत्तत्कार्योपयोगिसुखोद्रेकविशेपभाज इति युक्तमेव ॥ २४ ॥ अथ शिवस्य ज्ञानप्रदत्वे हेत्वन्तराण्याह-- विद्याप्रदं वरद विधसिमः कमन्यं विद्याधिपे भवति विश्वगुरौ प्रतीते ।

·सर्वज्ञनामनि समुन्मिपदिन्दुचूडे सच्यार्धविग्रहसमाकलितात्मविद्ये ॥२५॥ 'ईशानः सर्वविद्यानाम्--' इति मन्त्रे शिवस्य स- विद्याधिपत्यं प्रसिद्धम । ततः सिद्धमेव सर्वविज्ञानानां तद- धीनत्वम् । 'सानानि च वशे यस्य तारकादीन्यशेषतः' इति महाभारतेऽप्युगम् । महााण्डपुराणेऽपि मध्यभागे नलोपा- ख्याने शिवस्य संहारकाल एव तदुपकरणत्वेन तमोगुणग्रहणं स्वतः सर्वदा विशुद्धज्ञानमयत्वं च वर्णितप्- 'सदसद्भावयु- काय प्रलये तामसात्मने । विशुद्धज्ञानतत्त्वाय तुभ्यं रुद्रात्मने नम:।' इति । विश्वगुगत्यं शियस्यैव शिवपुराणे प्रतिपादितम्- प्रविसर्ग मसूतानां प्राणां शास्त्राधिस्तरम् । उपदेष्टा म एकादौ कालावच्छेदयर्तिनाम् ॥ कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणा- मप्यसौ गुरुः । सर्वेपामेव सर्वेश: कालावच्छेदवर्जियः।।' इति। अमुमेवार्य पतललिरपि योगशास्त्रे सूत्रयामास । तत्र हि हेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेप ईश्वरः' इति प्रस्तुस प्रितम ‘स पूर्वेषामपि गुरुः फालेनानवच्छेदात् इति। किं च पीणामपि सार्वइये समाने शिवस्य विशिष्य 'सर्वशः इति नाम रास्य विश्वगुरुत्वोपयोगिनिससिद्धनिरतिशयसाश्य- सद्भावमयुखम् । अत एव शिवपुराणेऽपि शिवस्यादिगुरुत्यो- ·१८ पपादनार्थ तद्वर्णनाप्राक्पठ्यते-लोके साविशयत्वेन ज्ञान- श्वर्य विलोकितम् । शिवे नातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः ।।' इति । पातञ्जलेऽपि ‘स पूर्वेपामपि गुरु:-' इति सूत्रात्मा- चीनं सूत्रम् ‘तस्य निरतिशयं सर्वज्ञवीजम्' इति । शि- वस्प चन्द्रशेखरत्वं प्रसिद्धम् । स चन्द्रः सफलज्ञानमय इति शिवशास्त्रेषु प्रसिद्धम्-'ज्ञानचन्द्रकलाचूडं दशदिग्बाहुमण्ड- लम् । त्रैगुण्यादिनयन्तिं दिव्यैर्दशभिरायुधैः ॥' इति ववश्च यथानसतप्रवृत्ताः क्षुधितानामन्नार्थिनामयमन्नदातेत्य- मिनायोपसर्पणेनानुपणार्थ स्वप्रासादशिखरेष्वन्नध्वज बन- न्ति, एवं शिवोऽपि स्वयं ज्ञानप्रद इति प्रत्यायनेन लोकानु- प्रहार्य ज्ञानमयी चन्द्रकलां शिरसि धारेति ततोऽपि तस्य ज्ञानप्रदत्वमवगम्यते । अपि च भगवत्युमादेवी ब्रहाविद्यान- दायिनीति श्रुतिपुराणप्रसिद्धम् । तलवकारिणामुपनिपदि तस्याः शक्रादीन्प्रति श्वेताश्वतरोपनिषदि महीन्प्रति च ब्रह्मविद्यो- पदेष्मृत्वमानातम् । कूर्मपुराणे चेश्वरगीतासु योगाध्याये तस्याः सकललोकानुग्रहैकरसिकशिवनियोगाद्ब्रह्मविद्याप्रदत्वमुकम् । वव हि प्रयविष्णुरुद्रादीनां शिवनियोगेन सृष्टिपालनसंहारादि. कर्तृत्वप्रतिपादनप्रकरणे शिववचनम्-'पार्वती परमा देवी स. विद्याप्रदायिनी । याभिघ्यावा विशेषेण सापि मद्वचनानुगा ।' इति । एवंमूवा भगवत्युमा यद्विपदकदेशरूपा वस्य ज्ञानप्र. - ·४९ - - दत्वं कैमुतिकन्यायसिद्धम् । ततः शिवमपहाय मुक्तिहेतुक्षा- नप्रदत्वमन्यस्य कल्पयितुमशक्यामित्यर्थः ॥ २५ ॥ सुखमदत्वमपि हेत्वन्तरैरुपपादयति श्लोकद्वयेन- शंभुः श्रुतोऽसि ननु वृप्तिविरागशाली वैराग्यचिह्नभरितश्च महेश्वरस्त्वम् । तं त्वामपारसुखसागरमन्तरेण कमात्सुखं भवितुमर्हति देहभाजाम् ॥२६॥ यजीवरत्नमखिलागमलालनीयं ये च त्रिनेत्र मृडशंकरनामधेये । एतैरपि स्फुटमनन्यसमाश्रयं ते विख्याप्यते सकलजीवसुखप्रदत्वम् ॥२७॥ शिवस्य सफलजीवसुखप्रदत्वे तस्य निरतिशयसुखा- सदत्वं हेतुं कृत्वा तस्य हेतोः समर्थनार्थ हेत्वन्तरमाद्यश्लोकेनो- च्यते । शं भवतीति शंभुः । कर्थे प्रत्ययः । सर्वेपामप्या. मना सुखात्मकत्वेऽपि विशिष्यैवं व्यपदेशो निरविशंयसुखा- त्मकत्वाभिप्रायः । अत एव तस्य नित्यप्तिर्नित्यं च विषय- मुखवैष्ण्यं शिवशालेषु प्रसिद्धमानायते- 'सर्वज्ञवा प्तिर- नादियोधः स्वतन्त्रता नियमलुप्तशक्तिः । अनन्तशकिछ वि.

·५० 1 भोर्विधिज्ञाः पडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ॥ ज्ञानं विरागतैश्वर्य तपः सत्यं क्षमा धृतिः । स्रकृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च । अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शंकरे ।। ज्ञानमप्र- तिमं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सह सिद्धं चतुष्टयम ॥' इति । ब्रह्मणः श्रुतमपि वैराग्यम् 'हिर- ण्यगर्भ पश्यति जायमानम्' इति जायमानावस्थायामेव शिवक- टाक्षानुगृहीतस्य तस्य सहोत्पन्नमेव, न तु नित्यम् । अत एव 'सह सिद्धम' इत्युक्तम् । एवं स्वस्य निरतिशयसुखास्पदत्वेन तुच्छविषयसुखवैतृष्ण्यं ज्ञापयितुमेव विषयभोगलम्पटमूढादर- णीयानि वस्त्रमाल्याभरणचन्दनाद्यनुलेपनानि विहाय गजच. मभुजगास्थिभस्मानि तत्स्थानेषु परिगृहीतानि । तदेतद्भागवते काश्यपवचनेन स्फुटीकृतम्- 'हसन्ति यस्याचरितं हि दु- भंगाः स्वात्मन्रतस्याविदुपः समीहितम् । यैर्वस्त्रमाल्यामर- णानुलेपनैः श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥' इति। स्वात्मन रतस्य स्वात्मानन्दामृतसागरनिममस्य । समीहितमविदुपः निरतिशयस्वात्मानन्दनित्यास्वादप्रयुक्तविपयसुखवैतृष्ण्यस्फुटी- करणाभिप्रायमजानानाः । श्वभोजनं पतनानन्तरं श्वमिर्भक्ष्य- माणं शरीरम् । न प स्वस्य निरतिशयसुखत्वमन्येभ्यः सुख- प्रदत्वे कथं हेतुः, बहुघनस्यापि फदर्यस्य घनदानादर्शनात् , धनसंसानादिरहितस्याप्यनुप्रहसमर्थस्य योगिनस्तदानदर्शनाधे- ·ति शङ्कनीयम् , 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजी. वन्ति' इति श्रुत्यनुसारेण निरतिशयसुखारपदप्तया शिवस्यै- व स्वसुखमहासमुद्रकणिकायमानहरण्यगर्भान्तसुखप्रदत्वप्रसि- द्वितीयश्लोकेन शिवस्य सकलजीवसुखप्रदत्व एव साक्षा- द्धतव उच्यन्ते । जीवरत्नं शिव इति नाम 1 'अथ हैन ब्रह्मचा- रिण ऊचुः किंजप्येनामृतत्वं ब्रूहीति। स होवाच याज्ञवल्क्यः शतरुद्रीयेणेति । एतानि ह वा अमृतस्य नामधेयानि एतैई वा अमृतो भवति ।' इति जाबालोपनिपदि श्रीरुद्रानातानि नि- समुक्तस्य शिवस्य नामधेयान्यमृतत्वसाधनान्युक्तानि । तेषां मध्ये शिवनामात्युत्कृष्टम्, 'विद्यासु श्रुतिरुत्कृष्टा तत्रैकादशिनी श्रुतौ । तत्र पञ्चाक्षरी तस्यां शिव इत्यक्षरद्वयम् ॥' इति शिवागमरहस्यविदां वचनात् , 'यहथक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत्' इति भागवतेऽपि तत्प्रशंस- नात् । अवस्तज्जीवरत्नमिति व्यवहरन्ति शिवागमविदः । तच्छिवंकरत्ववाचि 'शिव एको ध्येयः शिवंकरः' इत्यथर्वशि- खोपनिषदि तस्य तथा व्याख्यातत्वात् । तव्याख्यानार्थ हि तन्त्र शिवकरपदम् । सर्वैश्वर्यसंपन्नः सर्वेश्वरः' इति पूर्ववाक्येऽपि सर्वेश्वरनाम्नो यौगिफतया व्याख्यानार्थम् 'सर्वैश्वर्यसंपन्नः' इति पदान्तरसमभिन्याहारदर्शनात्। 'संमेधयति यनित्यं सर्वार्थानामुपक्रमम् । शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेवः शिवः ।

·५२. स्मृतः ॥' इत्यानुशासनिकवचनेनापि शिवनानः शिवंकरत्व- याचित्वं स्पष्टीकृतम् । इच्छेव हि संकल्पमात्रेण सकलप्रपश्च- स्रष्टुस्तस्य कारणम् । 'समा भवन्तु मे सर्वे दानवाश्चामराश्च ये। शिवोऽस्मि सर्वजन्तूनां शिवत्वं तेन मे सुराः ॥' इति कर्णपर्वणि शिववचनेनापि तस्य तद्वाचित्वं स्फुटीकृतम् । एवं च शिवशब्दात् 'तत्करोति' इति ण्यन्तादच्प्रत्यये 'णेरनिटि' इति णिलोपे च सति शिवनामनिष्पत्तिद्रष्टव्या । सुखने' इति धातोः सुखयतीत्यर्थे निष्पन्नो मृडशब्दः । शंकरशब्दः शिवकरत्ववाचीति स्फुटमेव । एवं तामसत्वदो- पस्य बालिशप्रलपितस्योद्धारः कृतः ॥ २६ -- २७ ।। अथ पाशुपत्यवरणस्योद्धारः क्रियते- यत्पाशुपत्यमवृणोरिति नित्यवाणी शंसत्यवौमि तत एव तदीश नित्यम् । नित्यं यदिष्टहविरादिविधिस्तवाय तस्यैव कल्पयति सा हि वरेण लाभम् ।। 'सोऽब्रवीद्वरं वृणा अहमेव पशूनामधिपतिरसानि' इति नित्यसिद्धा श्रुतिवागेव हि रुद्रेण वरो वृत इति ब्रवीति । अस्य श्रुतिवाक्यस्य प्रवृत्तेः प्रागेव वरेण वृतेन भाव्यम , अन्यथा 'सोऽप्रवीत्' इति भूतार्थप्रयोगानुपपचेः । अतो ·पत्र यन्नानादिकालप्रवृत्तेपु पूर्वपूर्वकल्पेष्विदं वाक्यं पठ्यवे ततस्ततः पूर्वसिद्धेन पाशुपयेन भाव्यमित्यस्मादेव वाक्या- त्पाशुपत्यमनादीति सिध्यति । एवमेव हि यागहोमादीनां तया तया देवतया वरवरणलब्धत्वेन प्रतिपादितानां नित्यत्वं समर्थनीयम् , अन्यथा सर्वेषामपि वैदिककर्मणामनित्यत्वं प्रसज्येतेति कल्पभेदेन धर्माधर्मविप्लवः स्यात् । तस्माद्यया नित्यसिद्धतत्तद्देवताकर्मसंवन्धप्रख्यापनद्वारा तत्तत्संनिधिश्रुतो वरवरणार्थवादः कर्मप्रशंसार्थः, एवमयमपि नित्यसिद्धपशुप- तिभावप्रख्यापनद्वारा कर्मप्रशंसार्थोऽर्थवाद इत्यर्थः । इत्यं कर्मप्रशंसार्थासदर्थवादतामभ्युपेयैव तत्र विष्णोरापतन्नत्यन्ता- पकर्पोऽपि परिहरणीयः। अन्यथा ' त इपु५ समस्कुर्वताग्निम- नीकर सोम शल्यं विष्णुं तेजनम्' इति त्रिपुरसंहारोपक- रणतया रुद्रशेषभूताया इपोर्मध्यावयवतां देवैस्तदिच्छयैव नीतत्वेन श्रुतस्य विष्णोरत्यन्तापकर्षः समापतन्ननिवार्यः स्या- दिति भावः ॥२८॥ वरणमभ्युपेत्यापि परिहारान्तरमाह-- शक्नोति नैव पशुपाशपतीन्विवेक्तुं मुक्तः कथं भवति मोहित एप लोकः। इत्याकलय्य भगवन्यदि वा वरेण स्पष्टीचकर्थ तदिदं किमु दूपणाय ।। २९ ।।

·पाशुपतव्रतानुष्ठानाधीन: पशुत्वहरणरूपो मोक्षः, तद- नुष्ठानं च देवमनुष्यादयो वयं पशवः पशूनां चास्माकं पतिः शिव इति ज्ञानसापेक्षम् , तज्ज्ञानाभावे पाशुपतव्रतानुपाना- संमवाल्लोकस्य मुक्तिरेव न स्यादिति विचार्य सकललोकानु- प्राहकः शिव एव वरवरणव्याजेन निजं नित्यसिद्धं पाशुपत्यं सर्वलोकप्रसिद्ध्यर्थ स्पष्टीचकारेत्युपपद्यत इत्यर्थः । अयमों लिङ्गपुराणे दर्शित:-- 'स्वतः सिद्धं पाशुपत्यं युष्माकं पशु- तापि च । तदत्र दर्शयाम्यद्य पणबन्धविनोदतः।।' इति ॥२९॥ फलाभावेऽपि सृष्ट्यादिव्यापारवत्पाशुपत्यवरणं ली- लामात्र वास्त्विति परिहारान्तरमाह- किं तेऽथ वा वरवृतेः फलचिन्तनेन लीलैव शूलघर संततमीदृशी ते । उद्दिश्य किं फलमवाप्ससमस्तकाम: शश्वत्सृजस्यवसि संहरसि प्रपञ्चम् ॥ ३० ॥ पाशुपत्यवरणमेव नास्तीति, तत्सत्त्वेऽपि नित्यसिद्ध- स्यैव पाशुपत्यस्य प्रत्यायनाथं तदिति, तथाभूतफलाभावेऽपि सृष्ट्यादिवल्लीलामा तदिति च परिहारैः पाशुपत्यस्यानादि. मिद्धत्वमुपपादितम् । तस्य तथात्वानङ्गीकारे वाधकमाह- ·आगन्तुकं यदि भवेत्तव पाशुपत्य- मर्थोऽपि निस्तरति नानुपपत्तिसीमाम् । संसारिणो हि सकलाः पशवो निरुकाः स्थादादिमत्कथमधीश्वर तत्पतित्वम् ॥३१॥ पाशुपत्यं हि सर्वाञ्जीवान्प्रत्याधिपत्यरूपं सर्वेश्वरत्व- मेव, 'आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारखविनः । तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः ॥' इति शैवलैङ्गादिपु. राणोद्धोपात् । अतस्तदनादिसिद्धपरब्रह्मधर्मतया धर्मिग्राहक- मानसिद्धं नादिमत्कल्पयितुं युक्तमित्यर्थः । एतेन 'तचेजोऽस- जत' इत्यादौ भूतार्थप्रत्ययसत्त्वेऽपि यथा तेजःप्रभृतीनां न नित्यत्वं तथा पाशुपत्यस्याप्यस्त्वियपि शङ्का निरस्ता । तेज:- प्रभृतीनामनित्यत्वेऽपि प्रवाहानादिपूर्वकल्पवृत्ततत्तत्सृप्टेरवीत- त्वं भूतार्थप्रत्ययस्यालम्बनमित्युपपद्यते । न चेह भूतमाविवर्व- मानसकलजीवाधिपत्ये पारमेश्वरनित्यसिद्धधर्मे तन्यायःप्रव- तयितुं शक्यते ॥ ३१ ॥ एवं प्रसाधितं पाशुपत्यस्यानादित्वं पशुत्वप्रतिचन्द्यापि स्थापयति- आस्तां पतित्वमदसीयमिदं पशुत्वं नाहत्यधीश कयमप्यधुनातनत्वम् ।

