·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184324
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·TORition neneral Mahatman BENARES SANSKRIT SERIES; COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDPTED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, ONDÉR TAB SUPERINTENDENCE OF R. I. H. GRIFFITH, M. A.; C. I. E. AND G. THIBAUT, PH.D. No. 117. श्रीमदणुभाष्यम् । Registered under 4c XXV. of 1867. ( Alu Riga RESERVED.) श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितभाष्य. प्रकाशाख्यध्याख्यासमेतम् । श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वरशुद्धाद्वैतसंप्रदायविदुषा रतगोपालमडून संशोधितम् । ANU BHASHYA, ON BRAHMASUTRA BY SRI VALLABHÂCHÂRYA, With the Commentary called Bhashya Prakasa, By Goswami Śrî Purushottamjee Maharaj. EDITED BY RATNA GOPAL BHATTA. Fasciculus VII. BENARES: Proprietors Messrs. Braj B. Das & C AND SOLD BY H. D. GUPTA, Chowkhamba Sanskrit sbiok Depotó. ed at the Vidya Vilas Press, BENARES. 1906.

·512.48 P. 11175 सूचौपषम्। गणपाठः गोलप्रकाश गंमालस गुरसारणी S1728 SIR S181.48 P.G51726 VIS भाँच १६ Www श्रीमदणुभाण्यम Fascicalus. 1906. 1. . . 0 C 0 . . १ .. ३ सिमान्तकौमुदी सिमान्तनुसावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गदति क्षेत्रकौमुरी क्षेत्रसहिताः

·OUP-68-11-1-68-2,000.
OSMANIA UNIVERSITY LIBRA
Call No.
LIBERO
SI81.43
Accession No. 51128
VS
Author qकमान्चार्य
क्षोमद शुभाव्य : Fasciculus-11
This book should be returned on or before the dark 906.
Title
last marked below.

·No text on this page.

·२ अध्याये पादः। . पुनर्मिथ्यात्वं तामसबुद्धयः प्रतिपादयन्ति तैनवादाः सूत्र- वहारगोचरत्वसामान्येऽप्येकस्यैवान्ताभिसन्धत्वं नोच्येत । किन। मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यतीति भेदरष्टयपवादेनैत- देव प्रवर्यते । यधुभयसत्यता स्थानानात्वं नापोधेत । अतोऽनादि- कालप्रवृत्ताविद्यावशादयं भेदः प्रतिभासते, न तु परमार्थतोऽस्ति । नवं सति प्रत्यक्षादिप्रमाणानर्थक्यं, विधिनिषेधशास्त्राणां चानर्थ- क्य, मोक्षशाखेणानृतेन ब्रह्मज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गो वा शनीयः । मि- ध्याभूतस्याप्यस्य व्यवहारस्य बाधकप्रत्ययाभावेन प्रवृत्तेः सम्भ- पात् । प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां विधिनिषेधशास्त्राणां चाप्यविद्याव- द्विषयत्वेन बाधकप्रत्ययाभावादेव प्रवृत्तिसम्भवेनानर्थक्याभावात् । मोक्षशास्त्रस्यापिब्रह्मशानात् प्रागसत्यत्वाप्रतिपत्त्या तस्याप्यप्रतिघा- तात् । अनुतादपि तस्मात् सत्यज्ञानावाप्तिस्तु यथा खमात् शु- माशुभसूचनं, लिप्यक्षरेभ्यश्च पारमार्थिकवर्णप्रतिपत्तिस्तथा भषि- म्यतीति मायामात्रमेवेदं सर्वमिति । तन्मत सङ्ग्रहेणानूध दूषयन्ति । * ये पुनरिस्यादि * * तामसबुद्धय इति * । माया च तमोरूपेति भुतेर्मायाकृतबुद्धयः । अयमर्थः । कारणत्वबोधकश्तीनां सर्वस्थात्म- स्वब्रह्मत्वबोधकश्रुतीनां चानुरोधेन कार्यस्य कारणानन्यत्वे सिद्धग्नि- स्वाधपगमबोधकवाक्यस्य व्याख्यातरीत्यार्थे बुद्धे,ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत् सत्यमित्यत्राप्यणिमपरिचायनार्थस्य सर्वस्यैव सन्निहिततया त- पदेन परामर्शात तस्यैव सत्यत्वं विधीयते, सर्वगतमेव चैकत्वमनू. पत इति मन्तव्यम् । अन्यथा, स आत्मा स सत्यमित्येवं पठेत् । नच तस्करहष्टान्तस्थानृताभिसन्धत्वोक्त्या नानात्वस्य मिथ्यात्वसिद्धिः। मत्र तत्सत्कार्याथै विलक्षणतत्तत्सृष्टिकथनात् । बहु स्यामितीच्छयै- कत्वविरुधनानात्ववत्, प्रजायेयेतीच्छया सूनृतवाणीरूपतविरुद्धा- तथ्यवाणीरूपानुतात्मकत्वेनाप्यधर्मार्थ भवनाद् व्यवहारगोचरता. यो विशेषेणानुताभिसन्धबन्धनस्याप्यधर्ममूलकतया नानात्वमि. थ्याभावासाधकत्वात् । अन्यथानृतस्य मिथ्यात्वे तेनात्मान्तर्धान मोच्येत । तस्य वस्तुकार्यत्वात् । नच तस्य मिथ्यात्वेनानन्तर्धाना- देव दाह इति वाच्यम् । श्रुतावनृतकतान्तर्धानस्यैव दाहहेतुत्वक बन तद्विरोधापानच नानात्वदर्शननिन्दया तस्य मिच्या ७३ ·५७८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । श्रुतिनाशनेन तिलापः कृता वेदितव्याः। अन्तामतिष्टचोरवधार्थमे- वैष आरम्भः। अलौकिकप्रमेये सूत्रानुसारेणैव निर्णय उचितः ।न स्वतन्त्रतया किश्चित् परिकल्पनम् । तर्कामतिष्ठानादिति निरा- सिद्धिः । तस्याश्चक्षुषश्चक्षुरित्यादिना ब्रह्मस्वरूपमुपक्रम्य पठितत्वेन ब्रह्मस्वरूप इन्द्रियादिमत्सया जीवदेहवन्नानात्वस्यैव मिथ्यात्वं सि. यति, न कार्यनानात्वस्योति तस्यात्र वाक्याभासत्वात् । नचानादि- कालप्रवृत्ताविद्यावशा भेदप्रतिभास इत्यपि युक्तम् । अस्य भेदस्य प्रोच्छयोक्तत्वात् तस्य च ब्रह्मणः प्रतिभास इति त्रिवृत्करणेक्षण एव प्रसाधितत्वेनास्याविद्याकृतत्वाभावात् । तस्कृतत्वे ब्रह्मणोऽपि जीयतौल्यापतेः । अत एवं प्रतिपादनं सूत्रभुत्यो शनायैवेति ख- स्याहल्लिकतुल्यतया ब्रह्मवादा अव्यवं खार्थत्वेन तिलापः कृता घेद्या इति । रामानुजाचार्या, भास्कराचार्याश्चेदं सूत्रं भेदवाद निराकर- णाय, मायावादनिराकरणं तु प्रासङ्गिकमिति तं स्वयं दूषयन्ति । तत्राहुः । * अन्तरित्यादि * तत्र प्रकारमाहुः । * अलौकिकेत्या- दि * तथाच मायावादिभिः स्वस्य वेदान्तित्वाभिमानाद् वाक्या. भासान्युपन्यस्य श्रुतिसूत्रन्यक्कारेण या कल्पनेतैः शब्दः क्रियते सैवात्रानन्यत्वसूत्रेण मुख्यतया निवार्यते । अतो भेदवाद निराकृति- रेव प्रासङ्गिकीत्यर्थः । नन्वत्र किं मानमत आहुः । * तर्केत्यादि * काणादैहि भेदवादोजीवनं, विलक्षणबुद्धिबोध्यत्व-शब्दभेद-कार्य- भेद-कालभेवा-कारभेदो-त्पत्तिनाशप्रतीति-संख्याभेदैः का- रकव्यापारवैयापादनेन च केवलैस्सः क्रियते । तच विलक्षणबु- विबोध्यत्वादीनां पश्चानामेकस्मिन्नपि पुरुषे बालयुषस्थविरादिव- शादर्शनेनाभेदसाधकतया साधारणीकरणादुत्पत्तिविनाशयोश्च वृ. ज्यादिवद्भावावस्थान्तरत्वाभ्युपगमेन बहवस्तम्तव, एकः पट इति संख्याभेदस्यापि समुदायस्य कारणत्वाङ्गीकारात् सदभावेन तदन- श्रीकारे च कारणगुणानां कार्यगुणारम्भकत्वात् कायें बहुत्वापत्त्या द्रव्यगतावस्थानां कारकव्यापारजन्यतया कारकव्यापारवैयर्थ्यनि- रासेन च नरेव तदू दृष्यते । अतस्तत्र केवलतर्कमूलत्वम् । तब । .

·२ अध्याये १ पादः। कृतमेव । न वास्मिमपि सूत्रे मिथ्यात्वार्थः सम्भवति । एकवि- झानेन सर्वविज्ञानोपक्रमबाधा प्रकरणविरोधश्च । अयाविरोध- सत्रकता तर्काप्रतिष्ठानकथनादेव निराकृतमिति तदेव मानमती न तनिरासे तदाशयः। किन्तु मिथ्यावाद निरास एवाशय इत्यर्थः । ननु सूत्रे सदनन्यत्वमुक्तं, तच्चाभेदपर्यन्तत्वाभावेऽपि भेदव्यासेध- मात्रादुपपद्यते । स च कार्यस्य मिथ्यात्वादतः कथं मिथ्यावादनि- रासार्थमस्यारम्भ इत्युच्यते इत्याशङ्कगयामाहुः । * न वेत्यादि * इदं हि सूत्रं, प्रकृतिश्च प्रतिशति सूत्रोक्तार्थहढीकरणाय प्रणीतम् । श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारार्थवाद् भेदवादपरिहारार्थत्वाहा । उभय- थापि प्रतिक्षादृष्टान्तश्रुती एवास्योपजीव्ये । तद्यदि सर्वमेव न स्यात्, किमेकविनानेन विज्ञायेत । किश्च । विज्ञानं हि भगवतैकादशस्कन्ध एवं लक्षितम् । एतदेव हि विज्ञानं न तथैकन येन यत् ।स्थित्युत्पत्त्यप्य- यान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनामाआदावन्ते च मध्ये च सृज्या- त सज्यं यदन्वियात्। पुनस्तत्प्रतिसंक्रामे यच्छिष्येत तदेव सद्' इति। तत्र पूर्वलक्षणं सांख्यानुसारि, द्वितीयं ब्रह्मवादानुसारि । उभयथा- पि विशिष्टज्ञानात्मक विज्ञानमिति सिद्धयति । सच विशषणसत्ता- यामेव घटते । अतो विज्ञानश्रुतिबाधेन ताहशोपक्रमवाधात् सूत्रे त- थार्थो न सम्भवति । किञ्च । प्रकरणमिदं ब्रह्मणः । तत्र सृष्टिद्वारा तत्कारणीभूतं ब्रह्म हाप्यते बीजाङ्करभावेन, यत्रैतच्छुङ्गमुत्पतितं नदममूलं भविष्यतीति क तस्य मूल५ स्यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सौम्यानेन शुङ्गेनापोमूलमन्विच्छाद्भिः सौम्य शुङ्गेन तेजोमूलमन्वि- छ तेजसा सौम्य शुरुन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा इत्यादिन्न । तदू यदि सबै मिथ्या स्या- बलुङ्गमूलभावो विरुद्धयेत । रजतशुत्वोः शुभमूलभावस्याप्रसिद्ध- स्वात् । प्रजानां सदायतनत्वसत्प्रतिष्ठत्वे च विरुद्ध्येताम् । शुक्तिर- जते तथात्वाभावात् । एकस्य भ्रमकालेऽन्येन शुक्तिमात्रस्यैव तत्र दर्शनात् । अतः प्रकरणविरोधाष सूत्रलोजन्यशब्दो न मिथ्यात्व- फलक इत्यर्थः । सिखमाहुः। * येत्यादि * । तथाचैवं वेदान्ति- स्वाभिमानिनो दूषणाय भुतिसूत्रविरोध एव प्रदर्शनीयो, नाधिकः ·समकाशे अणुभाष्ये । भयपरित्यागेनैकमिदं सूत्रमन्यथा योजयमतिकृष्ट इत्यलं वि. स्तरेण ॥१४॥ प्रयासः कर्तव्य इत्यस्माभिरुपेक्षित इत्यर्थः । भास्कराचार्यास्तु पूर्वमस्माभिरनूदिता एव मायावादावतर- गयुक्तीरुपन्यस्यैवं दूषयन्ति । तथाहि । यन्मृत्तिकेत्येष सत्यमित्वव- धारणात् कारणमेव सत्य, कार्यमसत्यमिति व्याख्यातं, तत्राय सत्यासत्यविभागः कथमवगतः । न तावत् प्रत्यक्षानुमामाभ्याम् । ताभ्यां हीदं सत्यस्वेनैव परिच्छिन्नम् । नच कारणदोषबाधकप्रत्ययो स्तः । पृथिव्यादिज्ञानस्यासंसारं सर्वेषां प्राणिनामनुवृत्तिदर्शनात् । यदनाविद्या कारणदोषत्वेनोच्यते, तसु तव सिद्धान्तमपि बाधते । यो हि श्रोता मन्ता स प्रागवस्थायामविद्यावानेवेति यथा अविद्या- बतां प्रमातृणामुत्पन्नं भेददर्शनं मिथ्या तथा अद्वैतब्रह्मज्ञानमपीत्याप- सः। अतोऽसत्यपि बाधकशाने यदविद्याख्यकारणदोषजन्यस्वाच्छु- क्तिरजतज्ञानवदनुमानेन भेदज्ञानस्य मिथ्यात्वं साध्यते । तद ब्रह्म- शानेऽपि तुल्यम् । ब्रह्मज्ञानं मिथ्या। अविद्याख्यकारणदोषजन्यवाद, अविद्यावनिष्ठत्वाजन्यज्ञानत्वाच । प्रपञ्चशानवदित्यनुमानस्य तत्रा- पि सम्भवात् । किञ्चासत्यात् सत्यप्रतिपत्ती, स्वानो, लिप्यक्षराणिं बरष्टान्तत्वेन यदुक्तानि तदप्ययुक्तम् । अष्टस्य स्वप्नस्य शुभाशु. भासूचकस्वात् । इष्टस्य तु ज्ञानविषयत्वेन तद्विषयकात् सत्याना- भादेव सूचनसिद्धः सत्यादेव सत्यप्रतिपत्ति सत्यात् । अत एष, 'यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति । सिद्धिं तत्र विजानीया तू तस्मिन् खमनिदर्शन' इति श्रुतिरपि दर्शनस्यैव सिद्धिहेतुत्वमा- ह । एवं लिप्यक्षराण्यपि वस्तुभूतानि सत्यानि । विन्यासविशेषाव- वस्य चक्षुह्यस्य मश्यादिद्रव्यस्यैव लिप्यक्षरत्वात् । सङ्कतवशेन तस्यैव श्रोत्रग्राह्यपर्णगमकत्वादिति । यदपि शङ्कनयां विषमरण- हेतुत्वं हष्टान्तितम् । तदप्यसत् । शङ्कनया अपि ज्ञानविशेषत्वेन ब- स्तुत्वाच्छडून्या तद्विषयस्मरणस्यापि वस्तुत्वात् तेनैव मरणसिखे- रिति । अथागमात् प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वावगतिरिष्यते, सदप्वयुक्तम् । भोत्रप्रभवस्य ज्ञानस्य मिथ्यात्वेन वर्णात्मकस्य तत्वमस्यादि. माक्यस्याभावात् तेन मिथ्यात्वप्रतिपत्तेरशक्यवचनस्यात्। व्या- ·२ अध्याये ? पादः। वहारिकसत्यत्वेऽपि तत्र मिथ्यात्वाऽनुकेः। नच, नेह नाना- ऽस्तीत्यनेन । तत्र इहपदेन तस्य खरूपनानात्वनिषेधपरत्वात् । नापि, स एष नेति नेतीत्यनेन । तस्याप्यात्मनि शरीराचनात्मपर्युदा. सेनात्मखरूपोपदेशपरत्वात् । नापि, यत्र हि तमिव भवतीत्यनेन । तत्र हीवेति शब्दोऽनर्थको वा ? यथा विनतमिवेत्यवधारणार्थो वा? यथा अण्व्य एवेमा धाना इति साहश्याथों वा? । यथार्दैधारि- त्यत्र धूमविस्फुलिङ्गा इवेति । एवं विष्वप्यर्थेषु यस्यामवस्थायां विविध विकारजातं भवति तत्रेतर इतरं पश्यति यत्रत्वस्य सर्व- मात्मैवाऽभूत् तदा केवलेन के विषयं पश्यदिति कारणप्राप्तौ विशे- षज्ञानस्यैव निषेधादिति । किश्च । का चेयमविद्या? । तत्त्वातत्त्वाभ्या- मनिर्वाच्येतिचेन्न। यस्याः कार्यमिदं कृत्स्नं व्यवहाराय कल्पते । निर्वक्तुं सा न शक्यति धचनं वञ्चनार्थकम् ॥ यदि ह्यनिर्वचनीया, कथमाचार्यः शिष्येभ्यः प्रतिपादयेत् । अप्रतिपन्नया च तया कथं व्यवहारः सिद्धयेदित्यादि । यचोतं, कथं परिणामो निरवयवस्याकाशकल्पस्य ब्रह्मण इति ? । तत्र ब्रमः। खामाव्यातू क्षीरवदिति । सर्वज्ञत्वात् सर्वशक्तित्वात् खेच्छयैव परिणामयेदात्मानम् । ननु विरुद्धो दृष्टान्तः । क्षीरस्य सावयत्वादि तिचेन्न । सावयवत्वस्य तदप्रयोजकत्वात् । अन्यथाऽम्बुनोऽपि द. धिभावेन परिणामापत्तेः । एवमन्यान्यपि बहूनि दुषणान्याहुः । सूत्रे तु, तयोरनन्यत्वं तदनन्यत्वमिति व्याख्याय हेतुबोधिका वाचारम्भ- णश्रुतिं त्वेवं व्याकुर्वन्ति । वाचो वागिन्द्रियस्योभयमारम्भणमाल- म्बनं विकारो नामधेयं च । विकारोऽभिधेयोत्पत्तिस्तदभिधानं नाम- धेयम्, उभयमालम्ब्य वाग्व्यवहारः प्रवर्त्यते । घटेन जलमाहरेति, मृण्मयमित्येतस्येदं व्याख्यानम् । ननु यदि कार्य व्यवहारहेतुर्न, तर्हि कार्यकारणयोरनन्यत्वमित्याशङ्कयाह । मृत्तिकेत्येव सत्यामिति । कारणमेव हि कार्यात्मना नटवदद्वतिष्ठते । मृत्समन्वितं हि त्रिज्वपि कालेषु कार्य, नाश्चमहिषवदेशतः कालतो वा व्यतिरिक्तमुपलभ्य- ते । कारणस्यावस्थामानं व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तं शुक्तिरजतवदा- गमापायधर्मत्वादनृतमनित्यमिति च व्यपदिश्यते । तदर्थमेव मृत्ति- केस्वेव सत्यमित्युक्तम् । प्रत्यक्षमेव हि सत्यत्वमत्रानूयते, न तु वि. .

·५८२ मप्रकाशे अणुभाष्ये । धीयते । दृष्टान्तत्वेनोपादानात् । तथाच न्यायसूत्रम् । लौकिकपरी- क्षकाणां यत्र बुद्धिसाम्यं स इष्टान्त इति । अपागादग्नेरग्नित्वमिति तुकारणात्मना निरीक्ष्यमाणं कार्यमतिरिक्त नोपलभ्यते, कारणा- स्मन्येव च तिरोहितं भवतीत्यभिप्रायेणोक्तम् । आदिपदेनैतदात्म्य- दं सर्वमित्येवजातीयकं वचनं गृह्यते । तथाच श्रुत्यन्तरमात्मव्यति- रिक्तस्य प्रपञ्चस्य सत्यतां दर्शयति । अथ नामधेयं सत्यस्य सत्य- मिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यमिति । यदि चानृतत्वमभिप्रेयात् प्राणा असत्यमिति अयादिति । रामानुजाचार्यास्तु-तस्मात् परमकारणादनन्यत्वं जगत. स्तदनन्यत्वम, आरम्भणशब्दादिभ्यः पूर्वोक्ताभ्यः श्रुतिभ्योऽवगम्यत इत्येवं सूत्रं व्याख्याय वाचारम्भणवाक्यमेवं व्याकुर्वन्ति-आरभ्यते आलभ्यते स्पृश्यत इत्यारम्भणम् । कृत्यल्युटो बहुलमिति कर्मणि ल्युट । वाचा वाक्पूर्वकेण व्यवहारेण हेतुनेत्यर्थः । घटेनोदकमाहरे- स्यादिवाक्पूर्वकोयुदकाहरणादिव्यवहारस्तत्सिद्धये तेनैव मृद्रव्येण पृथुबुध्नोदराकारत्वादिलक्षणो विकारः संस्थानविशेषस्तत्प्रयुक्तं च घट इत्यादिनामधेयं च स्पृश्यते । उदकाहरणादिव्यवहारसिद्ध्यर्थ द्रव्यमेव संस्थानान्तरनामान्तरभाग भवति । अतो घटादपि मृत्ति. केत्येवं सत्यं मृत्तिकाद्रव्यमित्येव सत्यं प्रमाणेनोपलभ्यते, न तु द्र- व्यान्तरत्वेनेत्यर्थ इति । ये पुनः कार्यकारणयोरनन्यत्वं कार्यस्य मिथ्यात्वाश्रयणेन वर्णयन्ति तेषां कार्यकारणयोरनन्यत्वं न सिद्ध्य- ति। सत्यमिथ्यार्थयोरक्यानुपपत्तेः । तथा सति ब्रह्मणो मिथ्यात्वं जगतः सत्यत्वमिति वैपरीत्यापत्तश्चेत्याहुः । काणादमतदूषणं तु प्रा- बोकम् । मायावादिमतोपरिदृषणान्तराणि बहूनि बदन्ति । तानि विस्तरभयान्नानूधन्ते। तम्मतचौरस्तु-विकारो नामधेयं च वाचाया अभिलापार्थ. व्यवहारस्य आरम्भणं निष्पादकं भवति । मृद्रव्यस्यैव घटाधव- स्था घटादिनामधेयं चार्थक्रियाया अभिलापस्य च निष्पत्तये भव- सीति यावत् । वस्तुतो घटाद्यपि मृत्तिकेत्येव सत्यं प्रामाणिक, म. व्यतिरेकेण घटाभावदर्शनात् । अथवा । विकारो घटो पाचारम्भ- णं मिति वाचारम्भविषयमात्रम् मृद्रव्यमेत्र व्यवहारसि- दार्थमवस्वान्तरमापन्नं, न तु मृदो द्रव्यान्तरम् । मृत्तिकेत्येव ना- ·२ अध्याये ? पादः। मधेयं सत्यम् । घटादिकं मृत्तिकेति कृत्वैव तत्र सर्व मृत्पिण्डादि- नामधेय सत्यं, सति प्रामाणिकेऽर्थे साधु, न तु द्रव्यान्तरमिति कुन स्वा यतो घटो मुदेवातः कारणादनन्यदेव कार्यम्। अर्थक्रियादिव्य- पहारभेदस्त्ववस्थाभेदात् । एवमेव ब्रह्मप्रपञ्चयोरपि व्याप्यव्यापक- भावादनन्यत्वं द्रष्टव्यम् । तथाच पुराणवाणी 'शक्त्यादि च पृथि- ध्यान्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् । तेनैकेन तु तव्याप्तं मृदा कुम्भा- दिकं यथा' इति । ननु मृदयं घट इत्यत्र यथा मृव्याप्तिघंटे रश्यते तथा ब्रह्मेवं जगदिति व्याप्तिन हश्यते इति चेन्न । सन् घटः सन् पट इति सर्वत्र सदूपस्य ब्रह्मणो व्याप्तिदर्शनात् । यदि हि सद्रूपेण व्याप्त जगन्न स्यात् सत्तास्फूर्तिभ्यां विना कृतम्, अस्तीति स्फुरतीति न भासेत । तथा सत्यवस्त्वेव भवेत् । अतो मृदा घटादिकमिव कार. णेन शिवेन सर्व जगद् व्याप्तं तदनन्यभूतं चेत्याह । विज्ञानभिक्षुस्तु, लोकवदिति पूर्वसूत्रादनुकृष्येदं सूत्रमेवं व्याचख्यौ । तस्य भोक्तुः सोपकरणस्य प्रकृतब्रह्मानन्यत्वं, नदीनां समुद्र इव कारणे ब्रह्मण्यविभागो मन्तव्यो, न तु भोक्तुरस्यन्तं प्र. प्रत्वं, न वा प्रलयादावभावः । कुतः ? आरम्भणशब्दादिभ्यः । आ- रम्भणश्रुत्यादिभ्यः । सा श्रुतिस्तु, तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पू. प्रक्षा चेति । अस्यां श्रुतौ पूर्वसर्गीयविद्याकर्मप्रज्ञानां जीवारम्भक- स्वश्रावणात् प्रलयेऽपि ब्रह्मभेदेन जीवस्य सत्त्वं सिद्धयति । ब्रह्मणः कर्माद्यसम्भवात् । प्रलये जीवविनाशे च, तं पूर्वप्रज्ञा समन्वारभत इत्यस्यानुपपत्तेः। तच प्रलये जीवावस्थानं ब्रह्माविभागेनैव सम्भ. पति । अन्यथा, सदेव सोम्येदमप्र आसीदित्यादिनामादिशब्दगृही- तानामद्वैतश्रुतीनामनुपपत्तेरिति । अतः पूर्वसूत्रीयदृष्टान्तस्यात्रत्य- दार्शन्तिकस्य च नेतरेतरवैषम्यमिति भाव इति । तदसङ्गतम् । उ- तश्रुतेरुपसर्गद्वयघटितत्वेन तस्या विषयवाक्यत्वस्यायुक्ततया स- प्रसिद्धस्यारम्भणवाक्यस्य त्यागायोगात् । शुद्धाद्वैतानङ्गीकारो- ऽप्ययुक्तः । अविभागाद्वैतस्यावान्तरप्रलये सत्त्वेऽपि प्राकृतिके केव- लाद्वैतस्यैव वक्तव्यत्वात् । अन्यथा, शत शुक्राणि यत्रैकं भवन्ति सर्वे घेदा यत्रैकं भवन्ति सर्वे होतारो यत्रैक भवन्तीति, यदा तम. स्तन दिवा न रात्रिन सन्न चासन् शिव एव केवल इत्यादिश्रुतीनां घिराधापत्तेः । ब्रह्मणः कर्माचभावोऽपि तथा । सृष्टिकरणस्य भुस्यै- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । घोक्तस्वात् । पूर्वप्रझाया जीवाविनाशसाधकस्वमप्यसङ्गतम् । प्रज्ञा च तस्मात् प्रस्ता पुराणीति भुत्युक्ताया ब्रह्मप्रक्षाया अपि तत्र प्रही- तुं शक्यत्वेन जीवप्रज्ञाया एव ग्रहणे नियामकाभावात् । न जायते न म्रियते इति श्रुतस्तविनाशशङ्काया एवानुदयाच । नच नास्तिक- निरासाय तत्साधनमिति वाच्यम् । तदर्थ श्रुतेरवक्तव्यत्वात । सदे- धेति श्रुतेरविभागाद्वैतसाधकत्वमपि । तथा सत्यद्वितीयपदकोपस्य प्रागेव दर्शितत्वात् । नच, न तु द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तमिति, पृथग्विभक्ता प्रलये च गोप्तेति, अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितमित्यादिश्रुतिस्मृतिभिः समन्धयसूत्र एवाद्वितीयपदस्याऽवि- भागपरताया विचारितत्वान्न तत्कोप इति वाच्यम् । आद्यश्रुतेः सु. ष्टिदशायां विभागे सत्यपि मूलविचारेण दर्शनादर्शनयोरुपपादकत- योपन्यासस्य प्रकरणादेवावगमेन सृष्टिप्राक्कालवृत्तान्ताबोधकतायाः स्फुटत्वेन तदानीन्तनाविभागासाधकत्वात् । द्वितीयस्यास्त्ववान्त- रप्रलयवृत्तान्तबोधकत्वम् । स्मृतेस्तु सृष्टिकालविषयत्वमिति तद- साधकत्वात् । अन्यथा, सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्, विश्व वै ब्रह्म तन्मात्रमित्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधस्य दुर्वारत्वादिति । यत् पुनः समन्वयसूत्रे घाचारम्भणश्रुतिरेवं व्याख्याता-विकारो वाचार- म्भणं नाम कार्यः पश्चाश्च नाममात्रावशेषो भवति । वेदशब्देश्य पवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे । नामैवैनं न जहातीति स्मृतिश्रुतिभ्या- म् । अतो विकारो मृत्तिकत्येव कारणरूपेणैव सत्यं, न तु विकार- स्वेनेति । तथाचानेनानित्यत्वमात्रबोधनान्न विवर्तवादः सिद्ध्यति, किन्तु परिणामवाद एवेति । तत्र फलं त्वनुमन्यामहे । व्याख्याने तु माममात्रावशेषत्वमवान्तरप्रलयविषयम् । सर्वप्रलये तेनापि प्रकृति- पुरुषमात्रावशेषताङ्गीकारान्नामशेषतायास्तन्मतेऽपि वक्तुमशक्य. स्वात् । यत् पुनः प्रस्तुतसूत्रे विवर्तवाददूषणायोक्तम्-उक्तवाक्यैः प्रपञ्चस्यात्यन्तासत्त्वं यदुच्यते तद् वाक्यं सन्न वा ? | आधे बाधः । प्रपश्चात्मकस्य तस्यैव सत्त्वात् । अन्त्ये हेत्वसिद्धिः । अत्यन्तासत्त्व- साधकप्रमाणाभावात । अतः सदसत्त्वविकल्पपराहतैरारम्भणश- ब्दादिभिः प्रमाणैरनुन्मत्तेन सूत्रकारेण प्रपञ्चात्यन्तासत्त्वं साधयितुं न युज्यते इति । अभ्यदपि बहूक्तम् । तत्रोदासीना वयम् । मावास्तु-भगक्तः कर्तृत्वं साधनान्तरसापेक्ष नबेति श.

·२ अध्याये १ पादः। भावे चोपलब्धेः ॥ १५॥ भाव एव विद्यमान एव घटे घटोपलब्धिः । नाभावे । च. कारान्मृत्तिकसेव श्रुतिः परिगृहीता । वाङ्मात्रेण चोपलम्भे मि- ध्यैवात्र घटोऽप्यस्तीत्युक्ते उपलभ्येत । डूनयां तदनपेक्षत्वमत्र साध्यते । तथाच तस्य हरेर्जगत्सृष्टायनन्य- त्वं साधनान्तरानपेक्षत्वम् । तत्र हेतुरारम्भणशब्दादिभ्यः । किं खिदासीदधिष्ठानमारम्भ गं, कतमत् खित् कथासीदिति । नचायं प्रश्नः । अधिष्ठानायुत्तरस्थानुकत्वात् । तदभावे केवलप्रश्नस्यार्द्धप- थस्थत्वेनाबोधकताप्रसङ्गात् । किं तर्हि ? । अयमाक्षेपः । स चाधि- छानाद्याक्षिपन् भगवतस्तन्निरपेक्षत्वे पर्यवस्यति । आदिशब्दाद् यु- कयः। परतन्त्रो होपेक्षेत स्वतन्त्रः किमपेक्षते । साधनानां साधात्वं यतः किं तस्य साधनौरत्याद्यास्ताभ्य इत्यर्थः । सोऽयं न सूत्रकारानुशयगोचरहेतुरिति प्रतिभाति । यदि स्यात्तदाधिष्ठानशब्दादिभ्य इति वदेत् । तत्त्यागे बीजाभावात् । अथ त्यक्तस्तथा सत्यधिष्ठानानपेक्षत्वात् साध्यासिद्धिः । किञ्चैवमनन्य. त्वसाधनं भेदसिद्धान्तमाकम् । अधिष्ठानानपेक्षावदुपादानानपेक्षा- या अप्यस्मादेव वाक्यात सिद्धः। आरम्भणशब्दस्य कर्मार्थकल्यु- टापि सिद्धेः । व्युत्पत्त्यन्तराङ्गीकारेऽनपेक्षत्वहानेश्च । अतस्तन्मतं चिन्त्यमेव । वाचारम्भणवाक्यन्तु न विचारितम् । तत्र बीजं चन पश्यामः॥१४॥ भावे चोपलब्धेः ॥ एवमेकेन श्रुतिविप्रतिषेधं परिहत्य कार्य- स्य कारणादनन्यत्वं सत्त्वे च युक्तिमाह-भावे चंति सूत्रेण । तद व्याकुर्वन्ति । * भाव एवेत्यादि * । तथाच श्रुत्यनुगृहीतस्य प्रत्यक्ष- स्य प्रमाणत्वात् ततोऽपि मिथ्यात्वबाध इत्यनन्यत्वं कारणादभिन्न- त्वमेवेत्यर्थः । साधकयुक्तिं व्याख्याय परमतबाधिका तामाहुः । * यागित्यादि * । तथाच युक्तिद्वयबाधितो वाङ्मात्रत्ववाद इत्यर्थः ।

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । इदं सूत्रं मिथ्यावादिना न ज्ञातमेव । अत एव पाठान्तर- कल्पनमिति ॥ १५ ॥ सत्वाच्चावरस्य ॥ १६ ॥ अवरस्य प्रपञ्चस्य सत्वात् त्रैकालिकत्वाद् ब्रह्मत्वम् । स- देव सोम्येदमग्र आसीत् । यदिदं किश्च तत् सत्समिसाचक्षत इति श्रुतेः ॥ १६ ॥ सूत्रविरोधमध्याहुः । * इदमित्यादि *। * न शासमिति * । एवमर्थ- कतया न ज्ञातम्। नन्वस्मिन् सूत्रे कार्यस्य कारणादनन्यत्वाय कार- णसद्भाये कार्योपलम्भः प्रतिपाद्यत इति व्याख्यायत एवेति कर्थ न हातमित्युच्यत इत्याशङ्कायां तदज्ञाने हेतुं स्फुटीकुर्वन्ति । * अ. त पवेत्यादि । * पाठान्तरकल्पनमिति * । भावाश्योपलब्धरिति पाठकल्पनम् । तथाच पाठान्तरं कल्पयित्वा, न केवल शब्दादेव कार्यकारणयारनन्यत्वं प्रत्यक्षापब्धिभावाच तयोरनन्यन्वमिति व्याख्याय तन्त्वव्यतिरिक्तपटोपलब्ध्या कार्यस्य परंपरया ब्रह्मान- म्यन्वबोधनेन अस्मदुक्तरीत्यैव तदनन्यत्वसिद्धरित्यतो न ज्ञातमि- त्युच्यते । तथाच घट्टकुटीप्रभातन्यायादुक्तसूत्रेऽभेदरूपानन्यत्वस्य स्वयमपि माधनाश्च तत्कृतं पूर्वसूत्रव्याख्यानमयुक्तमित्यर्थः ॥ १५ ॥ सत्वाचावरस्य ॥ भाष्यमत्र स्फुटार्थम् । प्रत्यक्षविरोधमाश- य तत्र मानमाहुः । * सदेवेत्यादि * । श्रुतौ प्रपञ्चमत्त्वबोधकमि- द पदम् । सूत्रे चकारस्तु, 'विश्वं वै ब्रह्म तन्मात्रं संस्थितं विष्णु- मायया । यथेदानी तथाचा पश्चादप्यतदीशमिति । तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवम्बिलम् । आविर्भागतिरोभावजन्मनाशविकल्पव- द. इत्यादि श्रीभागवनविष्णुपुराणादिवाक्यसभाहकः । एवञ्चास्मि- अधिकरणे छान्दोग्यस्थप्रतिज्ञावाक्यस्य दृष्टान्तवाक्येन सह यो विरोधः, सपरिहतः । कार्योपलव्ध्या कार्यसत्तासाधनेन तत्सत्त- या कार्यस्य ब्रह्मत्वसाधनेन कार्यस्य कारणाभिनत्वं रढीक- तम् ॥ १६ ॥ .

