·लघुशब्देन्दुकला [लघुशब्देन्दुशेखर-प्रश्नोत्तरी] इसमें परीक्षामें आने योग्य सभी प्रश्नोंके उत्तर ऐसे सरल तथा निर्दुष्ट परि. कारों से युक्त लिखे गये हैं कि अभ्यास करलेने पर विद्यार्थी परीक्षामें पूरी सफ- लता प्राप्त कर लेगें तथा अन्य लगाने में भी विद्यार्थीको अत्यधिक सहायता मिलेगी। ऐसा प्रशंसनीय संस्करण यह प्रथम बार ही प्रकाशित हुआ है। परमलघुकला (परमल घुमञ्जूषाप्रश्नोत्तरी) प्रस्तुत संस्करण में परीक्षा में आने योग्य सभी प्रश्नों के उत्तर ऐसे सरल तथा निर्दुष्ट परिष्कारों से युक्त लिख दिये गये हैं कि-"एक पन्थ दो काज" याने प्रन्थ लगाने में भी इस से आपको अत्यधिक सहायता पहुँचेगी और कण्ठस्थ कर लेने पर परीक्षा में अधिक से अधिक नम्बर भी पासकेगें। १) वृत्तरत्नाकरः भट्टनारायणभट्टीयव्याख्या सहित सुविस्तृत टिप्पणी व 'मणिमयी' भाषा टीका विभूषित । विस्तृत भाषा टीका से परिवर्धित इस द्वितीय संस्करण से परीक्षार्थी विद्यार्थियों की सारी कठिनता दूर हो जायगी। नारायणभट्टीय व्याख्या के साथ २ सुवि- स्तृत टिप्पणी होने पर ही प्रथम संस्करण संस्कृत संसार में विशेष स्थान पाचुक था, पर इस बार मणिमयी विस्तृत भाषा टीका होने से तो यह द्वितीय संस्करण भस्यधिक परोक्षोपयोगी हो गया है। ३) सिद्धान्तकौमुदी जेबी-गुटका सूत्रसूची-धातुसूची-सूत्रांक-वार्विकांक सहित सम्पादकः-पण्डित गोपाल शास्त्री नेने सिद्धान्तकौमुदीका ऐसा सुन्दर जेबी गुटका का मनोहर संस्करण यह प्रथम बार ही छपा है। प्रति दिन सिद्धान्त कौमुदी की आवृत्ति करना विद्यार्थियों के लिये आवश्यक है। सुबह-शाम घूमते-फिरते समय तथा परदेश-यात्रा करते वमय विद्यार्थियोंका बहुत ही समय व्यर्थमें व्यतीत होजाता है । अब जहाँ कहीं जाना हो इस संस्करण को जेब में रख लीजिये और जब चाहे सिद्धान्तकौमुदी की श्रावृत्ति किजीये। ३) प्राप्तिस्थानम-चौखम्बा संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस ।

·THE
HARIDAS SANSKRITERIKS.
54.
MANORAMA SABDARATNA
PRASNOTTARĀVALI
BY
Pandit S'ri Raja Naragan S'ukla
(PART II )
मनोरमाशब्दरत्न-प्रश्नोत्तरावली
(द्वितीयो भागः)
शुक्लश्रीराजनारायणशास्त्रिणा
सङ्कलितः, सम्पादितश्च ।
'द्वितीयं संस्करणम्
POBLISHED BY
JAYA KRISHNA DĀS HARI DĀS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office.
Banares City
ma
मूल्य ।।-)

·वक्तव्यविशेषः । अये सरलहृदया अधिगतवाग्देवताविचित्रविभवा विद्वदूवरेण्या वदुष्यकला. सम्पादनरता रमणीयचेतसश्शाब्दिकाश्छात्रनिवहाश्व ! अतिरोहितमेवैतदृष्टिपथा. च्छ्रीमता यदू राजकीयसंस्कृतपरीक्षासु विनिर्धारितश्शब्दरत्नसहितो मनोरमाग्रन्थः परीक्षार्थिनां कृते कीदृशङ्काठिन्यमावहतीति । एतस्य पठने पाठने च सुमहान् क्लेशोऽहर्दिवमनुभूयत एव शाब्दिकैः । प्रष्टारश्च लघीयसाऽपि शब्दसमुदायेन "अर्थ. वदधातुः" इत्यादिबृहव्याख्यानशालिसूत्राणां संक्षिप्तव्याख्यानं समीहमाना अन्ते. क्सतान्धिषगां विमोहयन्तितशम् । एवं सति विमुग्धैस्तैः किमपि विलेख्यं यदि टाजनकमेव प्रतीयत इति । एवंविधकष्टापहारको दयनीयछानजनदयालुः कोऽपि ग्रन्थो नाद्यावधि प्रकाशितः । प्रकाशिता अपि केचिन्न यथावदुपकुर्वते । एतामेव क्लेशग्रन्थिं श्लथयितुकामेन मयाऽधावधि राजकीयपरीक्षासु समागतान प्रायस्सर्वान् प्रश्नान् सङ्कलय्य ग्रन्थगान कांश्चिदवशिष्टानपि प्रश्नदले विनिवेश्य समेषामुत्तर प्रणाली सरला प्रादर्शि । पूर्वन्तावत् पञ्चसन्धिपर्यन्त एव लेख: प्रथमभागरूपेण भवताचक्षुर्गोचरीकृतः । अधुनातनन्द्वितीयतृतीयखण्डात्मको द्वितीयभागः अज- न्तपुल्लिङ्गात् कारकान्तो भवदूभ्य उपहारीक्रियते । अत्रापि भागे केवलप्रश्नानामा वृत्तये पृथक् सूची मनो हरति पश्चाच्च यथासंख्यमुत्तराणि विलसन्ति । अन्ते च वयाकरणभूषणमहाभाष्यपरिभाषेन्दुशेखरादीनामपि परीक्षाऽऽगतप्रश्नास्समावेशिता इति व्याकरणशास्निपरीक्षा दातुमनसां सुवर्णगन्धः । बहुधा कृतपरिषीलनेऽप्यत्र ग्रन्थे मानवस्वभावात्सम्भवदोषाणां क्षमापनेनेम लेखलेखकञ्चानुग्रहीष्यन्ति चेभवन्तस्सुधियो माहाभागास्सफलः प्रयासस्स्यादिति। ग० सं०कालेज बनारस। रामनवमी सं. १९९४ ० भवदीयस्य- श्रीराजनारायणशुक्लस्य ·श्रीगणेशायनमः। मनोरमाशब्दरत्नप्रश्नोत्तरावली द्वितीयखण्डे । ध्यात्वा श्रीशपदारविन्दयुगलं नत्वा गिरं सुन्दरीम् , पित्रोः पादयुगम्प्रणम्य मनसा वाचा तथा कर्मणा । ध्यायन्ध्यायमहर्निशन्धृतवतस्तेजन्तु बार्हस्पतम् , प्रातःस्मर्यपदान् गुरून मयि सदा यावयाशालिनः ॥ १ ॥ यावच्छन्दमधीत्य तकितवचाः प्रोत्साहितस्सजन, वेणीमाधवशास्त्रिणो भुवि यशःप्रख्यातनाम्नस्तुतः । लेखन्दैक्षितमीहतेऽतिसरलीकर्तुश्च पारीक्षिकम् , शुक्लो गगंकुलप्रसूरलघुधीः श्रीरामनारायणः ॥२॥ परीक्षापाशबद्धानां छात्राणां हितकाम्यया। कुर्वे मनोरमाशब्दरत्नाप्रश्नोत्तरावलोम् ॥३॥ अजन्तपुंल्लिङ्गादारभ्य स्त्रीप्रत्ययान्तभागे प्रश्ना:--- १ प्रकृतिप्रत्ययभावानापन्नविषयको नियमः किमर्थमङ्गीकृतः, किश्च प्रकृतिप्रत्ययभावापन्नत्वम् । २ अच:परस्मिन्नित्यत्र पञ्चमीसमासस्य प्रयोजनाना-मन्यथासिद्धिः कथम्प्रदर्शिता दीक्षितेन टीकाकृता च तत्र किमुक्तम् । ३ "हल्याब्भ्य” इति सूत्रे हल्ग्रहणस्य वैयथ्यमुपपाद्य परिहिय. ताम् , ड्यापरसोरिति न्यासस्यौचित्यञ्च प्रदर्शयत । ४ "रणान्ता षट्" इतिसूत्रं व्याख्यायताम् । ५ आत्त्वस्य वैकल्पिकत्वे "ऽष्टनो दीर्घा"दितिसूत्रस्थस्य दीर्घग्रहणस्य ज्ञापकता कथमिति विविच्योच्यताम् । ६ “शूद्रा चामहत्पूर्वा. जाति' रित्यत्रामहत्पूर्वस्य वैयर्थ्य कथम्मूले व्यवस्थापितम् , कथश्च तच्छब्दरत्नकता दूषितम् । । यथोत्तरम्मुनीनाम्प्रामाण्यम् अत्रत्यनवीनप्राचीनमते सम्यग लिख ।

·( २ ) ८ यूष्ण इत्यत्र णत्वसम्पत्तये पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवद्भाव इति पक्षे तु अड्व्यवाय इत्येवात्र णत्वम् । अत्र मनोरमायाम् "इतिपक्षेत्विा तिप्रतीकमुपादाय किमभिहितम् । भाष्यदत्तप्रयोजनानामन्यथासिद्धिः कथमभिहिता । अत्र प्राचाम्मतभेदोऽस्ति न वा, अस्ति चेत् स्फुटमभि- धीयताम्। ९ अतिखट्वाय अतिसर्वायेत्युभयत्रापि याट्स्याटौ लक्षणप्रतिपदोक्त- परिभाषया वारयितुं शक्यते न वा ? किश्च लाक्षणिकत्वम् तत्प्रवृत्तिनि. नित्तमित्यादि सर्व लेख्यम् । १० 'अपवादस्य डसो विषये उत्सर्गस्य विनोऽप्रवृत्तेः इत्यस्य किन्ता- स्पर्यम् , अत्रत्यशब्दरत्नकाराशयःसम्यगभिधीयताम् । ११ अतित्वाकमतिमाकमित्यत्राकमोऽप्राप्तिःकथमाशङ्किता किश्च तत्र समाधानम् । १२ “शूद्रा चामहत्पूर्वा जाति"रित्यत्रामहत्पूर्वप्रहणस्य, "इन्द्रवरुणे"ति- सूत्रे आनुग्विधानस्य च प्रयोजने विविच्य देये। १३ "जातेरस्त्रीविषयादयोपधादित्यस्यार्थःसोदाहरणो देयः का चात्र जाति:'वोतो गुणेत्यत्र किं गुणत्वम् । १४ "अर्थवदधातुरप्रत्ययः” अत्र नव्यप्राचीनमतानुसारेणार्थवत्त्वं किम् अधातुरितिपयुंदालेन तल्लाभे सिद्धे ग्रन्थकदुक्तन्तत्फलं सम्यग नवेति विविच्योच्यताम् । १५ उभशब्दस्य द्वित्वविशिष्टार्थत्वेन सर्वादिगणे तत्पाठस्य किम् फल- मभिहितम् । उभयशब्दस्य नास्तीति कैयट:अस्तीति हरदत्तः । अत्रोभय- पक्षोत्थाने किम् मूलम् ? उभयोश्च पक्षयोः कतरो युक्तः, 'कृत्तद्धितानां ग्रह- णश्च पाठेऽस्य किन्तात्पर्यम् इति भाव' इति प्रतीकमुपादाय शब्दरत्नकृद: भिहितम् इत्यभिमान इत्यर्थः अस्य किन्तात्पर्यम् । १६ “न बहुव्रीहावि"त्यस्य कोऽर्थो ग्रन्थकृभिहितः। यत्तु प्राचोक्त मित्यारभ्य प्राचीनमतञ्च किं, कथञ्च मनोरमाकारेण खण्डित,तदेदत् सर्वम् प्रमादिकमेवेत्यत्र किं सर्व तदुपपाद्यताम् कथञ्च तस्य प्रामादिकत्वम् । यथोत्तरम् मुनीनाम्प्रामाण्यमत्र किं बीजम् । १७ "नलोपःसुवि"तिसूत्रस्य नियमार्थता कथम् , नियमशास्त्राणां वि- ·धिमुखेन प्रवृत्तिनिषेधमुखेन वेति प्रतीकमुपादाय शब्दरत्तकृता प्रसङ्गान्मी. मांसकमतानुसारेण दोषत्रयापत्तिराशङ्किता। कानि च दूषणानि, कथश्च प्रकृते तत्प्राप्त्यवसरः कश्च तदुद्धारप्रकार इत्याशङ्कासमाधानं विविच्य लेख्यम् । १८ "प्रत्ययस्थात् कादि"स्य कोऽर्थः ? पूर्वस्य अत आपि असुपः एषाम पदानां ग्रहणस्य प्रयोजनानि मनोरमाशब्दरत्नकृदिशा सम्यग लेख्यानि । विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे एतद्वचनस्य प्रकृते कथम्प्रसङ्गः, कश्च तदर्थ इति विचार्य लेख्यम् । १९ "स्वाङ्गाचोपसर्जनादि त्यत्र किं स्वाङ्गम् । २० “अर्थवद्धातुरप्रत्ययःप्रातिपदिकम्"कृत्तद्धितसमासाश्चे"ति सूत्रे साधकबाधकप्रमाणोपन्यासपुरस्सरं व्याख्येयाताम् । किञ्चोभयत्रोभयाभि- मतमर्थवत्त्वम् ? नव्यप्राचीनयोरधातुरप्रत्ययः इत्यत्र च पर्युदासविषये का व्यवस्था, प्रत्यय इति महासंज्ञां कुर्वतःसूत्रकृतःक आशयः । २१ "प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्' "एतत्सूत्रं मनोरमाशब्दरत्नयोःआश- यानुसारेण सम्यग व्याख्यायताम् । 'प्रत्ययस्य यत्रासाधारणं रूपमाश्रीयते तत्रैव प्रत्ययलक्षणम् , अत्र कि बीजम् , द्वितीयप्रत्ययग्रहणस्य च किम्फलम्? २२ "नुमचिरतज्वद्भावेभ्य'इत्यत्र रेण बाध्यसामान्यचिन्तया गुणा- देरिव नुटोऽप्यपवादकत्वस्वीकारे उत्सर्गापवादयोर्विप्रतिषेधासम्भवात् कथमेतत्सङ्गतिरिति सम्यक समाधीयताम् । २३ अनुपसर्जनाधिकारस्य फलं वदता मनोरमाकारेण बहुयुवा शाले- स्यत्र "यूनस्ति"रुपसर्जनत्वम् इति प्राञ्च आहुरित्युक्तम् । तत्र प्राञ्च आहु- रित्युक्तेःक आशयः ? अत एव कौम्भकारेयसिद्धिरिति वदतःशब्दरत्नका- रस्य च क आशय इति वैशयेनोपपाद्यताम् । २४ जातिस्वाङ्गयोर्लक्षणे मनोरमाशब्दरत्नकृन्मतानुसारेण सम्यगप- पादनीये सोदाहरणे। २५ धातुसाहचर्य प्रातिपदिकांशे समन्वित्य निदिश्यताम २६ प्रत्ययलोपसूत्रस्य भाष्यमतेन नियमार्थत्वे किम्फलं कथञ्च तत् । २७ “अष्टनो दीर्घादिति सूत्रस्थदीर्घग्रहणस्य चारितायं कथमिति साधूध्यताम्। Abe ·(४) २८ "अन उपधालोपिन"इत्यत्र मनोरमाशब्दरत्नयोर्मते पृथगुपपाच तयोर्युक्तायुक्तत्वे विविच्येताम् । २९ 'अर्थात् परत्वञ्चामः शब्दद्वारकम् अत्र मनारमाशब्दरत्नकारयो. मते को विशेषः किञ्च तयोर्युक्तम् । ३० प्रत्ययान्तपर्युदासाभावे काण्ड इत्यत्र लुक् निर्दिष्टोपायेन परिह- रणीयः। ३१ "न बहुव्रीहौ"इत्यत्र मनोरमाशब्दरत्नकारयोर्विशेषः प्रदर्शनीयः। ३२"दादेर्धातोर्घ"इत्यत्रोपदेशार्थलाभो मूलव्याख्ययोःकथन्दर्शितस्तत्र युक्तञ्च किमिति प्रदर्शयत । ३३ "नलोपःसुप्स्वरे"तिसूत्रे कथम् परिसंख्यायाम् नियमत्वेन कृतो ग्रन्थकृता तत्सर्व गमयत। ३४ नारीत्यत्र रेफे वृद्धिव्यावृत्तिःकथं कृता तत्साधूपपाद्यताम् । ३५ प्रभृतीनां डकारोडितीतिविशेषणार्थ इति ग्रन्थमवलम्ब्य शब्द- रत्नकृता किमुक्तम् ? कश्च"जसि चेति नियमाकार इति साधूपपादय । ३६ एव कारापकर्षों भाष्ये कथं ध्वनितः, सति च तदपकर्षे तदर्थस्य कुत्रान्वयःकथञ्चात्र पतितानां दोषाणामुद्धारः, अपकर्षानपकर्षयोः कतरद् युक्तमिति एतत् सर्व समुपपाद्य अविरविकन्यायेनेति ग्रन्थस्य क उपोद्घातः किञ्च तत्स्वरूपन्तत सर्व लिख । ३७ "न बहुव्रीहावि"तिसूत्रे न्यासकृन्मतं द्वितीयतदपीत्यादिना कि भणितमिति साधूपपादयत । ३८ स्वदधरमधुरमधूनि पिबन्तमित्यत्र कृष्णस्य शठनायकत्वं निरा. कृत्य यथालक्षणमप्रयुक्त ग्रन्थकृत्सम्मतमर्थम्प्रदर्श्य युक्तोऽर्थो विचार्यः। ३९ "तद्धिता इतिसूत्रे भाष्ये तत्पाठस्य प्रत्याख्यानात् इति दिगिति मनोरमाग्रन्थः कश्चात्रत्यों दिगर्थ इति सूपपाद्यताम् । ४० प्रकृतिप्रत्ययभावानापन्नविषयको नियमः किमर्थमङ्गीकृतः, किञ्च प्रकृतिप्रत्ययभावानापन्नत्वम् । ४१ "अचःपरस्मिन्नित्यत्र पञ्चमीसमासप्रयोजनानामन्यथासिद्धिः कथम्प्रदर्शिता दीक्षितेन, किञ्च टीकाकृतोक्तम् ।

·७ - ( ५ ) ४२ "हल्या दिसूत्रे प्रथमहलग्रहणस्य वैयथ्यमुपपाद्य परिहियताम् यापरसोरि"तिन्यासस्यौचित्य ञ्च प्रदर्शयत । ४३ "णन्ता षट्इति सूत्रं व्याख्यायताम् । ४४ आवस्य वैकल्पिकत्वेऽष्टनो दीर्घादिति सूत्रस्थस्य दीर्घग्रहणस्य ज्ञापकता कथमिति विविच्योच्यताम् । ४५ “शूद्रा चामहत्पूर्वे"तिवात्तिकेऽमहत्पूर्वेत्यस्य वैयर्थ्य कथम्मूले- व्यवस्थापितम् , कथञ्च तच्छब्दरत्नकृता दूषितम् । ४: पूर्वसूत्रेऽर्थवत्पदस्यान्यथासिद्धिमाक्षेपसमाधानपुरस्सरमुपपाद्योत्त- रार्थवत्वं सप्रमाणमुपपाद्यताम् । ४७ समासादौ विशिष्टशक्त्यभाववादिसाधारण्येन समासग्रहणस्य नियमार्थत्वमुपपाद्य प्रकृतिप्रत्ययभावानापन्नवप्रदर्शनबोज सपरिष्कारमु- पपाद्यताम्। ४८ एवकारापकर्षस्य शब्दरत्नरीत्या भाष्यध्वननमुपदर्य युगपदधि- करणतापदार्थस्सप्रयोजनो निरूपणीयः । ४९ अखण्डपदत्वं शब्दरत्नदर्शितदिशा सपदकृत्यमुश्वर्ण्य पञ्चमीस- मासस्य पाक्षिकत्वध्वननमुपपादनोयम् । ५० अष्टन आत्त्वस्य विकल्पाभावे दीर्घग्रहणस्य ज्ञापकत्वं साक्षेपस- माधानं शब्दरत्नदर्शितदिशोपपादनीयम् । ५१ डापसूत्रेऽन्यतरस्यां ग्रहणस्य मनोरमोक्तदिशा सार्थक्यमुपपाद्यताम्। ५२ प्राचीनमतम्प्रतिक्षिप्य नवीनमतेनार्थवत्वं सपदकृत्यमुच्यताम् । ५३ अविरविकन्यायेन समाधानन्तु लक्षणैकचक्षुष्कैर्दुज्ञेयम् किं न्याय. स्वरूपम् किञ्च तेनात्र समाधानं विवक्षितं कथञ्च दुई यतेत्युपपाद्य तन्त्रेण सिद्धे एकशेषारम्भस्समर्थनीयः । ५५ “षड्भ्य इतिबहुवचननिर्देशं मदभेदेनोपपाद्य प्रत्ययलोपसूत्रस्य विध्यर्थत्वन्नियमार्थत्वं वा कतरद् भवभिप्रेतम् इति तत्तत्पक्षोपपादनेनो- "पपादनीयम्। ४. "दादेरिणतिसूत्रे उपदेशे दादेरित्यर्थाश्रयणम् दादेर्धातोर्वा प्रवृत्त्या लक्षणया वा युक्तमिति विवेचनीयम् ।

·५६ अनुपसर्जनाधिकारसार्थक्यं शब्दरत्नदर्शितदिशोपपाद्यताम् । ५७ प्राचीनमतप्रतिक्षेपेणार्थवत्त्वमुपपाद्य तत्प्रयोजनं शब्दरत्नरीत्या विशद्यताम्। ५८ ङयाधिकारखण्डनबीज स्वार्थादिप्रयुक्तकार्याणाम ऋमिकत्वमुक्तं तत्कि क्रामकत्वबीजं कथश्च समासान्तातिव्याप्तिवारणमिति विवेचनीयम्। ५९ पूर्वविधावित्यत्र पञ्चमीसमासावश्यकत्वानावश्यकत्वे मनोरमाश. ब्दरत्नदिशोपपाद्य प्रथमहलग्रहणप्रयोजनमनन्यथासिद्धमुपपादनीयम् । ६० स्याडविधौ असुङम् इतिन्यासम्प्रति क्षेपोपायो दर्शनीयः। ६१ डापसूत्रेऽन्यतरस्यां ग्रहणप्रयोजनमाक्षेपनिरासेनोपपाद्य नृनरयोव- द्धिश्चेत्यत्र नरशब्दे अन्त्यवृद्धिवारणमन्यमतनिरासेनोपपादनीयम् । ६२ "कृत्तद्धितेतिसूत्रे समासग्रह्णस्य नियमार्थत्वमुपपाद्य तदाकार. श्च प्रदर्श्य प्रकृतिप्रत्ययभावानापन्नत्वम्परिष्क्रियताम् । ६३ सरूपसूत्रे एवकारापकर्षः कथम्भाष्ये ध्वनितः, तदर्थस्य च कुत्रा. न्वयः, एवकारापकर्षो युक्तो नवेति स्पष्टमुच्यताम् । ६४ ' प्रत्ययलोप"इतिसूत्रं मनोरमाशब्दरत्नोक्तदिशा व्याख्यायताम् । ६५ "दादेर्धातो"रितिसूत्रे उपदेशे दादिरित्यर्थःकथं साधितः शब्दर. लकृता सोऽथों युक्तो न वेति विवेचनीयम् । ६६ “शूद्रा चामहत्पूर्वेन्यत्र मनोरमाकृता जातिग्रहणस्यामहत्पूर्वेत्यस्य च वैयर्थ्यं कथमुपपादितम , शब्दरत्नकृता च तयोरावश्यकत्वं कथमुक्तम् , अमहत्पूर्वेत्यत्र जातिसम्बन्धे च किम्फलम् ? ६७ अर्थवग्रहणस्य मनोरमोक्तम्प्रयोजनम्प्रदर्य तदुपरि शब्दरत्न. कृता विहितो विमर्शः प्रदर्शनीयः। प्राचीनमतानुसारेण अर्थवत्त्वम्परिष्कृत्य शब्दरत्नकारम्य तत्परित्यागे बीजमुपवर्ण्य तन्मतानुगतमर्थवत्त्वं सप्रमा- एमुपपाद्यताम् परिष्क्रियताश्च । ६८ "व्यापस्सो"रितिन्यासमुपपाद्य तन्निराकरणपुरस्सरंनिर्दोषो न्या- सः स्थापनीयः। ६. सर्वे सर्वपदादेशा इत्यस्य ज्ञापकं सम्यनिरूप्य सामःस्थानित सप्रयोजननिर्देशमुपपाद्यताम् । ७० "पुंसोऽसुङितिसूत्रेऽनुवर्तमाने सर्वनामस्थान इत्यत्र परसप्तमी ·. (७) विषयस्प्तमी वा न्याय्येति सयुक्तिकम्प्रतिपाद्य सिद्धान्तपक्षेऽपि दोष आश- उक्य समाधीयताम्। ७१ "शूद्रा चामहदितिवार्तिकस्य प्रत्याख्यानप्रकारम्प्रदश्य भाष्यस. मतोऽत्रत्यःसिद्धान्तःसुष्ठ निरूपणीयः । ७२ अथवत्त्वस्वरूपे प्राङ्नव्यमतेन सम्यङ् निरूप्य लाघवानुगृहीत. म्मतं सोपपत्ति प्रदर्शनीयम् । ७३ युगपदाधिकरणवचनतायाः स्वरूपं सोपपत्ति प्रदय एवकारापकर्षः सिद्धान्तसिद्धो नवेति सप्रमाणामधीयताम् । ७५ "प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमितिसूत्रे मनोरमोक्तम्पक्षद्वयमुपपाय तयोर्युक्तं किं कश्च तत्र नियमाकारो ग्रन्थकृताम्मतः । ७५ यूयम् वयमित्यत्र प्राप्तश्शीभावो यया परिभाषया परिहृतः तत्र प्रमाणं किम् , किञ्च तस्या अनन्यथासिद्धम्फलम् , किञ्च तत्र परिहारा- न्तरमिति स्फुटमभिधीयताम् । ७६ ब्रह्माणीत्यरय सिद्धये व्याख्याताः प्रकाराः के, तैस्साधयितुं शक्यते नवेति युक्तियुक्तमुच्यताम् । ७७ सरूपसत्रे एवकारापकर्षे प्रमाणम्फलकच निरूप्य तदर्थान्वयञ्च प्रदर्श्य सारूप्यम्परिष्कुर्वन्तु । ७८ आदर्शनेत्यत्र ग्रन्थकारकृतं णत्ववारणोपायम्प्रदर्श्य तस्यायुक्तत्व- चोपपाद्य युक्तमुपायम्प्रदर्शयतु । ७९ "प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमितिसूत्रस्य नियमार्थत्वं विध्यर्थत्वं चोपवर्ण्य निर्दुष्टो नियमाकारो दर्शनीयः । ८० "साम आकमितिसूत्रम्मनोरमोक्तरीत्या व्याख्याय शब्दरत्नक- स्कृतो विशेषः साधु प्रदर्शनीयः । ८१ एनदादेशस्यैनादेशेन गतार्थत्वमुपपाद्य"शूद्रा चामहत्पूर्वा जाति- रिति वार्तिकं व्याख्यायताम् । ८२ "सरूपाणामेकशेष एकविभक्तांविरीत्यत्र एकविभक्तावित्यस्य प्रयो- जनम्प्रदर्श्य सारूप्यञ्च परिष्कृत्यैवकारापकर्षप्रमाणम्फलञ्च निरूप्य तत्र भाष्यकारानुग्रहो विचारणीयः। ८३ श्रुतस्यानुमितस्य चाष्टन आत्त्वस्य वैकल्पिकत्वेऽष्टनो दीर्घादिति- ·(८) सूत्रस्थीर्घप्रहणस्य ज्ञापकत्वंसमुपपाद्य, "यथालक्षणमप्रयुक्त" इतिभाष्य के- यटेन कथं व्याख्यातम् , किञ्च तत्र युक्तमिति सोपपत्तिकं निरूपणीयम् । ८४"युष्मदस्मद्भ्यां तोऽशितिसूत्रेऽशादेशस्य शित्त्वप्रयोजनम्मनो- रमाशब्दरत्नोक्तरीत्या निरूप्यातित्वाकमित्यादौनुडभावोपायः प्रदर्शनीयः । ८५ “शूद्राचामहत्पूर्वी जातिरितिवात्तिकम्मनोरमोक्तरीत्या व्याख्याय तत्र शब्दरत्नकृत्कृतविशेषञ्च निरूप्य जातिवाचकत्वम्परिष्करणीयम् । ८६ अभिहितेविति प्रतीकमुपादाय मनोरमाकृता नन्वेवम् पक्कमोदन- म्भुंक्त इत्यत्रापि द्वितीया न स्यात् इत्याद्येवंच विवक्षाभेदेन पूजयितुं शक्यते हरिहरिवेति द्वयं साध्वित्यन्तेन किमभिहितं, रत्नकृता च तत्र को विशेषो दर्शित इति विशदं निरूपयत । "अतोऽम्" इत्यत्र मिति च्छेदोऽमिति वेत्युपक्षिप्य मूलव्याख्ययोर्म- तभेदोपपादनपुरस्सरम् युक्तः कल्लो व्यवस्थाप्यताम् । ८८ "अष्टनो दीर्घादितिसूत्रे दीर्घग्रहणस्य चारितार्थ्य कियत्या कल्प- नया सम्पादितं स्फुट स्फोरणीयम् । ८९ "युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽ"श्विधाने शिकरणस्य प्रयोजनं किमभिः हितम्मनोरमारत्नाभ्याम् । ९० “शूद्राचामहदि"त्यत्र जातेरित्यस्य प्रयोजनम्मूलव्याख्यानुसारेण पृथगभिधाय तदुभयोयुक्तायुक्तत्वं समर्थनोयम् । ९१ अनभिहिताधिकारस्य प्रयोजनं ग्रन्थच्छायामाश्रित्योच्यताम् । ९२ "दिवः कर्म चेत्यत्र समुच्चायकचशब्दोपादानेन सम्पादितम्फलम- सङ्कीर्णतयाऽभिधानीयम्। ९३ “ध्रुवमपाय"इत्यत्र प्राङनगमतभेदेन ध्रुवपदार्थः कः, तत्र च युक्तः क इत्यविरोधेनोपपादनीयम् । ९४"अट्कुप्वाङिति"सूत्रे मनोरमायामादर्शनेत्यत्र णत्ववारणोपायः कः प्रदर्शितः, शब्दरत्नकृता च कः प्रदर्शितः, कश्च युक्त इति समुपपादनीयम् । ९५ "द्वन्द्वे चेतिसूत्रे समुदायस्यायं निषेध इति प्रतीकमुपादाय मनोर. मायां किमभिहितम् शब्दरस्नकृता च तत्र 'कमुक्तमिति विशदन्निगद्यताम् । ९६ “एरनेकाच"इतिसूत्रे धातुपदस्यावृत्त्यनुवृत्त्योः प्रमाणम्फलञ्च प्रद- ये शब्दरत्नकृतोपदर्शितविशेषश्च सङ्कलनायः ।

·। (१) ९७ अष्टन आवस्य वैकल्पिकत्वे दीर्घादित्यस्य ज्ञापकत्वं समुपपाद्य तत्रत्यचोद्यपरिहारौ शब्दरत्नकृतोपदर्शितौ समुल्लेख्यौ। ९८"उदीचामातः स्थान"इतिसूत्रे आतःस्थान इति ग्रहणस्य प्रयोजन सयुक्तिकमुपदर्शनीयम्। ९९ “सरूपाणामेकशेष एकविभक्ता वि"तिपूत्रे एवकारापकर्षो भाष्ये कथं ध्वनितः, तदर्थश्च कान्वेति, निरुक्तसूत्रार्थश्च कीदृशः, सारूप्यञ्च कि- मिति सर्व सुलेखेन निरूपणीयम् । १०० "प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमितिसूत्रस्य विध्यर्थत्वे कानि प्रयो- जनानि, कथञ्च तानि भगवताऽन्यथासिद्धानि कृत्वाऽस्य सूत्रस्य नियमा- र्थत्वं समर्थितम् , नियमाकारश्च कोदृश इति सबै निर्वचनोयम् । १०१ "दादेर्वातोर्घ" इतिसूत्रम्मनोरमाशब्दरत्नोक्तरीत्या सम्यग व्या. ख्याय तत्रोपदेशघटितव्याख्यानर । युक्त वायुक्तत्त्वे च विवेच्ये । १०२ “साम आकमि"तिसूत्रस्थ समुफनिर्देशस्य सुनिबत्त्यर्थत्वं नि- रुच्य प्रियत्वाकमित्याद्युपसर्जने नुनिवृत्तिः कथमित्युच्यताम् । १०३ "शूदाचामहदि तिवार्तिकम्मनोरमाशब्दरत्नोक्त तरणि मनुसृत्य विवृत्य जातिवाचकत्वम्परिस्क्रियताम् । १०४ "डाबुभाभ्यामि"तिसूत्रं शब्दरत्नसमन्वितं व्याख्यायताम् । १०५ प्राचाम् नरशब्देऽन्त्याकारस्य वृद्धिनिरासवादो निरसनोयः । १०६ अनुपसर्जनाधिकारस्य ज्ञाप्यभागः साधु सफलञ्च विस्फार्यताम् । १०७ प्राचाम्मतनिरासपूर्वकम् "प्रत्ययस्थात् कादि"तिसूत्रं व्या. ख्यायताम् । १.८ मनोरमोक्तरीत्या एनदादेशं व्याख्याय शब्दरत्न सिद्धान्तो दर्शनीयः। १०९ “साम माकमि"त्यत्र गौणे आकम्बाधिकाम प्राग्भिरुक्तां युक्ति परिखण्ड्य वस्तुतस्त्वित्यादिनाकेन क आगयःप्राकाटिसाधुनिरूपणी यम् । ११० पुत्रशब्दस्य शारिवादिगणे पाठादेवेष्टसिद्धो सूतोप्रराजेतिवात्तिक शब्दरत्नदिशा सफलीक्रियताम् । १११ "तदोः सः सावनन्त्ययोरितिसूत्रेऽन्त्यग्रहणस्य सफलत्वमुप- पाद्य खण्डयितुं शक्यते चेत् सप्रमाणं खण्डनोयम् ।

·- (१०) ११२ प्रियाष्टन इत्यत्र ष्टुत्वाभावः साधु समर्थ्यताम् । ११३ प्रियाष्टादीनामभिधाने विवदमानमतयोर्भेदम्प्रदर्श्य तयोः कत- रद् युक्तमिति निर्धार्यताम् । ११४ "अष्टन आ विभक्तावि"तिसूत्रे हल्ग्रहणापकर्षोऽनावश्यक आवश्यको वेति सप्रमाणमुपपाद्यताम् । ११५ मघवानित्यत्र शब्दरत्नोक्तविशेषनिर्वचनपुरस्सरन्दीर्घस्साधनै- साधु साध्यताम्। ११६ “दादेर्धातोर्घ"इत्यत्र दादेर्धातोर्वाऽऽवृत्त्याचोपदेशार्थलाभ इति प्रमाणीकृत्योच्यताम ११७ पथीयतेः किनिष्पन्नपथीशब्दस्य कानि रूपाणि 'इतोऽत् सर्व नामस्थाने इत्यत्र तपरत्वं वदता सूत्रकृताऽभिप्रेतानि शब्दरत्नकारविमत- निरासपुरस्सरमुद्भावनीयानि । ११८ प्रियपश्चन्शब्दादामि कि रूपम नुटस्तत्र प्रवृत्तिायसी न वेति साधूच्यताम्। ११६ प्रियत्रिशब्दे पुल्लिङ्गे तिस्रादेशविषये मनोरमाकारमतमुपन्यस्य शब्दरत्नमतश्चोपस्थाप्य सिद्धान्तयत । १२० "सर्वनाम्नोऽसुङचे तिन्यासविषये मनोरमाकारमतमुपन्यस्य रत्नकारस्य सिद्धान्तो दर्शनीयः ! १२१ "अतोऽमि"त्यत्रामितिच्छेदो मिति वा, मितिच्छेदे प्राचीनोक्ता- क्षेपनिरासपुरस्सरम्मूलकारमतम्प्रदर्श्य समर्थ्य चशब्दरत्नरीत्या निरस्यताम् १२२ यण्विधायके “एरनेकाच"इति सूत्रे किमर्थन्धातुपदानुवृत्तिः किमर्थञ्च तदावृत्तिरिति स्पष्टयत । १२३ औतस्तित्त्वं युक्तमयुक्तं वा मूलशब्दरत्नरीतिरुपन्यस्यताम् । १.४ "रषाभ्यान्नो समानपद"इत्यादौ किन्तावत समानपदत्वं क. थन्न वा रामनगरमित्यादौ णत्वं शब्दरत्नरीत्याऽऽपाद्य निराक्रियताम् । १२५ एकशेषविधायके सरूपसूत्रे एवकारापकर्षों भाष्यरीत्या ध्वन्यताम्। १२६ "अचः परस्मिन्नित्यत्र पञ्चमीसमास आवश्यकोऽनावश्यको वाऽनित्यो नित्यो वेति मूलटीको भयरीतिमनुसृत्योद्यताम् ।