·- यद्यस्ति तस्य वरणश्रवणेषु काचि. निर्वाहरीतिरपरा न क्रिमत्र सा स्यात् ॥३२॥ पवित्ववरणकाले सर्वेषामात्मनां पशुत्वमपि सद्द, घृत- मिति लैङ्गादिपुराणेषु प्रसिद्धम् । तथा भारतेऽपि कर्णपर्वणि- पशुत्वं चैव मे लोकाः सर्वे कल्पन्तु पीडिताः । पशूनां च पतिश्चाहं भविष्यामि सुरोत्तमाः ॥ इति देवा वचः श्रुत्वा देवदेवस्य भूपते । विषादमगमन्सर्वे पशुत्वं प्रति शङ्किताः।।' इति । तत्पशुत्वं सादि भवितुं नाहनीति तद्वरणनवणे या परिहारः प्रागुक्तेष्वन्यतमोऽन्यो वास एवं पंतित्ववरण- वणेऽप्यस्त्वित्यर्थः ॥ ३२॥ भवतु पशुत्वमपि सादीत्यवाह- मायादिपाशहदवन्धविमोहितानां यत्स्वामिकर्मकरणं यजनादिरूपम् । गीणं पशुत्वमिदमेव हि देहभाजा- मेतचराचरपते कथमादिमत्स्यात् ॥ ३३ ॥ ननु लोकानां शिवपशुस्वं न मुख्यं शिवं प्रति गवाश्वादि- रूपवत्त्वम , तदभावात् । किं तु यथा गवावादीनो बा- मिना पाशैर्वद्वानां दोदनाइनादिकार्यैस्तदुपकर्तृत्वमे शिवेन मायाक्रमादिमिर्वदानां यज्ञादिभिराराधनरूपः शिवोपकर्तृ ·त्वमेव तद्वाच्यम् । तथानादिसंसारप्रवाहायातं कथमपि ना- दिमत्त्वमईतीत्यर्थः । इत्यं गौगमेषां पशुत्वं शिवपुराणे स्पष्टीकृतम- 'ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकार्यन्ते संसारवशवर्तिनः ॥ तेषां पतित्याद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स वनाति पशून्पतिः । स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः ।। चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी। विपया इति कथयन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः ।। ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान्प- शून्बद्धा महेश्वरः । पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्य कारयति स्वकम् ॥' इति ।। ३३ ॥ अथ परमेश्वरं प्रति वरदातुः कस्यचिदसंभवादपि वरव- रणश्रवणादीनि तुच्छीकरोति- त्वामामनन्ति परमीश्वरमीश्वराणां त्यां दैवतं च परमं खल दैवतानाम् । त्वामेव नाथ परमं च पति पतीनां कस्माद्भुतं वरद विश्वसिमो वरं ते ॥ ३४ ॥ 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं दैवतानां परमं च देव- तम् । पति पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेशमी- ड्यम् ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिपन्मन्त्रार्थोऽत्रानुसंहितः । - ·ईश्वराणां जगन्नियन्तृणाम् । दैवतानां जगदाराधीयानाम् । पतीनां जगत्पालकानाम् । एवं पाशुपत्यवरणं दोष इत्ये- तत्प्रत्युतम् ।। ३४॥ अथ गङ्गाधारणमपकर्षहेतुरिति प्रलपतो आलिशान्प्रति- घोषयति-- गहा धृता न भवता शिव पावनीति नाखादितो मधुर इत्यपि कालकूटः । संरक्षणाय जगतां करुणातिरेका- स्कर्मद्वयं कलितमेतदनन्यसाध्यम् ॥ ३५ ॥ गङ्गाधारणं तावदनन्यसाध्यमिति महाभारते भगीरथं प्रति गङ्गावचनेनावगतम्.---. करिष्यामि महाभाग वचस्ते नात्र संशयः । वेगं तु मम दुर्धाय पसन्या गगनाच्च्युवम् ने क्षमनिषु लोकेषु कश्चिद्वारयितुं नृप । अन्यत्र विबुधवे. छानीलकण्ठान्महेश्वरान् ॥' इति । रामायणेऽपि तं प्रति प्रवचनेनावगतम् गङ्गायाः पतनं राजन्पृथिवी न स- हिन्यते । तो वै धारयितुं वीर नान्यं पश्यामि शूलिनः ।।' इति । भागवते तु- कोऽपि धारयितुं वेगं पतन्त्या मे महीवले । न चेमितलं भित्त्वा नृप यास्ये रसावलम् क्षति पृष्टवतीं प्रति मगीरथवचनेनाप्यवगतम्- ' धारयेद्र- ।

·५९ वतीयेगं रुद्रस्त्वात्मा शरीरिणाम् । यस्मिन्नोतमि प्रो विवं दाटीव वन्तुपु ॥ इति । इदं च गाधारणं न केवलं भगीरयपितामहोत्तारणमामार्यम् , किं तु गावेगा विदारण. परिहारेण जगत्संरक्षणार्थमपि सर्वोपकारकस्यागस्त्यनिपीतस्य समुद्रस्य परिपूणेन तदर्थमित्यपि भारते समधिगवम् । वन त्वरण्यपर्वण्यगस्त्यनिपीतस्य लोकपावनतया सर्योपकारकस्य समुद्रस्य परिपूरणोपायं मधुमागतान्देवान्प्रति प्रह्मणा 'भगी. रयः स्वपितामहोत्तारणार्थ गङ्गामानेष्यति, तया च समुद्रस्य परिपूरणं भविष्यति, विगतज्वरा मवय' इत्युक्तमिति प्रप- श्चितम् । एवमनन्यसाध्यं गङ्गाधारणं जगत्संरक्षणार्थ शिवेन कृतं न तु स्वस्यापि पावनीयं गोति तद्वारणं कृतम् । यया कालकूटविपं मधुरमिति नास्वादितं किंतु जगत्सं. रक्षणार्थमेव, एवमिदमपाति दृष्टान्ततया संप्रतिपन्नकालकूट- प्रसनोदाहरणम् । तद्धि जगत्संरक्षणार्थमिति शिवपुराणादिपु प्रसिद्धमेव । भागवतेऽपि तयोक्तम् । स हि कालकूटप्रादु- मीवानन्तरम्-'तदुप्रवेगं दिशि दिइयुपर्ययो विसर्पदुत्सर्पदसं. वीर्यम् । माताः प्रजा दुद्रुवुरण सेश्वरा अरक्ष्यमाणाः शरणं सदाशिवम् ।।' इत्युक्त्वा, ततस्तत्प्रसादनाय त्रिमूर्युत्तीर्ण- निबैगुण्यशिवाभिधानपरब्रह्मरूपपरमात्मतत्त्वतया तस्य के- लामवासिनः श्रीकण्ठरुद्रस्य शिवविभूतिविशेषस्य प्रजापति- ·भिः कृते स्तोत्रे कालकूटसंहरणमिदं ब्रह्मादीनामप्यसाध्यम अतस्त्वदेकशरणा वयमागवा इति ज्ञापयितुमुक्तम्- 'न । गिरिनाखिललोकपालविरिचिवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योतिः परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद्ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥' इति । गुणविशेषोपाधिकब्रह्मविष्णुरुद्रभेदरहितं तत्समष्टिरूपपरम- शिवात्मकमित्येतनिरस्तभेदमित्यनेनोच्यते ॥ ३५ ॥ एवं लोकोपकारार्थ शिवेन कृतं गङ्गाधारणमपि यदि त्रिविक्रमावतारकाले स्यात्तदा ‘यच्छौचनिःसृतसरित्प्रवरोद- केन तीर्थेन मूर्ध्नि विधृतेन शिवः शिवोऽभूत् । ध्यातुर्मनश्च मलशैलनिसृष्टवनं ध्यायेचिरं भगवतश्चरणारविन्दम ।।' इ. त्यादिपञ्चपाक्षरश्रवणपरितुष्टानां कूपमण्डूकानां प्रलपितस्य कियानप्यवकाशः स्यादपि । इदं तु धारणं भगीरथप्रसादिता• याश्चतुर्मुखलोकस्थिताया हैमवत्या एव गङ्गाया इत्येतद्विभज्य दर्शयति- गङ्गापि नैव भवता करिचर्मधारि- न्मूर्धा धृता मधुरिपोथरणाक्षरन्ती । किं तु प्रसादनपराय मगीरथाय दत्त्वा वरं शतधृतेः सदनात्पतन्ती ॥ ३६ ।। द्विविधा गद्रा- एका हिमवत: कन्यका ब्रह्मलोके प्रव.