·२ अध्याये १ पादः। असव्यपदेशान्नेतिचेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॥ १७ ॥ असता इदमग्र आसीदिति श्रुत्या मागुत्पत्तेः कार्यस्यासत्त्वं बोध्यत इतिचेन्न । अव्याकृतत्वेन धर्मान्तरेण तथा व्यपदेशः । . एवमनेनाधिकरणेन कार्यामथ्यात्ववादं निराकृत्य असत्कार्य निराकर्तुम्, असद्वति श्रुतिवितिवेधपरिहारायाधिकरणमारभत :- स्याशयेन सूत्रं पठन्ति । असद्व्यपदेशान्नेतिचेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात्॥ व्याकुर्व- न्ति । * असद्वा इत्यादि * । अयमर्थः । पूर्वपादे समाकर्षसूत्रे, अ- सद्वा इदमग्र आसीदितिश्रुतिस्थस्यासच्छदस्य ब्रह्मवाचकत्वं स. माकर्यादुक्तम् । परन्तु समाकर्षहेतु!क्त इति तस्य ब्रह्मवाचकत्वं न युक्तिसहम् । अथासदितिचेन्नति पूर्वसूत्रे विषयश्रुती चासतः कारणता निवारितेति सैव ब्रह्मकारणत्वं युक्तिरिति तया समाक- र्षणमुच्यते । तदापि मुख्य सम्भवति गोण्या अयुक्तत्वादस्यासत्प- दस्थासत्कार्यवादसाधकत्वम् । इदं परिरश्यमानं जगद् वै निश्चयन, भने प्रागुत्पत्तेरसदासीत्, ततो ब्रह्मणः सकाशात, सदजायते- ति प्रागुत्पत्तः कार्यस्यासत्त्वं बोध्यते। तथाचासद्व्यपदेशाखेतोरा- धन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्य इतीदानीमपि तन्नेति पूर्वसूत्रोक्तःस- स्वादिति हेतुराश्रयासिद्धः। तदसिद्धौ चोपलब्धिरप्यन्यथा सिद्धाात- स्यास्तथावे चानन्यत्वमपि दुरापास्तमिति तदाक्षेपं सूत्रांशेनाऽऽशङ्कय दूषयति । नेनि*ापवश्च प्रागुत्पत्तेः कार्य मन्न वेति मन्देहः । असदिति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति । सन्नेति ययुक्तं तन्न । कुत. ?। धर्मान्तरेण तथा व्यपदेशात येन धर्मेणेदानी वर्तते व्याकृतनाम- रूपत्वेन, तेन धर्मेण तदानीं नास्तीति तथा व्यपदेशो, न त्वत्यन्तास. स्वेन । कुतः ? । वाक्यशेषात् । वाक्यशेषोऽवशिष्टो भागस्तस्मात् । समेव स्फुटीकुर्वन्ति । तदात्मानमित्यादि । तथाचासदेति वाक्यश मास्मपदात तेनैव रूपेण सत्त्वं, न तु व्याकृतेनेति बोध्याते । मतो नास्यामत्कार्यवादसाधकत्वम् । इदं चासदिति सूत्रस्य प्रस्थानान्त ·५८८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । कुतः ? । वाक्यवशेषात् । तदात्मानः स्वयमकुरुवेति स्वस्यैव क्रियमाणत्वात् । इदमासीत्पदप्रयोगाश्च ॥ १७ ॥ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॥ १८ ॥ रीय व्याण्यानशेषत्वेन प्रागेव मया व्युत्पादितमिति नात्रोच्यते । एवं निवृत्ते तस्मिन् श्रुत्यभिप्रेतत्वाद्गौण्यपि न दोषाय । तथा सति समाकर्षेऽपीदमेव बीजमतः पूर्वोक्तं सर्व सुस्थम् । वस्तुतस्तु नात्र गौणी । सर्वेषां शब्दानां भगवद्वाचकतायाः स्वारसिकत्वस्य प्रागेव साधितत्वात् । समाकर्षसूत्रस्य वादिबुद्ध्यनुसारित्वादिति । एवञ्चा- वेदंशब्दोऽपि न परिदश्यमानत्वमात्रपरः । बोध्यस्य शिष्यस्या- त्राभावात् । किन्तु स्वबुद्धिस्थपरः । केवलश्रुतिवाक्यत्वात् । अत इदं पदमासीदिति पदश्च सत्कार्यवादस्यैवोपोद्वलकमित्यर्थः ॥ १७॥ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॥ पूर्वसूत्रस्यैव शेषोऽयमौलूकादिनि- ग्रहार्थः । शुष्कतर्काणामप्रतिष्ठानस्य पूर्वमुक्तत्वात् ताहशीभिर्युक्ति- भिः सत्कार्यवादप्रत्यवस्थानमयुक्तम् । श्रुत्यविरुद्धयुक्तीनां सत्कार्य- वादेऽपि विद्यमानत्वात् । ताश्च सांख्य एवमुच्यन्ते-'असदकरणा- बुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात्।शक्तस्य शक्यकरणात कारण- भावाच सत् कार्यम्' इति । अर्थस्तु-यदसत् तत्र क्रियागोचरः । शशविषाणादिवत् । यदि प्रागुत्पत्ते. कार्यमसत् स्यात् शशविषा- णवत् स्यात् तदपि न क्रियागोचरः स्यात् । अस्ति तु तद्विपरीतमतः प्रागप्युत्पत्तेः सदेव । अथ यदा असत् तदेदमपि न क्रियागोचरः, उत्पत्स्यमानावस्थायामेव तु तत् तथेति विभाव्यते तदप्यसङ्गतम् । उपादानग्रहणात् । यदि प्रागुत्पत्तेः कार्यमसत् स्याद् दध्यर्थिभिः क्षीरं, घटार्थिभिर्मत, पटार्थिभिस्तन्तवश्व नोपादीयेरन् । असत्वस्य सर्वत्र तुल्यत्वात् । अतोऽवधिनियमार्थ कार्यस्य कारणे सत्वमभ्यु- पगन्तव्यम् । अथ यत्र कारणे यस्य कार्यस्य प्रागभावस्तदेव तदर्थ तदर्थभिरुपादीयत इति विभाव्यते, तदप्यसङ्गतम् । सर्वसम्भवा- भावात् । यद्येवं तदा प्रागभावखरूपं वक्तव्यम् । स किं प्रतियोगि- स्वरूपमिरूप्यो ? न पा १ । अन्ते सर्वत्र तुल्यत्वात् सर्वतः सम्भ- ·२ अध्याये १ पादः । युक्तिस्तावत्-समवेतमेव कार्य सदुत्पाबत इति सम्बन्धस्व त् । भेदस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । आये तु तदानीमपि प्रतियोगि. सत्तासापेक्षत्वात् तदानीमपि कार्यसिद्ध्या असत्कार्यवादस्यैव भङ्ग इति तदापि सदेव कार्यखरूपमास्थेयम् । अथ यदि मीमांसकप्रति- पनया शक्त्या निर्वाहो विचार्यते तदाप्यसङ्गतम् । शक्तस्य शक्य- करणात् । यद्धि यत्र शक्तं तत् तदेव करोति, न सर्वम् । यदि केव- लया शक्त्याऽसदपि कार्य स्यात् सर्वतः सर्व स्यात् । शक्तीविद्यमा- नत्वात् । अतस्तदभावाय शक्तेरपि कार्यवैशिष्टयेन नानात्वमवश्य- मङ्गीकर्तव्यम् । ततश्च सिद्धं सत्कार्यवादेनेति । ननु कारणेऽषय- विनि किं व्यासज्ज्य कार्य तिष्ठत्युत तदवयवेषु प्रत्येकम् ? । आधे कारणप्रतीतिरेव न स्यात् । कार्येण व्यवहितत्वात् । उत्पत्त्यनन्तर च कारणं नश्येत् । दध्ना दुग्धवत् । उत्पत्तिरपि न स्यात् । सर्वस्या- परिणामात् । द्वितीये तु दध्यवस्थायामपि दुग्धं प्रतीयेत । सत्तुन प्रतीयते । अत उभयथापि वक्तुमशक्यत्वादसदेव कार्यमास्थ्यमत भाह । कारणभावादिति । इदं तदा शयेन यदि कारणातिरिक्त तस्य रूपं स्यात् । कारणमेव तु कार्याकारेण परिणमत्यतः पूर्वाव- स्थायां कारणरूपमेव तदिति सुस्थिरः सत्कार्यवाद इति । नच सां- स्यसिद्धत्वादस्या अप्रतिष्ठानं शङ्यम् । प्रधानस्य कारणतात्यागे एतासामपि, सत्त्वेव सजायत इति श्रुतिमूलत्वात् । अतः साप्याद- रणीयैव । सांख्यप्रसिद्धत्वादेता भाष्ये पुनोक्ताः । अथोत्पत्तेः पूर्व कार्यस्यासत्वेऽपि समवायस्य विद्यमानत्वात् सतस्तलस्तत्तर- त्पत्तिरितिचेत् तत्राहुः । * युक्तिस्तावत् समवेतमेवेत्यादि * अय- मर्थः । समवायो यदि साधारणस्तदाऽवधिनियमभङ्गापत्तिरतोऽसा- धारणो वक्तव्यः । असाधारण्यञ्च कार्यवैशिष्टयमियतमतः सदेखो- स्पाचत इत्येव सिद्ध्यतिकिञ्च सम्बन्धत्वेन स उपगम्यते । सम्बन्धस्तु सम्बन्धिद्वयनिर्वर्त्यः।स कार्यरूपस्य सम्बन्धिनोऽभावे कथं सिख्येत् । असिद्धश्च कथमुत्पत्तिं ततस्ततो नियमयेत् । किश्च। खकारणे केन- चित् सम्बन्धन तस्य वृत्तिर्वक्तव्या । तथा सति तस्यापि सम्बन्धा- स्तरापेक्षेत्यमवला । अथ यथान्येषां सत्तासम्बन्धातु सस्वम् । सहा ·सप्रकाशे अणुभाष्ये। द्विनिष्ठत्वान्निसत्वाच्च कारणान्तरेणापि परम्परया सम्बन्धः । असम्बद्धोत्पत्तो तु मिथ्यात्वमेव । प्रवृत्तिस्त्वमिव्यत्ययमिति । तु स्वत एव सती। तथाऽन्येषां कार्याणां समवायेन सम्बन्धित्वम् । समवायस्य तु खत एव सम्बन्धित्वमिति विभाव्यते, तदा स नि- स्य इति तस्यापि साधारण्यापत्त्या सर्वतः सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गः । किञ्च। निमित्तासमवायिनोरपि तस्य सत्त्वात् तत्समवेतत्वेनापि पटाद्युत्प- स्पप्तिप्रसङ्गः । अथ विद्यमानेऽपि निमित्तासमवायिनोः समवाये त- दसम्बद्ध एवोत्पद्यत इत्युच्यते, तर्हि समवायिनामप्यसम्बद्ध एवो- त्पद्यताम् । नियामकाभावात् । ततश्च मिथ्यात्वमेव कार्यस्यापद्येत । शुक्तिकारजतवत् । नियामकाङ्गीकारे तु कार्यातिरिक्तस्य नियामक- स्वाभावादसत्कार्यवादस्य भङ्ग एवेति । ननु सत्यमेवं, तथापि का- यस्य सत्वे कर्तृप्रवृत्तिवैयर्थ्यप्रसङ्गो नित्यानित्यविभागानुपपत्तिश्चति तभावाय तथाद्रियत इति चेत् तत्राहुः । * प्रवृत्तिरित्यादि * तथाच सदेव कार्य पूर्वमनभिव्यक्तं क; कारकव्यापारेणाभिव्य- ज्यतेऽतो न प्रवृत्तिवैयर्थ्यम् । नापि नित्यानित्यविभागानुपपत्तिरि- स्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु-अभिव्यक्तिर्निस्या ? अनित्या वा ?। अन्त्ये तस्या अभिव्य स्वन्तरसापेक्षत्वादनवस्था। आधे तु कार्यस्य स- दैवोपलम्भापत्तिः । किञ्चैवं कारकव्यापारस्याभिव्यञ्जकत्वं वक्तव्य- म् । तश्चाभिव्यञ्जकेषु दीपादिषु प्रकाशकत्वरूपं साधारणमेव दृष्ट. मिति घटाथन कारकव्यापारण कारकादेरप्यभिव्यक्तिप्रसङ्ग इत्य- सत्कार्यवादिन आक्षेपे, उत्पत्तरपि नित्यत्वे सदैवोत्पधमानतया स- स्कार्यवादप्रसङ्गादसत्कार्यसिद्धान्तहानिरनित्यत्वे चानवस्थेति तं प्रति दोष प्रदोत्पत्तिविनाशादीनां कारणावस्थाविशेषत्वमुपगम्य तत्त- दधस्थस्यैव द्रव्यस्य ते ते शब्दास्तानि तानि कार्याणीति द्रव्यस्य तत्तदवस्थापादनेन कारकव्यापारस्य सार्थक्यमाहुः । परमेता युक्त- यः प्रतिबन्दित्वादनुत्तरभूता एव । अवस्थास्वपि नित्यानित्यविक- कल्पस्य शक्यक्रियत्वात् । अतः श्रुतिरेव शरणीकरणीया । अत ·२ अध्याये ? पादः। शब्दान्तरं सच्छब्दादात्मशब्दः । आत्मानः स्वयमकुरु- तेति ॥ १८॥ पटवच्च ॥ १९ ॥ . एवं व्यासचरणैरपि, शब्दान्तरादिति हेतुरेतत्समभिव्याहारेणोक्तः । एतावात् परं विशेषः । असत्कार्यवादिनां कार्यस्थ नियताधिकरवाय प्रागभावसमायवादिकल्पनमधिकम् । श्रुतिविरोधादप्रामाणिकं च । अस्माकं तुन ते दोषाः । श्रुतौ पुरुष एवेद सर्व यद् भूतं यच्चभाव्य- मिति, स वै सर्वमिदं जगत् स भूत स भव्यमिति भूतभव्यव्यव- हारविशिएस्यैव जगतो ब्रह्मत्वमुच्यते इति वर्तमानत्वाविरोधेनैव भूतत्वादिस्थितिः । सा चैवं बोध्या । यथा सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वाधि- शेषऽपि पृथिव्यामेव गन्धसत्ता, न जलादौ । पृथिव्यां सर्वविध- गन्धसत्त्वेऽपि तत्तद्देशकालावच्छेदेन तद्गन्धोद्भवनिवृत्त्यमुद्भवनियम इच्छाहेतुकस्तथा भूतादित्रयस्य वर्तमानत्वेऽपीच्छयेदानीमिह भा- वित्वमेवमुद्भवत्वेवं निवर्ततामेवं वर्तमानत्वमुद्भवत्वेवं निवर्ततामेवं भूतत्वमुद्भयत्वेवं निवर्ततामत्र सर्वदा वर्तमानत्वमेवोद्भूतं तिष्ठत्यिति नियमात् । यत्र च नायं नियमो, यथा गीतायां, केचिद् विलग्ना द- शनान्तरेषु संदृश्यन्त चूर्णितैरुत्तमाङ्गैरिति, श्रीभागवते च, मयेमा रंस्यथ क्षपा इति, तस्य तस्य तेषु तेषु तत्तद्धर्मानुभवादयविरोधेने- तिन कोऽपि कापि दोषोऽप्रामाणिकचं वा । इदं यथा तथा विद्ध- न्मण्डन प्रभुचरणैर्निपुणतयांपपादितं मया च तद्विवृतमिति तताऽव- मन्तव्यम् । पवश्च सर्वस्य ब्रह्मकार्यत्वेऽपि इदं नित्यत्वेन लोके व्य. पहियतामिदमनित्यत्वेनेति तदिच्छयैव विभागोऽपि बोध्यः । तथा साधुत्वासाधुन्वादिव्यवहारोऽपि प्रजायेयेतीच्छाशरीरे प्रविष्टस्य प्रकर्षस्थातिपिचण्डि लत्वेन मर्वसमाधानसमर्थत्वात् । पवमन्या- अप्यनुपपत्त यो भगवदिच्छास्वरूपावचारणव परिहरणीया इति दिका एवं युक्तियाख्याता । शब्दान्तरं व्याकुर्वन्ति । * शब्दान्तर- मित्यादि * । तथाच तेनाविकृतत्वं युक्त्यगोचरत्वं च श्रुत्यैव बो- ध्यत इति न कोऽप्यसत्कार्यवादशगवकाश इत्यर्थः ॥ १८ ॥ पटवश्च ॥ ननु कारण कार्यसत्ता तदा वक्तुं शक्या यदि क- .

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । यथा संवेष्टितः पटो न व्यक्तं गृह्यते, विस्तृतस्तु गृखते, त. थाऽविर्भावानाविर्भावेन जगतोऽपि ॥ १९ ॥ यथा च प्राणादिः ॥ २० ॥ यथा प्राणापानानां नियमने जीवनमात्रम्, अनियमने आ- कुञ्चनादि । नैतावता प्राणभेदः । पूर्वमसत्त्वं वा । तथा जगतो. ऽपि । ज्ञानक्रियाभेदात् मूत्रद्वयम् ॥ २० ॥ इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥ २१ ॥ ब्रह्मणो जगत्कारणले इतरस्य जीवस्यापि ब्रह्मत्वात् तद्धितं थञ्चिदपि कार्य प्रतीयेत । अन्यथा तु कारणमेव स्यान्न कार्यमि- त्यत आह । * पटवदिति * तद् व्याकुर्वन्ति । * यथेत्यादि । आविर्भावानाविर्भावनत * सर्वोऽपि द्वन्द्वो विभाषेकवद्भवतीत्येक- वद्भावः । तथाचाग्रहणेऽपि यथा पटसत्ता तथा कार्यसत्तापीत्यद- शेनं न कार्याऽसत्तामाधकमित्यर्थः ॥ १९ ॥ यथा च प्राणादिः ॥ ननु कार्यसत्त्वे तेनार्थक्रिया तु काचितू क्रियेत । यथा अदृश्येनापि भूतेन पर दुःखोत्पादनम् । अत्र तु तद- भावात् कथं तत्स नेत्यत इदं सूत्रं प्रवृत्तम् । तद् ब्याकुर्वन्ति । * यथा प्राणेत्यादि * । अवतारणिकाया अनुक्तत्वात् सूत्रप्रयोजनं स्फुटीकुर्वन्ति । ज्ञानेत्यादि * । तन्मयत्सूत्रद्वयावतारणिकायां विवृ- तमेव । एवमनेनाधिकरणेन सत्कार्यवादे श्रुतेर्युक्तंश्च विरोधः परि- हतः । युक्त्या कार्यस्य कारणाद् भेदश्च निराकृतः ॥ २० ॥ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥ चेतनकारणवे प्राप्तदोषान्तरपरिहारायाधिकरणान्तरमारभते । संशयस्तबीजञ्च पूर्वपक्षादेव स्फुटति । इदं पूर्वपक्षसूत्रम् । तत्र पूर्वाधिकरणे सर्वस्य जगतो ब्रह्मानन्यत्वे जीवस्यापि तदनन्यत्वं जगद्विलक्षणत्वं च सि- खम् । तत्र किञ्चिदाशङ्कत इत्याहुः । * ब्रह्मण इत्यादि । इतरव्यप- देशात । तत् सष्टेति श्रुती सृष्टावनुप्रवेशः आव्यते । स च, अनेनेति ·२ अध्याये १ पादः। कर्तव्यम् । तन करोतीति तदकरणादिदोषप्रसक्तिः । तत् सू. ष्ट्वा तदेवानुपाविशत् ।अनेन जीवेनात्मनानुपविश्य नामरूपे व्या. करवाणीति तस्यैव जीवव्यपदेशात् ॥ २१ ॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । यदि ब्रह्म तावन्मानं भवेत तदायं दोषः । तत् पुनर्जीवाज्जगतश्चाधिकम् । कुतः ? । भेदनि- देशात् । द्रष्टव्यादिवाक्येषु कर्मकर्तृव्यपदेशाद् विज्ञानानन्दव्यपदे- शाद्वा । न हि सम्पूर्णोऽशस्य हितं नियमेन करोति । सर्वन्द्रिय- व्यापाराभावप्रसङ्गात् । स्वलीलयैकं तु करोखेव ॥२२॥ श्रुत्या जीवे निश्चाय्यते । तस्यात्मत्वेन कार्यविलक्षणतया ब्रह्मत्वं च बोध्यते । अत इतरस्यात्मत्वेन व्यपदेशात् सिद्धे तस्य शुद्धब्रह्मत्वे तद्धितं कर्तव्यम् । सर्वोऽपि स्वहितं करोतीति । तच्च सर्वानर्थवु:- खनिकरहेतुभूतायां सृष्टौ तस्यानुप्रवेशनान्न करोतीति हिताकरण- स्थाहितकरणस्य च प्रसक्तिः । सा च प्रत्यक्षसिद्धा न निह्नोतुं शक्य- ते । अतः सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेः स्वाहितादिकरणादसङ्गता ब्रह्मणःकार- णतेति जीवानां नित्यभिन्नत्वमेवाङ्गीकार्य, न तु ब्रह्मत्वम् । अथ ब्रह्मत्वमङ्गीकार्य तदोक्तदोषप्रसक्तिः। तस्माज्जगद्वाचित्वाधिकर- णे यद् ब्रह्मणो जडजीवकर्तृत्वमङ्गीकृतं तदसङ्गतमित्यर्थः ॥२१॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ परिहरतीत्याहुः । * तुशब्द ह. त्यादि * । स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्सीत्यादावेकस्यापि कर्मकर्तृव्यप- देशदर्शनाद्धेतोः साधारणत्वमित्यरुच्या व्याख्यानान्तरमाहुः । . विज्ञानेत्यादि * तथाच यथैक्यं बोध्यते तथा शेयत्वेनानन्दरूपत्वेन च भेदोऽपि बोध्यतेऽतोऽयं भेदो ब्रह्मण आधिक्ये पर्यवस्यति ।आ- धिक्यं चांशित्वाद् भूमविद्यायां निरवध्यानन्दे क्षेयत्वस्य पर्यवसा- नाच पूर्णत्वं । पूर्णश्चांशस्य हितं न नियमेन करोति । स्वदेहेऽपि मखनिकृन्तनकेशप्रसाधनादेर्दर्शनात् । अन्यथा सर्वेन्द्रियन्यापारा- ·समकाशे अणुभाष्ये । अश्मादिवञ्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ पार्थिवत्वाविशेषेऽपि हीरमाणिक्यपाषाणानां पलाशचम्पक- चन्दनानामुच्चनीचत्वमेवं जीवस्यांशत्वाविशेषेऽपि ब्रह्मादिस्थाव- रान्तानामुञ्चमीचत्वम् । कार्यवलक्षण्यं तदननुरोधश्च दर्शितः ॥२३॥ उपमहारदर्शनान्नेतिचेन्न क्षीरवद्धि ॥ २४ ॥ ब्रह्मैव केवलं जगत्कारणमित्युक्तम् । तनोपपद्यते । कुला- ----- भावप्रसङ्गात् । किन्तु स्वलीलया हिताहितयोरकं तु करोस्येवेति लोके दृश्यते । तथाचाशांशिभावेनोक्तश्रुतिविरोधाभावादात्मत्वेऽपि हिताकरणादेरदोषत्वादसतेयमाशङ्केत्यर्थः ॥ २२ ॥ अश्मादिवञ्च तदनुपपत्तिः ॥ दृष्टान्तं व्याकुर्वन्ति । * पार्थि- वेत्यादि । आदिपदस्यार्थः-* पलाशेत्यादि *प्रयाणां दृष्टान्ता- भामुक्तिस्त्रयाः प्राजापत्या उत्पन्नास्त्रिविधा जीवा इति श्रुतिस्मृत्यु- तत्रैविध्यस्मारणाय । तथाचैकजातीयेष्वपि स्वभावभेदेनैवमुञ्चनी- चभावस्य लोक दृष्टत्वाजीवेष्वपि स्वभावभेदस्य विद्यमानतया तत एव समाधिः सम्भवतीति लोकन्यायेन प्रत्यवस्थामा यो दोष उद्भा- व्यते तस्य तन्न्यायेनैवानुपपत्तिरित्यर्थः । ननु पूर्वसूत्रेणैव सिखे स- माधावस्य सूत्रस्य किं प्रयोजनमत आहुः । * कार्येत्यादि * । ब्रह्मण- चेतनाचेतनरूपात कार्यात् प्रपञ्चादू वैलक्षण्यं, कार्याननुरोधश्चानेन सूत्रेण दर्शितः । अनुरोधस्तदधीनत्वम् । तथाच ब्रह्मणो न कार्यानु- रोध तीवमप्याधिक्यबोधनायोक्तमित्यर्थः | अनुरोध इति पाठे तु अनुरोधः कार्यस्वभावानुसारित्वम् । तथा सति तस्मादेव ब्रह्माण म दोषगन्ध इति जगद्वाचित्वाधिकरणोक्तं कर्तृत्वं सूपपन्नमि- त्यर्थः ॥२३॥ उपसंहारदर्शनातिचंन्न क्षीरवद्धि ॥ एवमधिकरणत्रयेण कार्यस्यांशस्य च कारणानन्यत्वेऽश्यनन्यत्वे च ये दोषास्ते परिहताः। भतः परं ब्रह्मग एकस्यैवान्यनिरपेक्षस्य कारणत्वे पुनरन्यदाशय समाधते । तदाहुः *ब्रहोत्यादि * एकस्यान्यानपेक्षस्य ब्रह्मणो जग.

·२ अध्याये १ पादः। लादेश्चक्रादिसाधनान्तरस्योपसंहारदर्शनात सम्पादनदर्शनादितिचे- म। क्षीरवद्धि । यथा क्षीरं कर्तारमनपेक्ष्य दधिभवनसमये दधि- भवति । एवमेव ब्रह्मापि कार्यसमये स्वयमेव सर्वं भवति ॥ २४ ॥ देवादिवदपि लोके ॥ २५ ॥ स्वतोऽभिन्नकरणे दृष्टान्तः । यथा देवर्षिपितरो बाह्यनिरपेक्षा दुपादानकारणत्वं यत् पूर्व साधितं तत्रोपपद्यते । लोके हि मृदा- दीनामुपादानानां कुलालादेः कर्तुश्चक्रचीवरादनिमित्तान्तरस्य स- म्पादनदर्शनात् । न हि बाधितमर्थ वेदोऽपि ब्रूते । सर्वत्र घेदे यु- तीनामादरदर्शनात। यथा, न्यग्रोधफलमाहरेत्यादावित्येवं सूत्रांशेना- शय समाधत्तं । न क्षीरवद्धीति * । इयमाशङ्का न कर्तव्या । हि यतो हेतोर्ब्रह्म न मृत्सूत्रादिवत् परिणमते, यनोक्तरीत्या शयेत । किन्तु क्षीरवत् । तदेतद् विवृतम् * यथा क्षीरमित्यादिना * |तथाच लोकेऽपि कर्तृसापेक्षत्वस्य क्वाचित्कत्वदर्शनान्न बाधितोपदेश इत्य- र्थः । एतेन वाक्यान्वयाधिकरणविषयवाक्ये ब्रह्मज्ञानेन सर्वज्ञानार्थ दुन्दुभिदुन्दुभ्याघातादीनामुभयेषां कथनेन, आर्द्रधाग्नेरित्यधो- ऽन्योईयोः कथनेन च यदन्यसंसृष्टस्य कार्यजनकत्वं प्रतीयते, तद्, विज्ञानं चाविज्ञानं चेत्येकस्य सत्यस्य ब्रह्मणः सृष्टावुभयरूपताश्राव- पात् सृष्टयनन्तरभावीति सूच्यते । तस्मात् क्षीरवत परिणामान स दोष इति बोधितम् ६.२४ ।। देवादिवपि लोके ॥ ननु भवत्वेवं परिणामे कर्तुरनपेक्षा, त- थापि क्षीरस्य दधिभावेऽधिश्रयणातञ्चनाद्यपेक्षा तु दृश्यत इति निमित्तानपेक्षा कथं समाधेया । किन, लोकेपि दधिसमवायस्थ क्षीरे विद्यमानत्वात् क्षीरं दधिरूपेण परिणमति । समवायस्तु न भवदभिमत इति व्यधिकरणो दृष्टान्तः । किञ्च क्षीरस्यैकविध एक परिणामो, ब्रह्मणस्तु विज्ञानाविज्ञानभेदेन कथमुभयविध इति द्वयं समाधातुमाह सूत्रकारः । देवादीत्यादि * । ननु किमनेन रटान्तेने- त्यत माहुः । * स्वत इत्यादि * तथाच यथा कर्दमो,विमाने काममं .

·मप्रकाशे अणुभाष्ये। एव स्वयोगबलेन सर्वं कुर्वन्ति । एवं ब्रह्माप्यनपेक्ष्य तत्समवायं स्वत एव सर्वं करोति ॥ २५ ॥ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥ २६ ॥ यद्येकमेव ब्रह्म स्वात्मानमेव जगत् कुर्यात् कृत्स्नं ब्रह्मकमेव कार्य भवेत् । अथांशभेदेन व्यवस्था तथा सति निरवयवत्वश्रु- तिविरोधः। निष्कलं निष्क्रियं शान्तमिति ॥ २६ ॥ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । श्रुतेः श्रूयत एव द्वयमपि । नच श्रुतं युक्त्या बाधनीयम् । शब्दमूलत्वात् । शब्दैकसमधिगम्यत्वा- त् । अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत् अर्वाचीन- विकल्पविचारकुतर्कप्रमाणाभासशास्त्रकलिलान्तःकरणदुरवग्रहवादि- नां वादानवसरे सर्वभवनसमर्थे ब्रह्मणि विरोधाभावाच्च । क्षत्तस्तवाविरचीकरदिति निमित्तानि समवायादि चानपेक्ष्य वि- मानं च कृतवानेवं ब्रह्मापि सर्वानपेक्षं स्वसामर्थ्य नैव सर्व करो- त्युभयरूपं च भवतीत्यत्रापि न लोकविरोध इत्यर्थः । इदश्च सूत्रद्वयं यथासम्भवं यथासंख्यं वा सांख्यान् प्रत्यौलूकान प्रति चोत्तरमि- त्यपि शेयम् ॥ २५॥ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥ एवं लोकविरोधे परिहतेऽत्रैव श्रुतिविरोधमाशङ्कन्ते । कृत्स्नेत्यादि * ॥ २६ ॥ परिहरति । श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ अत्र प्रथमसूत्रे प्रतिवा- दिनोः सम्भूय समुत्थानेनाक्षेपः । द्वितीये तूभयोः प्रतिसाधार- ण्येन समाधानम् । शुष्कतर्काप्रतिष्ठानस्य प्रागेवोपपादितत्वात् ता- भ्यामप्यनुकूलतर्कविधया स्वतन्त्रप्रमाणत्वेन च श्रुतेराश्रयणादिति। तथाच श्रुतिमालम्ब्यापि तदर्थमजानन्ती द्वावपिभ्रान्तावित्यर्थः । भाष्यन्तु निगव्याख्यातम् । 'अचिन्त्याः खलु ये भावा न ताँस्तण ·२ अध्याये . पादः। एवं परिहृतेऽपि दोषे स्वमसाऽनुपपत्तिमुद्भाव्य सर्वसंप्लवं वदन् मन्दमतिः सद्भिपेक्ष्यः॥२७॥ योजयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम्' इति सम्पूर्ण- वाक्यम् । अत्र मात्स्ये कचित्, तॉस्तर्केण प्रसाधयेदिति पाठः। तथा सति मात्स्ये ताभ्यनुज्ञानाद् भ्रमः स्यादिति तनिवारणाय श्रीभागवतवाक्योपन्यासः । तेन मात्स्यवाक्ये प्रकृतिभ्य इति बहुत्व- निर्देशात् पुरुषपर्यन्त एव तद्विषयो, न तु ब्रह्मपर्यन्तो विषय इत्यदोषः। अत्र शङ्कराचार्याः पूर्वमेवमेव श्रुतिबलाद् विरुधर्माश्रय- त्वेन परिहारं व्याख्याय पुनरपि, ननु शब्देनापि विरुद्धोऽर्थो न प्र- त्याययितुं शक्यते, निरवयवं ब्रह्म परिणमति, कृत्स्नं च न परिण- मतीति । निरवयवत्वे सर्व परिणमेन परिणमंद्वा । यदि केनचिद् रूपेण परिणमेत केनचिन्न ततः सावयवं स्यात् । नच षोडशिप्रह- णाग्रहणवद् विकल्पोऽत्राश्रयितुं शक्यते। अक्रियारूपत्वेनापुरुष- तन्त्रत्वादतो दुर्घटमेतदित्याशय, अविद्याकल्पितरूपभेदाभ्युपगमात सुघटः परिहारः । न ह्यविद्याकल्पितरूपभेदेन वस्तुनः सावयवत्वं भवति । न हि तिमिरोपहतनयनेन अनेक इव चन्द्रमा हश्यमानो- ऽनेक एच भवतीति रूपभेदस्याविद्यकत्वान्न निरवयत्वशब्दकोपः । नच परिणामश्रुतिः परिणामप्रतिपादनार्था । तत्प्रतिपत्तौ फलानव- गमात् । सर्वव्यवहारहीनब्रह्मात्मभावप्रतिपादनार्था त्वेषा। तत्प्रति- पत्ती, स एष नेति नेत्यात्मेत्युपक्रम्याभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति फलावगमादित्येवं व्याख्यानान्तरमाहुः । तद् दूषयन्त उपहसन्ति । * एवं परिहतऽपीत्यादि * । यदिदमविद्याश्रितरूपभेदाभ्युपगमेने- दानी व्याख्यातं, तत् किं पूर्वत्रासामञ्जस्यदर्शनाद्वा, खबुद्धिकोश- लख्यापनाय वा, श्रुतिस्वारस्यावा, सूत्रस्वारस्यावा । नान्यः । भाचार्येण लौकिकयुक्तिनिरासपूर्वकं केवलायाः श्रुतेरेषाश्रयणात् । न तृतीयः । वदव्याघातात् । फलानवगमं प्रदर्य ब्रह्मात्मभावप्रति- पादनरूपस्य फलस्य स्वयमेक कथनात् । नच मुख्यफलानवगम इति युक्तम् । परिणामबोधकश्रुतावपि, तदात्मानस्वयमकुरुतेत्युपक्रम्य, ·मप्रकाशे अणुभाष्ये । आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥ २८ ॥ सृष्टौ देशकालापेक्षापि नास्ति । आत्मन्येव सृष्टत्वात् । देश- . रसरोवार्य लम्वाऽऽनन्दीभवति, यदा होवेष एतस्मिन्महत्येऽना- त्यनिरुक्तनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोऽभयं गतो भष- तीति फलवाक्ये, एतस्मिन्निति पदन तस्यैव परामृष्टत्वात् । अनि रुक्तपदेन तस्यैव विरुधर्माधारत्वबोधनाच्च । उपनिषदुपक्रमेऽपि परप्रातिरूपफलबोधनाद् ऋचि तद्विवरणाच्च । तदभिमताविद्या- पाः सदसदादिविकल्पेन साधनादिविकल्पेन च सर्वेरेव दृक्षित- स्वाध्य । अत एव न द्वितीयः । बुद्धिकौशलस्याविद्यायामेव पर्यव- सानात् । नायः। लौकिकानामपि मणिमन्त्रौषधिप्रभृतीनां देशकाल- निमित्तवैचित्र्यवशाच्छक्तयो विरुद्धानेककार्यविषया रश्यन्ते इत्या- दिना, तस्माच्छब्दमूल एवातीन्द्रिययाथार्थ्यावगम इत्यन्तेन स्वय- मेवासामञ्जस्यादर्शनस्य व्याख्यातत्वात् । अतो द्वितीयव्याख्यानस्य सर्वप्रमाणसर्वसन्मार्गसंप्लव एव फलमतस्तथेत्यर्थः ॥ २७ ॥ भारमनि चैव विचित्राश्च हि ॥ ननु श्रुतौ केवलस्य ब्रह्मणः कारणता निरूपिता तथापि देशकालौ स्वधिकरणतया आवश्यका- विस्याशङ्करामपि श्रुतिमेवालम्ब्य परिहरति । आत्मनीति * । तद भ्याकुर्वन्ति । * सृष्टावित्यादि *। सूत्रे प्रथमश्चकारोऽवधारणार्थो द्वितीयोऽप्यर्थः । एवम्पदार्थस्तु-सृष्टत्वादिति * । आत्मनि सृष्टत्वं च, मात्मन्येवात्मनात्मानं सजे हन्म्यनुपालय इति दशमस्कन्धेवज- भत्कार प्रति भगवतः सम्देशवाक्ये स्फुटम् । द्वितीयस्कन्धे च, 'सएप मापः पुरुषः कल्पे कल्पेसजत्यजः।आत्मन्येषात्मनात्मानं संयच्छति र पाति चेति' ब्रह्मवाक्ये । श्रुतौ च, नासदासीनो स- दासीदित्यादिषु ब्रह्मेतरनिषेधाच्च । तदानीमिति कालोक्तिस्तु बो- धनायेंति प्रागेवोक्तम् । अतो न जगत्सृष्टौ ब्रह्मणो देशकालापेक्षेत्य- दि शब्दादेव सिस्यतीत्यर्थः । भाग्ये तुसष्टाविति फक्किकाया एब विवरणम् । देशकालेत्यादि प्रथमं वकारमप्यर्थमीकत्य पक्षा-

·२ अध्याये १ पादः।
कालसष्टावण्यात्मन्येव साधिकरणस्य सृष्टत्वाचावहिरन्तश्च जगत्-
सृष्टि वा आह विशेषाभावेन, अनन्तरोऽबाह्य इति । विरोधाभावो
विचित्रशक्तियुक्तत्वात् सर्वभवनसमर्थत्वाच्च ॥ २८ ॥
स्वपक्षदोषाच्च । ॥ २९ ॥
प्रधानवादिनोऽपि सर्वपरिणामसावयवत्वानियत्वादिदोषो
दुष्परिहरः। युक्तिमूलत्वाच्च तस्य । अचिन्सकल्पनायां प्रमाणा-
भावाच्च ॥ २९ ॥
.
.
म्तरमाहुः । * बहिरिस्यादि * 1 * विशेषाभावेनेति तौल्येन ।
तथाच यथात्मनि सृष्टी, नतन रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्य-
थ रथान रथयोगान् पथः सृजत इत्यत्र न देशकालाद्यपेक्षा एवं बहिः-
सृष्टायपि, अनन्तरोबाह्य इति श्रुत्या सर्वत्र ब्रह्मण एकरूपताबोध.
नेनान्तर्षहिस्तुल्यत्वात् । अतो बहिरपि सृजन्नात्मन्येव सुजती-
त्यर्थः । ननु सा सृष्टिर्मायिकी, तत्र तथा युक्तम् । इयं तु सत्येति
कथमस्यां दशाद्यनपेक्षेत्यत आह । विचित्राश्च हीति * | हि यतो
हेतोः, परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी शानबलक्रिया
चति श्रुतेस्तस्य शक्तयो विचित्रा एव । तदेतद् व्याकुर्वन्ति । * घि-
रोधाभाव इत्यादि * एतेनेदमपि सूत्रं पूर्वपक्षिणः शङ्कायमानि-
त्वात् प्रणीतमिति बोधितम् ॥२८॥
स्पक्षदोषाश्च ॥ भाष्यं तत्र निगदव्याख्यातम् । एवममेना-
धिकरणेन वाक्यान्वयाधिकरणविषयवाक्योक्तं स्वत एव ब्रह्मणः
सर्वोपादानन्वं समर्थितं झयम् ।
अन्ये तु परमाणुवादनिरासमप्यत्राङ्गीकुर्वन्ति । अणुवादिनो-
ऽप्यणुरण्वन्तरेण संयुज्यमानी निरवयवो यदि कात्स्येन संयुज्येत
तदा प्रथिमानुपपत्तेरणुत्वप्रसङ्गः । अथैकदेशेन संयुज्यत तदा निर.
षयवत्वकोप इति । इदश्च दुपणं शिथिलम् । निरवयवेऽप्याकाशे
प्रादेशिकस्वाण्यादिसंयोगस्य तैरङ्गीकारात् । अत आचार्यस्त दुपेक्षि-
तम् ॥ २९ ॥