·( ११ ) १२७ उभशब्दस्य सर्वनामत्वे फलमस्ति न वेति निगद्य किमत्र भाष्य- कारमतन्तदिह युक्तमयुक्तं वेति विशदीक्रियताम् । १२८ आदर्शनेत्यत्र णत्वमापाद्य वार्यताम् । १२९ मूलशब्दरत्नरीत्या "द्वन्द्वे चे"तिनृत्रं सविशेषमुपन्यस्यताम् । १३० मनोरमारीत्या "अल्लोपोऽन"इतिसूत्रम्व्याख्याय शब्दरत्नका. मतमत्रत्यमवश्यमुपन्यस्यताम् । १३१ "व्यापप्रातिपदिकादितिसूत्रे ज्याग्रहणस्य फलमस्ति न वा? अस्ति चेन्मूलोक्तप्रकारैर्निराक्रियताम् । १३२ "कृत्तद्धितसमासाश्चेतिसूत्रे समासग्रहणस्य विध्यर्थत्वं कुतो नेति सोपपत्तिकं समाधाय नियमार्थत्वं समर्थ्यताम् । १३३ "सम्बन्धिशब्दस्सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते इति कारिकाद्व. यमुपन्यस्य सोपस्कारं व्याख्यायताम् । १३४ प्रतिपदकृत्यनिर्वचनसहितं सरूपसूत्रं साधु व्याख्यायताम् । १३५"किम:क: इतिसूत्रेककारोच्चारणस्य किम् प्रयोजनंसाधूपपाद्यताम्। १३६ "अर्थाच्चामः परत्वं शब्दद्वारकमि'त्यत्र शब्दरत्नमतं सम्यगु- पपाद्य 'षट्चतुर्थ्यश्च" इतिसूत्रं संक्षेपतो व्याख्यायताम् । १३७ तृज्वद्भावविधायकं "तृज्वत्क्रोष्टुः"इतिसूत्रं नियमार्थं विध्यर्थं वा आदेशाः कतिविधाः कस्य च तेषाम्मध्येऽतिदेश इति सविनिगमकं ब्रूता १३८ छिति हस्वश्चे"तिसूत्रे नित्यस्त्रीलिङ्गाविति काय विशेषणं, कथन तस्य हस्वविशेषणत्वमित्युपपाद्यताम् । १३९ नियमशास्त्राणां निषेधमुखविधिमुखान्यतरेण प्रवृत्तौ "नलोपः सुपइतिसूत्रे को विशेषसम्भव इति निगद्यताम् । १४० "पथिमथ्यभुक्षामादितिसूत्रेऽनुनासिकाकाराविधान समर्थ्यताम्। १४१ "शेषे लोप इत्यत्रान्त्यलोपटिलोपौ सयुक्ति समर्थनीयौ। १४२ “अन्वादेशे नपुंसके एनद् वक्तव्य'इत्यत्र नव्यप्राच्यमतविशेषः परिदर्श्यताम् । १४३ "इग्यणस्सम्प्रसारणमिणत्यत्रार्थेऽन्योन्याश्रय उद्भाव्य वार्यताम्। १४४ "पुंसोऽसुङि"त्यत्र विवक्षित इत्यस्य फलन्तात्पर्यञ्चाभिधाय ना- भावे कर्तव्ये कृते चेत्यर्थों "न मुने"इतिसूत्रात् सम्यक् निस्सारणीयः । .. 4 ·( १२ ) १४५ दधिसेंचावित्यत्र षत्ववारणप्रकारो मनोरमाशब्दरत्नोत्तो विशद्यताम् । १४६ विभक्त्यन्तानामेकशेषः पः प्रातिपदिकान्तानां वेति विशद्य सरूप- सूत्रं सपदकृत्यं साधु व्याख्यायताम् । १४७ गुणदीर्घोत्त्वानामपवाद इति प्रतीकीकृत्य किं विवेचितम्मनो- -रमाशब्दरत्नकृद्भ्याम् । १४८ "द्वन्द्वे चे"तिसूत्रं समुदायस्य सर्वनामसंज्ञानिषेधकमाहोस्विदव- यवानामिति ग्रन्थोक्तरीत्या व्याख्यायताम् । १४९ नदीसंज्ञाविधायकं “यूरठ्याख्यौ इति यवोस्संज्ञां विद्धाति तद- न्तस्य वेति निरुच्य किन्तावत् नित्यत्रीत्वमिति परिष्क्रियताम् । १५० "युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽशितिसूत्रं स्वाधीतग्रन्थानुसारेण सवि. शेषं व्याख्यायताम् । १५१ “ योगादाख्यायामितिसूत्रे योगशब्दार्थः कोऽस्ति किञ्च तथा फलमिति सविस्तरं सप्रमाणञ्चोच्यताम् । १५२ डाविधायके “डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्"इत्यत्रान्यतरस्यां ग्रहणं किमर्थमित्यभिधाय "अन उपधालोपिन"इत्यस्य नियमार्थता साधु स्पष्टी- कर्तव्या। १५३ अतित्वाकमिति प्रयोगो मनारमाशब्दरत्नरीत्या साधु समा. क्षेपा निराक्रियन्ताम्। १५४ बहुश्रेयसी कुलमित्यत्र हस्वः कुतो नेत्यापाद्य स्वाधीतग्रन्थानु- सारं निवार्यताम् । १५५ स्वार्थादिप्रयुक्त कार्याणां क्रमिकत्वे किं बोजमिति शब्दरत्नरीत्या प्रदर्श्य सप्रमाणंङयाबग्रहणप्रयोजनमुल्लिख्य समासान्तातिप्रसङ्गो वारणीयः। १५: "न बहुव्रीहावि"त्यत्राक्षेपनिरासपुरस्सरं दीक्षितमतं स्पष्टयत । ३५७ "रषाभ्यामितिसूत्रे समानग्रहणं किमर्थमित्युच्यताम् । १५८ “प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमितिसूत्रस्य विध्यर्थत्वं नियमार्थत्वं बेति वादिविप्रतिपत्तिनिरासपुरस्सरमुच्यताम् । १५९ हलङयादिसूत्रे प्रथमहल्ग्रहणप्रयोजनं स्वाधीतग्रन्थानुसारेण क ·( १३ ) निगद्य "अनङ् सौ"इत्यस्य स्थाने "सो तिन्यासो युज्यते न वेति सयु- तिक संक्षेपतो व्यख्यायताम् । इतीमे एव प्रश्नास्सम्भवन्ति । तृतीयखण्डे कारकाव्ययीभावयोः प्रश्ना:- १ "गतिबुद्धीतिसूत्रस्य समुचितमर्थम्प्रतिपाद्य विध्यर्थत्वं नियमार्थ- स्वश्च सविस्तरमुल्लिख्य तयोयुक्तियुक्तः पक्षः स्थापनीयः। २ "दिवस्तदर्थस्येतिसूत्रस्यार्थम्प्रतिपाद्य अत्र सूत्रे शेष इति सम्ब. ध्यते न वा ? नो चेत् कथमिति सप्रमाणमुपपाद्यताम् । ३ “अकथितञ्च"इतिसूत्रस्य समुचितमर्थम् प्रतिपाद्योदाहरणनिरूप- णपुरस्सरं तत्सूत्रावश्यकताम्प्राङनव्यमतभेदप्रदर्शनपुरस्सरं निर्वर्ण्य समु. चितपक्षो व्यवस्थाप्यताम् । ४ प्रधानेतरयोर्यत्र द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक। शक्तिर्गुणाश्रया तत्र प्रधानमनुरुध्यते ॥१॥ प्रधानविषयाशक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यदा गणे तदा तद्वदनुक्तापि प्रतीयते ॥ २॥ इति हरिकारिकाद्वयं सम्यग व्याख्याय "पक्त्वौदनो भुज्यते"इत्यादि. प्रयोगविषये प्राचीननवीनयोर्मते पृथङ निरूप्य तत्रयुक्तायुक्तत्वे विवेचनीये। ५ "कर्तुराप्ततमं कर्मेति न्यासे दोषोद्भावनपुरस्सरमत्र वर्तमाने क्तस्त- थापि वर्तमानत्वमविवक्षितमिति सप्रयोजनमुपपाद्यात्र पक्षेषष्ठी कथमिति निरुच्यताम्। ६ प्रातिपदिकार्थस्सत्तेति केषाञ्चिन्मतं स्वाधीतग्रन्थानुसारेणोद्भाव्य परिदृष्यताम् । ७अधिकरणशक्तिप्रधानेभ्यः उच्चैरादिभ्यः कथन्दीक्षिताःप्रथमावि. भक्तिमुपपादयन्ति। ८ "अनिभिहिते” इत्यधिकारशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति न वा ? अस्ति चेत किमिति सिद्धान्तीक्रियताम् ।

·( १४ ) ९ प्राचीननवीनमतानुसारेण प्रातिपदिकार्थत्वमुपपाद्य अर्थे प्रथमेति ज्यासमापत्त्यनुपपत्तिनिराकरणद्वारोपपाद्य मात्रग्रहणस्य फलमुद्घाट्यताम १० तार्किकाणान्नये प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकश्शान्दबोधो भवतीति सन्दूष्य वैयाकरणसिद्धान्तरसम्यक प्रदश्यताम् । ११अर्थनिबन्धनेयं संक्षेतिमतं मनोरमाशब्दरत्नाभ्यां सम्यगुपादनीया १२ "धातूपस्थाप्यफलशालिकर्मे तिन्यास ईप्सितानीप्सितग्रहणाकर- णलाघवमूलोऽपि कथन्त्याज्य इत्युच्यताम् । १३ साक्षेपनिराकृति"दिवःकर्म च"इतिसूत्र व्याख्यायताम् । १४ "दिवस्तदर्थस्ये" तिसूत्रे शेष इति सम्बध्यते नवेति सप्रमाणमुप- न्यस्यताम् । १५ "ज्ञोऽविदर्थस्य करणे" इत्याद्यष्टसूच्या दीक्षितोक्तफलान्युद्भावय। १६ आक्षेपनिराकरणपुरस्सरं "गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य"इति सूत्रम् व्या- ख्याय स्वमतम्प्रतिपाद्यताम् । १७ समासान्तप्रत्ययविषये किन्दीक्षितेनोक्तं किश्च शब्दरत्नकृतेति विशद्योपपाद्यताम् । ५८ "पृथगविने"तिसूत्रम्मनोरमोक्तदिशा व्याख्यायताम् । १९ आराद् वनादित्यत्र द्वितीयापञ्चम्योर्विधानसामर्थ्यादिति ग्रन्थो मनोरमाद्रीत्या व्याख्येयः। २० "कर्मणा यमभिप्रैती" तिसूत्रे दानस्येति प्रतीकमुपादाय किमु- तम्मनोरमाकृता, कथञ्च यत्त मतन्दूषितमित्युपपाद्यताम् । इति प्रश्ना एव परीक्षा समायास्ति।

·404 - । प्रौढमनोरमाशब्दरत्नीय- अजन्तादिस्त्रीप्रत्ययावधिकप्रश्नानाम् उत्तराणि- प्र०५-ननु समासेऽपि प्रत्ययान्ततदादिभिनत्वसत्त्वेन "अर्थवत्॥ सूत्रेणव प्रातिपदिकरवे सिधे 'कृत्तद्धितसमासाश्च” इति सूत्रे समासग्रहणम्व्यर्थम् । नच राजकुमारीत्यन्त्र "स्त्रीप्रत्यये चानुपसजने न" इति तदादिनियमनिषेधात् तत्र पूर्वसूत्राप्राप्त्या तदर्थमेव समासग्रहणमिति वाच्यम् ? उक्तनियमस्य स्त्रीप्रस्यथ- मात्रग्रहण एवं प्रवृत्तः। अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग बाधत इति रीत्या पूर्व प्रवृत्तसमासीयप्रातिपदिकत्वस्य एकदेशविकृतन्यायेन भूतपूर्वगतेराश्रयणसम्भवादू वा। अस्यंम्पश्येस्याद्यर्थमेव तदित्यपि न ? इह अथवदित्यनुवृत्तेः । 'म सूर्य कलाटयो- वैशितपोः" इति सामदेिव संज्ञा सिदूधेः । अनर्थ केषु च बौद्धनार्थवत्वेनैवासमर्थ. समासादौ सिद्धः। इति न समासग्रहणस्य सार्थक्यसम्भवोऽपि तु नियमार्थत्वमेव । तथाहि यन्त्र संघात इति । अत्र पूर्वो भाग इत्यस्योपलक्षणतया पूर्वभागप्रकृतिकप्र. स्ययो नेत्यप्यर्थः । नातो जन्मवान् बहुपटव इत्यादिषु दोषः । नचैवम् वृषण्वरित्या- दिसमस्ते "वृषण्वस्वश्वयो" इति पूर्वभागस्य भवेन तस्लाजास्यात् पूर्वी भागा पदमित्यर्थासम्भवः, एवं गवित्ययमाहेत्यन्त्र गोशब्दस्य सुबन्तस्वाभावात् पढ़त्वाभावेन प्रातिपदिकत्वापत्तिरिति वाच्यम् ? प्रकृतिप्रत्ययभावानापन्नसंघातविषयकस्वस्य निय- मांशेऽङ्गीकृतेः । अत एव भाज्ये "अर्थवरसमुदायानां समासग्रहणं नियमार्थम् अत्र षष्ठीतत्पुरुषे अर्थवदित्यस्य स्वातन्त्र्येण प्रयोगाहविदित्यर्थो ध्वनितः । प्रकृतिप्रत्ययभावापन्नत्वञ्चेह प्रत्ययविशिष्टरवम् वै० चस्वान्तस्व स्वेतरस्वप्र- कृतीतरस्वान्तनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयेतरस्वनिष्ठविधेयतानिरुपितोद्देश्य तावच्छेदकीभूतका भावाश्रयेतरार्थवघटितत्वोमयसम्बन्धेनेति दिक् । प्र०२-"अचः परस्मिन् पूर्वविधौ' इति सूत्रे पूर्वविधाविस्यत्र पूर्वस्माद विधि. रिति पञ्चमीसमासः । अत एव बेमिदिता इत्यत्रौपदेशिकैकारत्वेऽपि स्थानिवद्धावेना. एलोपस्य "एकाच उपदेश इतीनिषेधो न । माथितिक इत्यत्र स्थानिवद्भावेना- कारस्य वान्तस्वाभावात् "इसुसुक्तान्तात् क" इति करवन्न । अपीश्वमित्यत्रच णिलोपादेः स्थानिवत्वेन "सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च" इति झेर्जुस् न भवतीति फलन- थम्भाष्यामिमतम् । तत्र पञ्चमीसमासाभावेऽपि निर्वोढुं शक्यते तथाहि "एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्" इत्यत्र विहितविशेषणत्वकल्पनयैवेनिषेधामावस्सिध्यति । एवम् मथितम्पण्यमस्येति विग्रहे "तदस्य पण्यम्" इति उकीकादेशेऽल्लोपस्य स्थानिवदू- भावमन्तराऽपि कादेशामावस्सिध्यति । "ठस्येका इत्यनेनाकाररहितस्य ठमात्रस्यैवे.

·( १६ ) कादेशविधानात् अल्विधित्वेन स्थानिवत्त्वाभावेनाकारविशिष्टे ठत्वस्य व दुर्लभस्वेन कादेशविधायकस्याप्रवृत्तः। अजादिसभिपातेन जातस्य तान्तस्वस्य तद्विघातकादे. शम् प्रत्यनिमित्तत्वाच्च । विदिसाहचर्यात् अभ्यस्तादपि ला एव झेजस्विधानादपी. पचनियादापि न दोषः । सिचा साहचर्याल्लुङः परस्यैव ग्रहणन्तु न ? कैयटाधनु. रोधेन परसाहचर्यस्य बलवत्त्वात् इति मनोरमाकृतः । शब्दरत्नकारास्तु "निस्यः परय. गादेशः परश्चासौ व्यवस्थया। युगपत् सम्मवो नास्ति बहिरङ्गेण सिध्यति" इति भाज्यानुसारेण पूर्वसाहचर्य स्थान्तरजस्वमुररीकृत्य प्रत्यौषिषनिस्यादिसिद्धये पञ्चमीस. मासमङ्गीकुर्वते । द्वे इत्यनुवृत्त्यैवेष्टसिद्धौ "उभेऽभ्यस्तम्" इति सूत्रे उभेग्रहणसा: मात उभे यत्र श्रूयेते तत्रैवेत्यार्थेन ऐल्सन्निस्यादिसिद्धौ न प्रतिबन्धः। आयनिस्या- दिसिध्यर्थम् अपरविधाविति न्यासस्तु स्वविधैरपि संग्रहायावश्यक एव । "निष्ठायां सेटि" इति सूत्रे सेड्महणेन प्रविगणय्येत्यादिभाष्योदाहरणेन च पञ्चमीसमासस्या- नित्यत्वाद वारणान हे गौरिस्यादावतिप्रसक्तिरिति । प्र०३-"हल्यावभ्या" इतिसूत्रे प्रथमहलग्रहणाभावेऽपि संयोगान्तलोपेन. राजेत्यादौ न दोष इति चेदनोच्यते, कृते संयोगान्तलोपे पश्चान्नलोपे कर्तव्ये संयो. गान्तलोपस्य तदृष्टयाऽसिद्धरवेन नलोपो न स्यादिति प्रथमहलग्रहणम् । नच हि सम्बुध्यो, इति सम्बुद्धिग्रहणाज ज्ञापकात् नलोपे कर्तव्ये संयोगारतलोपासिद्ध- त्वन भवतीति सिद्धान्ताच दोष इति वाच्यम् ? तथा सति गोमानियादावति. व्याप्तेः। नच ज्ञापकस्य साजात्यापेक्षत्वेन यत्र नकारविभक्त्योरानन्तयन्तत्रैवा- यशियम इति कल्पनया नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् ? हे ब्रह्मनित्यादिनपुंसके सम्बुद्धि ग्रहणस्य चारितार्थ्यात् । नच "सम्बुद्धौ नपुंसकानाम्” इति वार्तिकेनैव तत् सिध्या तीति वाच्यम् ? तथापि अभिनोऽत्र इत्यादिसिद्धये ह ग्रहणल्यावश्यकत्वात् । न च हरिवो मेदिनन्धेति स्वसिद्धये समाश्रितेन "संयोगाश्तलोगो नासिद्धो रोहवे" इति. वार्तिकेन नाभिनोऽत्रेत्यादौ दोषः, वस्वादिषु दत्त्वं सिद्धं वाच्यमिति रीत्योखानदि- स्यादीनामपि सिद्धिः, यङ्लुकश्छान्दसत्वेन अवर्वत इत्यादौ दोष इति वाच्यम् ? एवं सति प्रथमहलग्रहणाभावे ही ई मा आविति.प्रविलष्य अतिखट्वो निष्कौशाम्बिरि- श्यादिसिद्धे दीघंग्रहणाकरणेन ड्याबभ्यां साहचर्यात् सोरपि प्रत्ययस्यैव ग्रहणेनापूक्त. ग्रहणाकरणेन द्वितीयहंलग्रहणाकरणद्वारा च लाघवात् "डयापस्सोः" इति न्यासकरणे फलितार्थीभूते निरुक्तलाघवसम्भवेऽपि अनेकक्लेशापेक्षया तस्करणस्यैव श्रेयस्करत्वान दिति संक्षेपतोऽनुसन्धीयते। प्र.४-"प्यान्ता पडितिसूत्रे ष्णान्तेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन विशेष्याकाक्षित- खेन पूर्वस्त्रादाकृष्टं संज्ञापरमपि संख्यापदमिह संज्ञिपरम् । तथाच मूलोक्तार्थस्साधी. यान् भवति । पञ्चेश्यन्त्र नलापे कृतेऽपि षट्संज्ञाम्प्रति नलोपस्यासिद्धवादित्यादिस्व. परप्रन्थविरोधात् उपदेशे षान्ता माता चेत्यर्थस्तु प्राचीनोक उपेक्ष्य एव । शतानि ।

·प्रश्नोत्तराणि। सहस्राणीत्यादा सन्निपातपरिभाषयव निर्वाहे तथा व्याख्यानस्यानावश्यकत्वाच्च । एवमेव "बाधेऽहढेऽन्यसाम्यात् किन्ढेऽन्यदपि बाध्यताम्" इति न्यायेन काशि- काग्रन्थोप्युपेक्ष्य एव । देवदत्तस्य गुरुकुलमितिवत् समुदायेन सम्बन्धानासमर्थसमा. सस्तथाचोपदेशकाले यो षकारनकारी तदन्तस्यर्थोऽपि कैश्चिदुक्तो न सम्यक् ? णान्त- पदावयवेन षकारनकारेण सम्बन्धं व्याख्याय ष्णान्तसमुदायेन सम्बन्धादित्युक्ते: परस्परप्राघातापत्तेः । किञ्च सम्बन्ध्यं शे नित्यालापेक्षोपसर्जनपदस्यार्थद्वये शक्तिः "सम्बन्धिशब्दस्सापेक्षो नित्यं सर्वसमस्यते । वाक्यवत् ला व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न हीयते इत्यादिहरिरीत्या समासस्य निर्बाधत्वादिति । उपदेशकाले यो षकारनकारा इत्युक्त्या अन्तशब्दस्यापि तथात्वाभावादिति। अन्तशब्दस्यावयविनि नित्यसाकाङ्कस्वेऽपि उपदेशकाले तथात्वाभावात् । अत एव न भवति ऋद्धस्य राजपुरुष इति । दर्शितञ्चैतःमनोरमाकृताऽपि “किञ्च अन्तरशब्दोऽव. यविनि नित्यसाकाङ्क्षा नतु यत्र कुत्रापि इत्यादिनेति दिक् । प्र०५-ननु "अष्टनो दीर्घात इतिसूत्रे ह्रस्वे ऽन्तोदात्तव्यावर्तनं यथा स्यात्तथेति दीघंग्रहणस्य पाक्षिकत्त्वज्ञापकत्वम् । तथाहि लाघवात् "अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतात्वानुकरणं व्यर्थ सत् जश्शलोविषये ऽप्यात्वं ज्ञापयतीति भावः। नच कार्य- कालपक्षेऽष्टाभिरित्यादावात्त्वे कृतेऽषट्वेन'झल्युपोत्तमम् इत्यल्याप्रात्त्या अष्टन्. स्वरस्य चारितायनाष्टभिरित्यत्र परवान्मध्योदाते कृते सकृनतिन्यायेन पुनरष्टनस्व. रस्याप्रवृत्त्या दीर्घग्रहणम्व्यर्थमेवेति वाच्यम् ? तेनोक्तन्यायानित्यत्वस्यैव यथोद्दे शपक्षस्यैव वाऽन्त्र ज्ञापनात् । नच "चतुरः शसि हतिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येन षट्स्व- रस्य विहितविशेषणवानुसन्धानेन गौणे समासेऽप्रवृत्त्या प्रियाष्टाभ्यामित्यादा. वष्टनस्वरः सावकाशः, अन्यथा हलादिग्रहणस्य प्रियाष्टान इत्यादिण्यावृत्यर्थवेन "नयन्यत्" इत्यादिभाष्यासङ्गतिः । अष्टौ परमाष्टाविस्थादौ स्वेकादेशस्वरेणैव लि. द्धिः कदष्टावित्यादि तु नाभिधेयमिति वाच्यम् ? दीर्धग्रहणज्ञापकतापरभाष्यप्रामा. ण्येन विहितविशेषणत्वाश्रयणद्वाराऽष्टनस्वरस्यापि गौणे समासेऽप्रवृत्तिकल्पनात् । "चतुराशसि"इतिसूत्रस्थबार्तिकन्तु “तिसभ्य" इतिसूत्रस्थवार्तिकवदेव दूष्यमिति। प्र०६-अन अजादिगणे शूदा इत्येव पठितव्यम् पुंयोगे शूदस्य स्त्रियां ला. क्षणिकत्वरूपगौणत्वेन गौणमुख्ययोमुंख्ये सम्प्रत्ययन्यायेन दाब न स्यादिति जाति- ग्रहणमपि व्यर्थम् । एवञ्च जातिलक्षणो ङीषेवानेन बाधिष्यत इति । एवम् नृपा- च्छूद्रायामुत्पञ्चोग्रजातिकन्यायां ब्राह्मणादुत्पन्नाभीरजातिवाचकमण्डपादिशब्दवद्रूट. स्वापक्षमहाशूदशब्दघटकशूद्रशब्दस्यानर्थकरवेन तदर्थसमवेतस्त्रीत्वाभावेन टापोऽप्रस. तरमहत्पूर्वग्रहणमपि न कार्यम् । अत एव स्मृतौ “शूद्रसधर्माणस्ते" इत्याधुक्त सङ्गच्छतेतराम् । महतीशूद्रेति विगृह्य तु महाशूद्वेति टावन्तमिष्यते एवेति मूले। शब्दरत्नकारास्तु शक्यतावच्छेदकारोपस्वरूपा लक्षणा द्विधा गौणी शुद्धा चेति । २ मनो०प्र०द्वि० ख० ·द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- तत्र आरोपे सादृश्यसम्बन्धमूलाऽऽद्या, साहश्येतरसम्बन्धनिमित्ता द्वितीया । इह च साहश्यसम्बन्धमूलत्वासत्त्वेन पदकार्यत्वाभावेन च गौणमुख्यन्यायाप्रवृत्त्य टा. वारणायाजादिरति । अत एव अजस्य स्त्री अजेति भवति । एवम् शूद्रसमानधर्म- कत्वमाभीरेऽप्यारोप्य शूदत्वेन महाशूद्रघटकशूद्रशब्दस्य प्रयोगात् अर्थवत्त्वे तदर्थस- मवेतस्त्रीत्वस्य सत्त्वात् तदन्तविधिज्ञापनद्वारा टापःप्रवृत्त्यापत्तौ तद्वारणायामहत्पू. वग्रहणमध्यावश्यकमेवेति । अत एव ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यः क्षत्रियासु वैश्यासु शूद्रासु चोत्पन्नाः क्षत्रियवैश्यशूद्रा एवेस्यादयः अनुलोमसङ्करेषु मातृगतजात्यारोपेणैव तन्नर स्मृतयोऽपि सङ्गच्छन्तेतराम् । अत एव "आमीरी । महाशूदी इति कोशोऽपि समनु- विधेय इति दिक् । प्र०७-भाष्यकाररीत्या प्रत्याख्यानं सूत्रसव वा युक्तमिति समाशक्यैवाह यथोत्तरम्मुनीनाम्प्रामाण्यमिति । सूत्रापेक्षया वार्तिकमतम् ,वार्तिकापेक्षया च भाष्य- मतम्प्रबलमिति तदर्थः । अन्न प्रमाणन्तु "धिन्धिकृष्ब्योर च" इतिसूत्रेणात्त्वविधान. मेव । अन्यथा वलापविधानेनैव सिद्धः। पुरा तु अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेन गुणनिषेधो जायते । . नच वलोपविधानेऽपि "न धातुलोप इति गुणनिषेधलिसद्ध इति वाच्यम् ! तस्प्रत्याख्यानपक्षे गुणप्राप्तेः । एतेन सूत्रमतात् प्रत्याख्यानवादिमतम्प्रवलम् इति प्रत्याख्यानवादिसम्मतलक्ष्यमेव कथञ्चित् सूत्रमतेऽपि साध्यन्नतु विपरीतं सम्भवे । अन्यथा सूत्रमप्रमाणमेवेति च प्रत्याख्यानं सूत्रसम्मतमिति। सूत्रकरखण्डितप्राचीन- र्षिवाक्यानामप्रामाण्यवत् सूत्रकारवाखण्डनप्रवृत्तभाष्यवार्तिकव चनैस्तदंशे सूत्रकार वचसोऽष्यप्रामाण्यकल्पनैवोचितेति दिक् । प्राञ्चस्त्वत्र-बहुव्रीहौ सर्वादः सर्वनामता न स्यात प्रियसर्वाय । सूत्रकारमते बहु. व्रीहौ न सर्वनामता, भाष्यकारमते गौणत्वमात्रे । त्वस्कपितृक इत्यादौ युष्मदादेःसर्व. नामत्वेनानङ्गकार्यत्वेन प्राप्तोऽकच माभूहिकन्तु क एवेति तदर्थमिदं सत्र न्यासकार. सम्मतमिति । तन्न ! तत्र बहुव्रीही संज्ञा नेति विवक्षिते “समासावयवयोयुष्मदस्म- दोरिणत्युत्तरग्रन्थविरोधापत्तेः । तदवयवानां सर्वादीनामिति विवक्षिते तु समुदाये प्रा. प्तिविरहात् समुक्ताच्च । यत्तु स्वस्कपितृक इत्यादि तत्र त्वं पिता यस्येत्यादि विगृह्य बहु. मीहिसमासे कृते समासान्तपातिनो युष्मदादेः सर्वार्थवाचकत्वेन सर्वनामसंज्ञकत्वे. नाज्ञाताअविवक्षायाम् "अव्ययसर्वनाम्नाम्" इत्यकच्प्रसङ्गः । तस्य चाङ्गाधिकारी. यत्वाभावेनाङ्गसंज्ञानपेक्षत्वात् । एवम् समुदायो हि विशेषे वर्तते पूर्वपदन्तु सर्वार्थताया अनपेतमेवेति न्यासकृ. कल्पनम् । तर सर्वमुपेक्ष्यम् तथाहि जहरस्वार्थायां वृत्तौ समासावयवयोरथं एव ना. स्ति, अजहत्स्वार्थायामपि स्वार्थ विशिष्टान्य पदार्थवृत्तित्वेनोपसर्जनत्वं स्पष्टमेवेत्या. दिदषणः। है।

·प्रश्नोत्तराणि। । यदपि विग्रहवाक्ये प्राप्ता संज्ञा निषिध्यत इति तदपि कैयनन्धविरो शत् स्वो. च्यमानप्रतिज्ञाविरोधाचन मान्यम् । अत एव भाष्ये-'अकस्वरौतु कर्तव्यो प्रत्यङ्गम्मुक्तसंशयो इत्यायस्वा त्व. कपितृक इत्यादिरूपाणामिष्टापत्तिं कृत्वा सूत्रमिदम्प्रत्याख्येयमिति । प्र०८-यूषन्शब्दात् शसि यूषण इत्यत्र णत्वसम्पत्तये "पूर्वस्मादपि विधी स्थानिवद्भाव इति पो तु अड्व्यवाये इत्येवान गत्वम्" इत्युक्तम् । इति पक्षेत्विति प्रतीकमादाय मनोरमायां "एतेन पञ्चमोसमासस्य पाक्षिकस्वल्वन यति तथाहि- भाष्ये वेभिदिता, माथितिका, अपीपचन्निति प्रयोजनत्रयमुक्तन्तञ्च न्यथासिद्धम् । इत्यादि प्रपञ्चनीय प्रपञ्चितन्द्वितीयप्रश्नोत्तरादिति । प्र०९-खट्वामतिकान्तोऽतिखट्व इति समस्तातिखट्वशब्दात् के विभक्तो यादेशे दी अतिखटवायेत्यत्र स्वाश्रयमाकार स्थानिवद्वावेनाप्त्वञ्चाश्रित्य "या. डाप इति सूत्रेण याट प्राप्नोति । नचैवं लाक्षणिकत्वेन लक्षण प्रतिपदोकपरिभाषया याटो वारणं सम्भवतीति वाच्यम् ! तत्तदतिदेशविषये परिभाषाया अस्या अप्रवृत्ति- ज्ञापनात् । अन्यथा तत्तदतिदेशानां वैयथ्यांपत्तः । तथा च मावन्तं यदङ्गमिति ख्या. त्ययैव वारणोयम् । नच अत्र "याडाप." इति सूत्रं व्याचक्षाणानाम् प्राचाम् "अयमकारो लाक्षणिका इति मतम, सूत्रन्तु निशाय इति सिद्धये चरितार्थमिति वाच्यम् ! यस्य रूपस्य लक्ष- प्रवृत्ति विना न सम्भवस्तस्यैवान लाक्षणिकस्वम् इति नेह तथा, एकादेशतः प्राग- पि तस्सत्त्वात् इति सर्वमयुक्तमेव । वर्णग्रहणे लाक्षणिकारिभाषाया अप्रवृत्तेस्तर युक्तस्वादिति। अतिसयेत्यत्र तु न स्याडापत्तिः! 'संज्ञोपसर्जनीभूतानाम्प्रतिषेधो वक्तव्य" इत्यनुशासनात् सर्वनामत्वासत्त्वेन "सर्वनाम्नास्या इति सूत्राप्रवृत्तेस्साधूपपाय- स्वात् । तस्मात् प्राञ्चोऽत्रोपेक्षणीया एव । प्र० १०-पदान्ते झलि च यः संयोगस्तदायोः स्कोर्लोप इत्यर्थक "स्कोःसंयोगा. घोरन्ते च इति सूत्रोदाहरणकाले जकारान्तोदाहरणे विवदमानाः प्राञ्चोऽवया इति प्रतीकमुपादाय विनिति ब्याचक्षते तन्न ? विडसोरुत्सर्गापवादमावेनापवादस्य डसो विषये ग्विनोऽप्रवृत्तः । अत्र शब्दरत्नकारा:-ननु पदान्तांशे "वासरूपोऽस्त्रियाम्" इति पाक्षिको वि. अप्यास्तां रुप्रकरणेऽवया इति पाठेनोभयोरवैतशिपातसत्त्वात् । अन्यथा "ससजुषो का" इति रुत्त्वे सिद्ध दोधमात्रस्येव निपात्यमानत्वापत्तेरिति चेन? "डस् वक्तव्या, किम् प्रयोजनम्, वर्थम् क्रियते वर्थनिपातनम् अवयाः श्वेतवा इति, तन्न वक्तव्य म्...."श्वेतवोभ्यामित्यर्थम्" इति भाज्यविरोधात् । तस्मादत्र वार्तिकसिद्धान्ते बासरूपन्यायो न प्रवर्तते । एवञ्च कादिष्विवानापि व्यवस्थितविभाषाऽङ्गीकार्या। .

·द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- रूप्रकरणे सूत्रन्तु सूत्रकृता डसोऽकरणात् कृतम् ? विनन्ते रुस्वमात्रस्यैव तदिष्टत्वा. त् । श्वेतवोभ्यामिति प्रयोगमजानानेनाकारि सूत्रकृता सूत्रम् । परे तु 'श्वेतवहादीनां डस् पदस्य" इति वार्तिकवलेन घृत्तिकाररीत्या व्याख्या- यात्र वासरूपन्यायाप्रवृत्ति योजयन्तितरामिति किमधिकेन । प्र० ११-ननु"साम आकम्" इति शास्त्रे सुग्रहणं सुटसाहित्यावच्छिन्नस्याम आकमिति नामो विशेषणं किन्तूपलक्षणतया यस्यामोऽग्रे सुड भावी तम्यवाम आक. मादेशं बोधयति । अन्यथाऽऽकविधानकालेऽन्त्यलोपाभावेनाप्राप्तेस्सुट उद्देश्यत्वा. प्रसिद्धः । एवञ्च गौणे सुटः कदापि सत्त्वासम्भवेन कथमाकमतिस्वाकमित्यत्रेति । नच स चाम् चेति समाहारद्वन्द्वेनामसमभिण्याहारे युष्मदस्मद्भ्याम् परस्य सुटसाहित्यस्य सम्भवेन सशब्देन च सुट एव ग्रहणात गौणेऽपि नाव्याप्तिरिति वाच्यम् ? असामर्थ्या समासस्यैवाप्रवृत्तः । आकमाऽपहृतस्यामः सुडन्वयासम्भवात् । नच स्वसम्भावि- तागमिस्थानित्व रूपपरम्परासम्बन्धेन स्थान्युपलक्षकन्तदिति वाच्यम् ? युष्माका मित्यादौ सुटः श्रवणप्रसङ्गात् । साम इति निर्देशान्न तद्वारणं शक्यते कतम् ? मौण- ज्यावृत्त्यर्थन्वन्मते तन्निर्देशस्य चारितार्थ्यसम्भवात् । समाहारद्वन्द्वोपक्रमेऽन्वाचय. शिष्टश्वे दूषणाभिधानमयटक्कमेव । साहित्यविवक्षया केवलस्याप्रसक्तिरित्यपि में शोमते ? अतीतानागतयोरयन्द्रष्टेतिवत् सुडामोरेकज्ञानविषयत्वसम्बन्धेन समूहा. लम्बनाभ्युपगमात् । एवञ्च मुख्ये सुविशिष्टस्याकम् गौणे चाम एवाकमिति ध्येय- म् । “अक्षाणां तन्त्रिणां तन्ने उपायस्तुल्यरूपतेति अभियुक्तोक्तस्तन्त्रेऽपि साम्य. स्यैव निदानत्वेन साम्पदे ससुटकस्यामः आमश्वाकमित्येव तन्त्रेण निर्वाह इति वक्तुमप्यसम्भवम् ? साम्पदस्याम् पदासाम्यात् तन्त्राप्रवृत्तेः। एवञ्च आमि साम्स्वारोपेणाकमस्सिद्धिः । अत एव भाष्ये "अतित्वाकम्' इत्य. नाकम्नुडभावौ सिद्धौ। मूले वस्तुतस्तु इत्यारभ्य सिध्यतीत्यन्तो ग्रन्थः, स्वरूप. ज्याक्रियेव पराक्रियान्यायेन प्रसादकृन्मते दोषोद्भावनायेति 'विचिन्तनीयम् । प्र० १२-"शूदा चामहत्पूर्वा जाति:" हत्यत्रामहरपूर्वग्रहणं किमर्थ कथञ्च तत्फ. लं साधीयो भवतीत्यादि सविस्तर षष्ठ ६ प्रश्ने निरूपितमिति तत्तत एवानुसन्धाय "इन्द्र वरुण" इत्यत्रानुगविधानप्रयोजनं विलेख्यम् । तथाहि-मत्र सूत्रे अनुग्वि. धानेनैव इन्द्राणीत्यादीनां सिद्धिसम्भवे दोघोच्चारणसामर्थ्यात् आ अनुगिति च्छि- यते । एवञ्चाकारविधानसामर्थ्यात् क्वचिदन्यतोऽपि तेन ब्रह्माणीति सिध्यति । तदेत- चिन्त्यमेव, अनुग्विधाने "अतो गुणे" इति पररूपापत्तेः। नच नुक्येव विधेयेऽकारो- चारणसामर्थ्यान्न पररूपमिति वाच्यम् "अल्लोपोऽन" इत्यस्य बाधेनतच्चारितार्थ्यात् । नच "पस्युन" इतिवदादेशे कर्तव्ये आगमलिङ्गककारोच्चारणसामदेिव नालो. पो भविष्यतीति वाच्यम् ? "न संयोगात्" इति निषेधविषये लोपाप्रसक्त्या शर्वश. देककारस्य चारितार्थ्यात् । तस्मात् ककाराकारयोः सामर्थ्याभावेन पररूपबाधना.