·६१ इन्ती केनचिदंशेन ब्रह्मलोकाभूलोकं भगीरथेनानीता, अन्या तूर्यप्रसारितत्रिविक्रमरूपभगववरणप्रमवा सयधः पतन्ती केनचिदशेन योनि स्थिता देवानां विहारोपयोगिन्यंशान्तरेण मेरोरुपरि ब्रह्मपुर्याश्चतस्पु दिक्षु प्रवहानिलेन चतुर्धा विभक्ता निपल्स प्राच्यादिसुमुद्रान्प्रविष्टा । तथा हि वामनपुराणे- श्वेतागी पद्मपन्नाक्षी नीलकुश्चितमूर्धजा । श्वेतमाल्याम्वर- धरा कुटिला गाम चापरा ।' इत्युमाया ज्यायसी हिमवत्सुता प्रस्तुत्योक्तप- 'दिवाकरैश्च रुद्रैश्च वसुभिश्व तपस्विनी । कुटिला ब्रह्मलोकं तु नीता शशिकरप्रभा !! अयोचुर्देवताः सर्वाः किं वियं जनयिष्यति । पुत्रं तारकहन्तारं ब्रह्मन्व्या- ख्यातुमर्हसि ॥ ततोऽत्रवीत्सुरपतिर्नेयं शका तपस्विनी । शार्य धारयितुं तेजो वराकी मुच्यतामियम् । ततस्तु कुटिला कुदा ब्रह्माणं प्राह नारद । तथा यतिष्ये भगवन्यया शार्व सुदुर्धरम् ॥ धारयिष्याम्यहं तेजस्तथैव शृणु सत्तम। तपसाई सुतप्लेन समाराध्य जनार्दनम ॥ यथा हरस्य तीर्थ धारयिः प्ये पितामह । क्या देव करिष्यामि सत्यं सत्यं मयोदितम् ।। ततः पितामहः मुद्धः कुटिलामतिदारुणाम् । भगवानादिश: या सर्वेशः स महामुने । यस्मान्मद्वचने पापेन स्थित कुटिले त्वया । तस्मान्मच्छापनिर्दग्धा लमद्यापो भविष्यति। इतोवं ब्रह्मणा शप्ता हिमबहुदिता मुने। आपोमयी प्रलोक ·uy - पावयामास वेगिनी !! तामुत्थितजलो दृष्ट्या वबन्ध प्रपिता- महः । ऋक्सामाथवेयजुर्भिवाड्मयैर्वन्धनदृढम् ।। सा बद्धा संस्थिता ब्रह्मस्तथैव गिरिकन्यका। आपोमयी पावयन्ती ब्रह्मणो विमला जटाः ।।' इति । अत्र गङ्गैव कुटिलेति ना- मान्तरेणोक्ता, 'एते थे शैलराजस्य सुते लोकनमस्कृते । गहा व सरिता श्रेष्ठा उनादेवी च राघव ।।' इति रामायणे हिमवत्सुतायाममाज्येष्ठायां कुटिलापदस्थाने गद्गापददर्शनात् , अथ ज्येष्ठां सुराः सर्वे देवतार्यचिकीर्पया। शैलेन्द्रं वरया- मासुर्गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ॥ ददौ धर्मेण हिमवांस्तनयां लोकपावनीम् । स्वच्छन्दपयगां गणां त्रैलोक्यहितकाम्यया ।। प्रतिगृह्य ततो देवात्रैलोक्यहितकारकाः । गङ्गामादाय वै गच्छन्कृतार्थेनान्तरात्मना ।' इत्युदाहृतवामनपुराणोक्तकुटि- लावृत्तान्तस्य गङ्गायामेव रामायणे संक्षिप्य प्रतिपादनाच । अत्र हि 'देवतार्थचिकीर्षया' इति 'वरयामासुः' इति 'धर्मेण' इति चोक्त्या तारकादिवधादिरूपदेवकार्यचिकीर्पया सेनान्य उत्पादनाय शिवस्य मायोर्थे तामेव कन्या शिवस्य धर्मप्रजार्थ वृणीमह इति वरसंवन्धिकर्तृककन्यावरणप्रकारेण वरयामासुः, सोऽपि कन्यादानधर्मेण ददावित्यर्थः प्रतीयो । अतो वामनपुराणोक्षार्थच्छायापत्तिदर्शनातामादाय प्राणो- ऽन्तिकं निन्युरित्यर्थो पाहाः । तदनन्तरं माशापानदी- ·६ २ रूपप्राप्तिः 'त्रिपथगां नदीम्' इत्यनेन सूचिता । इदं हि विशेषणं न प्राचीनतदीयरूपकीर्तनपरस , 'भगवनोतुमि- च्छामि गङ्गां त्रिपथगां नदीम् । त्रैलोक्यं कथमाक्रम्य गता ननदीपतिम् ॥' इति रघुनायकपुष्टेन विश्वामित्रेण त्रिपथ- गारूपप्राप्तिवर्णनोपोद्घातत्वेनास्याः कथाया वर्ण्यमानत्वात् , प्रा- गेव त्रिपथगारूपसद्भावे देवैरिदानी नतित्वोक्त्ययोगाच्च । किं तु भाविनी संज्ञामाश्रित्येदं विशेषणम् । शैलेन्द्रो हिमवा- नाम धातूनामाकरो महान् । तस्य कन्याद्वयं नाम रूपेणा- प्रतिमं भुवि ॥' इत्युपक्रमादतिसौन्दर्यशालितया शिववी. र्यधरणक्षमतां विचिन्त्य कन्यारूपेण ब्रह्मलोकं नीवेत्येवार्थो ग्राह्यः । अथ 'त्रिपथगाम्' इतिवत् 'नदीम्' इत्येतदपि भाविनी संज्ञामाश्रित्य, नदीरूपप्राप्तिर्वामनपुराणोक्तरीत्या ब्र. झशापेन, निपथगारूपप्राप्तिनदीरूपं प्राप्य ब्रह्मलोके स्थिता- यास्तस्या भगीरथानुरोधादुव्यवतरणेन पातालप्रवेशेन चेति हदि निघाय त्रिपथगारूपप्राप्तेः पृष्टत्वात्सैव नवभिः सर्गः प्र- पञ्जिता। नदीरूपं प्राप्य ब्रह्मलोके स्थितिस्त्वपृष्टत्वान्न प्रपति- ता, किं तु सिद्धवत्कृस तव तत्र सूविता । यहिना शिव- वीर्य निपीते सेनान्युत्पत्तिमलभमानान्त्रझसमीपं गतान्देवा- प्रति-'इयमाकाशगा गङ्गा यस्यां पुत्रं हुताशनः । जन- विध्यति देवानां सेनापतिमरिंदमम् ।। ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता ·६४ , बनयिष्यति वं सुतम् ।उमायास्तद्वहुमतं भविष्यति न संशयः।।' इति ब्रह्मणो वचने : इयमाकागा गला' इति निजक एव संनिहिताकाशगतत्वेन गहा निर्दिष्टा, यञ्च भगीरथेन गडावरमार्थ ब्रह्माणमुदिश्य तपः कृतमित्युक्तम् , यञ्च प्रस. भेन ब्रह्मणा वरं दातुमागतेन ‘इयं हैमवती गङ्गा ज्येष्ठा हिमवतः सुता' इति ब्रह्मलोकात्ममारतैव गमा 'इयम्' इति निर्दिष्टा, एतैलि हाया नदीरूपप्राप्तिब्रह्मलोके सिविश्व सूचिता । एवं तावद्वामनपुराणोक्ता कुटिला गहैवेति रामाय- णानुसारेणावगम्यते । किं च वामनपुराण एवाप्रिमोपाख्या- नानुसारेणाभ्यवगम्यते । अग्रे हि शिवीर्य निपीतवन्तं यदि प्रस्तुत्येवमुपाख्यायते- 'यत्तत्पीतं हुनाशेन स्कन्नं शुष्क पिनाकिनः । नेन क्रान्तोऽभवद्रह्मन्मन्दतेजा हुताशनः ॥ वैश्वानरस्ततस्तूर्ण ब्रह्मठोकं जगाम सः । स गच्छकुटिलो देवीं ददर्श पथि पावकः ॥ तां दृष्ट्वा माह कुटिलो तेज एत. सुदुर्धरम्। महेश्वरेण संत्य निर्दोऽहं वरानने । तस्मात्म- तीच्छ पुत्रोऽयं भवदीयो भविष्यति । इत्यमिनीका मित्रा तु कृत्वा स्वयपुरनवम् । प्रक्षिपारमाम्भसि प्रात्येवमाह महापां ॥ ततो विमष्टं तद्देवी शार्य तेजो पूजयन् । हुताशनोऽपि भगवान्कामचारी जगाम सः ।। पञ्चवर्पसह- सान्ते कुटिला ज्वलनोपमा । धारयन्ती तदा गर्भ ब्रमणः ·- स्थानमागता ॥ तां दृष्टवानजजन्मा अन्तर्वनी महायशाः । दृष्ट्वा पप्रच्छ केनायं तव गर्भः समाहितः ॥ सा चाह शांकरं यत्तच्छुक्ल पीतं हि वह्निना । तदशक्तेन तेनाद्य नि- क्षिप्तं मयि सत्तमम् ।। पञ्च वर्षसहस्राणि धारयन्त्याः पिता- मह । गर्भस्य वर्तते कालो नावपद्येत कर्हि चित् ॥ तच्छ्रुत्वा भगवानाह गच्छ त्वमुदयं गिरिम । तत्रास्ति योजनशतं रौद्रं शरवणं महत् ।। तत्रैनं क्षिप सुश्रोणि विस्तीर्णे गिरि- सानुनि । दशवर्षसहस्रान्ते ततो बालो भविष्यति ॥ सा श्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं कुटिला गिरिमागमत् । आगत्य गर्भ तत्याज सुखेनैव महामुने ॥ सा तु संत्यज्य तं बालं ब्रह्माणं सहसाऽगमत् । आपोमयी ब्रहाशापात्संजाता कुटिलां सती ॥' इति । एवं वह्रिविसृष्टशिववीर्यधारणोक्त्यापि कु. टिला गङ्गेति निश्चीयते, रामायणे पुराणान्तरेषु च गङ्गायां वहिना शिववीयं विमृष्टमित्यैफकण्ठ्येन प्रतिपादनात् । एवं तावदाधा हैमवती गङ्गा ब्रह्मशापानदीत्वं प्राप्ता भगीरथा- नुरोधाद्भुवं पातालं च प्राप्ता सती त्रिपथगा जातेति सप्रमा- णमुपपादिता । अन्या तु विष्णुपदी गङ्गा कचिदूर्ध्वप्रसारिता त्रिविक्रमचरणाम्बुजसंक्षालनार्थ सत्यलोकस्थिवब्रह्मकमण्डलु- निःसृतजलरूपा वर्णिता। अन्यत्र तश्चरणनिर्मिनोयोण्ड- च्छिद्रनिःसृतबहिर्जलरूपा प्रतिपादिता । वामनपुराणे तु- 5 ·६ ६ । 'विष्ण्वज्रिणा प्रसरता कटाहे भेदितेऽस्वरात् । अम्वरा- द्विष्णुपादान्तात्पपात कुटिला ततः ॥ तस्माद्विष्णुपदीत्येवं नाम्ना ख्यातिरभून्मुने ॥ इति । तत्रोझ्ण्डकपालपर्यन्तप्रसर- द्विष्णुपादाप्रनिर्भिन्नाकुलीभूतब्रह्मलोकप्रवहत्कुटिलाजलरूपोक्ता सर्वोपसंहारेण विविधजलरूपैया पर्यवस्यति । सा च विष्णुप- दानिर्गतैव मेरोरुपरि निपत्य तदेव सागरं प्राप्तेति प्रतिपादित महाभारते सभापर्वणि- तच्छिद्रात्स्यन्दिता तत्र पादा- द्रष्टाथ निम्नगा। संसारसागरस्याशु पावनी सागरंगमा ।' इति । कूर्मपुराणे तु सा विष्णुपदी व्योमगङ्गा जातेत्युक्तम्- 'अथाण्डभेदादपतश शीतलं महाजलं तत्पुण्यकृद्धिश्च जु टम् । प्रवर्तते चापि सरिद्वरा तदा गनेत्युक्ता ब्रह्मणा मसंस्था ॥' इति । देवानां विहारार्थ केनचिदंशेन व्योग्नि स्थिता, अवशिष्टा सागरे पतितेत्युभयानुरोधेन योज्यम् । एवं च या हैमवती गङ्गा सैव भगीरथानुप्रहार्थ शिवेन शिरसा धृता न विष्णुपदीति न पालिशानामत्र शङ्काव. काश: । ननु विष्णुपदी शिवेन शिरसा घृतेत्यपि पुराणा- तरवचनैरप्यवगम्यते । तया हि विष्णुपुराणे 'ऊर्वोत्तर- मृपिभ्यस्तु वो यत्र व्यवस्थितः । एतद्विष्णुपदं दिव्यं सृतीयं व्योम्नि मास्वरम् ॥' इत्युपक्रम्योक्तम्- 'तत: प्रव• इति प्रान्सर्वपापहरा सरित् । गङ्गा देवाशनालानामनुले- व्यो- ·पनपिञ्जरा ॥ वामपादाम्बुजाअष्टनखात्स्रोतोविनिर्गता ! वि- पणोविभर्ति यां भक्त्या शिरसाऽहर्निशं मृडः। ततः सप्त- यो यस्यां प्राणायामपरायणाः । तिष्ठन्ती वीचिमालाभि- रुह्यमाना जटाजले ॥ वार्योधैः संततर्यस्याः प्लावितं शशि. मण्डलम् । भूयोऽधिकतरां कान्ति वहत्येतदनुरूपम् ॥ मेरु- पृष्ठे पतित्वोच्चैर्निष्कान्ता शशिमण्डलात् । जगतः पावना- र्थाय या प्रयाति चतुर्दिशम् ।। सीता चालकनन्दा च चक्षु- भद्रा च संस्थिता । एकैव या चतुर्भेदा दिग्भेदगतिलक्षणा । भेदं चालकनन्दाख्यं यस्याः शर्वोऽपि दक्षिणः । दधार शिरसा प्रीत्या वर्षाणामधिक शतम् ॥ शंभोर्जटाफलापाच विनिष्कान्वातिदुष्करा । प्लावयित्वा दिवं निन्ये या पापा. न्सगरामजान् ॥' इति । मार्कण्डेयपुराणेऽपि- 'धुवाधारं जगयोनेः पदं नारायणस्य यत् । ततः प्रवृचा या देवी गना निपथगामिनी ॥ सा प्रविश्य सुधायोनि सोममाघारमम्म- साम् । संपर्तमानार्करश्मिसंतति लोकपावनी । पपात मेह- पृष्ठे च सा चतुर्धा ततो ययौ ॥' इत्युपगम्य सीतायाः पूर्वस- मुद्रमाप्तिमुफ्त्या ‘तथैवालकनन्दाख्या दक्षिणा गन्धमादने । मेरुपादपनं गत्वा नन्दनं देवनन्दनम् ॥ मानसं च महावेगा प्लावयित्वा सरोवरम् । गवा ॥ तस्मार पर्ववात्सर्वान्दक्षिगा ये क्रमोदिताः । वान्ता. मानसाच्छैलराजानं रम्याद्रिशिखरं ·६८ वयित्वा संप्राप्ता हिमवन्तं महागिरिम् ।। दधार तत्र त शंभु मोच वृषभध्वजः । भगीरथेनोपवासैः स्तुत्या चाराधि- तो विभुः ॥ तत्र मुक्ता च शर्वेण सप्तधा लवणोदधिम् । प्रविवेश विधा प्राच्यां सा तदा तु महानदी ।। भगीरथस्या- नुरथं स्रोतसैकेन दक्षिणा ।।' इति । सान्दे केदारखण्डे-- 'संकल्पेनैव ववृधे वामनो भगवानजः । पदैकन मह। व्याप्ता विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ सर्वे स्वर्गाद्वितीयेन व्यासास्तेन महा- त्मना । सत्यलोकस्थितेनेव ब्रह्मणा परमेष्ठिना। कमण्ड- लुगतेनैव ह्यम्भसा चावनेजने ॥ तत्पादसंपर्कजलाच जाता पापापहा मगलमङ्गला च । यया लिलोकी च कृता पवित्रा यया च सर्वे सगराः समुद्धृताः ॥ यया कपर्दः परिपूरितश्च शंभोस्तदानीं च भगीरथेन ।' इति । महाभा. रते-- 'विष्णोः पादाञ्छिशुमाराद्ध्याच सोमात्सूर्यान्मेररू- पार विष्णोः । समागता शिवमूर्धा हिमाद्रिम् ॥' इति । उच्यते- वामनपुरागरामायणस्वारस्यानुरोधेन च ब्रह्मलो. कस्थिता हैमवती गङ्गा भगीरथेन नीता तदनुग्रहार्थ शिवेन धृता च । विष्णुपदानिर्गताया हैमवतीजलेनापि मिश्रणमा सीदित्येतावदवलम्च्य तदभेदोपचारेण विष्णुपदी शिवेन धृता सागरानपि पावितवतीति विष्णुपुराणादिवचनान्युदाहृतानि योजनीयानि । फयमन्यथा त्रिविक्रमावतारकाल एव मेरौ - ·निपत्य भुवि प्रवहन्त्यां विष्णुपद्यां सत्यां भगीरथेन तिदि- वाद्गनानयनं कृतमिति विष्णुपुराण ,एवोकं संघटेत ! ननु त्रिविक्रमावतारकाले निर्गता विष्णुपदी ध्रुवलोक एव स्थिता; सा भगीरथेन प्रसादिता मेरौ निपत्य दक्षिणस्यां दिशि प्रवहन्ती शिवेन शिरसा धृता हिमवन्तं प्राप्य सप्तधा प्रस- तेति कल्पयिष्यते; रामायणे तु किंचिदंशं परित्यज्य कथा वर्णिता; तस्मात् ' इयमाकाशगा गङ्गा' इति ब्रह्मसेवार्य ब्रह्मलोकमागता विष्णुपदी ब्रह्मणा 'इयम्' इति निर्दिष्टेति च कल्पयिष्यत इति चेत् , मैवम् । 'तच्छिद्रात्स्यन्दिता' इत्युदाहृतभारतश्लोके विष्णुपदानिर्गमनानन्तरमेव विष्णुपद्याः शीनं सागरप्रवेशस्योक्तत्वेन भगीरथकालपर्यन्वं ध्रुवलोके तदवस्थानानुपपत्तेः । न च तदा केनचिदंशेन भुवि पतिता सा तदानीमेव सागरमपि प्रविष्टा, न भूलोके प्रवहन्ती स्थिता, अतो भगीरयकृतं तस्याः सिविष्टपादानयनं संघटत इति वाच्यम् । भगीरथार्थमवतरन्यास्तस्या मेरी पतने तत्र निपत्य स्वत एव दिक्षु प्रवहन्त्याः पतनवेगवारणार्य शिवप्र. सादनस्याकर्तव्यत्वेन तदुक्यसंघटनाच्छिवमूर्धन्येव पतने मेरौ निपत्य दक्षिणस्यां दिशि प्रवहन्ती विष्णुपदी शिवेन घृतेति विष्णुपुराणादिसंघटनायावाच । अस्मिन्पक्षे मेरी तनिपतनोक्तिस्त्रिविक्रमावतारकालवृत्चान्तविपया वाच्या। वदा ·मेरौ निपतिता ततः प्रभृत्यापर्यन्तं भुवि प्रवहन्त्येव वर्त- माना 'जगतः पावनार्थाय सा प्रयाति चतुर्दिशम्' इत्यु दाहृतविष्णुपुराणवचसावगतेति तस्यामिह सत्यामत्र त्रिदि- वात्तदानयनाथ भगीरथकृतयत्नस्यासंघटनाच । तस्मात्सं- घटनार्थम् । इयमाकाशगा गङ्गा' इत्यादिरामायणवचने खार- स्थलाभार्थं च ब्रह्मलोकस्थिता हैमवती भगीरथेन तपोभि. रानीता शिवेन च धृता सागरानपि साबितवतीति तदभे- दोपचारेण तद्वृत्तान्तस्यैव तस्यां विष्णुपुराणादिपु वर्णनमि- त्येव कल्पनं युक्तम् । ध्रुवलोकाद्भगीरथेन विष्णुपद्यानीतेति कल्पनेऽपि विविक्रमावतारकालमारभ्य मेरौ निपत्य भुवि प्रवहन्त्यां शिवधूतत्वादितद्वृत्तान्तवर्णनस्य तदभेदोपचारम् लकत्वकल्पनावश्यंभावादित्यलं प्रपञ्चेन ॥ ३३ ॥ . नन्वस्त्वेवमेतत् ; तथापि विष्णुपदीनिर्गमनसमये तन्मा- गें स्थिता हैमवती तया मिश्रिताभूत ; अत: पावनीति सा शिवेन मूर्धा धृतेति शहां हैमवत्याः शिवमूर्धसंबन्धादेव पावनत्वप्रतिपादनेन निरस्थति-- सापि त्वदनपविता नितरां पवित्रा जाता तवस्त्वदामिपेकजलोपमेति ।

·स्वर्लोकवासिभिरनन्तरमाहतासी. ये मूर्धभिर्दधति ते चरणावसृष्टम् ॥ ३७॥ रामायणे विश्वामित्रवचनम्- 'आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत । अचिन्तयच सा देवी गङ्गा परमदुर्धरा । विशा- म्यहं हि पातालं स्रोतसा गृह्य शंकरम् ॥ तस्यावलेपनं ज्ञात्वा, क्रुद्धः स भगवान्हरः । तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयन- स्तदा। सा तस्मिन्पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि । हिम- वत्प्रतिमे राम जटामण्डलगहरे ।।' इत्याधुक्त्या, 'तत्र देवर्षि- गन्धर्वा वसुधातलवासिनः । मवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ।। शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम् । कृत्वा तवाभिषेक से बभूवुर्गतफल्मपाः ॥ धूतपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता । पुनराकाशमाविश्य स्वाल्लोकान्प्रति- पेदिरे ॥' इत्युक्तम् । वत्र हि 'शिवे शिवशिरस्युत' इति 'पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि' इति च 'शिवपुण्यशब्दाभ्यां शिव- मौलेः परममङ्गलत्वं परमपवित्रत्वं चोक्त्वा तत्संबन्धादेव गङ्गायाः पावित्र्यातिशयः 'भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः । शापात्प्रपतिता ये च' इति च स्पष्टमेवोक्तः । अयमेवार्थः कूर्मपुराणेऽपि बहुविधगङ्गामाहात्म्यप्रतिपादनान- न्तरं संक्षेपेण कथितः 'पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां ·च मङ्गलम् । महेश्वरात्परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा ॥ इति । 'ये मूर्धभिर्दधति ते चरणावपृष्ठम्' इसनेन भागवतोक्तः कश्चिदर्थः स्मारितः । तत्र हि 'शिवापदेशोऽप्यशिवो मतो- न्मत्तजनप्रियः' इत्यादिपरुपोक्त्या शिवं दूषितवन्तं दक्षं प्रति दाक्षायण्याः सोल्लुण्ठनमिदं वचनम्- 'किं वा शिवास्य- मशिवं न विदुस्त्वदन्ये ब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटाः श्मशाने ।। तन्माल्यमस्मनुकपालवमत्पिशावेर्ये मूर्धभिर्दघति तच्चरणा- वसृष्टम् ॥' इति । शिवः श्मशानवासी भूत्वा तत्र विन- कीर्णमाल्यभरमनूकपालादीनि धृत्वा पिशाचैः सह स्थित्तो नाममावेण शिवश्चारित्रेण वशिव इयतत्वमेक एव जा. नासि ब्रह्मादयो न जानन्ति किम् , ये ब्रह्मादयः शिव- रणनिर्गत तलमधूल्यादिकमपि परम मङ्गलं परमं पवित्र मिति शिरोमिवहन्तीति श्लोकार्थः । एतेन हि भागवत एव शिवचरणसंलग्नधूल्यादीनामपि परमपावित्र्यवचनेन त. न्मूर्मस्ततोऽप्यविकं पावित्र्यं सूचितम् । अतो रामायणायुक्त तन्मूर्धसंवर्गादेव गङ्गायाः परमपावित्र्येऽभिमतेऽपि प्रथा- नप्रतिपाद्यभगवन्महिमस्तुत्यर्थम् यच्छौचनिःसृत -' इ- त्यादि यत्किचित्तत्रोक्तमिति न तबादरो मनीपिभिः कार्यः । भागवतेऽपि प्रधुभक्त्यनुमारेण कृष्णावतारमहिमानमेव प्राधान्येन प्रख्यापनीयं मनसि निधायावतारानुक्रमेण .