·६०० सप्रकाशे अणुभाष्ये सर्वोपेता च तदर्शनात् ॥ ३० ॥ सर्वशक्तिभिरुपेता उपगतः। चकारात् ससादिगुणयुक्तश्च । कुतः । तदर्शनात् । तथा वेदे दृश्यते । यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः, सर्वकर्ता सर्वकाम इसादि ॥ ३० ॥ विकरणत्वान्नेतिचेत् तदुक्तम् ॥ ३१ ॥ कर्ता इन्द्रियवान् लोके । ब्रह्मणो निरिन्द्रियत्वात् कथं क- र्तृत्वमितिचेन । अस्य परिहारः पूर्वमेवोक्तः, श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वा- - सर्वोपेता च तदर्शनात् ॥ ब्रह्मण उपादानत्वस्य श्रुतिमात्रगो- परत्वाद् बहुवाद्यसंमतत्वेन पूर्वमुपादानत्व आशङ्कितान्, अभिन्न- निमित्तोपादानत्वे चाशङ्कितान् दोषान् परिहृत्य कर्तृत्वे शङ्ख्यमा- नान् परिहर्तुमधिकरणान्तरमारभमाणस्तनिर्वाहकं सर्वशक्तिसाहित्यं प्रथमत आह । तद् व्याकुर्वन्ति । * सर्वशक्तिभिरित्यादि * | * उ- पेता उपगत इति * एतेन तृजन्तोऽयं शब्दः.सुपां सुलुगितिसूत्रोक्त- डादेशान्तो वेति ज्ञापितम् । * सत्यादिगुणयुक्त इति * ते च गुणाः प्रथमस्कन्धे धरित्र्या धर्म प्रत्युक्ताः । 'सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्या- गः सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम्। शानं विरक्तिरेश्वर्य शौर्य तेजो बलं स्मृतिः । स्वातन्त्र्यं कौशलं का- न्तिधैर्य मार्दवमेव च । प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बल भगः । गाम्भीर्य स्थर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कतिः । एते चान्ये च भगवनित्या यत्र महागुणाः । प्राा महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचिद्' इति । शेषं स्फुटम् ॥ ३० ॥ विकरणत्वाम्नति चेत् तदुक्तम् ॥ सर्वशक्तित्वोपगमे थु- स्थन्तरविरोधमाशय परिहरतीत्याशयेन सूत्रं पठित्वा व्याकुर्व. न्ति । * कर्तेत्यादि * । ननु यथा, स विश्वकृदू विश्ववि. दास्मयोनिः सर्वकर्मा सर्वकाम इत्यादौ कर्तृत्वं भ्रूयते तथा, अ- चक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनः, न तस्य कार्य करणं च विद्यत इत्या- ·२ अध्याये १ पादः। दिस्यत्र । अनबमाघमाहात्म्ये श्रुतिरेव शरणं, नान्या पाचोयुक्ति- रिति॥३१॥ न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ ३२ ॥ न ब्रह्म जगत्कारणम् । कुतः ? प्रयोजनववाद । कार्य हि प्रयोजनवदू दृष्टं लोके । ब्रह्मणि पुनः प्रयोजनवत्त्वं सम्भावयितु- पपि न शक्यते । आप्तकामश्रुतिविरोधात् । व्यधिकरणो हेतुर्नस- मासो वा ॥ ३२॥ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॥ ३३ ॥ तुशब्दः पक्ष व्यावर्तयति । लोकवल्लीला । न हि लीलायो किश्चित प्रयोजनमस्ति । लीलाया एव प्रयोजनत्वात् । ईश्वरत्वा- - दी विकरणत्वमपि भूयते । अतो विप्रतिषेधात् कयं कर्तृत्वमि. तिचेद्, न । परिहारप्रन्थस्तु-अस्य परिहार * इत्यादिनोक्तः स्फु. टः। श्रुतिस्तु, अपाणिपादो जवनो ग्रहीता, अन्धो मणिमविन्दत तमनङ्गुलिराधयत्, विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखः, सर्वतः पाणिपावं तदित्यादिरूपा विरुधर्माधारत्वादिषोधिकार क्षेया ॥ ३१ ॥ न प्रयोजनवस्वास् ॥ एवं साधितेऽपि कर्तृत्वे किञ्चिदाशर्ते। तद् व्याकुर्वन्ति । * न ब्रह्मेत्यादि * अस्मिन् पक्षे निषेधार्थकनमः पूर्वसूत्रादेषानुत्तिसम्भवाद् वैयर्यमायातीति पक्षान्तरमाहुः। न. समास इति * । नैकधेत्यादिघनशब्देन सह सुप्सुपेति समासः। तथाच प्रयोजनरहितत्वान कर्तृ प्रोत्यर्थः । तथा सतीदं पूर्वपक्ष- सत्रम् ॥ ३२॥ लोकवस्तु लीलाकैवल्यम् ॥ समाधि व्याकुर्वन्ति । * तुशब्द इत्यादि तथाच वथा लोके राजभिर्मगयादि क्रियते, तत्र न मां- सापाहरणमन्यदू या प्रयोजनम् । भृत्यादिमिरपि तत्सम्भवात् । किन्तु लीलैव प्रयोजनम् । अतो लोकेऽपि प्रयोजनं विना श्वरका- यस्ख पर्दानेन तत एव समाधानामा पर्यनुयोगावकाश इत्यर्थः ।

·समकाशे अणुभाष्ये। देव न लीला पर्यनुयोक्तुं शक्या । सा लीला कैवल्यं मोक्षः। तस्य लीलात्वेऽप्यन्यस्य तत्कीर्तने मोक्ष इसर्थः । लीलैच केत्र- लेति वा ॥ ३३ ॥ वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति ॥ ३४ ॥ कांश्चित् मुखिनः कांश्चिद् दुःखिनश्च प्रलयं च कुर्वन् विषमो निर्गुणश्चेनिचेन्न । सापेक्षत्वात् । जीवानां कर्मानुरोधेन मुखदुःखे प्रयच्छ नीति । वादियोधनायैतदुक्तम् । वस्तुतस्त्वात्मसृष्टवैषम्य - ण्यतम्भावनैव नास्ति । दृष्टिवद भगवान् बीजवत् कर्म । श्रुतिरेव तथा दर्शयति । एष ह्येव माधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य लीलापदादयोत्तरसिद्धौ कैवल्यपदस्य किं प्रयोजनमत आहुः । * सा लीलेत्यादि * । लक्षणादोषादरुच्या पक्षान्तरमाहु: * लीलैवे- स्यादि * सेव प्रयोजनं सैव वा मोक्षः । तथाच तत्सामर्थ्यस्य खरू- पस्य च बांधनाय कैवल्यपदोक्तिरित्यर्थः ॥ ३३ ॥ वैषम्यनघृण्य न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति ॥ कर्तृत्व एव पुन: किश्चिदाशय परिहरति । तद् व्याकुर्वन्ति । * कांश्चिदित्या- दि * ननु कर्मानुराधन सुम्न दुःखदाने स्वातन्त्र्यहानिस्तदनुरोधाना- दर वैषम्यादिदोषापत्तिरित्युभयथापि दोषान्नायं घादः साधीयानिति मीमांसकादिशङ्कायामाहुः । * वादीत्यादि * पूर्व तदनन्यत्वादि- सूत्रः सर्वस्थ ब्रह्मात्मक वं, जीवस्यापि ब्रह्मात्मकत्वं च प्रतिपादयन् यदत्र सापेक्षत्वं हेतूकरोति तन ज्ञायते वादिबोधनायेदमिति । यतो धादिभिर्यहुशो लोकानुसारणव चोद्यते । अतो नात्र कोऽपि शङ्का- लेश इत्यर्थः । बहु स्यामिति श्रुत्यर्थमनुरुद्ध्य सिद्धान्तरीत्या समा. धिमाहुः । * वस्तुत इत्यादि * । किश्च । जीवसुखदुःखयोब्रह्मणः साधारण कारणनैव श्रुत्यभिप्रेता.न त्वसाधारणाअतोऽपिन दोषगन्ध इत्याहुः । * वृत्यादि * । ननु भुत्यैय समाधानसम्भधे पुनबह- ·२ अध्याये १ पादः। उमिनीपति । एष उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधोनिनीपति। पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन कर्मणेति च । सापेक्ष- मपि कुर्वनीश्वर इति माहात्म्यम् ॥ ३४ ॥ न कर्माविभागादितिचेन्नानादित्वात् ॥ ३५ ॥ न, कर्मविभागात् कार्योगमात् पूर्व सम्भवति, पश्चावन्यो- न्याश्रय इतिचेन्न । अनादित्वात् । बीजाइकुरवत् प्रवाहस्याना- दित्वात् ॥ ३५॥ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥ ३६ ॥ रमर्दनेन शूलोत्थापनवदाशङ्कोत्थापनस्य किं प्रयोजनम् । प्रक्षालनप- हुन्न्यायेनैतदनुल्लेखस्यैव युकवादित्यत आहुः सापशमित्यादि * । तथाच माहात्म्यबोधनमेव प्रयोजनमित्यर्थः ॥ ३४॥ न कमांविभागादितिचेन्नानादित्वात् ॥ कर्मसापेक्षत्वमत्राशि- प्य साध्यते । तदू व्याकुर्वन्ति । * न, कर्मेत्यादि * । यदुक्तमीश्वरो जीवकर्मसापेक्ष इति न वैषम्यादिदोषसम्बन्धस्तति । तदयुक्तम् । सष्टयादी, सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयमिति प्रोतरनि- षेधेन तदानी, यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा इति श्रुत्युक्तस्य कार्योद- गमरूपस्य विभागस्याभावात् ततः पूर्व जीवाभावेन तच्छरीरसाध्यं फर्म पूर्व न सम्भवति । येन वैषम्यादि समाधीयेत । भथ विभागो- सरभाविना कर्मणा समाधानम् । तदप्ययुक्तम् । कर्मणः शरीरसाध्य- त्वेन शरीरसम्बन्धस्य च फर्मसाध्यत्वेनान्योन्याश्रयादित्येवं सूत्रांशेना- शय तत् समाधत्ते । नानात्वादिति * । स्यादन्योन्याश्रयो यदि शरीरफर्मव्यक्ती वे एव स्याताम् । तत्तु नास्ति । बीजाडरवच्छरीर- कर्मप्रवाहस्यानादित्वात् । अतो विभागोत्तरं सापेक्षत्वात् सुघटः समाधिरित्यर्थः ॥ ३५ ॥ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥ नन्वये समाधिरसमाधिरेष । सूक्षेः पूर्व विभागाभाधन प्रवाहानादित्वस्य धातुमशक्यत्वादिस्या- ·६०४ सप्रकाशे अणुभाष्ये । कथमनादित्वमितिचेद, उपपद्यते । अन्यथा कस्य संसारः। कृतहान्यकृताभ्यागममसङ्गश्च । उपलभ्यते च श्रुतिस्मृसोः । अनेन जीवनात्मनेति सर्गादौ जीवप्रयोगादनादित्वम् । तपसैव पथा पूर्व स्रष्टा विश्वमिदं भवानिति च ॥ ३६ ॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ३७ ॥ शगयामिदं सूर्य प्रववृत इति स्फुटीकुर्वन्तो व्याचक्षते * कथमि- स्यादि * । सूत्रे अपिः पूर्वपक्षिगर्हायाम् । स्वयं यौक्तिकः सन् युक्ति विस्मरतीति । युक्तिमाहुः * अन्यथेत्यादि * * अन्यथेति * यदि जीवोऽनादिर्न स्यात् । प्रथमश्चोऽवधारणार्थो, द्वितीय उक्तसमु. उचयार्थः । स्मृतिस्तु तृतीयस्कन्धनवमाध्यायस्था । तथाच प्रलयनै- कट्यदशायां सदसत्कर्मकरणोत्सरं प्रलये जाते जीवानां ब्रह्मरूपत्वात तदानी कर्मफलभोगाभावात् कृतहानिः । पुनः सृष्टयारम्भदशायां विस्फुलिङ्गवद्विभागेऽपि ब्रह्मरूपताया अनपेतत्वेन तदानीमपि भोगा- योगाच्च कृतहानिः। सृष्टचारम्भे ब्रह्मरूपतयातिशुद्धानां पुनः स- कलदुःखनिवहसाधनीभूतशरीरसम्बन्धादकृताभ्यागमप्रसङ्गश्च स्था- दत एतयोपपत्त्या जीवस्यानादित्वम् । नचास्याः शुष्कतर्कत्वं, येना- स्था अप्रतिष्ठानं स्यात् । यतोऽनेनेति श्रुतौ सदावेव जीवपदस्य सि- सवत् प्रयोगात् । नच सा भाविनी सञ्झेति युक्तम् । उक्तस्मती यथापूर्वमिति पदेन नामरूपसम्बन्धानादित्वस्य बोधनात् । मतो. ऽविभागदशायामपि नामरूपसम्बन्धसत्त्वात् । भुतौ च म्याकर- वाणीति कथनेन तत्प्रख्यातिमात्रस्य सृष्टावभिप्रेतत्वात् सर्वानादित्वे तत्कर्मानादित्वमपि भुतिसिद्धम् । तया सति तत्सापेक्षतापि तथेति पूर्वोक्तः समाधिरव्याहत एवेत्यर्थः॥ ३६॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ नन्वेवं सति प्रलये नामपविभागानई- रूपेणैध सर्वाषस्थानं सिद्ध्यतीत्यविभागलक्षणस्यैवाद्वैतस्य सिबिर्न शुद्धाद्वैतस्यत्यद्वितीयभुतिविरोधो दुष्परिहर इत्याशडूनयाँ व विरोध

·२ अध्याये १ पादः।
उपसंहरति । वेदोक्ता धर्माः सर्वे ब्रह्मण्युपपद्यन्ते । सर्वसमर्थ-
त्वादिति ॥ ३७॥
इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते
ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य
प्रथमः पादः ॥२॥१॥
--
परिहरन् स्वोक्तमुपसंहरतीत्याहुः । * उपसंहरतीत्यादि । तथाच
यथा नारदपरीक्षायां, 'चित्रं बत यदेकेन वपुषा युगपत् पृथक् ।
गृहेषु यष्टसाहनं त्रिय एक उदावहदू' इत्युपमे कथनात, त-
मेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्शहेत्युपसंहारे कथनाच्च नानागृहेषु
तत्तत्कार्याणि कुर्वतः पृथग्विद्यमानत्वेपि न रूपभेदस्तयात्राविभागेन
सर्वेषां रूपाणां विद्यमानत्वेपि नाद्वितीयत्वभङ्गः। विचित्राधहीत्य-
नेनैतत्समाधेः पूर्वमेव कृतत्वादित्यर्थः । पतेन, न कर्मेति सूत्रद्वयमा-
दायाविभागाद्वैतमविनाभावाद्वैतं वा ये रोचयन्ते, ये चाद्वितीयादि-
भुतिमादाय प्रपञ्चमायिकत्वं रोचयन्ते ते उभयेऽपि निरस्ता घेदि-
तव्याः । तेन विरुद्धधर्माश्रयं सर्ववादानवसरं नानावादानुरोधि स.
माभ्यधिकरहितं ब्रह्मेति सिरम् ।
एवमस्मिन् पादे युक्त्या मानाविधः श्रुतिषु यो विप्रतिषेधः
स परिहतः ॥३७॥
इति श्रीमवल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रनिरस्तादयध्वान्तस्य
पुरुषोत्तमस्य कृती भाष्यप्रकाशे द्वितीयाध्यायस्य
प्रथमः पादः॥२॥१॥

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १ ॥ खतन्त्रतया सर्वे वादा निराक्रियन्तेऽस्मिन् पादे । रचनानुपपत्तेश्च नानुमानाम् ॥ प्रथमे पादे सांख्यं निराकृत्य तभिराफरणप्रसङ्ग, एतेन शिष्टापरिप्रहा अपिव्याख्याता इति सूत्रेण शिष्टापरिग्रहरूपं दोषं प्रदर्श्य अन्ये च वादा निराकृताः । तथापि केषाञ्चन मन्दमतीनां तदुक्तयुक्तिष्वाभासताभानाभावे श्रद्धोत्पत्ती स्वार्थविभ्रंशः स्यात् स मा भूदिति करुणया तदुक्तयुक्तीराभासीकर्तु द्वितीयः पाद आरभ्यते इति पूर्व पादार्थनिरूपणे सूचितम् । तदत्र स्मारयन्ति * स्वतन्त्रतयेत्यादि * । तत्र प्रथमे पाद उपपादितः स- स्कार्यवादः परिणामवादश्च सांख्यवादे सिद्धान्ते च तुल्य इति सांख्ये श्रद्धा शीघ्रमास्तिकस्योत्पद्यतेति तन्निरासाय प्रथमं तदेव निराक्रि- यते दशभिः सूत्रैः। तेषां चैवं मतम्-'मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदा- धाः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिन विक तिः पुरुषः' इति । तत्र साम्यावस्थोपलक्षिता वा अकार्या वा गुणाः प्रकृतिः । प्रकृतित्वं च प्रकर्षण करोतीति व्युत्पत्त्या तत्त्वान्तरारम्भक- त्वम् । गुणास्तु, सत्त्वं लघु प्रकाशकं, रज उपष्टम्भकं चलं, तमो गुर्वावरकमिति कार्यलक्षणलक्षिता यथायथं प्रीत्यप्रीतिविषादात्मक- द्रव्यस्वरूपा अतीन्द्रियाः कार्यकोनेयाः । गुणक्षोभस्य पाश्चात्यत्वात साम्यावस्था सर्वेषां कारणभूतेति मूलप्रकृतिरित्युच्यते । सा एका अचेतना अनेकचेतनभोगापवर्गार्था नित्या सर्वगता सततविक्रिया न कस्यचिद् विकृतिः। महदहङ्कारपञ्चतन्मात्राः सप्त प्रकृतिविकृतयः। तत्र महानहङ्कारस्य प्रकृतिर्मूलप्रकृतर्विकृतिः । अहङ्कारस्त्रिविधो, वै- फारिफस्तैजसस्तामसश्च । तत्र वैकारिको मनसः प्रकृतिः । तैजस इन्द्रियाणाम् । तामसः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाख्यानां पञ्चतन्मात्राणा- म् । महतस्तु विकृतित्रिविधोऽपि । पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि । श्रोत्रत्वम्- ·२ अध्याये २ पादः। ६०७ ग्घ्राणहप्रसनास्यानि । पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपसानि। मन उभयनायकम् । पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशाः पञ्च महाभूतानि एत इन्द्रियादयः षोडश विकाराः । पुरुषस्तु परिणामशून्यत्वान्न कस्यापि प्रकृतिः। नित्यत्वेनाजन्यत्वान कस्यापि विकृतिः । अत एव निर्म- कश्चैतन्यमात्रस्वरूपो निष्क्रियः सर्वगतः प्रतिशरीरं भिन्नश्च । तत्र निर्विकारत्वाग्निष्क्रियत्वाच्च न पुरुषस्य कर्तृत्वम् । प्रकृतेस्तु तदुभ- यवत्त्वात् कर्तृत्व परिणामित्वं चेति । तश्च प्रकृतेः कारणत्वमेवमनु- मिमते, 'भेदानां परिमाणात् समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारण- कार्यविभागादविभागाद् वैश्वरूप्यस्य । कारणमस्त्यव्यक्तम्' इति । अर्थस्तु विश्वं रूपं यस्मिन्निति विश्वरूपं जगत् । विश्वरूपमेव वैश्य- रूप्यम् । स्वार्थे ष्यत्र । तस्याऽव्यक्तं कारणमस्ति । तत्र पञ्च हेतवः। भेदानां परिमाणात् । भेदा महदादिभूतान्तास्तेषां परिमाणात् । अ- ध्यापित्वाद, व्याप्यत्वादिति यावत् । कारणे सत्कामिति स्थितम् । तथाच विवादाध्यासिता भेदाः स्वसजातीयाव्यक्तकारणकाः । तदू- व्याप्यत्वात् । य यजातीयव्याप्यास्त तज्जातीयाव्यक्तकारणकाः । यथा घटादय इति । एवं, समन्वयाद्, भिन्नानां स्वरूपता समन्वयः, अधिनाभावा वा । तथाच, विमता भदास्तथा । तद्भिन्नत्वे सति त- त्सरूपत्वात् । तदविनाभूतत्वाद्वा । यदवं तदेवं घटादिवदिति । किञ्च । शक्तितः प्रवृत्तः । शक्तिः स्वान्तःस्थाविर्भावकत्वम् । तथाच यद् यच्छक्तितः प्रवृत्तं तत् तत्कारणकम् । यथा घटादिकं मृत्कार- णकम् । तथैवतेऽध्यक्तशक्तितः प्रवृत्तास्तत्कारणका इति । यद्वाऽत्र हेतुद्वयम् । तथा सति यद् यच्छक्यं, तत् तत्कारण कम् । यथा घटा- दया मृदः । तयेते परम्परया परमाव्यक्त स्यति । एवं, यद् यत्प्रवृत्ति- सम्पाद्यं तत् तत्कारणकम् । यथा घटादिः कुलालादः । एवमेव महदादयोऽव्यक्तस्येति । अयं च हेतुः सामान्यतः कारणत्वं वा क- र्तृत्वं वा साधर्यात । किञ्च । कारणकार्यविभागादविभागात साध्या- मित्यर्थः । तथाच ये उत्पत्ती यतो विभक्ताः प्रलये च यदविभक्तास्ते तत्कारणकाः। यथा घटादयो मृदः । एवमेतऽपि परम्परया साक्षा- उच. परमाव्यक्तादुत्पत्तौ विभक्ता प्रलये च तदविभक्ता इत्येतैरपि तत्कारणकर्भवितव्यमिति । रामानुजाचार्यास्तु-यदू विचित्रसनिषेशं तत् कार्यम् ।

·६०८ समकाशे अणुभाष्ये लोकानां भूर्भुवादीनामवेतनेन केवलेन प्रधानेन रचना नो. यथा तनुभवनादि । जगदपि विचित्रसनिवेशमिति सेनापि कार्येण भवितव्यामिति सामान्यतो रष्टेन जगतः कार्यत्वमनुमाय तेन सिखे कारणपूर्वकत्वे ततः किं कारणमित्यपेक्षायां तत्साधनाय समन्वया- यो हेतव इत्येवं सांस्यतत्वकौमुद्युतप्रकारेण सरूपत्वं समन्वय देशकालपरिच्छिन्नत्वं परिमाणमङ्गीकृस्य व्याकुर्वन्ति । भास्कराचार्यास्तु-अविनाभावरूपमन्वयमङ्गीकृत्य सुखदु:- समोहान्विता बाह्या आध्यात्मिकाच भेदा हश्यन्ते । ये च यदन्वि- तास्ते तदेककारणपूर्वकाः । यथा घटशरावादयो मृदन्विता मृदेक- कारणपूर्वका एवं सुखदुःखमोहान्वितं जगत् त्रिगुणकारणकमित्येवं व्याकुर्षते । परिणामं च द्विविधम् । रूपतः संख्यातश्चेत्याहुः । तत्र भिनानां सरूपत्वरूपो यः समन्वयस्तस्य न खसजाती- याव्यक्तकारणकतासाधकत्वम् । सहशे मित्रादौ तस्य सत्त्वेन हेतो- यभिचारात् । द्विविधपरिमाणेऽपि संख्यापरिमाणं न साधकम् । एकत्वसंख्यासंख्यातत्वस्य कारणेऽपि सत्त्वाजातिसंख्यासंख्यातत्वस्य ज्यको सत्वेन व्यभिचाराच्च । अतः पूर्वव्याख्यातरीत्यैव प्रधानस्य कारणत्वानुमानम् । तदत्र रचनानुपपत्तिसूत्रेण दृष्यते । तदू ब्या- कुर्वन्ति । * लोकानामित्यादि * यत् पूर्वः परिमाणादिभिर्हेतुभिर्जग- स्कारणत्वेन प्रधानमनुमीयते तदनुमान न कर्तव्यम् । कुतः रच- मानुपपत्तेः। रचना हि बुद्धिपूर्विका वा, प्रतिनियतदेशकालव्यव- सापिका वा, चेतनस्पार्शना वा क्रिया । सात्र लोकानां भूर्भुवादी- नामचेतनेन केवलेन प्रधानेन नोपपद्यते । तथाच भूरादिलोकरचना न केवलायतमकारणिका । रचनात्वात् । गृहादिरचनावत् । भूरा- दिलोका नाचेतनकर्तृकाः। चेतनस्पार्शनक्रियात्मकरचनाविषयत्वा- न । घटकुख्यादिवत् । प्रधानं स्वतोऽकर्तृ । अचेतनत्वात् । स्तम्भा- दिवदित्यादिभिः प्रयोगैः सत्प्रतिपक्षत्वादर्थान्तरापादकत्वाच्च न सैरममावैः कारणत्वेन प्रधानमनुमातुं शक्यमित्यर्थः । नन्वेवमेतः प्रयोगः कर्तृत्वस्यैवासिदिन तु कारणत्वस्येति बाधकाभावात् पूर्वो- कैरनावादिभिः प्रधानस्व परिणाम एव वारशोऽस्तु । तथा सति ·२ अध्याये २ पादः। पपद्यते । रचितत्वादेव न परिणामः । सर्वस्य संश्लेषप्रसङ्गात् । अतश्चेतनकर्तृका रचना नाचेतनेन प्रधानेन कर्तुं शक्या । तस्मात् कारणत्वेन प्रधानं नानुमातव्यम् । अन्यथोपपत्त्या बा- पितमेवानुमानमिति चंकारार्थः ॥ १ ॥ तस्य कारणत्वानपायान कश्चिद्दोष इत्यत आहुः । * रचितत्वादि- त्यादि * भवतां मते पुरुषो निष्क्रिय इति क्रिया शक्तिप्राधानिकी। तथाच सति रचनापि तस्यैव धर्मो, न पुरुषस्य । तद्विषयाश्च लोका- स्तत्कर्तृका, अतो न तत्परिणामः । यथा घटादिः कुलालादेः । किश्च । भूरादयो लोका यदि प्रकृतिपरिणामभूताः स्युः, सर्वे श्लि- टाः स्युः । लोके परिणतत्वसंश्लिष्टत्वयोर्नियमस्य दध्यादिषु दर्श- नात् । यदेवं तदेवम् । यथा घटकुड्यमन्थानादि । किश्च । कार्य द्विविधम्-आरब्धं, परिणामभूतश्च । तत्र निमित्तव्यापारजन्यं यत् तदारब्धम् । तदेव च रचितम् । यथा गृहादिकम् । यत् पुनरुपा- दानव्यापारप्राधान्येन वा, तन्मात्र व्यापारेण वा जन्यते, तत् परि- णामभूतम् । यथा हरिद्राचूर्णसंयोगजन्यं कुङ्कुमादि । यथाच दध्या- दि । रचितत्वपरिणामयोश्चेतरेतरविरुद्धत्वं लोके दृष्टम् । अतोऽत्र परिणामाङ्गीकारे रचितहानिस्तदङ्गीकारे च परिणामहानिरिति तु- न्दिलसुरतन्यायादेकस्मिन् कार्यमुभयरूपत्वाङ्गीकार, एकस्मिश्च का- रणे उपादानत्वनिमित्तत्वयोरङ्गीकारो लोकविरुद्धः, 'प्रत्यनुमानबा- धितत्वान्न्यायविरुद्धश्चेत्यर्थः । सिद्धं वदन्तः सौत्रानुमानपदस्या- र्थमाहुः । * अत इत्यादि * । तथाचानुमीयत इत्यनुमानम् । भावे ल्युडित्यर्थः। रामानुजाचार्यास्तु-कृत्यल्युटो बहुलमिति बाहुलकात् क- मणि ल्युट् । यदनुमीयते तदनुमानमिति सौत्रानुमानपदस्यार्थ- माहुः । चकारप्रयोजनमाहुः । * अन्यथेत्यादि * । अन्यथोपपत्तिः प्रतिपक्षानुमानं तया कृत्वा सांख्योक्तं पूर्वमनुमानं पक्षे साध्यशून्य- मेव क्रियत इति बोधनं चकारेण क्रियते इत्यर्थः। एवं सत्प्रतिपक्षो- ऽर्थान्तरं बाधति दोषत्रयं दर्शितम् ॥१॥ .

·समका अणुभाष्ये। प्रवृत्तेश्च ॥ २ ॥ भुवनानि विचार्य जनान् विधारयति । सर्वस्य तत्परिणामे प्रवृत्तेश्च ॥ ननु पूर्वहेतुनैव निरस्ते सांख्यमते हेत्वन्तरस्य किं प्रयोजनमत आहुः । * भुवनानीत्यादि * । रचना विविधा । भुषनरचना जनरचना चातत्र जनरचना शुक्रशोणितपरिणामभूता। अतो रचनात्वहेतुकेऽनुमाने जनशरीररचनाया रचनाविषयत्वहेतुके र जनशरीरस्याचेतनत्वहेतुके च शुकशोणितयोईष्टान्तीकरणे तेषां साधारणत्वापत्त्या न तन्मतदूषणं, न वा पूर्वोक्तन्यायावतार इति तत्समर्थनार्थ हेत्वन्तरेण तान् विचारयतीत्यर्थः । तबू व्युत्पाद- यन्ति * सर्वस्येत्यादि * प्रवृत्तिर्हि प्रयत्नस्तत्पूर्विका किया था । त- थाच सर्वस्य प्रकृतिपरिणामत्वे शरीरोत्पादनाय मातापित्रोः प्रवृ. तिर्नोपपद्यते । अयमर्थः । अचेतनस्य स्वत एव प्रवृत्ती शुक्रशोणिते अपि चेतनप्रवृत्तिमन्तरेण स्वत एव जनशरीराणि जनयेतां, न तु मातापित्रोः प्रवृत्तिमपेक्षेताम् । अपेक्षा त्वस्ति । बहिः पतितयोः सं. सष्टयोरपि तयोः शरीरसम्भवादर्शनात् । पोषणादिनैव तत्समग्र- त्वदर्शनाच्च । अत एव गर्भनाबादी शरीरस्यासमग्रता श्यते । तेन चेतनाधिष्ठितयोरेव तयोः प्रवृत्तिन त्वनधिष्ठितयोः । अतो जनर- चनादिष्टान्तै रचनात्वादीम् हेतून साधारणीकृत्य पूर्वोकैरन्धया- दिभिः प्रधानं न कारणत्वेनानुमातुं शक्यम् । अस्मदुक्तेषु हेतुपुर- चनात्वे प्रवृत्तिपूर्वकत्वेन विशेषिते मातापितृप्रवृत्तिपूर्वकशुक्रशो- णितपरिणामात्मकशरीररचनया धान्तिते रचनाविषयत्वे च तथा मिशेषिते पुरुषशारीरेण च दृष्टान्तिते अचेतनत्वे च प्रवृत्तिम- स्वेन विशेषिते जीवच्छरीरेण च दृष्टान्तिते साधारण्यनिवृत्ती दो- थाभावादित्यर्थः । ननु केवलचेतमस्यापि प्रवृत्यदर्शनात् प्रवृत्तिरपि विशिएधर्स एव । तथा सति तत्र कस्व प्राधान्यमित्यप्रेक्षायां चेत- नव निष्कलस्वनिष्क्रियत्वाभ्यां न प्राधान्यम्, अपि त्वचेतनस्यैवेति प्रबचेरपि नैमित्तिकाचेतमधर्मस्वाभान्वयादिषु प्रतिपक्षाविदोषः, ·२ अध्यावे २ पादः। प्रवृत्तिर्नोपपद्यते प्रधानस्य वा प्रथमपत्तिः । यद्यपि प्रधानकार- णवादे फलपर्यन्तमङ्गीक्रियमाणे न किश्चिद् दूषणम् । कृतिमात्र- स्य प्रधानविषयत्वात् । तथापि वादिन प्रति लोकन्यायेन वक्तव्य- किन्तु रचनादिष्वेव दोष इत्यत आहुः । * प्रधानस्येत्यादि * नि- मित्तसंसर्ग एवं नैमित्सिकधर्मसम्भवानिमित्तभूतचेतनसंसर्गस्य सा- वैदिकत्वे सृष्टिस्थितिप्रलयादिकालविभागानुपपत्तेः कादाचित्कत्वे व हेतोर्वक्तुमशक्यत्वात् प्रधानस्य या प्राथमिकी प्रवृत्तिः सृष्टयर्थी, सैव नोपपद्यते । तथाच तव मते चेतनाधिष्ठानस्यापि वक्तुमशक्य- त्वेन हेतोः सविशेषणस्याण्युपादाने त्वन्मतासिद्धिरित्यर्थः । ननु तस्याः स्वभाव एव तादृशोऽतो न किञ्चिद् दूषणमित्याकाङ्क्षायां तद- नूध दूषयन्ति । * यद्यपीत्यादि * धेनुवद् वरसाय पुरुषार्थ स्वभा- वत एव तस्याः प्रवृत्तिः । नर्तकीवत् सर्वप्रदर्शनोत्तर स्वत एव का- निवृत्तिरित्येवं कृतिमात्रस्य प्रधानविषयत्वमङ्गीकृत्य फलपर्यन्त प्रधानकारणवादेऽङ्गीक्रियमाणे स्वभाववादाश्रयणान्न किश्चिद् दूष- णम् । रचनाप्रवृत्त्योः कालनियमस्य च स्वभावादेव सम्भवात् । तथापीद शास्त्रं तर्कमाश्रित्य प्रवृत्तं, न तु श्रुत्युपष्टब्धम् । तदीयव्या- ख्यानस्य श्रुत्यन्तरविरोधेन लक्षणाग्रासेन च व्याख्यानाभासत्वात् । अतस्तोलम्बने वादिनं प्रत्यपि लोकन्यायेन वक्तव्यम् । तत्र लोके चतनाचेतनव्यवहारोऽस्ति । चेतना जरायुजाण्डजोद्भिजस्वेदजभेदेन अतुर्विधाः । सशरीरा जीवा अलौकिका मुक्ता अशरीराश्चेतनास्ते- ज्योऽन्ये घटादयो स्थादयश्च ते अचेतना इति । तम्यायेनात्र सूत्रेषु विचारस्तथा सति प्रकृतेः पञ्चविधेषु चेतनेष्वप्रवेशादचेतनत्वमिति। सत्र धेनुनतंकीदृष्टान्ताभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रतिवादिनं प्रति न वक्तुं शक्ये । लोके तयोश्चेतनत्वेनैव व्यवहारात् । अभ्युपगमस्य स्वमात्र- सन्तोषकत्वेनानुत्तरत्वात् । अत एतावन्मात्रेणैव सभिप्रहे सिद्ध न किञ्चिविचारणीयम । प्रवृत्तिः कस्य धर्मः १ । यत्र दृष्टा तस्य वा ? यत्संयुक्त इष्टा तस्व वेति शङ्कगयां यस्मिन् रष्टा तस्यैव सेति युक्त- म् । प्रवृत्तितदधिष्ठानयोः प्रत्यक्षवात् केवले चेतने क्वचिदपि प्रवृ- स्वदर्शनात् । अत एव वान्वयंव्यतिरेकसिखत्वाच्चैतन्यमपि देहधर्म ·६१२ समकाशे अणुभाष्ये। म् । तत्र लोके चेतनाचेतनव्यवहारोऽस्ति। चेतनाश्चतुर्विधा जीवा: सशरीरा अलौकिकाश्च । अन्ये अचेतनाः । तन्यायेन विचा- रोनेति न किञ्चिद् विचारणीयम् ॥ २॥ पयोऽम्बुवच्चेत् तत्रापि ॥ ३ ॥ यथा पयो विचित्रफेनरचनां करोति, यथा वा नद्यादिजलं स्वत एव स्पन्दत इतिचेत् । न । तत्रापि दोहनाधिश्रयणे मेघानां चेतनानामेव सत्वात् । P- एवेति लोकायतिकदर्शनम् । तस्मादचेतनस्यैव धर्मः प्रवृत्तिरिति पूर्वपक्षमुद्भाव्य, न घूमो यस्मिन्नचेतने प्रवृत्तिदृश्यते न तस्य सेति। किन्तु सा चेतनाद् भवतीति ब्रमः । तद्भावे भावात् तदभावे चाभा- वात् । यथा काष्ठादिनिष्ठापि दाहप्रकाशलक्षणा क्रिया केवलेऽनले- उनुपलभ्यमानापि ज्वलनान्वयव्यतिरेकानुविधानात् तनिमित्तवेत्या- दिकमेकदेशिभिर्विचारितं तल्लोकन्याये देहस्यैव चेतनत्वेन समा- धानान्न विचारणीयमित्यर्थः ॥२॥ पयोऽम्बुवच्चेत् तत्रापि ॥ ननु मास्तु धेनुनर्तकीहष्टान्तेन प्रवृत्तेरचेतनधर्मत्वं तथापि क्षीरजलदृष्टान्तेनाचेतनधर्मत्वं त. स्याः साधयिष्याम इत्याशङ्कायां समाधत्ते । पय इत्यादि * । तद् व्याकुर्वन्ति । * यथा पय इत्यादि * यथा दुह्यमाने- ऽधिश्रीयमाणे च पयसि दृश्यमानां विचित्रां फेनरचनां केवलं पय एव करोति । यथा वा नद्यादिजलं खत एव प्रस्रवति। न तत्र चेतन- संसर्गलेशोऽपि । तथा प्रधानमपि प्रवर्तते । विचित्रलोकरचना के. घलाचेतनकर्तृका, रचनात्वात् । दुह्यमानपयःफेनरचनावत् । बन्धा- धर्था प्रधानप्रवृत्तिः केवलाचेतनधर्मः, प्रवृत्तित्वात् । नद्यादिस्पन्दन- प्रवृत्तिवदित्यनुमास्यामहे इत्युच्यते चेत् । न । कुतः । तत्रापि तस्मिन् दृष्टान्तद्वयेऽपि दोहनाधिश्रयणयोश्चेतनकर्तृकयोरेव प्रयोज- कतया सत्त्वात् । नदीप्रस्त्रवणेऽपि चेतनानां मेघानां प्रयोजकानां स- त्वात् । तथाच दृष्टान्तद्वयेऽपि चेतनप्रयुक्तत्वस्य विद्यमानत्वेन हेतोः सपक्षराहित्येन व्याप्तिग्रहाभावान्नानुमानमित्यर्थः । ननु यथा क्षीरम- .