·प्रश्नोत्तराणि । २१ थं दीर्घोच्चारणस्यावश्यकत्वात् । एवञ्च हस्वादिरेव लाघवाद वक्तव्य इति वदन्तो हर. दत्ताचार्या अपि परास्ता एवेति संक्षेपः प्र० १३-"जातेरस्त्रीविषयात्, इति सूत्रे जात्या वाचकशब्दो लक्ष्यतेऽर्थ कार्यासम्भवात् । स्वरूपग्रहणन्तु न भवति ? तथा सत्यस्त्रीविषयादित्यादेवया. पत्तेः । एवञ्च मूले जातिवाचि यदिति । अत्र जातिपदार्थाशिरूपयता मट्टोजिदीक्षित तेन पूर्वम् "आकृतिग्रहणा जाति" इति लक्षितम् । ग्रहगमिति करणे ल्युट् सामान्ये नपुंसकम् , आकृतिर्ग्रहणं यस्या इति बहुव्रीहिसमासे अनुगत संस्थानव्या येस्यर्थः फति । नच वृषलीत्यादौ वृषले ब्राह्मगादिश्यावृत्तसंस्थानामावाल्लक्षगम व्यासमिति वाच्यम् ? अत एव “लिङ्गानाच न सर्वभाक, "सकृदारूयातनिर्मामा" इति लक्षणा. न्तरकरणात् । अत्र चकारो भिन्नक्रमो निर्वाह्यानन्तरं योजनीयः । एवञ्च असलि. गन्त्वे सत्येक व्यक्तौ कथनादू व्यवस्यन्तरे कधनमन्ताऽपि सुग्रहत्वं जातेलक्षणम् । शुषलीत्यादावपि समन्वयसम्भवात् । नचैवमपि वृषलस्वादिजातिवत् देवदत्तस्वादेर. पि जातित्वमापद्यतेति वाच्यम् ? स्वाधिकरणकालवृत्तित्वसम्बन्धेन व्यक्त्यन्तरवि- बक्षणात् । तथाच यस्यां व्यक्ती यन्त्र काले देवदत्तत्वं कथ्यते तत्र तत्समकालमन्या देवदत्तव्यक्तिरप्रसिद्धैवेति न दोषः । वृषलस्वादिस्तु भवस्येव तदीयपितृभ्रातादिषु तस्य सुग्रहत्वात् । एवम् "गोत्रं च चरणैस्सह" इत्युकया"एको गोत्रे" इति भाष्यानुरो- धेनेह पारिभाषिकगोत्रस्यैव जातित्वमिति । एवञ्च प्रथमलक्षणस्य यधर्मपुरस्कारेण प्रत्ययस्यानेकावगाहित्वन्तत्त्वमिति निष्कर्षः। द्वितीयस्य तु नित्यत्वे सति, एक- वेसति समवायसम्बन्धेनानेकवृत्तित्वमिति । एकत्वञ्चेह सजातीयविजातीयरहितस्वम् । स्वसामानाधिकरण्य स्वाभावसामा. नाधिकरण्य स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिव स्त्रावृत्तिजास्यमाववश्वमित्येतच्चतुष्ट. यसम्बन्धेन स्वविशिष्टं यत् तरसामानाधिकरण्यामावरूपम् निस्कृष्टम्भवतीति केचित् । "वोतो गुण" इत्यत्र किं गुगस्वमिति प्रन्थे नोक्तं किन्तूपरिष्टादनुसन्धेयम् । तथाहि "संज्ञाजातिक्रियांशब्दान् हित्वाऽन्ये गुणवाचिन:" जातिगुणक्रियासंज्ञाशब्दा. नां चतुष्टयी प्रवृत्तिरिति भाष्यानुसारेण “सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्व सोऽसत्त्वप्रकृतिगुंणः" इति भाष्यानुसारेण च द्रव्यभि- स्वे सति निस्यानित्यवृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमत्वम् गुणस्वम् गुणस्वजातिमत्त्वं. वेति विशेषतोऽन्यत्र तरबोधिन्यादौ द्रष्टव्यम् । प्र० १४-"अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकमिप्यत्र अर्थविषयकबोधजनकत्व. मर्थवत्त्वम्, तच्च प्रत्ययस्याप्यस्तीति प्रत्ययपर्युदासः करणीयो भवति। अत एव वृत्तिमत्त्वमर्थवत्त्वम् वृत्तिश्च शक्तिलक्षणाऽन्यतररूपाशक्तिर्बोधकतारूपेति लक्षणाऽपि तद्रूपैव । नान्यथा "सति तात्पर्ये सर्वे सर्वार्थवाचका" इति भाष्यसङ्गतिः। उत्तर- सुत्रे “अर्थवत्" इत्यनुवर्तते सामर्थ्याच्च तदन्तस्वम् "कृत्तद्धितान्तचैवार्थवान केवला ·२२ दि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- कृतस्तद्धिता वा इति "सुतिङन्त" सूत्रभाष्यात् । एवञ्च तत्र शब्दाधिकाराधय- णात् प्रशंसायाम्मतुपस्वीकारेण एकार्थीभावेन लौकिके प्रयोगे प्रसिद्धत्वमर्थ. वत्त्वम्। अत एव "धारवादीनां विशुद्धानां लौकिकोऽर्थो न विद्यते' इति हरिकारिकापि सन्च्छतेतराम् । अत एव च "शास्त्रीयार्थग्रहणेऽर्थवप्रहणानुवृत्तिवैययन तदनु. वृत्तिसामर्थ्याल्लौकिकार्थप्रत्यासन्नोऽभिव्यक्तरो योऽर्थः प्रत्ययान्तेषु लक्ष्यते स आश्री. यते" इति कैयटोतिरषि सङ्गता । प्राशस्त्यार्थंकमतुब्बलाद् यस्य प्रातिपदिकरवञ्चिकीर्षितन्तन्मात्रवृत्तिरेवैकार्थीभावो ग्रहीतण्यः । तथाच न पञ्नावप्रिय इति समासघटकपञ्चनावेत्यस्य प्रातिपदिकत्वेन टाप । अलौकिकवाक्यीय कार्थीभावस्य लुप्तक्विबन्तेऽप्यारोपेण न कचिद् दोष इति प्राश्चः । नव्यास्तु सूत्रद्वये विभिन्नार्थवत्त्वस्वीकारेऽर्थवत्त्वद्वयोपस्थितिद्वथस्य विभिः नरूपेण बोधद्वयम्प्रति कारणता वक्तव्येति कार्यकारणभावे गौरवम् । किञ्च प्रत्यय. माने संज्ञावारणाय प्रत्ययान्तपयुंदासे गौरवम् । किञ्च समासैकदेशपञ्चनावेत्यस्य प्रातिपदिकस्वद्वारकटावारणाय च "यस्य प्रातिपदिकस्वञ्चिकीर्षितन्तन्मात्रवृत्तिरेवै. कार्थीभावोऽत्र ग्राह्य इति कथने सुमहद् गौरवम् । तथा चानेकविधगौरवापेक्षया लाघवादुभयन्त्रकविधमेवार्थवत्त्वम् वक्तव्यम् "एतत्संज्ञाफलभूतविभक्तीतरसमभि. ब्याहारानपेक्षया लोकेऽविषयकबोधजनकावमिति । एतस्यार्थवत्त्वेन विवक्षितस्य या संज्ञा प्रातिपदिकसंज्ञा तस्फलभूता या विभक्ति- स्वादिस्तदितरोयो घटादिस्तदनपेक्षया शक्तिलक्षणान्यतरज्ञानाधीनोपस्थित्या लोके. अर्थविषयकबोधजनकत्वमित्यर्थः । विभक्तिपदस्य च प्रत्ययपरत्वेन न रमा गौरीत्यादौ एतत्संज्ञाफलभूतविभक्तीतरटाबाधपेक्षवेनार्थवत्त्वविधातः । इन्द्राणीत्यादौ प्रत्यये तरानुगागमसमभिध्याहृत्यपेक्षबोधवत्वेन तत्त्वानापत्त्या विभक्ति पदत्यागेऽपि न हानिः। एवञ्च यस्यार्थवत्वं वक्तव्यं तखिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयपूर्वपदेतरसमभिः व्याहारानपेक्षया लोकेऽथेविषयकवोधजनवश्वमर्थवत्वमिति निर्दुष्टः पन्थाः। अतो. अधिक शेखरे न्यरूपि । परे तु-शक्तिविशिष्टरवन्तत्त्वम् वै० च स्वपर्यावरव स्वजन्यबोधविषयावप्रकार- कवक्तृतात्पर्यायविशेष्यतापर्याप्त्यधिकरणत्वोभयसम्बन्धेन । तथाच न कापि दोष इति वदन्ति। यद्यपि अधातुरिति पर्युदासवलेनैवार्थवत्त्वं लभ्यते तथाप्युत्तरार्थमर्थवद्ग्रहणं. कर्तव्यम् इह किश्चित्तपो इतीतिन्यायेनेह करणस्य नजिवयुक्तन्यायानित्यत्वज्ञापनेन चारितार्थ्याच्च । नचार्थवग्रहणाभावेऽपि धनं वनमित्यादौ न प्रतिवर्ण संज्ञाऽपचते संख्यायभावादेव च न सुबुत्पत्तिरिति वाच्यम् ! एकवचन मुत्सर्गतः करिष्यत इति . - ·प्रश्नोत्तराणि । २३ भाष्यसिद्धान्तेन एकवचनोस्पत्तेस्तथापि दुरत्वात् । नच तथापि समुदायस्यापि प्रातिपदिकरवे तदवयवानां वर्णानामपि प्रातिपदिकत्वे "सुपो धातुप्रातिपदिकयो" इति सुब्लुकि न दोष इति वाच्यम् ! एवमपि पदत्वनिमित्तकानाबलोपादीनान्त दुर्वारस्वात् । वस्तुतस्तु दशदाडिमानि षडपूपा इति निरर्थकसमुदाये प्रातिपदिकस्व. द्वारक "सुपो धातु" इति लुग्वारणायार्थवद्ग्रहणात् इति संक्षेपः । प्र०१५-उभशब्दो द्विश्वविशिष्टस्य वाचकोऽत एव नित्यन्द्विवचनान्तः । नन्वेवम् सर्वनामसंज्ञाप्रयुक्तरमै सुडादीनामभावेन सर्वनामसंज्ञाया निष्फलायमा. नवेन "सर्वादीनि" इति सर्वादिगणे उभशब्दस्य पाठो व्यर्थ इति चेन्न ? उभा. भ्यां हेतुभ्यामुभयो हेत्वोरिस्यन्त्र "सर्वनाम्नस्तृतीया च” इति पाक्षिकतृतीयाविधान. मेव फलमिति कथनात् । नच "निमित्त कारणहेतुषु सर्वासाम्प्रायदर्शनम्' इति वार्ति केनैव तदर्थसिद्धेन फलमिति वाच्यम् ? उभकावित्यत्राकजयंन्तपाठस्यावश्यकत्वा. त् । नच कप्रत्ययेन तसिद्धमिति वाच्यम् ? उभयपक्षविनीतनिद्रा इत्यादावयसिद्ध. ये समाश्रितेन "उभादुदात्तो नित्यम्" इति सूत्रे "नित्यम्" इति योगविभागेन उभ. शब्दाद् वृत्तिविषये नित्यमयच् स्यात् स्वार्थ इत्यर्थ केन कप्रत्ययेऽप्ययचप्रसङ्गात् । नचाकच्यप्ययचः प्रसङ्गो दुर्वारः। योगविभागस्येष्टसिद्धयर्थतया "उभौ साभ्यास- स्येति निर्देशेन च यत्र द्विवचनं न श्रूयते तत्रैवायमिति व्याख्यानात् । अत एव. वर्तिकम् "अन्याभावो द्विवचनटाविषयत्वात्" इति । तत्राकच "तन्मध्यपतित" न्यायेनोभशब्दस्य द्विवचनपरत्वन विहन्यते के तु विहन्यत एव । भाष्ये तु स्वार्थविहितकप्रत्ययस्यापि द्वित्वसंख्याप्रकारकसंख्येयविशेष्यकबोध. विषयार्थानुवादकत्वेन द्विवचनस्वम् । तसिलौ तु विभक्त्यन्तस्य स्वायें विहिता. विति तयोः कारकशक्तिप्रधानत्त्वेनोक्तद्विवचनस्वाभावात् । कस्य स्वज्ञाताधर्थविशि. टोभाथै विधानेन तत्वमक्षतमेवेति तदाशयः। उभयो मणिरित्यादावप्रवृत्तये चास्य लिट्यभ्यासस्योभयेषाम्" इत्यनित्यत्यज्ञापनात् । नन्वेवमपि "उभयोऽन्यत्र" इति वार्तिकस्य उभयेति यस्स्वार्थिकायजन्तः सो. ऽन्यत्र प्रयुज्यते नतु द्विवचनपरत इत्यर्थः कथमिति चेनः ? अनभिधानात् ततो द्वि. वचनबोत्पद्यत इति तात्पर्यात् । अत एवास्यासर्वविभक्तिकत्वेनाव्ययत्वे प्राप्ते "त. द्वितश्वासर्वविभक्तिः इति सूत्रे "कृत्तद्धितानां ग्रहणाञ्च पाठे” इति भाष्यं कैयटेना वतारितम् । मत एवं भाष्ये उभयो मणिरुपये देवमनुष्या इत्येवोदाहृतम् । पचतिकल्पम्प- चतिरूपमित्यादौ वारणार्थम्पाठस्योपक्षीणत्वेनानभिधानकल्पने मानाभावादस्तीति हरदत्ताचार्यः। वस्तुतस्तु-यदागमपरिभाषयोभशब्दग्रहणेनोभयग्रहणेऽपिसिद्ध उभशब्दस्यपाठो व्यर्थ एव । चरकग्रन्थे भगवता पतञ्जलिना "यश्चोभयाभ्याम् मार्गाभ्याम् इति ·२४ द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- उभयशब्दस्य द्विवचनमपि भवतीति बोध्यम् । प्र०१६-अस्योत्तरं ७ सप्ठमप्रश्नोत्तरेणैव प्रायस्तुल्यम् । प्र०१७-ननु ' पूर्वत्रासिद्धम्" इति सूत्रेणैव राजभ्यामित्यादौ दीर्धादिषु कर्त: व्येषु नलोपविधायकस्यासिद्धत्वादेव निवाहे तदर्थम् "नलोपस्सुस्वागइति सूत्रम- पूर्व व्यर्थमिति चेन्न ? अस्य नियमार्थत्वात् । एष्वेव नलोपोऽसिद्धो नान्यत्र तेन रा. जाच इत्यादावसिद्धस्वाभावेन दीर्घसिदिः । नियमशास्त्राणां निषेधमुखेन विधिमुखेन च प्रवृत्तिर्भवति । तत्र विधिमुखेन प्रवृ- त्तिरिति सिद्धान्तः । तत्र प्राप्तस्य पुनर्विधानसामथ्येन सामान्यशास्त्रीयोदेश्यता. वच्छेदके तदितरत्वेन सङ्कोचो भवति । यथा कृतद्धित" इत्यत्रार्थवत्सदेऽर्थवःसमुदा. याग्रहणरुपः । एवम् "नलोपविधौ पूर्वत्रासिद्धम् इत्यस्याप्रवृत्तिरूपः। नचैवम् मा. ज्यादिसम्मतो नियमशास्त्रे प्रतिषेधस्वव्यवहारो न भवेदिति वाच्यम् ? कृते सोचे फलितार्थरूपेण तथा व्यवहृतेः । अत एव पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या" इति भक्ष्यनियमेनाभक्ष्यप्रतिषेधो गम्यते इति भाष्यम् । पतिघटितसमासान्तसमासाविषयकस्वरूपसङ्कोचो माभूदिस्येतदर्थम् "पति समास एव" इत्यत्रैवकार इति । निषेधमुखेन प्रवृत्तिस्वीकारे च स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नस्य तदति- रिक्त स्वीयोदेश्यतावच्छेदकल्पापको व्यर्थताप्रयोजकशास्त्रीयोदेश्यतावच्छेदकव्या. प्यो यो धर्मस्तदवच्छिन रूपे भवतीत्यस्य न भवतीत्यर्थेन च लाक्षणिकस्वेन तेषानि. षेधकत्वम् । यथा सुवादिपदस्य स्वव्यतिरिक्तविधौ भवतीत्यस्य न भवतीत्यर्थे ला णिकत्वेन "नलोपः सुपू' इत्यनेन तव्यतिरिक्तविधौ कर्तव्ये नलोपविधावनुवर्त. मानपूर्वत्रासिद्धत्वस्य निषेधः । अतएवान पक्षे सुबादिविधौ नलोपासिद्धत्वरूपस्वार्थ- स्य हानिः, तदूव्यतिरिक्तविधौ प्रातस्य नलोपासिद्धत्वस्य बाधः, नलोपोऽसिद्धो नेति परार्थकरनेति दोषत्रयम्मीमांसकैरुच्यते । एवञ्च लाघवाद् विधिमुखेन प्रवृत्तिरेव युक्ता । रूड्यन्यलक्षणा फलवतीति नियमाव तदभाव लक्षणाया अनुचितावाञ्च । यद्यपि च "विधिरस्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्ती परिसंख्येति गीयते"इत्युक्त्या नियमस्य परिसंख्यातो भेदस्तथापि "पंच पंचनखा". इत्यस्य भाष्ये नियम्यत्वेन व्यवहारात् अन्यनिवृत्तिरूपफलेक्याय च शब्दशाखे निय मपदेन परिसंख्याया ग्रहणस्यापि योग्यत्वात् । नियमत्वञ्च शास्त्रविशिष्टत्वम् वै० च स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकण्याप्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकत्वस्वीयविधेयतावच्छेदकधर्मा- वच्छिन्न विधायकस्वमित्युभयसम्बन्धेन प्र०१८-अत्र "प्रत्ययस्थात्" इति सूत्रे कादिश्यत्राकारस्योच्चारणार्थकस्येन पञ्जनमात्रस्य तेन विवक्षितस्बेन एतिका गच्छन्तीत्यादावचि सत्यपीस्वसिद्धिः । अचः ककारस्य चोच्चारणार्थस्वमवश्यम्पचतकीत्यादिसिद्धये विवक्षगीयम् इत्याश- ·সুস্বাদ। . येनाह प्रत्ययस्थककारादित्यादिना । प्रत्ययस्थात् किं शक्नोतीति शका, कार्तिक नन्दना, अतः किन्नौका, आपि किं कारकः असुपः किम् बहुपरिबाजका नगरी (अन्तर्वत्तिविभक्त्या च सुपः परस्त्रम् ) आपि पर इति अकारस्य विशेषणम् । अत एव ककाराकाराभ्यां व्यवधानेऽपि प्रवृत्तिः अनेकव्यवधानाञ्च न रथकटयेत्यादौ प्रवृत्तिः । एनिकेत्यादौ च श्रौताव्यवहितस्वमादायेत्त्वप्रवृत्तिः नातः "अच: परिस्मन्" इति स्थानिवद्भावेनाकारस्थवधानप्रयुक्ताप्रवृत्तिशङ्कापि। अत एव च "न यालयो' इति चरितार्थम् । चारुरथकटयेत्यादावति प्रसङ्गात् 'आपीति ककार- विशेषणम् सवित्यादौ स्थानिवत्वेन व्यवधानेऽपि श्रोताव्यवधानमाश्रित्य वचनसामर्थ्यात् प्रवृत्तिः इति प्राचां ग्रन्थोऽयुक्त एव । अत्र विधौ परिभाषोप. तिष्ठते नानुवादे" इति "उदीवामात: स्थाने” इति सूत्रस्थस्थाने ग्रहणज्ञाषितया परिभाषया निषेधात् निर्दिष्टपरिभाषाया इहाप्रवृत्तेर्न निर्वाहसम्भवोऽपि । स्थग्रहणञ्च स्पष्टार्थम् ककारमात्रस्य प्रत्ययत्वाभावादेव तात्स्थ्यलाभात् । पूर्वस्या किम् परस्य माभुरकटुकेति कौमुद्यामेवोक्तम् । अत्र पूर्वग्रहणमकृत्वा "प्रत्यये कि" इति न्यासो युज्यते । मापरस्य प्रत्ययस्थककारपरस्य चात इस्वमित्यर्थः । सामर्थ्यांदा. परवाशे ककारव्यवधान सोढव्यम् । अत्र "न यासयो." इति निर्देशात् कादौ प्रत्य- ये इस्यों न भवतीति संक्षेपः । केचित्त "उदीचामातः" इति सूत्रवृत्तिस्थानेग्रहणस्योक्तार्थज्ञापकरवासम्मवः एवञ्च तव्यर्थमेव । वृद्धसंज्ञायामिक्परिभाषोपस्थितिस्तु "मालादीनाञ्च" इति ज्ञापकाद् बोध्या । अन्यथा मालप्रस्थ इत्यादौ मालाशब्दादेरिक्स्थानिकवृद्धयघटितत्वेनावृद्ध- स्वात् "प्रस्थे च" इत्यायुदात्तत्वे सिदूधे व्यर्थ मेव स्यात् । अनुवाद हत्यपि च निर्मूलमेव । एवञ्चादीत्यस्य ककारविशेषणत्वे निर्दिष्टपरिभाषया दोषाभावेऽपि सनि. हितत्वात् साक्षाद विध्युदेश्यस्वप्रयुक्तप्राधान्याच्चाकारविशेषणत्वमेव युक्तमिति संक्षेपात् । प्र० १९-"स्वाङ्गाचोपसर्जनादसंयोगोपधात् इति सूत्रस्य असंयोगोपधमुपसर्ज. नं यत्स्वानन्तदन्ताददन्तात् प्रादिपदिकाद् वा डीषित्यर्थः अतिकेशी अतिकेशेत्या. शुदाहरणम् । अत्र कल्याणपाणिपादेयत्र ङोळ्यावृत्यर्थम् “अस्वाङ्गपूर्वपदात् इत्यनुवर्तते । तथा च "अस्वाङ्गापूर्वपद यस्वाङ्गमित्यादिभाष्यसमासेऽथे उपसर्जनात् किं शिखेति ग्रन्थो न युज्यते किन्तु भाष्योक्तमशिखेत्येव । अत्र अशब्देन समासात् "सह ना" इति निषेधाप्राप्तः । अत्र सूत्रे किं स्वामिति प्रश्ने "अद्रवम्मूर्तिमत् स्वाङ्गम्प्राणिस्थमविकारजम् । अतत्स्थं तत्र दृष्टञ्च तेन चेत्तत्तथा युतम्" इति लक्षणं विधा स्वाङ्गम् विज्ञेयम् । फलसमन्वय. स्तु क्रमशः १-सुस्त्रेदा, द्रवत्वात् । सुज्ञाता, अमूर्त्तत्वात् । सुमुखा शाला, अप्राणि स्थत्वात् । सुशोफा, विकारजत्वात् । २-सूकेशी सुकेशा वा रथ्या, अप्राणिस्थल्यापि ·द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- . । प्राणिनि दृष्टत्वात् । ३-सुस्त नी सुस्तना वा प्रतिमा, प्राणिसदृशे स्थितस्वात् । एवमेव संक्षेवतस्स्वाङ्गस्वपरिचयः। प्र०२०-अस्योत्तर १४ चतुर्दशप्रश्नोत्तरेण समं विधेयमिति । प्रत्यय इति महा. संज्ञाकरणन्तु अत्यनुरोधात । तथाचाथर्वणे पट्यते "को धातुः ? किम् प्रातिपदिकम् ? का प्रत्ययः इति । डिस्थादीन्यव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानीहोदाहरणम् । अव्युत्पत्तिपक्ष स्य चेदमेव ज्ञापकमिति प्राचीना इति अधिक विभावनीयम् । प्र०२१-यत्र प्रत्ययः प्रधान्येनाश्रीयते तत्राप्राधान्येनालाश्रयणेऽपि विध्यर्थम्प्रत्य. पलक्षणम् । प्रत्ययप्राधान्यञ्च वर्णाविशेषणत्वरूपम् । वर्णनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशे. षणत्वाभाव इति यावत् । तेनातृणेडित्यन्त्र हलादौ पिति सार्वधातुके विहित इम् , मित्रशीरित्यत्र हलादौ किकृति विधीयमान मिरवञ्च सिध्यति । वर्णाश्रये नास्ति प्रत्य- यलक्षणमिति तु वर्ण प्राधन्यविषयकम् । वर्णप्राधान्यञ्च प्रत्ययनिष्ठप्रकारतानिरूपित. वर्णवावच्छिन्नविशेष्यताकत्वम् , इतरनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताशून्यत्वं वर्ण- स्य । अण योऽकार हत्याधर्थके "टिड्ढ" इति सूत्रे "इको यणचि' इह चास्ति । तत्राधेन चित्रायां जातेति विग्रहे डीपप्रत्ययाभाव स्खत्रेत्यत्र । द्वितीयेन च गवे हित गोहितमित्यत्रावादेशो न भवति । नच गोहितमित्यत्र तु "न लुमता" इति प्रत्यय- लक्षणनिषेधादेव नापत्तिरिति वाच्यम् ? लुप्तप्रत्ययनिमित्तकाङ्गोद्देश्यककायें एव तत्प्र. वृत्तः इति वात्तिककृन्मतम् । भाष्यकारास्तु "तृणह इम्" इति सूत्रे "नाभ्यस्तस्य" इत्यतोऽचि न इत्य. नुवयं तृणहानीत्यादिव्यावृत्तौ तत्र हलीत्यननुवर्तनात् अतृणेडियन्त्रेमागमस्य "शास इत् अङि' इति योग विमज्याजादौ शिति चेदब्येवेति नियमेनाजादि. ध्यावृत्तौ तन्त्र हलोऽग्रहणेन मित्रशीरित्यत्त्वस्य, आचमनित्यत्र न डि" इति नलोपनिषेधस्य च स्थानिवत्त्वेन सिद्धिरिति प्रत्ययपर्याप्तस्थानिताके लोपे सति प्रत्ययलक्षणमेव नतु स्थानिवद्भाव इति नियमार्थं सूत्रम् । इह "प्रत्ययस्य लुक्स इतिसूत्रात् प्रत्ययप्रणेऽनुवर्चमाने पुनराधप्रत्ययग्रहणात् प्रत्ययपर्याप्तस्थानिताक इत्यर्थलाभः । तेन आधनीयेत्यत्र लिड सलोप" इतिलोपे प्रत्ययलक्षणेन "अनु. दत्तोपदेश इति नलोपो न। एवम् "प्रत्ययलोपे तल्लक्षणम्" इत्येव सिद्ध द्विती. यप्रत्ययग्रहणसामर्थ्यात् प्रत्ययस्वव्याप्यधर्मावच्छिन्ननिमित्तताककार्यमेव प्रत्ययल- पणेन लक्षणीयमित्यर्थलाभः तेन सुदृषत्प्रासाद इत्यत्रावसन्तस्य चेति दो? न भवति । एवम् असप्रत्ययपर्याप्तस्थानिताकलोपसत्त्वेनोनियमात स्थानिवद्भावोs. पिन प्रवर्तते इति न तेनापि दीर्धापारिति नियमफलम् । वाकिकृत्सम्मतोक्तविध्यर्थत्वपक्षे तु उक्तस्थले प्रत्ययलक्षणेन दीर्घाभावेऽपि स्थानिवत्वेन दीर्घापतिहल्यादेवेति नियमार्थस्वपक्षं एव ज्यायानिति संक्षेपः। प्र०२२-निशब्दस्य स्त्रीत्वे विवक्षिते "निचतुरो" इति तित्रादेशे तिस जस १ ·- प्रश्नोत्तरारिण। २७ इत्यवस्थायां "गुणे प्रावे अचिर ऋत:" इति सूत्रारम्भः । तेन च गुणदोषों स्वापवादभूतेन बाध्यसामान्यचिन्तया मद्विषये यद् यत् प्राप्तन्तत् सर्वम्मया बा. ध्यतामिति रीत्या तिस्रो गच्छन्तीत्यत्र गुणस्य, तिस्त्रः पश्येत्यत्र "प्रथमयोः" इति दीर्घस्य, प्रियतिस्रो गौरवमित्यन्न "ऋत् उत्" इत्युवस्य च बाधस्सिध्यति । बाधविशेषचिन्तापक्षे तु मध्येऽपवादन्यायेन दीर्घोत्ययो धेऽपि नो गुणस्य बा. घस्स्यात् । एवञ्च लक्ष्यानुसारि व्याख्यानमाश्रित्यात्र बाघसामान्यचिन्तापक्ष एवाश्रेयः। केवितु-अपवादशब्दो बाधकत्वोपलक्षकः तेन पूर्वविप्रतिषेधेन गुणबाधोऽपि सुतरामिति प्राहुः, तन्न ? प्रमाणविरहात् क्लेशावहत्वाच्च । गुणस्य पूर्वविप्रतिषे० धेन इतरयोस्तु ।परविप्रतिषेधेन बाधक इत्यपि न हार्दम् ? रविधेरन्यत्राचारिता. र्थ्यात् । नच टौसोश्चारितार्थ्यम् ? यणा गतार्थत्वात् । अत्र शब्दरत्नकारास्तु-यत्रानेकविधिम्प्रति येन नाप्राप्स्याऽपवादावम्प्राप्तम्- तव मध्येऽपवादन्यायोपस्थितिः, अन्न तु रभावस्य न केनापि येन नाप्राप्तमिति कथं विशेषचिन्तासम्भव इत्याशक्य किमिदं येन नाप्राप्सिन्यायेन पूर्वसवर्णदीर्घा- पवादतया प्रथमाद्वितीयामात्रविषयमुत "ऋत उदि.' त्यपवादतया पञ्चमीषष्ठीमान. विषयमाहोस्वित् 'ऋतो ङि" इति गुणापवादतया सर्वनामस्थानडिमात्रविषयमिति संशये व्यवस्थाकाहार्या तन्न्यायप्रवृत्तेः सूपपादत्वादिति संक्षेपः । प्र० २३- ननु "समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेध" इति तदन्तविधेर्निरासाद "श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धो ज्यायानितिन्यायेन "स्त्रियाम्" इत्यस्य गृह्यमा- णविशेषणत्वेन बहुकुरुचरेत्यादौ ङोपोऽप्राप्स्याऽनुपसर्जनाधिकारो व्यर्थ एवेति चेन? एतत्सामर्थ्यात् स्त्रीप्रत्यये तदन्तविधिज्ञापनेन लियामिस्यस्य स्त्रीप्रत्ययप्रकृतिविशे. षणत्वेन तच्चारितार्थ्यसम्भवात् । नापाधेरुपाधिर्भवतीति साक्षादू विध्युदेश्य- त्वरूपप्राधान्येन तदविशेषणताया युक्तत्वाच्च । तथाचातिधीवरीत्यत्र न दोषः । नचापिशला ब्राह्मणीत्यन्न प्रोक्तार्थकाणो लुप्तस्योपसर्जनतया तव्यावृत्यर्थं तस्याः चारितार्थ्यन ज्ञापकत्वासम्भव इति वाच्यम् ? लक्ष्यानुसारिव्याख्येन "स्त्रियाम्" इत्यस्य गृह्यमाणत्वेनापि तव्यावृत्तिसम्भवात् । अध्येत्रगतस्त्रीत्वमादाय प्रोक्ता- पनिमित्तको डीप तु न ? तस्याण एतस्त्रीत्वेऽवर्तनात् । तस्मादू बहुकुरुचरेति व्यावर्त्य सिद्ध ये ज्ञापकत्वोपपत्तेः । एबमापिशलेत्याधपि । अनुपसर्जनाधिकारस्यापि स्त्रीप्रत्ययप्रकृतिविशेषणत्वे तु तद्वैयर्थमेव स्यात् । एवरच गुणः कृतात्मसंस्कार न्यायेन तस्य गृह्यमाणविशेषणस्वमेव । फसन्तु कौम्भकारेय इति । अन्यथा कुम्भेन समासेऽपि वेवलकारशदस्यापि । प्रातिपदिकरवेन तदर्थस्थापि स्त्रीस्वेन योगात्ततो डीपि कुम्भेनैकार्थीभूतस्यापि विशिष्टस्यापस्यार्थेन योगे कारीशब्दस्यापि तदयोगस्या नान्तरीयकत्वेन ततोऽपि ढकि विशिष्टस्य तनिरूपितास्वाभावेनाकारस्य ·द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- वृद्धयनापत्तौ समुदायान्डीपि कौम्भारेयपिद्धावपि कुम्भकारेय इत्यापत्तेदुरवात् । नच तदन्तविधिज्ञापनेन समुदायान्डोष्यपि अनुपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनिय. माभावेन कदाचित् कारीशब्दादपि ढगापद्यत एवेति वाच्यम् ? एतदधिकार- सामर्थ्यादेव तदादिनियमाभावेनाधिकस्यैव कार्य बोध्यते नतु न्यूनस्येत्यदोषा- दिति दिक् । प्र. २४-एतत्प्रश्नस्योत्तरन्तु १५ प्रयोदशप्रश्ने १६ एकोनविंशतिप्रश्ने च स्पष्टतया दत्तम् इति तत एवानुसन्धाय विलेख्यम् । • प्र०२५-मनोरमायाम् "अर्थवदधातुः" इति सूत्रम् व्याचक्षाणेन दीक्षितेन अप्र. स्ययान्तः किम् हरिषु करोषीत्यत्र विशिष्टयोर्माभूत् । नच काण्डे कुडये हत्यादौ प्राति- पदिकत्वं स्यादेव तथाच "हस्वो नपुंसक" इति द्वस्वत्वं सोरुत्पत्तिल स्यातामिति वा. च्यम् ? कार्यकालपक्षेणेष्टसिद्धेः । यथोदेशपक्षेऽयि "सप्तम्यधिकरणे च" इत्यादिनि- देशात विभक्तयेकादेशो नान्तवत् । प्रातिपदिकग्रहणं वक्तार्थे सामान्यापेक्षज्ञापमस्तु इति निरुतम् । तत्र नपुंसकवृत्तित्वस्य प्रातिपदिकधर्मत्वानपुंसके वर्तमानस्येत्यर्थेनैव प्रातिपदिकलाभे सिद्धे तस्य वैयर्थ्याज ज्ञापकत्वम् । सामान्यापेक्षत्वास्वीकारे हस्व एव न स्यारस्वाद्युत्पत्तिस्तु स्यादेवेति । यद्यपि प्रातिपदिकग्रहणमिदं तत्वप्रधानप्रातिपदिकग्रहार्थन्तेनान न हवः । मूलो. काथें ज्ञापिते चारितार्थ्यन्दुर्निरूपम् । संख्याकर्माधयोगात् स्वाद्युत्पत्तिरपि न ? औ. सर्गिकैकवचनमपि न ! विनिगमकाभावात्तदनुस्पत्तेः । अत्र "सुपोधास्वि"ति लुगपि न धातुसाहचर्येण सुधिडितरसमभिव्याहृतस्यैव तेन लुग्विधानात् । सुसिङभिन्नौ यावितरौ तत्समभिव्याहृतस्येत्यर्थः । इतरसुतिसमभिव्याहृतस्येति यावत् । तेन हरिवित्यादौ न दोषः । सुतिझ्यामितर इत्यापाततः प्रतीयमानार्थाश्रयणे तु हरीति. प्रकृतिरूपसुप्तिडितरसमभिव्याहृतत्वात् सुपो कोपापत्तिः प्रप्लज्ज्यतेति दिक् । प्र०२६-प्रश्नस्यास्योत्तरं वैशयेन २१ एकविशतितमे प्रश्ने एव दत्तमिति ततोऽ. वगन्तव्यम् । प्र० २७-एतत्प्रश्नस्योत्तरम् ५ पञ्चमप्रश्नतोऽनुसन्धेयम् । प्र० ३८-मत्र "अनुपधालोपिनः" इति सूत्रे "बहुवीहेरूधस" इति सूत्रादू बहुव्रीहिग्रहणं "संख्याध्ययादेः' इत्यतो डी चानुवर्तते। तथाच तदन्तत्वेनानन्ताद बहुव्रीहेरुपधालोपिनो वा मबिस्यर्थः । नियमार्थमिदम् । नव पूर्वेग विकल्पसिद्धा. वन्यतरस्यां ग्रहणं व्यर्थ मिति वाच्यम् ? अन्यथा हि स नित्यार्थो विधिरेव स्यात नियम इत्युक्ते।। मन मनोरमाशब्दरत्नयोन विशिष्टं किञ्चित् । नियमार्थत्वञ्चास्य “डाबुभाभ्या- भूइति सूत्रे प्रत्यपादीति ततोऽनुसन्धीयते । ननु "मनो डाप् , अनो बहुब्रीहे.” इति विन्यस्यैव डापो नित्यत्वं सिद्ध किमि H ·man प्रश्नोत्तराणि । २६ ति सूत्रत्रयकरणेनेति तत्सामर्थ्यात् डास्तनिषेधयोः पर्यायत्वे सिद्ध व्यर्थमन्यतर. स्यां ग्रहणमिति चेन्न ? अन्यतरस्यामिति योग विभज्य "मनः' इत्यस्य चेष्टविवातक. श्वेन योगविभागस्येष्टसिध्यर्थस्वनियमेन "अनो बहुब्रीहे:” इत्यनुवर्ण डाब्विकल्प. विधानेन ततः पक्षे ऋन्नेभ्यः इति डीप्रत्ययार्थन्तदावश्यकश्वोपपादनात् । एव अर्थ सत् सूत्रम् "अन उपधा" इति मनो योऽसौ विकल्पः स उपधालोपिनोऽनु- पसर्जनस्य बहुब्रीहेरेवेति नियमयति । तेन सुपर्वैस्यादौ अनुपधालोपिनि विभक्तसूत्रेण न डीप। नियमविधेश्च निषेधमुखेन प्रवृत्या बहुराज्ञीस्यादौ मन्नेभ्यः इति डीयू सिध्यति । तथाच बहुधीवरीत्यादौ "ऋन्नेभ्य" इति डीबनुवादेन विहितं "बनो र च” इति रत्वं सिध्यतीति बहुब्रीही वेति वचनन कार्यम् भवति । एतद्योगः विभागाभावे बहुधीवरीत्यत्र प्रकरणान्तरस्थेन "अन उपधेति' डीपि "ऋल्नेभ्यः इति डीप्सन्नियुक्तो रेफादेशो न स्यात् । उभयन्तु "वनो र च" इत्यनेन गौरवान विधीयते । किञ्च एवम् " नो बहुव्रीहे, इत्यस्यानन्तरस्येति न्यायेन रेफादेशविधायकस्वे तेन डीपि निषद्धे "अन उपधेति डीप्यपि सन्नियोगशिष्टो रेकादेशो न स्यात् । नच "बहुब्रीहौ वा” तत्साध्यमिति वाच्यम् ? तथा बहुधीवरीत्यस्य सिद्धावपि बहु. श्वेत्यन्त्र बन्नन्तस्वाभावेन ऋन्नेभ्य इति डोबापत्तः। नच बाध्यसामान्यचिन्तयो. भयबाधकरवेन येन नाप्राप्तन्यायेन वा ऋन्नेभ्यः इत्यस्यैव निषेधकत्वेन दोषामाव इति वाच्यम् ? एवमपि “बहुब्रीही वा" इत्यस्यापूर्व विधायकरचे सुपर्वशब्दे डान. योद्ारत्वापत्तेः । अस्मन्मते तु "मन उपधा" इत्येतस्प्रापितडीबनुवादेन रमात्रस्य विधाना दोषः। भाष्यकारास्तु पूर्वोक्तयोगविभागे गौरवमालोच्य "अनो बहुब्रोहे " इत्यस्यान. न्तरम् “उपधालोपिनो वा' इति सूत्रयन्ति । “मन उपधा" इत्यादिप्रदेशान्तरस्थं सूत्रं 'डापसूत्रेऽन्यतरस्यां ग्रहणञ्च नो विधेयमिति ब्रुवते । वस्तुतस्तु "मनो बहुब्रीहैः, डाबुभाभ्याम् , अनुपसर्जनात् , उपचालोपिनो वेति पाख्यम् । अन्यथा अतिबहुदामा नगरीत्यत्र ङीवापद्यतेति शब्दरत्नकारम. प्र० २९-अन्न षट्चतुयश्व" इति सूत्रे बहुवचननिर्देशात् अर्थप्राधान्य. विवक्षितम् अर्थाच्चामः परत्वं शब्दद्वारकम् । तथाच सत्यपि तदन्तविधौ परमच. तुर्णाम् इत्यादावेव प्रवर्तते न तु [गौणे] बहुब्रीहौ । अत एव गौणे तु नुटू नेष्यते इति सिद्धान्तोऽपि सिध्यति । नचैवमपि तवाचकशब्दात् परश्वमेवार्थात् परत्व- मिति ततश्च प्रियपञ्चन आमिति स्थिते तत्त्वस्य सत्वेनापत्तितादवस्थ्यमिति वा. च्यम् ? एतत्सामर्थ्यात् प्रधानीभूतषडर्थवाचकशब्दात् परत्वविवक्षणात् । एतच्च प्राचामनुरोधेन। - तमेव सम्यक।