·'एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवानस्वयम्' इति रघुना- थाचवताराणां भगवदंशलेशत्वमुक्त्या कृष्णस्य परिपूर्णवदव- तारत्वमुक्तम् । तदुपयर्हात्मकं किं च भारतविष्णुपुराणादि- वचनविरुद्धं ब्राह्मणपुनानयनप्रस्तावगतभागवतविरुद्धं च त- मशिशंसिपितकृष्णावतारस्तुत्यर्थत्वेन कथंचिनेतव्यम् । एव- मिदमपि भागवत एव नत्तत्पदेशपर्यालोचनया शिवस्य विष्णो- श्व धर्मिग्राहकमानसिद्धः परापरभावः । तथा हि भागवतोप- मे- 'तस्मादेकेन मनसा भगवान्सात्वतां पतिः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा ।।' इत्यादिकमुक्त्वा कोऽसौ भगवानित्याकाङ्क्षायाम , 'सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणा- स्तैर्युक्तः परः पुरुप एक इहास्य धते । खित्यादयो हरिवि- रिचिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोनणां स्युः ॥' इति श्लोकेन त्रिमूर्यन्तर्गतविष्णुमेव श्रेयस्करत्ववादेन प्रा. गुपक्षिनियतभजनीयत्वोपपादनपूर्वकं भगवन्तं विधाय • भेजिरे मुनयोऽयाने भगवन्तमधोक्षजम । सत्त्वं विशुद्ध क्षेमाय कल्पते नेतराविद ॥' इति नात्विकत्वेनैव तस्य पूर्वरप्युपासितत्वमुफ्त्वा तस्यैव विविधप्रशंमापूर्वकम् ‘जगृहे पौरपं रूपं भगवान्महदादिभिः। संभूनं पोहशफलमादौ लोकसिसूक्षया ॥ यस्याम्भमि शयानस्य योगनिद्रां वित- न्यतः । नाभीहदाम्युजादामीमा विश्वसृजां पतिः ॥

·७४ 'एतन्नानावताराणां निदानं बीजमव्ययम् । यस्यांशाशेन यस्यावयवसंस्थानः कल्पितो लोकविस्तरः । सबै भगवको रूपं विशुद्धं सत्त्वर्जितम् !!' इति सत्त्वप्रधानरूपमुपत्ता एज्यन्ते देवतिर्यनादयः ॥' इति। तदेवरूपं वै. गयं मूलरूपमित्युक्तम् । अनेन लिमूर्त्यन्तर्गतो विष्णुरेव वत्परं विष्णुतत्त्वम् । स एव च भागवते वैष्णवपुराणे: प्राधान्येन प्रतिपाद्यत इति सष्टीकृतम् । एवं व सत्त्वाये. कैकगुणप्राधान्यराहित्येन निरासास्विकादिभेदं मायोपहित वेषां समष्टिरूपं सगुणं ब्रह्म यस्यांशभूता इमे स्मृताः । योपनिपदि 'यो ह खलु वा वात्य राजसोशोऽसौ स योऽयं ब्रह्मा, अथ यो ह खलु वा वास्य तामसीशोऽसौ स योऽयं रुद्रः , अथ यो ह खलु वा वास्य सात्त्विको शोऽसौ स योऽयं विष्णुः' इति । तस्मादवरं विष्णुतत्त्वमि- सङ्गीकृतं भवति । आ एवं यस्य प्रपञ्चनार्थ भागवत वस्मिन्विष्णुपुराणे पुराणप्रतिपाद्यस्य विष्णुतत्त्वस्य परममा वरत्वमुक्तम् । तत्र हि ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन्प्रधान ब्रह्मश. व्यः । ततश्च देवा मैत्रेय न्यूना दक्षादयस्ततः ।।' इत्या. दिना प्रमादिस्थावरान्तस्य कुल्लस्य प्राणिजातस्योत्कर्षापक- पापमपरमशक्तिविशेषत्वमुक्त्वा तदनन्तरम् ‘स वर सर्पशक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरः' इति पुगणप्रतिपायस्य विष्णोः ·सकलब्रह्मशक्त्युत्कृष्टत्वमभ्युपेत्यापि ब्रह्मावरत्वमुक्तम् । एवं त्रयाणां ब्रह्मशक्तित्वोक्त्या विष्णोब्रह्मावरत्वोक्त्या च यत्रि- मूर्युत्तीर्ण ब्रह्मास्तीति सूचितं तत्तु शिव एवेति विष्णुपुराण- स्याप्याक्तम् ' शक्तयो ब्रह्मविष्ण्वीशा मुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । सर्वेश्वराः सर्ववन्द्याः शाश्वतानन्दभोगिनः ॥ अन्याश श- कयो दिव्याः सन्ति तत्र सहस्रशः । इज्यन्ते विविधैर्य : शक्रादित्यादयोऽमराः ॥ सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णु- शिवात्मिकाः। प्रधानाः संस्मृता देवाः शकयः परमा- स्मन: ।। आभ्यः परस्ताद्भगवान्परमात्मा सनातनः । गी. यते सर्वशक्त्यात्मा शूलपाणिमहेश्वरः ।।' इति कूर्मपुराणवच. नैकार्थ्यांदवगम्यते । विष्णुभक्त्युत्कर्पप्रसिद्यर्थ प्रवृत्ते तत्र तन्त्र स्फुटीकृतम् । अत एवामृतमथनभगीरथचरितादिप्रस्तावे. ध्वनन्यसाध्यमिति शिवेन कृतं कालकूटप्रसनं गङ्गाधारणमि. सायपि तवत्यमुकम् । शिवस्य त्रिमूर्युतीर्ण सात्विकादिभेद- रहितमायोपहितपरब्रह्मरूपत्वं भागवतेऽपि तस तत्र व्यवह. तम् । ययाष्टमस्कन्धे- 'न ते गिरित्र-' इति प्रागुदाहत- मोके । एवं च 'गुगमष्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यादिकं प्रमो । धत्ते यथा स्वदग्भूमन्नह्मविष्णुशिवामिधाम् ।। त्वं प्रझ परमं गुस्सं सदसद्भावभावनम् । नानाशक्तिभिरामासि त्वमात्मा जगदीश्वरः ॥' इत्यादीनि भागवतवचनानि यद्यपि ·.. --- नेयम् । । परमावस्य व्यत्ययेन कल्पनायोगात्तद्विरुद्धं सर्व प्रशंसात्वेन । एवं पुराणान्तरेष्वपि । किं च त्रिविक्रमरूपमदि. त्यामाविर्भूतेन येन भगवता दर्शितं स विष्णुादशादित्य- मध्ये सर्वेष्वपि पुराणेतिहासेष्वविभागेन परिगणितः । तेषां च द्वादशाना सूर्यकलावेशेन स्वस्यमासाधिकारनिवाढत्वं धर्म- पुराणे वर्णितम्- 'सर्वात्मा सर्वलोफेशो महादेवः प्रजा- पतिः । सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम् । द्वादशान्ये वयादित्या देवास्ते ह्यधिकारिणः ॥ वरुणो माघमासे तु सूर्यः पूषा तु फाल्गुने । चैत्रे मासि तु वेदाङ्गो धाता वैशा- खतापनः । ज्ये चव व देवेन्द्र आषाढे सविता रविः । विवखानावणे मासि प्रोष्ठपद्या भगः स्मृतः ॥ पर्जन्योss- श्वयुजे त्वष्टा कार्तिके मासि भास्करः। मार्गशीर्षे भवे. मित्रः पौधे विष्णुः सनातनः ॥' इति । मासाधिकारिपु सूर्येषु जीवरूपप्रधानसूर्याशावेशो न विवक्षितः, विष्णोरतदंशावेशेन कार्यकर्तृत्वोक्ययोगात् । किं तु तदन्तर्या- मिशिवरूपसूर्याशावेशः । अत एवं 'महादेवः प्रजापतिः' इत्युपकान्तम्, एप देवो महादेवो मास्वान्साक्षान्महेश्वरः । भासते वेदविदुपां नीलपीवः सनातनः ॥' इत्युपसंहृतम् । प्रदेशान्तरेषु च ' एप रुद्रो महादेव: कपर्दी च धृणी हरिः । मादित्यो भगवान्सूर्यो नीलग्रीयविलोचनः । आधीयते सह- तत्र ·सांशुः सामगाभ्ययुहोसृभिः ।।' इत्यादि वर्णितम् । तत्र सूर्यो- पस्थानार्थमुपदिष्टे सूर्यहृदयस्तोत्रे मूलश्रुत्यनुसारेण शिवरूपत- चैव सूर्यस्तुतिः कृता- 'भूर्भुवःसुव ओंकारः सर्वो रुद्रा सनातनः । पुरुषः सन्मोहितस्त्वां प्रणमामि कपर्दिनम् ॥ त्वमेव विश्वं बहुधा जातं यजायते च यत् । नमाम्यजाय रुद्राय त्वामहं शरणं गतः ।। प्रचेवसे नमस्तुभ्यं नमो भीड टमाय ते । नमो नमस्ते सूर्याय त्वामहं शरणं गतः ।। हिर. ग्यवाहये तुभ्यं हिरण्यपतये नमः। अम्बिकापतये तुभ्यमु- मायाः पतये नमः ॥ नमोऽस्तु नीलग्रीवाय नमस्तुभ्यं पिना- किन । विलोहिवाय मर्गाय सहस्राक्षाय ते नमः॥ नम- स्यामि परं ज्योविभाणं त्वां परामृतम् । विश्वं पशुपति भीम नरनारीशरीरिणम् ॥ इति । यत् विष्णुपुराण आदि- त्यऋषिगन्धर्वाप्सर:प्रभृतीन्सप्तविधामासाधिकारिणः " मैने- अस्यन्दने भानोः सप्त मासाधिकारिणः' इत्युपक्रम्य ' मासे. प्येतेषु मैत्रेय वसन्त्येते तु सप्तकाः । सवितुर्मण्डले ब्रह्मन्दि. ष्णुशक्त्युपहिताः॥' इत्युक्तम् । तवेषु विवंशावेशाभिप्राय न भवति । किं तु 'आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं सपति' इत्यादिश्रुतौ मण्डलपुरुपवरूपतया ऋग्भिः पूर्वाद दिवि देव ईयवे' इत्यादिमन्त्रे पूर्वाहादिवपनहेतुतया च या वेदत्रयी वर्णिता तत्कृवसाहायकाभिप्रायम् । स च ·विष्णुः स्थित: स्थित्यां जगतः पालनोद्यतः । ऋग्यजुःसाम- भूतोऽन्तः सवितुर्द्विज तिष्ठति ।। मासि मासि रविर्यो यस्तत्र तत्र हि सा परा । वयीमयी विष्णुशक्तिरवस्थानं करोति वै।। इति तत्रैवाने विवरणात् । इदं तु य एपोऽन्तरा- दित्ये हिरण्मयः पुरुषः' इत्युपक्रम्य 'नमो हिरण्यवाहवे हिरण्यपतयेऽम्बिकापतय उमापतये पशुपतये नमो नमः इत्यन्तया तैत्तिरीयोपनिषदा 'असौ यस्ताम्रो अरुणः' इत्या- दिश्रुतिगणैस्तदनुसारिभिरुपहणैश्च सिद्धम् । शिवस्य सूर्या- न्तर्यामितया मासाधिकारिप्वावेशं न निरोदुमीष्टे । अतो यदावेशाद्यस्य स्वयं कार्यकरणसामर्थ्यमवगतं तस्य तदपे- क्षयोको न संगच्छते । अतस्तद्विरुद्ध सर्व तत्प्रशंसार्थतया यथा कथंचिन्नेयमिति सिद्धम् ॥ ३७॥ अथ शिवस्य याणासुराहवे पराजयं जल्पतः प्रतिबोध- यति- उज्जृम्भणे यदुकुलाधिपतेरुदास्था पालेन्दुशेखर पुरा किल पाणयुद्ध। एतावता विकलतां तव विक्रमस्य लोके सलाः कविचिदीश्वर कल्पयन्ति ।।

·८२
कृष्णस्योन्जृम्भगे शिवस्यौदासीन्यमानम् , न तु पराजय
इत्येतस्कुतोऽवगम्यत इत्याकामायामापरित्याह--
ओजीयसामसि वरः स्थिरकार्मुकोसि
मीमोऽसि सर्वजगतामखिलेश्वरोऽसि ।
इत्थं त्वयि श्रुतिशतैः परिगीयमाणे
किं नाम जस्पति जनः शिव किंपचानः ॥३९॥
कल्पान्तरद्रुहिणकोटिकरोटिमाला-
भस्माङ्गरागकमठावराहशृङ्गः।
आकल्प एव तव मङ्गलविग्रहस्य
सर्वोचरं तव वलं किमु न व्यनक्ति ॥४०॥
यस्यांशका घरमभरपवीरभद्र-
रामर्दिता हरिविरिश्चपुरंदराद्याः ।
विश्वेश तस्य तर विक्रमभूरिभावे
साक्ष्यं त एव समुपाददते किमन्यैः ॥ ११ ॥
कल्पनुमाहरणपदपुरशासनादि
यद्दचयैव यदुराडतनिष्ट शक्त्या।
तस्मिशिव प्रतिहति तच पौरपस्य
भूोदितां यत्त स एव कथं सहेत ॥ ४२ ॥

·'न वा ओजीयो रुद्र त्वदास्ति' इति सर्वस्मादप्योजीयस्त्वं शिवस्य श्रुतम् । 'नमो रुद्राय स्थिरधन्वने' इति स्थिरधनु- टुमपि श्रुतम् । नम उग्राय च भीमाय च' इत्यादौ निरु- पपदभीमनाम्ना सकलजगद्भयंकरत्वं श्रुतम् । तत्सर्वतो वल- वत्वमन्तरेण न संभवति । तथा 'सर्वैश्वर्यसंपन्नः सर्वेश्वरः' इत्यादौ श्रुतं सर्वनियन्तृत्वमपि तदन्तरेण न संभवति । किं चातीतानन्त कल्पेषु पितामहानुपसंहृत्य तदीयकपालमालाधा- रणं तद्भस्मानुलेपनं कूर्मावतारमुपसंहृय तदस्थिधारणं वराहा. वतारमुपसंहृत्य तदीयशृङ्गधारणं च ततस्ततो बलवत्त्वमन्त. रेण न संभवति । अपि च शिवकलाविर्भाववत्तया शिवांश. भूतैः शरभभैरयवीरभद्र सिंहावतारोपसंहारः पितामहपश्च- मशिरश्छेदो दक्षाध्वरे पुरंदरादिसकलदेवावलेपध्वंसश्च कृतः । सर्वमेतत्तैमुतिकन्यायेन शिवस्य सर्वतो वलवत्तरत्वमतितरां स्पष्टीकरोत्येव । अपि च शिवमाराध्य तत्प्रसादत एव कृष्णेन पारिजाताहरणसामध्यं लब्धमिति षट्पुरवधे निकुम्भयुद्धे प्रच्छन्नतया युध्यमानं निकुम्भं दृष्ट्वा प्रतियोद्धुमशनुवता कृष्णेन स्वप्रतिष्ठितस्य विल्बोदकेश्वरनान्नः शिवस्य ध्यानादेव मायाविन निकुम्भं दृष्ट्वा प्रतियुद्धं कृतमित्यादि हरिवंशे प्रप- चितम् । अत: शिवस्य पराजयवचनमत्यन्तापहास्यमेव । अत्र लेखनीयान्युपाख्यानानि विस्तरभयान लिखितानि, ·८२ शिवपुराणादिषु प्रसिद्धानि द्रष्टव्यानि ।। ३९-४२ ।। आस्तामियमर्यापत्तिकथा ; युद्धार्थमागत्य तदौदासीन्याव- लम्बने को हेतुरित्याकालायां तन हेतूनाह-- शप्तस्त्वया शतमखस्य रिपुः स युद्ध- मभ्यर्थयनसुरभावषिलोपनाय । मतुल्य एव समरे मदमस्य दोष्णां कण्डभरोत्थमचिरादपनेष्यतीति ।। ४३ ॥ देच्या च देव वचनं तव निर्वहन्त्या संपादिता समरसंपदुपानिदाना | यत्र त्वया हरिमुखेण भुजावलेपा- त्पच्याव्य सैप निहितः प्रमथाधिपत्ये ।। शैली च ते समुदिता शशिखण्डचूड भक्त विभावयसि यद्भवतोऽधिकत्वम् । आदाय चक्रममिदिव्यनदीतनूजं यामेव सोऽप्यनुससार यदुप्रवीरः ।। ४५ ॥ दत्तं च शौर्यमधिकं भवतव तसे तञ्चेन्महेश कलयापि न पालयेथाः।