·२ अध्याये २ पादः। व्याख्यानान्तरे त्वनाम्बुवदित्युच्येत । द्वितीयस्य समाधान नोभयवादिसंमतम् ॥ ३॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ चेतनं स्वत एव वत्सविवृद्धये प्रवर्तते । यथा वा नद्यादिजलं स्वमा- पत एव लोकोपकाराय स्पन्दत एवं प्रधानमपि स्वभावत एव पुरु- पार्थसिद्धये प्रवर्तत इत्याशङ्कनयामुभयवादिप्रसिद्ध रथादावचेतने केवलस्य प्रवृत्त्यदर्शनाच्छास्त्रं च, योऽसु तिष्ठन् योऽपोन्तरो यमय- ति, एतस्यैवाक्षस्य प्रशासने गार्गि प्राच्यो नद्यः स्पन्दन्त इति चेतन- कर्तृकत्वश्रावणात् साध्यपक्षनिक्षिप्त एवायमुपन्यास इत्येकदेशि- कृतव्याख्यानेऽपि प्रकृतार्थसिद्धेस्तत् कुतोऽनाहत्यान्यथा व्याख्यायत इत्यत आहुः । * व्याख्यानान्तर इत्यादि * । पूर्वत्र रचनाप्रवृत्त्योरनु- पपत्या पूर्वपक्षिणोऽसङ्गतवादित्वमुक्तमिति तेन तदेव दृष्टान्तेन नि- चारणीयम् । अत एव दृष्टान्तद्वयमत्र सूत्र उक्तम् । यदि लोकोपका- रांय प्रवृत्तिमात्रमेव दूष्यत्वेनाभिप्रेतं स्यात् तदा प्रवचनसूत्रेषु अचेतनत्वेऽपि क्षीरवञ्चेष्टितं प्रधानस्येति कथनात् तन्मात्रमेवास्मिन् सूत्रे क्षीरपदेनानूदितं स्यात् । यदि च तदभिप्रेता पुरुषोपकारकता दृष्यत्वेनात्राभिप्रेता स्यादनाम्बुनोस्तथात्वस्य लोकप्रसिद्धत्वादना- म्बुवदित्युच्येत । अतो भिवेयं युक्तिरिति तथा व्याख्यानमयुक्तम् । नचैवं सति प्रवचनसूत्रस्थयुक्तरदूषणात तया स पुनः प्रत्यवस्थास्य- तीति शङ्यम् । क्षीरस्य जीववखेतुत एव प्रस्रवणेन तस्य इष्टान्तस्य शिथिलतया तेन प्रत्यवस्थानाभावस्यार्थत एवं सित्वात् । तस्माद- युक्तमेव तव्याख्यानम् । यत् पुनर्नचाम्बुनोऽत्यन्तमनपेक्षा निम्न- भूम्याद्यपेक्षितत्वात् स्पन्दनस्यति समाधानं, तत्तु सिद्धान्तिनश्वेतम- सापेक्षताभिप्रायवतो निम्नभूमिसापेक्षताया अनभिप्रेतत्वात् पूर्वपक्षि- णोपि निरपेक्षता प्रतिपादयतोऽनभिप्रेतत्वानोभयवादिसम्मतम- तस्तदुभयमनाहत्यैवं व्याख्यातमित्यर्थः ॥ ३॥ व्यतिरेकानवखितेधानपेक्षत्वात् ॥ प्रकृतेः कर्तृत्वं दूषयित्वा तस्याः स्वतः परिणामं दूषयति । * व्यतिरेकेत्यादि । अत्रापि ना- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । प्रधानस्यान्यापेक्षाभावात् सर्वदा कार्यकरणमेव, न व्यतिरे- केण तूष्णीमवस्थानमुचितम् । पुरुषाधिष्ठानस्य तुल्यत्वात् । सेश्वर- सांख्यमतेऽप्यैश्वर्यं तदधीनमिति यथास्थितमेव दूषणम् ॥ ४॥ अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ॥ ५ ॥ तृणपल्लवजलानि स्वभावादेव परिणमन्त एवमेव प्रधानमि- नुमानमित्यस्यानुषङ्गः । तद् व्याकुर्वन्ति । * प्रधानत्यादि * । व्यति- रेकेण अनवस्थितिय॑तिरेकानवस्थितिः । गुणत्रयसाम्यात्मकस्य प्र- धानस्य परिणामार्थ गुणक्षोभायान्यापेक्षाभावात् सर्वदा कार्यकरण- मेवोचितं, न तु कार्यव्यतिरेकेण तूष्णीमवस्थानमुचितम् । तथाच प्रलयानुपपत्तिः । चकारेण त्रयाणां गुणानामेकम्यतिरेकेणान्यानवस्थि- तेर्युगपत् शोभात कार्यत्रयस्यापि योगपद्यसम्भवात् क्रमानुपपत्तिः, कार्यानिरुक्तिश्च समुश्चीयते । नच पुरुषाधिष्ठानेन क्रमानुपपत्तिपरि- हारः पुरुषाणामानन्त्येन नित्यविभुत्वेन च तदधिष्ठानस्य तुल्यत्वात् । तेषामुदासीनत्वेन च तुल्यत्वात्।नय तहिं सेश्वरसांख्यमादरणीयम्। तथा सति तस्य यदा यथा ऽधिष्ठान तथा परिणामादिरिति न दूषणा- वकाश इति वाच्यम् । यतः सेश्वरसांख्यमतेऽप्यैश्वर्य प्रधानाधीनं, न त्वौपनिषदानामिवैश्वरमतस्तस्या अन्यानपेक्षत्वात् प्रलयानुफ्प- त्यादिरूपं दूषणं यथाऽनीश्वरसांख्यमते तथानापीति मतद्वयमध्य- सङ्गतमित्यर्थः ॥४॥ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॥ ननु यथा तृणपल्लवजला. नि पशुभक्षितानि स्वभावादेव क्षीरभावेन परिणमन्त एवं प्रधानमपि महदादिभावेन परिणस्यते । एवञ्चानपेक्षाहेतुको व्यतिरेकानवखिति- दोषोऽपि परिहतो भवति । दृष्टान्तस्य लभ्यत्वादित्याशङ्कगयामाह । अन्यत्रेत्यादि * । अत्रापि पूर्ववदनुषङ्गः । तद् व्याकुर्वते । *तृणे- त्यादि । प्रधानमन्यानपेक्षपरिणामम् । अचेतनत्वात् । तृणादिव- वित्येवं कारणतया प्रधानानुमान न कर्तव्यम् ।कुतः अन्यत्र जादी दुग्धस्याभावात् । यदि हिं तृणादिक खमावादेव परिणमेत सर्वत्रैव दुग्धं भवेत् । तत्तु न भवति । अतः प्रधानमन्यापेक्षपरिणामम् । अ- बेतनत्वात् । तृणादिवदिति हेतूदाहरणयोः साधारणस्पेन नानुमान ·२ अध्याये २ पादः। तिन मन्तव्यम् । अन्यत्र जादौ दुग्धस्याभावात् । चकाराच्चे- तनक्रियाऽप्यस्ति । ततश्च लोकदृष्टान्ताभावादचेतनं प्रधानं न कारणम् ॥ ५॥ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ६ ॥ प्रधानकारणवादाङ्गीकारेऽपि प्रेक्ष्यकारित्वाभावान पुरुषार्थः सिद्धयति ॥ ६॥ पुरुषाश्मवदितिचेत् तथापि ॥ ७ ॥ प्रधानस्य केवलस्य कारणवादो निराकृतः । पुरुषप्रेरितस्य कारणत्वमाशङ्कय परिहरति । पुरुषः पङ्गुरन्धमारुह्यान्योन्योपका- शक्यं कर्तुमित्यर्थः । * चेतनक्रियेति * घासभक्षणादिरूपा धेन्या- दिक्रिया ॥ ५॥ अभ्युपगमेऽप्यार्थाभावात् ॥ अन्यानपेक्षस्य प्रधानस्य स्वभा- चत एव महदादिरूपः परिणामो न युक्तिसह इत्युक्तम् । इदानीं तदुपगम्य यथा धेनुर्वत्सार्थ स्वत एव प्रवर्तते तथा प्रधानमपि पु. रुषभोगाद्यर्थ स्वत एव प्रवर्तत इति यत्तेऽङ्गीकुर्वन्ति तद् दूषयती- त्याहुः । * प्रधानकारणेत्यादि * । अभ्युपगम प्रधानकारणवादाङ्गी- कारे प्रधानस्य पुरुषार्थ स्वतः प्रवृत्तिोंपपद्यते । कुतः ? । अर्थाभा- पात् । अर्थः प्रयोजनं, तदभावात् । सद्धि प्रेक्षावतां भासते । यतः प्रेक्षापूर्वकारित्वं चेतनधर्मः सोऽचेतने प्रधाने न वक्तुं शक्यते । लोके तथा अदर्शनात् । तदभावे च पुरुषार्थो न सिद्ध्यति । घुणा- भरवसु कादाचित्कः स्यात् । तथापि तादर्थ्यप्रवृत्तिप्रतिज्ञा तु भज्ये- तैवेत्यसङ्गतस्तथाभ्युपगम इत्यर्थः ॥ ६ ॥२॥ पुरुषाश्मवदितिचेत् तथापि॥ एवं प्रधानकारणवादे निरस्ते पुनः प्रत्ययस्थानानघकाशात् किमस्य सूत्रस्य प्रयोजनमित्यत आहुः । * प्रधानस्येत्यादि तथाच प्रतिक्षान्तरपरिहारः प्रयोजनमित्यर्थः। पुरुष- प्रेरितमधामकारणवादस्य स्वरूपमाहुः * पुरुष इस्वादि * तथोक्तंसा- ·समकाशे अणुभाष्ये राय गच्छति, यथा वा अयाकान्तं सन्निधिमात्रेण लोहे क्रिया- मुत्पादयति । एवमेव पुरुषाधिष्ठितं पुरुषसन्निहितं वा प्रधानं प्रव- तिष्यत इतिचेत् तथापि दोषस्तदवस्थः । प्रधानमेरकत्वं पुरुषस्य स्वाभाविकं । प्रधानकृतं वा ? । आधे प्रधानस्यामयोजकत्वम् । द्वितीये प्रधानदोषस्तदवस्थः । निससम्बन्धस्य विशिष्टकारणत्वे अनिमोक्षः । अशक्तस्य तु मोक्षाङ्गीकारः सर्वथानुपपन्नः ॥ ७ ॥ ख्यसप्तत्याम-पुरुषस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थतथा प्रधानस्य । पम्वन्ध- घवुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्ग' इति । उभयोः प्रधानपुरुषयोः सं- योगः संश्लेषस्तरकृतो महदादिसर्गः । तस्य प्रयोजनद्वयम् । पुरुषस्य भोग्यतया प्रधानविषयकं दर्शनं, पुरुषस्य कैवल्यं चेति । तथाच यथा पङ्गुरन्धमारुह्याऽन्योन्योपकाराय गच्छत्येवं पुरुषः प्रधानमधि- छाय उक्तकार्यद्वयार्थ प्रवर्तयतीत्येकं मतम् । यथा वा अय कान्त इति द्वितीयं मतम् । तदनूद्य दूषयन्ति । * तथापीत्यादि * एव- मङ्गीकारेऽपि दोषस्तदवस्थ इत्यतो नानुमानमित्यर्थः । तदुपपाद- यन्ति । * प्रधानेत्यादि *। * अप्रयोजकत्वमिति * । पुरुषोपकारज- ननासमर्थत्वम् । तथाच स्वाभाविकत्वपक्षे पुरुषस्य स्वत एव प्रवृ- तेःप्रधानकृतो न कश्चिदुपकारः । यथा स्वस्तेन वीजने व्यजनस्य नोपकारकत्वेन प्रसिद्धिस्तथेति । प्रधानकृतत्वपक्षे तु प्रेक्ष्यकारित्व- स्य तत्र वक्तुमशक्यत्वादुपकारकत्वात् सिद्धिर्व्यतिरेकानवस्थिते- वानपायात पुरुषार्थसिद्धिः प्रलयासिद्धिश्च तदवस्था । किञ्च । प्र- कृतिपुरुषयोर्यः कश्चित् सम्बन्धो निर्वक्तव्यः स तयोर्नित्यत्वान्नित्य एव । सोऽप्युदासीनत्वेनाभ्युपगतस्य पुरुषस्य वागादिव्यापारास- म्भवात प्रकृतिप्रेरणयोग्यतारूपो वक्तव्यः । तस्यैव चेद् भोगादिके विशिष्टकारणत्व तदा तस्य नित्यत्वात् पुरुषस्यानिर्मोक्ष एव प्रस- ज्ज्येत । यदि चात्मनामानन्स्यात् तेषां मध्ये कस्यचन शक्तस्य अ- धिष्ठातृत्व तदितरस्याशक्तस्य मोक्ष इति न दोष इति विभाव्यते तदापि प्रधानस्य स्वातन्त्र्याद् बन्धकस्वाभाव्याञ्चानिच्छतोऽपि तेनैव भोगसम्भवादशकत्वेन सनिवारणासम्भवाञ्चाशक्तस्य मो- ·२ अध्यावे पादः। अङ्गित्वानुपपत्तेध ॥ ८ ॥ प्रकृतिपुरुषयोरङ्गाङ्गित्वे भवेदप्येवम् । तच नोपपद्यते । पुरु- पस्याङ्गित्वे ब्रह्मवादमवेशो मतहानिश्च । प्रकृतेरङ्गित्वे त्वनिर्मोक्षः । साङ्गीकारः सर्वथाऽनुपपन्न इत्यर्थः । सूत्रयोजना तु पुरुषश्चाश्मा र पुरुषाश्मानौ ताभ्यां तुल्यः सम्बन्धस्तथा । इन्द्वान्ते भूयमाणो पतिः प्रत्येकं सम्बद्ध्यत इति ॥७॥ मङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥ पुरुषविशिष्टप्रधानकारणवाद एव दूष- णान्तरमाह । अङ्गित्वेत्यादि * । तदू व्याकुर्वन्ति * प्रकृतीत्यादि । यत् तयोरन्योन्योपकारकत्वमङ्गीकृतं सत् तदा स्याद् यदि तयोर्गुण. प्रधानमावेमाङ्गत्वमेकस्यान्यस्याङ्गित्वं च स्यात् । तदेव तु न जाघटी- ति। कुतः १ । अङ्गित्वानुपपत्तेः । पुरुषस्यानित्वे स पुरुष इतरविल- क्षणो वक्तव्यः । अन्यथा प्रकृतिनियामकत्यं तस्य न स्यात् । तथा सति तत् तस्य वैलक्षण्यं श्रौतधर्मवत्तयैवेति ब्रह्मवादप्रवेशः । यदि ने श्रौतधर्मवत्तयेत्युच्यते तदापि कालकर्मविपाकाशयरपरामृष्टस्तु वक्तव्यः । तथा सतीतरपुरुषविलक्षणेश्वरसिद्ध्या ईश्वरासिझेरीहशे- श्वरसिद्धिः सिद्धेति प्रवचनसूत्रोक्तमतहानिः । यदि च तद्भिया प्र- कृतेरङ्गित्वमाद्रियते तदा तस्याः स्वातन्यात तया पुरुषाय स्वदोषा न दर्शयितव्याः । ततश्च दुःखाभावेन मिरागाभावात् कैवल्यार्य प्रवृत्त्यभावेनानिर्मोक्ष इत्यर्थः। शङ्कराचार्यादयस्तु-सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्था हि प्रधाना- ऽवस्था । तस्यामवस्थायामनपेक्षस्वरूपाणां परस्परं प्रत्यङ्गाङ्गिभावानु- पपत्तेबाह्यस्य कस्यचित् क्षोभयितुरभावाद् गुणवैषम्यनिमित्तो मह- दाघुत्पादो न स्यादित्येवं प्रधानप्रवृत्त्यनुपपनताबोधकत्वेनेदं सूत्र ध्याकुर्वते । तन्न युक्तम् ।पुरुषाश्मसूत्रस्य सांख्योक्तविशिष्टकारणता. पनदूषकताया व्याख्यानादत्र केवलकारणतापक्षदूषणस्यासनत- स्वादिति । यत पुनः पूर्वसूत्रव्याख्याने परमात्मनः स्वरूपव्यपाश्रयमौ. हासीन्य, मायाव्यपाभय प्रवर्तकत्वमिति शङ्कराचार्यरुक, तदुपह- ·सरकाशे अणुभाष्ये । अनेन परिहृतोऽपि भायावादो निर्लज्जानां हृदये भा- सते ॥ ८॥ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ९ ॥ अन्यथा वयं सर्वमनुमिमीमहे । यथा सर्वे दोषाः परिहता सन्ति । * अनेनेत्यादि *। माया हि गुणमयी गुणानाश्चाङ्गाङ्गिभावो- ऽनुपपन्न इति स्वयमेव व्याख्यानात् साम्यावस्थावस्थितगुणकृतमु- दासीनस्वरूपस्य परमात्मनः प्रवर्तकत्वमित्यसङ्गतम् । अथ शुद्धस- स्वप्रधाना साङ्गीक्रियते, तदा तु तया ज्ञानमात्रमेवोत्पादयितव्यं, न प्रवर्तयितव्यम् । सत्वस्य ताहशखभावे मानाभावात् । अप्राधान्येन गुणान्तरेऽपि तथात्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । अतः स्वोक्तमप्यननु- सन्धानानां निर्लजत्वात् तादृशामेव हृदये भासत इति तथा समर्थन- मसङ्गतमित्यर्थः ॥८॥ अन्यथानुमिती च शशक्तिवियोगात् ॥ 'प्रीस्यप्रीतिविषादा- त्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः। अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुन- वृत्तयश्च गुणा' इति हि सांख्यानामपरा प्रतिज्ञा। अर्थस्तु-प्रीतिः सुखम्, अप्रीतिर्दुःखं, विषादो मोहः, सत्त्वरजस्तमांसि गुणाः क्रेमणेते प्रयात्मका एतत्त्रयस्वरूपाः । प्रकाशः प्रवृत्तिनियमो निग्रह इति तेषां क्रमेणासाधारणं कार्य, तेन तेऽनुमीयन्ते । अन्योन्याभिभवो- ऽन्योन्याश्रयोऽन्योन्यजननमन्योन्यमिथुनीभावश्च तेषां साधारणी- क्रियेति । एवं साधारणक्रियया गुणवृत्तं चलमङ्गीकृत्य तमसा रजो- नियमनेन प्रवृत्तावपोदितायां प्रलयसिद्धिः । तत्पूर्वकं सत्त्वजनने तेन प्रकाशादात्मविवेके निर्मोक्ष इत्येवं समर्थनमाशय परिहरति । तद् व्याकुर्वन्ति * अन्यथेत्यादि * । गुणा एवं विभागशः प्रवृत्ति- मन्तः । चलस्वभावत्वात् । चलदलदलवदित्येवमन्यथानुमानेरचना- ऽनुपपत्त्यादयः सर्वे दोषाः परिहृता भवेयुरितिवेदत्र दूषणमाह । शशक्तिवियोगादिति * । सौत्रश्चोऽप्यर्थे । एवं प्रकारान्तरेणानुमिता- वपि तत्सत्काले तत्तत्कार्य वाच्यं, न सर्वदा । क्रमानुपपत्त्यादिदूषण- प्रासात् । तच्च तथा तदा भवति यदि तमसा कालो शायेत । सा ·२ अध्याये २ पादः। भवेयुरितिचेत् तथापि पूर्व ज्ञानशक्तिर्नास्तीति मन्तव्यम् । तथा सति बीजस्यैवाभावानियत्वाचानिर्मोक्ष इति ॥ ९॥ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ॥ १०॥ परस्परविरुद्धत्वान्मतवर्तिनां पञ्चविंशादिपक्षाङ्गीकारात् । वस्तुतस्त्वलौकिकार्थे वेद एव प्रमाणं नान्यदिति ॥ १० ॥ तु ज्ञानशक्तिर्भवतां मते पुम्प्रकृतिसंयोगात् पूर्व नास्तीति खमतानु- रोधान्मन्तव्यम् । तथा सति प्रवृत्तिबीजस्य ज्ञानशक्तिसंयोगस्याभा- वात् प्रवृत्त्यसिद्धिः । अथ. दिक्कालावाकाशादिभ्य इति सूत्रात् सृष्टिदशायां कालस्योत्पन्नत्वात् पुंयोगेन ज्ञानशक्तिसद्भावाच्च प्रवृ- त्तिः साध्यते, तथापि संयोगस्य नित्यत्वात् प्रलयदशायां कालस्यापि नाशाद् वियोजकान्तरस्य वक्तुमशक्यत्वात् पुरुषस्य गुणसाम्याद- निर्मोक्षस्तदवस्थ इति नानुमानान्तरेणापि तथा सिद्धिरित्यर्थः ॥ ९ ॥ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् । सर्वपक्षसाधारणं दृषणान्तर वदति तन्मतस्यार्वाचीनत्वख्यापनायेत्याशयेनाहुः । * परस्परेत्या- दि * । तानि च मतान्येकादशस्कन्ध उद्धवप्रश्न उक्तानि । केचितं षड्विंशति प्राहुरितरे पञ्चविंशतिम् । सप्तके नव षट् केचिच्चत्वार्य- कादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहुः षोडशैके प्रयोदश' इति । ए- तेषां स्वरूपं च तत्रैव भगवता प्रोक्तम् । तच्च सर्व यौक्तिकत्वाद- नादरणीयम् । भगवता तथोक्तत्वात् । 'युक्तयः सन्ति सर्वत्र भासन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किन्नु दुर्घटम् । नैतदेवं यथाऽत्थ त्वं यदहं कच्मि तत् तथा । एवं विधदतां हेतुं शक्तयां मे दुरत्ययाः। यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो षदर्ता पदम् । प्राप्त शमदमेऽप्योति वादस्तमनुशाम्यतीति । तर्हि, तमो वा इदमेकमेवाग्र आसीदित्यादिश्रुत्युक्तस्य का गतिरित्यत आहुः । * वस्तुत इत्या- दि । तद्रीत्या तदङ्गीकारे तु भगवत्परत्वान्न दोष इत्यर्थः । एवं दशभिः सूत्रैः सांस्यसमयो निराकृतः ॥ १० ॥२॥..', ·३२० समका अणुभाष्ये। महद्दीर्घवहा हपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ इदानीं परमाणुकारणवादो निराक्रियते । तव स्थूलकार्यार्थ महहीर्घवद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ अतः परं सप्तसूच्या नैयायिकादिसमयो निराक्रियते । केचिदिदं सूत्रं ब्रह्मकारणवाददू पणपरिहारार्थत्वेन व्याकुर्वन्ति । तदयुक्तम् । ब्रह्मकारणवादे प्रस. कानां विलक्षणत्वादीनां दोषाणां पूर्वस्मिन् पाद एव, न विलक्षण- स्वाधधिकरणैर्निवारितत्वेन प्रसङ्गाभावात् पुनरुत्त्यापादकत्वात्य- भिप्रेत्याहुः । * इदानीमित्यादि * । अत्रासमञ्जसमितिं पूर्वसूत्राद- नुवर्तत इति केचिदाहुः । वस्तुतस्त्वग्रिमसूत्रेणैतस्यान्वयः। वाशब्दो विकल्पार्थः । तथाच इखपरिमण्डलाभ्यां परमाणुभ्यां जायमानं इयणुकं महत् स्याद् दीर्घव वा स्यान्न त्वणु ह्रस्वमिति । तदिदं व्या- कुर्वन्ति*तत्रेत्यादि * । अयमर्थः। तेषां मते सर्व जगद् उपादानभूतेभ्यो नित्येभ्यः परमाणुभ्यो दशणुकादिक्रमेणोत्पद्यते । तत्रैषा युक्तिः। सू- मादेष स्थूलस्योत्पत्तिलॊके रश्यते । तन्तुभ्यः पटस्यांशुभ्यस्तन्तूनां बोत्पत्तिदर्शनातास चापकर्षः परमकारणद्रव्यमतिसूक्ष्ममवस्थापयति परमाणुरूपम् । तस्य सावयत्वाङ्गीकारे त्वनन्तावयवत्वेन मेरुसर्ष- पयोः समानपरिमाणत्वप्रसङ्गः । एवं सिद्धाः परमाणवः पार्थिवा- प्यतैजसवायवीयभेदाच्चतुर्विधा नित्याः प्रलयकालेऽवतिष्ठन्ते । कि- अ। कार्यमानं लोके समवाय्यसमवायिनिमित्ताख्यकारणत्रयजम्यं रश्यते । यथा पटे तन्तवः समबायिकारणम् । तेषां परस्परसंयो- गोऽसमवायिकारणम् । तुरीवेमकुविन्दादयश्च निमित्तकारणम् । एवमाघकार्येऽपि परमाणवः समवायिनस्तत्संयोगोऽसमवायी । भ. रष्टेश्वरेच्छादिकं च निमित्तम् । तत्र जीवारष्टसहकतेश्वरेच्छावशाद वा, ईश्वरेच्छावशगारष्टवदारमसंयोगाद् वा परमाणुषु कोत्परते। ततस्ते परमाणवः परमाण्वन्तरेण संयुज्यमानाः प्रत्येक रचणुका कार्यमारमन्ते । बहवस्तु परमाणवः संयुक्ता सहसा स्यूलं कार्य- मारभन्ते । परमाणुत्वे सति बहुत्वात् । घरोपहीतपरमाणु- । न घरे कपालादिनचैव ·२ अध्याये २ पादः। ६२, प्रथमं परमाणुद्रयेन द्वषणुकमारभ्यते । परमाणुद्रयसंयोगे द्वयणुकं भवतीयर्थः । तत्रोपर्यधोभावमिलने घणुकं महत् स्याद् द्विगुण- परिमाणवरवाद । मानस्वात् । तैरेव घटारम्भे तु मुद्ररादिना घटनाशे तद- षयवानां परमाणूनामतीन्द्रियत्वान्न किश्चिदुपलभ्यते । तस्मा- न बहूनां परमाणूनां सहसा स्थूलकार्यारम्भकत्वं, किन्तु इचणुकादिक्रमेणैव महाकार्यारम्भ इति द्वचणुकमेवाचं कार्य द्वाभ्यां परमहवपरिमण्डलपरिमाणाभ्यां परमाणुभ्यामारभ्यते । किश्च । द्रव्येण द्रव्यान्तरारम्भवद् गुणेन गुणान्तरारम्भ इति परमाणुदय- गतया द्वित्वसंख्यया इयणुकेऽणुत्वं ह्रम्वत्वं च परिमाणान्तरमार- भ्यते । अणु च पारिमाण्डल्यादन्यत् । पारिमाण्डल्यं च परमाणुत्व- स्यैव नामान्तरम् । परमाणुत्वं त्वनारम्भकम् । द्वित्वसंख्या तु महे- श्वरीयया अपेक्षाबुद्ध्या जन्यते । तथा त्रिभियंणुकैस्त्र्यणुकमार- ज्यते । द्वन्यणुकगतया बहुत्वसंख्यया व्यणुके महत्वं दीर्घत्वं च प- रिमाणान्तरमारभ्यते इयणुकगते अणुत्वहस्वत्व त्वनारम्भके । तथा द्वाभ्यां तु इयणुकाभ्यामपि न द्रव्यमारभ्यते । व्यणुके बहुत्वमह- स्वप्रचयविशेषाभावेन द्वयणुकजनितकार्ये महत्वानारम्भे तस्य का- र्यस्य धणुकतुल्यतायां तवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किश्च । विश्वनिर्माण- स्य जीवाहष्टजन्यतया तद्भागार्थत्वाद् द्वणुकभोगस्य कारणवय. णुकेनैव सिद्धेः कृतं तत्कार्येण द्वयणुकान्तरणति । अत आरम्भसा- क्याय बहुभिरेव चणुकैयणुकचतुरणुकादीनि भोगभेदायार- भ्यन्ते । एवं क्रमेण वायवीयपरमाणुसंयोगेभ्य उत्पत्रो महान् वायु- भसि दोधूयमानस्तिष्ठति । तदनन्तरं तस्मिन्नेवाप्येभ्यस्तेभ्यस्तथैवो- स्पन्नः सलिलनिधिः पोप्लूयमानस्तिष्ठति । तदनन्तरं तथैवोत्पमा पु- थिवी तथैव संहतावतिष्ठते । तदनन्तरं तस्मिन्नेव महोदधौ तथैघो- वनस्तेजोराशिदेदीप्यमानस्तिष्ठतीत्यादिः प्रक्रिया काणभुजेभ्यः स- समाध्यायादिसूत्रेभ्यः सिवा तद्भायादिभ्योऽधगम्यते । तामेतां प्र. कियां दूषयन् प्रथम अणुकपरिमाणं दूषयति । * महदित्यादि अवमर्थः । यदुकं परमाणुगतया द्वित्वसंख्यया इचणुकेवान्तरा- ·६२२ सप्रकाशे अणुभाष्ये । प्राक्पश्चान्मिलने दीर्घवद् वा स्यात् । परमाणुपरिमाणं है- खं परितो मण्डलश्च । उपहासार्थ तस्य मतस्यानुवादः ॥ ११॥ ऽणुत्वमवान्तरइखत्वं चारभ्यत इति । तदसङ्गतम्। दूरस्थयोरसंयु. तयोरपि परमाण्वोरीश्वरापेक्षाबुद्धिजन्याद्वित्वस्य विद्यमानतया त- दानी तदभावेन इचणुकोत्पत्त्यनन्तरं च भावन व्यणुकद्रव्यास- मवायिकारणीभूतः संयोग एव परिमाणेऽपि कारणत्वेनाभ्युपेयः । नच तस्यान्यथासिद्धत्वम् । एकेन संयोगेन द्रव्यगुणात्मककार्यद्वय. जननेपि बाधकाभावात् । एकस्मिन् गुणे द्रव्यगुणजनकत्वस्य सर्वोत्पत्तिमभिमित्तकारणे अदृष्टे सिद्धत्वात् । वस्तुतस्तु संख्याया अपि द्वयणुकादिकं प्रति कारणता। अन्यथा तवाचके पदे संख्योल्ले- खो न स्यात् । अतः संख्यया परिमाणमेव जन्यते इति न नियमः । किश्च । तया द्वयणुकगतमेकत्वमेव जन्यते । साजात्यात् । न त्वेक- त्वेन । विनिगमनाविरहात् । नच तन्नित्यम् । अनित्यगतगुणस्यानि- त्यत्वाभ्युपगमात् । एवं द्वयणुकपरिमाणमपि परमाणुपरिमाणेनैव जन्यत इति मन्तव्यम् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गापत्तेः । नच परिमाणस्य प्रकृष्टपरिमाणजनकत्वदर्शनात् सूक्ष्मे चातिसूक्ष्मत्वस्यैव प्रकर्षत्वात् परमाणौ विश्रान्त्यनङ्गीकारेऽनवस्थापत्त्या मेरुसर्पपयोस्तौल्यापत्तेस्त- स्यानारम्भकत्वमिति वाच्यम् । विभागजन्य एव कार्ये सूक्ष्मत्वस्य प्रकर्षताया, सर्षपभङ्गादौ निणीतत्वेन संयोगजे कार्य तथाङ्गीकारस्य भ्रान्तिमूलकत्वात् । अस्तु वा संख्यायाः परिमाणमात्रजनकत्वम् । तथापि तयाऽणुत्वहस्वत्वे एव जननीये, न महत्त्वदीर्घत्वे इत्यत्र किं नियामकम् । नच प्रत्यक्षतापंत्तिः । स्पर्शरूपयारनुभूतत्वाङ्गीकारे- णापि तत्परिहारसम्भवात् । अथवा, तयाऽणुत्वादिकमेव जन्यताम् । तथापि इयणुकस्य परमाणुपरिमाणापेक्षया द्विगुणपरिमाणवत्त्वाद व्यणुकं स्वजनकसंयोगद्वैविध्येनोक्तरीत्या महवहीर्घवदवा स्यान्न तु वर्तुलं इस्वं चेत्यर्थः।भाष्ये, संशापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वमभिप्रेत्य, मिलनम् * इत्यत्र गुणाभावः । * प्राक्पश्चादिति * तिर्यग्भावेन । नन्वस्याकाण्डताण्डवस्य किं प्रयोजनमत आहुः । * उपहासार्थमि- ति * य एवं लोकतत्त्वेऽप्यकुशलास्ते कथमात्मतत्वं हास्यन्तीत्युप- ·२ अध्याये २ पादः। ६२३ किमतो यधेवमत आह ॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ उभयथापि न । कुतः ? । न कर्म । नकारो देहलीप्रदीप- न्यायेनोभयत्र सम्बद्धयते । अतो द्वयणुकाभावः । उभयथापि न हासार्थम् । वक्षमाणरीत्या वा ॥ ११ ॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ एवं परिमाणदूषणमुखेन दूषयित्वा तदसमवायिकारणसंयोगदूषणमुखेनापि दूषयतीत्याहुः । * उभयथेत्यादि * गृहीत्वा पुनर्व्याकुर्वन्ति । * उभयथापि नेत्या- दि *अयमर्थः । अपकर्षकाष्ठां प्राप्तेन परमाणुना सह यः परमाण्व- न्तरस्य संयोगः स स धैदेशिको वा ? ऐकदेशिका घा ? । नोभय- थापि युज्यते । प्रदेशाङ्गीकारे सावयवत्वापातात् । प्रदेशवत्त्वस्य सावयवत्वव्याप्तत्वात् । अतस्तस्य परमाणुत्वनिर्वाहाय निष्प्रदेशत्व- मङ्गीकर्तव्यम् । तथा सति सुतरामयुक्तम् । संयोगस्याव्याप्यवृत्ति- त्वनियमात् । अतः परमाणूनां यदि प्रदेशवत्त्वं, यदि वा न, उभय- थापि न संयोगः । अथ संयोगार्थ कल्पिताः प्रदेशा अङ्गीक्रियन्ते तदा प्रमाणशून्यत्वात् सा कल्पना मनोरथमात्रमिति मनोराज्यतु- ल्यत्वान्न बाह्य त्य नियमस्य साधिका । अथाप्रदेशयोरपि संयोग इ- त्यङ्गोक्रियते, तथा सति तयोः सर्वात्मना संयोगेनासंयुक्तांशस्याभा- वात् तव तत् स्यात् । ततश्च यथा द्वयणुकजन्ये कार्ये महत्त्वाना. रम्भेण द्वयणुकतुल्यतया द्वयणुकजन्यद्वयणुकान्तरवैयर्थ्यमेवं पर- माणुजन्यद्वारगुके परिमाणान्तराभावेन भोगानुपयोगात् तवैयर्थ्य मिति न तयाः संयोगः सुवचः । किञ्च । कर्मजोऽवयवश्चेति द्विविधः संयोगो भवतां मते । तृतीयश्च संयांगजः संयोगः । तत्र द्वितीयस्तु निरवयवत्वाद् भवतामपि नात्र संमतः । अतः प्रथमो विचारणीयः। तत्र प्रथम वायुपरमाणुषु कर्मोत्पद्यते ततस्ते संयुज्यन्ते । ते- भ्यः संयुक्तंभ्या द्वयणुकादिक्रमेण समुत्पन्नो महान् घायु- नभसि दोधूयमानस्तिष्ठति । तत एवमापः पृथिवी तेजश्च क्रमण जाता नास तिष्ठन्ति । एवं समुत्पन्नेषु चतुर्यु भूनेषु महेश्वराभि- ·समकाशे अणुभाष्ये परमाणुसंघट्टनम् । प्रदेशाभावाद । कल्पना मनोरथमात्रम् । असंयुक्तांशाभावात् तदेव तत् स्यात् । संयोगजनकं कर्मापि न सम्भवति । कारणान्तराभावात् । प्रयनवदात्मसंयोगे अदृष्टवदा- ध्यानमात्रात् तैजसेभ्योऽणुभ्यः पार्थिवपरमाणुसहितेभ्यो महदण्ड- मारभ्यत इत्यादिहि काणभुजाना प्रक्रिया । तत्र संयोगजनकं कर्मा- पिन सम्भवति । कारणान्तराभावात् । न हि तत्र स्वभावः कारणं, महेश्वरसिसृक्षा वा । तस्य तस्याश्च नित्यत्वेन सर्वदा तत्प्रसङ्गादि- क्षणप्रासात् । अतस्तदभावायानित्यमेव कारणमभ्युपगन्तव्यम् । तधदि प्रयत्नवदात्मसंयोगस्तदा सृष्टयारम्भे निःशरीरस्यात्मनो मनः- संयोगस्याशक्यवचनत्वेन प्रयत्नस्यैवासम्भवः । शरीरसम्बन्धोत्तर- मेव तदुत्पत्तिदर्शनात् । अन्यथात्ममनसोर्नित्यत्वेन संयोगनित्यतया प्रयत्नस्यापि मार्वदिकत्वप्रसङ्गात् । अथादृष्टवदात्मसंयोगस्तदा तस्य सार्वदिकत्वात् कर्मणोऽपि तथात्वप्रसङ्गः । लोके तथैव दर्शनात् । किचैवमभ्युपगम्यमानेऽपि कारणान्तरे परमाण्यो- निरवयवत्वादसंयुक्तांशस्याभावेन तदपि कार्य परमाणु स्यान्न द्वच- गुफम् । विशेषाभावात् । नच प्रविभज्यमानत्वमेव विशेष इति युक्तम् । लोकं मुद्राभिघातादिना घटभङ्गे कपालानां तेषामपि तथा भने कपालिकानां दर्शनन विभागस्य प्रतिलोमक्रमेणैवात्पत्ति- निश्चयात् प्रलयऽपि शरीराणां प्रागेव नाशेन तदानीं परमाणुविभा. गजनककर्मजनकस्य जीवप्रयत्नाभिघातादर्वक्तुमशक्यतया, अष्टप- क्षेपि तस्य भोगनाश्यत्वेन घ्यणुकपर्यन्तभोगात्तरं तन्नाशे तदानीं शरीराभावन कर्मकरणाभावाददृष्टान्तरस्याप्यनुत्पत्तावणुद्वयविभाग- जनकस्य कस्यापि वक्तुमशक्यतया विभागस्याशक्यत्वादपि विशे- वाभावात् । चोऽप्यर्थे । किञ्च । पार्थिवठ्यणुकाङ्गीकारः सुतरामस- अतः । पृथिवापरमाणुषु स्नेहाभावेनेतरतरासङ्ग्रहादधयव्युत्पत्तरश- क्यवयनत्वात् । संग्राहकत्वेनाप्यणुप्रवेशाङ्गीकारे तु ध्यणुकचतुर- णुकताया एवापत्तरिति । एवञ्च हस्वपरिमण्डलाभ्यां परमाणुभ्यां जायमानं चगुकं महद् दीर्घवद् वा स्यात् । उभयथापि न, तजनक कर्मापि न । अतः स्वरूपविरोधात्वभावाच तदभावो इयणुकस्या- ·२ अध्याये २ पादः। ६२५ त्मसंयोगे चाभ्युपगम्यमाने निरवयवत्वात् तदेव तत् स्यात् । विशेषाभावाद् विभागस्याशक्यत्वाच्च । अतो द्वयणुकस्या- भावः॥१२॥ --- भाव इति सूत्रयोरम्बयः। तथाच इयणुकाभावात् परमाणुकारणवा- दोऽसङ्गत इत्यर्थः । ननु भवत्वेवं, तथापि, अणुह: परमाणू स्यात् प्रस. रेणुस्त्रयस्तत इति श्रीभागवते संज्ञाभेदेन द्वणुकस्याङ्गीकृतत्वात् कथं सदविरोधः साधनीय इतिचेद उच्यते । तत्र हि, चरमः सद्विशेषा- णामनकोऽसंयुनः सदा । परमाणुः स विजयो नृणामैक्यभ्रमो यत' इति परमाणुलक्षणे सदा असंयुत इत्यान तत्संयोगानङ्गीकारात् संयोगजन्यद्वयणुकाभावेऽपि ततः स्थूलभूतत्र्यणुकत्रसरण्वादिवि- भागजन्यद्वयणुकप्रतिषेधाभावनाविरोधात् । श्रोते पौराणे च द- र्शने स्थूलादेव कारणात् सूक्ष्मस्य कार्यस्य विभागनादावुत्पत्तः । ब्रह्मवनं ब्रह्मसवृक्ष आसीद् यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुरिति, यथा- ऽग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्तीति तक्षणादिश्रुतेः । नचानुगत- कार्यकारणभावविरोधः । जन्यद्रव्यत्वन स्वयोग्यावयवस्थूलांश- स्वेन कारणतानुगमात् । नच लोके सूट मेभ्य एव तन्तुप्रभृतिभ्यः पटादेः स्थूलस्य कार्यस्यात्पत्तिदर्शनाद् र भिचारः शङ्ख्यः । तत्रापि तन्तुसमुदायस्यैव कारणत्वेन त्वञ्छित्वैव यन्त्रादिभ्यः पटाद्युद्धारात् स्थूलादव सूक्ष्मात्पत्तेः । एवं तन्त्वादेरप्यं समुदायरूपात् कार्पासा- दिरूपस्थूलांशादेवात्पत्तिः । ते चावयव. स्थूलादव तूलाद विभज्य पश्चादीर्घावस्थाप्राप्त्यर्थ संयुज्यन्त इति वभाग एव मुख्यो व्यापा- रः । संयोगस्त्ववान्तरः । यत्र पुनर्मञ्जूष दो लोहदन्तदारुनिर्यासा- दिभिः पर्यायेणावयवशो योजनं, गृहादी चेष्टकादिभिस्तत्रापि तत्त- दवयवसमुदायादवान्सरावयव्युत्पत्तिस्तत्पमुदायाच्च महावयव्यु- त्पत्तिरिति पटन्याय एव । एवञ्च गर्भादायपि बीजरजःसमुदायस्यै- वोपादानता । स च स्थूलांश एव । अत एकस्यैकमेवोत्पादनम् । अन्यथा अनेक कार्य स्यात् । कारणगुणः नामेव कार्यगुणजनकत्वेन कारणगतैकत्वैः प्रत्येकमेकत्वारम्भे बाधकाभावात् । नच तेषामना- रम्भकत्वम् । द्वित्वबहुत्वादीनां तत एवारम्भात् । अत एकस्यैकमे- ७९ ·३२६ सप्रकाशे अणुभाष्ये। समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॥ १३ ॥ परमाणुदथणुकयोः समवायोऽङ्गीक्रियते । स सम्बन्धिनोर- घस्थानमपेक्षते । सम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वात् । स च नित्यः सदा सम्बन्धिसत्त्वमपेक्षते । अतोऽपि न घणुक उत्पद्यते । किञ्च । ---- वोपादानमिति निश्चयः । तेनादिसृष्टिगतमन्तिमञ्च कार्य विभागात् । अन्यत्तु यथासम्भवं विभागात संयोगाछोति दृष्टादिबलादवगन्तव्य. म् । इद यथा तथा सृष्टिभेदवादे व्युत्पादितमस्माभिः । अतोऽणु- द्वयसंयोगजन्यछणुकस्यैवात्राभाववोधनान्न कोऽपि दोष इति विक् ॥ १२॥ समपायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॥ असमवायिनि- मित्तयोर्दूषणमुखेन दुपयित्वा ममवायदूषणमुखेन दूषयतीत्याशयेना- छु: * परमाण्वित्यादि * । मूत्र तु समवायाभ्युपगमाञ्च तद- भाव इति पूर्वेण सम्बन्धः । परमाणुद्वयणुकयाः कारणकार्ययोः स- मघायोऽङ्गीक्रियते काणादः । समवायो मामायुतसिद्धानामाधाराधे- यभूनानामिह प्रत्ययहेतुः सम्बन्धः । यथा इह तन्तुषु पट, इह पटे शुक्लत्वम्, इह गवि गोत्वमिति । स च, कार्यकारणयोर्गुणगुणिनाः क्रियाक्रियावतोर्जातिव्यक्त्योर्विशेषनित्यद्रव्ययोश्च । अयुतसिद्धी च तो ययोयोरनश्यदेकमपराश्रितमेवावतिष्ठते । स च सर्वेषामेको मित्यो व्यापकश्चेति । एवमभ्युपगम्यमानो यः समवायः स सम्ब- न्धिनोः परमाणुयणुकांरवस्थानमपेक्ष्य वक्तव्यः । सम्बन्धस्योभ- यस्वरूपनिरूप्यत्वेनोभयनिष्ठत्वात् । स च नित्यत्वात् सदा सम्ब- धिसत्त्वमपेक्षते । सम्बन्धि च द्वयणुकं न सदातनम् । असत्कार्य- पादाभ्युपगमेन पूर्वकाले तदभावात् । अतस्तस्य नित्यत्वाय द्वणुकं मोत्पद्यत इत्यङ्गीकार्यम् । तथा सन्यसत्कार्यवादहानिरन्यथा च समवायनित्यवहानिरित्युभयतस्पाशा रज्जुः । अथ स नित्यत्वात् परमाणुष्वेव तिष्ठन् पश्चादू इयणुकेन सम्बद्ध्यत इत्युच्यते तर्हि तस्य तदानी सत्तायां प्रमाणं वक्तव्यम् । न तावल्लौकिकं प्रत्यक्षम् ।

