·... १ ३ १ w ... ४ ... [३] अन्यनाम । मूल्यम् ५७ आचारभूषणम्-हिरण्यकश्यानिकमोकोपाहव्यम्बककृतम् । ४ ५८ आचारेन्नु:-माटेइत्युपान्यम्बकविरपितः । ४ ५९ श्राद्धमञ्जरी-केळकरोपाहबापूमविरचिता । २ ६० यतिधर्मसंग्रहः विश्वेश्वरसरस्पतीशतः । ६१ गीतमप्रणीतधर्मसत्रम्-हरदत्तरुतटीकासमेतम् । ... २ ६२ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डक्यानन्दवल्लीभृगूपनिषदः-सटीकाः २ ६३ छान्दोग्योपनिपत-रङ्गरामानुजविरचित्तपकाशिकोपेना। ६४ बृहदारण्यकोपनिपत-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेना। ३ ६५ शाहायनब्राह्मणम्-ऋग्वेदान्तर्गतयाप्कट शाखीयम् । ६६ काव्यप्रकाशः-उद्योतयुतप्रदीपसहितः । ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहद्वह्मसंहिता-नारदपञ्चरात्रान्तर्गता । ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरमोक्तम् । तन्वशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसार:-श्रीधराचार्यविरचितः ।... ७१ बृहद्योगतरङ्गिणी-विमल्लमविरचिता भागद्वयोपेता । १० ७२ परिभाषेन्दुशेखरः-वैद्यनाथरुतगदाख्यटीकायुवः । ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता। .. ७४ द्रारायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दमणीता । .... ७५ ब्रह्मसूत्रभाष्यार्थरत्नमाला-सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिपदः-दिगम्बरानुचरकृतव्याख्यासमेताः । ७७ वेदान्तमत्रमुक्तावलिः-बलानन्दसरस्वतीविरचितः। ... ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणभट्टविरचितः ।... ७९ छान्दोग्योपनिपतू-पिवाक्षराव्यापासमेता । ८० वाक्यवृत्तिः-भीमच्छंकराचार्यरुता सरीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणरुतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्मसूत्रवृनिः-हरिदीक्षितविरचिना । ८३ संक्षेपशारीरकम्-व्याख्यासहित भागहयोपेतम् । व अवतामोद:--म प. अभ्यंकरोपाववासुदेवदाखिमणीतः । ८५ ज्योतिर्निबन्ध:-शूरमहाठश्रीशिवराजविरचितः । १ १ ... ... १ -० ४ ... ... ... . ... ४ ... ... ३ ·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ग्रन्थाङ्कः १११ श्री० म०म० विद्वद्रत्न-अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिप्रणीता कायपरिशुद्धिः। सेयं वे. शा० सं० रा. मारुलकरोपाद्वैः शंकरशास्त्रिभिः संशोधिता। एतत्पुस्तकं पी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरेर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाब्दाः १८६१ । निस्तान्दाः १९३९। ( अस्य सर्वधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीरुताः)। मूल्यं सपाद एको रूपकः (१४)।

·कायपरिशुद्धभूमिका । पायादपायाज्जगदीश्वरो नः । तत्त्वमसि (छा. ६।८।७) अहं ब्रह्मास्मि (बृ. १।४।१०) सर्व खल्विदं ब्रह्म (छा. ३।१४।१ ) इदं सर्वं यदयमात्मा (बृ. २।४ । ५) मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः (गौ. का. १७) ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः, इत्यादीनि परःशतानि श्रुतिशिरोवचनान्यभियुक्तोक्तस्मृ- तिवांसि चोच्चावचानि प्रस्थानत्रयपरिमाण्डितायां ब्रह्ममीमांसायामद्वैतमधिकृत्य प्रवृत्तानीति जोघुष्यते सर्वैरप्यद्वयब्रह्ममीमांसाशास्त्राभियुक्ततमैः । अखिलढत- संप्रदायपवर्तकाचार्यवर्यसमयासिद्धोऽयं राद्धान्तो यत्सर्यासां श्रुतीनां स्वरसतः परमतात्पर्य जीयबह्मणोरभेदे जगद्बह्मणोरभेद एव वेति । तादृशपरमरहस्यभूत- सिद्धान्तमस्थापनेऽतिमात्रं मयतितं विविधाभिविधाभिर्नेकविधशब्दजालजटिलेषु नेकविधसुदूरदुरूहतर्ककर्कशेषु भामत्यद्वैतसिद्धिमभूतिपु वादग्रन्थेषु नवनवोन्मेष- शालिमज्ञामण्डितै कविधतर्करचनाचतुरैर्गुरूपासनासमादिनप्रज्ञावैभवैरधरीकप्तसुर- गुरुभिरखण्डितपण्डितैः । अधिकरणरत्नाङ्कुरच्छरिते शारीरकेऽपि हृदयंगमया सरण्या सुष्पपादितमिदं श्रुतिशिरःपरमरहस्यं तत्तवान्तरमतमतान्तरानिरसनपुरः- सरम् । परमपुरुषार्थों मोक्षश्च नागद्वयात्मज्ञानादेयेति पसिद्धो डिण्डिमः । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ( श्वे. ३८.) इति श्रुतेः । पूर्णानन्दाद्वितीयघलपरिज्ञानादेव मृत्योरतिक्रमणं मोक्षं प्राप्नोतीति तदर्थः । ननु तमेव विदित्वेत्यौवकारस्य तंपदनैवान्वयो नतु ज्ञानपदेन । तदिदं श्रुती तंशब्दोत्तरमेवैवकारपाठेनावगम्यते । तथा चाऽऽत्मन एव ज्ञानान्मोक्षो नत्वात्मव्य- तिरिक्तज्ञानादित्यर्थप्रतीतेरात्मेतरविषयकत्वमेव मोक्षसाधनीभूतज्ञानस्य निरसिसि- पितं मतीयते । नत्तु विदित्ववेत्पन्वपेन कर्मादिसाधनान्तरसहकारः पर्युदस्यते ज्ञानस्य। विदित्वेत्यनन्तरमेवकारपाठाभावात् । अन्यथाऽहमस्मीत्येवमहमर्थस्या- त्मनः प्रतीतेः सर्वानुभवसिद्धत्वेनाहं सुखीत्यादेानस्याप्यात्मविषयकत्वेन मोक्षहे- तुत्वापत्तेः । तथा च 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम् । इत्युक्तं कैवल्यापरपर्यायमोक्षस्य ज्ञानमानसाध्यत्वं नैवं श्रुतिसिमिति चेन्नैतद्भवम् । - ·[२] नान्यः पन्था इत्यग्रिमवाक्य एवकारल्यावय॑त्वेन मोक्षे साधनान्तरप्रतिषेध- पदर्शनात्तदनुरोधेनवकारस्य भिन्नमत्वं स्वीर त्य विदित्वेत्यनन्तरमानीय विदि- वैयेत्येवमन्वयस्थावश्यमङ्गीकरणीयतया ज्ञानैकसाध्यत्वं मोक्षस्य श्रुतिसिद्धमेवे- त्याशयात् । पुरुषार्थे मोक्षे परमत्यं च निःशेषदुःखोपशमलक्षितत्वं परमानन्दैकरस्यत्वं च । दुःखमूलं च मूलाज्ञानापरपर्यायाऽविद्यैव । अविद्यैव हि कर्तृत्वादिसकलानर्थकरी । पश्चासावविद्याशब्दार्थः स एव संसार इत्युच्यते । संसार इत्यत्र समित्येकी- करणे । संभेद इत्यादौ तथाऽर्थोपसम्भात् । तथा चाऽऽत्मानं देहेनकीर त्य स्वर्गनरकमार्गयोः संसरति पुरुषो येन स संसारः । समुपसृष्टात्सधातोः करणे घमत्ययः । तादृश संसारस्य, आत्मज्ञानान्मोक्षं दर्शयन्ती ' तरति शोकमात्म- वित् । (छा० ७ । १ । ३) इति च्छान्दोग्यश्रुतिनिवृत्ति सूचयति । संसा- रनिवृत्तिमन्तरेण मोक्षस्यासंभवात् । ननु 'अपाम सोमममृता अभूम' 'हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते । इत्या- दिश्रुतिपु सोमपानाद्युपलक्षितकर्मसाध्यत्वममृतत्वस्य प्रतिपाद्यते । तमेव विदित्वे- त्य नया तु ज्ञानेन मोक्षसिद्धिरभिधीयते । तत्र श्रुतिद्वयविरोधे सति द्वयोः प्रामाण्याय विकल्पस्याप्टदोषदुष्टत्वेनासंभवात्समुच्चयस्यैवाऽऽश्रयणं युक्तमिति कर्मसमुचितस्यैव ज्ञानस्य मोक्षसाधनन्वमूरीकर्तव्यम् । नहि कर्मणा न मोक्षः किंतु ज्ञानेनैवेत्यत्र राज्ञोऽनुशासनमस्ति येन तमेवेतीयमेव श्रुतिः पुरस्क्यिते नापामेतीति चेत् । अबोच्यते-ज्ञानमेव यज्ञानं निवर्तयतीति लोके नियमो दृश्यत इत्यविद्या- विद्ययोरेव हि निवर्त्यनिवर्तकभावनियमो लोकसिदो नत्यविद्याकर्मणोः । नहि रज्जुसादिभ्रमस्य तत्पयुक्तभयकम्पादेश्च निवृत्तिः कर्मविशेषानुष्ठानेन भवती- त्येवमनुभूयते । किंतु रज्जुतत्त्वपरिज्ञानेनैवेति सर्वानुभवारूढम् । तथा च लोक- सिद्धनाविद्याया ज्ञानेकनिवर्सत्यनियमेनोपोदलिता तमेव । इति श्रुतिरेव मलेति न ज्ञानस्य कर्मसमुच्चितत्वं शङ्कितुमप्यहम् । एवं च पूर्णानन्दाद्विती- यात्मविषयकाविद्यानिवृत्तिरेव मोक्ष इति पर्यवस्पति । तथा चोक्तं सर्वदर्शनसं- ग्रहे विद्यारण्याचार्य:-अविद्यास्तमयो मोक्षः, इति । ननु च 'बलविद्वलैव भवति' (मु०३।२।९) इति ब्रह्मविदो बल- पाधिरुच्यते । ब्रल च 'आनन्दो बलेनियमाना ' (० ३१६) ·[३] विज्ञानमानन्दं ब्रल (बृ. ३ । ९ । २८) इत्यादिश्रुतेः परमानन्द सरल पम् । तथा च निरतिशयानन्दायिभीयो मोक्ष इति सिध्यतीनि कथमिवाविद्या निवृत्तिर्मोक्ष इत्युच्यत इति चेत्सत्यम् । 'सत्यं ज्ञानमनन ब्रा' (ले० २।१1१) अविनाशी या अरेऽयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा (वृ० ४ । ३ । २३ ) इत्या- दिश्रुतेः सच्चिदानन्दस्वरूपस्य बलण आत्यन्तिकनित्यत्वावगमादविद्यानिवृत्तेः मागप्यानन्दाविर्भावसत्वात्मतिपन्धकाविद्यानिवृत्तौ भस्मापसारणे तदन्तर्गताग्नेः प्रकाशाविर्भाववदानन्दाविर्भावस्य जायमानत्वेनाविद्यानिवृत्तेरपि मोक्षत्वाङ्गीकार इत्याशयादिति गृहाण । एवं स्थितेऽनेन प्रघट्टकैनैतसिध्यति यवतमार्गेणैव मोक्षो लभ्यो नान्येन कर्मादिना द्वैतमार्गेणेति । . तस्यास्यावतमार्गस्स प्राप्तैरुपायस्य जिज्ञासाकाङ्क्षायां सर्वतः प्रामुख्य- णाऽऽदी कायपरिशुद्धिरेव-बुद्धावारोहति । यद्यप्यद्वैतमार्गमाप्तिसाधनत्वेनोद्गीथमा- णामिहोत्रदहरपञ्चाग्निप्रभृतयोऽनेका विद्याः समुपदिष्टारछान्दोग्यादिपूपनिपत्सु, पपश्चिताश्च ब्रह्मसूत्रतभाप्यादी तथाऽपि नैव वाः स्वातन्त्र्येण स्वकार्य साधयितुं शक्नुवन्त्यपि तु तत्र कायपरिशुद्धेर्मुखमीक्षन्त एव । यतोऽशुद्धयवस्थायां कृतं कर्म नार्थमावहत् । सूचितश्चायमर्थः 'प्रमाणभूत आचार्यो दर्भपवित्र- पाणिः शुचाववकाशे माङ्मुख उपविश्य महता प्रयत्नेन सूत्राणि प्रणयति स्म, तवाशक्यं वर्णेनाप्यनर्थकेन भवितुम् ' ( पा० सू० १ । १ । १ भाष्यं ) इत्येकस्यापि वर्णस्यानर्थकत्वाभावे सूत्रपणेतुराचार्यस्य पाणिनेः पवित्रपाणित्वं शुचिपदेशे प्राङ्मुखोपवेशनं च हेतुं वदता व्याकरणमहाभाष्यकारेण पतञ्जलिनाऽऽचायण । अन्यथाऽऽचायविशेषणस्य पवित्रपाणित्वादेरुपादानेन किं कृतं स्यात् । 'शुचिना कर्तव्यम् सबाह्याभ्यन्तरः शुचिः' शुवी देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः' इत्येवमादीन्यपि नैकशः शुचित्वापदे- शकवाक्यानि पदे पदेऽस्मच्छास्त्रेषु समुपलभमानान्यनारभ्याधीवत्वात्सर्वेष्यारम्भेषु कायपरिशुद्धरावश्यकत्वं प्रतिपादयन्ति । नन्वस्तुक्तरीत्या कायपरिशुद्धेरद्वैतमार्गोपलब्धिसाधनत्वं किंतु के ते कायाः कीदृशं तेपां स्वरूप कीदृक्षा च सा शुद्धिः कीदृश्या चेतिकर्तव्यतया सा संपा- दनीया तया चाये किं साधनीयम्, इत्येवंपायाः प्रश्नाः पुरतः समुत्तिष्ठन्ते । सत्यम् । एतदर्थमेव हायं नियन्बो म. म. विद्रत्न-अभ्यंकरोपासवासुदेवशा- खिभिः स्वातन्येण निबद्धः । तत्र तदेतत्सर्वं साङ्गोपाङ्गं विवेचितम् । अन १ ·[४] एच चास्य ग्रन्थस्य कायपरिशुद्धिरित्यन्वर्थ नाम कृतम् । कायस्प परिशुद्धि- रिति व्युत्पत्या देहशुद्धिस्तदर्थोऽवगतो भवति । देहश्च विविधः । स्थूलसूक्ष्मका- रणभेदात् । तत्र पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतसंभवः प्रत्यक्षतो दृश्यमानः करचरणादि- मान् स्थूलो देहः। तदुक्तं स्यात्पश्चीकृतभूनोत्थो देहः स्थूलः (प० ० १ । ३४ ) इति । ज्ञानेन्द्रियपश्चकं कर्मेन्द्रियपश्चकं पाणपञ्चक मनो बुद्धिश्चेत्येवैमिलितः सप्तदशावयवः सूक्ष्मो देहः । अयमेव लिङ्गदेह इत्युच्यते । तदुक्तं पश्व- दश्याम्- बुद्धिकर्मेन्द्रियमाणपञ्चकैर्मनसा धिया । शरीरं सप्तदशभिः सूक्ष्मं वलिङ्गमुच्यते ॥ (१० १० १।२३ ) इति । कारणदेहस्तु-मलिनसत्त्वमधानाऽविद्यैव । तदप्युकं पश्चदश्याम्---- सा कारणशरीरं स्यात् (५० ६० १ । १६) इति । सागविद्या स्थूलसूक्ष्मशरीरादिकारणभूतं मरुत्यवस्थाविशेषत्वात्कारणशरीर स्यादिति तदर्थस्वट्टीकायामुक्तः । तस्य कायस्य शुद्धिर्नाम दोपराहित्यम् । स्थूलदेहे दोषश्च वावपिनकफवै- पम्यकतो ज्वरादिः । तन्नाशकं वैद्यकं शास्त्रम् । लिङ्गदेहगतदोपाणां काम- क्रोधमदमोहादीनां शुद्धिसंपादकं पूर्वमीमांसाशास्त्रम् । कारणदेहगतम्टाविद्या- रूपदोषनाशनार्थं वेदान्त शास्त्रमिति तत्तदुपायेन तत्तत्कायस्प शुद्धिः संपाद- नीयेति तात्पर्यम् । येयं कायपरिशुद्धिरुक्ता सा द्विविधा । सर्वांशेन पूर्णा, केनचिदंशेन विकला च । तबाऽऽद्या मोक्षमाप्तयेऽत्यन्तमावश्यकी। द्वितीया व्यवहारे सर्वत्रैवापेक्ष्यते । न केवलं वैदिकव्यवहार एव कायपरिशुद्धेरपेक्षा विभावनीया । किंतु कि- कव्यवहारोऽपि तत्तत्कर्मानुगुणां कायपरिशुदिमपेक्षत एव । अन्यथा तु जाय- मानो द्विविधोऽपि व्यवहारः स्वरूपमाषपर्यवसायी भवति । तत्र श्रौतेषु स्मार्तेषु च शास्त्रीयकर्मसु यदि तत्तत्कर्मानुगुणा मानसी शुदिन स्याञ्चेत्तत्कर्म जात- मित्येव । तादृशकर्मकारिणं च केवलमयं सोमयाजीत्यादिशब्देन लोकाः संबो- धयेपुर्न पुनः स कर्मकारी तादृशकर्मपाप्यमैहिकं पारलौकिकं वा फलं कात्स्न्ये- नावामोति । लौकिके व्यवहारेऽपि यो देवदत्तादिन चैत्रादिना सह प्रत्यक्षं सख्येन व्यवहरति तस्य देवदत्तादेस्तादृशवादिविषयको मानसो भावः शुद्धो ·+ [५] न चेत्स चैत्रादिरपि तादृशेन तेन देवदत्तादिना साकं व्यवहरन् पहिरेव केवलं सस्यं प्रदर्शयति । अन्ततो देवदत्तादेर्भावं सत्यतया जानानोऽपि.तत्समक्षं लेतोऽपि स्वकीयां वाचं तदीयदोपोच्चारणेन नाऽऽसञ्जयति [ था चोक्तम्-- दोषज्ञा अपि लोकाः परदोपोच्चारणे मुनिवतिनः । हेतुविशेषाभावे प्रत्यक्षं कमपि कोऽपि नाऽऽक्षिपति ॥ इति । ये तु स्वभावत एव कुटिला मूर्खास्ते तु नैवम् । तदप्युक्तम्-- सहजान्धदृशः स्वदुर्नये परदोपेक्षणदिव्यचक्षुपः । स्वगुणोच्च गिरो मुनिवताः परवर्णग्रहणेष्वसाधवः ॥ इति । तथा च ते प्रत्यक्षमपि परकीयदोषमुद्गिरन्तीत्यन्यदेतत् । तदेवं स्वभावभे- देन प्रत्यक्षतः परकीयदोपोद्घाटनं भवतु मा वा भूत्सर्वथा सर्वत्र कायपरिशुद्धि- रपेक्ष्यत एवेति निर्विवादम् । भगवद्गीतामपि पोडशेऽध्याये- यः शास्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ (गी.१६।२३) इत्यत्र भगवता सिदिशब्देन कायपरिशुद्धिः संगृहीता भवति । अथात्र प्रसङ्गादस्य श्लोकस्यार्थ प्रथमतः पदर्य ततः मरुतमनुसरामः। परा गतिर्मोक्षः। अत्र सुखापेक्षया परां गतिमिति मोक्षस्य पृथनिर्देशान्मोक्षे सुखं नास्तीति ध्वन्यते । एतेन ‘मोक्षे निरुपम सुखम् । इत्येवं वैतिभिर्या मोक्षस्य सुखस्वरूपता प्रतिपादिता सा निरस्ता भवति । नन्वत्र सुखशब्देन सातिशयं सुखं गृह्यते । परगतिशब्देन च निरतिशयं मोक्षसुखं गृह्यत इति गीतावचन- संगतिरिति चेत्-उपपचिरेपा नतु 'मोक्षे निरुपम सुखम् । इत्यादं गीतावचनं प्रमाणं भवति । अद्वैतिनां मते तु मोक्षे सुखाभाव इत्यत्रायं पृथनिर्देशः प्रमाणं भवति । किंच सातिशयनिरतिशयरूपेण सुखभेद औपाधिकः, देवदत्त- यज्ञदत्तादिभेदेन तत्तासुखभेदवत् । नतु स्वरूपतो भेदोऽयम् । तथा च स्वरूपभे- दाभावेन पृथइनिर्देशो नैव सामीचीन्येन संगतो भवति । तथा च सुखमिति सामा- न्यनिर्देशात्तेन सुखशब्देन सातिशयं सुखं गृह्यत इति सुखविशेषग्रहणे ममा- णाभावः। ननु परां गतिमिति शब्देन निरातिशयसुखग्रहणं तत्र प्रमाणमिति चेत्तत्रापि प्रमाणान्तरापेक्षा वर्तत एव । सुखशब्देन सातिशयसुखग्रहणे सिद्धे सनि हि , ·[६] परगतिशब्देन निरविशयसुखग्रहणम् , परगतिशब्देन च निरतिशयसुखग्रहणे सिद्धे सति सुखान्देन सातिशयसुखग्रहणमित्यन्योन्याश्रयः । तथा च वैतिना- मभिमतं मोक्षस्वरूप नैव संभवति । किंच द्वैत्यभिमतं मोक्षस्वरूपं श्रुतिविरुद्धम् । यतो न ह वै सशरीरस्य सतः पियामिययोरपहविरस्ति । अशरीरं वाद सन्न न पियामियये स्पृशतः (छा. ८1१1१) इति श्रुतौ मोक्षस्वरूपमशरीरम- भिहितम् । यत्तु शरीरपदेन लौकिकं शरीरं गृह्यते नतु दिव्यं मोक्षकालिकम् । तथा पियामियपदाभ्यामपि लौकिकपिपापिययोर्महणामिति तिमिः प्रकल्पितं तन्न स्वारासिकम् । किंतु कथंचिच्छुतेरुपपतिरेवेति न तत्र विश्वसनीयं भवति । तदुक्त- भभियुकै:- विशेषे वक्तृतात्पर्य न चेसिद्ध पमाणतः। सामान्येन विशेषोऽर्थो न क्वचिद्ग्राह्यवामियात् ॥ इति । शाखविध्य विक्रमः कामकारद्वारा सिद्धि-सुख-परगतिप्रतिबन्धक इत्यस्मादेव गीतापचनावगम्यते । -शास्त्रविध्यतिमः शास्त्रविधिपरित्यागः कामकारश्च पथेच्छं वर्तनं सुरापानमांसभक्षणपरदारगमनादिकम् । तत्र शास्त्रविध्यतिक्रमः कारणं कामकारश्च तत्कार्यमित्यनयायः कार्यकारणभावः स पूर्वकालयोधको- सज्यवि फत्यामत्ययेन द्योतितः । शास्त्र विध्यतिकमश्चाऽऽभ्यन्तरो मानसिको बासन सुरापानादिः प्रात्यक्षिकश्चेति द्विविधः। तत्र यदि मात्यक्षिकः शास्त्रवि- म्पतिक्रमो गृहवे तर्हि तदेव यथेच्छं वर्तनमित्युत्सृज्येति पूर्वकालिकत्वामत्ययो न संगच्छते । अत आन्तर एव शास्त्रविध्यतिमो ग्रायो भवति । युज्यते चैतत् । आन्तरं हि बाह्यस्य कारणं भवति । न तु बासमान्तरस्य कारणम् । बाह्य स्वान्तरस्म केवलं द्योतकं भवति । बाह्य सरापानादिकं कर्मोन्द्रयसाध्यम् । इन्दियाणि च सर्वाणि मनोधीनानीति यदा मन इन्द्रियाणि प्रेरयेत्तदैवेन्द्रियाणि बहिः कर्म कर्तुं शक्नुवन्ति । मनश्च तदैवेन्द्रियाणि प्रेरयेद्यदा तत्कर्म मनसि स्यात् । यदि च मनसि तादृशं कर्म न स्यात्तर्हि नैव मनो वायं कर्म कर्तुभि- न्द्रियाणि प्रेरयति । प्रेरणाभावे च नैवेन्द्रिमाणि कर्म कुर्वन्ति । अत एव नास्तिकानां संध्यावन्दनाद्यान्तरं न भवतीति न पहिस्तत्तैरनुष्ठीयते । आस्तिका- मा पतदान्तरं भवतीति बहिरपि तैस्तदनुष्ठीयत इत्यनुभूयते टोके । अत मातरमेव भालस्य कारणमिति निपमः सिध्यति । तादृशानियमानुरोधादप्मान्तर .

·[] एवं शास्त्रविध्यतिकमो ग्राह्यो भवति । बासस्य शास्त्रविध्यतिक्रमस्य' सुरापानादेः क्रियारूपत्वाज्ज्ञानेच्छाक्रियाणां च ऋमिकत्वस्य मसिद्धत्वा- चादृशक्रियापेक्षया माग्वर्तिनी या तादृशेच्छा तद्विषयीभूतो यः शास्त्रवि- ध्यतिक्रमः स आन्तर इति ज्ञेयम् । तथा च यः शाखविधि मनसाऽ- तिक्रम्य बहिः सुरापानादिकं यथेच्छं वर्तनं करोति स सिद्धिं सुखं परां गतिं च नाऽऽप्नोतीति श्लोकार्थः। नन्वेवमस्तूक्तरीत्या यः शास्त्रविधि मनसाऽतिकामति बहिरपि च प्रात्यक्षिक पारदार्यादिकमाचरति तस्य सिद्धयादिकं नास्तीति निश्चमचम् । किंतु यस्य शा- सविध्यतिक्रमः केवलं मानसिक एव । बाह्यतः क्रिया तु सर्वा शास्त्रविध्यनुसा- रिण्येव । पितृपितामहादिपरम्परामाप्तसंपदायसमुत्सर्गे साहसामावात् । केवलं वत्र विहितं कर्म कश्चिद्यथाकालं करोति कश्चित्वारस्यादिना कालाविक्रमेण करोतीत्यन्यत् । तादृशस्य तस्य सिद्धिर्भवति न वेति सुतरां संदेग्धि नम्वतः। तत्र सिद्धिर्भवतीति चेढ्षे हन्त शासविरुद्धयाऽपि मनोवृत्त्या किं कृतं स्यात् । न किमपि लोमकौटिल्यमपि कृतं भवति । अथ वक्षि न सिद्धिर्भवती- ति चेत्नाह यः शास्त्रविधिमुत्सृज्येत्येकमेव कारणं सिद्धयभावे पर्यवसनं : नतु कामकारवर्तनमपि तत्र कारणमिति यः शास्त्रविधिमुत्सृज्येत्येतावनैव सिद्धे 'वर्तते कामकारतः' इति द्वितीय चरणस्य न किमपि प्रयोजनं संदृश्यत इति चेत् । अबोच्यते-यस्य शाखविध्यविक्रमः केवलं मानसिकस्तस्य तादृशी मनोवृत्तिः पूर्वसंस्कारानुरोधेन वर्धिष्णुः क्षयिष्णु जायते । वर्धिष्णुश्चेदाहिः सुरापानादिक- मपि स्यादिति स सन्मार्गदहिभूत एव भवति । न स सिदिमवाप्नोति । तादृश्या मनोवृत्तेः क्षयिष्णुत्वे तु क्षयपर्यन्तं विलम्बः पश्चात्स सन्मार्गगामी स्यादेवेति स सिद्धिमाप्नुयात् । तथा च यः शास्त्रविध्यतिक्रमः कामकारवर्तनसहकतः स एवं सिद्धिपतिबन्धको नतु कामकारवर्तनासहरूत इति योधयितुं 'वर्तते कामकारवः' इति द्वितीयचरणः सार्थकः । कामकारवर्तनं च मानसिकं बासं चेति दिविधम् । सुरापानादियथेच्छाचरणविषयकं प्रेम मानसिकम् । बाझं तु पसिद्धमेव । तादृशादि- विधकामकारवर्तनसहरुतः शास्वविध्यतिकमो यां प्रतिवध्नाति यस्याश्च पतिवन्धे न कर्मादिद्वतमार्गसाध्यं स्वर्गादिसुखं नाप्यात्मैक्यविज्ञानाद्वैतमार्गसाध्यं परगति- शब्दवाच्यं मोक्षसुखं च लब्धं शक्यं सा सिद्धिः कीदृशीवि वत्स्वरूपे पृष्टे कापपरिशुदिमन्तरेण किमुत्तरं दद्यादुचरयिवा । भान्पत्किमप्यपि तु कायपरिशु- .

·[८] दिमेवोत्तरयोदित्यर्थः। युक्तं चैतत् । शास्त्रविध्यतिकमपूर्वकद्विविधकामकारवर्तने- नाऽऽदावेवाशुद्ध कायः पुनरधिकतरामेयाशुद्धिं नीत इति स्पष्टमेव । ततश्च काम- कारवर्तनेन हेतुना न स सिद्धिभवामोति' इति यः सिद्धयभाव उक्तो भग- वता स कीदृगिति वीक्षायां कायपरिशुद्धयभावस्वरूप एवेति स्पष्टमेव प्रतीयते । अर्थास्सिद्धिरपि कायपरिशुद्धिस्वरूपैवेत्योधेनैव समाप्तम् । तस्याः कायपरिशुद्धे- रभावेऽशुद्धयवस्थायां रुतं वर्म फलाभिसंधिसहितं फलाभिसंधिरहितं वा न वै- तमार्ग नाप्यद्वैतमार्ग जनायितुमलं भवेदिति युक्तमुक्तं कायपरिशुद्धेरभावे ' न सुखं न परां गतिम् ' इति । एवं च यः शास्त्रविधिमुत्सृज्यति गीतावचनस्थसिद्धि- पदेन कायपरिशुद्धिरेव भगवताऽभियत इति स्पष्टमेव लभ्यते । इतोऽप्यधिक- विस्तरेण जिज्ञासायामेकवारमापि कायपरिशुद्धिरामूलाय पर्यालोचनीयेति प्रशसे । ईदृशं निरुपम हृदयगमया सरण्याऽऽनायासतस्तत्त्वार्थावबोधकममुं ग्रन्थं समास समालोच्य च स्वीयस्वीयत्रिविधकायपरिशुद्धि भावयन्तु सर्वे जनाः स्पृहयन्तु च निरातिशयानन्दायोति श्रीपरमेश्वरं सच्चिदानन्दं संभार्थ्य विरमति- . पुण्यपत्तने श्रावण शुक्लतृती- यायां गुरुवासरे श० १८६१ आनन्दाभमस्थप्रधानमन्थावली- संशोधनाधिकृतः मारुलकरोपाहः शंकरशास्त्री-भारद्वाजः। :

·अथ कायपरिशुद्धिविषयाणामनुक्रमणिका । ... ... यत्वं च ... ... ... विपयः पृ. प, विपयः पृ. प. मङ्गलम् १--४ द्रष्टव्यश्रुतिर्न द्वैते प्रमाणम् ९-१० अभेदेन जगदुत्पादनसंकल्प द्वा सुपर्णेति तिर्न द्वैते प्रमा- एकस्यैवाऽऽभयत्वं विष- णम् १-१६ श्रुतेरनेकविधा प्रवृत्तिः १.-१६ जगद्विवर्तोपादानमात्मा २-१२ विधिहि यावच्छक्त्येव ११-१. जगदुत्पत्तिक्रमः ... २-२१ चेतसा वेदितव्य इति श्रुते- शरीरत्रितयादात्मोद्धरणस्व- स्तात्पर्यम् "-२६ रूपम् ३--९ नायमात्मेति श्रुतेस्तात्पर्यम् १२-- कायपरिशुद्धिः ३-१२ वैवस्य न औतत्वम् १२-१६ मुख्यो मनोदीपः कामः ... ३-१७ द्वैतिकृतस्य क्षुब्रस्पाऽऽक्षेपस्य स्थूलदेहारोग्य वैद्यशास्त्रेण ३-२४ निरासः १२-२१ लिङ्गदेहारोग्यं मीमांसाशा महावाक्यप्रतिपाद्यार्थस्य न रेण शशविषाणायमानत्वम् १२-२५ कारणदेहारोग्यं वेदान्तशा- जीवद्रलक्यं ब्रह्मणः सका- लेण ४-२४ शानिन्नमभिन्न वा कारणदेहस्य दोषस्तद्विषय बोक्यस्वरूपम् कमज्ञानम् ४-२६ गलेस्पस्पेदशम्दाग्रहणेऽपि ईश्वरो हि ऐन्द्रजारिक्चत् ५--८ तस्प सिद्धिः मलयकाले न मुक्तिः ६--३ इदंशब्देन ग्रहणं भववि... १३-२५ पडरमाकमनादयः ६-१५ प्रमाणावेद्यस्याप्यारोपितरू. मोक्षे संविज्ञानं नास्ति पेण प्रमाणवेद्यत्वम् । १४--९ विदेह मुक्तिजीवन्मुक्त्योबि- भास्त्रस्य निष्पयोजनत्वं प- र्यन्त इष्टमेव १४-१६ मायावादः ८--२ ब्रह्मणः कथमावरणम् १४-२६ देतिरुता महावाक्योपपत्तिः ८-२२ अज्ञानेन जीव आवतः अतिर्न ऐन प्रमाण ८-२५ अज्ञानविभ्यम् ... ... ... ... ... ... शेपः ... ... ..

·[२] २२-२४ ... यायो वा ... ... २७-१८ विपयः पृ. प. विषयः प. ब्रह्मज्ञानं जायते चेदनित्यम् १५-१४ अतिविचारः.... २२--२ तस्य समाधानम् १५-१७ स्वमतेन परमते दोपोद्भावनं अनुबन्धचतुष्टयाक्षेपः १६--३ न युक्तम् तत्रोत्तरम् ... १६-१० जात्युत्तरत्वान्न चोद्यम् अज्ञानस्य नानाशक्तयः... १६-१४ । विशिष्टाद्वैतस्यापि न श्रौत- जीवस्वरूपम् त्वम् २५---२ असत्यघटितार्थस्यासत्यत्व मे यस्याऽऽत्मेति श्रुत्यर्थः २५-२७ वेति न नियमः १५-१५ तबाऽऽत्मशब्दो विज्ञानपरः २६--४ परस्परविरुद्धयोरिदिन्याय- . आत्मशब्दः स्वशब्दप- ৰাল १७-२३ २७-१० जीवन लैक्यं सिद्धमसिद्धं वा १८--४ महावाक्ये ह्यभेदस्य विधिनतु तमोत्तरम् सूचनामात्रम्... अज्ञाननिवृत्तिरात्मस्वरूपा- महावाक्ये लक्षणा न दोपाय २७-२४ उन्या वा १८-१४ महावाक्ये लक्षणा नास्त्येवेति तमोत्तरम् १८-१९। मतम् २७-२८ ज्ञानरूपस्य ज्ञान न संभवति १८-२८ जातिव्यक्त्योः पृथकशक्ति- वोत्तरम् द्वयमथपैकैव शक्तिः २८--६ ज्ञान ब्रह्मणो विषयत्वमतीति-. शक्तिद्वयं लक्षणा वेत्यनयो- १९.. विषय विवेकः २९-११ अज्ञाननियुत्तिरात्मस्वरूपा- अनुभवाविरुद्ध साधयेऽम्यना- न्या, वेति पुनः प्रश्नः १९-१७ दरः... तमोत्तरम् १९-२३ महावाक्ये लक्षणाया आव- विधौ निषेधे वैकवैध वाक्यता- श्यकत्वम् ३०-१८ पर्यम् १६-२६ । महावाक्यजज्ञाने विपुटी ... अज्ञानं सदसदनिर्वाच्यम्... २०-११ नास्ति द्वाविमौ पुरुषी चोक इति लक्ष्यार्थस्य प्रकारवाद्यन्यत- प्रमाणपिचारः मेन रूपेण भानमिति न इन्द्रिपेभ्यः परा पर्या इति नियमः ३१-२१ भ्रमः २९-२४ ... ... ... +- ·[३] -- ... ... ... ... विषयः पृ. प. विपयः पृ. प. पायोदर्शनं न नियामकम् ३१-२३ द्रष्टव्य इति विधिना सिध्य- निविशेपात्मबोधो यथार्थः ३२-२ न् भेदो न सत्य एवेति तदर्थं साधनचतुष्टयसंपत्तिः ३२-४ नियमः साधनचतुष्टयक्रमः ३२-१४ उदरमंन्तरमिति श्रुतद्वैति-.. साधनचतुष्टयवैविध्यम् ३२-२५ रुतोऽर्थः ४०-११ नित्यानित्यवस्तुविवेकः ... ३३--४ भेदस्यासत्यत्यमेव शुन्यभिम- इहामुत्रार्थफलभोगविरागः ३३-१० तम् शमदमादिपटकसंपत्तिः ३३-२२ संविज्ञानाभावेऽप्यात्मैक्यवा- मुमुक्षाभेदाः ३४-६ दसिद्धिः ४१-५ साधनचतुष्टयकार्यम् ३४-२३ निषेधमुखनाऽऽत्मप्रतिपादने नत्वेवाहमिनिश्लोकचतुष्टयेन ४१-११ साधनचतुष्टयसूचनम... ३४-२७ यतो वाच इति श्रुतेद्वैति- काम्यत्वेनापि मोक्षस्य मन- रुतोऽर्थः ४१-२५ सि प्रवेशः ३५-२३ वैतिकल्पितो द्वैतशब्दार्थः ४२--२ दोपस्यापि सर्वदा न दोपत्यम् ३५-२६ रूढिस्तु मध्यस्थसंमतैवापे- गीतायां साधनचतुष्टय सूचने क्ष्यवे ४२-१७ भगवत आशयः ३६-१७ को मोहः कः शोक इति... गीतायाः प्रथमप्रस्थानत्व ३६-२० श्रुतेरर्थः ४३--२ मुमुक्षोरन्यविधाधिकारापेक्षा ३६-२२ यस्मिन्सर्वाणीति श्रुतेद्वतिक- व्रह्मसूत्रस्य द्वितीय प्रस्थान- पितोऽर्थः ४३-४ त्वम् ३७.-९ आधारवैविध्यम् अधिकार विनोपदेशो व्यर्थः ३८--९ देतिकल्पितस्याऽऽत्मेवाभूदिगि- तृतीयपस्थानरूपोपनिषदुप- श्रुत्यर्थस्यासमयः ४४-१६ ३८-१३ जीवेश्वरभेदः कल्पित एव... चित्त शुद्धयभावे दोपः ३८-१६ : ज्ञानैकसाध्यस्य पूर्वसिद्धत्वम ४४-७ भेदस्य न सत्यत्वम् ३८-२० जीवेगयोरभेदे श्रुत्यन्तरं प्रमा. अध्याहारः क कर्तव्यः ३८-२६ णम्... शान्दप्रमाणविचारः ३९-१५ यस्यामतमितिश्रुत्यर्थः ... १५-२० ... ... ... ... ... योगः ... ... ...

·तोऽयों न युक्तः ... ५६-१४ ... ५७-८ ... [४] वेपयः पृ. प. विषयः पृ. प. तिकल्पितस्तदर्थो न युक्तः ४५-२६ धर्मत्यागोऽन्न न स्वरूपतः ५१-२६ उपासत इत्यस्य दैविपकल्पि शस्त्रन्यासादिधर्माणां स्वरूप- ४६-१२ तस्त्यागः ५५-१० जीमसैक्यं गीताकरसंमतम् १६-२१ मामेकमित्येक शब्दस्याभिमायः ५५-२६ कामा मनोगता नाऽऽत्मगताः ४६-२३ धर्मफलत्यागी न किंतु फल- बेतिमते वैराग्यं दुर्लभम् ४७-~-३ नो धर्मत्यागः... ५६-६ गीतयाऽर्जुनस्य कायपरिशुधिः सर्वशब्दस्योपयोगः... संपादिता भगवता ४७-२४ स्वधर्मान कर्मलेपः... सर्वधर्मानित्यस्य तात्पर्यम्... ४८--२ अज्ञानकृतकर्मणाऽपि लेपो उपसंहारस्वरूपम् भवति मोक्षावस्थावर्णनमसङ्गः सर्वपापेभ्यो मोक्षायष्यामी- साम्यश्रुतेरर्थः ४९--४ त्युक्तेरभिप्रायः द्वैविनां पते परमं साम्यं न ४९--९ क्त्वापत्ययान्तस्य विधौ प्रवेशः ५८.-९ मामेवैष्यसात्युक्तिरवैतिनां न स्वधर्माचरणोक्तेः स्वधर्मस्या- विरुद्धा ४९-१५/ गोक्तेश्च न विरोधः মশন भवेत्याधुपसंहार कर्मभ्रष्टानां मतिनिरासः आक्षेपः ४९-२०१ मामेकामित्यवैकमिति कस्य उपसंहारस्यौचित्यम् ४९-२५ विशेषणम् ५९-२४ আধামুল ५०-२२ पापेभ्यो मोक्षयिष्यामीत्य- पियत्वोक्तिसमत्वोक्त्याविरोध:५१-१५ त्राऽऽक्षेपः तत्रोत्तरम् ... ५१-१७ संभावितं पापनिमित्तम् भक्त्यावापो बीजावापवत् ५२--२ पूर्वसंचितादपि पापान्मोक्षः ६१-१६ युद्धियोगमदानं वर्षणस्था यदृच्छ पैार्जुनस्प ज्ञानाधि- नीयम् ... ५२-१६ बुदिपोगमदानस्पापानिर्देशे 1 धर्माणां स्वरूपतरत्याग इति ५२-२१ प्रवृत्तेः कारणव्यम् ५२-२४ मन्मना भवेत्यादौ न विधिः सर्वधर्मानिरपत्र के धर्मा मासाः५३-~-६ किन नियमः ६२-१३ ... ५८-२४ ... कार:... ... ... ... मतम... ... ... ...

·[५] प. विषयः ... ... ... विपयः पृ. मोक्षयिष्यामीत्यत्र भयोजक । वर्णोच्चारणमक्रिया ७०-१० व्यापारः ६३-१८ पियायेति न चतुर्यन्तं पदम् ७१-१६ मां हि पार्थ व्यपाश्रित्येति विशिष्टस्थलेऽध्याहारो न श्लोकार्थः दुष्टः ७१-२९ ध्यपाश्रित्येत्यस्यान्वयः ... ६४--९ , मियायेति चतुर्थ्यन्ते पदे न प्रथमतृतीयपादयोयत्यासो न किंचिदानुगुण्यम् ७२-१९ कृतः... ६४-२३ प्रथमाध्यायान्तेऽर्जुनस्य नि- सर्वधर्मानिति विध्यव्यवहित- श्चिता मतिः कुतस्त्वा मेवोत्तरार्धोक्तेरनौचित्यम् ६५-१२ कश्मलमिति भगवद्वाक्यं तत्रोत्तरम् ६५-१८ श्रुत्वा संदिग्धाऽभूत् ... ७३-२९ तस्मात्पणभ्येति श्लोकार्थः ६५-२५ गीतोपदेशानन्तरमर्जुनस्य स्वीयाचरणस्य स्वोक्त्याऽऽ- स्थितिः ७४-१६ विष्करणं न युक्तम् ... ६६--७ आत्मोपदेशानन्तरं प्रपञ्चद- तत्रोत्तरम् र्शने विशेषः ७५--२ एवमुक्त्वेति कव्युक्तिः ६६-२८ गीवाया न कर्मपरत्वम् ७६-२१ विराट्स्वरूपदर्शनेनाऽऽनन्द- गीताया वेदान्त शास्त्रीयत्वम् ७६-३० विस्मयभयविषादानाम- गीतायाः प्रस्थानत्वे प्रामु- तिशयः ६६-३० ख्ये चोपपत्तिः ७७--२ क्षमाप्रार्थनम् ६७-१५. गीतायाः कर्मपरत्वे, वेदान्त - पितृपुत्रदृष्टान्ताः... ६७-२३ शास्त्रीयत्वं तस्या इति सखिदृष्टान्तः ६८-६ ७७-२४ प्रियादृष्टान्तः, तस्याऽऽनुगु कर्मणैव हीत्यत्र तृतीयार्थः ७८-६ ण्यम् ६८-१८ कर्मणा मोक्ष इत्यत्र न दृष्टान्तवय उत्तरोत्तरमाधि- किंचित्प्रमाणम् ७८-१२ क्यम् ६८-२८, कर्मणैवेत्यत्र न काम्यं कर्म ७८-१९ विपादातिरेकेणार्जुनोक्ताव- नापि नैमित्तिकं नित्यं च ७८-२८ क्षरच्युतिः ७०-५ कर्मणेति तृतीया सहशब्द- वर्णानुच्चारणद्वविध्यम् योगे ७९-१८ ... हेतुर्न युक्तः ... ... ... ... ...

·... ... ... ... ... विपयः पृ. प. विपयः कर्मसंसियोः संबन्धः ... ७९-३० विश्वासोत्पादनाय कर्मविपा- कर्म न मोक्षहेतुरित्यत्र हे- कोक्तिः ८८-२६ वन्तरम् ८-२० वत्तिक्षये कामोपशमः ८९-२५ ज्ञानाग्निना भस्मसात्कृतं कर्म अशुदं मनः कामसंपर्कात् ८९-१९ न ज्ञानसहायम् ८१--४ शत्रुरपि कामो मित्रवत्स्वं प्र- ज्ञानकर्मणान सामानाधिक- त्याययति ८९-२६ रण्यम् ८१-१५ कामः शत्रुगृहेऽन्ततः भविष्टः ८९-३० सोपाधिकेन कृतस्प कर्मण कामस्य कपटपटुत्वत् उपाधिराहित्ये कथमुप- दाम्भिकस्य शत्रोनिबर्हणाय योगः ८१-१८ परोक्षः प्रयत्नः ९०-१२ भयोक्तृत्वाभावे कथं कर्म कामस्य वीजसादृश्यम् ९०-२२ फलम् ८१-२३ बीजापेक्षया कामेगतिशयः ९१--२ कर्मकाण्डस्य बाहुल्येऽपि न कामनिर्दलनायानेक उपायाः ९१-१४ कर्मणो मोक्षसाधनवम् ८१-२८ सुखदुःखयोर्विशेषः अभिनिविष्टयुद्धीनां विचारः श्रुतिमामाण्यम् ... ९२-१९ शिथिलः ८२-२० श्रुतेरप्रामाण्यशङ्का ९२-३० कर्मकाण्डबाहुल्पोपपतिः... ८३-१० | फलदाने कर्मसाधनं न कर्तृ ९३-११ जनाः पञ्चविधाः ८३-२२ देवानां सूक्ष्मरूपेणापि संचारः ९३-१९ तेषां संग्रहश्लोकाः ८४-१७, देवानां मन्त्रमयत्वम् ९३-२५ काम्यकर्मवर्णने श्रुतेरुद्देशः ८५-१२ मन्त्राणां विनियोगो नायो- काम्यकर्मणः T: पञ्जरसादृशम् ८५-१६ ग्यः ९४-१४ उपभोगनैव कामोपशमसंभवः ८७-१६ मन्त्रलक्षणम् ९४-१५ कामोपशमे मुख्यो हेतुर्दोष- ९४-१८ ८७-१९ देवानां परोक्षमियत्वम् ९८-१७ उपभोगे दोषज्ञानसौकर्यम् ८७-२२ शब्दवैविध्यम् ९८-२९ तत्र संग्रहश्लोकाः ८७-२६ विविधदेह शुद्धरुपयोगः काम्ये कर्मणि सत्वरं मवृत्तिः ८८-१३ कर्मेन्द्रियाणां शुद्धिः श्रुतेर्यात्सल्यम् ८८-२५ युद्धेः शुद्धिः . १००-३ ... : ग्रहमन्त्राणा विनियोगः दृष्टिः १००--- ...

·[७] ... विपयः पृ. प. विपयः पृ. स्थुलदेहशुद्धिः १००-२१ यम् १०२-२३ कारणदेहशुद्धिविचारः १००-२६ सुखदुःखोभयसाधने प्रवृ- परोक्षापरोक्षभेदेन ज्ञानव- तिर्वा निवृत्ति १०२-२६ विध्यम् १०१–९ कामस्य प्राबल्यम् १०३-१३ जीवन्मुक्तिः १०-२२ सत्वोत्कर्षेण कामस्य परा- कायपरिशुद्धयनन्तरं तत्का- भवः १०३-३० ... ३ इति कायपरिशुद्धिविपयाणामनुक्रमणिका ।

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। श्री. म. म. अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिप्रणीता फायपरिशुद्धिः। ध्यात्वा महापुरुषमात्मनि संवसन्तं दृष्टयैव दोषगणमाशु विनाशयन्तम् । कायांश्च दोपबहुलान्पविलोच्य नृणां अध्नामि कायपरिशुद्धिमिमां तदर्थम्॥१॥ आरोग्यशास्त्रमिति यज्जगति प्रसिद्धं तस्य स्वरूपमिह नोद्धियते कथंचित् । सूक्ष्मेक्षिकां हृदि निधाय कृतः प्रयत्नः साफल्यमेतु सुधियामवलोकनेन ॥२॥ येषां कुमार्गपरिशीलनबद्धभावा पायो मतिः परिजिहासति साधुमार्गम् । ते कायशुद्धिमतुलां यदि साधयेयुनूनं जरामरणबन्धभयं त्यजेयुः ॥ ३ ॥ इह खलु सर्वोऽपि जन्तुः पुरुषार्थसिद्धयै प्रयतत इति प्रसिद्धमेव । तत्र परम- पुरुषार्थो मोक्षश्चाऽऽत्मस्वरूपज्ञानादेवेति श्रुतौ डिण्डिमः। 'विज्ञानं ब्रह्म' (छा, ७।७।२, वृ. ३ । ९ । २८) इति श्रुतितो ज्ञानस्वभाव आत्मेति निश्चीयते । अत एव च सृष्टिपलयौ पुनःपुनर्भवतः । सृष्टि मलययो नैकसाध्यत्वात् । तज्ज्ञानं च पथमतो लोकसृष्टीक्षणमेव । तदुक्तम्- 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ० स ऐक्षत लोकानु सृजै' (ऐ. १1१) इति । संकल्पिता चेयं लोक- सृष्टिन स्वस्माद्भेदेन । श्रुत्यन्तरे ‘बहु स्यां मजायेय '(ते. २।६।१ ) इत्येवं सकल्पाकारमदर्शनेनाभेदावगमात् । नन्वयमभेदः कथमुपपद्यत इति चेत् । इत्थम्- संकल्पकाले चायमात्माऽनाद्यज्ञानाश्रयो भूत्वा तादृशाज्ञानोपाधिमत्त्वेन रूपेण संकल्पयति । तथा च यथा वेपविशिष्टो नटो वायवेपपरिवर्तनमात्रेण 'अहं नटी भवामि ' इति संकल्पयति तथेहाप्यज्ञानपरिणाममात्रेण 'अहं बहु स्याम् । इति संकल्प उपपद्यते । इत्यमेव च द्विविधसंकल्पाकारमदाकियोः श्रुत्योरेकवाक्यता संपद्यते । अत एव चेदमद्वैतदर्शनं श्रौतमिति गीयते । यद्यपि सा ज्ञानशक्तिरा- त्मस्वरूपैव तथाऽपि तस्याः सकाशात्स्वयं भिन्न इव तस्या आश्रयो विषयश्च भूत्वा लोकसृष्टिं निरीक्षितवानिति श्रुतितात्पर्यम् । यथा गर्भागारमन्धकारस्पाऽऽ- श्रयो विषयश्च भवति तद्वत् । एक एवाग्र आसीदिति श्रुतौ द्वितीयनिषेधस्य स्पष्टमेवोक्तवादात्मैव ज्ञानविषय उक्तः । आश्रयविषययोर्भेद आवश्यक एवेति १ टी० 'आत्मनि सवसन्तम्' इत्यनेन 'तमात्मस्थम् ' (का. ५ । १२) इति श्रुतिरर्यत उपनिबदा।

·२ म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- नियमस्तु वक्तुमशक्यः । देवदत्त भात्मानं जानादीत्यादौ व्याभिचारात् । ननु तत्र विषयतावच्छेदकं शरीराद्युपाधिमत्त्वमाश्रयतावच्छेदकं त्वन्तःकरणोपाधिमत्त्वमिति रूपभेदोऽस्त्येवेति चेत्-इहाप्यविद्योपाधिमत्त्वमाश्रयतावच्छेदकमविद्या विशिष्टत्वं च विषयतावच्छेदकामिति रूपभेदोऽस्त्येव । अनाद्यविद्यासंनिधानमात्रेणाऽऽश्रयस्त- द्विारीष्टश्च विषय इति यावत् । कारणत्वं च न निमित्तकारणत्वं केवलम् । किं- तूपादानकारणत्यमपि । एक एवाग्रं आसीदिनि श्रुतावन्यस्य निषेधेनोपादानकारण- स्यान्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । उपादानकारणत्यादेव च 'यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः । (मुण्ड ० १1१) इति श्रुतौ योनिशब्दः प्रयुक्तः । उपादानकारणमपि न परिणाम्युपादानम् । 'कूटस्थोऽन्तर्यामी । ( सर्वोप० १) इति श्रुती कूटस्थत्वोक्याऽऽत्मनो निर्विकारत्वस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात् । अतो विवर्तोपादानमेव तदित्यभ्युपगन्तव्यम् । यथा रज्जौ सर्पभान्तिस्थले सर्पविवर्वोपादानभूताया रज्ज्या प्रान्तः पूर्वं भ्रान्तिकाले प्रान्त्युत्तरं चेति का- लत्रयेऽप्येकरूपैवावस्थितिस्तथैवेहाऽऽत्मन इति जगद्विवर्तीपादानस्याप्यात्मनः कूटस्थत्वं सिद्धम् । ननु यथा तबान्धकारादिदोषेणोद्भूतं रज्जुविषयकमज्ञानं सर्परूपकार्यस्य परिणाम्युपादानं बथेहाऽऽत्मविषयकमज्ञानं जगद्रूपकार्यस्प परि- णाम्युपादानकारणं वक्तव्यम् । तत्कथं समुत्पन्नमिति चेन्मैवम् । तस्यानादि- त्वात् । ननु तस्याज्ञानस्यानादित्वे 'एक एवाय आसीत् । इति मागुकभुति- विरोध इति चेन्न । अज्ञानस्य पारमार्थिकसत्त्वाभावात् । एक आत्मैव पार- मार्थिक आसीनान्यत्किंचिदपि पारमार्थिकं द्वितीयं वस्त्विति हि अतिवात्पर्यम् । तथा च यथा पद चिकीर्षुस्तन्तुवायः पटोपादानभूतांस्तन्तून्पश्पति तथाऽय- मारमा जगदुपादानभूतमज्ञानं पश्यति । पूर्वसृष्टयन्ते तत्तजीवकृतकर्मवीजस- हितमज्ञानं यथाऽऽत्मनि सीनमभूत्तथैव पुनः सृष्ट चारभक्षणे तदज्ञानं कार्यो- न्मुखमात्मा संकल्पयतीत्यर्थः । सद्य एव चान्तःप्रतिविम्बितजीवसहितानि व्यष्टिभूतान्यज्ञानानि कमेण परिणामविशेषभूता लिङ्गदेहाश्च प्रादुरभवन् । ततः स्थूलदेहा भवन्ति । स्थलदेहेषु या तत्तज्जीयस्प मदीयता तां तादृश- देहमापकमारब्धकर्मसमाप्तौ शारता त्याणयति तदेव मरणम् । तथा लिङ्गदेहमा- पकपारधर्मसमामो शास्ता तत्र मदीयतां त्याजयति स एव त्यः । कारणदेहे च मदीयतात्यागो दुर्घट एव । स चाऽऽस्मशानेकसाभ्यः । स एवं मोक्षः । तदुर पनरयां भी विधारण्याचा:- , ·कायपरिशुद्धिः। ६ यथा मुजादिपीकैवमात्मा युक्त्या समुध्दृतः । शरीरवितयादीरैः परं ब्रह्मैव जायते ॥ (प. द. ११४२) इति । निदायां तु न देहत्यागः । किंतु तत्र मदीयवाबुद्धिरेवाज्ञानेनापह्नता, अत- स्तत्र देहत्याग उपचर्यते । तदानी प्रत्युत 'प्राणेन रक्षनवरं कुला. यम् । (बृ. ४ । ३ । १२) इत्येवं देहसंरक्षणं श्रुतावुच्यते । अतस्तत्र सदानी नैव देहत्यागप्रयुक्तं दुःखम् । तथा देहे मदीयतावुद्धिरेव यदा त्यज्यते तदा स जीवन्मुक्त एवेति तदुत्तरं कदापि देहपावे दुःखं न भवति । विद्यार- ण्याचार्यश्च यच्छरीरवितयादात्मनः समुद्धरणमुक्तं तदेहे मदीयताबुद्धित्याग- रूपमेव । बुद्धिश्च लिङ्गशरीरान्तवर्तिनी । सा च यदा ममतां विषयी करोति तदा मलिनेत्युच्यते । अहंता ममता चेत्येतौ विषयौ बुद्धर्मल एव । लिङ्गश- रीरं च बुद्धिप्रधानम् । लिङ्गशरीरे च कायपरिशुद्धिरीदृश्येव । स्थूलशरीरे च या कायपरिशुद्धिवैद्यशास्त्रे कथिता तो संपाद्य तया लिङ्गन्देहशुद्धिः संपा- दनीया । तस्यां च जातायां लिङ्गन्देहे ये कामक्रोधादयो रोगास्ते नष्टा भवन्ति । ततः क्रमण कारणदेहे शुद्ध सद्यो मुक्तिन क्षणमपि तत्र विलम्बः । केवलेन वैद्यशास्त्रेण तथा पूर्वमीमांसाशालेणापि च न मोक्षमार्गपतिवन्धी निवार्यते । प्रतिवन्धकश्च मुख्यो मनसो दोपः कामसंज्ञकः । तदुक्तं भगय- दीतायाम्- काम एष क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् (गी०३।३७) इति । कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्विको मतः॥ (गी० १८१९) इत्येवं मोक्षमार्गाधिकारसंपत्त्यर्थं हि सात्त्विकस्त्याग उक्तः । तदुपपत्तये वैद्यशास्त्रे किमपि नोक्तम् । केवलं स्थूलेऽस्मिन्भौतिके देह आरोग्यसंपादक वैद्यशास्त्रम् । तच्चौपधसेवनेन भवरोगसमानाधिकरणान्यातपित्तकफा- वस्थानवैषम्यदोपमूलकानन्यावरादीन्रोगानिवारयति नतु भवरोगविनाशाये- पदपि प्रयत्नः । भवरोगो हि कारणदेहमारभ्य प्रवृत्तस्तत्संबन्धेन लिङ्गन्देहे, तत्संबन्धेन च देहे प्रवृत्त इति तस्य कारणदेह चिकित्साऽऽवश्यकी। लिङ्गन्देहे चाऽऽरोग्यसंपादकं पूर्वमीमांशास्त्रम् । तच्च नैमित्तिकं यत्कर्म माय- श्चित्ताख्यं तादृशौषधसेवनेन भवरोगसमानाविकरणारजस्तमसोराधिक्यदोषमूल- कानन्यान्महापातकादीनरोगानिवारयति । तदुक्तम्- .