·. द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- नव्यास्तु-द्विवचननिर्देशे गौरवात् समाहारेण सर्वत्र सूत्रेषु निर्देशादर्शनाच “बट्संज्ञकानां बहुत्वाच न बहुववनत्वव्याघातः। किञ्च "न षट्स्वस्त्रादिभ्यः इत्यादौ शब्दबाहुल्याभिप्रायेण बहुवचनस्येव "तिसभ्यो जस" इत्यादौ प्रयोगबा. हुल्याभिप्रायेण तद्वदिहापि बहुवचनं वक्तुं युक्तम् । किञ्च भाष्ये "नामि" इतिस्थाने आमि" इति न्यासविधानकाले "हवनद्याप” इत्यत्र ह्रस्वांशवैयथ्यमाशंस्य "नच तिसृणामित्यत्र चारिताय॑म् षडिस्यत्र नेरित्यनुवृत्या सिद्ध" इश्युक्तम् । गौणेऽस्याप्रवृत्तौ प्रियचतसृणामित्यन्न चारितार्थ्यसम्भवेन भाष्यासङ्गतेः। "ऋन्न. द्याप” इति न्यासे तु न तद्भाष्यतात्पर्यम् ? त्रिशब्दानुवृत्तिपरभाष्यासङ्गतेः । नैक. मुदाहरणम् इति भाष्यासङ्गन्तेश्च । गौणे नुटोऽप्रवृत्तिसाधकभाष्यान्तरासवाच्च । पदाम् दतामित्यादौ भूतपूर्वगतिमाश्रित्यातिप्रसङ्गास्तु न ह्रस्वत्वस्य मात्राकालि. काच्त्वस्वरूपतया तत्र सामर्थ्या विशेषणभूतमात्राकालिकत्वांशे एव भूतपूर्वगः स्याश्रयस्वीकारेण विशेष्यभूताचत्वांशे तत्त्वानाश्रयणेनादोषादिति युक्तमुत्पश्यामः। प्र० ३०-अर्थवत्सूत्रे प्रत्ययान्तपर्यंदासाभावे विभक्तिविशिष्टस्य प्रातिपदि. कत्वे हरिधिवत्यादौ औत्सर्गिकैकवचनस्य, "सुपो धातु इति लुकः, पचेरनित्यत्र च नलोपस्यापत्तिदुर्वारैव । नच तथापि कुण्ड इत्यादावन्तवदावेन विभक्स्यन्तस्य प्रातिपदिकत्वेन "हस्वो नपुंसक इतिहस्वः सोरुत्पत्तिश्चापद्यते इति वाच्यम् ? अभ्युपगम्य कार्यकालपक्षमदोषात। पक्षद्वयेऽपि "सप्तम्यधिकरणे च” इतिनिशेन नपुंसकवृत्तित्वस्य प्रातिपदिकधर्मतया नपुंसके वर्तमानस्येत्यर्थेनैव प्रातिपदिकत्वे 'लब्धे "हस्वो नपुंसके' इति सूत्रीयप्रातिपदिकग्रहणेन सामान्यतो विभवस्येकादेशो न स्थानिवदिति ज्ञापनेनादोषात् । यद्यपि सामर्थ्यात तत्र सत्त्वप्रधानप्रातिपदिक- अहणेनैव न काण्ड इत्यादौ दोषा, उक्कार्थज्ञापनेऽपि स्वांशेऽचारितार्थ्यञ्च । किञ्च हरिध्वित्यादौ संख्याकर्माद्ययोगात् स्वाधुरपत्तेरामाणिकतयौत्सर्गिकैक. वचनस्य, “सुपो धातु इत्यनेन च सुबन्ततिङन्तेतरसममिव्याहृतप्रातिपदिकप्रकृति कसुप एव लुगविधानादन चाप्राप्तः। पचेरनित्यादौ नलोपस्य चोच्चारणसामा- दपि शक्यवारणस्वन्तथापि गौरवभीत्या प्रत्ययान्तपर्युदासकरण एव लाघवव्यापा- सदिति दिक। प्र०३१-अयञ्च प्रश्नः १६ षोडशप्रश्नोत्तरेणोत्तरणीयः । प्र० ३२-अत्र हि "दादेर्धातोः इति सूत्रे धातोरित्यावर्त्तते तत्रैकमति रिच्यमानन्धातुपदमुपदेशकालं लक्षयति । फलन्त अधोगिक्ष्यत्राध्याप्तेः दामलि- दित्यनातिव्याप्तेश्च परिहार इति इति मनोरमाकाराः। शब्दरस्नकारास्तु-तथा दामलिडित्यादिपावृत्तावपि दादिपदस्य यथाश्रुता, र्थकावेन अघोगिस्यत्र चाडागमवैशिष्टयेन तत्त्वापहारादोषतादवस्थ्येन वादे रिस्यस्य बावृत्त्या लक्षणयकस्योपदेशिकदादेरित्यर्थो विधेयः । नच तथा सति धातोरिति ·प्रश्नोत्तराणि । - . । व्यर्थमुपदेशदादेरित्यथैनैव निर्वाहादिति वाच्यम् ? धातोरित्यस्यैव लक्षणया तथा. थंकस्य दादेरित्यनेनान्वयेऽपि न क्षतिरिति मूलतात्पांनुसन्धानात् अत एव भा. ज्ये धुगित्यत्र घस्वस्यासिद्धवादू ढस्वम्प्राप्नोतीत्याशङ्कयापवादस्वेन समाधाया. यवैवं वक्ष्यामि "होढोऽदादेः इत्युक्तं सङ्गच्छतेतराम् । धुडित्यादौ च न दोषः धत्वविधायकेन “वा दुह"इत्यनेन ढत्वस्यापि विधेयस्वात् । तन्न "धातो इति सूत्रे भाष्यकारकृतदादेरित्यनुवृत्तेः फलान्तरासम्भवेन सामदेिव दादिपदस्योपदेश- वहादिलक्षकत्वात् अर्थाधिकारानुरोधाच्च पूर्वत्र निषेधसमपं केऽपि । अत एव सुब्धा- तुविषये दामलिडित्पन्न ढत्वचत्वामावौ सिध्यतः । एव च तदेकवाक्यतयाऽपवाद- त्वपक्षेऽपि दादिपदस्यौपदेशकालिकदादिलक्षकत्वमुचितम् , आवृत्याश्रयणन्तु बाल- व्युत्पत्तिसिद्धये इति दिक। प्र० ३३-ल्य चोत्तरंसप्तदश १७ प्रश्नेन समन्देयम् । प्र० ३४-नरशब्दाजातिलक्षणे डोषि प्राप्ते नृशब्दाच ऋन्नेभ्यः" इति डीपि च प्राप्ते "नृनरयोर्वृद्धिश्व"इति गणसूत्रमारब्धम् । नन्वन्त्र नरग्रहणा. भावेऽपि नारीति सिध्यति । नच पुंगोगे तथा नरीत्यापधेतेति वाच्यम् ? तत्र जा- तेरित्यनुवृत्तेस्तादृशापत्त्यभावात् । अत एव किन्नरी नरोणामिति सङ्गच्छत इति चेन्न! नरस्वजातिमानप्रतिपादयिषया नरीतिव्यावृत्तये तदुपादानात् । वस्तुतस्तु नेदं युज्यते नुर्नरस्य च धा इत्यर्थे "ऋतोऽ” इति सूत्रे 'नरस्य चेति वक्तव्यम्" इति वार्तिकाजन्तस्वेन नारीति रूपसिद्धः । अत एव वानरशब्दान्न कीन्प्रत्ययः । प्राञ्चस्तु“यस्येति च इतिलोपेन नरशब्देऽन्त्याकारापहारादनन्त्यस्यैव वृद्धिः । नचेह"यस्येति चाइति लोपो न प्रसन्ज्यते वृद्धिविधानसामादिति वाच्यम् ! गुणे स्वन्याय्यकल्पनेति न्यायेन लोपबाधापेवया "अलोऽस्य सूनबाधस्यैवौचि. स्यात् इति प्राहुः । तन्न? प्रत्ययसन्नियोगशिष्टाया वृद्धरन्तरङ्गवेन तया परख्यापि लोपस्य बाधाद। किञ्च अन्तरतमपरिभाषापेक्षयाऽलोऽन्त्यपरिभाषायाः परत्वेऽपि परिभाषयो. विशेष्यविशेषणभावास्वीकारेण"गुणे स्वन्याय्येतिन्यायस्येहाविषयावेन सत्यपि लोपेऽन्त्यस्यैव रेफस्य बृद्धिस्स्यान । अत्रोच्यते-गणसुत्रे नर इति रान्तानुकरणं नाामानराना च नरश्च तयो नरयोरिति । यद् वा “लोहितादिकतन्तेभ्यः इति पररूपं कतन्तवदिस्युक्त्या नरस्य अनर इति शकन्धादेराकतिगणवेन सिद्ध। अन्न च प्रश्लेषसामथ्यान्नरस्य प्रथमाकार एवं गृह्यते नतु द्वितीयः। अथवा नृनर- योरित्यावर्तते एकेन कीन्प्रत्ययो विधीयत एकेन च वृद्धिरिति नृशब्दसाहचर्यादा. वृत्तिसामर्थ्याच्च प्रथमाकारस्यैव वृद्धिविधानम् । वानरशब्दे च नरस्यानर्थकावेन व्यतोऽर्थवन्नरशब्दान् डीन्प्रत्ययाप्रत्यासत्या तदीयरेफान्तसम्बन्धयकारस्यैव बृद्धि विधानाददोषादिति दिक।

·.. 44 ३२ द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- प्र० ३५-उप्रभृतीनां डकारो "घेडिति'इतिविशेषणार्थ इति "स्वौजसमौदा सूत्रे मनोरमाकारैरुतम् । अन शब्दरत्नकाराः, ननु ' घे:सुपि गुण' इत्येवास्तु "जसि च' इतिसूत्रीयनि. यमेन 'अहिति चेद् गुणस्तर्हि जस्येवाइस्यनेन सर्वत्र निर्वाहे किमर्थमयम्प्रयास इति चेन्न ? प्रभृतीनां डकारानुबन्धाभावे डिस्प्रत्ययस्याभावेन तथा नियमसम्भवात् । नच ग्रन्थासङ्गतिभिया 'अनुनासिकाघटितगुणाघेकवचनेतरविभक्तौ त् परतश्चे तर्हि जस्येव गुणः" इतिनियमाकृतेः कल्पनीयतया व्यर्थमेव डिस्करणमिति वाच्यम् ? पतय इत्यर्थे "जसि च" इति सूत्रस्यावश्यकत्वेन नियमस्वासम्भवात् । दर्शितनि. यमे अमो व्यावृत्तये अनुनासिकाघटितेति । तथाचानुनासिकाघटिता गुणायेकवचन- विभक्तयो डेङसिङसिति तिस्त्रः, तदितरा अष्टादश स्वादिविभक्तयस्तासु परतश्चेत् तर्हि जस्येवेति नियमात्सप्तदशलु गुणब्यावृत्तिस्सिदा । सप्तम्येकवचने ङौ गुणाभा. वेऽपि न क्षतिरिति मूलकारतात्पर्यात् इति दिक् । प्र० ३६--अन्न "सरूपामाम् इति सूत्रे "वृद्धो यूनाइति सूत्रादेवकारोऽप. कृष्यते, एकविभक्ताविति सारूपयोपलक्षकन्नच तनिमित्तमिति । तथाकविभको यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेकाशिष्यत इत्यर्थः । एवञ्चानैमित्तिकत्वेनान्तरङ्ग त्वात सुबुत्पत्तेः प्रागेवैकशेषप्रवृत्त्याने कसुबन्ताभावान्न द्वन्द्वप्रलक्तिः । अत एव द्व. न्द्वापवादकत्वमेकशेषस्य श्रयते । अपकर्षादेव च जननीपरिच्छेतृवाचिनोर्मातृशन्द- योन्यामादौ सारूप्येऽपि औजसादौ वैरूप्यान्नकशेष इति । एकविभक्तावित्यनु पादाने च हरितहरिणप्रकृतिकहरिणीशब्दयोस्तद्धिते पुंवाधेन हारितिहारिणि- रित्यादौ वैरूच्यादेकशेषामावःप्रसज्येत । एकत्रापि विभक्तौ यानि विरूपाणि ने. स्यर्थस्य स्फुटप्रतिपत्तये कृतमेकग्रहणमिति । अत्र सूत्र एकविभक्ताविस्यस्यानुपादाने यानि सरूपाणि तेषामेकशेष एवेत्यर्थे हारितिहारिणिरित्यादौ पुंवद्भावेन वैरूप्यात् प्रयोगमात्रावच्छेदेन सारूप्यस्यासम्भवात् काचित्कस्यैव तस्य ग्रहणे जननीपरि. कछेत्तृवाचिनोर्मातृशब्दयोरेकशेषप्रापस्या निषेधार्थमारब्धम् 'प्रातिपदिककशेष मा- तृमात्रोः प्रतिषेध'इति चार्तिकस्य अथानेन पक्षणार्थ स्यात् इत्यादिना विभक्तो सारूप्योपलक्षकत्वमाश्रित्य प्रातिपदिक कशेषपक्षो भाष्यकृता समय खण्डनादेवका भकर्षो ध्वनितः । अन्यथा तथोपलक्षणस्वाश्रयणेऽपि भ्यामादौ सारूप्यमादायै कशेषो दुर्वारस्स्यादिति। प्रक्रियाकारास्तु-राम राम औ इति स्थिते इति, एकविभक्का परत इति च । राम राम इत्पत्रावयवयोरिव मिलितेनार्थवत्त्वेन समुदायस्यापि प्रातिपदिकावे "एकाद्विवचन" न्यायेन समुदायादेव द्विवचनोत्पत्त्याऽवयवार्थानामपि समुदायघट. करवेन संख्याधन्वयित्वायोगादिति वदन्तः पराभूताः। तथा सति मातृमातारावि- स्यादावेकोषस्य दुनिवारत्वापत्तः। भाष्ये मात्तेरनुकतया च एकविभक्ताविस्या - ·प्रश्नोत्तराणि। वापकृष्य चैवकारमेकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेकविभक्तो परत एकशेष इत्यर्थासम्भवात् । प्रत्युत प्रत्याससिन्यायेन यत्र विभक्तावेकशेषस्तस्यां या. नि सरूपाण्येवेत्यर्थापत्त्या मातृमात्रोरेकशेषापत्तेस्तादवस्थ्यात् । भिक्षाणां समूहो भैक्षमित्याद्यसिद्वयापत्तेश्च । नच यथा “अवेः का" इत्यविशब्दारकेऽविकशब्दादेव समूहाथ केऽण्प्रत्यये आवि- कमित्येव भवति न तु केवलादविशब्शातादृशाण्यावमितीत्यर्थंकाविरविकन्यायेन भिक्षा अ इति स्थिते अन्तरङ्गानपि इति न्यायद्वारा परत्वान्नित्यत्वाचादिवृद्धिद्वारा निष्पक्ष एकशेषामावेन भैक्षमित्यत्र दत्ताऽपत्तिस्सुवारेति वाच्यम् ? एतदूयुक्तल. क्षणकचक्षुक्कै यत्वात् । भाष्यविरोधाच्च न समर्थानामिति निर्वाह: । रामावित्या. दावपि परत्वाविस्यत्वाच्च वृद्धौ उभयत साश्रयणेऽन्तादिवद्भावामान विभक्तिपरवा. भावेन एकदेशविकृतन्यायाश्रयणेऽपि परस्य हलन्तरवेन वैरूप्यादेकशेषानापत्तिश्च । भाष्ये "सेयं युगपदधिकरणवचनता दुःखा च दुरुपपादा च" इत्युक्त्याऽजहत्स्वा. थायां वृत्तौ विभक्त्यन्तानामेकशेषस्य युक्तत्वेऽपि जहरस्वार्थायां तदयोगात् पक्षान्त. रेऽपि प्रथमप्रवृत्तस्यैकव वनस्य त्यागायोगात् , अन्यथा षष्ठीतत्पुरुषाधुच्छेदापत्तेः । तत्रापि पूर्वपदस्योत्तरपदार्थ उपसक्रमेण षष्ट्याधयोगादिति दिक् । प्र०३७-अयञ्च षोडश १६ प्रश्नोत्तरेण समाधेयः । प्र०३८-सर्वनामसंज्ञाविधायके "सर्वादीनि सर्वनामानि" इति सूत्रे सर्वादिगणे अन्यतरान्यतमशब्दावव्युत्पन्नौ इत्युक्तम् । ततश्च त्वत्स्व इति द्वावष्यदन्तावन्यप. र्यायौ । एक उदान्तोऽपरोऽनुदात्त इश्येके । एकस्तान्त इत्यपरे । एतन्वन्मन्ये इत्युः दातस्य "उत त्वः पश्यत्" इत्यत्रानुदात्तस्य च दर्शनादिति काशिकाकृतो वदन्ति । संहितया पाठे तान्तस्यास्फुटत्वेऽपि तान्तश्छेत्तव्योऽन्यथा एकश्रुत्या सकृदेव पठेत् । तान्तस्वं कथमिति चेन्न? 'स्वत्वसमसिमेत्य नुमचानि" इति फिट सूत्रे योदशनात् । अत एव स्तरोरुत्वत् भवति, सूत उस्वत्" इति । बेदभाष्यकारास्तु स्वदिति सर्वनामसु पठितोऽनुदात्तोऽयमन्यपर्याय इति । अत्रै जयदेवोऽपि प्रायुक्त 'स्वदधरमधुरमधृनि पिबन्तम्' इति । त्वतोऽन्यस्या अधर इति विग्रहः न तु तवाधर इति "पश्यति दिशि दिशि रहलि भवन्तम्" इति पूर्ववाक्येन सहानन्चयापत्तेः । तेन हि वाक्यशेषेण कृष्णस्य सम्बोध्यत्वावगस्या सम्बोध्यस्थ युष्मदर्थवेनान्वयः पिबन्तम्भवन्तमिति चानन्वितमिति बोध्यम् । प्रथमहलग्रहणं खण्डयित्वाऽबिभर्भवानित्यत्र दोषवारणाय "रात् सस्य इति सूत्रे तकारम्प्रश्लिष्य कीत् इत्यत्र लोपापत्तिस्तकारस्य दत्ता सच प्रयोग एवं न भव- ति "यथालक्षणमप्रयुक्त" इति भाष्यरीत्या तत्खण्डनं कृतम् । अप्रयुक्त लक्षणप्रवृ- त्यभावस्यैव योग्यतेत्यर्थः, प्रयुक्तानामिदमन्वाख्यानमिति सिद्धान्तात् । लक्षणस्था- भावोऽलक्षणमर्थाभावेऽव्ययीभावात् । ततो लक्षणाभावस्य योग्यता यथालक्षणमिन ३ मनो०प्र०द्वि० ख० - - ·-- दि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- ति योग्यतासूत्रेण यथार्थेऽव्ययीभावेन निस्कार्थलाभादिति । प्र० ३९-"यून स्तिः' इति सूत्रेण तिप्रत्यये युवतिरिति रूपम्भवति । युवताति यत्र तत्र श्रूयमाणं युधातोः शत्रन्तात् "उगितश्च” इति डोप्प्रत्ययान्तम् । यौति मिश्रीकरोति पत्येति व्युत्पत्तिः । यत्तु यौतेर्बाहुलकादौणादिके कतिप्रत्यये तरसमाधेयमिति तब ? उभयथापि युवा तीनां समूहो यौवतमिति रूपेऽविशेषात् । तिप्रत्ययान्तात्त अण्प्रत्यये वदावे यौवन. मित्येव रूपम् भवति । नच भिक्षादिपाठसामर्थ्यात्तत्र पुंवद्भाबो न स्यादितिवाच्यम् ? भाष्ये तत्पाठस्य प्रत्याख्यानात् । दिगर्थस्तु विकाराभावमानतात्पर्यकत्वे वृद्धयादी. नामप्यनापत्तिः । तथाच युवतीकरनिर्मथितन्दधि इत्यपि साधुः । युवतिशब्दे लिङ्ग- विशिष्टपरिभाषयैव प्रातिपदिककार्य सिद्धे अन "तद्धिता" इत्यधिकारस्तस्परिभाषाs. नित्यत्वज्ञापनार्थ इति । येन नाप्राप्तन्यायेन "ऋन्नेभ्यः इति डीपो "यूनस्ति: इति सुत्रेण बाधाच यूनीशब्दोऽपि साधीयानिति दिक् । प्र. ४०-अयश्च प्रश्न:१ प्रथमप्रश्नोत्तरेण समाधेयः। प्र०४१-प्रश्नस्य चास्योत्तरम् पूर्वण २ द्वितीयप्रश्नोत्तरेण समं विधेयम् । प्र०४२-एष प्रश्नस्तु ३ तृतीयप्रश्नोत्तरेण साधु समाधेयः । प्र०४३-एतस्य च प्रश्नस्योत्तरं ४ चतुर्थप्रश्ने एव दत्तमिति ततोऽनुसन्धीयताम् । प्र. ४४-प्रश्नोऽयम् ५ पञ्चमप्रश्नोत्तरेण साध्वनुसन्धेयः । प्र.४५-अस्य समाधिः षष्ठे प्रश्ने समीरितः। प्र०४६-एष च १४ चतुर्दशप्रश्नोत्तरेण साध्वनुसन्धेयः । प्र०४७ -अयमपि प्रश्नः प्रथमेन तुल्य इति तथैवानुसन्धाय समाधातुं शक्यते । प्र०४८-प्रश्नस्यास्योत्तरम् ३६ष विशे प्रदत्तमितितदेकदेशेन समाधातुं शक्यते। प्र०४९-ननु "रषाभ्याम्" इति सूत्रे पदग्रहणासस्वेऽपि "अपदन प्रयुजीत" इति भाष्यबलादेव रेफषकारयोः पदस्थत्वे लब्धे पदग्रहणमेव व्यर्थीभूय समानत्व. बोधकं स्यादिति समानग्रहणं व्यर्थमिति चेन्न ? समानपदस्याखण्डबोधकतया चारि. ताऱ्यात् अत एव रामनामेस्यादौ न णत्वम् । अखण्डत्वश्चात्र नावान्तरपदशून्यस्वम् , मातृभोगीणादौ णत्वाभावापत्तेः। किन्तु निमित्तानधिकरणनिमित्तमपदाघटितस्वम् । अत एव आचार्यभोगीन इत्यत्र णस्वनि- षेधकम् "माचार्यादणस्वति वात्तिकं सफलम् । सुपर्वणेत्यादिसिद्धये निमित्तान- धिकरणेति । पदचाथै लोके विभक्तीतरानपेक्षतयाऽर्थबोधकरवेन दृष्टम् । तथाच गन्धर्वगानमित्यादौ सुबुत्पत्तेः प्राक् समासेऽपि णस्वाभावल्साधुः । नचैवम् “वणे- कदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते" इति न्यायेन पो ऋवर्णात् परस्य गवे "क्षुम्नादिषु" वृनमनशब्दपाठज्ञापकत्वमसङ्गसमिति वाच्यम् ? संज्ञाभूतस्याखण्डस्य नृनमनशब्द स्य पूर्वपदात् संज्ञायाम्" इति णस्वप्रापल्या तडाख्योपपत्तेः। नचैवं रामनगरमित्यत्र ·प्रश्नोत्तराणि । ३५ गत्वापत्तिरिति वाच्यम् ? निमित्तविशिष्टनकारस्य णत्वमित्यर्थेनादोषात वैशिष्टय. च स्वोत्तरवस्वाघटितपदाघटकारवोभयसम्बन्धेनेति । पञ्चमीसमासस्य पाक्षिकत्वम् ४१ एकचत्वारिंशे प्रश्ने विचारित मिति तदनुसन्धा. यातः परं लेख्यम् । प्र०५०-एतत्प्रश्नस्योत्तरम् पञ्चमे ६ प्रश्न एवं वैशयेन व्याख्यातमवगम्य- ताम्। प्र०५१-मयञ्च प्रश्नः २८ अष्टाविंशतितमे समाहित हति साधु ततोऽनुसन्धाय समाधेयः। प्र०६२-एष च विशे २० प्रश्ने मनो नियोज्य समाधातुं शक्यते । प्र०५३-एतस्य चोत्तरं षत्रिंशे ३६ प्रश्ने प्रदत्तमिति बोध्यम् । प्र०१४-नच "षड्भ्यो लुक इत्यत्र षष इत्युक्त्यापि सिद्धे बहुवचननिर्देशो- व्यर्थ इति वाच्यम् ! षट्शब्देन षटसंज्ञका शब्दस्तदर्थसंख्याश्रयश्चेत्युभयमपि विव क्षितमिति तेषां बहुत्वाद् बहुवचनान्तनिर्देशस्य सौष्ठवात् । तत्रार्थात् परत्वम् स्वगतसंख्यानुवादकत्वरूपं गौणन्तेन गौणे नैतत् प्रवर्तते इति प्राञ्चः। वस्तुतस्तु-निर्देशस्य "षड्भ्यः इत्यस्य "तिसभ्य' इत्यादिवदेव षट्संज्ञकानां बहुत्वाञ्चोपपत्तौ शङ्काभावात् । नहि सर्वत्र जातिनिर्देश एवाचार्यप्रकारानुमतः । षट्शब्दस्य बहुवचनान्तस्यैव संज्ञात्वाच्च । एवञ्चेदं विवाहितविशेषणम् । संख्याप्रका- रकसंख्येयविशेष्यकबोधजनकत्वेन संख्यावाविश्वात् परमपञ्चादीनामपि षट्त्वक्षा- सम्भवम् । लोके गणनाप्रसिद्धा एव संख्यावाचिन इत्यत्र चमानाभावः। नचोपसर्जने दोषः १ तत्र संख्याया अप्राधान्येनातिकान्ताधर्थस्यैव प्राधान्यादप्राः । स मपीद "सर्वादीनि सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । अतः परम् प्रत्ययलोपशास्त्रविचारो दत्तोत्तरेण २१ एकविंशप्रश्नेनानुसन्धाय स- माधेयः। प्र.६६-अयञ्च ३२ द्वात्रिंशत्प्रश्ने साधु सन्निरूपित इति तत एव समाधेयः। प्र०५६-अस्योत्तरम् २३ त्रयोविंशतिप्रश्ने दत्तमनुसन्धेयम् । प्र०५७-अयम् १४ चतुर्दशप्रश्नोत्तरेणैव दत्तोत्तरः। प्र०५८-ननु रमा गौरीत्यादौ "प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्" इति परिभाषया "कुमारः श्रमणादिभिः" इति ज्ञापितयैव सिद्ध "ड्याप्पातिपदि- कात् इति सूत्रे ङयाग्रहणम व्यर्थम् । नच स्त्रीप्रत्ययान्ताच्चेत् डयावन्तादिति नियमार्थमेव तदिति वाच्यम् ? स्त्रीप्रस्य. यान्तरान्तेभ्या युवतिववादिभ्योऽनापत्तेः, इति चेन ? लोहिनिका आर्थिकेत्या. दिसिद्धये "व्यावन्तात् तद्धितोपत्तियथा स्थन्ड्यिावभ्याम्प्राइमाभूत" इति ज्ञापना. थत्वात् । नच दृष्टा माल, इष्टा गौर इत्यत्र प्रातिपदिकरवस्थादृष्टत्वेन लिविशिष्ट ·4. द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- परिभाषाया अप्रवृत्त्या दृष्टा माला, दृष्टा गौरीस्यादिसमुदायस्य "स्त्रीप्रत्यये चानुप. सर्जनेन इत्यस्यानुकूलतया ड्याबन्तस्वेन ततः सुबुस्पत्तये ड्यावग्रहणचरितान्तत्फ, लन्तु आम् दृष्टा माला देवदत्तेत्यादावेकपदान्तरितस्वेन "आम एकान्तरम् इति निषेध इति वाच्यम् ? ज्ञापक्रपरभाष्यप्रामाण्येन प्रातिपदिकसाहचर्येण च पृथगया. पस्थापकविभक्त्यन्तानवयवड्याबन्तस्यैव ग्रहणेनादोषात् । प्रत्येकमपि पदत्वसत्त्वे. नैकान्तरस्वाभावाच्च । गौणी मुख्या वा संख्योत्तरा पूर्वी संख्यां बाधत इति नि. यमात् । एवम् "समासान्ता इत्यत्र तादात्ताच्छन्दयमिति "गोस्त्रियो" सूत्रभा. व्यप्रामाण्येनाकृतसमासेऽग्लौकिक प्रक्रियावाक्य एवोत्तरपदानन्तरम्प्रक्रियावाक्यस्था. वयवीभूय समासान्ताः प्रवर्तन्त इति सिद्धान्तेन बहुगोमस्केस्यादौ न दोषः। वस्तुतस्तु सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तिरिति रीत्या स्वार्थदृश्यलिङ्गसंख्याकारकाणां ज्ञान- क्रमानुरोधात तसत्प्रयुक्तकार्याणां ऋमिक्त्वेन संख्याप्रयुक्तसुबुत्पत्तेः प्रागेव लिङ्गप्रयुः क्तसुडयापोः प्रवृत्तौ दोषाभावेन ड्याग्रहणं व्यर्थ मेवेति । स्वार्थादिप्रयुक्तकार्याणां क्रमिकत्वे बीजम् भाष्यरीत्याव सेयम् । तथाहि विशिष्ट बुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणतया पूर्व स्वार्थरूपजास्यादिज्ञानम्, ततो धामत्वेन प्राधा. न्याल्लिङ्गादिमिराकाइक्षितत्वाच्च तदाश्रयज्ञानम् , ततः स्वमात्रापेक्षत्वाल्लिङ्गस्य ज्ञा. नम् , ततो विजातीयनियाकारकापेक्ष्या सजातीयपदार्थापेक्षसंख्यायाः प्रथमोपस्थि- श्या ज्ञानम्, ततः कारकरूपविभक्त्यर्थाकाङ्क्षा, तन्निवृत्तौ हि बहिर्भूतकुत्सादिप्रयोग इति "कुत्सिते" सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । अयञ्च क्रमोऽभिमतश्शास्त्रप्रक्रियाप्रपञ्चे, नच लौकिकानामबोधेऽपि दोषः । अत एवार्थवदुद्देशेन प्रातिपदिकसंज्ञा विधीयते । अत एव च "धकालतनेषु कालनाम्नः" इति सूत्रमपि चरितार्थम् । एताशयुक्तिसिद्धार्थानुवादकमेव ड्याबग्रहणम् । लोहिनिकेति सिध्यर्थञ्च "लोहि तालिङ्गबाधनं वाइति करणीयमेव । एवञ्च न सूत्रभाष्यादिविरोध इति दिक् । प्र० १९-पञ्चमीसमासविचारम् २ द्वितीयप्रश्ने कृतमनुसन्धाय ३ तृतीय प्रश्ने हल्ग्रहणप्रयोजनच साध्ववलोक्य संक्षेपतो व्याख्येयम् प्र०६-ननु "सर्वनाम्नः स्या" इतिसूत्रस्थाने "सर्वनाम्नोऽसुङ्चा इत्येव सूत्रणीयम् , तावतैव अन्तरङ्गत्वात् पूर्व याटि परे डित्त्वादन्त्यादेशे असुङि सर्वस्या इत्यादिसिद्धेरिति स्याटकरणादिकं व्यर्थमिति चेन ? पूर्वमसुङि असन्तत्वाभावेन मुत्वानापत्त्या पूर्वम्मुत्वे वा अमुष्य इत्याधसिद्धेः । एवञ्च व्याख्याभेदेन अमुमुक्ति स्यादिवदिहापि रूपद्वयमापधेत । मुत्वपक्षे आपस्थानिकत्वेनासुङा प्रत्ययतया तदव- यवत्वेन षत्वसिद्धिः । एवञ्च "अदसोऽसेः" इति सूत्रेऽसान्तस्येत्यर्थं स्याङ्ग्रहणमपि ज्ञापकम्बोध्यम्। परे तु संज्ञाकृतबहिरकत्वस्यानाश्रयाव निस्यत्वावसुङि रूपासिद्धिः। नच "मसुख च" इति न्यासे चेन याडपि विधेय इति न दोष इति वाच्यम् ! "विभाषा द्वितीया - ।