·२ अध्याये २ पादः। समवायो नाङ्गीकर्तुं शक्यः । संयोगेन तुल्यत्वात् । सम्बन्धत्वान् तस्य । यथा सम्बन्धिनि सम्बन्धासरापेक्षा एवं समवायस्यापि । तथा ससनवस्थितिः ॥ १३ ॥ नित्यमेव च भावात् ॥ १४ ॥ परमाणूनामेवाप्रत्यक्षत्वेन तधर्मस्यास्य सुतरां तथात्वात् । नापि यो- गिनाम् । कणादादिव्यतिरिक्तैर्मुनिभिरनङ्गीकारात् । कणादप्रत्यक्षस्थ. घादकवलितत्वात् । नाप्यनुमानम् । तत्साधकस्य लिङ्गस्याभावात् । नापि शब्दः । सर्ववेदादिवेत्तृणामपि मुनीनां ताइशश्रुतिपुराणया- फ्यानुपलम्भात् । नाप्यनुमानम्। तत्सहशस्य सम्बन्धान्तरस्याभा- वात् । किञ्च । सहशान्वेषणे संयोगस्तथा वक्तव्यः । तदापि सम- वायो नाङ्गीकर्तुं शक्यः । तेन तुल्यत्वात् । सम्बन्धविनापि तिष्ठत- स्तस्य यथा सम्बन्धिनि स्थित्यर्थ सम्बन्धान्तरस्य समधायस्यापेक्षा एवं समवायस्यापि स्यात् । सम्बन्धत्वेनात्यन्तभित्रत्वेन च तत्सोल्या- त् । ततस्तस्यापि तस्यापीत्यनवस्थितिश्च । अन्यान्यपि दूषणानि श्री. हर्पमिश्राधुक्तानि मया प्रस्थानरत्नाकरे व्युत्पादितानीति नाभानूप- न्ते । अतः समवायाभ्युपगमादपि द्वयणुकाभाव इत्यर्थः । ननु दृषि- ते समवाये अयुतसिद्धयोः कः सम्बन्धाङ्गीकर्तव्य इति चेत, ता- दात्म्यमेवेति वदामः । कथमिति चंदू, इत्थम् । प्रत्यक्षात् यद् द्रव्यं यद्रव्यसमवेतं तत् तदात्मकमिति व्याप्तेर्यथा सुवर्ण सुकृतमि- स्यादिभगवद्वाक्याच कारणकार्यद्रव्ययोस्तादात्म्यं निर्विवादम् । गुणादिष्वपि विचारे शब्दादीनामाकाशादितन्मात्रात्वेन संख्यापरि- माणपृथक्त्वपरत्वापरत्वविभागानां सापेक्षवृत्तिकतया स्वरूपानति- रेकेण संयोगगुरुत्वद्रवत्वस्नेहानां स्पर्शऽन्तर्भावेन बुद्ध्यादिप्रयत्ना- तानां मनोवृत्तितया वेगस्थितिस्थापकक्रियाणां सामर्थ्यरूपत्वेन जा- तेरपि व्यवहारसाधकतया स्वरूप एव निवेशेन तत्रापि तादात्म्य- स्यैव स्फुटत्वात् । भावना संस्कारो विशेषाश्च प्रमाणविरहादेवा- दरणीया इति न कोप शङ्कालेश इति विक ॥ १३ ॥ नित्यमेव च भावात् । तदभाव इतीहाप्यनुपज्जते । व्याकुर्व- ·६२८ समकाशे अणुभाष्ये । परमाणोः कारणान्तरस्य च नियमेव भावात् सदा कार्य स्यात् ॥ १४ ॥ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्यायोऽदर्शनात् ॥ १५ ॥ यद् रूपादिमत् तदनियम् । परमाणोरपि रूपादिमवाद् न्ति । * परमाणोरित्यादि *। सामग्रीसमवधाने हि कार्यावश्यम्भा- वनियमो लोके दृष्टः । प्रकृतेपि परमाणोः समवायिन ईश्वरेच्छाइष्ट- योनिमित्तयोश्च सृष्टिप्राक्काले सत्त्वाज्जन्यस्य परमाणुद्वयकर्मणस्त- जन्यस्य संयोगस्य चाभावो वक्तुमशक्य इति कारणान्तरस्य सर्वस्य विद्यमानत्वाद् द्वयणुकं सदा स्यादतोऽपि जन्यद्वयणुकाभावात् प- रमाणुकारणवादो न सङ्गत इत्यर्थः । अन्ये तु परमाणवः प्रवृत्तिस्वभावा वा? | निवृत्तिस्वभावा वा ? उभयस्वभावा वा ? अनुभयस्वभावा वा ? आधेऽविरतं सर्गा- पत्तिः। द्वितीये तु सर्वदा तदभावापत्तिः । तृतीये तु विरोधः। च- तुर्थे पूर्वोक्तरीत्या निमित्तस्य नित्यसनिधानान्नित्यप्रवृत्तिप्रसङ्गः । तदतन्त्रत्वे नित्यनिवृत्तिप्रसङ्ग इत्याहुः। सोऽयं स्वभावविकल्पो वैशे- षिकानभ्युपगतत्वादाचार्यरुपेक्षितः ॥ १४ ॥ रूपादिमत्त्वाच विपर्ययोऽदर्शनात् ॥ एवं संयोगजन्यवयणु- कदूषणेन कार्यद्वारा परमाणुकारणवादे दूषितेऽपि यावत् तेषां नित्यत्वं न दृष्येत तावदनन्यथासिनियतपूर्ववर्तित्वरूपस्य तदीय- स्य कारणलक्षणस्य परमाणुष्वभिमाने पुनः स वाद उत्तिष्ठेदिति तदभावाय परमाणुनित्यत्वदूषणेन दूषयतीत्याशयेन तद् व्याकुर्व- न्ति । * यदित्यादि * । सदकारणवन्नित्यमिति हि काणभुजं चतु- र्थाध्यायारम्भे लक्षणम् । तदत्र विपरीतव्याप्तिदर्शनेन सत्प्रतिपक्षो- स्थापनादू दृष्यते । परमाणवो नित्याः, सत्त्वे सत्यकारणवत्त्वादा- काशादिवदिति साधने, अनित्या रूपादिमत्त्वाद् घटादिवदिति प्रतिसाधनस्य सस्वादिति । एतेनैव स्थौल्यस्यापि सिद्ध्या परमाणु- तापि दूषितव । तेषां मते रूपादिक्रमेणैव गुणानामुपकान्तत्वात .

·२ अध्याये २ पादः। ६२९ विपर्ययः । अनिसत्वमपरमाणुवश्च । नच प्रमाणवलेन तदतिरिक्त व्याप्तिरिति वाच्यम् । अदर्शनात् । कार्यानुपपत्तिः श्रयैव परि- हृता ॥ १५ ॥ सूत्रे रूपादीत्युक्तम् । तेन घायुपरमाणुष्वपि न व्याप्त्यभावः । नन्व- वयवावयविसम्बन्धस्तावदनुभूयते । स यदि निरवधिः स्यान्मेरुसर्ष- पयोः परिमाणभेदोन स्यातू । अनन्तावयवारब्धत्वाविशेषातूनच परिमाणप्रचयविशेषाधीनो विशेषः स्यादिति शङ्यम् । संख्या- विशेषाभावे परिमाणप्रचययोरप्यशक्यवचनत्वात् । नचैवं विशे. षाभ्युपगमेऽप्यवयवप्रलयस्य शक्यवचनत्वात् सावधित्वं शङ्यम् । अन्त्यस्यावयवस्य निरवयवत्वाभ्युपगमे तदवयवविभागस्याभावेन तजनकस्यान्यस्य सजातीयस्य वक्तुमशक्यतया अजन्यत्वे, अ- जन्यभावत्वेन चानश्वरत्वेन व्याप्त्या प्रलयस्यैवासम्भवात् । अतो निरवयवमेव द्रव्यमवधिरिति मन्तव्यम् । एवं प्रमाणयलेनापगते स- ति तदतिरिक्त एव नीरूपादिमत्वानित्यत्वयोाप्तिरिति न प्रति साधनदोष इत्याशङ्कायामाहुः * नचेत्यादि * । स्यात् तदतिरिक्त व्याप्तिर्यदि प्रमाणं बलवत् स्यात् । तदेव तु नास्ति । कुतः ? । अद- र्शनात् । न हि परमाणुर्दश्यते, येन भवदुक्तस्याकारणवत्त्वस्य हेतोः पक्षधर्मतावसीयेत । नच तस्य पक्षधर्मतायां परमाणुषु नित्यत्वानु- मितिः सम्भवति । व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यज्ञानत्वादनुमि- तेः । ननु कार्यद्रव्यत्वसावयवत्वयोः समव्याप्त्या कचिन्मूलकारण- रूपस्यावधेरवश्यं परामर्षणीयत्वादुक्तरीत्यावधित्वेन परमाणुसिौ तस्थाजन्यतायाश्च सिखो कार्यलिङ्गकानुमानमेव तत्र प्रमाणमित्य- दर्शनेऽप्यदोष इतिचेत् तत्राहुः । * कार्येत्यादि । यदि हि कार्या- नुपपत्तिः स्यादेवं कल्पनाप्यनुमन्येत । सा तु नास्ति । तस्माद्वा एत- स्मादात्मन आकाशः सम्भूतः, इदं सर्व यदयमान्मा, तज्जलानित्या- दिनुस्यैव तत्परिहारात् । कार्यवैजात्यादीनां बाधकानां न विलक्षण- स्वायधिकरणैः प्रागेव परिहाराच्च । अतः सत्प्रतिपक्षत्वान्न तदनु- मानेन परमाणोस्तनित्यत्वस्य वा सिसिरित्यसङ्गतः परमाणुकारण- ·समकाशे अणुभाष्ये । उभयथापि च दोषात् ॥ १६ ॥ वाद इत्यर्थः । किञ्च । यदिदं नित्यस्य सामान्यलक्षणे सत्पदं तदप्यन- र्थकम् । कारणावस्थातिरिक्तस्य प्रागभावस्य निरूपयितुमशक्यत्वेना- भ्युपगमेकशरणतया तव्यावृत्यर्थस्य तस्य व्यर्थत्वात् । किञ्च । सत्वमपि न सत्तायांगित्वम् । सामान्यादित्रयस्यासत्वप्रसङ्गात् । नच तेषां सत्तासामानाधिकरण्यमेव सत्त्वमिति युक्तम् । सत्तायां तदुभयाभावेन तस्या असत्त्वं पूर्वोक्तानां सर्वेषामेवासत्त्वप्रसङ्गात् । नच सदितिव्यवहारविषयत्वं सत्त्वमिति न कोऽपि दोष इत्यपि यु- क्तम् । घटाभावोऽस्तीत्यभिलापस्याभावेऽपि दर्शनेन प्रागभावव्यावर्त- कस्य सत्पदस्यानर्थक्यप्रसङ्गात् । यत् पुनर्नित्यत्वसाधकं सूत्रा- न्तरम्, अनित्य इति विशेषतः प्रतिषेधभाव इति । अर्थस्तु-विशेषस्य नित्यस्य प्रतिधस्तदा स्याद् यद्यनित्य इति प्रत्ययः शब्दप्रयोगश्च न स्यात् । नत्र उत्तरपदार्थनिषेधकत्वात् । अतः प्रतिषेधसत्त्वात् क- स्यचिनित्यस्यास्ति मिद्धिरिति । तदपि नित्यस्य कस्यापि साधनेनै- व चरितार्थत्वान्न परमाणुनित्यतां साधयितुमलम् । यदपि, अधि- घति सूत्रान्तरं, तदर्थस्त्वेवं तैर्व्याख्यायते । परमाणुरनित्यो, मूर्त- त्वाद्, रूपादिमत्त्वाद्, एवं पटकेन युगपद् योगात् परमाणोः षडं- शतति' दिङ्नागोक्तरीत्या षट्पार्श्ववत्वात् । किश्च । परमाणोर्मध्ये यद्याकाशाऽस्ति तदा सच्छिद्रत्वेनव सावयवत्वादू, अव्याप्यवृत्तिसं- योगाश्रयत्वाद् घटादिवदिति । किश्च । यत् सत् तत् क्षणिकं यथा घन इति नानानुमानसाध्या परमाण्वनित्यत्वसाधिका अनुमिति- रविद्या भ्रमरूपा हेत्वाभासजन्यत्वात् । एतेषामाभासत्वं च कचिद् व्याप्यत्वासिद्ध्या, क्वचित् स्वरूपासिद्ध्यति समानतन्त्रेऽन्वेष्टव्यमि- ति । तन्न । मूर्तत्वस्य सत्त्वस्य च कथञ्चिद् व्याप्यत्वासिसत्वेपि षट्पाववत्त्वादीनां कथञ्चित् स्वरूपासिद्धत्वाभिमानेऽपि रूपादिम- स्वस्य सखेतुताया उपपादितत्वात् तनव षट्पाववत्वादीनाम- पि दोषनिरासात् तज्जन्यानुमितेरविद्यात्वाभिमानस्यैवाविद्यात्वा- दिति ॥ १५॥ उभयथापि च दोषात् ॥ प्रकारान्तरेणापि परमाणुकारणा- ।

·२ अध्याये २ पादः। परमाणूनां रूपादिमत्त्वेन तदभावे च दोषः । एकत्रानिस- स्वमन्यत्र कार्यरूपस्य निर्मूलत्वश्च । हरिद्राचूर्णसम्बन्धे रूपान्तरस्य जननादू विरोधोंऽपिचकारार्थः ॥ १६ ॥ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ सर्ववैदिकानामपरिग्रहाच्चायन्तं सर्वथा नापेक्ष्यते ॥ १७ ॥ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥ १८ ॥ दस्यासङ्गतिं व्युत्पादयतीत्याशयं स्फुटीकुर्वन्ति । * परमाणूनामि- त्यादि * । परमाणूनां हि न स्वरूपतो भेदः । सर्वेषामेव हस्वपरिम- ण्डलाकारत्वोपगमात् । नापि, भौतिकत्वे सति नित्यो गतिमान् पर- माणुरिति लक्षणात् तत्तद्भौतिकत्वाद् भेदः । भूतानां पाश्चात्यत्वेन भौतिकत्वस्य पूर्वमशक्यवचनत्वात् । सामुद्रा हि तरङ्ग इति न्या- यात् । अतः परं गुणभेदाद् वक्तव्यः । नत्र क्रमेण चतुस्त्रिद्वयेकगु- णत्वविचारे आप्यतेजसपरमाण्वोर्गन्धापत्तिः । प्रतिलोमकम च वा- यवीयादिषु चतुस्रिद्धचकगुणत्वापत्तिरित्युपदेशक्रममनादृत्य य- थायोग्यं गुणा आदर्तव्याः । तथापि पूर्वोक्तव्याप्तेरनपायादनित्यत्व- मनिवार्यम् । यदि च प्रसरेणुमारण्येव भूतानां रूपादिमत्त्वदर्शनात् तेषां रूपादिराहित्यमुच्यते, तदा, कारणगुणाः कार्यगुणानारभन्त इति नियमात कार्यरूपादेर्निर्मूलत्वमित्युभयथापि दुष्पः परमाणुकार- णवाद इत्यर्थः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ इत्याहुः । * हरिद्रेत्या- दि *। * विरोध इति * । रूपादीनां सजातीयारम्भकत्वनियमवि- राधः । तथाचात्यन्तासङ्गमिदं दर्शनमित्यर्थः ॥ १६ ॥ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॥ व्याकुर्वन्ति । * सर्वेत्यादि * तथाचाचार्यस्य न तन्मतदूषणार्थमभिनिवेशः, किन्तु वैदिका मा भ्रश्यन्तामित्येतदर्थमेत वुक्तमित्यर्थः । एवं सप्तभिः सूत्रैशेषिकप्र- तिपन्नः परमाणुकारणवादो निराकृतः ॥१७॥३॥ अतः परमूनविंशतिभिः सूत्रैर्बाह्यसमयो निराक्रियते ॥ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥ ननु तदने कया सङ्ग- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये अतः परं बाधमतनिराकरणम् । ते समुदायद्वयं जीवभोगार्थ संहन्यत इति मन्यन्ते । परमा- णुममूहः पृथिव्यादिभूतसमुदाय एकः । रूपादिस्कन्धसमुदाय- श्वापरः । रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारसंज्ञकाः पञ्चस्कन्धाः। त- त्यैतन्मतनिराकरणमित्याकाङ्क्षायामाहुः । * अतः परमित्यादि * । वैशेषिको ह्यर्द्धवैनाशिकः । परमाण्वाकाशादिद्रव्याणामन्येषाश्च प- दार्थानां नित्यत्वाङ्गीकारेऽपि कार्यद्रव्याणां केषाश्चिद् गुणानां च निरन्वयविनाशाङ्गीकारात् । निरन्वयध्वंसो नाम ततायःपतिता- बिन्दोरिव निःशेषनाशः । सर्ववैनाशिकास्तु बाह्याः सर्वानित्यत्व- वादिनः । तन्मते सर्वस्यैव निरन्वयध्वंसात् । तत्र निराकृतेऽर्द्धवैना- शिकेतियोक्तिकसर्ववैनाशिकनिराकरणाकाङ्क्षाऽवश्यं शुश्रूपूणामुद। तीत्यवसरसङ्गत्या तन्निराकरणमित्यर्थः । सूत्रं व्याकर्तुं पूर्व तन्मत- मनुवदन्ति । * त इत्यादि * । ते सौगताश्चतुर्विधाः । वैभाषिकः, सौत्रान्तिको, विज्ञानवादी, माध्यमिकश्चेति बुद्धशिष्याः। तत्रायः सर्वार्थान् प्रत्यक्षानुमानसिद्धान् सतः क्षणिकान् वदति । द्वितीयस्तु बाह्यान् सर्वान् अर्थान् क्षणिकान् सतो विज्ञानानुमेयानाह । तृतीय- स्तु अर्थजन्यं विज्ञानमेव परमार्थम् । अर्थास्त्वसन्तः स्वाप्नकल्पा इत्याह । इतरस्तु सर्वशून्यत्वमेवाह । मतचतुष्टयेऽपि, भोक्ता वा प्र- काशिता वा कश्चिश्चतनः स्थिर. संहन्ता नाभ्युपेयते। यद्यपि प्रस्थान- चतुष्टयप्रणेता बुद्ध एकस्तथापि शिष्यमतिभेदाच्चतुर्वा प्रणयन- म् । तत्र य हीनमतयस्ते सर्वास्तित्ववादिनस्ते तदाशयमनुरुद्धय शून्य- तायामवतार्यन्ते यि मध्यमास्ते तु विज्ञानमात्रास्तित्वमनुरुध्य शून्य- तायामवतार्यन्ते । ये पुनः प्रकृष्टमतयस्तभ्यस्तु साक्षादेव शून्यतात- त्वमुपदिश्यते । तदुक्तं बोधिचित्तविवरणे । 'देशना लोकनाथानां सत्त्वाशयवशानुगाः । भिद्यन्ते बहुधा लोके उपायैर्बहुभिः पुनः । गम्भीरोत्तानभेदेन कचिच्चोभयलक्षणा । भिन्नापि देशनाभिन्ना शून्यताद्वयलक्षणेति' वाचस्पतिमिश्रा ऊचुः । तत्र ये बाह्यार्थास्ति- त्ववादिनस्ते समुदायद्वयं जीवभोगार्थ संहन्यते सनातभावं प्राप्नो- ·२ अध्याये २ पादः। दुभयसम्बन्धे जीवस्य संसारः । तदपगमे मोक्ष इति । तत्र उभय- हेतुकेऽपि समुदाये जीवस्य तदप्राप्तिः । । तीति मन्यन्ते। किं तत् समुदायद्वयमित्याकाङ्क्षायां परमाणुसमूहः पृथिव्यादिभूतसमुदाय एकः । तत्र रूपरसगन्धस्पर्शाश्चतुर्विधाः पार्थिवाः परमाणवः कठिनस्वभावाः पृथिवीरूपेण संहन्यन्ते । रूप- रसस्पर्शा आप्याः परमाणवः स्नेहस्वभावाः सलिलात्मना । तथा रूपस्पर्शपरमाणव उष्णस्वभावास्तजोरूपेण । तथा स्पर्शपरमाणव: प्रेरणस्वभावा वायुरूपण । एवमते चतुर्विधाः परमाणवः क्षणिका भूतरूपेण संहत्य पुनीतिकसङ्गातहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते । एतदतिरि- क्तन्तु कालाकाशात्मादि सर्वमवस्तु । केचित्तु रूपादिचतुष्टयमङ्घातः पृथिवी । त्रितयसकात आ- पः । उभयसङ्घातस्तेजः । शब्दस्पर्शसङ्घातो वायुः । न तु तदतिरिक्तं द्रव्यमस्तीत्याहुः। क्षणिकत्वं तु बुद्धवचनात् । क्षणिकाः सर्वसंस्काराः संस्थि- त्यन्त इति । उत्पत्तिमन्त इत्यर्थः । एवमयं भूतममुदायो बाह्य एकः। द्वितीयश्चित्तश्चेत्तिकरूप आभ्यन्तरः समुदायः । स च रूप- विज्ञानवेदनासंज्ञामंस्काराख्यस्कन्धपश्चकसमुदायात्मकः । तत्र रू- प्यन्त एभिरिति वा, रूप्यन्त इति वा व्युत्पत्त्या मविषयाणीन्द्रिया- णि रूपस्कन्धः । केचित्तु शरीरं तमाहुः । तदा आभ्यन्तरपदस्याध्या- त्ममित्यर्थः । अहमित्याकारं रूपादिविषयमिन्द्रियादिजन्यं ज्ञानं वि- शानस्कन्धः । स एव क्षणिकविज्ञानसन्तानः, कर्ता भोक्ताहमित्यभि- मानादात्मेत्युच्यते, न त्वेतदतिरिक्तः कश्चिन्नित्य आत्मास्तीति । के- चिनु यस्मिन् कर्मानुभववासनाः शेरते तद् आशयापरनामकमा- लविज्ञानमेवात्मेत्याहुः । प्रियाप्रियानुभवविषयसंस्पर्शे सुखदुःख- तद्रहितविशेषावस्था या चित्तस्य जायते सा वेदनास्कन्धः । क्वचित्तु यथा स्वस्तिमती गौरिति स्वस्तिमत्तया गौरुपलक्ष्यते, ध्वजेन गृहं दण्डेन पुरुष इत्युपलक्षणप्रत्ययो वंदनास्कन्ध इति व्याख्यायते । सधिकल्पः प्रत्ययः संशासंसर्गयोग्यः प्रतिभापो यथा डिस्थः कुण्ड- ·सपकाशे अणुभाष्ये । क्षणिकत्वातामक्षणिकत्वे जीवमात्रक्षणिकत्वे वा तदमाप्तिः॥१८॥ ली गोरो ब्राह्मणों गच्छनीत्यादि, स संबास्कन्धः । रागादयः क्लेशा, मदमानमात्मर्यादय उपक्लेशा, धर्माधर्मी चेति संस्कारस्कन्धः। स्कन्धशब्दः समूहवाची। अयं स्कन्धपञ्चकरुप आध्यात्मिकत्वा- दाभ्यन्तरः समुदायः । एवं पुञ्जद्वयस्वीकारेण सकललोकयात्रानि- बाहे सति नास्त्यवयवी, नाप्यान्मा नित्यः । किन्तु पुञ्जात्मके समु- दाय बाह्याभ्यन्तरभेदनाऽनात्मात्मविभागोऽवयविवैकत्वादिभ्रमश्च भयति । अयं च ममुदायां नश्वग्हेतुकः। तदनङ्गीकारात् । किन्तु पृथिव्यादिकं स्कन्धपञ्चकञ्चत्युभयहेतुक इति । तदुभयसम्बन्धे नि- वांतस्थदीपवत् पूर्वोक्तक्षणिकविज्ञानसन्तानात्मकस्य जीवस्य रूपवद- नासंज्ञासंस्कारस्कन्धात्मकः संस्कार आसंस्कारक्षयात् क्षणपरम्प- रयाऽवतिष्ठते । श्रीण तु संस्कारस्कन्धे तैलादिक्षये प्रदीपवदेव नि- Cणमृच्छति । मयमभावप्रातिरेव मोक्ष इति । तदिदं दुष्यते । तत्रैव- मुभयहेतुकंपि समुदायऽक्रियमाणे जीवस्य तदप्राप्तिस्ताहक्संसा- रस्यासिद्धिः । कुत इत्याकाङ्कायां पुञ्जात् पुञ्जोत्पत्तिसूचितं हेतुमा- हुः । * श्रणिकत्वादिति * । बुद्धवचसा क्षणिकत्वाभ्युपगमात् । उक्तं विभजन्ते । * सर्वेत्यादि *। सर्वक्षणिकत्वे तेषां निर्व्यापारत- या नश्वरतया च समुदायघटनानुपपत्या कश्चित् स्वभावादिना समुदायघटनाङ्गीकारे वा तत्तद्विधशरीराणां पर्यायण घटनायाः प- रिमाणभदादश्चानुपपत्त्या रूपस्कन्धसम्बन्धस्यासम्भवात् तन्मूलक- स्य वदनादिस्कन्धात्मकस्य संसारस्याप्राप्तिः । विज्ञानस्कन्धात्मक- जीवमात्रर्माणकत्वे तु तस्य नष्टत्वादेव संसाराद्यप्राप्तिः । तथाच कारणभूतस्य पुञ्जस्य क्षणिकत्वन कार्योत्पत्तेरशक्यवचनत्वादसङ्ग- तं पुञ्जस्य कारणत्वमित्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु--परमाणुहेतुके भूतसमुदाये. भूतहेतुके शरीरेन्द्रियविषयसमुदाय चाभ्युपगम्यमानेऽपि जगदात्मकसमुदा- यानुपपत्तिः ।परमाणूनां भूतानाञ्च क्षणिकत्वाभ्युपगमादिति व्याक- त्यैतदेव व्युत्पादयामासुः । भास्कराचार्यास्तु-परमाण्यादीनामचेतनत्वात् क्षणिकत्वा- ·२ अध्याये २ पादः। इतरेतरप्रत्ययत्वादितिचेन्नोत्पत्तिमात्रनिमि- त्तत्वात् ॥ १९ ॥ क्षणिकत्वेऽपि पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरप्रसयविषयत्वात् कारण- त्वात् सन्ततेरेव जीवत्वाजडत्वाच्च न काप्यनुपपत्तिरिनिचेन । उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् । अनुसन्धानाभ्युपगमे स्थिरत्वापत्तिः । सम्बन्धवियोगार्थ को वा यतेत । स्थैर्याभावात् समुदायानुपप- त्तिश्च ॥ १९॥ नित्यस्य भोक्तुः प्रशासितुर्वेश्वरस्य संहन्तुरनभ्युपगमाञ्च, न स्थू- ला पृथिवी सम्भवेत् । परमाणवश्चातीन्द्रियाः । न नैः स्थूलव्यवहा- रः । येन च स्थूलव्यवहारः स तु नास्तीत लुप्यत लोकयात्रेत्या हुः । एवमेव शाङ्करा अपि । एतदेव किञ्चिद्वैलक्षण्यनान्य- ऽप्याहुः ॥ १८ ॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादितिचेन्नोत्पत्तिमानिमित्तत्वात् ॥ एवं क्षणिकत्वदूषणं समाधि मूत्रांशनाशट्यांशान्तरेण परि- हरतीत्याहुः * पूर्वेत्यादि * अप्राप्तिरिति पूर्वसूत्रादत्रानुवर्तत, इति बोध्यम् । प्रत्ययः कारणसमवायः। इनरंतर प्रत्यया इतरेतरप्रत्ययाः तेषां भावस्तत्त्वं तस्मात् । ल्यब्लोप पञ्चमी । तत्प्राप्यं वा । अय- मर्थः । अघिद्यदिभ्यो जन्मादयो जन्मादिभ्यश्चाविद्यादय इति चक्र- वत्परिवृत्ती सर्वक्षणिकत्वे ऽपि न कारणव्यक्ति प्रति कार्यव्यक्तः प्रा- त्ययता, किन्तु पूर्वपूर्वप्रत्ययस्य उत्तरोत्तरः प्रत्ययो विषयः कियागो- चर इत्युत्तरोत्तरप्रत्ययविषयत्वं प्राप्य पूर्वपूर्वस्य प्रत्ययस्य कारण- स्वाद, उत्तरोत्तरक्षणिकविज्ञानसन्ततरंय जीवत्वात् तादृशार्थस- न्ततेरेव जडत्वाञ्च सन्तत्यात्मकस्य जीवस्य सन्तत्यात्मकरूपस्कन्ध- सम्बन्धेन तारसे वेदनादिस्कन्धात्मकं संसारे ताहशसंस्कारस्क- न्धेन नानाविधशरीरपरिमाणादिभेदसिद्धेः संस्कारविरामादेवाभा- वरूपमोक्षसिद्धिर्न खत इति न कापि पुञ्जकारणतायामनुपपति- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २० ॥ उत्तरोत्पत्तिरपि न सम्भवति । उत्पन्नस्य खलूत्पादकत्वम् । अत उत्तरोत्पत्तिसमये पूर्वस्य नष्टत्वादुत्पत्तिक्षण एव स्थितिप्रल- यकार्यकरणसर्वाङ्गीकारे विरोधादेकमपि न स्यात् ॥ २० ॥ रितिचेत् । न । कुतः? । उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् । ये हि प्रत्यया- स्त उत्पत्तिमात्र प्रति निमित्तभूनाः सदृशीं सन्ततिमुत्पाद्य नश्यन्ति। तथा सति विज्ञानसन्ततिरूपस्य जीवस्य पूर्वकालीनप्रियाप्रियसंस्प- र्शाननुसन्धानात् कथं वदनादिस्कन्धात्मकसंसारसिद्धिः । अनुस- न्धानाभ्युपगमे च सन्तानिनः स्थिरत्वापत्तिः । सन्ततिरूपस्य जी- वस्य क्षणिकत्वन स्थैर्याभावाद्पादिस्कन्धसम्बन्धवियोगार्थ को वा यतेत । परमाणूनां वाह्यानामाभ्यन्तराणां च यः समूहस्तस्यापि स्थै- र्याभावात् स्कन्धसमुदायानुपपत्तिश्च । अतः क्षणिकानामनामु- त्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् सन्तत्यङ्गाकारपि संसारापवर्गाव्यवस्थाना- दसङ्गतं पुञ्जस्य कारणत्वमित्यर्थः ॥ १९ ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ ननु यथा दीपज्वा- ला उत्पद्यमानव संहन्यतेविषयीभवति चतथा पदार्थान्तरमपि संहन्यते विषभिविष्यतिचंति शङ्कायामुत्पत्तिमपि दूषयति । * उत्तरेत्यादि * । अत्रापि तदनुवृत्तिः । सूत्रस्थाथै न्यु- त्पादयन्ति । * उत्तरेत्यादि * उत्पद्यमानस्य संहन्यमानत्व उत्तरोत्पत्तिः। कथमिति विचार्यम् । सा तु न सम्भवति। * खलुहेती यतो हेतोलॊके उत्पन्नस्य जननोत्तरं स्थितस्योत्पादकत्वम् । स्थिति- क्षणस्तु न त्वन्मते । नाशक्षणे तूत्पादकत्वं, न क्वापि दृष्टम् । नाशश्च त्वन्मते अजन्माऽन्यं ग्रसत्येव । अत उत्तरोत्पत्तिसमये पूर्वस्य नष्ट- स्वादुसरानुत्पत्त्या, उत्पत्तिक्षण एव स्वस्थितिखकारणप्रलयस्वकार्य- करणादिसर्वाङ्गीकारे परस्परविरोधात् कार्यकारणभावविरोधाच्च एकमपि न स्यादित्येवमप्यनुपपत्त्या च समुदायस्य संसारादेवाप्रा. प्तिरित्यसङ्गतं पुञ्जस्य कारणत्वमित्यर्थः । शङ्कराचार्यास्तु । यद्यपि भोक्ता प्रशासिता वा कश्चिच्चेतनः स्थिरः संहन्ता क्षणिकवादिमते ·२ अध्याये २ पादः। नास्ति, तथाप्यविद्यासंस्कारविज्ञाननामरूपषडायतनस्पर्शवेदनातृ- णोपादानभवजातिजरामरणशोकपरिदेवनादुःखदुर्मनस्त्वानामितरे- तरकारणत्वेन चक्रवत् परिवृत्तेरुपपद्यते लाकयात्रा । तस्यां चोप- पद्यमानायां न किश्चिदपरमपेक्ष्यते । एते चाविद्यादयो भामत्यामेवं विवृताः । तथाहि । बुद्धेन सङ्घपतः, प्रतीत्यसमुत्पादलक्षणमुक्तम् । इदं प्रत्ययफलमिति । इदं परिदृश्यमान प्रत्ययस्य वक्ष्यमाणलक्षणहे- तुसमवायस्य फलं कार्यमित्यर्थः । उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा स्थितवैषां धर्माणां धर्मता, धर्मस्थितिता धर्मनियामकता । प्रतीत्य- समुत्पादानुलोमतेति । अथ पुनरयं प्रतीत्यसमुत्पादो द्वाभ्यां भव- ति. हेतूपनिवन्धतः, प्रत्ययोपनिबन्धतश्च । स पुनर्द्विधा । बाह्य आ- भ्यन्तरश्च । तत्र वाह्यस्य, प्रतीत्यसमुत्पादस्यायं हेतूपनिवन्धः । य- दिदं बीजादङ्कुरोऽङ्कुरात् पत्रं पत्रात् काण्डं काण्डानालो नाला- दूगर्भो गर्भाच्छ्रर्क शूकात् पुष्पं पुष्पात् फलमिति । असति बीजेऽङ्- कुरो न भवति । पवमग्रेऽपि फलपर्यन्तं द्रष्टयम् । सति तु बीजेङ्- कुरो भवति । एवमग्रेऽपि फलपर्यन्तम् । तत्र वीजस्य वं ज्ञानं भव- ति यदहमङ्कुर निवर्तयामीति । तथा अङकुरस्थाप्यवं शानं न भ- वति यदहं बीजन निर्वर्तित इति । एवं सर्वत्र । तस्मादसत्यपि चैत- न्ये असत्यपि चान्यस्मिन्नधिष्ठातरि यीजादीनां कार्यकारणभावनिय- मो दृश्यते इत्युक्तहेतूपनिबन्धः । अथ प्रत्ययोपनिबन्धः। प्रतीत्य- समुत्पादस्योच्यते । तत्र प्रत्ययो नाम हेतूनां समवायः । हेतुं हेतुं प्र- त्ययन्ते हेत्वन्तराणीति तेषामयनानां भावः प्रत्ययः समवाय इति यावत् । ते च हेतवः पृथिव्यादयः पधातवः । षण्णां धातूनां सम. वायात बीजहेतुरङ्कुरो जायते । तत्र पृथिवीधातुर्वीजस्य संग्रहकृत्यं करोति येनाकुरः कठिनो भवति । अब्धातुर्वीजं स्नेहयति । तेजो- धातुजं परिपाचयति। वायुधातुर्वाजभिनिहगति यतोऽङ्कुरो बी- जाभिर्गच्छति । आकाशधातु/जस्यानावरणकृत्यं करोति । ऋतुधा- नुरपि बीजस्य परिणामतां करोति । तदेतेषामविकलानां धातूनां स- मवाये बीजे रोहत्यङ्कुरो जायते, नान्यथा । तत्र पृथिवीधातो. शानं भवत्यहं बीजस्य संग्रहकृत्यं करोमीति । एवं धात्वन्तरस्यापि । तथाकुरस्यापि नैवं ज्ञानं भवत्यहमेभिः प्रत्ययैर्निर्वर्तित इति । य- थायं बाह्यप्रतीत्यसमुत्पादो द्वाभ्यां कारणाभ्यां भवति तथैवाध्या.