·४ म. वासुदेवशानिप्रणीता- रोगनाशकपदार्थयोजन शक्तिवर्धकपदार्थ सेवनम् । धातुसाम्यकरमन्नभक्षणं वैद्यकं विविधमेतदुच्यते ॥ वैद्यकं लिङ्गन्देहस्य वेद एवोच्यते बुधैः । तर पापनाशकानां नैमित्तिककर्मणां मनोवृत्तिमाणवृत्त्युत्साहकानां काम्यकर्म- णां मनःमाणेन्द्रियाणां प्रमाणानतीतत्वमवस्थापयतां नित्यकर्मणां च प्रतिपादनात् । परिणामे हितं च वेदं विना दुःसाधमेव । यतो यथा- यदि दुष्टं भवेद्रक्तं त्वचि दोपस्य का कथा । यद्यदुष्टं भवेद्रक्तं त्वचि दोपस्य का कथा ।। अत्रोभयत्र क्रमेणौषधेनाप्यसाध्यत्वमौषधं विनापि साध्यत्वं च हेतुद्दयम् । तथा- “यदि दुष्टं भवेत्सूक्ष्मं स्थूले दोषस्य का कथा। यद्यदुष्टं भवेत्सूक्ष्मं स्थूले दोषस्य का कथा ।। इत्युक्तरीत्या स्थूलदेहारोग्यतायै लिङ्गदेहारोग्यताऽऽवश्यिकैव भवति । सा च श्रुविपदर्शितमार्गानुसरणे सत्येव भवति । यद्यपि पूर्वमीमांसाशास्त्रे न भवरोगवि- नाशायेषदपि प्रयत्नस्तथापि तेन पूर्वमीमांसाशास्त्रेण बहूपकृतं मन्ये । यदयं महाशनः काम एकपदे निर्विपयः कर्तुमशक्य इति विचिन्त्य तस्य कामस्य पुरतः सात्त्विकं विषयं निधाय राजसानामसाच्च विषयाट्रीकतो मीमांसाशास्त्रेण । सात्त्विकविषयानुसारिकामाविष्टचित्तश्च तादृशसंस्कारदाढघे यदि कदाचित्पूर्व- सुरुतवशात्सात्त्विकविषयेष्वपि दोषान्पश्येत्तयपि नैव राजसतामसविषयाननुसरे- त्मत्युत विचारेण सात्त्विकानपि विषयान्परिहंतु प्रयततैव । ततश्च स मोक्षमा- गर्माधिकारी भवति । विचारं कर्तुमपि च सामीचीन्येन मनसः प्रवतिः स्थूलश- रीरस्याऽऽरोग्ये सत्येवेति तादृशारोग्यसंपादक वैद्यकमपि परम्परयोपकरीत्येवेति बोध्यम् । कारणदेहे चाऽऽरोग्यसंपादकं वेदान्तशालाम् । तचाऽऽत्मज्ञानरूपीपध- सेवनेनाज्ञानदोषमूलकमनादिभवरोग निवारयति । ननु कारणशरीरमज्ञानरूपम् । सत्र दोषोऽपि चाज्ञानमेवोच्यते । तत्कथमेतदिति चेत्-उच्यते । अनादि चैतद- शानं मातिमासिकम् । पातिभासिकस्य च वस्तुनोऽज्ञातस्य नैव कार्यकारित्वम् । यथा व्यावहारिकारसपादज्ञातादपि दंशः संभवति न तथा पातिमासिकात्सा- ·कायपरिशुद्धिः। दज्ञातात्किंचिदपि कार्य भयकम्पादिकं जायमानं दृश्यते । किंतु ज्ञातादेव । तच्च सर्पज्ञानमपि यदि मातिभासिकत्वेन जायते तदा तस्मादज्ञातादिव भयकम्पादि- कार्यस्पाभाव एव दृश्यते । नन्वेवं निरीक्षणकाले निरीक्षितुरनाद्यज्ञानविषयक पातिभासिकत्वेन ज्ञानं नास्तीत्यभ्युपेयम् । तच्च सुतरां नैव संभवति । जीवस्य तथा संभवोऽस्तु नाम । निरीक्षणकर्ता चायमीश्वरस्तस्य कथं याथातथ्येन ज्ञानं न स्यादिति चेत्-उच्यते । ईश्वरस्याज्ञानविषयक प्रातिभासिकत्वेन ज्ञानं नास्तीति न मन्यामहे । किंतु यथा लोके कश्चनैन्द्रजालिकः पुरुषो लोकानां चमत्कार प्रदर्शयन्स्वयं तत्रत्यपदार्थानां याथातथ्येन ज्ञानवानप्याकस्मिकान्सांदीपदा- र्थीन्मदर्शयति तथैवात्र बोध्यम् । ननु तदानीं तस्पैन्द्रजालिकस्य पुरुषस्य ता- शसांदिपदार्थाः सर्पत्वादिना मतीयन्ते न वा । प्रतीयन्ते चेत्तस्य याथातथ्येन ज्ञानं तत्पतीतिपतियन्धकं कुतो न जायत इति वक्तव्यम् । नहि रज्जुत्वेन रज्जु जानानस्प सर्पप्रतीविर्भवति । न प्रतीयन्ते चेत् प्रेक्षकाणामयमाकस्मिकस- दिपदार्थदर्शनक्षण इति तैनैन्द्रजालिकेन कथं ज्ञायते तद्वक्तव्यमिति चेत्-अत्र केचिदित्थं समाधते । प्रातिभासिकं कारणं याथातथ्येन जानतो दृष्ट्या कार्य न प्रतीयत इति सत्यमेव । किंतु सृष्ट्यारम्भक्षणे तस्मिन्नुपादानभूतेऽज्ञाने कुर्वद्रूपतामनुसंधातीश्वरः । तेन च तदानीं तदज्ञानं पस्फुरदूपमिव किंचिद्विप- रिवर्तते । तेनैव लक्षणेनायं जगदुत्पत्ति विजानातीश्वरः । तथैन्द्रजालिकोऽपि सादीन्पदार्थानपश्यन्नपि केनचिदुपादानगतेन सूक्ष्मेण लक्षणेन सादीपदार्था- नुत्पन्नान्कल्पयति । नेतद्युक्तिसहम् । ईश्वरो हि भक्तस्य दुःखं निवारयन् दुःखसाधनं दृष्ट्वैव तन्निवारपवीत्येवोचितम् । अन्ये वित्थं वर्णयन्ति । मातिमासिकं कारणं याथातथ्येन जानतोऽपि--यावत्तज्ज्ञानं परोक्षं तावत्तदृष्ट्या कार्यमितरजनदृष्ट्येव प्रतीयत एव । केवलं कार्यमपि तदृष्ट्या प्रातिभासिकत्वेनैव मनीयते । इतरजनदृष्ट्या तु व्यावहारिकत्वेन प्रतीयत इति विशेषः। मरुतमनुसरामः । कारणशरीरमनाद्यज्ञानरूपमिति सत्यमेव । तद्विषयकं च इदमज्ञानम् । इत्येवं ज्ञानं यन भवति तदनाद्यज्ञानविषयकमज्ञानं कारण शरी- रस्यानाद्यज्ञानरूपस्य रोगः । तस्य रोगस्याऽऽत्मज्ञानेन विनाशे ' इदमज्ञानम् , इत्येवंरूपेण नदनाद्यज्ञानं ज्ञातं भवति । एवमनायज्ञाने याथातथ्येन ज्ञाते ज्ञातु- रिच्छाया अभावे तत्कार्यकारि न भवतीति स ज्ञाता भवरोगान्मुक्तो भवति ।

·- ६ म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- 'अवेदमवधेयम् । मलयकाले सांसारिकाः सर्व एव पदार्था विनश्यन्तीति तदा- नीमनायासेनैव सर्वेपामेव जीयानां कुतो मोक्षो न भवति नदिदानीमुच्यते । लोके यथा घटस्य घटापेक्षया सूक्ष्मेण मृत्तिकारूपेणावस्थितौ घटनाश उच्यते तथैव प्रलयकाले सर्वेषां वस्तूनां नाशो भवति सूक्ष्माणामपि सूक्ष्मतररूपेणाव- स्थानम् । यदपेक्षयाऽन्यदान्तरं रूपं नास्ति तद्रूपेणावस्थानमिति यावत् । तादृशं चाज्ञानमेव । तच्चानादि स्वीकार्यम् । तचाज्ञानं सर्वेषां पदार्थानामान्तरमिति भावरूपमेव न तु ज्ञानाभावरूपम् । तत्रैवाभुक्तभोगानां जीवकृतकर्मणां भावरू- पाज्ञानविशेपरूपेणावस्थितिः । ईशकतकर्मणोऽपि तथैव । तादृशाज्ञानसंबन्धन च पुनः पूर्ववत्सृष्टिः । अव ईशस्य न वैषम्पनैपण्यदोपलेशः । 'धाता यथापूर्व- मकल्पयत् ' ( म. ना. ५। ७) इति श्रुचिरत्र प्रमाणम् । तथा च प्रलय- कालेऽप्यविनष्टाः केचित्पदार्थाः पुनः सप्ट्यारम्भकाले प्रादुर्भवन्ति । अत्राय संग्रहः- जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोभिंदा । अविद्या नच्चितोयोगः षडस्माकमनादयः ॥ इति । अब च विशुद्धचिव्यतिरिक्ताः पञ्च पदार्था अनादित्वेनाभिमता अपि सान्ता भवन्ति । यथा नैयायिकनयेऽनादिः सान्तः पागभावो भवति तद्वत् । ननु सादि- त्वसान्दत्वयोः समनियतत्वं दृश्यते । युक्तं चैतत् । आदिरुत्पत्तिः । अन्तो विनाशः। उत्पत्तिश्चावयवसंयोगेन । तथा विनाशोऽवयववियोगेन भवतीति प्रसिद्धमेव । परमाणुद्वयसंयोगावयणुकोसत्तिः । परमाणुद्वयविभागाच्च द्वयणु- कनाशो भवति । तथा चात्र जीवादीनां पञ्चानां सादित्वाभावे कथं सान्तत्व- मुच्यते । न च भावविषय एवायं नियम उक्तयुक्त्या सिध्यति । तथा च जीवे- शयोर्भिदाया अभावरूपायाः सादित्वाभावेऽपि सान्तत्वं स्यात् । तथैवाविद्याया अनिर्वचनीयस्वरूपाया उत्पत्तिरवयवसंयोगेन भवतीति वक्तुमशक्यम् । तथा च तत्राप्युक्तनियमस्याभाव इति सादित्वाभावेऽपि सान्तत्वं वक्तुं शक्यम् । आविद्यायाश्चानिर्वचनीयत्वेन तद्योगस्याप्यनिर्वचनीयत्वात्तत्रापि सान्तत्वं वक्तुं शक्यमिति वाच्यम् । तथापि जीवेशपोर्भावयनिर्वचनीययोश्च सादित्वाभावे सान्तत्वं स्वीकर्तुमशक्यमिति चेन्मेवम् । जीवेशयोरन्तो नाम न विनाशः । कित्वयं जीवोऽयमीश इति प्रतीत्यभाव एव । तथा च तयोः सातत्यमोपचा- रिकमित्यदोषात् ।

·कायपरिशुद्धिः। अन्तश्च तेषां मोक्षकाल एव। स चाऽऽत्मज्ञानेनैव । नान्यः पन्था विद्यतेऽय- नाय ' (वे. ३ । ८) इति श्रुतेः । मोक्षे सर्वविधमनोवृत्तीनां मनसा सहैवाभावे केवलचिद्रूप आत्माऽवशिष्यते। तदानीमयमात्मेति संविज्ञानं नास्त्येव । विषयविपयिभावस्याभावात् 1 ज्ञातुश्च तदानीं ज्ञातृत्वरूपेणानवस्थितेः । यथा दर्पणोपाधिविनाशे पतिविम्बस्य बिम्परूपेणैवावस्थानं भवति तद्वत् । एतेन दर्पणोपाधिविनाशे प्रतिबिम्बविनाश इवाज्ञानोपाधिविनाशे मोक्षकाले जीव- स्यापि विनाशः स्यादिति स्वविनाशाय मुमुक्षुः कथं प्रवर्तत इति परास्तम् । यतो दर्पणोपाधौ प्रतिविम्यदर्शनसमयेऽपि च बिम्बसत्ताधीनसत्ताकस्य नैव पृथक्सत्ता मतिबिम्बस्य । किंतु तदानीमपि विम्बरूपेणैव सत्ता । केवलं तदानीं पृथगिवावभासते । तथा च यथा किंचित्कारणं कार्योत्पत्तिक्षण एव विन- श्यदपि कारणत्वेनोच्यते यथाऽन्धकारः प्रदीपानयनस्य कारणं भवति तथैवाऽऽ- त्मज्ञानमत्र मोक्षस्य कारणं श्रुतावुच्यते । नन्वन्धकारविनाश एव प्रदीपानयने हेतुः, तथा नाऽऽत्मज्ञानविनाश एव मोक्षे हेतुः । तथा च कथमयं दृष्टान्त इति चेन्न । 'कार्योत्पत्तिक्षण एव कारणविनाशः । एतावन्मात्रेण दृष्टान्तोपा- दानात् । अन्धकारस्यापि विनाशद्वारा दीपानयनहेतुत्वमस्त्येव । अथवा धूम- शकटसाधनकं गमनं ग्रामान्तरमाप्तेः कारणं भवति । तन च ग्रामान्तरमाप्तिक्षण एव तत्कारणस्य धूमशकटगमनस्याभावो भवति तद्वदिनि दृष्टान्तो वोध्यः । इदं चावावधेपम्-अयमात्मेति विज्ञानं मोक्षे नास्त्येवेति यदुक्तं तद्विदेह- मुक्त्यवस्थायां द्रष्टव्यम् । जीवन्मुक्तिदशायां तु यद्यपि तादृशं ज्ञानं संभवति तथापि तदनस्तिकल्पमेव । ननु मुक्त्यवस्थायामहंकारस्य नाश इदंताया अपि विनाशायमात्मेति ज्ञानस्य नैव संभव इति चेन्न । तदानी मनस्यहमित्यभिमा- नाभावेऽप्यन्तःकरणचतुष्टयस्प वस्तुतः सत्त्वेन तत्र च पूर्वसंस्कारयशायमा- स्मेति ज्ञानस्य संभवरात्वात् । यथा स्वापे कस्पचित्पूर्वसंस्कारवशावाकमवर्तते तद्वत् । अत एव तदानीं जायमानमपि सर्वमेव ज्ञानमनस्तिकल्पं भवति । इत्थं श्रुतीनामेकवाक्यताया अन्यथानुपपत्त्या सिध्यन् ‘मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः । ( गौ. पा. १ । १७ ) इति माण्डूक्यकारिकातः स्वरसतः प्रतीतोऽन्यत्र श्रुतौ क्वाप्यनिषिद्धश्च योऽयमविद्यायाइस्तमनुसृत्येयं पक्रियाभि- हिता । एतदुक्तं भवति । 'तत्त्वमसि' (छा. ६।८।७) इत्यभेदमति- " ·म, वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- पादक त्या जीवब्रह्मणोरक्ये श्रुतिप्रमाणनिश्चिते तदन्यथानुपपत्याऽयमविद्यावादः औतत्वेनाऽऽश्रितः श्रीमच्छंकराचार्यः । न तेषां तत्राभिनिवेशः कश्चित् । अविद्याशब्देनाज्ञानमुच्यते । विद्याशब्दस्य ज्ञानवाचित्वात् । इयं च निसर्गत एव त्रिगुणात्मिका । तत्र शुद्धसत्त्वप्रधाना मायेत्युच्यते । मलिनसत्त्वप्रधाना त्वविद्येत्युच्यते । तदुक्तम्- तमोरजःसत्त्वगुणा प्रतिदिविधा च सा । सत्त्वशुद्धयविशुद्धिभ्यां मायाऽविद्ये.च ते पते ॥ (पं. द. ११५) इति । सत्त्वस्य प्रकाशात्मकस्य गुणस्य शुद्धिगुणान्तरेणाकलुषीकृतत्वमिति तत्र टीकायां स्पष्टम् । एतदविद्यापवाच्यमज्ञानं जगन्मूलकारणमनिर्वचनियमित्यगत्या स्वीकर्तव्यं भवति । जगदुपादानकारणस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । तथा हि-तच्चा- नादि । अथानादिशब्दस्य कोऽर्थः। आदि स्येवाथवा सन्नपि न ज्ञायते । नास्त्येव चेत्सांपतमनुभयमानो मध्यः कथं स्यात् । किंचाऽऽदिर्नास्ति चेन्नित्यमेव तद्भवति । सथा च तस्य मोक्षे कथं लयः । अथानादिः सान्तः मागभावो यथा तथैवेदम- ज्ञानमिति चेन्नैतद्युक्तिसहम् । आदि विनाऽन्तस्य वक्तुमशक्यत्वात् । अथास्या- ज्ञानस्याऽऽदिरस्त्येव । केवलं स न ज्ञायत इति द्वितीयः कल्पः समाश्रीयत इति चेत्-यद्युत्पत्तिरस्ति तर्हि तदानीं तस्या अवस्थायाः काऽपि कल्पना स्यादेव । तथा च कीदृशी साऽवस्था स्यादिति विभावनीयं भवति । इदानीमनुभयमानं वैषम्यं तदानीमस्ति न वा । अस्ति चेत्कथं तस्य निरपेक्षस्य सिद्धिः । नास्ति चेत्कदा कथं च तद्वैषम्यं समुत्पन्नामिति वक्तुं न शक्यते । तथा च पक्षद्वयेऽपि युक्तियुक्त किंचिद्वक्तुं न शक्यत इत्यतोगनिर्वचनीयस्वरूपमेव तदित्यङ्गीकृतं भवति । ननु तस्य त्वं तत्त्वमिति षष्ठीतत्पुरुषेण तत्त्वमित्येकं पदं सामासिकं परि- कल्प्य भेदेवादिभिः अत्यर्थों योजितः । तथा रामानुजायैरपि जीवब्रह्मणोः शरीरशरीरिभावमाश्रित्य शरीरशरीरिणोश्चाभेदमारोप्य श्रुत्यर्थो योजितः । एवं दैनिनां मतेऽपि तस्याः श्रुतेरुपपतिर्भवतीति चैदुपपचिरेषा नतु छैने प्रमाण- भूतेषा श्रुतिः । उपपत्तिर्नाम सिद्धान्त इति गृहीतस्य कस्यचिदर्थस्य श्रुतिविरोधः मत्तीयते चेदर्थान्तरयोजनया तदाविरोधसंपादनम् । नतु स श्रुतितः स्वरसतः मतीयमानः सरलोऽर्थः। एतादृशीमुपपनि कुर्वता च प्रामाण्यछलेन भुतेरमामा- ज्यमेव स्वीकृतं भवति । तथा चोक्तम्- ·कायपरिशुद्धिः। अपामाण्योक्तिपर्याय उपपत्तियची मतम् । यथा मूर्योक्तिपर्यायो देवानां मिय इत्ययम् ॥ इति । अपि च-उपपत्तौ प्रवर्तन्ते लज्जन्ते ये नृणां पुरः । वचनस्याप्रमाणत्वं प्रतिपादयितुं किल ॥ इति च । किंचास्त्वेवमुपपत्त्यापि यथाकथंचित्तादृशश्रुत्यविरोधसंपादनम् । नतु सा श्रुतिः सिद्धान्त इति गृहीते स्वाभिमतेऽर्थे प्रमाणभूता भवति । यो यर्थः श्रुति- वाक्यात्स्वरसतः सरल इति प्रतीयते तत्रैवार्थे तद्वाक्यं प्रमाणं भवति । तथा च द्वैतवादिभिर्दैतविषये श्रुतिवाक्यमेवान्यत्किंचित्पमाणतया प्रदर्शनीयं भवति । या तु द्वैतिभिरात्मा वा अरे द्रष्टव्यः (बृ. २ । ४ । ५) इति श्रुतिर्भदे प्रमाणत्वेनोपन्यस्ता सा न संभवति । एप हि नेपामाशयः-दृष्टव्य इति हि दर्श- नविधिः । स च दृष्टा दृश्यं दृशिश्चेति त्रिपुटीमन्तरेण नोपपद्यते । तथा च दृशि- कर्ता द्रष्टा भिन्नः । दृशिकर्म दृश्यं ततो भिन्नम् । दृशिक्रिया च ताभ्यां भिन्नेति भेद आवश्यक एवेति दर्शनविध्यन्यथानुपपत्त्या भेदः सिध्यतीति । किंतु तत्रैव- मुच्यते । दर्शनविधितः पूर्वं तादृशोपदेशाय या श्रुतेः प्रवृत्तिः साऽपि तत्रोपदेष्ट्रयु- पदेश्यमुपदेशश्चेति त्रिपुटीमन्तरेण नोपपद्यते । तथा चोपदेष्ट्री श्रुतिभिन्ना । उप- देश्या नरास्ततो भिन्नाः । उपदेशक्रिया च ताभ्यां भिन्नति भेद आवश्यक एवेति प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या भेदः सिध्यतीति कुतो नोच्यते द्वतिभिः । किमर्थं सत्र द्वतिनस्तूष्णींभावमास्थिताः । तथा तत्त्वमसीत्यादिमहावाक्यविषयेऽपि श्रुतेः भवृत्त्यन्यथानुपपत्या भेदः तिथ्यातील कुतो नोज्यते । अथ लिपपमानित मायः-यथा केनचिदुच्चारित शब्दमनुकुर्वन्नगत्या तथैवोच्चारयति । तत्रानुका- यंभूतः शब्दः साधुशब्दो वाऽस्त्वसाधुशब्दो वाऽस्तु तत्रौदासीन्यमेवावलम्पते । अन्यथाऽनुकार्यस्वरूपभङ्गापत्तः। गथाऽवोपदश्यान्जीवानुपदेष्टुं प्रवृत्ता श्रुतिरगत्या भेदमवलम्बते । अन्यथोपदेश एव न संभवति । अनादिकालमारभ्य. भेद गृहीत्वैवोपदेश्यानां जनानां व्यवहारे प्रवृत्तत्वात् । तथा चोपदेशान्यथानुपपत्त्या भेदः सिंध्येनतु तस्य भेदस्य सत्यत्वं सिध्येत् । यथा साधुशब्दं विजानता पण्डि- तेनाप्यपशब्दमनुकुर्वतोच्चारितः शब्दः साधुरेवेति न निर्णयस्तथा श्रुत्याऽप्युपदे- शार्थ भेदं गृहीत्वा प्रवृत्तया गृह्यमाणो भेदः सत्य एवेति न निर्णयः । अत उपदेशान्पथानुपपत्त्या विध्यमानस्यापि भेदस्य सत्यत्वे सा श्रुतिर्न प्रमाणत्वेन ..

·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- पुरस्कारमहति । अतस्तत्र द्वतिनामौदासीन्यमिति चेत्-अये दर्शनविध्यन्यथानु- पपत्त्यापि सिध्यमाने भेदेऽप्येवमेव दृष्टिं निवेहि । तत्राप्युपदेश्यजीवानुसारेणैव श्रुत्या दर्शनविधानात् । तथा च भेदस्य सत्यत्वे द्रष्टव्य इति श्रुतिर्न प्रमाणमिति सिद्धम् । अथ 'दा सुपर्णा० . ( ० ४ । ६) इति श्रुतिर्दैतविषये प्रमाणमिति चेन्मैवं वादीः । यथा हि 'तत्त्वमसि (छा०६।८ । ७) इति श्रुतिरद्वैतं विधत्ते तथा 'द्वा सुपर्णा० । इति श्रुतिर्नेय द्वेतं विधत्ते । किंतु द्वैत सिद्धवद्- गृहीत्वाऽन्यकिंचिद्विधत्ते । एतादृश्य : श्रुतयश्च कर्मकाण्डगताः सर्वा एव । द्वैत- दर्शिन एव जना उपदेश्या इत्यतो द्वैतं सिद्धवद्गृहीत्वा ताः प्रवृत्ताः । बालं पति बालभाषयैव वक्तव्यं भवति । किंबहुना ज्ञानकाण्डस्थश्रुतिरपि द्वैतान्तर्गत शब्दार्थसंबन्धं गृहीत्वैव प्रवृत्ता भवति । नैतावता द्वैतं तादृशश्रुतिप्रमाणेन सिदं भवति । उपदेष्टा हि नानाविधानामुपदेश्यानां मतिवैचित्र्यात्सर्वेषां च प्रज्ञा- मेकेनैव प्रकारेण सन्मार्गे संग्राहयितुं न शक्नोति । प्रकृते च श्रुतिरुपदेष्ट्री । उपदेश्याश्च जीवात्मानो यथाकर्म यथाश्रुतं संपाप्तेष्वनन्तजन्मस द्वैतमार्गेण संच- रन्तो दृढसंस्कारवान्नैकपद एवाऽऽत्मैक्यं निश्चेतुं मभवेयुः । अतः सत्येनास- त्येन वा येन केनापि मार्गेणोपदेश्यस्य प्रज्ञायां शनैः शनैरात्मक्परोधानुगुण्यं संपादयितुं श्रुतिः मवर्तते । क्वचिदात्मानमणुतरत्वेन वर्णयति क्वचिन्महत्तरत्वेन क्वचिदव्यापकत्वेन क्वचित्सर्वज्ञत्वादिगुणैश्चेत्येवं विधिमुखेन मवर्तते । क्वचिच्च यद्वाचाऽनभ्युदितं, यन्मनसा न मनुते (के, ४ ५) इति । क्वचिच्च निर्गुणशब्दे- नैवेति निषेधमुखेन प्रवर्तते । क्वचिच्च यतो वाचो निवर्तन्तेऽपाप्य मनसा सहे- त्येवं वाड्मनोनिवृत्त्यपादानत्वेन वर्णयति । नृसिंहोत्तरतापिन्यां तु 'अव- चनेनैवानुभवन्नुवाच ' (न० उ० ७ ) इत्येवमवचनेनैवाऽऽत्मानुभव उक्तः। तथा चोक्तम्- चोधयन्त्यात्मनो रूप प्रवृत्ताऽपि पुनः श्रुतिः । अशक्का निर्गुणं वक्तुं पर्यायेण समभ्यधात् ॥ यथा-बोधयन्ती पतिं साध्वी मर्यादावृतमानसा । इदानीं तत्र कोऽन्यः स्यादित्येवं भापते ध्रुवम् ॥ इति । अब सर्वत्र पार्यन्तिकोद्दिष्टार्थक्यान्न श्रुतीनां मिथी विरोधः शङ्कनीयः । जगत्पस्मिन्पस्य यो गुणो निषेधो या कस्पचिदिशेषपरिचितस्तद्वारा नाम- ..

·: कायपरिशुद्धिः। ११ स्वरूपं प्रथमतः कल्पनीयमिति हि श्रुतितात्पर्यम् । ननूपदेश्यमतिवैचित्र्येणानेकैः प्रकारैरात्मस्वरूपवर्णनमस्तु नाम । किंतु तेऽनेके प्रकारा अन्धगजन्पायनेकत्र संभविनोऽपेक्षिताः । अत्र तु श्रुतिषु वर्णिताः केचित्मकारा एकत्रासंभविनो दृश्यन्ते । तथा हि-अणीयानिति महीयानिति च मिथो विरुद्धं दृश्यते । तथा एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः (मु० ३।१।९) इति, यन्मनसा न मनुते । इति च विरुद्धं दृश्यते इति चेदत्राऽऽहुः । अणीयस्त्वं न परिमाणतः किंवणीयस्त्वं सूक्ष्मतरत्वम् । सूक्ष्मत्वस्य च महत्त्वेनाऽऽकाश इव न विरोधः । तथा चेतसा वेदितव्य इत्यत्राऽऽत्मस्वरूपं मनसा विभायनीयमित्युच्यते । सर्व- त्रैव हि विधी यावच्छ क्त्येव विधाने तात्पर्य दृश्यते । भोक्तव्यं द्रष्टव्यमित्युक्ते नैव सर्वावयवशः कात्स्न्येन भोजनं दर्शनं वा विधातुमिष्यते । किंतु यावच्छ- 'क्रयेव । तथा च मनसैवानुद्रष्टव्यम् , चेतसा वेदितव्यः, इत्यत्र मनसाऽऽत्मचिं- न्तनं यावच्छ क्त्येव विधीयते । शक्तिश्च न सर्वेषां समाना । अधिकारिभेदेन "तस्यां तारतम्यमवश्यं भाव्येव । तस्याश्चात्र परा काष्ठा कीदृशी सा यन्मनसा न मनुते, मनसा सह वाचो निवर्तन्ते, इत्यत्र प्रदर्शिता भवति । शुकाचार्यसदृशेन शान्ततरमनसा विदुषा यद्यप्यात्मस्वरूपं विभावयितुं प्रयत्यते तथाऽपि पर्यन्ते मनसो निवृत्तिरेव स्यात् । अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययमित्यादिकानि विजरो विमृत्युरित्यादीनि चोपनिषद्गतान्यात्मवर्णनपराणि सकलानि श्रुतिवाक्यान्या- टोच्य तदनुसारेणाऽऽत्मस्वरूपं विभाव्यते चेत्तत्र मनोवृत्तेविरतिरेव स्यात् । मनोऽपि हि श्रोत्रादीन्द्रियविपयानतीत्य न विभावनां कर्तुं प्रभवति । इन्द्रियाणां - गतिहि विषयसंनिकर्षाधीना संनिक भावेऽपि च मनसो गतिर्भवति । एतावानेव विशेषः । विषयास्नु तुल्या एव । पष्ठस्येन्द्रियस्य तदिपयस्य चाभावादेव मानसिकी कल्पनाऽपि तादृशी न भवति । तदुक्तम्- शब्दाद्या एवं विपया अक्षाणां मनसोऽपि च । संनिकर्षांवीनतायां वैषम्यं स्यात्तु केवलम् ॥ इति । तथा च मनोवृत्तिनिवृतिपर्यन्तमात्मस्वरूपविभावना कार्यति 'चेतसा वेदितव्यः । इत्यादिश्रुतीनां तात्पर्यम् । न तु " यतो वाचो निवर्तन्तेऽमाप्य मनसा सह, इत्येतादृशी श्रुतेरपि यत्र गतिस्तव का वार्ता मादृशाम् । अतश्च तूप्णीमेव . स्थेयम् । नत्वात्मप्रवचन आत्मचिन्तने च पवर्तिनव्यम् ” इत्येतादृशक्षुद्रवि- ·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- चारस्पानसरो न देयः । यतो वाचो निवर्तन्ते, इत्यस्याः श्रुतेरेतदेव तात्पर्य यदनवरतं प्रवचनं कुर्वतां निसर्गत एव वाचो निवृत्तिर्भवतीति । एतेन- वाग्निवृत्ति कथयितुं कथं वागेव वर्तते । मूकोऽस्मीतिवदेतत्स्यादअयं श्रुतेर्वचः । इत्येतदपास्तम् । अतितात्पर्याज्ञानात् । ' नायमात्मा पवचनेन लभ्यः' ( का० २ । २३, १० ३ । २ । ३ ) इत्यस्याः श्रुतेरपि न प्रवचनविरामे तात्पर्यम् । किंतु प्रवचन कुर्यादेव तच्च तथा कर्तव्यं यथाऽनवरतमात्मप्रवचनं कुर्वत आत्मयाथात्म्यस्य वागविषयत्वेन निसर्गत एवाऽऽत्मानमलब्ध्वैव प्रवचनाद्विरामो यस्य भवेत्तमेवाऽऽत्मा स्वीयत्वेन वृणुते तेनैव च लभ्योऽयमात्मा तस्यैव चायमात्मा स्वयाथात्म्यं प्रका- शयतीति । एषैव च नायमात्मेति श्रुतिगतयोः पूर्वोत्तरार्धयोमिथः संगतिर्योध्या । न मेधया न पहुना श्रुतेनेत्यस्यापि तात्पर्यमुक्तरीत्यैव बोध्यम् । प्ररुतमनुसरामः । यथा च 'तत्त्वमसि' (छा० ६ । ८ । ७ ) इति श्रुति- जीवब्रह्मणोरभेदं विधत्ते, एवम् ' इदं सर्वं यदयमात्मा' (बृ० २।४।६) इति श्रुतिर्जगद्ब्रह्मणोरभेदं विधत्त इत्यद्वैतमतस्य श्रौतत्वं सिद्धम् । द्वैतं तु जीवब्रह्मणोजगद्बलणो न क्वापि श्रुतौ साक्षाविहितमिति द्वैतमतस्य श्रौतत्वं न सिध्यति । यत्तु द्वैतिभिरुक्तम्-तत्त्यमसि, इदं सर्वं यदयमात्मेत्यादिवाक्यानां जीवब्रह्म- णोर्जगद्ब्रह्मणोश्चैक्यपतिपादकत्वेऽङ्गीक्रियमाणे तेषां प्रेक्षावद्भिरनुपादेयत्वमाप- द्येत । श्रुतिसूत्रादीनां प्रेक्षावद्भिरनुपादेयत्वाभ्युपगमो न युक्तः। अतः श्रुति- सूत्रादीनां ब्रलैक्यपतिपादकत्वं नैव वक्तव्यमिति । तच्चिन्त्यम् । तत्त्वमस्यादि- वाक्यानां जीवनलैक्यमतिपादकत्वेऽङ्गीक्रियमाणे तेन तेषां वाक्यानामनुपादेयत्वं भवतीत्यत्र प्रमाणाभावात् । न च जीवब्रह्मणोरैक्यस्य शशविषाणवन्ध्यासुतवद्- सत्यत्वेन तत्पतिपादकवाक्यानामनुपादेयत्वमिति वाच्यम् । जीवनलैक्पस्प शशविषाणादिवसत्यत्वे प्रमाणाभावात् । ननु परं ब्रलैकमेव सत्यं तदतिरिक्त सकलं मिध्येति सवैतिनां मतम् । तथा चात्र यज्जीवबौक्यं तद्ब्रह्मणः सकाशाद्भ- नमभिन्नं वा । यदि भिन्नं तर्हि तस्य भवदुक्तरीत्यैव मिथ्यात्वं समागतमिति मिथ्यामनार्थप्रतिपादकवाक्यानामुपादेयत्वं कथ स्यात् । अभिनं चेत्तत्र न प्रमाणं पश्यामः । इदं सर्वं यदयमात्मेति श्रुतिरेय तत्र प्रमाणमिति तु न संभ- ·कायपरिशुद्धिः। १३ वति । श्रुत्यर्थोत्तरं सिध्यमानस्य ब्रलक्यस्य श्रुतिघटकोद्देश्ययोधकेदंशब्देन ग्रहणं न संभवतीति चेत्-मैवं वादीः । जीवबलैक्यं ब्रह्मणः सकाशाद्भिन्नम- भिन्न वेति योऽयमाक्षेपः स ब्रलैक्यस्य कीदृशं स्वरूपं गृहीत्वा कृतः । ब्रलैक्यं ब्रह्मधर्म इति चेन्न । अद्वैतिभिर्बह्मणो निर्धर्मकत्वाङ्गीकारात् । कीदृशं तर्हि असैक्यस्य स्वरूपमिति चेच्छृणु । ब्रह्मैक्यं ब्रह्मपतियोगिकभेदा- भावः । अभावस्य च निःस्वरूपत्वान्न तेन ब्रह्मणः सद्वितीयत्यमाशान्ति- व्यम् । यच्च दैतिभिरुक्तं जीवनलैक्यस्प ब्रह्मणः सकाशाद्भिन्नत्वे ब्रह्मभिन्न- त्वेन मिथ्यात्वाचादृशमिथ्याभूतार्थपतिपादकत्वेन महावाक्यस्यानुपादेयत्वं स्या- दिति । तत्र महावाक्यस्य स्वरूपत एव ब्रह्मभिन्नत्वेन यन्मिथ्यात्वं तत्पारमार्थि- कदशायामेव न तु व्यावहारिकदशायामिति तस्य व्यावहारिकसत्यत्वेन नानुपादेयत्वमिति चेन्महावाक्यार्थभूतस्य जीवब्रह्मैक्यस्यापि मिथ्यात्वं पार- माथिकदशायामेव न तु व्यावहारिकदशायामिति तादृशव्यावहारिकसत्यार्थ- वोधकमहावाक्यस्य कुतोऽनुपादेयत्वमापाद्यत इति स्वयमेव विचारय । यच्चापीदं सर्वं यदयमात्मेति श्रुत्यर्थोत्तरं सिध्यमानस्य रसैक्यस्य श्रुतिघटकोद्देश्ययोध- केंदंशब्देन ग्रहणं न संभवतीत्युक्तं तदपि न क्षोदक्षमम् । इदं सर्वं यदयमा- स्मेति श्रुतिहींदंशब्दगृहीतस्यास्य जगतो ब्रह्मात्मैक्यं नोत्पादयति । किंतु वस्तु सदेव तत्केवलं बोधयति । तथा चेदंशब्दागृहीतस्यापि कस्यचिद्यदि बह्मणा सहेक्यं वस्तु सत्स्यातहि तन्निवारयितुं नैवेयं प्रभवति श्रुतिः । न हि घटस्य व्यत्वं बोधयघटो द्रव्यमिति वाक्यं पटस्य द्रव्यत्वं निषेधति । नन्येवमिदंशब्दागृहतिस्य ब्रह्मणा सह यदैक्यं तत्र नेयं श्रुतिः पमाणं स्यात् । तथा च तत्र प्रमाणान्तरं वक्तव्यं स्यादिति चेत्-अनुमानं प्रमाणमिति गृहाण । श्रुत्या हीदंशब्दगृहीतस्य जगतो बक्ये बोधिते तदृष्टान्तेनेदंशब्दागृहीतस्यापि जगदन्तःपातिनो ब्रह्मणा सहेक्यस्यानुमानप्रमाणेन साधनात् । किंच यथा स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययनविधेरन्यत्र स्वाध्याय इव स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्येतस्मिन्स्वाध्यायरूपे स्ववाक्येऽप्युद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वाविशेषेण यथा प्रवृत्तिर्भवति तथेदं सर्वं यदयमात्मेति व्रतक्यबोधक तेरन्यत्र जगतीव स्ववा- क्येऽपि स्ववाच्यार्थभूते ब्रलैक्यऽपि च प्रवृत्तिरमत्यूहेव भवति । तथा च 'अ इ उ ण् । सूत्रे शब्दकौस्तुभे भट्टोजीदीक्षितैरुक्तं 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः, नेह नानाऽस्ति किंचन ' इत्यादीनां वाक्यानां स्वस्मिन्नपि यथा प्रवृत्तिः' इति ।

·म. वासुदेवशास्त्रिमणीता- तथा च जीवनलैक्यस्य जगद्बलैक्यस्य चेदं सर्वं यदयामिति श्रुत्या ब्रह्मणा स- हैक्यं सिध्यत्येव । ननु 'यतो वाचो निवर्तन्ते । इति श्रुतिब्रह्मणः श्रुतिपमा- णाविषयत्वं बोधयति । तथा च तादृशब्रह्माभिन्नं यजीवब्रलैक्यं जगद्दलैक्यं च वस्येदं समिति श्रुतिप्रमाणविषयलं कथं भवद्भिरुच्यत इति चेन्न । आनु- पूर्येव सिद्धत्वात् । जीवब्रह्मैक्यस्य जगबलैक्यस्य च यद्ब्रह्मणा सहैक्यं वस्सियनन्तरं हि भवतामयमाक्षेपो न तु ततः माक् । जीवब्रीक्यस्य जगद्- अलैक्यस्य च यद्ब्रह्मणा सहैक्यं ततः पाक्तु तस्यैक्यस्य श्रुतिप्रमाणविषयत्वे न किंचिदाधकं पश्यामः । किंच प्रमाणावेद्यमपि वस्तु समारोपितेन रूपान्तरेण प्रमाणनेद्यं भवति । यथा तत्तद्देवतामतिमाः । साधारणमनुष्याणामप्रत्यक्षा अपीन्द्रादयो देवाः पतिमारूपेण प्रत्यक्षा भवन्ति । तथा प्रमाणाविषयमपि ब्रह्म सत्यत्वादिगुणैरारोपितैः शब्दप्रमाणवेद्यं भवति । यत्तु ब्रह्म स्वसंवेद्यं चेद्ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मणोऽस्त्येव । ब्रह्माभिन्नस्य जीवबलैक्यस्य जगद्ब्रह्मैक्यस्य च ज्ञानं ब्रह्मणोऽ- स्त्येव । तथा चार्थादेव ब्रह्माभिनेन जीवेनैतत्सर्व ज्ञातमेव भवति । ततश्च ज्ञात- स्तम्भ प्रति स्तम्भबोधकवाक्यवच्छा निष्पयोजनं स्यादित्युक्तं तन्न । जीवस्य स्वस्वरूपाभिधानोत्तरं शास्त्रस्य निप्पयोजनत्वमिष्टमेव । कृतकार्यत्वात् । यदा च जीवो न ज्ञानी संवृत्तस्तदानीमप्राप्ते शासामर्थवदिति न्यायानुसारेण शास्त्रस्य स- प्रयोजनत्वं भवत्येव । एतेन यथाऽन्धकारे त्वगिन्द्रियेण घटे ज्ञाते तद्गतं रूप तदानीं न ज्ञायते तदा च ज्ञातेऽपि घटे रूपावेदकस्यार्थवत्त्वं दृश्यते । तथा जीवेन ब्रह्माणि ज्ञातेsपि तस्यैक्यं न ज्ञायत चेच्छास्त्रमैक्यावदकमर्थवत्स्यात् । न तु तथाऽस्ति । ब्रह्मणि ज्ञाते तदैक्यज्ञानस्यावर्जनीयत्वात् । तथा च शासं निष्पयोजनमेवेति द्वैतिकल्पितमपास्तम् । अज्ञानिषु शास्त्रसाफल्यस्य दर्शित- त्वात् । शाोणाज्ञाननिवृत्तौ सत्यां ज्ञानरूपरलस्वरूपभूतमैक्यं स्वत एवं सिध्यति । सिदं तु निवर्तकत्वाच्छास्त्रस्येत्यनेनैतदेव बोध्यते । तथा च शाला- मज्ञानं निवर्तयतीति सिद्धम् । यत्तु र स्वप्रकाशं चेत्तस्य कथमज्ञाननाऽऽवरणं भवति । अथ तथा- विधस्यापि रलण आवरणमज्ञानेन भवति चेत्तस्याज्ञानस्य कथं नाशः स्यात् । दीपेन बन्धकारो दूरी कियते । दीप एवान्धकारेणाऽऽवृतश्चेत्कथं सोऽन्धकारा- वृतो दीपोऽन्धकार दूरीकर्तुं प्रभवेत् । किंच नलपकाशे सत्यज्ञानस्य नाशः । अज्ञानस्य च नाशे सति रलपकाश इत्यन्योन्याश्रयः । तस्मानादेतिमत ·कायपरिशुद्धिः । युक्तमित्युक्तम् । तदपि न । स्वप्रकाशस्य रहाण आवरणमज्ञानेन न संभवतीति सत्यमेव । कित्वज्ञानेन तेन जीवस्वरूपमावृतम् । यथा घनच्छन्नदृष्टिर्घन- च्छन्नमर्क मन्यते तद्ददेव जीवोऽयं स्वयमज्ञानेनाऽऽवृतः सन्ब्रहलाऽऽवृतामिति मन्यते । यश्च राप्रकाशे सत्यज्ञानस्य नाशः, अज्ञानस्य नाशे च सति बल- प्रकाश इत्यन्योन्याश्रयः प्रदर्शितः सोऽपि न संभवति । अज्ञाननाशस्य रह- प्रकाशकारणत्वाभावात् । एतच्चाज्ञानं भावरूपं त्रिविधम्-वार्धष्णु क्षयिष्णु समपरिमाणेन परिणामि चेति । तत्र वर्धिष्णु परिणामि च वृद्धिपरिणामशक्ति- सत्ताकाले क्षयिष्ण्वपि चाऽऽत्मविज्ञानं प्रतिबध्नाति । यदा तु केवलं क्षयशक्ति- मत्तदाऽऽत्मविज्ञानस्य न तत्पतिबन्धकं भवति । तथा च तदानीं तादृशाज्ञानस- त्वेऽप्यात्मविज्ञानोदय इति नान्योन्याश्रयः। अज्ञानस्य केवलक्षयशीलत्वं च कायपरिशुद्धया संजायते । यत्तु तत्त्वमस्यादिमहावाक्याबलज्ञानं जायत इति वक्तव्यम् । तच्च न सं- भवति । तथा सति ब्रह्मज्ञानस्यानित्यत्वपसङ्गः । ज्ञानस्य चानित्यत्वे ब्रह्म- णोऽप्यनित्यत्वापत्तिः । ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वरयाद्वैतिभिरभ्युपगमात् । तथा चा- नित्यं ब्रह्मेति स्वीकार्यमथवा महावाक्पस्याकिंचनकारित्वं स्वीकार्य भवतीति चेत्-नायं दोषः। यथा सौरं तेजः सदा सर्वत्र च सममेवाऽऽस्ते । किंतु घनच्छन्न- दृष्टिस्तत्र मान्धमारोपयति । आतपे संचरंस्तैक्षण्यमारोपयति । यथा च मक्यास्ती- क्ष्णतां मन्यते न तथा बालः । तदपेक्षयाऽपि पशुः । एवमेकरूपेण सदाऽवस्था- यिन्येव तस्मिंस्तैजर्सि तत्चद्व्यक्त्या स्वस्वानुगुणा धास्तवाऽऽरौप्यन्नै तथैव ज्ञानस्वरूपे नित्ये स्वमकाशे सर्वदैकरूपेण प्रकाशमाने कूटस्थे अलण्यपि जीव- रज्ञानिभिर्धर्मा आरोप्यन्ते । तथा च यथा यथा महावाक्यादिभिरधिकः संस्कारो जायते तथा तथा परमात्माऽधिकं प्रकाशते । तदेवाज्ञानिभिर्महावाक्याज्ज्ञानं जायत इत्युच्यते । एतेन महावाक्यस्य जीव बलैक्यरूपसिद्धार्थबोधकत्वेनामा- माण्यामिति परास्तम् । जीवनप्लेक्यस्य सिद्धावेन तद्धोधकत्वेऽपि यथा महावाक्य- स्योपयोगस्तथा पूर्व प्रदर्शित एव । अनुपयुक्तत्वं सपामाण्ये हेतुः स्यानाम । उपयुक्तश्चेदसत्योऽप्यर्थः स्वी कियत एव । तथा च हरिः- उपायाः शिक्षमाणानां पालानामुपलालनाः। असत्ये पद्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते ॥ इति ।

·१६ म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- यत्तु स्वप्रकाशे सूर्येऽन्धकारस्येव ज्ञानरूपे स्वप्रकाशे रह्मण्यज्ञानस्य प्रवेश एव न संभवति तथा चावतिनां वेदान्तशास्त्र विषयप्रयोजनाधिकारिसंबन्धरूप- मनुबन्धचतुष्टयं न.संभवति । अज्ञातो हि विषयः । अज्ञाननिवृत्तिः प्रयोजनम् । अज्ञाननिवृत्तीच्छुरधिकारी । एतदनुबन्धत्रयमज्ञानघटितमेवेति यत्राज्ञानमेवा- स्तितां नोपैति तत्र तटितमधिकारिचयमेतत्कथं यतुं शक्पेत । एवमेतेषां त्रयाणां शशविषाणायमानत्वे यथा तादृशयोविषाणयोमिथः संबन्धी दुर्वचस्त- थाऽवापि त्रयाणां तेषामनुबन्धानां मिथः संवन्धो दुर्वचो भवति । एवमनुबन्ध- चतुष्टयासंभवेऽर्थादेव शास्त्रमनुपादेयं भवतीति । अत्राऽऽवक्ष्महे । सर्वोऽयं व्यूहो मूलबन्धशैथिल्याद्विदीर्ण एव भवति । स्वप- काशे जानरूपे ब्रह्मण्यज्ञानस्यासंभवेपि जीवे तत्संभवस्य मागेयोक्तत्वात् । अत्राज्ञानमूलक जीवत्वं जीवाश्रितं चाज्ञानमित्यन्योन्याश्रयो न शङ्कनीयः। नहीमज्ञानं जीवमाश्रित्योत्पन्नमित्युच्यते । अज्ञानस्यानादित्वाभ्युपगमात् । विचि- वार्थसर्गकरी मायेत्येतदेवोच्यते । अज्ञानं चैतन्नानाविधशक्तियुतम् । सप्ट्या- रम्भे तदैक्षनेत्येवं वर्णितेक्षणशक्तिरप्येतदन्तर्गनेव । याश्चास्पानिर्वचनीयस्पाज्ञा- नस्य नानाविधाः शक्तयस्तासां सर्वासां सर्वधोपयोगो भाव्य इति न नियमः । किंतु यथासंभवं व्यवस्था । अनादिरज्ञानशक्तिश्यमारमाश्रयेण नरीननि । सा चाऽऽकाशवाय्वादिक्रमेण ब्रसाण्डं प्रदर्शयति । इयं विक्षेपशक्तिरित्युच्यते । आवरणशक्तेस्तु न तोपयोगः । परमात्मनस्तदापत्चलाभावेन तत्र स्पाः शत- रनुपयोगात् । उक्तशक्तिविशिष्टो हि परमात्मेत्युच्यते । उक्तशक्तिरहिता केवला चित्त शुद्धत्युच्यते । ननं चास्यानाद्यज्ञानस्याव्यास्तस्य पारुतस्पेण परि- णामः । ब्यारुतं चाऽऽदौ सूक्ष्मं वनः स्थूलं रसाण्डं दृश्यते । तत्र सूक्ष्मसृष्टपन्न- गते साविकेऽन्तःकरणे पतिविम्बितं चैतन्यं जीव इत्युच्यते । तथा चाज्ञानप- रिणामभूतान्तःकरणोपाधियुतो जीयोऽर्थादेवाज्ञानायत्त इति सस्प जीयस्प मुदस्वरूपमज्ञानन स्वकीयावरणशक्त्याऽमृतं भवति । भायनोऽप्ययं जीवोऽना- वृत इव स्वमयगच्छन् रलाऽऽवृतमिति प्रमेण मन्यते । तदुक्तम्- पनच्छनदृष्टिनच्छन्नमक यथा निममं मन्यते सोऽनिमः' इति । पनु दैतामिमानिन आड:-अतिना मते जीयत्वमशानकलित चेदयादेव समिथ्या भवति । एवं जीयावस्प मिथ्यात्वे जीवमसामेदार मिथ्या मानि । जीपमसाभेदपटकस्य जीवस्य निप्पारान् ।नया पायादेर भीर- ·कायपारशाद्धः। १७ रह्मणोदः सिध्यति । परस्परविरुद्धयोः पदार्थयोरेकस्य मिथ्यात्वे परस्य सत्यत्वमर्थादेव सिध्यति । यथा दरिद्रत्वधनिकत्वयोमिथो विरोधाद्रामगतं दारिद्रयं मिथ्या चेतस्मिन्दारिद्रयविरोधि धनिकत्वं सत्यमित्येव सिध्यति । तथा पकते भेदाभेदयोः परस्परविरुद्धतया जीवन्रमणोरभेदस्य मिथ्यात्वेऽङ्गीते तद्विरुद्धस्य जीवरतणोर्भेदस्य सत्यत्वं स्यादेवेति । तदेतत्मलापमात्रमिति शिष्टैरनादरणीयमेव । तुल्यन्यायाज्जीवस्य मिथ्यात्वे जीवब्रह्मभेदोऽपि मिथ्या भवति । जीवब्रह्मभदघटकस्य जीवस्य मिथ्या- त्वात् । तथा चार्थादेव त्वदुक्तरीत्यैव जीवब्रह्माभेदः सिध्यतीति कथं न पर्या- लोचयेः। यच्चोक्त जीवस्य मिथ्यात्वे तद्घटितस्य जीवनलाभेदस्य मिथ्यात्य- मर्थादेव सिद्धमिति तादृशभेदविरुद्धस्य भेदस्य सत्यत्वं सिद्धमिति । तदप्य- सत् । न हि जीवस्य मिथ्यात्वे कल्पितेऽपि तद्घटितो जीवरलाभेदस्तेन मिथ्या भवति । यस्य हि वस्तुनो येन यादृशं स्वरूपं प्रकल्पितं तत्सत्यं वा मिथ्या वा बौद्धं वा स्वाप्निकं वा प्रातिभासिकं वा तत्तथैव स्वीकृत्य तद्घ- टितोऽर्थो वर्णनीयो भवति । न हि शशविषाणस्यासत्यत्वे शशविषाण नास्तीति शशविषाणमतियोगिको निषेधोऽपि शशविषाणघटितत्वादसत्यो भवति । अन्यथा यतिमतं खण्डनीयत्वेन भवतोपक्षिप्तमिति भवता तस्याद्वै- तमतस्यासत्यत्वं कल्पितमिति तद्घटितं तत्खण्डनमप्यसत्यमिति कुतो न कुलप्यते । तथा तैरेव यत्मलपितं परस्परविरुद्धयोः पदार्थयोरेकस्य मिथ्यात्वे परस्य सत्यत्वमर्थादेव सिध्यति । यथा दारिद्रयनिकत्वयोमिथो विरोधा- द्रामगतं दारिद्रयं नष्टं चेत्तस्मिन्दारिद्र्यविरोधि धनिकत्वमर्थादेव सिध्यतीति । तत्रोच्यते । शब्दमात्रेणायं न्यायस्तैः प्रदर्शितः, न त्वर्थतोऽवगतः प्रतीयते । परस्परविरुद्धयोः पदार्थयोरेकस्य यन्मिथ्यात्व तद्यदि तदितरं पदार्थ कक्षी- रुत्य तत्सहायेनाऽऽपाद्यते चेदेव तत्रापरस्य सत्यत्व सिध्येत् । तदेव हि तत्र पीजम् । न हि देवदत्तस्य दारिद्रय देवदत्तमरणा नष्टमिति मृतस्य तस्य धनिकत्वं कोऽपि प्रत्येति । प्रकृते च यज्जीवर नणोरभेदस्य मिथ्यात्वं द्वतिभिः प्रतिपादितं तज्जीवस्याज्ञानकल्पितत्वेन मिथ्यात्वाजीवरलाभेदस्यापि मिथ्यात्वमापादितमथवा ब्रह्मभिन्नस्य मिथ्यात्वमतिपतिपादितं कक्षी कृत्य स्वयं च णीवरह्माभेदस्य रमभिन्नत्वं मकरप्य तस्याभेदस्य ब्रह्म- ..