·प्रश्नोत्तराणि । इात सूत्रेण विनिगमकामावादुभयोरपि विकल्पे द्वितीयायै इस्याडसिद्धयापत्तेः । किञ्च तृवत्सूत्रभाष्यरीत्या विषयाभेदेऽपि येन नाप्रासन्यायविषयकत्वस्य निर्वा- धरवेन असुडो याडपवादत्वेन तद्विषये याड् दुर्लभ एव स्यादित्याहुः । वस्तुतस्तु-"मामि सर्वनाम्नः सुट् याटा हस्वश्व इति सूत्रयितुमुचितम् । दीर्घा. चारणसामर्थ्याच न थाटो हस्वापत्तिरिति ? हस्बोचारणे वा अकारसामादेिव "अतो गुणे" इति पररूपस्य वार्यत्वादिति दिक् । प्र०६१-अत्र 'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्" इति सूत्रीमान्यतरस्यां ग्रहणस्य फल. मुपपादितं ५१ एकपञ्चाशत्तमे प्रश्ने इति तद् विन्यस्य ३४ चतुस्त्रिंशस्प्रश्नवत् नरश. उद्देऽन्त्यवृद्धिवारणोपायो लेख्य इति । प्र० ६२-अयञ्च प्रश्नः १ प्रथमप्रश्नेन तुल्य एव समाधेयः । प्र०६३-प्रश्नस्यैतस्योत्तरम् ४८ अष्टाचवारिंशत् प्रश्नवत् । प्र०६४-अस्योत्तरम् २१ एकविशतितमप्रश्नवत् कार्यम् । प्र० ६५-अयञ्च १५ पञ्चपञ्चाशत्प्रश्नवदनुसन्धेयः । प्र०६६-अयं ६ षष्ठेन सममुत्तरणीयः। प्र०६७-चतुर्दश १४ प्रश्नवदेवानुसन्धायास्योत्तरं कर्तव्यम् । प्र०६८-एतस्य च ३ तृतीयप्रश्नवदुत्तरं कार्यम् । प्र०६९- ननु "युष्मदस्मभ्यां ङसोऽश्" इति सूत्रेण यो ङसोऽश् विधीयते तत्र शित्त्वं व्यर्थम् । नच "आदेः परस्या इत्यादेरादेशापत्तिाधाय तदिति वाच्यम् । अकारस्याकारविधानवैयर्थेन "आ" इत्यस्यानुपस्थित्या सामर्थ्यादन्त्यस्यैवादे. शेऽतो गुणे तवेति सिद्धौ शित्वस्य चैयर्थात् , इति चेन ? आदेविधानेऽपि आदेश. त्वसम्पादनेन यस्वनिवृत्त्या "शेषे लोप” इति लोपार्थप्रकारविधानस्य साफल्यादु. तपरिभाषाबाधे मानाभावेन सर्वादेशार्थ शित्वस्यावश्यकत्वात् नच "योऽव्यङसि" इति न्यासेन यत्वादिनिवृत्तिस्सुतरामिति वाच्यम् ? अङसीत्यत्र नमः पयुंदासार्थक त्वे एकवचनान्तत्वादिना साश्यग्रहे युक्योरित्याद्यसिद्धयापत्तेः। प्रसज्यप्रतिषेधा- र्थकत्वे "युष्मदस्मदो." इत्यत्र हलादेरित्यर्थव्य "योऽचि' इति अजयहणपरिशेषसि. द्धत्वेनोक्तन्यासे डसोऽपि परिशिष्टत्वात्तवेत्यादावात्वापत्तेः । ननु "अनादेश" इत्यत्र निषादस्थपतिन्यायेन लाघवमूलकतत्पुरुषस्वीकृत्या स्व. मित्यादौ सम्पूर्णविभक्त्यादेशे यत्वनिवृत्त्यर्थत्वात् प्रकृतेऽवयवादेशे यत्वम्भवेदेव । नवम् 'अन्त्यस्यै वादेशे पररूपे आदेशविभक्तित्वस्य प्राप्ततया यवं वायमिति वाच्यम् ? प्रतियोगित्वसम्बन्धेन युष्मदस्मदावुञ्चायं विहितादेशस्यैव "अनादेश इत्यत्र ग्रहणेन पररूपस्य प्रकृतेऽतथात्वेन यवमनिवार्य मिति वादात्, इति चेन? एतस्मादेव शिद्ग्रहणाज ज्ञापकात् “सर्वे सर्वपदादेशा" इति न्यायसञ्चारात् । कल्पि. तार्थवत्त्येव स्थान्यादेशस्वविश्रान्तेर्भाष्यतापयर्यात् । अत एवं प्रकृत्येत्यादौ न तुगनुः - ·द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- पपः सामर्थ्याच सिजादयोऽनर्थकस्यापि भवन्ति । वस्तुतरतु प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वम् प्रत्ययानामिति सिद्धान्तानुसारेण विकरणानामपि धोत्यार्थवत्त्वेनव निर्वाहात् । ननु प्रागाकमादेशात् विभक्तरनादेशत्वेन “योऽचि" इति यत्वप्रासा "शेषे लोपः" इत्यस्याप्राप्स्याऽवर्णान्तस्वाभावेन सुटोऽप्रलतया साम इति निर्देशोऽसङ्गत इति चेन ? तथानिदेशे आकमादेशानन्तरं शेषेलोपे पश्चादकारान्तत्वेन प्राप्तस्य सुटो निवृत्तये तत्त्वस्यावश्यकत्वात्। अत्रायमभिसन्धिः, सामः प्रसङ्ग आकमिति सूत्रायः । तत्र शब्दानित्यत्ववारणाय साम्प्रतिकसकारबुद्धेरसम्भवेऽपि सकारोच्चा- रणसामाद भाविसकारबुद्धग्रहणम् । सकारबुद्धि निवृत्तिश्च आमोऽभावात् । एवञ्चाकमि स्थानिवत्त्वेन सामस्वस्यैवानयन नस्वास्त्वस्येति न सुडागमापत्ति. सम्भवोऽपि । अत एव भाष्योदाहरणेऽतित्वाकामस्य चाकम्नुडभायो लिछौ । नचैत्र यत्र सुड् भावी तत्रैवाकमा प्रवृत्तिरिति वाच्यम् ? अशास्त्रीयधर्मस्य साम्त्व. स्यातिदेशानयनासम्भवात् सामो भावित्वस्य सर्वथाशक्योपपादनस्वात् । तादृशभाष्यादिसङ्गतये दोषनिरासाय च ससुटकनिर्देशोऽन्त्यलोपपने चरितार्थः । टिलोपपक्षे तु स्वप्नेऽपि न सार्थक्यमित्यवधेयम् । प्र०७०-असुविधायके "पुंसोऽसुङ्॥ इति सूत्रे "इतोऽत्सर्वनामस्थाने' इति सूत्रात् सर्वनामस्थाने इति सप्तम्यन्तमनुवर्तते । तत्र विषयसप्तमीत्वेन सर्वनामस्थाने विवक्षिते इत्यर्थः । अत एव परमपुमानित्यत्र परत्वादसुङि समासान्तोदा. तस्वमसुखोऽकारस्य सिद्धयति । परसप्तमीत्वे तु नास्य सिद्धिसम्भवोऽपि ? अन्तर. ङ्गत्वात् सर्वनामस्थानोत्पत्तो प्रागेव पुंशब्दोकारस्योदात्तत्त्वे स्रसनधर्मिणो हलः स्थाने तद्धर्मिणोऽनुदात्तस्यैवादेशस्य प्रसङ्गात् । नचोकारस्य जातोऽपि स्वरोऽनन्त्यस्वादकृत तव्यूहपरिभाषया प्रागेव निवर्तयिष्यत इति असुङश्चान्यत्वात् करिष्यत इति वाच्य- म् ! अन्तरङ्गे स्वरे कर्तव्ये बहिरङ्गस्यासुद्धोऽसिद्धत्वात् इति कैयटभाष्यादयः। वस्तुतस्तु न परसप्तम्यामपि दोषलेशः ? अकृतव्यहपरिभाषाया अन्त. रङ्गपरिभाषापवादत्वात् । नचैवम् असुङि प्रातिपदिकस्वरेण सतिशिष्टेन प्रत्ययस्वरस्य बाधादसुङ उदात्तत्वापत्ति, इष्यते तूकारस्य, पुमान् पुर्मासम्परिपारिवस्यादौ तथैव पाठादिति वाच्यम्? दुम् सुनो नित्करणसामर्थात् प्रातिपदिकस्वरामावसम्पादनात् । नच प्रकृतिप्रत्ययविभागशून्येष्वव्युत्पन्नेष्वेव 'फिष'' इत्यस्य प्रवृत्तरयुक्तमेतदिति वाच्यम् ! कचित् सखण्डेष्वपि तत्प्रवृत्तेरेवं ज्ञापनात् । यद्यपि असिद्धम्बहिरमिति परिभाषया नित्वाभावेऽपि "फिष" इति स्वरे कर्तव्येऽसुडोबहिरङ्गस्यासिद्धत्वात प्रत्ययस्वरेणोकारस्योदात्तत्त्वे एव स्थितेऽसुढोऽनुदात्तस्वस्याक्षतेरिति वकुं शक्यम् । तथापि एतेन नित्करणेन बहिरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनस्यापि फलत्वाव इति दिक। AN ·प्रश्नोत्तराणि। - प्र०७१-अयं हि ६ षष्ठप्रश्नोत्तरेण समुत्तरणीयः । प्र०७२-एष तु १४ चतुर्दशप्रश्नवशदि कृश्य समाधेयः । प्र०७३-एष हि ३६ षद्भिशप्रश्नवदनुसन्धाय समाधेयः । प्र०७४-एतस्य च प्रश्नस्योत्तरम् २१ एकविंशप्रश्ने समुक्तप्रायेण समम् विधेयम् । प्र० ७५-यूयमित्य "शेष लोप... अन्त्यलोपः इति पक्षे "जसरशी” इति शीभावः प्रासः परन्तु "मङ्गकायें कृते पुनर्नाङ्गकार्यम्" इत्येतद्रूपान्तरभूतेन "अर. वृत्ते पुनर्वृत्ताविधिः" इति वचनेन निषिध्यते । अ`अङ्गाधिकारे वृत्तं वर्तनं यस्य तदङ्गवृत्त शास्त्रम्, तत्र कृते सति पुनरन्यस्य सत्यामपि प्रवृत्तौ प्राप्तायाम् मविधिः रिति परिभाषार्थः । मन्त्र परिभाषायां ज्ञापकन्तु “ज्यादादीयसः' इति सूत्रीयभाष्यज्ञापनप्रकारः। तन्नहि "बहोर्लोप इस्यतो लोपा एवानुवर्तमाने "अकृत्सातिदीधैं च ज्याया- निति सिद्धे आकारविधानवैयर्थ्यात् परिभाषाया ज्ञापनात् । तथैव "ज्ञा जनोजर्जा" इति सूत्रेऽपि । नचैवम् परिभाषास्वीकारे द्वाभ्यामित्यत्रात्त्वे "सुपि च' इति न प्रवर्ततेति वाच्यम् ? द्वयोरेकस्य निर्धारण" इति सूत्रीयनिर्देशात् परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनेनापि निर्वाहात्। यत्त्वत्र केचित् परिनिष्तिस्येति पठन्ति द्वाभ्यामित्यत्र परिनिष्ठितत्वाभावेन न दोष इति प्रवदन्ति च तन्न? ज्यायानित्यादौ दीर्घ विना परिनिष्टितस्वाभावेन भाष्यो. कज्ञापनविरोधापत्तेः । यदि तु "भ्यसोऽभ्यम्" इतिसूत्रभाष्यरीत्या तथ्यं यत्तुमतमि- ति कथ्यते तदा अनित्यत्वपक्षे स नेयः । एवञ्चोपपद्यन्ते काशिकादिग्रन्था अपि । अनोपायान्तरन्तु प्रथमयोरम् इत्यत्र मकारान्तरपश्लिष्य तस्योपलचकरवेन च "जसः शी' इत्यत्र सकारस्यापि प्रश्लेषबोधनेन 'सान्तस्य जसः शोभाव: "अतोऽम्" इति सूत्रादम्ग्रहणमनुवत्त्यं मम् अमेवेति व्याख्यानेन वा शक्यते शीभावपरिहारः कर्तुमिति दिक् । प्र०७६-अयञ्च प्रश्नः १३ त्रयोदशप्रश्न कदेशेनानुसन्धाय व्याख्येयः । अत्र मनोरमाशब्दरस्नयोस्तु ब्रह्माणीति प्रतीकमुपादाय "शाङ्गरवादि" गणे पाठात् प्राप्तो. ऽपि जातिलक्षणो ङीष् बाध्यते । तथाच हीन्प्रत्यय एवेति स्वल्पमुकम् । प्र० ७७-अस्य च प्रश्नस्य समाधिः पूर्वत्र ३६ षनिशत्प्रश्न एव समुक्त इति तत एव तथैव चानुसन्धेयः। प्र. ७८-ननु "अटकृष्वानुम्व्यवायेऽपि' इति शास्त्रे व्यवायेऽपि इस्युवस्या व्यवधानेऽपि णत्वस्वीकृत्या अव्यवहिताशं विनैव "तस्मिन्निति" परिभाषाया उप- स्थित्या णत्व विधायकत्वेन नियामकस्वाभावाञ्च कथमादर्शनेस्यत्र नवमिति चेन ? तत्र "व्यवायेऽपि" इति योगस्य विध्यर्थवेऽपि "अटकुप्वाइनुम्मिः" इत्यपरयोग- ·द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्व- विभागस्य साजात्यापेक्षनियमार्थत्वेन भाक्षरसमाम्नायिकष्यवधाने णत्वचेदडा दिभिरेवेत्यर्थेनादोषात्। एवञ्च नृणामित्यादौ तथैव णत्वसिद्धया "वर्णान्नस्य णत्वम्" इति पृथग वच- नमपि न कर्तव्यम् । यद्यपि निर्दिष्टपरिभाषोपस्थिस्या तादृशाव्यवहितत्वांशस्य व्य. वाये' इत्यनेनाविरोधायाडायतिरिक्तपरत्वेन न दोषस्तथापि "ऋवर्णाशस्थ' इति वचनारम्भापेक्षया तत्र प्रकारे लाधवात् । वस्तुतस्तु-नियमेनान्यस्य व्यावृत्तिः क्रियते नतु स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छि- नस्येति समासातिरिक्तवाक्यव्यावर्तके "कृत्तद्धिवसमासाश्व" इत्यत्र इष्टरवेनेह यनियमीऽयोद्देश्यतावच्छेदकमडादिव्यवहितनत्वन्तदवच्छिन्नातिरिक्तस्यैव व्यावृत्ति. नियमेनोंदित्यादिव्यावृत्तावपि प्रकृते मादर्शनेस्यत्र जस्वन्दुनिर्वारम् । तस्मादत्र "चुटुतुलशवायेन इत्येव सिद्धे "अटकुप्वाइ" इत्युक्त्या एवैरेव व्यवाये नान्य. रित्यर्थो बोध्यते" इति भाष्यरीत्या वारणमेव तथ्यमिति दिक् । प्र०७९-एष हि प्रश्नः २१ एकविंशतिप्रश्नवत् समाधेयः । प्र०२०-एतस्य चोत्तरम् ६१ ऊनसप्ततितमप्रश्ने एवं साधु निर्दिष्टमिति ततो. ऽनुसन्धाय लेख्यम् । प्र०८-एनदित्यादिसिद्धये "अन्वादेशे नपुंसके एन वक्तव्य" इति वार्ति ककारः । तत्र विशिष्टेन "द्वितीयाटौलस्वेनः" इत्यनेनैव सिद्धौ एतदम्येव प्रवर्तते लुका लुप्तत्वेऽपि च वचनसामर्थ्यात् प्रत्ययलक्षणम् इति प्रकाशकाराः । मनोरमाकारास्तु पूर्वोकसूत्रेणैनदादेश एवं विधेयः पुल्लिङ्गादौ "त्यदादीनाम:" इत्यने नाच रूपसिद्धों बाधकामावात् , क्लीबे लुका लुसत्वेऽपि तकाराबारणसामर्थ्यात् 'न लुमता" इत्यस्याप्रवृत्तिकल्पनात् । अत एव भाष्ये "यद्येनत् क्रियते एनो न वक्तव्यः कथमेनमित्यादि त्यदायरवेन सिद्धम् इति उक्तम् । नचैनदादेशे कृते पुल्लिंगादौ "येननाप्राधान्यायेन स्यदाय. स्वबाधे कथं सिद्धिरिति वाच्यम् । नचोपसर्जनेऽत्वाप्रवृत्त्या तत्र चैनदादेशस्य साव. काशस्वमिति वाच्यम् ? उक्तभाष्यासमतेः । क्लीबेऽमो लुकि अस्वाप्रवृत्या चारिता. यम्भवेशी द्वितीयादिग्रहणवैयथ्यस्य धोव्यात् इति चेदत्रोच्यते-"द्वितीयाटौ। रसु" इस्यन्त्र आर्धधातु के इतिवद् विषयसतम्याश्रयगेन अस्य द्वितीयादिविषये पूर्वमेव प्रवृश्या बाध्यबाधकमावव्यवस्थितेः । नचैवमेतच्छ्रितक इत्यत्रापि एनदापयेते ति वाच्यम् ? कपदाश्रयत्वेनान्तर स्वमोलुगविषये 'नलुमता" सूत्रबाधात् तस्य चारितार्थ्यसम्भवात् । "द्वितीयाश्रित" इति समासप्रयुक्त "सुपो धातु" इति लुग्विषये बहिरङ्गपरिभाषाया लक्ष्ये तबाधे प्रमाणवैकल्यात् । माध्यतत्त्वज्ञास्तु सूत्रेणैनदादेशविधाने तकारोच्चारणसामथ्यन नपुंसकलुकीव ·" प्रश्नोत्तराणि । "मन्तरवानपि विधीन" इति न्यायन बहिरङ्गपरिभाषाया लुग्विषये अप्रवृत्त्या सामासिकलुकि सत्यप्येनदादेशापत्तेः । अत एव भाष्ये "सूत्रेणैनदादेशे एतच्छ्रितको न सिध्यत्येनच्छ्रितक इति प्राप्नोति" इति प्रतिपादितम् । पूर्वाक्तम् भाष्यस्वे कदे- रानोक्तमिति। वस्तुतस्तु-एतच्छ्रितक इत्यादिप्रयोगाणामन्वादेशविषयेऽनमिभानमेव। पूर्वो. कसन्देहे "यथालक्षणमप्रयुक्त" इति भाष्योक्तो । अर्धधातुके इत्यादौ भाष्यरीत्या तथा विषयससमीस्वीकारेऽपि प्रकृते तथा प्रामाण्याभावात् । तस्मात् पृथगयो विधानमेव युक्तम् । अत एव "नपुंसकैकवचने एन वक्तव्यः कुण्डमानय प्रक्षालय. नत्" इति भाज्योक्तिस्साधीयसी संगच्छते । अन्न नपुंसककव बने इत्युक्त्याऽन्यत्रैना. देशविधानं स्पष्टमेवाभिलषितमित्यवधेयम् । प्र. ८२-प्रश्नश्चायं ३६ पत्रिंशतप्रश्ने एव दत्तोत्तर इति तत एवानुसन्धाय लेख्यः। प्र० ८३-अत्र "अष्टन मा विभक्तौ' इत्यत्रयं व्याख्यानमुत्तररूपेण ५ पञ्चम- प्रश्न एव कृतमिति तदू विलिख्य "यथालक्ष गमप्रयुक्त" इति भाष्यव्याख्यानं ३८ अष्टात्रिशतप्रश्ने पत् कृतन्तदेवेहापि लेख्यम् । प्र. ८४-अयञ्च सम्पूर्णोऽपि प्रश्नः ६९ एकोनरससतितमप्रश्नोत्तरकाल एव साधु व्याख्यातस्तथैवानुसन्धेयः । प्र० ८५-एतत्प्रश्नस्योत्तरन्तु षष्ठेन ६ प्रश्नेन तुल्यमिति तथैव देवम् । प्र०८६-अयञ्च प्रश्नः प्रमादादिह समागतो वस्तुतस्त्वस्योत्तरन्तृतीयखण्डे का- रकप्रकरणे दास्यमानमनुसन्धेयम् । प्र०८७-क्कीबप्रकरणीयादेशविधायके "अतोम् । सूत्रे प्राञ्चः अमिति च्छित्वाऽ. मोऽम् विधानं लुग्बाधनार्थमिति व्याख्याय ज्ञानमादीनां सिद्धिम्प्रवदन्ति । वस्तुतस्तु "म्" इत्यवच्छेदः केवलम्मकारो विधेयो लाघवात्तथापि ज्ञानमादि सिद्धरप्रत्यूहस्वात । प्रथमैकवचन सोर्मादेशे द्वितायकवचने "मादेः परस्य" इत्या देरादेशे परमकारस्य "संयोगान्तस्य झलो लोपात" इति "संयोगान्त" सूत्रभाष्या- नुसारेण "झलो झली स्यतो झलग्रहणापकर्षेऽपि वाक्यभेदेन कचिदझल्यपि प्रवृत्ति- स्वीकारेण लोपप्रवृत्तः। नच केवलं "" विधाने "सुपि च" इति दोर्धापत्तिः सन्निपातपरिभाषयैववार- जसम्भवात् । दीर्वविधौ "कृष्टाय क्रमणे" इस्यादिनिशान सेति तु वक्तुमप्यशक्यम् । "नानलोपा इत्यादिषु भाष्ये दीघस्वेऽपि तत्प्रवृत्तिप्रतिपादनात् । अति जरसमि- स्थादौ तु न दोषः "अतोम्" इति बाधित्वा परवाजरसि सन्निपातपरिभाषया लुग. प्रवृत्तौ सौष्ठवात् । प्रथमैकवचने तु उभयपक्षेऽपि साम्यमेव । परे तु द्वितीयकवचनेऽपि अतिजरमित्येवेष्यते, 'जराया जरस्” इति ।

·४२ द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- MORA सूत्रेऽति जरांसीस्यत्र "नुम्जरसोः प्राप्तयोविप्रतिषेधेन जरसाइति भाष्येण टासिङपा म्" इति सूत्रक यटानुसारेण च पूर्वविप्रतिषेधादन्तरङ्गत्वाद् वा "अतोमि सन्निपात- परिभाषया जरसभावस्यवौनित्यात् । अन्यथा "परिभाषया जरसादेशमनभ्युपयन् भाष्यकार" इति कैयटो व्याकुप्येतैव । नचात्र सन्निपातलक्षणविधिप्रवृत्ति विनाप्य. जादित्वस्य सुलभस्वेन कथम्भवदुक्तिरिति वाच्यम् ? दत्तोत्तरत्वात् । भाष्यकारास्तु परिभाषानिस्यत्वेन समाधानस्यायुक्तस्वमङ्गीकृत्य तथात्वे दीर्घाप. त्तिा वीक्ष्य मादेशे सन्निपातरिभाषया सम्बुद्धिलोपाप्राप्तिभियाऽमित्येव च्छेद इति गन्तीति। प्र०८८-अस्य च प्रश्नस्य समाधिः ५ पञ्चमे स्फुटतर इति तथैवानुसन्धेयः । प्र०८९-अयमपि प्रश्नः ६९ एकोनसप्ततितमप्रश्नवदनुसन्धाय लेख्यः । प्र०१०-एतस्योत्तरं ६ षष्टप्रश्न एव साधु समाहितमिति तडू द्रष्टव्यम् । अस्य प्रश्नस्य कारकप्रकरणीयस्वेन तृतीयखण्डे दास्यमानोत्तरस्वम् । अन प्रक्षेपात् समागतः । प्र. ९२-अयमपि ९१ एकनवतितमप्रश्नवदनुसन्धास्यमानः । प्र०९-एष च प्रश्नः कारकाधिकारीयस्तृतीयखण्डे साधु समाधास्यते इतीह प्रक्षिक्षोऽवगन्तव्यः । प्र०९४-एतत्प्रश्नस्योत्तरन्तु ७८ अष्टासप्ततितमप्रश्नवद् विधेयम् । प्र० ९५-सर्वनामसंज्ञानिषेधकं "द्वन्द्वे च" इति सूत्रम् । तत्र शब्द स्य समासाभिधेयत्वेन समासस्यानेकपदवत्वेन कार काणां क्रिययैवावयाच समुदाय- स्यैवायं निषेधक इति सिद्धान्तपथः । नच विद्यतिक्रियाध्याहारेग द्वन्द्वे विद्यमानानि. यानीति रीत्या अवयवानामीति वाच्यम् ? गौरवात्, निषेध्याया भवतिक्रियाया एवं प्राधान्येन तदन्वयस्यैव युक्तत्वाच । अवयवमात्रस्य निषेधे प्रयोजनं सर्वनामाव्यय. संज्ञायाम् इति भाष्यबलेन तदन्तस्य सर्वनामवे वर्णाश्रमेतराणामिति भाष्यप्रयोगा. नुपपत्तेश्च । नात्र सर्वार्थवाचकरवं नास्तीति वस्तुं शक्यम् ? प्रमाणाभावात् लोकव्यु- त्पत्तिसिद्धार्थस्य निषेधासम्भवाच्च। अप्रक्रास्तत्वादविधेयस्वाञ्च सर्वादिपाठोऽप्यस्य निषिध्यत इतीदमप्युक्तिविरुद्धम् । अवयवनिषेधे फलाभावाच्च न्यायबलात् फलबलाच समुदायस्यैव ग्रहणान । ननु त्वच्छब्दस्तान्त इति पक्षेऽवयवनिषेधेऽप्यवयवगत कुल्लाबोधका कण्यावृ दक्षिणोत्तरपूर्वाणोमित्यादौ कप्रत्यये समुदायसंज्ञामावस्थ फलस्वमिति चेन्न ? न्या. यविरोधापत्तेः शास्त्रस्याल्पविषयतापत्तश्चेति मूलकाराः। शब्दरत्नकृतस्तु द्वन्द्वावयवमात्रे सुन्दरादिविशेषणान्त्रयाभाववत् कुत्सादिविवक्षा. या अभावात् समुदाये तद्विवक्षायां समुदायोत्तरप्रत्ययेनावगतकुत्सादेरप्यभिधानात् भक्तार्थानामप्रयोग" न्यायेनावयवात्तदनुत्पत्तिरिति चायुक्तम् । अत एव "विभाषा ·. D. N प्रश्नोत्तराणि। जसि” इति सूत्रभाष्ये "समुदायकुत्साविवक्षायामकज भवति" इति सङ्गच्छते । किच "विभाषा जसि" इत्यनेन फलाभावेनावयवनिषेधाभावेऽपि तत्साहचर्येणा- धिकारानुरोधात् अस्यापि अवयवनिषेधकरवाभावः । एवञ्च समुदायनिषेधे द्वन्द्वस्य संज्ञिनोऽधिकरणत्वविवक्षया सप्तमी । अथवा "अकच स्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यङ्गमुक्त- संशयौ" इति भाष्योत्तत्प्रकरण विषयस्मृत्यन्तरेण तद्विषये "न बहुव्रीहौ" इत्येत. साहचर्येण वा एतत्प्रकरणस्थसप्तमीनिर्देशानाम्प्रथ मार्थकत्त्वसौष्ठवात् । तथाच प्रथमार्थ सप्तमीयं वेति न दोषः । एवञ्च सप्तमीनिर्देशक्षामाद बहुलक्ष्यसंस्कारानुरोधाच्च विद्यमानानीस्यध्या. हारेण समुदायस्यावयवानाञ्च निषेधोऽयमिति वदन्तः पराभूताः । इतरकश देन समासेऽतिभवकानित्यादिवत् वर्णाश्रमेतराणामियादावकचः श्रुतेदुंरिवा- पत्तेरिति दिक। प्र० ९६-यविधायके "एरनेकाच" इति सूत्रे पूर्वसूत्रात् “मचि नु', इत्यतस्मन्नियोगशिष्टस्वेऽपि स्वरितत्वप्रतिज्ञाबलात् श्नुभ्रुवोरिवर्णासम्भवाच केव. लधातुपदमनुवर्तत आवर्तते च । एवञ्च लक्ष्यानुरोधात्संयोगेंनाङ्गेन च तद् विशि- प्यत इति धात्ववयवेत्याधर्थसम्पत्तिः । तत्र संयोगस्य धातुना विशेषणात् उन्नया. वित्यादि सिध्यति । अङ्गविशेषणात्त हरी हरीन् इत्यादिसिद्धिः । अत एक "स्वरपद पूर्वोपधस्य' इति वार्तिकं संगच्छतेतराम् । धात्वनाविशेषणत्वे धास्व. वयवसंयोगपूर्वको न भवति य इवर्णस्तदन्ताङ्गस्येत्यर्थं प्रध्यमित्यादाविव पूर्वरूपा. दिकम् प्रबाध्य यणापत्तेरिति मनोरमाकाराः। अन शब्दरत्नकारास्तु, नच धात्वस्यवसयोगस्य धास्ववयवेकार एवं सम्भवेन संयोगवद् विप्रयोगस्यापि विशेषावगतिहेतुभूतत्वेन तद्भिग्नस्यापि धात्वयवस्यक ग्रहणादू दोषाभाव इति वाच्यम् ? तन्त्रीरित्यादौ धात्ववयवसंयोगपूर्वस्याधास्व. वयवस्यापि सम्भवेन तत्त्वस्य तथा वल्पयितुमयुकरवात् । नच "उत्सर्गसमानदे. शा अपवादा" इति न्यायेन न पूर्वोत्तेषु दोष इति वाच्यम् ? अङ्गांशे तदसम्ब. न्धे हरिभिरित्यादावपि यणः प्रापस्या "येन नाप्राप्ठ न्यायविषयामावेन तेनेय. डाद्यपवादस्वस्यैवाभावात् । नच प्रत्यासत्त्या इको गुणवृद्धी इत्यादिनिर्देशेन- धास्ववयवसंयोगभिन्न संयोगपूर्वस्य धास्ववयस्य ग्रहणे हरी इत्यादौ दोषाभाव इति वाच्यम् ? स्पष्टप्रतिपत्तये आवृत्तेः सुस्थत्वादिति दिक। प्र. ९७- अन्न यत् पृष्यते तत् पञ्चमे ६ प्राने एव दत्तोत्तरमिति तत एवानुसन्धेयम् । प्र० १८-वैकल्पिकेत्त्वविधायके "उदीचामातः स्थाने” इति सूत्रे पूर्व- स्मात् "न यासयो" इत्यतो नेत्यनुवत्यं यकपूर्वस्य स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने यो. ऽकारस्तस्य कारपूर्वस्योदीचाम्मते नेत्त्वमिति तदर्थः । साहाश्यिकेति सिद्धयर्थञ्च सूत्रे ·द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य KANPAM आतः इति । नव यथाऽयमकारो नाकारस्थाजिकस्तथा स्त्रीप्रत्ययस्थानिकोऽपि इति व्यङ्गविकलतेति वाच्यम् ? अत एवादग्रहणात् स्त्रीलिङ्गनिर्देशवलालू जीवाचक अकारस्त्री प्रत्यय एवेति लामात् । असति तनापत्तिध्रुदैछ । ननु य कपूया: स्थाने इति स्थाने शब्दे जागरूके कथमवयवषष्ठीत्वङ्कल्प्यमिति । नच वुनः स्थानेऽयमिति वाच्या ? अकेति समुदायस्य तथात्वेऽपि अकाररूपाव यवर स्यातयात्वात् । बुजो यकपूर्वस्वाभावाच्च । किञ्च प्रतिपदाक्तस्य लाभे भवार्थ बिहितस्य चनः प्रसङ्गामाव इति न साङ्काश्यिकेत्यादौ दोष इति चेन्न ? एवं सति आग्रहणल्य स्पष्टप्रतिपत्य- र्थमुक्तः । प्र० ९९-एष हि प्रश्नः पूर्वत्र ३६ षट्त्रिंशप्रश्नादौ बहुबार मुक्तोत्तरमिति तत एवानुसन्धेयः । प्र० १००-भस्योत्तरं वैशधेन २१ एकविंशे प्रश्न ए निरूपित मिति तत एवावगन्तव्यम् । प्र० १०१-एतस्याप्युत्तरम् ३२ द्वात्रिंशत्तमे प्रश्ने साधीयो निरूपितमिति ततोऽनुसन्धीयताम् । प्र० १०२---एष प्रश्नो हि ६९ एकोनसप्ततितमे प्राने सामस्थानित्यनिर्देशकाले साधु व्याख्यात इति तथैवोत्तरणीयः । प्र० १०३-प्रश्नस्य चास्योत्तरं ६ षष्ठप्रश्नवदनुसन्वीयताम् । प्र१०४-अष्टाविंशतितम २८ प्रश्नोत्तरकाले साध्वयम् प्रश्नोऽपि व्याख्यात इति तथैवावगन्तव्यः । प्र० १०५-एतस्प्रश्नस्योत्तरं ३४ चतुस्त्रिशत्प्रश्न एक सूक्तमिति ततोऽव गस्यताम्। प्र. १०६-अयच प्रश्नस्सर्वथाऽपि २३ त्रयोविंशतितमे प्रश्ने समाहित इति तथैव समाधेयः। प्र. १०७-भयञ्च प्रश्नस्सर्वथैव १८ मष्टादशे प्रश्ने समाहित इति तथैव समाधेयः। प्र. १०४-एष प्रश्नो हि ८१ एकाशीतितमे साधु समाहितोऽवगन्तव्यः । प्र०१०९- एष प्रश्नोऽपि १०२ द्वयधिकशतप्रश्नोत्तरेण तुल्यः । प्र० ११०-ननु शैलपुत्री, पुत्रीव हर्ष हृदये तनोति, कुवं तदुर्वीपति पुत्रि सर्वम् , इत्यादयः कथं सिद्धयन्तीति चेत् ? न शागरवादिगणे पुत्रशब्दस्यापि पाठेन डीनि तेषां सिद्धेरखतेः। नच पुत्रशब्दः कन्यायाध लोके प्रयुज्यत इति तथाप्यस. अति वैषति वाच्यम् ? अमरकारेण "भारमजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रि- यानवमी । माहुर्दुहितर सर्व" इत्युक्तस्वात् । अत एव "प्रत्ययस्थात्" इतोत्त्वप्रकरणे * सूतकापुत्रिकावृन्दारकाणां वेति वार्तिक सङ्गच्छते।