·आशङ्कय वाक्यमाखिलं भवतो मृति वेदागमेष्वपि जना विमुखा भवेयुः ॥ ४६॥ एतस्त्वया गिरिश हेतुभिरेव तस्मि- माविष्कृतं किमपि तत्सहजं न तेजः। कामान्धकत्रिपुरवासिजलंधराद्यै- यस्मिन्दरप्रकटिते शलमत्वमाप्तम् ॥ ४७ ॥ हरिवंशे तावदोःसहस्रकण्डूभरेण युद्धमतिसरामभ्यर्थयमानो ऽयन्तप्तो बाणः शिवेन वरदानव्याजेन तदर्पशान्त्यर्थ शप्त इति सूचितम्-- 'ततः प्रहस्य भगवानप्रवीद्वपमध्वजः । भविता बाण युद्धं ते यदा तच्छृणु दानव || ध्वजस्यास्य यदा भङ्गस्तव तात भविष्यति । स्वस्थाने स्थापित- स्याथ तदा युद्ध भविष्यति ॥' इति । अत्र 'प्रहस्य' इत्य- नेन युद्धमार्थनस्यापहसितत्वोक्या स्वगृहस्थापितमयूरध्वजप- तनरूपदुर्निमित्तोद्गमनानन्तरं युद्धं भविष्यतीत्युक्त्या च भाविनि युद्धे तस्यावश्यं पराजयो भविष्यतीति सूचितम् । भागवते त्वयमः स्पष्टमेवोक्त:--'वाणः पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन्महात्मनः । सहस्रबाहुर्वाधेन ताण्डवेऽतोफ्यत्म- डम् ॥ भगवान्सर्वमूतेशः शरण्यो भक्तवत्सलः। वरेण च्छन्दयामास वरं वने सुराधिपः । स एकदाह गिरिशं पार्थ- ·८४ - । स्थं प्रेक्ष्य दुर्भदः । किरीटेनार्कवर्णेन संस्पृशंस्तत्पदाम्बुजम् ।। नमस्ये त्वां महादेवं लोकानां गुरुमीश्वरम् । पुंसामपूर्ण- कामानां कामरूपानराधिपम् । दोसहस्रं त्वया दत्तं पर भाराय मेऽभवन् । त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे स्वदृते समम् ।। कण्डूया निभृतैर्दोभियुयुत्सर्दिग्गजानहम् । अभ्ययां चूर्णयन्नद्रीभीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवुः ।। तच्छ्रुत्वा भगवान्क्रुद्धः केतुन्तै भज्यते यदा । त्वदर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते ।।' इति । विष्णुपुराणेऽपि- 'वाणोऽपि प्रणिपत्याने मैत्रेयाह त्रिलोचनम् । देव बाहुसहस्रेण निर्विण्णोऽस्म्याहवं विना ।। कञ्चिन्ममैषां वाहूनां साफल्यजनको रणः । भविष्यति विना युद्धं भाराय मम किं भुजैः ॥' इति पृष्टवन्तं धाणं प्रति शिववचनम्- 'मयूरध्वजमस्ते यदा वाण भविष्यति । पिशिताशजनानन्दं प्राप्स्यस्यत्यन्तदारुणम् ।। तत: प्रणम्य मुदितः शंभुमभ्याययौ गृहान् । स भग्नं धजमालोक्य हृष्टो हृष्टतरं ययौ ॥' इति । नन्वेवं सति कौर्य किमप्यनुचिते विषये न दृष्टम्' इति पूर्वोक्तविरोधः; किं खल्यतोऽधिकं क्रौर्य यद्वाणो नाम शप्यते ? स ह्याजानसिद्ध. शिवमतिपरिपूर्णतप:प्रसादितेन शिवेन पुषत्वेन परिगृह्य स्कन्दानुजोऽयमिति देव्यै समर्पितः स्कन्देनाप्यनुजत्वेनोपला- लित इति हरिवंश एवोक्तम् । ततश्च यदि नाम युद्धप्रार्थना- ·. ऽनुचिता कुवा तदा ' मैवं वैरं वृथाः' इति बुदयुपदेश एव युक्तः, न तु पुरतः प्रणम्य युद्धप्रार्थनासमये शापो दातुमु- चितः। ततश्च विष्णुना स्वभक्तस्य प्रार्थितं ददतो बलेश्छद्मना बन्धनं यत्कृवं ववोऽस्य न कोऽपि विशेपः; तद्वदेव चलेश्च सत्कर्मानुसारिणा देवेनेत्थं कृतमियेवायमपि परिहारो जात इत्याशङ्कय ततो विशेषप्रदर्शनार्थ शापप्रयोजनमाह-- असु- रभावविलोपनायेति । अयमाशय:- येभ्यः शिवेन गाणा- पत्यमानं वा दत्तं न तेषां स्वस्वशादिना विस्मय: शिवस्य संनिधाववलेपवचनं वेति गर्यादा ; अत एव सौपुप्तिके पर्व- णि घोराशान्तानानाविधाकारानतिभीपणान्नानाविधायुधध. राशिवपार्षदान्प्रातुत्योक्तम्- 'कामकारकराः सिद्धाबैलो- क्यस्येश्वरेश्वराः नित्यानन्दाः प्रमुदिता वागीशावीतमत्सराः॥ प्राप्याष्टगुणमैश्वर्य ये च यान्ति न विस्मयम् । येषां विस्मयते नित्यं कर्मभिर्भगवान्भवः । मनोवाकायनिरतान्पाति पुत्रानि- चौरसान् । श्रुतेन ब्रह्मचर्येण तपसा च दमेन च ॥ ये समा- राध्य शूलावं तत्सायुज्यं समागताः । यैरात्मभूतैर्भगवान्पा- वत्या सह शंकरः । सर्पभूतगुणैर्युक्तो भूतभव्यभवत्प्रभुः ।।' इति , एवं च साक्षात्पुनः सन्नप्यनुचिते प्रवृत्तो बुद्धयुपदेश गृहातीति यदि निश्चयस्तदा तदुचितनिग्रहेणापि स ततो निवर्तनीय इति नीतिः । अयं च वाणः केवलं बुद्धयुपदेशेन ·८६ परा- न ततो निवर्तनाई इति शिवेन वाणवचनैरेवावगतम् । हरिवंशे हि- 'असकृनिर्जिता देवाः सिद्धाः सह मरु- गणाः । मया बलमदोत्सेकात्ससैन्येन तवाश्यात् ॥ जयसंसस्ता निराशा मत्पराजये । नाकपृष्ठमुपागत्य निव- सन्ति यथासुखम् ॥ सोऽहं निराशो युद्धस्य जीवितं नाध कामये । अयुध्यतो वृथा ह्येषा बाहूर्ना धारणा मम ॥ तहि मम युद्धम्य कचिदागमनं भवेत् । न मे युद्धं विना देव रविरस्ति प्रसीद मे॥' इति । एवं व शिवाराभासं शापं लब्ध्वा स्वपुरं प्राप्तः 'प्रियमावेदयिष्यामि मनसो भव. तोऽनुगम' इति कुम्भाण्डं प्रत्युक्त्वा कि विष्णुना बक्षस्य पलेः पितुर्मोक्षोपायं पुनस्त्रैलोक्यराज्यप्राप्त्युपायं च शिव- प्रसादालब्धवानसीत्यादि तेन पृष्टश्चिरायुद्धापेक्षोऽहं भात्रि महाद्धं लब्धवानस्मीत्युक्त्वा तेन कुम्भाण्डेन मन्त्रिणा कीहलो वरः प्रार्थित इति सनिवेदमुक्तस्तदानीमेव स्वगृह स्थापितमयूरध्वजपतनानन्तरमेव प्रवृत्तं रुधिरवर्षादिमहोत्पा- सजातं च दृश्वापि भावियुद्धनिश्चयेन हृष्ट एवं स्थित इति प्रप. श्वेनापि बुद्धयुपदेशायोग्य इति व्यक्तीकृतम् । वाणन पुत्र- वेन परिगृहीतो बाहुसहनमदोत्सेकमूलादसुरमावानिवर्त्य पा. पदमर्यादायां सापनीयः । अतस्तदर्थ वरदानव्याजेन शापो दत्त इत्येवमोदासीन्ये शापस्तावदेको हेतुः । तदनुमारिभाषि.

·युद्धावश्यंभावनिदानं देवीवचनमपि तत्र हेत्वन्तरम् । एवं हि हरिवंश एव बाणशापानन्तरमुपाख्यायते- 'कदाचिदुमया साधं भगवानिन्दुमूपणः । विजहार नदीतीरे दिव्यकन्या- दिसंवृतः ॥ तत्रोपा बाणदुहिता सेवमाना महेश्वरीम् । ममाप्येवं भवेद्भर्ता किमित्येवं व्यचिन्तयत् ॥ भावं तस्याः परिज्ञाय भवानी करुणानिधिः । ऊचे तवापि कल्माणि हृयो भर्ता भविष्यति ॥ वैशाखशुद्धद्वादश्यां यः स्वप्ने रंस्यते त्वया । स एव पश्चाद्भर्चा ते भविष्यत्यचिरा- दिति ॥ सा तथैव तिथौ तस्यां स्वमे दृष्ट्वा वधूवरम् । कीडन्तमात्मनोत्थाय धभूष विरहातुरा ॥ चित्रलेखा सखी तस्यास्तया स्वप्नो निवेदितः । यूनस्त्रिलोक्यो प्रथिताल्लिखित्या समदर्शयत् ॥ अनिरुद्ध तु लिखिते दृष्ट्वा बाणस्य फन्यका । अयमेव मया दृष्टो निशायामित्युवाच ताम् ।। तदैव द्वारकां गत्वा साप्सरास्तत्र नारदात् । संप्राप्य तामसी विद्यां तस्य प्रासादमाविशत् ।। तानिरुद्धं क्रीडन्तं मुदितं स्त्रीशतेन तम् । स्त्रियः सर्वा अपि तयैवाच्छादयत विद्यया ।। तस्या- मेव तिथौ स्वप्ने दृष्टवन्तमुषां च तम् । वस्यामासक्तहदयं तदा तान्तं न्यवेदयत् ॥ ततस्तस्यानुमत्या सा तं गृहीत्या क्षणेन च । आनीय वाणनगरं न्यवीविशदुपान्तिके | उपातिमुदिता गुप्ता कन्यान्तःपुरवासिना । वेनैव रममाणा सा चिढ़ाता ·च रक्षिभिः || ततः क्रुद्धेन वाणेन प्रेषितान्देयसैनिकान् । तदायुधान्येबादाय प्रशुम्नवनयोऽवधीत् ॥ ततो वाणः स्वयं कृत्वा युद्धमायां ततः श्रितः । वन्ध नागपाशस्तं वयं तत्र न्यवेदयत् ॥ नारदादिममाकर्ण्य वृत्तान्तं सहसा हरिः । व. लप्रद्युम्नसहितो योद्धं याणपुरं ययौ ।' इति । एषामुपामूले- ऽत्र युद्धे देवीवचनसाफल्यार्थ नागपाशबन्धनानन्तरमनिरखे. न स्तुतायास्तत्र कृतसंनिधानायाः करामस्फोटनेन वेदनाए- रिहाराय दृढं नागपाशवन्धं शिथिलीकृतवत्या दुर्गारूपायास्त. स्या एव देव्या: ' सद्यः कृष्णः समागस बाणस्य भुजच्छेद. नेन गर्व परिहाप्य नागपाशान्दूरं पलायितान्कृत्या त्यामपि द्वारका नेष्यति' इत्यनुप्रवचनसाफल्यायं च तस्मिन्युद्धे शिवनोदासीन्यमवलम्बितमिसपरो हेतुः । अपि च शिवस्य स्वस्मादपि स्यभक्तोत्कर्पप्रख्यापनस्वभावः कुवरादिषु यः । भारतयुद्धमनायुध एवं पाण्डवजयान्तं निर्वर्तयिष्यामि' इति निजपतिझामपहाय त्वामायुधं प्राहयिष्यामि' इति स्वभक्तस्य भीष्मस्य प्रतिक्षां पालितवता कृष्णेनाप्यनुसृतः । स तत्र नूनीयो हेतुः । अपि च मैनाके पूर्वरूपेण शिवं तप- सा प्रमादिनयते कृष्णायेतरदुर्लमानेकवरमदानानन्तरमपि कदाचित्ममरं प्राप्य भविष्यामि ममाधिकः' इत्युकं धरा- न्तरं द्रोणपर्वणि प्रतिपादितम् । हरिवंशे पारिजाताहरणमा- .