·१८ भ. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- भिन्नत्वान्मिथ्यात्वमापादित नतु द्वैतस्य सत्यत्वं प्रसाध्य वत्सहायेन प्रतिपादित- मिति कुतोऽत्र तन्न्यायावकाश इत्यूहनीयं सूरिभिः । यत्तु जीवरमैक्यं सिद्धमसिद्धं वा । रह्मस्वरूपत्वात्सिद्धमेवेति चेत् । महावाक्यस्य विषयाभावः । असिद्धो यर्थः साध्यमानतया शास्त्रस्य विषयो भवति । असिद्धं चेन्महावाक्येन तत्साधनीयमिति महावाक्यस्य विषयलाभः स्यात्तथापि महावाक्येन निप्पाचं जीवरलैक्यमुत्पन्नत्वाद्यदा कदापि नष्टं स्यादेवेति मुक्तस्य पुनरावृत्तिमसङ्ग इत्युक्तं तदविचारितरमणीयम् । जीव- बरलैक्यं महावाक्येन साध्यते इत्यस्य नोत्पाद्यत इत्यर्थः । किंतु पूर्वसिद्धमेव केवलं महावाक्येन ज्ञाप्यत इति । तथा च न महावाक्यस्य निर्विषयत्वं नापि मुक्तस्य पुनरावृत्तिमसङ्गः। नहि जीवब्रह्मैक्यं पूर्वसिद्धमित्येतावना तज्ज्ञात भवति । यदप्याहुरज्ञाननिवृत्तिर्मोक्ष इत्यतिनां मतं न संभवति । अज्ञाननिवृत्ति- रात्मस्वरूपा तदन्या वा । आत्मस्वररूपा चेदात्मा सिद्ध एवेत्यज्ञाननिवृत्तिरप्यात्म- स्वरूपत्वात्सिदैव वक्तव्या भवति । सिद्धा चेत्तदर्थं शास्त्रारम्भो न युक्तः । लोके हि मूढतमोऽपि मनुजः सिद्धपदार्थसाधनाय प्रयतमानो न केनापि दृष्टः । कथं वा सिद्धमेव साधयितुं शक्यते । अथाज्ञाननिवृत्तिरात्मस्वरूपादन्यति चेत्तस्या मिथ्यात्वं स्यात् । आत्मभिन्न त्वात् । तदापि च मिथ्याभूतार्थसंसिद्ध- ये शास्त्रारम्भो न युक्त इति तदप्यसमञ्जसम् । अज्ञाननिवृचिरात्मस्वरूपादन्येति न वदामः। किंतु मतिजीवं सा नानाविया । आपेक्षिकं तस्यास्तत्तज्जीवं प्रत्य- सिद्धत्वम् । तथा च यस्य यावदसिद्धा सा मतीयते न तावनां स सिद्धा- सस्वरूपभूतां मन्यते । बदानी च तदर्थ शास्त्रारम्भो युक्त एव भवति । मिथ्याभूता- र्थसंसिद्धये च नाव शालारम्भः । किंतु मिथ्याभूतत्वेन प्रतीयमानस्यार्थस्य मिथ्यात्वाभावपतिपत्यय शास्त्रमिति गृहाण । यत्तु रसज्ञानेनाज्ञानानिवृत्तिः,तदर्थं च शाखारम्भः। तथा च जीयेन सा रस ज्ञातव्यं भवति । परं वेतद्धविना मते कथं संभवेत् । तेषां मते हि नल ज्ञानरूपम् । रलाभिन्नो जीवश्च ज्ञानरूपः। ततश्च ज्ञान व ज्ञानं ज्ञातव्यमिति फटितम् । सच न संभवति । स्वस्य कर्तृकर्मविरोधादित्युक्तं वत्तछम् । एत ज्ञानरूपमिनि सत्य- मेव । तथा जीयोऽपि रसामिन्त्री ज्ञानरूप इति सत्यमेव । किंतुन पापदनारसं- शानं नापनदर्थ एप सारम्मःतथा परसंशानभि शानपिपपमिवि पावाप- ·कायपरिशुद्धिः। तीयते तथा जीवोऽपिरलीमन्नः स च ज्ञानाश्रय इति यावत्प्रतीयते तावत्तादृश. मतीतिनिवृत्त्यर्थमेव शास्त्रमारभ्यते । रह्मज्ञानार्थं शास्त्रमिति यदुच्यते तस्यैतदेव तात्पर्य बोध्यम् । तथा च वस्तुतो ज्ञानाविषयस्य रह्मणो ज्ञानविपयत्वपत्तीति भवति ब्रह्मविषयकं ज्ञानमिति स भ्रम एव । स एव च शाखेण दूरी क्रियते । ननु यदि रहमविषयकं ज्ञानमिति पतीतिभ्रंमस्तहि स्तनधयस्य रहमविषयकं ज्ञानं नास्तीति भ्रमो नास्त्येव । तथा च स तदवस्थायां किं मुक्तो भवति । नेतदेवम् । ब्रह्माविष- यकं ज्ञानमिति पतीतिन भ्रमस्वरूपम् । किंतु ज्ञाने ब्रह्मणो विषयत्वपतीतिभ्रमः । तथा च ज्ञानमावश्यकमेव । केवलं तब कस्यापि विषयस्य प्रतीतिर्मा भूदिति हि वस्तुस्थितिः। शास्त्रेण च या तत्र ज्ञानराणो विषयता काल्पता सेतरेषां विष- याणां ततोऽपसारणार्थम् । यथा मलिने पात्र पूर्वसंसृष्टमलापसारणार्थ भस्मादिर- धिको मलस्तनोपलिप्यते पश्चांज्जलेन सर्वविधो मलोऽपसारितो भवति तद्वत् । ततश्च शास्त्रेणासिलविषयाणां ज्ञानको निवृत्ती रहा स्वयमपि विपयरूपेण निवर्तते। इयं च विषयरूपेण निवृत्तिर्ज्ञानतः पृथग्भावेन या ब्रह्मणो निवृत्तिस्तन्मूलिकैव । तथा च रारूपं ज्ञानं सिद्धम् । इयमेव मोक्षावस्था। तथा च मोक्षावस्थायामा- त्मनो न ज्ञानविशिष्टत्वं नापि च परमार्थतया ज्ञानोपलक्षितत्त्वम् । यत्तु द्वैतिभिरुक्तम्-अज्ञाननिवृत्तिरात्मस्वरूपादन्पा चेदात्मनो यदन्यत्तदज्ञानम- ज्ञानकाय वा भवति । तथा चाज्ञाननिवृत्तेरज्ञानत्वे सर्वथा निवृत्तिरेवाज्ञानस्य न घटते । अज्ञाननिवृत्तरज्ञानकार्यत्वे च घटद्वारेण मृत्ति कायाः सत्त्यमिव कार्यद्वारे- णाज्ञानस्य सत्त्वं तदवस्थमेवेति कथमज्ञाननिवृत्तिरूपो मोक्षः स्यादिति । अत्रोच्यते । अज्ञाननिवृत्तिमात्मस्वरूपादतिरिक्त प्रकल्प यानि दूपणानि पद- शितानि तानि नैव विचारसहानि । अज्ञाननिवृत्तिरात्मनःसकाशादन्येत्यस्मा- भिरनभ्युपगमात् । यच्चाज्ञाननिवृत्तेरात्मस्वरूपत्वाभ्युपगम आत्मनः सिद्धत्वेना- ज्ञाननिवृत्तेः सिद्धत्वात्तदर्थं शास्त्रारम्भो न युज्यत इति दूषणमुक्तं ददनुप- दमेव दत्तोत्तरम् । किंच नदज्ञानविजृम्भितमेव । अज्ञाननिवृत्तिरात्मस्वरूपेत्येतना- पर्यानाकलनात् । तथा हि-कस्यापि वाक्यस्य विधौ निपचे वैकय तात्सर्य न द्वयोरथयोः । 'पृथिव्यां । इति वाक्यस्य विधायेव तात्पर्य न पृथिवीतोऽन्य- घ रूपस्य निषेधे न वा पृथिव्यां रूपादन्यस्य निषधे । तेन पृथिव्यां रूपमिति वाक्यस्य जले रूपमित्यनेन, पृथिव्यां रस इत्यनेन च न विरोधः। एवमाकाशे न रूपमित्यस्य निषेध एव तात्पर्य नाऽऽकाशादन्यत्र रूपस्य विधौ नवाकाशे ·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- रूपादन्यस्य विधौ । तेनाऽऽकाशे न रूपमित्यस्य वायौ न रूपमित्यनेनाऽऽकाश न रस इत्यनेन च न विरोधः । यत्र तु विधिवाक्यत्वेन प्रतीयमानस्यापि विधेः सिद्धत्वादिना विधी तात्पर्य न विवक्ष्यते तत्राप्येकत्र निषेध एव तस्य तात्पर्यम् । एवं निषेधवाक्यत्वेन प्रतीयमानस्यापि वाक्यस्य क्वचिद्विधावेकत्रैव तात्पर्य बोध्यम् । एवमद्वैतवादिनां या अज्ञाननिवृत्तिरात्मस्वरूपा । इत्युक्तिः सा विधिवाक्यत्वेन यद्यपि बाह्यतः प्रतीयते तथाऽप्यन्ततस्तस्याः 'अज्ञाननिवृत्ति: रात्मव्यतिरिक्ता नेति निषेध एव तात्पर्यमवसीयते । तेन तस्या उक्तेविधी तात्पर्याभावानाऽऽत्मनः सिद्धत्वेन तस्या अज्ञाननिवृत्तेः सिद्धत्वमापादनीयम् । जगन्मूलभूतभावरूपाज्ञानसंबन्धेन च न सन्नासन्न सदसद्विरोवात् । किंतु सदसदनिवांच्यमेतत् । इति यद्दन्ति तत्तात्पर्यमेवमेवोहनीयम् । तथा हि । अज्ञानकायस्यास्य प्रपञ्चस्य भावरूपेण प्रतीयमानत्वात्नदज्ञानं भावरूपम् । तस्य च सत्त्वासत्त्वसंबन्धन विचारे क्रियमाणे चत्वारः कल्पाः प्रादुर्भवन्ति । अज्ञानं सन् अज्ञानमसत् एतदुभयमपि विधितात्पर्यकपिति प्रथमः कल्पः (१)। अज्ञानं सदिति विधितात्पर्यकमज्ञानमसादिति निषेधतात्पर्यकमिति द्वितीयः(२) । तद्विपर्ययेण चाज्ञानं सदिति निषेधतात्पर्यकमज्ञानमसदिति विधितात्पर्यक- मिति तृतीयः (३)। अज्ञानं सम् अज्ञानममत् एतदुभयमपि निषेधतात्पर्यक- मिति चतुर्थः कल्पः ( ४ ) । एषु कः संभवनि कश्च नेतीदानी प्रदश्यते । तत्र प्रथमः कल्पो न संभवति । अज्ञानं न सन् । विधितात्पर्यकमज्ञानं सदिति न तागाजानसंबन्धेन वक्तुं शक्यमित्यर्थः । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् (ऐ० १ ) इति श्रुतिविरोधात् । तथाऽज्ञानं नासत् । विधितात्पर्षकमेवा ज्ञानमसदिति च न नादृशाज्ञानसंवन्येन वक्तुं शक्यमित्यर्थः । तत्कार्यस्यास्प जगतः सद्रूपेण प्रतीयमानत्वात् । एवं न सन्नारादिति पथमः कल्पो निरस्तः । :न सदसद्विरोधात् । इत्यनेन द्वितीयतृतीयकल्लो निरस्ती । अज्ञानं सदित्यनेन विचितात्पर्यवेणाज्ञानस्य सत्त्वे विहिते कथं तद्विरुद्धमज्ञानमसदित्यनेन निषेध- तात्पर्यकेण सत्वं निपिद्धं स्यात् । तथाऽज्ञानं सदित्यनेन निषेधवात्पर्यके- णाज्ञानस्यासत्त्वे निषिद्ध कथं तद्विरुद्धमज्ञानमसदित्यनेन विधितात्पर्य के- णाज्ञानस्यासत्त्वं विहितं स्यात् । एवं द्वितीये तृनीये च कले निरस्ते सद्सदनिर्वाच्यमिति चतुर्थः पक्षः स्वीक्यिते । तत्र सज्ञानं सदित्यनेन निषेध- तात्पर्यवेणाज्ञानस्यासत्त्वं निषिध्यने न तु सत्त्वं विधीयते । येन 'आत्मा वा.' इति श्रुतिविरोधः स्यात् । तयाऽज्ञानममदित्यनेनापि निषेधतात्पर्यण सर्व ·. 1 कार्यपरिशुद्धिः।- केवलं निषिध्यते। न त्वसच विधीयते । येन तत्कायस्थ जगतोऽसत्त्वेन पतीतिः स्यात् । नन्वेतादृशस्याज्ञानस्य शब्देन सुवचत्वेऽपि मानसिककल्पनायां "ईदृशं तत्स्यात् । इत्येवं तस्य कोऽप्याकारो मनोवृत्ति नाऽऽरोहतीति चेत्- अत एवानिर्वाच्यमित्युक्तम् । अत एव चैतदज्ञानं तत्कार्यभूतं सर्वं च जगत् मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः । (गौ० का ) इत्यत्र माया- शब्देन व्यपदिश्यते । अघटितघटनाएटीयसी हि माया। अनिर्वाच्यत्वं चं मायाया भूषणमेव न दूषणमिति बोध्यम् । - यत्तु दैनिभिर्विष्णोः सर्वोत्तमत्वे, जीवब्रह्मणोर्मेंदे, जीवनसैक्यनिषेधे च किं प्रमाणमिति प्रश्नमुद्राव्य तत्र प्रमाणत्वेनेमे गीताश्लोका उदाहताः- वामिमी पुरुपो लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाईतः । (गी० १५ । १६ ) इति । एतत्सिद्धोऽर्थश्चत्थमुक्त:-येषां नश्वरं शरीरं तादृशा ब्रह्मरुद्रेन्द्रगण- पत्यादयोऽन क्षरशब्देनोच्यन्ते । अनश्वरशरीरा लक्ष्मीरवाक्षरशब्देनोच्यने । पर- मात्मा विष्णुस्तु ताभ्यां भिन्न इति । अत्रोच्यते । द्वाविमावित्यनेन क्षरा- क्षरद्वैविध्यं प्रतिपाद्योत्तरार्ध क्षराक्षरशब्दार्थः स्वयमेवोक्तः । तथाच तदनुराधेन क्षर शब्देन भूतानामक्षरशब्देन चेतनस्य च ग्रहणमेव युक्तम् । नाव ब्रलरुद्रा- दीनां लक्ष्म्याश्च नामापि दृश्यते । लक्ष्म्या अनश्वरो देहो ब्रह्मादीनां च नश्वर इत्यत्र च न किंचित्ममाणं प्रदर्शितम् । तथा च तद्वैपरीत्येनाथवा तेषां सर्वेषामेव नश्व- रो देह इति सर्वेषामनश्वरो देह इति वा कुतो नोच्यते । तथा चात्र क्षरशब्देन, भूतानामक्षरशन्देन चेवनस्योत्तमपुरुपशब्देन परमेश्वरस्य च ग्रहणमित्येव स्वी- कार्यम् । तच्चाद्वैतिमतेऽप्यविशिष्टमेव भवति । न चाद्वैतिमते देहचेतन- विभागाभावात्क्षराक्षर विभागो नोपपद्यत इति वाच्यम् । वस्तुतः परमार्थदशायां तादृशविभागाभावेऽपि प्रमाणपमेयव्यवहारे प्रवृत्ते व्यावहारिकभेदस्य सत्त्वात् । परमार्थदशायां तु यत्र येदा अवेदा इत्येवं श्रुतिरपि स्वस्य सत्त्वं नाभ्युपैति दूरत एव कथा प्रमाणपमेयव्यवहारस्य ।

·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- पच्च-इन्द्रियेभ्यः परा त्या अभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिरात्मा महान् परः ॥ महतः परमव्यक्तमन्यतात्पुरुषः परः । पुरुषान परं किंचिसा काठा मा परा गतिः (का. १।३।१०) इति भुविनिभिः प्रमाणमित्युदाहृता । तत्र यदि प्रमाणमित्यस्याप्रमाणं नेत्यस्तहि विवाद एव नास्ति । यदि च विष्णोः सर्वोत्तमत्व इयं प्रमाणमि. त्पर्थस्ताहि सोऽयों न सभ्यते । अब विष्णुपदामावान् । पुरुषपदमा सर दृश्यते । परमपुरुषश्च सर्वैरप्यास्तिकैः स्वस्वमतानुसारेण स्वी क्रियत एव । य- चोक्तं महत्पदैनात्र महत्त्वाभिमानी रहदेव उच्यते । तदपेक्षया परा रक्ष्मी देवी । सा चाव्यक्ततत्त्वामिमानिनीत्यव्यक्तशब्देनामोच्यते । तादृशलक्ष्मी- देव्यपेक्षया परश्च विष्णुरेवेत्युक्तं वदपि नी मलदेवलक्ष्मीशब्दप्रयोगोऽन नास्ति । इन्द्रियाद्यभिमानिन्यो देवदाश्च रेवाऽस्तिकः स्वी क्रियन्त एव ! अत्र श्रुतौ केवलं खासा पौर्वापर्य पदश्यते । तथा चेयं सर्वसाधारणी श्रुति व केनाप्यास्ति- केन स्वकीयमतमायकत्वेन पुरस्कार्येत्यास्तां तावत् । तदेवं देतिमतस्य श्रौतस्वं कश्मपि सिद्धं न भवति । पश्चायं दैविना साकं बादाय प्रवृत्तमदैववादिन प्रति प्रतिवादिना वैनिना- मुखोषः- भवन्तोऽश्चैवमतं गृहीत्वा वादाय पत्ता इत्येतावदेव भवनिद्वैतमा- भिवं भवति । यतो भवदपेक्षया भवतां मंद मिन्नम् भदन्तश्च तादृशमतापेक्षया भिमाः, तदुभयापेक्षपाऽपि प्रविवादिनो वर्ष भिन्नाः, अस्माकं मतं च भिन्नम्, पादश्च सर्वापक्षयाऽपि भिन्नः । एतादृशमनेकविधं भेदमुपजीव्यैव भवतामिय मवृत्तिरिति हविरुद्धोऽयं वाद् एव न संभवतीति । अनाऽऽक्ष्महे । नाद्वैतवा- दिनामयं दोषोऽपि तु वैविनामेव ! परसरमविइंदिनोईयोवादिनाहि मध्ये केना- प्येफेनापरस्य य आक्षेपः क्रियते स वस्यापरस्य मतं गृहीत्वैव कर्तव्यो भवति । नदु स्वमतेन । नहि नास्तिकं चावाक इण्डयितुं प्रवृत्तेनाऽऽस्तिकेनादृष्टोऽर्थः स्वर्गादिः अतिपमाणेन साधपितुं शक्यते । भुतिपमाणस्य चाकणानङ्गीकारात् । तथा च दैविनामेव देवमेवोपजीव्य या वादाय मनिदृश्यते सेव न संभवति । पच्च दैत्यादिनोऽनिवादिन मत्याह:-अदेत नाम न वैतमद्वैतम् । तथाचेइ- महतं वैवादिनममिनं वा। उमपथाऽपि दैनसिद्धिः । आये वैवाङ्गिन चेदिन भेदामममिति भेदः स्वीकृतः स्यात् । अग्ये द्वेनाइभिन्नं पेयद्वैतादमिन्नं तद्- ·कायपरिशुद्धिः। २३ द्वैतरूपमेवेत्येवं भेदः स्वीकवो भवतीति । किंतु जात्युत्तरत्वानेदं चौद्यम् । तथा चोक्तम् । वादिनो नार्थसिद्धिः स्याज्जात्युत्तरसमाश्रयात् । मुखं स्यापिहितं तेन केवलं प्रतिवादिनः ॥ इति । किंचायं पश्नः 'विण्त्रयोः पीततायै हरिद्रा लभ्यते कुतः ।। इति प्रश्नवत्परिदृश्यते । तत्र च यथा प्रतिवादिनोत्तरमदत्त्वा मष्टारं वादिनं प्रति धिमूर्ख-आदौ विचारय स्वान्ने हरिदा तादृशी कुतः। इत्येवं पुनः प्रश्न एव क्रियमाणो दृश्यते तथान द्वैतवादिनं मत्यप्येवं पुनः प्रश्नः सुवचः । द्वैतमद्वैतानिन्नमभिन्नं वा । उभयथाऽपि दोषः । अद्वैताभिन्न चेगिन्नं भेदाश्रयामति स भेदः पुनरद्वैतानिनोऽभिन्नो वा । तथापि भिन्न- श्चेदनवस्था । अथ द्वैतमवैवादभिन्नं चेदवताइभिन्नस्याद्वैतरूपत्याद्वैत स्वीकृत स्यादिति । किंच वादे वादिना प्रतिवादिना वा तादृगेव वक्तव्यं यदेतद्विचारयोग्य- मित्येवं मध्यस्थ ऊरी कुर्यात् । सांप्रतं तु द्वैतिभिः कृतेषु पभेषु केचित्पना ईदृशा दृश्यन्ते येषां विचारयोग्यता वक्तुरेख स्वस्यापि मनोवृत्ती न मविशति दूर एव मध्यस्थेन तेषां विचारयोग्यतया स्वीकारः । तथा च तादृशस्थत्ते स्वरूपव्याक्रियैव पराक्रिया भवति नोचरं दातुमुत्सहे । किंच- वादो हि निश्चयाय स्थान तु यायाय निश्चयः । कथा तत्त्वभत्सोर्या स वाद इति गौतमः ॥ मेक्षावन्तः पूर्व आसन्प्रमाणायत्तनिश्चयाः। अधुना निश्चयः पूर्व प्रमाणान्वेषणं परम् ॥ इत्युक्तदिशा दैतिभिः प्रवर्तितो वादो वादस्वरूपं त्यक्त्वा जल्पे वित- ण्डायां वा पर्यवस्यति । यतस्तैवीदात्पूर्वमेव दैतं निश्चितम् । तथा चोक्तम्- तत्त्वस्य निश्चयो वादसमातिक्षण इज्यते । दैतिनां तु विपर्यासो वादारम्भस्तदुत्तरम् ॥ तवः स्यात्सर्यवासितो वादो जल्पवितण्डयोः । भयोग्यसमपारम्भकोधारिक रूपनिकपः ॥ इति । ..

·. म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- . किंचैतादृशाः प्रश्नाः प्रथमतो येषां मनोवृत्तौ प्रादुर्भवन्ति तेषां मतं किम- प्यस्तु द्वैत वाऽस्त्वद्वैतं वाऽस्तु नूनं तेऽभिनिवेशयस्ता इति नैव कायपरि- शुद्धिस्तेषाम् । तथा च तत्त्वबुभुत्सुत्याभावात्तत्र तत्त्वबुभुत्सोः कथा वाद इति वादस्वरूपं नास्त्येवेति वादे वादे जायते तत्त्वबोध इत्युक्तरीत्या तत्त्व- बोधो दूर एव भवति । अतस्तेषामात्मयाथात्म्यज्ञानासंभवेन मोक्षस्याऽऽशाऽपि न कर्तव्या भवति । अतः प्रथमतः कायपरिशुद्धिः संपादनीया । संपादितायां च कायपरिशुद्धावीदृशमश्नानां मनोवृत्तौ प्रवेश एव न भवति । किंच कायपरि- शुद्धौ क्वाप्यभिनिवेशाभावेन येन केनापि प्रकारेण श्रुत्यविरोधसंपादने प्रवृ- त्यभाव इति श्रुतेयः सरलोऽर्थः स एव तेषां मनोवृत्तावारूढो भवति । तथा च ौतमतानुसारणां तेषां मोक्षमार्गो निकट एवेति विभावनीयम् । किंच द्वैतिनां मते मोक्षेऽपि द्वैतमस्त्येव । सर्वोत्तमस्य विष्णोः सामीप्यं तदा भवति । भूयांश्च तदानी विष्णुसेवानन्द इति हि ते वदन्ति । तत्थ- मुच्यते । अयं च भोग विशेष एव । न मोक्षः इति कथमत्र मोक्षशब्दः प्रवृत्तः । यस्मात्कस्मादपि मोक्षश्चेत्सांसारिका जना अपि यस्मात्कस्माच्चिन्मुक्ता एवेति को विशेषः। किंच द्वैतिभिः प्रकल्पितेशस्मिन्मोक्षे आशापयुक्तं दुःखं दुर्निवारमेव भवति । यतः आशैव दुःखमूलं स्यादाशैव मनसो मलः। आशैव चाऽऽन्तरः शत्रुराशा सर्वविघातिनी ।। आशा तु तत्र मुक्तानामपि स्यादेव । तदुक्तम्- स्वस्मादुत्लष्टमालोच्य जायते चेतनावतः । न कस्य तत्पदप्रेप्सा यो न मूल् न वा पशुः । एवं विष्णुपदभेप्सा दुरा तिनां मरे । मुक्तानामपि तन्मोक्षस्वरूप बद कीदृशम् । इति । नन्वैवं वैवस्य श्रौतन्याभावेऽपि विशिष्टाद्वैतस्प श्रीतत्वमुपपद्यते । अन्तर्या- मिवालणे हि जीवकह्मणोर्जगतणोश्च शरीरशरीरिभावः 'यस्याऽऽत्मा शरीरम् । (३० ३ । ७१ २२ ) यस्य पृथिवी शरीरम् ( ३० ३ १७ ॥ ३) इत्येवं साक्षादेव विधीयते । अतो विशिष्टाद्वैतमतस्य श्रीतत्व सिध्यति । पारीरशरीरिणोश्च स्थूलोऽहं र शोऽहं गौरोऽहमित्येवमभेदारोपः पशिद एवी सं गृहीरवा तचमासि, इदं सा पदयमारमा, इति मुस्योरुपपनिर्भपतीति न ता, ·कायपारशुद्धः। ३५ रोध आपादनीयः । एवं च विशिष्टाद्वैतमतस्य श्रौतत्वमिति चेत्--भ्रान्तोऽसि । वश्चितोस द्वयर्थेन शरीरशब्देन । तथा हि । शारीरशब्दस्य ोकोऽर्थों योगेन प्रतीयतेऽपरश्च योगरूढ्या । शीर्यते तच्छरीरमित्यवयवशक्तिमात्रेण विनाशशीलं पृथिव्यादिकं सर्वं जगच्छरीरशब्दार्थ एकः । योगरूढ्या प्रतीयमानश्च कर्ममा- प्यो हस्तपादाद्यवयवयुतो भोगायतनभूतो देहरूपोऽर्थः प्रसिद्ध एव द्वितीयः । तत्र यस्य पृथिवी शरीरमित्यादिश्रुतिविहितं पृथिव्यादीनामात्मशरीरत्वं परिगृह्य शरीरशरीरिणोश्चाऽऽरोपितमभेदं व्यवहारमसिद्धं परिगृह्य च 'इदं सर्वं यदयमात्मा' इतिश्रुत्यर्थ उपपादितः किल किंतु यस्य पृथिवी शरीरमित्यादिश्रुतिषु योगार्थेन शरीरशब्दः प्रयुक्तः, न तत्रार्थे शरीरशरीरिणोरभेदो लोकमसिद्धः, यत्र च द्वितीये योगरूढेऽर्थे शरीरशरीरिणोरभेदारोपो लोके प्रसिद्धो न तेनार्थेन यस्य पृथिवी शरीरमित्यादिश्रुतौ शरीरशब्दः प्रयुक्तः । अतो बञ्चनैव केवलेयम् । न च यस्य पृथिवी शरीरमित्यादिश्रुतौ योगरूढार्थक एव शरीरशब्दो गृह्यते । अत एव च यस्येति संबन्धिनिर्देश उपपद्यते । योगार्थस्य तु निरपेक्षस्य कस्ये- त्याकाङ्क्षाया अभावेन यस्येति निर्देशोऽनुपपन्नः स्यादिति वाच्यम् । तथा सति पृथिव्यादिविकारेणेश्वरस्य दुःखपसङ्गात् । अतो योगरूढार्थक एव शरी- रशब्दोऽत्र सिंहो माणवक इतिवद्गौणार्थकः प्रयुक्त इत्यवश्यं वक्तव्यम् । किंच तत्रैव प्रकरणे यस्याऽऽत्मा शरीरम् (बृ० ३ । ७ । २२ ) इत्येवं जीवात्मनः परमात्मशरीरत्वमुक्तमिति तैरेवाभिहतम् । तत्र च जीवात्मनि शरीरशन्दो न केवलया योगशक्त्या. प्रवर्तते । जीवात्मनो विशरणस्वभावत्वाभावात् । तत एव च न योगरूढ्याऽपि । भोगायतनाभावाच्च । अतश्च तत्र शरीरशब्दः सिंहो माणवक इतिवद्गौण एवाऽऽश्रयणीयः। एवं पदि तत्रैका गौण आश्री- यते नहिं यस्य पृथिवी शरीरमित्यादौ सर्वत्रैव गौणार्थकग्रहणं युक्तम् । गौणार्थ- ग्रहणे बीजभूतस्यान्तःस्थितेन नियम्यत्वस्य गुणस्प श्रुतौ तत्र सर्वत्रय निर्देश- दर्शनात् । अस्मिन्पक्षे यस्य पृथिवी शरीरमित्याद्यर्थं शरीरशब्दस्य केवलयोग- कल्पनं न कर्तव्यं भवतीति लाघवमनन्यलभ्य एव शब्दार्थ इति न्यायानुग्रहश्च सिद्धो भवति । नन्वतिनां मते यस्याऽऽत्मा शरीरम् (बृ. ३ । ७ । २२ माध्यं ) इत्यत्र शरीरशब्दस्य कोऽर्थः । न तावन्मुख्योऽर्थः । जीवात्मनः परमा- स्मशरीरत्वस्याभावात्। न हि परमात्मनो भोगायतनं जीवः । नापि गौणार्थः। न हि परमात्मा जीवस्यान्तरो भूत्या जीवं नियमयतीत्यद्वैतवादिभिः स्वी क्रियते । ४ ·. म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- जीवो हि वस्तुगत्या परमात्मरूप एवेति हि ते वदन्ति । य आत्मानमन्तरो यम- यति ( ० ३ । ७ । २२ ) इति तत्रत्यअतिविरोधश्चेति चेन्मेवम् । तत्राऽऽ- मशब्दो न जीवात्मपरः किंतु जीवात्मनिष्ठविज्ञानपरः। समानप्रकरणे काण्व- शाखायामात्मशब्दरथाने 'यो विज्ञाने तिष्ठन् (बृ. ३ । ७ । २२ काण्व ) इति विज्ञानशब्देन निर्देशदर्शनात् । तथा च जीवात्मगुणभूतं विज्ञानं परमात्मा नियमयतीत्यर्थः । केचित्त्वत्र विज्ञानं च सृष्ट्यारम्भकाले ' तदैवत ' ( छा० ६ । २ । ३ ) इति निर्दिष्टं परमात्मकर्तृकमीक्षणम् । तच प्रथमत एव परमा- त्मनः सकाशात्तदीयगुण रूपेण ततः पृथग्भूतमिव पवीतमभूत् । गुणं चान्तररु- पेण गुणी नियमयतीति प्रसिद्धमेवेत्याहुः । एतदुक्तं भवति । अन्तर्यामिवालणे माध्यंदिनशाखायामित्थं पठ्यते-य आत्म- निविष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्याऽऽमा शरीरं यमात्मानमन्तरो यम- यत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः (३० ३ । ७ । २२ माध्यं ) काण्वशाखायां वित्थं पठ्यते-'यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञान शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः । इति । एवं शाखाभेदेन पाठभेदेऽपि द्वयोः पाठयोरेक एवार्थ इति सर्वेषां संमतं न करय- चिदपि तत्र विवादः । स चैकोऽर्थो द्विधा संभवति-य आत्मनि तिष्ठन्नित्य- बाऽऽत्मशब्दस्य विज्ञानमित्येवार्थ इत्येकः प्रकारः। यो विज्ञाने तिष्ठन्नित्यत्र विज्ञानशब्दस्य जीवात्मेत्येवार्थ इत्यपरः । अत्राद्वैतवादिनामाद्यः प्रकारः। विशिष्टाद्वैतवादिनां त्वन्त्यः । आद्य एव तु युक्तः । अन्तर्यामिनालणं सेतत् । अत्र च सर्ववस्तुष्वान्तरः परमात्मा सन् सर्वाणि वस्तूनि नियमयतीत्युच्यते । जीवात्मा च सूक्ष्मः । ततोऽपि परमात्मा सूक्ष्मतरः । परमात्मा तस्याऽऽन्तरः संस्तं जीवात्मानं नियमयंतीति यद्यपि कल्पयितुं शक्यते तथाऽपि तत्र परमा- त्मरुतं जीवात्मनियमन गुणदारव वक्तव्यम् । गुणानां च सर्वेपामुपजीव्य आयो ज्ञानगुणः । ज्ञानस्य नियमनं च विषयसंनिकर्षसदसद्भावकवमित्येवं संभवो वक्तव्यः । तथा च जीवात्मनो नियमनमपि तदीयविज्ञानस्यैव निय- मनं संपन्न मिति विज्ञानं नियमयतीत्येवार्थस्तत्र वक्तुं युक्तः। किंच पृथिव्यवन्त- रिक्षवायुधुलोकादित्यदिकचन्दतारकाकाशतमस्तेजसां नियमनमधिदैवतमुक्वाधि- भूतमपि सर्वभूतनियमनमुक्त्वा ततोऽध्यात्ममिति मरुत्य माणवाक्चक्षुःश्रोत्र- मनस्त्वग्विज्ञानरेतसामात्मसंवन्धिना पदार्थानां नियमनमुक्तम् । तत्र चाऽऽत्मसं- ·। . कायपरिशुद्धिः। पन्धिषु नियम्यत्वेनोक्तेषु पदार्थेषु विज्ञानमेव ग्रथितुं युक्तं न तु जीवात्मा । एवं च 'यो विज्ञाने तिष्ठन्। इत्यादिकण्डिकायां - विज्ञानशब्दस्थान आत्मशब्दपाठेऽपि तस्याऽऽत्मशब्दस्य विज्ञानमेवार्थो ग्राह्यो भवतीति नैव जीवात्मनः परमात्मशरीरत्वे श्रुतिः प्रमाणं भवति । अतः शरीरशरीरिणोः मसिद्धमभेदारोपं गृहीत्या तत्त्वमसीत्यभेदोपपत्तिद्रापास्तैव भवति । किंच- जीव ईशशरीरं चेज्जीवदुःसेन दुःखिता । ईशस्य दुर्निवारा याविशिष्टाद्वैतिनो मते । इति दोषः स्यादेव । अन्ये तु य आत्मनि तिष्ठन्नित्यादिश्रुतावात्मशब्दः खशब्दपर्यायः। तेनायमर्थः। यथा परमात्मा पृथिव्यादीनां सर्वेषामन्तर्यामी संस्तान् सर्वान्नियमयति तथाऽस्य परमात्मनः स्वस्मादन्यो न कोऽप्यन्तर्यामी नियन्ताऽस्तीति श्रुतेस्तात्पर्यमाहुः । किंच य आत्मनि तिष्ठन्नित्यादिश्रुति प्रमाणीकृत्य परमात्मा च जीवात्मनोऽप्यात्मा इति येऽभ्युपगच्छन्ति तेषां ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । ( भ. गी. ७ । १८ ) इति भगवद्वाक्यविरोधः । अत्र हि ज्ञानी परमात्मनोऽव्यात्मा इत्युक्तम् । ज्ञानी च जीवविशेषः । जीवात्मा परमात्मा चेत्यनयोयोश्च परस्परं प्रति परस्परस्याऽऽत्मत्वं तु नैव संभवति । अद्वैतिनां मते तु जीवात्मपरमात्मनोरैक्यमेवेति तदेवोभयत्रापि तात्प- यमिति न विरोधः । किंच तत्त्वमसीतिवाक्यात्स्वरसतोऽभेदो विधेयतया श्रुते- विवक्षित इति गम्यते । स मुख्यतया विधेयोऽभेद एव विशिष्टाद्वैतवादिभिरा- रोपेण प्रतिपाद्यत इति चित्रमिदम् । एतेन तत्त्वंपदमुख्यार्थयोरेवाभेदवोध- नसंभवे तत्त्वंपदलक्ष्यचिन्मात्राभेदपतिपादकत्वाश्रयणं निर्मूलम् । इति परा- स्तम् । श्रुतिवाक्ये हि मुख्यतयाऽभेदो विधीयते । तत्र गौणत्वकल्पनापेक्ष- प्राइभेदसंबन्धित्वेन निर्दिष्टयोस्तत्त्वंपदयोर्लक्ष्यार्थाश्रयणस्य उघीयस्त्वात् । किंचात्र तत्त्वंपदयोर्या रक्षणाऽऽश्रीयते सा नैव दोषाय भवति । लक्षणायां परार्थकल्पनारूपो यो दोपः सोऽत्र सुतरां नास्त्येव । यत इयं जहदजहलक्षणा नैराश्रीयते । यश्च स्वार्थहानिरूपो दोषः सोऽप्यत्रांशत एव । तथा च नात्र लक्षणागताः सर्व दोषा इति लक्षणाशब्दमावान्न भेतव्यम् । धर्मराजाध्वरीन्दाश्चात्र लक्षणां विनैवार्थनिष्पत्तिमाहुः । इत्थं हि वेदा- न्तपरिभाषायां वैरुच्यते-'सोऽयं देवदत्तः, नत्त्वमसीत्यादौ विशिष्टवाचकप- ·: २८ म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- दानामेकदेशपरत्वेऽपि न लक्षणा । शक्त्युपस्थितयोविशिष्टयोरभेदान्वयानुपप- चौ विशेष्ययोः शक्त्युपस्थितयोरभेदान्वयाविरोधात् । यथा 'घटोऽनित्य इत्यत्र घटपवाच्यैकदेशघटत्यस्यायोग्यत्वेऽपि योग्यघटव्यता सहानित्यत्वान्वयः' इति । अयमाशयः । घटादिपदानां जातिव्यक्त्योः पृथक् शक्तिः स्वी क्रियते चेद- नित्यो घट इत्यत्र लक्षणां विना न काचिदनुपपत्तिः। व्यक्तिशक्त्योपस्थिते व्य- तिरूपेऽर्थे जातिरनित्य इति च द्वयमपि विशेषणं संभवति । तत्र जातिराश्रय- तया विषेषणमनित्य इति तु सामानाधिकरण्येनेत्यन्यत् । घटादिपदानामेकैव शक्तिविशिष्टेऽर्थ इति पक्षेपि घटत्वविशिष्ट घटेनित्य इति विशेषणं भवति । घटत्वस्य नित्यत्वेन घटत्वविशिष्टे घटरूपेऽर्थेऽनित्य इति विशेषणस्यासंभवेऽपि केवलघटे तादृशविशेषणस्य संभवात् । न हि यावच्छक्यं तावत्येवान्वय इति नियमः । शक्यतावच्छेदकसमानाधिकरणमेवान्वयितावच्छेदकमित्येव नियमो न तु शक्यतावच्छेदकमेवान्वयितावच्छदकामति । तावतैवामधाने विशि- टाथैकदेशे स्वतन्वविशेषणस्य निरस्तत्वेन दूषणानवकाशात् । अत एव घटत्वस्य नित्यत्वेऽपि न तदभिप्रायेण नित्यो घट इति प्रयोगः । नित्यत्वस्य शक्यतावच्छेदकवृत्तित्वेऽपि शक्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्याभावात् । जाती व्यक्तौ च पृथक्शक्तिरिति मतेऽपि न नित्यो घट इति प्रयोगः । घटत्वस्य स्वातन्त्र्येण घटपदशक्यत्वेऽपि तत्र शक्यतावच्छेदकस्यान्यस्याभावात् । घटत्व- जातिहि स्वेनैव रूपेण शक्या भवति । तथा च घटत्वे शक्यतावच्छेदकस्या- न्यस्य कस्याप्यभावेन तत्र विद्यमानस्यापि नित्यत्वस्य शक्यतावच्छेदकसामाना- धिकरण्याभावात् । अथाव प्रसङ्गादनयोः पक्षयोः कः श्रेयानित्युच्यते । घटादिपदानां वि- शिष्टे शक्तिरेकैवेति पक्षे शक्यार्थों यद्यपि गुरुभूतस्तथाऽपि तत्र पक्षे शक्त्यन्त- रकल्पनापेक्षया लाघवमेव । यद्यपि शक्तिद्वपकल्पने पृथगुपस्थिवयोधर्मधार्म- णोईयोर्मध्ये विशेषणविशेष्यभावे कामचारेण भावधान निर्देवस्यापि सं- गतिः सुबचा तथाऽपि शक्तिद्वयकल्पने यदि युगपवयोरर्थयोः प्रतीतिवियक्षिता चेत्तत्र तन्त्रादिस्वीकारः, एकस्यैवार्थस्य प्रतीतिर्विवक्षिता चेच्छक्तिनियामकस्य संयोगविप्रयोगाद्यन्यतमस्यानुसंधानमावश्यकमित्येवं गौरवान्तरमपरिहार्य भवति । तस्माच्छक्तिद्वयकल्पनापेक्षया विशिष्ट शक्तिपक्ष एव श्रेयान् । नन विशिष्टश- ·कायपरिशुद्धिः। तिपक्षे भावप्रधाननिर्देशस्थले का गतिरिति चेत्-अब केचिदित्थं समादधिरे । तादृशभावप्रधाननिर्देशस्थले निवीहाय व्यक्त्युपसर्जनकभावरपे विशि- हेऽर्थे शक्त्यन्तरं कल्पनीयमिति । नेतद्युक्तम् । शक्त्यन्तरकल्पनजगौरव- परिहाराय हि विशिष्टशक्तिकल्पनपक्षाभ्युत्थानम् । यदि विशिष्टशक्तिप- क्षेऽपि शक्त्यन्तरकल्पना स्यातर्हि किं तत्पक्षाङ्गीकारेण । तस्मादित्य समाधे- यम्-भावमधाननिर्देशस्थले तादृशप्रयोगाणामापत्वात्ते रक्षणया निर्वायाः । यद्यपि लक्षणा जघन्या वृत्तिस्तथापि तत्र शक्त्यन्तरकल्पनापेक्षया लाघवमेव । अत एव गङ्गायां घोष इत्यादौ गङ्गापदस्य तरे लक्षणावृत्तिः स्वीकृता न तु तटरूपेऽर्थे गङ्गापदस्य शक्त्यन्तरं प्रकल्पितम् । शक्त्यन्तरकल्पने शक्तिनिया- मकानुसंधाने च गौरवस्य स्पष्टत्वात् । अत्रायं निष्कर्षः । यकस्माच्छब्दा- त्मयोगभेदेनार्थद्वयमतीतिस्तत्र यदि तयोरर्थयोस्तथा संबन्धः स्याद्यथा तयोरे- कस्मिञ्शब्दादुपस्थिते सति कारणे सद्य एव तेन संबन्धनान्योऽर्थो बुद्धिमारो- हति तर्हि तयोरर्थयोर्मध्ये यस्मिन्नर्थे भूयांसः प्रयोगास्तव तस्य शब्दस्य शक्ति- यस्मिंश्चार्थेऽल्पीयांसः प्रयोगास्तत्रार्थे लक्षणेति । यत्र खेकस्माच्छब्दात्मयोगभे- देनार्थद्वयं प्रतीयते किंतु तब यदि तपोरर्थयोमिथस्तादृशः संबन्धविशेषो न स्यातर्हि तत्रागत्या द्वयोरप्यर्थयोः पृथक्शक्तिद्वयं स्वीकार्यं भवति । यथा सैन्धवादिशब्दाः । तथा यत्र निरुक्तसंबन्धविशेषेण संबद्धयोद्वयोरर्थयोरेकस्मा- देव शब्दादेकस्मिन्नेव प्रयोगे युगपदुपस्थितिश्चेत्तत्रापि शक्तिद्वयं स्वीकार्य भवति । यथा घटादिपदानां जातिव्यक्योः । ननु शक्तिद्वयस्वीकारापे- क्षया लक्षणाया लघुभूतत्वेनैकत्र शक्तिरपरत्र लक्षणेति कुतो न स्वी क्रियते । स्वीकृतं च तथा कैश्चिमीमांसकैरिति चेत्-सत्यम् । अत्र लक्षणान न लक्षणेति निर्णयो हि प्रथमतोऽनुभवाधीनो न तु लाघवगौरवाधीनः । लक्षणा यनुपपत्तिपूर्वकं प्रसरति । तस्माद्यत्र तथाऽनुभवस्तत्र लाघवेऽप्यनादरः। तदुक्तम्- अनुभविरोधे हि त्याज्यं भवति लाघवम् । अनुभूतेरानुगुण्ये ग्राह्यं भवति गौरवम् ॥ इति । तथा च फरमुखस्येवानुभवमुखस्यापि गौरवस्यादृषकत्वमिति तात्पर्यम् । यत्र च नानुभवेन निर्णयो भवति तत्र लाघवगौरवचर्चाया अवसरः । अत ·. . म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- एवं 'तेजोऽभावेन सिद्धापन्धकारो न पदार्थान्तरम् । इति नैयायिकम लाघवानगहीतमपि न स्वीकृतमित रेवेदान्यादिभिः । अत्रान्धकार इत्येवं तस्य तेजोऽभावापार्थक्येन भावरूपेणानुभवस्य सर्वजनसिद्धत्वात् । एवमेव गुरुत्वा- भावेन सिद्धावपि लघुवं द्रवत्यामावेन सिद्धावपि काठिन्यं च गुणान्तरं स्वी- कार्य भवति । तथा च घटमानयेत्यादौ घटत्वादिजाविर्घटादिव्यक्तिश्चाव्य- वधानेनैव बुद्धावारोहति न तु प्रथमतो घटत्वादिजातिबोधस्तदनन्तरं तस्याऽऽ- नयनाद्यन्वयानुपपत्तिमतिरांधानपूर्वकं घटादिव्यक्तिबोध इत्यनुभव इत्यतस्ता न लक्षणा स्वीकार्या भवति । तत्र घटादिपदानां जातौ व्यक्तौ च पृथक् शक्ति- द्वयमेकैच वा विशिष्ट शक्तिरित्येवं संदेहे शक्तिद्वयाङ्गीकार एवोचितः । जाति- विशिष्टव्यक्तौ शक्तिकल्पनायामपि भावपधाननिर्देशस्थले तथाबोधार्थ व्यक्ति- विशिष्टजातौ पुनः शक्त्यन्तरकल्पनं गले पतितं स्यात् । अनुभवानुसारेण तत्र लक्षणाङ्गीकारस्थाशक्यत्वात् । तथा च विशिष्टशक्तिपक्ष एव मत्युत गौरवा- धिक्यमिति जाती व्यको च पृथक्शक्तिद्वयकल्पनमेवोचितं भवति । तथैव च वेदान्तिभिः स्वीकृतम् । तथा च पृथक्शक्तिवादे विशिष्टशक्तिवादे चानि- त्यो घट इत्यत्र पथा लक्षणां विनैव वाक्पार्थबोधस्तथैव तत्त्वमसीत्यत्रापि स्यादिति तत्रापि दक्षणा माऽस्त्वेवेति । आचार्याणां त्वयमाशय:-तत्त्वमसीत्यादिवाक्याद्यज्ज्ञानं जायते तत्केवलं शाब्दं ज्ञानमिति न मन्तव्यम् । किंतु तज्ज्ञानं शाब्दमुच्यत एव प्रत्यक्षमपि च तदेवोच्यते । प्रत्यक्षज्ञानं शब्दादपि भवत्येव । ' दशमस्त्वमसीत्यादौ शब्दा- देवापरोक्षधीभवति । तदुक्तं पञ्चदश्यां विद्यारण्याचार्य:- त्वमेव दशमोऽसीति गणयित्वा प्रदर्शितः । अपरोक्षतया ज्ञात्वा हष्यत्येव न रोदिति ॥ (पं० ६० ७२७) तत्रैवावान्विशेषः । दशमस्त्वमसीत्यय यच्छाब्दं ज्ञानं तदेव प्रत्यक्षमिति सत्यमेव । यथा च घरमानयेत्यादिवाक्येषु पथमतः पदज्ञानं, ततः पदार्थधीः, ततोऽन्वयवोधः । ततः शाब्दबोधः । तत्र च विषयविषयिभावो भेदप्रतीतिश्च विद्यत एव । तथैव दशमस्त्वमसीत्यत्रापि विद्यत एष । घटपटादिमत्यक्षयदेव च दशमस्त्पमसीत्यतोऽपि प्रत्यक्षम् । प्रत्यक्षेऽपि च पूर्वमिन्द्रियार्थसंनिकों विद्यत एव । प्रत्यक्षे विषपविषयिभावो भेदपतीतिश्तरमत्यक्षवद्विद्यत एव ।