·६३८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । त्मिकोऽपि प्रतीत्य समुत्पादो हेतूपनिवन्धप्रत्ययोपनियधाभ्यां भक- ति । तत्रास्याध्यात्मिकस्य त्वयं हेतूपनिबन्धः । यदिदमविद्याप्रत्ययाः संस्कारादयो यावज्जातिप्रत्ययं जरामरणादिति । अविद्याचेधाभ- विष्यद्, नवं संस्कारा अजनिष्यन्त । तत्राविद्याया नैवं ज्ञानं भवत्यह संस्कारानभिनिर्वतयामीति । संस्काराणामपि नैवं ज्ञानं भवति वय- मविद्यया निर्तिता इति । पवमग्रेऽपि । एवश्च सत्वविद्यादिष्व- चतनपु चेतनान्तरानधिष्ठितेष्वपि संस्कारादीनामुत्पत्तिर्यथा बीजा. दिषु सत्स्वकुरादीनाम् । इदं प्रतीत्य प्राप्येदं समुत्पद्यत इत्येताव- न्मात्रस्य दृष्टत्वाच्चंतनाधिष्ठानस्यानुपलब्धः । इति हतूपनिबन्धः । अथ प्रत्ययोपनिबन्धः । पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशविज्ञानधा- तूनां समवायाद्भर्वात । तत्र कायस्य पृथिवीधातुः काटिम्यं निर्वत- यति । अब्धातुः कायं स्नेहयति । तेजांधातुः कायस्याशितपीते परि- पाचयति । वायुधातुः कायस्य श्वासादि करोति । आकाशधातुः कार्यस्यान्तः सुपिरं करोति । यस्तु नामरूपाङ्करमभिनिवर्तयति पञ्च- विज्ञानकार्यसंयुक्तं सासवं च मनोविज्ञानं सोऽयमुच्यते विज्ञानधा- तुरित्ययं प्रत्ययोपनिवन्धः । यदा बाह्याध्यात्मिकाः पृथिव्यादि- धातवा भवन्त्यविकलास्तदा सर्वेषां समवायात् कायस्योत्पत्तिर्भवति। सोध्य प्रतीत्यसमुत्पाद आध्यात्मिकः । अत्रापि पूर्ववदेव धातूनां नवं मानं भवति यत् कायस्यैतद वयं निवर्तयाम इति । नापि का- यस्य ज्ञानम् अहमेभिः प्रत्ययैर्निवर्तित इति । अथ च पृथिव्यादि धातुभ्यः स्वयमचेतनेभ्यश्चेतनान्तरानधिष्ठितेभ्योऽप्यङ्करस्येव काय- स्योत्पत्तिः । सोऽयं प्रतीत्यसमुत्पादो दृष्टत्वान्नाऽन्यीयतव्यः । तत्रैतेष्वेव षट्सु धातुष्वकमंशा पिण्डसंज्ञा नित्यसंज्ञा सुखसंज्ञा सत्त्वसंज्ञा पुद्गलसंज्ञा मनुजसंज्ञा भ्रातृदुहितृसंज्ञा अहङ्कारममकार- संज्ञा । सेयमविद्या अस्य संसारानर्थभारस्य मूलकारणम् । तस्या- मविद्यायां सत्यां विषयेषु प्रवर्तन्ते ये रागद्वेषमोहास्ते संस्काराः । वस्तुविषविज्ञप्तिर्विज्ञानम् । विज्ञानाच्चत्वारो य रूपिण उपादान- स्कन्धातनाम । तान्युपादाय रूपमभिनिवर्तते। तदैकध्यमभिसङ्कि- प्य नामरूपमुच्यते शरीरं, शरीरस्यैव कललबुघुदाद्यवस्थाः । नाम- रूपसंश्रितानीन्द्रियाणि षडायतनम् । नामरूपन्द्रियाणां सन्निपातः स्पर्शः । स्पर्शावेदना मुखादिका । वेदनायां सत्यां कर्तव्यमेतत्सुखं ·२ अध्याये २ पादः। पुनर्मयेत्यध्यावसानं तृष्णा। तत उपादानं वाकायचेष्टा भवति । तता भवी, धमाधौं । भवत्यस्माज्जन्मोत व्युत्पत्तः । तद्धेतुकः स्कन्धप्रादुर्भावो जातिः । जन्महेतुका उत्तरे जरामरणादयः । संषु जरा नामजातानां स्कन्धानां परिपाकः । स्कन्धानां नाशा म- रणम् । म्रियमाणस्य मूढस्य साभिलाषस्य पुत्रकलत्रादावन्तर्दाहः शांकः । नदुत्थं, हा मातापुत्रेत्यादिप्रलपनं परिदेवना। पञ्चविज्ञान- कायसंयुक्रमसाध्वनुभवनं दुःखं मानसं च दुखं दुर्मनस्त्वमिति। एवजातीयकाश्चापायास्ते उपक्लेशा गृहान्त । तेऽमी परस्परहेतुका- श्वाविद्यादयोऽविद्याहंतुकाश्च जन्मादयो घटीयन्त्रवदनिशं वावत्य- मानाः सन्तीति भामत्युक्तं विवरणम् । तथाचायं सूत्रार्थः । पतं- पामविद्यादीनाम् इतरतरप्रत्ययत्वात् परस्परहेतुममवायरूपन्या- देतैरविद्यादिभिराक्षिप्तः सङ्घात इति सङ्घाताप्राप्तिरूपदृषणस्य न समग इतिचेत् । न । कुतः । उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् । यत् खलु है. तृपनिबद्धं कार्य तदन्यानपेश्नं हेतुमात्राधीनोत्पादत्वात् तदुत्पद्यतां नाम । यः पुनः पञ्चस्कन्धसमुदायः स तु प्रत्ययोपनिषद्धा न हेतुमा- प्राधीनोत्पत्तिरपि तु नानाहतुसमवधानजन्मा । नच चतनमन्तरेणा- न्यः कारणानां सन्निधापयिताऽस्तीति पूर्वसूत्र एवोक्तम् । बीजाद- रात्पत्तरपि प्रत्ययोपनिषद्धाया विवादाध्यामितत्वेन पक्षकुक्षिान- क्षिप्तत्वात् । पक्षण च व्यभिचारोद्भावनायामतिप्रमङ्गन सर्वानुमा- नाच्छेदप्रसङ्गात् । विवादाध्यासितत्वं तु कुमूलस्थवीजादङ्गनुत्प- तयम् । वस्तुतस्तु तत्रापि चतनप्रयुक्तिम॒ग्यव । मेघाभाव वाग्व- भावे च कंवलक्षुधातारप्रयोजकत्वात् । नदीमातृकस्थलं तु स्फुटव चेतनप्रयुक्तिरित्यादि द्रष्टव्यम् । अतः स्थिरस्य चंतनस्य महन्तुर- नुपगम सर्वथा मङ्घाताप्राप्तिः । किञ्चाविद्यादिभिरक्षितः सात इति यदुच्यते. नत्र कोऽर्थः ? । किं सङ्घातमन्तरणान्मानमलभमाना अविद्यादयः मातमपक्षन्त इति वा ? अविद्यादय एव मनानस्य निमित्तमिति वा ? अनादी संमार सङ्घात एव सन्तत्यानुवर्तत इति वा? । तत्र नाद्यः । एवं सङ्घातापक्षकत्वेऽपि संघानिमित्ताकाङ्का- नुपशमेन नत्र निमित्तान्तरस्यान्वेषणे सन्निधारयितुर्वक्तुमशक्यन्वन सङ्घातानुपपत्तिनादवस्थ्यात् । न द्वितीयः। तमवाश्रित्यात्मानं लभ- मानानां तनिमित्त अन्यान्याश्रयापत्तः । तृतीय तु सङ्घातः सङ्घाता- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये स्तरं किं खसहरामेष नियमेनोत्पादयत्युतामियमेन साशं पिसहर्श वेति विचार्यम् । तत्र नाघः । मनुष्यपुद्रलस्य देवतिर्यग्योनिनार- कप्राप्त्यभावापत्तेः । न द्वितीयः । मनुष्यपुद्गलस्य कदाचित् क्षणेन हस्तिमनुष्यदेवमर्फटादिभाषापत्तेः । तस्मादुभयमप्यभ्युपगमविरु- दम्। किश्च । यद्भागार्थः सङ्घातः स तु क्षणिकवादिमते स्थिरो ना. स्ति । तथा सति भोगो भोगार्थ एव मोक्षो मोक्षार्थ एवेति नान्येन भोगार्थिना मुमुक्षुणा वा भवितव्यम् । अथान्येन चेत् प्रायेंतांभयं तदा तेन भोगमोक्षकालावस्थायिना भवितव्यमिति क्षणिकत्वाभ्युप- गमविरोध इत्यविद्यादीनामितरतरोत्पत्तिनिमित्तत्वेऽपि न सङ्घात- सिद्धिरिति । भास्कराचार्या रामानुजाचार्याश्चास्य सूत्रस्य पाठान्तरमाहुः । इतरेतरप्रत्ययत्वादुपपन्न मितिचेन्न सङ्घातभावानिमित्तत्वादिति । अर्थ तूक्तरीत्यैवाविद्यादीन् प्रत्ययत्वेनोक्त्वा तेषां चक्रवत् परिवृ- त्या सङ्घातभावादिकमुपपन्नमितिचेन्नैतदुपपद्यते । एषां पृथिव्या- दीनां सङ्घातभावं प्रत्यनिमित्तत्वात् । न खलुक्षणिकेषु स्थिरत्वादिबु- विरूपाया अविद्यायास्तदुत्पन्नानां रागादीनां वा क्षणिकान्तरभू- तपृथिव्यादिभूतभौतिकसङ्घातहेतुतोपपद्यते । न हि शुक्तिकारजत- बुद्धिः शुक्त्याद्यर्थसंहतिहेतुरिति क्वचिद् दृश्यते । किञ्च । यस्य क्ष- णिके स्थिरबुद्धिः स तदेव नष्ट इति कस्य रागादयः कस्य वा संस्का- रादयः कल्पयितुं शक्यन्ते । प्रमाणाभावादित्येवमाहुः । उत्तरोत्पादसूत्रस्य तु भामत्यामिदमवतारणमुक्तम् । हेतूपनि- बन्धन प्रतीत्यसमुत्पादमुपगम्य प्रत्ययोपनियन्धनः प्रतीत्यसमुत्पा- दः पूर्वसूत्रे दुषितः । सम्प्रति तु हेतूपनिबन्धनमपि तं दूषयतीति । व्याख्यानं तु क्षणभङ्गवादिनाऽयमभ्युपगमः-उत्तरक्षण उत्पद्यमाने पूर्वः क्षणो निरुध्यत इति । अत्र क्षणशब्दन तत्तत्क्षणोत्पन्नं वस्तूच्य- ते । तथा सति पूर्वोत्तरयातुफलभावो विरुध्यते । निरुध्यमानस्य निरुद्धस्य वा पूर्वक्षणस्योत्तरक्षणहेतुत्वानुपपत्तेः। अकारणं विमाश- मभ्युपगच्छतां वैनाशिकानां मते विनाशकारणसामग्रीसान्निध्यरूप- स्य निरुध्यमानत्वस्यानङ्गीकारेणाभावग्रस्तत्वरूपस्यैव निरुध्यमान- त्वस्य सिद्धेः। अथ भावभूतः परिनिप्पन्नावस्थः पूर्वक्षण उत्तरक्षणस्प हेतुरित्युच्यते । तदसङ्गतम् । तस्य पुनर्व्यापारकल्पनायां क्षणान्तर- ·२ अध्याये २ पादः। सम्बन्धेनं क्षणिकस्वप्रतिक्षामाप्रसङ्गात् । अथाभाव एव व्यापारः । तदसत् । हेतुस्वभावानुपरकस्य फलोत्पादकत्वासम्भवात् । ख- भावोपरागाभ्युपगमे बहेतुस्वभावस्य फलकालावस्थायित्वप्राः क्षणमायागप्रसाद । स्वभावोपरागं विमेव हेतुफलभावाऽभ्युगमे च सर्वतः सर्वत्र सर्वदा सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गात्। किशोत्पाद निरोधी किं वस्तुनः स्वरूपमुतावखान्तरं वस्त्वन्तरमेव वा । आधे वस्तुशब्द उ- पादनिरोधशब्दोच पर्यायाः स्युः । तथा सति व्यवहारबाधप्रसङ्गः। न द्वितीयः । तथा सति वस्तुन आधन्तमध्यक्षणत्रयसम्बन्धप्राप्त्या क्षणिकत्वत्यागप्रसङ्गात् ।न तृतीयः । तथा सत्यश्वमहिषवत् परस्प- रसंसर्गराहित्याद वस्तुनः शाश्वतिकत्वप्रसङ्गात् । यदि च वस्तुनो दर्शनादर्शने उत्पादनिरोधी तदापि द्रष्ट्रधर्मत्वात् तो न वस्तुध- माविति वस्तुनः शाश्वतिकत्वप्रसङ्ग इत्यसङ्गतं सौगतं दर्शनमि- त्याहुः । भास्कराचार्यास्तु-अनुत्पन्नस्य शशविषाणतुल्यत्वादुत्पत्र- विनष्टस्य चाभावग्रस्तत्वान्न हेतुत्वम् । अथ पूर्वक्षणविनाश उत्तर- क्षणोत्पत्तिश्च युगपद्भवेतां तुलान्तयो मोन्नामवदिति । तदसत् । तुलाया मध्ये सूत्रधारणादन्तयोश्च युगपदुपस्थितयोरेकस्य गुरुत्वा- नामस्तोतुश्चोनाम इति युक्तम् । अत्र तूत्तरोत्पत्तिकाले पूर्वस्थित्यनु- पगमान हेतुत्वसम्भवः । स्थित्युपगमे च क्षणिकत्वहानिः । किञ्च कारणधर्माननुविधाने कार्यकारणभावकल्पनायामतिप्रसङ्गः । यतो मृदन्विताःशरावादयः सुवर्णान्विताश्च कुण्डलादयो रश्यन्ते। किञ्च आकारसमर्पणेऽपि न सामर्थ्य त्वन्मते, वस्तुनः क्षणिकत्वात् । त- स्मानित्यपक्ष एव कार्यकारणव्यवस्था युज्यते, न क्षणिकपक्षे । प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानाच कुम्भादीनां नित्यत्वमिति । ननु नित्यपक्षेपि कार्यकारणभावानुपपत्तिः । क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् । किं कुसूलस्थो ब्रीहीरङ्करजननखभावोऽथातत्वभावः। यद्यन्त्यस्तदान कदाचिदपि जनयेतायद्याद्यस्तदा तदानीमेवोत्पादयन् यानि कर्माणि ब्रीहिणा कर्तव्यानि तानि युगपदेव कुर्यात्, न तु सामग्रीवशेनाडुरं जनयेत् । अतत्खभावत्वे तत्स्वभावत्वे वा सामग्रमा अकिश्चित्क- रस्वात् । नच प्रत्यभिधानादपि निस्यत्वम् ।दीपज्वालादिषु व्यभिचा- रातू । यदि च निस्यो भाषः स्याद् विनाशं न प्राप्नुयात् । अथ मुद्र- ८१ ·समकाशे अणुभाष्ये। रादिना विनाशः क्रियत इति चेत् । तदयुकम् । विनाशो यः क्रियते स द्रव्यम्यतिरिक्तो वा तदव्यतिरिक्ती वा । आपे घटस्य न किम- पि स्यात् । यथा पटे कृते । द्वितीये घटस्वरूपमेव विनाशास्वरूप तु कुलालेन कृतमेवेति किमपरं कुर्यात् । अथ घटसम्बन्धी वि. माशः क्रियत इति कः सम्बन्धः । किं तादात्म्यलक्षण उत तदु- त्पत्तिलक्षणः । द्वितीयश्चेद, घटस्य न किश्चित् । यथा पावकेन्ध- नाभ्यां धूम उत्पादिते वहेर्न किश्चित् । तथा घटमुद्गराभ्यां विनाश उत्पादिते घटस्यापि । तादात्म्यपक्षेपि तादात्म्यस्य तत्स्वभावत्वाव तस्य च कुलालेन कृतत्वाद् व्यर्थो मुद्गरः स्यात् । अतः खाभाषि- को विनाश पटव्य इति । अत्रोच्यते । योऽयं विकल्पः कृतः स तव सिद्धान्तं बाधते । सहशसन्तानोत्पत्तिप्रतिनिरोधात् । योऽयमन्स्यो घटक्षणोऽभिमतो यतः कपालोत्पत्तिरिष्यते, स सरशसन्तानजनन- स्वभावी घटक्षणत्वादतीतानन्तरघटक्षणवदित्यनुमानात् । यदिचा- सौ विसहशसन्तानजननस्वभाव एवाभ्युपेयेत, तदा पूर्वक्षणाः वि. सशसन्तानजननस्वभावाः । घटक्षणत्वादन्तक्षणवदित्यनुमानाव कुम्भकारादारभ्य कपालपक्तिरेव स्यात् । एवं सति मुद्ररेण घटस्य सहशसन्तानजननस्वभावता नाश्यते विसरशसन्तानजननस्वभाव- ता चोत्पाद्यत इत्यवश्यमभ्युपेतव्यम् । अन्यथा कपालोत्पस्यसम्म- वात् । ततश्च भवता सहेतुकं विनाशमभ्युपगच्छता विनाश- स्य स्वाभाविकत्वविकल्पः परित्यक्तः। यदि विकल्पोङ्गीक्रियते विसहशसन्तानस्त्यक्तव्य इति सिरहानिएविरोधश्च तत्र.यथा तव सहशसन्तानजननस्वभावधि- नाशा मुद्गरेण क्रियते तथा ममापि घटविनाश एव क्रियते इति स्थितः सहेतुको विनाश इति । प्रत्यभिज्ञानाच्च कालान्तरस्थायित्वम् । ज्वा- लादिष्यपि सामान्य समाश्रित्य प्रत्यभिज्ञा । वृद्धिहासदर्शनाद व्य- क्तीनामनित्यतैव । तथापि न क्षणिकत्वं, बाधाभावात् । क्षणिकत्वं च न प्रत्यक्षम् । प्रथमोत्पत्तौ निर्विकल्पकक्षाने विशेषाऽपरामर्षात् । यचोतं क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोध इति । स तु तवापि समा- नायोऽसावन्स्यक्षणो यस्मादकुरोत्पत्तिरिष्यते, सोऽप्यकुरजनन- खभावो न भवति, वीहिक्षणत्वादनन्तरातीतबीहिक्षणवताअसमान- सन्तानजननस्वभावत्वं पूर्वक्षणानामपि तयात्वासनः । अथ सह- ·२ अध्याये २ पादः। असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॥ २१ ॥ 'एका क्षणिकत्वप्रतिज्ञा । अपरा चतुर्विधान हेतून् प्रतीस चितचैता उत्पचन्त इति वस्तुनः क्षणान्तरसम्बन्धे प्रथमप्रतिज्ञा नश्यति । कारिवशादेवं भावः, स स्वस्माकमप्यविशिष्ट इति । किश्च । विना- शोत्पादौ भाषाव्यतिरिक्ती न वा। अन्त्ये भावस्योत्पत्तिस्थितिनाश- क्षणप्रयसंसर्गप्रसङ्गः। आधे उत्पत्तिनाशयोरभावो नित्यः स्यात् । किश्च । विनाशो नामाभावः । स किं भावस्य पूर्वभावी वा? सह- भावी वा ? पश्चाद्भावी का ?। आधे भावोत्पत्तिरेव न स्यात् । द्वितीये- ऽप्यविरोधाद्भावस्य शाश्वतिकत्वप्रसङ्गः । तृतीये तु तस्यापि सहेतु- करवानाशःप्राप्नोतीति नित्यत्वप्रतिज्ञाभङ्ग इत्याहुः । रामानुजाचार्यास्तु-क्षणिकत्वपक्षे जगदुत्पत्तिर्न सङ्गच्छते । पूर्वक्षणस्य विनष्टत्वेन तस्योत्तरक्षणं प्रति हेतुत्वानुपपत्तेः । अभाव- स्य हेतुत्वे सर्वत्र सर्वदा सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गात् । अथ पूर्वक्षणवर्तित्व. मेव हेतुत्वं, तर्हि कश्चिदेव घटक्षणस्तदुत्तरभाविनां सर्वेषां गोमहि- पादीनामन्यदेशतिनामपि हेतुः स्यात् । अथैकजातीवस्यैव पूर्वक्षण- वर्तिनी हेतुत्वं, तदापि सर्वदेशवर्तिनामुलरक्षणभाविनां घटानां स पवैको हेतुः स्यात् । अयैकस्यैक एष हंतुस्तदापि कः कस्येति न झा- यते । अथ यो यस्मिन् देशे घटक्षणे स्थितः स तद्देशीयस्यैवोत्तर- क्षणस्य हेतुः । तर्हि देशस्य स्थिरत्वापत्त्या सर्वक्षणिकत्वप्रतिज्ञाहा- निः। किच। चक्षुरादिसंप्रयुक्तस्यार्थज्ञानात्पत्तिकाले अनवस्थितत्वा- कस्यचिदर्थस्य शानविषयत्वं स्यादित्याहुः । भाष्यान्तरे तुन किश्चिदितोऽधिकम् । एतानि तु दूषणानि सूप्रेषेवाने प्रसिध्यम्ती- त्याचार्य ष्य उपेक्षितानि ॥२०॥ असंति प्रतिझोपरोधोयोगपचमन्यथा ॥ पूर्वसूत्रः क्षणभङ्गवाद्यभिमता पुञ्जस्य कारणता निरस्ता । अतः परम् असत्येष हेती फलोत्पत्तिरिति तदभ्युपगतमाकस्मिकपक्ष दृषयति । मसतीत्वादि * । तत्र कस्याः प्रतिज्ञाया उपरांध इ- खाकालयां तं स्युटीक माहुः । * एकेत्यादि * एका स्फुस।

·३४४ समकाशे अणुभाष्ये । असति द्वितीया । द्वितीया चेनाङ्गीक्रियते तदा प्रतिबन्धा- भावात् सर्वं सर्वत एकदैवोत्पद्येत ॥ २१ ॥ प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् ॥ २२ ॥ अपिच । वैनाशिकाः कल्पयन्ति । बुद्धिबोध्यत्रयादन्यत् संस्कृतं क्षणिकं चेति । अयं पुननिरोधद्वयमाकाशश्च । तदानी निरोधद्वयाङ्गीकारं दृपयात । पतस्यामेवाभावस्य कारणताऽभ्युपगमः । अपरा त्वेवम् । आलम्बनप्र- त्ययः, समनन्तरप्रत्ययोधिपतिप्रत्ययः, सहकारिप्रत्ययश्चति चतु. विधान हेतून प्राप्य चित्तं विज्ञानस्कन्धात्मकं, चैता वेदनास्कन्धा- त्मका उत्पद्यन्ते । तत्रालम्बनप्रत्ययो नाम विषयः। तेन चित्तस्य नी- लाधाकारता । समनन्तरप्रत्ययः पूर्वविज्ञान, तेन योधरूपता । अधि- पतिप्रत्यय इन्द्रियं तेन रूपादिग्रहणप्रतिनियमः । सहकारिप्रत्यय आलोकादिः । तेन स्पष्टार्थता । एवं चतुर्विधैर्हेतुभिर्नीलाद्याकारक- विज्ञानात्मकं चित्तमुत्पद्यते । एवं चित्ताभिन्नहेतुजानां सुखादीनां चैत्तानामेत पव चत्वारो हेतव इति द्वितीया प्रतिक्षा । एतस्या अङ्गी- कारे हेतुभूतस्य वस्तुनो द्वितीयक्षणस्थित्या क्षणान्तरसम्बन्धे क्षणि- कत्वप्रतिज्ञा नश्यति । इदमत्र प्रसङ्गादुक्तम् । प्रस्तुतमाहुः* अस- तीत्यादि * । यदि चासत्येव हेतावभावादेव फलोत्पतिरिष्यते तदा. द्वितीया चतुर्विधान हेतून् प्रतीत्येति प्रतिक्षा नश्यति तदिदमुक्तर असति प्रतिशोपरोध * इति।यदि च क्षणिकत्वं स्थितमेवेति द्वितीया नाङ्गीक्रियते, तदा हेत्वभावस्य सर्वत्र सुलभत्वेन प्रतिबन्धाभावा- तू सर्व सर्वत उत्पधेत, एकदैव चोत्पद्यतेति । तदिदमुक्तं, योगप- धमन्यथति * । तथाचोभयथाप्यसङ्गतं सौगतं मतमित्यर्थः ॥ २१ ॥ प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदाद। एवं चतुःसूत्र्या तदुक्तमुत्पत्तिप्रकारं दूयित्वा तबुकं नाश- प्रकारं दूषयति । प्रतीत्यादि * । तद् व्याकर्नु पूर्व तेषां मतमनुबद- न्ति । - अपिचेत्यादि । वैनाशिकाः सर्वामित्यात्मवादिनः सौग- नाः कल्पयन्ति बुद्धियोध्यत्रयादन्यद् भिवं बासद संस्कृतं पूर्वपू- ·२ अध्याये २ पादः। प्रतिसंख्यानिरोधो नाम भावानां बुदिपूर्वको विनाशः ।वि- परीतोऽप्रतिसंख्यानिरोधः । अयमपि निरुपाख्यम् । निरोधद्वयम- पिन प्रामोति । सन्ततेरविच्छेदात् । पदार्थानां च नाशकसम्ब- न्धाभावाद प्रतिबन्धसम्बन्धाभावः । आयो निरोधः पदार्थविषय- को व्यर्थः । द्वितीयः क्षणिकाङ्गीकारेणैव सिद्धत्वाबाजीक- तव्यः ॥ २२ ॥ विज्ञानजैः संस्कारैरालयत्वेन व्यवहारयोग्यम् । यश्च क्षणिकं त- दपि । एवं पञ्चपदार्थाः । अयं त्वत्र स्फुटम् । आकाशस्वरूपं तदूदू- षणसूत्रे वाच्यम् । तत्र क्षणिकं संस्कृतं च पूर्वसूत्रेषु दूषितम् । आकाशं चाप्रे दूषणीयमितीदानीं निरोधद्वयानीकारं दृषयति । तयोः स्वरूपमाहुः । * प्रतिसंख्यानिरोध इत्यादि * । प्रतिकूला सं. स्या प्रतिसंख्या सन्तमिमसन्तं करोमीत्माकारकतया भाषप्रतीपा या बुद्धिः सा प्रतिसंख्या। तत्पूर्वको विनाशः प्रतिसंख्यानिरोधः। विपरीतस्ताहशबुद्धि विनापि जायमानोप्रतिसंख्यानिरोध इति पा- चस्पतिमिश्राः । तदत्राप्युक्तम् । सहेतुकः स्थूलो विनाशः पूर्वः, सूक्ष्मः स्वाभाविको द्वितीय इति भास्कराचार्याः। मुद्रराभिघातायनन्तरभावितयोपलब्धियोगी सरशसन्ताना- घसानरूपः स्थूलो यो विसहशसन्तानः स आधः । प्रतिक्षणभावी चोपलब्ध्यनहः सूक्ष्मश्च यो निरन्वयविनाशः स द्वितीय इति रामा- नुजाचार्याः । * निरुपास्यमिति * अनिर्वाच्यम्, अवस्त्विति यावत् । दृषण व्युत्पादयन्ति * निरोधेत्यादि कथं सन्तत्यविच्छेद इत्या- काङ्कायां विभजन्ते । * पदार्थानामित्यादि तन्मते पदार्थाः सर्वे क्षणिकाः साशसन्तानजनमखमाषाः । क्षणिकानां च माशकसम्ब- न्धो पूर्व रष्ट इत्यन्तानामपि पदार्थाना माशकसम्बन्धाभावात् पू. पंचदेव सन्ततिप्रतिवन्धाभाव इत्यविच्छेद इत्यर्थः । मच यदा- तिसंख्यासम्बन्धलदा प्रतिमनस्यत इति युतम् । सम्मते विज्ञानस- तानात्मकस्य जीवस्म क्षीणे संस्कारे तैलक्षये प्रदरपस्येवानिर्वाणवा- ·सपकाशे अणुभाष्ये। उभयथा च दोषात् ॥ २३ ॥ पतिसंख्यानिरोधान्तर्गताविधाविनाशे मोक्ष इति क्षणिकवा- दिनो मिथ्यावादिनश्च मन्यन्ते । अविद्यायाः सपरिकराया निहें- तुकविनाशे शास्त्रवैफल्यम् । अविद्यातत्कार्यातिरिक्तस्याभावाम ऽभाषप्राप्तिर्मोक्षः। संस्कारक्षयश्चार्यचतुष्टयाध्यासजन्यया प्रतिसं. ख्यया बाध्यः । तत्राभ्यासस्य पौनःपुन्यरूपत्वेन स्थिरधर्मतया क्ष- णिके जीवे वक्तुमशक्यत्वेन तजन्यप्रतिसंख्यायाः सुतरां तथात्वा- तू । अतः सन्ततेरविच्छेद पवेत्यापनिरोधो विज्ञानपदार्थविषयको व्यर्थः । तथा सति पदार्थान्तरविषयकोपि तथा । नच द्वितीयोयुक्त इति शङ्यम् । यतो द्वितीयः क्षणिकाजीकारेणैव साधनयोगशून्यता- यां सन्तत्यविच्छेदस्य सिदत्वासाङ्गीकर्तव्यः * । अहे कृत्यतचश्चे- त्यो तव्यः । माङ्गीकर्नु योग्यः । तथाच निरोधद्वयस्याप्ययुक्तत्वा- पाशविचारेऽप्यसातमेष सौगतं दर्शनमित्यर्थः । भास्कराचार्यास्तु-सौ सन्तानगोचरौ ? सन्तानिगोचरी वा?। नाचगोचरी । निरोधस्यावस्तुत्वाभ्युपगमानित्यत्वाप युगमाञ्च । नापि सन्तानिगोखरी । सन्ताबिना घटादीनां प्रत्यभिज्ञानात् । स्वत्पने विनाशस्याभावाव्यतिरेकान हेतुनापि नाशः सम्भवति । यन्मते भावव्यतिरिको विनाशतन्मते सहेतुकः । अर्यसत्यतुष्टयाध्या- सान्मुक्तिः । अर्यसत्यचतुष्टयं तु समुदायसस्पं, निरोधसस्य, दुःख- सत्यं, मार्गसत्यं चेति । सर्वमुत्पत्तिमदस्तीति यनिर्णयज्ञानं तत् स. मुदायसत्यम् । सबै क्षणिकमिति निरोधसस्यम् । सर्व दुःखास्मक मिति दुःखसत्यम् । सर्व शून्य सर्व निरात्मकमिति मार्गसत्यमित्येवं भाषयतो रागादित्तायुपगम्यमानायां नितुको विनाश इति प्र- तिक्षा हीयेत । तस्मादसङ्गतं सौगतं मतमित्याहुः ॥ २२॥ उमेयथा चंदोषाताएवं पूर्वसूत्रेकार्यविचारेण निरोधइयं दूषयित्वास्त्र स्वरूपविचारेण षवतीत्याशयेन सूत्रमुपन्यख व्याकुर्वन्ति प्रतिसं- स्येत्यादि उकनिरोधकदेशभूतेविचाविनाशेमोक्षस्तदर्शनोत्तरी- तिको भवतीति, क्षणिकवादिनी, वैभाषिकाः, सौत्रान्तिका, मिथ्या- ·२ अध्याये २ पादः। सहेतुकोऽपि । न हि बन्ध्यापुत्रेण रज्जुसो नाश्यते । अत उभ- यथापि दोषः ॥ २३॥ आकाशे चाविशेषात् ॥ २४ ॥ यञ्चोक्तमाकाशमप्यावरणाभावो निरुपाख्यामिति । तम आ- काशेऽपि सर्वपदार्थवद वस्तुत्वव्यवहारस्याविशेषात् ॥ २४ ॥ - बादिनो योगाचाराश्च मन्यन्ते । तदसङ्गतम् । यतोऽविद्यायाः सका- र्याया निर्हेतुके विनाशेऽङ्गीक्रियमाणे अय॑सत्यचतुष्टयाभ्यासादि- साधनविधायकशास्त्रवैफल्यम् । तेन सहेतुकत्वोपगमे निर्हेतुकत्वप्र- तिक्षाहानिरपि क्षणिकवादिनं प्रति स्मारिता। मिथ्यावादिनो नि:- तुकत्वाङ्गीकारे शास्त्रवैफल्यं तुल्यम् । सहेतुकत्वपक्षेऽप्यविद्यात- कार्यातिरिक्तस्य नाश्यस्य मिथ्यावादिमतेऽप्यभावानाशकस्यापि मि- ध्यात्वात् तत्र दृषणमषिधेत्यादिनोक्त्वा व्युत्पादयन्ति * न हीत्य- दि । * अत उपगमद्वयस्याप्यसङ्गतत्वान्मतयेपि दोष इत्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु-क्षणिकवाद्यभ्युपेतास्तुच्छादुत्पत्तिरुत्पन्न स्य तुच्छत्वाप्तिश्च न सम्भवतीत्युक्तम् । तदुभयप्रकाराभ्युपगती दोषश्च भवति । तुच्छादुत्पत्ती तुच्छमेव कार्य स्यात् । यद् यस्मा- दुत्पद्यते तत् तदात्मकमेव इष्टम् । यथा मृत्सुवर्णाधुत्पनं मणिक- मुकुटादिकं मृत्सुवर्णाद्यात्मकम् । नच तुच्छात्मकं जगद् भवद्भि- रिष्यते, नच प्रतीयते । सतो निरन्धयविनाशे सत्येकक्षणादूर्व कृ- स्तजगतस्तुच्छताप्तिरेव स्यात् पश्चात्तुच्छाज्जगदुत्पत्तावनन्तरोत तुच्छात्मकत्वमेव स्यात् । अत उभयया दोषान भवदुक्काबुत्पत्ति- निरांधावित्येषमाहुः ॥ २३ ॥ भाकाशेचाविशेषात्॥भतःपरमाकाशं दूषयतीत्याहुः यस्या दि*आवरणाभावमात्रमाकाश इति यदुच्यते तदसङ्गतम् । माका- शेपि भूतान्तरषद वस्तुत्वम्यवहारस्य समानस्वात् । यथा हि पृथि- व्यां घटो,जले नौकेल्यादि ब्यवाहियते तथाऽऽकाशेऽप्यत्र गधोऽवश्यक ·समकाशे अणुभाष्ये। अनुस्मृतेश्च ॥ २५ ॥ सर्वोऽपि क्षणिकवादो पापितः। स एवायं पदार्य इसमुस्मर- .... इस्थाधारता व्यवड़ियोतथा बहिरन्तरमिति चानचासौभूप्रदेशे दिशि वा वस्तुं शक्यते । बायो देशो, बाधादिगान्तरो देश, आन्तरी दि. गिति बहिरन्तरव्यवहारविषयपरिच्छेदकत्वेनैव तयोरभिलप्यमान- स्वात् । अतो, बहिरेव धूमो, नान्तरितिव्यवहारसाक्षिकोऽवकाश एवार्य व्यवहारः । अघकाशश्च प्रत्यक्षः । भूयानवकाशः खल्पो- ऽधकाश इति प्रत्यक्षानुभवात् । नच रूपाभावो बाधक इति वाच्य- म। गन्धर्वनगरादिवद् घस्तुसामध्येनैव तत्प्रतीत्यङ्गीकारे बाधका- भावात् । तस्मानावरणाभावमात्रमाकाशो, नापि निरुपाख्य इत्यर्थः। रामानुजाचार्यास्तु त्रिवृत्करणेन पञ्चीकरणस्याप्युपलक्षित- स्वादाकाशेऽपि रूपसत्वात् तखेतुकेऽपि तत्प्रत्यक्षे न विरोध इ- स्याहुः । तधिस्यम् । तथा सतिं वायावपि तदापत्तेः। वैशेषिकादयः पुनः शब्दाख्यगुणानुमेयमाकाशमिच्छन्ति । शाराश्च। भास्कराचार्यास्तु-शब्दस्याकाशेन सह सम्बन्धाग्रहणादसत्यपि शब्दे नमोविषयकबुद्ध्युत्पत्तेः, श्रूयमाणेऽपि शब्दे तद्वारेण तत्र तदनुत्पत्तेन तस्य शब्दानुमेयत्वं, किन्तु रूपिद्रव्यसमधायित्वात त्रिवृत्करणेन रूपसम्बन्धाच्च प्रत्यक्षमित्याहुः । तत्राप्यनुमेयत्वखण्ड- नमात्र युक्तम् । शङ्कराचार्या भास्कराचार्याश्चाकाशसत्त्वे खुदवाक्यसम्मति- मायाहुः । पृथिवी भगवन् किं निःसंश्रया इत्यवं प्रभप्रतिवचनप्रवाह पृथिव्यादीनामन्तर्वायुः किं निःसंश्रय इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिषचन वायुराकाशसंश्रय इति बुझेनोक्तम् । तथा, 'आकाशस्य खितिर्यावद् यावच्च जगतः स्थितिः । तावन्मतस्थिति याजगद्दुःखानि निघ्रत' इति च बुझेनोक्तमिति । तथाचाकाशस्यावस्तुस्वे तदसमजसं स्या दिति ॥२४॥ मनुस्मृतश्च ॥ एवं क्षणिकवाद विशेषतो निराकृत्येदानी सङ्कपेण निराकरोतीखाशयेनाः सर्व इत्यादि । अयमर्थक्षणिकवादी हि ·२ अध्याये २ पादः। णात् । अनुभवस्मरणयोरेकाश्रयत्वमेकविषयत्वं च ॥ २५ ॥ सर्वस्य क्षणिकत्वं मन्यमानोऽनुभवितुरनुभूतिविषयस्य च सहशस- न्तानेन प्रत्यभिज्ञानमुपपादयति । तदसङ्गतम् । प्रत्यभिज्ञाने हि यः पूर्व दृष्टः स एवाध्य पदार्थ इति, योऽहं पूर्वमद्राक्षं स एवाहमिदानी पश्यामीत्याकारः । तत्र च, स इत्यनेन पूर्वकालवर्तिनोऽयमहमित्य- नेनोत्तरकालवर्तिनोऽनुभूतिविषयस्यानुभवितुश्चैश्यस्य परामृष्यमा- णतया पूर्वापरकालवर्तिन एकस्य सिद्धत्वेन क्षणिकसन्तानस्य ब- क्तुमशक्यत्वात् । नच तत्र सन्ताने स इति पूर्वकालवर्तित्वाभि- मानात् सर्वमुपपद्यत इति वाच्यम् । अनुभवस्मरणयोरेकाश्रय- स्वैकविषयत्वनयत्यात् सन्तानेन च पूर्वकालस्याननुभूततया तस्य तत्स्मरणायोगेन तत्र तथाभिमानस्य वक्तुमशक्यत्वात् । सन्तनिनो ऽपि तदानी तस्मिन् काले पूर्वकालत्वबुद्ध्यभावेन तत्सन्ताने तादृघु- द्धिवैशिष्टयस्यापि वक्तुमशक्यत्वाच्च । नचाकस्मिकमन्न स इति ज्ञानमिति युक्तम् । तथा सति सर्वदा तदापत्तः। नच साहश्येन तथा ज्ञानम्भवतीति वाच्यम् । अज्ञातस्य सादृश्यस्य तादृशज्ञाना- नुत्पादकतया सादृश्यमानार्थ यतमानस्य पूर्वापरकालवर्तिवस्तु- द्वयानुसन्धान पूर्वकालानुसन्धानं चावश्यकामिति तदनुसन्धातुः स्थिरत्वापत्या सादृश्यस्यापि पूर्वापरकालवृत्तिवस्तुद्वनिष्ठतया स्थि- रत्वापत्या क्षणिकत्वहानिप्रसङ्गात् । नच सादृश्यसन्तानातू सर्व सेत्स्यतीति वाच्यम् । साहश्यस्य सदृशवुद्धिबोध्य वेन सहशबुद्धेश्च पूर्वापरकालवृत्तिवस्तु यविषयीकरणं विना असम्भवेन तत्सन्ता- नाङ्गीकारऽपि बुद्धस्तद्विषयस्य च स्थिरत्वापत्तेरनिवार्यत्वेन शणि- कवादबाधस्य दुर्वारत्वात् । अतस्तत्तेदंतातत्ताहंतासामानाधिकर- ण्यावगाहिप्रत्यभिज्ञानात्मकानुस्मृत्यन्यथानुपपत्त्या सिद्धे बाह्यार्था- नामात्मनश्च स्थैर्ये सर्वोऽपि क्षणिकवादः सर्वत्र वाधित इत्यर्थः । ए- वश्च, 'नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात् तन्नदृश्यते। यथार्चिषां स्रोतसां वा फलानां वा वनस्पतः । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादयः कृता इति द्वाभ्यां कालिकं नित्यप्र- लयमादाय, विमतं प्रतिक्षणोत्पत्तिविनाशम, अवस्थाभदवत्त्वाद, दी- ·सप्रकाशे अणुभाध्ये। नासतोऽकृष्ठलात् ॥ २६॥ आपच । नानुपमर्थ प्रादुर्भाव वैनाशिका मन्यन्ते । ततश्चा- इसतोऽलीकाव कार्य स्यात् । तन्न । अष्टत्वात् । न हि शश- अादिभिः किश्चित् कार्य दृश्यते । पज्वालादिवत्यनुमानेन यत् क्षणिकत्वमुक्तं तद् विशेषणाभावप्र- युक्ताभावादेव, न तूभयाभावात् । तथा सति यदग्रे, सोध्य दीपोऽर्थि- पां यद्वच्छ्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषाधीर्गी- भूषायुषामिति प्रत्यभिज्ञाया मिथ्यात्वम् । तदपि व्यायुषाणामविवे- किमामेव तस्था, न तूक्तरीतिकविवेकवतो प्रत्यभिज्ञाया इति न को- ऽपि विरोध इति दिक् ॥२५॥ नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ एवमष्टभिर्धनाशिकाभिमतं क्षणिकवाद- निराकृत्य तदभिमतामभावाद्भावोत्पत्ति निराकरोतीत्याशयेन सू- प्रमुपन्यस्य व्याकुर्वन्ति * अपिचेत्यादि * । अयमर्थः । नानुपमृध प्रादुर्भावादिति बुद्धसूत्रे बीजोपमई विनाङ्करोत्पतेवुग्धोपमर्दै विना अभ्युत्पत्तेर्मुत्पिण्डोपमर्द विना घटोत्पत्तेरदर्शनानटेश्य एव तेश्य स्तत्तदुत्पत्तिदर्शनाच्च फेवलोऽभाव एवावशिष्यत इत्यभाषादेव भावोत्पत्तिरिति मन्यम्त । तथा सत्यसतोऽलीकादेव कार्य स्यात् । यदि हि बीजादिप्रतियोगिकादभाषाद१राधुत्पत्तिरिष्यते तदा तस्या- भावस्य बीजादिध्वसरूपत्वेन तदवस्थाविशेषरूपतयाऽवस्थाविशेष- विशिष्टादू बीजादेरेवोत्पत्तिरिति स्यादतस्तदभाषाय वैनाशिकेन नि:- स्वभाधादेवाभावाद्भावकार्योत्पत्तिरङ्गीकार्या । तथा सति तस्याभा- घस्य निःस्वभावतया शशटङ्गतुल्यत्वादलीकादेव कार्योत्पत्तिरिति सिद्ध्यति। तच्चासङ्गतम् । दृष्टविरोधात् । न हि तारशात कार्यों- त्पत्तिःकापिहष्टानिया ताहशोऽभावःकापि पटानाप्यनुमातुं शक्या। यदुत्पद्यते तदभाषजन्य यथा बीजाधुपमर्दावरादीति प्रयोगे रथ- म्तस्यावताविशेष एव पर्यवसानेन त्वदभिताभाषासाधकत्वात् । ता- रसादभावाजावोत्पत्यङ्गीकारश्च सर्वत्र सर्वतः सर्वोत्पचिप्रसादापि ·२ अध्याये २ पादः। एवं सतः कारणत्वं पूर्वपाद उपचासत: कारणस्वं निरा- कुस व्यासचरणैर्वदानामव्याकुलवे सम्पादितेऽपि पुमर्दैसव्या. मोहनार्थं प्रवत्सस्य भगवतो बुद्धस्थाऽऽजया, त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अतध्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुजः। स्वागमैः कल्पितैस्त्वश्च जनान् मद्विमुखान कुरु' इसेयरूपया महा- देवादयः स्वांशेनावतीर्य वैदिकेषु प्रविश्य विश्वासार्थ वेदभागा- नू यथार्थानपि व्याख्याय सदसद्विलक्षणामसदपरपर्यापामाविद्या बाधितः। किश्च । अमावाद्भावोत्पत्ती कार्यममावान्वितं पश्येत । सर्वस्य कार्यस्य कारणान्वितत्वदर्शनात् । किश्च । उपमृद्य प्रावुर्मा- वोऽपि न सार्वत्रिकः । सुवर्णजन्यकटकादौ तन्तुजन्यपटादौ च तवदर्शनात् । एवञ्चाङ्कुरादावपि धीजस्थूलांशस्यैवोपमदों, न तु सू. मांशस्य । तदन्तस्त एव सूक्ष्मांशानामकरीभावात् । अतः संस्थान- मात्रस्यैव निवृत्तिन तु द्रव्यस्येति तत्र बीजद्रव्यं कूटस्थमेवावय- वद्वारा कारणम् । एवं दध्यादायप्यवस्थाभेद एवेत्यमावाद्भावोत्प- तिः सर्वथानुपपनैवेति सिद्धम् । एषमसरकारणवादनिराकरणन मायावादिप्रतिपत्राविद्याकारणवादानिराकरणमप्यर्थादेव सिबमि- त्याहुः । * एवं सत इत्यादि * । अत्र वुद्धमायांप्रमाणं वक्तुं, त्वं. च रुद्रेत्यादिवाक्योपन्यासः । इदं वाक्यं वाराहपुराणे रुद्रगीता- सु रुद्ररूपेणागस्त्यं प्रति सर्वदेवादीनप्युहिश्य भगवदाशारूपमनू- दितम् । द्वितीय, स्वागमैरिति तु पद्मपुराणोत्तरखण्डे सहस्रनामा- रम्भे महादेवेन पार्वती प्रत्युक्तम् । * इत्येवंसपयेत्यादिनोचरखण्डी- वानां शरेण पार्वती प्रत्येवोक्तानां, 'शृणु देघि प्रवक्ष्यामि ताम- सामि यथाक्रमम् । येषां श्रवणमात्रेण पातित्यं शानियमपि । प्र- थमं हि मवैवोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् । मच्छरावेशितनिःस- म्प्रोक्तानि ततः परम् । कणादेन तु सम्प्रोक्तं शास्त्र वैशेषिक.मह- तु । गौतमेन तथा न्यायं सांख्यं तु कापिलेन वै । धिषणेन तथा प्रोक्तं चार्वाकमतिगर्हितम् । दैत्यानां नाशनार्थाय विष्णुना बुद्धरूपिणा ।