·८९ मर्थ्यलाभार्थ शिवं प्रसादितवन्तं कृष्णं प्रति- 'पुरा मैना- कमाश्रित्य तपस्वमफरोर्यदा । तदा मम क्वः कृष्ण संस्मृत्य स्थैर्यमाप्नुहि ॥ अवध्यस्त्वमजय्यश्च मत्तः शूरतरस्तया । भ- वितासीत्यवोचं यत्तत्तथैव न चान्यया ॥' इत्यादिवचनेन दृढीकृतश्चान्यो हेतुः । एवमेतैहेतुभिः शिवेन तदानीमौदा- सीन्यमवलम्ध्य स्वकीयतेजोलेगोऽपि नाविष्कृतः, यस्मि- नीपदाविष्कृते कामान्धकादयः शलमतां प्राप्ता इति । अत्र शप्तस्त्वया-' इति लोके 'अभ्यर्थयन्' इति परस्मैपदप्र- योगस्यार्थयतेरात्मनेपदित्वेऽपि निवृत्तप्रेषणपक्षे हेतुमाणिचि साधुत्वम् , पक्षिडो डिक्करणेनानुदात्तत्त्वलक्षणस्यात्मनेपद- स्थानित्यत्वज्ञापनाद्वा साधुत्वम् । 'देव्या च--' इति लोके 'सेपः' इत्यस्य ‘नोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम्' इति सूत्रतः साधुत्वम् ॥ ४३-४७ ।। अय श्मशानवासदोपस्य परिहारमाह- दग्धे ताक्षिदहनेन चराचरऽस्मि- न्मत्वाखिलं भुवनमेव महाश्मशानम् । तत्र स्थिति नियुधनाय तयासहायां सन्तः श्मशानवसति समुदाहरन्ति ॥४८॥ अत्र मागवतवचनम् --'कानावरत्रिपुरकालगजायनेक- ·९० । भूतद्रुहः क्षपयितुः स्तुतये न तत्ते । नन्वन्त्यकाल इदमात्म- कृतं स्वनेत्रवहिस्फुलिनशिखया निहतं त्वयेह ।।' इति ॥man नन्येवं महाश्मशानवासस्य परिहारे सत्यपि क्षुद्रेष्वपि श्मशानेपु संध्यावृत्तप्रसिद्धेः कः परिहार इत्याकालायामाह-- संध्यासु भूतगणभैरवभद्रकाली- संरम्भजन्मजगदापदपासनाय । तगोचरेषु पितृकाननभूमिषु त्वं तत्तादृशं गिरिश ताण्डवमातनोपि ॥ ४९ ॥ लिग्नपुराणे संध्यानृतस्य हेतुरुक्त:--पुरा किलापुरुष वध्यदारुकासुरषधार्थ शिवेन प्रेरिता जगन्मातृत्वेन सर्वत्र क्ष्यालतया दारुकस्य त्रैलोक्यकण्टकत्वेऽपि तद्वधचिकीम- लभमाना केनचिदंशलेशेन शिवकण्ठं प्रविश्य कालकूटसहस्रां- शमात्रं पीत्वा निर्गताऽतिकरा भद्रकाली दारुकासुरं निहत्य भूतगणैः सह श्मशानेषु स्थित्वा लोकान्संहर्तुभुपचक्रमे । वदा शिवः केनचिदंशेन वटुकभैरवो भूत्वा तत्समीपे प्राइ- भूयातिक्षुधितः स्तन्यार्थी रुदनशयिष्ट । तस्मै भद्रकाली दयया स्तन्यं ददौ । स्तन्येन सह तत्पीत कालकूटं निर्गमय्य पास्यामीत्यभिसंधाय तदर्धपानमाव एय सोऽप्यतिकरो भूत्वा ·महाकालं झालकालान्तकारिणम् । यमसंयमनं मृत्यान चित्रचरित्रकम् ।। श्मशाननिय शंभु भूतनायं जगतिम् । वया सह जगत्संहर्तुमारेभे ! शिवस्तयोस्तद्भूतगणनाथानां च प्रचारवत्सु श्मशानेषु वत्संनिधावानन्दनृचप्रदर्शनेन तेभ्यो जगत्संरक्षणीयमिति मत्वा संध्यासु नृतं करोतीति । आनु- शासनिके तु श्मशानवासस्तव किमर्थमित्युमया पृष्टेन शिवनं सकलंप्रजाहिंसकानां भूतानां श्मशानवासिनां वधस्तत्र गत्वा मया कृतः, मदेवस्थानान्मध्यमेव तन्मोक्षकाक्षिणामित्युक्तम्- पुरा ब्रह्मासृजद्दोरान्भूतसंघान्बलोद्धताम् । ते भूतसंघा प्रन्ति स्म सृष्टास्तेनाखिलाः प्रजाः।। उमाणां निमहे तेषां लो- ऽशको मां न्ययोजयत् । घोरा हता मया तत्र रक्षिताचा- खिलाः प्रजाः ।। श्मशानादपि मे स्थानान्नान्यन्मेध्यतमं भुपि । मुनिभिर्मेध्यमित्युक्तं स्थानं यत वसाम्यहम् ॥ आच- रद्भिव॑तं रौद्र मोक्षकामेस्तु सेव्यते । मध्याहे संध्ययोस्तन नक्षले रुद्रदेवते ॥ आयुष्कामरशुद्धैर्वा न गन्तव्यमिति स्थितिः। सर्वलोकहितार्थाय श्मशाने निवसाम्यहम् ॥' इति । एवं श्मशानस्य शिवस्थानत्वादतिपवित्रत्वादेव प्रहादेन नृमि हप्रीत्यर्थ तीर्थयात्रा फुर्वता श्मशानं गत्वा तत्र संनिहितो महाकालः शिवोऽर्चित इत्युक्तं वामनपुराणे- 'वं दृष्टा म अर्थयित्वा शूलधरं जगाम निपधान्प्रति ॥' इति । मागवत ·९२ तु निरतिशयस्वात्मानन्दावादनित्यतृप्तस्य तुच्छीकृतसकल- विषयभोगस्य सर्वेष्वपि स्नानानुलेपनादिपु तुल्यदृष्टेः शिवस्य कैलासादिष्विव श्मशानेऽपि वासस्तत्तौल्यप्रदर्शनायेति निरू- पिवम् । तत हि ‘एतस्यां साध्वि संध्यायां भगवान्भूतभार वनः । परितो भूतपार्षद्भिवतो नृत्यति भूतराट् ॥ श्मशान- चक्रानिलधूलिघूसरो विकीर्णविद्योतिजटाकलापः । भस्मावगु- ण्ठामलरुक्मदेहो देवत्रिभिः पश्यति देवरस्ते ॥ इति दिति प्रत्युक्तवता काश्यपेन परमेश्वरस्य सतः शिवस्य श्मशानवा- सतस्मलेपनादि किमर्थमित्याकाङ्क्षायामुक्तम्-- ' न यस्य लोके स्वजनः परोऽथ या नात्याहतो नोत कश्चिद्विगईः । ययं व्रतेस्तचरणापविद्धामाशास्महे तो बत भुक्तभोगाम् ॥ यस्यानवयं चरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सवः । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यः स्वयं पिशाचर्यामचरद्रगतिः सताम् ।। इसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगा: स्यात्मानृतस्यावि. दुषः समीहितम् । यैर्वनमाल्याभरणानुलेपनैः श्वभोजनं स्या- स्मतयोपलालितम् ॥ यत्कारणं विश्वमिदं च माया ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपालाः । आज्ञाकरी तस्य पिशावचर्या अहो विभू. मनश्चरितं विडम्बनम् ।।' इति ॥ ४९ ॥ एवंविधं शिवचरितरहस्यं देवेरपि ज्ञातुमशक्यम् , तत्स्व- ·. रूपकथने तब कोऽधिकार इत्याशङ्कय तद्रहस्यतत्त्वोद्घाटना- र्थमिदं न भवति , किं न्वन्यार्थमित्याह - श्रीकण्ठ तावकचरित्ररहस्यरीति- मेतादृशीक इव वेत्ति नः सुरो वा । त्वचामरूपगुणचिन्तनपुण्यमेव व्याजेन केनचिदवाप्तुमिह श्रमो मे ॥५०॥ अत्र ‘एतादृशी रीतिम्' इत्यनेन शङ्कास्पददोपान्तर- परिहारोऽपि सूचितः । शिवपार्पदाः खल्वतिकरा गर्हितवृत्त- यश्च भूतप्रेतपिशाचासुरराक्षसतिर्यग्जात्यादिरूपा अतिमीषण- विकृताननाद्याकाराः सदा मांसभक्षणाद्यतिगर्हितवृत्तयश्च व. हवः प्रायेण तव तन्न वर्ण्यन्ते। हरिवंशे कैलासयातायां तप- श्चरते श्रीकृष्णाय वरं दातुं शिवस्य प्रस्थाने तत्पार्पदास्तथैव वर्णिताः । शिवस्य परममङ्गलास्पदत्वे कथमिदमुपपद्यत इति तस्य दोषत्वशङ्कास्पदस्यैवं परिहारः कूर्मपुराणे- 'भगवन्मू- तभन्येश महादेवाम्विकापते । त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया या सदृशं सुतम् ।।' इति प्रार्थितवन्तं ब्रह्माणं प्रति ' यद्ध- थितं भगवता तत्करिष्यामि पुत्रक । विधानमैश्वरं दिव्य- त्पत्स्यति तवानधम् ।।' इति तथैव वरं प्रदाय परमशिवस्तस्य मुखानीललोहितरुद्रमूर्तिमास्याय प्रादुर्भुवः 'प्रजाः सृज' .

·इति नियुक्त: 'स्वात्मना सदृशान्रुद्रान्निर्मलानीललोहितान् । जरामरणनिर्मुक्कान्ससर्ज परमेश्वरः ॥' ततस्तेन मामा- श्रीरीशीरेव प्रजा मृत्युविवर्जिताः । अन्याः सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्विताः ॥' इति प्रार्थितः नास्ति मे वादशा सर्गः सूज त्वं विविधाः प्रजाः' इति तमेव सृष्टी नियुज्य ततः प्रभृति निवृत्तसृष्टिव्यापारो निश्चलः स्थितः । तेन स्थाणुनामा यमूवेत्युपाख्यायते । वन शैवलैङ्गादित्यपुराणादि- स्वप्येवमेवोपाख्यायले । तत्र शिवेन ये स्वसदृशा रुद्राः सृष्टास्ते स्वोपासनाविशेषः स्वसायुज्यं लब्धवन्तः परमान- न्दरूपं रुद्रस्थान प्राप्ता एव स्वयं ब्रह्माण्डमध्ये प्रामुखादा. विर्भूतां स्थाणुविशालासंज्ञितां नीललोहितां मूर्तिमास्थाय क्रीडता परमशिवेन लीलार्थ स्वानुचरत्वेन सृष्टाः , अन्येषां शिवसादृश्यासंभवात् । ते च देवगन्धर्वविद्याधरमनुध्यराक्ष- सासुरभूतप्रेवपिशवतिर्यगमनादिनानाजातिषु सृष्टाः । कूर्म- पुराणे सृष्टिनिवृत्त्यनन्तरम् । तवः स भगवान्ब्रह्मा वीक्ष्य देवं त्रिलोचनम् । सहैव मानसै रुदैर्वृतो वारिलोचनः ।। शाला परतरं भावमैश्वरं ज्ञानचक्षुपा । तुष्टाव जगतामेकं कला शिरसि चाञ्जलिम् ॥' इति मझणा शिवस्य तत्सृष्ट- सकलमानसरुद्रसहितस्य स्तोत्रं कुत्तमित्युपक्रम्य तत्कृतस्तोत्रे * प्रक्षीणशोकैर्विविधैर्भूतः परिवृताय ते' इति तत्सृष्टरुद्राणां - ·यस्वया- 1 शिवसायुज्यप्राप्या वीतसकलशोकानां विविधभूतत्वस्योक्तेस्तु एव चानन्तरं तदनुचरत्वं प्राप्ताः , तदनन्तरम् , भ्यर्थितं ब्रह्मन्पुवत्वे भवतोऽनघ । कृतं मया तत्सकलं सृज वं विविधं जगत् ॥' इत्याशुपदिश्वतस्वस्यान्तर्धाने 'सहैव मानसैः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत' इति तत्साहित्योतः , म. हाभारते शान्तिपर्वणि-रुद्राणामपि चेशानं गोतारं वि. दधे प्रभुः । महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम् ।।' इति शिवेन तेषां रुद्राणां नीललोहितानुचरत्वं कस्पि- तमित्युक्त्वाच । तदिदं शिवसायुज्यं गतानामेव नील- लोहितानुचरपारिषदगणत्वं तेषां नानारूपजातितया घो- रशान्तविविधाकारत्वं च स्पष्टमेव प्रतिपादितं सौषुप्तिके पर्व. गि-- द्विपशैलपतीकाशाः प्रादुरासन्महारवाः । श्ववराहो- टूरूपाश्च हयगोमायुगोमुखाः ॥ ऋक्षमार्जारवदना व्यायद्वि- पमुखास्तथा । काकवस्त्राः प्वमुखाः शुकवक्तास्तथैव च ॥ महागलाश्ववस्त्राश्च हंसवक्त्राः सितप्रमाः । दापातमुखा. श्वापि चापवक्यास्तथैव च ।। कूर्मनक्रमुखाश्चैव शिंशुमारमु- खास्तथा । महामकरवाश्च श्येनवक्त्रास्तथैव च ।। मेघव. वास्तथैवान्ये तथा च्छागमुस्खास्तथा। शङ्खामाः शवक्त्रा- श्व शसवर्णास्तथैव च ॥ शहमालापरिकरा: शङ्खध्वनिसम- स्वनाः । जलाधाराः पञ्चशिवास्तथा मुण्डाः कृशोदराः ॥३- ।

·- थैवाशिरसो राजन्नूक्षयक्त्रा विभीषणाः । प्रतप्तजिह्वा नेत्रान्त- ज्यालावर्णास्तथैव च ॥ चतुर्दाश्चतुर्जिताः शमुवर्णाः कृशो- दराः। फिरीटिनो मौलिधरास्तथा कुञ्चितमूर्धजाः ॥ उष्णी. पिणो मकटिनश्चारुवक्त्राः स्वलंकृताः । पनोत्पलापीडधरास्तथा मुकुरधारिणः) माहात्म्येन च संयुक्ताः शतशोऽथ सहस्रशः। शतनीचऋहस्ताश्च तथान्ये मुसलायुधाः । मुसुण्डीपाशहस्ताश्च गदाहस्ताच भारत । पृष्टेषु पद्धे पुचयाश्चिधचापरणोत्सुकाः ।। सध्वजाः सपताकाइच सखङ्गाः सपरश्वधाः । महापाशोधत- करास्तथा लागलपाणयः॥ शूलहस्ताः खङ्गहस्ताः सोच्छूित- किरीटिनः । महासानन्दधराश्चित्राभरणधारिणः ॥ रजो- ध्वजाः पङ्कदिग्धाः सर्वे चित्राम्घरसजः । नालागाः कमला- झाश्च मूढवक्त्रास्तथैव च ॥भेरीशङ्कमृदङ्गांश्च पणवानथ गो. मुखान् । अवादयन्पारिपदाः संहताः कनकपमा: ।। गायमा- नास्तथैवान्ये प्रहटाः पुरुपर्षभाः। लड्ययन्तः प्लवन्तश्च वल्ग. न्तश्च महाबलाः। धावन्तो जवना बद्धाः पवनोद्भूतमूर्धजाः। म. ताइच महानादा विनदन्तो मुहुर्मुहुः ।। सुभीमा घोररूपाश्च शूलपट्टसपागयः। विरागवसनाश्चित्राश्चित्रमाल्यानुलेपनाः।। रत्रचित्राङ्गदधराः समुद्यतकरास्तथा। हन्तारो द्विपतां शूराः प्रसह्यासद्यविक्रमाः ।। पातारो स्रग्वसानां च मांसान्त्रकृतभो- जनाः । चूडाकलाः कर्णकाराः प्रकृशा मन्दरोदराः ॥ अतिद्व- ·। स्वातिदीर्घाश्च प्रलम्वाश्चातिभैरवाः । कामकारपरा: सिद्धा- बैलोक्यस्येश्वरेश्वराः ॥ नित्यानन्दाः प्रमुदिता वांगीशा गत- मत्सराः । प्राप्याटगुणमैन्धर्य ये च यान्ति न विस्मयम् ।। येषां विस्मयते नित्यं कर्मभिर्भगवान्भवः । मनोवाकायनिर तान्पाति पुत्रानिवौरसान् ॥ पिबन्त्यसृद्धि ये चान्ये क्रुद्धा महाद्विपस्तथा । श्रुतेन ब्रह्मचर्येण तपसा नियमेन च ॥ ये समाराध्य शूलाई तत्सायुज्यं समागताः ॥' इति । त एव विविधाकाराः क्रूरशान्ता रुद्रा नीललोहितनियोगाजगरसंरक्ष- णार्थ तत्र तत्र स्थिता रुद्राध्याये नम इपुमन्यो धन्वाविभ्यश्च' इत्यारभ्य 'श्वपतिभ्यश्च वो नमः' इत्यन्तैश्चतुर्थ्यन्तपदैः प्रतिपादिताः। त एव तत्र 'सहस्राणि सहस्रशः' इत्यनुवाके देवव्रतेपु प्रथमसाम्नि च नानास्थानस्थितसकलदेवनियामक- तया च प्रतिपादिताः । त एवायुष्यसूक्के 'दिव्या गणा यहु- रूपाः पुराणाः' इति चिराच्छिवसायुज्यं प्राप्य दिव्यस्थाने स्थिताः पुराणाः संततमेव लीलार्थावतारामिप्रायेण बहुरूपा:। एवं शिवेन स्वलीला) कृतायाः पुरा रुद्रसृष्टेस्तिर्यग्योन्याका- रपर्यन्तायाः पृथिव्यां धर्मसंस्थापनार्थमपतितीर्पता नारायणेना- नुपनिक स्वार्थकं देवान्प्रत्युक्तमिति सभापर्वणि प्रतिपादितम् । तत्र देवान्प्रति भगवद्वचनम्- 'जायध्वं मानुपे लोके सर्व. भूतमहेश्वरः । जङ्गमानि विशालाक्षो भूतान्येवात्मनासृजत् ॥ 7 ·९८ जायतामिति गोविन्दस्तियन्योनिगतैरपि । तानि सर्वाणि सर्वज्ञः ससुराणि सुरेश्वराः ।।' इति । अत्र 'जायध्वं मानुषे लोके' इति नियोगानन्तरं कथं देवहितं मनुष्यजन्म प्राप्त- व्यमिति तेषामनुशयपरिहारार्थमेव भगवानुवाच । सर्वभूत- महेश्वरः सर्वज्ञो नीललोहितरुद्रः ससुराणि सर्वाणि जङ्गमा- न्येवात्मना देवमनुष्यतिर्यग्विशेषमन्तरेण स्वात्मतुल्यपराक्रमा- दिनैकरूपेणासृजत् । किमर्थम् ! गोविन्दो धर्मसंस्थापनार्थाय भूम्यामवतरन्विष्णुस्तिर्यग्योनिगतैरपि सहायैः सह जायता- मित्येतदर्थम । सर्वेपामविशेषेण सृष्टौ हि तिर्यग्योनिजन्मन्यपि न विचिकित्सा भवति । अतो मानुपजन्मनि भवद्भिर्विचि- कित्सा न कार्येति । तदनन्तरं देवैस्तथैव कृतमित्यप्यनन्तर लोकेन दर्शितम्- ‘त एवमुक्ताः कृष्णेन सर्व एव दिवो. कसः। दैत्यदानवहन्तार: संभूता भुवनेश्वराः ।।' इति । अतो विविधाकारेषु शिवपार्षदेपु ये पिशाचादिरूपातेपी सत्तजात्युचिताहारस्तत्र तत्र प्रतिपादितः। अत्यन्तविष्णुभक्तस्य घण्टाकोख्यस्यापि हि पिशाचस्य मांसरुधिराहारः कैलास- यात्रायामेव भूयसा प्रपञ्चितः । शवमांसादिभक्षणं पिशाचा- दिशास्त्रप्राप्तमित्यपि घण्टाकर्णेन कृष्णं प्रत्युक्तमिति तत्रैव प्र. तिपादितम्- 'प्राझणस्य हतस्याथ शवमादाय सत्वरः । द्विधाश्य यथा घोरं पिशितं केशशावलम् ॥ ततः खण्डं ·९९ समादाय त्वद्भिरभ्युक्ष्य यनतः। निधानपात्रेऽतिशुभे नम-- स्कृत्य जनार्दनम् । इदं प्रोवाच देवेशं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थि- तः । गृहाणेदं जगन्नाथ भक्ष्यं योग्यं तव प्रभो ॥ भवादशै- जगन्नाथ ग्राह्यं सर्वात्मना हरे। भक्तिनम्रार्चन विष्णो नाम कार्या विचारणा ।। यद्दत्तं भक्तिनम्रण ग्राह्यं तत्स्वामिना हरे । नवं सुसंस्कृतं भक्ष्यं ब्राह्मणं शवमुत्तमम् ।। सर्वेषामेव वर्णा- नां शवं ब्राह्मणमुत्तमम् । अस्माकं पिशिताशानां शानिश्चि- समेव हि ॥' इति । अतः केपांचिच्छिवपार्षदानां पिशाचा- दिरूपाणामवस्थानाशनादिसमयेषु स्वजात्युचितरुधिरमांसाहा- रः स्वामिनो न दोपमावहतीति सर्वमनवद्यम ।। एतेन 'लु. प्रक्रियायाशुचये मानिने भिन्नसेतवे । अनिच्छन्नप्यदां चालां शूद्रायेव दिशान्गिरम् ॥' इत्यादिकमुक्तवतस्तमोगुणोद्रिकर दक्षस्य सद्यो दण्डपतनं मागवतादिपु पर्णितमुपश्रुत्यापि ये कुदृष्टयस्तामसास्तथैव प्रलपन्ति 'इमशानवासनिरतो नित्य- मशुचिः पिशाचादिभिः सह वसन्रुद्रः सात्त्विक सेव्यते इति ते निरस्ता वेदितव्याः । किं च ' देवा अपि कृतात्मसं- शोधनाः शुद्धा एव शिवस्य दर्शनं लभन्ते नान्यथा' इत्यादि- वचनैर्ब धावगतम् । तथा हि हरिवंशे तावन्निपुरवधाकाहिमि- देवझणा प्रेरितैः शिवालयप्राप्त्यर्थ शिवदर्शनलामार्य च तप- चीर्णमित्युक्तम्- 'प्रविगृह्य तु तद्वाक्यं मनोमिनिमरेव च । (कस्य - ·१००, भूमि प्रपेदिरे सर्वे सह रुद्रेश्च भारत || विध्यपादे च मेरी च मध्ये च पृथिवीतले । तपसोमेण योगज्ञाः सर्वे ते मुनयो नूप ॥ काश्यपेया हरं प्राप्तुं जपन्तो ब्रह्मसंहिताम् । परि- धाय च चर्माणि मृदूनि च शुभांनि च ॥ स्वयं ज्ञानामत - ष्णानामुनाणां कुरुसत्तम । गृहीतानि विमुक्तानि देवेभ्यो वन- चारिभिः ।। अन्तरिक्षमथोत्पत्य विविशुर्माययाऽऽवृतम् !ह- रालयं सुराः सर्वे व्याघ्रचर्मनिवासिनः ।।' इति । वामनपु. राणेऽप्युक्तम्- 'ततो मुरारि सर्वेऽपि समभ्येत्य सुरास्त. दा। ऊचुर्देवा नमस्कृत्य जगत्लुब्धं चराचरम् ॥ तच्छुत्वा भगवान्प्राह गच्छामो हरमन्दिरम् । स वेत्स्यति महाज्ञानी जगत्संक्षुब्धिकारणम् ॥ तथोक्ता वासुदेवेन देवाः शक्रपुरो- गमाः । जनार्दनं पुरस्कृत्य जग्मुस्ते हरमन्दिरम् ।। न तत्र देवं वृषभं ददृशुर्नापि मन्दिनम् । शून्यं गिरि तु पश्यन्ति अज्ञानतमसाऽऽवृताः ॥ तान्मूढदृष्टीन्संप्रेक्ष्य देवान्विष्णुर्महा- घुतिः । प्रोवाच किं न पश्यध्वं महेशं पुरतः स्थितम ।। तमूचुनव देवेशं पश्यामो गिरिजापतिम् । न कारणं तत्र विद्मो येन दृष्टिहतास्ति नः ॥ वानुवाच जगन्मूर्तियूयं देवा. स्तु मागसः । पापिष्ठा गर्भहन्तारो मूढाश्चात्यर्थतत्पराः ।। सेन ज्ञातं विवेको वो हतो देवेन शूलिना । येनामत:स्थ तमपि पश्यन्तोऽपि न पश्यय ॥ तस्मात्कायविशुद्धपथं देवदृष्टय.