·দুগ্ধবাবি। By - नच केवलपुत्रशब्दास्त्रियां न वर्तते इति हरदत्तमतं श्रेय इति वाच्यम् ? इस्व. प्रकरणस्थस्वग्रन्थविरोधात् तत्र भाष्यादिविरोधसम्भवाच्चोपेक्षणीयत्वात्। ननु "कारे सत्यागदस्य" इति सूत्रे "सूतोमराजभाजकुलमेरुभ्यो दुहितुःपुत्रड्वा” इति वार्तिकम् किमर्थम् । नच स्वरार्थन्तदिति वाच्यम् ? टिस्वान्डीपि कृते उदात्तनिवृत्तिस्वरेणा- न्तोदाते डीन्नन्तेन तत्पुरुषेऽपि समासस्वरेणान्तोदात्त एवेति स्वरे भेदाभावात् । नच शाईरवादौ पुत्रशब्दपाठः प्रक्षेपाच सिद्धान्तभूत इति वाच्यम् ? पुत्रीव हर्षमित्यादि. प्रयोगासङ्गन्तेः । कैयटहरदत्तायुक्त "सूतकापुत्रिका" इति वार्तिकप्रश्लिष्टाकारविज्ञान- वैयर्थ्याच्च । एवञ्च सूतादिपुंशब्देभ्यः परे डीन्नन्ते तत्पुरुषे "पुत्रः पुम्भ्यः' इत्यनेन पुंशब्दो. कारोदात्तत्वम् । पुत्रडादेशे तु न तस्प्रवृत्तिः सानुबन्धकस्वादतस्तत्रोदात्तनिवृत्तिस्वरे. णान्तोदात्तस्वमिति। नच "नादिन्याक्रोशे" पुटि प्रवृत्तिर्माभूदित्येव फसमिति वाच्यम् ? एतत्सम्ब० मध्यचः परस्य यर आदिनीशब्दपरस्वासम्भवात् । स्थानिवद्भावेन पुत्रटि दुहितृशब्द- त्वमादाय "न षट्वस्त्रादिभ्यः" इति निषेधोऽपि न तस्य "न्नेभ्यः इति लीम्मा- अबाधकत्वात् टिच्चसामर्थ्याच्च । पूर्वोत्तरसाहचर्यात् "कारे सत्या" इत्यत्रोपसंख्या- नाच्चास्य वार्तिकस्य तत्पुरुषे एवं प्रवृत्तिस्वीकारात् । एवञ्च टितः उपसर्जनस्वेन तना डीपोऽप्राप्तेबहुव्रीहौ कीवर्थमिदमिति युक्तिः परास्तेति दिक् । प्र० १११-ननु "तदोः सरसावनन्स्ययोः" इति सूत्रेऽनन्स्यग्रहाभावेऽपि स इत्य- त्रान्स्यस्य विद्यमानत्वेऽपि "हलङयादि लापे रस्वविसर्गयोरिष्टसिद्धौ तद् व्यर्थमिति चेन्न ? स्यदादीनां सम्बोधनं नास्तीत्यस्य प्रायिकत्वेन हे स इत्यत्रात्वस्य शब्दान्तर. प्राप्त्यानित्यत्वेन परत्वात्तस्य बाधेनोभयोरपि सत्त्वे "सकृदूगतौ विप्रतिषेधे यदू बाधितम्' इति न्यायेन पुनरवाप्रवृत्त्या हलङ्यादिलोपे रुत्व विसर्गयोरिष्टरूपासिद्धः स्त्रीत्वे सेस्यस्यासियापत्तेश्च । अतुसाहवय्येण प्रतिपदोक्तस्यास-तस्य ग्रहणेन "अत्वसन्तस्य" इति दी| न शङ्कनीयः। ननु सामान्यापेक्षमन्तरङ्ग विशेषापेक्ष बहिरङ्गमू इति रीत्या प्रत्ययसामान्यापेक्षा त्वेनान्तरङ्गपरिभाषयावे तदू व्यर्थमेवेति चेन्न ? एतस्सामदेिव तादृशान्तरण- स्वस्थानाश्रयणात्। यदि तु कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात् पुनःप्रसङ्गविज्ञानन्यायेन च "त्यदादी. नाम" इत्यत्त्वेनै वेष्टसिद्धौ न बाधकमित्युच्यते तदाऽनन्त्ययोरिति शक्यत एवं त्यम् । नचैवम् एतत्सामर्थ्यादेवान सकृद्गतिन्यायमात्रस्याश्रयणम् शब्दान्तरस्य प्राप्त्या चात्त्वस्यानित्यस्वमिति वाच्यम् । तथापि "तदोः सः" इत्यस्यानन्तरम् *अदसः" इति योगेन'अदस एव दकारस्य नान्यस्येति नियमेनादोषात् . नचै- ·" - ४६ द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- चम् द्वीयतेः विपि द्व इत्यापयेत इष्यते तु स्व इति वाच्यम् ? गौणे द्वयोरपि प्रवृत्तेरनिष्टस्वेनेष्टापत्तेः। वस्तुतस्तु "यथालक्षणमप्रयुक्त" इति भाष्यरीत्यैताहशामनभिधानमेवेति दिक् । प्र० ११२-प्रिया अष्टौ यस्येति बहुवोहिनिष्पन्नप्रियाष्टन्शब्दाच्छसि "अल्लो- पोऽनः" इत्यल्लोपस्य आश्रितपञ्चमीसमासकेन "अचःपरस्मिन् इति स्थानिवद्- भावात् प्राप्तमपि ष्टुत्वा भवति । नच "पूर्वत्रासिद्धोये न"इति प्रवृत्त्या कथं स्थानिवत्त्वमिति वाच्यम् ? तस्य "तस्य दोषः संयोगादिलोप” इत्यादिनाऽप्रवृत्ति बोधनात् । नच साहचर्यपरिभाषया तत्र निषेधप्रतिप्रसवे "रषाभ्याम्" इतिप्रतिपदोक्त. जत्वस्यैव ग्रहणमिति नेह प्रवृत्तिरिति वाच्यम् , यथोत्तरम् मुनोनाम्प्रामाण्यानु रोधात् "अपदान्तस्य मूर्धन्यः" इत्यनुवर्त्य "रषाभ्याम्" इति सूत्रे णग्रहणस्य भाष्ये प्रत्याख्यानात् णस्वविषये परिभाषयोद्वयोरप्रवृत्तिकल्पनात् । नच शब्दकौस्तुभे "तस्य दोष इत्यत्र णस्वग्रहणम्मास्तु इति सिद्धान्तितत्वेन कथन्तत्त्वमिति वाच्यम् ? कार्यकालपक्षे बहिरङ्गस्याललोपस्यासिद्धावेन टुवाप्रवृत्ते रूपसिद्धावक्षतेः । नच यथोद्देशपक्षमाश्रित्य बेभिदितत्यादीनामन्यथासिद्धि निरूप्य पञ्चमीसमासप्रत्याख्यानस्य माध्यतिरोन कथं सिद्धिरिति वाच्यम् ? फलैक्याय गग्रहणप्रत्याख्यानपरभाष्यसङ्गतयेऽत्र कार्यकालपक्षस्यैवाश्रयणीयत्वादिति । वस्तुतस्तु-अपीपचचित्याद्यर्थम् पञ्चमीसमासस्याभीष्टस्वेन तदुक्तरसम्भवात् । गौरियादिभाष्योदाहरणेन 'निष्ठायां सेटि" इति सूत्रे सेड्ग्रहणेन सोऽनित्य इति पक्षेऽपि न दोषः ? लक्षणैक चक्षुष्कत्वे तादृशसिद्धान्तानभ्युपगमात् । प्र० ११३- यथा लुगनुटौ "गौणमुख्य न्यायेन मुख्य एवं प्रवर्तते तथैव "अ. धाभ्यऔश" इति बहुवचनान्तनिर्देशसमर्थन औश्वमपि न गोणे प्रवर्तत इति । अन्यथा अष्टा औश इस्याटेकवचनान्तमेव कृतात्त्वानुकरणेऽपि निर्दिशेत् । अत एव हलीत्यपकर्षे षट्संज्ञासूत्रेण प्रियाष्टानौ प्रियाष्टान इत्येव प्रप्नोति नतु प्रियाष्टौ प्रियाष्टा इत्याद्याशंक्य "यथालक्षणमप्रयुक्त" इति समाधानभाष्यव्याख्याकारकयटोऽपि सनाच्यते अत एव वामानाचार्योऽपि प्रियाष्टान इत्यत्रावस्याभावानौश्त्वमिति व्या. 'चक्षाणस्संगच्छत इति मनोरमाग्रन्थः । शब्दरत्नकारास्तु-"तिसभ्यो जसः" इत्यादाविव प्रयोगबाहुल्येनैव बहुववन. निर्देशस्य सङ्गतौ न तादृशज्ञापने प्रमाणम् । अत एव प्रकृतसूत्रे "विभाषा आत्वं यदयमावभूतस्य ग्रहणं कुरुतेऽष्टाभ्य इति इतरथाऽटन इत्येव ब्रूयात्" इति भाष्य. अपि संगच्छते । अन्यथा कैयटरोत्या बहुवचननिर्देशस्य सार्थक्येन भाष्यस्था- सङ्गत्यापत्तेः। वस्तुतस्तु "नैव वा लक्षणमप्रयुक्ते प्रवर्तते प्रयुक्तानामेव जपणेनान्वाख्या- ·प्रश्नोत्तरााण। ४७ नात" इति कैयरकृतद्वितीयध्याख्यानुसारेण प्रियाष्टादीनामनभिधानमेव । एवञ्च "प्रयुक्तानामिदमन्वाख्यानम्" इत्यादिभाष्यरीत्या व्याख्येयमेव युक्तेतिलक्ष्य कर- शुष्कतया च भाष्यकारस्येतिदोषाभाव इति दिक। प्र० ११४-"अष्टन आ विभक्तौ इति सूत्रे "हलीति उभयोःशेषः" इति भाष्य. प्रामाण्येन 'रायो हली" ति सूत्राधलीत्यपकृष्य प्राङ नुटि ततःसनिपातपरिभाषा- या अनित्यत्वाश्रयणेनाष्टानामित्यत्रात्त्वं सिध्यति । नच नुडागपे "नोपधायाः" इति दीर्घ नुद्दष्टया नलोपस्यासिद्ध्या तदप्रवृत्त्या नलोपद्वाराऽष्टानामिति सिद्धौ किमिति सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वस्वीकारेणेति वाच्यम् ? परिभाषया तया हे गौरीस्या. दावतिख्यातिप्रतिपादकभाष्यप्रामाण्यानुसारेणातिदै शिकसजिपातविघाताभावस्य अ. नाश्रयात् । अन्यथा सम्बुद्धिलोपेऽपि स्थानिवस्वेन भाष्यासङ्गति वैव स्यात् । नच सनिपातस्याशास्त्रीयस्वेन कथं स्थानिवत्त्वमिति वाच्यम् ? तथा सति भवदुक्तासिद्धत्वस्याप्यप्रवृत्तः एवञ्चात्वमेव युक्तमिति । असति हलीत्यपकर्षे तु अन्तरङ्गत्वेन ष स्वसम्पत्तावपि एकदेशविकृतन्यायेन सम्पन्न मात्वे नुण न स्यात्। वस्तुतस्तु-नान्तसंख्यावाचकरवं षवपरिचायकमात्रमिति तस्य विशेषण स्वाभावात् अनलस्वेन च तत्प्रयुक्नुडादेः स्थानिवत्त्वेन यथोद्देशपक्षे नुटस्सिदौ मुख्यत्वेनावगते. कार्यकालपक्ष एवाष्टानामित्यादिसिद्धये हलीत्यपकर्ष इति दिक् । प्र० ११५-ननु "श्चन्नु चन्' इति निपातनान्मघशब्दान्मतुपा च भाषायामपि बाब्दद्वयसिद्धिमाश्रित्येति "केशात्" सूत्रस्थयटरीत्या "अर्वणस्तृमघोनश्च न शिष्य छान्दसं हि तत् । मतुवन्योविधानाच्च छन्दस्युभयदर्शनात्" इति वार्तिकरीत्या च "मघवा बहुलम्" इति त्रादेशस्य प्रत्याख्यानात् फलभेदवारणाय बहुलग्रहणादन दीचे विधीयमाने "संयोगान्तस्य लोप" इत्यस्यासिद्धत्वन्न भवतीति कल्पनया मघवानिति रूपसिद्धेः "मघवा बहुलम्" इति सूत्रं किमर्थम् । एवमेव "हविर्जक्षिति निश्शको मखेषु मघवानसौ" इति भट्टयादिप्रयोगा अप्युपपद्यन्ते । कनिन्नन्तत्वादव्युत्पन्नवाद वा अन्तोदात्तस्य मघवन् शब्दस्य स्वीकारात् जचोज्ज्वलदत्तादिग्रन्थानुसारेणादासत्त्वमस्येति वाच्यम् ? "उक्षा समुद्रो अरुण: सुपर्ण इत्यादिमन्नेतसूत्रोपात्तानामुक्षवादीनामन्तोदात्तत्वस्य निर्विवादतया तस्यैव सौष्ठवात् । मतपप्रत्ययान्तस्य छान्दसत्त्वे विनिगमना वैकल्यात् । तत्रापि छान्दसत्त्वान्न दीर्घ इायुक्तभाष्याशयवर्णनमसङ्गतमेव। मट्टिकारादिप्रयोगविरोधा. इचेति मनोरमाकृतः। शब्दरत्नकारास्तु मघवनशब्दस्य लोकेऽसाधुश्वमेव ? सामान्यतः प्रवृत्तवार्तिकस्य कशित् को प्रमाणावरहात् । एवञ्च "निरङ्कुशाः कवय" इति न्यायेन भट्टया. दिप्रयोगाणां “के शादू वोऽन्यतरस्याम्" इति सूत्रस्थकैयरस्य च वार्तिकादिप्रग्य. विरोधादप्रमाणत्वमेवेति दिक। ..

·द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- प्र० ११६-प्रश्नश्वायम् १०१ एकोत्तरशतप्रश्नवदनुसन्धाय समाधेयो नान्यथा प्र०-११४-आत्मनः पन्थानमिच्छतीति विगृह्य विचल्लोपयलोपेषु पथीशब्दा. देकदेशविकृतन्यायेनात्त्वे न्थादेशे च पन्था इति रूपम् । अवादिविभक्तिषु "इतो. ऽस्सर्वनामस्थाने इत्यस्य हस्वमात्रविषयकरवेनाप्रवृत्त्या परत्वानित्यत्वाच्च न्यादेशे अणविधायकस्य "एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य ' इत्यस्याप्राप्ते रियङि पन्थियावित्यादि सिध्यति। नचेयङि कर्तव्ये नलोपासिद्धिः? स्वरादिसाहचर्येण सुप्रवतव्याप्यधर्माव. च्छिन्ननिमित्तताकविधेरेव "नलोपः सुप" इति सूत्रीयसुविधिपदार्थ स्वीकारात् । अन्न "द्वयोरेकस्य निर्धारणे" इति निदेशानियस्वज्ञापिता "अङ्गकार्यइति न प्रवत्त ते । नचेयङि सति दीकारानुपलब्धेरात्त्वन्दुरिमिति वाच्यम् ? सन्निपातपरिभा. षयैव तस्य वारणसम्भवात् । अन्तरङ्ग परिभाषा च "तदोः सः, अदसः' इत्यादिभा- ब्यविरोधान्न प्रवर्तते । न च “पथिमथि" इत्यत्र नान्तप्रकृत्यनुकरणत्वेन नात्त्वाद्यप्रवृ. तिर्वक्तुं शक्या? एकदेशविकृतस्याश्रयणात् । नो चेत् पन्था इत्यादावपि तदापयेत। नच कार्यकालपक्षे "को लम्" इत्यस्यास्वीकारेण नान्तस्वाभाबेन "न: क्ये" इति नियमेन पदत्वाभावात् निषेधाप्रवृत्त्या स्थानिवत्त्वेनावादिकं कथमिति वाच्यम् । तथात्वे यणो दुर्वारस्वापत्तेः । “ख्यत्यात्" सूत्रे कैयटेन “कौ लुप्तम्" इत्यस्य सादरस्वीकाराश्च । परे तु तथा सति "इतोऽत्सर्वनामस्थाने” इति सूत्रे इदिस्यत्र तपरकरणेनात्वादिविघटकस्य नीतिमतोऽत्राप्रवृत्तेः । एवञ्च मुख सुखार्थन्तपरकरणमित्यादयो ग्रन्थाश्चिन्त्यप्रयोजना एवेति नात्वन्या. देशयोः कुतोऽपि प्रतिबन्धसम्भवः इति दिक। प्र० ११८-अयञ्च प्रश्न २९ ऊनत्रिंशत्प्रश्ने ५४ चतुष्पञ्चाशत्प्रश्ने च साधु व्याख्यात इति ततोऽनुसन्धेयः । प्र०.११९-'त्रिचतुरोः स्त्रियाम् इति सत्रे स्त्रियामिति "श्रुतानुमितयोः श्रुत. सम्बन्धो ज्यायान्। इति न्यायेन नाङ्गस्येत्यनेन विशिष्यते किन्तु त्रिचतुभ्यामेव । तथाच स्त्रियां वर्तमानयोरनयोरित्यर्थेन बहुव्रीहौ प्रियात्रीशब्दे न तिस्रादेशः । स्त्रिया अन्यपदार्थ स्वेन बहुव्रीहिरूपमङ्गन्तत्र वर्तते त्रिशब्दस्तु पुन्नपुंसकयोरेवेति तित्रादेशे नेस्यादि । नच जहत्स्वार्थापक्षे त्रिशब्दस्यानर्थकत्वेन भूतपूर्वगत्या पुसि क्लीबे च सत्त्वेनाङ्गस्य स्त्रियां वर्तमानस्वेन सामञ्जस्येऽपि अजहरस्वार्थायाम् अन्यपदार्थस्य विशब्देनाप्यभिधानात् स्त्रियां पुत्रपुंसकयोश्चापि वृत्तित्वेन पुन्नपुंस. कयोरेव वर्तत इत्युक्तिः कथं सङ्गच्छत इति वाच्यम् ? तथापि तत्पक्षे स्त्रीनिष्ठसंख्या- यां वर्तमानयोस्त्रिचतुरोरित्यर्थेन तन्त्र तिनादेशो वार्य इति सिद्धान्तात् । मन्त्र शब्दरत्नकारास्तु “जहस्स्वार्था तु तत्रैव रूढियंत्र विरोधिनी” इत्यभियोगाद ·प्रश्नोत्तराणि। . रूढेरविरोधित्वेन जहस्वार्थाया असम्भवात् अजहरस्वार्थायां स्वार्थपुमादिस्तित्वस्य त्रिशब्दस्यान्यपदार्थस्त्रियां वृत्ते कोक्तस्थायुक्तस्वात् तत्रान्यपदार्थस्य समुदायशक्यत्वेऽपि तदूधटकस्वाभावेन त्रिशब्दस्यापि तथात्वं वक्तुमहमिति वाच्यम् ? जहरस्वार्थायामपि तथास्वोक्तौ बाभकाभावात् । स्त्रीवाचक तात्पर्याप्स्यधिकरणत्वविवक्षणे तु अजहरस्वार्थस्वेऽपि तत्त्वसाम्यात् इति प्रसादकारो. कमेव ज्याय इति दिक् । प्र० १२०-एतस्योत्तरं ६० षष्टितमे प्रश्ने साधु निरूपितमिति तत एवा- नुसन्धीयताम्। प्र० १२१-अस्योत्तर ८७ सप्ताशीतिप्रश्नवदू बोध्यम् । प्र० १२२-एतस्य चोतरम् ९६ षण्णवतितमप्ररनवद ज्ञेयम् । प्र० १२३-ननु "अच्च घे" इति सूत्रे भौतस्तिस्वं किमर्थमित्याशक्य "इद. मस्थमुः” इति सूत्रीयोकारग्रहणस्य मकारपरित्राणार्थत्वेन "न विभक्ती इत्यस्यानि- स्यत्वज्ञापनात् "तित्स्वरितम्" इति स्वरितस्वं सिद्धयति, इति प्राचाम्मतन्न युकम् ? रौतस्तकार उच्चारणार्थ" इति स्वपरग्रन्थविरोधात्। युक्त चोच्चारणार्थस्वमेव "स्तीणे बर्हिषि समिधा ने अग्नौ" इत्यादौ स्वरितस्वादशनात् । यक्षु अति तपरकरणेन बुद्धाविस्यन्त्र टाछ नेति सफलन्तदिति तच्चिन्त्यमेव ? तपरकरणेन टापा सहदीर्घबाधेऽपि टाब्बाधल्याप्रामाणिकत्वात् । तत्र टावभावस्तु सन्निपातपरिभाषयाऽपि साधयितुं शक्यते । एवमेवातोऽपि तपरकरणमुच्चारणार्थ. मेवेति मनोरमाकाराः। अन्न शादरनकारास्तु उच्चारणाकानामपि इत्संज्ञालोपावन्तरा न निवृत्तिरिति सिद्धान्तस्य भाष्यायनुकूलत्वेन कथितपूर्व स्थवीय एव । स्वस्तिवापत्तिस्तु प्रत्यया. प्रत्यगन्यायेनैव सिद्ध "तितिग्रहणं कर्तव्यम्" इति वार्तिकेनौपदेशिकप्रत्ययत्ववत्येव स्वरितत्वप्रवृत्तिरिति प्रकृते आदेशे [ौति] दकारस्थानिकचरर्वनिष्पन्नतकारस्य सरवेन वारयितु शल्या । मत एवं भाष्ये औकारं रितमाश्रित्यादिति प्रत्याख्यातम् , महि तदा तिवमस्ति । नच डित्वे विंशतो तिलोपापति? वासभाष्यप्रामाण्येन तस्य सक्षम्यामनमिधानात् । उच्चारणार्थ इत्यस्य च वर्णान्तरोच्चारणे मुखस्य क्लेशवारणार्थों नत्वम्यफलार्थ इति सिद्धान्तापात् । प्र० १२५-अया प्रश्नः ४९. एकोनपश्चाशत्तमे मरने साधु निरुपित इति एवानुसन्धेषः। प्र. १२५--अयञ्च ३५ पर्तिशतमे प्रश्ने साधुत्तरित इति तथैवेहात. . प्र०२६--एतस्योत्तरं ३ द्वितीयप्रश्नवदनुसन्धेयन्नाम्यया । प्र०-१२०-एतस्योत्तर १६ पञ्चदशे प्राने यथावद कमिति तथैवापसोक्यताम् ।

·द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- .. । प्र० १२८-अयं हि खलु ७८ अष्टासप्ततितमे प्रश्ने साधु समुल्लिखित इति इहा पि तथैव लेख्यः। प्र० १२९-अयश्च ९५ पञ्चाधिकनवतितमे प्रश्ने साधूत्तरेण विभूषित इति तथैव समाधीयवान्नातो मयह लिख्यते । प्र०१३०-अनोऽकारस्य लोपविधायकस्य "अल्लोपोऽन" इति सूत्रस्य अ. अन्तस्य भल्याङ्गस्याकारस्य लोप इत्यर्थः प्राचामभिमतो न युक्तः ? तक्षण इत्यादी -तकारोत्तरवत्यकारस्यापि लोपापत्तेः । नच अस्यास्यानोऽकारस्य लोप इत्यर्थं न दोष इति वाच्यम् ? तथासति मनसेस्यादावपि लोपस्य दुर्निवारत्वापत्तेः । नच तन्त्रादिनाऽन्नन्तस्य लोप इत्यर्थन वारणसम्भव इति वाच्यम् ? अनस्तक्षणेत्यादौ तथात्वेऽतिव्याप्त्यापत्तेः। ' एवञ्च भाधिकाराक्षिसः प्रत्ययविशेषोऽशचेति द्वयमप्यतो विशेषणम् । अन तु अकारस्येति नामावयवादिमूलोक्तार्थ हानिरिति मनोरमाकाराः । शब्दरत्नकारास्तु अनस्तक्षणेत्यादी अनुवादेऽपि "तस्मिन्॥ इति परिभाषोप. स्थित्या न दोषः । अथ च "अन्स्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य" इति परिभाषया वा नान. स्तक्षणेत्यादौ दोषसम्भवः, परिभाषा तु "सान्तमहत" इत्यादावनेककष्टापेक्षया बाघवेन समाश्रयणीयैव । नच "न सम्प्रसारगे सम्प्रसारणम्" इति सूत्रे माध्ये खण्डितैवेति वाच्यम् ? एतत्सूत्रसाध्यानि प्रयोजनानि नैतल्या: परिभाषायाल्स. म्भवन्तीति तदभिप्रायवर्णनात् । अत एवान्यत्र भाष्ये "यान्येतस्याः प्रयोजनानि तदर्थमेषारम्भणीय वेति" वर्णन सङ्गच्छतेतरामिति । एवञ्च तन्त्रादिनाऽर्थकरणेऽपि न क्षतिरिति दिक। प्र० १३१-एष प्रश्नस्तु १८ अष्टापञ्चाशत्तमे साधूत्तरेण विनियोजित इति तथैवेहापि समाधानप्रकारो बोध्यः । प्र० १३२-अयञ्च प्रथम १ प्रश्नधदेव समाधेय इति । प्र. १३३-सम्बन्धिशब्दः सापेको नित्यं सर्वसमस्यते । वाक्यवत् सा व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न हीयते ॥१॥ समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना। संस्पृश्यावयास्ते तु युज्यन्ते तद्वता सह ॥२॥ अनयोः कारिकयोस्र्थस्तु निस्य[ नियतम् ] सापेक्षा [ सम्बन्ध्यन्तरसाकास] सर्वः सम्बन्धिशब्दः [ समन्वयिशब्दः ] समस्यते [ समास लमते ] हि [ यतः] सा व्यपेक्षा [ आकाङ्क्षा, व्यपेक्षारूपसामर्थ्यस्य समासेऽसम्भवात-]-वाक्यवत् [.दे. वदत्तस्य गुरोः कुकमित्यादिवाक्य इव] वृत्तौ । गुरुकुलम् दासमायस्यादिसमासे] न, हीयते [ त्यज्यते ] इति प्रथमकारिकार्थः । द्वितीयस्याः कोरिकायास्तु-येषाम् [ नित्यम् आकासितानाम्पदामाम् देव- ·प्रश्नोत्तराणि । इतादीनाम् ] समुदायेन [विशिष्टेन प्रधानपदार्थेन ] गुरुकुलादिना, सम्बन्धः [अ. न्वयः] ते, अवयवान् [ समुदायजन्यशाब्दबोधीयविशेष्यतानिरूपितविषयत्वाश्रयान् गुर्वादीन् ] संस्पृश्य [ द्वारीकृत्य अर्थात् तद्द्वारकस्वीयगुरूपाधस्वात्वाश्रयान गुधा- दीन् ] संस्पृश्य [ द्वारीकृत्य अर्थात् तद्वारकस्बीयगुरूपाधत्वादिसम्बन्धेल, तद्वता [अवयववता] सह [ साकम् ] युज्यन्ते[सम्बधनन्त ] इत्यर्थः । प्र० १३४-अयम् प्रश्नः ६३ त्रिषष्टितमप्रश्ने साधु निरूपित इति तथैवाव. गन्तव्यः। प्र० १३५-ननु सर्वादिगणे द्विशब्दात् प्राक किंशब्दस्य पाठेन 'त्यदादीनाम: इत्यनुवर्तनात् त्यदादोनामिमोऽ: स्यादिस्यर्थक "इमो” इति न्यासेनैव सिद्धे किमाक" इत्यत्र किंशब्दे ककारोच्चारणं किमर्थम् । नच तथा सति "मलोऽन्त्यल्या इति परिभाषयाऽन्त्यस्यैवादेशापत्तिारेति वाच्यम् ? तादृशपरिभाषाप्रतिबन्धकीभूत "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिः, इति परिभाषा या प्रतिबन्धादारम्भसामर्थ्याच्च तदापत्रणसम्भवात् । इमावित्यादौ तु "अङ्गकार्य कृते पुनझिकार्यमिति निषेधादेव सिद्धिः। "कुतिहोः" इत्यत्र "उतिहो" इति "काति" इत्यत्र च "धाति" इति न्यासेनैवोपपत्तेरिति चेन्न ? अकविशिष्टस्याप्या. देशविंधानार्थ ककारोवारणस्य साफल्यात् । अन्यथा भाज्याभिमत प्रातिपदिकाप्त- द्वितोत्पत्तिः" इति सिद्धान्तेन अङ्गसंज्ञानिमित्त प्रत्ययनिरपेक्षत्वेनान्तरडत्वात् पूर्व मे. वाकचो विधानात् निरुतनव्यन्यासेनास्वेऽपि कक हत्येव स्यात् । राद्धान्ते तु "तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते” इति न्यायेनाकविशिष्टस्यापि किम्ग्रहणेन ग्रहणात् क इत्येवेष्टः । ककारोचारणसामदेिव चैतन्न्यायविषये "निदि. श्यमानपरिभाषा" न प्रवर्तत ' इति सिद्धान्तात् 'भिन्धकि' इत्यत्राचि धित्व प्राप्नोति निर्दिश्यमानपरिभाषया" इति भाष्यस्याकजरवकन्धित्व प्राप्नोतीत्य- स्मार्थस्य सर्वरभिमतत्वादिति दिक् । प्र० १३६-एष च प्रश्नः २९ एकोनत्रिंशत्प्रश्ने साधु व्याख्यात इति तथवे. हाभ्यनुसन्धेयः। प्र० १३.-ननु क्रुश माहकाने इति धातोस्तुनि क्रोष्टुशब्दस्य तृचि क्रोष्टश- छदस्य च सिद्धौ तृज्वदावविधायक सूत्रनिष्फलमिति चेन्न? सर्वनामस्थाने स्त्रियां च तृजन्तस्यैव, तृतीयादावच्युभयस्य, अन्यत्र तु तुन्नन्तस्यैव प्रयोग इति नियमा. थमावश्यकत्वात। अत एव द्वितीयाबहुवचने शसि क्रोष्टूनिस्येव भवति । नचैवमुभपोः गालवा चकवेऽपि तुबन्तस्य सर्वनामस्थानादौ अप्रास एक तृज्वद्रावो विधीयत इति कथ- नियमाधवं किन्तु विध्यर्थत्वमेव युक्तमिति वाच्यम् ! फलता प्रयोगनियमार्थव- स्यैव प्राग वर्णनात्। -- ·द्वि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- निमित्तव्यपदेशतादात्म्यशासकार्यरूपविषयकत्वेन षड्भेदा अतिदेशाः। तत्र "पूर्ववत्सना, आग्रन्तवदेकस्मिन् , सुबामन्त्रिते परामवत्स्वरे" इति अयं यथाक्रम. मात्रयस्योदाहरणम् । शास्त्रकार्यातिदेशयोस्तु "स्थानिवदादेश" इत्यादि प्रसिद- तरम् । रूपातिदेशस्य च प्रकृतम्तृज्वद्भावविधायकमुदाहरण सम्भवति ! प्राधान्याद. न्येषामसम्भवाच। तथाहि-तृजन्तत्वात्मकनिमित्वस्य तव्यवहारस्य वातिदेशे आहत्य तृच्छन्दमुच्चार्य विहितकार्यस्यैवापत्तौ जसि दीर्घ एव स्यात् , स्वौजसा- विषु चानङ्गुणौ न स्याताम् । मच उत्तरसूत्रतयेन विधानसामथ्यात् "अतृधि" त्यत्र कोष्टुग्रहणेनैव सिद्धावानापि सामर्थ्यात् कार्यमानप्रवृत्तिरिति वाच्यम् ! तरसाम- येन रूपातिदेशस्यैव युक्त्वात् । सहप्रयोगाभावाचन तादात्म्यातिदेशसम्भवः । शास्त्रकार्यातिदेशावपि न ! तुवन्तस्यायुदासतया तृज्वानोकारस्य रेफरूपयणादे. शेऽपि तस्योदात्तस्थानिकयणोऽभावेन "उदात्तयणो हलूपूर्वात्" इतिस्वरानापतो तयोरक्यस्य स्वत एव सस्वाचार्थातिदेशोऽसम्भवी। तृज्वदिति चकारोचारणसाम- यात् अन्तोदात्तस्वरविशिष्टमिति ऋकारस्योदात्तत्वात् "उदात्तयण" इत्यादिस्वर- सिद्धिरिति संक्षेपात्। प्र.१८-अ "णिति हस्वचा इति सूत्रे "खिति" इत्येको योगः। माघे "इयवस्थानी अस्त्री स्त्र्यायो" इति त्रयमनुवर्तते । द्वितीये तु "स्त्र्याख्यौ” इत्ये. तदेकदेशमात्रमनुवर्तते नतु निस्यनीशिनार्थकमाख्याविशिष्टम् । अत एव इन्वशनि- प्रभृतीनामुभयलिशानां पटुमदुप्रभृतीनां सर्बलिङ्गानां कथनदीवमित्याशय "हस्थ. चेस्यत्र नित्यस्त्रीलिङ्गाविस्येवंविधो नियमो नाश्रीयते" इति कैपटोकं सङ्गच्छते तम्मते "स्त्रीविषयावेव यौ यू निस्यम्" इति भाष्यानुसारेण लिङ्गान्तरविशिष्टार्थान. मिधायकस्ववियत्रीत्वम् इति सिद्धान्ताद । पदान्तरं विनापिनियां वर्चमानस्वमिति वृत्तिकारादिमते हस्वाशे निस्यग्रहणण्यावयालामात् इष्वादीनां हि शब्दवाच्य एवं स्त्रीस्वमिति संक्षेपतोऽनुसन्धेयम् । प्र०१३९-अस्योत " सदशे प्रश्ने यथावदुक्तमिति तत एवानुसन्धीयताम् । प्र० १४०-जनु "गुणा अभेदका इति पक्षे "पथिमथ्यभुषामात्" इति सूत्रेऽ. जुनासिकोच्चारणेऽपि मान्तरसम्पादनुनासिका स्यादित्याशङ्कयाह परममूले-"आ मादिति गुदाया एका इति । ये तु नेहानुनासिकप्राप्तिा भनणवेन सवर्णग्रहणामावादिति । नचामणि विध्यः थैन तपरस्त्रेण प्राप्तिरिति वाच्यम् ! भाग्यमानस्सवर्णाच गृह्णातीति निषेधात् । किच गुणानामभेदकत्वेऽपि सूत्रे शुकव्यक्त निर्देशाधातिप्रसङ्ग इति माहुः । तत्र! विचारसहम् ममणि विध्यमिति बाबालस्य, भापमानः सवर्णान् इयुत्तरबसस्य चानिरालम्बनत्वात्। तत्र हि "चो कुछ इत्यादौ दोषवारणाप "भापमानोऽण सवांच ग्रहातीति भाग्यवतुके । नचेदोविल्करणसामय्यनैव शक्यते सवारणमिति ·সশ্ববি। ५३ वाच्यम् । तामविचारस्य ज्ञानामावैरपि विरहितत्वात् । भाष्ये "तपरस्तकालस्या इति सूत्रेऽप्रत्ययग्रहणण्यानुवर्तितस्वाध। अभेदकत्वे दोषस्य दुरुधरस्वात् "शुद्धका व्यके इस्यापि सङ्गतिविहीनमेव पोध्यम् । प्र. १४१-युष्माकमित्यादावस्यकोपे सस्येव प्राप्तस्य सुदामस्य निवृत्तये कृतेन "साम आकम्" इति समुदकनिदेशेन "शेषे लोप इति सूत्रीयान्त्यलोपपको ज्ञान्यते। एवम् "भ्यसोऽभ्यम हस्यन्न नचादेशो हलादिरस्तीति अभ्यमित्येव च्छेदोऽस्ति शेष लोपे सिद्ध युष्मभ्यामितिमाध्येण टिलोपपक्षोऽपि भाष्यसम्मतः । एवञ्च शेष हत्पावत्य एकस्य विभक्तिविशेषणत्वेन मास्वयस्वेत्यादिमूलोक्तार्थ एव । स्थानिनोऽधिकरणत्वविवक्षया शेषस्य लोप इति द्वितीयार्थः। एवोभयोस्स. म्भवो नासम्भव इति। ननु शेषस्य लोप इत्यर्थो निष्फको भाति । नच व बील्यादौ टावभाव एवं फल- मिति वाच्यम् ? सक्षिपातपरिभाषयव तद्वारणसम्भवात् । अत एव भाग्यकृता शेषग्रहणम् प्रत्याख्यातम् । मास्व यत्वनिमित्तेतरेत्यापर्यस्तु विशेषविहिताभ्यामाख यस्वाभ्यां स्वविषये लोपस्य बाधेनैव सम्भावनीयः । अत एव यूयमिस्यन्त्र मकारप्र. श्लेषो भाष्यकृस्कृतशीभाववारणार्थस्सनच्छतेतराम् । एवच ससुदकनिदेशप्रत्याख्यानापेक्षया शेषग्रहणप्रत्याख्यानमेव साधीयो भव. तीति दिक् । प्र० १४२-एतस्योत्सरन्तु ८१ एकाशीतितमे वैशयेन निरूपितमिति तत एवाय. गम्यताम्। प्र०१३-सम्प्रसारणसंज्ञाविशयके "इग यणस्सम्प्रसारणम्" इति सूत्रे समा. गताऽन्योन्याश्रयादिदोषोऽधोनिष्ठप्रकारवार्यते। तथाहि-अस्य सूत्रस्य शाटकं बये. स्यादी "यदि वातव्यो न शाटको यदि शाटको न वातव्यः" इति बिरोधमाशय "मन्ये स वातव्यो यस्योतस्य शाटक इत्येषा संज्ञा भवति" इति भाग्योकसूत्रशाट- कन्यायेन भाविन्यास्संज्ञायास्समाश्रयणात् विधिप्रदेशेषु निर्वाहसम्भवात् । तथाहि यणः स्थाने स भवति यस्य सम्प्रसारणशब्देन जातस्य सम्प्रसारणसंज्ञा भवतीत्ययः । तेन "विध उत्" इत्यस्य न सम्प्रसारणत्वम् । नच तथाप्यन्योन्याश्रयो दोषस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् ? सम्प्रसारणशब्दस्य सम्प्रसारणभाविते यणस्थानिकेक्स्वावच्छिन्ने च खण्डशा शक्तिस्वीकारेण सम्पसार- विधिस्थले सम्प्रसारणशब्दमाविस्वाशस्य मोषेण दोषाभावात् । अत एवं नापाधि धुभ्यामित्यादौ दोषस्पर्शोऽपीति दिक् । प्र० १४४-एतस्प्राने "पुंसोऽसुति स्यन्न सप्तम्यर्थविचारो यः पृच्छयते सच .. सप्ततितमे प्रश्ने साधु निरूपित इति तत एवावगमं विधायाधस्तनप्रकारेण "मसु ने" इति सूत्रीयायों विचार्यताम् । तथाहि 'ने" हति विषयायो सप्तमो तथाच ·9 १ .. १० मनोरमाशब्द्रस्नस्य- नाभावे कर्तव्ये इत्यर्थः, अन्यथा घेः परस्वाभावासात्वन्नैव स्यात् । आवृत्त्या नेप. दस्य चैका निमित्तत्वं सप्तम्यर्थः, एवञ्च कृतेऽपि नाभावे मुत्वज्ञासिद्धं किन्तु सिद्धमे- बेति बोध्यते। अत एव दीर्घम्प्रति मुत्वस्यासिद्धत्वात् कृते नाभावे "सुपि च" इति न दीर्धापत्तिः । अत्र सन्निपातपरिभाषयाऽपि दीर्घश्शक्यवारणः। नच अमुना इति सियर्थम् "असुना' इत्येव "अधुना' वत् न्यासः कार्यः किमेताशगौरवे. गेति वाध्यम् ! राम इत्यादौ "ससजुषो रुः" इति स्त्वमित्संज्ञालोपदृष्टयाऽसिद्धमिति कथं स्याद् विसर्गादिरित्येतदर्थम् क्वचित् त्रिपाद्या असिद्धत्वोति ज्ञापनाय सूत्रे नादि. चारिताथ्य तथैव स्थापनीयत्वात्। नचानुनासिकनिर्देशसामादिरसंज्ञालोपौ प्रति नासिद्धत्वमिति वाच्यम् ? तरुमूलमित्यादौ "हशि ६” इत्यस्य वारणाय "अतो रो हत्यत्रानुनासिकनिर्देशेन तत्रैव चरितार्थ वात् , इत्यादि स्पष्टितम्मनोहमाया, मिति दिक् । प्र. १४५-ननु दधिसेचाविस्यन्त्र प्राप्तमपि षत्वं कुतो न भवतीति चेन? "लास्प.. दायो" इति सूत्रेण तनिषेधात् । नच तत्र सूत्रे पदस्यादिः पदादिरिति समासो भवति प्रकृते च सुबुस्पतेः प्रागेव समासात् पदस्वाभावात् कथविषेध इति वाच्यम् ? अत एव पञ्चमीसमासस्य स्वीकारात् । नचैवं रामे स्वित्यावावच्याति:१ सातिग्रह- णात् "स्वादिषु इति या पदसंज्ञा तामादाय न निषेधप्रवृत्तिरिति ज्ञापमात् । व्यतिसे इत्यादी पावापत्तेश्च "प्रत्ययविषये नायन्न्याय इति ज्ञापनप्रकारो न युक्तः। नच पदस्यादिरिति षष्ठीसमासे से इत्यस्य तिङन्ततदादित्वाभावेन कथनिषेधः प्रव. संत इति वाच्यम् ? एकदेशविकृतन्यायेन प्रकृतिप्रत्ययगतपदत्वमादाय प्रत्ययाला. णद्वाराऽदोषादिति । शब्दरत्नकारास्तु सुवाचा सुवाचावित्यादिसिद्धये दधना सेचाविति षष्ठीसमासेऽपि पत्वनिषेधाय पञ्चमीसमासस्वीकारल्यावश्यकस्वेन स्वादिषु: पदस्वविधायकयोगविभा. गस्वीकारेण वात्तिकमिदम्प्रत्याख्यातमिति। एवञ्च बहुसेचाविस्यत्र षत्वनिषेधार्थ "बहुचपुर्वस्य परवन्नेति वचनमवश्यङ्कार्यम् । व्यतिसे इत्यत्रैकवचनन्तु जयमङ्ग- लारीस्या समाधेयमिति दिक् । प्र० १४६-प्रश्नश्चायं ४८ अष्टाचस्वारिंशत्तमे साधूक्तोचर इसि तथैव व्याख्येयः । प्र० १४७- एतस्प्रश्नस्योत्तरम् २२ द्वाविंशे प्रश्ने साधु दत्तमिति तथैवेहानु सन्धीयताम् । प्र० १४८-एतदुत्तरन्तु १५ एकोनषण्णवतिप्रश्ने साध्वीरितमिति ततोऽक- गम्यताम्। प्र० १४९-"भारछीनयो” इति सूत्रस्वरसात् वर्णयोरेव नदीसंज्ञा "यू स्त्र्या- ख्यौ" इत्यनेन सम्पद्यते । नच वर्णस्य स्त्र्याख्यस्वमप्रसिद्धम् ? डीवादिस्त्रीप्रत्ययेषु स्वता सिद्धत्वात् श्रीहीत्यादी स्त्रीवाचकवर्णसमुदाये च घटकतया प्रवेशात् । शक्ति ·Nom प्रश्नोत्तराणि। पर्यायधिकरणत्वविवक्षणे चप्रमाणाभावः । अत एव नद्यन्तस्व व्यवहृतिनं विरुद्धा । तदन्तसंज्ञापक्षे "शीनद्यो" इत्यादौ नदीशब्दस्य तदवयवे लक्षणायाँ लाघवाभावात् । एवं घिसंज्ञाविधायकेऽपि इउवर्णों तदन्तं वा घिसंज्ञकमिति पक्षद्वयं बोध्यते । वर्णसंज्ञापक्षे 'असखिः इत्यस्य सखिभिन्नस्यावयव इत्यर्थे मतु सखिशब्दावयवं वयित्वेति । तेनातिलखिनेस्यादि साध्यमेव । स्त्रीस्वविशिष्टार्थमात्रबोधकस्यैव संज्ञेत्यर्थेन च "प्रथमलिङ्गग्रहणञ्च" इति वार्तिकसाफल्यम्, जहस्वार्थावृत्तित्वाभिमा. नेन वा तदुक्त। भाष्यकारास्तु अजहरस्वार्थायामवयवस्य नित्यस्त्रीत्वविशिष्टार्थबोधजनकत्वेन तस्य संज्ञायां कुमाय ब्राह्मणायेस्यादौ नद्यन्तस्वात् कार्य सिद्धिमभिधाय प्रस्याख्यानमस्य कुर्वते । तन्मात्रबोधकत्वनिवेशे च प्रमाणवैकल्यम् । क्यजायन्ते तु न दोषः ? अवयवशब्देन वृत्तिप्रकृतिभूतशब्दग्रहणात् । नित्यस्त्रीवञ्च प्रवृत्तिनिमित्तविशिष्टशक्ति विशिष्टस्वम् । वैशिष्टयश्च स्वावच्छि. अमुख्यविशेष्यताप्रयोजकत्वस्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितस्त्रीस्वनिष्ठप्रकारताप्रयोज- कत्वस्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितस्त्रीत्वेतलिङ्गानिष्ठप्रकारत्वाप्रयोजकत्वैतन्त्रितय- सम्बन्धेन । शक्तिवै० च स्वपर्याप्त्यधिकरणत्वस्वज्ञानाधीनोपस्थितिप्रयोज्यबोधजन. कत्वप्रकारकतास्पयं विशेष्यताविशिष्टतात्पर्यावषयतापर्याप्स्यधिकरणत्वोमयसम्बन्धेन। तत्रापि वै० च स्वावच्छेदकतव्यावस्वव्यापकानुपूर्वीव्याप्यधर्मावच्छिन्नत्वस्वसामा. नाधिकरण्योभयसम्बन्धेनेति प्र० १९०-एष प्रश्नस्तु चतुरशीतितमे ८४ प्रश्ने साधूत्तरसम्पदा विभूषित एवानुसन्धेयः। प्र०१५१-डीपप्रत्ययावधायकस्य "पुंयोगादाख्यायाम्" इति सूत्रस्य पुयोगादिति हेतौ पञ्चमी आख्यायामिति पञ्चम्यर्थं सप्तमी, बोधकत्वमाख्यापदार्थः पुंयोगाद्धेतोः प्रवृत्तिनिमित्तारोपेण स्त्रियां वर्तमानात् पुबोधकाच्छब्दान्डीप्रत्ययो भवतीत्यर्थः । अन्न दम्पतिभाव एव योगशब्दार्थ इति केचित् । वस्तुतस्तु ताहशसकोचे मानाभावात् जन्यजनकभावसम्बन्धोऽपि गृह्यते । अत एवं "कौशल्ययासावि सुखेन रामः प्राक् केकयीतो भरतस्ततोऽभूत्' इति भट्टि प्रयोगोऽप्युपपद्यते । अन्यथा “जनपदशब्दात्" इत्यपत्यप्रत्यये कैकेयीत्यापद्येत । नच "अतश्व" इति तल्लुकि न दोषः ? "न प्राच्यभादिभ्य" इति तन्निषेधात् । मत एव "कैकेयि कामाः फलितास्तवेति कालिदासोक्तिरपि सङ्गन्तेति दिक् । प्र० १५२-एकाधिकपञ्चाशत् ५१ प्रश्नवच्चायमुत्तरणीयः। प्र० १५३-अयन्तु ६९ एकोनसक्षतिप्रश्नोत्तरेणैव गतार्थ इति बोध्यम् । प्र० १५४-नच बहुश्रेयसी कुलमित्यन्त्र क्लीबे "बस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्या - ·दि० मनोरमाशब्दरत्नस्य- इति स्वविधायकेन इस्वस्स्यादिति वाच्यम् ? "ईयसो बहुप्रीहेर्न' इति परम. प्राचीन सिद्धान्तपथेन हस्वनिषेधात । नचोपसर्जनहस्वल्यैव तेन निषेधोऽभिमत इति निरुकापतिस्तदवस्थेति वाच्यम् ? तथा सतीष्टापत्तेरिति मनोरमाकाराः । शब्दरत्नकारास्तु-"ईयसमा इति सूत्रे भाष्ये ईयसः परस्योपर्जनस्त्रीप्रत्ययस्य दीर्घत्वं वक्तव्यम् बहुश्रेयसी नैतदस्ति बहुधीहौ पुंवदिति सिद्धम्। इत्युक्तम् । तत्रेयसः परस्य बहुव्रीही विद्यमानस्य पुंवत् कोऽर्थः पुंविषयस्येकारस्य यथा न हस्वस्तथाऽ. स्यापीति तदर्थः । नच नेत्येव सिद्ध पुंवचनं व्यर्थमिति वाच्यम् ? बार्तिकस्य लघुत्वादिविचारस्य बहुशो भाष्यानभिमतत्वात् । प्रत्याख्यानकल्पे हि "प्रत्यासति स्यायेन उपसर्जनहस्तत्वस्यापवादत्वात् । प्रत्याख्यानासत्यापत्तिवारणाय च न सामान्यतो स्वस्वावच्छिन्नयावदपवादत्वम् इति शम्। प्र० १५५-प्रश्नश्वायम् ५८ अष्टापञ्चाशत्तमे साधु समुत्तरित इति तथवा नुसन्धाय लेख्यः। प्र० १६६-एतत्प्रस्योत्तरन्तु १६ षोडशप्रश्नोत्तराभिन्नमिति तदुत्तरादु- त्तरणीयम् । प्र० १५०-अयश्च प्रश्नः १९४ चतुर्विशत्यधिकशततमे प्रश्ने युक्तोत्तरेण बोषित इहाबगन्तव्य प्र० १९८-एतस्योत्तरन्तु एकविंशे प्रश्ने दत्तमिति तथैवात्रापि बोध्यम् । प्र० १९९-अन्न "हल्ल्याबभ्य" इति इति सूत्रे प्रथमहलग्रहणस्य फलम् ३ तृतीयप्राने यथावदू विचारितमिति ततोऽवधाय "अनङ्सौ इत्यस्य स्थाने "सोग हात न्यासः कुतो नेति चेदनोच्यते-तथासति उशनेस्यादावनोऽभावात् सिद्धिन भवेत् । नच तत्रापि "दुशन इत्यत्र डादेशेऽनुवर्तमाने नोकदोष इति वाच्यम् ? लापवाभावेन डित्वसामर्थात् टिलोपादिकल्पने गौरवाच्च । तथाचोशनसोऽन सवैकल्पिकत्वञ्चेति द्वयमपि चिन्त्यप्रयोजनमेवेति भाष्यानुवकारः। वस्तुतस्तु “सोडा' इति न्यासे विशिष्टन्दूषणम्मदीयपितृचरणैस्स्वरचितको. मुदीकल्पलतिकायान्दत्तमिति विशेषतो जिज्ञासुभिस्तत एवानुसन्धेयमिति दिक। इत्यजन्तावधिकस्त्रोप्रत्ययान्तभागीयप्रश्नानामुत्तराणि ।