·३ कायपरिशुद्धिः। ३१ परुते तत्त्वमसीत्यत्र तु यज्ज्ञानं जायते तदेव शाब्दं तदेव च प्रत्यक्षमिति सममेव । केवलं तच्छाब्दज्ञानं शब्दाज्जातमित्येव न तु तस्मिशाब्दे ज्ञाने शब्दो वा अर्थो वा कश्चिदपि कमपि च प्रति प्रकारतया भासते । इतरस्मिशाब्दे प्रत्यक्षे च ज्ञाने ज्ञानात्पूर्वभवः सर्वोऽपि यो व्यवहारः स महावाक्यजज्ञाने वर्तत एव । केवलं ज्ञानं तु न तत्सदृशम् । महावाक्यजज्ञाने हि लेशनोऽपि न द्वैतं प्रतीयते । अद्वैतमपि च तत्र प्रतीयत इति न मन्तव्यम् । विपयविपयिभावा- भावात् । किंतु प्रकाश इत्येव । ज्ञाता ज्ञेयं ज्ञानमिति च त्रिपुट्यपि तत्र नास्ति। ननु निद्रायामपि त्रिपुटी न प्रतीयत इति चेत्-किं ततः। ततोऽत्र महद्वैषम्यम् । निद्रायां हि विपुटी प्रवीतियोग्या विद्यमानैव सती प्रतिबन्धकाज्ञानवशान पती- यते । महावाक्यजज्ञाने तु विपुटी स्वरूपत एव नास्ति । अतो न मतीयते । एतादृशनिर्विशेषयोधे तत्त्वमसीतिश्रुतेस्तात्पर्यम् । तच्च नेह नानाऽस्ति किंचन, यतो वाचो निवर्तन्ते, यन्मनसा न मनुते, इत्याद्यनेकश्रुत्येकवाक्यतया सिध्यतीति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । स च निविशेषयोधो न शक्तिसाध्यः। शक्तिलभ्यस्यार्थस्य प्रकारतया विशेष्यतया संसर्गतया वा भानावश्यकत्वात् । तथा हि । अन्विताभि- धानवादे तावच्छ क्त्या योऽर्थ उपस्थितो भवति सोऽन्वयघटित एवेति तत्र पक्षे तथा भानं दुरिमेव । अभिहितान्वयवादेऽपि शक्यार्थोपस्थितौ सत्यां तत आ- काङ्क्षायोग्यतासंनिधियशादन्वयांशोऽपदार्थोऽपि समुल्लसत्येय । स चान्वयांशस- मुल्लास इतरनेव तत्त्वमसीत्यत्रापि मामोत्येव । एवमन्वयांशसमुल्लासे च प्रकारतया विशेष्यतया संसर्गतया च भानमवर्जनीयमेव भवति । अतोऽत्र श्रीमदाचार्यपादैर्लक्षणा स्वीकृता । ननु लक्षणयोपस्थितस्याप्यर्थस्य शक्यस्येव प्रकारवाद्यन्यतमप्रकारेण भानमन्यत्र गङ्गायां घोष इत्यादिषदाहरणेषु सर्वत्र दृश्यत एवेति चेत्-किं ततः। न हि केवलेन मायोदर्शनेन नियमः सिध्यत्यनुकूलतीभावे । सति चानुकूल- तर्के पायोदर्शनाभावेऽपि नियमः सिध्यत्येव । तदुक्तम्- अनुकूलस्तर्क एव नियमे बीजमुच्यते । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वृथैव पायदर्शनम् ॥ इति । मायोदर्शनस्योपयोगस्तु विषयच्याप्ती भवतु नाम, न तु तेन नियमः सिध्यति । रक्षणास्थले शाब्दबोधस्तु वक्तृतात्पर्यानुरोधेनैव वक्तव्यः । तात्पर्यानुपपत्त्या हि लक्षणा मसरन्ती यथा तात्पर्यमेव लक्षयेन तु लेशतोऽपि तद्विरुधम् । तथा व तचमसीत्यतो निर्विशेषात्मावबोधसिद्धये लक्षणाऽऽवश्यकी । तदेव च ·ઉર म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- यथार्थज्ञानम् । जीवेशभेदस्य मिथ्यात्वेन सविशेपात्मबोधस्यायथार्थत्वात् । विशेष एव हि भेदं प्रयोजयति । वयं यथार्थी निर्विशेषात्मबोधः श्रुत्यादीनि ममाणानि पुरस्कृत्य तत्त्वदर्शि- नाचार्येण संपादितोपि यदि शिष्यः साधनचतुष्टयसंपन्नो न चेत्, संपन्नोऽपि वा बलसूत्रदृद्धा याराजायसंस्कारसहितमानसो न वेत्ता नैव तस्य चित्तवृत्ती प्रविदात्मत्युतान्यत्राभिनिविष्ट चेताश्चेन्निर्विशेषात्मावबोधस्य याथायेऽपि तस्य संदेहः स्यात् । तदुक्तम्- प्रमाणभूतः श्रुत्यादिवचनैः साधिवस्तु यः। स वक्त्रा प्रोच्यमानोऽपि दुर्योधो विषयो यदि ॥ बुद्धिमन्दोऽपि च श्रोता स्वदोषं नैव पश्यति । वक्तर्यारोपयेहोपं श्रुत्यादिवचनेषु वा ॥ इति । अथात्र प्रसङ्गात्साधनचतुष्टयस्वरूपं तदुपयोगश्च प्रतिपाद्यते । साधनचतु- ध्यं च-(१) नित्यानित्यवस्तुविवेकः । (२) इहामुत्रफलभोगविरागः । (३) शमदमादिषट्कसंपत्तिः । ( ४ ) मुमुक्षुत्वं चेति । तदुक्तमाभियुक्तै:- नित्यानित्यत्त्वमीमांसा वैराग्यं चित्तनिग्रहः । मुमुक्षा चेति विज्ञेयं साधनानां चतुष्टयम् ।। इति । एतच्च साधनचतुष्टयमात्मज्ञानमार्माधिकारसंपत्तयेऽपेक्ष्यते । एतेपा मध्ये कस्याप्यभावे नैव श्रवणमनननिदिध्यासनरूपे ज्ञानमार्गे पदं प्रक्षेप्तुं शक्नुयात् । एषु च पूर्वपूर्वमुत्तरस्य कारणामिति यदा प्रथमस्यैवाभावस्तदाग्रिमसाधनत्रयस्या- भाव एव । तथा द्वितीयस्याभावे तृतीयचतुर्थयोरभावस्तृतीयस्याभावे चतुर्थस्या- भावश्च चोपः। यथा च पूर्वपूर्वमुत्तरोत्तस्य कारणामिति पूर्वस्पाभावे परस्यामाव- स्तथा पूर्वस्य सत्त्वे तब कमेण यथाकालेन परस्योत्पत्निीयत एवेत्यप्यन नियमो वोध्यः। साधनत्वं चैतेषां परिपूर्णत्वेन । तथा हि। विवेकादीनि चत्वार्यपि चेमानि प्रत्येकं व्यापकसंकुचितभेदेन द्विविधानि । तत्राऽऽपेक्षिकनित्यत्वमूलको यो विवेकः स संकुचितः । स चात्र साधनता नाहति । तदुक्तम्- धः स्थायी नार्थोऽसावित्येवं जायते मतिर्थत्र । उपयुज्यते स सधः किमिदं तत्वाययोधसामर्थ्यम् ॥ इति । यथा पवमानादिफलमद्य नोपयुज्यते चेच्छ्वो विरुतं स्यादिति युवा ·कायपरिशुद्धिः। ३३ सद्य एवोपयुज्यते । सांसारिकस्य जन्तोरयं विवेको न मोक्षमार्गोपयोगी। मोक्ष- मार्गोपयोगी विवेकस्त्वीदृश:- विषयेन्दियसंबन्धे दोपैकदृशां विवेकधीर्या स्यात् । सोऽनित्यत्वविवेकस्तदितरदाभासमात्रमेव स्यात् ॥ इति । यो हि विषयेन्द्रियसंपन्धो देशतः कालतः प्रकारान्तरेण वा कथमपि धर्म- शास्त्रेण निषिद्धो न भवति तत्रापि भाविविनाशङ्कादयः सूक्ष्माः सूक्ष्मतराश्च दोपा दोपैकदृशां जनानां मनस्यहमहमिकया पादुर्भवन्ति । ते च दोषास्तत्राऽऽ- सक्तानां ये तत्रत्या गुणाः प्रतीयन्ते तानप्यपसारयन्ति । एवं केवलदोपैरोका- न्तचेतसां जनानां मनोवृत्तौ निसर्गत एवं वैराग्यस्योदयो भवति । स एव चाऽऽ- स्मावबोधायावकल्पते । तदुक्तम्- स्थूलो दोषो यद्वत्सद्यो हेयत्व बुद्धिमातनुते । तद्वद्यदि सूक्ष्मः स्याद्यदृष्ट्या सोऽत्र वेदनाधिकृतः ॥ इति । वैराग्यमपि व्यापकसंकुचितभेदेन द्विविधम् । तत्र भोक्तुर्विषयेषु स्थूलदोपदृष्ट्या तत्र जायमानं वैराग्यं संकुचितम् । तदत्र साधनतां नार्हति । तदुक्तम्- बुभुक्षितोऽपि पक्वानं यदि स्याविषशकिन्तम् । न जिघत्सति यत्तत्र वैराग्यं कारणं कथम् ॥ इति । संकुचितमेतद्वैराग्यं सांसारिकस्यापि संभवति । व्यापकमेव च वैराग्यं ज्ञानमार्ग उपयुज्यते । तच्च यथा- नित्यानित्यविवेकाधवैराग्यं पजायते नृणाम् । तज्ज्ञेयं वैराग्यं तदितरदाभासमात्रमेव स्यात् ॥ इति । पूर्वोक्त पकारेण परिपूर्णावस्थां प्राप्तादिवेकाद्यद्वैराग्यं जायते तस्मादिन्द्रि- यनिग्रहो जायते । तादृश एव चेन्द्रियनिग्रहश्चिरस्थायी कार्यकारी च । इन्द्रि- पनिग्रहोऽपि व्यापकसंकुचितभेदेन द्विविधः । तोन्द्रियाणां पूर्णसामर्थे सत्यपि यत्तेन विषयाग्रहणं स इन्द्रियनिग्रहो व्यापकः । सामर्थ्याभावेन यद्वि- पयाग्रहणं स संकुचित इन्द्रियनिग्रहः । तदुक्तम्-- शुभूपते न बधिरस्तथा नान्धो दिदृक्षते । गीति दीपावली चैव किमसावक्षनिग्रहः ॥ इति । तथा-तृप्तः स्वादपि पक्वान्नं परिवेषितमादरात् । यज्जिहासति किं तब हेतुरिन्द्रियनिग्रहः ॥ इति च ।

·म, वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- आत्मज्ञानोपयोगी व्यापक इन्द्रियनिग्रहस्तु पूर्णवैराग्यमूलकः । तदुक्तम्- वैराग्यमूलको यो निग्रह इन्द्रियगणस्य जायेत । स शमो विज्ञेयस्तदितरदाभासमात्रमेव स्यात् ॥ इति । एवं पूर्णदशापन्न इन्दियनिग्रहे सति पूर्व विद्यमानैव या मुमुक्षा साऽपि तदानीं पूर्णदशामापद्यते । तथा हि मुमुक्षाऽपि व्यापकसंकुचितभेदेन द्विविधा । इयमेव क्रमेण तीवा मन्दा चोच्यते । सा विविधाऽपि च पुनः प्रत्येक द्विविधा। वीवा तीव्रतरा भन्दा मन्दतरा चेति । तत्र माणिमात्रस्य मनसि ज्ञाताऽज्ञाता वा मुमुक्षा बीजरूपेण विद्यत एव । भवरोगस्य रोगत्वेनाज्ञानात्केवलं तस्मादी- जादकुरोत्पत्तिर्न भवति । तदानीं सा रोगज्ञानादुद्भूताऽनुद्भूता वा मन्दतरे- त्युच्यते । प्रथमसाधने नित्यानित्यविवेके पूर्णतामापन्ने तु सा मन्दा भवति । अङ्कुरमाधत्त इति यावत् । अमरूढाङ्कुरा मन्दतरा मरूढाकुरा तु मन्दा योध्या ।अङ्कुर मरोहेऽपि मोक्षार्थं श्रवणमननादिप्रयत्नाकरणान्मुमुक्षाया मान्यत्य- मेव । सांसारिकाणां स्त्रीपुरुषाणामिदानीं दृश्यमाना मुमुक्षा प्राय ईदृश्येव । तदुक्तम्- कलौ हुन्धा नरा नार्यों व्यमा संसारकर्मणि । क्षणं कीडन्ति विश्रान्त्यै सायं वेदान्तचर्चया ॥ इति । अत्र च श्रवणादिकस्य क्रीडात्वेनाभिधानादयं मयत्नो नैव मोक्षार्थ इति सचि- तम्। ततो द्वितीयसाधने वैराग्ये सति सा मुमुक्षा मान्धं परित्यज्य तीव्रतामापद्यते। तीवत्वाच्च श्रवणमननादिषु प्रवृत्तिर्जायते । किंतु सांसारिकव्यापारान्तराविरोधिन तृतीयसाधन इन्द्रियनिग्रहे परिपूर्णे सति तु सा मुमुक्षा तीव्रतरा भवति । यया गृह- कर्मपरित्यागेनापि श्रवणादौ प्रवृत्तिः । यच्चापरिहार्य गृहकर्म तत्करणसमयेऽ- प्यन्ततो मननं भवत्येव । एवं साधनचतुष्टयस्वरूपं तेषां मिथः संबन्धश्च प्रदर्शितः। अथावानेन साधनचतुष्टयेन किं साधित्तं भवति तदुच्यते । नित्यानित्यविवेके क्रियमाण आत्मा केवलमेक एव नित्यस्तद्व्यतिरिक्त सर्वमनित्यं देहो:- प्यात्मव्यतिरिक्तवादनित्य एव नित्यस्य च न कदापि विनाशो नापि विकारः। अनित्यस्य च विनाशो विकारश्चावर्जनीय एव ।स्वभावत एवानित्यत्वादिति ज्ञायते । एतदेव च विवेकसाध्यमात्मनित्यत्वज्ञानं 'न खेवाहम् ० (२ । १२ ) इति श्लो- केन गीतायां भगवता प्रदर्शितम् । तथा विवेकपूर्वकवैराग्ये सत्यात्मनो विनाशि- खप्रमेण तत्संरक्षणाय यः प्रयत्नः स न भवति । देहस्य चाऽऽत्मव्यतिरिक्तवज्ञा- नेन सत्र पूर्ववत्मीत्यभावे तत्संरक्षणार्थमपि न प्रयतते । कृतेऽपि पपने विनाश- ·कायपरिशुद्धिः। स्यावर्जनीयत्वात् । न च यदा कदापि विनाशो यद्यपि स्यात्तथापि किंचि- कालपर्यन्तं देहसंरक्षणं स्यादिति बुद्धया तदर्थं प्रयत्नः स्यादिति वाच्यम् । तावताऽपि 'अमुकमयलेनामुकालपर्यन्तं देहसंरक्षणं स्यादेव । इति निश्चयाभावेन तदर्थं प्रयत्नरयासंभवात् । संभावनामात्रेण प्रयत्नस्तु वावत्स्याद्यावद्देह आत्मत्व- बुद्धिरविनष्टा । देह आत्मत्वबुद्धौ विनष्टायां तु देहं तृणकाष्ठादिवत्तुच्छं मन्यते । देहान्तरमापकं मरणमपि स तृणाय मन्यते । एतदेव च 'देहिनोस्मिन् । (गीता २। १३) इति लोके गीतायां भगवता प्रतिपादितम् । अस्यां चावस्थायामात्म- नो नित्यत्वेन निर्विकारत्वान सुखं दुःखं वा । नापि देहस्य । तस्य जडत्वात् । अतः स तदानीं सुखार्थं दुःखनिवृत्त्यर्थं वा न मयतते । यदृच्छया जायमानं तु सुखं दुःखं वा तदाभास इति मत्वोपेक्षत एव । सुखाभासोऽप्ययं तस्थिरता- यै रुतेऽपि मयत्ने नैव चिरस्थायी भवति । तथा दुःखाभासोऽप्ययं वद्विनाशाया- कृतेऽपि प्रयत्ने स्वयमेव कियताचित्कालेन निवय॑त एव । सर्वथा यदृच्छा- मानं सुखं दुःखं वा सहत एव तूष्णीमेवावतिष्ठते । एतदेव च 'मावास्पर्शा०॥ (गी. २।१४) इति श्लोके भगवता प्रतिपादितम् । अस्यां चावस्थितौ परि- पूर्ण इन्द्रियनिग्रहे लौकिकाच्छास्त्रीयाच्च काम्यकर्मणः सकाशानिवृत्तं मनो निर्मलं भवति । कामनैव हि मनसो मलः । तथापि मनसो मननस्वभावत्वाचं कंचित्तदानी समुपस्थितं विषयमधिकृत्य मनोवृत्तिरुदिता स्यादेव । समुपस्थित च तदानीं विषयद्वयम् । कामनाराहित्यमेकं सर्वसाधारणो बीजरूपेण मनस्पेवाव- स्थितो मोक्षश्च । मनोवृत्तिगतो विषयश्च ग्राह्यश्चत्काम्यत्वेन त्याज्यभेट्वेष्यत्वेन चिन्त्यते । अत्रोपस्थितं विपयद्यं च काम्यत्वेनैव चिन्त्यते । कामनाराहित्य- मपि तदानीं काम्यमेव । कामस्य मनोमटरूपेण तदानीमनुसंहिततया वद्वि- रुद्धस्य कामनाराहित्यस्य तदानीं ग्राह्यतयाऽनुसंधानात् । तथा मोक्षोपे तदानी काम्य एव । भवस्य रोगरूपेण तदानीमनुसंहितनया तद्विरुद्धस्य मोक्षस्य तदानी ग्राह्यतयाऽनुसंधानात् । ननु कामनैव हि मनसो मल इत्यनुपदमेवोक्तम् । सत्यमुक्तम् । न तु सर्वविधानां कामानां सर्वदैव मलत्वम् । किंत्वापेक्षिकं तत् । यथा- अन्धकारोऽपि निद्रायां गुणो भवति कस्यचित् । तथा लोके दारियस्य दोपत्वेऽपि दारिद्यस्य दारियं न दोषाय गण्यते । तदुक्तं नैपधे- ·म. वासदेवशास्त्रिप्रणीता- 'अयं दरिदो भवितेति वैधी लिर्षि ललाटेअर्थिजनस्य जायतीम् । मृपा न चक्रेऽल्पितकल्पपादपः प्रणीय दारिद्यदरिद्रतां नलः ॥ इति । तदेवं कामनाराहित्यस्य मोक्षस्य च काम्यत्वेनानुसंधानं यस्पामतिहवं भवति तस्य व्यावहारिकाः शब्दादिविषयाणामिन्द्रियैः साकं संबन्धा लेश- सोऽपि न पीडयन्ति स एव चाऽऽत्मविज्ञाने पूर्णोअधिकारी संपद्यते । एतदेव च यं हि न व्यथयन्त्येते' (गी० २ । १५) इति श्लोके गीतायां भग- वता प्रतिपादितम् । तदेयं साधनचतुष्टयेनानेनाऽऽरमविज्ञानोपदेशाधिकारः सिद्धो भवति । अत एव युद्धे पुरत उपस्थितान्भीष्मद्रोणादीन्दृष्ट्वा सद्यो विषण्णचेतसस्तत एव युद्धाद्विरतस्य न्यस्तशस्त्रस्यार्जुनस्य युद्धकर्मणि प्रवृ- त्यर्थमुपदेष्टुं प्रवृत्तेन ‘नायमर्जुनस्य विषाद आत्मविज्ञानाधिकारोपदेशं विना समुच्छेत्स्यति ' इत्यालोचयता भगवता नान्तरीयकतया तस्य तादृशाधिकार- साधनाय पथमत एव न त्वेवाहम् । (गी० २ । १२) इत्यादिना श्लोक- चतुष्टयनैतत्साधनचतुष्टयानुगुणोऽर्थः क्रमेण गुम्फितः । तस्यैव चार्थस्य शीघ- तरं सुखाववोधायानुभवारूढत्वाय चाऽऽवश्यकं समुपबृंहणं यावच्छक्यं संक्षे- पेण यत्कृतं नदियं भगवदुक्तिस्तत्र तादृशमसङ्गवशाजायमानाऽपि यथाऽर्जुनस्य युद्धकर्माविरोधेनाऽऽत्माविज्ञानोपदेशाधिकार संपादितवती तथाऽन्यानपि सांसा- रिकजनान्पूर्वसंस्कारानुरोधेनाऽऽत्मविज्ञानमार्गाभिमुखीभूतान्सांसारिक कर्माविरोधे- नाऽऽत्मविज्ञानोपदेशाधिकार संपादयेदेव । अत एवेयं भगवदुक्तितिापदवाच्या प्रस्थानत्रयात्मकात्मविज्ञानमार्गीयं प्रथमं प्रस्थानमेतदिति प्रसिद्धिमुपगताऽऽसीत् । एवं गीतया प्रथमेन प्रस्थानेन साधकस्याऽऽत्मविज्ञानमार्गोपदेशाधिकारे साधि- तेऽपि तस्यान्यः कश्चिदधिकारविशेषोऽपेक्ष्यते । उपदेष्टुराचार्यादेः प्रवचन शैली न यावच्छ्रोतृभिरवगवा भवति तावत्पयुक्ताया वाचस्तात्पर्याथ निश्चेतुं न ते शक्नुयुः। तदुक्तं महाभाष्ये पतञ्जलिना-' एषा ह्याचार्यस्य शैली लक्ष्यते यत्तुल्यजातीयांस्तुल्यजातीयेपूपदिशति । (म० भा० हयपरट् स० ) इति । अत्राऽऽचार्यमहेश्वरस्य शैली दृष्ट्वा तदनुसारेण अ इ उ ण् इत्यत्र णकारस्य न प्राधान्येनोपदेश इति निश्चित्य तस्य प्रत्याहारे ग्रहणाभावः साधितः । तथा चात्र साधनचतुष्टयसंपन्नस्याप्यधिकारिण उपदेष्टः प्रवचनशैलीज्ञानमाव- श्यकम् । अब चाऽऽत्मविज्ञानविषये मुख्यत उपदेष्टुत्वं श्रुतेरेव । तद्द्वारेणाऽ5- चार्याणामुपदेष्टत्वम् । श्रुतिरपि यत्र यतो वाचो निवर्तन्तेऽमाप्य मनसा A ·कायपरिशुद्धिः। सह (ले० २।४।१) इत्येवं स्वयमेव स्वस्या निवृत्तिमाह तत्र का वाते- तरेपामाचार्याणाम् । किंतु मनसा सह वाचो निवर्तन्ते । एतदपि श्रुत्यैव ज्ञायते । तस्मात्साधनचतुष्टयसंपन्नस्य निष्कामकर्मणा शुद्धचित्तस्यापि श्रुति- तात्पर्यनिश्चयाय श्रुतेः कीदृशी प्रवचनशैली तद्विशेषावगम आवश्यकः । तदर्थ- मेव च श्रीमद्वेदव्यासैलसूत्र प्रणीतम् । येन च श्रुतेः प्रवृत्तिः कीदृशी, क वाच्यवृत्त्या व लक्षणावृत्या व विधिमुखेन व निषेधमुखेन कुतो वा तथे- त्यादि सर्वमधगम्य ' अत्रेदमेव श्रुतितात्पर्यम् । इति निश्चयः कर्तुं शक्यते । अत एवेद ब्रह्मसूत्र द्वितीयं प्रस्थानमिति गीयते । अथोपदेशविशेषादिषु यत्र यादृशोऽधिकारी प्रतिपादितः स तादृशः संपन्न इति कथं ज्ञातव्यमिति चेत्- उच्यते । संध्याग्निहोत्रादावुपनीतोऽधिकारी। किंतु तत्रापि संध्याग्निहोत्रानुगुण- वर्तने योऽनलसः स एव मुख्योऽधिकारी ज्ञातव्यः । स च संध्यामिहोत्रादिकं कर्म बन्धनत्वेन न मन्यते । उपदिष्टार्थानुगणं यदर्तनं तदनिष्टमित्यायासक- रमिति न यस्य कदापि मतिर्भवति । किंस्विदमिष्टमावश्यकं चेति यस्य मतिः स मुख्याधिकारीति यावत् । तादृशी मतिश्च कस्पचि पूर्वमेव भवेत् । यस्प च तादृशी मतिः पूर्वं न स्यात्चर्हि साऽधिकारापादकेन कर्मणैव संपादनीया भवति । नवधिकारोत्तरमुपदेशादिना । तदुक्तम्- यथा यस्य प्रवृत्तिः स्यादविचात्यैव तां यदि । उपदेशः रुतः स्यान्चेत्साफल्यं याति सत्वरम् ॥ इति । यस्य चोपनीतस्यापि न तादृशी मतिः स यथावदुपनीत एव नाभूदिति मन्तव्यम् । एवमेव सत्र शेभ्यम् । पहले इ स्थानदोन मोऽधिकारी भवति तस्य श्रुतेः स्वारसिकः सरलश्च योऽर्थः स एव श्रवणमात्रेण प्रथमत एव बुद्धिमारोहति । तादृश एव चाऽऽत्मज्ञानोपदेशाधिकारी संपन्न इत्यभि- ज्ञातव्यम् । ब्रह्मसूत्रेण च नाऽऽपाततोऽवलोकितेन सरुवलोकितेन वा श्रुवितात्पर्या- कलनं भवति । अपि तु शान्तवृत्त्या पुनः पुनरभ्यस्तेन । तदुक्तम्- तचित्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्मबोधनम् । एतदेकपरत्वं च ब्रह्माभ्यासं विदुर्बुधाः ।। इति । इत्युक्तरीत्याऽभ्यासे कृते सत्येव क्रमशस्त्रानेकविधसंशयनिवृत्तिर्भवति । तादृगभ्यासश्च शान्तवृत्त्यैव भवतीति तदर्थं प्रथमपरथानेन निष्कामकर्मयोगेण ..

·- ६८ म. वासुदेवशानिप्रणीता- चित्तशुदिः साधिता । चित्तशुद्धी हि यत्र क्वापि विपये मनसोऽभिनिवेशो न जायते । चित्त शुद्धेरभाव हि यस्य पूर्वसंस्कारवशेन पत्र क्वाप्यसदर्थेऽभिनिवे- शवेत्तत्मतिकूलेऽर्थे निसर्गत एव मनमो गतिः कृष्ठिता भवति । तदेवं सुवीक्ष्ण- मतेविचारशीलस्यापि मनोऽमिनिविष्टं चेत्- अभिनिवेशवशीकृतचेतसा बहुविदामपि संभवति भ्रमः' इति न्यायेन श्रुतेर्मुख्यं वात्पर्य नावबुध्येत प्रत्युत विपरीतार्थविषयक एव निश्चयः स्यात् । तदुक्तम्- विनाधिकारसंपत्तिमुपदेशो भवेद्यादि । न तस्मात्कलानिष्पत्तिः प्रत्युवानर्थ उद्भवेत् ॥ इति । यथा शूद्राणां कृतेऽपि गायत्र्युपदेशे नैव तेन रहतेजः पाप्यते मत्युतोपदेष्टो- पद्देश्यश्चेति द्वयोरपि तयोरधोगतिर्भवति । तदेवं क्रमेण प्रस्थानद्येन द्विविधेऽ- प्पधिकारे साधकेन संपादिते ततः साधकस्तृतीयपस्थानाभिमुखश्चेन्नुनै तस्य सदेव सोम्येदमय आसीदेकमेवाद्वितीयम् (छा०६।२।१) तत्त्वमसि (छा० ६८७) इत्यादिश्रुतीनो सारल्येनार्थीपस्थितौ सय याद्वैतात्माचोधः स्यादेव । चित्तशुद्धयमावे हानादिकालमारभ्य चिदचिदस्य जीवेशमेदस्य चा- नुभवेन तदनुगुणतादृशसंस्कारस्प चाविनाशेन तदानुगुण्येनयोक्तश्रुत्यर्थयोजने स्वरसतः प्रतीयमानस्यार्थस्य त्यागे च मानसिकी प्रवृत्तिर्द्वारा स्यादित्यात्म- तत्त्वज्ञानं न स्यात् । नवनादिकालमारभ्य मवृत्तो भेदः सत्य एव कुतो न स्यादिति चेन । एकमेवाद्वितीयम् (छा०६।२११) नेह नानास्ति किंचन ( ० ४ । ४ । १९) इत्यादिश्रुतिभिः स्पष्टमेव भेदनिषेधप्रतिपादनात् । निषेधश्वान मुख्यतया वाक्यतात्पर्यविषयीभूतो दृश्यते । ननु सदेव तोम्य• एकमेवाद्विती- यम् (छा० ६। २। १) इत्यत्र नियन्तुरनेकत्वं निषिध्यते न तु तर सामान्यतो मेदो निषिध्यत इति वेन । नत्र नियन्तृपदाश्रवणेन स्वरसनस्ता- दृशाधीपती ते। अध्याहारस्य च वक्तृतात्पर्यानुरोधेनैव वक्तव्यत्वात् । तदुक्तम्- योग्धोऽनुक्तोऽप्युद्धवति श्रोताच निसर्गतः। स एवाध्याहतो ज्ञेयो वाक्यविद्भिः प्रकल्पितः ॥ वक्तृतात्पर्यानुरोधस्तव तन्त्र न चेद्यादि । निषेधकत्वं दुर नगर्थेऽध्याहते विधेः ॥ इति ।

·.. कायपरिशुद्धिः। किंच यथेयं श्रुतिर्भेदनिपेधे प्रमाणं भवति न तथाऽऽध्याहारेऽपि सा श्रुति- भदे प्रमाणं भवितुमर्हति । भेदस्य तत्राविधेयत्वात् । दृष्टव्यः श्रोतव्यः (बु. २ । ४ । ५) इति श्रुतावपि भेदो नैव विधीयते । नाप्पनद्यते । किंतु विधी- यमानस्य दर्शनश्रवणादेरन्यथानुपपत्या केवलं कल्पनीयः । सा चानुपपत्तिरपि नास्ति । व्यवहारे प्रतीयमानं भेदं गृहीत्वा तदुपपत्तरिति मागुतमेव । सा च प्रतीतिः सत्याऽसत्या वेत्यन्यदेतत् । न चासत्यो भेदश्चेत्तेन कथमुपपत्तिः स्या- दिति वाच्यम् । दर्शनभवणादेखत्रोपपत्तिः कार्या । असत्यभेदवादिनो हि दर्श- नभवणादेरप्यसत्यत्वमेव मन्यन्ते । 'असत्ये वर्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समी- हते । (वाक्यपदीयः ) इति हि तेषां न्यायः । तथा च यथा स्वप्नस्थेना- सत्येन दण्डेन जायमान आघातोऽपि स्वप्नस्थोऽसत्य एव भवति केवलं तत्र तद्विषयकं ज्ञानं सत्यमेव भवति तथा प्रकृतेऽसत्येन भेदेन जायमानोपासनाs- प्यसत्यैवाऽऽस्ता नाम । केवलं तत्राऽऽत्मविज्ञानं सत्यमेव भवति । अतो नेयं श्रुतिः सत्ये भेदे प्रमाणम् । अथ पसगाच्छाब्दप्रमाणविचारः । शाब्दप्रमाणेन सिध्यनर्थः पका- रत्रयेण सिध्यति । विधेयत्वेनानुवाद्यत्वेनानुपपच्या कल्पनीयत्वेन चेति । यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते । इति वचनाद्देवदत्तस्य दिवाभोजनाभावो विधेयत्वेन सिद्धो भवति । देवदत्तस्य पीनत्वं तु तवान्द्यमानत्वेन सिद्धं भवति । देवदत्तस्य रात्रिभोजनं च पीनत्वान्यथानुपपत्त्या सिद्धं भवति । तत्राऽऽद्य प्रकारे साक्षादेव शाब्दममाणेनार्थः सिध्यति । द्वितीये तृतीये च प्रकारे परम्प- रया सिध्यति । यथा देवदत्तः पीनः पीनत्वेन तस्यान्द्यमानत्वादित्यनुमानेन देवदत्तस्य पीनत्वं साक्षाज्ज्ञायते । तद्द्वारा तत्र शाब्दं प्रमाणं प्रवर्तते । अत्रेदमवधेयम् । योऽर्थः प्रमाणान्तरद्वारा शाब्दपमाणेन सिद्धो भवति स मुख्य एवेति न नियमः किंतु तत्सदृशोऽपि । एतदभिमायेणैवोक्तमभियुक्तैः- यदपत्यमपत्यस्य तदपत्यसमं भवेत् । पौत्रमभृत्यपत्यं यदेखें वदति पाणिनिः ॥ इति । अयं भाव:-' अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् ' ( पा० स० ४ । १ । १६२) इति हि पाणिनिवचनम् । तत्र शाब्दपमाणेन पौत्रमभतेत्रित्वं साक्षादेव सिद्धं भवति । पौत्रमभृतेरपत्यत्वं त्वनुमानदारेति । तथा तस्यापत्यत्वं सिध्यदपत्यसादृश्ये पर्यवस्यतीति । अपत्यसदृशेऽप्यपत्यसादृश्यमात्रेणापत्यशन्दे- ·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- नानुवादसंभवादिति । एवं पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त इत्युक्ते तत्र शाब्द- प्रमाणे नापित्तिप्रमाणान्तरद्वारा साध्य रात्रिभोजनमपि रात्रिभोजनसदृदो पर्य- वस्यति । तेन तत्र ताहदावलीविशेषसेवनमपि सिध्यति । तथा मरुते दृष्टव्यः श्रोतव्य इति शाब्दममाणेन दर्शनाद्यनुपपत्यार्थापत्तिममाणान्तरद्वारा सिध्यन् भेदः कथं मुख्य एव स्पादिति परिकचिदेतत् । किंच 'यदा होवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । (ते. २ ॥ ७॥ १) इति तैत्तिरीय नती भेदशिनो भयपामिरभिहिता। तेन स नैव मोक्षाधिकारीति सूच्यते । यतस्तत्र पूर्वस्मिन् वाक्येऽभयपाक्षिरूपेण मोक्षो निर्दिष्टः । तद्विरुद्धा चात्र भयपानिरुता । भेदस्य सत्पत्वे तु तद्दर्शनमय र्जनीयमेव स्यात् । यतु तत्र श्रुतावन्तरशब्देन भेदवाचिना भेदभयोजकीभूतो निकृष्टत्वधर्मों लक्ष्यते । स च धर्म ईश्वरात्सकाशानेदं जीवेषु प्रयोजयति । स च धर्मों जीवगत इत्युदरशब्देनोच्यते । उत् उत्कृष्टः अः वासुदेवः येभ्य इत्येव- मुच्छब्दस्य अशब्देन पञ्चमीबहुव्रीही उदशब्दस्य जीवार्थकत्वम् । उदान् रातीत्युदरः, जीवगत इति यावत् । तथा च जीवगतं निरुत्वमेतस्मिन्नीश्वरे ये मन्यन्ते तेषां भयमित्यर्थ इति भेदवादिभिरुक्तं तन सम्यक् । एतादृश- कष्टकल्पनयोदरशब्दस्य जीवनिष्ठ इत्यर्थ प्रकल्प्य तदभिप्रायेण श्रुतादरशब्दो निर्दिष्ट इति मनोरथमात्रम् । श्रुतानीदृशार्थकल्पना मवन्तमन्तरेण कस्यापि मनो न स्पृशति । कप्टकल्पनया हि किं न स्यात् । यस्य कस्यापि वाक्यस्य यः कोऽप्यर्थः स्यात् । कस्तत्र नियामकः स्यात् । पूर्ववाक्ये अभयं गतो भवतीत्यत्राभपशब्द वासुदेववाचकस्प अशब्दस्य मयशब्देन पञ्चमी- तत्पुरुषे वासुदेवाझ्यं प्रामोतीत्यर्थः स्यात् । अथ तस्य भयं भवतीत्यत्र संसारार्थकावशब्दादाचारकिपि भव इवाऽऽचरतीत्यर्थकल्पनया संसारवत्तस्य भयं विपरिवर्तन इत्यर्थः स्यात् । तस्मादुत् अरम् इति पदवयं परिकल्प्य ईपन्द्रेदं यो मन्यते तस्य भयमित्यर्थ इत्येव कल्पना ज्यायसी । 'किंच माया- मात्रमिदं दैतमद्वैतं परमार्थतः । ( गौ० का० १११७ ) इति माण्डूक्यका- रिकायां द्वैतस्य मायामात्रत्वमदैतस्य च पारमार्थिकत्वं स्पष्टमेव विषयत्वेन प्रतीयत इति भेदस्यासत्यत्वमेव सुतरां श्रुतेरभितमिति गम्यते । मायामात्र- मिति कारिकाया अयमर्थः-इदं दैतम्-अनादिकालमार पानुभूयमानम् अहं ममेति । इई द्रव्यमयं गुण इति, अयं घटोऽयं पट इति, अयं शब्दोग्य ·कायपरिशुद्धिः। पर्श इत्यादिकं सर्वमेव मायामात्रम् । केवलं प्रतीयत इत्येव । नतु यस्तु- तस्तस्य सत्यत्वम् । ननु सर्वविधव्यवहारमूलभूतस्य द्वैतस्यैवासत्यत्वे किं शून्पमेव भुतेरभिप्रेतमिति चेत्तवाऽऽह-अद्वैतं परमार्थत इति । नैव शन्यवादः श्रुतेरभिमतः कित्वात्मैक्यवाद एव । नन्वयमात्मैक इति न कस्यापि संविज्ञानम् । तदानी द्वैतस्यैवाभावात् । तथा च संविज्ञानामावे कथमात्मै- क्यवादः सिध्येदिति चेन्मैवम् । वस्तुसत्तायाः संविज्ञानाधीनत्वाभावात् । शुक्तिरजतादिमातिमासिकपदार्थसत्तायाः संविज्ञानाधीनत्वेऽपि पारमाथि- कसचायाः संविज्ञानाधीनत्वाभावात् । अत एवाद्वैवमिति परमार्थत इति चोक्तम् । परमार्थत इति पारमार्थिकी सत्ता द्योत्यते । अद्वैतपदेन च द्वैत- निषेधमुखेनाऽऽस्मैक्यं द्योत्यते । निषेधमुखेन प्रतिपादनस्य तत्पूर्वकालिकसं- विज्ञानसापेक्षत्वाभावात् । अत एव भूयसीपु श्रुतिषु निषेधमुखेनाऽऽत्मा पति- पादितः । तथा हि--अपहतपाप्मा विजरः (छा० ८ । ७।१) नेह नानास्ति किंचन (बृ. ४ । ४ । १९ ) अशब्दमस्पर्शम् ( का० ३ । १५) यतो वाचो निवर्तन्ते (तै० २। ४ । १) यन्मनसा न मनुते ( के. ५) न चक्षुपा पश्यति ( के० ३ । ५ ) इत्याद्याः । ननु सत्यं ज्ञानम् । (० २११।१ ) इत्येवं विधिमुखेनाप्यात्मपतिपादने श्रुतेः प्रवृत्तिदृश्यते । सत्यं दृश्यते । किंतु जिज्ञासोरनुग्रहाय कल्पनामात्रसिद्धयर्थं तथा वर्णनम् । विधिमुखेन भुतोऽर्थो हि कल्पनाया अनुकुलो भवति श्रोतृणां मनसि । तथा च सत्यमित्यस्यासत्यं नेत्यर्थे तात्पर्यम् । एवमेव विधिमुखेन प्रवृत्तानामितरेषां पदानां तात्पर्य योध्यम् । अत एव ' यन्मनसा न मनुते ( के० ५ ) इनि श्रुतेन विरोधः । अन्यथा सत्यत्वज्ञानत्वादिना मननसंभवन सा श्रुतिविरुद्धा स्यात् । भेदस्य सत्यत्वे त्वीश्वर ईदृशो जीवश्चेदृश इत्येवं भेदप्रयोजकधर्माणा- मावश्यकत्वेन तेषां च धर्माणां वाङ्मनोविपयत्यस्यावर्जनीयतया यतो वाचो. (ते. २।४।१) इत्यादिश्रुतिविरोधः स्पष्ट एव । यत्तु द्वैतवादिभिर्य- तो वाच इति श्रुतौ साकल्येनेत्यध्याहत्य साकल्येनाप्राप्य यतो वाचो मनसा सह निवर्तन्त इत्यर्थः । तथा यद्वाचाऽनभ्युदितमित्यत्रापि साकल्येने- त्यध्याहारं कृत्वाऽर्थः प्रतिपादितः । स चास्वरसग्रस्त इति सष्टमेव । अध्याहारे प्रमाणाभावात् । शब्दानामसंकोचेन स्वार्थप्रतिपादने प्रवृतेः स्वभावसिद्धत्वाच । ६ ·४२ म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- यत्तु द्वैतवादिभिरुक्तम्-इणगतावित्यस्य धातोर्गत्यर्थानां बुद्धयर्थकत्वेन ज्ञानार्थकत्वं स्वीकृत्य तस्माद्भावे के ज्ञानार्थक इतशब्दः। द्वितीयपकारार्थ- केन द्विशब्देन इतशब्दस्य समासे द्वितीयप्रकारेण जायमानं ज्ञानमित्यर्थों वीतशब्दस्प सिद्धः। तस्मात्स्वार्थेऽण्पत्यये द्वेतशब्दस्य स एवार्थः । कर्मणि- तमत्यये तु द्वीतशब्दाभावार्थेऽण्प्रत्यये द्वैतशब्दस्य स एवार्थः । वस्तुनि विद्यमानो धर्म एकः प्रकारः । अविद्यमानश्च द्वितीयः । यथा शुक्तौ शुक्तित्वं प्रथमः प्रकारः। रजतत्यं च द्वितीयः । तथा च शक्ती रजतादिज्ञान द्वैत- शब्देनोच्यते । तन्मायामात्रम् । मायाशब्देनेश्वरेच्छा गृह्यते । तथा चेश्वरे- च्छामाषकल्पितं तादृशं ज्ञानम् । अद्वैतं प्रथमप्रकारेण जायमानं ज्ञानं तु पारमार्थिकमिति । अत्रोच्यते । द्विशब्दस्य द्वितीयः प्रकार इत्यथै स च तत्राविद्यमान एव धर्मो ग्रास इत्यर्थे च प्रमाणाभावात् । किमत्र द्वैतशब्दे योगो वा योगरूढिर्वा । योगक्षेदतिमसङ्गः । घटे स्पर्श एको धर्मः, रूपं च द्वितीयः। तस्य च तत्र विद्यमानस्यापि द्वितीयशब्देन ग्रहणे शुक्लो घट इति ज्ञानस्यापि तन्मतेऽपारमार्थिकत्वापत्तिः । रूढिश्चेन सा वादिमतमात्र- सिद्धा प्रतिवादिमतमात्रसिद्धा वा ग्राह्या भवति, किंतु- मध्यस्थसंमता या स्यात्सैव रूढिनिगद्यते इति न्यायेन मध्यस्थसंमताऽपेक्ष्यते । तथा त्वत्र न दृश्यते । किंच द्वैता- द्वैतमध्येऽद्वैवस्प पारमार्थिकत्वे पोत तद्विरुद्धस्य द्वैतस्य पारमार्थिकत्व- विरुद्धमपारमार्थिकत्वं वक्तव्यमिति मायामानशब्दस्यापारमार्थिकार्थत्वमेवोचितम् । किंच द्वैताद्वैतयोरुभयोरपीश्वरेच्छासाधारणत्याद्वैतस्यैवेश्वरेच्छाकल्पितत्वोक्तिन संगच्छते । अथाविद्यमानेन धर्मण ज्ञानमीश्वरेच्छामात्रकल्पितं मनोराज्य- मिव भवति न तथा विद्यमानेन धर्मेण ज्ञानमद्वैतपदवाच्यामिति द्वैताद्वैतयोवि- शेप इति चेत्नावताऽपि मायामात्रमिदं द्वैतमित्येवायतैव सिद्धाववैतं परमार्थत इत्यस्य वैयर्थ्यं स्यादेव । विरुद्धयोरर्थयोर्मध्य एकत्र कस्मिंश्चिद्धर्मे मतिपा- दिनेऽपरत्र तद्विरुद्धधर्मस्यायानसिद्धत्वात् । किंच विद्यमानेन धर्मेण ज्ञान- मित्यर्थस्यात्राद्वैतशब्देन निषेधमुखेन प्रतिपादने को हेतुः । न हि सोऽर्थो “विधिमुसेन प्रतिपादयितुं न शक्यते । किंच यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मवादिजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यवः (०१।३ । ७) इति श्रुतेरपि भेदस्यासत्यत्वं सिध्यति ।

·कायपारंशद्धः। पस्मिन्परमात्मनि सर्वात्मनि ज्ञानिना स्वात्मतयाऽवगते सति । अयं चावार्थ: प्रकरणल-पो यस्मिन्नित्यनेन परामृष्टः । अन्यत्र तु ' सर्वात्मानम् ' (० ३।२१) इति स्पष्टमेवोक्तम् । विजानतस्तादृशज्ञानतः साक्षात्सतवतो ज्ञा- निनः सर्वाणि भूतान्यात्मरूपाण्येवाभवन् । आत्मशब्देन ज्ञानिनः परामर्शः। ज्ञानी हि सर्वाणि भूतानि स्वात्माव्यतिरिक्तान्येव साक्षात्करोति । एवं स्वात्म- कत्वमनुपश्यतो मोहशोको कथं स्याताम् । मोहः शोकश्च स्वात्मव्यतिरिक्तम- तियोगिकः । यत्र क्वापि व्यतिरिक्तबुद्धिर्यस्य नास्ति तस्य शोको मोहश्च कथं स्यादित्यर्थः अत्राऽऽत्मैवाभूदित्येव शब्देनाऽऽत्मीभवनप्रतिपादन एव मुख्यं तात्पर्य पूर्वार्धस्यावगम्यते । अनात्मत्वबुद्धयभावसहकृतात्मत्वबुद्धि- रात्मैवाभूदित्यस्पार्थः । तादृशात्मत्यबुद्धिमेवात्तरार्ध एकत्यमनुपश्यत इत्येव- मन्द्य तच्छोकमोहाभावे हेतुगर्भ विशेषणं विजानत इत्यस्पोक्तम् । अतः पूर्वोत्तरार्धयोरत्र हेतुहेतुमद्भावसंगतिः । अस्माच्छ्रतिवाक्या दस्यासत्यत्वं स्पष्ट- मेवावगम्यते । यत्तु द्वैतवादिभिरुक्तम्-अत्र वाक्यत्रयम् ' यस्मिन्सर्वाणि भूतानि । इत्येकम् । 'आत्मैवाभूत् । इति द्वितीयम् । 'विजानतः । इत्यादि तृतीयम् । द्वितीये वाक्ये य इत्यध्याहारः । तृतीये चैवमित्यध्याहारः । तद- यमर्थः-पस्मिन्परमात्मनि सर्वाणि भूतानि सन्ति । यश्च परमात्मा सर्वेपामाधा- रतयाऽऽत्मैवाभूत् । एवं विजानतः सर्वेपामेक एवाऽऽधार इत्येकत्वमनुपश्यतश्च शोकमाही न स्तः। शोको मोहश्च पतियोग्यनुयोगिनोभिन्नाधारत्वे यथा संभव- ति न तथा तयोरेकाधारत्वे । वस्तुस्थितेराधारतन्त्रत्खादित्याशयः । अत्रोच्यते । अनेन श्रुत्यर्थेन द्वैतवादिभिः स्वमतेनास्याः श्रुतेरुपपत्तिः कथं- चित्रुता स्यात् । नत्वयमस्याः श्रुतेः स्वारसिकोऽर्थ इति पालैरपि सुज्ञेयम् । अन वाक्यत्रयम् , तनाध्याहारः, आत्मत्वं चाऽऽधारतया, तथेकत्वमाधारस्पेत्यत्र प्रमाणाभावात् । सर्वमेतत्स्वकपोलकल्पितमिव दृश्यते । किंच शोकमोहयोरभावः सर्वथा न संभवति । एकाधारयोरपि द्रव्ययामध्य एकमतियोगिकोऽन्यानुयो- यिकः शोकस्तथा मोहश्च संभवत्येव । अत्रेदं बोध्यम्-आधारस्त्रिविधः । वस्तुनः स्वरूपधारकत्वेन, स्वरूपपोषकत्वेन, अस्तितामयोजकत्वेन चेति । आद्यो यथा घटस्य भूतलम् । भूतलं हि न घटं पोपयति नापि घटस्यास्तितां प्रयोजयति । द्वितीयो यथा राजा प्रजाजनस्य, आचार्यो वा शिप्यस्य, विषयो वा विपयिणः। तृतीपो यथा शरीरस्य जीवः । शरीरं हि स्वास्तित्वे सर्वथा जीवमवलम्बते । . , ·४४ म. वासदेवशास्त्रिप्रणीता- परमात्मा वा सर्वस्य । परमात्मा चिम्यरूपेण सर्वेषां जीवानामस्तित्वप्रयोजकः, अधिष्ठानवया जडवस्तूनां चास्तित्यप्रयोजकः । यद्यपि परमात्मा पोषकोऽपि भवति तथापि वैविध्यं निर्बाधम् । उपधेयसकरेऽप्युपाधीनामसंकरात् । अत्र तृतीय आधार आत्मेत्युच्यते । यथा शरीरस्य जीव आत्मा । परमेश्वरश्च सर्वात्मा । अयं चाऽऽस्मशब्दयाच्यस्तृतीय आधार आधेयस्य नियामकोऽपि भवति । नि- यामकत्वं चैतदन्तत एव न बहिः । स च क्वचित्केनचिदंशेन क्वचित्सर्वथेत्य- न्यत् । तत्राऽऽद्यः शरीरस्य जीवात्मा । वाधक्ये हि शरीरस्य शक्तौ क्षीयमाणा- यां न तारुण्य इव नियामको भवति जीवात्मा । तारुण्येऽपि चारुग्णमिव न रुग्णं शरीरं नियमयितुं प्रभवति । सर्वथा नियामकस्तु परमात्मा । अयमेव शा- स्तेत्युच्यते । तदुक्तम्-' अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा' इति । पर- मात्मा च जीवकतकर्मपरवश एव जीवानियमयतीत्यत्र न कस्पचिदपि विवादः। तदेवं स्थिवे द्वैतिनां मते जीवानामीश आधारो न तृतीयेन प्रकारेण संभवति । जीवानामपीश्वरेण सममेव नित्यत्वाभ्युपगमेनेवरस्य जीवास्तितामयोजकत्वाभावा- त्। अथ पोषकत्वेनाऽऽधारत्वं भवत्विति चेन्न। तादृशाधार आत्मशब्दस्य रूढय- भावात् । तथा च यः सर्वेषां भूतानामात्मैवाभूदिति भवत्कल्पितद्वितीयवाक्यस्या- र्थो न संभवति । अथ तनाऽऽत्मत्वमुच्यमानं गौणमिति चेत्-'आत्मैवाभूत् । इति विधेयतया प्रतिपादितस्याऽऽमित्वस्य गौणत्वप्रकल्पनं नोचितम् । किंच गौ- णेनाऽऽत्मत्वेनाऽऽधार एकत्वबुद्धिः कथं जाप्त । तथा च तत्र पूर्वोत्तरार्धयोहे- तुहेतुमद्रावसंगतिर्न स्यात् । किंचायं जीवेश्वरभेदः कल्पित एव नतु सत्य इत्यय- श्यमङ्गीकर्तव्यम् । यत आत्मप्राप्तिरेव मोक्ष इति सर्वेषां समतं न कस्यचिदपि तत्र विवादः । मोक्षश्च ज्ञानैकसाध्यः। तमेवं विद्वानमृत इह भवति (न. पू. उ. ६) इति श्रुतौ विद्वानमृतो भवतीत्यनेनामृतत्वप्राप्तौ ज्ञानं साधनमुक्तम् । तत्र चे- हशब्देनान्यत्र काप्यमृतत्वमाप्त्यर्थं गमनाभायः सचितः । ज्ञानादेव तु कैव- ) इत्यत्रैवशब्देन ज्ञानेतरमोक्षसाधनं व्यवच्छिद्यते । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते (श्वे. ३१८) इति श्रुत्या च ज्ञानेतरसाधनस्य नि- पेध एव स्पष्ट प्रतिपाद्यते । ज्ञानैकसाध्यं वस्तु च पूर्व प्राप्तमेवेत्पवश्यमेवाङ्गी- कर्तव्यं भवति । तदुक्तम्- यस्य प्राप्तौ ज्ञानमात्रान्नाधिको यत्न इष्यते । सोऽर्थः समाप्त एव स्यात्पूर्वमेवेति निश्चयः ॥ भवशिष्टं विजानीयातनाज्ञानं तु केवलम् ॥ इति । ल्यम् ।

·कायपरिशुद्धिः। तथा च यथा पर्वते देवालयमिति शब्देन देवालयस्य परोक्षज्ञाने सत्यपि प्रत्यक्षज्ञानाय तय गमनमपेक्ष्यते तथाऽत्रापि तिनां मते जीवेश्वरयाँभेदेनेश्वर- ज्ञानेऽपि तत्मत्यक्षायाधिकः कश्चिद्यनः कर्तव्यः स्यात् । तथा चोक्तश्रुतिरोधः । तथा चोक्तम्- घटमीप्सुदण्ड चक्रादिकं साधनमीहते । न ध्वान्तस्थघटप्राप्त्यै दण्डचाद्यपेक्ष्यते ॥ इति । तथा चात्र परमात्मा तथा कल्पनीयो यथा मोक्षात्पूर्व पद्धेनापि जीवेन प्राप्त एव स्यात् । केवलं ध्वान्तस्थानीयेन ज्ञाननिवर्येन केनचित्पदार्थेन स परमात्मा तदानीमन्तर्हित इति । स च पदार्थोऽज्ञानमेव । इदमेव मायाशब्देन व्यपदिश्यते । तेनान्तहितोऽपि मोक्षात्पूर्वं जीवेन प्राप्त एवेत्यस्यार्थस्योपपत्तये जीवेशयोरभेद एव युक्तोऽभ्युपगन्तुमिति बोध्यम् । किंच जीवेशयोरभेदे श्रुत्य- भरमपि प्रमाणं भवति । भेदस्य सत्यत्वे हि भेदप्रयोजकधर्मवत्वेनेश्वरस्य स- विशेषत्वं दुरिम् । इष्टापचिरेवेति चेत्-यस्यामतपिति श्रुतिविरोधः । यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ येन ब्रह्म न चिन्तितं तेन ब्रल ज्ञातम् , येन च चिन्तितं तेन न ज्ञातम् । ज्ञानिभिरविज्ञातमज्ञानिभिश्च ज्ञातमित्यस्याः श्रुतेस्तानार्थः । अवाऽऽशक्यते रुमिकीटादिभिरप्यज्ञानिभिर्ब्रह्म ज्ञातं किम् । तथा शुकवामदेवादिभिः पसि- धनरैज्ञानिभिरपि ब्रह्म न ज्ञानं किम् । मैवम् । अदस्यमाशयः यस्यामत निविशेष ब्रह्म विन्तनाविषयमेवेति यो वेत्ति तेन ब्रह्म यथार्थत्वेन चिन्तितम् । मतं यस्य, येन च ब्रह्म सविशेष मत्वा चिन्तनविषयतां नीतं तेन ब्रह्म यथार्थत्वेन न ज्ञातम् । तथा च ज्ञानविषयं मत्वा विजानतामज्ञातमेव तत् । ज्ञानाविषयतां मत्वा अविजानतां ब्रह्म स्वयमेव यथार्थत्वेन प्रकाशितं भवतीति । सविशेष ब्रह्म मत्वा रुतमस्याः श्रुतेरभिप्रायवर्णनं तु न स्वारसिकमध्या हारलक्षणादिदोषग्रस्तं चेति हेयमेव । तथा हि-वैतिनां मते रह ज्ञानदि- पयं भवत्येव । किंतु परिच्छिन्नत्वेन ज्ञानविषयं न भवति । तथा चात्र परिच्छिन्नत्वेनेत्यध्याहारः । अथवा विजानवामित्यत्र ज्ञाधानोर्ज्ञानविशेष ..

·म. वासदेवशास्त्रिप्रणीता- लक्षणा स्वीकार्या भवति । किंचाविजानता विज्ञानं विजानतां चाविज्ञात- मित्यस्याः श्रुतेरीदृशं तात्पर्य चेदेतवर्णनं परमात्मनोऽसाधारणं न भवति । आम्रादिफलमपि साकल्येन ज्ञातं न भवति । रूपं स्पर्श आकारश्चेत्पेषां ज्ञानेऽप्यन्तर्गतरसस्याज्ञानमेव । तस्यापि ज्ञानऽन्तर्गतबीजस्य रूपरसादिकं न साकल्येन ज्ञायते । किंच ब्रह्मणः सविशेषत्वे तस्योपासनाविषयत्वं दुर्वारमिति । ' यद्दाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ' ( के० ४ ) इति श्रुतिविरोधः । अत्र हि यदिदमुपासते तन्न ब्रह्मेति ब्रह्मण उपास- नाविषयत्वं स्पष्टमेव निषिद्धम् । यत्त्वव द्वैतमतानुसारिभिः कश्चित्मजल्पितम् 'उपासते ' इति न क्रियापदम् । किंतु उप आस ते इति पदत्रयम् । उपे- त्यस्य समीप इत्यर्थः । सित्यास्ते इत्पर्थक तिटन्तमतिरूपकमव्ययम् । ते इत्यरय तवेत्यर्थः । यदिदं तव समीपे आस्ते तन ब्रह्मेत्यर्थः । श्रुते- रीदृशाभिमायवर्णनं तु स्वस्मैवोपहासास्पदं भवति । न श्रोतृणां मनासि लेशतोऽपि चमत्काराधायकमित्यास्तां तावत् । तदेवं दैतिनां मतं न श्रुतिप्रमा- णसिद्धम् । पजहाति यदा कामान् सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवाऽऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ( गी० २ । १५) इति गीतावाक्य आत्मन्येवाऽऽत्मना तुष्ट इत्युक्तम् । आत्मनि परमात्मन्या- त्सना चिद्रूपेण तुष्टस्तृप्त इति तस्यार्थः । तथा च जीवरहीक्यमभिप्रेत- मिति गम्यते । किंच तत्र सर्वान्कामान्मनोगतान् इत्युक्तम् । तेन च कामाः सर्वे मनोगता न त्वात्मगता इति सिध्यति । कामसमानाधिकरणाश्च बुद्धि- सुखदुःखादयः सबै नाऽऽत्मगुणाः किंतु मनोगुणा एव भवन्ति । तथा च निर्गुण आत्मनि भेदप्रयोजकीभूतधर्मस्प कस्याप्यभावना देवाऽऽत्मक्पं सिध्यति । भगवताऽपि चार्जुनस्याऽऽत्मयाथात्म्यज्ञानाविकारसंपत्तये साधनचतुष्टयमेव प्रभ- वतीति मनसि कृत्वाऽऽद्यश्लोकचतुष्टयेन मेण साधनचतुष्टयसंपत्तिः प्रदर्शिता । सा च पूर्व प्रदर्शितैव ( १२ । १५)। तत्र साधनचतुष्टये द्वितीयं साधनं 'वराग्यम् । तच्च सर्वांशेनापेक्ष्यते । लेशतोऽपि कामाभाव इति यावत् । स्वापे- ·कायपरिशुद्धिः। ४७ सयोत्सृष्टं पश्यतो मनसि तत्पदमातीच्छाऽवर्जनीयैव भवति । तथा च वैतिनां मते स्वापेक्षयोत्कृष्टं परमेश्वरं पश्यतां जीवानां मनसि स्यादेवेच्छेति वैराग्यं दुर्लभम् । न चोपनकामोऽपि विषयेषु दोषदृष्ट्या यथाऽन्यतो निवर्तते तथाऽने- शपदादपि निवर्ततेति वाच्यम् । परमेश्वरपदे लेशतोऽपि दोषस्य कल्पयितुम- शक्यत्वात् । तथा च युद्धानिवृत्तस्यार्जुनस्य पुनयुद्धे प्रवृतिः कायपरिशुद्धिम- न्तरेण साधनान्तरेण केनापि दुःसाध्येति मत्वा तदर्थं साधनचतुष्टयं प्रदर्शितं तत्सर्वपत्र स्पष्टी क्रियते । तत्र हि- स्वसंशयमपाकर्तुं शुश्रूपोभंगवद्वचः । मोक्षाधिकारः संपामो गीतया सव्यसाचिनः ।। वराटिकान्वेषणाय प्रवृत्तस्यापि कस्यचित् । यथा चिन्तामणेलाभो जायते भाग्यशालिनः॥ तत्संशयमपाकर्तुं तदानीं भगवानपि । तत्कायपरिशुद्धयर्थं गीतां संप्रोक्तवानिति ।। अयं भावः-अर्जुनस्य दूरदृष्ट्या युद्धे प्रवृत्तस्यापि पुरतोऽवस्थितान् भीष्मा- दीन् सर्वान् स्वकीयान् दृष्ट्वकपद एव विषादातिशयेन या मनोवृत्तिविपर्य- स्ताऽभूत्साऽलौकिकं किंचित्कारणं विना नैव पूर्वावस्था प्राप्स्यति । यतो दूर- दर्शिनां प्रेक्षावतां महानुभावानामर्जुनसदृशानां नैव क्षुद्रेण कारणेन बुद्धिवि- पर्यासो भवति । तथापि योग्येन केनचिन्महता तादृशेन कारणेन जात एव चेत्पुनः पूर्वावस्थां पायो नैव माप्स्यति तन्मतिः । तथा चात्यन्तकठिनमैतत्कृत्यं भगवन्तमन्तरेण कः संपादयितुं शक्नुयात् । अघटितघटनापटुरपि भगवांस्तहानी लोकवदेव व्यवसितुं प्रवृत्तोऽनेकाभियुक्तिमयुक्तिभिस्तत्कार्यं साधितवान् । अत एव सा रीतिलोकानां भूयसां मार्गदर्शिन्यभूत् । भगवताऽपि च तदानीं काय- परिशुद्धिमन्तरेण तत्कार्य साधयितुमशक्यमिति पर्यालोच्यार्जुनस्य कायपरि- शुदिः संपादिता । कायपरिशुद्धिरपि चेयं न सामान्यतः । किंतु यादृश्यात्म- विज्ञानमार्गोपदेशाधिकारसंपत्तयेऽपेक्ष्यते वादृश्पेवापाऽऽवश्यिकत्यालोच्य तत्सा- धनार्थ यत्नः रुतो भगवता । तथा च- उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः (गी. ४ | ३४ ) इति तेन तर प्रसङ्गादुक्तम् । एवेन सर्वधर्मानित्यवोपसंहारात्मके श्लोकेऽ- है त्वामिति भेदेन निर्देशाझेद एव वस्तुतः सत्य इत्पपास्तम् । अयं हि श्लोक उपसंहारात्मकः । तथा हि- ·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः (गी. १८६६) । पूर्व विस्तरेणोक्तस्य पुनः संक्षेपेण कथनं यत्कियते स उपसंहारः । उप- संहारेण हि श्रोतॄणां विषयावधारणं सौलभ्येन भवति । तेन च तत्र शीमं तस्य प्रवृत्तिर्भवति । गीतायां चाऽऽत्मविज्ञानोपदेशो नैव कृतः । नापि च तादृशोपदेशाधिकारसिद्धये प्राधान्येन प्रयत्नः कृतो भगवता । किंतु तादृशा- धिकारः प्रासङ्गिकतया सिद्धोऽदित्यन्यत् । तथा च कः प्रसङ्गोऽत्र मोक्षा- वस्थावर्णनस्य । आत्मविज्ञानोपदेशात्माक्तु सर्वोऽयं मेव्यवहारोऽचाधित एवेत्यहं त्वामिति निर्देशो न विरुध्यते । यदि तु गीतायां मोक्षसाधनीभूता- त्मविज्ञानोपदेशो भगवता कृतः स्यात्तस्य चानेन श्लोकेनोपसंहार इत्यत्र मोक्षावस्थावर्णनं स्यानहि त्वदुक्तेः संभवो नत्वन्यथा । सोऽपि च यथाकथं- चिदेव । मोक्षावस्थापाकालीनस्थितिपदर्शको ह्यहं त्वेति भेदेन निर्देशो न तु मोक्षावस्थामदर्शक इत्यर्थस्य तत्र बालैरपि सुज्ञेयत्वात् । ननु यथा माता रोगिणो चालस्यौषधग्रहण प्रवृत्त्यर्थं रोगनिवृत्तिमाधुर्यास्वादश्चे- त्येतद्वयमौषधमक्षणैकसाध्यमिति मत्वा 'कथमप्ययं बाल औषधग्रहणे प्रवृत्ती भवतु । इतीच्छया तोद्दिष्टामपि रोगनिवृत्तिमन्ततः कृत्वा बहिस्तस्य परोचनार्थ- मनुद्दिष्टमप्यौषधमाधुर्यमास्वादयति तथाऽत्र भगवानर्जुनस्य युद्धे प्रवृत्त्यर्थं युद्धे प्रवृ- चिनिद्वारा मोक्षश्वेत्येतद्वयं कायपरिशुद्धयेकसाध्यमिति मत्वा 'कथमप्युर्जुनो युद्धे प्रवृत्तो भवतु' इत्तीच्छया तंत्रद्दिष्टामपि युद्धे प्रवृत्तिमन्ततः कृत्वा बहिस्तस्य भरोचनार्थमनुद्दिष्टमपि मोक्षरूपं फलं प्रदर्शयेत् । तथा चात्र मोक्षावस्थावर्णन संगतमेव भवति । तच्चायोपसंहारे पूर्वश्लोके मामवैष्यसीत्युक्तम् । तथा हि- मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते पतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ (गीता. १८६५) इत्यष मामेवैष्यसीति मोक्षावस्था प्रदृश्य परोचितो भगवताऽर्जुनः । तस्या चावस्थायां कर्तृकर्मणोर्भेदेन निर्देशाद्भेदस्य सत्यत्वं सिध्यति । 'बरहा वेद र लैव भवति । (मु० ३।२। ९ ) इति श्रुतिस्तु- वस्तुनोः साम्याविशये वादात्म्य मुपचर्यते । तदेवौषधमित्यादी सजातीयेपि दर्शनात् ॥ इव न्यायेनौपचारिकी बोध्येति चेत्- , ·, कायपरिशुद्धिः। मैवं यादीः । न खलु श्रुत्या स्मृतिरनुवां स्मृत्यैव तु नाम श्रुतिरनुवा भवति । तथा च 'रहसैव भवतीति । श्रुतिरौपचारिकेति रिक्तं वचः। ननु निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति (मु० ३।११३ ) इति श्रुत्यन्तरानुरोधेन रलैवेति श्रुतेरौपचारिकत्वं वर्णितं न तु केवलस्मृत्यनुरोधेनेति चेत्तदपि न । परमं साम्यं हि स्वस्य स्वेनैवाऽऽयाति न तु परेणेत्यभेद एव तस्याः श्रुतेस्तात्पर्यम् । निर- अनः केनापि संबन्धेन रहितः । कस्यापि संबन्धस्य सत्त्वे तत्कृतं वैषम्यं दुनि- वारमेव भवति । मुक्तेश्वरयोर्भवदभिमतसाम्पेऽपि सेव्यसेवकभावरुतं वैषम्यमस्त्ये- वेति न तस्य परमत्वम् । सेव्यसेवकयोः साम्यापेक्षया सेव्यद्वयमध्ये मिथः सा- म्यस्य परमत्वं को न ज्यात् । ननु सेव्यद्वयं द्वैतिभिनीङ्गी क्रियते इति चेत् । किं द्वैत्यभिमतसिद्धान्तानुरोधेन भुत्यर्थों योज्यते भवता। प्रत्युत श्रुतेर्यः स्वार- सिकः सरलोऽर्थस्तदनुरोधेन सिद्धान्तो ग्रहीतव्यो भवति किल । ततश्च यदपेक्षयाऽन्यदधिकं साम्यं नास्ति तादृशं केनापि संबन्धेन रहितस्य यत्साम्यं तदैक्य एव पर्यवस्यति । आत्मैक्ये गृहीतेऽपि 'मामेवैष्यास' इति स्मृतिर्न विरुध्यते नापि च गौणार्थी ग्राह्या भवति । यत्मापणक्रियानन्तरं भेददर्शनाभावेऽपि ततः पूर्वं भेददर्शनेन मामेवैष्यसीति निर्देशस्य साम्राज्यात् । न हि 'चान्द्रं ज्योतिः प्रातरादित्यमेति' इत्यवैतिर्गौणार्थ इति केनाप्युच्यते, नापि युक्तिमत् । मापणार्थको ोतिः । 'पापणानन्तरमेकीभावो वाऽस्तु पार्थक्यं वाऽस्तु न विशेष इत्यास्तां तावत् । अथावान्यत्किचिद्विचार्यते-ननु मन्मना भव, सर्वधर्मान्० (गी० १८१६५/६६) इति श्लोकद्वयेनात्र य उपसंहारः रुतोगस्ति सोऽत्रानुचित इव दृश्यते । ' अर्जुनस्य युद्धे प्रवृत्तिं सपदि संपिपादयिपोभंगवतोऽत्र- मदुक्तिमेकां हृदये निधाय गतसंशयः । परित्यज्य मतीः सर्वाः सद्यश्चापं करे कुरु ।। इत्येतादृश उपसंहार उचितः । अथ मन्मना भवत्याधुपसंहारे किमनौचित्यमिति चेत्-उच्यते (१) 'मामेवैष्यास' इत्यनेन भगवत्माप्तिरुक्ता । तस्या अत्रोपसंहारे कः प्रसङ्गः । तथा ( २) 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्य० ( २ १ ३१ ) इत्यत्र स्वधर्म- स्पापरित्याग उक्तः । अत्र तु सर्वधर्मपरित्यागः कथमुच्यते । तथा (३) ७ ·५० म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- पूर्व युध्यस्वेत्यनेकश उक्तम् । अत्र तु तद्विरुद्धमेकं मच्छरणगमनमेव विधी- यते तच्च कथम् । नथा (४) धर्मपरित्यागं विधाय तज्जन्यपातकान्मोक्षः प्रतिज्ञातः । सोऽनुचितः । पक्षालनादि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरमिति न्याय- विरोधात् । तथा (५) पातकान्मोक्षश्च भोगमायश्चित्तान्यतरदन्तरेण न संजा- -यते । तयोरन्यतरेण जायमानश्च सर्वसाधारण इति किं तत्र भगवतो विशे- परुत्यमहं त्वेत्यादिपदगम्यम् । यद्यपि भगवानिच्छामात्रेणापि पातका- -मोक्षं कर्तुं शक्तस्तथापि तथा स न करोति । स्वकृतनियमानुसारेणैव तस्य -वर्तनात् । मनुष्यपशुपक्ष्यादीनां नियवावयवसंनिवेशस्य तत्तत्पत्रपुष्पफलादेश्च कदाऽप्यनविक्रमात् । एवं च कथमेतदिति चेत् । उच्यते-अब सर्जुनस्य युद्धेऽभवृत्तस्य प्रवृत्तिस्थैर्यसंपादनाय भगवत उक्ति- गीताटादशाध्यायात्मिका । तत्राप्रवृत्तिदिधा-(१) प्रयोजनाज्ञानेन स्वभावत एवामवृत्तिः । (२) ज्ञातप्रमोजनस्य प्रवृत्तीच्छोः प्रतिबन्धकवशादप्रतिश्च । तत्र मनिवन्धकं विविधम् । ज्ञातस्य प्रयोजनस्य कैमर्थ्यपतीति( क ), सत्यस्य मयोजनान्तरस्याज्ञानम् ( ख ), पापाद्युत्पत्तिभीति( ग )श्चेति । तत्र - मथममकारणामवृत्तस्य प्रयोजनज्ञापनमुपदेष्या कर्तव्यम् । द्वितीयमकारणामवृत्तस्य "तु प्रतिबन्धकनिरास उपदेष्ट्रा कर्तव्यः । तत्रापि भीष्मादीन्दृष्ट्या विरक्तस्यायें- भस्य यद्राज्यरूपे प्रयोजने कैमर्थक्यं पवीतं तन्न निरस्यते । अशक्यत्वात् । केवलमत्र प्रयोजनान्तरस्य मोक्षस्य ज्ञापनं तथा पापादिभीतिनिराकरणं च कर्तव्यम् । तदेव च भगवता गीतायां संपादितम् । तदनुसारेणायमुपसंहार उचित एव । न अथानौचित्ये यत्कारणपश्चकमुक्तं तस्य क्रमेणोत्तरमुच्यते-( १ ) मोक्षरूपं स्वधर्माचरणस्य प्रयोजनान्तरं गीतायामुक्तमिति तस्योपसंहारे 'मामेवैष्यसि । इत्युक्तिः मासङ्गिक्येव । (२) पूर्व स्वधर्माचरणस्य विधिः स्वरूपतः, तु फलतः कृतः । अत्रोपसंहारे तु तद्वैपरीत्येन धर्माचरणस्य परित्यागो न स्वरू- पतः कृतः, किंतु फलम् । अथवा भोजनादिकस्य मलमूत्रपक्षालनादेश्च कर्म- णो यथा सर्वपदेन न ग्रहणं तथा नित्यत्वेन प्राप्तस्य स्वधर्मस्यापि सर्वशब्देन न ग्रहणं किंतु तदितरस्यैव परित्यागयोग्यस्यैवात्र सर्वपदेन ग्रहणात् । अत एव च न तृतीय आक्षेपः। युद्धे प्रवृत्तः क्षत्रियश्चेत्तस्य युदं नित्यपाप्नमेव भवति । ( ३ ) मा शरणं प्रजोत विधिना न युदरुप कर्म व्यावार्यवे।

·. . कायपरिशुद्धिः। भामित्यस्य 'युध्यस्व ' इति कथयन्तं मामित्यर्थः । तादृशस्य मम शरण- गमनं च युद्धापरित्यागेनैव । युद्धस्य शरणगमनान्तर्गतत्वात् । (४) पातकान्मो- क्षोऽत्र न युद्धजन्यपापस्य धंसरूपः, किंतु पातकानुत्पतिरूपः । अतो न 'प्रक्षालनाद्धि ' इति न्यायविरोधः । (५) समुत्पन्नस्य हि पापस्य प्रकार- रद्वयेन विनाशः । अत्र त्वनुत्पत्तिरेव साध्या। सा च भगवत्पदर्शितेनैव मार्गेण जायते । अतः 'अहं त्वा० । इति विशेषत उक्तिः । · अथावान्यत्किंचिदुच्यते-अत्रार्जुनस्य भगवत्मियत्वमुक्तम् । भक्तोस मे (४ । ३) इत्यनेनार्जुनस्य भगवद्भक्तत्वमुक्तम् । भक्तस्य च भगवत्मियत्वं द्वाद- शाध्यायान्ते पहुश उक्तम् । यो मे भक्तः स मे प्रियः (१२ । १४ ) यो मद्भक्तः स मे प्रियः (१२११६) भक्तिमान् यः स मे मियः (१२ । १७) भक्तिमान् मे पियो नरः (१२ । १९) भक्तास्तेऽनीव मे पियाः (१२ । २०) इति । हमिर्पभयोइगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ( १२ । १५ ) इत्यत्र च हर्षादिमनोविकारराहतस्य भगवत्मियत्वमुक्तम् । किंत्वेतत्सर्वं ' समोऽहं सर्व- भूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न पियः (९ । २९ ) इत्यनेन विरुध्यते । तब हि भगवतः कोऽपि मियो नास्तीति पवीयत इति चेत् । उच्यते-पियत्वं प्रेम । तच्च विविधम् । स्वाभाविक नैमित्तिकं च । तत्र स्वाभाविकं जन्मनः प्रभृति यावदायुर्विद्यमानम् । यथा मात्रादीनां पुवादिषु । नैमित्तिकं च निमिनानन्तरमुत्पद्यमानं यावन्निमित्तं विद्यमानम् । निमिचानि चोरास्योपासकभाव, गुरुशिष्यमाव, स्वामेभृत्यभाव, पोष्पपरोपकमावदांपत्यादीनि। तबाऽऽयं मेम भगवतो न संभवति । परमात्मनि जीवात्मनामवस्थितिराभासवादे- नारच्छेदवादेन प्रतिविम्बवाइन कथमपि भवतु । सा च जीवात्मसु सर्वत्र समैव । न तत्र मनुष्यपशुपक्षिभेदेनाप्यवस्थितिवशेष्यम् । अतस्तन्मूलको न क्वचिदपि द्वेषः प्रेम वा । अत एव न मे द्वेष्यास्ति न मिय इत्यत्र कारणं समोहं सर्वभूतेष्विति प्रदर्शितम् । नैमित्तिकं प्रेम तु भगवति संभवति । अत एव तत्र यो मे भक्तः स मे प्रिय इत्येवं पियत्वे भक्तिः कारणत्वेन प्रदर्शिता । भक्तिश्चोपासकस्य मनोवृ- तिविशेषः । तथा च नैव गीतावचनयोमिथो विरोधः । मियत्वस्य द्वैविध्येनावि- रोधात् । तदेवमर्जुनस्य भगवत्मियत्वं निर्वाध सिद्धं भवति । इदं चार बोध्यम् । यथा क्षेत्र पथमतो हलेन भूमेविटेखनं क्रियते तेन चाइकुरनिर्गममतिबन्धक ·में, वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- काठिन्यं विनाश्यते । ततो वीजावापः क्रियते । ततः पुनः समीकरणं क्रियते । तेन चाकुरवृद्धिमतिबन्धकं तृणकण्टकपाषाणादि दूरी क्रियते । ततः क्षेत्रम- भितः कण्टकशासावरणं क्रियते । तेन चाकुरविमर्दको गोमनुष्यादिसंचारः भतिवध्यते । एतावत्पर्यन्तं जीवाधीनम् । वर्षणं चेश्वराधीनम् । वर्षणेन च क- णिशोद्गमद्वारा सस्यनिष्पत्तिः फलं संपद्यते । तथा मानसे क्षेत्रे प्रथमतः प्रवे- शितेन हलस्थानीयेन भगवत्स्वरूपेण मनोवृत्तेविलेखनं क्रियते । तदेतदुक्तं मन्मना भवेति । तेन चाङ्कुरनिर्गममतिबन्धकं (मनोवृत्तेः) काठिन्यं विनाश्यते । मनो- वृत्तिाह विषयान्तरैबहुभिनिरन्तरसान्द्रखचिता व्यसनासक्तस्पेव कठिना चिरा- पाभूत् । ततस्तस्यां मनोवत्तौ भक्तिरूपं चीजमोप्यते । तदेतदुक्तं मद्भक्तो भवेति । ततः पुनर्मनोवृत्तेः समीकरणं क्रियते । तेन च तत्र पूर्व पूज्यत्वेन प्रविष्टा इन्द्रादयो देवा भगवद्भक्त्यङ्कुरवृद्धिपतिबन्धका अपसायन्ते । तदेतदुक्तं मद्याजीति । मदेकयाजी भवेत्यर्थः । ततो मां नमस्करु, इत्यनेन मामेव नमस्कु- वित्यर्थकेन मानसक्षेत्रस्याऽऽवरणं क्रियते । तेन च तत्र देवद्विजगुरुमाज्ञा- दीनां नमस्कार्यत्वेन संचारो भगवद्भक्तिबीजाङ्कुरविमर्दकः प्रतिवध्यते । एताव- पर्यन्तं भक्ताधीनम् । ततो वर्षणस्थानीयं तदनुगुणबुद्धिपदानं भगवद्धीनम् । ददामि बुद्धियोगं तम् (१०1१०) इत्युक्ते। वर्षणेन फलप्राप्तिरनुभवसिद्धा। बुद्धि- योगेन भगवत्माप्तिश्च 'ददामि बुद्धियोगं तमित्यनन्तरं' 'येन मामुपयान्ति ते' इति भगवदुक्त्यैव सिद्धा । ननु चात्र भक्ताधीनं मन्मना भवेत्यादि निर्दिष्टम् । तथा फलमपि मामेवैष्यसीवि निर्दिष्टम् । भगवधीनं बुद्धियोगमदानमत्र कुतो न निर्दि- टमिति चेत्-उच्यते । प्रथमतो ह्यत्र राज्यलोभेन युद्धकर्मणि प्रवृत्तोऽर्जनो भीष्मद्रोणादीन् पुरतो दृष्ट्वा तथा विरतोऽभूत् । राज्यलोभोऽपि समूलकापं कषि- तोऽभूत् । एतादृश्यामवस्थिवावपि च पुनस्तस्यार्जुनस्य पुनः प्रवृत्तिः कथमपि सं- पादनीया । तस्याः संभवश्च राज्यापेक्षयाऽप्यधिकफललोभेन कदाचित्स्यात् । कदाचित्कर्वव्यमानबुद्धिरुदिता चेत्तया स्यात् । अत्र तु भगवता इयमपि प्रयुक्तम् । तबाऽऽयं देवैरपि प्रार्थनीयं मोक्षरूपं महत्फलम् । तच्छ ' सोऽमृतत्वाय कल्पते । इत्यादिभिबहुषु स्थलेषु भङ्ग्यन्तरेण प्रदर्शितम् । तर च सर्वबोक्तिवैचित्र्यमाव- मेव । तात्पर्य तु मोक्षरूपमेकमेव । युद्धपवृत्तेदितीयं कारणं कर्तव्यमाप्रबुद्धिरूपं च यद्भगवता प्रदर्शितं तदपि मोक्षसंवमेव । यतो मोक्ष आत्मविज्ञानमन्तरेण न कथमपि सिध्यति । आत्मविज्ञानं च चित्तशुद्धिमन्तरेण न संपद्यते । चित्तशुद्धिचाहंभाव- ·कायपरिशुद्धिः। फलाभिसंधिरहितेन कर्मणैव सेडुमर्हति । तादृशं कर्म च कर्तव्यमात्रबुद्धयुद- यमन्तरेण नैव संभवतीति । तथा चात्र द्विविधकारणमध्ये मुख्य कारणं मोक्ष- रूपमेकमेव । तदेव चार मामेवैष्यसीति निर्दिष्टम् । मोक्षरूपफलपातिमकारश्च बुद्धियोगमदानरूपः । तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते (१०1१०) इत्येवं प्रानिर्दिष्टत्वादन न निर्दिष्टः । नन्वेवं मन्मना भव मद्भको मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥ ( ९ । ३४ ) इत्येवं मामेवैष्यसीत्यन्तेन सर्वमेवैतन्निर्दिष्टमेव । तत्किमर्थं पुनरत्र निर्दि- श्यत इति चेत्-अत्रोच्यते । मामेवैष्यसीति रात्र कार्यम् । मन्मना भवेत्यादिक तस्य कारणम् । कार्यकारणभावं ज्ञात्वैव हि कार्यार्थिनः कारणे प्रवृत्तिः । तथा प्रवर्तमानस्य च यी विधा । अस्मात्कारणादनेन प्रकारेण कार्यमाप्तिर्म- वतीत्येवं कार्यपाप्तिमकारजस्तादृशे प्रकारे शक्यतां च ज्ञात्वा कश्चित्मवर्तते । कश्चित्तु तादृशं मकारमजानन्नप्युपदेष्टुर्वचसि विश्वासातिरेकात्मवर्तते । तत्र चायं विशेष:- फलपाप्तिमकारज्ञो यद्यप्याशु प्रवर्तते । किंत्वसंभावनाग्रस्तो निर्वतेतापि कर्हिचित् ।। यस्तु पर्वते लोके विश्वासादेव केवलम् । मन्दं मवर्तमानोऽपि न निवर्तत कर्हिचित् ॥ इति । पकते चार्जुनस्य युद्धाथै प्रवृत्ती शैभ्यं स्थैर्य चेति द्वयमपि संपादनीयं भगवतो मनसि । तत्र शैध्यं प्रथमतः साध्यमिति तदर्थं पूर्व नवपेऽध्याये मामे- वैष्यसि ( ९ । ३४ ) इत्युत्तरं 'युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः' इत्यनेन फलपातिमकारस्य 'दिक् प्रदर्शिता । स च मकारो दशमे 'ददामि बुद्धिपोगं तं येन मामुपयान्ति ते (१० । १० ) इत्यनेन स्पष्टीरुतः । अत्राष्टादशे चाध्याये युद्धे प्रवृत्तोऽर्जुनो यथा पुनस्ततो न निवर्तेत तथा स्थैर्यसंपादनाय स्ववचसि विश्वासातिशयोत्पादनाय 'मामेवैष्यसि । ( १८ । ६५) इत्यु- तरं सत्यं ते पतिजाने ' इत्युक्तम् । यद्यपि भगवद्वचस्पर्जुनस्य स्वाभाविक एव विश्वासातिशयस्तथाऽप्यभिमन्युवधायालोच्य विरक्त्युत्पत्त्या कदाचिद्युद्धा- . - ·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- निवृत्तिरर्जुनस्प स्यादिति शङ्कानिवृत्तय एवंद भावतोक्तम् । शङ्का हि स्नेहा- विशपेनोद्भवति । तथा च कालिदास आह-अतिरनेहः पापशडूनति ( शाकु० ) एतन्मूलकमेव च 'सायं ते पतिजाने , इत्युत्तरं - पियोऽसि में ' इति भगवन्मुखान्निर्गतमित्यास्तां तावत् । अन्यच्च किंचिदुच्यते-सर्वधर्मान्परित्यज्येत्यत्र सर्वपदस्यासकोचेन प्रवृत्त्वा- दर यद्यपि रलच द्याश्रमाणां रालणादिवर्णानां चातुर्वर्ण्य यतिरिक्तानां म्लेच्छादीनां च ये धर्मास्तेषां सर्वेषां ग्रहणं संभवति तथाऽपि सर्वधर्माणां परित्यागकर्मत्वेनावोक्तत्वात्परित्यागस्प च पाप्तिपूर्वकावापश्यंभावाद्ये धर्मा- स्तदानीमर्जुनस्य कर्तव्यत्वेनोपस्थितारत्यक्तुं शक्याश्च भवन्ति तथाविधा एव सर्वे गृह्यन्ते । तादृशाश्च धर्मा अब द्विविधाः-अर्जुनस्य क्षत्रियत्वेन क्षत्रियजात्युचिताः स्वधर्मत्वेनोपस्थिताः, अन्ये च तदानीं भीष्मद्रोणादीन्य- श्यतो दपाईचेतसो मनस्युपस्थिताः । आद्याः शस्त्रग्रहणादयः स्वधर्माः, द्वितीयाश्च शखन्यासादयः । द्विविधानामप्यत्र त्याज्यत्वेन यहणाय सर्वप- दोक्तिः । अन्यथा धर्मान्परित्यज्येत्येव केवलमुक्तं वेनत्र स्वधर्माणामेव ग्रहणं स्यान तु शस्त्रन्यासादीनाम् । न च स्वपदानुक्त्या शस्त्रन्यासादीनामपि ग्रहणं स्यादिति वाच्यम् । यतः स्वपदानुक्तावपि धर्मपदात्स्वधर्मप्रतीतिरौत्सर्गिकी । देवदत्तोऽयं धर्मबाह्य इतिवत् । शस्त्रन्यासादीनां चात्र त्याज्यत्वेन ग्रहण- मत्यावश्यकम् । अर्जुनस्य पूर्ववत्पुनयुद्धे प्रवृत्तिपिपादयिषयवार भगवतो वक्तुं प्रवृत्तत्वात् । नन्वेवमर्जुनस्य पुनः पूर्ववद्युद्धे प्रवृत्ति संपिपादयिषया भगवदो वक्तुं प्रवृति- रिति सत्यमेव । किंतु तदनुरोधेनात्र सधर्माणां शस्त्रग्रहणादीनां ग्राह्यत्वोक्तिरा- वश्यकी न तु त्याज्यत्वेनोक्तिः। अब केवलं शस्त्रन्यासादिविषयिणी सांपतिकी मनोवृत्तिरर्जुनस्य संजाता सैव निरसनीया भवति । तथा च- 'त्यक्त्वेमा स्वमनोवृत्ति मामेकं शरणं व्रज' इत्मेव वक्तव्यं न तु सर्वधर्मानितीति चेन्मेवम् । धर्मत्यागोऽत्र न वरूपतो विव- क्षितः किंतु फलतः । फलतस्त्यागश्च शस्त्रग्रहणादीनामप्यत्राऽऽवश्यक एव । सुखदुःखे समे कृत्वा ततो युद्धाय युज्यस्व ( २ । ३८) मा कर्मफलहेतुर्भः (२।४७) इत्येवं भगवतैव प्रागुक्तत्वात् । नन्वत्र 'स्वरूपतस्त्यागो न विव- क्षिः किंतु फलतः' इति कथमवगम्यत इति चेत्-उच्यते । परित्यज्येति क्त्वा- ·कायपरिशुद्धिः। प्रत्ययेन बोधितः परित्यागस्य 'मामेकं शरणं बज । इत्येवमुक्तया शरणगमन- कियया सह संबन्धः शब्दव एवात्र प्रतीयते । तत्र च मामित्यर्थान्तरे संक्रमितम् । अशोच्यानन्वोचः (२।११) इत्याद्युक्तप्रकारेण कथयन्तं मामिति तस्यार्थः । तथा चात्र धर्मपरित्यागपूर्वकशरणगमनं न केवलाया भगवद्व्यतः किंतु तादृशोक्तिरूपविशेषणविशिष्टायाः । तच्च तादृशोक्त्यनुसड्यनेनैव स्वरूपं लभते न त्वन्यथा कथमपि । तादृशोकौ च युद्धस्य स्वरूपत उपादेयत्वं युध्यस्वेत्येव- भनेक शो दृश्यते । केवलं तत्फलस्य 'मा कर्मफलहेतुर्भूः' इति त्याग उक्तो दृश्यते । अतस्तथैवात्र त्यागो विवक्षित इति सिध्यति । नन्वेयं यथा शस्त्रग्रहणादीनां स्वधर्माणां स्वरूपतो न त्यागस्तथा तदानी- मर्जुनस्य मनसि कर्तव्यत्वेनोपस्थितानां शस्त्रन्यासादीनां धर्माणामपि स्वरूपतस्त्यागो न स्यात् । उभयोरप्येकेनैव सर्वधर्मानिति पदेन गृहीतत्वेन परित्यागे तदन्वयस्या- विशेषात् । शवन्यासादयो धर्मास्त्वत्र स्वरूपतोऽपि नैवेष्टा भगवतः । तथा चैकं साधयतोऽपरं प्रच्यवत इति न्यायापातः । यथा- पुत्रावियोगमाधित्सुर्भार्ययाऽत्याजि शंतनुः । तथा च कथमेवदिति चेत्-भ्रान्तोऽसि । यथा स्वधर्माचरणं फलेच्छायामपि भवति फलेच्छाया अमावेऽपि भवति न तथा तदितरधर्माचरणम् । तत्तु फलानुसंधान एव भवति । तथा च फलतस्त्यागे स्वरूपतत्यागोऽवश्यंभाव्येव । तदुक्तम्- परधर्म प्रवृत्तिहि न फलेच्छां विना क्वचित् । इति । यथा सुखस्य दुःखस्य तज्ज्ञानाव्यभिचारिता । मायिकानां पदार्थानामाभासाव्यभिचारिता ॥ तथैवैतत् । ननु फलेच्छयापि स्वधर्मस्यानुष्ठेयत्वं श्रुतिस्मृत्यादिषच्यते । तथा च कथ- मत्र फलेच्छापाः सर्वथा त्यागो भगवतोच्यत इति शङ्कानिरासार्थमेकमित्यु- कम् । ' श्रुतिस्मृत्यादिषु किमुक्तमित्येवमन्पत्र दृष्टिपक्षेपस्य नापमवसरः। मया यदुच्यते तत्रैव केवलमिदानी दृष्टिं निधेहि ' इत्येवं भगवत एकमित्युक्तवतोभ- प्रायः । ननु पापमेवाऽऽश्रयेदस्सान्हत्वैतानाततायिनः ( १1३६) इत्युक्तरीत्या पापानुत्पत्तिरूपं फलमनुसंधायैवार्जुनस्य मनसि शस्त्रन्यासादयः परकीयधर्माः समु- पस्थिताः । इदानीं तु भगवता फलतस्त्याग उक्तः । तथा च किं भगवतो मविः .

·५६ म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- करोत्वपमर्जुनो भीष्मद्रोणादिवधम् , भवतु पापम् , ईदृशी समभूत् । तथा तु भगवति कथमपि न संभयः । तथा चारा भगवता कथं त्याग उक्त इति चेत्तत्रो. तरार्धमाह-अहं त्या सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामानि । त्वदनुसंहितं पापानुत्पत्ति- रूपं फलं प्रकारान्तरेण साधयिष्य एवाहमिति भगवतो भावः । अत एव चाग धर्मफलानां त्यागो नोक्तः। त्वदीप्सितधर्मफलस्प पापानुत्पत्तिरूपस्य प्रकारान्तरेण साधयिष्यमाणत्वात् । किंतु फलतो धर्माणां त्याग उक्तः । पापानुत्पनये त्वभी- प्सितं शलन्यासादिरूपं कारणं न युक्तमित्याशयः । तथा हि । शसन्यासे स्वधर्मत्यागजन्यपातकसंभावना 'अथ चेचमिमम् । पापमवाप्स्यसि (२ । ३३) इत्यत्रोक्ता । शलग्रहणे तु भीष्मद्रोणादिवधजन्यपातकसंभावना 'पापमेवाऽऽभ- पेदस्मान् । (२। ३६ ) इत्यत्रोक्ता । सेयमुभयतःपाशा रज्जुः । उभयतः पाशो बन्धो पस्यास्तादृशरज्जुवदत्र वर्तनासक्तिः । अर्जुनाभीप्सिते शस्त्रन्यासे तु भीष्मद्रोणादिवधप्रसक्त्यमावादेका पातकसंभावना निरस्ता मवेत् । द्वितीया तु तदवस्यैव । भगवास्तु के द्विविधादपि पातकान्मोतुमिच्छति । अतः सर्वपापेभ्य इत्यत्र सर्वग्रहणम् । द्विविधादपि पातकान्मोक्षस्तु न शस्त्रन्याससाध्यः कथ- मपि । किंतु शस्त्रग्रहण एवं कथंचित्साध्यो भवेत् । तत्मकारस्तु 'सुखदुःखे समे रुखा० युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ( २ । ३८ ) इति प्रागुक्तः । किंच यत्र न फलाभिसंधिर्नापि कर्तृत्वानुसंधानं तंत्र तत्कर्म न कृतं भवति किंतु पुण्यपापरूपं कर्तरि संक्रामति न त्वकर्तरीति न पापलेपसंभवः । एतदपि- बुद्धियुक्तो जहावीह उभे सुरुतदुष्कृते (२।५०) इत्यत्र प्रदर्शितम् । कर्मकर्तृत्वेऽपि तदकर्तृत्वं कर्तृत्वानुसंधानाभावाद्भवति । तथा च चातुर्वर्ण्यम् ० ( गी०४ । १३ ) इति श्लोके तस्य करिमपि मां विद्धयकर्तारम् । इत्युक्तम् । अत एव योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा० (२ । ४८)' तदर्थै कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर । ( ३१९) इत्यत्र सङ्ग- त्याग उक्तः । कर्मणा सह सङ्गश्च कर्तुः कर्तृत्वानुसंधानमेव । तत्यागश्च कर्तृत्वा- नुसंधानस्य शक्यत्वे सति तदकरणम् । नतु क्रियात्याग एवाकरणम् । — सङ्ग त्यक्त्वा कर्माणि कुरु ' मुक्तसङ्गः समाचरेत्येवं कर्मणो विहितत्वेन कियाया • भवर्णनीयत्वेन नच्यागस्पासंभवान् । कर्तृत्वानुसंधानररूपस्य सङ्गस्य प त्यागः . जातम् । अदृष्ट - - ·कायपरिशुद्धि कर्तृत्वे सत्यपि संभवति । तथा च यत्र कर्तृत्वानुसंधानस्प शक्यत्वे सति यस्वादृशकर्तृत्वानुसंधानत्यागस्तत्रैव तादृशकर्मजन्यं पुण्यपापरूपमदृष्टं नोत्प- घवे । निद्रायां तु लत्तापहारादिकर्मकर्तुनिद्राणस्य मनोवृत्तेविलीनत्वेन न तदानीं तादृशकर्मकर्तृत्वानुसंधानस्य शक्यत्वम् । तथा जागृतावपि सत्कर्मा- सत्कर्म वाऽज्ञानेन यद्भवति तत्र मनोवृत्तेविद्यमानत्वेऽपि तस्यां विषयतया ताह- शकर्मणोऽप्रवेशान तदानीं वादृशकर्मकर्तृत्वानुसंधानस्य शक्यत्वम् । अत उक्तस्थलद्वये कर्तृत्वानुसंधानाभावेऽपि पुण्यपापरूपमदृष्टं ले शव उत्पद्यत एव । कर्तृत्वानुसंधानस्य शक्यत्वसहितो योऽभावः स एवादृष्टानुत्पत्ती कारणं भवति ईदृशश्च कर्तृत्वानुसंधानस्याभावोऽवार्जुनेन युद्धकाले संपादनीय इति भग- वतो भावः। अथात्र भगवता मनसीत्थं संभावितं स्यात्--यदेतदुक्तरूपं कर्तत्वाननुसंधान तहक्तुं सुकरमध्यवसितुं दुष्करम् । जगद्वैचित्रीनिर्मात्रा मया यथा- तस्प कर्तारमपि मां विद्धयकर्तारम् (४ । १३) इत्युक्तरीत्या कर्तृत्वाननुसंधानं संपाद्यते तथाऽनेनार्जुनेन संपादयितुमशक्यम् । यदोऽस्यार्जुनस्य प्रवृत्तिरीदृशी संदृश्यते " शस्त्रन्यासे सधर्मत्यागजन्यपाप- संभावना, शस्त्रग्रहणे भीष्मादिवधजन्यपातकसंभावना । विविधात्पातकान्मो- क्षस्त्वावश्यकोऽपि योग्योऽपि च मया संपादयितुमशक्यः । का गतिः । अन्यतरत्सोढव्यमेव " इति मनसि कुर्वतः शस्त्रन्यासे मतिरासीत् । तथा च पूर्वमुक्तम् — विसृज्य सशरं चापम् । (१।४७ ) ' न योत्स्य इति गोवि- न्दमुक्त्वा । (२९) इति । एवं चास्य द्विविधापातकान्मुक्तो भवेयमिती- छाऽपि न दृश्यते । युक्तं चैतत् । यतः- उचितायाप्यशक्याय कार्याय कृतबुद्धयः। महासत्वा अपि प्राज्ञाः स्पृहयन्ते न कहिचित् ॥ इत्यभियुक्तोक्तिरेतदेव कथयति' । ईदृशीमर्जुनस्य मनोवृत्ति दूरीकुर्वन्ना- ह भगवान्-सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामीति । मुचेः सन्नन्ताणि च । णिणर्थस्य स्वामिति कर्म न तु मुचरिनि । मुचेरकर्मकत्वात् । 'मुचोऽकर्मकस्य ' (पा. स. ७ । ४ । ५७ ) इति सूत्रेण गुणः । द्विविधादपि पातकान्मुक्तो भवयम् इतीच्छामुत्पादयामीत्यर्थः । अथाशक्यार्थविषये कथमिच्छा भवदिति संदेह निराकुर्वन्नाह-मा शुध इति । मा शुच इति पदयेन- .

·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- मा शुचः संपदं देवीमभिजातोऽसि पाण्डव ' (१६ । १५) इति पूर्वोक्ति स्मारितोऽत्रार्जुनी भगवता । वत्र 'देवी संपतिमोक्षाय निवन्धायाऽऽसुरी मता ( १६१ ५) इति पूर्वार्धम् । तथा चार द्विविधादपि पातकान्मोक्षरत्वया देवी संपद- पभिजातेन नेवाशक्य इति विभावनीयः । अशक्य इति भावना च तवेयं मोह- मूटिकैप । सर्वथा तां त्यजेत्यभिप्रायः । तथा चैतदनुसारेणैवाये ' नष्टो मोहः स्मृतिलब्धा । ( १८ । ७३) इत्यर्जुनेनोक्तम् । अत्रेदं बोध्यम्-पत्र विधि- वाक्ये क्त्वामत्ययान्तस्य निर्देशस्तन स विधिः स्ववाचकमत्ययमतिभूतधातूप- स्थाप्यक्रियामा कक्षीकृत्य न पर्यवस्पति किंतु तादृशक्रियापूर्वकालीनक्रियाम- पि कक्षी करोति । केवलं तत्र क्त्वामत्ययपरुतिभूतधातूपस्थाप्यक्रियाया विधिर्न स्वातन्त्र्येण । किंतूत्तरकालीनक्रियाङ्गत्वेनैव । तथा चात्र सर्वधर्मपरित्यागस्य विधिः शरणगमनाङ्गत्वेनैवेति सिद्धम् । शरणं गच्छतश्च शरण्यस्येच्छानुसारे- ण सर्वथा वर्तनं शरण्यस्याऽऽज्ञाया अंशेनाप्यनुल्लङ्घनं च यथा भवेत्तथा मान- सिकः संकल्प आवश्यकः । पकते च शरण्यो भगवान् । तेन च योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय ( २ । ४८) इत्येवं मागाज्ञप्तमेव । तादृशाज्ञाया अपरित्यागेनात्र धर्मपरित्यागन कीदृश इति चेत-उच्यते । धर्मशब्दश्च पुत्रपन्यादिशब्दवन्नित्यं सापेक्षः कस्य धर्म इति । यदि च तवामुकस्यति न ज्ञायते न तावत्तस्य कर्मणो धर्मत्वमवबुध्यते । अथ च नैसर्गिकः शस्त्रग्रहणादिस्तदानी कर्तव्यत्वेन प्रतीतः शस्त्रन्यासादि योऽर्थ उपस्थितस्तत्र 'ममायं धर्मः' इत्येवमर्जुनस्य या मदीयत्वबुद्धिः स एव सङ्गः । तस्य सङ्गं त्यक्त्वेति पूर्वकृतभगवदाज्ञानुसारेण त्याग उपस्थितार्थे मदीयत्व( मत्कृतत्व )बुद्धित्यागे यो धर्मस्य धर्मत्वेनावोधाभावः स धर्मपरित्याग एव भवति । तथा च कर्मणि कर्तृत्वानुसंधानाभावेऽर्थादेव धर्मप- रित्यागः सिध्यति । एतेन- स्वधर्ममपि चावक्ष्य न विकाम्पितुमहति ( २।३०) अथ चेत्स्वमिमं धयं संग्राम न करिष्यसि । ततः स्वधर्म कीति च हित्वा पापमवाप्स्यसि (२॥ ३३) इति पूर्वमुक्तम् । अत्र तु तद्विरुद्धं 'सर्वधर्मान् परित्यज्य ' इत्युध्यत इति भगददुको पूर्वापरविरोध इत्यपास्तम् । वस्तुतो धर्मस्य सतोऽनुष्ठानं पूर्वमुक्तम् । .

·. .. कायपरिशुद्धिः। अरे तु सत्यप्यनुष्ठाने केवलं व धर्मत्वयुद्धिनिराकरेत्याविरोधात् । एवं चात्र सर्वधर्मपरित्यागविधिन वस्तुतः किंतु फलत एव धर्मत्वबुद्धित एव वेति संकु- चित एवाव विवक्षितः । एतेनेदानीतनाः केचित्कर्मभ्रष्टाः 'माऽस्तु संध्या- मिहोत्रं ब्रह्मयज्ञश्च । मा भवंश्च तपांसि यज्ञा वा । केवलं श्रीकृष्ण एवा- स्माकं रक्षितेति भावनीयम् । इत्येवं वदन्तस्तत्र च- सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज इति गीतावचनं प्रमाणयन्तः परास्ताः । अत्र गीवावचने हि पूर्वोक्त- प्रकारेणोपदेष्टुभंगवतः शरणगमनं प्राधान्येन विधीयते । तदनुसारेण तब- त्योपदेशसंरक्षणाय सर्वधर्मपरित्यागविधैः संकोचस्यावश्याङ्गीकर्तव्यत्वात् । न च सर्वधर्मपरित्यागंविध्यनुसारेणोपदेष्टुशरणगमनविधेरेव संकोचोऽस्तु । तथा च नोपदेशविशिष्टस्य शरणगमनं किंतु केवलस्पैव भगवत इति वाच्यम् । गुणविध्यनुसोरण प्रधानविधिसंकोचस्यान्याय्यत्वात् । तदुक्तमभियुक्तैः- परुत्यैव विधाप्तिरसंकोचेन जायते । यदि मुख्यविधेर्चाधः स्याइङ्गविधिना ततः॥ मघानविध्पयाधाप संकोचोऽङ्गविधेर्मतः ।। इति । अत एवात्रोक्तवैपरीत्येन 'मामेकं शरणं गत्वा सर्वधर्मान्परित्यज, इति नोक्तम् । तथा सति सर्वधर्मपरित्यागविधेः माधान्यापच्या तत्संको- चस्प ग्रहीतुमशक्यत्वात्मागुक्तंपूर्वापरविरोधदोषापत्तेः। तथा च 'सदा गुरुं विचार्यव वक्तव्य राजसंसदि । इत्यत्र राजसंसदि वक्तव्यमिति प्रधानविध्यनुसारेण तवत्यवचनमेव कक्षी करोति । गुरुं 'विचार्यत्यङ्गविधिर्न तु शौचमुखमार्जनादिकमपि । अावदं विचार्यते-मामेकं शरणं व्रजेत्यवेकमिति किं मामित्यस्य विशे- पणमथवा शरणं बजेति शरणगमनक्रियायाः । नन्विदं शरणगमनक्रियाया एवं विशेषणं भवितुमर्हति । तथा हि-मिथः संबद्ध वास्यद्वय एकस्मिन्नेव वाक्ये या सर्वशब्द एकशब्दश्चेति द्वयं निर्दिष्ट चेत्नयोश्चैकोव विशेष्योपादा- नेऽन्यत्रापि तादृर्शमेव विशेष्यं ग्राह्यत्वेनोपतिष्ठत इति हि वाक्यविदा समयो न्यायसिद्धः। परुते च सर्वशब्दार्थस्प विशेष्यत्वेन धर्मो निर्दिष्टः। धर्मश्च क्रिया- - ·६० म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- विशेष इत्येक शब्दार्थस्यापि शरणगमनरूपः क्रियाविशेष एव विशेष्यं भवितुमर्हति । मामित्यस्यार्थो भगांस्तु न क्रियाविशेष इति चेन्मैवम् । धर्मो हि रूपयेनोपादेयो भवति-अनुष्ठेयत्वेन रक्षकत्वेन च । धर्मो रक्षति रक्षित इत्युक्तेः । रक्षित इत्यस्य पथावदनुष्ठित इत्यर्थः । तथा च यदि सर्वधर्मान्परित्यज्येत्यत्र रक्षकत्वेन रूपेण धर्मपरित्यागो विधीयते तदा मामित्यस्यार्थी भगवानपि रक्षकत्वसादृश्यादेकमि- त्यस्य विशेष्यं भवितुमर्हति । तथा च पूर्वोक्तः संशयस्तदवस्थ एवेति चेत् । अत्रोच्यते । अस्मिश्च संशये मामित्यस्यैकमिति विशेषण एकशब्दबोध्य- मवधारणं रक्षकस्य स्यात् । मन्यतिरिकेऽन्यत्र क्वापि 'अयं रक्षकः' इति रक्षकत्वेन दृष्टिं न विधेहीनि । शरणं व्रजेत्यस्य विशेषणे तु कर्तव्यस्यावधा- रणं स्यात् । मच्छरणगमनमित्येकमेवेदानीं त्वयाऽनुष्ठेयं न त्वन्यत्किंचिदिति । उभयथाऽपि विष्टमेव । एवं चात्र सर्वधर्माणामनुष्ठेयत्वरूपेण न त्यागः किंतु रक्षकत्वरूपेणैव । सर्वधर्मानुष्ठानं तु भवतु मा वा भूत्तत्रोदासीन एवायं परि- त्यागविधिः । अत एयाये युद्ध पवर्तमानमर्जुनमयं विधिन विरुणद्धि । ननु स्वधर्मानुष्ठाने पावकसंभावनाया अभावेन किमर्थमुक्तमुत्तरार्धे पापेभ्यो मोक्ष- यिष्यामीति । ईदृशी यस्मिञ्लोके पूर्वार्धोत्तरार्धयोस्तत्र संगतियत्पूर्वार्धे विहि- तेऽपि सर्वधर्मपरित्यागे तत्र पापोत्पत्तिशङ्कयाऽर्जुनस्य प्रवृत्तिर्न स्यात् । अतः प्रवृत्तिसिद्ध्यर्थमुत्तरार्धे पापा-मोक्षः प्रतिज्ञातो भगवतेति । यदि च धर्म- स्यानुष्ठेयत्वेन परित्यागो न विहितस्वर्युका संगतिर्न संभवतीति चेत्-सत्यम् । तादृशी संगतिः समीचीना किल । किंतूत्तरार्धे यः पापान्मोक्ष उक्तः स किं पापनिमित्तं भगवताऽनुसंधायोक्तः स्यादित्याकाक्षायां पूर्वा?पस्थितमेव किंचिन्निमित्तं भगवता मनस्यनुसंहितं भवति । पूर्वा|पस्थितं चात्र निमि- तद्वयम् । प्रथमचरणोपात्तः सर्वधर्मपरित्याग एकं निमित्तम् । द्वितीयचरणे च मामित्यस्य युद्धे पवर्तयन्तं मामित्यर्थेन युद्धे संभावितः स्वजनवधो द्वितीयं निमित्तम् । अत्र प्रथमचरणोपस्थिनं शाब्दम् । द्वितीयचरणोपस्थितं त्वर्थगत्याऽवसेयम् । तथापि तदेवान भगवता मनस्यनुसंहितं भवति । युध्यस्वे- त्यसरुत्तदुक्त्या युद्धत्यागस्य भगवतोऽनिष्टत्वेन सर्वधर्मपरित्यागस्य फलत एव ग्रहणात् । द्वितीयचरणोपस्थितत्वेनोत्तरार्धस्य प्रथमचरणापेक्षया संनिहिततर- त्वाच । श्रोत्रा चार्जुनेन- ..

·कायपरिशुद्धिः। ६० कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मानिवर्तितम् । (१1३९) इत्येवं तस्पैव शन्तित्वाच्च । एतेन सर्वधर्मान्परित्यज्येत्यत्र धर्मपरित्यागः स्वररूपेणैव प्रायः । तथा सत्येव धर्मत्यागमूलकपातकसंभवेन सर्वपापेभ्यो मोक्ष- यिष्यामीत्युत्तरार्धसंगनिरित्यपास्तम् । किंच संगतिसामीचीन्याय धर्मत्यागोत्रानुष्ठेयत्वेनोक्त इति कल्पना नैव संम- वति । साधारणोऽपि जनः पातकोत्पादके कर्मणि पवयं पश्चात्ततो मोक्षसंपा- दनं न कुर्यात् । प्रक्षालनादि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् । इति न्यायात् । किमुत मगवांस्तादृशे कर्मणि प्रवर्तयेत् । अतः पातकोत्पत्ति- शङ्कानिवृत्यर्थमवोत्तरार्धम् । अव एव- अहं ते सर्वपापानि नाशयिष्यामि मा शुचः इति नोक्तम् । पापा-मोक्षणं तु पापानुत्पत्तिरूपं संभवति । न चैव- किंचिदन्यत्र पापं ते न भाविष्यति मा शुचः । इति स्पष्टमेव कुतो नोक्तामति वाच्यम् । सर्वपापेभ्य इति सर्वशब्देन पूर्वसंचि- तादपि पापान्मोक्ष इत्यर्थस्पात्र विवक्षणात् । न च पूर्वसचित्तपापान्मोक्षो मोक्ष- दशायामेवेति कथं तस्यात्र विवक्षा स्यादिति वाच्यम् । मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने पियासि मे ॥ (१८।६५) इति पूर्वलोके मामेवैष्यसीत्यनेन मोक्षावस्थायाः प्रतिपादनात् । न च युद्धारम्भे कः प्रसङ्गो मोक्षावस्थाप्रतिपादनस्यति वाच्यम् । युद्धारम्भसमये युद्धे प्रवृत्तिसंपादनार्थं पादृश्यर्जुनस्य मतिरवश्पमुत्पादयितव्या तादृश्यैद माया परिणामे तस्प मोक्ष आनुपङ्गिकतयैव सिद्धोभूदिति मोक्षावस्था मदर्शि- ता भगवता । यदि चार्जुनस्य युद्धारम्भे शोको न जातः स्यात्मतिबन्धाभावेन युद्धे प्रवृत्तिश्चाप्रतिहता स्याचदा युद्धसमाप्त्यनन्तरं मोक्षसाधनीभूतात्मज्ञानसं- पादनायावश्यं यदा कदापि प्रयत्नो भगवतः कर्तव्यः स्यात् । यतोऽर्जुनो भग- वोऽतीव प्रियः । तदुक्तम् ' इष्टोऽसि मे ' (१८६४ } मियोऽसि मे ( १८ । ६५ ) भक्तोऽसि मे सखा च ( ४ । ३ ) इति । तथा चाये यदा कदापि पदवश्यं कर्तव्यं तत्तदानीं शोकनिवारणपसङ्गन साहजिकतयैव सिद्ध- पायमभूदिति मुदा वत्परवशस्तथोक्तवान् । तदेतत् ‘वराटिकान्वेषणाप प्रवृत्त- ·: ६२ म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- श्चिन्तामणि लब्धर्वान् । इति न्यायानुगुणमभूत् । एतेनार्जुनं निमित्तीकृत्य सर्व- लोकानुग्रहार्थं भगवता गीताशास्त्रं प्रोक्तम् , इत्यपास्तम् । 'तादृशमसङ्गानु- गुणमर्जुनस्य यवश्यवक्तव्यमित्युक्तं भगवता तदेव गीताशाखें संत्सर्वलोका- नुग्रहार्थमभूत् । इति हि वस्तुस्थितिः । 'अत्रापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते । सर्वधर्मान्परित्यज्येत्या यो धर्माणी परित्याग उक्तः 'सं स्वरूपत एवं यथाऽत्र ग्रहीतुं शक्येत तथाऽयं श्लोको व्याख्येयो भवति । तथा हि-सर्वधर्मानित्यत्र के सर्वे धर्मा इत्यपेक्षायां पूर्वश्लोके ये व्यावर्तितास्त एवात्रोपतिष्ठन्ते । तेषां च धर्माणां परित्यागः पूर्वश्लोक आर्थः । अत्र शाब्द इति विशेषः । अयं हि पूर्वः श्लोक:- मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमरेकुरु । मामेवैष्पारी सत्यं ते पतिजाने पियासि मे ।। (१८ । ६५) अत्र मन्मना भवेति नापूर्वो विधिः । न बर्जुनस्य मनोवृत्तौ कदापि भगवान पविशति युज्यते वक्तुम् । तथा मद्भक्तो भवेत्यपि नापूर्वो विधिः । स च मद्भक्तः सन' मन्मना भवेत्येवं मन्मना भवेत्यस्याऽऽनुपङ्गिकतया:- स्तु भवेत्यस्याऽऽवृत्त्या वाक्यान्तरकल्पनया मद्भक्तो भवेत्येवं स्वातन्त्र्येण वास्तु, उभयथाऽपि नापूर्वः । भक्तोऽसि में सखा चेति (४३) इति भगवतैव भक्त- त्वस्यादितत्वेन तस्य सिद्धत्वात् । तथा मद्याजी भव, 'मां नमस्कुरु, इत्यपि ना- पूर्वो विधिः। शिष्यस्तेऽहं शांधि मां त्वां प्रपन्नम्(२१७)इत्युक्तवताऽर्जुनेन भगवति पूज्यत्वस्य नमस्कार्यत्वस्य च गृहीतत्वात् । तदेवं विधिद्वयमस्तु विधिचतुष्टयं वा सर्वथाऽपि नापूर्वो विधिरपि तु नियमः । नियमविध्यङ्गीकारे च यथा परु- त्यैव समपदेशे यष्टुं प्रवृत्तस्य समे यजेतेति वचनमुदास्ते केवढं विषमप्रदेशे यष्टुं प्रवृत्तस्य ततो निवृत्तिमानं करोति । समेऽपि प्रदेशे यष्टुं प्रवृत्तिश्च स्वर्गकामो यजेतेत्यादिवचनान्तरसाध्यैव 'न तु समे यजेतेति वचनसाध्या । तथा प्रक- तेऽर्जुनस्य मनोवृत्ती भक्ती 'पूज्यत्वयुद्धी नपस्कार्यत्वयुद्धी च यदा यदृच्छयैव भगवान् विषयस्तदा मन्मना भवेत्यादिनियमावधेर्न कश्चिद्व्यापारः। पदि च तासु भगवद्व्यतिरिक्तः कश्चन विषयः पविशेनदा तनो निवृत्तिमात्रमेतद्वचन- साध्पम् । सा च निवृतिन शादी । 'मदितरमना मा भरित्यादिवचन-यंत्य- भावात् । किंत्वार्थी । सेव च निवृत्तिः सर्वधर्मान् परित्यज्येत्पनेन शन्दतः फियते । ननु समपदेशे यष्टुं प्रवृत्तिनं समे पतेति वचनसाध्या वचनस्य निप- ·, कायपरिशुद्धिः। ६३ तकस्प प्रवर्तकत्वाङ्गीकारेऽतिभारमसङ्गात् । तथा च यथा तत्र स्वर्गकामो यजेनेति वचनान्तरं पवर्तकं तथा प्रकते किं मवर्तकमिति चेत्तत्राऽऽह-मामेकं शरण बजेति । ननु समे यजेतेति पचनस्य केवलं विषमप्रदेशानिवृत्तिमात्र- परत्वे प्रवर्तकस्य स्वर्गकामो यजेतेत्यादिवचनान्तरस्यापेक्षा युज्यते । अदृष्ट- फटके कर्मणि निसर्गतः प्रवृत्त्यभावात् । अत्र तु मन्मना भवत्येस्य केवलं निव- तकत्वेऽपि निर्वृत्तिकस्य मनसोऽवस्थित्यभावेन वत्र वृत्तौ च मन्मना भवेत्यादिभि- विषयान्तरनिवृत्ती भगवानक एव विषयस्तवावशिष्ट इति ते गृणीयादेवेति न मवर्तकस्य मामेकं शरणं व्रजेत्यस्य वचनान्तरस्यापेक्षा युज्यत इति चेन। यद्यप्य- जनस्य मनोवृत्त्यादिषु भगवानेक एव विषयोऽवशिष्टस्तथाऽपि तासु भगवतः प्रवेशः शरण्यत्वेनैव स्यादिति वक्तुमशक्यम् । अतः शरण्यत्वेनैव प्रवेशाय मामेकं शरणं बजेत्युक्तम् । एवं च पूर्वश्लोके भवेत्यादिनार्थतः, मन्मना अत्र च श्लोके सर्वधर्मान् परित्यज्येत्यनेन शब्दतो भगवद्व्यतिरिक्तविषयस्य मननभक्तिपूजानमस्कारादि- धर्माः स्वरूपतो व्यावर्तिताः। भगवदर्पणबुड्या क्रियमाणास्तु न व्यावर्तिता भव- न्ति । अतो धर्मपरित्यागजन्यपातकस्यासंभव एवेति पूर्ववदेव युद्ध माविस्वजनवध- निमित्तेनैव संभावित पातकं मनसि कृत्याहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामीत्युत्त- रार्ध उक्तमिति । अथ मोक्षपिण्यामीत्यत्र णिच्पत्ययार्थः प्रयोजकव्यापारः कीदृश इति सदुच्यते । सर्वपापा-मोक्षश्च तदधिगमाद्भवतीति तदधिगम उत्तरपूर्वाधयो- रश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् । (ब. स. ४ । ४ ) इति सूत्रे प्रतिपादितम् । तस्य परमात्मनोऽधिगमस्तदाधिगमः । अधिगमः प्रातिनि च । साकं रामेण मिथिलामधिगच्छति गाधिजः । इति शास्त्रार्थमधिगच्छति च दर्शनात् । मरुते चार्थद्वयमप्येकरूपमेव । परमात्मप्राप्लेज्ञानरूपत्वात् । न हि व्यापकरय परमात्मन आकाशस्येव वापि क- दापि चापाप्तिः संभवति । अतः परमात्मविषयकमज्ञानं तदमाविशब्देन परमा- त्मज्ञानं च तत्माप्तिशन्देन व्यपदिश्यते । तथा च परमात्ममाप्त्या सर्वपापान्मो- क्ष इति सिद्धम् । परमात्ममाप्तिसाधनं च बुद्धियोगविशेषः । ददामि बुद्धियोग तं येन मामुपयान्ति ते (१०।१०) इत्युक्तेः । एवं च मोक्षयिष्यामीत्यत्र पापा-मोक्षमयोजकीभूतो व्यापारी भगवनिष्ठस्तादृशबुद्धियोगमदानरूप इति सिद्धम् । मादृशयुद्धियोगः परमात्म- F- ·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- माप्तिद्वारा सर्वपापान्मोक्षं साधयति । बुद्धियोगमदानं च शरणागतस्य परमा- मा करोत्येवेत्यतः पूर्वार्धे 'मामेकं शरणं बज ' इत्युक्तम् । मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ( ९।३३) इत्यत्रापि व्यपाश्रित्येत्युक्तो व्यपाश्रयश्चानन्यभावेन शरणागतिरेव । वीत्युपसर्ग- बोधितो विशेषश्च शरणागतिरूपः । अपेत्यनेन तत्रानन्यभावो बोध्यते । परग- निप्राप्तिश्च मोक्ष एव । साऽपि च बुद्धियोगपदानद्वारैवेत्येकवाक्यतैव । ननु चात्र व्यपाश्रित्येति ल्यबन्तस्य कान्वयः । पापयोनयः स्युरित्यत्र परां गति यान्तीत्यत्र वा । नाऽऽयः। असंभवात् । नहि परमात्माश्रयेण पाप- योनौ जन्म भवतीत्युपपद्यते । नान्यः । दूरान्वयमसङ्गात् । 'येऽपि पापयोनयः स्त्रियो वैश्याः सदाश्च स्युः । इत्येवं यच्छब्दघटितेन वाक्येन व्यवधानादिति चेत्-उच्यते । व्यपाश्रित्येत्यस्य स्युरित्यत्रान्वयः । पापयोनय इति खुद्देश्यघटकम् । स्त्रियो वैश्याः शूद्रा वा येऽपि पापयोनयो मां व्यपा- श्रित्य स्युस्तेऽपि परां गति यान्तीत्यन्वयः। सत्ताक्रियायाः कालपरिच्छेदस्त्वौ- पाधिकः। स्वीय संरक्ष्यायमास्ते कुमारोऽपि कुशायधीः । इति यथा । तत्र सांपतिकी या सत्ता तदपेक्षया पूर्वकालिकत्वं संरक्षण- क्रियाया इति क्त्वाप्रत्ययोपपत्तिः । संरक्ष्याऽऽस्त इत्यस्य संरक्षतीत्यर्थः। तथा प्ररुते स्युरित्यत्रामधातुवाच्या संभाविनी या सत्ता तदपेक्षया पूर्वकालि- कत्वं व्यपाश्रयक्रियाया इति क्त्वामत्ययोपपत्तिः । व्यपाश्रित्य स्युरित्यस्य व्यपाश्रयेयुरित्यर्थः । ननु चात्र पथमतृतीयपादयोयत्यासन- खियो वैश्यास्तथा शुदा येऽपि स्युः पापयोनयः । मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ इति पाठः कुतो न कृतः । तथा पाठे हि व्यपाश्रित्येत्यस्य कान्वय इति शङ्काऽपि नोदेतीत्यपरं टायमिति चेत् उच्यते । व्यत्ययेन पाठे पद्यपि लाघवं तथापि परमात्माश्रितत्वरयोद्देश्यकोटौ निवेशो न स्यात् । उद्देश्य बोधक पाक्यं हि यच्छन्दघटितं 'पेऽपि पापयोनयः स्युः । इत्येव । रमाइश ६१ निदर्शनम् । म चोद्देश्यकोटी परमात्माभिवत्यस्प निषेधामाये कि स्पादित ·कायपरिशुद्धिः। वाच्यम् । तथा सत्युद्देश्यतावच्छेदकस्य विधेयतावच्छेदकव्याप्यत्वनियम- स्यौत्सर्गिकत्वात्सर्वेषां पापयोनीनां मुक्तिरावश्यिकी स्यात् । ननु भवतु सर्वेषां मुक्तिः कस्ते द्वेषः । यतः सर्वेषामपि परमात्माश्रयेणैव स्याद्विधेयकोटौ मां व्य- पाश्रित्येत्यस्य प्रवेशादिति चेत्सत्यम् । न मे कश्चन द्वेपः प्रत्युत सर्वेषां मुक्तिरि- टैव मे । किंतु सांपतं तथा न दृश्यते। यतः पापयोनयः सांगतं दृश्यन्ते जगति । तैः परमात्माश्रयो न कृत इति चेत्कुतो न जातस्तेषां स परमात्माश्रयः । एवं च परमात्माश्रयः सर्वेषां न दृश्यत इति तदनुसारेणात्रोद्देश्यकोटौ 'पेऽपि पापयोनयः परमात्माश्रिताः स्युः' इत्येवं परमात्माश्रयस्य प्रवेश आवश्यकः । स च यथान्यासे सत्येव सिध्यतीति नैव विपर्यासेन पाठोऽत्रावकाशं लभत इति बोध्यम् । नन्वत्र सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज' इति विध्यनन्तरं सद्य एव प्रत्युत्तरावकाशमप्यदत्त्वैवाहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामी- त्युक्तिर्मा शुच इति समाश्वासनं च नोचितमिव प्रतिभाति । विध्यनुसारेणायं तवति निश्चयानन्तरं ह्येतादृश्युतिरुचिता । अत्र तु विधि- श्रवणानन्तरं तथा करिष्यामीति प्रतिश्रवणमपि नास्ति दूरे निश्चयः । तथा मन्मना भवेति पूर्वश्लोकेऽपि मन्मना भवेत्यादिविध्यनन्तरं सद्य एव मामेवैष्य- सीति फलोक्तिः, स्वोक्तेः सत्यत्वकथनं, तत्र भियत्वहेतुश्च नोचितः । तथा च कथमेतदिति चेत्-उच्यते । मदाज्ञानुसारेणायं वर्ततेवति निश्चयोऽत्र भगवतो मनसि विधितोऽपि पूर्वमेयाऽऽसीत् । मन्मना भवेत्यादिविधयोऽप्पत्र विधिच्छाया- पन्नाः सिद्धार्थस्यैवानुवादकाः । पूर्वमेकादशाध्याये विश्वरूपदर्शनानन्तरं 'स्थाने हृषीकेश ० ( ११ । ३६) इत्याद्यर्जुनोक्त्यैतसिध्यति । निदर्शनार्थं तत्रत्यमुपसंहारात्मकं तस्मात्मणम्येति श्लोकमुपपादयामि- तस्मात्मणम्य पणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः मियायार्हसि देव सोढुम् ॥ १४ ॥ तस्मात् सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तम् (१११ ४१ ) यच्चावहासार्थमसलतोसि ( १११४२ ) इत्येवं मया लोकवयेऽप्यपतिममभावस्य तवापराधाः कृतास्तस्माद् अहमत्यन्तापकष्टोऽहमीशमीशनशीलमीड्यं स्तुत्यं च त्वां प्रणम्य कार्य पणि- धाय नीचैः कृत्वा त्वां मसादये तव यथा मद्विषये प्रसन्नता स्यात्तथा मार्थये । 1 ·६६ म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- प्रार्थनाप्रकारमेवाऽऽहोत्तरायन-पितेवेत्यादि । यथा पुत्रस्यापराधं पिता सहते यथा च मित्रस्यापराधं मित्रं सहते यथा च प्रियाया अपराध प्रियः सहते तथा हे देव ममापराधं सोढुमर्हसीत्यर्थः । अत्रार्जुनेन कृतामीदृशी प्रार्थना श्रुत्वा भगवत इत्थं मतिः स्यादेव यदयं मद्विचाराद्धहिले शतोऽपि न वर्तेतीती। अथात्र प्रसङ्गास्किंचिद्विचार्यते । नन्वत्र पूर्वार्धे ऽर्जुनेन प्रणामकापमणिधा- नादिकं स्वकीयमाचरणं स्वोक्त्यैव यदाविष्कृतं तन्न युक्तम् । नहार्जुनसदृशः प्रेक्षावान् सकीयमनवद्यमाचरणं स्वमुखेनैयोगिरवि । किंतु ततः प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादितस्तेन स ईश ईयः। इत्येवं कव्यक्तित्वेन तादृशार्थस्यात्र निवन्धनमुचितम् । एवमुक्त्वाऽर्जुनः सख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः (११४७)। इतिवत् । नतु तत्र तादृशोऽर्थः 'अधुनोपविशाम्पेव रथोपस्थेऽत्र केवलम् । विसृज्य सशरं चापं शोकसविनमानसः । इत्येवमर्जुनोक्त्योपनिबद्ध इति चेत्-सत्यम् । यद्यप्येवं तथापि तदानीमर्जु- नोऽत्यन्तापराधिनमात्मानं मन्यमानो विषादातिशयग्रस्तो विवेकशिथिलस्तथा स्वयमुक्तवान् । साँपतमाप लोके कश्चिद्दारिप्रथातिशयपीडितः क्षुधातः क्वचि- द्गृहदार्यवस्थितोऽनं याचमानस्तथा ( तुमच्या पाया पडतो ) विलपन दृश्यते । तेन च गृहे निवसता मानसं दयार्द्रता नीपते । परुतेऽपि च मगवतो मानस दयाईतां निनीपन्नेवार्जुन ईदृशं वक्त मवृत्तः । भगवतो मानसं मरुत्यैव दयाद- मिति वन्यत् । एवं चात्र स्वोक्त्यैव स्वीयाचरणाविष्करणेनार्जुनस्य विषादस्य निरवधिरतिरकः सचिनो भवतीति गुणावहवाग स्वोक्त्या अविष्कतिः। पूर्व भी- प्मद्रोणादीन् दृष्ट्या स्थमि. सह युद्ध कार्यमित्येवं मायामोहितस्यार्जुनस्प यो विषादोऽभूत्र विषादीविराट्यरूपावरोकनानन्तरकारिकविपादबन्न परमावधि गत इति तदानींतनावरणस्य न स्वोक्याऽऽविकरणं किंतु ' एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थे । इत्येवं व्यक्तित्वेनोपनियन्धनपिति भेदः । युक्तश्च विराट्रस्व- रूपावटोकनेनार्जुनस्य मनसि समुत्सनस्य विपादस्य परमावधिरतिरेकः । तथा हि-भगवतो विराटवररूपमदृष्टपूर्व दृष्टवतोऽर्जुनस्य मनोवृत्निरानन्दारिमका विस्मयामिका भयासिका पाभूत् । तदानीपानन्दविस्मयभयानामतिरेक्स तथापिधोऽभूयथा स मदानी जीवन्नपि मृतपदेय मनोनिशन्य इयान ।

·, 'कायपरिशुद्धिः। इदानीमस्मि संयुत्तः सचेताः परुतिं गतः ( ११ । ५१) इत्यमे पूर्ववत्सौम्यं भगवत्स्वरूपं दृष्टवतोऽर्जुनस्योक्तः । तत्राऽनन्दो हषि- तोऽस्मीति ( १३ । ४५ ) हपितपदेन, विस्मयश्च विस्मयाविष्टः (११११४.) इत्यनेन, भयं च भीतभीतः (११ । ३५) भयेन च भव्यथितम् ( ११.। ४५) इत्यनेनेत्येवं स्पष्टमेव प्रदर्शितानि विराट्स्वरूपावलोकनयेतायामान- न्दविस्मयभयानि । तदनन्तरं च पूर्ववत्सौम्यस्वरूपावलोकनकाले भगवतो दिव्यं स्वरूपं स्मरतः क्व तन्महामहिमशालि मनसाऽप्यचिन्यं भगवतो दिव्यं रूपं क्व चाहं कीट इव क्षुद्रतरः । मेरुसर्षपयोरिव महदेषैतदन्तरम् । तथाऽपि ताह- शेन भगवता सह मित्रस्येव म आह्वानावहासादिकोऽत्यन्तानुचितो व्यवहार आसीदिति चिन्तयतश्च विपादः । यच्च तद्भगवतो दिव्यं रूपमर्जुनस्य मनस्या- नन्दविस्मपभयानां परमाधिमतिरेकमजनयत्तद्विषादस्याप्यतिरेक परमावधि जनदेवेति युक्तमुत्पश्यामः । अत एव च सखेति मत्वा० . ( १११४१) यच्चाबहासार्थमसत्कृतोऽसि तत्क्षामये (११।४२) इत्येवं स्वापराघोक्ति- पूर्वक क्षमा प्रार्थिता । तथा तस्मात्प्रणम्य० अर्हसि देव सोढुम् ( ११।४४) इत्येवं मरुतश्लोकेऽपि प्रणामकायमणिधान( लोटांगण घालणे )पमृतिस्व- कीयाचरणोक्तिपूर्वकं क्षमा पार्थितेति बोध्यम् । अत्र च किं सोढुमहेंसीत्येवं सहनक्रियायाः कर्माकाङ्क्षायां तत्क्षामये (११ ४२) इत्यत्र तच्छम्देन गृहीतमपराधजातमात्र संबध्यते । सहन क्रियाकर्मत्वेनैव तत्र तस्य निर्देशात् । अत्रापराधश्च मगवदननुगुणमर्जुनाचरणम् । तत्सहनं चापराधकार्यानुत्पादनम् । अपराधका चापराधिपत्यपकारचिन्तनं प्रेमहासश्च । एतदपराधकार्यं चाप- राधज्ञानद्वारा चोध्यम् । तथा च मदीयापराधजानं क्षमस्वेत्येवमत्रार्जुनन भगवान्माथ्यंत इति सिद्धम् । तत्र दृष्टान्तमाह-पितेव पुत्रस्येति । नन्वत्र कीदृशावस्थः पुत्री ग्राह्यः । यतः पुत्रसंबन्धेन पितुराचरणस्यावस्थाश्यं दृश्यते- लालयेत्पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् । पाप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रे मित्रवदाचरेत् ॥ इति । ततश्चात्र पुत्रपदेन किं लालनावस्थो ग्राह्य उत ताडनावस्थोऽथवा मित्र- सदृशावस्थ इति संशयः । नाऽऽद्यः । पित्रा स्वाङ्क गृहीतो बालो यलत्ता- महारादिकं करोति तदनुचितमपि तदा बालस्तदनुचितमिति न मन्यते । पिताऽपि नथा न मन्यते । मत्युत तादृशावस्थस्य बालस्य हस्तपादचालन- ·1 म. वासुदेवशानिप्रणीता- पूयार्थ माविष्ठावामिति पूर्वमुकमेव । तथप विषादातिरकमस्तमना भारमान- मत्यन्तापराधिनं मन्यमानी मगवन्तं प्रार्थयितुं प्रवृत्तः कदा भगवत्प्रसादं समय- मिति संघान्तस्वरया व प्रवृत्त इति मदती प्रियः 'प्रियाया इव । इत्य- प्रत्य घान्दा गतिः । पदयतिरियं स्वरायोतिकति गुण एव । एवमेवा- इसीयवाद्यो कारः, है संखति ( ११, ११) इत्यतिशम्दावयच आघ फारच मनःसंभ्रमेण टिम ति सादृश्यारघ्युतिरपि त्वरायोतिकति गुण एय । दशस्थल पदान्दानुच्चारणऽपि तदर्थलामः मलम एव । वर्षानुवारणं हि द्विविधम् । उच्चारणानुगुणब्यापारवेचिश्यात् । वर्णोच्चारणस्प हीत्थं प्रक्रिया । किंचिद्वक्त प्रवृत्तस्य मनुष्यस्य मनसा समाहतः कायाग्निारुतमूर्ध्व परयति । रा अर्थ परितो मायुजिह्वायोपायादीनां कण्ठवाल्वादिस्थानः सह तत्तद्वणच्चिारणानुगणरपिोगविपजनक व्यापारविशेष प्रतिक्षणमन्यमन् जनपति । स पापारपिशेषाः क्रमश जायमानाः स्वस्वानुगुणान्वर्णान्क- मशामिव्ययन्ति । एवं स्थिते यत्र वर्मनास कस्यचिच्छब्दस्यानुच्चारण- मुहिष्टमेव मपति तम तादृशेन मनसा समाहरेन कायाग्निनीय प्रेरितो यायुस्ता- दृशाम्नघटकवणीचारणानुगणानिहायादिव्यापाराग्नेव जनयति । अय- मकोऽनुच्चारणप्रकारः । यत्र तु न मथोदिष्ट किंतु केवलं संभ्रान्तमनास्त्वरया प प्रयतते सम रा अध्यप्रेरितो यायुस्त्यरान्वित एकस्मिन्नेय क्षणेऽनेकवर्णा- मुगणाननकाव्यापारविमेपानक्रमशोऽपि युगपदिव जनयितुं प्रवर्तते । तत्र चियापारा अलग्यायकाशाः स्यानुगुणान्यणाव्ययितुं न ममवन्ति । अयं हि द्वितीयोऽनुग्चारणपकारः । अत्राऽऽद्ये वर्णानुच्चारणं क्रियते द्वितीये तु पर्णानुधारणं जायत इति विशेषः । अयं पात्रापरो विशेषः । श्रोतुः प्रथमतः शम्दशानं ततस्तदर्थस्मरणं ततो वाक्यायियोधा जायते । तस्ये प्रकारे भोपुरन चारितगप्दार्थशान वाक्यावियोधकाले जायते नेतध्याहारसम्पम् । द्वितीय तु प्रकारे श्रोतुः . शब्दश्रवणसमकालमेवानुचारिणशब्दस्फुरणम् । सम्वापारारमम्मरणय निसर्गत एव जायते । तथाहि । तादृशशब्दोचारण- जमकव्यापारस्य व्यापारान्तरसंमदन लग्गन्योचारणस्प स्पष्टत्वामावपि तस्प সাদমুখাবয় সাধন হয়। পাহায়ণীদ্যাবিলনীয়কধাপ- पणावपशिष्टधाप श्रोतुमनसि सदमोच्चारितस्यापि पादस्य स्फुरणं भनि । किंचापाऽऽयः समारोऽर्थपरथेष संभवति । दिलीपन मकारी म्यान ·- , . कायपरिशुद्धिः । चानर्थक चैकस्सिन्वर्ण वर्णसमुदाये वा संभवति । तथा चाव 'मियः मियाया इवार्हसि देव सोदुम् । इत्यत्राक्षरद्वयात्मकस्यानर्थकस्य 'इवा । इति भागस्प पूर्वोक्तमकारेण त्वरावशास्पष्टमनुच्चारणं संभवतीति ' इव । शब्दस्याहतीत्यत्रा- कारस्य चेति च्युतिद्वयं न फ्ल्पनीयं भवति । ननु च्युतिद्वयकल्पने वैक- च्युतिकल्पने वोभयथाऽपि 'हसि । इत्यस्यासाधुत्वं स्यात् । अकारलोपस्य शास्त्रीयत्वाभावादिति चेन्मेवम् । अनुकार्यस्यानर्थकस्यासाधुत्वेऽप्यनुकरण- स्पासाधुत्वामावान् । अनुकरणं गनुकार्येणैवार्थवद्भवति । एवं च्युतिपक्ल्पन- योपमा सिध्यति । घ्युत्यकल्पने विवशब्दाध्याहारेणोपमोपपादनीया । आवश्यकी चेयं प्रियः प्रियाया इवेत्युपमेति मागुपपादितमेव । अध्याहारपक्षे पियापासीति संधिरापः । उपपत्तित्तु तत्राऽऽतिदे- शिकमनित्यमिति पूर्ववासिद्धम् (पा० स० ८।२।१ ) इत्यतिदेशस्या- नित्यत्वेन यलोपस्प सिद्धत्वात्सवर्णदीर्घः सुदभ इति । इयं च रीतिरत्राकारच्यु- तिपक्षेऽप्यवश्यं शरणीकरणीयैव । अन्यथाऽत्रैव प्रिय इति पदे प्रियाया इति पदे च रुत्वस्यासिद्धत्वादोरुकारस्येत्संज्ञालोपयोरभावमसङ्ग इति स्पष्टमेव व्याक- रणदर्शने । एतेनात्र प्रियाय । इति पदच्छेदं प्रकल्पयन्तः परास्ताः। अयं हि तेषामाशयः । अत्र चतुर्थ्यन्तः पिपशब्दो निर्दिश्यते नतु पछ्यन्तः पियाशब्दः । उपमाद्वयमेवात्र । मियः पियायेति पदद्वयं दार्शन्तिकार्थसं- पदम् । मियायेति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । यथा पुत्रस्यापराधं पिता सहते यथा वा सख्युरपराधं सखा सहते तथा हे देव पियरत्व पियस्य ममापराधं सोढुमर्ह- सीत्यर्थः । अव च नेवशब्दाभ्याहारक्लेशो नापि संधेरापत्वकल्पनं नापि च शान्तरसप्रधानेऽत्र गीताशाखे 'मियः प्रियायाः' इति शृङ्गाररसानुग- णेवर्णनमनुचितमिति दोष इति । वयं तु पपामः किमत्राऽऽनुगुण्य तैः संपादितमिति । यदुक्तमिवशब्दाभ्या- हारक्लेशो नेति । न तद्युक्तम् । इवशब्दच्युती स्वीकृतायामध्याहारस्पैवाभावात् । अध्याहारपक्षेऽप्यत्र क्लेशो नास्त्येव । तदुक्तमध्याहारतत्त्वज्ञैः- अध्याहारस्तु तत्रैव दोषावह उदीरितः । तदर्थस्य विवक्षाऽस्ति न वेति यदि संशयः॥ संशये हि विलम्बन वाक्यार्थावगतिर्यतः । विवक्षा निश्चिता स्याच्छेदध्याहारो न दुष्यति ।। यतस्तत्रायिलम्बन जायते भोतुरधीः ॥ इति ।

·७२ म. वासुदेवंशास्त्रिप्रणीतां- एतदुक्तं भवति । अध्याहारक्लेशश्च मानसः । पंदार्थज्ञानोत्तरं वाक्यार्थ- ज्ञानमिति क्रमः । तत्र वाक्यार्थज्ञानसाधनीभूते पदार्थज्ञाने यदि काचि- न्यूनता स्यात्नहि तां दूरीकर्तुं याऽध्याहारकल्पनादिव्यापारान्तरासक्तिर्मनसो जायते स मानसः क्लैशः। स चाध्याहारस्थले सर्वत्रैव भवतीति न नियमः । पत्र हि पदार्थज्ञानसमय एवाध्याहतपदार्थविज्ञान संस्कारविशेषाद्भवति तत्र न क्लेशः । संस्कारविशेषश्च पूर्वोपक्रान्तार्थज्ञानात्परिस्थित्यवलोकनाद्वा जायते । लोके हि क्वचिद्गवाक्षद्वारा वहन्तं वायुमसहमानेन रोगिणा द्वार- मित्युक्ते सद्य एव तादृशपरिस्थितिज्ञस्य श्रोतुमनसि पिधेहीति विधानक्रियास्फु- रणं भवति । तदुक्तम्- अरे द्वारमिति श्रुत्वा तद्भावमधिगच्छति । नादात्विकी स्थिति ज्ञात्वा पिधेयुद्धाटयेति वा ॥ इति । मरुते च प्रथमान्तं षष्ठ्यन्तं चेति पदद्वयमिवशब्दसहितं 'पितेव पुत्रस्य इति — सखेव सख्युः' इति च द्विपयुक्तमिति तच्छ्रवणजन्यसंस्काराहि- तमनसस्तदने ‘पियः प्रियायाः इत्येवं प्रथमान्तं षष्ट्यन्तं चेति पदद्वयमत्य- भिज्ञया पूर्वसदृश एवार्थोऽवोपनिबध्यत इति जानतश्च सद्य एवेवार्थस्फुरणं युक्तमेव । तस्मादीदृशस्थले व्यापारान्तरासक्तिरूपक्लेशस्याभावेन दूषकवावी- जस्याभावानाध्याहारस्य दुष्टत्वमिति विभावनीयं सूरिभिः । यच्च मियायेति चतुर्थ्यन्तपदच्छेदे संधेरापत्वकल्पनं नेत्यानुगुण्यं प्रदर्शितं तत्रैक संधिसतोऽपरं मच्यवत इति न्यायापातः । संधेरापत्वकल्पनं दूरीकुर्वतः पट्यर्थे चतुर्थ्या आर्षत्वकल्पनं गले परतीति । किंच संधेरुपपत्तिः माक् प्रदर्शिता । षष्ठ्यर्थे चतुर्था उपपत्तये तु केवलं 'व्यत्ययो बहुलम् ' (पा० सू० ३ । १ । ८५) इत्येवं बाहुलकं शरणीकरणीयम् । किंच यः संघरुपपत्तिप्रकारः स चतुर्दान्त- पदच्छेदेऽपि पिय इति पदे त्वयाऽप्यङ्गीकर्तव्य एव । किंच बाहुलकानुसर- णेऽपि यो विभक्तिव्यत्ययो दृश्यते तत्र षष्ठ्यर्थेऽन्या विभक्तिः प्रायो न दृश्यते । षष्ठ्येवान्यविभक्त्यर्थे दृश्यते । किंचात्र गीतामणेत्रा तथाऽत्र चतुर्थी निर्दिष्टा स्यादित्यत्र न किंचिद्धेतुं पश्यामः । न पियस्येति षष्ठीनिर्देशे छन्दो- भगः । पत्युतार्थावगतिसौलभ्यमेव । यच्च मियाया इति पष्ठ्यन्तपच्छेदे शान्तरसमधानेऽस्मिन्गीवाशास्त्रे शृङ्गाररसानुगुणवर्णनमनुचितमिति दोषपदर्शनं कृतं नमागेव दत्तोचरम् ।

·कायपरिशुद्धिः। मरुतमनुसरामः । या चेयं कायपरिशुद्धिरुक्ता सा विविधस्यापि कायस्य सर्वांशेन चापेक्ष्यते । कायवैविध्यं च स्थूलसूक्ष्मकारणभेदेन पूर्व प्रदर्शितमेव । कायशुद्धिश्चेत्तत्र मोक्षः करतलामलकवदनायाससाध्य एवेति मन्तव्यम् । तदुक्तम्- यावदशुद्धः कायस्तावदुर एव भवबन्धः शुद्धौ संवृत्तायां मुक्तेः किं साधनैरन्यैः ॥ इति । अब च काय शुद्धः प्रशंसायां तात्पर्य न तु मोक्षसाधनीभूतस्याऽऽत्मवि- ज्ञानस्याधिक्षेपे । नहि निन्देति न्यायात् । कायशुद्धेरावश्यकत्वं चान्यत्रा- प्युक्तम्- 'विना काय शुद्धि न धर्मार्थकामाः कथा दूर एवापवर्गस्य नित्यम् । इति । विविधेषु च स्थूलादिषु देहेषु यः सीपेक्षयाऽप्यत्यन्तसूक्ष्मतरः कारणदेहस्तस्य शुद्धिश्चेदर्थीदेव तन्मूलकस्य स्थूल सूक्ष्मरूपदेहदयस्य शुद्धिः स्यादेव । कारण- देहश्च भावरूपाज्ञानमयः । तस्य शुद्धिश्च तद्गतदोपापसारणम् । दोपश्च तद्गत- स्तद्विषयकमज्ञानम् । इदमज्ञानमित्येवमज्ञानत्वेनाज्ञानविषयकं यज्ज्ञानं तस्याभाव इति यावत् । तस्य दोपस्यापसारणं च साधनचतुष्टयसंपत्त्या भवति । अव एव गीतायामारम्भ एव 'न त्वेवाहम् ' (गी० २ । १२) इत्यादिना श्लोक चतुष्टयेन साधनतुष्टयसंपत्तिः क्रमेण पदर्शिता भगवता । यश्चायमर्जुनस्याज्ञार- रूपकारणशरीरगताज्ञानदोपनिवर्हणाय भगवता गीतोपदेशरूपः प्रयत्नः कृत- स्तत्साफल्यम्- नष्टो मोहः स्मृतिलब्धा त्वत्मसादान्मयाऽच्युत । इदानीं गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव ॥ (गी० १८ । ७३ ) इत्यर्जुनोक्त्या सष्टमेवावगम्यते । अयमर्थः कारणशरीरं यद्भावरूपम- ज्ञानं तद्विषयकमर्जुनस्य यदज्ञानं तदिह मोहशब्देनोच्यते । भावरूपस्याज्ञानस्या- ज्ञानत्वेन याथातथ्येन यज्ज्ञानं तस्याभाव इति यावत् । तादृशज्ञानाभावादेव चायं शरीरादिकः सर्वः प्रपञ्चः सत्य इव प्रतीयते । तत एव च 'कथं भीष्ममहम् ' (गी. २।४) इत्याद्युक्तमकारेणार्जुनस्य मनसि संशयः मादुरभूत् । यद्यपि कथं भीष्ममित्याद्यर्जुनोक्तौ संशयाकारो न दृश्यते किंतु कथमिति पदगम्य आक्षेपस्तथापि प्रथमाध्यायान्ते एवमुक्त्वा०.(गी० १। ४७ ) यथा शवन्यासपर्यवसायिनी निश्चिता मतिरभासा कृतसवा १. ..

·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- कश्मलमिदम् । ( गी० २।१ ) इति भगवद्वचसा शिथिलाऽभूदित्येवं संश- यस्ता पर्यवस्यति । ननु पूर्व याऽर्जुनस्य निश्चिता मतिरासीत्तस्याः शैथिल्य- मेव कुतस्त्वा कश्मलमित्यादिभगवदचसा जातमिति न संभवति । किंतु ता- शमनेर्भगवद्वचसा विपर्यास एव भाव्य इति चेत्-सत्यम् । येन संस्कारेण भीष्मादिदेहे स्वीयत्यभावना जायते स संस्कारः कुतस्त्वा कश्मलमित्येतावन्मात्रा- दुपपत्तिरहितान्न नष्टो भवति । अतश्चायथार्थत्वेनागृहीतं भीष्मादिदेहविषयक स्वीयत्वमत्यक्षं भगवद्वयसा जायमानं शाब्दं ज्ञानं च समबलमभूदिति संशये तस्य पर्यवसानं जायते । यथा नेत्रर्गतेन केनचिदोषेण ज्वां सर्प इति भ्रान्तस्य नायं सर्प इत्यामवचः शृण्वतोऽपि यावन्नेत्रदोपं सर्पप्रत्यक्ष भवति । पश्चाच्च तेनाऽऽप्तेनाञ्जनादिना नेत्रदोपेऽनपसारितेऽपि नायं सो यतो न चलति पूर्वं त्वयैवेयं पक्षिमा तव रज्जू रज्जग्रन्थिश्च मध्ये दृश्यत इत्यादि- रीत्या रज्ज्यवृत्तीनां सर्पवृत्तीनां चलनादीनां धर्माणां तत्राभावं तथा सपोवृत्तीनां रज्जवृत्तीनां ग्रन्थिविशेषादीनां धर्माणां तत्र भावं चानुभावयता पुनः पश्ये- त्युक्ते सर्प पश्यन्नपि रज्जभावनया पश्यन्पूर्ववन्न पश्यति निश्चितमतिनं विभति च । तथैव तदानीं गीतोपदेशानन्तरमर्जनस्य स्थितिरभूत् । तव हि भीष्मादि- शरीरेष्वनित्यावृत्तीनामात्मवृत्तीनां नित्यत्वादिधर्माणां तवाभावं तद्विपर्ययेण च नित्यावृत्तीनामनित्यत्वादिधाणां तव भावं चानुभावयता भगवताऽनकैदृष्टा- तैमुनिमयक्तिमिश्र चोधितोऽर्जुनस्तादृम्भावनया यावत्पुनधिमादिदेहान्पश्यति तावन्न तत्र पूर्ववत्स्दीयत्वबुद्धिरासीत् । स्वदेहेऽप्यात्मीयत्य बुद्धिर्विलयं गता । तत्र कथं तरयाऽऽत्मीयत्वबुद्धिीष्मादिदेहे स्यात् । अत एवार्जुनेन तदानी नटो मोह इत्युक्तम् । यथा च लोके भ्रान्तस्य चक्षुषि दोपापसारणायाञ्जनं प्रक्षेप्यं भवति तथाऽत्र उपदेष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनरतत्त्वदर्शिनः । (गी. ४ । ३४) इत्युक्तो ज्ञानिकतोपदेश इत्यन्यत् । किंतु तादृशोपदेशात्पूर्वमर्जुनस्यो- पदेशाधिकारसिद्धिर्जातति सचितं भगवता । ननु यदि पश्चाद्भावी शानि- कृतोऽर्जुनस्याऽऽत्मोपदेशोऽजनस्थानापन्नस्ततो यथाऽञ्जनमक्षेपे साद्येव रज्ज्वां सो न दृश्यते तथाऽवाऽऽत्मोपदेशे ज्ञानिभिः रुते सति सद्य एवायं प्रपञ्चो न दृश्येत । दृश्यते तु मरणपर्यन्तं सः । तत्कथमेतदुपपद्यत इति चेत्र केचित् । अंजनप्रक्षेपेऽपि तस्याञ्जनस्येन्द्रियसंसर्गद्वारा दोपापसारणपर्यन्तं क्षणं क्षणार्धे .

·कायपरिशुद्धिः। घा यावान् कालस्तावत्सर्पदर्शनमवश्यं भाव्येव । तत्रापि पूर्वजावसंस्कारेन प्रपञ्ची दृश्यत इति । यद्यप्यात्मविज्ञानोपदेशादनन्तरं मरणपर्यन्तं कालो भूया- नपि भवति तथाऽपि तवानादिसृष्टयारम्भकालमारभ्योपदेशपर्यन्तं यः कालस्तपेक्षया स तदुत्तरं मरणपर्यन्तं कालो भूयानपि क्षणतुल्य एव भवति । इयमेव जीवन्मुक्त्यवस्था बोध्येति । अन्ये त्ववेत्थं समाद्धते-यद्यप्यञ्जनपक्षेपानन्तरं क्षणं क्षणार्धं वाऽवकाशः सदर्शनरय स्यात्तथाऽप्यत्र नावानपि नवावकाशः । यथा दशमस्त्वमसीत्यादी शाब्दज्ञानसमकालमव दशमसाक्षात्कारस्तथैवान महावाक्योपदेशजायमान- प्रत्यक्षज्ञानसमकालमेव प्रपश्चनिवृत्तिः । तर्हि तदानीमेव देहादिपपश्चस्य निवृत्तिर्न कुत इति चेत्--किमयं सर्वः मपश्च एकस्यैवास्याज्ञानमूलकः । अपि तु सर्वेषामेव जीवानाम् । तथा च ये संसारचके बुद्धा जीवास्तेषां यद- ज्ञानं तन्मूटकस्यास्य प्रपश्वस्यास्तित्वं दुर्वारमेव । यथा देवदत्तस्य नेत्रदोषा- पसारणायाञ्जनप्रक्षेपेऽपि येषामन्येषां दुष्टनेत्राणां यज्ञदत्चादीनां नेत्रेयञ्जन न प्रक्षिप्तं तादृशयज्ञदत्तादिदृष्ट्या तत्र सर्पो दृश्यतैव । न तस्य निवृत्तिर्देव- दत्तनेत्रेऽञ्जनपक्षेपेण भवति तद्वन् । ननु तनान्यदृष्टया सर्पदर्शनेऽपि यस्य नेऽञ्जनं प्रक्षिप्तं तादृशदेवदत्तदृष्ट्या तत्र सर्पो न दृश्यते । अत्र तु यस्यो- पदेशः कृतस्तदृष्ट्याऽप्ययं प्रपञ्चो विद्यत . एव । तदेतत्कथमुपपद्यत इति चेभ्रान्तोऽसि । यस्योपदेशो जायते तस्योपदेशात्पूर्यं तदृष्टया पपश्चो विद्यने प्रतीयते चेत्यास्तां नाम । प्रनीतिर्हि मनोवृत्तिः । तथा च मनस एव तादृशी पतीतिः । किंतु मनात्मनोरभेदाध्यारोपेणाऽऽत्मनस्तादृशी प्रतीतिरित्युच्यते । उपदेशानन्तरं तु मनसस्तादृशी प्रतीतिर्यद्यप्यस्ति तथाऽपि सा नाऽऽत्मनः । तदानीं मनात्मनोस्तादात्म्यारोपाभावात् । तथा च तदानीं यथा प्रपश्चो मिथ्या तथा प्रपञ्चप्रतीतिरपि मिथ्येवेति बोध्यम् । इदं चावावधेयम्---मान्तस्याऽऽमवर्चसः पूर्वमनन्तरं चेति सर्पदर्शनं द्विर्य- दभूत्तयोर्महदेवान्तरं दृश्यते । प्राथमिकदर्शने हि सर्प सत्यत्वप्रतीतिर्भयकम्पादिकं प्रहारार्थं दण्डादिग्रहणं च जायते । द्वितीयदर्शने तु सर्प मिथ्यात्वपतीतिर्भ- पकम्मादिकस्याभावश्च भवति । तथान भगवत्कृताद्गीतोपदेशात्पूर्वमनन्तरं चेति यदर्जुनस्य विभीष्मादिदेहदर्शनमभूत्तत्र प्राथमिके दर्शने भीप्मादिदेहे सत्यत्व- स्वीयत्वादिप्रतीतिविपादातिशयः शस्त्रन्यासश्चाभूत् । द्वितीये तु दर्शने भीष्मा- ·, म. पाएदेवशानिप्रणीना- fमा कर्मपरा । इति पदनामयमामयः । मगधका गीतायां कहूं- त्यानुसंधानरहितं पाकर्म प्रतिपादितं तद्याप मोक्षसाचनत्वेन न पनिपादित राधामपि वस्तुतस्तसाक्षान्मोक्षसाधनं भवत्येव । कर्मणेव हि सिद्धिमास्थिता जनकादयः ( गी. ३१२० ) इति वनाशिनि । अप्रोच्यते । कर्मणेति करण कृतीपा । कर्म च संसिदिशोशः करणम् । संगिदिश्च मोक्ष इति हि नेपामादापः । किंतु तत्र कर्मपदेन फीदृशं कर्म गृह्यते । कर्म हि नित्यनेमिनिककाम्यभेदेन विविधम् । तर चतुर्थी विधा नास्ति । सत्र काम्यं कर्मात्र यहीतुं न शक्यते । कर्म हि स्वरूपवो न किं. चिदपि पालं जनयति । उत्पन्नविनष्टं तत्परमारपय फलदायकं भवति । तत्र मध्ये हारं शहष्ट किविकल्पनीयम्। तस अतिपमाणेन पुण्यपापरूप कल्प्यते । सुलता- (स्वर्गमादिकृताभरकाग्निश्च श्रुतिसिद्धा । तब यदि ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो गजेनेत्यादिवत् 'अमुकणा मोक्षकामी मजेद, उपासीत' इत्येतादृशं किंचिहामं श्रुती दृष्टं मातहि नाशश्रुतिवलात्तत्रापि किंचित्पुण्यं द्वारं प्रकल्प्य तद्वारा लाशकर्मविशेषमाप्यो माक्ष इति कल्पना स्यात् । नतु तादृशी भुतिः कचि- दपि दृश्यते । महजपिनेरपि ताशी अविनोपलब्धा । इतरथा हि ‘स स्थाः स्यात्सर्वान् प्रत्यविशेषात् । (जै. सू. ४।३।१३ ) इतिवन् ‘स मोक्षः स्या- सर्वान् मत्यपियापात् । इत्येतादृशं सूत्र तेन कृतं स्यात् । यतः स्वर्गविषयेऽपि कस्यचित्कदापिद्विरक्तिः स्यान्न तु गोक्षविषय कस्यचिदपि । किंच कर्मणयेत्यत्र कर्मपदेन काम्यं कर्म गृहीत्वा तत्र तमोक्षसाधनत्येनोक्तमिति निश्चित्य बदला- वीता ताशकर्मपरेति वक्तव्यम् । तच्च ‘मा कर्मफलहेतुर्भूः। (गी. २०१७) इति गीतावचनेनैव विरुध्यते । किंच येन जीवविशेषण मोक्षसाधनीमूर्व कर्मा- नुष्ठित वेनैव माध्यस्तत्फलीभूतो मोक्ष इति मोक्षावस्थायामपि द्वैतमवर्जनीयमेव भवेत् । तथा च मोक्षस्वरूपमेव भज्येत । अद्वैतमेव हि तत्वं श्रुत्यभिप्रनमिति माङ निरूपितमेव । किंच कर्मणवत्यत्र काम्यकर्मणो ग्रहण 'धातुदोषः कायमलः कामना स्यान्मनोमठः । इत्युक्तरीत्या चित्तशुदिव संभवनीति कथं ते तामन्तरेण मोक्षं माप्तुं शक्नुपः। तथा चार कार्य कर्म ग्रहीतुं न शक्यते । नैमित्तिक कर्म तु निमित्तानन्तर- मावि ! मूठनक्षत्रादौ प्रसवे जननशान्त्यादिवत् । तत्र निपिनं दुष्तविशेषशेत- नैमित्तिकं कर्म व विनाशयति, सुष्टनविशेषश्चं पोपपति। नैतावना स्वातन्त्र्येण ·७९ कायपरिशुद्धिः। किमपि फलं दातुं प्रभवति । अतोऽत्र कर्मणेति पदेन नैमित्तिकं कर्म ग्रहीतुं न शक्यते । अवशिष्टं नित्यं कर्म । किंतु तदपि स्वातन्त्र्येण किमाप फलं दातुं न शक्नोति । कुतो मोक्षस्तस्मात्याप्यः स्यात् । नित्यं कर्म हि स्ववर्णाश्रमधर्मानुसा- रेणावश्यमिदानीमेतत्कर्म कर्तव्यमिति युद्धयेव केवलं किंचिदपि फलमननु- संघायैव क्रियते । तेन च कर्मणा ' स्वधर्मतत्परोऽयम् । इति ज्ञात्वेश्वरः पीतो भवति । पीतश्चेश्वरस्तस्य पूर्वसंचितकर्मानुसारेण तदनुगुणं फलं ददानि । संचित कर्म न चेत्स मुक्तो भवति । एवंप्रकारेण जनकादयोऽपि मुक्ता अभूयश्चेदस्तु नाम । किंतु तेषां तादृशरीत्या मोक्षमाप्तो कर्मणः करणत्वेन नैवोपयोगो दृश्यते येन कर्मणेति तृतीयाया उपपत्तिः स्यात् । अथ प्रतिबन्धकाभावसंपादनद्वारा नित्यस्प कर्मणो मोक्षसाधनत्वं स्यात् । यथा- प्रातः सदैव हेमन्तेऽधीयते वटवोऽग्निना । इत्यत्राध्ययनपतिबन्धकस्य शैत्यस्पापनयनं कुर्वतोऽग्नेरध्ययनसाधनत्वं तद्- दिति चेत--तदपि न । यथा हिममध्ययनमतिबन्धकं तथाऽत्र काम्यं कर्म मोक्षप्रतिबन्धकम् । तब यथाऽमिना हिमं दूरी क्रियते न तथाऽत्र नित्यक- मणा काम्यं कर्म दूरी क्रियते । नित्यं कर्म कुर्वतामेव काम्ये कर्मणि प्रवृत्ति- दर्शनात् । तथा चात्र कर्मणो मोक्ष साधनत्वमङ्गीकुर्वताऽपि 'कर्मणैव हि संसिद्धिम् । , इत्यत्र कर्मणेति तृतीया सहशब्दमध्याहत्य मद्योगेऽगत्याऽभ्यु- पगन्तव्या । सहशब्दश्च विद्यमानवाची । सहैव दशभिः पुत्रारं वहति गर्दभी। इतिवत् । विद्यमानेष्वपि दशसु पुषेषु तस्या भारवाहकत्वमवर्जनीयमैवेति तत्तात्पर्यम् । तथा च गीताया भवदभिप्रेतकर्मपरत्वे कर्मणैव हि संसिद्धिमिति वचनं न प्रमाणमिति सिद्धम् । किंच कर्मणेष हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः (गी० ३ । २०) इति गीतावचने कर्म संसिद्धिपाप्तिश्चेति द्वावाँ निर्दिश्य तयोः कार्यकारणभावसं- चन्धस्तृतीयया प्रदर्शित इति भवान्मन्यते तत्तु गीतावचनेनैव विरुध्यते । तथा हि-अष्टादशाध्याय खे खे कर्मण्यभिरतः संसिदि लभते नरः(गी० १८१४५) स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः ( गी० १८ । ४६ ) इत्युभय- वापि कर्म संसिद्धिप्राप्तिश्चेति द्वावप्यों निर्दिष्टौ । किंतु तयोः कार्यकारण- भावसंबन्धस्तत्र न प्रदर्शितः। न केवलमतायदेय किंतु प्रत्युत तयोः कीदृशः संबन्धस्तं प्रदर्शयामीति-- ·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- दिदेहे सत्यत्वस्वीयत्यादिपतीत्पभावो विपादयः शतमहणप्रवृत्तिश्चाभूत् । ईदृश च महदन्तर कायपरिशुदि विना दुर्लभमेव । मोहनाशेन च कायपरि- शुद्धिर्भवति । स मोहनाश एव चाईनेन नटो मोह इति स्वोक्त्याविष्कृतः । मोहः--भावरूपाज्ञानविषयकमज्ञानम् । तादृशाशाननाशादेव च स्मृतिलंन्धा । यतोऽज्ञानशतावरणादेव जन्मान्तरीयस्मरणं न भवति । अज्ञाननाशदिव च जन्मान्तरीयार्थस्मरणे संजाते देहस्थ पतिजन्म पृथक्वेऽप्यात्मको नित्य एव, भीष्मविनाशायैव च शिखण्डयुत्पत्तिः, द्रोणाचार्यविनाशायैव च धृष्ट- धुम्नोत्पतिरित्यादिकं सर्व साधारण्येन ज्ञातमभूत् । अत एव च तदानीम - मो गतसंदेहोऽभूत् । यद्यप्येने न पश्यन्ति० ( गो० ३ । ३८) कथं भीष्म- महम्० ( गी० २ । ४ ) इत्येवं या विचित्राः कल्पना अर्जुनस्य मनसि पूर्व मादुरवस्ताः सर्वा अज्ञानमलिकाः समूल नष्टाः । अत एव च करिष्ये वचनं ववेत्येवमर्जुनेनोक्तम् । युध्यस्वेवि भगवतो यद्वचनं तत्करिष्य इत्यर्थः । अत्र केचिदाधुनिकाः माशंपन्या ' गीता कर्मपरा ' इति वदन्ति । तेषा- मयमाशयोऽवगम्यते । गीवायां — कुरु कर्माणि । ( २१४८ ) नियतं कुरु कर्म त्वम् ( ३ । ८ ) कुरु कर्मैव ( ४ । १५ ) तस्माद्यध्यस्व ( २ । १८) युध्यस्व विगतज्वरः ( ३ । ३० ) युध्यस्य जेतासि ( ११ । ३४ ) इत्येवं सामान्यरूपेण विशेषरूपेण च कर्मविधानं दृश्यते । गीता च वेदान्तशास्त्रीय- ग्रन्थेषु माधान्येन गण्यते। तथा च तत्र विहितं कर्म साक्षान्मोक्षसाधनं भवति । वेदान्त शास्त्रीयग्रन्था हि सर्वे मोक्षवत्साधनपरा इति प्रसिद्धमेवेति । अत्रैवमुच्यते। यद्यप्पणुनो मुमुक्षुः स्याद्भगवांश्च तस्याऽऽत्मज्ञानोपदेशं कर्तुं प्रभ- वेत्तथाऽपि न तदुद्देशेन तदानीं भगवतः प्रवृत्तिः । तथा च वेदान्तशास्त्रीयग्रन्थ- विशेषपणयने कर्तुं योद्देशः। किंतु युद्धारम्भे पुरतो मीष्मादीस्वकीपान्दृष्ट्या विष- ण्णचेतसो न्यस्तशस्वस्पार्जुनस्य पुनले मात्र साधयितुं तदानीं भगवतः प्रवृत्तिः। सा चार्जुनस्प प्रवृत्तिभंगवता तस्य कायपरिशुद्धयर्थमावश्यकेन साधनचतुष्टय- प्रदर्शनेन संपादिता। एवं कारणान्तरेण साधनचतुष्टयसंपन्नस्याऽऽर्जुनस्याऽऽनु- पङ्गिक एव समाप्त आत्मज्ञानोपदेशाधिकारः। तथा चोक्तं भगवता 'उपदेश्यन्ति ते ज्ञानम् ' ( गी० ४।३४ ) इति । एवमनया गीतया संमाप्ता याऽऽनुपाङ्गिः- क्यात्मविज्ञानोपदेशाधिकारसंपत्तिस्तद्द्वाराऽस्या गीताया आत्मविज्ञानसंबन्ध- सत्त्वेनास्या वेदान्तशास्त्रीयग्रन्थेषु गणनाऽभूत् । नन्वेवमस्त्वस्या वेदाशास्त्रीय- ·- फायपरिशुद्धिः। मन्थेषु गणना । तेष्वस्याः पामुख्यं कुत इति चेत्-उच्यते । मोक्षयन्धौ हि मिथः पतिद्वंदिनी । बन्धश्च कर्मणा भवति । कर्मणा वध्यते जन्तुरिति झभियु- कोक्तिः । कर्म च पुण्यपापहारा बन्धकं भयति । तथा च ये शुद्धसात्त्विकारसे पुण्यसापजनक कर्म त्यक्त्वा केवलं नित्यं की कुर्वाणा आधिकारिणो ब्रह्मसूत्रोप- निपत्मदर्शितमार्गण कृतकृत्या भवन्ति । परं त्वेतादृशा अग्रिमपस्थानद्या- बलम्पिनोऽनीव स्वल्पा जना भूपांसस्त्वनादिकालमारभ्य वादृशे कर्मण्यासक्का अभ्यासवशाच संजाततदनुगुणसंस्कारा बन्धकमपि कर्म त्यक्तुं न शक्नुवन्ति । अतस्तेषां सुलभ उपायः कश्चिदावश्यकः । स च गीतया पदार्शतः । यथा- रोगीत्ययं माणवको बन्धुभिनीपसार्यते । प्रयत्नः क्रियते किंतु रोगमात्रापसारणे ॥ तथा पन्धकमिति ज्ञात्वाऽपि याद कर्म त्यक्तुं न शक्यते तर्हि मा नाम त्यज्य- वाम् । किंतु तादृशकर्मगतदोपमात्रापसारणे यत्नः क्रियताम् । स च यत्नः- बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मवन्धं महास्यसि । (२।३९) योगस्थः कुरु कर्माणि समं त्यक्त्वा धनंजय ॥ (२।४८) यज्ञात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः । तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ( ३ । ३९ ) इत्येतादृशो गीतायां पदार्शतः । तथा च कर्म कर्तुं निसर्गत एव प्रवृत्तिश्चे- दस्तु । कर्मकर्तृत्वरूपो यः कर्मसङ्गस्तं दोपं त्यक्त्वा काम क्यितां कर्मेत्येवं कर्मत्यागापेक्षया सुलभेनोपायेन भूयसां सांसारिकाणां जनानामुपकारिणीयं गीता मामुख्यं लेभे । ब्रह्मसूत्रपदर्शितश्रुत्यर्थविचारभूमिकां च तान्सांसारिकाञ्जना- न्प्रापयन्ती प्रथमं प्रस्थानमिति पतीति व लेभे । तथा चानया गीतया प्रदर्शितो यो निष्कामकर्ममार्गः स किं मोक्षसाधनमित्युपयुज्यतेऽथवा मोक्षसाधनीभूवा- स्मज्ञानोपदेशाधिकारसिद्धय उपयुज्यत इति संशये तर निश्चयोऽस्या वेदान्तग्रन्थे- यु प्रामुख्येण मवेशान्नैव कर्तुं शक्यते । निश्चयादनन्तरभावी प्रवेश इति स पूर्वभाविनिश्चयस्य कारणं नैव भवितुमर्हति । प्रत्युत मोक्षसाधनीभूतात्मज्ञानो- पदेशाधिकारसिद्धिद्वारैव तस्या मोक्ष उपयोग इति उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः । (गी. ४।३४) इति भगवदुक्त्यैव ज्ञायते । तथा च गीता कर्मपरेत्युक्तिरभिनिवेशमूलिका नतु युक्तियु केत्यास्तां तावत् ।

·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- 'स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु (गी० १८४५) इत्येवं प्रतिज्ञाय ततः- यतः प्रवृत्तिभूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः ( गी० १८१४६) इत्युक्तम् । तत्र जगदुत्पादको जगद्व्यापकश्च यः परमेश्वरस्वदभ्यर्चनेन सह कर्मणः साक्षात्कार्यकारणभावसंबन्ध स्वकर्मणेति तृतीयया पदर्य तद्- द्वारा संसिद्धिमाप्त्या सह कर्मणः परम्परया संबन्धः स्पष्ट एवोक्तः । परसे- वराभ्यर्चनं च परमेश्वरप्रीतिसंपादकं कर्म । परमेश्वरश्च जगदुत्पादकत्वाज्जग- व्यापकत्वाच्च । अयं पूर्व संचितेनामुकेन कर्मणाऽस्यां पोनी समुत्पन्नः, अस्पायं वर्णः 'अयं चाऽऽश्रमः, एतच्चास्य स्वधर्मोचितं कर्म, इत्यादिकं सर्व सर्वजीवसंवन्धेन भावयति । भावनानुरूपं च कर्माऽऽलोचपन् परमेश्वरस्ता पीतो भवतीति युक्तमेव । अत एवोचितं कर्म हत्वा तदन्ते 'श्रीकृष्णार्पणमस्तु, अनेन कर्मणा श्रीपरमेश्वरः पीयताम् । इत्यादिकं विपश्चिभिरुच्यमानं दृश्यते । पीतश्च परमेश्वरो जीवेनासंकल्पिवं संकल्पितं वा तदिष्टं फलं ददातीति योग्य- मेव । इष्टफलमाप्यैव च 'सिद्धि विन्दति मानवः । इत्युच्यते । तथा च पोऽयं जीवरुवस्वकर्मणः संसिद्धिमाप्तेश्च संबन्धोऽन स्पष्टमुक्तस्तं संबन्धमत्यज. तैव 'कर्मणैव संसिद्धिम् । इत्यस्यार्थो वक्तव्य इति नैव तद्वचनात्कर्मणः सासा. मोक्षसाधनत्वं सिध्यति । किंच कर्मणो मोक्षसाधनत्त मन्वानैरपि ज्ञानस्य मोक्षसाधनलं नैव निरा- क्यिते । तस्य वमेवं विद्दानमृत इह मवति, ज्ञानादेव तु कैवल्यम् , इत्यादि- अत्या सिद्धत्वात् । न च नान्यः पया अपनाय विद्यत इवि अत्या धर्मणो मोक्षसाधनत्वं निषिध्यत इति वाच्यम् । क्या अत्या ज्ञानव्यतिरेकेण स्वात- न्येण कर्मणो मोक्षसापनत्वं व्यवच्छिद्यते नतु ज्ञानसहकारितया । तथा तु फर्मणो मोक्षसाधनस्वमिप्यत एवेति वे वदन्ति । किंतु तत्रैवमुच्यते । शानाया मोक्षपातिः सा फेवटं ज्ञानस्वरूपमवटम्पैव जायते थवा मध्ये किंचित्वियादिद्वारा । आयः कल्पः स्वी श्यिते । यथा दीपः स्वसत्व वमन्धकारं निदर्नपति तदत् । किंतु वा कर्मणः सहापता न संभवति । पर्विका घेत्यादयोग्यास्तु नेव दीपमहापाः किंतु दीजनकाः। तथा च कर्म विनाविहारा शानदनकं भवेन तु झानसहाय । मध्ये किंचितिपाद- :

·कायपरिशुद्धिः। द्वारा ज्ञानान्मोक्षमाप्तिरित्येवमन्त्यः कल्पस्त्वसंभवादेव निरस्तः । अज्ञानमेव हि मोक्षमतिबन्धकम् । तस्य च ज्ञानसमकालमेव निवृत्तिसंभवात् । किंच ज्ञानात्पूर्वकालिक कर्म ज्ञानस्य मोक्षजनने सहायतामापद्यते ज्ञानोत्तरकालिक वा । ज्ञानात्पूर्वभावि कर्मापि कायपरिशुद्धेः पूर्वं कृतं तदुत्तरं वा । तबाऽऽत्म- ज्ञानाद्यस्प मोक्षस्तेनैव कृतं कर्म वादृशमोक्षपातौ सहायं भवतीति वक्तव्यम् । तत्र ज्ञानोत्तरं यत्कर्म तत्कतत्वं तस्य नास्ति । ज्ञानात्पूर्वं च कायपरिशुधनन्तरं यत्कर्म भवति तत्राप्यहंकारामावेन तस्येदं कर्म, इति वक्तुं न शक्यते । किंच तदानींतनं कर्म, उत्सनविनष्टं सत्कथं ज्ञाने सहायतां बजत् । कर्तृत्वासङ्गा- भावात्तादृशं कर्मादृष्टं जनयितुं न प्रभवति यद्द्वारा तत्कर्म ज्ञानस्य सहायता बजेत् । किंचीत्पन्नस्यादृष्टस्याऽऽत्मज्ञानेन विनाशे कथं तत्सहायं भवेत् । तदुक्तं बलसूत्रकारैः-तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशी तद्व्यपदेशात् , इतरस्याप्ये- • वमसंश्लेषः पाते तु (ब्र० स० ४ । १ । १३-१४) इति । एतेन काय- *परिशुद्धेः मारूतस्य कर्मणोऽपि ज्ञानसहायता निरस्ता वेदितव्या । किंच ज्ञानकर्मणोः सामानाधिकरण्यमेव न संभवति । तत्कुतस्तयोरेकस्या- परेण सहायं स्यात् । भेदमतीतो सत्यामेव हि कर्म भवति । भेदप्रतीत्यभाव एव च ज्ञानस्य समुदयः । किंच देवदत्तेन रुतस्य कर्मणः फलं देवदत्तस्यैव दृश्यते सत्वन्यस्य कस्यापि । तथा च तादृशनियमसंरक्षणाय ' यदुपाधिकस्य कर्म तत्फलं तदुपाधिकस्यैव भवति । इत्ययं नियमोऽवश्यं स्वीकार्यः । प्रत्यासत्तिमूलकवायं नियमः । अन- यम रीत्या यदुपाधेषिभाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः ( म० भा० ७ । २ । १५) -इति महाभाष्य उक्तम् । तथा चाऽऽत्मज्ञानेनोपाधिविनाशे ततस्तस्य तदुपाधि- कावं नास्तीति कथं तत्कर्म सहायकं कुर्यात् । किंच शास्त्रफलं प्रयोक्तीति भीमांसकानां नियमः । युक्तश्चायं नियमः । प्रत्यासत्तिमूलकत्वात् । तथा च पात्रस्थं जलं पारहित नद्यादौ पक्षिप्त चेत्ततस्तव नद्यामिदमेव पूर्व पायस्थ- मासीदिति पार्थक्येन ज्ञातुं न शक्यते । तथानाऽऽत्मसाक्षात्कारोत्तरं कर्ममयो- काध्यमेवेति पार्थक्येन प्रतीतिर्नास्तीति तदानीं कथं पूर्वकृत कर्म, उपयुक्तं भवेत् । पच्च साक्षान्मोक्षसाधनीभूतकर्मपरत्वं गीताया मन्वानरुक्तम्-साक्षान्मोक्षसा- धनममुकामति श्रुवित्त एव निर्णेयं भवति । श्रुतिहि ममाणमूर्धन्यभूता । श्रुतौ च कर्मकाण्डभागो भूयान्श्यने । संहिना प्राइपमारण्पकं चेलि त्रिविधेप्वपि पेदमा.

·૮૨ म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- गेषु बाहुल्येन कर्मैव वर्ण्यते। ज्ञानकाण्डभागस्तूपनिषद्रूपस्तत्र कर्मकाण्डापेक्षयाs- तीव स्वल्पतरः। तथा च मोक्षो यः परमः पुरुषार्थस्तत्साधनमुपादिशन्या (श्रुत्या] भूयसा भागेन याणितं तदेव मोक्षसाधनं स्यादित्यनुमानं साधारणोऽपि जनः कर्तुं शक्नोति । तत्रैवमुच्यते- स्वरूपतो नैव यस्य वस्तुनः स्यात्तु संभवः । केवलनानुमानेन तस्य सिद्धिः कथं भवेत् ।। केवलादचनाच्चापि नैव तद्वस्तु सिध्यति । वचनं तत्र गौणार्थतया प्रत्युत योज्यते ॥ आदित्यो यूप इत्यस्य वेदस्यापीशी गतिः। श्रुतौ हि ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । युज्यते च तत् । कर्मणश्च ज्ञान- सामानाधिकरण्यमेव न संभवति दूर एव ज्ञानसमुच्चयेन मोक्षसाधनत्वम् । तथा च मोक्षसानत्वं कर्मणः स्वरूपत एव न संभवतीति तत्र प्रमाणत्वेन प्रदर्शितमनु- मानमाभास भवति । एवं गीताया मोक्षसाधनीभूतकर्मपरत्वे यानि यानि प्रमा- णानि प्रतीयन्ते ते सर्व प्रमाणाभासा एव युक्तयश्च युक्त्याभासा एव । कथं तर्हि विचारशीतिः प्रेक्षावद्भिर्गीतायास्तादृशकर्मपरत्वमभ्युपेतमिति चेत्-उच्यते । यत्र मार्गा अनेके स्युस्तत्रौचित्यविचारणा । एक एव प्रतीतश्चेत्स एव स्वीरुतो भवेत् ।। हरि हि जनानां साधारणी प्रवृत्तिः । तथा च विचारशीलानां कुशामधिप- णानामपि यदि येन केनचित्कारणेन कचिद्विषयविशेषे बुद्धिरभिनिविष्टा स्या- शेनहि विचार कर्तुं प्रवृत्तानामपि तेषां विचारधाराणि सर्पतो नोद्घाटितानि भवन्ति । किंवभीप्सितविपयस्य मामाण्यं युक्तिसहत्व संभावपतां तदनुगुणमेप विचारहारमुद्घाटिनं भवतीति ते प्रमाणामासानपि प्रमाणत्वेने युक्त्यामासानपि युक्तित्वेनाऽऽतोचयन्ति । तथा च यथा- काचावृतपदीपस्य परारन्वी पहिः प्रभा। अस्तित्वे दीपवन्यापि वणे काचानुसारिणी ।। स्था आयहाकान्तचित्तस्य पसरन्ती बहिर्मतिः। ग्रहीतानगण्येन सहिष प्रधावति ॥

·" कायपरिशुद्धिः। तथा चोकमभियुक्तः-आग्रही बत निनीपति युक्ति तत्र, यत्र मनिरस्य निविधा। पक्षपावरहितस्य तु युक्तिर्यत्र, तब मतिरेति निवेशम् ॥ इति । एतदर्थक वचनान्तरमपि दृश्यते- आग्रही निश्चितमतिस्तदर्थं युक्तिमीक्षते । युक्तिं समीक्ष्य मेक्षावानिश्चिनोति स्विकां मतिम् ॥ इति । युक्तिमूलको साग्रहो नत्वाग्रहमूलिका युनिरिति तत्तात्पर्यम् । ननु नहि कर्म, मोक्षसाधनम् , मोक्षमार्गोपदेशार्थं प्रवृत्तायां श्रुतौ भूयसा भागेन कर्म- वर्णनात् । इत्यनुमान कथमाभास इति चेत्-उच्यते । यत्र यो मुख्योऽशस्तस्य वर्णनं भूयसा भागेन कर्तव्यमिति न नियमः । किंतु- उद्दिष्टार्थस्य संसिद्धिर्यया रीत्या मजायते । रीतिः साऽभ्युपगन्तव्या लाघवादिष्वनादरः॥ लोके बनेकविधव्यापारसाध्यैककार्यनियुक्तानां बहूनां मध्ये पस्य यत्र सौकर्य स.तादृशव्यापारद्वारोद्दिष्टं कार्य साधयति । अज्ञातवासैककार्य साध- यितुं किल पाण्डवैौपद्या च यस्य यत्सुकरं तदनुष्ठिनमिति प्रसिद्धमेव । यद्यपि तैरनुष्ठितं स्वस्वकार्यमनुचितमेव तथाऽप्युद्दिष्टकार्यसाधनकदृशां तेषामनौचित्येऽ- नादर एवाभूत् । मरुते च सर्वेषां जनानां कल्याणाय ज्ञानमार्गमुपदेष्टुं प्रवृत्ता [श्रुतिः] प्रायः सर्वानेव तादृशोपदेशानधिकारिण आलोच्य तेषामधिकारसाधनाय प्रथमतः कर्म वर्णितवती । किंतु भिन्नरुचिहि लोकः क्वचित्कस्यचिन्मतिरिति नैवैकेन कर्मणा सर्वेऽधिकारं संपादयेयुरित्यालक्ष्यानेकविध कर्म वर्णितम् । तथा हि-- जनाः पञ्चविधाः (१) उत्तमोत्तमा [२ ] उत्तमा [३] मध्यमा [४] अधमा [५] अधमाधमाश्चेति । प्राणिनां हि द्वयी प्रवृत्तिः सुखार्था दुःख- निवृत्त्यर्था च । तत्र येषां नराणां सुखार्थी न प्रवृत्तिर्नापि च विशेषतो दुःखनिवृत्य- र्था । द्वयमप्येतद्भागधेयानुसारेण पूर्वरुतकर्मानुसारेण च यथा भवेत्तथा भवत्वि- ति मतिस्त उत्तमोत्तमाः सत्त्वगुणप्रधानाः । रजस्तमसी तु तत्र भृत्यवदेव स्तो नैव स्वातन्येण किंचित्कार्यं कुर्वाते । तादृशाश्च जना जन्मान्तर एव संपादितदुरित- क्षया उपनिषत्मतिपादितेन मार्गणाऽऽत्मज्ञानं संपादयन्ति । किंतु नादृशा जना अतीव स्वल्पाः (१)। येषां च जनानां न सुखार्था विशेषतः प्रवृत्तिः किंतु दुःखानिवृत्यर्थै विशेषतः प्रवृत्तिः। सुखं च भागधेयानुसारेण पूर्वकतकर्मानुसारेण -- ·- म, वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- च यथा भवसथा भवत्विति मतिस्त उत्तमाः सत्त्वगुणप्रधानाः । रजोगुणस्तत्स- हकारीति पूर्वीपेक्षया विशेषः । तमोगुणस्तु भत्यवदेव । एते च नित्येन नमित्ति- केन च कर्मणा दुःखनिवृत्त्यर्थं पूर्वसंचित्तदुरितक्षयं संपादयन्ति । एतादृशा अपि जनाः स्वल्पा एव । किंतु पूर्वीपेक्षया लेशतोऽधिकाः स्युः (२॥ येषां च जनानां सुखार्था दुःखनिवृत्त्यर्था चेति द्विविधाऽपि विशेषतः प्रवृत्तिस्ते मध्यमा रजो- 'गुणमधानाः । सत्वगुणस्तत्सहकारी। तमोगुणस्तु भृत्यवत् । एते च नित्येन मैमित्तिकेन च कर्मणा दुःखनिवृत्त्यर्थं दुरितक्षयं संपादयन्ति, काम्येन कर्मणा च सुखं संपादयितुं प्रयतन्ते । एतादृशाच पूर्यापेक्षयाऽप्यधिकाः (३) । येषां च विशेषतः प्रवृत्तिः सुखाथैव । दुःसनिवृत्तिस्तु भागधेयानुसारेण पूर्वकतकर्मानुसारेण च यथा भवेत्तथा भवत्विति मतिस्तेऽधमास्तमोगुणप्रधानाः । रजोगुणस्तत्स- हकारी । सत्त्वगुणस्तु भृत्यवत् । एतेषां च नित्ये नैमित्तिके च कर्मणि प्रवृत्तानाम- पि विशेषतः प्रवृत्तिः काम्ये कर्मणि दृश्यते । आभिचारिकेऽपि कर्मण्येतेषां ना- पवृत्तिः । एतादृशाश्च पूर्वापेक्षयाऽप्यधिकाः (४)। ये चाश्रद्धालवः अतिपदार्शतं कमपि मार्ग नानुसंधते ते नास्तिकारतमोगुणप्रधानाः। रजः सत्वं चेति द्वाय- पि तव गुणौ भृत्यवदेव स्तस्तादृशा अधमाधमाः । ईदृशाश्च सांमतं कलौ भू- यांस एव दृश्यन्ते (५) । अत्र संग्राहकाः श्लोकाः- सुखप्राप्तिर्दुःखहानियेऽपस्मिन्नुदासते । मुमुक्षवो दिष्टदृशस्ते नरा उत्तमोत्तमाः ॥ १॥ यतमाना दुःखहान्यै सुखे तुप्णीमवस्थिताः । उत्तमा मनुजाः मोक्ता योगिनोऽव निदर्शनम् ॥ २ ॥ सुखपाप्तिर्दुःखहानिर्दयमेतच्चिकीर्षवः । साम्येन यत्नं कुर्वन्तो मध्यमाः कर्मिणो नराः ।।३॥ दुःखहानायुदासीनाः सुखाप्ती कृतयुद्धयः । अधमा मनुजाः प्रोक्ताश्चोरा अब निदर्शनम् ॥ ४ ॥ विधि निषेधं चोल्डध्य यतमाना सुरखामये। स्वोमेक्षिनेन मार्गण ते नरा अधमाधमाः ॥ ५॥ इति । अत्र पथमा द्वितीयाश्च सात्त्विकाः । तृतीया राजसाः । चतुर्थाः पश्च- माश्च नामसा इति बोध्यम् । एषु च पश्चविधेषु ये प्रथमा उत्तमोत्तमास्तेषामेव केवट पनिषत्मदर्शितेन मार्गेण श्रेयःमातिः स्यात् । किंतु तादृशा अतीव ·.. कायपरिशद्धिः। स्वल्पाः । जगति मायस्तदपेक्षयोत्तरोत्तरमधिका एव द्वितीयाइयो दृश्यन्ते । तेषामात्मज्ञानोपदेशाधिकारसिद्धयर्थं कर्मकाण्डं यावदर्यतया समुपस्थित सावदगत्या वर्णितं किल । एवमुद्दिष्टार्थसिद्धयर्थममुख्यार्थस्य विस्तृतावपि न क्षतिः । अधिकारश्च तादृशः कायपरिशुद्धि विना न संभवतीति तदर्थ कर्म- काण्डं श्रुतावारब्धम् । ननु कायपरिशुद्धौ मुख्यतश्चित्त शुदिदृश्यते । तत्र काम्यस्य कर्मणः कथमुपयोगः । प्रत्युत तादृशेन कर्मणा चित्ते कामः संलग्नो भवति । तदुक्तम्- न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवमेव भूय एवाभिवर्धते ॥ इति । कामश्च मनसो मल एव । तथा च मलापसारणाय प्रवृत्तया श्रुत्या कथं काम्यं कर्म वर्णितमिति चेत्-उच्यते । अयं हि काम्यकर्मप्रतिपादिकायाः श्रुतेरभिमायः । निष्कामकर्मणा चित्तशुद्धिः किल । किंतु कर्मणि पयासा- धिक्यं दृष्ट्वा येषां कर्मण्येव सामान्यतो न प्रवृत्तिस्तेपामादौ कथमपि कर्मणि प्रवृत्तिः साधनीया । पश्चात्तत्रत्यो मलः कथमपि दुरीकर्तुं शक्यो भवेदिति । एतदुक्तं भवति । कामपन्धनाय श्रुत्याऽयं कश्चिविलक्षणः पञ्जरो विनिर्मितः काम्यकर्मकाण्डेन । यथा मूषकादिवन्धनाय पञ्जरः क्रियते तद्वत् । ऋतौ भार्यामुपेयादित्यादयो विधयः काममूषकस्य प्रवेशद्वारं रागतः प्राप्तमेव । न परदारान्गच्छेदित्यादया निषेधास्तु पञ्जरशलाकाः । यथा पञ्जरे द्वारव्यति- रिक्त प्रदेशे निर्गमनपतिबन्धाय सर्वतो लोहशलाका ग्रथ्यन्ते तद्वत् । रागतः प्रवृत्तस्य पाणिनो पसन्मार्गानिवर्तनं न सहसा निवृत्युपदेशेन साध्यं भवेत् । किंतु प्रवृत्तिसंकोचेनैव । तथा च कर्मणि प्रवृत्त्यर्थमेव श्रुत्या काम्य कर्म वर्णितम् । तत्र यद्यपि सुखं दुःखानुबन्धीति सुखानुसंधानेन प्रवृत्तेरिव दुःखानुसंधानेन निवृत्तेरपि संभवस्तथाऽपि श्रुत्या तथा नाऽऽलोचितम् । यतः सुखलेशमात्रेणापि जनानां चेतसि कामः पादुर्भवति दुःसं च नानुसं- धत्ते । तदुक्तम् । वस्तुनीह सुखसाधनबुद्धिःखसाधनमति निसर्गतः । पाधते खलु समामवरां वा नोत्कटामिति सुखार्थिनां क्रमः ॥ इति । कामश्च पुरतो योऽयं प्रदर्शिवः स बालस्य कटुकौषधमाशनमवृत्यर्थं पुरः- स्थापितशर्कराखण्डवत् । यथा च पञ्जरे पत्किंचिद्भक्ष्यं स्थाप्यते न तस्प जीव-

·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता-
नोद्देशेन किंतु पञ्जरे नमवेशायेय । तत्र मुख्यमुद्देश्य भक्ष्यान्तरानिवर्तनमेव ।
तथैव श्रुतौ काम्यकर्मपतिपादनस्योद्देश्यं ज्ञेयम् । तदुक्तम्-
पञ्जरे स्थाप्यते भक्ष्यं व्यामादेर्जीवनाय न ।
किंतु भक्ष्याशया तेषां प्रवेशायैव केवलम् ॥
शर्कराखण्डलोभेन बॉलं पापयते पथा।
जठरान्तःशुद्धिकामा माता कटुकमोपधम् ॥
तथा स्वादिलोमेन पदापासकराण्यपि ।
श्रुतिः कारयते काण्यन्तताश्चत्तशुद्धये ॥
कामाहंकारदम्भाधा पहवो मनसो पलाः।
ते सर्वे समनुच्छेद्या विषवल्लीसमुद्भवाः ।।
क्षुद्राः स्थूलाः स्थूलतरा कामा बहुविधाः स्मृताः ।
दूपयन्ति मनोवृत्ति सुधियामपि सात्त्विकीम् ।।
न केनापि समुच्छेद्याः कामा एकपदेऽखिलाः।
अतस्तान्कमशश्छेत्तुं पन्थाः श्रुत्या प्रदर्शितः ।।
इमं श्रुतेः समुद्देशं कुशाग्रधिषणा विदुः ।
यथाऽपसार्यते लोके कण्टकेनैव कण्टकः ।
तहकामान्समुच्छेत्तुं प्रवृत्तिदृश्यते श्रुतेः ।।
न भस्मलेपः पारेषु मलाधिक्याय दीयते ।
किंतु माग्दृढसंसृष्टमलध्वंसकहेतवे ।।
स्वर्गकामो यजेतेति श्रुत्या संमेरितो नरः ।
नूनं शिथिलयत्येतामैहिकी सुखलालसाम् ॥
श्रुत्या स्वर्गादयः कामा मनोवृत्तौ प्रवेशिताः ।
शनैः शनैर्मनोवृत्तिं व्याप्नुवन्तो दिवानिशम् ।।
तथा तत्र स्थापयन्ति स्वीयं पदमनर्गलम् ।
क्षुद्रकामोद्बोधकानां यथा नावसरः क्वचित् ।।
पदनोदकावाप्तिः शत्रूणां प्रतिवध्यते ।
श्रुत्या लौकिककामानां तद्दुद्रोधकागमः ॥
न कश्चिदपि कामः स्यात्स्थूलः क्षुद्दो निसर्गतः ।
आपेक्षिक्पेव सर्वत्र स्थूलता शुद्धताऽपि वा ।।

·कायपरिशुद्धिः। فم श्रुतिप्रदर्शितपथा प्रवृत्तः श्रद्धया नरः । नित्यं स पुरतो दृष्टिर्न कदापि पराङ्मुखः ॥ इति । एवं च श्रुतौ कर्मकाण्डे यत्काम्यानां कर्मणां स्वर्गादिकं फलं प्रदर्शितं तनैव भौगोद्देशेन प्रदर्शितमपि तु कर्मणि प्रवृत्तिद्वारा तदितरभोगव्यवच्छेदायैव । इतरव्यवच्छेद एव च मुख्यं गूढतरं च श्रुतेस्तात्पर्यम् । ननु ज्योतिष्टोमन स्वर्ग-. कामो यजेतेति विधिना ज्योतिष्टोमे प्रवृत्तस्येतरव्यवच्छेदेऽपि तस्य चित्तं स्वर्ग- . कामनया मलिनं स्यादेव । न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्धते ।। इत्युक्तेरिति चेत्-उपभोगेन कामो न शाम्यतीति सत्यमेव । किंत्वनुपभोगेऽपि न शाम्यति । न जातु कामः कामानामलाभेनोपशाम्यति । भ्य एवाभिवर्धत सुखसंभावनाशया ॥ वार्धक्येऽपि च पुत्रोष्टिं चके दशरथो नृपः । इत्युक्तेः। एवमुपभोगेऽनुपभोगेऽपि च कामोपशमाभावः । किंतु कदाचिदुपभोगे प्रवृत्तस्यैव तृप्तस्य कामोपशमो दृश्यते । स्वाहप्पनं कामयते नैव तृप्तः कथंचन ' इत्युक्तेः । तथा-'न जिघत्सति पक्वान्नं क्षुधितो विषशङ्कया । इत्युक्तेर्दोषदृष्टिः कामोपशमे हेतुः । दोषदर्शनं च यथा कामानामनुपभोगे केवलं कल्पनामा- वेण जायते तदपेक्षया कामानामुपभोग एवोत्कटं जायते । यतः कामानामनुपभोगे तत्रत्यानां दोषाणां कल्पनामात्रम् । कामानामुपभोगे तु प्रत्यक्षत एव दोषा- नुभवः । किंचानुपभोगसमये कल्पनामात्रमपि दोपविचारार्थं प्रवृत्तस्यैव भवति । उपभोगसमये तु दोषविचारार्थमावृत्तस्यापि वस्तुतो विद्यमाना दोपाः मकटी भवन्त्येव । तदेवत्सर्वमुक्तमभियुकैः- कामोपशमने हेतुर्पलीयान्दोपदर्शनम् । यथाऽपरोक्षानुभवाहोपाविर्भाव उत्कटः ।। न तथा कल्पनामात्राज्जायते हीति निर्णयः । अत्र श्मशानवैराग्यं सुप्रसिद्ध निदर्शनम् ॥ दृश्यन्त एव संसारेऽस्मिन् दोषा अन्तराऽन्तरा।

·ट म. वारदेवशानिप्रणीता- किंतु कार्यमनुसाध लीयन्ते युद्बुदा इव ॥ अजातमायमेवैतनितरां दोपदर्शनम् । विद्यलयनवयस्मात्क्षणमात्रेण लुप्यते ।। कामस्तो पदं धने पत्रार्थमानिसमयः। विशेषतः पदं धत्ते यंत्र तभोगसंभवः । समाप्तकामः कामानामुपभोगेन शाम्पति ॥ स्वादप्यन्नं कामयते नैव तृप्तः कथंचन । अमाप्तकामः कामानामगाभेनोपशाम्यति । अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्पति ।। इति । तथा च न यायवैराग्यं तायभोगापेक्षयोपभोग एव वरमित्यभिसंधाय श्रुती काम्पानि कमाणि विविधजनोपकारार्थं यहूनि प्रतिपादितानि । राजसानां च काम्ये कर्मणि कामाशया यथा शीय प्रवृत्तिर्न तथा नैमित्तिके कर्मणि । तदपे- क्षयापि नित्ये कर्मणि बिलम्बेन प्रवृत्तिर्जायते । तथा च तादृशजनानुमहाय श्रुतेः काम्यकर्मपतिपादने प्रवृत्तिः। सात्त्विकानां तु नित्ये कर्मण्येव पथमतः पव- तिः स्यात् । तथैव राजसानां नित्ये कर्मणि विलम्बेन मवृत्तावपि सा तत्र तेषां भवृत्तिः स्थिरा भवेत् । यतः सा श्रुतौ विश्वासाधिक्यमलिका । काम्पे कमणि तु क्षणिकविश्वासेन शीघं प्रवृत्तावपि कामपातौ देशतोऽपि संशयश्चेदविश्वासेन विपरीतसंभावनया निवृत्तिरपि भवेत् । न तु तत्र स्थैर्य स्यादेव । तदुक्तम्- फलप्राप्त्याशया काम्ये यद्यप्याशु प्रवर्तते । कित्वसंभावनाग्रस्तो निवतापि कहिंचित् ॥ यस्तु मवर्तते लोके विश्वासादेव केवलम् । मन्दं प्रवर्वमानोऽपि न निवर्तत कहिंचित् ॥ इति । सर्वथा कमणि मन्दप्रवृत्तिकानां जनानामपि कर्मणि सामीचीन्येन प्रवृत्ति- संपादनाय श्रुतौ काम्यकर्ममतिपादनम् । अतिर्हि मातृसहसवदत्तलैव । तस्या वात्सल्यातिशयः किमु वर्णनीयः । यतो येषां जनानां कर्मणि प्रवृत्ति- मन्दापि नास्ति तेषां विश्वासोत्पादनाय श्रुत्या कर्मविपाकपकरणमारब्धम् । समुत्पन्ने च श्रुतौ विश्वासे कर्मणि प्रवृत्तिः सुलभैव । अयं भावः-नास्ति- कोऽपि कश्चित् स्वस्य स्वेतरेण केनचित्सहैहिक साधनमान्तरं बुद्धिमत्त्वेन्द्रिय- सामथ्पविद्याभ्यासादिकं यासं च स्त्रीपुत्रगहनष्पादिकं सर्व समं परपस्पस्सिन ·कार्यपारा केवलं दारिद्रयरुतवैषम्यं पश्यति । कश्चित्स्वशरीरेऽशक्तताकतं वैषम्य पश्यति । एवं कश्चित्केनचित्पकारेण वैषम्यं पश्यंस्तत्र कारणमीक्षमाण ऐहिक किंचिदपि कारणमपश्यनगत्या जन्मान्तरकतं किंचित्स्यादिति कल्पयति । तथ कीदृशं स्पादिति जिज्ञासायामात्कर्मविपाकमनुसंधाति । अनुभूयमानवैषम्प- स्पान्यथानुपपत्त्या कर्मविपाकपरवचनेषु श्रद्धा चेतसि पविशति । यतश्चैतादृशः अपलो विश्वासोत्पादनमारम्प भुतेद्देश्यते ततो वात्सल्यस्प परा काठेवेपम् । पात्सल्यमूलकमेव च श्रुतौ शानकाण्डापेक्षया फर्मकाण्डस्य भूयस्त्वम् । तदेवं जनानामनेकविधत्वाच्छ्रेय प्राप्तिसाधनीमतेषु पत्र यस्य सौक स तं मार्ग स्वी करिष्यतीत्यालोच्य तेषां सर्वेषामनुग्रहार्थं भुत्याऽनेकविधानि कर्माणि भतिपादितानि । सर्वथा कायपरिशुद्धये कामः परिहरणीयः । कामश्च मनोवृत्ति- विशेषः । तथा च वृत्तिक्षये न कामोपशमाय पत्नान्तरमास्थेयं भवति । पति- क्षये च जाते मनस एवोपशमो भवति । तथा चोक्तं पञ्चदश्याम्- पथा निरिन्धनो पहिः स्वपोनापशाम्यति । तथा वत्तिक्षयाश्चि स्वयोनायुपशाम्पति ॥ (१०९०११119) इति । वनयश्च सर्वाः मापः कायपरिशविप्रतिकूलाः कामाधीना एव । कामसं- पणैव पशुवं मनो भवति । बदायुक्त श्रेष- मनो हि विविधं पोतं शुयं चाशुदमेव च । अशुलं कामसंपावं कामविवर्जितम् ॥ (प०६.82101) इति । सर्व हि वस्तुलानं ग्रहीतुं योग्यं ममता गुह्यने त्यक्तुं योग्यं च मनसा स्पज्यते । काममायं स्यक्तुं योग्योऽपि मनता दुस्त्यजः। यतोऽनेन मन एवाऽऽ- कान्तम् । तव तथाऽऽकान्तं यथाऽयं कामोऽन्ततः शत्रुरपि वहिमित्रवदेव भाति । शत्रुत्वं चास्य गीतापामुक्तम्- काम एष कोष एष रजोगुणसमुनवः । महाशनो महापाप्मा विधेनमिह वैरिणम् ॥ (गी० ३ । ३७ ) इति । वच कामस्य शधुत्वं वस्तु तदपि पहिर्न मदर्शपति किंतु मित्रवदेव स्वं परमा- पयति । यदेव वस्तु कामानुगणं तदेव ग्रहीतुं पोग्पमिति मनसा गृह्यते । तथा यस्तु कामपतिकूलं वश्यक्तुं योग्यमिति मनसा त्यज्यते । रिपुर्हि गृहाबहिर्विध- मानोऽपसारयितुं शक्यो भवति । नतु गृहं प्रविष्टः । अयं कामस्तु न केवलं गृहं भविष्ट इत्येव किंतु गृहस्वामिनं स्वात्मसातत्य स्वामिनोऽनिष्टमपि स्वाभी- प्सितं साधयत्येव । गृहस्वामी तु वस्तुतस्तत्स्वानिष्टमपि स्वाभीप्सितमेव मन्यते ।

·.. म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- रिपुत्वस्य परा काटवेयम् । एतादृशो रिपुश्चात्यन्तं दुर्जेयो भवति । किंचतादृशस्थले स्वामिनो हितैषिणा केनचिद्यदि त' रिपुं स्वामिनः सकाशपथक्क पर्यत्येत' तर्गप्पयं पृथक्कर्तुं न शक्यते । तदुक्तम् । तृणवीजं यथा भूमौ न पार्थक्येन दृश्यते । ततः एव पृथक्कर्तुं न केनापि प्रभूयते ॥... देवः निरुढोऽयं कामोऽत्र प्राणिनां हदि। नैव तस्मादपसरेत्मयत्नातिशय विना गा इति । तथा चात्र कामस्य निःसारणाय प्रयत्नातिशयोऽपेक्ष्यते । शत्रुनिर्दलनाय क्रियमाणः प्रयत्नश्च विविधः । मार्दवेन क्रियमाणो हात्तिपमाणश्चेति । शत्रु- निर्दलनहेतुना क्रियमाणोऽपि तं हेतुमप त्यापः क्रियते स आंद्यः। तमनपर्नुत्यैव यः प्रयुज्यते सं द्वितीयः। शत्रुदम्भिकञ्चदाय यो प्रयोक्तव्यः । सरलश्चेद्वितीयः। कामः शत्रुश्च दाम्भिक एवं । 'दाम्भिकत्वं च तस्यानुपदमेव पदर्शितम् । तथा च तस्य निर्दलनाय क्रियमाणः प्रयत्नो मार्दवेन, कर्तव्यो भवति । जनानां हितैषि- ण्या श्रुत्या च के कृत्वा स्वर्गादीन् कामान् पुरस्कृत्य हेतुस्तुमापद- शित एव । तदुक्तं किरातार्जुनीये--: वजन्ति ते. मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु-ये न मायिनः । मविश्य हि:प्रन्ति शठास्तथाविधानसंवृतामानिशिता इवेषवः ॥ (कि. -१३:) इतिः। अतः श्रुत्यापि: मायावित्वं पुरस्कृत्य वर्गादयः कामा: पद- शिताः। अत्र चावबोधसौकर्याय कामे यदीजरूपकमानात तत्मदर्यते-द्र कामो बीजं मनो भूमिविभूतिस्तु हलः स्मृतः ।। उत्कर्षणं मनःस्वास्थ्य जले विषयचिन्तनम्।। ।। 'यत्नेनाकरितः कामः पुष्पितो वस्तुलभितः । भोगेन फलितो ध्यातो भोग उत्तेजकः स्मृतः ॥ इति । । : पथी हलेन भूमेरुरकर्षणे संपादित नत्र निक्षिप्तं बीज जलेन युतं सदरपुष्प- नी, मनसः स्वास्थ्ये. संपादिते व स्तदर्थमय तद्विषयमाप्तितदुपभोग- पुनः कामवीजे कुर्वदूपता प्रस्था- सहायंभूतं जलं पराधीन दृश्यते । -- ·, कायपरिशुद्धि भृष्टयावधीनत्वात् । अत्र तु जलस्थानीयं विषयचिन्तनं स्वाधीनमेवेति विशेषः । तदेवं कंपटपटोर्महारिपोरस्य • कामस्य सर्वत्र निर्दलनमावश्यकम् । तत्र यथा कीटादिभिबीजेोनिःसारतामापादित वजिस्म भर्जने वा तथा वर्षणाभावेन पीज- स्य जलसंयोगाभावे वाऽङ्कनरोदमो न भवति तथाऽव विषयोपभोगे दुःखानुभव- येत्तेन कामे निःसारतामापादिवे दुःखकल्पनया कामस्य भर्जने वा तथा शमेन विषयाचिन्तनाभावे वा कामस्याइकुरोद्गमों न भवति । यथा च क्षेत्रकाठिन्येना- हंकुरोगमायविकाशो न पॉप्यते तथा क्वचिद्दारिद्रयेण विषयोपभोगाय न पर्या- निर्भवति । यथा च क्वचिदुद्गतोऽप्य कुरोऽतिवृष्टया तिर्यक् पतितः सन्कणिशं धतु म शक्नोति तथा क्वचित्संपाप्ता अपि केचित् क्षुद्राः कामा मनोराज्येनोपभोगाय न पर्याप्ता' भवन्ति । यथा च पूर्णदीपन्नमपि कणिशं कचिच्छलभोच्चपेन शुष्कं भवति तथा क्वचिसमाप्ता अपि विषया वैराग्योदयेनोपभोगाय न पर्याप्ता भयन्ति । एवं यथायथं पूर्वकर्मानुसारेण तत्र तत्र कामो दुर्बलो भवति । भुत्या चास्य कामस्य निर्दटनायानेक उपाया अनुसंहिताः। तत्र कश्चिदुपायः क्वाचि- दिष्टकार्यसाधनाय पर्याप्तो भवन् । उपायश्च क्वचित्कामस्यानुद्भवायोपयुक्तो भवति । क्वचिदुद्भूतस्यापि फलाभावायोपयुक्तों भवति । क्वाचित सफलस्यापि पुनस्तत्रामवृत्तय उपयुक्तो भवति । तत्र विषयज्ञानेन हि कामोद्भवः । ज्ञानं च द्विविधं परोक्षमपरोक्षं चेति । परस्त्रीसुरामांसादिचिन्तनस्य यो निषेधः शास्रण प्रतिपादितः स तंत्र कामस्यानुद्भवाय परोक्षज्ञाननिषेध उक्तः । अयं चाय॑न्त- सात्विकस्थल उपयुज्यते । न नगा खियमीक्षेत, न सुराविक्रयस्थानं गच्छेदि- त्यायो निषेधाः प्रत्यक्षज्ञानरंप । एते च निषेधाः सात्विकस्थल उपयुज्यन्ते । राजसस्थले त्वेतानिषेधानुलध्य कामोद्भवे तब तत्काभिावाय न परदारान् गच्छन्न सुरी पिवेदित्यादयो निषेधाः शाखे पतिपादिताः । क्वचित्तु राजसस्थले रजःमधानतामसस्थले च .कामः कृतार्थवेत्तत्र पुनरप्रवृत्तये मायश्चितकाण्ड प्रतिपादितं. शास्त्रे । प्रायश्चित्तं हि' पुनरपराधाभावाय शिक्षामतिपादनम् । तन्न हि दुःखानुभवे सति वत्संस्कारेण पुनर्निषिद्धे कर्मणि न प्रवर्तते । किंच स्वाभाविकी या सच्चगुणमटिका निषिद्ध कर्मण्येमवृत्तिस्तदपेक्षयेयं दुःखानुभवपू- विका निषिद्ध कर्मण्यप्रवृचिठीयसी । यतो यावदुःखस्मरणें तावत्पर्यन्त पुनस्तादृशे कर्मण्यप्रवृत्तिः स्थिरैव'। यद्यप्यसत्कर्म "सत्कर्मापेक्षया निन्ध- मेव तथापि तज्जन्ययोर्मोगयोर्मध्येऽयं विशेषः । सत्कर्मजन्यः सुखानुभयो T ..

·म. वासदेवशानिप्रणीता- भोगः । स च कामरूपं बीजमुत्यापपति । तुली जनो हि पुनस्तादर्श सुखमिच्छत्येव । असत्कर्मजन्यो दुःखानुभवो भोगः । स च कामरूपं वीणं निवर्तयति । दुःखी जनो हि पुनस्तादृशं दुःख निवारयितुमेवेच्छति । तदुक्तम्- विशेषो भोगपोरेप सदसकर्मजन्ययोः। बीजमुत्थापयत्येको निवर्तयति चापरः ॥ इति । अत्रेदं बोध्यम् । यस्प कायपरिशुदिः संजाता तस्य सत्कर्मजन्यं सुखम- नुभवतोऽपि तत्रावर्णनीय सखसमं सुखान्यूनं वा दुःख संभावपतः स तस्म भोगः कामवीजं नोत्थापयति किंतु निवर्तयत्येव । तथा यस्य काय शुद्धियोग्यताऽपि नास्ति तस्यासत्कर्मजन्यं दुःलमनुभवतोऽपि पुनः कामसुख संभावयतः स तस्य मोगः कामवीणं न निवर्तपति किंतत्यापयत्येव । तदुक्तम्- उत्थापको यदि निवर्तकतामुपेपाल निनीवति समात्मसुखाभिरामम् । उत्थापकत्वमभियाति निवर्तकश्चेत्कीदृश्यधीगतिरिहान्यविधाभिधेया। इति । एवं च पूर्वोक्तमकारेण विविधानामपि जनानां सन्मार्गदर्शन भुत्या साधितम् । अत्यन्तवामसानामप्यनुग्रहार्थं कर्मविपाकमकरणं शाले प्रतिपादितमित्यनुपदमेवोक्तम् । यद्यप्येते सर्वे निषेधाः अति नोपउभ्यन्ते किंतु केचिच्छ्रतिषु केचित्स्मृतिषु केचिच्च पुराणादिषु तथापि वे सर्वेऽपि अतिमूला एव । श्रुतौ सचिता एव हि निषेधा विषयश्च स्मृतिपुराणेषु स्पष्टमुक्ताः । : अथ अतिमूलतयां स्मृत्यादीनां मामाण्यमस्तु श्रुतेस्तु मामाण्यं कथं सिध्य- तीति चेत्-उच्यते । प्रत्यक्षमूलानि हीतरपमाणानि । श्रुतितात्पर्धिस्तु कनिमत्यक्षसिद्धी प्रति कवितस्मपत्यक्षसिको न भवति । परंतु करिदप्पास- त्मत्यक्षविरुद्धो नैव दृश्यते । यजमानः मस्तर इत्यत्रापि तात्पर्यार्थो नैव प्रत्यक्षविरुद्धः । अतः कापि अत्युक्तार्थस्प मिथ्यात्वं प्रत्यक्षातद्धं न भव- तीत्यर्थादेव श्रुतेः मामाण्यं सिदम् । केषांचिच्छृत्युकानामानां प्रत्यक्ष- भूटकत्वेन पामाण्ये निश्चिते तदितरेषामपि अत्युक्तानामधानां तदृष्टान्तेन श्रुत्युक्तत्वसाम्पेन मामाण्यस्यानुमानपमाणसिद्धत्वात् । किंर शन्दपमाण- वादिना येन केनापि कस्परिच्छन्दविशेषस्प स्वमामाण्यमनवस्थाभियाs- भ्युपेयमेव । तच्च श्रुतेरेव स्वीकार्य भवति । तत्रामामाण्यकारणस्याभावात् । एतच्चदभाष्यारम्भे भाष्यकारैः सष्टमुक्तं दत्तव एवावमार्यम् । अत्र केचित्मत्पवविष्ठन्ते-अविन ममाणं भवितुमर्हति । पवस्तवातंभाविनो:- ·कायपरिशुद्धिः। धस्य वर्णनं क्रियमाणं दृश्यते । कर्मणः सकाशात्स्वादिफलमानिस्तत्रोक्ता। कर्म चोत्पन्नविनष्टमचेतनं च कथं स्वर्गादिफलं दातुं प्रभवेत् । इन्दादिदे- ववानां हविर्भागश्च देयत्वेन तब अपवे । सन संभवति । देवतानां तत्रादर्श- नात् । किंचानेकदेशेषु युगपरमवृत्तेष्वनेककर्मस्वेक एवेन्द्रः कथं गन्तुं मभ- वेत् । तथा यस्यामृचि यस्या देवताया वर्णनं क्रियते तस्या देवतान्तरे विनि- योगः श्रुत्यैव क्रियमाणो दृश्यते । सोऽपि न संभवति । पथैन्द्रया गार्हपत्य- मुपतिष्ठते ( स० औ० सू० ) इति । तथा चोन्मत्तालापवच्छृतिर्न प्रमाण- णत्वेन स्वीकरणीयेति । अघोच्यते । श्रुतौ कर्मणां फलानि स्वर्गादीनि निर्दिष्टानि किल । सत्र प फलदाने कर्मणो निर्देशः कर्तृत्वेन क्वापि नैव रुतः। किंतु साधनत्वेन । फलदाता त्वीश्वरश्चेतन एव । उत्पन्न विनष्टमपि च कर्मादृष्ट मुत्पाद्य क्वारा साधनं भवति । महिम्नस्तोत्रेऽप्युक्तम्- कती सुने जाग्रत्त्वपसि फलयोगे ऋतुमतां क कर्म पध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते । अतस्त्वां संप्रेक्ष्य ऋतुषु फलदानप्रतिभुवं श्रुतौ श्रद्धां बद्ध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ (म० २०) इति । अवो न काचिदनुपपत्तिः । तथा कर्मसंनिधौ देवानामसंभयो पः गतिपादितः सोऽपि नास्ति । न खल्वीश्वरदेहः स्वदेहवत्कल्पयितव्यो भवता। जीवन परिगृहीतो देहो हि न जीवाधीनः । प्रत्युत जीव एव देहाधीनः । न तथेश्वरदेहः । ईश्वरदहस्त्वीश्वराधीनः । तत्र देहे यथेच्छं रूपं परिवर्तपितुं शक्नोतीश्वरः । सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं स्थूलं महन्महत्तरं वा । तथैवैकमनेकं वा । ततश्चेन्द्राधा देवताः स्वीयेन सूक्ष्मरूपेण युगपदनेकत्राप्युपस्थातुं शक्नुवन्ति । सूक्ष्मत्वाद्भवत्सदृशेर्न दृश्यन्ते । किंच स्थूलदेहलिङ्गन्देहकारणदेहभेदेन विविध एव देहो जीवानाम् । ईश्वरस्प तु तेभ्योऽन्यो मन्त्रमयो देहो विद्यते । मन्त्रमपी देवतेत्युक्तः । मन्त्रमयो देहोऽप्यनेकविधः । श्रुत्युक्तः स्मृत्युक्तः पुरा- णोक्तो नाममन्तश्चेत्येवं मन्त्राणामनेकविधत्वात् । सोऽपि च प्रत्येकं पुनरनेकविध उच्चारपितृपुरुषभेदात् । अतश्च मन्त्रमयेन देहेनैकस्या एवेन्द्रादिदेवताया पुग- पदनेका संनिधानं संभवति । तदुक्तम्- ·९४ म. वासुदेवशाविप्रणीता- .. देवता स्यान्मन्त्रमयी शब्दस्तस्याः स्मृता मनः। तत्र पाणाः सूक्ष्मरूपा निविशन्ते गुरोर्मुखात् ॥ गायत्रीत्वं हि गायच्या नाऽऽचार्यादन्यतो भवेत् । नैव मूतेदेवतारवं विना पाणपतिष्ठपा ॥ नव यज्ञोपवीतत्वं तन्तूनां मन्त्रमन्तरा । नैव चिवस्थपतिना भवेनारी सुवासिनी ॥ आचार्याचैव विदिता विद्या साधिष्ठदायिनी। छान्दोग्यश्रुतिरेवान तादृशेऽर्थे निदर्शनम् ॥ मन्त्रमय्या देवनाया एकस्या अप्यनेकधा,। पादुर्भावः क्रतुशते युगपन्नेव दुर्लभः ॥ इति । तदुक्तं पातञ्जले महाभाष्ये-'एक इन्द्रशब्दः ऋतुशते प्रादुर्भूती युगपत्सर्वमामे ध्वड्गं भवति । इति । तथा मन्त्रे वर्णनमेकस्या देवतायाः । तस्य मन्त्रस्य विनियोगस्तु देवतान्तरविषय आवाहनादी श्रुत्यैव कृत इति य आक्षेपः सोऽप्प- स्थान एव । तथा हि-प्रयोगसमवेतार्थस्मारको मन्त्र इति हि, मन्त्रलक्षणम् । तत्र लक्षणेऽर्थस्मारक इत्युक्तं नत्वर्थवाचक 'इति । वाचक इत्युक्ते वाचकस्य केवल स्मारकस्य सग्रहो न स्यात् । स्मारक इत्युक्ते तु तेन वाचकस्यापि संग्रहो भवति । वाचकस्यापि वाच्यार्थस्मारकत्वात् । यथा-आसत्येन रजसाऽऽवर्त- मानो निवेशयन्नमृतं मर्त्य च । हिरण्ययेन राविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् । ( तै० सं० ३ । ४ । ११ )। अत्र भाष्यम्-सविता आदित्यो हिर- ण्ययेन रथेन आयाति । सुवर्णनिर्मित रथमारुह्य प्रतिदिनंा पूर्वस्यां दिश्याग- छति । किं कुर्वन्-सत्येन रजसाऽऽवर्तमानः । अमोघेन रञ्जकात्मकेन मण्ड- लेनोदयास्तमययोम्यिन् । तथाऽमृतं देवशरीर मयं मनुष्यशरीरं च निवे- शयन् स्वस्वकाले प्रकाशन तत्तलोके व्यवहारक्षम कुर्वन् । तथा भुवना भुव- वनानि विपश्यन्नवलोकयनिति । अब सवितुः प्रशसा वाच्योऽर्थः । सवितुरेव चाऽऽवाहनादावयं मन्त्री विनियुज्यते । यथा वा-बृहस्पते अति यर्यो अद्-ि धुमद्विभाति ऋतुमज्जनेषु । यद्दीदयच्छवसर्तमजात तदस्मासु द्रविणं घेहि चित्रम् ॥ ( तै० सं० १।८।२२ ) इति । अस्यार्थ.-ऋता सत्यापरमात्मनः सकाशापकर्षेण देवगुरुत्वेनोत्पन्न मतप्रजातः । हे ऋतप्रजात बृहस्पते यत्- त्नादिकं द्रविणम्, अर्यः राजा अनिमहान् इवरान् अतिक्म्य स्वयमेवानुभ- ·'कायपरिशुद्धिः। .६५ वितुमर्हति । तथा जनेषु द्युमत् ऋतुमच्च यद्विभाति । तत्रामात्यादिषु द्युमत्भूप- णादिमत् यज्ञकर्तृषु तुमत् यज्ञसाधनवन् । पुनरपि यद्दविणं शक्त्या बलेन जीवितमदानसंपादितसैन्यररूपेण दीदयत् दीप्यते तद्यथोक्तगुणोपेतं चित्रं मणि- मुक्तादिरूपं द्रविणमस्मासु धेहि स्थापयेति । अब बृहस्पतेः पार्थना वाच्योऽर्थः । बृहस्पतेरेवं चाऽऽवाहनादावर्य मन्त्रो विनियुज्यते । स्मारकमन्त्रस्योदाहरणं तु यत्र मन्त्रगतेन 'केनापि शब्देनार्थेन वा लिङ्गभूतेन सादृश्यादिसंबन्धेन या देवता मर्यते तब तस्या देवताया आवाहनादौ स मन्त्र उपयुक्तो भवति । यथा-आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा. वाजस्य संगथे । (तै० सं० ३ । २ ।। ५ ) । अनेन मन्त्रेण हि सोमवल्ली मार्थ्यते । किंतु तत्र : सोमेशब्देन चन्द्रग्रहः स्मृतो भवति । अनश्चन्दावाहनादावयं मन्त्रो पिनियुक्तो भवति । तस्य मन्त्रस्य ह्ययमों भाष्यकारैः पतिपादित:-हे 'सोम त्वमाप्यायस्व सर्वतो वर्धस्व । ते तव वृष्णियं वीर्य विश्वतः समेतु सर्वतः संगच्छताम् । त्वमपि वाजस्यान्नस्य संगथे संगमने निमित्तं भव, इति । सोम- शब्देन चन्द्रस्य ग्रहणे मार्थनाऽपीयं तस्य संभवति वाक्यार्थमुखेनैव । अत ईदृशस्थले नेवासंभवि किंचित् । तथा-उबुध्यस्वाग्ने प्रतिजागृोनमिष्टापूर्ते ससृजेथामेयं च । पुनः कृण्वस्त्या पितरं युवानमन्वानासीत्वाय तन्तुमेवम् ।। (ले० सं० ४ । ७१३) । अस्यार्थों भाष्यकारैरित्थमुक्त:-' हे अमे त्वमु- बुध्यस्व । अस्मद्विषये सावधानो भव । एनं यजमान प्रतिजागृहि ।, यजमान प्रतिदिनं सावधानं जागरूकं कुरु । अयं च त्वं च मिलित्वा इष्टापूर्ते श्रौतस्मात 'कर्मणी संसृजेथां संपादयतम् । हे, यजमान खां पितरं पितृवत्पालकं युवानं तरु- णवत्सशक. पुनः कण्वन् कुर्वन्नयमग्निस्त्वयि निमित्तभूने सति । एतं तन्तुं यज्ञप- “पाहम् अन्वानांसीत् अनुक्रमेण तनोतु संपादयतु ' इति । अमेरुद्धोधनं सन पाच्योऽर्थः । किन्दोधनगुणेन बुधग्रहः स्मृतो भवति । अतो बुधग्रहस्याऽऽ- पिहिनादाययं मन्यो विनियुज्यते । उनोधनं हि बुधग्रहस्प विशेषो धर्मः । बुध- 'ग्रहों हि स्वमक्तस्वार्चकादीनामिष्टसाधने सदा प्रबुद्ध एवाऽऽस्ते न कदाऽप्युपे- •क्षते । अत एव. वरय बुध इति नाम । तथा च बुधग्रहस्याऽऽवाहनादावयं मन्त्री विनियुज्यते । अनामे इति यासंबोधनं तवत्यामिशब्दः सिंहो माणयक -इतिवद्रोणलक्षणमा युधमहार्थको गृह्येत चेद्दाक्यार्थमुखेनैवेयं मार्थना बुध- -महस्य संभवति । अथवा-अभिशब्दो यौगिकः । अङ्ग यतीत्यग्निः । अङ्ग लो- ·६६ म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- पश्च (उ० स० ४ । ५० ) इत्युणादिसूत्रेण चौरादिकादङ्गिधावोनिमत्ययः । अमिर्हि केनापि वस्तुना स्वसंबन्धे जायमाने व किंचिच्चिनं करोत्येव । तथै- पायं बुधग्रह इति तस्य प्रशंसा । यद्यपि रूढियोगपतिवन्धिका तथापि वा- यार्थे पतिवन्धं कुर्यान्न व्यङ्गन्येऽर्थे । तथा च व्यङ्गन्यार्थेन बुधग्रहस्य पशंसा न निवारिता भवति । एवमिन्द्रप्रतिपादिकया चापीन्दवीति इन्त्र इति परमैश्वर्यवाचकादिन्दधातो रमत्ययेन साधितेनेन्द्रशब्देनामेरपि प्रतिपादनं संभवति । अवेन्द्राय ( उ० सू० २।२१) इत्युणादिसूत्रेणेन्द्रशम्दो रक्मत्ययान्तो निपातितः । एवं चान्यदेवतामतिपादकस्य मन्त्रस्य देवता- न्तरे श्रुत्या विनियोगः कृत इति न मन्तव्यम् । प्रत्युत मन्त्राणामनयाऽपि रीत्या विनियोगो भवतीति विनियोगस्य प्रकारविशेषः पदार्शतः । यथा- शुक्र ते अन्यद्यजतं ते अन्यविषुरूपे अहनी द्यौरिवासि । विश्वा हि माया अवसि स्वधावो भद्रा ते पूषनिह रातिरस्तु । (तै० सं० ४।।११)। अस्पार्थ:-हे पुषन् ते तव शुक्र शुद्धस्वरूपमन्यत् अनेकपकारम् । उदय- काले रक्तवर्ण रूपमन्यत् मध्याह्नकाले श्वेतवर्ण रूपमन्यत् इत्येवमनेकपका- रत्वम् । तथा ते तव यजतं पूजनमप्यन्यत् अनेकप्रकारम् । प्रातःकाले मित्रस्य चर्षणी भूत इत्यादिभिर्मन्वैः पूज्यसे । मध्याहने त्यासत्येनेत्यादिभिः । तथा त्वया निष्पादिते अहनी अपि विषुरूपे नानारूपे । अहःशब्दरछविन्पायेन रात्रिमप्युपलक्षपति । अहः पकाशोपेतं रात्रिस्तमोयुक्तेति नानारूपत्वम् । एवं विचित्रकार्यरुदपि त्वं द्यौरिवासि । आकाशं यथैकरूपं तद्वत्त्वमपि पक्षपावराहि- त्पादेकपोषसि । मीयन्ते पदार्था याभिश्चित्तवृत्तिभिस्ताश्चित्तवृत्तयो मायाः । कव्यदानवाचिना च स्वधाशब्देन कृत्स्नमप्यन्नमुपलक्ष्यते । हे स्वधावः अभवन् विश्वा हि मायाः सर्वा अप्यन्पदीयचित्तवृत्तीरवास रक्षास । हे पूछन् इह कर्मणि वे तप रातिनं भद्रा फलवस्तु । समीचीनं भवत्वित्यर्थः। अत्र पूनिवि संबोधन पुष्णातीवि पूषेवि यौगिकार्थेन शुक्रशन्देन स्मृतस्य शुक्रमहस्यापि संभवति । मन्त्रार्थोऽपि तस्य प्रशंसायै वर्णितो महाणापतिशयशक्तिमत्त्वेन संगमनीयः । केतु कण्वन्नकेतवे पेशो मर्या अपेशसे । समुषाद्भिरणायथाः ॥ (सं. ७। ४ । २) इति मन्वेऽपि केतुशब्देन केतुग्रहः स्मृतो भवति । मन्त्रार्थोऽपि तर सामर्थ्यविशेषेण संगतो भवति । अयं मन्त्रार्थ:-हे मर्मा मनुष्या भवन्नोऽ- कतने स्वजरहिताय रथाय केतुं कृण्वन् ध्वजं कुर्वन्तु । तथा-अपेशसे सुवर्णालं- ·कायपरिशुद्धिः। । काररहिताय रथाप पेश: सुवर्णालंकारं कुर्वन्तु। तथा सति हे रथ त्वं समुषङ्गि- ज्वालासदृशैः सुवर्णरश्मिभिः समजायथाः संगतो जातोऽसीति । हे केतो त्वदी- यदृधिमक्षेपमात्रेण सर्वो हि रथः ससंपन्नो भवतीति व्यङ्ग्योऽर्थः । तेन च केतुरहस्य मशंमा भवति । अत्र मन्त्रे यथा शुक्रकेत्वादिशब्दैः सार्थकैस्तत्त- नामकदेवतास्मरणं जायते तथाऽनर्थकैरप्यक्षरैस्तत्त नामकदेवतास्मरणमक्षरसाद- श्याज्जायते चेत्तत्रापि तादृशदेवताया आवाहनादौ स मन्त्री विनियोगयोग्यो भवति । लोकेऽशयं शतिः प्रसिदैव । महाकविना कालिदासेनापि पश्यैतच्छ- कुन्तलावण्यम् । इति केनचित्पयुक्तं यद्वाक्यं तत्रत्यादनर्थकादपि ' शकुन्तला। इत्यक्षरचतुष्टयात्तन्नामिकाया मातुः स्मरणं भरतस्य जातमित्यर्थो वर्णितः शाकु- न्तसनाटके । किंबहुना-अक्षरसादृश्यमपि सशिन नापेक्ष्यते । किंतु स्मर- णपर्याप्त सादृश्यं चेतायताऽपि तस्य मन्त्रस्य तत्र विनियोगयोग्यता पाप्यते । तेन तत्र तादृशानामगतवर्णमात्रादीनां कपांचिद्यत्यये च्युतावपि वा न क्षतिः। यथा-शंनो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शंयोरभिसवन्तु नः (ते. आ. ४१४२ ) इति मन्त्रस्य शनिग्रहस्याऽऽवाहनादौ विनियोगः। तत्रायं वि- शेप:-मन्त्रे 'शं नो, इत्याद्याक्षरदयेन शकारनकारघटितत्वाच्छनिरिति पर्द स्मयते । तेन च पदेन तद्वाभ्यस्प शनेः स्मरणं भवति । मन्वार्थस्तु-आपो देव्यो नोऽस्माकमभिष्टये पीतयेऽभीष्टाय पानाय शं सुखहेतवो भवन्तु । तथा नो. स्माकं शंयोः सुखहेतोस्ता आपोऽमिस्रवन्तु सर्वतः प्रवहन्त, इति । अव मन्चे श. नेरियं मार्थना सूचिता भवति । अत्रेदं योध्यम्-राहुरहस्याऽऽवाहनादौ 'कया नश्चित्र आभुवदूती सदावृधः सखा । कया शचिष्ठया वृत (ते. आ. ४।४२) अपं मन्त्री विनियुज्यते । मन्त्रार्थस्तु कस्येयं का बलदेवसंबन्धिनी । उतीशदो रक्षावाची । सदावृधः सदावर्धमानः सस्वा सखिवत्मियतमः चित्रोऽयं यज्ञः नः अस्मान् पति ब्रह्मदेवकृतरक्षणेन आभुवत् अभ्यागतः । स च यज्ञः प्रजाप- तिसंवन्धिन्या विशेषशक्त्या वृतो वर्तते । ब्रह्मदेवेन स्वीयशक्तिविशिष्टं यज्ञं म. ज्ञाप्य वयं रक्षिता इति यावत् । अयं च वृत्तान्तो राहोजापयितुं योग्पो भवति । हे राहो त्वं दैत्यः सन्नत्र ग्रहयज्ञे हविर्भागं ग्रहीतुं समागतोऽसि । कित्ययं यज्ञो दैविक्या शक्त्या युतः । अतोऽत्र तदनुगुणं समायरोत राहुग्रहो यज्ञका विज्ञा- प्यते । तथा च मन्त्रगतेन शब्देनार्थेन वा सादृश्यादिसंबन्धन केनापि प्रकारा- न्तरेण वा स्मृताया देवताया आवाहनादौ स मन्वो विनियुको 'भवति । मन्त्रा- ·1 म. वासुदेवशानिप्पणीता- पदीयमानः प्रार्थनापशंसादिरूपस्तापार्थः शक्त्या रक्षणया व्यञ्जनया या स्मृतदेवनां संवघ्नात्येवेति बोध्यम् । यथा चामिधा दिवः ककुत् पतिः पृथि- व्या अयम् । अपां रेवासि जिन्वति (ते. सं. ११४१४)। अस्य मन्त्रस्य भाष्य- कारैः कृतोऽयमर्थः-'अयमनिरादित्यरूपेण दिवः धुलोकस्य ककुत् अंच्छ्रितः मर्धा शिरस्थानीयः । पृथिव्याः पतिः। दाहपाकादिकारित्वेन पालकोऽप्ययम् । किंचापां रेतांसि उदककार्याणि स्थावरजङ्गगमशरीराणि जाठरामिरूपेण जि- न्वति मीणयति । इति । अत्र च इलोकमूर्धत्वेन, पृथिवीपालकत्वेन, शरीर- पोषकत्वेन चामेः स्तुतिदृश्यते । भौमोऽपि धुलोकमूर्धा भवति । सूर्यादप्युच्छि- तत्वात् । पृथिव्याः पालकश्च भवति । पृथिवीपुत्रत्वात् । ग्रहाणां सामर्थ्य विशे- षेण शरीरपोषकत्वमपि तत्र संभवति । अत्र च, मन्वे पृथिवीपालकत्वेनामे: प्रशंसा क्रियमाणा दृश्पते । पृथिवीसंबन्धेन च तत्पुत्रो भौमग्रहः स्मृतो भवति । अथावेदमुच्यते । मन्वविशेषस्य देवताविशेष यो विनियोगो दृश्यते तस्येय- मुपपत्तिः प्रदर्शिता । किवीदृशः प्रकारः श्रुत्या कुतः स्वीकृतः । तत्तत्कर्मणि विनियुक्तैर्मन्त्रैर्वा च्याविधयैव तत्तदर्थमकाशनं सर्वत्र पस्तुतोऽपेक्षितम् । तथा सर्वत्र न दृश्यते । तत्र को हेतुरिति चेत्-उच्यते । मत्यक्षव्यवहारापेक्षया परोक्षव्यवहारो देवेभ्योगधकं स्वदते । अतस्तथा विनियोग उक्तः । देवानां परोक्षमियत्वं च परोक्षपिया हव हि देवाः ' (नै. ना. २४३११) इति श्रु- त्यैव स्पष्ट मुक्तम् । तन, हि जगत्कारणीभूतः परमात्मा दशहोतृनामकमन्वाभिमानि- देवतानां शरीराणि सृष्ट्वा तानि जीवात्मना संपद्येयमिति विचार्य, आत्मनात्म- नित्यनेकवारमाहूतवान् । दशमे चाऽऽह्वाने स जीवात्मा हुंकारं ददौ । अतस्त- दनुरोधेन तस्य 'दशहूतः' इत्यन्वर्थ नाम संपन्नम् । तच्च नाम प्रत्यक्षम् । अतस्तत्र नास्नि वर्णव्यत्ययेन 'दशहोतृ ' इति परोक्षेपा नाम्ना तमाहूतवन्तः । तस्माद्देवानां परोक्षमियत्वं सिम्यतीति अत्यैव स्पष्टमभिहितम् । एवं कश्चित्सप्तम आह्वाने हुंकारं ददौ । कश्चित्पष्टे, कश्चित्पञ्चमे, कश्चिच्चतुर्थे, तेषां सर्वेषामपि क्रमेण सप्तहोत, षड्ढोत, पश्चहोत, चतुहात, इत्येतेः परोक्षेनामभिरेव व्यवहारस्त- नाभिहितः । तथा च श्रुतौ भूयान् देवव्यवहारः कथितः। तत्र च परोक्षवृत्तयो:- तिपरोक्षवृत्तपश्च शम्दा यहब उपलभ्यन्वे येषामर्थावबोधाय निघण्टुमकरणमार- धम् । तत्र निरुक्तटीकायाँ दुर्गाचार्यस्थिमभिहितम्-त्रिविधा हि शब्द- प्पयस्था । मत्यक्षवृत्तयः परोक्षवृत्नयोतिपरोक्षवृत्तयश्चेति विविधाः शब्दाः ।

·कायपरिशुद्धिः। तत्रोत्कटक्रियाः प्रत्यक्षवृत्तयः । अन्तलीनकियाः परोक्षवृत्तयः। अंतिपरोक्षवृत्तिषु शब्देष्वेप निर्वचनाभ्युपायैः । तस्मॉत्परोक्षवृत्तितामापधि प्रत्यक्षवृत्तिना शब्देन निर्व- क्तव्याः या निघण्टव इत्यतिपरोक्षवृत्तिः । निगन्तवं इति परॊक्षवृत्तिः। निगमाय- तार इति प्रत्यक्षवृत्तिः । निगमेयितारः श्रुत्यर्थज्ञापयितारः । यस्मान्निगमयिवार एते शब्दा अतो निगन्तव इति । तत एव च निघण्टव इत्युच्यन्त इति । तस्माद्देवानां परोक्षपियत्वं सिद्धम् । परोक्षपियवादेव च सर्वांशेन सादृश्या- भावेऽपि स्परणपर्याप्तसादृश्यमात्रण यन्मन्त्रस्थादक्षरसमुदायानामस्मरणद्वारा या देवता स्मृता भवति सा देवता तंत्र मन्वे संनिधत्त इति योध्यम् । एवं च कर्ममतिपादेकश्रुतिषु प आक्षेपास्ते 'निरस्ता वेदितव्याः । अत्यभिमाया- नाकलनमूदत्वात्तेपम् । अटमर्नया मसक्कानुमसक्त्या । मरुतमनुसरामः । तदेवं श्रुत्या नराणामनेकविधानां कायपरिशुद्धयेऽनेके मार्गाः पतिपादिताः । यस्मै यो रोचते स तेन स्पीकर्तव्यः । तेनैव च मार्गण तस्प कापपरिश- द्धिर्यथाधिकार सत्त्वरं शनैर्वा मवेदवेदिति बोध्यम् । नन्वात्मविज्ञानोपदेशाधिकारसंपत्तये कायपरिशुद्धिरपेक्षिता किल । अधि- कारसंपत्तिश्च मनस एव । तथा च केवलमनःशुदयैवालम् । तथा चात्र कारणदेहस्य स्थूलदेहस्य च शुद्धिः किमर्था । तथेन्द्रियदशक प्राणपश्चक मनो बुद्धिश्चेत्येवं सप्तशत्मिके लिङ्गदेहे मनोव्यतिरिक्तानां पोडशपदार्थानां शुद्धिः किमर्थेति चेत्-सत्यम् । यद्यपि चित्तशुद्धिमात्रेणाधिकारसंपत्तिः स्यात्तथाऽपि तादृशी चित्तस्य शुद्धिव कायपरिशुद्धयधीना । तत्र केषा- चिच्छुद्धिश्चित्तशुद्धेरुत्पचिमेव साधयति । केषांचिच्छुद्धिस्तु चित्तशुद्धः स्थिर- तायै समुपयुज्यते । तथा केषांचिच्छुद्धिश्चित्तशुद्धेः कार्यसाधनाय सहायता प्रतिपद्यते । तथा हि-लिङ्गदेह वावन्मनोव्यतिरिक्तः पोडशगणः । तत्र ज्ञानेन्द्रियाणां शुद्धिर्नाम दोषराहित्यम् । दोषश्च तेषां विषयासक्तिः । देषु च विषयाधीनेषु तैराकष्ट मनः कथंकार तत्मातिकूल्पेन काम हातुं शक्नुयात् । नन्विन्द्रियाणां प्रवर्तक निवर्तकं वा चित्तमेव । तथा च चित्तेनामेरिताना- मिन्द्रियाणां कथं विपराकर्षणमिति चेन्न । चिचेनापरिनानामपीन्द्रियाणां पूर्व- संस्कारवशेन विषयसंनिधाने विषयैराकर्षणसंभवात् । इयांस्तु विशेषः । स काममनसां कामानुगुणमनोवृत्तिपूर्वकं विषयसंयन्धः । अकाममनसां च विष- यसैबन्धपूर्वक कामानुग्णा मनोवृत्तिरिति । म चेन्द्रियाणां मनसश्चेत्युभयोः कीम- । ..

·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- राहित्येऽपि विषयसंनिधाने पूर्वसंस्कारवशेनेन्द्रियाणां विषयैराकर्षणं पूर्वय- स्पादिति वाच्यम् । पम्यात् । विषयैर्हि संनिहिरपीन्द्रियगतकाममव- लम्म्यैवेन्द्रियाण्यारुप्यन्ते । इन्द्रियैस्तु स्वगतकाममवलम्ब्यैव मन आरु- ध्यते । मनसः सकामत्वे तु सोऽपि काम इन्द्रियरुते मन आकर्षण उप- युज्यत इत्यन्यत् । तथा कर्मेन्द्रियाणां पाणानां च शुद्धिरप्यपेक्षितैव । कर्मेन्द्रि- याणां च माणाधीनत्वेन तेषां शुद्धिरपि माणशुद्धयधीनैव । शुद्धिश्च दोपनिर्यातनम् । दोषश्च माणादिवायूनां शरीरे योग्यसंचटनामावः। तेन च कर्मेन्द्रियाणि स्वस्वकार्य कर्तुं न प्रभवन्ति । तथा सति शुद्धपि चित्त विचारं कर्तुं नोत्सहते । अधिकारमाप्त्यनन्तरं जायमान उपदेश आत्मवि- पारे पर्यवस्पति । तथा च माणानां कर्मेन्द्रियाणां च शुद्धयभावे जायमानोड. प्यात्मविज्ञानोपदेशः स्वस्मिन्नेव लीनः स्यान तु फलोन्मुखो भवेत् । तथा बुद्धरपि शुदिपेक्षितैव । बुद्धिरेय हि मनसः कार्य पूर्णतां संपादयति । मनो विमर्शरूपं स्यादबुद्धिः स्यानिश्श्यामिका (५० द० १ । २०) इत्युक्तेः । न संकल्पमाषण कस्यापि कार्यस्प सिद्धिर्भवति । किंतु निश्चये सत्येव प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा जायमाना दृश्यते । तथा च यद्यात्मज्ञानोपदेशानन्वरं विचारे संप्रवृत्तेऽपि निश्चयो न भवेचहि जायमानोऽप्युपदेशो नष्फल्यमापद्यत । किंच मनोबुद्धयोः संबन्धदार्यान्मनः शुदं बुद्धिरशुद्धा, विपर्ययेण वा मनोऽ- शुद्ध बुद्धिः शुद्धति कल्पद्वयमपि नैव संभवति । एवं लिङ्गन्देहघटकानां सर्वेषां शुद्धिरपेक्षिता न तु केवलं मनोमात्रस्य शुद्धया निर्वाहो भवतीत्युक्तम् । तथा स्थूलदेहस्य कारणदेहस्य व शुदिरप्यपक्षितैव । तब स्थूलदेहः पञ्चीलतपश्च- महाभूतात्मकः । तस्य शुद्धिश्च दोषराहित्यम् । रथूलदेहे दोषश्च तत्र वातपित्त- कफानां यावता प्रमाणेनावस्थितिरपेक्ष्यते तदपेक्षया वेषां न्यूनताऽऽधिक्यं वा दोषः । दोषे च सति तत्रावस्थितानां तदधीनस्थितीनां ज्ञानेन्द्रियाणां प्राणानां च स्वस्वकार्यजनने यथोचिता प्रवृत्तिर्न स्यादिति तत्साहाय्यं मनसो न स्यात् । स्यादेतत् । स्थूलदेहस्य या शुद्धिस्तइपेक्षा स्यान्नाम चित्तशुद्धेः । परंतु कारणदेहस्य या शुद्धिस्तदपेक्षा सुतरां चित्तशुद्धेर्न संभवति । जगन्मूलभूत भलविषयक यदज्ञानं तद्रूपो हि कारणदेहः । तस्य दोषश्च तस्य याथातथ्येन जायमानस्य ज्ञानस्याभाव इति प्रावमदर्शितमेव । इदमज्ञानम् । इत्येवम- ज्ञानत्वेन पन्मूठभूताज्ञानविषयकं ज्ञानं तस्याभाव इति यावत् । तादृशज्ञाना- .

·कायपरिशुद्धिः। १०१ भावरूपस्य दोपस्प निरासेन हि कारणदेहस्य शुद्धिर्वाच्या। तादृशदोपनिरासश्च मूलभूताज्ञानस्य यदाधिष्ठानं तस्य साक्षात्कारेण भवेत् किल । किंतु मूलभूताज्ञानस्याधिष्ठानं बलैवेति तत्साक्षाकारे सति मूरभूताज्ञानं विनष्ट- मिति तदानीं कारणदेहस्यास्तित्वमेव नास्ति कुतस्तच्छुद्धिः कुतस्तरां तदपेक्षा । वथा तदानीमज्ञानमूलकः सर्व एव प्रपञ्चो विटयं यात इति चित्तमपि नष्ट- मेव । दूरे तच्छुद्धिः । दूरतरे च तस्याः शुद्धरन्यापेक्षेति । अबोच्यते । ब्रह्मविषयकाज्ञाने ब्रह्मज्ञानेन विनष्टे कारणदेहो विनष्ट एव भव. तीति सत्यमेव । किंतु ब्रह्मज्ञानं द्विविध-परोक्षं प्रत्यक्षं च । तब प्रत्यक्षज्ञानेना- ज्ञानं नश्येत् । न हि रज्जु प्रत्यक्षां ज्ञातवतः सर्पमतीतिर्भवति । एवावांस्तु तत्र विशेषः । रज्जुपत्यक्षे ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा विपुटी भासते । ब्रह्मपत्यक्षे सर्वथा भेदाभावेन त्रियुटयपि न भासते । पातिमासिकपदार्थज्ञानाभावसूभयय समानः । परोक्षज्ञानेन तु नाज्ञानस्य विनाशः । किंतु क्षयोन्मुखन्वम् । एतावनी या च तत्राज्ञानरूपस्य कारणदेहस्य शुद्धिः सा तत्र चित्तशुद्धेरपेक्षिता । कारणदेहस्याशुद्धत्वे तत्परिणामभूतस्य चित्तस्य शुद्धिरेव नोदयमासादयेत् । कारणदेहस्य क्षयोन्मुखत्वे सत्येव हि तत्वरिणामभूते चित्त कामः शिथिलसंचारः स्यान्नान्यथा । तथा च तदानी चित्त शुद्धः कारणदेहशुद्धयपेक्षोपपद्यत एव । तवस्थमुमुक्षुदृष्ट्या सर्वस्यास्य प्रपञ्चस्य पुरतः प्रतीयमानत्वात् । अत्रेदं योध्यम् । यथा नायं सर्प इत्याप्तोपदेशेन निश्चितायामपि रज्जी याय- चक्षुर्दोषस्तावत्सर्पः पतीयत एव । किंतु तवाय मातिभासिक इति बुद्धिसचा- तज्जन्यौ भयकम्पो निवर्तते । तदानीं तस्य सर्पस्य भर्जितवीजवत्कार्यकारि- त्वाभावात् । एतादृश्येव जीवन्मुक्तावस्था । यदि तु नायं सर्प इति केनचिद्वाक्य उच्चारिते श्रोतुस्तक वाक्पे न पूर्णो विश्वासो नापि च सुतरामविश्वासस्ताह तस्यामवस्थिती नेत्रदोषण दृश्यमानात्साशय कम्पश्चोत्पद्यत एव । विश्वस्त-- वाक्याद्यथा भयं कम्पश्च नोन्पद्यते तथा तस्यामवस्थायां भयकम्पादिकं नास्त्ये-- वेति वक्तुम शक्यम् । संशयादपि तादृशकायोसत्तिजननात् । तादृशी च या मुमुक्षोरवस्थाऽऽत्मावज्ञानोपदेशात्माकन्यविकारसंपत्तिस्तस्पामवस्थिती या चित्तशुद्धिस्तया कारणदेहशुद्धिरपेक्ष्यत एव । यावती च तदानीं कारणदेहस्प शुद्धिस्तावत्येवापत इति न कश्चिद्दोपः। तदेवं चित्तमात्रशुद्धया न कार्यसिद्धिः किंतु कायपरिशुद्धिरपेक्ष्यत इति प्रदर्शितम् । ..

·म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता- अत्रेदं गोध्यम् । कायपरिशुद्धियं धार्मिकस्यैव भवति । धार्मिक- लक्षणं तु- , देवतागोद्विजादीनां परिचर्यादिकर्मसु । 'ज्यापारयति यः कायं स धार्मिक इति स्मृतः ।। देवतादिशंसायां स्वाध्यायाध्ययने जपे । व्यापारयति यो वाचं स धार्मिक इति स्मृतः ।। संध्योपासनहोमादिविधयो नैव बन्धनम् । "किंत्वनुग्रह इत्येवं मतिर्यस्य स धार्मिकः ।। इति । एतच्च धार्मिकस्प न पृथग्लक्षणवयं मन्तव्यम् । किंतु समुच्चित्यैकमेवेदं धार्मिकलक्षणं बोध्यम् । तदुक्तमभियुक्त:- कापेन पाचा मनसा चैव पोऽहर्निशं नरैः । धर्ममवणतामेति स धार्मिक इतीर्यते ।। इति । मनु संध्यादिविधीनामनुग्रहत्वेन ज्ञानं धार्मिकसक्षणे प्रतिपादितम् । किंतु तेम्पस्तादृशीं बुदिमीश्वर एव ददाति । नं देवा दण्डमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं हि रक्षितुमिच्छन्ति युद्धया संयोजयन्ति तम् ।। इत्युक्तः । न चश्वरश्च सर्वसाधारणस्तादृशी बुद्धि कुतः सर्वेभ्यो न ददातीति पापम् । यसः सांधारणोऽपि दोषशून्योऽपि चेश्वरः कर्मायत्त 'एव वादश- बुद्धिमदाने मभवति । तादृशं कर्म च देवतादीनां परिचयांदिषु कापवाग्व्यापारा- दिर्फ पोभ्यम् । नच तादृशव्यापारानुगुणाऽपि बुद्धिः परमेश्वरपदत्य । तथा च सत्र कीदृशकायत्तत्वं परमेश्वरस्यति वाच्यम् । तत्र तत्पूर्वतनकाय- तात् । संसारस्थानादित्वमत्र पार्यन्तिकः समाधिोध्यः । अथ कायपरिशुद्धौ जातायां कार्यसिद्धिः कया विधया भवति तदुच्यते । सर्वो हि जन्तुः सुखार्थ दुःखनिवृत्त्यर्थं च प्रयतव इति प्रसिद्धमेव । यत्र चैकस्मादेव विषयात्सुख दुः चापाप्यते तत्र पाणिनां प्रवृत्तिर्षा भवति निवृत्ति । तत्रायं संसारासताना माणि क्रम:- वस्तुनीह सुखसाधनयुधिदुःखसाधनमात निसर्गतः । याधते खल समामवरां वा नोत्कटामिति सुखार्थिनां कमः ।। - ·कायपरिशुद्धिः यद्वस्तु सुख साधनं तदेव दुःखसाधनं चेत्तद्वस्तु सुखसाधनवाग्राह्य- मथया दुःखसाधनत्याच्याज्यमिति विचारे यदि तत्र सुखापेक्षया दुःखं न्यूनमथवा सुखेन समं प्रतीतं भवेत्तर्हि तत्र दुःखसाधनमते धो भवति । अतस्तत्र निव- तिर्न भवति किंतु तद्ग्रहणे प्रवृत्तिरेव भवति । वस्तुतस्तु- समत्वमवरत्वं वा यत्रापि ज्ञायते नरैः। तत्रापि वस्तुतोऽस्त्येव दुःखभारोऽतिदुःसहः ।। इत्युक्तरीत्या प्रायः सर्वत्र सुखापेक्षया दुःखमधिकमेवेति बोध्यम् । ननु सुखा- पेक्षया दुःखं न्यूनं प्रतीतं चेदस्तु नाम तत्र दुःखसाधनमतेर्वाधात्सुखार्था प्रवृत्तिः । सुखदुःखयोः साम्ये मतीते नु कदाचित्सुखार्था प्रवृत्तिः, कदाचिदुःख- निवृत्त्यर्था निवृत्तिरिति तत्र प्रवृत्तिरेव कथमुच्यत इति चेन । संशये निश्चायिका हि बुद्धिः । सा च मलिना कामपरवशा । कामश्च स्वपति- कूलतया वस्तुतो दुःखसाधनतां निनुते । तथा च तादृशकामसंयुक्ता बुद्धि- ग्राह्यत्वेनैव निश्चयमातनुते । किंच यत्रापि सुखापेक्षया वस्तुतोऽधिकं दुःखं तत्रापि कामो यथासंभवं दुःखस्याऽऽधिक्यमपनुत्य सुखेन साम्यं न्यूनता पा प्रदर्शयन् दुःखसाधनमतेर्वाधमेव साधयति । यत्र तुं सुखदुःखयोर्महदन्तरं सुखं स्वल्पतरं दुःखं च महत्तरं मृत्युसमं तत्र दुःखस्याऽऽधिक्यमपोतुमशक्नुवन्नगत्या कापस्तत्र तूष्णीमास्ते । यथा- नानं विषेण संपृक्त क्षुधातर्वोऽपि जिघत्सति । कचित्तु तादृशे महदन्तरेऽपि कामः पाणिनमन्धं कर्तुं मभवति । तत्रच स माणी सुखलोलुपः सन् कामान्यतया भावि दुःखमपश्यन् तत्र मवर्तत एव । तदुक्तम्- कामान्यः किं न कुर्वीत यत्पाण्डुः काममोहितः । जानन्नपि स्वकं मृत्यु मान्या साकमरीरमत् ॥ इति । भाविनो दुःखस्य महत्तरत्येऽपि निश्चितत्वेऽप्यहिकत्वेऽपि चैवं कामस्य स्वाराज्यं किमुत भाविनो दुःखस्य स्वल्पत्वे संदिग्धत्वे जन्मान्तरगतत्वे च । वन महत्तरमपि दुःखं जन्मान्तरगतं चेत्तत्र व्यवधायकं मरणकालघटितं भ्यांसं कालं पुरस्कृत्य ससहाय इव कालस्तत्र तज्जन्मान्तरगतं दुःख निनुत्यै- हिकसुखार्थ प्रवर्तयति । प्रायस्तादृशे विषये यथेच्छे कामो नरीनति । केवलं मत्वगुणोकर्षे सत्य वास्प कामस्य प्रयत्नो निष्फलो भवति । तदुक्तम्-

·१०४
म. वासुदेवशास्त्रिप्रणीता-
पराभूतो भवेत्कामः सत्त्वोत्कर्षण नान्यतः।
रजोगुणः सहायः स्यादविरोधी तमोगुणः ।। इति ।
सच्चीवर्षश्च कायपरिशुद्धावश्यंभावीति तत्र कामोकिंचित्करो भवति ।
तथा चाऽऽत्मविज्ञानोपदेशाधिकारः संपद्यते । सति चैवमविकारसंपचौ नित्यस्य
रयरूपयोग्यत्वे फसावश्यंभावनियमाद्यदा कदाचित्तस्योपदेष्ट्राचार्यसनिधानं स्यादे-
वेति तेनोपदेशे कृते सति साक्षादात्मसायुज्यमुपैतीति सिद्धम् ।
समर्प गौरीरमणे भक्त्यैतं ग्रन्थमादरात् ।
श्रीवासुदेवो जनुषः साफल्यं लब्धुमीहते ॥
इति श्रीमन्महामहोपाध्यायाभ्यंकरोपाहवासुदेवशासिविरचिता
कायपरिशुद्धिः समाता॥

·कायपरिशुद्धावुद्धृतानां श्रुत्यादीनां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । श्रुत्यादयः। पृष्ठम् । .. ... १४ ९ ३८ २३ ... ... ... अ इ उ ण अग्निर्धा अड़े लोप अजातपाय अतस्तान्क्रम अतिस्नेहः अतृणे पनितो अत्र श्मशान ... ... ७२ १० ... ... ... ... अथ चेत्त्वमि ४५ ... ६ ... अथ तस्य भयं अधमामनुजा पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। अमाप्तकामः १३ अप्ताप्ने शास ९८ अप्रामाण्ये ९५/ अभिनिवेश ८८ अयोग्यसम ८६ अयं दरिद्रो ५४ अरे द्वार ८८ अवचनेनैव ८७ अवशिष्टं वि ५८ | अविज्ञातं ४० विद्या त ८४ अशक्ता नि २३ अशब्दमस्प ६६ अशब्दमस्प ७१ अशुद्धं काम ३: असत्ये वर्म २९ असन्ये वर्म २९ अस्तित्वे दीप ४४ अहं ते सर्व ३५ अहं त्वा सर्व ११ अहं त्वा सर्व ३१ ३९! आग्रहाकान्त ४१ आग्रही नि ९८ आग्रही बत अधुना निश्च ११ ... ४१ ... ... ... अधुनोप अध्याहारस्तु अनुकूलस्त अनुभूनेरा अनुभूतपि ... १५ ... ८२ अन्तः पविष्ट ... ... अन्धकारोऽपि अन्धगज अन्वयव्यति अपत्यं पौत्र अपहतपाप्मा ... आ. ... ... ८२ ८३ ८३ अपार रेतासि ...

·[२] पृष्ठम् । ... ... ... ... ... ... ... ... ... श्रुत्यादयः। आचार्यादेव आत्मन्नात्म आत्मन्येवा आत्मा वा अरे आत्मा वा इद आत्मा वा इद आत्मा वा इद आदित्यो यूप आदी विचार आपेक्षिक्येव आप्यायस्व आरोग्यशास्त्र ५७ ९० ... ... AN- पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। ९४ इमं श्रुतेः ९८ ४६ ईशस्य दुनि ९ १/ उचितायाप्य २० उत्कर्षणं म २० उत्तमः पुरुषः ८२ उत्तमा मनु २३ / उत्थापकत्व ८६ उत्थापको य ९५ उद्दिष्टार्थस्य १/उद्बुध्यस्वा २४ उपदक्ष्यन्ति २४ उपदेष्यन्ति ... ... ... १२ ८३ ... ... ... ... आशैव चान्तः आशैव दुःख आश्रयैक्पे आसत्येन आसत्येन ६९/ उपदेश्यन्ति ९४ / उपदेश्यन्ति ... ... ... ९ इ. इतरस्याप्येष ... ... उपदेशः रुतः उपपत्ती उपभुज्यते ८१ उपायाः शिक्ष उभयवस्साशा १२ १२ २४ कनेन्द्राम १५ ... ... इदं सर्वे इदं सर्वे इदं सर्व इदं सर्व इदं सर्व ऋ. ... ... ... ... २५ ऋतौ भार्या ... ... ७२ ... ... ... इदानी गत इदानी तर इदानीमस्मि इन्द्रियेभ्यः प ७३ १० एक संधिस ६७) एक इन्द्रश २२ एक एवम ... ... ... ...

·[३]. श्रुत्यादयः। एक एवाग्र पृष्ठम्। एक एवाय .. ८७ ... ... . १ ... १०२ एक एवाग्र एकमेवादि एकमेवा एतदेकपर एवमुक्त्वा एवमुक्त्वा एवं विष्णुप पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। १ कामाहंकार १ कामोपशम २ कामो बीज ३८ कायांश्च दोष ३८ कायेन वाचा ३७ कार्यमित्येव ६६ किंचिदप्यत्र ७३ | किंतु कार्यम २४] किंतु माग्दृढ ३६ किंतु भक्ष्या ११ कित्वनुग्रह ... ... ३ ... ... ८८ ... ... ... एषा साचार्य ... एपोऽणुरात्मा १०२ ऐ. कित्यसंभाव ... ऐन्द्रया गाईप ८८ ... ९३ / किंत्वसंभाव कुतस्त्वा कश्म क. ... ... ... ६१ कुरु कर्माणि ७३ /कुरु कमैव ७६ कूटस्थोऽन्त ... ... ... ... ... ... ... कथं न ज्ञेय कथं भीष्म कथं भीष्म कथा तत्त्वबु कया नश्चित्र कया शचि कर्मणैव हि कर्मणैव हि ८२ ... ... ... ७८ ३४ २१ ... कली लुब्धा २३ केतुं कृण्व ९७ केवलाद्वच ९७/ केवलेनानु क्षणं कीडन्ति ७९/क्षरः सर्वाणि ३४ क्षुद्रकामोदो ८२ | क्षुद्राः स्थलाः ३ ८९ | गायत्रीत्वं ८८ गीति दीपा ... १०३ गृहीतार्थी ... ... ... ... ग. ... काचावृतम काम एप काम एप कामस्तन कामान्धः किन ... ९४ ... ... ...

·[४] श्रुत्यादयः। पृष्ठम् । घ. पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। तत्र को मोहः ४५/तत्त्वमसि ४२ ... ... ७ ... घटमीप्सु घनच्छन्न घनच्छन्नम ... ... १६ तत्त्वमसि १६ तत्वमसि ... १२ २४ च. तत्त्वमसि ... ... चान्दं ज्योतिः ४९ / तत्त्वमास ... ... तत्त्वमसि ... ३० छान्दोग्यश्रुति ९३ / तत्त्वमसि ... ज. ३१ ३१ ... २३ ... ... जठरान्तः আনন্দসি जीप ईश जीव ईशो ज्ञानतोऽज्ञान ज्ञानादेव तु ज्ञानादेव तु ज्ञानी त्वात्मेव ज्योतिष्टोमेन ज्योतिष्टोमेन तत्वमसि ८६ / तत्त्वमसि १०३ / तत्त्वमसि २७ तत्त्वमसि ६ तित्वस्य नि ६९ तत्संशय ४४ तथा तपस्था ८० तथा वृत्ति २७/तथा स्वर्गा ७८ तदाधिगम ८७ नदाधिगम तदर्थ कर्म ... ... ८६ ... ... ... ... ... ... ... त. ... ... ३७ / गदर्थ म ३३ तदस्य ... ... ... तचिन्तन हशेष ये तत एव पृ सतः पणम्प ... ९० तत्कामान् ६६ नदेव मल ४८ वा माणाः तवःस्पात ९४ नदेयोप २३ गदसत ... पतः स्वधर्म ... ... ५८ गददेर १७ नापति परपपरि ... ...

·[५] पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। तमेवं विद्वान् तमेवं विद्वान् ... ... तमो रजः द्रष्टव्यः ओ ८० दृष्टव्यः भो ८द्वाविमी ६५ वा सुपर्णा ७६/दा सुपर्णा ... ... २१ १० १० २३ द्वैतिनां तु घ. तरमात्मण तस्मायुध्य तस्य कार तस्य कर्तार तादात्विकी तृणवीज तृप्तः स्वाद ते कायशुद्धि ... ७२ ९० धर्मप्रवण धाता यथा ... १०३ ६ ३३ धातुदोषः .. ... ४ ... ... १ / धातुसाम्य ५३ / ध्यात्वा महा तेषां सतत ते सर्वे स १ ... न. ... ८६ ... १४ ... ... ... ... ... त्यक्त्वेमां विविधा हि ददामि बुद्धि ददामि बुद्धि ददामि बुद्धि ददामि बुद्धि दशमस्त्व दुःखहाना दूपयन्ति दृश्यन्त एवं देवता गो देवतादि देवता स्यात् दहिनोऽस्मिन् देवी संपादि ५४ , न कश्चिदपि ... ९८ न कस्य तत्प ५२ न केनापि ५३ / न चक्षुषा ... ५३ न जातु कामः ६३/न जातु कामः ३० न जातु कामः कामानामला... ८४ न जिवत्सति ८६ न जिवत्सात ८७ ८७न तथा कल्प १०२ न तस्मात्कल ३८ १०२ नत्वेवाह ९४ नवेवाह ३५) नत्वेवाह ५८ न देवा दण्ड ... ... ... ... ... .. ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ६०२ ·[६] पृष्ठम् । ... ... ... ... श्रुत्यादयः। न ध्वान्तस्थ न नगा स्त्रिय न परदारा न परदारा न भस्मलेपः ... ... ... ... ... नष्टो मोहः नष्टो मोहः .... प. पृष्ठम् । श्रुत्यादयः । ४५ नेह नाना ९० नेह नाना ८५ नैव चित्रस्थ ९१ नैव तस्मा ८६ नैव मूर्ते नैव यज्ञोप ७३ २० पक्षपातर ९१ पञ्जरे स्थाय ९१/परधर्म म १०३ / पराभूतो ७ परित्यज्य ४४ परोक्षपिया ८० पश्यैतच्छकु ६९ पापमेवाऽऽ ... २३ ... ५५ ... ... ... ... १०४ ४९ ... ... ... ... न सन्नास न सुरां पिये न सुराविक नानं विषण नान्यः पन्था नान्यः पन्था नान्यः पन्था नापराध नापराध नायमात्मा नित्यं स पुर नित्यस्य स्वरू नित्यानित्याव निरयानित्यपि ... ... ... ... ... ६९ पितेव पुत्र १२ पानो देवदनः ८० पुपापियोग १०४ पुनः रूप ३२ पुरुषान ३९ ५५ ... ... २२ ... ... नियतं कुरु ... , ५९ ... । निरसनः निर्भसंपन् निषेधकत्वं ... ३३ पूर्वपारित ७६ पीयममति ४९ प्रकार ६९ प्रक्षाटनादि ३८ पक्षाटनादि মলছাৰি ধ ৭। 'মখানা ३८ पमाणभतः नूनं शिपिठ ५६ ... ... ... नेह नाना नेह नाना । ... ... ...

·[७] पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। पृष्ठम् । म. ... श्रुत्यादयः। प्रयत्नः कि प्रयोगसम पविश्य हि ... ... ४२ ... ... प्राणेन रक्ष ... २२ मातः सदैव ... ... १०० मादुर्भावः क मेक्षावन्तः पाले तु पोडशे ... ही: ९४ ५३ ८८ ... ९४ मदुक्तिमेकां मध्यस्थसं ३ . मनसस्तु ७९ / मनो विमर्श ९४ | मनो हि ट्वि .. २३ मन्त्रमय्या ... ६७ | मन्दं प्रवर्त मन्दं प्रवर्तते ... ५३ | मन्मना भव ८८ मन्मना भव मन्मना भव १ मन्मना भव १०२ ) महतः पर ८५ महाशनो ९२ महाशनो ३२ / महासत्वा ... ४८ फलप्राप्ति फलमाप्त्या ... ... ... ब. बहु स्यांम ६२ ... ... बाधते खलु बाधते खलु ३ ... ... ... ५६ / मा कर्मफल ... बीजमुत्था बुद्धिमन्दो बुद्धियुक्तो बुद्ध्या युक्तो बुभक्षितोपि बृहस्पते ब्रह्म वेदन ... ३५ ... ... ... ... ... भ. ... ७७ / मावास्पर्शा ३३ / मामेकं शर ९४ | मामेवष्यास ४८ | मामेवैष्यसि मामेवैष्यसि ५१ मामेवैष्यसि यु ५१ / मायामात्र ९५ मायामात्र ८७ मायामात्र ९० मायिकानां ... ... भक्तिमान्मे भक्तिमान्य भवावाज ... ... ... ... ४० भय एवाभि भोगेन फलि ... ... ...

·[८] पृष्ठम्। ... ४१ ९० ... ... ... श्रुत्यादयः। मा शुचः संप मां हि पार्थ मां हि पार्थ व्य- मित्रस्य वर्ष मुक्तानामपि -मुख स्यापि 'मुमुक्षपो. , ... ... ... पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। ५८ यतो वाचो ६४ यत्नेनार ६४ यत्र मार्गा अ ९६ यथाऽपरो २४ यथाऽपसार्य २३ यथा चिन्तामणि ८४ | यथा निरि ३२) यथा मुञ्जा १२ यथा मूर्यो ३६/ यथा यस्य ४७ यथा सुखस्य यदपत्य ... ... 8 मुमुक्षा चेति ३ मुकोऽस्मीति ९ ... ... ... मृपान चके ... मोक्षाधिकार ... ... .. २६ / यदा होवेष २७/ यदि दुष्टं ४ २७ | यदि मुख्य ८१ ... ... ... २६ / यदुपाचे ९२ / यहीदप ३३ यतयोनि ७७ / यद्यदुष्टं ८०/ यद्यप्येते ८४ / यदन्नोद २ ४ ... ... य आत्मनि य आत्मनि प आत्मनि य आसान यजमान' यज्जिहास 'यज्ञार्थाक यतः प्रवृत्ति यतमाना दुः यतस्तत्रा यतो वाचो यतो वाचो यतो वाबो यतो वाचो यतो वाचो यतो वाचो ७६ ... १० ... ७१/ यदाचाइनभ्यु १०। यद्दाचाऽनम्यु ११ यदाचाग्नभ्यु ३१/ यन्मनसा ३६/ यन्मनसा ४१ यन्मनसा ४१ | यन्मनसा १० ... ... ... ... ... ...

·[९] श्रुत्यादयः। यन्मनसा पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। ४१ पृष्ठम् । ५३ रजोगुणः स ... १०४ यस्तु प्रवर्त यस्तु पवर्त . रीतिः साऽभ्यु ८८ ... ... यस्मिन्स यस्यामतं यस्याऽऽत्मा ४२ / रोगनाशक ४५ रोगीत्पर्य ... ... ... ल. २४ २५ लाठयेत् २५ ... १७ व. ... यस्याऽऽत्मा यस्याऽऽस्मा यस्य पृथिवी यस्य पृथिवी २४ वक्तर्यारोप ३२ ... यस्य माप्तौ ... .. ९ यावदशुद्धः युक्ति समी युध्यस्व जे युध्यस्व वि ... ... ४८ १२ २३ ... २५ वक्तुं सुकर ४४ वक्तृतात्पर्य वचनं तत्र ७३ वचस्याम वराटिका ७६ वराटिका वस्तुनीह सु वस्तुनोः सा वानिवृत्ति ५६ | वादिनी ना वादो हि नि वार्धक्येऽपिच विज्ञानं ब्रह्म विण्मत्रयोः २६ विद्युल्लवन २६ | विधि निषेधं २६ विनाधिकारः ३६ / विना कायशु १०२ विवक्षा नि येषां कुमार्ग योऽर्थोऽनुक्तो योगस्थः कुरु योगस्थः कुरु योगस्थः कुरु यो मद्भक्तः यो मे भक्तः ... ... ... ८७ १ २३ ८८ ... ... ... यो विज्ञाने यो विज्ञाने यो विज्ञाने यं हि न व्य यं हि रक्षितु. ... '३८ ... ... ...

·[१०] पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। ८८ ... ... १ ... ... ३ श्रुत्यादयः। विशेषतःप विशेषो भाग विषयेन्द्रिय विसृज्य स विसृज्य स वैद्यकं लि वैराग्यमूल व्यत्ययो व व्यापारयति ब्रजन्ति ते ... ... ... ... ... ... ... ... :: ... १०४ ... ... ५१ ९२ स एवाध्या ३३ / स ऐक्षत ६६ / सङ्ग त्यक्त्वा ६६ सत्यं ज्ञान ४. सत्त्वशुद्ध्य सदा गुरु ७२) सदेव सौम्य १०२ / सदेव सोम्य ९० समुपद्धि समय ... ८६/समे यजेव ९७ समोऽहं स ११ सर्वधर्मान ३ / सर्वधर्मान् ८६ सर्वधर्मान् ८१ सर्वात्मानम् ६२ स धक्का मा ७३ / स शमो वि ९६ स स्वर्गः स्यात् ३३ सहैव दश ९७ सार्क रामेण ८६ साम्येन पत्नं ८७ | सिद्धं तु निवर्त ८६ | सुखदुःखे ८६ सखमाप्तिःल १०४ सुखमाधिव ३२ सूक्ष्मेक्षिका ... .. ५८ ... शनैः शनैः शंयोर शब्दाया एवं शरीरविन शर्कराखण्ड शास्त्रमलं म शिष्यस्तेऽहं शुद्धौ संवृत्ता शुक्रं वे शुभूपते शं नो देवी अविः कारप श्रृंविषदर्शित ४३ ... ... ... ३४ ७८ ... ... ... .. १५ ... ... ... श्रुत्या गकिक श्रुत्या स्वर्ग ... ... ... भीवासुदेवो भंस्थापी १ ·[११] पृष्ठम् । ... ८२ ... ... ... ... २४ ... पृष्ठम् । श्रुत्यादयः। ३३ स्वरूपतो ২৬াকামী ४४ स्वर्गकामो १०२ / स्वसंशय ११ स्वस्मादुर ८८ स्वादप्यन्नं ७१. स्वादृप्यन्नं ६४ स्वाध्यायोऽध्ये स्वीयं संर खे स्वे कर्म स्वोत्पेक्षिवेन ... ८८ श्रुत्यादयः। सोऽनित्यत्व सोऽयं देव सोऽर्थः संभा संध्योपासन संनिकर्षा संपामकामः संशये हि स्त्रियो वैश्याः खियो वैश्याः स्थाने हपीके स्थूलो दोपो स्वकर्मणा स्वकर्मणा स्वकर्मनिर स्वधर्ममपि स्वधर्ममपि ... १३ ... ... ६५ ... ... ह. ... ५१ ... ... ... ८० हर्षामर्ष ८० हंविषा कृष्ण ४९ हविषा कृष्ण ५८ हिरण्ययेन ... ... ९४ ... समाप्तमिदं श्रुत्यादिसूचीपत्रम् ॥

·४ ४ ३ ४ . ९ २ ३ ... [४] अन्यनाम। मूल्यम् । रू० औ० ६६ विधानमाला-श्रीनृसिंहमविरसिता ..... ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपाहवामनशासिकता । २ १४ ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यकृतपृत्तिसमेतम् । मागद्वयात्मकम् । . १६ ८९ काव्यप्रकाशः-संकेतास्यटीकासमेतः । ९० शाहायनास्थ्यकम-ग्वेदान्तर्गवयाप्कलशारखीगम् । ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेवानि । ., १२ श्रीमद्भगवद्गीता-राटीकरामानुजभाप्ययुना। ..... ... ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश:-किंजवडेकरोपाहवाम शाखिरुतः। ६ १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपावभास्करशासिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पमू-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभः-कृष्णदेवज्ञविरचितः ।... ९ ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्निकशावरभा० भागपकात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः- म. म. अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिप्रणीतः। . ९ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम्- १३ ९९ भास्करीयवीजगणितम्-नवाङ्कुराटीकासहितम् । प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः- नागेशभविरचितः । कुण्डार्कयुतः । १ १०१ शांकरपादभूपणम्-पर्वतेइत्युपाहरघुनाथशास्त्रिरुतं द्विभा० ८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्यात्मकम् ।... १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम्-गिपरनामकतोटकाचार्यमणीतम् । १३ १०४ त्रिंशच्छ्लोकी-टिप्पणीयिवृतिभ्यां समेता। धर्मशास्रबन्थः। २ १५ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आधलायनाचार्यप्रणीतम् ।... २ १२ १०६ दशोपनिषदः-मूलमानम् । ... १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीता। टीकाद्वयोपेता विभागा। १०८ व्याकरणमहाभाष्यम्-प्रदीपोद्द्योतयुतं (अङ्गा)प्र. भा.। २ १२ श्रीमत्पद्मपुराणम-महापुराणान्तर्गत चतुभांगात्मकम् । २० सिद्धान्तदर्शनम्-महर्षिवेदव्यासपणीनं निरक्षमभाष्ययुतम् । १ आधानपद्धतिः-किंजवडेकरीपादवामनशाखिभिः कता। १ पश्चालम्भमीमांसा-किंजवडेकरोपाहवामनशास्त्रिविरचिवा। . १० शिवभारतम्-कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । ० ... ९ . २ . ०० ... .. .

·म आनन्यायममुद्रणालयमाहितग्रन्थावल्या अकाराविवर्णानुकमेल अन्यारेन मूल्याङ्केन च सहितं सूचीपत्रम् । . . - १ १ २ . ३ . ३ १० मूल्यम् ग्रन्थाङ्कन मूल्यम् आ. आ. ४१ अमिपुराणम् ४२० जीवन्मुक्तिविवेकः ३ ८७ अमिहोपचन्द्रिका १४ २४ जमिनीयन्यायमागविस्वर ८ ८४ अद्वैतामोदः .६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम् ४ ५७ आचारभूषणम् ६८५ ज्योतिर्निबन्धः १५ ५८ आचारेन्दुः ४ .३७ तैत्तिरीयबाह्मणम् १४ आधानपद्धतिः १४/४२ तैत्तिरीयसंहिता ४८ १० १०५ आपलायनगृह्यसूत्रम्२ १२/३६ तैत्तिरीयारण्यकम् ९ १ ८१ आधटायनश्रौतसूत्रम् ४ ११/१२ तैत्तिरीयोपनिषत् १२ ६२ ईशकेनकठायुप (रामा०)२ ८.१३ वैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवा०२ ७६-ईशनकठोपनिषदः १ ७८ विस्थलीसेतुः १२ ५ ईशावास्योपनिषत् १४/१०४ विंशच्छ्लोकी २ २१ उपनिषदां समुच्चयः ६ १२/९३ दर्शपूर्णमासमकाशः ६ ३२ ऐतरेपब्राह्मणम् १०१०६ दशोपनिषदः ३८ ऐतरेयारण्यकम् ३ ०/७४ दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः ११ऐतरेयोपनिषत् ४/३३ धन्वन्तरीयनिघण्टु रा०स०६ ९६ करणकौस्तुभः ९/९८ धर्मवत्वनिर्णयः ९ ७ काठकोपनिषत् ४९८ धर्मतत्त्व० परिशिष्टम् । '६६ काव्यप्रकाशा ४/५६ नित्यापोडशिकार्णवः३ ८९ काव्यप्रकाशा ३ ४/८८ निरुक्तम् १६ ४ ९५ काश्यपशिल्प १/३० नसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोप०१ १२ ६ केनोपनिषत् ९१ न्यायसूत्राणि ५२ गणेशगीता पद्मपुराणम् २० १ गणेशाथर्वशीर्षम् पश्वालम्भमीमांसा ७३ गापत्रीपुरश्चरणपद्धतिः१ ८७२ परिभाषेन्दुशेखरः .. २ २ ८४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि ३ १४ छान्दोग्योपनिषत् (शां०५ ३ पुरुषसूक्तम् ६३ छान्दोग्योपनि (रामा०)३ १२/५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः । ७९ छान्दोग्योप (भिवाक्षरा०)२ ८ प्रमोपनिषत् २ . . १ . . ४ a . . १० ६. गौतमसूत्रम् . . . . १ .