·859 थैमादरात् । तप्तकच्छैर्हि संशुद्धाः कुरुध्वं स्थानमीश्वराः ।। इति । तदनन्तरं पञ्चतप्तकच्छावरणपूर्वकं शिवस्य महास्या- नादिपूजां कृत्वैव देवैः शिवदर्शनं लब्धमित्यो प्रपश्चितम् । स्कान्दे केदारखण्डे तु मेरुपृष्ठे रावणवधोपायं मन्त्रयन्तो देवा महता तपसा शिव प्रसाद्य लब्धवरो रावणस्वदधिफल- पोबलं विना भवद्भिर्जेतुं न शक्यत इति विष्णुना बोधिता- स्तथा तपः कर्तुमक्षमाः शिवमेव प्रसाद्य रावणं जेध्याम इति मनीषया शिवलोकं गताः शिवराजधानीद्वारस्थितेन नन्दिके- श्वरेण तपोभिः कायशोधनमकृत्वा भवद्भिर्दष्टुमशक्यः शिव इति घोधिताः प्राक्स्वस्मिन्कृतापराधत्वेन शप्तं रावणं जिघां- सता तेन वैकुण्ठं नीत्वा विष्णु: प्रदर्शिक्षः । विष्णुना स्वयं तपः कर्तुमक्षमेण देवानामभिमतं कार्य रावणस्य तपोवीर्य- भ्रंशमसन्तानुचितसीतानुरागमोहानुवृत्तिसंपादनेन कारयित्वा निर्वहणीयमिति तदुपायोपदेशेन देवाः समाश्वासिताः । तदर्थ च विष्णुः सीतारूपया ब्रह्मविद्यया सह स्वयमवर्णि इति अपश्चितम् । तत्र देवानां शिवदर्शनार्थ तपश्चरणामावाच्छिव. दर्शनं नासीदिति स्पष्टमेवोक्तम् । एवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां पु. राणेषु शुद्धैरेव द्रष्टुं शक्यः शिव इति प्रतिपादितम् । भाग- वतेऽपि पक्षस्य मलिनान्तःकरणस्य यज्ञार्य शिवानाहानोपाये- नैव तर्शनाभावमुपपाद्य वीरभद्रकतवदध्वरविध्वंसनानन्तरं ।

·१०२ दक्षसंरक्षणार्थ देवैः सह कैलासं गत्वा बहुधा प्रसादितवन्तं ब्रह्माणं कटाक्षितवतः शिवस्य प्रसादेनैव सप्रभावशिवावलोक- नमासीदिति प्रतिपादितम्- ‘स लूयमाने शीर्षे तु दक्षो रुद्राभिर्वाक्षितः। सद्यः सुप्त इवोद्दीप्तो ददृशे चामतो मृडम्।। तदा वृपध्वजद्वेपकलितात्मा प्रजापतिः । शिवावलोकादभव- च्छरच्चन्द्रनिमामलः ।। शिवस्तवाय कृतधी शक्कोदनुरागतः। औत्कण्ठयावाध्पकलया संपरेता सुतां स्मरन् ॥' इति । महा- भारतेऽपि बहुकालतपसा शिवं प्रसादितवतो नारायणस्य शिवदर्शनप्रस्तावे शिवस्य बहुतपःक्षीणपापैरेव द्रष्टुं शक्यत्व- मुक्तं द्रोणपर्वणि- 'वाचा कैः कैः सुश्रुतं साधुवाग्भिर्जलं दिव्यं धरणी चन्द्रसूर्यो । हुताशवायू यजमानं सुरेशं नालं द्रष्टुं भिन्नवृत्ता नरा ये । ये चानृता नास्तिकाः पापशीला ब्रह्मद्विपो वाप्यमृतस्य योनिम । यं पश्यन्ति ब्राह्मणाः साधु- वृत्ताः भीणे पापे मनसा वीतशोकाः ॥ तनिष्टात्मानस्तपसा देवमीडयं तं भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श ।' इति । अलमति- प्रपञ्चेन । अत्र 'श्रीकण्ठ' इति संवोधनेन भूकैलासवासिनः पार्वतीपरिणेतुरेतद्ब्रह्माण्डाधिपतेः श्रीकण्ठमूर्तेरेवमादीनि च- रितानि, न तु साक्षात्परमशिवस्येति सूचितम् ॥ ५० ॥ एवं शिवस्य परमझभावं साधकप्रमाणाधकनिरासैश ·- सामान्येव मधुकृतः प्रसाध्य स्वस्य तस्मिन्भक्तिदायमाशास्ते- शश्वचेतो मम पशुपते शाल्मलीपुष्पतुल्या- नन्यान्देवानतिलघुफलप्रापकान्वर्जयित्वा । पदाम्भोजे तव परिमिलद्दिव्यभृङ्गावलीढे' चन्द्रापीड श्रयतु सततं चञ्चरीकस्य लीलाम् ।। दिव्यभृङ्गाः ऋच एव मधुकृतः ऋग्वेद एव पुष्पम् , यजूंष्येव मधुकृतः यजुर्वेद एव पुष्पम् , सामवेद एव पुष्पम् , अथर्वाङ्गिरस एव मधुकृतः इतिहास- पुराणं पुष्पम्' इति च्छन्दोगोपनिषदुत्ता भृशास्तैरवलीढे । तेषां प्रतिपाद्यतया सेवनीय इत्यर्थः ॥ ५१ ।। अनैवं कृतं स्तोत्रं शिवस्य चरणाम्बुजयोः पुष्पाञ्जलिरू- पतया समर्पयति- ब्रह्मोपेन्द्रप्रमुखविनुत ब्रह्मतर्कस्तवोऽयं भक्तिग्राह्यस्त्वमिति भगवनिर्मितो भक्तिमात्रा । पादद्वन्द्वे तव करुणया निर्गुणोऽपि त्वदीये पूजापुष्पप्रकरपदवीमेप पुष्णातु नित्यम् ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकोस्तुभश्रीमदद्वैतविद्याचार्य- श्रीविधजिद्याजिश्रीराजाध्वरिवरसूनुना श्रीमदप्पय. दीक्षितेन कृतो ब्रह्मवर्कस्तवः संपूर्णः ॥

·१०४ । मावमाह्यत्वम् ‘भावग्राह्यमनीडाख्यं भावाभाषकरं शि- वम्' इति श्वेताश्वतरमन्त्रेण कृतकृत्यस्य तप्तस्य मम किं क्रियतेऽमरैः । बहिर्वाभ्यन्तरे वापि मया भावो निगृह्यते ॥' इति शिववचनैन प्रसिद्धम् ॥ ५२ ।। इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीमदद्वैतविद्याचार्य- श्रीविश्वजिद्याजिश्रीगणराजापरिवरसूनुना श्रीमदप्पय. दीक्षितेन कृतं ब्रह्मतर्फस्तवविवरणं संपूर्णम् ॥

·JArAtmabilcatunuple
पञ्चरत्नस्तुतिः ॥
॥
PHPTHMAntilla
सव्याख्या
अप्पयदीक्षितैर्विरचिता॥
STDendar