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । सर्वकारणत्वेन स्वीकृस तमित्यर्थं जातिभ्रंशरूपं सन्न्यासपा- पण्डं प्रसार्य सर्वमेव लोकं व्यामोहितवन्तः । व्यासोऽपि कलहं कृत्वा शङ्करं शप्त्वा तूष्णीमास । अतोऽग्निना मया सर्वतः सदुद्धा- रार्थं यथाश्रुतानि श्रुतिसूत्राणि योजयता सर्वो मोहो निराकृतो वेदितव्यः । प्रथमाध्याय एव तन्मतमनूय विस्तरेण निराकृतमि- ति नात्रोच्यते ॥ २६ ॥ बौद्धशास्त्रमसत् प्रोक्तं नग्ननीलपटादिकम् । मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते । मयैव कथितं देवि कलौ ब्राह्मणरूपिणा । अपार्थ श्रुतिवाक्यानां दर्शयल्लोकगर्हितम् । कर्मस्वरूपत्याज्यत्वम- व प्रतिपाद्यत । सर्वकर्मपरिभ्रष्टं वैकर्मत्वं तदुच्यते । परेशजीवयो- रैक्यं मयाऽत्र प्रतिपाद्यते । ब्रह्मणश्च परं रूपं निर्गुणं वक्ष्यते मया। सर्वस्य जगतोऽप्यत्र मोहनार्थ कलौ युगे । वेदार्थवन्महाशास्त्रं मा- यावादमवैदिकम्। मयैव वक्ष्यते देवि जगतां नाशकारणादि' त्यादी- नां वाक्यानामर्थः संगृहीतः । असदपरपर्यायामित्यनेनैतत्सूत्रोक्त- दूषणदुष्यता स्फुटीकृता । व्यासकलहादिकं तु, 'व्यासो नारायणः साक्षाच्छङ्करः शङ्करः स्वयम् । तयोर्विवादे सम्प्राप्ते किङ्करः किं करोम्यहमिति तत्सम्प्रदाये प्रसिद्धाद् गणेशोक्तात् । 'वासना यदि भवेत् फलदात्री किं करिष्यति तदा मम काशी। व्यापको यदि भ- वेत् परमात्मा तारकं किमिति नोपदिशेन्मामिति कीकटे मरणाव- सर उक्ताच्छङ्कराचार्यश्लोकाचावगन्तव्यम् । शेषं स्फुटम् । एवञ्च पश्चमस्कन्धीयषु जडभरतवाक्येषु, अयं जनो नाम चलन् पृथिव्या- मित्यनेनावयवित्वमभिमानमात्रादेवेत्युक्त्वा, 'एवं निरुक्तं क्षितिश- ब्दवृत्तमसभिधानात् परमाणवो ये । अविद्यया मनसा कल्पितास्ते येषां समूहेन कृतो विशेष' इत्यनेन परमाणुपुञ्जाद्विशेषाख्यदेहोत्प- त्तिः, परमाणूनामविद्याकल्पितत्वं च यदुक्तं तदपि रहूगणस्य बाहि- मुख्यं दूरीकर्तुम् । बहिर्मुखप्रतिपनाविद्याकल्पितपरमाणुकारणवा- दस्यानुपपन्नत्वात्तमादाय बहिर्मुखव्यवहारविषयस्य प्रपञ्चस्य हेयत्वे बोधिते बाहिर्मुख्यं गमिष्यतीत्येतदर्थ, न तु कारणतत्त्वबोधनार्थम् ।

·२ अध्याये २ पादः। उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २७ ॥ यद्यभावाद भावोत्पत्तिरङ्गीक्रियते तथा सत्युदासीनानामपि साधनरहितानां सर्वोऽपि धान्यादिः सिद्धयेत । अभावस्य मुल- भत्वात् ॥२७॥ नाभाव उपलब्धः ॥ २८ ॥ एवं कारणासत्वं निराकृस विज्ञानवायभिमतं प्रपञ्चाससत्वं निराकरोति । तदर्थमप्रवृत्तत्वात् । अत एवाग्रे निगमनावसरे, शानं विशुद्धं पर- मार्थमेकमित्यादिभिब्रह्मस्वरूपतद्दुष्प्रापत्वभगवद्विषयकमतिप्राप्त्यु- पायव जन्मत्रयवृत्तान्तान्युक्त्वा तस्मानरोऽसङ्गसुसङ्गजातज्ञानासि- नैवेह विवृक्णमोहः । हरिं तदोहाकथनश्रुताभ्यां लब्धस्मृतिर्यात्यनि- पारमध्वनइत्यनेन पूर्वोक्तज्ञानस्य मोहनिवारकत्वमुक्त्वा श्रुत्यादि. सिद्धभगवच्चेष्टाकथनश्रवणाभ्यां मुख्यज्ञानलाभं भगवत्प्राप्तिरूपां मुक्ति चाह, न तु पूर्वोत्करोतिकशानेनेति न कोऽपि विरोध इति बोध्यम् ॥२६॥ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः॥ *उदासीनानामपि साधनर हितानामिति * कृष्यादिकर्मतत्साधनीभूतहलादिसाधनशून्यानाम् । निगदव्याख्यातमिदम् ॥ २७ ॥ ४ ॥ नाभाव उपलब्धेः ॥ दशभिर्वैभाषिकसौत्रान्तिकयोर्मते नि- राकृते विज्ञानवाद्यपि कारणांशे निराकृत एव । तथापि कार्याशे त- न्मतं पूर्वस्मादू विलक्षणमिति तन्निराकरणमातनोतीत्याशयेनाहुः । * एवं कारणेत्यादि * । विज्ञानवाद्येव योगाचार इत्युच्यते । त- रखरूपं भास्कराचार्यरुक्तम् । शमथविपश्यनायुगनवाही मार्गों योग इति तेषां योगलक्षणम् । शमयः समाधिरुच्यते । विपश्यना सम्यग्दर्शनम् । यथा युगनचौ बलीवौ बहतस्तथा यो मार्गः स- म्यग्दर्शनवाही स योगस्तेनाचरतीति योगाचार इति । तेषां सम्यग्द- शेने च सर्ने वाधार्थशून्यं विहानमेव सर्वं क्षणिकं सर्व निरात्मक- ·समकाशे अणुमाये । सच ज्ञानातिरिक्तः प्रपञ्चो नास्तीखाहब । अस्य प्रप- श्चत्य नाभावः । उपलब्धेः। उपलभ्यते हि प्रपञ्चः । यस्तूपल- भमान एव, नाहमुपलभ इति वदति स कथमुपादेयवचनः स्यात् ॥ २८ ॥ मिति । तत्र सर्वक्षणिकत्वं विज्ञानस्कन्धस्य क्षणिकत्वात् । निरात्म- कत्वमालयविज्ञानातिरिक्तात्माभावात् । बाह्यार्थशून्यत्वं तु शानस्यैव साकारत्वात् । तत्साकारत्वं तु प्राग्राहकसंवित्तिभेदेनैकस्यैव प्र- त्यक्षतया प्रकाशमानत्वात् । नचैवं त्रिधा प्रकाशनेऽपि नानात्वम् । प्रमदातनुवदुपपत्तेः । तदुक्तम् । 'बुद्धिस्वरूपमकं हि वस्त्वस्ति पर. मार्थतः । प्रतिभासस्य नानात्वान्नचैकत्वं विहन्यते । परिवारका- मुकशुनामेकस्यां प्रमदातनौ । कुणपः कामिनी भक्ष्यमिति तिम्रो वि- कल्पनाः। तथाप्येकैव सा बाला बुद्धितत्वं परं हि न' इति । एवश नीलं पीतं स्तम्भः कुड्यमित्यादौ तेन तेन रूपेण शानमेव प्रकाशत इति सर्वे तस्यैवाकारा अनादिवासनयैव विचित्रा भासन्ते । तस्मा- दाकारसमर्पणाय न बाहाङ्गीकारो युक्तः । किश्च । यदैव नील- ज्ञानं तदेव नीलमुपलभ्यत इति सहापलम्भादपि शामार्थयोरभेदः । तदुक्तं, सहोपलम्भमियमादभेदोमीलसखियोरिति । नच नीलादीनां बाह्यत्वेन ज्ञानस्य चान्तरत्वेन भिनदेशत्वात् कथं ज्ञानाकारत्वमि- ति शङ्यम् । खमादिवदभिमानमात्रेणोपपत्तेः। तथाचानुमानम्। स्तम्भादिप्रत्ययाः स्वात्मांशमेव बाह्यतयाऽध्यवस्यन्तो मिथ्याभूताः। प्रत्ययत्वात् । स्वमप्रत्ययवत् । शुक्तिरजतप्रत्ययवति । स्वप्नाविप्र- स्यया हि वाहार्थाभावादेशान्तरकालान्तरवर्तिनां च सभिहितदेश- कालतया प्रतिभासासम्भवात् कचित् कदाचिदप्यष्टानां स्वशिर- पछेदादीनां प्रतिभासावश्यं स्वात्मानमेव बहिहन्तीत्यभ्युपगन्त- व्यम् । अतस्तत्सामान्यामाग्रज्ञानानामपि स्वात्मांशप्राहित्वं मि- ध्यात्वं चेति । तस्मानास्ति वासः पदार्थ इति तदेतदभिसन्धाया- हु: * स वेत्यादि ।पषमनूच दूषणं व्याकुर्वन्ति । * तनेत्यादि* अयमर्थः । यत त्वया ज्ञानं साकारमिप्यते तत् कि सर्वाकार यत्कि- ·२ अध्याये २ पादः। वैधाच न स्वप्मादिवत् ॥ २९ ॥ श्चिदाकारं वा । आधे ग्राह्यग्राहकसंवित्तिवत् सर्वानेव ग्राहाकारान् युगपदेव प्रकाशयेत् । बाह्यार्थानपेक्षत्वात् । द्वितीये त्वेकमेवाकार सर्वदा प्रकाशयन कदापीतरम् । नच समनन्तरप्रत्ययाकारात् का- दाचित्कत्वसिद्धिः । उक्तदूषणस्य तत्प्रवाहऽपि तौल्यात् । अतस्तदा- कारप्रतीतेः कादाचित्कत्वोपपत्तये बाह्यार्थापेक्षा तस्यावश्यमभ्यु. पेया। तथा सति सिद्ध एव बाह्योऽर्थः प्रपञ्चरूपः । सहोपलम्भान- यमादभेदस्तु सहपदार्थविचारादेवासङ्गत. । सहत्वं हि द्वयोनि- योः पदार्थयोरंकदेशवर्तित्वमेककालवर्तित्वं वा । उभयथापि हंतु- तावच्छेदकतया प्रविष्टे पदार्थान्तरे भिन्नोपलम्भनियमादित्येष हेत्व- थों भवति । तदेवं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधे यदि हेतुरादरणीयस्तदा प्रति- शाबाधः। यदि प्रतिज्ञादरणीया तदा साधकं विना सदसिद्धिः। कि. भाभेदोऽपि किमेकत्वमुत भेदाभावः । आद्यपि संख्या वा धर्मान्त- रम् । आधे नीलतद्धियोरेकत्वसंख्याविशिष्टत्वमित्यर्थो भवति। तेन न बाह्यर्थवाधः । यथा घटपटयोरेकत्ववैशिएयेऽपि नाम्यतरवाधस्त. छत् । एवं द्वितीयेऽपि । यदि भेदाभावपक्षस्तदा अभावस्य प्र- तियोगी भेदस्त्वयाऽवगता, न वेति वक्तव्यम् । यदि नावगतस्तर्हि भेदस्य सर्वथा बुद्ध्यनारूढत्वेन नीलमात्रस्य भानान्न भेदस्य निषे- धाईत्वमित्यभेदासिद्धिः। अथावगतस्तथा सति संवित्तिवत् प्रत्य- क्षत्वाखेत्वन्तरस्य तत्प्रतिक्षेपकस्याभावात् सिख एव भेद इत्यभे- दप्रतिज्ञा असङ्गतैव । तदेतदुक्तम् । यस्तूपलभमान एव नाहमुपलभ इति वदति स कथमुपादेयवचनः स्यादिति । उपलभन्नेवेति पाठे तु औणादिकोतिप्रत्ययः । उणादीनां सर्वधातुभ्यो भवनात् । वर्तमाने पृषबृहन्महज्जगच्छतृवच्चति शतृवद्भावान्नुम । 'संज्ञासु धातुरू- पाणि प्रत्ययाश्च ततः परं । कार्याद विद्यादनूबन्धमेतच्छास्त्रमुणादि- दिष्विति भाष्यानुशासनात् ॥ २८ ॥ वैधाचन स्वप्नाविषत् ॥ पूर्वसूत्रोक्तस्य हेतोरनैकान्तिकत्वं कारयितुं तदूरधान्तासङ्गति बदतीत्याशयेन सूत्रमुपन्यस्य व्याकर्तुम- ·६५६ सप्रकाशे अणुभाष्ये। ननूपलब्धिमात्रेण न वस्तुसचम् । खममायाभ्रमेष्वन्यथा दृष्टत्वादितिचेत् । न । वैधात् स्वप्नादिषु तदानीमेव स्वमान्ते वा वस्तुनोऽन्यथाभावोपलम्भात् । न तथा जागरिते । वर्षानन्तर- घतारयन्ति । * नन्वित्यादि । * अन्यथा रष्टत्वादिति * । वस्वस- वस्य हएत्वात् । तथाच पूर्वोक्तो हेतुः साधारण इत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति । * नेत्यादि । तथाच स्वप्नदृष्टजागरितहष्टयोस्तात्कालिकाऽन्य- थात्वतात्कालिकान्यकालिकान्यथात्वाभाववैधान्न स्वप्नजागरि- तहटयोस्तुल्यत्वमित्यर्थः । अन्ये तु बाधाबाधाभ्यां दुष्टकारणजन्य- त्यशुद्धकारणजन्यत्वाभ्यां च वैधर्म्यमाहुः । एवञ्च मायास्थलऽप्ये- तत् तुल्यम् । तत्र मायायास्तत्कृतनेत्रबन्धस्य वा दोषत्वात् । तदुक्त- मष्टमस्कन्धे, जित्वा बालानिबद्धाक्षान्नटो हरति तद्धनमिति । सर्वेषां तथा प्रतीतेश्च । मरीच्युदकस्थलेऽपि तेजःप्राबल्यस्यैव दोषत्वम् । तथा गन्धर्वनगरस्थले वस्तुसामर्थ्यस्यैव दोषत्वम् । एवमन्यत्रापि । भास्कराचार्यास्तु-स्वप्नप्रत्ययस्य मिथ्यात्वं त्वया जाग्रत्प्र- त्ययवाध्यत्वाद्वक्तव्यम् । तत्र स्वप्नसत्यत्वबाधकीभूतप्रत्ययेऽपि मि- थ्यात्वमेवाङ्गीकृतमिति तस्य तेन बाधाभावात् स्वप्नस्य मिथ्यात्वा- सिद्धौ हष्टान्तासिया तेनानुमानेन जाग्रत्प्रत्ययस्य मिथ्यात्वं न सा- धयितुं शक्यमित्यपि दूषणमाहुः । पार्थसारथिमिश्रास्तु-नीलज्ञानस्यात्मावसायित्वं केन गृह्य- ते, नीलस्य विज्ञानाकारत्वं च । न तावन्नीलज्ञानेन । नीलमात्रप्रका- शनात् । अथ विमतं नीलादिकं स्वात्मांशभूतज्ञानाकारः । स्वसं- वेद्यत्वात् । बाह्यत्वघटितग्राह्यलक्षणायोगादित्याद्यनुमानात् । तर्हि तदनुमानमात्मांशग्राहि वा ? न वा ? । आये तस्य तथात्वे हेत्वन्त- राकाङ्का, ततस्तद्धेतोरित्यनवस्थानादसिद्धिः। द्वितीये तु नीलादिज्ञानः किमपरा यन स्वानुमाने तथात्वमङ्गीकृत्यापि बाह्यप्रकाश- कानि तान्यात्मन्यवरुध्यन्ते । किश्च । अज्ञानविषयकज्ञानस्य ज्ञाना- भाव एव प्रायः । नच ज्ञानाभावस्य ज्ञानात्मता सम्भवति । अत्य- न्तविरुद्धत्वादित्यादीनि बहूनि दूषणान्याहुरित्युपरम्यते । चकार- ·२ अध्याये २ पादः। ६५७ मपि दृश्यमानः स्तम्भः स्तम्भ एव । स्वस्य मोक्षे प्रवृत्तिव्याघा- तश्चकारार्थः॥ २९॥ न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ३० ॥ यदप्युच्यते, बाह्यार्थव्यतिरेकेणापि वासनया ज्ञानवैचिश्यं भ. विष्यतीति । तत्र वासनानां न भाव उपपद्यते । त्वन्मते बाबा. र्थस्यानुपलब्धेः । उपलब्धस्य हि वासनाजनकत्वम् । अनादित्वे वन्धपरम्परान्यायेनाप्रतिष्ठेव । अर्थव्यतिरेकेण वासनाया अ- भावाद वासनाव्यतिरेकेणाऽप्योंपलब्धेरन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थ- सिद्धिः ॥ ३० ॥ सूचितं दृषणान्तरमाहुः । * स्वस्येत्यादि * । प्रवृत्तेर्वायत्वात् तद- स्तित्वस्य चानङ्गीकारात् तयेत्यर्थः । तेन प्रपञ्चस्य न स्वप्नादितुल्य- त्वमिति सिद्धम् ॥ २९॥ न भावोग्नुपलब्धेः ॥ क्षणिकविज्ञानवाद्युक्तं शानवैचित्र्यहेतुं दूषयतीत्याशयं स्फुटीकुर्वन्ति । * यदपीत्यादि * । अयमर्थः । वास- ना हि अनुभवजनितः स्मृतिजनकः संस्कारः कार्यलिङ्गकानुमा- नातू सिद्धयति । अनुभवं विना तु न तस्या उत्पत्तिः । अनुभवस्य चार्थ विना । अर्थस्तु त्वन्मते नास्त्येवेति तजनकाभावे कथं तस्याः सिद्धिः । अथ विचित्राक्षानाद् वासना, विचित्राभ्यो वासनाभ्यो ज्ञानानीति हेतुमद्भावेन विज्ञानवासनाचक्रमनादि परिवर्तत इति व- दसि । तस्याप्यन्धपरम्परान्यायेन तस्य ज्ञानस्याप्रतिष्ठेव । अर्थव्य- तिरेकेण वासनाया अभावात् । यदि धर्थव्यतिरेकेण वासनाः स्यु- स्तदा स्वप्नं दृष्ट्वोत्थितस्य तदनुभवजन्या वासनास्ताभ्यश्च तारशानि विज्ञानान्येव सर्वदानुवत्तेरन् । न तु तद्विसहशानि जाप्रविज्ञानानि भवेयुः । तदुपमर्दकस्य बाह्यार्थस्य त्वन्मते अभावात् । हश्यते त्वन्य- था अतोऽर्थव्यतिरेकेण वासनाया अभावादन्वयेन पासनाव्यतिरे. केणार्थोपलब्धेश्च व्यतिरेकेणेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थसिविरिति म बाह्यापलापः शक्यः॥३०॥ ८३ ·समकाशे अणुभाष्ये क्षणिकरत्वाच्च ॥ ३१ ॥ वासनाया आधारोऽपि नास्ति । आलयविज्ञानस्य क्षणिक- त्वात् । वृत्तिविज्ञानवत् । एवं सौत्रान्तिको विज्ञानवादी च प्रत्युक्तः । माध्यमिकस्तु मायावादिवदसम्बद्धभापित्वादुपेक्ष्य इति न निराक्रियत आ- चार्येण ॥ ३१॥ क्षणिकत्वाच ॥ प्रकान्तरेणापि वासनां निराकरोतीत्याशयेना- हु:*घासनाया इत्यादि । अयमर्थः । वृत्तिविज्ञानं वासनाजनकं पूर्व- क्षणवृत्ति । तदाधारश्चालयविज्ञानं तत्समानकालम् । एवं सति वृ. तिविज्ञानेन यदा वासनोत्पादनीया तदानीं वृत्तिविज्ञानाधारस्या- लयविज्ञानस्य नटत्वादाधाराभावेनापि वासनानुपपत्तिः। तदानी- मालयविज्ञानसत्ताङ्गीकारे क्षणिकवादहानिः । यदि च सन्तानिन आलयविज्ञानस्य वृत्तिज्ञानाधारत्वं तत्सन्तानस्य वासनाधारत्वमि त्युच्यते, तदाऽपि वृत्तिविज्ञानवैसाहश्यहेत्वभावावसङ्गतिः । यदि च सन्तानप्रवाह एव वासनेत्युच्यते, तदाऽपि, उत्तरोत्पादे च पूर्व- निरोधादित्यादीनां दूषणानामापत्तिः। तस्मादसङ्गतमेवेदं मतमिति । उपसंहरन्ति एवमित्यादि । तर्हि माध्यमिकः कुतो न दृष्यत इत्यत आहुः * माध्यमिकेत्यादि * । यथा हि मायावादिनः श्रुतिच्छाया- मादाय सर्व विप्लाषयन्ति तथा सोऽपि युक्तिच्छायामादाय सर्वे नाशयतीत्यसम्बद्धभाषित्वात् स्वयुक्तिभिरेव दूषितप्रायः । स हि सर्वशून्यवादी येन प्रमाणेन शून्यतां साधयति तत् प्रमाणं वर्तते, न वा ?। यदि वर्तते तदा सर्वशून्यत्वप्रतिज्ञाहानिः । यदि नास्ति तदा तदभावे कथं सर्वशून्यतां साधयेत् । किञ्च, स ह्येवं वदति । यद सत् तन्न कारकैर्जायत। यथा शशविषाणम् । यत् सत् तदपि भा- वादभावाच्च नोत्पद्यते । तथाहि । न तावद्भावात् । पिण्डवीजा- घुपमर्दैनैव घटाकुराधुत्पत्तिदर्शनात् । नाप्यभावात् । अभावात्मक- स्वस्याभावान्वयस्य च कार्यन्वदर्शनात् । न स्वतः । आत्माभयप्र- ·२ अध्याये २ पादः। ६५९ सर्वथानुपपत्तेश्च ॥ ३२ ॥ किंबहुना । वामवादो यथा यथा विचार्यते तथा तथा अ- सम्बद्ध एवेसलं विस्तरेण । चकाराद् वेदविरोधो मुख्यः ॥३२॥ सङ्गात, प्रयोजनाभावाच । न वा परतः । परोत्पत्तौ परत्वाविशेषात् सर्वतः सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गात् । एवं जन्मनि निरस्ते जन्माभावादेव विनाशस्याप्यभावः । नापि सदसत् । सदसतोरितरतरविलक्षणत्वा- देकस्य सदसद्भावानुपपत्तेः । नापि सदसद्विलक्षणम् । एकस्य तथा- त्वानुपपत्तेः । अदर्शनाच । अतः कोटिचतुष्टयनिर्मुक्तं शून्यमेव त- स्वम्, अभावापत्तिरेव मोक्ष इति । तदिश्मसङ्गतम् । तथाहि । य- स्वया चतुष्कोटिनिर्मुक्तं शून्यं तत्त्वं व्यवस्थाप्यते, तत् केनचित् प्रमा- नावगतमुत प्रमाणं विना वस्तुसामर्थ्यात् । नान्त्यः । तथा सत्या- काशवत् सार्वजनीनं स्याद न वादिनो निप्रतिपद्येरन् । किञ्च, तत् सामथ्र्ये तत्रास्ति न था। यद्यस्ति तर्हि तदाधारं शून्यमप्यस्स्यवेति न चतुष्कोटिनिर्मुक्तता । अथ नास्ति, तदापि तथा । नाधः । प्रमाणे- ऽप्यस्तिनास्तिभ्यां विकल्पिते चतुष्कोटिविधुरतासिद्धः।किश्चायेनाव- गतं तत् किं प्रमाणं, प्रत्यक्षमनुमानं वा । नाद्यः सार्वजनीनत्वाभावेन तव प्रत्यक्षस्य प्रतिपाद्यनादरणीयत्वात् । अथ यद्विचारासहं तच्छ- न्यमित्यनुमातव्यं, तदा तवोदाहरणाभावः । सर्वस्यैव पक्षीकरणात् । तथाच नानुमानस्य सिद्धिः । अथ, घटः शून्यः । उक्तरीत्या विचारा- सहत्वात्, पटवदिति परोक्तरीतिकप्रयोगेणानुमातव्यम् । तदा तु सुवर्णजन्यकटकादौ तन्तुजन्यपटादौ च व्यभिचारेणोपमृद्य प्रादु- र्भावस्य निरस्तत्वाद्भावादेव भावोत्पत्तिः सिद्धैवेति न विचारासह- स्वस्य सिद्धिरिति स्वयुक्तिभिरेव दूषितत्वान्न निराक्रियत इत्यर्थः॥३१॥ सर्वथानुपपत्तश्च ॥ भाष्यमत्र निगदव्याख्यातम् । एतेनैवा- स्यसम्बद्धत्वबोधनेन केवलरटमात्रानुसारी चार्वाकोऽपि प्रत्युक्तो अयः । ननु यद्यप्यत्र विज्ञानातिरिक्तप्रपञ्चसत्त्वं साधितं, तथापि तु- तीयस्कन्धे कापिलेये, 'हानमेक पराचीनरिन्द्रियैब्रह्म निर्गुणम् ।

·६६० समकाशे अणुभाष्ये। नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ ३३ ॥ विवसनसमयो निराक्रियते । तेान्तनिष्ठाःप्रपचे उदासीनाःसप्त विभक्तीः परेच्छया वदन्ति । स्याच्छब्दोऽभीष्टवचनःअस्तिनास्य- वक्तव्यानां प्रसेकसमुदायाभ्यां स्यात्पूर्वकः सप्तप्रकारो भवति । तदेकस्मिन् योजयन्ति । अधभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणे त्यत्र, तथा दशमस्कन्धे 'सत्त्वं रजस्तम इति गुणास्तवृत्तयश्च याः। त्वय्यबा ब्रह्मणि परे क- ल्पिता योगमायया । तस्मान्न सन्त्यमी भावा यहि त्वयि विकल्पि. ता' इत्यत्रैवमन्यत्र च प्रपञ्चस्य शानमात्रत्वं कल्पितत्वं चोच्यत इति कथं तद्विरोधः परिहर्तव्य इति चेत् । उच्यते । कपिलेन हि प्रपञ्चं ब्रह्मात्मकत्वेनाजानतां बहिर्मुखतया ब्रह्मभिन्नगुणजन्यपृथगर्थत्वेन जानतां प्रतीतिमादाय तस्या एकदेशखखभाववाहित्वेन ताशप्र. तीतिविषयमर्थत्वमपोच ज्ञानात्मकब्रह्मरूपता बोध्यते वैराग्याथै, न तु ब्रह्मोपादेयार्थरूपताऽप्यपोचत इति ब्रह्मनिर्गुणपदाभ्यामवसीयते । तथा सति कस्तत्र विरोधः । एवमेव दशमस्कन्धीये वाक्येऽपिनेय- म् । तत्रापि सांख्यसिद्धानामेव योगमायाकल्पिततया अभावविधा- नात् । एवं सर्वत्रावान्तरप्रकरणवशेन वैराग्याथै महेन्द्रजालपक्षमि- न्द्रियायनसृष्टिपक्षं चादाय मतान्तरसिद्धस्यैव बोधकं शेयम् । अतो न कोपि कापि विरोध इति सर्वं सुस्थम् ॥ ३२॥ ५ ॥ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ अधिकरणमवतारयन्ति । * विवसने- त्यादि । पत एष क्षपणका आर्हता जैनाचोच्यन्ते । मुक्तकच्छाः पूर्व दूषिता, इदानीं विवसना दूभ्यन्त इति वाचस्पतिमिश्राः । सौगतषजैना अपि परमाणुकारणत्वादिकं जगतो वदन्तीत्य- नन्तरं जैनपक्षो दृष्यत इति रामानुजाचार्याः । वस्तुतस्तु विरुधर्मान्तरत्वं ब्रह्मण्येव प्रमाणसिद्धं, नान्य- वेति स्थापयितुं तद्दूषणम् । सूत्रेषु तथैव प्रतीतेरिति प्रतिभाति । दूष्यांशमनुषदन्ति * ते हीत्यादि * । यतस्त ईशा अतो भीखपान ·२ अध्याये २ पादः। सप्त विभागान् परेषां विवक्षावशेन वदन्ति । तत्रार्य प्रकारः । स्या- च्छब्दोऽभीष्टवचनः । इव-वा-एवप्रभृतीनामुपमादिवाचकत्वस्य सु- प्रसिदत्वात् । तथाऽयमप्यभीष्टवाचकोऽनेकान्तं द्योतयति । अतोऽ- स्त्यादिभेदैः समयस्तेषां सप्तप्रकारो भवति । तत्प्रकारसप्तकमेकैक- स्मिन् योजयन्तीत्यर्थः । परेच्छा त्वरे वाच्या साम्प्रतं तु दूषणं प्र- पञ्चयितुं प्रस्थान्तरोक्तं तन्मतमन्यदप्यनूधते । ते ह्येवं मन्यन्ते । जी- घाजीवात्मकं जगदतनिरीश्वरम् । तेन सङ्कपतो द्वावेव जीवजडौ बोधाबोधात्मको पदार्थो । विस्तरतस्तु जगत् षद्रव्यात्मकम् । तानि च द्रव्याणि जीवधर्माधर्मपुगलकालाकाशाख्यानि । अत्र जी- वास्त्रिविधाः । बद्धा योगसिद्धा मुक्ताश्च । धर्मो नाम गतिमतां ग- तिहेतुभूतो द्रव्यविशेषो जगद्व्यापी । अधर्मश्च स्थितिहेतुभूतो व्या- पी। पुद्गलो नाम वर्णगन्धरसस्पर्शवद् द्रव्यम् । तच्च द्विविधं, पर- माणुरूपं तत्सङ्घातात्मकपवनज्वलनसलिलधरणीतनुमवनादिकं च। कालस्तु अभूदस्ति भविष्यतीतिव्यवहारहेतुरणुरूपो द्रव्याविशेषः । आकाशोऽप्येकोऽनन्तप्रदेशश्च । तेषु परमाणुव्यतिरिक्ताः पञ्चास्ति- काया इति संगृह्यन्ते । जीवास्तिकाया, धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकायः, पुद्गलास्तिकाय, आकाशास्तिकायश्चेति । अनेकदेशवर्तिनि द्रव्ये अस्तिकायशब्दः । तत्र जीवास्तिकायस्त्रिविधजीवात्मको व्याख्यातः। धर्मास्तिकायः प्रवृत्त्यनुमेयः । अधर्मास्तिकायः स्थित्यनुमेयः । पुद्रला- स्तिकायस्तु परमाणुव्यतिरिक्तानि चत्वारि भूतानि, स्थावरं जगमं चेति । परमाणवस्तु नास्तिकाय इत्युच्यन्ते । परमाणवश्चैतेषां मते एकविधा, न तु चतुर्विधाः । पृथिव्यादिभेदस्तु परिणामभेदक- तः । आकाशास्तिकायो द्वधा । लोकाकाशोऽलोकाकाशश्चेति । त- प्रोपर्युपरिस्थितानां लोकानामन्तर्वी लोकाकाशः । तेषामुपरि मोक्षस्थानमलोकाकाशस्तत्र हि न लोकाः सन्तीति । तदेवं जीवाजी- वपदों पञ्चधा प्रपश्चिती । जीवानां मोक्षोपयोगिनमपरमपि सङ्कहं कुर्वन्ति । जीवाजीवानवसंवरनिर्जरबन्धमोक्षा इति जीवाजीवौ प्र- पश्चिती । तत्र जीवस्तु शानदर्शनवीर्यसुखगुणः सावयधो देहपरि- माणः । मजीवस्तु जीवभोग्य वस्तुजातम् । आम्रवसंवरनिर्जरान- यः पदार्याः प्रवृत्तिलक्षणाः प्रपञ्चयन्ते । वेधा प्रवृत्तिः । सम्यग् मि- ध्या च । तत्र मिथ्या प्रवृत्तिरानवः । आस्रावयति पुरुषं विषयेष्वि- । .