·अथ तृतीयखण्डे- [ कारक प्रश्नानामुत्तराणि ] प्र० १-मन्त्र कारकप्रकरणीये "गतिबुद्धि” इति सूत्रे प्रत्यवसानभक्षणम् अर्थशब्दस्य च प्रत्येकं योगः "द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणम्पदम्प्रत्येकममिसम्बध्यते इति व्यायात् । कर्मशब्दश्चेह कमव्यतिहारवत् क्रियापरा किन्तु शब्दा कर्मयेषामित्यर्थः । एवज्ञ प्रयोजकन्यापारेऽन्यानधीनत्वरूपार्थप्राधान्यस्य शब्दप्राधान्यस्य च। सत्वेना. स्तरङ्गादपि कर्तृत्वात् तदनुरोधिकर्मत्वस्य बलीयस्त्वेन "कर्तुरीपिसततमकर्म" इत्येव सिदे सत्रमिदं "गति बुद्धि' इति व्यर्थीभूय गिजथेनाप्यमानस्य यदि भवति कर्मसंज्ञा तहिं गत्याद्यर्थानामेव कत्तुंरिति । तेन पाचयति देवदत्तो यज्ञदनेनेस्यत्र प्रयो. ज्ये प्रकृत्यर्थम्प्रति कर्तृत्वस्यैव निरपवादस्वेनावस्थानात् तृतीयासिद्धिरिति भाष्या. नुगो मनोरमाकारः। अत एव आकडारीयम् प्रधानकार्य सर्वतो बलवदिति कैयटमपि संगमयन्ति । अत एव च गुणक्रियायां स्वातन्त्र्यात् प्रेषणे कर्मताता। नियमात् कर्मसंज्ञायाः स्वधर्मणाभिधीयते ॥ इति कारिकापि संगच्छते । तत्र कर्तः स्वधर्मेण तृतीययेत्यर्थः। प्रयोज्ये कतरि च तृतीयैव भवतीति हार्दम् । किञ्च कर्तृग्रहणं धात्वर्थप्रधानीभूतव्यापाराश्रयत्वरूपस्वतन्त्रोपलक्षणन्नतु तत्सं. ज्ञकपरम् , उद्देश्यत्वलक्षणार्थप्राधान्यस्य प्रयोज्यव्यापारनिष्ठस्य पुरस्कारे तु विधा- यकस्वमेवोचितमिति। आकडारसूत्रीयभाष्यकैपटविरोधात समुपेक्ष्य एवैष प्रकार इति मनोरमाकृतस्तुशब्देन सूचयन्ति। एतदभाष्यन्तु माधवशास्त्रिभण्डारिरचित. प्रभाख्यटिप्पण्यां विशद निरूपितमिति कदाचित पृच्छयते चेत्ततोऽनुसन्धीयताम् । प्र०२-तावेवाओं यस्येति तदर्थस्तस्य तदर्थस्य, अन तच्छब्देन पूर्वसूत्रवृत्ती व्यवतपणी परामृश्येते तौ च पूर्वसूत्रे चूते क्रयविक्रयव्यवहारे च तुल्यार्थे गृहीता. वितीहापि द्यूते इति कर्मणीस्याथर्थः। उत्तरसूत्रद्वयारम्भसामर्थ्याच नेह “शेषे" इत्य. स्य सम्बन्ध इति मनोरमाकारा। शब्दरत्नकारास्तु, नम्वत्र शेष इत्यस्य सम्बन्धेऽपि उत्तरसूत्रे "विभाषोपसोंग इत्यत्र सम्बन्धे "दिवस्तदर्थस्या इत्यनेनैव तत्फलस्य सिद्धत्वेन तदूपैयथ्यापतिः । नच तथा सति "विभाषोपसगै" इत्यत्र शेषसम्बन्धेऽपि “षष्ठी शेपेश इति प्रवृत्त्या पक्षे समाससिद्धयेऽपि सूत्रश्चरितार्थमिति वाच्यम् ! "नोपसर्ग" इति न्यासेमेव

·Mum
तृ० मनोरमाशब्दरत्नस्य-
सद्धे "द्वितीया ब्राह्मणे" इति सूत्रवैयापत्त । नच तदनुपसर्गे द्वितीयार्थञ्चरितार्थ.
मिति वाच्यम् १ कर्मत्वे विवक्षिते "कर्मणि द्वितीया" इत्यनेनैव सिद्धे।
"द्वितीया ब्राह्मणे इत्यत्र शेषसम्बन्धे कमंत्वेऽविवक्षिते सूत्रमचरितार्थमिति वाच्य.
! विछिनरवेनानुवृत्तरयुक्तस्वाद गाम्प्रतिदीव्यन्ति इस्यन्न कमंत्वस्यैव प्रतीतेश्च,
एवमेव भाष्यसम्मतेश्च ।
एवञ्च भाष्ये तिङन्तोदाहरणदानेनोत्तरसूत्रद्वयवैयपित्त्या वृत्तिकाशिकादिन.
न्थसम्मतेश्च नात्र शेषसम्बन्ध इति दिक् ।
प्र०३-कर्मसंज्ञाविधायकम् “अकथितञ्च” इति सूत्रम् । तत्र केनाकथित
मिति काझोपशामकत्वेन "अपादानादिविशेषैरविवक्षितं कारक कर्मसंज्ञं स्यात् ।
कारके इत्याधिकारात् प्रथमाथ सौत्री सक्षमीति माध्यसिद्धान्तान । न व त्यजनोसर्जन
त्याजनं दुहेरथः गौः पयस्त्यजति गवा पयस् त्याजयते इति प्रतीतेापारद्वयार्थ-
स्वेन " इति "तथायुक्तम्" इति सूत्राभ्यामेव तत्र २ कर्मत्वे सिद्धे सूत्रामि
दंध्यर्थमिति वाच्यम् ? कर्मणश्शेषत्वाविवक्षायां षष्टी प्राप्नोति तां बाधितुमस्या
चारितार्थ्यात् ।
एवञ्चेह षष्ठीचत् सम्बन्धमानन्द्वितीयार्थः । अपादानस्वमात्रविवक्षायान्तु पञ्च.
स्येव । गौ क्षीविशेषणत्वे तु षष्ठी, तेन गोः पयो दोग्धीत्यपि प्रयोगस्साधुरेवेत्यादि
निरुकम्मनोरमाकृता।
शब्दरत्नकृता तु यदा पयोमिष्ठविभागानुकूलल्यापार एव धात्वर्थस्तदाऽपादा.
नस्वाविवक्षायाम् अन्येनासिद्धेः कर्मस्वार्थमिदमावश्यकमेव । एवमन्येष्वपि षष्ट्या
पवादत्वमात्रेण सम्बन्धार्थकताऽपि नोचिता! तथासति कर्नादेपि षष्ठयपवादत्वेना
तृतीयादेरपि सम्बन्धार्थंकरवापत्तेः। तस्मादत्रापि क्रियाजनकतासमानाधिकरणकर्म-
त्वशक्तिमत्त्वेनैव बोधौचित्यमिति । एवमेव यथाप्रयोगंबहूनान्धातूनां च्यापारद्वयार्थ.
कवेन हिकर्मकरवं सिद्धम् भाष्यादिनीतम् । तत्रये व्यापारद्वयार्थस्वेम सकर्मकास्तेषा.
प्रधानकर्मणि लकारादयः।
अत एव "धानकर्मण्याख्येये लादीनाहुद्विकर्मणाम् । अप्रधाने दुहादीनां ण्यन्ते
कर्तश्च कर्मणः ॥” इति भाष्यसिद्धान्तोऽपि संगच्छते। .
प्रधानकमत्वञ्च · कर्तृप्रत्ययसमडियाहारे कनिष्ठप्रधानधात्वर्थव्यापारमात्रवि.
शेषण फलाश्रयत्वम् । ण्यन्त विषये ईशप्राधान्यस्यैव प्रास्त्वादिस्यादि प्रतिपादि-
तमिति दिक।
प्र०४-प्रधानेतरयोयंत्र द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक् ।
शक्तिगंणाश्रया तत्र प्रधानमनुरुध्यते ॥१॥
प्रधानविषया शक्ति प्रत्ययेनाभिधीयते।
यक्ष गुणे तदा तद्वदनुकापि प्रतीयते ॥२॥

·५६ । प्रश्नोत्तर्माण। कारकप्रकरणे द्वितीयादौ "अनभिहिते' इत्यभिकारः प्रचलति । अतश्च अभिहिते 'उतार्थानामप्रयोगः" इति न्यायेन द्वितीयादेरप्राप्त्या प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमा- वेभक्तिस्सिद्धयतीति । नचैवम् ‘पक मोदन भुक्त' इत्यत्रापि द्वितीया न स्यात् इति वाच्यम् ? अन्न पचि. भुजिनिरूपिते वे कर्मस्वशक्ती, इति प्रधानक्रियानिरूपितामनभिहितां शक्तिमादाय द्वितीयोस्पत्तेः । इदमेव फलयितुम्प्रमाणयितुञ्चोक्तकारिकाद्वयावतारः। एवञ्च यत्र गुण्यस्य प्रधानेतरयोः क्रिययोयोरुपस्थितिः तत्र गुणाश्रया [ गुणनि. रूपिता शक्ति प्रधानम् [ प्रधानक्रियानिरूपितां शक्तिम् ] अनुरुध्यते । मनुरोध. मेव रूपष्टयति प्रधानविषयेति । गुणेऽनुक्कापि प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेन अभि- धीयते । तद्वत [उक्तवत् ] प्रतीयते। तुल्यन्यायादू. गुणनिरूपिता उक्तापि प्रधान निरूपितानुक्कशक्तिवत् प्रकाशत इति । अत एव प्रासाद भारत इत्यादौ सदिनिरू. पिताधिकरणस्वस्योकत्वेऽपि आसिनिरूपितस्यानमिधानेनानमिहितत्वात् सप्तमी सिध्यति । स्पष्टितञ्चैवम् "स्वादुमि णमुल सूत्रे भाष्ये। अत एव पक्वौदनो भुज्यते. इत्यत्र पचेरवाधाल्याव भुजिप्रत्ययेनाभिहिते प्रथमैव भवति । वस्तुतस्तु 'पक्त्वा भुज्यत' हत्यादौ कर्मणः पचिभुजिभ्यां न युगपच्छाब्दोऽन्व या चिन्वन्यतरेण शाब्दोऽपरेणार्थः । तत्र प्रथमाद्वितीये व्यवस्थिते एय। इति विव- क्षाभेदेन पूजयितुं शक्यते हरिहरि वेत्युभयं साध्विति प्राचः । नव्यास्तु उभयनिरूपितशक्तेरनभिधाने गुणक्रियानिरूपितशरप्यभिधायिनी विभक्तिर्भवतीति । यथा ग्रामाय गन्तुमिच्छति प्राममिति, वा इष्यते ग्रामो गन्तु. मित्यादौ प्रधानेऽपि क्रियानिरूपितशतरभिधाने गुणनिरूपिताया अव्यभिधानान्न कदापि चतुर्थीद्वितीये। एवञ्च कैयटादिप्रामाण्यात आवृत्त्योभयन्त्र शाग्दान्वयोऽङ्गी. कार्य एव । तथा चैतविरोधादोदनम्पक्स्वेत्यपास्तमेवेति नभ्यमतमेव साधीयोs- न्यथा भाग्याथसंगत्यापत्तेः। प्र०५-कमसंज्ञाविधायके "कर्तुरीप्सिततमङ्कम इत्यत्र वर्तमानार्थकतन योगे "क्तस्य च वर्तमाने" इति षष्टी। एवञ्च काऽऽस्तुमिष्यमाणमत्यर्थः । कर्ता च. धातूपासव्यापाराश्रयः । केनाप्तुमिच्छतीत्याकाङ्क्षायां कर्तृपदार्थविशेषणीभूतेन "उप- स्थितम्परित्यज्यानुपस्थितकल्पने मानाभाव न्यायेन ध्यापारेणेत्यालभ्यते । मन्त्र सूत्रे "कर्तुराततमं कर्म इतिन्यासे 'काशी गच्छन् पथि मृत' इत्यत्राधिक- रणस्वम्प्रवाध्य पयः कर्मस्वोपरागेण द्वितीयापत्तिः। नच काशीङ्गच्छति न प्रयाग. मिति प्रयोगे प्रयागस्योत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापाराश्रयत्वाभावेन कथङ्कर्मत्वमिति वाच्यम् ? गन्धातोल्संयोगानुकूलव्यापारे शत्तरसत्त्वेन संयोगेनारोपितसंयोगवास्त- विकसंयोगयोग्रहणेन "आरोपितत्वजयोत्यम्" इतिन्यायेन प्रकृते च मनस्सत्त्वेन तत्सिद्धः। संयोगामावरूपफलाश्रयत्वाच्च प्रयागस्य कर्मत्वोपपादनात् । भन्न च .

·६० तृ मनोरमाशब्दरत्नस्य- सूत्रे कटं करिष्यति कटं कृतवान् इत्यादौ कर्मस्वसिद्धये क्तप्रत्ययोपासवर्तमान स्वमविवक्षितमेव । नचैवम् “कस्य च वर्तमाने" इतिषष्ठी न स्यादिति वाच्यम् ? "गमेरि" इत्यत्र "परस्मैपदग्रहणस्य छानयोरभावपरत्ववत्तत्र वर्तमानपदस्य भूतभविष्यत्कालाबोध. जनकपरत्वेन "वर्तमाने इत्यधिस्य विहितस्य कस्येत्यर्थनादोषात् । वर्तमानत्व- न्नैव विवक्षितमित्यस्य वर्तमानस्वावछिन्नविषयताकबोधनाय न विवक्षितमित्यर्थे- नादोषाच्चेति दिक् । प्र०६-वृत्तिकारैर्हि प्रागभिः प्रातिपदिकार्थस्सत्ता, प्रवृत्तिनिमित्तमिति तात्प. यम् । तद् ण्याचक्षाणाश्च योऽर्थस्सन्नेव केवलं भासते न जात्यादिरूपो न चलिङ्ग- “संख्याकारकयोगीस विवक्षित इति । यथाऽव्ययार्थो हि केवलमस्तीति वकुं शक्यते न पुनरीदृश इतीति तत्सर्वमयुक्तम् । तथाहि-उच्चनीचरित्यादिशब्दानामव्ययानां सखित्याकारकप्रतीतिजनकस्वस्य कुत्रापि तन्त्रेऽस्वीकृतेः । असत्वार्थकेषु मत्स्यादि- सामानाधिकरण्याभावस्य सुलभस्वेन प्रकृते मस्तिसामानाधिकरण्येनापि निर्वाहो "दुरुपपादः । लिङ्गसंख्याकारकेति स्वोक्तिविरोधाच्च । नचैवमपि पदान्तरोपस्थापितस्य उच्चैगृहमस्तीति सत्त्वमस्तिसामानाधिकरण्य- स्येति वाच्यम् । तस्य अव्यावर्तकत्वात् । तत्सत्त्वे लिङ्गसख्यादेरपि सम्भवेन "न पुनरीहशस्ताश" इति स्वोकवाक्यशेषविरोधस्य दुष्परिहरस्वापत्तेश्च । एवमेव कृष्णा श्रीरित्यादावव्याप्तिरपि स्यात् । मात्रशब्देनाधिकन्यवच्छेदाच्च न लिङ्गमहणात्ससिद्धिरिति तेषाम्मतमयुक्तमिति । प्र०५-ननु प्रासाद आस्ते हस्यन्त्र प्रथमाविभक्तिःकुतो नेत्याशंक्य "तिसमा. माधिकरणे प्रथमा' इत्युक्तमुत्तरम्भाष्ये । अत एव च "इदमपि सत्रं क्रियायोग एव "प्रवर्तते" इति ध्रुवते शास्त्रज्ञाः । तस्य च यदि क्रियानिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकार ताप्रयोजकात प्रथमेत्यर्थस्तदा राहोशिशर इत्यक्ष राहुपदादपि सा दुवारैव स्यात् । यदि च क्रियानिष्ठविशेष्यतानिरूपितसाक्षातप्रकारताप्रयोजकात् प्रथमेत्यर्थस्तवा "घटोऽस्तीत्पादौ सत्तानिष्ठविशेष्यतानिरूपितसाचारप्रकारताप्रयोजकास्य तिवर्थ एव सत्त्वेन सदनापत्तिरितिचेत् ? कारकाधिकारीयविभक्तिमात्रातिरिक्त शेषे षष्ठीत्या. दिविहितविभवस्यतिरिकविभक्तौ चिकीर्षितार्या क्रियानिष्ठविशेष्यतानिरूपितसाक्षात् परम्परया या प्रकारताप्रयोजकात् प्रथमेति वर्णनेन दोषाभावात् । नचैवम् पुच्चैरादिभ्योऽधिकरणशक्तिप्रधानेभ्यः कथम्प्रथमा, तेषामस्तिसामा. नाधिकरण्यदौर्लभ्यादिति वाच्यम् ? "अमितस्सोऽर्थोऽन्तर्भूता प्रातिपदिकार्थः सम्प. " इति भाष्यात्तिसामानाधिकरण्योपपादनात् । अधिकरणशक्तिप्रधानकानामपि अभेदान्वयबोधप्रयोजकपदसममिव्याहारे शक्तिमत्प्रधानवेन' सामानाधिकरण्यसौ. म्यादिति दिक। .

·प्रश्नोत्तराणि। प्र०८-ननु बहुपटुरित्यादौ बहुचप्रत्ययेनोकार्थवाद यथा कल्पवादिप्रत्यया न भवन्ति "उक्तानामप्रयोगगन्यायार तथैवेहापि क्रियते कट इत्यादावपि तिवादि भित्तस्वात् द्वितीया नापद्यते । एवमेव कटं करोतीत्यादौ लब्धावकाशा द्वितीया कृतः कट इत्यादौ निरवकाशस्वेनापवादभूतया प्रथमयावाधिव्यत एवेति । नच वृक्ष इत्यादी सावकाशा सेति वाच्यम् ? तत्रापि प्रतीयमानामस्तिक्रियाम्प्रति कर्तृत्वेन तृतीयाप्र. सङ्गात् " तिसमानाधिकरणे" इति भाग्यसिद्धान्तात् । नच विशेषणान्तरनिवृत्य- भिप्रायके अस्तिक्रियाया अनावश्यकत्वेन नीलमेतशत रक्तमिस्यादौ प्रथमा सावका. शेति वाच्यम् । तथापि विप्रतिषेधादेव प्रथमासिद्धरसपपादस्वात, इत्यनभिहिता-- धिकारवयर्थ्यमिति चेदनोच्यते-"इयेकयो, कर्मणि, स्वौजसमौटा इत्यादेरेकवाक्य- तयाऽस्वये कर्मणीति सक्षम्या "येकयो" इति सूत्रोपात्तैकत्वाधपेक्षत्वात् कर्मणि यदे कस्वन्तत्रामिति हिसा विभक्त्यर्थ इति पक्षे सूत्राधिकारस्यावश्यकस्वात् । सस्यधिकारसूत्रे तु अनमिहिते कर्मणि यदेकत्वमित्यर्थ क्तेन कर्मोको कृताकट इण्यादौ न दोषः गुणानाच परार्थस्वादिति न्यायस्तु साकाइनातिरितस्थलीय एवेति नेह तत्प्रवृत्तिः। एवञ्चाप्रधानकर्मादिविशेषणार्थ सूत्रावश्यकता, उतार्थानामिति न्यायस्तु प्रधा. नार्थ विषय एवेति । कत्र्तव्यः कट इत्यादौ प्रथमातोऽपि परत्वेन कृयोगलक्षणषष्ठीप्रस- कात् परस्वात प्रथमेति तु युक्तिशून्यमेव । घस्तुतस्त उक्तार्थन्यायाश्रयणेन सूत्रमिदम् "अनभिहिते" इति प्रत्याख्यातमा. कर इति दिक् । प्र०९-ननु "प्रातिपदिकार्थ' सूत्रे "एकन्द्रिकन्त्रिकबाथ चतुष्कम्पञ्चकन्तथा। नामार्था इति सर्वेऽमी पक्षाशाने निरूपिता" इति रीत्या निकादिपक्षे लिङ्गादि- अहणव्यर्थमेवेति चेन! नियतोपस्थितिकाप्रातिपदिकार्थः इति सिद्धान्तेनाविरोधात्। नियता उपस्थितियस्येति विग्रहः, व्यापकत्वविशिष्टोपस्थितिनिरूपितविषयताश्रय स्समासार्थः । यविषयकोपस्थितियापकस्यविशिष्टेति विग्रहार्थः । यस्मिन प्राति पदिके अधारित यस्यार्थस्य नियमेनोपस्थितिस्स प्रातिपदिकार्थ इति केचित् । निय.. छतेापकस्वमर्थ इत्यम्भूतलक्षणतृतीयाओं वैशिष्टय स्वरूपेण, सक्षम्यन्तयपदा- यस्योधरिततरपदार्थोऽभेदेन प्रातिपदिकपदायें, तस्य सप्तम्यर्थनिरूपितस्वेन व्यापकत्व- पदायें, तस्य च स्वरूपेणोपस्थिती, यत्पदास्य वृत्तित्वेन पटवर्थविषयस्वे, तस्य निरूपितत्वसम्बन्धेनोपस्थितावन्वया। एका पदमिनोचारिताभिवप्रातिपदिकनिरूपितध्यापकत्वविशिष्टा यनिविष- यतानिरूपकोपस्थितिरस प्रातिपदिका: । व्यापकत्व स्वसमानाधिकरणास्पता- भावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवस्वम्। व्याप्यत्वा स्थामावाधिकरणनिरूपितg. तिवाभाववम् । कार्य मात्रयत्वतन्त्र स्वरूपेण विषताया अन्वया, एक्श य.