·॥ श्रीः॥ ॥ पञ्चरत्नस्तुतिः॥ ---2 2-30 --- भूतस्य जात इति वारिरुहासनस्य जातो वृहन्निति हरेश्च जनिःप्रसिदा । यसादजात इति मन्त्रवरोपदिष्टा- 5 रुद्रमेव जनितश्चकितः प्रपद्ये ॥१॥ कतिपयश्रुतिपुराणादिवचनापातपरामर्शप्रसक्तजगत्कारण. भाषयोमेमनारायणयोरपि कारणतया कैमुतिकन्यायेन शिव- स सफलजगत्कारणत्वं प्रथमं प्रसाध्यते । 'हिरण्यगर्भ: समवर्ततामे भूतस्य जातः पतिरेक आसीन' इति कमलास- नस्य, 'विष्णुरित्या परमस्य विद्वाखातो युहन्नभिपाति तृती- ·२ यम्' इति कमललोचनस्य च प्रसिद्धा उनियमाद्रुद्राद्भवति । कथमयगम्यते रुद्राद्भवतीति: उच्यते । हिरण्यगर्ममन्त्रे तावत् 'अप्रे' इति विशेषणेन यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्व विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः । हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व स नो बुद्धधा शुभया संयुनक्त )' इति 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं हि देवमात्मवुद्धिपकाश मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये ।।' इति च श्वेताश्वतरोपनिषन्मन्त्रा. प्रत्यभिज्ञाता हंसेशदेवशिवहररुद्रेशानमहेश्वराद्यभिधानश्रुतिः शिवकान्तिीति प्रसापितमस्माभिः शिवतत्वविवेकादिषु । अतस्तदर्थप्रत्यभिज्ञानात्कमलासनजनिस्तस्वच्छिवादित्यवगम्य- ते । विष्णुरित्या' इति मन्त्रस्यायमर्थः- परमस्य परमेश्वर- स्वत्थंभावेन विद्वान्वेदिता । विष्णोः परमेश्वरस्य वेदितृत्वं मन्त्रा- न्तरेऽपि प्रसिद्धम् विष्णो देव त्वं परमस्य विसे' इति । एवं. भूतो वृहन्महान्विष्णुः । वृहदिति विशेषणं व्यूहावतारादिरूपा- न्दरल्यावर्तनेनादिविष्णुरूपप्रसाधनार्थ मन्त्रान्तरेष्वपि प्रसिद्धम् 'नमो विष्णवे बृहते करोमि' 'वृहते विष्णो सुमति मजा- महे' इत्यादिषु । स विष्णुर्जातः सम्शुद्धाशुद्धप्रपञ्चद्वयापेक्ष- या तृतीयं परमाकाशरूपं परमशिवलोकमभिपाति। न्यूहाव- ताररूपा विष्ण्वंशयदा हि शुद्धाशुद्धप्रपनवयमपि संरक्षन्ति । परमशिवलोकं तु गोलोकस्यो मागस्थिते परमशिवलोकमा- ·. रम्भरूपे परमपदे स्थितः साक्षादादिविष्णुरेव संरक्षति । त- देतत् 'ते ते घामान्युश्मसीगवध्य' इत्यादि श्रुतीतिहासपुरा- णादिवचनैरवगम्यत इति रत्नत्रयपरीक्षादिषु प्रसाधितमस्मा- भिः । एवं चाल कस्माजात इत्याकाङ्क्षायाम् 'परमस्य वि- द्वान्' इत्यन्यार्थसंनिहितः परम एव तत्कारणत्वेनान्वेति, अन्यार्थसंनिहितस्याप्याकाङ्क्षयान्वयस्य 'अधिकं वा स्याद- हर्यत्वादितरैः संनिधानात्' इत्यधिकरणसिद्धत्वात् । स परमो रुद्र इति कयमवसीयत इत्याकाङ्क्षायामजात इति मन्त्रव- रोपदिष्टादिति विशेषणम् । अजात इत्येवं कश्चिद्भीरुः प्रप- ग्रते रुद्र यचे दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम्' इति श्वेताश्व- तरोपनिषन्मन्त्रेणाजावो रुद्र उपदिष्टः । ततश्च जातस्य विष्णो- र्जनकाकाङ्क्षायां जागो हिरण्यगर्मादिरेव जनकत्वेनापेक्ष्यते चेत्तस्यापि जनकाकाङ्क्षा स्यादिति जनकान्तरनिराकाओ रुद्र एव कारणत्वेन परिमाह्यः, 'एकाहाता तेषां समत्वात्स्यान्' इति न्यायात् 'न हि भिक्षुको भिक्षुकान्तरं याचितुमईति सत्यन्यस्मिन्नभिक्षुकें' इति तदधिकरणमाघ्योदाइतलौकिकन्या- याच । एवं ब्रह्मविष्ण्वादिसकलजनयिता स्वयं जनिरहितो रुद एष जननाभीतैः प्रपत्तव्य इति युक्तं वलातुन्यायात् 'अजातमिममेवैकं मत्वा जन्मनि मारवः । रुद्रस्यास्य प्रप- द्यन्ते रक्षार्थ दक्षिणं मुखम् ॥' इति वदनुसारिशिवपुराणव- ·४ - चनाच । तदेतदनुभूत्योक्तम् ‘जनितश्चकितः प्रपद्ये' इति ।। एवमुक्ता ब्रह्मनारायणयोः शिवाजनिच्छिकी स्वतन्त्रा किं तु परतन्त्रेति दर्शयति- - उक्त्वा प्रसूतिमजौरिहरेश्वराणां संसूच्य दीपकसहोक्तिभिरन्यनिनाम् । तां संन्यधारयदथर्वशिखा हि यस्य तं सर्वकारणमनादिशियं प्रपद्ये ॥२॥ अथर्वशिखोपनिषदि श्रूयते- 'सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुदे- न्द्रास्ते संप्रसूयन्ते सर्वाणि चेन्द्रियाणि सह भूतैर्न कारणं कारणानां धाता ध्याता कारणं तु ध्येयः सर्वेश्वर्यसंपन्नः स- वेश्वरश्च शंभुराकाशमध्ये' इति । अत्रेन्द्रपदमीश्वरवाचि सदाशिवस्याप्युपलक्षणम् । सर्वमिदं जगत्मृष्टिस्थिविसंहारति- रोधानानुपहकर्तृवाविष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवात्मकास्ते संप्रसूयन्ते, सर्वाणि चेन्द्रियाणि भूतैः सह संप्रसूयन्ते, न कारणमेतेषां फारणं शंमुर्न प्रसूयते । तं विशिनष्टि-कारणानां सृष्ट्यादि- कर्तणां ब्रह्मादीनां धाता पोषयिता, ध्याता सृष्टिसंकल्पकर्ता । अतः कारणं शंभुरेख मुमुक्षुभिध्येय इति श्रुत्यर्थः । अत्र शंमु- रेख ध्येयो न ब्रह्मादय इत्येतदुपपादनाथ प्रधादयः प्रसूतिम- ·- त्वेन निरूपयितुं प्रस्तुताः । अप्रस्तुतानि चन्द्रियाणि । अतः प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां च प्रसूतिरूपैकक्रियान्वयो दीपकालं. कारः । सह भूतैरिति सहोक्तिरलंकारः । एताभ्यां सहोक्ति- दीपकाभ्यां भूतेन्द्रियाणामिव ब्रह्मादीनामपि जनिरन्यनिति घ्यज्यते । एतदर्थः पूर्वार्धेनोकः । न कारणमित्याद्यर्थ उत्स- रार्धेन ॥२॥ ननु ‘एको ह वै नारायण आसीन ब्रह्मा नेशानः' इत्यादिषु नारायणस्य ब्रह्मरुद्राभ्यां प्रथमभवनवर्णनं श्रूयते; तस्य कयं रुद्राजनिः स्यादित्याशयोदाहृताथर्वशिखावच- नानुसारेण प्रथमभवनश्रुतेरान्तरमाह- वेदान्तेषु प्रथमभवनं वर्णितं यस्य याभ्यां तद्वत्तस्य प्रसववचसा जन्म उत्ख्यापयित्वा । यस्यैकस्य स्फुटमजनिता निश्चिता कारणस्य ध्यायामस्तं जनिविहतये शंभुमाकाशमध्ये ।। "एको ह वै नारायण आसीत्' इत्यादिवेदान्तवाक्येषु यस्य नारायणस्य याभ्यां प्रदरुद्राभ्यां प्रथममवनं वर्णितं तदसयोर्ब्रह्मरुद्रयोरिव नारायणस्य प्रसववचसा 'प्रभविष्णु- रुद्रेन्द्रास्ते संप्रसूयन्ते' इति प्रसववचनेन वत्प्रथममवर्न -- ·६ जन्म ख्यापयित्वा प्रथमजन्मरूपमिति प्रकाश्य यस्य शंभो. रेकस्यैव जनिरहितता स्फुटं वर्णिता ते शंभु जनिहानये हृदयाकाशमध्ये ध्यायाम इति योजना । एतदुक्तं भवति- अस्ति नित्यसचायामप्यासीदिति प्रयोगः, यथा 'सदेव सो- म्येदमप्र आसीत्' इति । अस्ति च षड्भावविकारान्तर्भू: वानित्यसत्तायां जन्मावस्थाविशेषरूपायाम् , यथा 'शक्तेरा- सीसराशरः' इति । इह जन्मश्रुत्यनुसाराहितीयार्थो ग्राह्यः । अथर्वशिखायां ब्रह्मविष्णुरुद्राणां भूतानामिव जन्ममासमु. तम् । 'एको ह वै-' इत्यादिश्रुतौ नारायणस्य 'आत्मन आकाशः संभूतः' इत्यादिश्रुतावाकाशस्येव प्रथमजन्मोतमि. ति विशेषः । अनोपहणजातं शिवतत्त्वविवेके प्रपञ्चनोदा- हृतम् । नन्वेवं सति · अहमेक: प्रथममासम्' इति शिवव- चनेऽपि प्रयमभवनं प्रथमजन्म स्यादित्याशङ्कपोतं यस्यैकस्ये- ति। शिवस्य जननाभावोक्त्या तस्य प्रथमभवनं नित्यसत्तारूपं भवेदिति भावः । एवं ब्रह्मनारायणकारणभावसिद्धन सकल- जगत्कारणत्वेन शिवस्य परभावः समर्थितः ॥ ३ ॥ अथ प्रभविष्णुरुद्रस्थितसष्टिस्थितिसंहारोपयोगिशक्तिको टिनियामकत्व सिद्धन 'यतो वै-' इत्यादिममलमणेन सक. लजगमियन्तृत्वेन सुरादिसायध्यलिङ्गरूपत्वलिनेन च तस्य ·61 परभावं समर्थयते-- यभङ्गकवश्या विधिहरिगिरिशख्यातिदाः शक्तिकोथ्यो यद्धृत्या देवदेवाः सकलभुवनमाः संनियच्छन्ति विश्वम् । यल्लिङ्गं सर्वदेवासुरमनुजमुखैरर्च्यते विश्वरूपं वस्मै नित्यं नमस्यां प्रवितनुत परब्रह्मणे शंकराय.॥ अग्र प्रथमपादार्थो वराहपुराणे त्रिशफिनिर्णयप्रकरणे दर्शित:- 'नय कोट्यरतु चामुण्डाभेदा भिन्ना व्यवस्थिताः । या रौद्री तामसी शक्ति: सा चामुण्डा प्रकीर्तिता ॥ अष्टा- दश तथा कोट्यो वैष्णव्या भेद उच्यते । या सा तु राजसी शक्तिः पालनी सैव वैष्णवी ॥ या ग्रह्मशक्तिः संवस्था सानन्ता वै प्रकीर्तिता । एतासां सर्वभेदेपु पृथगेकैकशी घरे।। सर्वासां भगवान्रुद्रः सर्वगत्वात्पतिर्भवेत् । यावतीस्ता महा- शक्त्यस्तावद्रूपाणि शंकरः ॥ कृतवांस्ताश्व भजते पतिरूपेण सर्वदा ॥' इति । द्वितीयपादार्थों देवव्रताख्यानां साम्नामाये साम्नि दर्शितः । तत्र हि दिविपदोऽन्तरिक्षसदः पृथिवीपद इत्यादयो युप्रभृतिस्थानविशेषेषु स्थिताः परमेश्वरस्य गणनाथा वर्णिता: । अत एव 'दिव्या गणा बहुरूपाः पुराणाः' इति श्रुत्युतान्परमेश्वरस्य गणनाथान्प्रति प्रस्तुत्य प्रतिवचनम्- ·। 'ते हि साक्षादिविषदो सन्तरिक्षसदरतथा। पृथिवीपद् इत्येते देवा देवतैः स्तुताः ।।' इति । तेषां तत्तस्थान. स्थितसकलभूतनियामकत्वमिति शिवपुराणादिपु प्रपश्चितम् । देवयतेऽपि दिविषदादिपर्यायेषु प्रतिपर्यायमाद्यन्तयोदेवदेवश- ब्दाभ्यासादेतत्सूचितम् । अत्र देवव्रते दिविषदादिपर्यायेण शुद्धमिश्नमलिनप्रपञ्चनं त्रेधा कृत्वा तेपु स्थिता रुद्रा नमस्कृ. ताः । अप्सुपद इति पर्याये पातालस्थिताः, दिक्षुसद आशा- सद इति पर्याययोब्रह्माण्डावहिर्दिक्षु, विदिक्षु च स्थिता - ह्माण्डधारका रुद्रा नमस्कृता इति भेदः। शिवस्य लिङ्गं सर्वैरपि सुरासुरमनुष्यप्रभृतिभिः समाराध्यमिति निर्विवादम् । अन भारतवचनानि वामनपुराणादिवचनानि च बहुतराण्यु- दाहवानि शिवतत्त्वविवेके । शिवलिङ्गस्य विश्वरूपत्वं शिय- पुराणादिपु प्रतिपादितम् | शिवपुराणे हि वायुसंहितायां प्र. णयमात्रात्रयप्रतिपाद्यं ब्रह्मविष्णुरुद्रप्रभृति समस्तं जगल्लिमा- दुत्पद्यते लिट्ले तिष्ठति लिङ्ग एव विलीयत इति लिङ्गस्य विश्वात्मकत्वं प्रपञ्चेन निरूपितम् । इदं च ब्रह्मलिङ्ग भवदेव सदस्य लिग विश्वात्मकं सर्वैरपि देवादिभिः समाराध्यत इति । तथा हि-- कटवल्लीपु 'अहुप्टमात्रः पुरुपो मध्य आत्मनि तिष्ठति' इति सर्वेषां प्राणिनां हृदयमभ्यस्थितः परमात्मा निरूपितः । तस्य च 'ऊर्ध्व प्राणमुग्नयत्यपानं प्र.

·९ सगस्यति । मध्ये वामनमासानं विश्वे देवा उपासते ॥ इति सर्वदेवोपास्यत्वमुक्तम् । सदुक्तिर्मनुष्याणां तदुपासने प्रवृत्त्य- थेति तत एव मनुष्योपास्यत्वमपि सिद्धम् । अत एव ब्रह्ममीमांसायामररिच्छिन्नस्य परब्रह्मणः कथममात्रत्व- मित्याशङ्कय 'हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्' इति सूबेग मनुष्यहृदयाजकोशानामङ्गुष्परिमाणत्वात्तदन्तरवका- शावच्छिन्नत्वेनाङ्गुष्ठपरिमाणत्वोक्ति मनुष्याधिकारत्वाच्छा- सस्येति तत्समर्थनं कृतम् । हृदयाजकोशान्तरवकाशल- ब्धाङ्गुष्ठपरिमाणस्य लिङ्गाकारत्वमस्तीति तस्य लिकरूपत्व- सिद्धिः। स्पष्टं चास्य लिङ्गरूपत्वमाम्नातं हंसोपनिषदि- 'एपोडमी परमहंसो भानुकोटिप्रतीकाशो येनेदं व्याप्तं तस्या. प्रधा वृत्तिर्भवति, पूर्वदले पुण्ये मतिः, आग्नेये निद्रालस्यादयो भवन्ति, याम्ये क्रौर्ये मतिः, ते पापे मनीपा, वारुण्यां क्रीडायाम , वायव्ये गमनादौ बुद्धिः, सौम्ये रतिप्रीतिः, ऐशाने द्रव्यादानम् , मध्ये वैराग्यम् , केसरे जायदवस्था, कर्णिकायां स्वप्रः, लिने सुपुप्तिः, पद्मसागे तुरीयम् , यदा हंसो नादे विलीनो भवति तत्तुरीयातीवम्' इति । अत्र नादो दयानकोशस्योपरि तिष्ठननाहतनादो विवक्षितः, यो बहिरपि शिवलिङ्गस्योपरि तिष्ठन्प्रसिद्धः । तथा हि वायुसं. हितायां महालिङ्गपादुर्भावे समाम्नायते-- 'सत्राकारः श्रुतो . . - ·। भागे ज्वालालिङ्गस्य दक्षिणे | उकारश्चोत्तरे भागे मकारस्तस्य मध्यतः । अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिङ्गमूर्धनि ।' इति । न तु मूलाधारोद्यन्नादोऽत्र विवक्षितः, कर्णिका विहा- योपरिलिनेन संबंध्य लिङ्ग पनं च त्यक्त्वोपरि गच्छतो मूलाधारसंबन्धाप्रसक्तेः । एवं लिनमूर्धनि लिङ्गस्यानाहतना- दस्य ' एवं तिमृमिरेवैतं मात्राभिरखिलं त्रिधा । अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया ॥' इति शास्त्रोक्ततदीयरहस्या- नुचिन्तनसहितं यत्परिशीलनं तदेव नादानुसंधानमाचक्षते योगिनः । तस्माद्धंसोपनिपदेकार्यापनकठवल्ली मन्त्रालोचनया विश्वात्मनादशिरस्कलिनरूपत्वमपि ब्रह्मात्मेकान्तिकं तल्लिा- मिति ततोऽपि लिङ्गस्य परब्रह्मत्वसिद्धिरप्रत्यूहा ॥ ४ ॥ नन्वेतदपि यदि ब्रह्मलिग तर्हि शब्दादेव प्रमितः' इति ब्रह्मसूत्रे किमित्येतदप्यद्गुष्ठमात्रपुरुषस्य परनझभावनि- र्णायकत्वेन न सूनितम् ? न हि तम शब्दप्रण लिङ्गस्याप्यु- पलक्षणमिति वस्तुं शक्यम् , एवकारस्य निर्णायकान्तरास- हिष्णुत्वादियाशङ्कयाह-- आस्तां मूक्ष्म लिङ्गरूपत्वलिङ्गं स्यालेशानाख्ययवाल्पमालम् ।

·। , इत्येवेनावेदयत्सूत्रकारो यं ब्रह्माख्यं तं प्रपद्ये महेशम् ॥५॥ 'शब्दादेव' इत्येवकारो न निर्णायकान्तराभावद्योतनार्थः, किं तु निर्णायकान्तरपरामर्शप्रयासनेरपेक्ष्यद्योतनार्थः। चदयं सूत्रार्थः- आरवामुपनिपदन्तरैकार्यपरामर्शप्रयत्नापेक्षं सू- क्ष्मदृष्टयान्वेप्यं लिगम , ईशानशब्दादेव परमझवाचकादष्ट प्ठमासः पुरुषः परं प्रम भवतीति । एवं च परमावनिर्णया- येशानशब्दस्येवरसाहायकापेक्षा . प्रतिक्षिपन्नेवफारस्तत्सद्भाव गमयेदिति वेनैव लिनरुपस्वालिग्रस्यापि सूत्रकाराशयस्थत्व- सिद्धिः । न घेशानशब्दप्रतिपन्न सर्वेश्वर्यलिसद्भावगमकत्वेन तस्यान्ययासितिः, सस्य थुतितः प्रागनुन्मेपणादित्युक्त्येव वत्सिोरेवकारप्रयोगसूचनीयत्वाभावात् । न छपरामृष्टार्थ: शन्दः फचिदर्थविशेष विर्भवति । न घेशानशब्दः शिव. रूप प्रा प्रत्याययन्यौगिमार्थस्यैश्वर्यस्य प्रत्यायने विलम्बते । प्रत्युवास यौगिकार्यरत्यायनमेप नीनं भावि न विलम्बि, ऐश्वर्य प्रतियोगिन शिवव्यस्य भूवमव्यस्य प्रागुपासस्य बु. दिसत्वात् । एवं सूयवसया शिवाभिधानश्रुत्याऽवयारणसूचि. वसायेन लिमरूपत्वलिन पाएमा प्रम निधिन्वन्सू- प्रकारः शिरं परं प्रक्षेति न्याधीवकार । यत्तु 'मध्ये याम- ·१२ नमासीनम्' इति अवेन विष्णुवाविना वामनशब्देनात्र नि.. यो विवक्षित इति तन्न, वामनशब्दस्य सामान्यतो विष्णु- नामत्वाभावाद्विशेपतो मन्त्रपतिपाद्यहार्दनामत्वाभावाच । 3. स्योपेन्द्रावतारविशेषनामत्वेऽपि प्रकृते तदर्थग्रहणानपेक्षणा- खत्वसामान्यशक्त्यैव वन्नामत्वेन प्रयोगोपपत्तेविशिष्यत्र शक्तिकल्पनायोगाचत्कल्पकस्याभियुक्तनामकोशादेरभावात्कथं- चित्कल्पमेऽपि प्रकृते परस्परसंनिहिताणापानमध्यवर्तित्वो- क्या हस्वत्वरूढेरेवोन्मेपणाढ्यन्तरानुन्मेपाच । तस्माद्दा हरणमन्त्रगतेन प्रसिद्धतरशिवनामरूढिकेनेशानशब्देनेवान निर्णयो विवक्षित इति सर्व समञ्जसम् ।। ५ ।। इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजजधिकौस्तुभश्रीमदद्वैतविधाचार्यः धीविश्वजियाजिश्रीरङ्गराजारियरसूनुभिः श्रीमदप्पय- दीक्षितसार्वमीमविरचिता पश्वरसस्तुतिः सव्याख्या संपूर्णा ।