·६६२ समकाशे अणुभाष्ये । तीन्द्रियप्रवृत्तिरानवः । इन्द्रियद्वारा हि पौरुषं ज्योतिर्विषयान् स्पृ. शदू रूपादिरूपेण परिणमत इति । अन्ये स्वाहताः कर्माण्यानवमा- हुः । तानि हि कारमभिव्याप्यास्त्रवन्ति, कर्तारमनुगछन्तीत्यान वः । संयं मिथ्याप्रवृत्तिरनर्थहेतुत्वात् । संवरनिर्जरौ तु सम्यक्प्रवृ- सी। तत्र शमदमादिरूपा प्रवृत्तिः संघरः ।सा पान स्रोतसो द्वारं संघृणोतीति संवर इत्युच्यते । निर्जरस्त्वनादिकालप्रवृतिक- पायकलुषपुण्यापुण्यप्रहाणहेतुस्तप्तशिलारोहणास्नातमौनवीरासन- तिष्ठतिभोजनकेशोल्लुचनादिलक्षणमहदुपदेशावगतं तपः। तद्धि सुखदुःखोपभोगेन पुण्यापुण्यं निःशेषं जरयतीति निर्जर इत्युच्यते । बन्धस्त्वविधं कर्म । तत्र शानावरणीयं दर्शनावरणीयं मोहनीय- मन्तरायमिति चतुर्विधं घातिकर्म । तत्र सम्यग् शानं न मोक्षसा- धनम् । न हि शानाद्वस्तुसिद्धिरतिप्रसङ्गादिति विपर्ययो शानावर- णीयं कर्मोच्यते । आईतदर्शनाभ्यासान मोक्ष इति शानं दर्शनावर- णीयं कर्म। बहुषु विप्रतिषियेषु मोक्षमार्गेषु तीर्थकरैरुपदिषु विशे- पानवधारणं मोहनीयं कर्म । सन्मोक्षमार्गप्रवृसानां सद्विघ्नकर वि- शानमन्तरायं कर्म । तद्धि जीवगुणानां शानदर्शनवीर्यसुखानां घा- तफरमिति घातिकर्मेन्युच्यते । वेदनीयं नामिकं गोत्रिकमायुष्कमिति चतुर्विधमघातिकर्म । तद्धि शरीरसंस्थानतदभिमाननस्थितितत्म- युक्तसुखदुःखोपेक्षाहेतुभूतम् । तत्र वेदनीयं नाम शुक्लपुद्गलविपाक- हेतुः । तद्विबन्धोऽपि न मोक्षपरिपन्थी । तत्त्वज्ञानाविघातकत्वात् । शुक्लपुद्गलारम्भकं वेदनीयकर्मानुगुणं नामिकं कर्म । तखि शुक्ल- पुदूगलस्याधावस्थां कललबुदबुदादिमारभते । गोत्रिकं त्वव्याकृतंत- तोऽव्याधं शक्तिरूपेणावस्थितम् । आयुष्कं तूत्पादद्वारेणायुष्कायनि कथयतीति। तान्यतानि शुक्लपुद्गलाश्रयत्वावधातीनि कर्माणिातदंत- कर्माष्टकं पुरुषबन्धकत्वाद् बन्ध इत्युच्यते । मोक्षस्तु विगलितसम- स्तक्लंशस्तद्वासनस्य अनावरणशानस्य सुखैकतानस्य स्वरूपाविर्भा- वः। ताहशस्य उपरिदेशावस्थानं वा । स च बन्धनिवृत्ती नित्यसिखा- ईदनुग्रहाद् भवतीति। एवं जीवादयः पदार्था व्याख्याताः।एतत् सर्व वस्तुजातं सस्वासत्त्वनित्यत्वानित्यत्वभिन्नत्वाभिन्नत्वादिभिरनैकान्ति- कमिच्छन्तःसप्तभङ्गीमयं नाम न्यायमवतारयन्तिास्यादस्ति,स्यावास्ति, स्यादस्ति च नास्तिच, स्यादवक्तव्यः, स्यादस्ति चावक्तव्यः, स्यामास्ति ·२ अध्याये २ पादः। तद् विरोधेनासम्भवादयुक्तम् ॥ ३३ ॥ चावक्तव्यः, स्यादस्ति च स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्चेति । स्याच्छब्दा निपा तः।यथाहुः। वाक्यप्वनेकान्तद्योतीगम्यं प्रति विशेषणं स्थानिपातोऽर्थ. योगित्वात्तिङन्तप्रतिरूपक इति। तदिदं दूषयन्ति * तदू विरोधेनासं. भवादयुक्तमिति । अयमर्थः। योऽयं सप्तमङ्गीनयो नामन्यायः सर्वत्रा- वतारितः स त्वयाभ्युपगतेषु जीवधर्माधर्मपुद्गलकालाकाशेषु तदवा- न्तरविधासु अस्सिकायादिषु तसर्मेषुआस्रवसंवरनिर्जरेषु बन्धमाक्ष- साधनेषु तत्तत्फले बन्धमोक्षे चावतरन् सर्वानेव त्वदुक्तान पदाथान मत्त्वासत्वादिभिः स्वरूपतो नित्यत्वानित्यत्वादिभिर्धर्मतोऽवस्थात- श्च सन्दिग्धान् कुर्वस्तदर्शनस्यातिपेलवत्वं तीर्थकरस्याहतश्च भ्रान्ति- मेव द्योतयन् प्रेक्षावत्प्रवृत्तिमेव निरुणद्धीत्ययुक्तम् । नच यथा घटो घटरूपेणास्ति, पटरूपेण नास्त्यवं सर्व स्वरूपेणास्ति रूपान्तरण नास्तीति कथमसम्भव इति वाच्यम् । एवं सति येन रूपेणास्ति तेन रूपेणास्त्येव, येन नास्ति तेन नास्त्येवेति तत्तद्रूपे तद्भङ्गे तद्विरुद्धभ- ङ्गासम्भवाद्, वस्तुतस्तु विषयभेदेनास्तिनास्त्योस्तत्रैकान्त्याभञ्जकत- या भङ्ग वस्यैवाभावारुच सप्तभङ्गीनयस्यासार्वत्रिकप्रसङ्गः । यदि च तत्राप्यस्ति सप्तमी, तदा तत्पदार्थखरूपमस्तीत्यपि स्यानास्तीत्य- पीति स्वरूपानध्यवसानप्रसङ्गः । किञ्च । ये भङ्गरूपाः सप्तास्त- प्रापि सप्तमीसद्भावादेकोनपश्चाशद्भङ्गीप्रसङ्गः । तेपि यथा त्वयोच्यन्ते तथाऽन्यथा स्यनध्यषसानप्रसङ्गश्च । नच सर्वमने- कान्तिकमित्यवधारणं निश्चितमेवेति वाच्यम् । अवधारणस्य सर्व- मध्यपातेन तत्रापि सप्तभङ्गशुपनिपातात् तस्याप्यनिश्चयप्रसङ्गात् । अतो भङ्गानां परस्परविरोधेनैकस्मिन् धर्मिण्यसम्भवादयुक्तमेवेदं दर्शनमिति । किश्च । या एषा सप्तभङ्गी एकैकस्मिन् योज्यते सा केन प्रमाणेन, कुत्र वाऽवधृता इति वक्तव्यम् । प्रत्यक्षेणैव सर्वति- थेन । सर्वत्रावधियमाणस्य सर्वजनीनत्वदर्शनान तत्र वादिनां वि- प्रतिपत्तिः स्यात् । प्रत्यक्षस्य निश्चयाङ्गीकारे च तत्र नास्तीत्यादि-

·समकाशे अणुभाष्ये
भङ्गनिवृत्या त्वन्यायस्य सार्वत्रिकत्वं च भज्येत । कथनादवक्तव्य-
त्वं भज्येत । एवं प्रमाणान्तरेणावधारणेपि शेयम् । यदि च सर्व
वस्तुजातं द्रव्यपर्यायात्मकमिति
द्रव्यात्मना सत्वैकत्वनित्यत्वादिकं
व्युत्पाद्यते पर्यायात्मना च तद्विपरीतं व्युत्पाद्यते । पर्यायाध द्रव्य-
स्थावस्थाविशेषास्तेषां भावाभावरूपत्वादिकं सर्वमुपपन्नमित्युच्य-
ते । तदाप्येकस्य वस्तुन एकस्मिन् कालेऽस्तित्वनास्तित्वयोरसम्भ-
ध एव । उत्पादविनाशशालित्वतद्वैपरीत्यरूपानित्यत्वयोश्चासम्भव
एव । इदं च कालभेदेपि न सम्भवतीत्ययुक्त एवायमभ्युपगमः ।
यत्तु कश्चिदनन्तवीर्यनामा स्याद्वादी।
तद्विधानविवक्षायां स्यादस्तीति गतिर्भवेत् ।
स्यानास्तीति प्रयोगः स्यात्तनिषेधे विवक्षिते।
क्रमेणोभयवाञ्छायां प्रयोगः समुदायवान् ।
युगपत्तद्विवक्षायां स्यादवाच्यमशक्तितः॥
आद्यावाच्यविवक्षायां पञ्चमो भङ्ग इभ्यते ।
अन्त्यावाच्यविवक्षायां षष्ठभङ्गसमुद्भवः ॥
समुश्चयेन युक्तश्च सप्तमो भङ्ग उच्यते इति परेच्छाकृतव्यव-
स्थया सप्तभङ्गान् प्रतिपादयामास । युगपदस्तित्वनास्तित्वयोर्विवक्षा-
यां क्रमवर्तित्वादुभयं युगपदवाच्यम् । आधास्तित्वमङ्गोऽन्त्येनास-
स्वेन सह युगपदवाच्यः । अन्त्यश्चाधेन भङ्गेन सह युगपदवाच्यः ।
समुच्चितरूपश्चान्य एकैकेन सह युगपदवाच्य इति तदर्थ चाह ।
अत्रोच्यते । ये एत सप्तभङ्गाविवक्षाभेदेनोपपादितास्ते किंव-
स्तुनो नैसर्गिका धर्मा आगन्तुका वा, आरोपिता वा, तद्विषया वा ।
नाद्यः । नैसर्गिकस्य धर्मस्य स्वभावत एव वस्तुषु सत्ताया नियत-
तया सप्तानामपि भङ्गानां विवक्षां विनापि सत्त्वप्राप्तर्विवक्षानिवेश-
नस्य तत्राप्रयोजकत्वात् । न द्वितीयः । एकान्तस्य कस्यापि नैसर्गि-
कस्याभावे आगन्तुकस्यापि इष्टविरोधेनाशक्यवचनत्वात् । अत एष
न तृतीयोऽपि । आरोपितर्भङ्गास्तवधर्मानकान्त्यस्य क मशक्य-
त्वेन तस्य वैयर्थ्याच्च । न तुरीयः । अनया भङ्गकल्पनया
नैसर्गिक-
स्यानकान्तित्वायोगातू । नाप्येषां नैसर्गिकत्वम् । परस्परविरोधप्रद-
शनेन प्राचीनैरेव दूषितत्वात् । अतः सप्तानां भङ्गानामितरेतरविरो-
धनासम्भवादयुक्तमवैकत्र निवेशनम् ॥ ३३ ॥

·२ अध्याये २ पादः। एवञ्चात्माऽकात्य॑म् ॥ ३४ ॥ ननु कर्य बहिरुदासीनस्य तदक्षणमत आह । एवमपि सति त्वात्मनो वस्तुपरिच्छेदादकाल्यै न सर्वत्वम् । अथवा शरीरपरिमाण आत्मा चेत् तदा सर्वशरीराणामतुल्य- स्वादात्मनो न कार्य न कृत्स्नशरीरतुल्यस्वम् ॥ ३४॥ नच पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३५ ॥ शरीराणामवयवोपचयापचयानुसारेणात्मनोऽपि देवतियर- मनुष्येषु अवयवोपचयापचयाभ्यो तत्तुल्यता स्यात् । तथा सति एवश्चास्माकान्यम् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * नन्धित्यादि * ज्याकुर्वन्ति । * एवमित्यादि * । एवमारमनिष्ठतया तदूषणेऽनङ्गी- कृतेऽपि सति परमाणुभ्य एवं सुष्टयङ्गीकारेणात्मनो वस्तुपरिच्छेदा- नीकाराद् अकात्स्न्य, सर्वत्वं न भवति। तथाच मोक्षदशायामलोका- काशवर्तित्वेन तरकृतावरणसम्भवान्निरावरणप्रतिज्ञाहानिः। किश्च । सर्ववस्तुण्यात्माभावादात्मनामस्तिकायत्वप्रतिज्ञाहानिश्चेत्यर्थः । अ. थाकाशावरणं नाचरणम् । दिगम्बरेग्वनावृतत्वव्यवहारात् । आत्मना. मसर्वत्वेऽपि जातिवत् तत्र तत्र व्याप्तेः सुवचनत्वेन जीवास्तिकाय- स्य न हानिरित्याशय पक्षान्तरमाहुः * अथवेत्यादि । यथा ब- हिर्विरोधेन सप्तभङ्गायोगो दूषणम्, एवमेव देहपरिमाणात्मवावा- गीकारेण देहानां सर्वेषां व्यक्तिभेदेनावस्थाभेदेन चातुल्यत्वान्मनुष्य- जीवस्य केनचित् कर्मणा गजशरीरे प्रवेशे शरीरैकदेश एव स जीवः स्यादेकदेशान्तरं च जीवशून्यं स्यात् । नच सिद्धान्तवद् गुण- व्याप्त्या दोषः परिहर्सव्य इत्यपि युक्तम् । तथा सत्यणुत्वत्यागा- योगात् । चकारात पिपीलिकादिदेहे प्रविशस्तन न सम्मीयेते. त्वपि सूख्यते ॥ ३४॥ नच पर्यायादयविरोधो विकारादिभ्यः ॥ किश्चिदाशय प. रिहरतीत्याशयेन व्याकुर्वन्ति * शरीराणामित्यादि *। अयमयः ।

·६६६ सपकाशे अणुभाष्ये । पर्यायेणाविरोध इति न वक्तव्यम् । तथा सति विकारापत्तेः । सङ्कोचविकासेऽपि विकारस्य दुष्परिहरत्वात् ॥ ३५ ॥ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः ॥ ३६ ॥ अन्सावस्थितिर्मुक्तिसमयावस्थितिस्तस्माद्धेतोः। पूर्वदोषपरि- हाराय च उभयनिसत्वं भवेदणुत्वं वा, महत्त्वं वा । उभयथापि शरीरपरिमाणो न भवतीति न तवार्थसिद्धिः ॥ ३६ ॥ जीवो हि नानाविधेन कर्माष्टकेन ज्ञानावरणीयादिना तत्तच्छरीरेषु प्रविशति । ततो निर्गच्छति च । तानि च शरीराणि नानापरिमाणा- नीति तेषां शरीराणामवयवोपचयापचयानुसारेण देवादिशरीरप्र- विष्टजीवस्याप्यवयवोपचयापचयाभ्यां तत्तच्छरीरपरिमाणता वक्तुं शक्यते। तथा सति पर्यायाख्येनावस्थाविशेषेण ऋमिकेण प्रवेशन वा परिमाणस्याविरोध इति सूत्राशनाशय, नचेति परिहरति । एवं न वक्तव्यम् । कुतः ? । विकारिकादिभ्यः । विकारसावयवत्वानित्य- त्वानां प्राप्तोकायतमतादविशेषः । किञ्च । तेऽवयवाः कुत्र गच्छ- न्ति, तिष्ठन्ति च महान्तं कालं, कुतश्चायान्तीत्यपि निर्धारयितुम- शक्यम् । अथ न ततोऽपगच्छन्ति, किन्तु स्वल्पशरीरप्राप्ती घट दीपावयववद् मुष्ट्यादिस्थितपटवद् वा सङ्कुच्य तिष्ठन्ति, पुनर्स्हच्छ- रीरप्राप्ती विकाशं प्राप्नुवन्तीति विभाव्यते, तदापि विकारवत्त्वं तु बुष्परिहरम् । तथा सत्यनित्यत्वापाताद् बन्धमोक्षाङ्गीकारो बा- ध्येतेति ॥ ३५॥ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः ॥ दूषणान्तरं वदती- त्याशयेनाहुः । * अन्त्येत्यादि * । दिगम्बरैर्हि मोक्षावस्थागतो यो जीवस्तत्परिमाणमवस्थितमिष्यते । मुक्तस्य जीवस्य देहान्तराभा- यात् तन्नित्यं परिमाणम् । एवं सति त्वदङ्गीकृता या अन्त्यपरिमा- णनित्यता तस्मादेतोः । चकाराच्चार्वाकमतं घारयितुं विकारादि- प्राप्त यजीवानित्यत्वं तत्परिहाराय उभयनित्यत्वादू उभयोः संसार ·२ अध्याये २ पादः। पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३७ ॥ पराभिप्रेताअडजीवानिराकृतेश्वरं निराकरोति । वेदोक्तादणुमात्रेऽपि विपरीतं तु यद् भवेत् । तादृशं वा स्वतन्त्रं चेदुभयं मूलतो मृषा । तार्किकादिमतं निराकरोति । --- मोक्षावस्थयोर्जीवपरिमाणस्य नित्यत्वं भवेत् । अणुत्वं वा महत्वं वा संसारिजीवपरिमाणं नित्यम् । नित्यद्रव्यपरिमाणत्वात् । आका- शादिपरिमाणवत । जैवान्त्यपरिमाणवक्रेत्यनुमानात् । अन्यथा वि- परीतानुमानादन्त्यपरिमाणस्याप्यनित्यत्वं स्यात् । अतोऽविशेषः । उभयथापि जीवः शरीरपरिमाणो न सेत्स्यतीति न तवाभिमतार्थ- सिद्धिरित्यर्थः । एवमाहतान् यौक्तिकानवगत्य कश्चित्तदर्शने श्र- बालमवेदिति तस्यापि निवारणं कृतम् ॥ पतेषु षट्स्वप्यधिकरणेषु ब्रह्म जगदुपादानं न वेति मन्देह- स्तत्तन्मतविरोधःसन्देहबीजं, नेति पूर्वः पक्षः. सर्वसमयानामयुक्त- स्वाद ब्रह्मैवोपादानमिति सिद्धान्तो ज्ञेयः । षप्ले, तु ब्रह्मक विरुख- धर्माधारं, नेतरदिति नियमो युक्तो, न. वति सन्देहः, स्याद्वादिभिः सर्वत्र तथाभ्युपगमान्नति पूर्वः पक्षः । स्याद्वादस्यासङ्गतत्वाद् ध्र- वि तथेति नियमो युक्त एव श्रुत्या भक्तप्रत्यक्षेण च प्रमितत्वादितिः सिद्धान्त इति प्रकारान्तरमधिकं ज्ञेयम् ॥ ३६॥ ६ ॥ पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ अधिकरणमवतारयन्ति। * परेंत्या- दि * । तथाच पत्युरिति पदमेवाधिकरणभदकम् । पूर्वमते पत्युर- भावात् । तेन स्मृतिसिद्धस्य पत्युरिदानीं निराकरणं प्रस्तूयत इत्यर्थः। नन्वीश्वरवादस्य वेदानुसारित्वात् कुतस्तनिराकरणमित्यत आहुः । * वेदाक्तत्यादि *। * ताइशमिति * । वेदोक्तात् सर्वप्रकारविप- रीतम् । तथाचेतो हेतो ह्याबाह्यनिराकरणमित्यर्थः । पराभिप्रेते- श्वरनिकरणेऽपि विशेषमाहुः । * तार्किकादीति * । तार्किका नै यायिका, वैशेषिकाश्च । आदिपदेन हरण्यगर्भाः, पातजलाः, काप- ·६६८ समकाशे अणुभाष्ये । . लिकाः, कालामुखाः, पाशुपताः, शैवाश्च । तत्र तार्किकमते नित्यज्ञा. मेच्छाप्रयनास्यविशेषधर्मवान् खाभाविकशरीररहितो जीवादृष्टस- म्पादितं शरीरं भूतावेशन्यायेनाविश्य कार्य जगत् करोति । हैरण्य- गर्भादीनां मते क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामुष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः प्रधानपुरुषाभ्यामन्यस्तदधिष्ठाता शुद्धसत्वशरीरो जगनिर्मिमीते। कापालिकादीनां चतुणी मते तु निमित्तकारणं पशुपतिरीश्वरः । सर्वेऽप्येत ईश्वरे जगदुपादानत्वं नेच्छन्ति । निमित्तकारणत्वमात्रमा- दुः। तथा तार्किकाः प्रमाणादिषोडशपदार्थतत्त्वज्ञानाद् द्रव्यादि- सप्तपदार्थानां साधर्म्यवैधHशानाथ यथाययं मोक्षमाहुः। योगिन- च नित्यानित्यवस्तुविवेकमात्रात् । कापालिकास्तु तोक्मं च कारक चैव कुण्डलं च शिखामणिः। भस्म यज्ञोपवीती च मुद्राषटकं प्रचक्ष- ते। आभिर्मुद्रितदेहस्तु न भूय इह जायते । मुद्रिकाषट्कतत्त्वशः परमुद्राविशारदः । मगासनस्पमात्मानं ध्यात्वा निर्वाणमृच्छत्ती'त्या- दिकमाहुः । तथा कालामुखा अपि कपालपात्रभोजनशवभस्मस्नाना- तत्प्रार्थनलगुडधारणसुराकुम्भस्थापनतदाधारदेवपूजादिकम् ऐहि- कामुणिकसफलफलसाधनमभिदधति । तथा शैवा अपि'रुद्राक्षक- पूणं हस्ते जटा का च मस्तके । कपाल भस्ममा मानमित्या पाहुः । तथा केनचित् क्रियाविशेषेण विजातीयानामपि ब्राह्मण्य- प्राप्तिमुत्तमाश्रमप्रार्ति चाहुः । 'दीक्षाप्रवेशमात्रेण ब्राह्मणो भवति क्ष- णात कापालं व्रतमाखाय यतिर्भवति मानव इति । पाशुपतशास्त्र- मपि पशुपतिनेश्वरेण प्रणीतं पञ्चाध्यायि । तत्र पञ्च पदार्थाः । स्था- यन्ते । कारणं, कार्य, योगो, विधिःखान्त, इति । कारणमीश्वरः । कार्य प्रधानं महदादि च । योगोऽप्योङ्काराविध्यानधारणादि । वि- धिखिषवणानानादि, गढचर्यावसानो दुःखान्तो मोक्षापशकः संसा- रिण आत्मानस्तेषां पाशो बन्धनम् । तद्विमोक्षो दुःखान्तः । पाशु- पतवैशेषिकनैयायिककापालिकानां मुक्यवसायामशेषविशेषगुणो. चित्त्या पाषाणकल्पा आत्मानो भवन्ति । सांयशवयोधैतन्यस्थ- भावास्तिष्ठन्तीति भेदः । ईश्वरं निमित्तकारणं मम्वानानामयमाश- यः। चेतनस्य खल्वधिष्ठातुः कुलालादेः स्वस्वकार्य कुम्भादिम्पे नि. मित्तत्वमा रष्ट, न तू पादानस्वमपि । मत ईश्वरोऽप्यधिष्ठाता जग वो निमितमेव, न तूपादानम। एकस्यैकस्मिक निमित्चत्योपादान- ।

·२ अध्याये २ पादः। पतिश्चेदीवरस्तस्माद् मिनस्तदा विषमकरणाद् वैषम्पनैधुण्ये स्याताम् । कर्मापेक्षायां त्वनीवरत्वं युक्तिमूलत्वादोषः । असाम- अस्यादेतोर्न पतित्वेनेश्वरसिदिः ॥ ३७॥ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८॥ जीवब्रह्मणोत्रिभुत्वादजसंयोगस्यानिष्टत्वात पतित्वानुपपत्तिः। तुल्यत्वादप्यनुपपत्तिरिति चकारार्थः ॥ ३८ ॥ स्वयोर्विरुदत्वादिति प्राप्तम् । तत्रेदमुच्यते । पत्युम्सामजस्यादि- ति॥किमसामजस्थमित्याकाङ्कायां विवृण्वत । * पतिश्चेदित्यादि । ननु वैषम्यनण्यसूत्रे फर्मसापेक्षत्वेन खयमेव दोषः परिहत इति कथं तस्कृतमसामजस्यमिहोद्भाव्यत इत्यत आहुः । कर्मेत्यादि । तत्र हि. पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवतीति, एष उ एव साधुकर्म कारय- तीत्यादिश्रुतिसि विरुद्धधर्माश्रयत्वं स्यापयितुं तथोकमाएते तु न तथा वदन्ति, किन्तु हटानुसारेण कल्पनया । श्रुतिसिखस्य त्रिगुणा- तीतसाकारेश्वरस्वरूपस्यानङ्गीकारात् । योगिभिः शुद्धसत्त्वोपाधि- कस्य नैयायिकानेच्छाप्रयतातिरिक्तविशेषधर्मरहितस्याशरीरस्या- जीकारेण तदर्शनेषु तद्विरोधस्य स्फुटत्वात् । माहेश्वरमतेऽपि त्रिलो. चननीलकण्ठादिविशिष्टरूपाङ्गीकारेण, तारशस्य च नारायणोपनि- षदादी नारायणादुत्पत्तेरुक्तत्वात् तदनङ्गीकारेण विरोधस्य स्फुर- स्वात् । तत् सर्वे मया प्रहस्ते प्रपश्चितमिति नामोक्तम् । अतो यत् रङ्गीक्रियते तद् युक्तिमूलमेवाङ्गीक्रियते, न तु अतिसिवम । अतो वेदविरुखयुक्तिमूलत्वादोष इत्यर्थः । सूत्रे साध्यनिर्देशस्थामावात् पूर्वाधिकारणरम्भस्त्रानशब्दस्यानुवृस्या साध्याकाङ्कापूर्तिरित्याश- अनाहुः । * असामञ्जस्यादित्यादि । सूर्ययोजना तु तार्किकापभि- मतः पतिनोपपपते। कुतः १ । असामञ्जस्यात् । तथाच वैषम्यादिक- पातू तस्मात् तथेत्यर्थः ॥३७॥ सम्बधानुपपत्तेच ॥ रटानुसारेण दृषणान्तर बदतीत्या- * जीबेस्यादि * । निमित्तमात्रत्वाङ्गीकारेण जीवपरमाबा- ·सपकाशे अणुभाष्ये । अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ३९ ॥ स चेश्वरो जगत्कर्तृत्वेन कल्प्यमानो लौकिकन्यायेन कल्प- नीयः। स चाधिष्ठित एव किश्चित् करोतीतीश्वरेऽप्यधिष्ठानम- ङ्गीकर्तव्यम् । तस्मिन् कल्प्यमाने मतविरोधोऽनवस्था अम- म्भवश्व ॥ ३९॥ दीनां प्रधानस्य च नित्यत्वाङ्गीकारेण तनिरूपितसमवायस्य तद- भिमतेश्वरे अभावात् समवायसम्बन्धस्यानुपपत्तिः । जीवब्रह्मणो- विभुत्वादनवयवत्वाच्च कर्मजस्थावयवजस्य च संयोगस्य वक्तुमश- क्यतया जन्यस्य तस्याभावादजसंयोगस्य चानित्यत्वादु वैषम्याद्यापत्त्या प्रवर्तनादेरशक्यवचनत्वेन ईशनप्रयोजकतया स्वरूपसम्बन्धस्यायु- क्तत्वात् पतित्वानुपपत्तिः । नच स्वरूपसम्बन्धान्तराभावेऽपि स्व- स्वाभिभाव एव सम्बन्धोऽस्त्विति घाच्यम् । यतः सर्वगतत्वचिद्रूप- त्वादिना तुल्यत्वादहऐनव तत्तद्भोगोपपत्तेश्चेशनस्याप्रयोजकत्वाद- पि पतित्वानुपपत्तिरिति चकारसूचितोऽर्थः । एतेनैव प्रधानेशन- मप्यनुपपन्नमिति व्याख्यातम् । तस्यापि व्यापकत्वमहदादिजनन- स्वभावतयाङ्गीकारेण तदीशनस्याप्यप्रयोजकत्वादिति । तथाचानु- पपन्नं तार्किकादिमतामत्यर्थः । भाष्येऽनुल्लेखस्तूपलक्षणविधया अ- नुक्तसिद्धत्वाज्ज्ञातव्यः । इदं सूत्रं रामानुजभट्टभास्करशैवभिक्षुभिर्न लिखितम् । मध्व- शङ्कराभ्यां तु लिखितम् ॥ ३८ ॥ ७॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ तार्किकमते दूषणान्तरमन्यदप्याहे- त्याहुः । * स चेत्यादि * ! अधिष्ठानं शरीरम् । अयमर्थः । कार्य- त्वादिलिङ्गकानुमानैर्जगत्कर्तृत्वेन कल्प्यमान ईश्वरो लौकिकन्या- येनोपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षायत्नवत्तया कल्पनीयः । लौ- किकश्च का शरीरमधिष्ठायैव करोतीतीश्वरेऽपि शरीराधिष्ठान- मङ्गीकर्तव्यम् । नचाशरीरस्यैव कर्तृत्वम् । मनसो नित्यत्वेऽप्यश- रीरेषु मुक्तेषु मानसकार्यादर्शनात् तत्र इप्टान्ताभावेन न्यायानवता-

·२ अध्याये २ पादः।
करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॥ ४० ॥
करणवदङ्गीकारे असम्बन्धदोषः परिहृतो भवति । तच्च
न युक्तम् । भोगादिप्रसक्तः ॥ ४० ॥
.
रात् । अतः शरीराधिष्ठानमवश्यमङ्गीकर्तव्यम् । अन्यथा दृष्ट-
विरोधन प्रतिवादिनं पर्यनुयुञ्जानस्य तवैव निग्रहात् । तस्मिश्च क-
ल्प्यमान नित्यानित्यविकल्पन मतविरोधः । सावयधस्य शरीरस्य
नित्यत्वे जगतोऽपि नित्यत्वाविरोधादीश्वरासिद्धेः । नच तन्निरवय-
वम् । अदर्शनादसिद्धः । अथानित्यम् । तहिं तस्य कः कर्ता । न
सावजीवः । तस्याशरीरस्य तत्रासामर्थ्यात् । सोऽपि सशरीरश्चेतू
तस्यापि कर्षन्तरविचारऽनवम्थाप्रसङ्गः । अथ स्वयमेव स्वशरीरं
भूतावेशन्यायनाविश्य करोतीतिचेत् तदाप्युक्तवानवस्था । अतो
वज्रलपायितैयाधिष्ठानानुपत्तिः । चकारोऽनुक्तानां दोषाणां समु-
चायकः । ते च जन्माधिकरणे प्रपश्चितास्ततोऽवगन्तव्याः ।
माध्वास्तु-अधिष्ठानपदे आधारं व्याकुर्वन्ति, निराधारस्य
कर्तृत्वं न दृष्टमिति ॥ ३९ ॥
करणवश्वेन भोगादिभ्यः ॥ परोक्तं परिहारमाशय दूषयती-
त्याहुः । * करणवदित्यादि * । करणवदिति द्वितीयार्थे वतिः । त-
थाच यथा शरीररहितोऽपि जीवः करणग्रामं मनश्चक्षुरादिकम-
धितिष्ठति स्वस्वकार्ये प्ररयति, तथा ईश्वरोऽप्यशरीरः सर्वाजी-
वानाधष्ठास्यति । प्रधानपुरुषी चाधिष्ठास्यति । अधिष्ठानं चात्र ख-
स्वकार्ये नियोजनम् । एवञ्चासम्बन्धदोषोऽपि परिहतो भवति । श्रे-
णीमुख्यवत् स्वस्वामिभावेनैव निर्वाहादितिचेन्नेदं युक्तम् । कुतः? ।
भोगादिभ्यः*भोगादिदोपप्रसक्तः । यथा हि करणान्यधितिष्ठञ्जीवः
पुण्यपापाभ्यां सुख दुःख भोगभाग़ भवति, तत्र रागद्वेषादिवांश्च ।
तथैवेश्वरोऽपि भवेत् । तत्र तदसंसँग नियामकाभावात् । नचैश्व-
र्यस्य नियामकत्वम् । लोकिकैश्वर्यवत्स्वपि तषां दर्शनात् । नापि
निरतिशयितरूपाया ऐश्वर्यकाष्ठायाः । कंवलाभियुक्तिभिस्तस्या ए-
वासिखेः । अतो नानेनापि दृष्टान्तेनाधिष्ठानसम्भव इत्यर्थः ॥ ४० ॥

·समकाशे अणुभाष्ये । अन्तवत्स्वमसर्वज्ञता वा ॥४१॥ ईपरः प्रकृतिजीवनियमार्यमङ्गीकृतः । तत्तु तयोः परिगेदे स भवति । ततश्च लोकन्यायेन जीवप्रकृयोरन्तवक्त्वं भवेद । तत- मानिसतायां मोक्षशासवैफल्यम् । एतदोषपरिहाराय विभुत्वनि- सत्वेऽजीक्रियमाणे सम्बन्धाभावादसर्वशता वा स्यात् । तस्माद- सतस्वार्किकवादः ॥४१॥ मन्तवस्वमसर्वक्षता वा ॥ दूषणान्तरादपि तार्किकप्रतिपक्ष ईश्वरो न युक्त इस्याशय स्फुटीकुर्वन्ति * ईश्वर इत्यादि * । अय- मर्थः। न हि तैरीश्वरः श्रुतिभ्रयाङ्गीकृतः, किन्तु जीवानामनन्त- त्वाच्चेतनया स्वतन्त्रत्वामानास्वभावत्वाच्च जगनिर्माणं तैर्न भव- तितेषां भोगनियमच दानस्वेऽपि चेतना- नाधिष्ठिताया भकिचित्क. dan५ केवलाया जगनिर्मितिः। यम्भतेन प्रकृतिस्तन्मते परमारवादय इति जडचेतनयोः प्रकृति- जीवयोनियमनार्थमङ्गीकृतः । तत्तु नियमनं तयोर्जदचेतनयोः परि- खेदे इयत्तायां सम्भवति । न हीयत्ताशून्याः सर्वे नियन्तुं शक्यन्ते, नापि व्यापकाः। अतो नियमनसिवर्थ तेषामियत्ताङ्गीकार्या । तत- च यदियत्तापरिच्छिनं तदन्तयत् । यथा घटपटादिकमिति लोक- न्यायेन जीवप्रकृत्योरन्तवत्वं भवेत् । ततध जीवानित्यतायां खस्वशास्त्रस्य मोक्षशालत्वं यदङ्गीक्रियते, तद्वैफल्यम् । यदि चैतस्य शालवैफल्यदोषस्य परिहाराय विभुत्वनित्यत्वमङ्गीक्रियते जीवानां, तदा तस्मिन्मङ्गीक्रियमाणे तेवियत्तावच्छेदकदेशसंख्ययोः सम्ब- धाभावादीश्वरस्यासर्वज्ञता स्यात् । यदपरिमितं तत् सर्वमझयमा- काशादिबदिति नियमात तस्मादेकदोषवारणे दोषान्तरसम्भवाद- सङ्गतस्तार्किकाणां बाद इति । माध्या रामानुजाचात्र केवलं माहेश्वरमतनिराकरणमेवा- धिकरणमयोजनमाहुः। वस्तु-पूर्वाचार्यवास्यां शिवस्य केवलनिमित्वबोधक- ·बनारससंस्कृतसीरीज़नानी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली। १० मा इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबसा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः फेचिवालभाषानुवा- दसहिताश्च प्रन्या मुदिता भवन्ति । तांध ग्रन्थान काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपिषितांसः शोधयन्ति । येना- हकमहारायैरियं पुस्तकापला नियमेनाविच्छेदेन संग्रामा तेस्तदे- कैफस्य खण्डस्य ID मूल्यं प्रापणव्ययश्च ) देयः । अभ्यम- हाशययः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तेश्च प्रत्येक सण्डाना .)" प्रापणव्ययश्च :) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता अन्याः। सिद्धान्ततत्वविवेकः खण्डानि अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाष्यं ख० ६६ सांख्यकारिका पहिता १ वाक्यपदायम् खण्डानि ५ (प्र.... प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभागः तृतीयाका- पडम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शन किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाग्यसहितम् खण्डे २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ नेकर्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुकमसूत्रम् सभाध्यम ३ ऋग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं समाध्यम खण्डानि ४ (बृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि४४ . विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ तस्थदीपनम् (पञ्चपादिकाधिवरणस्य व्याख्यानम् ) ख०८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३३ . टुप्टीका खण्डानि ४ ... Mrs . . ० ·. ९ : २ . ૨ ३ ० पातञ्जलदशनमाश्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽऽल्यवृर्ति स. १ व्याकरणमिताक्षरा । श्रीमद भट्टप्रणीता खण्डानि रसमञ्जरी । व्यङ्गयाथकौमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३ ३ भेदधिकारः व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहितः खण्डे २ बोधसारो नरहरिकृतः तच्छिप्यदिवाकरकृतटीकयास०ख० १० ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता खण्डे २ देवशकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डानि ३ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समेतम् खण्डानि ७ तत्त्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्वत्रयचुलुक. संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः । व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस or

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.