·६२ तृ० मनोरमाशब्दरत्नस्य- दभिन्नोच्चारिताभिन्न प्रातिपदिकनिष्ठव्याप्यतानिरूपितध्यापकतावदुपस्थितिनिरूपि. तविषयताश्रयोऽर्थः । तत्त्वञ्च प्रातिपदिकनिष्ठशक्किविशिष्टविषयताश्रयस्वम् वै. स्वज्ञानाधीनोपस्थितिप्रयोज्यशाब्दबोधनिरूपितानुयोगितानिरूपितशाब्दबोध. निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्वज्ञानाधीनोपस्थितिप्रयोज्यवसम्बन्धाभ्यामिति । परन्तु अपदार्थसम्बन्धावच्छिग्नप्रकरतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतारूपम्प्रवृ. तिनिमित्तन्तदाश्रयश्च प्रातिपदिकार्थः । तथाच लिङ्गप्रहगचरितार्थ म्। तटादिशब्दा. नामपि लिङ्ग वाच्यमेव । तदद्योतकास्तु विपर्गादयः प्रातिपदिकार्थ इत्यस्यालिङ्गाः लिङ्गप्रवृत्तिनिमित्त कारचाव्ययमुपादय उदाहरणानि। अन्ये लिङ्गाधिकस्य । एवञ्च परिमाणग्रहोऽपि सफलः । वस्तुतस्तु "तिसमानाधिकरणे" इति भाष्यमते न द्रोणो ब्रीहिरुदाहणं किन्तु द्रोणा खारी आढकमित्यादि । मनोरमाकारास्तु "अथै प्रथमा' इति न्याला, कस्याथें इत्याकासानिवृत्ति- स्तु यस्माद् विधीयन्ते स्वादय इत्येवं स्यात् । एको द्वौ इत्यादि तु "न केवला प्रकृतिः" इति भाष्यसिद्धान्तेन सिद्धम् । मनन्वितार्थत्वाच्च नान्या विभक्तिरुत्प. स्त्यत इति न्यास एष भाष्याभिमत इति वदन्ति । अनर्थकनिपातेभ्यः प्रथमो. पपत्तये मात्रग्रहणम् । सति चास्मिन् कर्मादियोग्यार्थंकप्रातिपदिकात्तद्रहितस्वा. थै एवेति न दोष इति । अर्थनियमपक्षे तु मात्रग्रहणं "सम्बोधने च॥ इत्यन्न भाष्ये प्रत्याख्यातमितिदिक् । प्र०१०-ननु भोक्ता भोजक इत्यादाविव "प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै बृतस्तयो- श्च प्रत्ययाः प्रधानम्" इति न्यायेन तिङन्तेऽपि देवदत्ता भुक्के इत्यादावपि प्रथ. मान्तार्थमुख्यविशेष्यकः । तार्किकाभिमतसिदान्तेन यत्किशिलक्ष्यकर्मकगलबिलाध. संयोगानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान् देवदत्त इति बोधो योग्यः इति चेन्न ? "क्रियाप्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानि' इति यास्काचार्यसिद्धान्तानुसा. रेण क्रियामुख्यविशेष्यकबोधल्यैवाहणीयस्वात् । धातूपस्थापिता क्रिया तिर्थ- प्रति विशेष्या नतु कृदयम्प्रतीव विशेषणमिति हि तदर्थः। अत एव पाचको व्रज. तीतिवत् पचति प्रजतीति नैकवाश्यम् । पक्य मृगो धावतीति वाक्यात मृगक. र्तृकगमनानुकूलव्यापारकर्मकत्वत्कर्तृकदर्शनानुकुलव्यापार इति बोधः । मत्रच शाब्दिकमते एकवाक्यस्व भाज्याभिप्रेतं सिद्यति। नार्किकादिमते च बोधद्वयसत्वेन तदसम्भवापत्तेः। अतएव "सुबन्तं हि यथाऽनेक तिङन्तस्य विशेषणम् । तथा तितमप्याहुस्तिङन्तस्य विशेषणम् ॥” इति कारिकाऽपि संगच्छते । मृगस्य कमतयाऽन्वयेन च न निर्वाह ? द्वितीयापत्तेरप्रथमासामानाधिकरण्ये यापत्तेश्च । अध्याहारे गौखाश्च न बाक्यभेदो मुन्यादिवचनविरो वाच्च । क्रिया- प्रधानमित्यत्र क्रियायाः प्राधान्यमाख्यातघटकप्रत्ययार्थापेक्षयैव बोध्यत इति. न ·प्रश्नोत्तराणि। दृश्यादिकम्प्रति धापनादेविशेषणस्वेऽपि तिरिति दिक । प्र. ११-कर्मसंज्ञाविधायके “अकथितञ्च" इति सूत्रे "मनिबन्धनेयं संज्ञा" इत्युक्त कौमुद्याम् । अर्थो निबन्धनं निमित्तं यस्यां लाऽर्थनिबन्धना नतु स्वरूपाश्रया। प्रमाणञ्चान "तद्राज" सूत्रे भाष्ये अहमपीदमचोद्यं चोधे इति पृ. शधातुपर्यायस्य चुदधातोरपि द्विकर्मकत्वदर्शनात् । अतएव स्थास्नु रणे स्मेरमुखो जगाद मारीचमुच्चैर्वचनं महार्यम्' इति भष्टिः, 'शिलोच्चयोऽपि क्षितिषालमुचैः प्रीत्या तमेवार्थमभाषतेव' इति कालिदासः, 'उदारचेता गिरमित्युदारां द्वैपायने नाभिदधे नरेन्द्रः इति भारविश्व सङ्गच्छन्ते इति मनोरमाकाराः । शब्दरत्नकारास्तु- "आख्यातोपयोगे" इति सूत्रे "दुह्याच्" इति परिगणनभाष्ये याचधातोः पृथग भित्क्षिग्रहणाज ज्ञाप्यतेऽयं सिद्धान्त इति । अन्यथा परस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वो। स्पत्त्युभयानुकूलधारार्थस्य [ इदमवश्यं करोमीति प्रतिज्ञावाक्यप्रयोजनकज्ञानवि- शेषरूप ] स्वीकारीनुकूलव्यापारार्थस्य चेत्युभयस्य याचेस्तन ग्रहणेन प्रथमार्थ कया. चिग्रहणेनैव गतार्थवादू मिक्षिप्रहणवैयर्थं स्यात् । एवञ्च परिगणनातिरिकानां येषाम्पाठ आवश्यको विभाति द्विकर्मणान्तेषां "कर्तुः। सूत्रेणैव व्यवस्थितिः । अत एव प्रधानकर्मण्याख्येये इति लकारादिव्यवस्थापको भाष्यसिद्धान्तोऽपि सङ्गच्छते । अत एव च "नीवयोहरतेश्चापि" इति द्विकर्मकपरिगणनं साधीय इति । एवञ्च अर्थिनश्च राजानो भवन्ति हिरण्येन इति गर्गाश्शतन्दण्डयन्तामिति च भाष्य- प्रयोगद्वये न तिरिति दिक् । प्र० १३- ननु “कत्तुरीप्सिततमम् तथायुक्तंचानीप्सितम्" इत्येतसूत्रद्वयापेक्षया लाघवाद "धातूपस्थाप्यफलशालिकमंग इत्येकेनैव निर्वाहसम्भवे व्यर्थे ते हति चेन! ग्राम गाछतीत्यादौ ईप्सिततमत्वोपलक्षितमुद्देश्यरवं भासते, एतस्सूत्रबोध्यकम स्वशः केरुदेश्यतासमानाधिकरणत्वात् । अत एव "कर्मणा यमभिप्रैति" इति सूत्रे कर्मणे. त्यस्याभावे गान्ददातीत्यन्त्र गोरप्युद्देश्यतया तत्रैव पर्यायेण सम्प्रदानसंज्ञा स्यादिति भाष्यकयटोकं संगच्छते । ईप्सिततमस्वस्याभावे भग्नेर्मा। जवकं वारयतीत्यत्र "वारणार्थानाम्" इत्यनेनापवादत्वात् कर्मसंज्ञाया बाधेनापादान. स्वापत्तिः। संतीपिलततमग्रहणे स्वीप्सितमात्रेऽनौ सावकाशेनानेनापादानसंज्ञा विधा. यकेन न बाधसम्भव इति शब्दरनसिद्धान्तात् । ईप्सिततमस्वच प्रकृतधास्वर्थप्रशानीभूतब्यापारप्रयोज्यप्रकृतधात्वर्थफलाश्रयस्वम् । एवञ्च द्वेष्योदासीनसंग्रहार्थम् "तथा युवा इदमपि कृतव्यम् । अनीप्सितमहणन्तु स्पष्टार्थमेवेति । ईप्सितानीप्सितयोः शाब्दबोधलवेकरूप एव । ईप्सानीप्सादेरपिशी. कादिवत् संज्ञाप्रवृत्तावुपयोगेऽपि द्वितीयावाच्यकोटावप्रवेशात् । अनन्यलम्यो हि शब्दार्थ इति न्यायात् । सर्वत्रापि कर्मसु विहितद्वितीयानामाधारवाचकरवम् लाव वात् । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोवेहाभेदसम्बन्धः। तथाच हर्याधारिका या प्रतीविस्तदनु - ·तु० मनोरमाशब्दरत्नस्य- कूलो व्यापारी वाक्यार्थस्बेन निर्णायते इत्यादि प्रपचितम्मनोरमाकृतेह संक्षेपतो व्याख्यातम्। प्र.१३-कर्मसंज्ञाविधायके "दिवा कर्म च इत्यस्याकडारीयावेऽपि करण शब्दावस्या "परिक्रयणे सम्प्रदानम्" इत्यतोऽस्यतरस्यां ग्रहणापकर्षणेन वा संज्ञयो। पाये सधे समावेशार्थश्चकारः । तेन मनसा देव इत्यत्र कर्मण्यणप्रत्ययः करणे तृतीया चेत्युभयमपि सिद्धयति । नचान समासे सुब्लाक शकुनीया ? तयापि "मग सत्संज्ञायाम" इत्यलुम्विधानात् । नच तथापि मनसा देव इत्ययुक्तं कूदयोगलक्ष. षष्ठीप्राप्नच तत्र फत्तसाहचर्यात मुख्यव्यवस्था धास्वर्थाश्रयकर्मण एव ग्रहणे स्तोकम्पाकादिवत् न षष्टीति वाच्यम् ? आकडारसूत्रीयकैथटानुरोधात् धात्वर्थे भेदः सम्बन्धेनान्वयिकर्म ग्रहणेनैव तदुपपत्तावनाप्रवृत्ती प्रमाणामावात् सा दुर्वारेति वाच्य. अत एव मादेवयते यज्ञदत्तेनेस्यत्र सकर्मकत्वादणि कसौँ कमस्थामावश्य "मणाबकर्मकात् इति परस्मैपदाभावस्य च फलस्वेनोपादानात् । यस मन्यन्त्र सावकाशयोः संज्ञयोर्द्वयोः मोर्दीव्यति इत्यत्र संज्ञाद्वयप्रयुक्तकार्य । दूधप्रसले परस्वात् तृतीयव स्यानत द्वितीयेति त कार्यकालपक्षे एकवाक्यतारीस्या द्वितीयाया अनवकालत्वप्रतिपादनस्य युक्तस्वात् । दिवधात्वर्थनिरूपितसाधकतम- स्वशरेकरवेन न देवना अक्षा इत्यादौ दोष इति दिक। प्र० १४-अयश्च प्रश्नः पूर्वत्र २ द्वितीयप्राने साधूतरसम्पत्त्या विभूषित इति तथैवावगन्तब्यः। प्र०५-"ज्ञोऽविदर्थस्य करणे, अधीगर्थदयेशां कर्मणिमहत्याग्रष्टसूत्रयां शेष इत्यनुवर्तते । शेषवेन विलिते च करणादौ षष्ठी प्रसिद्धव । नचैवं शेषे षष्ठयेव सिदेति मसूत्रीयम्ब्यथेति वाच्यम् ? इह षष्ठयेव भवति नतु तल्लुगिति ज्ञापनेन सार्थक्यात्। एषच लुकःप्रयोजकीभूतसमास एव न भवतीत्यनुवदति "प्रतिपदविधाना पछी न समस्यत इति वाच्यमहति वार्तिककारा। तथाच हरिस्मरणमित्यादि शेषत्वा- विवच्या कृयोगषष्ठया समासेन साध्यम् । तत्र च कारकपूर्वकस्वात् कृदुत्तरपदप्रक विस्वर, शेषषष्ठया समासे स्वनिष्टान्तोदासस्वापत्तेः। किड माविकर्मणि कर्तरि के मातुःस्मृतमित्यत्र समासाऽभावोऽपि फलम् । अत एक "निष्ठायां कर्मविषयाहत्यादिकारिकीयसिदान्तोऽपि सनाच्छते । वृत्या- दिनन्येषु बेहोदाहरणानि तिबन्ताम्येवेत्यादि सर्वमुपलक्षणतया नेवमिति दिक् । प्र७१६-स्वविधायक "गोखियोः इति सूत्रे प्राणो गोऽन्तनियोल्पसज- मस्य" इति पठन्ति ! चित्रगुरित्यादौ गोशब्दस्योपसर्जनत्वेऽपि तदन्तस्यातया- स्वात् । नवगोपदार्थस्येव चित्रगो इति समुदायार्थस्य चित्रामिवगीरूपस्याभ्यपदा- चोपसर्जनस्वमेवेति न दोष इति वाच्यम् । तथापि गौरीपतिरित्यादौ मतिव्याप्तेई - ·प्रश्नोत्तराणि । ६५ A बारस्वात् । नचैवम् सुगोकुलम् राजकुमारीपुत्र इत्यादि कथमिति वाच्यम् ? उपसर्ज नस्य ससम्बन्धिकतया हस्वो यस्य प्रातिपदिकस्य विधीयते तदथम्प्रति उत्तरपदयो. गोस्त्रियोगणीभावस्तदैव हस्वस्वमिति कथनात् । अत एव भाष्ये "अप्रधानमुपसर्ज- नमिति सम्बन्धिशब्दावेतौ इत्यादिभाष्यसङ्गतिरिति दिक् । प०१७-समासान्तविषये "अन्त" इति सूत्रभाष्योपस्या समासचरमावयव एव समासान्तपदार्थः । समासार्थोत्तरपदस्य वा चरमावयव इत्यर्थस्तु "सरूपा' णाम्" सूत्रे कैयटेन स्पष्टमभिहितः । तेम चोपशरदमित्यव्ययीभाव समासे "नाच्या योभावात्" इति सूत्रेणाम् , द्विपुरीत्यादौ च "मकारान्तोत्तरपदो द्विगुःस्त्रियामिष्टः" इति वचनाच "द्विगो" इति विशिष्टो डीपप्रत्ययस्साधुरिति मनोरमाकागः। शब्दरत्नकारास्तु-चिन्य एव कैयटायभिमतः पक्षा! समासपदस्य समासार्थो. त्तरपदलक्षणायाम्प्रमाणविरहात् । समासपदेन "गोस्त्रियोः" इति सूत्रभाष्ये तदर्थवा- क्यस्योपचारेण ग्रहणमित्यर्थ यव रिद्धान्तितस्वाच्च । पवम् तथात्वे "अन्त इति. सूत्रस्थभाज्यीयोत्तरपदावयवश्वपक्षस्य विरोधोऽपि स्यात् । ना द्विपुरीयादव बदन्तीत्तरपदकर वाभावाडीपसिद्धिःकथं स्यादितिवाच्यम् ? लिङ्गानुशासनसूत्राणां लोकसिलिङ्गानुवादकत्वेनाविधायकत्वेन चावत्याद्विगौ स्त्री स्वाभावनि यामकस्वाभावात् । अत एव "समासान्ता" इति सूत्रे भाष्ये "लिङ्गमशि. व्यं लोकाश्रयत्वात्' इति सङ्गच्छते । स्पष्टश्चेदं सर्वमपि शब्दरत्ने इति दिक् । प्र. १८-पमीकारके "पृथगविनानानाभिस्तृतीयाऽन्यतस्याम्" इति सूत्र सूत्रकृदपाठीत् । तत्र निपातानामनेकार्थत्वेन अन्यतरस्यां ग्रहण समुच्चयार्थम् । तथाच तृतीयाभावपक्षे “एनपा द्वितीया" इति द्वितीयैव स्यात् । यदि च सा विकल्पितेति तदा पञ्चम्यपि स्यात् । सातु नित्य वेति विभक्तिय. समावेशः कुत इति परास्तम् । तंत्र मण्डूकप्लुत्या पञ्चमी, द्वितीया तु सन्निहितव । इह पृथगथै रिति सूत्रणीये पर्यायत्रयोपादानम्पर्यायान्तरनिवृत्त्यर्थम् । तेन हिरुग् देवदत्तस्येत्यत्र नेति केचिद् वदन्ति । पृथङ्नानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम् इति तु सुवचो न्यासः ! नानाञ् इति प्रस्ययग्रहणे तदन्तयोविनानानाशब्दयोलामात इति दिक। प्र०१९-ननु मारा वनात् समया ग्रामम् इत्यादावव्ययीभावसमासः कुतो नेति चेन! तथा सति “अन्यारादितरत" इति पञ्चम्या: "ममिता परितस्समया" इति द्वितीयायाश्च विधानवैयांपत्तेः। एतच्च रक्षितग्रन्थे। यत्त चैत्रस्य बनादारादित्यादौ सापेक्षत्वादसमासे चारितार्थ्यांदू विधानसामर्थ्य नास्तीति तन! नित्यसमासस्य न्याय्यावे सति चैत्रस्येत्यादिविशेषणायोगात् । अत एव भाष्ये "सविशेषणानां धृत्तिनं वृत्तस्य च विशेषणयोगो ना इायुक्तम् ५ मनो०प्र०वि० ख० ·४० मनोरमाशब्दरत्नस्य प्रश्नोत्तराणि । इति चेत् ? तदनित्यसमासविषयम् , निस्यसमासस्यापि संविशेषणेष्वप्रवृत्तौ महतः कुम्भस्योप इत्याद्यापत्तेः। शब्दरत्नकारास्तु-मध्यार्थकसमयायोगे द्वितीयाविधानस्य दूरार्थकाराच्छब्द. योगे पञ्चमी विधानस्य चारितार्थाच तच्चिन्त्यमेव सामथ्यकल्पनया वारणमि. । ति दिक। प्र० २०-सम्प्रदानसंज्ञाविधायकं "कर्मणा यममिप्रैतीति सूत्रचतुर्थीकारक. प्रकरण आदौ एव स्थापितम्। तस्य च दानस्य कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदान. संज्ञो भवतीत्यर्थः। मनोरमायां दानस्येति प्रतीकमुपादाय तेन अजाशयति प्राम, हस्तं निदधाति पृशे इत्यादौ नातिप्रसङ्गः । दानञ्चापुनर्ग्रहणाय स्वस्वरवनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वोत्पादनम्। अत एव रजकस्य वस्त्रं ददातीत्यादौ न भवति, इति वृत्तिमतम् । भाष्ये तु खण्डिकोपाध्यायस्तस्मै चपेटान्ददातीति प्रयोगात् नान्वर्थतापामा. ग्रहः । रजकस्य वस्त्रन्ददातीति तु शेषस्वविवक्षयाऽपि साधयितुं शक्यम् । नचैवमा नयति ग्राममिति इहापि प्रसङ्ग ? यमभिप्रेतीयुक्तथा यमिति नि. दिष्टस्य शेषिवं कर्मणच शेषस्वमिति लाभेन ग्रामस्याजाम्प्रति शेषित्वाभावादिति । शब्दरत्नकारास्तु-यद्यपि ग्रामसंस्कारार्थमजानयने तदपि ग्रामस्यास्ति तथाप्य. जाया इव परत्वात् कत्तः इति कर्मसंज्ञया बाधा दोष इति वदन्ति । इति तृतीयखण्डः।

·॥ श्रीः॥ वैयाकरणभूषणसारे प्रश्नाः। १० १ चैत्रस्तण्डुलं पचतीत्यत्र पदार्थतत्सम्बन्धनिर्देशपूर्वकं सिद्धान्तसम्मत बोधं प्रदर्श्य प्रथमान्तमुख्यविशेष्यकबोधं निराकुर्वन्तु प्रतिपादयन्तु च पच्यते तण्डुलश्चैत्रेणेत्यत्र प्राइन व्यमतभेदेन वाक्यार्थबोधम् । २ व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया । कृतोऽकर्मकतापत्ते हि यत्नोऽर्थ इष्यते ॥ इयं कारिका भूषणोक्तदिशा व्याख्येया। किञ्च फलव्यापारौ फलत्वेन व्यापारत्वेन धातुवाच्यौ संयोगवादिना यत्नत्वेन वा, प्रथमे तत्तद्धातु- जन्यबोध संयोगादियत्नादिसंदेहानिवृत्तिः, द्वितीये नानार्थतापत्तिः कथं परिहरणीया। १० ३ लिङ्गस्य नामार्थत्वं सयुक्तिकं प्रतिपाद्य शब्दोऽपि नामार्थो न वेति साधू- पपादयत । ४ स्वातन्त्र्यक्रियावाचकत्वैकवाक्यस्वानां मध्ये द्वयोर्लक्षणं निर्दुष्टं परि- क्रियताम् । ५ लक्षणायाः शक्तेश्च स्वरूपं निरूप्य लक्षणाया वृत्त्यन्तरत्वं निराचष्टाम् ६ वाक्यस्फोटजातिस्फोटयोः स्वरूपं विलिख्य वाक्यार्थस्यापूर्वत्वात्तत्र शक्तिमहासम्भवेन कथं वाक्यस्फोटः साधनीय इति प्रतिपाद्यताम् । एकमित्यस्य चायमभिप्रायः। शक्तिज्ञाने च विषयतयावच्छेदिका जाति- रेकैवेति । तथा च घटत्वप्रकारकविशिष्टबोधे घटत्वांशेऽन्याप्रकारक- घटत्वशक्तिज्ञानत्वेन हेतुतेति कार्यकारणभाव इति मूलम् । व्याख्यायताभेष ग्रन्था, घटत्वांशेऽन्याप्रकारकत्वं च किम् । सूचना-एतेषां प्रश्नानां केचन पञ्च समाधेयाः। १० १० १ तस्मात् करोतिर्धातोः स्याद् व्याख्यानं, न त्वसौ तिकाम् । पक्ववान् कृतवान् पाकं किं कृतं पक्वमित्यपि ॥ इयं कारिका प्रन्यच्छायामाश्रित्य व्याख्येया। तत्रच "सम्बन्धमात्र ·[ २ ] मित्यादिना दर्शितभारीतेः प्रकृते क उपयोगः, का च सा, कथञ्च निरा- कृता । किञ्च घनादेयापारवाचकत्वाश्रयणे प्रामो गमनवानि, त्यापत्तिवारणेऽपि 'ग्रामः संयोगवानिति कथमुपपद्यते ? २ लिथै वादिमतं निराकृत्य स्वमतं दर्शय । किञ्च "आस्ति ककामुकस्य नरकसाधनताशानदशायामप्युत्कटेच्छया द्वेषाभावेन प्रवृत्तव्यभिचारा- उचेतिग्रन्थो व्याख्येयः । अथवा सोदाहरणं कर्मभेदं निरूप्य अपादानत्वं भूषण सारदिशा निष्कलङ्क परिष्कुरुत । ३ समासादिवृत्तिषु, अतिरिक्त कार्थीभाव शक्ति साधय, "अत एव 'वषटकर्तुः प्रथमभक्षः' इत्यत्र न भक्षमुद्दि प्राथम्यविधानं युक्तम् एकप्रसरताभङ्गा- पत्तेगरितिग्रन्थाशयं च लिख । अपभ्रंशानां साक्षाद् वाचकत्वं परम्परया वेति साधूम्पादयत । ५ निपातानां द्योतकत्वं वाचकत्वं वेति सयुक्तिक सङक्षेपेण लिखत। ... १० अथवा देवताप्रत्ययार्थ निरूप्य क्त्वाप्रत्ययार्थे निरूपयत । १६४६ सूचना-एषु पञ्चैव समाधेयाः। द्वितीयो न हेयः । १ कर्तृकर्मणोराख्यातार्थत्वे मानं प्रदर्श्य 'अण्णया पिलाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रोणाति अस्यात्र के उपयोग इति स्फुटं प्रतिपाद्यताम् । २ सम्बोधनान्तं कृत्वोऽर्थाः कारकं प्रथमो वतिः । धातुसम्बन्धाधिकारनिष्पन्नमसमस्तनम् ॥ कारिकामिमां विशदं व्याख्याय, सारोक्तदिशा मुनित्रयाभिमतमेक- वाक्यत्वं परिष्कुरुत। ३ समासशक्तिविषये व्यपेक्षावादिमतं निरस्य स्वमतं स्थापयत । ४ लिड निरूप्य परमतनिरसनपूर्वकं स्वमतेन चैत्रक्षेत्रं गच्छतीति प्रयोगो वारणीयः। ५ लक्षणास्वीकारे कानि कानि दूषणानीति स्फुट प्रतिपाद्य, न चाव्यवहि- तोत्तरवसम्बन्धेन तत्तदुपस्थितिमत्त्वं कार्यतावच्छेदकम् , तत्तदुपस्थिति- ·... [ ३ ] स्वञ्च कारणतावच्छेदकमित्यस्य कोऽभिप्राया, कीहशश्चैतन्यते कार्य- कारणभावः ? इति निरूप्यताम् । ६ नबर्थ स्फुटमुपपादयत। पञ्चकोशादिवत्तस्मात्कलनैषा समाश्रिता । उपेयप्रतिपत्यर्थी उपाया अव्यवस्थिताः॥ कारिकैषा सप्रयोजनं व्याख्या । अखण्डफोर्ट चोपपादयत । ... सूचना-केऽपि पञ्च समाधेयाः। भावनायास्तिथत्वे दूषणमभिधाय तस्या धातुवाच्यत्वे मानं प्रद- यताम् । २ निर्दुष्टं वर्तमानत्वं परिष्कृत्य करणतृतीयार्थो निरूप्यताम्। ३ शब्दस्य प्रातिपदिकार्थत्वं सारोक्तदिशा स्फुट निर्दिश्यताम् । ४ अषष्टयर्थबहुव्रीही व्युत्पत्त्यन्तरकल्पना । कृप्तत्यागश्वास्ति तव तत् किं शक्ति न कल्पयेः ॥ कारिकामिमां व्याख्याय प्रन्थेन सङ्गतिः प्रदर्शनीया । '५ शक्तिस्वरूपं निपुणं निरूप्यताम् । ६ निपातानां द्योतकत्वं वाचकत्वं वेति विशदं विविच्यताम् । ७ वाक्यस्फोटं साधूपपाद्य स्फोटाङ्गीकारे का वाचोयुक्तियाकरणाना. मिति प्रतिपाद्यताम् । १० * * १० B... १६४८. सूचना-यथेच्छं पञ्च प्रश्नाः समाधेया। १ परमतनिरसनपुरस्सरं कर्तृकर्मणोराख्यातार्थत्वं समयंताम् । २ देवदत्त प्रोदनं पचतीत्यत्र वैयाकरणनैयायिकरीत्या शाब्दबोधप्रकारं प्रदयं लिों निरूप्यताम्। ३ नैयायिकमतं प्रतिक्षिप्य सारोक्तदिशा निर्दुष्टं कर्मत्वं प्रतिगद्यताम् । ...१० ४ अपभ्रंशेषु शक्तिरस्ति न वेति विविच्यताम् । ५ 'अभावो वा तदयोस्तु भाष्यस्य हि तदाशयात् । विशेषणं विशेष्यो वा न्यायतस्त्ववधार्यताम् ॥' १ ·[४] कारिकेयं ससङ्गति प्रौढ्या व्याख्यायताम् । ६ तुमादयः कस्मिन्नर्थे भवन्तीति विशदं निर्दिश्यताम् । ७ स्फोटस्वरूपं निरूप्य तस्याखण्डत्वाङ्गीकारे वाचोयुक्तिः प्रदर्श्यताम् । १० परिभाषेन्दुशेखरे प्रश्नाः। .4. १ बोधकानवयवत्वसाधकानुमितिहेतुसंशयरूपपक्षतास्वरूपमुपन्यस्य अनु- बन्धानां बोधकावयवत्वे का वाचोयुक्तिरिति सुसष्टमुच्यताम् । १९ २ "स्नात्वा कालकीकृत्य" "अपिबत्" इत्युभयलक्ष्यसाधारणं प्रतिपदव्या. वृत्तिप्रदर्शनपूर्वक निर्दिश्यमानत्वं निर्दिश्य कथं न तेन इयवडोम्विस्य वैफल्यमिति निपुणमवधाय निरूपणीयम् । ३ "स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जनेने"ति परिभाषावतरणं सह शङ्कासमाधानाभ्या- मुपपाद्यपरिभाषार्थस्तत्रत्योपसर्जनत्वञ्चेति द्वयं साधु परिष्करणीयम् ।.... १० "पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं वलीयः" इति परिमाषां सोदा- हरणां व्याख्याय "विकरणेभ्यो नियमो वलीयान्।। इति परिभाषां यथामूलं विवृणुत। ५ संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वानाश्रयणे श्रापतितं विरोधमुद्धृत्य बहिरङ्गशास्त्रत्वस्य अन्तरजापरिभाषाप्रवृत्त्यप्रयोजकत्वे युक्तिरभिधीयताम् । ६ "अन्तरङ्गानपी ति परिभाषायामपिशब्दोपादानप्रयोजनप्रदर्शनपूर्वक ज्ञापनप्रकारं प्रदर्य अन्तरङ्गनिमित्तविनाशकलुकः प्राबल्यबोधने फलं मानञ्च निरूपयत। "श्तिपा शपाऽनुवन्धेने"ति परिभाषा मुलोदिशा व्याख्यायताम् ।... १० सूचना-केचन पञ्चैव प्रश्ना उत्तरणीयाः। १६४६ सूचना-एषु पञ्चैव प्रभाः समाधेयाः, द्वितीयपञ्चमाववश्यमुत्तरणीयौ। "व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिः" इति परिभाषावतारहेतुभूताऽनिर्णय. प्रयोजकसंशयस्वरूपं वैशद्येन प्रदयं व्याख्येयपरिभाषाणां लक्षणं निर्दुष्टं निर्दिशत। १०.

·[ ५ ] २ “यदागम"परिभाषा स्थानिवत्सूत्रणगतार्थाऽगतार्थी वेति साधु विविच्य यदागमपदस्य "यमुद्दिश्य विहित" इत्यर्थे ग्रन्थकृतोऽभिनिवेशः कामै फलायेति निपुणमवधाय निरूपयत । ३ गौणमुख्यन्यायस्य प्रातिपदिककार्येऽप्रवृत्ती वीजमुपन्यस्य "निपातपदं तु चादित्वेनैव चादीनामुपस्थापक"मिति प्रन्थन्धि सह सन्दर्भशुद्धचा विस्फोरयत। ४ "एकदेशविकृतमनन्यवदिति परिभाषां व्याख्याय अक्तपरिमाणत्वं परिष्कुरुत। ५ "कार्या निमित्ततया नाश्रीयते' इत्यस्मिन् नियमे जागरूके पटवे त्यादौ कयं पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपान्तरङ्गत्वमिति शङ्का समाधाय पूर्वस्था- निकमन्तरङ्गमित्याश्रयणे बाधकं प्रमाणमुल्लिख्य जातबहिरङ्गासिद्धत्वे मानं फलञ्च दर्शयत । ६ “अकृतव्यूह' परिभाषायां मतदयेन ज्ञापकं निर्दिश्य नातिविस्तरेण तन्निराकरणप्रकारं लिखत । १० ७ "उपपदविभक्तो कारकविभक्तिर्बलीयसी" इति परिभाषां प्रत्यकृदुक्त- दिशा व्याख्याय अस्यावाचनिकत्वं न्यायसिद्धत्वं वेति समीक्ष्यताम् ।...१० - २ यथोडेशे परिभाषाणां पदैकवाक्यतयाऽन्वये का वाचोयुक्तिरित्यमिधाय "संज्ञाशास्त्रस्य कार्यकालपक्षे न पृथग् वाक्यार्थबोधः" इति अन्याशयं सुस्पष्टं विवृणुत। अथवा उभयगतिरिह भवतीति परिभाषां सह फलप्रमाणाभ्यां व्याख्याय "यत्त संज्ञाशास्त्राणामि"त्यादिप्रन्थेन निर्दिष्टं कृत्रिमाकृत्रिमन्यायबीज- मुपपाद्य निपुणं निराकुरुत । २ सपदकृत्यं निर्दुष्टं निर्दिश्यमानत्वं निर्दिश्य इयवोत्विस्य साफल्यं प्रतिपादयत। ३ "वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणमिति परिभाषायां सापकमुपन्यस्य, अस्याः प्रयोजनं "न लुमताजस्येति सूत्रेण कथं न निर्वहतीति स्फुट- मालोच्य, वर्णप्राधान्यं परिष्कृत्य च क्वचिल्लक्ष्ये सङ्गमयत ।

·[ ६ ] अथवा कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि प्रहणमिति परिभाषायां प्रमाण फलश्च निपुणं निरूप्य कृदकृद्महणेऽस्या अप्रवृत्तौ बीजं प्रदर्शयत । विशेषापेक्षात् सामान्यापेक्षमन्तरामिति मतं निरस्य पक्षद्वयेऽपि त्रिपा. द्यामन्तरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तौ युक्तिमुद्भावयत । सन्निपातपरिभाषायां सर्वविधसन्निपात महणे प्रमाणं फलच प्रदय परि- भाषाया भनित्यत्वे भाष्यपरिगणितानि प्रयोजनानि निर्दिशत । १ १ १४४८ निदिश्यमानपरिभाषायां षष्ठी स्थाने योगेति सूत्रं प्रमाणतयोपन्यस्य, उच्चार्यमाया सजातीयमेव स्थानपदार्थेन युज्यते न तु प्रतीयमानमित्यर्थः प्रदशितः शेखरकृता । अनेदं पृच्छयते । एवकारपदस्य निर्दिश्यमान. पदस्य च कुतो लाभः ? कश्च प्रतीयमानशब्दार्थः ? केन धर्मेण च साजात्यं गृह्यते ? कथञ्च तावन्मात्रोक्तौ सर्वेषां लक्ष्याणां सङ्ग्रह इत्ये- तत्सर्व समाधाय फलानामन्यथासिद्धया परिभाषा खण्डयितुं शक्यते न वेति विचार्यताम् । २ चीप्रत्यये चानुपसर्जने नेति.परिभाषया शास्त्रावच्छेदेन निषेधः क्रियते उत लक्ष्यावच्छेदेनेति विषयबीजं दोषमुखेनोपवर्य, अवतरणप्रन्थो व्याख्येयः । अपि चोपसर्जनत्वमत्र शास्त्रीय लोकिकं वा ग्राह्य मिति सप्र- माणं निीय निर्दु तत्त्वरूपं विविच्यताम् । अंथवा 'येन विधिस्तदन्तस्येत्यत्रस्वरूपमित्यनुवृत्तरेव अस्यापत्यमिरित्यादीनां सिद्धौ किमर्थ व्यपदेशिवदिति परिभाषा स्वीकार्या, कुतश्च श्राद्यन्तव. दिति स्त्रेणागतार्थत्वम् १ स्वीकृतायाचास्यां रामशब्दे जराशब्दत्वस्य दरिद्राधाताविवर्णान्तत्वस्य देवदत्तपुत्रे यशदत्तपुत्रत्वस्य कुतो नातिदेश इत्येतत्समाधानं स्फुटं प्रतिपाद्यताम् । अन्तरसानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग वाधत इति परिभाषा भाष्यकृन्मते वाचनिकी झापकसिद्धा वा। भाद्य एवं तात्रत्यमपर्यन्तानुवृत्तिस्तज्- ज्ञापिवेति भाष्यकृत इति प्राथार जतिः सर्वादेशवारणाय तारितार्थ्य. सम्भवश्च । द्वितीय इदं ज्ञापकं वार्तिकरीत्या भाग्यरीत्या तु वाचनिक ·[ ७ ] एवायमर्थ इत्युत्तरप्रन्थासङ्गतिरित्येतच्छङ्कापरिहारो येन प्रकारेण स उपपाद्यताम्। अकृतव्यूहाः पाणिनीया इत्यस्याः परिभाषायाः. प्रत्याख्यानप्रका सप्रमाणमुपपाद्य स युक्तो न वेति विचार्यताम् । ५ प्रातिपदिकग्रहणे इत्यस्याः परिभाषाया अप्रवृत्तिस्थलानि सोदाहरणानि प्रदर्श्य दोषापादनपुरस्सरं परिभाषार्थः परिष्करणीयः। १२. महाभाष्यस्यादित आह्निकचतुष्टये प्रश्नाः । ६. १६४५ 'अथ शब्दानुशासनमित्यत्र शब्दपदार्थों भाष्यरीत्या दर्शनीयः।... अथवा 'रक्षोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनमिति भाष्यं व्याकुरुत । "इको गुणा वृद्धी इति सूत्रे सम्भवतः पक्षानुपपाद्य निराकृत्य च सिद्धा. न्तपक्ष स्थापयत। "प्रत्येकं संयोगसंज्ञे ति पक्षन्निराकृत्य, "ऋतृवर्गयो"रिति वार्तिक प्रत्याख्येयम् । ३ TRACT "सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे"इति वार्तिकम्प्रसङ्गनिर्देशपुरः सर व्याख्यायताम् । अथवा "एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातप्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कांमधुग्भवती"ति श्रुतौ किं ज्ञाने फलप्राप्तिस्त प्रयोग इति सम्यग् विविच्यताम् । २ प्रत्युच्चारणं वर्णानाम्भेदो नवेति भाग्यरीत्या विविच्य, भेदपचे सर्वेषा. मुदात्तादीनां ग्रहणोपपत्तिचिन्तनीया । "वृद्धिरादैजि"ति सूत्रे संज्ञाधिकारङ्खण्डयित्वा, संज्ञासंशिभाकः सुष्ट पपादनीयः। ४ "नाझना"विति सूत्रे ग्रहणकशास्त्रप्रवृत्त्या परश्शतानीत्यत्र दोष उद्भाव्य परिहियताम् । ३ ८ 6 ·[ ८ ] 7 ८ १६७ "अथ शब्दानुशासनम्" इत्यस्य वाक्यस्यार्थ पक्षान्तरनिरसनपुरासरं विधाय व्याकरणस्य प्रयोजनानि संक्षेपेण निरूप्य च तेषां वर्गद्वयकरणे हैतुरूपन्यस्यताम् । २ स्वसदृशवर्णान्तरेण वर्गाकदेशानी हरणाग्रहणयोर्गुणदोषौ विचार्य सिद्धान्तः स्थापनीयः। ३ "इको गुणवृद्धी” इतिसूत्रस्थवृद्धिग्रहणस्य प्रयोजनं सम्यगुपपाद्य "यच्च करोत्यकारप्रहणं लघोरिति कृतेऽपि' अस्याः परतराशयः स्पष्टतया वर्णनीयः। ४ "दीधीवेवीटाम्" इतिसूत्रम्भाष्यरीत्या प्रत्याख्यायताम् । अथवा "इको गुणवृद्धी" इति परिभाषायाः फलं महाभाष्योक्तं सविस्तार• निरूप्यताम्। ६ BRDINATORS १९४८ 1 व्याकरणपदार्थम्भाध्यरीत्या विविच्यान्तरेणा व्याकरण शुब्दानुशासनन्न सम्भवतीति स्पष्टं प्रतिपाद्यताम् । २ वर्णानामर्थवत्वमनर्थकर वेति सयुक्तिकं विविच्यताम् । স্মথ हयवरट सूत्रे रेफस्य यकारव काराभ्याम्पूर्वोपदेशे दोषानुद्भाव्य परोप- देश: स्थापनीयः। ३ वृद्धिरादैच् सूत्र आदिति तपरकरणस्य फलं कम्यक् प्रदर्श्य, तद्भावि- तातद्भावितयोः कस्य ग्रहणमिति विवेचयत । ४ स्वरानन्तर्हितवचनम् । तस्य । षष्ट्याः स्थाने योगत्वादिनिवृत्तिः । एतेषां वार्तिकानामुपष्टम्भेन पूर्वपक्ष उत्थाप्य निराकरणीयः । 8. .. मुद्रकः-विद्याविलास प्रेस, बनारस । २०७० ·प्रबन्ध-पारिजात इसमें परीक्षार्थी छात्रोंको संस्कृत प्रबन्ध रचना लिखने के नियम अत्यन्त सरल रूपमें समझाये गये हैं और तदनुसार परीक्षोपयोगी प्रबन्ध लेखनप्रकार (परीक्षामें आने योग्य निबन्धों का उत्तर) इस तरह सरल और संक्षिप्त में लिखा गया है कि अभ्यास कर लेने पर भी विद्यार्थी परीक्षा में पूरी सफलता प्राप्त कर कते हैं। इतना ही नहीं अन्त में(१) पत्र लेखन प्रकार' (चिट्ठी-पत्री, श्रावेदन पत्र आदिका उल्लेख ) तथा प्रसंगोपयुक्त (२) 'सुभाषितगद्यावली'(३) सुभाषित.. पद्यांशावली' और (४) लौकिक न्यायमाला' आदि विषयोंका समावेश करके श्राधुनिक चतुरस्र विद्वान् बननेका सुगम रास्ता दिखाया गया है। विश्वास है कि आजतक के प्रकाशित प्रबन्धोपयोगी प्रन्थों में इस 'प्रबन्धपारिजात' के समान दूसरी कोई भी पुस्तक नहीं है । रामवनगमनम् सटिप्पण-सान्वय-सुधा-इन्दुमती-चतुष्टयप्लावितम् याद रखिये सन् ४८ की नवीन नियमावलीके अनुसार निर्णयसागर प्रेससे प्रकाशित बाल्मीकि रामायण के मूलाधार पर यही एक विशुद्ध प्रामाणिक संस्करण प्रका- शित हुआ है। इसकी प्रथम परीक्षोपयोगी सुधा' टीकामें अन्वय, पर्याय, समास, कोश तथा प्रन्थोपक्रमसे टिप्पणी में पौराणिक कथायें भी दी गयी हैं जो कि परीक्षामें प्रश्न आने योग्य है और अन्य किसी भी संस्करणमें इसका उल्लेख नहीं किया गया है। एवं सुधा टीकाके साथ साथ 'इन्दुमती' नामकी विस्तृत भाषा टीकामें श्लोकोंके गूढार्थ अभिप्रायोंको इस तरह सरल शब्दोंमें अभिव्यक्त कर दिया गया है कि विद्यार्थियोंको श्लोकार्थ समझने में प्राय: शिक्षकों की आवश्य- कता नहीं ही होगी। प्रन्थके शुरूमें प्रत्येक सर्गका परोक्षोपयोगी संक्षिप्त कथासार भी दे दिया गया है । परिष्कृत अभिनव द्वितीय संस्करण १॥) विदुलोपाख्यानम् सान्वय-लीला-विलास-संस्कृत-हिन्दीटीकाद्वयोपेतम् । सन् ४८ के नवीन पाठयक्रम के अनुसार यह अन्य प्रकाशित किया गया है। इस प्रन्थकी लीला' नामक संस्कृत व्याख्यामें अन्वय, पर्याय, समास, कोशादि देकर श्लोकों की अति सरल व्याख्या कर दी गयी है। साथमें 'विलास' नामको विस्तृत हिन्दी भाषा टीका होनेसे तो इस संस्करणकी उपयोगिता और भी अधिक बढ़ गयी है। प्रथमाके सुकोमलमति विद्यार्थियोंके लिये यही एक सर्वोत्तम संस्करण सिद्ध हो चुका है। द्वितीय संस्करण 1) प्राप्तिस्थानमू-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस ।

·साहित्यदर्पणः सटिप्पण-'लक्ष्मी' नामक टीका विभूषितः । भाजतक की प्रकाशित सभी टीकायें इसमें गतार्थ हो चुकी हैं। काशीके सुप्रसिद्ध साहित्यके प्रकाण्ड विद्वान पण्डितराज श्रीमान् ताराचरण भट्टाचार्य जी के तत्वावधान में इस सुविस्तृत टीकाकी रचना की गयी है। भट्टाचार्यजी की हस्तलिखित भूमिका में प्रचुर रूपसे इस टीका का विवेचन किया गया है जो कि पुस्तकमें प्रकाशित आपको प्राप्त होगा। भाजतक इतनी सरल सुविस्तृत टीका प्रकाशित नहीं हुई थी। हरिदासी टीका भी इसके सामने मात हो गयी है। काशी के सभी बड़े २ विद्वान् मुक्त कण्ठ से इसकी प्रशंसा कर रहे हैं। मूल्य १२) सिद्धान्तकौमुदी-बालमनोरमा वर्तमान विकट परिस्थिति में कागज का दुष्प्राप्य होने से सिद्धान्तकौमुदी- बालमनोरमा' का कोई भी उपयुक्त संस्करण प्राप्त नहीं हो रहा था जिससे विद्यार्थी व अध्यापक दोनों की कठिनाई दिन दिन बढ़ती चली जारही थी। परमात्मा की भसीम कृपा से हमारा भगीरथ प्रयत्न सफल हो रहा है। कारकान्त प्रथम भाग ५) द्विरुक्तान्त द्वितीय भाग ५) अवशिष्ट भाग छप रहे हैं दशकुमारचरितम्। बालविबोधिनी-बालक्रीडा संस्कृत हिन्दी टीका द्वयोपेतम् । साहित्याचार्य पं. ताराचरणभट्टाचाय कृत बालविबोधिनी संस्कृत टीका तथा बालक्रीडा हिन्दी टीका से युक्त परीक्षोपयोगी यह संस्करण सब संस्करणों से श्रेष्ठ है। विशेष क्या आप स्वयं परीक्षा कर निर्णय कर सक्ते हैं। पूर्वपीठिका २॥) पूर्वपीठिका तथा प्रथम और अष्टम उच्छ्वास २) पूर्वपीठिका तथा उत्तरपीठिका का द्वितीय उच्छ्वास ( अपहारवर्मचरित पर्यन्त) अभिनव भूमिका संयोजित संस्करण २) संपूर्ण ग्रन्थ ५॥) नागानन्दं नाटकम् भावार्थदीपिका-संस्कृत-हिन्दी-टीकाद्वयोपेतम् । इस अभिनव परिवर्दित द्वितीय संस्करण में सम्पूर्ण प्रत्यको सर्वाङ्ग पूर्ण परीक्षोपयोगी बना दिया गया है। भतिशय सरल व विस्तृत भाषा टीका को यथास्थानमें संनिवेशित करके प्रत्येक मर्ग का परीक्षोपयोगी संक्षिप्त हिन्दी कथासार भी दे दिया गया है। द्वितीय संस्करण ३॥ प्राप्तिस्थानमू-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी