·ॐ श्रीगणेशाय नमः । 1 ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितम् । . 'जन्मयन्धविनिवृत्तिकारणम् ग्रह्मसूत्रमिदमुद्धभौ(१) यतः। श्रोतचित्तकमलकभास्करम यादरायणमूर्षि नमामि तम् ॥ सूत्राभिप्रायसंवृत्या स्वाभिप्रायप्रकाशनात् । व्याख्यातं यैरिदं शास्त्र(२) व्याख्येयं तन्निवृत्तये ॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ चतुर्थेष्वथशब्दप्रयोगो दृश्यते । यथाऽऽनन्तर्ये भुक्त्वाथ व्रजति । यथा पूर्ववृत्तापेक्षायाम् । पूर्व किश्चिदुक्का विकल्पान्तरं कर्तुमिच्छ माह अथायमभिप्राय इति । यथा माङ्गल्ये । *कारश्चायशब्दश्च द्वावेती ब्रह्मण. पुरा । फण्ठं भित्त्वा विनिर्याती तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥ इति । यथाधिकारे अथ शब्दानुशासनमिति । तव नाधिकारार्थों ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वाचापि मगलार्थो मङ्गलस्य चाक्यार्थ ऽन्वयाभावात् पटहध्वनिवत् श्रवणमानगम्यत्वात् । पूर्ववृत्तापेक्षा- यानानन्तर्याव्यतिरेकात (३) । आनन्तर्यार्य इह गृह्यते । तत्र किमपि पूर्ववृत्तं वत्तव्यं तदुच्यते पूर्व कर्मविचारो वृत्तोऽनन्तरं ब्रह्मजिज्ञा- मारयते(४) । अत्राहु । नायं पनवर्तिष्यमाणमम्स एपडाले - (१) पदययो-पा. १ । (१) यदिदंशाम्तम-पा.पु.। (३)भिचारा-पा.२३.। (७) प्रारयते-श. ३11.} ·१ अध्याय १ पार्दै १ सूत्रम् । ३ शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धायित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं प. श्येदिति विहितमुपायान्तरम् । न च स्वाध्यायविधिरुपायान्तर- माक्षेप्नुं क्षमः पुरुपान्तरेषु फार्माविरोधसमर्थेषु चरितार्पत्यात आ- रमनाथ दुर्विशेयत्वादन्तःकरणस्य च रागाद्युपहतपत्तित्यात् । थ- यणादिभिर्वदुभियों न लभ्यते शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न वितुः । आश्चर्यो एका कुशलोस्य लब्धा(१) आश्चर्यो माता कुशलोऽनुशिष्ट इतिदर्शनात् । एफमेवाद्वितीयम् अहं ग्रामास्मीति चाभेदशानानुत्प- (२) तस्मिभित्ते जिशासानिवृत्ती प्रसज्यमानायां प्रतिपन्ना- श्रमातराणां चतुर्णामप्याथमिणामविशेषेण घेदान्तयिध्यधिकारिता ब्राह्मजिसेयं प्रस्तूयते । फोऽसौ विधिः । श्रोतव्यो मन्तव्यः सोऽन्ये- एव्यः स विजिशासितन्यश्च तविशानार्थ स गुरमेवाभिगच्छेत् । महाशाला महामोनिया इतिदर्शनात् । ननु स्वाध्यायोऽध्येतव्य इतिश्रवणे सत्यध्ययने प्रवृत्तिः अध्ययने च सति घेदार्थश्रयणे प्र. घृत्तिरितीतरेतराश्रयदोप इति चेत् । नैतदेवम् । अध्ययनविधि- पारितं च श्रवणादिवाक्यस्वीकरणं तयाध्यापनविधिप्रयुक्तम् । उक्तं च । उपनीय गुरु. शिप्य बेदमध्यापयदिति । शिष्याचार्य- सम्बन्धस्यानादिवादतो धर्पसहस्त्रे ऽन्यासीदिति मानवस्थादोपः। श्रवणे चामिप्रवृत्तस्य फोन्सायात्मेत्यपेक्षायां स्वरूपावयोधपराणा- मिदं सर्व यदयमात्मा स एको यदणिमैतदात्म्यमिदं सर्पमित्यादीनि प्रतिवेदान्तं प्रवर्तन्ते । विदित चात्मतत्त्ये प्रत्ययावृत्तिलक्षणं त. दुपासनमु' देश्यते निदिध्यासितव्यो पिशाय पक्षां कुर्वीतेति । फर्मो- पासनयोश्च समुच्चयो वक्ष्यते । अभेदशानमभ्यस्यमानमज्ञानयास- सामुच्छिनत्ति रागादियासनां च । कर्म पुनः फर्मासनामित्युपरि- 'पात स्थास्यति । म्वाध्यायविधिकारिता इतरविधिकारिता बास्तु ब्रह्म- जिज्ञासातः सर्वथा धर्मजिज्ञासाया (३) पूर्वभायित्व सिद्धम् । तस्मा- ६ पूर्ववृत्ताद्धर्मशानादनन्तरं ब्रहाजिज्ञासेति युक्तम् । यदप्युक्त- मद्राङ्गिभावाभावादिति । तदप्यसिद्धम् । पर्मसमृद्धयार्थिनो यज- मानस्य उद्गीयाद्युपासनानां विहितत्यात लोकेषु पञ्चविधं सामो- पासीतेत्यादीनां च कर्माधिकृतस्यैवाभ्युदयार्थिनो विधानान गोदो- हनादिवत् । यदप्युक्तं फलजिज्ञास्यमेदादिति । तदपि प्रत्युक्तम् । (.) कुशवोऽध्यनुज्ञाता-पा. २ पु.। (१) अनुपपने - पा. १३ । (३) कर्मनिशा साया - पा. २ पु ।

·भासरीयामाप्रमाप्य समुशयाभ्युपमान फेयलफर्मणां चाभ्युदयफल धर्मशानामिष्टमेव । जिज्ञासाभेट्योदनाप्रवृत्तिभेदधास्मपक्षे इपि न विरुध्यत इति म फिशिद्दूपणं पक्ष्यामः । नित्यानित्ययियेफादयोति फरणधर्मा. पूर्वप्रानता. स्वशान पानिर्दिष्टाः पाथमिय सूत्रफारस्य वि. पसिना पति मतिपर्व शक्यते तेयामनयस्थितत्यात् । यदप्युके पर्मणां क्षयित्वं शानस्य च निधेियमसाधनन्यमत.शब्देन व्यप- विश्यत इति । तदसत् । अतःशब्दो हि पृतस्यापदेशपो है- त्यर्यतया । यथा क्षमा मुभिक्षोऽयमतोऽहमस्मिन् देशे घसामीति' सवाक्योपात्तस्य अर्याध गम्यमानस्य(१) हेतुत्वं यदति उयधेद पर्मजित इति फेयलस्य पर्मणः क्षयित्यमुच्यते न मामा- रिणः । तथा च श्रुतिः । स य आत्मानमेन लोकमुपास्ते न घस्य फर्म क्षीयत इति । म्यतः क्षणिकस्यापि पर्मणो भानरम- पिद्धस्याक्षयिफलस्यान्न क्षीयत इत्युच्यते । फथमयमा गम्यते? तही स्थान प्रातः क्षीयत, इत्यनेयिदः फर्मक्षयमभिधायात्मविदस्तद- भावप्रतिपादनपरत्वादास्यस्य । तस्मात् पूर्वस्य फर्मशनस्य(२) अ- त शब्देनोपदिश्यते हेतुत्वम् । तचोभयत्र प्रदाशान प्रति हेनुत्यमारम्भ फलप्राप्ती चाकर्मणि पूर्ववृत्ते तदपेक्षा ग्रहाजिशासा फतुं शक्यत इत्या- रम्भ हेतुत्वं कर्मणा समुचित वानं क्षेममाप्तिनिमित्तमिति फल- प्राप्ती हेतुत्यम् । अन्ये पुनरन्यया सम्बन्ध धर्णयन्ति । देवादि- भ्योऽनृणीभाव. पूर्ववृत्त प्रशाफपायपरिपाकच एतदानन्तर्यमय- शब्देनोच्यत इति । फर्य) येदेन फिल घुद्धिपूर्वं स्वाध्यायाध्ययन- प्रभृति पुरुषः पार्मस्वेय प्रययते । ततः शास्त्रीयनैसर्गिफयासनयो- भवाभिमवी । ततश्च पुण्यापुण्ययोरुपचयापचया । ततश्चोत्तमा- धिकारविधियोग्य. पुगपो भवति । क पुनरुत्तमाधिकारविधि यं प्रति फर्मभि पुरषो योग्यतामापायते । आत्मा या अरे द्रष्ट- व्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति । तन योग्य है ता भोक्ता विज्ञानात्मा लोकमसिद्ध. स दर्शनक्रियाकर्मत्वेन नि- यम्यते द्रष्टव्य इति । द्रष्टव्ये च वस्तुनि विचिकित्सोपजायते कियत् पारमार्थिक फियदीपाधिकमिति नानुमामागमगम्यै(३) । ततश्च त. स्मिन् रममाणस्य निरुपद्रप परमात्मतत्त्वमुपदिस्यते श्रोतव्य र (1) पर्याध्यागम्यमानस्य - पा० १ पृ. । (२) पूर्व नस वामस्य - पा०२ पु. (३) नानुमानगम्ये - पार २१०।

·१ अध्याये । पादे १ सनम् । ति(१)। तस्मिन श्रुते युपंगमप्रधान ज्ञानमुपदिश्यते मन्तीपर ति । ततो ध्यान निदिध्यासितव्य इति । सोऽयमनेन चतुर्विधन। विधिना ध्यानपर्यन्त पदार्थे नियुज्यते तत्प्रयुक्ता चेय ग्रहाजिशासा प्रस्तूयते । ननु च मीमांसायामेय द्वादशलक्षण्यां शन्दव्यापारः शत्को निरूपितः तद्यतिरिक्तः शम्दव्यापारों नास्ति फिमय प्र- तिहान्तरमुच्यते । सत्यमेव तथापि दर्शपूर्णमासाक्षिमफल्पसूत्रा- दिप्रयोगशास्त्रघदुत्तमाधिकाराक्षिप्तं शरीरफं शासमारभ्यत इति । भन्न वदामः । तदिदं सम्बन्धकायनं न्यायविदो न थधते । न धर्माधिकारस्य यत्मस्य पुरुषसंस्कारद्वारणोत्तमाधिफारो. पयोगित्व ऽस्ति पिचिव प्रमाणम् | स्वाध्यायविधिस्तापत पाय- योधार्थ तदययोधच तदनुष्ठानार्थो दानाधर्थश्च । तथाचीनं सं. घर्तेन । विद्यादानेन सुमतिम्रह्मलोफे महीयत इति । फर्म च विविध काम्यं नित्यं नैमित्तिफ च । तदपि पुरुषार्थ फाम्यं ता- पत् स्वर्गकाम. पुत्त्रकाम इति तायन्मानोपक्षीणत्वात् नान्यार्थ रायं करपयितुम् । 'यच्छन्द आह तदस्माफ प्रमाणमिति हि न्यायविदः । न च योग्यतानाम प्रयोजनान्तरं शदादयगम्यते । यद्यपि नित्यं फर्म यायनीवं जुष्टुयात् सन्ध्यामुपासीतेति तत् पु- रुपस्यैव प्रत्यवायपरिहारार्थमभ्युदयार्थ च । सचोक्तम् । अकुर्घन् । विहितं फौति । श्रुतिश्च भवति । प्रयो धर्मस्फन्धा इत्युपक्रम्य सर्व पते पुण्यलोका भवन्तीति । भायनास्वाभाव्याद्वायश्य भाव्येन फे- नारि सामान्येन भवितव्यमिति पुरुषार्थपर्यवसायी सो विधिः फार्मकाण्डे । न तस्य योग्यतापादनं नामापर कार्य शफ्यमुत्प्रेक्षितु- मत्यन्तातीन्द्रियत्वादस्यार्थस्य । दिव्यदृशो हि ते ये करपयन्ति पु- एयापुण्योपचयापचयी च पुरुषों गोत्तमाधिकारोपयोगिनी थि. धानाभावात् । यं प्रति यो विधि प्रवृत्त. प्रतु पुरप या । तदर्थ एर नान्यार्थ, शक्य फरपयितुम् । विस्तरेण तत्तु समन्वया- दित्यन निराकरिष्याम/। यदप्युक्त दर्शनक्रियाव्याप्यतया विज्ञा- म. मियत, इति । नादप्यपव्यारयानम् । तनात्मशब्देन पर- मात्मा विवक्षित फथ वास्यशेषात् । आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रयणेन मत्या(२) विज्ञाननेदं सर्व विदितमिति सर्यविज्ञानप्रति- ज्ञानात् । न च सरवुचरिती जीवपर परमात्मपरच वाक्यो (१) उपदिश्यत वि-मा.पु.। (२) मननैन - पा. १ पु.।

·भास्करीयग्रह्मसूत्रमाप्ये प्रहीतुम् । एकार्यनिवृत्तत्यादे(१)कस्मिन् प्रयोगे । फि चानधिग- तार्थगन्तृत्वाद्विधीनां प्रत्यभिशाप्रत्यक्षश्यायं विशानात्मेत्यात्मवादे स्थापितम् । न च प्रत्यक्षे वस्तुनि विचिकित्मा अग्न्यारण्ययत्न. स्युतानुमानागमगम्ये सत्तासानायगमात् तहिशेपे यिचिकित्सा स्यात् । तस्मादयमर्थः । परामदर्शनं पुर्यादिति । न च द. शेने पुरुषस्य साक्षात् मातन्त्र्यमस्तीति दर्शनार्यः पुरुषप्रयतो विधीयते । स च निर्विपयो न सम्भयतीति श्रवणादिम्पायों विधीयते । श्रयणादिनोपायेन प्रयतमानस्यात्मदर्शनमुन्पद्यत इति यदप्युक्त प्रयोगशास्त्रपदारभ्यत इति । तदप्यपेशलम् । यध. मंजिशासा विप्रतिपत्तिनिराफरणार्थमारम्धा तथा ग्राजियास। 5 तरां चान विप्रतिपत्तयो मरन्ति मोक्षवादिना तीर्थकणी घ. दुरयात् । न च ब्रह्मविपयो विचारी मीमांमायां धनिधिक- रणे यतते उपदेशविचारा(२)वत्वेन कृत्स्सस्य शायम पर्यध सानात् । यथा च तत्र द्वादशलक्षण्या यिना धर्मविचारी न परिसमाप्यते । तथा चतुर्लक्षण्या बिना ब्रह्मविचार प्रतियापर्य च वचनव्यक्तीनां बुधिशेयत्वात् अमानसंशयविपर्यया म निरन् प्रमाणलक्षणं तु साधारणम् । थुत्यादिप्रमाणं चाविश्यमेफन स्थि तमन्यप्राधीयते अधीतवेदस्य श्रोतुरेकत्वात् । यदि पुनरेकलोक्त प्रमाणमन्यनाप्युच्येत पुनरुक्तमेव स्यात् । अत एपोपयाचा येणोक्तं प्रथमपादे । आत्मवादं तु शारीरफे वक्ष्याम इति । अन पूर्वोक्त एव सम्बन्धः । ब्रह्मशब्देनेश्वरो गृह्यते न ब्राह्मणजातिजी- घवेदचतुर्मुसानां ग्रहण ग्रहालक्षणस्य घश्यमाणत्यात् । ब्रह्मणो जिज्ञासेति कर्मणि पष्ठी फर्तृकर्मणोः कृतीति विशंपविधानात् । न सम्पन्धसामान्ये । अत एव चतुर्थी विमक्तिरपि न युज्यते . झणे जिज्ञासेति । प्राणश्चेप्सिततमत्वात् प्राधान्यं सन्चान्ये. छाया उपार्जनत्वात् । इप्यमाणमिह झानं प्रधान शानमपि से यार्थमिति ब्रह्मणः प्राधान्यमुक्तम् । किं पुनरिदं ज्ञानं नाम 1 TE कोचिन्मीमांसका आहु. । नित्यानुमेया शानक्रिया ततो घटादिनि पयं सदनमुत्पद्यते तत् तस्याः फलमिति । यथा पाफफ्रि- याया औदनमिति । तदिदमयुक्तमिति घूमः । ज्ञानक्रियाकल्प- नायर्या प्रमाणाभावात् । येभ्यश्चक्षुरादिभ्य. फरणेभ्यः फ्रियोत्प- (२) एकानिटत्वात् - पा. २२२ पुः । (२) उपदेशातिदेविषारा-पा० ५५ पृ. ।

·१ अध्याय १ पादे १-सूत्रम् । तिरिष्यते तेश्य एव प्रमितिरिप्यता, प्रमिति संवेदनमनुभव इति चानान्तर तद्भावमावित्वात् । आलोकेन्द्रियमन सस्यारेषु हि स. त्सु सवेदनमुत्पद्यत इति तद्भावे नोत्पद्यते । यदि पुनरपरं ज्ञान करूप्येत तस्याप्यन्यत् तस्याप्यन्यदित्यनयस्था स्यात् । न च मान- क्रियानुमाने रिमस्ति । सपेदनमिति चेत् । न । अगृहीतसर- न्धत्वात् । यदि लिङ्गी प्रत्यक्ष स्यात् ततोऽनेनेद लिंद घ्या- समिति शक्यते सम्बन्धो ग्रहीतु यथानिधूमयो न चात्र ज्ञानक्रिया · प्रत्यक्षा । यदि च प्रत्यक्षा तत एव सिद्धत्वात् फिमनुमानेन शा- तसम्बन्धस्यैकदेरादर्शनादिति धनुमानलक्षणम् । इन्द्रियशक्तयस्त्व- पत्तिसमधिगम्या इति स्थितम् । न चार्थापत्तिरस्ति इन्द्रिया- सनिकर्पादनन्तरमनुभयोत्पते । अतोऽनुभव पय ज्ञान न तव्यति- रिक्त किश्चित् तस्य च हानादिबुद्धय फलम् । पाकादिपु तूपपद्यते मियाफारकफलाना मत्यक्षसिद्ध यात् । यि पुननिस्य सतत्वम् । फेचिदाहुरात्मप्रभेयमिन्द्रियद्वारोपाधिनिर्गमा(१) विषयेषु घर्तते भ- नेकच्छिद्रवटमध्यस्थप्रदीपप्रभावदिति । तदिदमसम्यग्दर्शनम् । क्षाणकमिद रूपादिशान नित्यमात्मचैतन्य कथ नित्यानित्ययोरक्यम् । यदि च विषयविपय ज्ञानमात्मचैत्यन्यमेव स्यात् तत सर्वाणि तानि युगपदवतिष्ठेरन्निति न कदाचिद्विपयचिस्मरण स्यात् । त स्मादालोकेन्द्रियादिभ्यो शानमुत्पद्यमान निरुध्यमान चान्यदा- त्मचेतन्य चान्यदिति युक्तम् । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेति प्रत्य- श्यानेयमिच्छा धातो कर्मण इति धातुवाच्यस्यार्थस्य ईप्सि- तत्वस्मरणात् । तत् पुनर्बहा प्रसिद्धमप्रसिद्ध बा । यदि प्रसिद्ध न जिज्ञास्यमथाप्रसिद्ध नितरा सोऽयमनर्थको ब्रह्मजिज्ञासारम्भ । तदुच्यते । प्रसिद्ध ताबद्ब्रह्म आगमप्रमाणगम्यत्यात सदेव सौ- म्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयमिति जगत्कारणोपदेशात ब्रह्मश- प्दव्युत्पत्तेश्च पृहतेर्धातोर्ब्रह्म यत पर वृहदधिक नास्ति तन्मूल- कारणमेव पारिशेष्यात कार्यप्रपञ्चे तु ब्रह्मशब्दो गौण मुख्यपू- वैश्च(२) गोमो भवति याग्निर्माणवक इति ! फिमर्था तर्हि जिज्ञासा तद्विशेष प्रति विप्रतिपत्तिनिराकरणार्या । केचित्रि- गुण प्रधान जगत्कारणमाहु । अपरे परमाणु प्रतिजानते । अत प्रस्तूयते ब्रह्मजिज्ञासा ब्रह्म च कारणात्मना कार्यात्मना जीवा- (१) दारदी विनिर्गता-२०२।१५। (२) पहपूर्वक -पा. २१५.

·भास्करीयबासूनमाप्ये रमना घ विधायस्थितम् । तत्राविशंपेण ग्रहाजिशासा प्रस्तूयते नौवेदं समिति ग्रहाशायद स्याविशेषात् । तन म्यरूपं प्रमाणं च प्रथमेनाध्यायेन प्रतिपाद्यते । द्वितीयेन स्मृतिविरोधपरिहारः परम- तनिराकरणं च तर्कपादे श्रुतीनां च परस्परविरोधपरिहारत- तीयेन संसारगतिवर्णनं जीवस्पायस्थाभेदो, ब्रह्मसतत्त्यं विद्यानां भेदाभेदविचारो ज्ञानकर्मसमुश्शयति । चतुर्थेन ज्ञानावृत्तिरर्चि- रादिमार्गनिरूपणं फलनिरूपणं च मियत इति ॥ १॥ किं पुनस्तद्रोति लक्षणमुच्यते फेवलमागमैफसमधिगम्यत्यात तत्प्रसिद्धमेव लक्षणं दर्शयितुमाचार्यः प्रचवृते।.. जन्माघस्य यतः॥ २॥ 1 - जन्म आदिर्यम्य नदिदं जन्मादि सृष्टिस्थितिमलयम् । सद्गु- संविबानो यहुग्रीहिः यया लम्बकर्णमानयेति । अस्येति त्रि- जगनिर्दिदयते यत इति फारणम् । यस्मादीश्वरान् सर्वशात् सर्व- शक्तः परमकारणादस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्य विविध- विभक्तमोक्तृसंयुक्तस्य नियतदेशकालफलोपभोगाश्रयस्याचिन्त्यर- चनस्य सृष्टिस्थितिप्रलयाः प्रवर्तन्ते तद् ब्रह्मेति प्रतिपत्तव्यम् । उपादाने कारणं(१) चेह लक्षितम् । शेपिका पुनरनुमानेन के- यलं निमित्तकारणमीश्वरं साधयन्ति । वुद्धिमत्कारणपूर्वकं ज- गत् सावयवत्यात कार्यत्याद्वा घटादिवदिति । तदयुक्तम् । स- म्वन्धग्रहणाभावात् । न हि सावयवेनानेन जगता ईश्वरस्य स- म्वन्धोऽनुभूतपूर्व:(२) तस्यातीन्द्रियत्वात् । बुद्धिमत्कारणपू- वैकमिति च सिद्धसाधनं कर्मनिमित्तत्वात् संसारस्य फर्मणश्च बुद्धिमत्पूर्वकत्वात् । पुत्त्रादिजननमपि यत् प्रमाणान्तरसिद्धं तदपि बुद्धिमता क्रियते । यथा च दृष्टान्ते कुम्भकारादिः असर्वशः श- रोरेन्द्रियवांश्च कर्ता तथा दार्शन्तिके ऽपि शरीरादिमाचं रागा- दिमत्त्वं च प्रसज्यते ततश्चानीश्वरत्वम् । न च वादिनी योऽभि- मतो धर्म स एव ग्रहीतव्यो न प्रतियाधुक्त इति नियन्ता क- श्चिदस्ति । अत्यन्तातीन्द्रिये वस्तुनि साध्यमाने यावन्तो धर्मा ह- (1)उपादाम कारण निमिचकार या - पा-३1३' । (२) अन्य कारणानुभूतपूर्व -पा.पु.।

·९ १नध्याये १ पादे ३ सूनम् । धान्त(१) अन्वयव्यतिरेकपरिशुद्धाः सम्भवन्ति से सर्ये प्र. सज्यमानाः फेन चायन्ते । ननु चैवमनुमानोच्छेद. प्रसन्येत अ- नित्यः शब्दः कृतकत्वाद्धटादिवदिति हटान्तधर्माः सर्वे शब्दे प्र. सज्यरन । अत्रोच्यते । न भवता सम्यगनुमानवृत्तं व्यशायिन- माणान्तरगोचरे रि लिङ्गिनि तेन पारिता धर्मा निवर्तन्ते पा- फ्यत्वादयः यः पुनः प्रत्यक्षाद्यविरुद्धो नित्योऽनित्यो चेति प्रतिझा- यते स तत्र हेतुना सामयितुं शक्यते अन पुनः सावयवत्वादित्य- नेन हेतुना यावन्तो धर्मा प्रतिवद्धास्ते सर्व प्रसज्यन्त एव । बाधुक्तव- त प्रतिवाधुकमपि दूपणं ग्रहीतन्यम् । एवं सावयवत्वादिति चानका- न्तिको हेतुः न केरलमयं विरुद्ध एवं कथं वीजादड्डरो जायते न तत्र बुद्धिमत्कारणपूर्वकरयम् । प्रत्यनुमानं च क्षित्यादीनि वायुपर्य- तानि कार्याणिं न भवन्तीति महाभूतशब्दवाच्यत्यादाकाशवत् । अतः साचययत्वात् कार्यपादित्यादयो हेतवो हेत्वाभासा इति स्थि- तम् । अत एवेदं सूत्रमनुमानप्रदर्शनार्थ न भवति कि तु घेदवाक्य- प्रदर्शनार्य कि पुनस्तदू यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जा- तानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ॥२॥ अन्मादिकारण ब्रह्मेति कथमवगम्यते न हि पूर्वसूने विशियोक्त येन प्रमाणविशेषावधारणं स्यादत आह । शास्त्रयोनित्वात् ॥ ३ ॥ शास्त्रं योनिः प्रमाणे यस्य तदिदं शास्त्रयोनि ग्रह तस्य भाचः शास्त्रयोनित्यं शास्त्रप्रमाणकत्यादिति यावत् । अब केचिदा- हु' । प्रपञ्चप्रबिलापनद्वारेणात्मनः कार्यत्यान्नियोगविषयत्वमतश्चा शास्त्रयोनित्वं न च स्वत उपाधिनिबन्धनायाश्च फर्तव्यतायाः प्रामा- ध्ये कश्चिद्विशेष इति । तविद निष्प्रमाणकमभिहितम् । नित्य मात्मा कार्य कार्यत्वं प्रतिपद्यते कार्यश्चेवटवदनित्यः स्यात् कार्यश्च नित्यश्चेति परस्परव्याहतं वचनं न चान्यस्मिन् कृते ऽन्यः कृतो भवति न हि घटे कृते नमः कृतं भवति यदि श्रुतियादात्मानं कुर्यादिति तदा अशस्योपदेशादप्रमाणं स्याद् यथाग्निना सिश्चेदुकेनादीपयदिति वचनमप्रमाणम् । अथैतद्पणभयात् प्रपञ्चप्रविलापनं कुर्यादिति (१) दृष्टान्त दृश्यन्त - पाः २ पृ.। ૨ ·भास्करीयग्रहासूत्रमाण्ये याफ्याय कल्पयत तमप्यशक्यस्यात् प्रधिलापनस्याभुत्तरयाच न हि पुरपमाण पृथिव्यादीनि महाभूतानि प्रविलापयितुं शक्यन्ते समा. हित मनसि सुपुप्ते या सर्व तिरोहितं प्युत्थितस्य तदेच सर्य पुर- तोऽवतिष्ठते न च प्रपञ्चविलापने कश्चिदुपायोऽस्ति न हि प्र. पश्चैनैय प्रपञ्चपिलापनं शक्य फर्तुमन्यस्थाप्रसाद सोऽप्यन्ये- न तस्याप्यन्येन तस्याप्यन्येनति(१) । साधारणो धा प्रपथः प्रविला. प्यते विशिष्टो पास्ति । भात्मीयवन्धकारणस्याविद्याफामकर्मलक्ष. णस्य पिनाशने प्रपञ्चविलापन यदि मन्यसे तत्र नालि विसं. घाद पति साधारणे च प्रविलापिते सर्वमुक्तिप्रसरः शुफेन व्यास- सूनुना विनाशितं जगदध न दृश्येत । प्रपञ्चविलापनधिपयय(२) नियोगो नियोज्यपुरुषादिसापेक्षत्वात् । तत्र यदि फर्ता प्रविलापिता स्थात् तदेदानी नियोगः क्रियेत नियोगोपि कार्यरूपधेत(३) क्रिया- पतः प्रपञ्च एव या न च प्रपश्वरूपेण नियोगेन प्रपञ्चविला- पन सम्मवति तुल्यत्वात् न च नियोग' कारफत्वनोपदर्यते कार्य- त्वेन पर न च साध्यत्वेन साधनान्तर प्रपथरूपमभ्युपगन्तव्यमिति कुतः प्रपञ्चप्रतिपादनमविलापनसम्भवः । किं च प्रतीतिवेलायामेयात्र प्रविलयोऽभ्युपगम्यते अन्यत्र पुनरग्निहोत्रादौ प्रतीतिकालोन्यो- ऽनुष्ठानकालोऽन्यः- यदि च प्रतीतिमात्रेण नियोगसिद्धिरिहेप्यते तथा सर्वश्रेत्यनुष्ठानलोपः प्रसज्येत्त न हि मविलयः कर्तव्य ति- शानमात्रात् प्रविलयो जायते न च ध्यान प्रविलयहेतुः ध्यातृध्येयादि- प्रपत्र्योत्पत्तित्वाद्ध्यानाच ब्युत्थितस्य पृथिव्यादीनां तथावस्थानात् । किं च प्रविलापन व्यापारः किं या अभाव इति यदि व्यापार प्रपश्च- स्तदयस्थ एव अथाभायस्तदा तद्विपयो नियोगो नोपपद्यते तस्याव- : स्तुत्वप्रतिशानात् । न हि शशविपाणयिपयो नियोग. सम्भवति । अत एष फर्मकापडे ऽपि न कलशं भक्षयेदित्येवमादिपु नियोगानुपपत्ति- रित्यलमतिप्रसङ्गेन । अथात्मज्ञानविषयो नियोगः परिकल्प्येत आ- रमज्ञानं कुर्यादिति । तदप्ययुक्तम् । ज्ञानस्यापुरपतन्त्रत्वात् । क्रिया हि फर्तुमन्यथा या फर्तुं शक्यते अश्येन गच्छाति पद्यां वा पुरुषैच्छानुरो- वित्यात म शान पुरपेच्छामनुरुध्यते प्रमाणप्रमेयवशवर्तित्वात् तदु- पायस्तु शक्यते विधातुमनुष्टातुं च श्रवणादिः । न तु साक्षात् खे- (1) सतस्याप्यन्यनेति -पा० २।१०। (१) पविजयविषय-पा० २।३ पु.। (१) कार्यवशात् -पा० १५.।

·१ मध्याय १ पादे ३ मूत्रम्। च्या शान पुगो निष्पादयितुं शक्नोति । ननु च न्याध्यायविधिना ज्ञान विधीयते ना तत्राध्ययनं रिधीयते अर्थशन तु फल तथ स्वाम माणादग्निहोत्रादिवाफ्यात् स्यप्रमेये स्वयं(१) जायते न पुरुषेच्छपति । इदं च भवान् पृटो व्याचां फिमात्मानमुत्पयमनुत्पानं घेति । य- धनुत्पन्न विषयासिदिन नियोगसिदिपियमिया हि नियोगमि- द्विरिप्यते यथा स्वर्गयामो यजेतेति यागसिद्ध्या नियोगसिद्धिस्त- सदापि स्यात् । अय श्रवणादिनोपायेनोपशाने तदा तेनेग पुर- पार्थसिकिमतर्गडुना नियोगेन फल्पितेनेति(२) । तया च श्रुतिः। तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यते ऽपनायेतीति । शान- नियोगयोग यदि सम्पन्ध्रो नेप्यते अनन्वितो घाफ्यार्थ: स्यात् । अप सम्बन्धोऽस्ति गुणमधानयोः परस्परसम्बन्ध इत्यवश्यमे- कस्य गुणगावोऽभ्यस्प प्राधान्य यदि निरोगो ज्ञानार्थ: स्यात् । नि- योगस्य घाफ्यार्थतया सर्वत्र यत् प्राधान्य प्रतिशातं तदीयेत । अथ शाने नियोगसिद्धार्थ ततो मुक्त्यर्थत्ये(३)नस्यात् नचोमयार्थत्ये ममा- शमस्ति न च नियोगो मुन्धर्षः अश्रुतत्वात् तमेव विदित्वति ज्ञान- स्यैव साक्षादुपदेशात् । न घझानशदन नियोगो विधीयत इत्यत्र नियोगपरिकल्पनं फल्पनमेवेत्युपरम्यते ॥३॥ ननुशास्त्रयोनित्यं ग्रह्मणो नोपपद्यते फस्मात् कार्यपरत्वादस्य । तथाहि चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः तस्य ज्ञानमुपदेशः तद्भूतानां क्रिया- येन समानायः आम्नायस्प कियार्थत्यादानश्यमतदानामिति फा- र्यपरत्वेनेय तत्रतत्रानुक्रमणाद । न च सिद्धरूपे ब्रहाणि विधिः स- म्मपति साध्यार्थविपयो हिसः स्वर्गकामो यजेतेण्यावशम्देश्यः निया प्रतीयते सिद्धरूपे च वस्तुनि वाक्यं प्रयुज्यमान प्रमाणान्तरसा- पेक्षे यथा पचति गल्छतीति प्रमाणान्तरेणोपलभ्य प्रयुद्धे न च लोके स्वरूपपरःप्रयोगो दृश्यते । ननु नायं सो रज्जुरेवेति दृश्यते । नैवदे- घमातवापि विधिरम्याहियतेमाभैपीरितिवृद्धव्यवहारे यत्परःप्रयोगो एश्यते तत्परो वेदो भवितुमर्हति तापूर्वकत्वात् तद्यवहारस्य । किंच कार्यपरेषु वाक्येषु प्रयुज्यमानेषु पदानां वाचकशक्तिरवधार्यते सेन गामानवाश्वमानयेति तथा शुक्लां गौ कृष्णामित्येवं जातिगुणक्रि- यावचनानां यहुशः प्रयोगदर्शनात् सम्बन्धव्युत्पनिर्भवति न च स्व. (१) प्रमेषिद (२) जस्पिनेन-१.२ए। (१)अईल - पा...। -पा..5.1 ·१२ भास्करीयनासूत्रमाप्ये रूपे उपुत्पत्तिदृश्यते अतो व्युत्पत्तिशन्या स्वरूपायगतिः । अतो थे. दान्तवाक्यानां कर्मापेक्षितकर्तुःस्वरूपसमर्पणेनार्थवत्त्व जपार्थत्व था। तथा चोक्तम् । कर्मापेक्षा.सर्व चेदान्ता इति केचिदेवमीमांसका मन्य- ते।अपरे पुनर्मीमांसकदर्शनानुसारिणो वेदान्तमेवं समन्वयन्ति(१) । प्रतिपत्तिविधिविषयतया शास्त्रयोनित्वं न स्वरूपपरतया । तथा च विधि. श्रोतव्यो मन्तव्यः सोऽन्वेप्रव्यःस विजिशासितव्य इति । को- ऽसावात्मत्यपेक्षायां सर्वेषां वेदान्तवाक्यानां स्वरूपप्रतिपादनार्थानां सदेव सौम्येदमग्र आसीदित्येवमादीनां तादर्थ्य नोपयोग इति - स्रो चेदान्तः कार्यपर इति । भवतु तावद्वेदान्तगतानां वाक्यानामेव- मद्धतात्मप्रतिपत्तिविधिपरत्वेन समन्वय फर्मकाण्डस्य तु कथं स- मन्वय इति न धान्यतरस्य परित्याग. प्रामाण्याविशेषात् । अन्नोच्यते। भेदाभेदविषययो. कर्मज्ञानकाण्डयोः परस्परविरोधादन्यतरानुगुण्ये- मान्यतरयाख्येयम् । तत्र निम्श्रेयसफलप्रतिपादनपरस्य वेदान्तस्य न फर्मविधिशेषत्वेन व्याख्यान युक्तं कर्मविधीनां तु तार्थ्यं शक्यमय- गन्तुं पाथमान्वयिकं प्रासङ्गिकं च द्विविध कार्य दृश्यते । स्वर्गकामो नामकाम इत्यान्ययिक कार्यम् । प्रासनिक पुनः रवामाविकीनां वा. ह्याभ्यन्तरमवृत्तीनामुपरमः कल्मपक्षयानियोगनिष्ठस्य च रागादिक्ष- यो दृष्टानुभूचिकमोगेविति । तन यद्यपि कर्मविधिभिरान्वयिकं फा- यमाथितं तथाप्युत्तमाधिकारविधिना प्रासङ्गिक कार्यमपेक्षितमिति रादेव प्राधान्येन विवश्यते नैसर्गिकाभिनिवेशसिद्ध च भेदमाश्रि- त्य कर्मविधीनां प्रवृत्तेरविरोध.। यथा श्येनविधिः शास्त्रान्तरनिपिद्धं हिंसाविषये न हिंस्यात् सर्वभूतानीति मिथ्यादर्शिन प्रतिषेधमतिक- म्यावस्थितं पुरपमाश्रित्य प्रवर्तते। दृश्यते च लोके मिथ्याविषय उप- देशस्तत्वज्ञानार्थपर. यथा फिल कश्चिदाजपुत्र तस्करे(२)निपादरा- जाय नियेदितस्तेन चासी पुत्रत्वेन परिगृहीतो म्लेच्छाचायभिर- तिरेवास्ते तं राजमन्त्री तनामस्य म्लेच्छजात्यनुगुणमेवाचारं पश्चि- दनुवर्ण्य पश्चाद्राजपुत्रोऽसि त्वं न म्लेच्छपुत्र इति माहिते समस्तम्ले, च्छाचार हित्वा स्वरूपमेव प्रतिपद्यत इति । तस्माद् वेदान्तानां प्र- तिपत्तिनियोगपरत्य न स्वरूपपरत्वमिति प्राप्ते यूमः । तत्तु समन्वयात् ॥३॥ (१)प्रयनि-मा. १।१५. (१) नम्वरैरानीव-पा. ११५५.।

·१ अध्याये १ पादे ४ सूत्रम् । तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । ब्रहास्वरूपं शास्त्रमवबोधयति न केवलं कार्यमेव कुत समन्वयात् । समन्वितानि हि ब्रह्मस्वरूपप्र. तिपादनपरत्वेन सृष्टिप्रकरणगतानि वाक्यानि सदेव सौम्येदमन आ- सीदात्मा या इदमेक एवाग्र आसीत् तस्माहा एतस्मादात्मन आकाराः सम्भूत इत्येघमादीनि । न च तेषां ब्रह्मपरणामर्थान्तरकल्पना युका श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् न च कार्य एवं प्रामाण्य प्रतिपतुं युक्तं स्वरूपाववोधे ऽपि प्रामाण्यस्याविशिष्टरवादपौरपे- यत्वं हि प्रामाण्ये कारणं तश्चाविशिष्टम् । अथोच्यते अग्निहोत्रादि- वाक्येषु फार्यावति प्रामाण्ये कारणमिनि । तदयुक्तम् । चैत्यचन्दन- वाक्ये ऽपि प्रसङ्गात् । थापौरपेयत्वे सत्यनपेक्षत्वात् प्रमाणता तदप्यनपेक्षत्वं चेदान्ते ऽपि तुल्य लोके चेदे च पदानां स्वार्थप्रत्या. घने उनपेक्षत्वमविशिष्टम् । वाक्यानां तु लौकिकानां स्वरूपे कार्य था प्रमाणान्तरापेक्षायां प्रामाण्यं तदभाये प्रामाण्यं यथा पपुष्पं तिष्ठति खपुष्पं पश्येति चैदिकानामपौरुपेयवादनपेक्षरय प्रमाणा- न्तरानधिगतत्वाध मूलकारणस्य नापरिनिष्ठितत्वं कार्यरचं पा प्रा. माण्ये कारणं कि वनधिगतार्थगन्तृत्वम् । यथा हि प्रत्यक्षप्रमाणं सिद्धरूपावयोधकं तद्वत् सृष्टिवाफ्यमपि भविष्यति । न च कार्य- प्रतिज्ञायां तय प्रमाणान्तरवदिति दृष्टान्तोऽस्ति । यदुक्तं स्वरूपपरः प्रयोगो नास्तीति । तदपर्यालोचितवचनम् । कार्यवच स्वरूपे प्रयोगो दृश्यते नायं सो रजरेवेति नात्र विधिपदाध्याहारस्यावसरः रज्जुतत्त्वावयोधे हि भयं निवर्तते तदभाये विधिशतेनापि भयं न निवर्तते सम्पूर्णत्वाचापि धाश्यस्य माध्यातारसम्भवः । यदा तु पादिना घाफ्यं प्रयुज्यते प्रतियादिनं प्रति नित्य' शब्दःतत्वम प्रत्यभि- ज्ञानात सामान्ययादिनि तदपि यस्तुतनावयोधार्थ न तत्र विधि- विधते हेतुपाम् नमार्थप्रतिपत्तिर्न विधियात् न्यायसहस्रप्रतिपा. दकं च भाप्यं न विधिपरम्। तथा फगतो देवदत्त इति पृष्टे तीर्थयात्री गत इत्युत्तरम् । पर्व तयतय द्रष्टध्यम् । ननु स्वरूपाययोधने स- ग्यपि फि कार्यमित्यापाला जायते । सत्यं कार्यवाक्ये ऽन्यपेक्षावि. शिया याहि माणयफेन्युक्त किमर्थमिति पृच्छति भोफ्तुमित्युत्तर दीयते । स्वरूपपर पार्यपर या यापय मिथित् प्रयोजनमुदिश्य प्र. युज्यते न प्रयोजनशून्यमित्येतावानब नियम. प्रयोजनं च नियोग पति नास्ति नियमः । यथा धर्मकाण्डे स्यागादिमाप्तिः फलमत्रा.

·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये पवर्गप्राप्ति फलमित्युपगम्यतु भवान् । यथोक्त पार्यपरेषु सम्ब- धग्रहणात् तत्रैव तेषा शक्तिर्नान्यत्रेति । तत्रोच्यते । यद्येव कार्ये ऽप्यग्निहोत्रादौ तेपा शक्ति सुदुर्लभा प्रत्यक्षानुमानपरिच्छिन्ने ऽर्थे लौफिके व्यवहारे शक्तिदर्शनात् । किं च सम्बन्धग्रहणकाले यद्य- द्विशेषण दृष्ट देशकालप्रयोक्रादि तत्सर्व शक्तर्नियामक स्यात् । अथ सम्बन्धनहणोपाय प्रत्यक्षादि यदिप्यते। कार्य च तद्वदेवेति तन्न शर्नियामकम् ॥ इति । इतश्च कार्यमनियामक नित्यत्यात सम्पन्धस्य यस्त्वनियोऽर्थः पाकादिकारक सोऽनुरुध्यते । किंच उपेयवेदन यावदुपायानां प्रतीक्षणम् | उपेये तु विदिते नोपायान्तरमपेक्ष्यते (१)॥ यथा रखपरीक्षाशास्त्र रतस्वरूपमवेदनार्थ स्वरूपे विदिते पश्चानोपाय पुनरपेस्यते । किं चान्वयन्यतिरेकाभ्या पदशक्त- विनिर्णय प्रतिपद् च सत्यवगमो न पदसमूहस्प । ननु च पदान्तरापेक्ष तत् प्रयुज्यते ततश्च वाक्यस्यैव चाचकशक्तिर्ने- फस्य पदस्य । अत्रोच्यते । मुखमस्तीति किं नाम न प्र- लप्यते । यदि पदान्तरापेक्षा पदस्य पाचकशक्ति. स्यात् ततो गामानयेत्यत्र प्रयुक्तस्य गोपदस्य गां पश्येत्यत्र वाचकशक्ति + स्यादानयेतिप्रयोगाभावात् । ततश्च प्रतिवाक्य सम्बन्धग्रहणा- यैव स्थातव्यं न व्यवहार फश्चित् सिध्येत । किं चाश्वमानयेत्या- नयेतिसन्निधानादश्चपदस्य गोत्व वाच्य स्यात् स्वतोऽर्थाभावात् । अथाश्वशन्दस्याश्वत्व याच्यमिति अभ्युपगम्यते गोशन्दस्य गोत्व सिद्ध तर्हि प्रतिपदमर्थभेदो न पदान्तरसन्निधिनिमित्तम् । शक्ति- मतामेव पदाना सहप्रयोग प्रयोजनापेक्ष कारकाणामिव काष्ठा- दीनाम् । न पदत्वसामान्य(२)गता वाचकशक्ति सर्वत्र सर्वार्थ- प्रतीतिप्रसङ्गात् । अव पदविशेषगता वाचकशक्ति सा च प्रति- पदमन्वयव्यतिरेकसामाादित्यतोऽभिधीयमानाना पदार्थानाम- चयो नास्विताभिधान शक्तितोऽवस्थितम् । न च सर्वेषां पदाना कार्य पाच्य पर्यायत्वेन सहप्रयोगानुपपत्ते तरूपादपराब्दवत् । भन्वय- ध्यतिरेयाश्या लिडादिप्रत्यययाच्यत्व कार्यत्व कार्यस्यातो यत्र लि- (1) नोपाय पुनरपत्त्य ते पा. १ पु.। (१) सामर्थनता--पा. ११३ पु.।

·. १ अध्याये १ पादे ४ सूत्रम्। खादयः प्रयुज्यन्ते तत्र कार्यपरः पदसमन्वयः यत्र तु प्रमाणान्तरा नधिगतस्वरूपप्रतिपादनं न तत्र तत्पर इति द्रष्टव्यं न सर्वत्रैकरूपा- पादने खेदनीयं मनः । यदि च दुहवलेन सर्वत्र कार्यपरत्वं वर्ण्यते सर्वत्र सर्वशक्तीश्वरस्य तत्वं न सिध्यति कुतः विध्यर्थवादमन्त्रात्मा त्रिधा घेदो व्यवस्थितः। स चेदिएः कार्यपरोन स्वरूप प्रमाणता ॥ कि केन कथमिति पशापेक्षो विधिः। त्र्यंशव्यतिरिक्त(२) च नि- योगो नाक्षिपति | शेषस्य वाक्यजातस्य सोऽरोदीदित्यादेः स्तुन्य: र्थेन समन्वयः । मन्त्राणां च प्रयोगस्मारकत्वेन अतो निरतिशयान- न्दब्रह्मस्वरूपप्रतिपादकप्रमाणाभावः । अथवा तत्परत्वमिप्यते का; र्थपरता हीयेत । नोभयपरत्वं चाक्यभेदप्रसङ्गात् । तस्मादयश्यं स्व- रूपपरत्वमेवेष्टव्यमीश्वरमिच्छतेति । पष्ठश्च प्रपाठको जगत्कारणपतिः पादनपरत्वेनानेकदृष्टान्तः पर्यवसितः तद्धास्य(२) विजिशासुरिल्यु. पसंहारात् । वाक्यतात्पर्यतः कल्प्यमत्यन्तातीन्द्रियं यदि ! तात्पर्य किमभिप्रेतं तच्छन्देन किमुच्यते ॥ नियोगस्य वाक्यार्थरचनाभ्युपगमात समस्तस्य पदजातस्य तत्प. 'रत्वं प्रसज्यते । प्रपञ्चविषयश्च नियोगो निष्प्रपश्यं ब्रह्म नयाः पर- स्परविरोधादसम्बन्ध: अंशत्रयव्यतिरिक्तत्वांच ब्रह्मतत्वं नियोग- 'सिखौ नापेक्ष्यते ऽनुष्ठातृभिः । नाच नियोगस्य, वाक्यार्यत्वे मीमां- 'सायां भाष्याक्षरं शारीरके घा सूत्राक्षरं सूचकमस्ति । भावनापा- 'स्तु पुरुषप्रयत्नरूपाया वाचर्फ भाप्याक्षरं सूत्राक्षरं च विद्यते । भा- 'प्याक्षरं तापत ये प्राहुः किमपि भावयेदिति ते स्वर्गकामपदसम्बन्धा- "न खर्ग भावयेदिति घूयुरिति भावार्थाधिकरणे स्पष्टम । सूत्राक्षरमपि कृतप्रयतापेक्षस्त्विति । शरीरन्द्रियमनसामात्माधिष्ठिताना वैधायि- 'शेषःप्रयतः सर्वधात्वर्थसाधारणः धात्वर्थास्तु परस्पर भिद्यन्ते प्र. यत्नस्तु न मिद्यते नदीसन्तरणकाष्ठभेदेन गमनादिषु विस्पटमसील- क्ष्यते स एव च साध्यत्वाद्वाक्यार्थो लोकवेदयोः नियोगस्तु तटस्थो रागादिवत्मवृत्ती निमित्तमातं न याक्यार्थ इति स्थितम् । यदुक्तं वेदा- न्तिानां कर्तृप्रतिपादनपरत्वं वा अपार्थत्वं चेति । तदेवं सति निरस्तम् । (1) तिरक-पा.पु.। (१) नवस-पा.पु.।

·. - भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्य न हि जगत्कारणं ब्रह्म कर्मसु कर्तृत्वेन नियुज्यते जीवस्तु नियुज्यते तस्य चास्तित्वं प्रत्यक्षेणात्मवादे(१) साधितमिति न घेदान्तवाक्या- पेक्षा प्रकरणाचभायाचनकर्मशेषत्व घेदान्तानाम् यदप्युक्तं कर्मवि- धीनां कार्यद्वयमान्वयिकं प्रासङ्गिकंचेति। तदुत्प्रेक्षामात्रम्। आन्वयिक- मेवैकं कार्य श्रुतत्वात् । ध्येशापेक्षा हि विधिः फलांशं करणांशमिति: कर्तव्यतांशं चापेक्षते । परिपूर्णे च यंशे विधिः परिसमाप्तः कथं कार्यान्तराय कल्पते न च नैसर्गिकप्रपञ्चोपरमः कर्मानुष्ठानमात्रेण भवति यदा ज्योतिष्टोमादिषु प्रवर्तते तत्रापि यजमानचिग्ग्रहचम- सादिप्रपञ्चोऽस्त्येव चक्षुरादिभिश्च रूपादिदर्शनस्य क्वचित(२) प्रपञ्च- स्योपरमः कस्यचिदुद्भव इति न प्रपञ्चोपरमः प्रयोजनं दृश्यते न च कमणि प्रवृत्तानां त्रिवर्गपराणामात्मनानोत्पत्तेः प्रागवस्थायां - र्तमानानां दृष्टादृष्ठचिपयोपयोगश्च निवर्तते फर्मिणां तु सुतरां रा- गो विवर्धते । तथा चोक्तं भगवता । भोगैश्वर्यप्रसक्तानामिति । श्रुति- रपि। यत् फमिणो न प्रवेदयन्ति रागादिति । तस्मात् प्रसद्भिकं फल- मेवासिद्धम् । यद्यप्यस्ति तथाप्यविवक्षितं यश्चार्थादर्थो न सचोदनार्थ इतिन्यायाव । तथा च स्तुतिशाखाधिकरणे स्तौतिसंशत्यो (३) श्रुत- मपूर्वमेव प्रयोजनं देवतास्मरणं प्रासङ्गिकमिति स्थितम् । ऐन्द्रया गा- हेपत्यमुपतिष्ठत इति च गार्हपत्योपस्थानं प्रयोजनं गम्यमानमिति नेन्द्रोपस्थानम् । यथा च प्रकृतिर्विकृति नापेक्षते परिपूर्णत्वात् विकृ. तिश्च पुन प्रकृतिमपेक्षते ऽपरिपूर्णत्वात् । एवं पूर्वो घेद्भाग. परं नापेक्षते स पुन पूर्वमपेक्षते । वेदान्तवाक्यैरेय ज्ञानसहकारिक तया नित्यकर्मोपदेशात् तमेतं वेदानुवचनेनेति। ततश्चात्मशानाधिकृत- स्य कर्मभिर्षिनापवर्गानुपपत्तेः ज्ञानेन कर्म समुञ्चीयते । यत् पुनः कोय- लफार्मिभिः क्रियमाणं कर्म पुरुपयोग्यतापादनद्वारेणोत्तमाधिकारवि- विशेषत्वं प्रतिपद्यते । तदुत्प्रेक्षामात्रेण कल्पितम् । न च लौकिकेन. पान्तेन चैदिकोऽयों निरूपयितुं शक्यते ऽनुमानादीनामविपयत्वात् । यदप्युक्तं भेदाभेदयोनिरोध इति । तदभिधीयते अनिरुपितप्रमाण- प्रमेयतत्त्वस्येदं चोद्यम्। एकस्यकत्वमस्तीति प्रमाणादेव गम्यते । नानात्वं तस्य तत्पुर्व फस्माझेदोऽपि नेप्यते ॥ गिरयावाद-पा.पु.। (१) कचित् कस्यचित् - पा. २१ पु.। (३)सौनि समय -पा.१.।

·। ६ अध्याये १ पादे ५ सूत्रम् पत् प्रमाणः परिच्छिन्नमविरुद्ध हि तात् तथा । घस्तुजातं गयाश्वादि मिन्नाभिन्न प्रतीयते ॥ न भिन्न भिन्नमेव या कचित् केनचिद् दर्शयितुं शक्यते । सत्ता शेयत्वद्रव्यत्वादिसामान्यात्मना सर्वममिन्नं व्यक्तात्मना तु परस्पर- लक्षण्याद्भिनम् । तथाहि प्रतीयते तदुभय(१) विरोधः कोऽयमुच्यते । विरोधे चाविरोधेच प्रमाणं कारणं मतम् ।। एफरूपं प्रतीतत्वात् द्विरूपं तत् तयेष्यताम् । एकरूपं भवेदेकमिति नेश्वरमापितम् ।। ननु शीतोष्णयोर्यथा परस्पर विरोधस्तथा भेदाभेदयोः किमि एमुच्यते नास्ति विरोध इति । अत्रोच्यते । भवतः प्रशापराधोय न वस्तुविरोधः कर्थ सहानवस्थानं छायातपद्भिनदेशवर्तित्वं च शीतोष्णयद्विरोधो नाम एतदुमयमिह कार्यकारणयोग्राप्रप- श्वयोर्नास्ति तदुरपञ्चेस्तत्रैवावस्थितेस्तत्रैव प्रलयात् । विरोधे हि अयमेतन्नोपपद्यते । न हि कृशानुनागुरोत्पत्त्यादिलक्षणः सम्ब धो हश्यते । कारणेन हि मृत्सुवर्णादिना कार्य सर्वदानुस्यूतं दृश्य- ते। तत्राक्षिणी निमील्य परस्परासगतिलक्षणो विरोधो वैयात्याद(२) घक्तव्यो भवेत् प्राथमिकथोत्रियधोत्रप्रतारणार्थ वा । शीतो. प्रणयोर्भिन्नाधारवर्तिनोर्न कदाचिदुत्पाधोत्पादकलक्षणः सम्बन्धो माधाराधैर्यलक्षण इति युक्तस्तयोः परस्पर विरोधः । तस्मान्छी- घोणवदित्ययुक्तं दृष्टान्ताभिधानम् । अत्र प्रागल्भ्यात् कश्चिदाद । पथा संशयक्षानं स्थाणुर्वा पुरुषो पेस्यप्रमाणं तथा भेदाभेदज्ञान- मिति । तदसत् । परस्परोपमर्दैन न कदाचित् सहस्थिति। प्रमेयानिश्चयाच्चैव संशयस्याप्रमाणता ।। अत्र पुनः कारणं पूर्वसिहं मृत्सुवर्णादिलक्षणं ततः कार्य पश्चाजायमानं तदाभितमेव जायते । कारणसमानार्थी हि का- पंबुद्धिर्न कारणस्वरूपोपमर्दैन देशतः कालतो वा पृथग्भूत का- परश्यते । तस्माद परिकदितन यद प्रपञ्चे मिथ्यात्वमातिज्ञानम In (1)-पा...। () गाव्या-पा. २ पु. । ३ ·१८ भास्करीयब्रह्मसूत्रमाये च पुरुषापेक्षया मिथ्यात्वं सत्यत्वं घा प्रपश्चस्य कल्पयितुं शक्य मुमुक्षुन प्रति मिथ्या इतरान् प्रति सत्यमिति । न हि रूपमन्धान प्र- ति असत्यमितरान प्रति सत्यमिति शक्यं यफ्तुम् । न हि पुरुषख- रूपानुरोधिनो भावा येन तदपेक्षया सत्यत्वमसत्पत्वं का भजे- रन्। तथाच नरभेदान्न हि शेया घस्तुन सदसत्यता। न हि रुपमनन्धानां सत्यमन्धेष्वसद् भवेत् ॥ यथा सहस्रररिम स्तुवन्तं निन्दन्तं च तपति । किं च मुमुक्षुन प्रत्ययस्तुत्वमितरान् प्रति वस्तुत्वमिति युगपत् तथ्यमिथ्यात्वन- सद्भः । किंच प्रपञ्चास्तित्वमशस्य तस्यैव शानिन. पुन'। स एव किल नास्तीति कथं सह्य(१) बचो भवेत् ॥ न हि द्विचन्द्र प्रागासीत् पश्चान्नास्तीति युज्यते । द्विचन्द्रज्ञानतुल्यत्व प्रत्यक्षादेस्त्वपेक्ष्यते ॥ मिथ्यात्य किलागमेन प्रत्यक्षादिशानस्य प्रतिपाद्यत इत्यभ्युपग- मात सर्वदेवं मिथ्यात्य द्विचन्द्रज्ञानवदिति युक्तमभ्युपगन्तव्य घा- ल्ये त्वर्द्धजरतीयन्यायाश्रयणम् । यथागमेनापि मिथ्यात्वं न प्रतिपा- यते तथा तदनन्यायमित्यत्र यक्ष्याम । न च तिमिरवत् प्रपञ्चमि- प्यात्ये कारणदोपो गृह्यते । अतो भिन्नाभिन्नरूपं ब्रह्मेति स्थि- तम् । सनहरलोक । कार्यरूपेण नानात्वमभेद कारणात्मना । हेमात्मना यथाऽभेद. कुण्डलाघात्मना भिदा ।। इति । घेदान्त निपुणम्मन्य फश्चिदाह । अविद्या(२) कारणदाप इति । यद्येवमविद्यायत्तां यदुत्पन्नं ज्ञानं तन्मिथ्येत्यभ्युपगम्यते ग्रह्मज्ञानमपि मिथ्या स्यादविशेषात् अविद्यावानेव हि श्रोता तत्यमस्यादिवाक्यश्रयणे अधिक्रियते । यदि च तस्याविद्या नास्ति श्रवणमननविधानमनर्थक स्यात् । अतश्च मूलोच्छेदात सत्ययादप्रसङ्ग । फा.चेयमविद्या भवतोऽभिप्रेता । किं भेद- दर्शनमुत तयतिरिक्रति । यदि तावद्भेददर्शनमविद्याभ्युपेयेति तद वक्तव्य फथ भेददर्शनस्याविद्यात्वम् । कि विद्या- (स)पाच-पा.पु.॥ (१)पत्रायविद्या-पा.१।१ पु.।

·१ अध्याये १ पाद ५ सूत्रम्। तोऽन्यत्वादविद्या अय विद्याया अभाव इति । न तापदभावः संवेदनत्यस्य प्रत्यक्षावात् । इयांस्तु विशेषः परविद्यापविधा घेति । तथा चोक्तम् । हे विये वेदितव्ये परा चैवापरा चेति । न च पर्युदासः सम्भवति । न हि भेदशान द्रव्यं गुणः किया था येन विधातोऽन्यत् स्यात् । विधेति ज्ञानमुच्यते भेदशानमपि शानमेवेति अथ तद्विपरीताऽविद्या तत्रापि किं नित्या थनित्या वा सा च ब्रह्मणः फि जीयस्येति । यद्यनादिरविद्या त- दानीमनिक्षिपसनः तस्या उच्छेत्तुमशक्यत्यात ब्राह्मयत् । अथा- दिमती फुतः सा जायते यदि चोत्पत कार्यत्वावस्तुत्वमसङ्गः। तत्रावस्तुभूताऽविधेति प्रतिक्षा(१) हीयते । न घयस्तु राशविषाणमु- स्पद्यते । न च प्राणोऽविद्या तस्य विशुद्धचिद्रूपत्वानिरतिशयानन्द- रूपत्वात् । न च जीवस्य ब्रहाव्यतिरिकजीवानभ्युपगमात् । प्रति- विम्वरूपम्य च जीवस्य कल्पितस्यावस्तुत्वात् । हन्त निराश्रयाशि- धाभावपदवी प्राप्ता । तस्मान्न भेददर्शनमविद्या । नापीभ्यरस्य किं तर्हि जीघस्प घस्तुभूतस्य देहादिवनात्मसु विपरीतशानं प्रलम्व- रूपाप्रतिपत्तिश्च तदुभयं महणाग्रहणमविद्या सा तस्वमस्यादिधाक्य- श्रवणनितया विद्यया निवर्तते न प्रपञ्चदर्शनं ब्रह्मकार्यस्वावमपञ्चस्थ वस्तुत्वं ब्रह्मैव हि कारणात्मना कार्यात्मना वावस्तिमित्युक्तमान हि ब्रह्मविषयं शानं मिथ्या भवितुमर्हति । यद्येव प्रपञ्चसत्यत्वे कथं भवत्पक्ष मोक्ष इति । यस्यापि प्रपश्ची मिथ्या तस्यापि कर्थ मो- क्ष इति वक्तव्यम् । यथा स्वमप्रपञ्चो निवृत्तोऽपि पुनःपुनरुत्पद्यते तथा जाग्रत्प्रपश्चोऽपि मुक्तस्याप्युत्पद्येत यथा सुषुप्तिप्रलययोस्तिमिररूपाच- स्थिताऽविद्या पुनः प्रपञ्चहेतु तद्दनवस्थायिनी च विद्या प्रदीपज्वा- लावत् तस्यां ध्वस्तायां तमोयविद्या पुनत्तिष्ठेत् । ननु शानेनो- म्मथितस्य कथं पुनरुत्पत्ति । अश्रोच्यते । कथमुन्मथनं मतं ज्ञान- स्यापि प्रपञ्चरत्वात् न प्रपञ्चेन प्रपश्चोन्मथनं सम्भवति तुल्यरा- कित्वात् । अयात्मरूपं ज्ञानं यद्येयं सर्वदात्मरूपस्यायस्थितन्यात प्रपञ्चप्रतिभासनानुपपत्तिः तमस इव प्रदीपसन्निधौ । ततश्च ससाराभावान्नित्यमुक्तिप्रसङ्गः । तस्मादागमेन बन्धमोक्षव्य- वस्था वक्तव्या न तर्केण अनवस्थितत्वात् । भस्मरपक्षे मुक्तः सर्वात्मा भवति सर्वतः । तथा चाह । सर्वात्मा (1) विषपातिमा-पा.पु.।

·भास्करीयनक्षसूत्रमाध्ये भवति सर्वशः सर्वमेवाविवेशेति । तद्धतत(१) पश्यपिर्धा मदेवः प्रतिपेदे ऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति मुक्त्यवस्थायामपि पूर्व घत प्रपञ्चसद्भावं दर्शयति । अत्राह अस्तु तर्हि केवलादेव ज्ञाना- म्मुक्तिः फर्मनिरपेक्षात् । चतुर्विधं हि फर्मकारफमुत्पाचं प्राप्यं चिफार्य संस्कार्य चेति । न तायमोक्षाख्यं ब्रहास्वरूपमुत्पाद्यम. नित्यरयमसङ्गात् अतो नोत्पत्त्यर्थमग्निहोत्रादिकर्म नापि फर्मणा प्रदाप्यते सर्वगतत्वेन नित्याप्तस्वरूपत्वात् । न च क्रियया विक्रि- पने चर्मवदनित्यत्वप्रसङ्गात् । नापि संस्क्रियते नित्यस्यातिशया- सम्भवात् । अतः कार्यानुप्रवेयो न शक्यते व्युत्पादयितुमिति । अ- घोच्यते । सत्यं त्रिविधं कर्म न सम्भवतीत्याप्यं तु न शक्यते नि- रसितुः । यथैव ज्ञानेनाविद्यानिचिद्वारेण ब्रह्मस्वरूपमवाप्यत इत्य- भ्युपगम्यते । तथा फर्मसहितेनेत्यायुपगन्तव्यं यशेन दानेनेतिवि- नियोगात् । यदि च नित्यप्राप्तो मोक्षः स्यादयतेन सिद्धत्वात् सों लोको मुव्येत । अधाविद्याव्यवधानात तनिवृत्तिद्वारेण तन्निवृत्ति- व विद्यया विरोधादिति मन्यसे । अत्रोच्यते । तद्विपरीत ते प्र- सज्यते भेदविज्ञानमविद्या भवतोऽभिप्रेता न तद्धियमाणशरीरस्य कस्यचिद्भेदज्ञानं विनिवर्तते घक्षुरादीनां तन्निमित्तत्वात् । नच निमित्ते सति नैमित्तिकं न भवति कर्मणां तद्भोगार्थत्वात् । कथं भोगार्थत्वं देहेन्द्रियविषयविभागक्षानहेतुत्वान् । अपि चेतरेतरहेतु- स्यमपिघाफामकर्मणां पीजाड्रय द्यतः संस्कारचक्रमविरलमनु- घर्तते ततश्चाद्वैतज्ञानं पाध्यतामति प्रतिपक्षवलीयस्त्वादप- घर्गामायः प्रसज्यते । न च बाध्यसानाकारं भेदशानं तिष्ठतीति राफ्यते अनुन्मत्तेन यतुं स्थितिनिमित्ताभायात् । निमित्तसद्भावे हि निवृत्तमपि मिथ्याशानं पुनरुत्पद्यते । द्विवन्द्ररज्जुसदी मा- न्तित्वेन निश्चिते प्रवृत्तिोंपपद्यते । दृश्यते च शौचाचमनव्या- गयानमोजनादी क्षुत्पिपासयोरनिवृत्तस्यात् तत्प्रेरितोऽस्वतन्त्रः प्रवर्तते । बाधितकल्पं चाहानमिति सानुभयविरुद्ध सुवन्नुम्मत्तान्न विशिष्यते । न चाविद्यायाः सावरोपत्वं शक्यं कल्पयितुमवस्तु. स्यात् । न हि राशयिपाणस्य सावशेपत्वं निरवशेषा, वास्ति । यदि च भेदशानं सर्वात्मना नियतेत सम्प्रदायविच्छेदः स्यात् । असिद्ध भाय हेतुर्विरोधादिति । मनुव्यासयाशवरायादीनामुपेदशकर्तृ- ()नदेव-पा...।

·१ अध्याय १ पादे ५ सूत्रम्। रवोपलब्धे । शब्दादिभेदप्रतिभासे हि सम्प्रदायोपपत्ति । तद्धतत् पश्यनिति च युगपदुमयानुवृत्तिश्रुतेःनि सम्बोधो निरास्वादस्व- स्पक्षे मोक्ष. स्यात् चैतन्यमानायरोपस्यात् पदन्ति केचित् शृगालत्वं पने घरमिति। अस्मत्पक्षेतुन भेदशाननिवृत्तिरविद्यानिवृत्ति. किं तर्हि गरीरादावनात्मन्यात्मवृद्धिनित्ति तत्रच सिद्धो हेतुस्तनिवृत्तौ शरीर- पातादनन्तर सर्वशः सर्वशक्तिनिरतिशयसुससवेदी मुक्तो भयतीति निरवयम् । अपिचानेफजन्मसञ्चितानां कर्मणामारन्धानारब्धफलानां फथ तम्मिरित्तानविरोधाभायात् । पन्धकारणस्वादरवर्गहेतुशानेना. स्ति विरोध इति चेत् कथं वन्धहेतुत्वमवगतम्। शाखादिति चेत् तर्हि आगतोऽसि मदीय पन्यान(१) फुतस्ते ऽविधामात्रवादिनस्तयति. रिक्तं कर्म वा अयाधार्थवादित्वात् । अस्मरपक्षे तु यु. ज्यते । यथा यात्रानित्यकर्मसमुन्धितादात्मशानादविद्याफामकर्म- लक्षणयन्धनिवृत्तिस्तथा यशादिश्रुतेरश्ववदित्यत्र दर्शयिष्यामः॥४॥ सांण्यास्तु त्रिगुणमचेतन प्रधानं जगत्कारणमनुमीयते तत्रैव घेदान्तवाफ्यानि योजयन्तः प्रत्यवतिष्ठन्ते। चेतनस्य ग्रह्मणो जगत्कार- णत्वे यत् प्रतिज्ञातं शास्त्रयोनि सदेव सौम्येदमन आसीदित्यादि- पाक्यसमन्नयात् । तदसिद्धम् सच्छब्दोवस्तुमात्रवाची प्रधाने त्य- पकल्पते । अतोन चेतनं जगत्कारणमिति प्राप्ते प्रवीति । ईक्षते शब्दम् ॥५॥ न प्रधान जगत्कारणमशम्द हि तत् । न विद्यते शब्दः श्रुतिर्यस्य सदशब्द कस्मादीक्षतेरीक्षणश्रवणात् तदक्षत घडु स्यां प्रज्ञायेयेति । क्षतेरिति धात्वर्थनिर्देशो लक्षणया न धातुनिर्देशो यथेतिकर्तव्य. साविर्यजते पूर्ववत्त्वम् । ईक्षणं पर्यालोचनमध्यवसाय प्रत्यक्षं तद- घेतनस्य नोपपद्यते ॥५॥ अत्राह गौणमीक्षणं भविष्यत्यचेतने ऽपि चेतनवदुपचारदर्शना- त् । यथा आसनपतन फूलमालक्ष्य कूलं पिपतिपतीति प्रयुज्यते तथा प्रधाने प्रत्यासन्नप्सर्ग नियमेन प्रवृत्तिमालोक्य चेतनोपचारोम- विष्यति । भवति बेहाप्यचेतनयोरतेजसोपचार तत तेज पेक्षते- ति(२)। तस्माद्गौणमीक्षणम् । अत्र प्रतिविधत्ते । (१) यत् खान-पा.पु.। (१)सनतेम एकता पाप ऐपन पत्र- तिधेयजामा कुर्यादा नुवा-११ १.१ ·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ॥ ६॥ गोणमीक्षणमित्ययुकं कस्मादात्मशब्दात सेयं देवतेत्यत्र हन्ताहमि. मास्तिम्रो देवताऽनेन जीवनात्मनानुप्राषिश्य नामरूपे व्याकरवाणीति तथा स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इत्यात्मशब्दथेतनवचनो लोके प्रसिद्ध स्तेन जीवं व्यपदिशति देवता जीवश्च प्राणानां धारयिता प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धस्तत्रात्मशब्दप्रयोगो युज्यते । यद्यचेतनं प्रधान जगत्कारणं गुणवृत्त्या कर येत तदय दंयताशब्देन परामृष्येत ततश्चा- चेतन चेतनस्यात्मेति विरुद्धमापयेत ततो मुख्यमेवेक्षितृत्वम । कुले तु युक्तं गौणत्वं प्रमाणान्तराधीनत्वाल्लौकिकस्य प्रयोगस्य । अप्लेजसो- रपि प्रकृतदेवतागुप्रवेशात तदीयमेवेक्षितृत्वं कार्यगतं चापदिश्यत इत्यदोषः ॥६॥ अनाहात्मशब्दोऽचेतने प्रधाने लक्षणया प्रयुज्यते पुरुषोपकारि- त्यात् । यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि पत्तिगपाके भवत्यात्मशब्दप्रयोगो ममात्मा भद्रसेन इति । अथवा चतनाचेतनयोः साधारणोऽयमात्म- शब्दो यथा ज्योतिःशब्दः क्रतुज्वलनयोरिति । अश्रोत्तरं पठति । तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥७॥ नायमात्मशब्दो गौणोऽत्र सम्भवति । प्रकृतेर्जगत्कारण- निष्ठस्य श्वेतकेतोस्तत्वमसीत्युपदिश्य मोक्ष उपदिश्यते । तस्य तायदेव चिरं यावन्न घिमोदय ऽथ सम्पत्स्य इति । यावत् शरीरान चिमोक्ष्यते प्रारब्धकर्मफलभोगप्रतिबन्धात तायदयास्य विदुपश्चिरम भुक्त तु कर्मणि प्रतिवन्धामायादथ ब्रह्म सम्पत्स्यत इत्यर्थ । तकार- लोपोऽत्र छान्दसो द्रष्टव्यः।यदि चाऽचैतनं प्रधान तत्वममीति प्राह- येत् ततो मिथ्यावादि शास्त्रं न प्रमाण स्यात् । मातापितृवचनादपि प्रत्ययिततर(१) यथाभूनचादि शास्त्र वरपक्षे मिथ्याऐमोक्षोपदेशा- नुपपत्तिः। सेनापती तु प्रमाणान्तरवशादुपचारो युक्तः।ग स्वयंसा- - धारणोऽनेकशक्तिकल्पनाया अपन्यायत्वात् तत्र गौण्या कृत्या प्रयोग उपपद्यते तत्राोपत्तिक्षयाद्वाचकतिफल्पनमयुक्तं यथा- निर्माणयक इति । चेतनोपकारित्वं चालोच्य अनारमन्यात्मराम्दो लोफे प्रयुज्यते भूनात्मन्द्रियात्मेति । यत्र पुनर्माणी वृत्तिर्न सम्भवति (१)यापितम्य-पा.पु.। 1 .

·१ अध्याये १ पादे ६-१० सूत्राणि । सत्रानेफशक्तिकल्पना यथा अक्षाः पावा इति । ज्योतिमाटोऽपि त. माप्रतिपक्षे मुख्यः स च गौणः गोण्या वृत्या प्रती युज्यते। ज्यो- तीपि स्तोमा अस्येति ज्योतिशमोऽर्थयाददर्शनात् । एतानि वाय तानि ज्योतीपि य एतस्य स्तोमा इति स एव भक्तो असन्ते ज्यो- तिपा यजेतति निर्दिश्यते ॥Gn इतश्च नात्मशळो गौणः।। हेयत्वावचनाच ॥ ८॥ यघनात्मैवाचेतनं प्रधानं जगत्कारणं तरचमसीति श्वेतकेतो. पदिएं स्यात् । स च पित्रोपदिष्टं प्रमाणीकुर्वनन्धगोलापलन्या- येन न कदाचिन्मुच्येत तस्य ततो हेयत्वं घक्तव्यं न चायोचत । स. न्मानकारणनिष्ठेय पठनपाठकपरिसमाप्तिः । अतः सच्छन्दवाय चैतनं ब्रहोति निधीयते । प्रतिज्ञाविरोधाश्च उत तमादेशममाक्षः येना- श्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति । प्रधाने विशाते हि तत्कार्य महदादि विज्ञातं स्यात् न भोक्तृवर्गाः । ब्रह्मणि पुनः का. रणे विशाते भोक्तभोग्ययगों विशाती स्यातां तदनन्यत्यात ॥ इतश्च प्रथानं न सच्छन्दवाच्यम् । स्वाप्ययात् ॥९॥ यत्रतत्पुरुषः स्वपित्ति नाम सता सौम्य तदा सम्पनो भवति स्त्रयमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षत इति । स्वपिति- मामनिवचनन स्वमपीता भवतीति स्वस्मिन् प्रकृते सच्छन्दवाच्ये जीवस्याप्ययं दर्शयति । यदि प्रकृतं चेतन पान ततस्तस्मिन् चेत- मस्य स्वाप्यय उपपद्यते । अध्ययः प्रलयः सच्छब्दवाच्येनकीभावः । तस्मानाचेतनं सच्छन्दवाच्यमिति ॥९॥ गतिसामान्यात् ॥ १० ॥ गतिः स्वगतिः । अथवा गतिः प्रवृत्तिस्तस्यास्तुल्यत्वात् । सर्व- वेदान्तेषु जगत्कारणावगतिस्तुल्या न तार्किकसमय इव भिन्नप्र- स्थानावगतिः । यथाग्नेबलतः सर्या दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेर- म्मेवमेधेतस्मादात्मनः सर्चे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका इति । तस्मादा एतस्मादारमन आकाराः सम्भूत ·४ २४ मास्करीयनक्षसूत्रमाष्ये इति । यः सर्वशः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तप इति महदेतत् प्रामाण्य. फारणे यत् सर्वघेदान्तानां संवादित्वम् ॥ १० ॥ इतश्च । श्रुतत्वाच ॥ ११ ॥ सामाथेश्वर. सर्वशो जगत्कारणं श्वेताश्वतराणां मन्त्रीपनि- पदि ध्यते । न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके न शिता नैव च तस्य लिङ्गम् । स कारण फरणाधिपाधिपो न चास्य कश्विजनितान चाधिप इति । तस्मात् सर्वशं ब्रह्म जगतः कारणमिति सिद्धम् । स्थित शास्त्रयोनित्वं ब्रह्मणः । तत् कारणात्मना कार्यात्मना द्विरूपेणाव- स्थितमिरयुक्तम् । क पुनस्तरकार्यरुपं निर्दिश्यते कवा तविपरीत कारणमेवोपदिश्यत इति । तनिवेकदर्शनायोत्तरप्रारम्भो वाक्या- थेषु वचनव्यक्तीनां विचित्रप्रतिमानोत्पत्तः । ग्राम्दप्रमाणप्रकारेच भुस्यादिभिः पद्भिस्तदनुसारिणा च तर्केण च सर्वत्र निर्णयः क्रियते पदाना परस्परसमन्वये वाक्पफवाफ्यत्वे च तेषां सामर्थ्यात् ॥११॥ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १२॥ तैत्तिरीयके समय प्राणमयं मनोमयं विज्ञानमयं चानुक्रम्या- प्रायते। तस्माद्वा एतस्मादिक्षानमयादन्योऽन्तर मारमानन्दमय इति । तत्र सरायः । किमानन्दमयराब्देन प्रकृतं प्रमोच्यते कि चा ततो. योन्तरमिति । किं पुनरत्र युक्तम् । आनन्दमय. प्राप्तश्चयों हिरण्य- गर्भादिय॑पदिश्यते न मुख्यः परमात्मा कस्मात् प्रियायवयवयो- गाधारीरत्वश्रवणात् तस्य नियमेव शिर इति । यथान्नमयादी. नामवयवयोगादमुख्य(१)मात्मत्यमेवं तत्रापि स्याद्विकारापन्न एव फश्चिदारमा निर्दिश्यते । आनन्दमय इति च विफारे मयट्प्रत्ययध. घणात् । तस्यैप एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्येति शरीरयोगः श्रूयते। तम्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्येप एर शरीरे भवः (शारीर मारमा यस भानन्दमय इत्यर्थः । तस्मात संसायेंवारमानन्दमय इति मासे घूम.। मौयानादमयो न विकारापन.)(२) कुतोभ्यासात यामम्दराम्दस्य (1)ोगानुन-ut..पु.पोगदएक-पा.१५.। (Oणय पाठो मालपु.।

·+ १ अध्याय १ पादे ११-१५ सूत्राणि । यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् संपानन्दस्य मीमांसा आनन्दो प्र- झति व्याजाना(१)दानन्दं ब्रह्मणो विद्वानेतमानन्दमयमात्मा- नमुपसकामतीति । यत् पुनरुतमन्नमयादिवमुख्य आत्मेति । नाय दोपः। सर्वान्तरश्रुते. आनन्दमयः परमात्मेति निश्चीयते । अन्नम- यादीनामापेक्षिकमन्तरवं शासाचन्द्रन्यायेन प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ- मुपन्यस्यते सत्यं शानमनन्त ग्रह्मेति प्रकृतस्य ब्रह्मण प्रतिपादयि- पितत्वात् । उपक्रमोपसहारयोरेकार्थत्वमेकवाक्यत्वात् ।.यथा जातेप्टी वैश्वानरं द्वादयकपाल निर्वपेत् पुत्रे जाते तस्य यदष्टाफपालो भवतीत्यरत्यादीनामुपन्यासो द्वादशकपालप्रशंसा एवमत्राप्यन्यार्थोऽनमयाघुपन्यासो न मुख्यार्थप्रतिपत्त्यर्थो नोपास. नार्थों वा वाक्यभेदप्रसद्भात न चात्रोपास्चेति विधि. श्रूयते फल स्वन्यत. सिद्धमनूयते मनोमये तूभयं नास्ति छान्दोग्ये हि सप्तमे नामोपास्येति प्रतिवाक्यं विधिश्नुते. । फलश्शुस्या चायान्तरपुरुषार्थों विधक्षितोऽवगम्यते । तस्मादानन्दमयमतिपादनं कृत्स्नं प्रकरणं न स्वनिष्ठमिति । ययुक्तमवयवयोग इति तत् मायापयापि पुरुप- विधित्वकल्पनार्थो नाययययरीरप्रतिपत्त्यर्थ इत्यदोप. ॥१२॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥ विकारार्थवाचिनो मपदप्रत्ययस्य दर्शनादन्नमयादियदमुख्य भारमानन्दमय इति चेत् न प्राचुर्यार्थे ऽपि मयटो विधानात् । प्रभूत- घचने मयडिति हि प्रभूतायां विधीयते । यथानमयो यश इति ॥१३॥ तहेतुव्यपदेशाच ॥१४॥ तस्य प्रातस्य प्रक्षण आनन्दहेतुत्वं व्यपदिशति श्रुतिः । पप ह्येवानन्दद्यातीति । आनन्दयतीत्यर्थो यो हन्येश्यो धन प्रयच्छति स प्रचुरधन इति प्रसिद्धमेव यो जीवानानन्दयति स प्रचुरानन्द इति गम्यते ॥१॥ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १५॥ यमन्त्रेणोक्त तन्मान्त्रवर्णिकम्। सत्सं शानमनन्तं ब्रह्मेति तक्ष्या- प्रानन्दमयशम्देन गीयते ॥१५॥ (१)यामानान-पा. ११.। ४ ·मास्करीयब्रह्मसूत्रमाप्ये नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ ॥ इतरो जीवः संसारी नानन्दमयः फस्मादनुपपत्तेः भानन्दमय प्रकृत्य सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति महत्व धूयमाणं जीवे नोपपद्यते । सच स्यश्चामवदिति च सर्वात्मकत्वम् ॥ १६ ॥ भेदव्यपदेशाच्च ॥ १७ ॥ इतश्च नानन्दमय. संसारी प्रकृतमानन्दमयशब्देनोक्ता(१) तथेतरं लम्धारं दर्शयति रसो प सः रसं वायं लब्ध्वा आनन्दी भवतीति न हि लम्धेय लन्धन्यो भवतीति । अत्र फेचित् स्व मतिकल्पिवदर्शनपरित्राणाय सूत्राथै विनाशयन्तो व्याचक्षते । न हीश्वरादन्यः ससारी विद्यते स एव संसारी। तत्र नेतरोऽनुपप- तेर्भेदज्यपदेशाश्चेति कर्य सूत्रस्यमिति चेत् । नैप दोपः । उपा- धिकृतभेदमानाङ्गीकरणादिदमुच्यते । यथा घटाफाशः पटाकाश इत्याकाशस्य भेदव्यपदेशः कल्पनामात्रेणेति । तदेतदयुक्तम् । यथाश्रुतसूत्रार्थसम्भवे भक्त्या व्याख्यानस्यापन्यायत्वात् । यथा चे. श्वराज्यस्याससारित्वं जीवपरयोश्च भेदाभेदी तथोचरत्रांशो ना- माव्यपदेशादित्येवमादी विस्पएं पक्ष्यामः ॥ १७ ॥ कामाच नानुमानापेक्षा ॥ १८॥ ननु च सत्वगुणस्यानन्दहेतोः प्रधाने विद्यमानत्यात तदेव प्रधानमानन्दमय स्पानेत्युच्यते । अनुमीयत इत्यनुमान प्रधान तदपेक्षा चास्मिन्नानन्दमये पाक्ये नास्ति कुत. कामाच । सोऽका- मयत यहु स्यामिति । कामधेच्छा चेतनधर्मो नाचेतनस्य गतिसा- मान्यसमर्थनायेद प्रसादुक्तम् ॥ १८॥ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १९ ॥ इतवानन्दमय. परो न संसारी न प्रधानं अस्मित्रानन्दमये प्रहते अस्य जीवस्य प्रवियुद्धस्य तयोगं तेन योग मुक्ति शास्ति शास्त्रम् । यदा रेप पतस्मिन्नश्ये नात्म्ये ऽनिरुत निलयने (जपानन्दमय रसमदमोकली-पा.पु.।

·१ अध्याये १ पादे १९-१९ सूत्राणि । भय प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोभय गतो भवतीति तदेतस्मिन् मुकिशासन परमात्मपरिग्रह पवरपते नान्यति स्थितम् । अत्र केचिदिम सिद्धान्त दूपयित्वा पुच्च्यझप्रतिपादनाय यतन्ते । नान- न्दमयस्य ग्रहात्य विचारार्थमयट्पयाहपतितत्वात् । अयमपि विफा- रार्थ एव युक्त प्रियशिरस्त्याचवयवयोगाच ग्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठति च एफस्पायययावयरित्यासामअस्पात ग्रहापुच्छमित्यत्रं च प्रहाशब्द- प्रयोगात् । असनेर स भवति मसद्रोति येद चेदिति चानुकर्षात् । कि चानन्दमये प्राण्यभ्युपगम्यमाने सविरोपं ब्रह्माभ्युपगत स्यात् निर्विशेष विह वाक्यशेपे थूयते । यतो वाचो निवर्तन्त इति । कि चानन्दप्रचुर इत्युके दुपाल्पत्यमपि गम्यते । मा- चुर्यस्य प्रतियोग्यत्पतापेक्षित्वात् । प्रातिपदिकमानान्यासाश ना- नन्दमयाभ्यास शस्यने वर्णयितुं ततो ग्रहापुच्छ/ प्रतिष्ठेति ग्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । आनन्दमयस्तु ससारी कश्चिदिति । सूत्राणि त्वेष योजयितव्यानि । आनन्दमय इत्येतस्मिन् घाफ्ये प्रहापुच्छ प्रतिष्ठति प्रशात ब्रह्म प्रतिपत्तव्य कस्मानिर्विकारस्यानन्दप्रातिपदिकस्याभ्यासा तूरिफारशम्दानेति चेद्विकारशब्दोग्यवराद पुच्छरान्द इत्यर्थ । तत्रोत्तरम्।नामायापति (१)सर्यत्र पुच्छाव्यप्रयोगानुवृत्यात्रापि पु सशष्द प्रयुक्तो न च तत्परत्वेन पुच्छ परायण सर्वस्यानन्दजात- स्येति पुच्छशब्द प्रयुज्यते न पुच्छत्ववियक्षया । परापयपि सूत्राणि ययासम्भव याजनीयानीति । अत्र वदाम । स्वमत्युप्रेक्षितहेत्वाभास विजृम्मितेयं गमनिका न श्रुत्यनुगता सूत्रानुगता वा कथमिह तावद- न्यस्यार्थान्तरतमस्यासड्डीर्तनात प्रकरणपर्यवसानमानन्दमये रक्ष्यते। आन्तरश्रुतिश्च तस्मात् सर्व योधयति यद्यप्यन्नमये विकारार्थो मय- ट्प्रत्यय प्राणमयादिपु तु न पिकारार्थ सम्मपति । पशवृत्त प्राण- स्पैकत्वान्न प्रकृतिविकारभाव सम्भवति। तत्रायमर्थो निश्चित स्वार्थ मयटप्रत्ययो वृत्तिाहुल्यश्विक्षया वा । तत परेषु विकारयिषक्षा नास्तीत्यानन्दमये द्विधा मयदप्रत्ययो घटते यदि चानन्द एषानन्द- मय प्रभूतानन्दो या भवति चैम्स्यापि शब्दस्य सामाद्भिन्ना- यंता विवक्षया यथा पौर्णमास्या पौर्णमास्या यजेतेति सप्तम्यन्त काल्याची तृतीयान्त काल्युक्तकर्मवचनो बहुधापि विवक्षा लो- कोदयो शब्दप्रयोगेषु । यदप्युक्त प्रियशिरत्वाद्यवयवसथीत- (१)नाचुर्यान प्रासुर्य प्रायोति -पा.पु.।

·भास्करीयग्रहासूत्रभाष्ये नादिति । तदविरुद्धमन्यार्थयात् । लोके ऽपि सर्वभूताना यत् प्रीति- सामान्य मोदादयश्च प्रीतिविशेपास्तत् सर्वस्यैवानन्दस्याश इतिप्र- दर्शनार्यत्वात् । तथा च श्रुत्यन्तरम् । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मानामुपजीवन्ति । एवमयं च मयट प्रयोगोऽक्षयानन्द पर मेश्वर इति शतगुणोत्तरक्रमेण प्रतिपादनात् । अत एवैतत् परिहत याहुल्यस्यान्यत्राल्पस्यापेक्षत्वादिति न हि खात्मन्येव प्राचुर्यम- रूपत्वमपेक्षते । यथा प्रचुरप्रकाश सवितेतीन्दुवह्निप्रभृतीनपेक्ष्य प्रयु- ज्यते।मोदादीना च जीवगतानामुश्चावचप्रभेदात् तनिवृत्यर्थ फारण- गतमानन्दगुण मयट्मत्ययेन विनैव उपसहरत्यानन्द आत्मेति प्र- हापुच्छ प्रतिष्ठेति च प्रस्तुतस्यानन्दजातस्याश्रयभूत निर्दिशति । न हि गुणो गुणिनमन्तरेणारमान लभते शीतोष्णादिवत् । पतदुक्त भ पति । पूर्ववत् पुरुपविक्ल्पनया निरतिशयानन्दगुण ब्राह्मेत्यन्यथा सु- गरहित ब्रह्म वैशेषिकादिमतवत् प्राप्नोति । श्रुत्यन्तर च। विज्ञानमा- भन्द ब्रहोति । सति चैयमनन्तरलोके असव स भवतीति गुणिमा- प्रनिर्देशे ऽपि गुणप्रातपत्ति सगुणस्प ब्राह्मण प्रस्तुतत्य स्यात् । यथा पा एपा सर्वदेवत्या संदजा वसा पायव्यामालभेतेति यसागुणा- यामजाया प्रकृताया फेवलेन गुणवचनेन सगुणा गृधते छागायै घपाय मेदसोऽनुबहीत्येतस्मिन् मन् । यदप्युक्त निर्विशिष्ट प्रह्यात्र विवक्षितमिति। तदप्ययुक्माआनन्दगुणस्थ ब्राह्मणो विवक्षितत्वात् । अत एघात्तरन फेरलेन गुणयचनेन गुणी निर्दिश्यते । सैपानन्दस्य मीमासा आनन्दाध्येय परियमानि भूतानि जायन्त इति । यतो घाचा निवर्तन्त इति च रागादिदापदूपितयोाट्मनसोरगोचर ब्रह्मे यर्थ शुद्धयोस्तु पुनगोचर एव । तथा च थुत्यन्तरम । दृश्यते त्वमया बुद्धया शानप्रसादेन विशुद्धसत इति च । तस्माभिरवधमा नदमयेनेवोपसंहार क्रियते । पुरस्तादानन्दप्राचुर्य प्रतिपाद्य पत- मानन्दमयमात्मानमुपसकामतीति स च तस्य ब्रह्मत्वे प्रकल्पते । भार्गव्या च वारुण्या विद्याया विदुषो मुक्तिफलमुपसहर्तुमानन्द- मयान्ता भुनि प्रवृत्ता एतमानन्दमयमात्मानमुपसत्रम्य इमालोकान् कामात्मा कामरुप्यनुसश्चरनिति । उपसक्रमण च विद्यासामर्थ्या- दर्धिरादिमार्गेण ससारमण्डलमतीत्य हिरण्यगर्भपर्यन्त सम्माप्ति परमात्मनेकता । तन्न यद्यानन्दमयस्य ब्रह्म व न स्याग्निम्पियत्यादु- पसनमभुतिरुपयेत द्वितीयाविभक्तिश्चानुपपद्येत । भयस्य चा ·१ अध्याय १ पादे २० सूत्रम् । शुतस्य कल्पनायां खमनीपिकैव म्यात् । थुनहान्यश्रुतकल्पनामस- ङ्गात् । ततधोपसंफ्रमणफलथुतिर्याध्येत सोते सर्वान् कामान सह बहाणा विपश्चिता सहेति सः फार्मः सहानुते प्रदा प्राप्नोतीत्यर्थः । विभक्तिव्यत्ययोध्न गएन्योऽन्यथा हि पहाणोप्पाधान्यं स्यात् सहयुक्त चाप्रधान इतिस्मरणात् । यथा सह शाराया प्रस्तरं प्रहरतीति प्रस्तरेण सह शागो प्रहरयतीत्यर्थः । तस्मात् सम्प्रदायपरम्परया च तघाण्यानं शोभनमिति स्थितम् ॥ १९ ॥ अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २० ॥ अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरणमयः पुरुषो दृश्यते हिरण्य- हिरण्यकेश आप्रणमात् सर्व सुवर्णस्तस्य यथा कप्यासं पु- ण्डरीफमेवमक्षिणी तस्यादिति नाम स एव सर्वेभ्य. पाप्मभ्य उदित उदिते ह ये सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदेत्यधिदेवतमथा- ध्यात्म य पणेऽन्तरक्षिणि पुरुपो दृश्यत इति छान्दोग्ये श्रूयते । तत्र संशयः । किमादित्ये चक्षुपि चोपास्यत्येन फश्चित् ससारी निर्दि- श्यते फि या ईश्वर इति । किं तावद्युक्तं प्राप्तोत्कर्षः कश्चित संसारीति एतो रूपश्रवणादरूपा च परा देवता अशब्दमस्पर्शमरूपमन्यय. मितिश्रुतेराधारमणाचा सरंगता च परा देयता । ऐश्वर्यमर्यादावच- माय । ये चामुष्मात पराशी लोका ये चैतस्मादयाञ्च इति । तस्मादा- दित्यादिक्षेत्र इति प्रा धूमः । अन्तर्मण्डलाभ्यन्तरे चाक्षिणि च उपदिश्यमानः पर एवात्मा भवितुमर्हति तद्धर्मोपदेशात् सापाप्मी- दयो नाम तस्य धर्मः । तनिर्वचनार्थमचैनमुन्नामानं करोति । तस्यो- दिति नामेत्यक्षिपुरुषस्यापि तदेव नामातिदिश्यते यत्राम तन्नामे- ति। न च ससारी फश्चित सर्यपापविनिर्मुक्तोऽस्ति अन्यथा संसारि- स्थानुपपत्तेन चैपा श्रुतिरन्यथा परिणेतुं शक्या हेत्वभावात् । ननु रूपादिथवणं हेतुर्न परमेश्वरस्यापि सर्वशक्तित्वाबुपासकानुन- हाय रूपोपादानसम्भवात् । किं मायागय रूपं नेति ग्रूम पारमा- किमेवैतत् । यथाभूतार्थज्ञापकं हि शाखं यत्र कारणमात्रस्वरूपं वियक्षते तत्र तत्परास्ता. श्रुतयोऽस्थूलमनगरहस्वमदीर्घमरूपम- ध्ययमित्येवमाद्याः म्यानव्यपदेशश्चोपासनार्थ एथ मर्यादावचनं चा- धिदेवाध्यात्मविभागापेक्षया सर्वेशितृत्वमेवानेन प्रकारेणोक्तं भव- ति । न हि निरङ्कुशमैश्च पैमोश्चरादन्यत्रावकल्पते । सैव अफ - ·भास्करीयनमसूत्रमाये सत साम तदुर्थ तद्यजुस्तब्रह्मेति सर्वात्मत्वमन्यत्र नावफल्पते । (तधदि वीणायां गायन्येता ते गायन्ति लौकिकस्यापि गानस्पैत. द्विपयत्वं दर्शयति तदन्यत्र नायकल्पते ।) (१)॥२०॥ भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ २१ ॥ इतश्चादित्यादिक्षेत्रमादन्यः । कथं भेदव्यपदेशात् । य आदित्ये तिष्ठामिति ॥२१॥ आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२॥ छान्दोग्ये श्रूयते । अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह या इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्र- स्यस्तं यन्त्याफाशी होवेभ्यो ज्यायानाकाशः परायणमिति । तत्र सं- शयः । किमाकाशराब्देन भूताकाशमुच्यते किंवा परं ब्रह्मेति । कुतः संशयः प्रयोगदर्शनावुभयत्र भूनाकाये तावत् प्रसिद्धः प्रयोगः पर- मारमन्यप्याफाशो वै नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तब्रीति अतो युक्तः संशयः। फि तावत प्राप्तं लोफप्रसिद्ध ताकायो गृह्यते । ननु सर्वभूतोत्पत्तिप्रलययचन भूताकाशे नोपपद्यते पवनाधपेक्षयोत्प- त्तिप्रत्यस्तमयश्रुतिराकाशे ऽवफल्पियति । अत्र फश्चिदाह ! ननु पू- पक्षे कर्मशास्त्रमिदं प्राप्नोति न विद्याशास्त्रमिति । अत्रोच्यते । के- नेतत् परिभाषित घेदान्तशास्त्रे कर्म न विधातव्यमिति । भवतु क- मैगारों को विरोधः सिद्धान्ताभिप्रायेण तु प्रमशास्त्रमिति गीयते । न हि पूर्वपक्षी वेदान्तवाक्याथों भ्रान्तिप्रभवत्वात् । एवं प्राप्ते अभि- धीयते । आकाराः परमेश्वर स्यात् कुतः तलिहान तल्लिङ्गमयभि- चारी धर्मः । तेन धर्मिविशेषः परिच्छिद्यते धूमेनेवाग्निः किं पुनस्त- लिङ्गम् । सर्पभूतोत्पत्तिः प्रत्यस्तमयश्च । न हि सर्वेषां भूतानां भूता- कायादुत्पत्तिः प्रलयो वा भ्रूयते किं तर्हि परमेश्वरादेव,भूतशब्दच जीपाधिष्ठितभूतपचनो महाभूतवचनचो(२)भयथोपपद्यते तत्राफा- शस्याप्युत्पत्निप्रलयो परायत्ताविति सर्वभूतश्रुतिस्तत्र नायकल्पते । तस्मादाफाशः परमात्मा प्रयोगश्च दर्पित. क्रियायोगेन वा आफाशी. (10) एतप्रध्यस्थो मान्तिपु.। (२) भूत मदर बोपदधिचितस्तवचन-पा.पु.। ।

·१ अध्याये १ पादे २१-२४ सूत्राणि । मिविधी सर्वममिन्याप्य प्रकाशत इत्याकायः तत्साहयाति ॥२२॥ अत एव प्राणः ॥२३॥ या देवता प्रस्तावमन्वायत्तेयुपफम्य भूयते । पतमा सा देय. तेति प्राण इति होवाच सर्वाणि ह या इमानि भूतानि प्राणमेधा- मिसंविग्रन्ति प्राणमध्युजिहते सैपा देवता प्रस्तावमन्वायतेति । तत्र संशयः । किं पञ्चसेः प्राणस्य परिग्रहः किं या परस्योपादानमिति । लोकप्रसिद्धः पञ्चवृतेः परिग्रह इति प्रामः । अत एव पूर्वनिर्दि- धाविकात माणः परमात्मा संवैशनोद्गमर्ने पारमेश्वरं लिङ्गमन्यु जिहत इत्युद्गमनमुत्पत्तिरित्यर्थः। ननु पूर्वेणैव न्यायेन सिद्धत्वात - यगारम्भो न युक्तो यदि या तुल्या राड्डा स्यात् ततोभ्युकमारल्धुम् । मनोच्यते । पूर्वत्रोत्पप्तिप्रलयो न श्रुतिप्रसिद्धी भूताफा अत्र पुनः प्रसियो कयं यदा पै पुरुषः स्वपिति माणं तर्हि पागप्ये- ति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः स यदा प्रबुध्यते प्राणादेवाधि पुनर्जायन्त इति प्रत्यक्ष चैतत् माणवृत्ती - तमानायामिन्द्रियवृत्तयः परिलुप्यन्ते भूतानां चेन्द्रियसारत्वात उगमनसंवेशनयादी घाफ्यशेषलेपामेयोगमनसंवेशनपर इति न विरुध्यते । किं चोद्गीयप्रतीहारयोरत्रादित्यो देवते तयाधामझत्वाद तत्साहचर्यात प्रायोपि तयाभूतो गृह्यत इति विपाशङ्का । परिहा- रस्तु न भूतानां सवेयनोद्रमनं श्रूयते करणवृत्तिमात्रोपसंहारः थ. यते । तत्र च भूतोद्गमनसंवेशनपादिनी श्रुतिरपराधिता स्यात् । अपि व स्वापकालापेक्षया संवेरानं व्याख्येयमिह वा विशेषेण थूयते तत् परमात्मपक्षे युज्यते । अत एव मुत्या निर्णीयते साहचर्यमकि- चित्करं यथैवात्रादित्ययोः परस्परवैलक्षण्यमेवं ताभ्यां प्राणस्य माणं प्राणवन्धनं सौम्य मन इति परस्मिन्नपि प्राणशब्दप्रयोगात् । प्रकर्षेण अणिति स्थिति लमते तस्मिन् कृत्वं जगदिति प्राणः ॥२३॥ ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २४ ॥ अथ यदतः परो दियो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्टेष्वनुत्तमेपूत्तमेषु लोफेविदं घाव तद्यदिदमस्मिन्नन्त. पुरुपे ज्योतिरिति । तत्रायमर्य. सांशयिफ फि ज्योति शब्देनादित्यादि. ज्योतिरभिधीयते किं वा परमात्मेति । प्राणाकाशयोरसाधारणधर्म- ·भारफरीयमाप्रमाप्ये थुतेनिर्णयः पृतः तथा सर्वपाप्मोदयस्या भण्डले प्रफरणादान्त रथुत्या घानन्दमयोऽत्र तु निर्णायफयापयरोपाथषणात् प्रकरणानु वृत्तवासिनत्वात् । तत्पादनार्थमारभ्यते । किं तापत प्राप्तं ज्यो ति राम्देन तमसो निवर्तफ प्रमित परिगृधते दीप्यत इति च तस्य घोपपद्यते । परमात्मनि तु न ज्योतिःशब्दप्रसिद्धिः। न च पीनिमियां कुर्यमास्ने यिभ्यतः पृष्ठप्रिति घाधारयदुत्यं तस्मिन्नोपपद्यते एम. यांदत्यं च मर्यगतत्यात । ननु फार्यज्योतिषोऽपि घुमर्यादरयम- सिरमागपि दियो दयनात् । अस्तु तर्दि मथमजमग्रिष्टत. पात रासः।न। तस्य प्रयोजनाभावात् । ननु चदमेयोपासनं भयत्न. योजनं भयतु ।न। प्रियरफरणस्य मर्यप्रयोजनावात् न चाप्रित्य- तस्य प्रसिद्धमनित्वं एमर्यादत्वं चामिदमे,तर्दि पार्यज्योतिरवास्तु तस्योपासनाय गुमर्यादत्यं न तु निष्प्रदेशस्य ग्रहाणः चक्षुप्यः भुवो भयतीत्यल्पफलथवणाधेत्येयं प्राप्ते ऽगिधीयते । ज्योतिः परं प्रम फुत. पूर्वप्र चरणाभिधानात् । त्रिपादस्यामृत दिवीति । इदमुक्तंभ. पति । प्रहतं प्राह्मास्मिन् पाये प्रत्यभिगायत प्रनिखानुपादात् । फर्य यच्छन्डेन व्यपदेशात् यदत परो दियो ज्योतिः प्रसिमिदं याव तदित्ति विशेषविधानात फीक्षेये ऽनले पर ज्योतिरध्यस्योपासनी- यमिति तात्पर्यार्थः । ज्योति:शब्दो प्राण्यपि प्रयुक्तस्तदेषा ज्यो- तिपां ज्योतिरायुदोंपासते:मृतमिति । दीप्यत इति चोपपद्यते नि. स्यप्रकाशरूपत्वात् । धर्तमानप्रत्ययययमुपपद्यते । अधिकरणनिर्दे- शधोपासनार्थो धुमर्यादत्वं च ससारविषयात फाललोकात्मकादा. दित्यमण्डलात परमयस्थितं कारणरूपं ग्रह्म प्रिभिर्जामत्स्वप्नसुपुप्त्या- प्यैः पादरुपलक्षितं तैरसंस्पृष्टं कारणरूप ब्रह्मेति विपक्षियोच्यते न पुनरव्यापित्ववियक्षपेत्यदोषः। यत् पुनश्चक्षुष्य. श्रुतो भवतीत्य- ल्पफलत्वमुक्तं तदप्युपपन्नं न हीयते फलाय : ब्राझोपासननिय- मोऽस्ति यत्र यथोपासन तम तथा फलम् । तथा चानिरहस्ये वा- जिनां श्रुतिः । तं यथायथोपासते तदेव भवतीति ॥ २४ ॥ छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथाहि दर्शनम् ॥ २५ ॥ गायत्री पाइदं सर्वं भूतं यदिदं किञ्चेति गायच्याप्यस्य छन्द-

·१भध्याये १ पादे २५-२७ सूत्राणि ।
सोमिधानाप्न पूर्वप्रकरणे ग्रह्म निर्दिष्टमस्त्यिति चेत्नातन छन्दो.
भिधानं तथा च्छन्दोरचनेन गायत्रीशब्देन संख्यासामान्येन चतुर्भि
पाद पादयद्राह्माभिधीयते तस्मिचित्तसमाधानोपदेशविषक्षया एवम-
न्यत्रापि सण्यासामान्याच्छन्दोऽभिधायी छन्दोन्तिरेषु प्रयुज्यमा
नो दृश्यते तद्यथा ते चा पते पञ्च ये पञ्चदश सप्त इत्युपकन्याह सपा
विराडनादीति ससर्गविधायाम् । एय छन्दसि न ग्रहोपासनम् । अत्र
यत् कैथित् करप्यते गायत्रीच्छन्दसि प्रझोपासनमिति तन्निरस्त भव
तिन चात्र प्रसिद्धा गायत्री प्रत्यभिज्ञायते सपा चतुष्पदा पविधेति
पडक्षरे पाश्चतुष्पदा गायत्री निर्दिश्यते। प्रसिद्धा तु त्रिपदाष्टाक्षर
पादैजिसनेयिना तु यामेवार्थमन्याइव सेत्युपनयफाले ऽधिगता
प्रत्यभिज्ञायते पादकल्पना । समान्यया उपास्याभेदे ऽपिप्रफारमेदादेव
सर्वत्र विद्याभेद शाण्डिल्यविद्यादौ तस्मादिह विद्याभेदा । एतावा-
नस्येति पुरुषसूक्त मन्त्र तश मुक्त श्वेताश्वतराणा परविद्याधिकारे
पठित ततश्च न मन्त्रेण छन्दोनिर्दिष्टमितीय श्रुतिर्नोपपद्यत इन्दोमा-
प्राभिधाने तदेतदन्तरोन्यनूक्तमिति । तस्मादयमस्य गायत्री दाहाल
जस्य तात्पर्याों विकारपार्विशिष्ट ब्रह्म हदयफमले द्वारपालो
पासनपर्यन्तमुपास्यममृतत्वफलायेति । अथ यदन्न इति च प्रती
कोपासनमन्यदेव फलान्तरायेति ॥ २५ ॥
भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेचैवम् ॥ २६ ॥
इतश्चैव पूर्ववाक्य प्रकृतं ब्रह्मेति भूतादिपाव्यपदेशोपपत्ते ।भू.
तपृथिवीशरीरहृदयानि निर्दिश्याइ सैपा चतुष्पदा पविधागायत्री।
याकमाणाध्या च पविधत्व पडक्षरपरै पादैरस्ति चतुष्पदा गा-
यत्रीति । स्मरन्ति च । इन्द्र शचीपतिलेन वीडितो दुश्चयनो
घृषा समरसुप्तासहेपद्भिरिति शौनकाय ॥ २६ ॥
उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥२७॥
पूर्वग्न त्रिपादस्पामृत दिवीति चौरधिकरणस्येनोपदिश।अत्र पुन
पञ्चम्या अतोऽप्रत्यभिज्ञानमिति चेत् । नाय दोष । समयमप्यविरो-
धात् सप्तम्यन्ते पञ्चम्यन्ते चैकत्व न विरुध्यते । यथा वृक्षाग्रे श्येनी
वृक्षाग्रात परत श्येन इति । तस्मात् परमेय ज्योति सब्दवाच्य न
कार्यज्योतिरिति सिचम् ॥ २७ ॥

·२५ भास्वरीयग्राह्यसूत्रमा ये प्राणस्तथानुगमात् ॥ २८ ॥ अस्ति पीपीसफीनां प्रतर्दनयिया । प्रतदनो छ , देवो. दासिरिन्द्रस्य प्रिय धामोपजाराम युद्धेन च पोगण चेत्यास्या- म्नाता तथ भूयते स होयाच प्राणोऽस्मि प्रहारमा त भामायुरमृत. मित्युपास्वति । तयोत्तरत्र मय पाठ प्राण एप प्रशारमेद शरीर परि- गृह्मोत्यापयतीति तथा न याच विजिहासीत पचार विद्यादिति । समाती च ल एप प्राण यय प्रशात्मानन्दोजरोमृत इति । पिमत्र प्राणशब्दन वायुमात्रमभिधीयते यि देयतात्मा उत जीयोऽथया पर ग्रहोवि नानालिङ्गदर्शनात सराय । वि तायद् युतम् । देवतात्मेन्द्र प्राणपन्दो मयेत् । प्राणो हि बल तस्य तेजो देवता या च काचन ए- सिरिन्द्रफर्मघ तदित्यभियुकवचनात् । मुण्यप्राणो षा स्यात् प्रसिदोरति प्राप्ते मिधीयते । प्राण परमात्मा तथा प्रक्षतिपा-- एनपरत्वेन पाक्याना समन्वयादुपप्रम तायडर वृणीप्यतीन्द्रेणोतः प्रतर्दन मोवाच । स्यमय म घर पृणीय यं स्य मनुष्याय हिततम म- यस इति । सितम च ब्रह्ममारत्पन्नोपपद्यते त मामायुरमृतमुपा- खेति च ब्रह्मपरिग्रहे विकल्पते । स एप प्राण पत्र प्रशात्मानन्दोज- रोऽमृत इति चोपसहारोऽनपरपते ॥२८॥ न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् ॥ २९॥ पूर्वपक्षाभिप्राय प्रयतेन यत्तुरिन्द्रस्यात्मोपदेशाद् विप्रहबाद "देवताविशेप स्वमारमान प्रवर्दनायोवाच । मामव विजानीहि मा- णोऽस्मि प्रशारमेति । निश्चिते च देवतात्मोपदेश उपप्रमवशेनान- न्दोऽजरोऽमृत इत्युपसहारा नेतव्य फस्मादुपन मे यदिशात त- दनुपजातविरोधियात् तथैव ग्रहीतव्य तद्विराधित्वादुपसहारवि. ज्ञान तदशेनावतिष्ठत अन्यथा एकवाक्यता न स्यादिति प्राप्त समाधागमुच्यते । अध्यात्मसम्बन्धभूमा यस्मिन्निति । आत्मन्यभ्यु- परि वर्तमान सम्बन्धाऽध्यात्मसम्बन्ध प्रत्यगात्मविषयसम्बन्धभूय- स्वादित्यर्थ । अस्मिन्नध्याये यापदभ्यस्मिन् गरीरे प्राणो वसति ता. धदायुरिति प्राणस्यैष प्रशात्मन स्वातन्त्र्य दर्शयति । तया प्राण - ·१ अध्याये १ पादे २८-३१ सूत्राणि । एव प्रशात्मेदं शरीरं परिगृह्मोत्यापयतीति न पाचं विजिशासीत घक्तारं विद्यादिति चोपकस्य तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नामा. घरा अर्पिता एवमेवता भूतमात्रा. प्रज्ञामानास्वर्पिताः प्रक्षामाशाः प्राणे ऽर्पिता स एप प्राण एवं प्रशारमानन्दोजरोऽमृत इति सर्या- श्रय नाभिभूतं परमात्मानमेवोपसंहरति ।सम मात्मेति विद्यादिति चोपसंहरति।अयमात्मा ब्रह्मर सर्वानुभूतिरिति च श्रुत्यन्तरमातस्मा दात्मविषयवाक्यभूयस्त्वान्न देवतात्मोपदेश शक्यो विशातुम् ॥२९॥ कथं तहि धतुरात्मोपदेशस्तबुध्यते । शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् ॥ ३० ॥ इन्द्रो देवताविशेषः स्वमात्मानं परमात्मत्वेनामेव पर प्रो- त्याण दर्शनेन पश्यन्नुपदिशतिस्म।मामेय विजानीहीति। यथा तद्ध- तत् पश्यन्नृपिर्धामदेव. प्रतिपदे ऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति । तस्मा- द्वतुरात्मोपदेशः परमात्मपरिग्रहे न विरुध्यते ॥३०॥ पुनः प्रत्यवतिष्ठते । यद्यपि देवतात्मोपदेशा न भवति तथापि न ब्रह्मोपदेशपरत्वमस्मिनध्याये प्रतिपहुं शक्यत इति तदेत- योद्यमुपन्यस्य निगकर्तुमाह । जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्यात् ॥३१॥ न बहाप्रतिपत्तिरेकान्तेनायितुं शक्या कुतो जीवलिदान्मु- ख्यप्राणलिङ्गाच्च । जीवलिङ्गं तावन्न बाचं विजिज्ञासीत बकारं विद्या- दिति । मुरयमाणलिङ्गम् । अथ पलु माण एय प्रज्ञात्मेद शरार परि- गृह्योत्थापयतीति । तस्मान्न ब्रह्मनाक्यमिति चनैतदेव उपासावि. ध्यादेवं सति त्रिविधमुपासनं प्रसज्यत जीयोपासन मुख्यप्राणो- पासनं ब्रह्मापासनं चेति । अन चोपक्रमोपसहारयोरेफार्थपरत्वादेक मिदं वाक्यं निश्चितम् । कथं पुनरुपक्रमोपसंहारयोरेकार्थपरत्न हि ततमोपदेशाहुपक्रमे त मामायुरमृतमुपास्वेस्यमृतशब्दात स एप प्राण पव प्रज्ञात्मानन्दोम्जरोऽमृत इत्युपक्रमोपसहारी दृश्यते । तन्मध्यप- तितानां चाफ्यानां तत्परत्वेनान्वयो युक्तो नार्थान्तरत्वं वाक्यमे- ददोपप्रसगाव । जीवप्राणलिङ्गयोश्च परमात्मपरत्वेन परिणेतुं श- क्यत्वात् माणस्तावत् परमात्मा यतस्तथा च श्रुति.।

·भास्करीयमादासूममाप्ये न प्राणेन नापानेन मत्या जीपति कश्चन । इतरेण तु जीयन्ति यस्मिन्नेतायुपाधिती ॥ इति । जीयलिङ्गमपि परिणेतुं शक्यं न पाचं विजिशासीत यत्तारं यिपादिति । पचनक्रियाहेतुभूतं परमारमानमात्मत्वेन विद्यादित्यर्थः । तथा च श्रुतिः । यद्वाचानयुदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ग्रहा त्य विद्धि नई यदिदमुपासत इति । येन थागिन्द्रियं प्रयत्यते सर्या- म्तरं तदेव ग्राहस्य विद्धि नेदं पक्ष्यजातं गरीरेन्द्रियर्यायपयसंझं य- दिदमुपासते प्राणिन. सेवन्त इत्यर्थः । एयं च सर्पकार्यकारणप्रत्या- ख्यानेनान्तर्यामिनं सामान्यभूत घेदितव्यमुक्त्वोपसंहरति न याचं घिमिशासीत पक्कार विद्यात् । तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नामा- परा अर्पिता एवमेयता भूतमात्रा इत्युक्त्वा स एष प्राण एव प्रशात्मा- नन्दोऽजरोऽमृतः स न साधुना कर्मणा भूयानो एयासाधुना फनी- यानेप ह्येव साधु फर्म फारयति तं यमे यो लोफेश्य उमिनीपत एष उपवासाधु फर्म कारयति तं यमेश्यो लोकेभ्योऽधो निनीपत एप लोकपाल पर लोकाधिपति. स म मात्मेति विद्यादिति । अन्यत्रापि प्रामणि प्राणशब्दप्रवृत्तेराभितत्वात् । माणयन्धनं हि सौम्य मन इति। इह तु घनुपपत्ते । अपरे तु त्रिविधमुपासनमिह विवक्षितमिति सू. नार्थ वर्णयन्ति । प्राणोपासनं जीयोपासनं ब्रह्मोपासनमिति । एत- वुक्तं भवति माणधर्मेण जीयधपा स्पधर्मेण तुल्योपास्यमिति ॥३१॥ इति शारीरफमीमांसामाध्ये भास्करभगवत्प्रणीते प्रथमा- ध्यायस्य प्रथम, पाद समाप्त.॥

·ॐनम परमात्मने। भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः । श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानामेवान्योन्यबलायलापधा- रणसदिहामानवचनव्यक्तिषु वाफ्यपु निर्णयार्थ द्वितीयतृतीया पादा चारभ्यते। सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥१॥ सर्वं खल्विद ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत अथ खलु प्रतु- मय पुरुषो यथा ऋतुरस्मिन् लाके पुरुषो भवति तयंत प्रेत्य भवति स तु कुर्वीत मनोमय प्राणशरीर इत्यादि समाम्नायते । तत्र सराय । किमत्र मनोमयत्वादिधर्म शारीर उपास्यत्वेनोपदि- श्यते किं या ब्रह्मेति । किं तावत् प्राप्त शारीर इति । कुतस्तस्य हिम- नोमयत्वादिलिद्भाव्यभिचारान्न परस्य अप्राणो ह्यमना गुम्र इति म- न प्राणसम्बन्धाभावश्रुते । ननु च लिङ्गात् तच्छतिलीयसी श्रूयते च ब्रह्मराब्द ।सत्यमेवम् । इह तु ब्रह्मश्रुतिरन्यार्थी समविधिपर हीद पाक्य कय यस्मात् सर्वमिद विकारजात ब्रह्मैव तजत्वात् तल्लयातू तदनत्याध । सर्वस्य चैकत्वेन वचिद्रागादय प्रवर्तेरन् । गत शान्त उपासीतेति स तु कुर्वीतति उपासन विधीयते । अतो मनोमययत्वादिभिर्धर्मविशिष्टस्य जीवस्य उपासनमत्र विधीय- ते । अणीयस्त्वथूतिश्चैप म आत्मान्तईदये ऽणीयान् प्रीहेर्वा य पाति जीवस्याराममानस्यायकल्पते नाप्रमेयस्य ग्रह्मण ज्याय- स्त्य तु ग्राभावापेक्षयाध्यकल्पिप्यत इति प्राप्ते घूम पर ब्रह्मा- जोपास्य कुत सर्वत्र सर्वेषु घेदान्तेषु मूलकारणस्य प्रसिद्धस्या प्रौपदेयात सर्व पल्विद प्रोति । नन्यन्याथै ग्रामहणमित्युक्तम् ।

·भास्करीयग्रहासूप्रभाप्ये सत्य तथापि सन्निहितत्वात(१) तदपेसया प्रकरणगतानामुत्तरेपां पाफ्यानां प्रवृत्तेः शान्त उपासीतेत्युक्त किमुपासीतेत्यपेक्षा जायते । तप्राय विधिरवतरति स ऋतुं कुर्वीत ऋतुः सङ्कल्पः समाधिरित्य- थः । ब्रह्मोपासीतेतिप्रशते न प्रापदेन निराफाई वाक्यं सम्पद्यते । अस्य च सामान्यायिधैर्गुणविशपविधानार्यमुत्तरं वाक्यजातमाजीयस्य पुनरुपकमे अनुपादानाप्नोत्तरत्रानुचिरिति न तस्योपास्यत्वम् । म. नोमयत्यं ब्रह्मपयुपपद्यते । मनसा विशुखेनोपलभ्यते ऽतो मनो- मय उच्यते । प्राणप्रेरितशरीरवृत्तित्याच प्राणशरीर उच्यते। अप्राणो हामना इति फेवलकारणचियक्षयेत्यविरोधः॥१॥ विवक्षितगुणोपपत्चेश्च ॥ २ ॥ यफ्तुमिष्टा गुणा विवक्षिताः सत्यसङ्कल्पादयः ते परस्मिन् ग्रा- पयुपपद्यन्ते । फथं पुनरकृत्रिमे वेदे वक्तुमिच्छा सम्भवति । नायं दोषः। उपादेयत्वेनानुपादेयत्वेन च विवक्षितत्वमविवक्षितत्वं चो. ध्यते । यदुपासनार्थमुपदीयते तद्वियक्षिमित्यर्य सूत्रोपालम्मः॥२॥ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ ३ ॥ तुशब्दोऽवधारणाओं प्रीवोपास्यं न शारीरः कस्मात तस्मि- न सत्यसङ्कल्पादीनामनुपपत्तेः॥३॥ जीवविषयः पूर्वपक्ष इतिप्रदर्शनार्थ व्यतिरेककथनार्य च सूत्रम्। कर्मकर्तव्यपदेशाच ॥४॥ इतश्च न शारीरो मनोमयो यस्मात् तस्य कर्तुत्वेनोपासकत्वेन व्यपदेश. कमंत्वेनोपास्यत्वेन प्राप्यत्वेन च ब्रह्म व्यपदिश्यते । एत. मितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मीति । एतं प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणमा- स्मानमितः शरीरपातादूर्ध्वमभिसम्भविता प्राप्तास्मीति यस्यैवं निधिता बुद्धि. स मामोत्युपासक इत्यर्थः ॥४॥ शब्दविशेषात् ॥ ५ ॥ समानप्रकरणे वाजिनां श्रुतिः यथा । श्रीहियों यवो वा श्या- (सस्तित्वात-पा.पु.।

·१ अध्याये २ पादै १-८ सूत्राणि । माको पा श्यामाफतण्डुलो वा एवमयमन्तरात्मन् हिरण्मय पुरुष इति । अन्तरात्ममिति सप्तम्यन्तो जीववचनस्ततो य प्रथमान्त शब्द- विशेष तयोश्च भेदादुपासको जीयो नोपास्य इति ॥५॥ स्मृतेश्च ॥ ६॥ ईश्वर सर्वभूताना हृद्देशे वसते ऽर्जुन इति(१)। तदेव चतु- मि. सूत्रैर्जीवपरयोर्मेद प्रतिपादितो न्यायापपन्नश्च प्रत्यक्षा नुमानागमसिद्धत्वादभेदश्च सिद्धो नान्योप्तोत्रास्ति द्रष्टा तत्वम सोति । तदेतद् भेदाभेददर्शन सूत्रकाराभिमतमरोचयमाना फेचि- मायापादिनी वदन्तीश्वरस्यैव ससारित्व तदशभूतो जीवो नामा नास्त्यविद्याफल्पितोपाधिकृतभेदाधवहार ससारीति। तदेतदयुक्तम् । नेश्वरस्य ससारित्वमविद्याऽयोगाद्विज्ञानमानन्द ब्रह्मेति निरतिश- यानन्दस्वरूपत्वात स्वभावसिद्धविद्यारूपत्वाच्च । न तस्याविद्यायोग सम्भवति स च सर्वज्ञ सर्वशक्ति सन् कस्मादात्मान ससारिण कुर्यात् यो हि परतन्ध स बन्धनागारे प्रवेश्यते ऽपि । तस्मात् तदश- भूतस्य जीवस्याविद्याफामकर्मयोगातु ससारित्वम् । यथा चैतत त- थोरत्र निपुण वश्याम ॥६॥ अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशान्नेति चेत् न निचाय्य- लादेव(२) व्योमवञ्च ॥ ७ ॥ अर्भकमल्पमोको नोडमायतन यस्यासावर्मकोकान्तस्य भाव- स्तत्य तत परिच्छिन्नायतनत्वादेष में आत्मान्तहृदय इति स्वश- म्देन च व्यपदेशादर्णीयानिति जीय एवोपास्यो नसर्वगत परमामति चेत् । नेतदयम् । अल्पपरिमाणटदये निचाय्यत्वादेव व्यपदिश्यत न सर्वगतनिवृत्यर्थम । अणीयस्त्व च सूक्ष्मत्यधिवक्षया न परिमा. पाल्पतया ज्यायान पृथिया इत्युत्तरश्रुतिविराधात् । यथा च सूची- पापापेक्षपापाशाल्पत्य व्यपदिश्यते तद्वत् ॥७॥ सम्भोगप्राप्तिरितिचेन्न वेशेप्यात् ॥ ८ ॥ (१)होइन विस्तीति पा. २ पु.। (१)चे नियभिचाव्यवादक-पा.११.।

·J भास्वरीयनझसूत्रभाध्ये सर्वहृदयसम्यन्धात् सुखदु खाद्युपभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात विशेषो हि जीवपरयोर्भवति।जीवस्य हि सुपदुखभोगे कर्म निमित्तं नेश्वरस्य अपहतपाप्मादिगुणश्चासौ श्रूयते । न च देशप्राप्तिमारण तदीयधर्मप्राप्तिन हि नमसोऽग्निदशसम्बन्धाद्दाहयोग । तस्मा- जीवस्यैवोपभोगा न परस्येति सिद्धम् ॥ ८॥ अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ ९॥ कठवल्लीपु पठ्यते । यस्य ब्रह्म च क्षत्र चोभे भवत ओदनो मृत्युर्यस्योपसेचन फ इत्या वेद यत्र स इति । आदनग्रहणेन भोज्य निर्दिश्यते तस्य च भोक्ला भवितव्यमिति अत्ता प्रतीयते स कि- मग्निर्जीव परमात्मेति सन्दिछाते प्रयाणामिह प्रकृतत्वात् । अग्निर. तेति तावत् प्राप्तम(१) । तस्य ब्रह्मक्षत्रादिदहने सामर्थ्यात् । विज्ञाना- स्मा वा स्यात् तस्य भोफ्तृत्वप्रसिद्ध पिप्पल स्वाद्वत्तीति । न प- रोज्नश्ननिति प्रतिषेधादेव प्राप्ते घूम । अत्ता पर एवं स्थावर- जगमग्रहणात् । ननु नास्तीह ताहश शब्द तथापि सामदिव. गम्यत(२) । मृत्यूपसेचनग्रहणान् मृत्युचिनायस्तेन व्याप्तियपसेच- नमभिमत कृत्स्न च तेन व्याप्त कार्यजात तश्योपसहरनीश्वर एवाचे- त्युपपद्यते । न च जीवस्यैतत् सामर्थ्यमानचाग्नेयकाशाशुपसहारे । न चामाग्नि साक्षात् प्रतोऽस्ति इत्यग्ने प्रकृतत्वात् । अनशमिति च कर्मफलभोगप्रतिपध । उपसचनथुत्या सर्वमानक्षत्रमाण- मनुवादमात्रमन्यनिवृत्ती वाक्यभेदात् ॥ ९ ॥ प्रकरणाच॥१०॥ परस्यैतत् प्रकरणम्। न जायते म्रियते वा विपश्चिदिति । प्रकृत- स्वादु युद्धौ विपरिचि सन्निधिरधिकार इति चानान्तरमतो लिप्रकरणाच्या पर एवेति सितम् ॥१०॥ गुहां प्रनिष्टावात्मानो हि तद्दर्शनात् ॥ ११ ॥ पठवल्लीप्वेय पठ्यते । ऋत पिवन्ती सुकृतस्य लोफे गुहा प्र. विष्टो परमे पराये । छायातपो ग्रह्मविदो घदन्ति पश्चाग्नयो येच (1) प्रनिपतम्यम् - पा.१११ए.. (Omनत - पा.पु. गम्मते-पा.पु.। + ·१ अध्याये २ पादे ९-१३ सूत्राणि । ४१ त्रिणाचिकेता इति । तत्र सन्देहः किं बुद्धिजीवी निर्दिष्टात जीय- परमात्मानाविति । किमत्र युक्तं बुद्धिजीवी गुहां प्रविष्टावितिविशे- पणात । न सर्वगतस्य ब्रह्मणो गुहाप्रवेशकल्पनं युक्तं शरीरं हृदयं घा गुहा । सुकृतस्य लोक इति चान्त करणजीक्योरुपपद्यते । अ- स्त करणयुक्तो हि जीवः कर्मकृतो लोके फलममृतव्यपदेश्यं. मुझे न पर इति प्राप्ते धमः । गुहां प्रविष्टावात्मानी हीति । हि हेती य- स्मात् तो चेतनत्वात् समानखभावी संख्याश्रवणेन च समानजाती- यप्रतिपत्तिर्दृश्यते । अस्य गोईितीयोऽन्वेष्टव्य इति गौरव प्रतीयते नाश्वः । यदुक्तं गुहाप्रवेशकल्पनमयुक्तमिति । न । कल्पते तद्दर्शनात् । प्रवेशस्य श्रुत्यन्तरे दर्शनात् । यो वेद निहितं गुहायामात्मानम- विच्छ गुहां प्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणमिति । कथमत्र मानः--- मिति चेनायं विरोधः उत्रिन्यायेनोपपत्तेः । यदि वा जीवः पिवति तमितरः पाययेतीत्युभयोः पानकर्तृत्वं प्रमाणान्तरसिद्धमनूद्यते । छायातपयदन्योन्यविलक्षणत्वान्न विरुध्यते आयातपाविति ॥ ११ ॥ विशेपणाच ॥ १२ ॥ गन्तृगन्तव्यभेदेन विशेषणात् । सोऽध्वनः पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदमिति । द्वा सुपर्णेत्यत्राप्ययमेव न्यायः । परप्रकरणे श्वेता- भ्यतराणामप्ययं मन्त्रः पठ्यते । अनन्तरम्य मन्त्रस्ताव दर्शयति । समाने वृक्षे पुरुगे निमोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीयमस्य महिमानमिति बीतशोफ.इति । तदेवं श्रुतिसू. त्रकारी जीवपरयो दं दर्शयतः केचित्तु श्रुस्यर्थमाचार्योक्तिं च पृ- छतः कृत्वा मायामात्र स्वबुद्धया कल्पयित्यान्यदेव दर्शन रचयन्ति । तत्र तत्रायमपि। गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकाः । पश्य लोकस्य मूर्खत्वं नाथित ताम्रभाजनम् ॥ इति ॥ १२ ॥ अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥ 'पएपोऽन्तरंक्षिणि पुरुपो एश्यते एर आत्मेति होवाच पत. दमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति छान्दोग्ये धूयते । तम सन्देह किं छाया. स्माक्षिणाने निर्दिश्यते किं या जीवोऽधिष्ठात्री देवतादित्याग्यये- . ६ ·४२ भास्करीयग्रह्मसूत्रमाये पर इति । कि तावा प्रतिभाति यात्मा तस्य यत्वप्रसिः। विज्ञानात्मनो वार्य निर्देशः स हि रुपमहणार्थ चक्षुषि सन्नि- हिती भवति । देवता या रश्मिभिरेपोऽस्मिन् प्रतिष्ठित इतिश्रुतेरा- स्मत्वामृतत्वादि च देवताजीवयोः कथञ्चियुपपद्यते । अतो नेश्व- रग्रहणं स्थानविशेषनिर्देशादिति प्राप्ते घूमः । पर एव चक्षुष्यन्तरः पुरुष इहोपदिष्टः कस्मादात्मत्वामृतत्वाधुपपत्तेर्मुख्यया वृत्त्या श- ब्दार्थश्च प्रथम प्रतीयते स शब्दायों नेतर. पौरुषेयो हि सः संय- द्वामाग्रुपपत्तेश्च(१) एतं संयदाम इत्याचक्षते एतं हि सर्वाणि वा. मान्यभिसंयन्ति । एप एव घामनीरेप हि सर्वाणि वामानिन- यति । कल्याणानीत्यर्थः । एप उ पच मामनीरेप हि सर्वेषु लोकेषु भातीति ॥ १३ ॥ स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ कथं पुनः सर्वगतस्य स्थानव्यपदेश इत्युपासनार्थमिति धूमः । यथा दहरं पुण्डरीकमादित्ये चक्षुपि तिष्ठन्निति च तत्रतत्र सनि- धानं दर्शयतीति । आदिग्रहणमुपासनार्थ नामरूपमप्यस्य निर्दिश्यते । तस्पोदिति नाम हिरण्यश्मचरित्यादि।चशब्दः सम्भावनायाम ॥१ सनविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५ ॥ पूर्व सुचविशिष्टस्य प्राणोऽभिधानात् तदेष प्रकृतमत्र पराम- श्यते संयामादिगुणविधानार्थ गतिविधानार्थ च ।माणो ग्रह के ग्रह से ग्रहोति। तत्र सूत्रात्मासमस्तजगद्विधारयिता प्राण इति निर्दिश्यते । तद्विपिएं ब्रह्मोपास्यमित्यर्थः। कं प्रझेत्यनेन सुखविशिष्टत्वमुच्यते । कंदमान्योन्यव्यवच्छेदे नतु ग्रहासम्बन्धार्थ पुनरुक्तम् । यद्वाय कं तदेय सं यदेव वं तदेव कमिति कंशध्देन मुखवाधिनाफाशे विधे- पिते भूताफाशो निवर्तते खशम्देन चाकाशवाचिना सुखे विशेषिते सामाग्यसुखनिवृत्तिः । तदेवं निरतिशयानन्दगुणं ब्रह्म प्राणविविष्ट चोपास्यमिति समुदायार्थः । चशब्दो हेतुसमुथयार्थोऽवधारणार्थ एयकारः । यथा पुष्करपलाशे आपो न लिप्यन्ते एवमेवयिदि (चाय पपने - पा... | समयेऽपि । .

·। १भध्याये २ पादे १४-१८ सूत्राणि । पापं कर्म न लिप्यत इतीयं श्रुतिरन्यत्र नावकल्पते । बत्रासरे इत एव तनोति(३) सूत्रमन्ये पठन्ति तत् पुनर्गतार्थमिति अन्यनी- भिधीयते ॥ १५॥ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानात् ॥ १६ ॥ भुता उपनिषद् आत्मविद्या येनासौ श्रुतोपनिषत्कः । उपनि- पीदन्ति विशीर्यन्ते संसारप्रन्ययो यस्यां सा उपनिषद् विद्या मुख्य- या कृत्या । तत्संयोगादन्योऽप्युपनिषदुच्यते । तस्य ब्रह्मविदो या ग- तिर्देवयानाख्या प्रसिद्धा श्रुत्यन्तरे अयोत्तरण तपसा ब्रह्मचर्यण असूया विधयान्मानमन्यिायादित्यभिजयन्ते(२) एतद प्राणा- नामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्नन्त इति । सयेहोपकोशलस्य थुतोपनिषत्कस्याभिधीयमाना श्यते ते ऽचिपमभिसम्भवन्तीति तया प्रसिदया ब्रह्मनिर्देशोऽयमिति निधी- यते ऽन्यथानुपपत्त्या १६ ॥ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ॥ १७ ॥ न छायापुरुषः करमादनवस्थितेः । न हासौ चक्षुष्यवस्थितो ये- मास्योपदेश स्यात् पुरुषान्तरसग्निधाने हि श्यते । न च तथा या- क्यार्थः शक्यः कल्पयितुम् । यथाश्रुतोपपत्तेरसम्भवासात्मत्वाम- तत्वादीनाम् । अचेतनत्वाद्विज्ञानात्मदेवतयोरसम्भयः । न चामृतस्व- मभयत्वं च जीवस्योपपद्यते । सर्वदा सांसारितगा आनात- स्वात् । देवताया भयमस्ति । तथा च भीपास्मादातः पवते भी- पोदेति सूर्यः भीषास्मादग्निश्चेतुश्च मृत्युर्धावति ५५म इति मन्त्र- वर्णाद्विवन्धित समाहितचतोभिश्यत इति द्रष्टव्यम् ॥ १७ ॥ अन्तर्याम्यधिदेवाधिलोकादिष(३) तद्धर्मव्यपदेशात् ॥१८॥ य इमे च लोक परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो य- भयतीत्युपक्रम्य श्रूयते । यः पृथिव्यां तिष्ठन पृथिव्या अन्तरो यं पृ- (1) मीभार्थ रामानुजाभास्टि बंधुतम । तब चपत पाच मवि पाठ। (१)पायाममभिनयत - पा.पु.। (घ) पर्यायधिदेवादिम्पिनिमाररमा पार ।

·३४ भास्करीयब्रह्मसूत्रभाध्ये थिधी न घेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृधिचीमन्तरो यमयस्येप त मात्मान्तर्यास्यमृत इति । तत्र । अधिदेवतमधिलोकमधिवेदमधिया. मधिभूतमथाध्यात्मं च कश्चिदन्तरवस्थितो यमयिता चान्तर्यामीति ध्यपदिश्यते । तत्र सन्देहः किं देवतात्मा यमयिता कश्चिद किंवा जीवः किं वा परमात्मेति । किं तावद्युक्तं जीचा स्यात स हि का- कारणसहातमात्मीयं भोगार्थमन्तरवस्थितो यमयतीति क्लिप्यते । न परमात्मा तस्याकार्यकारणत्वात् । देवता वाभिमानिनी नियन्त्री स्थादिति प्राप्त उच्यते । अन्तर्यामी पर एव कुतस्तद्धर्मव्यपदेशात् । सर्वभूतयमयितृत्वं नाम तस्य धर्मो नान्यस्यावकल्पते । समस्त हि विकारजातमनुमविश्य कारणत्वान्मृदादियत्सर्वशक्तिस्वाच(१) नि- पमयितृत्वमुपपन्नमात्मत्वममृतत्वं च तस्मिन्नेव मुख्यम् । अतः श्रु. तिलिङ्गाश्यामीश्वरोऽन्तर्यामीति निक्षीयते । श्रुति म यत्र श्रवणादे- यार्थो चास्यते न निमित्तान्तरात स ध्रुत्यर्थः । श्रवणं अतिः । यन सामर्थ्यादर्थनिश्चयस्तलिङ्गम् । संहत्यार्थाभिधान पदानां यत्र त- द्वाक्यं मुख्यया वृत्त्या गौपया लक्षणया या प्रकरणं तु व्याण्यात पुरस्तात् । य पृथिवी न वेदेति च देवतापरिग्रहे नोपपद्यते सा हि खात्मानं विजानीयात् । एष स आत्मेति चाव्यतिरेकपटी जीवपरि- महे नोपपद्यते । ये नियमयत्यन्तर्यामी तदीयमेव कार्यकारणमनुम- विश्य नियमयति सर्वशक्त्विादिति नास्य कार्यकारणमपरम- पेक्षणीयम् ॥ १८॥ न च स्मार्तमतधर्माभिलापातू(२) ॥ १९ ॥ यद्यप्यहादयो धो. प्रधानस्यापि सम्भाव्यन्ते तथापि न स्माते प्रधानमिह नियन्त परिगृह्यत । स्मृतिप्रतिपन्नं स्मार्तम् । क- स्मादतधर्मामिलापात् । तस्य धर्मस्तधर्म. न तद्धर्मोतसमः त. स्याभिलापादभिधानाधेतनधर्मोपदेशादित्यर्थ. अहटो द्रष्टा अथुतः श्रोतेति । ईक्षते शब्दमित्यत्र निरस्तमप्यहाशादिधर्मसम्भवादाश. अय पुननिरस्यते ॥ १९॥ यद्यचेतनम(३)न्तयामि न सम्भवति माभूत चेतनत्यान (१) सर्वसत्वात् समविलाय - पा. १० पु.। (1)नप या मवर्गाभिदापाचारयति पाठ योभाश दयते । (१) ययचेतस्दात् प्रधानम् - पा. १।२ पु.

·४५ १ अध्याय २ पादे १९-२१ सूत्राणि । जीव स्यात् स हि द्रष्टा प्रोता चेन्याशय निराकरणायाह । शारीरचोभये ऽपि हि भेदेनैनमभिधीयते ॥२०॥ नेति पूर्वसूत्राचशब्दनानुकृप्यते । न जीवोऽन्तर्यामी तस्य पृधि- व्यादिषु नियमनसामर्थ्य न सम्भाव्यते अन चैकस्यैव सर्वत्रिका. रेषु नियन्तृत्वं धूयते । उपि चोभये कापया माध्यन्दिनाश्च विज्ञा. नात्मनाभैदैननमन्तर्यामिणमभिधीयते । यो विशाने तिष्ठन्निति काण्याः । य आरमनि तिष्ठन्निति माध्यन्दिना विज्ञान शब्देन च वि- ज्ञानप्रधानी जीव पयोच्यते। अत्र केचिदाहु.। ननु कथमेफस्मिन् देहे छौ द्रष्टारौ सम्भवत इति । को विरोधों येनैवमुच्यत इति । श्रुतिईि नान्योऽतोऽलि द्रऐति प्रकृतादन्तर्यामिणोऽन्यं धारयतीति। अत्रोच्यते। यथैवेयमेर भेदं दर्शयति तथा पूर्वमुदाहृतम् । आत्मनि तिष्ठन्निति भेदं दर्शयति किं न पश्यसि न हास्या. श्रुतर्यचन सुभगावच- नमिवानादरणीयम् प्रामाण्यतुल्यत्वादतो भेदाभेदी ग्रहीतन्यौ न च तात्पर्य कृतो विशेषोऽन्तर्यामिस्वरूपविज्ञानपरत्वात् प्रकरणस्य नियन्वन्तराशङ्कानिवृत्यर्थमपि शक्यते वर्णयितुम् । नान्य सर्वस्य दृष्टास्ति सर्वथा यं पृथिवी न वेदेति देवताविक्षेत्रशानुपन्यस्प त- चपलापो न युज्यते ॥ २०॥ / अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तः ॥ २१ ॥ भाथर्वणे श्रूयते । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते । यत्तद श्यममाामगोत्रमवर्णमचक्षु श्रोत्रं तद्रपाणिपाद निस्य घि, सर्व- गतं सुसूक्ष्म तव्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा इति । तद चिन्त्यते । कि प्रधानमद्दश्यमादिगुणस्मथ विज्ञानात्माऽध पर- मात्मति। किं तावत् प्राप्तं प्रधानमिति। पूर्वत्र द्रष्टत्वादिगुणत्यासम्भ- पात् पयुदानम् । इह त्वदश्यत्यादिगुणसम्भयाधिवक्षा युक्तति । ननु घापापियः सर्वज्ञ सर्वविदिति गुणान्तरं न सम्भवति।नायं दोषः । अक्षरात परत' परो यः स सर्वज्ञो भविष्यतीत्यक्षरवाच्यं तु प्रधान. मेवेति मन्यते पूर्वपक्षयादी । जीवो घा भूतयोनि तस्य स्वकर्मा- (ONE गीभाष्ये उभये ऽपि भेदेनमधीयत इति सूत्रपाटी रयते । मारमा निधोयह इत्यापीयन रति पाठ ।

·४६ भास्करीयतह्मसूत्रमाप्ये र्जितावाभूतानां निमिचमावोऽनि योनिशब्दोऽस्मिन् पो निमि- उपचनो व्याख्येयता अपि चाचेतनानां पृथिव्यादीनां दृष्टान्तान्तरेणो. पादानादचंतनं प्रधानं युक्ततरं गृहीतम । कर्णनामिशरीरं च सू. प्रय योनिचेतनाधिष्ठितं न चेतनादेव सूत्रं जायत इति चेतन- स्य योनिन्वं नास्तीति प्राप्ते ऽगिधीयते । बाइयत्वादिगुणकः परो मचितुमईनि । कुतो धर्मोकेम्नव्यभिचारी धर्म होच्यते । यःम. पंशःसर्वचिद् यस्य शानमयं तप इत्यनन्तरं च यथा सुदीप्तात् पावका- हिस्फुलियाः सहनशः प्रभवन्ति सम्पाम्तयाक्षराद्विविधाः सौम्य भाया इति प्रकृतातयोनेरक्षरादुत्पत्ति दर्शयति । यथा सतःपुश्यात् केशलोमानि तयाक्षरात सम्भवतीह विश्वमिति । विशेषकमश्चैवम् । स प्रझविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामाय ज्येष्ठाय पुत्राय प्राहेति । तदपे- सयोत्तराणि(१) पाक्यानि प्रवृधानि । द्वे एव तु विद्ये घेदितव्ये इति चोचा अय परा यया तदक्षरमधिगम्यत इति । परत्वं च विद्यामाः परब्रह्मप्राशिहेतुत्वात् किं तदक्षरमित्यपेक्षायां यत् तददंश्यमित्याद्या. मातम् । तत्र पथमकस्मात मापडपाधवत् प्रधान प्रतीयते ॥२१॥ विशेषणभेदव्यपदेशाम्यां च नेतरौ ॥२२॥ नजीयो न प्रधानं फरमाद्विशेषणात् । दिव्यो बमूर्तः पुरुषः समाह्याभ्यन्तरो बजः अप्राणो ह्यमनाः शुन्न इति । सप्राणःस. मनाथ जीवः प्रधानाद्भेदेन भूतयोनिर्निर्दिश्यते । परेण श्लोकपादेन भ. क्षरात् परत: पर इति सर्यस्मात् परोऽविकारोशरं भूतसूक्ष्म यद- न्यानाकाशमिति प्रसिद्ध वेदान्तयादिना ताशादक्षरात प्रधान- प्पाच्या स्वविकारेश्यः पराव परो भूतयोनिः सर्पक्षः सर्वपिदिति भेदेन व्यपदिश्यते । अत्र च भूतयोनी मूतसूक्ष्मे चाक्षरशब्दः प्रयुक्तः तत्र व्युत्पत्तिभेदादर्थभेदः । न झरति न च्यवते अक्षरं भूतयोनिः । अनुते यामोति स्वविकारानित्यक्षरं भूनसूक्ष्मम् ॥ २२ ॥ रूपोपन्यासाच ॥ २३॥ पोऽयं भूतयोनिः कारणामा स एव कार्यात्मनावस्थित इतिह शंपितु रूपमुख्न्यस्यते । अग्निद्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यो दिशः श्रोत्रे 1) पनसकि-पा. १५..

·१ अध्याये २ पाद २३-२४ मणि । याम्पिहताथ घेदाः। घायुः प्राणो हृदयं विश्वमय पन्यां पृपिया घेष सर्पभूतान्तरारमेति । हिरण्यगर्भस्यैतद्पमिति केचिदन्ति । त- पयुक्तमा प्रकरणविरोधात्।प्रकरणिनि परमकारणे यदीद सपनोप- पद्यते तदन्यत्र सचार्यताप्रस्तुने । प्रत्युत(१) दिरपयगर्भस्यापीर्द रूपं परमात्मद्वारेणोपचयंते नान्यति स्मितम् ॥ २३॥ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४ ॥ को न मारमा किं ब्रह्मति आत्मानमेये घेवानरं सम्प्रत्य पेपिनमेय नो हीति चोपप्रम्य घुसूर्यवारयाफाराजलपृथिवीना सु- तेजस्वादिगुणयोगमेकैषोपासननिन्दया १ गुमादिभायमुपवि- श्यामायने । 'यस्त्यंतमेवं प्रादेशमात्रमर्भाियमानमात्मानं पैश्वानरमु. पास्ते स सपु लोफेषु सर्वेषु भूतेषु सवात्मस्यन्नमति तस्य हा एतस्यात्मनो पैश्यानरस्य मय सुवेजाचक्षुर्विश्वकपः प्राणः पृथग्वामा सन्देहो थलो पस्तिरेव रयिः पृथिव्यष पाया. बुर पर दिलोमानि हिंदय गार्हपत्यो मनोऽन्याहार्यपचन भास्यमाहवनीय प्रति । नत्र सन्दिह्यते किमुदरस्पोऽनिरुपदिश्यते कि पाभूतामिलदभिमानिनी यादेयता शारीरोया उत परमेश्वर इति । कि पुनरत्र युक्तम जाठरोऽपिस्तयश्वानरशम्दप्रसिझेरगमग्निवेश्वानरी योऽयमन्त पुरुषे येनेदमन्नं पच्यत इतिप्रयोगात् । भूतानि सामान्ये- नापि लोकं धैश्वानरराब्दप्रयोगदर्शनात् ।अभिमानिनी घादेयता धैश्या. नर केतुमहामकृण्वन्निति वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि फ भुव- मानामभिधीरिति च।ब्रह्मात्मराब्दी च गुणवृत्त्या योजनीयो । यदि या पृहत्वाद्रा मामोतेरात्मेतिव्युत्पत्या कयाचिदपेक्षया योजनीयम् । (/धैश्वानरशष्टप्रसिबलीयस्त्वादारमाब्दस्य मुख्याधरयाश्रयणे जीघो प्रहीतभ्यो )(२) वैश्वानरशब्दस्तु तत्र गौणस्तदुपकारित्या- खुदरामिना जीवस्योपकार प्रत्यक्षो निर्वयते न परमात्मन इति । कश्चित् पुनरारमानानुरोधादिह पारीर एवं पूर्वपक्षपतित. अत्र]- भ्यानरगम्दानुपपत्ति सिद्धान्ते चालेनिराफरणमनुपपन्न स्यादेष प्राप्त ऽभिधीयते वैश्वानर परमात्मा बुत साधारणशदविरोपात् (1)त-पा..." ()() तपास्यो नाति पु.।

·भास्करीयनशासूनभाष्ये साधारणथम्दयोरात्मवैश्वानरराब्दयोर्विरोपात्। त्रयाणां साधारणोच- भ्वानरशब्दो प्रयोरात्मशब्दो जीवपरयो। तथापीह येन पर एवा- पगम्यते स विशेपो विद्यते । मूव सुनेजा इत्यादिविरोपः परमे. श्वरस्योपपद्यते तद्विकारत्वात् । परमकारणस्य हि धुप्रभृतयः पृधियीपर्यन्ता अवयना व्यपदेष्टुं युज्यन्ते नान्यस्य । फोन आरमा कि प्रोति चोपक्रम. परमात्मपरिग्रहे प्रकल्पते । वलपञ्चोपक्रमे । यद्विशानमनुपसझानविरोधित्यातू तदुत्तरकालीनं तदविरोधित्वात तयलेनापतिष्ठते । तथा चोपसंहारः । एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति सर्वपाप्मप्रदाहश्च परमात्मपरिग्रहे विकल्पते ॥ २४ ॥ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥ इतश्च पर पवा इतिशब्दो हेत्वर्थः स्मर्यमाणरूपमनुमानम् । भ- नुमीयते श्रुविर्येन तदनुम्पनम् । किं पुनारूपस्मरणम् । यां मूर्धानं यस्य विना पदन्ति खं बै नाभि चन्द्रसूर्योच नेत्रे। दिशः श्रोत्रे विदि पादौ क्षिति च सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता ॥ इति ॥ २५ ॥ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेत् न तथादृष्ट्युप- देशादसम्भवात् पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ २६ ॥ नायं विरोधस्तथा तेन प्रकारेण जाहरवैश्वानरगुणविशिष्टस्य परस्योपासनोपदेशात् । यथा शाण्डिल्यविद्यायां प्राणशरीरो भारूप इति । फस्मादेवं व्याख्यायते । पन्यथा परमेश्वरानाश्रयणे धुलोकाययपस्थासम्भवः स्यात् । न हि विकारस्य विकारान्त- रमयको(१) भवति सम्बन्धहत्यभायात् । परमकारणस्प तु उत्पादकत्वात् तदात्मनावस्थानास्ति तादात्म्यलक्षणः सम्पन्धः । अपि चैनं पुरुषविधमधीयते वाजसनेयिन. सि एपोऽमिवैश्वानरो यत्पुरुप स या हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरपे ऽन्त प्रतिष्ठित पैदेनीश्वरस्य पुरुषत्वं पुरुपविधत्वं च मूव सुतेजा इति श्रुति- (B) समायो-पा.पु.॥

·१ अध्याये २ पादे २५-३० सूमाणि। कल्पितं सरमायादुपपद्यते फेघलकी याग्निपरिग्रहे पुरपे ऽन्तःप्र- तिधितत्व स्यानं पुरुषविधत्यम् ॥ २६ ॥ अत एव न देवता भूतं च ॥ २७ ॥ अत एवोक्तेश्यो हेतुभ्यो न देयता न भूतानिः प्रतीयते ॥२७॥ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥२८॥ नायं धैश्वानरशब्दो जाठराग्न्यभिप्रायेण प्रयुको यदनुरोधात सद्गुणफस्पेश्यरस्योपासनं कल्प्येत । यौगिकोऽयं शब्दोऽत्र विश्वान् .नरान् नयतीति पैश्वानरः स्थायें तद्धितः राक्षसवायसादियत् । आ. भिमुख्येनापि चित्रं जगनिर्मिमीते अभिगतश्चासौ विगतमानश्चेति घाभिविमानो वैश्वानरशब्दस्य यौगिफे ऽर्थे सति जाठरानलविधि- धारमोपासनमनभिध्यातम(१) पादरायणस्यापि । छान्दोग्यथुतेर- यमत्र समुदायार्थः । अधिदैवतं योऽसौ पुरुषविप्रहः परमात्मा घुप्र. भृतिभिरवयवैः प्रविभको दर्शितस्तस्मिन् खावयवान मू दीन यथा- क्रम सम्पाया श्वानरः परमात्मास्मीति उपासीतति । उक्तं चै- तदग्निरहस्ये वैश्वानरविद्यायामध्यात्ममुपासनम् । अत्राधिदैवत- मिति भिन्नप्रस्थानत्वात् । श्रुतेर्नान्यतरानुरोधेनान्यतरयाधः कल्प्यः । यपि प्रत्यभिशानं तथाप्युपासनामकारभेदाद् व्यवस्पेति । गार्हपत्या. दिकल्पनमाहुतिपर्यन्तं वैश्वानरविद्याङ्गत्वेनोपदिष्टमित्यदोषः॥२८॥ अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ॥ मादेशमात्रथुतिं व्याचष्टे पूर्वपामुपासकानामनुग्रहायानन्तस्या- पीश्वरस्य प्रादेशमात्रमभिव्यज्यत इत्याश्मरथ्यो मन्यते । अथवा घुलोकादिपु प्रदेशेषु भीयत्ते परिच्छिद्यत इति प्रादेशमानः ॥ २९ ॥ अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ ३० ॥ प्रादेशमात्रेण हृदयेनानुस्मरणात प्रादेशमात्र इत्युच्यत इति बादरिर्मन्यतेस्म ॥ ३०॥ (१) भितम् - पा...1 ७ ·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाप्ये सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति ।। ३१ ॥ चादरायणाभिमायोऽस्माभिरुत्तोऽधिदैवतं व्याप्यावस्थितस्योपा. सनमिति (जैमिनेराचार्यस्याभिप्रायोऽधुना वर्ण्यते । सम्पत्तिनिमित्ता मादेशधुतिरिति)(१) जैमिनिराचार्यों ददर्श । फि स्वबुद्धया नेत्युच्यते तथाहि दर्शयति । समानप्रसारण घाजसनेयिब्राह्मणं युलोकप्रभृ. तीनययवान् यथाकम मूर्द्धप्रभृतिषु चिवुकपर्यन्तेषु देहायवेषु स. म्पादयति । स होवाच मूर्धानमुपदिशन्नुवाच एप घे अतिष्ठा(२) धै- भ्वानर इति । (चक्षुपी उपदिशन्नुयाच एष ये सुतेजा वैश्वानर इति नासिके उपदिशन्नुधाच एप चै पृथग्यत्मां वैश्वानर, इति मुख्य माकाशमुपदिशन्नुपाच पप वै बहुलो वैश्वानर इति मुष्पा अप उपदिशन्नुवाच एप चै रयिर्वेश्वानर इति चिवुकमुपदिशन्नुवाच एप वे प्रतिष्ठा वैश्वानर इनि)(३) चिथुकमधर मुखफलकमुच्यते। घाजसनेयके चौरतिष्ठात्यगुणा आदित्यश्च सुतेजस्त्वगुणः छान्दोग्ये तु द्योः सुतेजस्त्वगुणा आदित्यश्च विश्वरूपगुण इति प्रकारो भिद्यते । चीयमानाग्निसम्पन्धित्येन तत्र वैश्वानरशम्दः प्रयुक्तो न च छान्दो- ग्यवत् को न भात्मा किं ब्रहोति ग्रझोपक्रमोऽस्ति तस्माद्विद्याभेद ॥३॥ ययेवं फथ पुरुषविधे पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदेति वचनमत भाइ । आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२ ॥ एयं नित्यमग्निमस्मिय सम्पाधमानं पुरुषविधं पुरपे ऽन्त प्रति- तिमिति च ममामनन्ति वाजसनेयिन.।चिवुफमुपदिशन्नित्युकान- न्तरमेतत् पट्यते । अन्त शब्दयास्य यिलाधपेक्षया ॥ ३२॥ इति थीभास्कराचार्यविरचिते घ्रशास्त्रभाध्ये प्रथमस्या- ध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ । {१)() एतमाशयो नाति पु.। 19) एवमभ्यस्तो नाम । (.)एष वा मनिहा-पा.पु.।

·ॐ नमः परमात्मने। भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । शुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १ ॥ यस्मिन् धौः पृथिवी चान्तरीक्षमोतं मन सह प्राणेश्च सर्वेस्त- मेकं जानथात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैप सेतुरिति श्रूयते । अत्र सन्देहो यदेतद् धुप्रभृतीनां सप्तम्यन्तमायतनं निर्दिष्टं कि तत् पर प्रसर स्यादाहोस्बिदन्तिरमिति किं तावत् प्राप्त प्रधानमायतन स्ववि- फारस्य हि कारणमाश्रयः कस्मादेवं संतुश्रुतेः। पारवान् हि सेतुरव- गतो लोके न ब्रह्मणः पारवत्वमनन्तमपारमितिश्रवणात् । आत्मशन्द- चैवं तदुपकारित्वात् प्रधानविषयः प्रयुक्त इति व्याख्येयम् । यद्या- स्मश्रुतेः सेतुश्रुतेश्च जीवो था प्रहीतव्यः तस्याप्यायतनत्वमुपपद्यते कर्मनिमित्तत्वात युलोफा(१)धुपपत्तेः । सिद्धान्ते यमर्थ सूचकारी निराकरोति स एव सर्वत्र पूर्वपक्षे प्रदर्शनीयो न यः कश्चित् खमनी- पिकया । अत्रोच्यते। परं ब्रह्म द्युभ्वाचायतनमायोश्च भूश्च भुवी तो घुभुधावादी यस्य तदिदं घुवादि तस्यायतनम् । आयतनशब्दो नपुं- सफलिङ्गः तत्र घुझ्याद्यायतनमिति पाठो युक्तः।फस्मात् स्वशब्दादा- स्मशब्दात।तमेवैकमिति विकारजातं तस्मिन्नेव चेतमोपमहत्य तमेव कारणात्मानं जानथोपासीनेत्यर्थः। सर्वहि विदिनोपक्रम्योपासिनो पसंहरत्युपासिना चोपक्रम्य विदिनोपसंहरति श्रुतिरतो यथान्य तरोपादानं तदैकार्थतैव प्रत्येतव्या।ये पुनः प्रपञ्चयहिरङ्गो धुचैतन्य माघ ध्येयमुपदिशन्ति । तेषां सर्व तं परादादिनिश्रुतिविरोध.१। से तुश्रुतिधामृतत्वावधारणमात्रविवक्षया तदधीनममृतत्वमित्यर्थः । (1) निमितकयुलोका - पा. ३ पु. । वििमममिति एवोका - पा.१९॥

·૧૨ भास्करीयान्नमसूत्रभाष्ये म पारवस्यविवक्षयति न सर्वथा सेतुसाम्यम् । कश्चिदाह आत्मज्ञाने सेतुश्रुत्या निर्दिएमिति । तदयुक्तम् । एप इत्यनन्तरवृत्तस्य प्रधानस्य याचक सर्वनाम्नोपसर्जनस्य शानस्येति ॥१॥ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २॥ इतश्च परप्रतीतिः रागद्वेषादिदोपमुकविशिरुपस्प्यं गन्तव्यमा- यतनं निर्दिश्यते । तथाहि विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः परात् परं पुरुष मुपैति दिव्यमिति ॥ २॥ नानुमानमतच्छन्दात् ॥ ३ ॥ अनुमीयत इत्यनुमान प्रधानम् । तद्वाचकान्दाभावादितरस्य चेतनस्यास्ति यः सर्वज्ञः सर्वविदिति ॥३॥ भवतु तर्हि शारीरस्तस्य पर्यायेण सर्वक्षत्वोपपत्रात्मत्वस्य च अतभाहा प्राणभृञ्च ॥४॥ न मुख्यया त्या सर्वशत्वं तस्यावकलप्यते । न च पर्यायवाची शब्दोऽत्र प्रयुक्तः पृथग्योगकरणमुचरार्थम् ॥ ४॥ भेदव्यपदेशात् ॥ ५॥ तमेवैकमिति शातृशेयतया भेदव्यपदेशात् ॥५॥ प्रकरणाच(१) ॥६॥ परप्रकरणं चेदमुपक्रमे पृप्त्यात् । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विधातं भवतीति । प्रकरणे च जातिगुणक्रियाशम्दा प्रयु- ज्यमानाः सन्निहिताविपया एवेत्यानंपाधिकरण स्थितम् ॥६ स्थित्यदनाभ्यां च ७॥ इतथ न प्राणभृताद्वासुपर्णेति गुमाशुमफलभोजनादतीति व्य. .कित बघाउ शहरमाथ।

·१ अध्याये ३ पादे २८ सूत्राणि । पदिश्यते । अनननिति औदासीन्येन स्थिति ।अभिवायसीतिदीयत इत्यर्थ । अत्रापि सूत्रकारो जीवपरयोमेंदमुपगम्य जीवनिगकरणं व- फार । अपरे तु स्वानुभवमप्यपगुवाना भेद मायामात्र सङ्गिान्ते । भूतयोनिवाक्ये निराकृतमपि प्रधान सेतुश्रुत्या पुनराशय निरस्त- मिस्पपीनरुक्त्यम् ॥ ७॥ भुमा सम्प्रसादादध्युपदेशात्॥८॥ इदमानायते।भूमा स्वयं विजिनासितव्य इति भूमानं भगवो वि. जिज्ञास इति यत्र नान्यत् पश्यति नान्यत् शृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा अथ यत्रान्यत् पश्यत्यन्यच्छृणोति अन्यद्विजानाति नद- ल्पमिति । तत्र संशयः किं प्राणो भूमा किं वा पर इति । कि तावद्युक्तम् । भूमेति बहुत्वं चैपुल्यमुच्यते । तत्फस्येत्यपेक्षायां प्राणो घा आशाया भूयानितिप्रकरणात प्राणो भूमेति गम्यते । किं च पुनः प्रश्नप्रतिवचनाभावात् । यथा अस्ति भगवो नानो भूय इति वा. ग्वाव नानो भूयसीति न तथानास्ति भगव. प्राणाद् भूय इति । अ- तिवादित्वं माणोपासकस्य वतमुक्ता सत्यादिपरम्परया भूम्नो- तारात प्राणवायं गुणो न परस्पति निश्चीयते । कथं पुनः प्राणप- रिग्रहे यत्र नान्यत् पश्यतीत्येतद्वचनम् । नायं विरोध. सुपुप्ताव- स्थायां प्राणनस्तेषु फरणेषु दर्शनादिव्यवहारनिवृत्तः । यो बै तत् सुसमित्यप्यविरुद्धम् । अत्रैप देव स्वमान्न पश्यत्यथ यदेतस्मिन् शरीरे सुखमनुभवतीति । ननु च तरति शोकमान्मविदित्यात्मशान- विवक्षया प्रकरणोत्थान प्राणपरिग्रहे नायकल्पते । तथात्मत. प्राण भारमत आशेत्युपसंहारः । एवं मन्यते पूर्वपक्षवादी भूमपर्यन्ता प्राणायव अतः परमात्मविद्या भविष्यतीत्येवं प्राप्तेऽभिधीयते परमा- स्मैव भूमा कुत. सम्प्रप्तादादध्युपदेशात सम्प्रसीदत्यस्मिन् जीय इति मुपुप्तस्थानमुन्यते तेन च प्राणो लक्ष्यते । तत्र च प्राणो जागति माणादुपरिणादुपदिश्यमानत्याद् भून इत्यर्थः । नन्य- सिदो हेतुः । अप्रोच्यते नासिद्धःफियम् । एप तु था अतिवदति यः सत्येनातिवदतीति न प्राणवायतिवादीत्यवच्छेदाय तुशब्दः । यः स. स्यरूपं ब्रह्मविपयं वदनं करोति सोऽतीत्य प्राणपर्यन्तं प्रपश्चं बद- तीति मुण्यं तस्यातिपादित्वमिति । सत्यं धानमनन्तमिति सत्यशब्दः ·१४ भास्करीयग्रह्मसूत्रभाप्ये परमात्माभिधायी सोऽहं भगः सत्येनातिवदानीति च प्राणातिया- वित्वपरित्यागेन सत्यवदनानुशानं माणभकारणविच्छेदं विज्ञापयत्यतो विज्ञानादिसाधनपरम्परया तस्यैव मत्यस्य भूम्न उपदेश इति नि- धिनुमः । अथात्मतः प्राण आत्मतः आशेति प्राणस्याप्युत्पत्तिमा- स्मनो दर्शयति तरति शोकमात्मविदिति तस्मै मृदितकपायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान् सनतकुमार इत्युपक्रमोपसंहारयोः रेकविषयत्वात् स एवात्र प्रकरणी । सर्वमन्यत् प्राणपर्यन्तं प्रासनि- कमात्मशानाचान्यत्रामृतत्वं नोपपद्यते ॥८॥ धर्मोपपत्तेश्च ॥ ९॥ यत्र नान्यत् पश्यति यत्र भूम्नि सुने घर्तमानो ऽन्यद् दुःखं न पश्यतीस्पर्य अन्यराब्द. प्रकृतात सुखादन्यत् प्रतियोगि दुःखमाह न पुनर्वस्त्वन्तराभायोऽत्र विक्षित न च नि सम्बोधो मोक्षो भूमसु- खस्य मुक्तं प्रति श्रुत्यैवदर्शितस्यात् । अमृतस्यं च परस्मिन्नेवावफल्पते । तथा चाह न पश्या मृत्यु पश्यति नोतरागं नोतदु:खितां सर्च हि पश्य. पश्यति सर्यमामोति सर्वश इति । तस्माद्मा परमा- त्मेति सिद्धम् ॥९॥ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १०॥ फस्मिन्नु खल्लाफाश ओतश्च प्रोतश्चेति स होवाचत तदक्षर गानि ग्राह्मणा अभिवदन्त्यस्यूलमनववस्वमदीर्घमलोहितममंद- मच्छामिति श्रूयते । तत्रायमर्थ. सांयिक. किमक्षरराब्देन प्रधान- मुच्यते किं या प्रोति। किं तावत् प्राप्त प्रधानं वक्तुं युक्तं तस्य स्ववि. कारभारणोपपत्रोतत्य(१) युज्यते । अस्थूलादि च तस्मिन्नुपपत्तेः रूपादिहीनत्वाभ्युपगमात् । केचिदक्षरशम्दस्प प्रसिदत्वाद- क्षरमोडार इति पूर्वपक्षयन्ति चैयाकरणदर्शनं च स्फोटः राद इत्ययतार्य गकायदयो घों एय सदा इति स्यापयन्ति । तदेत- दधिकरणेनासम्बदम् । अलोहितमस्नेहमच्छायमिनमादिप्रतिषेधा- नुपपरी प्रधानस्य तु युज्यते विकारधर्माणां कारणप्रसका कार्यका. 1) पोनप्रीतत्व'- पा...! " ·१ अध्याये ३ पादे ९-१३ सूत्राणि । ५५ रणयोश्चानत्यत्वाभ्युपगमात् सांख्यानाम् । किं च वृत्तिकारेण मीमां- सायामय गौरित्यत्र क शब्द इति स्फोटानराफरणे कृतं न सूत्र- कारेण । अत्रापि यदि वक्तव्यं वृत्तिकारैरेवोच्यतां न सूत्रकारस्यो- परि तदध्यारोपः कर्तव्यो यत्र घेदवाश्यात् सन्देहो जायते तन्निरा. फरणे सूत्रकारप्रवृत्तिः । प्रथमतन्त्रसिद्धत्वाधान स्फोटनिराफरणं निम्फलं स्यात्।यविपतिपत्तिस्तनिराफरणार्थ युक्त वक्तुं नान्यत्रेति। प्रधानत्वे ऽक्षरमिति प्राप्ते घूमोऽक्षरं ब्रह्म कस्मादम्परान्तधृतेरा- काशपर्यन्तस्य धारणात् ॥१०॥ ननूक्तं प्रधाने ऽप्युपपद्यत इति तनोत्तरं पठति। साच प्रशासनात् ॥ ११ ॥ सा च धृति परस्यैव कुतः प्रशासनात् । एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृती तिष्ठत इति प्रशासनमाशापयितृत्वं चेतनधर्मः ॥११॥ अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥ १२ ॥ यद्यपि प्रशासनं प्रधाने ऽपि फयश्चित् प्रकल्प्यते तथापि यत्र तस्य प्रहण नास्ति कथमन्यस्य भावस्य प्रधानस्य व्यावृत्तिश्रुते । तद्वा एतदक्षरं गार्यदृष्टं द्रष्ट भश्रुतं श्रोत अमतं मन्तृ अविज्ञातं विज्ञाप्रिति। नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट इति । तस्मात परमेवाक्षरं स्थितमिति ॥ १२ ॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॥ १३ ॥ पतकै सत्यकाम. परं चापरं च प्रम यदोड्डारस्तस्माद्विद्वाने- तेनेवायतनेन एकतरमन्धेतीति प्रकृत्य श्रूयते यः पुनरेतं विमानेणो- मित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीतेति । तत्र सन्देह. फिमपरं ब्रह्म यातव्यं किंवा परमिति उभयोः प्रकृतत्वात् ।स सामभिरुनीयते ब्रह्मलोकमिति लोकश्रुतेरपरं प्रोति पूर्वपक्षः । कथं परं पुरुषमिति विशेषण पुरुषान्तरापेक्षया घा भविष्यतीति प्राप्ते प्रतिविधीयते । स एव परमात्माभिध्येयः स ईक्षतिकमत्वेन व्यपदिष्ट । स पत- स्माजीवधनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत इति परपुरपश. दाभ्यां प्रलभिज्ञानात् । ज्ञानस्य चेद फलम् । योध्यायति पर पुरुषस ·भास्करीयग्रह्मसूत्रभाष्ये तमेव पश्यतीति । प्ररमिति च श्रुत्या विशेषणात् प्रकृतयुद्धिरपरधि- पया याध्यते । यत तत् शान्तमजरममृतमभयं परं चेत्युपसंहारा- तू परशब्दः परमात्मपरो निश्चीयते । परस्य च प्रकृतत्वात् । अ. परग्रहणं चैकैकमात्रोपासनापेक्षं द्रष्टव्यम् । जीवधनादिति कोऽर्थः । तदुच्यते । घनो मूर्तिरविद्याभ्यां मूर्तिभावमापनो जीयः शरीरे. न्द्रियेभ्यश्च परस्तस्मात् । अथवा कार्यत्रालाको हिरण्यगर्भनिधासो लोकानां परलोकः करणपरिवृत्तानां तत्र घनभावोपपत्तेः ततः प. रात् परमात्मा स सामभिरुनीयते ब्रह्मलोकमिति । ग्रीव लोक इति व्याख्येयम् । न हि सगुणनिर्गुणकतो भेदोऽस्तीति वक्ष्यामः ॥ १३ ॥ दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥ अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्न- न्तराकारास्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेप्रव्य तद्वाय विजिशासितव्यमिति श्यते । दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश इत्यत्र सन्देह. किं भूताकाशः किं घा जीवोऽय पर एवेति । भूनाका इति म प्रसिद्धः। ननु च या- पान या अयमाकारास्तावानेपोऽन्तर्हृदय भाकाश इत्येकस्यैवोपमानो- पमेयभावो नोपपद्यते नाय विरोधो वाघाश्यन्तरकृतं भेदमगीकृत्यो- पपत्ते. 1 जीवो या स्यादन्तर्निवासित्वाद् दहरथुत्युपपत्तेश्च । दहर- मपम । आराममात्रच जीयः तथाहि थूति.।आराप्रमात्रोहवरोऽपि हए रति प्राप्त ऽभिधीयते पर एव इहराफाश फस्मादुत्तरेश्यो घास्य रोपगतेभ्यो हेतुभ्यो थावान् या अयमाफाश इति प्रसिद्धनाकाशेनोप- मायने दहराकारा ,भिन्नयोश्चोपमानोपमेयभावो गोगवयवत् नैकस्यै- कथुत्पर्थपरित्यागप्रसङ्गात् । उभे अस्मिन् घावापृथिवी अन्तरेय स- माहिते इति समस्तविकाराधारत्वं परमकारणस्योपपद्यते पप आ- रमाऽपहतपाप्मा विजर इत्यात्मवादिरपहतपाप्मत्यादियदन्यत्र ना. धफल्पते । अत एव जीवोऽपि न गृह्यते । दहरत्वं पुन. पुण्डरीकद- हरत्येनचौपाधिकं तन्निवृत्त्यर्यमेव चौपमोपादानम् ॥ १७ ॥ गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥ उत्तरे हेतवः सामान्योक्ताः प्रपन्च्यते । एनमेवेमाः सर्वाः मजा महरहर्गच्छन्त्य एतं ग्रह्यलोकं न विन्दन्तीति प्रजानां गतिः ·१ अध्याये ३ पदि १५-१९ सूत्राणि । यश्च ब्रह्मलोकशब्दस्ताभ्यां दहराकाशं ब्रह्म प्रतिपद्यामहे । तथाहि रष्ट सता सौम्य तदा सम्पनो भवतीति। तेपामवैप ब्रह्मलोक इति वाक्यशेपो लिङ्गम् । अथालिङ्गं सामर्थ्य ब्रहौव लोक इति विशेषण- समासपरिग्रह । न हि प्रजानामहरहब्रह्मणश्चतुर्मुखस्य लोकगमन सम्भवति ॥१५॥ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ धृतेश्च हेतोः पर एवायम् । अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसम्भदायेति। विधतिर्षिधारयितेत्यर्थः फर्तरि व्युत्पत्तेः। - ध्यात्माधिदेवभेदमिन्नानां लोकानां विधारयिता । असम्भेदायासडू- राय विदारणाय चातेन हि विधृता लोका न स्फुटन्ते । अस्य च म- हिम्नोपि धृनेरस्मिनीश्वरे ऽन्यत्रोपलब्धेरेतस्य चाक्षरस्य प्रशासने गार्गीति ॥ १६॥ प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ परस्मिन्नध्याकाशशब्दप्रसिद्धः। आकाशो घे नामरूपयोर्निर्व- हितेति ॥ १७॥ इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् ॥ १८ ॥ इतरस्य जीयस्य वाफ्यशेपे परामशात् । अथ य पप सम्प्रसा- दोऽसमाचरीरात समुत्थाय पर ज्योतिरूपसम्पच खेन करे- णाभिनिष्पद्यत एप आत्मेति होयाचेति । स एवोपक्रमे दह- राकाश इति चेन्न असम्भवादपहतपाप्मादीनां गुणाना त- स्मिन्नसम्भवान् ॥१८॥ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९॥ उत्तरात प्राजापत्याद्वाफ्याद् य आरमापहताप्मेत्युपक्रम्य प पपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एप आस्मेति जीवः प्रतीयते । स एयो- पक्रमे ऽपि दहराफारा स्थान तथोत्तरमाप्यनुपार्पणं भवस्येप पत स्पेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यमीति । य पप स्थळे महीयमानश्चरत्येष त आत्मेति तद् यतत्सु. समस्त. सम्पन्न स्थान न विज्ञानातीति सु. . ८ ·५८ नत- भास्करीयमनमाये भुप्तायस्पायामपि स एष ध्यायेयरवेनानुकायते । पुनधोपसहर वेगमेष मम्ममायोऽस्मान्छरीरात समुत्थाप पर ज्योनिमपसम्पपे- स्यतो जीप पवेति चेत् । परिचोदनानित्यपस्तुशब्दः जीवोनावि- भूनस्वरूपो नियक्षितः । भायिभूतं म्यरूपं यस्य सोऽयमाविर्भूत. स्वरूप. । परमाग्मम्वरूपेगा जीवी वियक्ष्यते न जैवेन रूपेणा- नाविभूतं दिसम्य जीवावस्थायां पररूपमविधाफामकर्मतिरस्कृत- स्यात्।नत् पुनर्विधयामिसम्पत्तव्यं तनाकारण जीयो निर्दिश्यते। वापसपाप्मादयो धर्मा उपपद्यते ये रूपे ते विरुध्यन्ते ॥१९॥ यपेय जीवकपोपण्यास: किमर्थः य एषोऽक्षिणीत्यापनाह । अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २०॥ चशब्दः सम्भाधनायाम् । अनादिकालप्रवृत्तमत्यक्षादिममाण- सिद्धफर्तृभोकादिरूपं परामृश्यते ऽनूयते प्रजापतिना परमरूप मघयते फरनलस्ववित्ववत् मदर्शयितुमित्याविरोधः । प्रस्थानादिग- तय काश्चित पर प्रतिपाद्य तइसीति प्राहयन्ति यथा तत्त्वमसीति । काश्चित् पुनीयमेवाधिकृता तांतामयस्सो प्रत्याख्याय ततः परमा. रमरूपं दर्शयन्ति । यथा फतम गारमा योऽयं विज्ञानमय इत्युपगम्य अनस्थिकोऽशरीर स वा एप महानज आत्मेत्युपसंहारात् । परमा- मना सम्पन्न स्कारमन. कर्तृभापतृस्वरूपविनिवृत्ति. सा च भुत्या दर्शिना। भरारीरं वाच सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत भस्माच्छरीरात समुत्यायेति च । प्रारम्धकर्मफलभोगस्यावश्यम्माधित्वाद्भियमा. णारीरस्यावश्यम्भाची सुखदुःखानुभवस्तस्माजीवघदेयमुक्तमिति ये प्रतिजानते ने(१) श्रुतिमतिवर्तन्ते रसानुभव बाधन्ते ॥ २० ॥ अल्पश्रुतेरिति चेत् तदुक्तम् ॥ २१ ॥ दहरश्रुतेन परमेश्वर इति चेत् तत्र यद्वक्तव्यं तदुत पुरस्ता- दर्भकोकस्त्वादिति ॥ २१ ॥ अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२ ॥ न तत्र सूर्यो मानि न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कु. (नौवदनाये प्रतिधामते-पा...।

·, १ अध्याये ३ पादे २०-२४ सूत्राणि । तोऽयमग्निः तमेष भान्तमनुमाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं वि- भातीति श्रूयते । तत्र सन्देहः यं भान्तमनुमाति इदं सर्वं यस्य च भासदं सर्वं जगद्विशेषेण भाति स तेजोधातुः कश्चिदथवा पर- मेश्वर इति । किं तावद् युक्कं तेजोधातुः कस्मात् पूर्वपदहरभवणे ऽपि वाफ्यशेषैः परमात्मा निर्णीतोऽत्र तु विशेषहेत्वभावान परी गृह्यते सूर्यादीनां च तेजःस्वभावानां भानप्रतिषेधात् तत्समानजा- तीयमेव तेजःप्रतीयते । किं च समानजातीये ऽनुशब्दो रटो यथा ग- छन्तमनुगच्छन्तीति प्रासे ऽभिधीयते प्राशी भवितुमर्हति कुत्तोऽनु- श्तेः । अनुकरणमनुष्कृतिस्तमेव भान्तमनुभाति समिति भान्तं विज्ञप्तिकपेण प्रकाशमानमनुभाति सर्व स्वयमपि प्रकाशते यथाग्निं भान्तमय पिण्डोऽनुभात्यनुकरोति सर्वे च तेजोधातवस्तस्मिन् प्रति- पिडा ये प्रसिशास्तस्य भौतिकलेजोव्यतिरिक्तं ब्रह्म निर्दिष्टमनुग- म्यते । समरधे चानुभानं नोपपद्यते । स हि प्रदीपः प्रदीपमनु- भाति । न चानुकरणं समानजातीयविषयमेव भौम रजो चायुध- हन्तमनुवहतीति । तस्य चेति श्लोकस्य चतुर्थः पादो निर्दिश्यते । तस्य भासेति तृतीयपादहेरवपदेशात् प्राशी गम्यते ॥ २२॥ अपि च स्मर्यते ॥ २३॥ प्राशस्ययात्मनः सूर्यादिप्रकाराननिमित्तत्वं सेव च तपाप्रवृत्तिः स्मयते । यदादिस्यगतं तेजो जगद्भासयने ऽखिलमिति ॥२३॥ शब्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥ अनुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । तथाङ्गुष्टमात्रः पु. रुषो ज्योतिरियाधूमफ ईशानो भूतभव्यस्य स एवाघ स उ न एतवे- सदिति च भूयते । तत्र सन्देहः किं विज्ञानारमा उत परमा- स्मेति । किं तावत् प्राप्तं विज्ञानात्मेति परमात्मधुतर्न त्यनन्तम्या- पारस्प परिमाणश्रुतिरुपपद्यते जीवस्यापीशानत्वं स्वगोचराभिप्रा- यमवकल्पते । सावित्र्युपायाने घा मथ सत्यवतः कापात पाशवस्पर्श गतम् । अष्टमात्र पुरषं निधकर यमो बलात् ॥ इति स्मृतेर्जीवो निनीयते । तन ममः । प्रमितः परमात्मा फुतः ·६० भास्करीयग्रामसूत्रमाप्ये , सम्पादेवेशानो भूनमध्यम्येति । सर्वेशित्यमप्रतिहतं थ्यमाणमीयर गमयति । न हि लक्षणया थुतिनु शापते । श्रुतिलक्षणाविषये हि श्रुतिलीयप्ती ॥ २४॥ ननु चाङ्गुष्ठभुतिरपि भक्तं न शक्यते तत्र पूमः । हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्यात् ॥ २५ ॥ मधमात्रपरिमाणेन हदयफमलमुफुलेनोपलभ्यत्वात् तत्परिमा. णापेक्षया व्यपदेशो न पियध्यते । ननु फो विशेषोऽनुष्यतिौणी ई. शानश्रुतिस्पेति । तदुच्यते । पतई तदिति सर्वनामधुत्तेः प्रपतपरा मात् । एत। तत् यत् पृष्टम् । प्रात्यर्थः । मन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मा- दन्यत्रास्मात् रुताकृतादन्यत्र भूतभव्याथ यत्तत् पश्यसि तद्वदेति । ननु हदयानामनयस्थितस्यात् तदपेक्षयाङ्गुष्ठथुतिन शक्या नेतुम् । अनोच्यते । मनुष्याधिपारत्वात् मनुष्याहदयापेक्षयोपपत्ते. तेषां हि तस्मातेपु फर्मस्वधिकार इति पठे ऽधिकारलक्षणे स्थापितम् । अथ सत्ययत कायादिति ययुक्त जीवामिप्राय तत् परलोकध्यय- द्वारस्य पूजाप्रतिपादनायेत्यविरुद्धम् ॥ २५ ॥ तदुपर्यपि वादरायणः सम्भवात् ॥ २६ ।। मनुष्यहदयापेक्षयाङ्गुष्ठतिरित्युक्त तेषां शास्त्रे ऽधिकारादिति तवप्रसङ्गेन देवानामपि परविद्यायामधिकारप्रतिपादनार्थमिदमधि- फरणमारभते स्म । तदुपर्यपि मनुष्याणामुपरिपाद ये वर्तन्ते देवादय- सातप्यधिकरोति शास्त्रमिति बादरायण आचार्यो मन्यते स्म । कु- तस्तंपामप्यर्थित्वसम्भवादपवर्गविपयमर्थित्य सम्मपति प्रपञ्चविप- यस्यैश्वर्यस्यानित्यत्वदोपपर्यालोचनात् । सामर्थ्यमपि सम्भयति म- न्त्रार्थयादेतिहासपुराणे या विग्रहयत्त्वाभ्युपगमात् । परिक्षान च तेषां सार्वत्रिकमस्ति । तथा चाग्ने नय सुपथेति मन्त्रोऽग्ने सर्वस्व दर्श- यति । विश्वानि देयवयुनानि विद्वानिति वयुनानि ज्ञानानीति । लिङ्गं च भवति। एकशत ह वै वर्षाणि मघवान(१) मजापती ब्रह्मचर्यमुनास भृगुई ये वारुणिरुण पितरमुपससारेति । याकर्माधिकारकारण न देवा देवतान्तराभावादित्यादि तदिह नास्ति। परविद्याया मनोवृत्ति- (1) मवान् पा.पु.।

·१ अध्याये ३ पादे २५-२८ सूत्राणि । मानविषयत्वात किं पुन कारण महता यझेन देगनामधिकार प्रति- पाद्यते।अस्ति प्रयोजन ब्रह्मापासनप्तिद्ध्यर्थ तावद्विग्रहत्यादिप्रतिपा- दन फर्तव्य शरीरन्द्रियमनोभिर्विनापासनानुपपत्तस्तदुपासकाना च सायुज्य सालोक्य च फल श्रूयते । ततश्चन्द्रादिभावप्राप्तानामपि म- नुष्याणा कथ नाम ब्रह्मविद्याभ्यासात् तत एव मुक्तिरनायासेन स्या- दित्येवमिद निरूप्यते । तद् यो देवानां प्रत्ययुध्यतेति दर्शनात् ॥२६॥ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥२७॥ विग्नहवत्वमस्मदादिवइयानामेव सत्यभ्युपगन्तव्य श्रवणाम- नननिदिध्यासनेषु शरीरेन्द्रियमनोयुक्तस्य प्रवृत्तिसम्भवात् । ततश्च कर्मणि यागेविरोध इति चेन्नाय विरोध । अनेकप्रतिपत्तरनेकविग्रह- प्रतिपत्तरित्यर्थ । कथ गम्यते दर्शनात् । पति देवा इत्युपक्रम्य प्र- यश्च त्री च शता प्रयश्च त्री च सहस्रत्युक्त्वा महिमान पौषामेते त्र- यस्त्रियत्वेव दया इत्येककात्यानेकरूपता दर्शयति योगशास्त्रेषु चा- नेवारीरयोग योगिना यर्णयन्ति । प्राप्नुयाद्विषयान् फेश्चित कैश्चिनुप्र तपश्चरत् । सविपेच पुनस्तानि सूर्यस्तजागणानिय(१) ॥ इनि । ततध बहुषु यागेषु सग्निधानमदृश्यत्व चान्तनिशक्तियोगा- दुपपद्यत । अनकप्रतिपत्तदर्शनादित्यस्यापरा व्याख्या । अनेका नाना- रूपप्रतिपत्ति तस्या दर्शनाद् यथैको विप्रो युगपदने का भोजयितु न शक्यते स एव स्वस्थानस्थितोयुगपदनकैनमस्क्रियते । तथात्र स्वस्थानस्थिता देवतामुद्दिश्य स्वस्व द्रव्यमुसृजन्तीत्युपपद्यत ॥२७॥ शब्द इति चेन्नात प्रभपात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥२०॥ विग्रहवावे ऽस्मदादिवदुत्पत्तिमत्त्वादनि यत्वं प्रसज्यते । ततश्च पैदिफे यस्मादिशब्द देवतादियाचिनि विरोध स्याद्वेद म्यादिम- स्वप्रसङ्गादिति चेन्नास्ति घिरोध । परमादत्त शन्दादेव जगत प्रम घावुत्पते प्रलयकाले ऽपि हि ब्रह्मणि सूक्ष्मरूपेण पदराशिरपस्थित ! सृष्टिवेलाया परमेश्वरानुनदादाद्यम्य शरीरिणो हिरण्यगर्भस्य य पू- स्मिन् जन्मान द्वैतफावभारनया प्रजापतिर्भपियामीनि फर्म एत- यान् स हिरण्यगर्भ उच्यते । तस्य मनसि वेदोऽयम्यान्तरमनापन्न सु (1)l tisaगणानिति क च पाठ ।

·१ ६२ भास्करीयाग्रहासूत्रभाज्ये बुप्तप्रतिवुरस्येव मावुभयति तेन प्रदीपम्पानी येन सुरनरनिगा- विधिमकं जगदभिधेयभूतं निर्मिमीने । अयमत्र प्रमयोऽभिप्रेतः। जन्माघस्य यत इत्युपादान(१)कारणषिपक्षयोक्तम् । कथमिदं ग- म्यते प्रत्यक्षानुमानाभ्यां भ्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः । प्रत्यक्ष थुनिग्न- क्षरवादनुमानं स्मृतिरनुमीपमानधुनिसापेक्षरयात् । एन इति पै प्रजा- पतिदेवानमजतासमिति मनुष्यानिन्दव इति पिस्तर पथि- अमिति प्रहानाशष इति स्तोत्रं विश्वानीति शखभभिसामग- स्पम्याः प्रजा इति । स्मृतिरपि। " भनादिनिधना नित्या घागुत्एप सयम्भुया। भादौ येदमयी दिव्या यत. सी. प्रवृत्तयः । इति पौराणिका. तथा नामरूपे व भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् । घवयम्देश्य पवादो निममे स महेश्वर.॥ सर्वेषां च स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् । घेदशपेभ्य एषादी पृथक्संस्थाश्य निर्ममे ॥ इति । का पुनरत्र शवोऽभिप्रेतो यात्मको लोकप्रसिद्धरुपवर्या- बायांगमाच(२) न वेषाफरणकल्पित. स्फोट तस्य चानुपपत्तिरुका प्रथमनन्त्र इत्यत्र नोध्यते अबहुश्चनप्रतिपत्यथै दिमात्र प्रद. पर्यते । स्फोटः शब्द प्रति झाते स एव चार्थप्रत्यायको बाचकरपेण स पवास्थितो व्यवहारहेतुर्णाधानृतरूपा मानसाः परिफल्पिता.) किच वणे योग्यप्रतीति पपधने । कथम् । एफैकरणोंपलब्धी प्रती. स्वभावात् । न च युगपदयनिष्ठन्ले क्षणसित्वात् । न च नदुपल- धिरर्थप्रतीतिहेतुस्तस्याध क्षणिकत्वात क्रममापित्याच । मत एव वर्णस्मृतिरपि नाथंमतीतिहेतु । पूर्वपूर्वजनितसस्कारसहिनादन्त्या- दुर्गादर्थप्रतीतिरिति चेत् । न । संस्कारकल्पनायां प्रमाणाभावात् । केन पुन प्रमाणेन स्फोटो गृशते प्रत्यक्षणेत्याह । तथाहि गीरित्युक्त भफमेफाकारा बुद्धिरुत्पद्यते । तथा चाह । नादेराहितीजाया(३)मन्यन ध्वनिना सह । (जमावस्ययाऽन्वयादिस्यपादान - पा. ()ों वैमिनिसाचिकार । (१) नौवाया-पा. १३.। नार्दनास्तिपोवाया। पाए।

·१ अध्याये ३ पाद २९ सूत्रम् १३ भावृत्तपरिपाकायां घुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ॥ इति । भन फ्रमः । गौरित्यत्र गकारौकारविसर्जनीया इति भगवानुप- पाचार्य इत्यागमपरम्परायानन्यायोपपत्रं च वर्णानां शन्दत्वम् । कथमश्वदेवदत्तादिशब्दषु श्रोत्रण वर्णा एव गृहन्ते न घणग्य- तिरिकमबैयाकरणः कश्चित् प्रतिपद्यते । (मध्येतारधोपाध्या- यसकाशादुपश्रुस्य स्वरमात्राक्षरक्रमयुक्तान् षणांन मनसाव- धार्य घर्णयन्ता दृश्यन्ते । एककस्य वर्णस्य वा अन्ययाकरणे भर्सयित्वा यथारूपप्रतिपादनं कुर्वन्तो दृश्यन्ते । सम्बन्धग्रहण काले च यावन्तो यारशैर्यत्र प्रयुज्यन्ते वर्णास्तेषामेव सम्बन्धानाना. पासा:प्रतिपद्यन्ते न वर्णव्यतिरिक्तस्य स्फोटस्यानुपलक्षितस्य । स. म्वन्धात कालान्तरे च तेश्य एव च यथावधारितसम्बन्धेभ्यो प्रतिपद्यन्ते याववित्राणां वर्णानां वाचकाक्ति ब्यामज्यवृत्तिमानीता. मालम्ध्येयकाकारा बुद्धिरुपपद्यते । अतश्चैकबुद्धरन्ययासिद्धत्वान फिनिमिसा स्फोटकल्पना । अथ वर्णे यार्थप्रत्ययानुपपत्तेरिति चे- वर्णानां स्फोटाभिव्यक्तावनुपपत्तिः समाना । न च गकारोबारण- चलायां पदस्फोटः प्रतीयते । अथ चेत कश्चिद् घ्यात् प्रथमवर्णवेला- यामप्यभिव्यज्यत इत्यनुमवशून्य ए॒वतः किमुत्तरं स्यातू तत्र पूर्ववर्ण- जनितसंस्कारसहितेन वर्णेन स्फोटोऽभिव्यज्यत इत्युपगन्तव्यम् । तत्र संस्कार वर्णकल्पना स्फोटकल्पना तस्य धा गृहीतसम्बन्धस्य घाचकशक्तिकल्पनानि फल्पतात्रयमस्मरपक्षे संस्कारकल्पनामात्र- मिति । विशेषोऽपि सङ्कलनाप्रत्ययसमारूढात्रयो वर्णा घाचकास्तेय . सम्बन्धमहणात् क्रमांधारणानन्तरस्मृत्या प्रत्याययन्तीति सर्वेषा। मः प्रत्यक्षम् । तस्माद्वर्णा पय सन्चा इति स्थितम् ॥ २८॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ यदुत विग्रहवत्त्वे सत्यनित्यत्वं वेदस्य प्रामोत्यनित्यार्थाभिधा. नादिति । तत्र धूमोऽन एव शब्दमभवत्यात शन्नपूर्वकरयात सष्टेः । शब्दार्थसम्बन्धानां त्रयाणां नित्यत्वं सम्बन्धफर्तुश्चास्मरणादिति च गवादिशब्दाना तायद्वद्धन्यवहारे न्ययन्यतिरेकाभ्यामातेर- भिधायकरथान व्यक्तीनामनित्यानां घाच्यत्वमिन्द्राविशदाना- मप्यारातियोगो मन्त्रार्थवादेभ्योऽधगम्यते । विश्वकर्मप्रणीते च शा- से देषानामाइतिघरोपा उकाभित्रकर्मप्रसिद्धार्थ यमं दण्डहस्त- ·६४ मास्फरीयग्रह्मसूत्रभाष्ये मारियन्ति यरुण पाशहस्तमित्यपासे चारतियोग सुप्रसिद्धो रश्यते । अथ नानास्थानसम्बन्धात् तस्य च नित्यन्वाद योयतत्स्या. नमधितिष्ठति सस इन्द्र इत्युच्यते पृथिवीपतियदितरदयर्ययय- दशरद याधयादियत् । तस्मानित्यनार्थन नित्यस्य शम्दस्य नित्य सम्बध उपपद्यते ॥ २९ ॥ समाननामरूपत्वात्(१) चावृत्तापप्यविरोधो दर्श- नात् स्मृतेश्च ॥ ३०॥ ननु पचव्यवहारस्थानादिरखे सति याव्यवाचकसम्बन्धस्या- पतिमत्योपपत्तेरुपपद्यते चेदप्रामाण्य यदा खल भषत सफल ज. गत् प्रलीयते जायते चाभिनय तदा समस्तस्य विच्छेदात् कथ वेदस्य नित्याच कथम तत्प्रभवत्य जगत प्रतिक्षायत इत्याराड्याह । आवृत्ता. चयविरोध इति। चाम्दस्तुशब्दार्थे ऽपिशन सम्भावनायाम । स हिप्रलयात्मिकायामावृत्ताघभ्युपगम्यमानाया न त्वयुक्ता विरोध | सु- धुप्तपनिघुनन्यायेन करपान्तरवृत्तपदाधस्मरणोपपत्त कल्पादावीश्व- रानुग्रहात् प्रजापत न हि मलयाऽस्माभिरत्यत्तविनाशोऽभिप्रेयत । सुषुप्त्यवस्थायामिय सूदमतापत्तिमात्रम् विद्यमानस्य चाभिव्यक्ती करगामा सहि कथ समाननाममयत्वात् कल्पान्तरातीतैरिन्द्रा दिभि फल्पादौ मुज्यमानाना नामवाचक शब्दो रूपमारुति कर तुल्यनामरूपत्व गम्पते दर्शनाव स्मृतेश्च) या ब्रह्माण विदधाति पूर्व थाचे वदाव प्रहिणाति तस्मै त ह देवमात्मवुझिप्रकारा मुमुक्षुरै घर- णामह प्रपद्य इति श्रुते । तथा सूर्याचन्द्रमसी धाता यथापूर्वम- कल्पयत्। यथा पूर्वस्मिन् करप धाता प्रजापति सृश्यास्तथास्मिनपि कल्प सूर्याचन्द्रमसावकरादित्यर्थ । तया यो ह पा अविदितार्येय च्छ दादैवतव्राह्मणन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति घा' स्थाणु चति गचे या प्रपद्यत इत्युपक्रम्य तस्मादेतानि मन्मन्त्रे वि- चादिति छादाग्यश्रुति । शौनकादिभिश्च मधुच्छन्दप्रभृतयो- ऽनिमील इत्यादीनामृषय स्मर्यन्त । स्मृतिरपि। शर्वयं ते प्रसुताना तान्यवैश्या ददात्यज ॥ (समानरूपमामलादिति कधित पाठ ।

·१ अध्याये ३ पादे ३०-३१ सूत्रे। पर्तुतलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। पश्यन्ते तानि तान्येव तथाभावा युगाविषु ॥ यथाभिमानिनोऽतीताः तुल्यास्ते साम्प्रतरिह । देवा देवैरतीहि कपैनामभिरेव च ॥ इति । भत्र मीमांसकामोदयन्ति । कयं युगादी फस्यचित् पुरुषस्य सम्प्रदायमन्तरेण घेदग्रहणमेकस्य च प्रतिभाने वेदस्य कृतकरवं प्रसज्यते । अत्र वदामः । वेदस्य तावत् प्रामाण्यं प्रथमपादोक्तेन न्या- येन याच्यवानकसम्बन्धनित्यत्यादरमपमाणकर्तृकरवात प्रया- जादिवदनपेक्षत्वादनधिगतार्थगन्तृत्वादावयोः समानम् स्विसिद्धार्थ- स्वरूप प्रामाण्यं च पुरस्तात् प्रतिपादितम् । तेन यथा स्वर्गास्तित्व भवान् प्रतिपद्यते तयामपि सृष्टिस्थितिप्रलयकारणं परमात्मानं सर्वशं सर्वशक्ति प्रतिपये स च सर्वशःप्राणिनामुपभोगकालं ज्ञात्वा प्रथमं भूतसूबममव्याकृताकाशं सूजति तदनन्तरं हिरययग त- स्मिन्मनुप्रविश्य तदात्मना स्थित्याकागादिक्रमेणागड हवा ततः स्थायरपर्यन्तं सृजति प्राणिनां कर्मानुरूपेण । न च तस्यात्मनः प्र- योजन किञ्चिदस्याप्तकामत्यादपहतापाप्मा विजरो विमृत्युः सत्य. फामः सत्यसङ्कल्पादिरतिशयानन्दसद्भावः श्रूयन्ते । एतस्यैवान- न्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति संसारिणः सर्वे तदीय- मानन्दैकदेशमुपजीवन्तीति त्रुघस्तस्थ प्रयोजनाभावं दर्शयति । खभावतस्तु प्रवर्तते तत्र यथेदं जगदाविर्भवति पुनश्च तस्मि- मेय प्रलयकाले प्रतिष्ठते । तथा वेदोऽपि तस्मिन् ब्रह्मणि प्रतिष्ठितः सगादौ तदनुग्रहात प्रजापतेर्मनसि प्रादुर्वभूवेति न कश्चिदोपः । प- रमात्मनश्च नित्यत्वात् तदात्मत्वाश्च वेदस्य सुतरां नित्यत्वमुपपद्यते । संसारस्य चानादित्वात् । यया तव सुतावस्थायां वेदाः प्रलीना इच प्रतिबोधे चाधिर्भवन्ति तथा सृष्टिप्रलपयोरिति स्थितम् ॥३१॥ मध्वादिष्षसम्भवादनधिकार जैमिनिः ॥ ३ ॥ यसायादित्यो देवमधित्यादिपूपास्यान्तरामावादादित्यवस्था- दीनामनधिकार सिद्धस्ततश्च विद्यावसामान्याना विधाया- मनधिकार जैमिनिर्मन्यते स्म ॥३१॥ नन्यसमर्थो हेतुद्यात्वसामान्यादिति न हि कचिदनधिफारा. . १ ·2 भास्करीयम्रह्मसूत्रभाग्ये दन्यधानधिकारोऽनुमातु शक्यते कर्मकाण्डे तपादर्शनादिस्वाशमाह। . ज्योतिषि भावाच्च ॥ ३२ ॥ ज्योतिर्मण्डल सवित्रादय पदा प्रयुज्यन्ते न विग्रहयतीषु देवतासु अविनयता चन्द्रादीना कथमधिकार इति मुख्य हेतूप- म्यास-॥३२॥ भाव तु(१) वादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ तुराप्द पक्षल्यावृत्तौ । अधिकारभाव भगवान् वादरायणो मेने। मादस्ति श्रौत्र दर्शनम् । तद्यो यो देवाना प्रत्यधुध्यत स एव तद- भावत तथाणा तथा मनुष्याणामितीन्द्रो ह वे देवानामभिप्रवत्रा- जेति च । यदुक्त विग्रहपरवनास्तीति तिदयुक्तम उपनिषत्सु देवतो- पासनस्प सायुज्यादिमाप्तेधाभिधानात । देवा देवा देवानप्येतीति । तथा कति दवा याज्ञवल्क्येत्युपक्रस्य अयश्च श्री च सहस्रत्यनेकरूपो- पादानमैश्वर्ययोगादुपन्यस्य महिमान एवेयामेते प्रयास्त्रवत्येव देश रति तात्पर्यतो दवतानिरूपण ब्रह्मणा चाक्तमप्टी वसव एका- दरा रुदा द्वादशादित्या पजापतिश्च वपदारश्चेतीन्द्रो यपदारश- ब्दन तभोक्त । अपि च मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणेभ्योऽगुणेभ्योपता समधिगम्यन्ते । न च मन्त्रार्थगदप्रभवस्य ज्ञानस्य मिथ्यात्व वदितु रापय करणदोपवाधकप्रत्यक्षाभावात विधा हि मन्त्रार्थयादा - माणान्तरविरुद्धार्थवाचिनो विरुद्धार्थविषया प्रमिताथांश्चेति । पिया धूम एमालेर्दिया दर्शनाचिरिति । अग्निहिमस्य भेषज पूत एव स तेजस्वी अन्नाद इन्द्रिययाची पशुमान् भवतीति । तम विरुद्धार्थेषु गुणादोऽतिष्ठते । तत्रापि पौर्वापर्यान्ययादेव गुणनिष्ठता प्रनी- यत । प्रामनार्थाविरक्षाथषु तु श्रूयमाणमवालम्रर्न युक्त न हि निरालम्पन विज्ञानमतीति स्थित निरारम्बनवादे । ननु परार्यत्वा दयादानाथूयमाणात्य नास्तीति । तदिदमसमीक्षित याचनमानहि परार्थ मिथ्यावहेतु । उमय हि मिथ्यात्वकारण फरणदोपर याध- फप्रत्ययो घेत्युक्तम् । न हि प्रयाजादाना स्वरूपाभाव परार्थवाद- भ्युपगम्यते । न च गर्भदामादीना विधमानत्य हि स्वायंता परा- (1) भात ति पाठ कविता ·१मध्याये ३पादे ३२-३९ सूत्राणि । यंता या नासतः शशविपागास्योमयं दृश्यते अर्थवादगतेभ्यः पदेश्यः पदार्थप्रतीतिः ततो पाक्यार्थावगतिः तस्यास्तु कवर्धपुरुषार्थोपयोगि. रखामावानिन्दा स्तुतिर्वा प्रयोजन कल्प्यते न हि प्रयोजनवशात् स. सखे कि तर्हि प्रत्ययवशात् सूणलोयादिवदतो विग्रहवत्त्वाद प्रतीयमानं प्रमाणान्तराविरुद्धं च प्रतीतिशरणैर्युक्तमभ्युपगन्तु- मिति च विधिभिरेव रूपयत्यमपेक्षितमेवं हि धूयते । यस्यै देवता- यै हविगृहीतं स्याता मनसा ध्यायेत् वपटकरिष्यमिति नीरूपस्य ध्यानानुपपत्तेमन्त्रार्थवाइसमर्पित रूपमाश्रयणीयं न स्वबुद्धिकल्पि- तमित्यलमतिप्रसङ्गेन । यत् पुनदेवताधिकरणे विग्रहवत्यादिनिरा- 'करणं तद्देवतातः फलमिति सांख्यादयो मन्यन्ते तदभिनिवेशनि- राकरणमात्रपरमिति द्रष्टव्यम् ॥ ३३॥ शूद्रस्य(१)तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि॥३४॥ मनोवृत्तिमात्रसाध्यत्वाद्विद्यायाः शूद्रस्याप्यधिकारमाराड्डा नि- राक्रियते लिङ्गदर्शनाच । संघर्गविद्यायां जानश्रुति पौत्रायण शूद्रशब्देन परामृशति । अह हार स्वा शूद्र तवैव सह गोभिर- स्त्विति । सिद्धान्तस्तु न तस्य घेवत्यात फर्मणीव वझविद्यायामनधि- फारउपनयनाध्ययनार्थाधिगमामावार्थलिङ्गयुक्तं न तत्समर्थम् यो- गिफस्तत्र शूद्रशब्दः प्रयुक्तः । कथम् । हंसयचनादस्य जानथुतेःशुगु- स्पन्ना शोको जातः । के घर पनमेतत् सन्तं सयुग्यानमिय कमा. स्थेत्यनादरश्रयणात् । तदाभवत्तपापासूपपरिघण्डितहृदययोरेक्यस्मृ- पिछद्रावाजगामैतस्माद्धेतोः शूद्र इत्युनिः।किं पुनः कारणं शूशब्देन जानश्रुनिमभापीत सूच्यते हि रेक्येण राक्षः शुगुत्पन्ना आरमनः परो- सतानास्थापनायाह कृपणो धनार्थी सर्वशोऽस्मीति प्रकटयितुम्॥३४॥ क्षत्रियत्वगतेथोत्तरत्र चैतरथेन लिङ्गाव(२) ॥३५॥ इतञ्च जानथुते. अत्रियत्वं कर्य संवर्गविद्यायामुत्तरत्र वाक्यशेष चैत्ररयेनाभिन्नतारिणा सह समुधारणाल्लिङ्गादधगम्यते समाजा- (१)शबा सियाचित् पाठः (1) दौमाणे तु परियारक सूबम्। सहरहान बिहारिकार - मिति पते ·.. भास्करीयब्रह्मसूत्रमाप्ये तीयानामेपैकस्या विद्याया सङ्कीर्तन युक्तम्। किं पुनम्तलिङ्गम् । अथ ह शौनफ च कापेयमभिमतारिण च फाक्षसेनि परिवीक्ष्यमाणो ब्रह्मचारी विभिक्ष इति । कथ पुनरभिप्रतारिणश्चैत्ररथत्व कापेयेन शौनकन योगादेतेन चै चैत्ररथ कापेया अयाजयस्तमेकाफिनमन्नाद्यत्याध्यक्ष- मकुर्वत । तस्माक्षेत्राधिर्नामक क्षत्रपतिरजायत इति छन्दोगाना द्विराभे धूयते ॥ ३५ ॥ सस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६ ॥ इतश्च विद्यायामनधिकार । सस्कारस्य चोपनयनस्य परामर्शत तत्सङ्कीर्तनात् । विद्याप्रदेश त हापनिन्ये अधीहि भगव इति तस्य भावाभिलापादभिधानात् । शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एफजातिन च सस्का- रमईतीति श्रुते ॥ ३६॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्ते ॥ ३७ ॥ शूद्रस्वाभावनिर्धारणे निर्णये सति जावालमुपनेतुमनुशासितुं च गौतमस्य प्रवृत्त ।समिध सौम्याहरोप त्यानेष्येन सत्यादगा इति॥३७॥ श्रयणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च(१)॥ ३८ ॥ श्रवणाध्ययनतदर्थपरिज्ञानतदनुष्ठानामा प्रतिषेधाच स्मरणात्। श्रयास्य वेदमुपवण्यतनपुजतुभ्या श्रोत्रपरिपूरणम् । तस्माच्छ्द्र- समीपेनाध्यतव्य इति ॥ ॥ ३८॥ कम्पनात् ॥ ३९॥ फालीषु पठ्यते । यदिद किं च जगत् सर्व माण पजति निसुन महद्भय यजमुवत य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्तीति । तन सशय किं पञ्चतिवायु प्राण किंवा प्रोति । एतावद्यक्त प्रसिद्धर्नायु प्राण समाष्टव्यप्टिभावनावस्थित । यद्य- पीद ब्रह्मप्रकरण तथापि धुतिर्यलीयसीति पूर्व पक्षस्तत्र जगत्परि (1)ीमाष्ये उपाययनाप्रदिवेघादित्वक सत्रम् । एतेसम्पपर सूत्र मिति इष्यते।

·१ अध्याये ३ पादे ३६-४१ सूपाणि । वर्तमानमेजति कम्पते बज्रमशनिः प्रसिद्धः पवं प्राप्ते घूमो ग्रषि प्रतिपत्तव्य कस्मात् पूर्यापरपर्यालोचनात् प्रतीतेः । तदेव शुक्लं तद्रह्म तदेवामृतमुच्यते इति पुरस्तादुपक्रमादुत्तरत्रापि भयादस्याग्निस्तपति भयान्तपति सूर्यः भयादिन्द्रश्च चायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सन्मध्यपतिते ऽस्मिन् वाक्ये ब्रह्मैव निर्दिष्टं गम्यते न वायु. । फस्माजगत. कम्पनात् । ब्रह्मणो हि निखिलं जगायभ्यत् कम्पते खव्यापार नियमेन प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ ३९ ॥. ज्योतिर्दर्शनात् ॥ १० ॥ पप सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात समुत्थाय परं ज्योतिरुपस- म्पच स्नेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति । तत्र सन्देहः फि तमोपहं तंजः किया ब्रह्मेति । किं तायधुक्तं तमोपहं तेजः प्रसिद्ध. अथ यदतः परो दिवो ज्योतिरिति परप्रत्यभिज्ञानात् परं ज्योतिरिस्यध्यवसित. मिह तन्नास्तीति पूर्यः पक्षः। सिद्धान्तस्तु तद्ब्रह्मप्रतिपादनाय प्रक- रणं समुत्थाय आत्मापहतपाप्मेत्युपक्रमादेत वेव ते भूयोऽनुव्या- ग्यास्यामीत्यनुसन्धानादशरीरं पाच सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशन इत्यवधारणादशरीरो पायुरिति च दृष्टान्तोत्पादनात परमकारणं ज्योतिर्जीवस्योपसम्पत्तन्यमय यदत इति परस्मिन्नपि ज्योति-श- ब्ददर्गनायेति स्थितम् ॥ ४०॥/ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात(१)॥४॥ भाफाशी धै नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तब्रह्म तदमृतं स आत्मेति धूयते । तत्र सन्देहः किं भूताफापः किं या पर इति । भूताफासमिति प्राप्तम् । अवकाधादिदानेन तस्य नामरूपनिर्वहनं स- म्भवतीति प्राप्त उच्यते । पर एषाफाश कस्मादन्तरत्येन व्यप- देशादाकायस्य ते यदन्तरेत्याफाशस्यापि नामरूपत्वात् तपतिरेकेणा- भिधानादादिशब्देन ब्रह्मत्वामृतत्वात्मत्वसंकीर्तनं युज्यते भाकाश. स्तलिङ्गादिति स्पष्टलिगनामरूपनियहणमन्यत्रापि स्पाविस्थाश- डातिरेकः॥४१॥ (B) पानगरपाश्चिपदयादितचिन पाठ ।

·७० भास्करीयग्रह्मसूत्रभाष्ये सुषप्त्युत्क्रान्त्योभैदेन ॥ ४२ ॥ ध्यपदेशादित्यनुवर्तते । बृहदारण्यके पष्ठप्रपाके कतम आत्मेति योयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योति. पुरुष इत्युपक्रग्यात्मविषय नि. रूपणं क्रियमाणं कि ससारिस्वरूपपर किया परमात्मस्वरूपपरमिति सशये विमानमय. प्राणधिति लिङ्गात संप्सारिस्वरूपप्रधानमन्यास्या- ममिति प्राप्से घूम. पररूपपरमिति कुत सुपुप्तावुरक्रान्ती व शा. रीराद् भेदेन परस्य व्यपदेशात् । प्राशेना-मना सम्परिपको न या फिञ्चन वेदेति प्रकृष्टया सर्वक्षलक्षणया प्रशया युनः प्राय परमे- श्वरस्तेन सम्परिप्वक्तो जीव । तथोरकान्तावप्ययं शारीर आत्मा प्रा- नात्मनावारूढ उत्सर्जन यातीति य. पुनरुपफमे माणसम्बन्ध सोऽनुवाद प्रमाणान्तरसिद्ध सोंपाधिरहितचैतन्यानन्दस्वरूपप्र- तिपादनाय । तथाहि स धा एप महान आत्मेत्युपसंहरत्यसङ्गा हयं पुरुषोऽनन्वागतं पुण्येनानन्यागत पापेन तीणों हि तदा सर्वान् शो- कान् हृदयस्य भवतीति पुण्यपापाभ्यामसम्पृक्त समस्त शोफातीत विज्ञानात्मन" परं रूपं परमात्मसशं दर्शयति ॥ ४२ ॥ पत्यादिशब्दभ्यः ॥ ४३ ॥ इतच सर्वस्य घरी सर्वस्येशान सर्वस्याधिपतिरिति पत्यादि- पध्देश्य परमात्मा निश्चीयते ॥ ३ ॥ इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते शारीरफमीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीय पाद ।

·नम. परमात्मने। भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्त- गृहीतैर्दर्शयति च ॥१॥ अनुमानिकमनुमाने भवं प्रधानमप्येकेर्षा याखिनां शब्दवदुप- लभ्यते । अपिशब्दः सम्भावनायाम । फठवल्लीपु पठ्यते । महत पर. मव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः पर इति । पुरषो भोक्ताव्यक्त प्रधानमिति । तत्र क्रम. सांख्यांत प्रत्यभिज्ञायत इति चेन्न शरीरस्य रथरूपक- चिन्यस्त स्याव्यक्तशब्दन ग्रहणात् । फेनचित् सादृश्येन वस्वन्तरे य. रस्त्वन्तरकल्पनं रूपफम् । यया भारतामृतं चक्रवाकस्तनीति । आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । घुद्धिं तु सारधि विद्धि मन प्रग्रहमेव च ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुर्विपयांस्तेषु गोचरान् । मान्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तस्याहुमनीषिण ॥ इति । रथक्लप्ति दर्शयित्वेन्द्रियादिभ्यः परत्वेन सोऽध्वन. परमा- मोति तद्विष्णो. परमं पदमिति दर्शयति । कथम् | इन्द्रिये य. परा वर्धा अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा वुद्धिqईरात्मा महान् पर.॥ महत परमव्यकमव्यक्तात् पुरुष पर.। पुरुषान्न पर फिञ्चित् सा काष्ठा सा परा गति. ॥ इति । इन्द्रियेन्यो धर्धानां परत्यमितिग्रहणादुत्कृष्टयचनोऽत्र परशदः। पूर्वस्मिन् प्रन्ये शरीरस्य सन्निधानादव्यक्तं शरीरं प्रतीयते पारिश- ज्याचेति न शब्दात् सर्वस्मात् परमपदस्य परत्वमिह वियक्षितं दुर्षि-

·७३
भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये
क्षेयत्यात्तथा ।
एष सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते ।
एश्यते त्वग्यूया घुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्थिमिः॥ इति ।
वैष्णवस्य पदस्य दुर्दर्शत्वमुक्त्वा तत्प्रतीत्युपायं दर्शयति ।
पच्छेवाङ्मनसी माशस्तद्यच्छत् शान आत्मनि ।
ज्ञानमारमनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ इति ।
घाचं समस्तपोन्द्रियव्यापारं मनसि संपच्छेदित्यर्थः । तत्र
मनोज्ञानात्मनि बुद्धिस्वरूपे नियमयेन्मनो नाम सङ्कल्पकामस्मर
णादिहेतुः । बुद्धिः पुनरभ्यवसायात्मिका तस्याश्च धमाऽहडारः ।
ते युद्धिमनसी वे अन्त करणे चेदान्तपादिन इच्छन्ति । तां बुद्धि म.
हत्यात्मनि क्षेत्र भोकरि स्थापयेत् । तं च ग्रान्ते प्रपञ्चातीते स-
चव्यापिन्यमृतरसे संसृजेत् स पवाहमस्मीति भावयेत् । सनकादी
व योगशास्त्रे ऽयमेव योगः प्रदश्यते । ध्यान धारणा समाधिरिति ।
ध्यानममिप्रतार्थप्राप्त्यर्थ चित्रीकानतोच्यते । प्राणेन्द्रियबुद्धिमनसा
युगपतसम्धान धारणा । श्रद्धापयताभ्यां नित्यचिन्ता समाधिः ।
उक्त च सनकेन ।
न योगादुत्तमं यस्ति योग एव परा गतिः।
देया महर्षयश्चैव योगेन श्रेष्ठतां गताः ॥
लिप्यमाणोऽपि कुर्घात निग्रहं मनसः मदा।
न निवेदं मुनिर्गच्छेत् कुर्यादेवात्मनो हितम् ॥ इति ॥१॥
सक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥ २ ॥
फथं पुनः शरीरमध्यक्तशब्दाहमित्याशवानिवृत्त्यर्थस्तुशब्दः ।
शरीरकारण भूतसूक्ष्ममव्यक्तीकृतमीश्वरशचिराचं तत्त्वमचेतन
यत सऽयमाफाशादिरचेतनप्रपञ्चो जायते । कारणं मुक्का कार्य
स्थूलमपि गरीरमुक्तम् । कार्यकारणयोरनन्यस्यादित्यभिमायः । किं
पुन कारणास्थूलशरीरे प्रतभूतसूक्ष्म व्यपदिश्यते । तद्न्याइ-
व्यकशब्दामापात् ॥२॥
तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥

·१ अध्याये ४ पादे ३-५ सूत्राणि । यव्याकृतमभ्युपगम्यते तदेव प्रधानमित्याशयाई । तदधी- नरवादीश्वराधीनत्वाद्व्याकृतावस्थायाः । त्वदभिप्रेतं निस्यमचेतनं प्रधान न सिध्यति तथाल्याकृतमर्थवद्भ्युपगम्यते प्रयोजनवत् । नहितेन विना प्रपश्चोत्पत्तिः सम्भवतीति केचिदेवं व्याचक्षते । अपरा व्याख्या सूक्ष्म लिङ्गशरीरं स्थूलशरीरापेक्षया सुस्ममिति व्यप- दिश्यते । कस्मात् तदहत्वादव्यकशब्दस्य । पञ्चानां भूतानां प्रतिपु- रुष सूक्ष्मावस्था काचित कर्मकारितास्ति । तदन्तरमतिपत्ती वहन्ती- त्यत्र प्रसाध्यते । तस्मिन् शरीरे पञ्च पायव एकादशेन्द्रियशक्कयो बुद्धिश्चेति तदिदं लिङ्गशरीरं पुर्यष्टकामिति गीयते । तेन बद्धो बब उच्यते । तेन च मुक्तो मुक्त इत्युच्यते । तदेवदाह । तद्धीनत्वा- दर्यवत् । सूस्मशरीराधीनस्थाद्वन्धमाझयोरर्थवदिति रष्टान्तवच. ममिन्दियेभ्यः परत्व पयार्थानां तथा महतो जीवादब्यक्तस्य प. रत्वं शरीर रथमित्यत्रापि लिङ्गशरीरमुपात्त तेन विना संसरणं रोग- योरमावादतः प्राकृतमेव सूक्ष्म शरीरमित्युपपतं द्वितीयं व्याख्यानम् । लिङ्गगरीररहितः परमात्मेति ततः परत्वं तस्योपपचत इति ॥ ३॥ ज्ञेयत्वावचनाच्च ॥ ४॥ क्षेयत्वेन सांख्यैः प्रधानं स्मर्यते गुणपुरुषविवेकज्ञानान्मुक्ति- रिति हितदभावान प्रधानमन्यतम् ॥४॥ बदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५ ॥ झयत्वं धर्दति थुतिरिति चेत् अशब्दमस्पर्शमरूपमन्यये तयारसं नित्यमगन्धवश्च यत् । अनाद्यनन्त महतः परं धुवं निचाग्य ते मृत्युमुखात प्रमुच्यते ॥ इति । म प्राशो हि तस्य हीदं प्रकरणं पुरुषान परं किचि. दिरयुपकमा न च प्रधानस्य प्रक्रियास्ति कय पुनरीश्वरवि- पयं पानं जीवस्य मुक्तिकारणं न हि गोविषयेण झानेन तैमि- रिकस्य द्विचन्द्रशानं नियतते । वचनसामथ्या वतीति चेत् म पचनशतेनाप्यनिवृत्तापित्यस्य मुक्तिरुपपादयितुं शक्यते । शान- मझानस्य निवसर्फ एत्वार तथ प्रकाएकावान प्रदीपयत् । भत्रो.

·७६ भास्करीयब्रह्मसूत्रमाप्ये रमानं विद्वान् प्रहामृतोऽमृतमिति । अस्मिन् मन्त्रे पसंख्याविषया मपरा पञ्चसंख्या श्रूयते ततश्च पञ्चपञ्चकाः पञ्चविंशतिपदार्थाः सम्पद्यन्ते । अर्थतच स्मर्यन्ते सांस्य। मूलप्रकृतिरविकृतिमहदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुष. ॥ इति । अत्रोच्यते । न संख्योपसनहादपि प्रधानादीनां श्रुतिमत्त्वम् । भपिराब्दः सम्भावनायाम्।कुतः नानाभावातू सांख्यकल्पितानां पञ्च- विंशतितत्त्वानां पृथग्भायात् । अन्तरायें पञ्चसंख्यानिवन्धनं नास्ति यत्रावान्तरसंख्या निवेशत' । संख्याशब्दो हि प्रयुज्यमानो जा. तिगुणक्रियां चोपादाय प्रयुज्यते । न चात्रान्तराले पञ्चसंख्या- निवेशनिमित्तमन्यतमं यत् पश्याम. नस्माद दिषसंग्ये संज्ञायामिति समासोऽनुसतव्यः । पञ्चजना नाम फेचित ते पश्चेतिसंख्यया वि- शिष्यन्ते। यथा सप्तर्षय सप्तेत्येकैकोपि सप्तर्षि जनशब्दोऽपि न तत्त्वे प्रमिस्तस्मादप्रत्यभिज्ञानम् । अतिरेफाच । यस्मिन्निति सप्त- ग्यारमा निर्दिश्यते । तथाफाशश्च प्रतिष्ठित इत्याफाशोऽतिरि- च्यते । ततश्च सप्तविंशतितत्वाति सम्पद्यन्ते ॥ ११ ॥ प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२ ॥ के पुनस्ते पञ्चजनाः प्राणादय कथं वाफ्यशेषात् । प्राणस्प माणमुन चक्षुपचक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यानं मनसो ये मनो विदुरिति ॥ १९॥ ज्योतिपैकेपामसत्यत्ने ॥ १३ ॥ माध्यन्दिनानां मन्त्रे अनेन प्रपूरणं असत्यने ज्योतिषा प्रण- मेकेषां काफ्धानां मतेऽनं प्राणादिषु पठन्ति पत्र पनजना इत्य- स्मात् पूर्वस्मिन् मन्त्रे तद्देचा ज्योतिषां ज्योतिरिति पठन्ति ॥ १३ ॥ करणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥१४॥ कचिदाकाशादिका सृष्टिरुच्यते । आत्मन' माकाश सम्भूत इति । विसेज प्रमुखा तत्तेजोऽसृजतेति। कचित् प्राणादिका स प्रा ·७७ १ अध्याये ४ पादे १२-२६ सूनाणि । णमसजतेति । कधिदक्रमा लोकराष्टिः स माल्लोकानसृजताम्मो मरीचीमरमाप इति । कचिदसरपूर्विका सधिरसहा इदमन आ. सीत्ततो वे सदजायतेति । क्वचिदसन्निराफरणे सत्पूर्विका राष्टिः कथमसतः सजायतेति सदेव सौम्येदमन भासीदिति सृष्टि- क्रमविपतिपत्तेः । श्रष्टाप्यनेको नैकं ब्रह्म जगत्कारणमित्याशङ्का निराक्रियते । चराब्दस्तुशब्दार्थों यथाशब्दः प्रकारवचनो यत्प्रकार सर्ववित्त्वादि(१)गुणयुक्तं ब्रह्मकारणत्वेन व्यपदिष्टमेकस्मिन् घेदान्ते सत्प्रकारस्प सर्धवेदान्तेपूक्केन कारणविज्ञानमाकाशादिपु सज्यमाने सत्यर्थप्रत्यभिधानात् सलं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति यदेकत्रोक्तं तदे- वैतनहु स्यां प्रजायथेति । तथात्मा वा इदमेक एवान आसीना. न्यत् किञ्चन मिपत् स पेक्षत लोकानुएजा इति । यथा कुम्भ- कारो मत्रजातं (१) निर्मिमाणः कदाचिवटपूर्विकां सृष्टिं करोति कदाचिच्छरावपूर्विका तथापि कती न भिद्यते ॥ १४ ॥ समाकति ॥ १५ ॥ यदुक्तमसद्वा इदमा आसीदिति असर्विका सटिकच्यत इति । तत्रोत्तरम् । सोऽकामयतेति प्रशतसमाकर्षादसा इदमन आ. सीदित्यनेन लोकेन पूर्वोक्तमेषात्मानमालम्ब्य विषयीकृत्योत्तर- पाक्यप्रवृत्तरित्यर्यो यदिदमाभिव्यक्त जगदुपलभ्यते तदस- दिवासादस्पष्टमियाभूदित्यर्थः । न निरात्मकमवस्तुकारणस्येन कश्य- ते । असदेवेदमग्र आसीदित्यत्रापीयमेव योजना । तत् सदासीदिनि समाकर्षणात्तद्धेदं तर्हाव्याकृतमासीदित्यत्रापि ईश्वरे व्याकर्तरि सत्येव कर्मफनिर्देशो द्रष्टव्यः । तस्मादेवमेव चेतनं जगत्कार- णमिति सिद्धम् । यदुनं गतिसामान्यादिति न ताफिकाणामिय ज- गरफारणे विगानमिति विप्रतिपत्तिरित्यभिमायः । न चियदश्रुते. रित्यारश्याकायादिविषयामपि विप्रतिपत्ति निराकरिष्यति ॥ १५ ॥ जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ फौरीतफिनाक्षणे यालाक्यजातशत्रुमंबादे श्रूयते । यो वैधा- लाफ एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत् कर्म स वै बंदितव्य इति। अत्र (Oiva'द-पा.३५.।

·भास्करीयग्रह्मसूत्रभाग्ये सन्देहः किमत्र प्राणो वेदितव्यत्वेनोपदिश्यते किंवा जीवः परमा- स्मेति । प्राणास्यैतत् फर्मति तावत् प्राप्तं कर्मशब्दः क्रियावचनः सर्वा चक्रिया चलनात्मिका परिस्पन्दलक्षणश्च वायुः तेन प्राणो गम्यते धूमेनेवाग्निः येन बालाकिना निर्दिष्टाः पुरुषाः य एष आदित्ये पुरुषश्चन्द्रमसि पुरुष इति । तेषामपि धायुः कर्तोपपद्यते । सूत्रा- स्मनः प्राणस्य महिमानोऽपि सर्वे देवताप्रभेदा इति जीवो पा वेदि. तव्यो यस्य चैतत कमेति धर्माधर्मलक्षणं कर्म प्रसिद्धं तद्भोगाथै जग- दुत्पद्यत इति बालाकिना निर्दिष्टानां पुरुषाणामपि जीव का कथा श्चिदुपपद्यते । तस्माद्विज्ञानाख्यो वेदितव्य इति प्राप्ते ऽभिधीयते । पर एवात्र घेदितव्यतयावगम्यते । कथमुपक्रमे ब्रह्म ते प्रवाणीति बाला- किना ब्रह्मोपक्षिप्तं तदेवात्र वुद्धौ विपरिवर्तमानं यस्य चैतत् फर्मेत्यत्र समुच्यते न प्राणो जीवो या प्रकरणाभावात् कर्मशब्दश्चैतच्छब्दन सम्बध्यमानप्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धं जगत् प्रत्याययति कियत इति कर्मेतिव्युत्पत्तेः स भगवानेतेषां पुरुषाणां कर्ता ईश्वरः कोपपद्यते नान्यः चशब्दस्य चायमर्य. फि विशिष्याभिधीयते यस्य चेदं कस्म कर्म सामान्येन स वै वेदितव्य इति किं च अजातशत्रुणा वाला. क्युपदिएं ब्रह्म प्रत्याण्याय तदधिकविवक्षयेद वाक्यमवतारितम् । तस्मात् परविषयमिदम् । उपसहारे च सर्वान् पाप्मनोपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठ्य स्वाराज्यमाधिपत्य पर्येति य एवं वेदेति सर्वेषामुपा- सनमित्युक्तम् ॥ १६ ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत् तद्व्याख्यातम् (१)। अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १७ ॥ अन्यथार्य ब्रह्मोपलक्षणार्थमस्मिन् प्रकरणे जीवाणग्रहण. मिति जैमिनिराचार्यों मन्यते स्म । प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् । प्रशनाचत् कैप वालाके पुरुयोऽशयिए क्वघा एतदभूत् कुत एतदागादिति न्या. ख्यानमपि यदा मुषुप्त, स्वप्न न कञ्चन पक्ष्यति अधास्मिन् प्राण एवैफधा भवति एतस्मादात्मनः माणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्त प्राणज्यो देवा देवेभ्यो लोका इति सुषुप्तिकाले समस्तं करणग्राम म. (१) जीवनाषिका ति चेत् तपास्यामिध्य पृषक सूत्र माहरमा- पत्रोभायमोश्चमानमा .

·.
१ अध्याये ४ पाद १७ सूत्रम् ।
नसा समृयाय जीवोऽन्य विज्ञानात्मानमनुप्रविश्य स्वसः सम्प्र-
सन्नः पुन गायागच्छति । सोऽयमीश्वरोत्र वेदितव्यो न जीवः ।
अपि चैवमेके वाजसनेयिनः एवमेवाधीयते । तत्रापि बालाक्यजात-
शबुसम्बादयामा क्यायिकामवतार्य प्रभातिवचने भक्तः। य एप
विज्ञानमयः पुरुषः कैप एतया लोके पुरुषोऽशयिष्ट क पा एतदभून
कुत एतदागादिति प्रशः प्रतिवचनमपि य एपान्तहृदय
साकाशस्तस्मिन् येत इत्याकापशब्दो ब्रह्मणि प्रयुक्तम् इत्युक्त
दहरोऽस्मिन्नन्तराफारा इत्यत्र । ननु पुनरुक्तमिवामाति ।
न दोषः । प्रतर्दने जीवमुख्यप्राणलिङ्गयोब्रह्मोपलक्षणार्थर
व्याख्यातमुपक्रमोपसंहारपर्यालोचनया विविधमुपासनं तत्रा-
भिप्रेतं इह तूपलक्षणार्थमिति केचित् । अथवास्तु तत्राप्यु-
पलक्षणार्थत्वं तथापि विशेपाशङ्का शक्यते दर्शयितुं युक्तं तत्र घ.
फतुरात्मोपदेश. धामदेवपरमात्मोपासनमेव विजानातीति व-
फ्तुं तदेकवाक्यत्वाचोत्तरमपि ब्रह्मविषयं घायजातमिह पुनरेव-
मानायतेति होवाच अजातशत्रुः कैप एतद्वालाके पुरुपोयिष्ट क्वधा
पतदभूत कुत एतदागादिति पालाके रप्रतिपत्या स्वयमेवाजातश-
नुरुत्तरमुक्तवान् । हितानामहितानां प्रस्तासु तदा भवति । यथा
सुपुतः स्वमं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन् प्राण पवैकया भवति । तथा
नदेव चाक सर्वनामभिः सहाप्येति मनः सर्वध्यांनैः सहाप्यति
स यदा प्रतियुध्यते यथामचलतः सर्या दिशो विस्फुलिङ्गा वि-
प्रतिष्ठेरनेवमेतस्मादात्मनःप्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेश्यो
देवा देवम्यो लोका इति । नात्र परमात्मलिङ्गं घिस्पटं कार्यत
ततो जीयमुख्यप्राणलिङ्गयोमुख्यत्वमेव युक्तं यस्य चैतत् कर्मेति च
कर्मशब्द: क्रियावचनः प्रसिद्ध इति समाधान तु जगदाचित्वात
कर्मशन्दस्य तदनुसारित्वाञ्चोनरवाक्यप्रवृत्तः प्राणशन्दः परमा-
त्मपरी निधीयते । य पतस्मादात्मन इति च आत्मशब्दादुप-
संहारे चाधिपत्यकीर्तनात् शाखान्तरे कैप तदाभून कुत एत-
दागादिति क्त्यधिकरणवाचिनः परमात्मपाचित्येन प्रयोगादा-
कारो शेत इति च परभारमनि स्वापसंकीर्तनात् । सता सौम्य
तदा सम्पन्नो भवतीति चात एवं पूर्वप्रापरितोपान परिहारा-
न्तरं वक्तुमाहान्याथै तु जैमिनिरिति ॥ १७ ॥

·८० भास्करीयामसूत्रभाष्ये - । वाक्यान्वयात् ॥ १८ ॥ पृहदारण्फ मैत्रेयग्राह्मणे धूयते । न वा भरे पत्युः कामायेत्युपत्रम्य न या भरे सर्वस्य कामाय स प्रियं भवत्यारम- नस्तु कामाय स प्रिय भयस्यारमा या परे एम्यः श्रोतव्योम- म्तम्या निदिध्यामितव्यो मैत्रयान्मनो या घरे दर्शनेन श्रवणेन म- स्या विज्ञान ने सर्व विदिमिति । तत्र संग्रयः । कि विज्ञाना. रमप्रतिपादनपर इति कि या परमारमप्रतिपादनपर इति । तत्र पूर्व.. पक्षवादी मन्यते विज्ञानारमा प्रतिपाद्यते स दर्शनादिक्रियाविषय. स्वेनोपदिश्यते जायापुत्रचित्तादियोग्यजातमात्मन. प्रियं भवती- तिनिर्देशात् । तथा घिशानधन एवेत यो भूतेभ्यः समुत्थाय ता- न्येयानुविनश्यति न प्रेत्यसंज्ञास्तीतिसमुत्थानवचनात् तथा विक्षा- तारमर केन मिशाहीपदिति कवचननोपसंहापदेवं प्राप्ते ऽभि. धीयते । परमात्मैय दर्शनादिविषयो निर्दिश्यते । कुतो घाफ्या- न्वयात् । धाय नामकार्थप्रतिपादनपरं षिमज्यमानसाकाहा. घत्पदजातमुच्यते । तत्रोपक्रमोपसंहारयोः पोलोच्यमानस्य पदजातस्य परमात्मप्रतिपादनपरतयाऽन्ययावगमात् । अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति धनेन नामृतत्यप्राप्तिस्तदेव मे नहीति मैत्रेयेण याज्ञवल्क्य प्रार्थितः इदमात्मज्ञानमयतारयतिस्म । तथात्मविशा- नात् सर्वविज्ञानमुच्यमान परमारमनोऽन्यत्र नोपपद्यते। तथात्मबाह्य प्रपञ्च यतो दोपं दर्शयति । सर्व तं परादाघोऽन्यत्रात्मनः सर्व- वेदेति तस्मादात्मनोऽव्यतिरिक्तमिदं जगदित्यवधारणात् प्रपञ्चका- रणं गृहीत्यत्रात्मा(१)विवक्षित इति गम्यते । इदं सर्वं यदयमात्मेति चोपसंहारात् । अस्य महतो भूनस्य निश्वसितमेत्तघहग्वेद इत्या. दिवचनाच ॥१८॥ प्रतिज्ञासिद्देलिगमाश्मरथ्यः ॥ १९॥ जीवेनापक्रमणं कथमिति तदुपपादनार्थमारमते । आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीत्यस्याः प्रतिक्षायाः सिद्धेलिगमेक- मेतत् । यस्त्रियादिसम्बन्धिना प्रमाणान्तरसिद्धन भोक्ता जीवेन (भेदसहिचरम दस्तादारण्यात यावामा - पा. ३ पृ.।

·१ अध्याये पादे १८-२१ सूत्राणि । पाफ्योपक्रमणमित्यामरथ्यो मन्यते स्म । यद्यत्यन्तभिन्नो जीवः प. रमात्मनस्ततो यास्योपामो जीवन परमात्मना चोपसंहार इति घा. फ्यमसम्बद्ध स्यात् प्रतिज्ञा च न सिद्धयेत् । तस्मादमेदांशेनोप- क्रमः। कियानपि जीयपरयो दोऽस्तीस्यस्याभिप्रायः॥ १९ ॥ उत्क्रमिप्यत एवंभावादित्यौडलोमिः ॥ २० ॥ जीयः परमात्मनोऽत्यन्तभिन्नः तस्य पुननिध्यानसमाधिसम्पन्न- स्य गरीरेन्द्रियसडातादुत्क्रमिभ्यतो मुक्त्यवस्थायामेयं तायजीवोपक्रमे इत्योडलोमिराचार्यों मन्यते स्म । श्रुतिरपि नदीष्टान्तेनेममर्थ झा- पयति । यया नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे इन गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ इति । पाश्चरानिका अन्येवमाहु.। आमुक्भद पय स्थाजीवस्य च परस्य च । मुकस्य च न भेदोऽस्ति भेदहतोरभावत. ॥ इति ॥ २०॥ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ २१ ।। न प्रकृतिविकारभावो नाप्यत्यन्तभिषस्य जीवस्य मुक्त्यवस्थाया- ममेदापत्तिः किं तद्युत्क्रमणात शागपि जीवरूपेण परमात्मनोऽव- स्थानादभेदेनोपक्रम इति फाशकरम्नो मन्यते स्म । तथा च श्रुतिः । थनेन जीवनात्मनानुअघिश्य नामरूपे व्याकरपाणीति परस्यैच जीव- रूपेणायम्यानं दर्शयति । ननु यदि पर एव साक्षादयं जीवो नाम स्थात तत उपदेशोऽनर्थको मैत्रेय्या. सया एप महानज भात्मेति। न हि सर्वशस्योपदेष्ट्रा प्रयोजनम् । अनोच्यते । सम्यगाह भवा- नस्ति भेदोऽप्यनादिकालप्रवृत्ताविद्याफर्मोपाध्यवच्छेदादशो हि पर- स्याहं जीवो नाम यथाग्नेबिस्फुलिङ्गाः यथाकाशस्य पार्थिवा- यधिष्ठानोपाध्यवच्छिन्न. छिद्रप्रदेशः तदंशशब्दग्रहणयत्तयपेक्षा यथा घ घायोः प्रतिशरीरं पञ्चवृत्तिःमाणस्तथायं भिन्नाभिन्नस्वभाघोजी- व.संसारी ने कदाचिन्मुक्तपूर्वः । तस्य मुक्यथै विद्योपदेशीर्थ- ·भास्करीयब्रह्मसूत्रमाम्ये पान संसारायस्यायां विविधषासनायोगात् परं श्रेयः प्रार्थयमानानां जीयानामुपदेशः क्रियमाणोऽर्थपान् । नयापिका अभ्यास मनु मुक्ति प्रार्थना रागो रागच पन्धहेतुः कथं मुक्तिः । अत्रोच्यते । रागो हि परमात्मविषयो यः स मुक्तिहेतुः विषयविषयो यः सबन्धहेतुः शासादयं विभागो गम्यते । भषाकामयमानो योऽकामो निष्काम मा- रमफाम रति । यथा समार्यागमनं धर्माय परमार्यागमनमधर्मायेति । ननु फर्मसहितं छान यदि मुक्तिसाधनं ततः क्रमेण मुच्यमानेषु संसा- रस्यान्तयत्वं स्यात् ।उच्यते । फोयं मयतः सम्मोहीको हिनामानु. पहरायुद्धि प्राप्तममृतमपीत्या पितो मृगतृष्णामनुपाषेत्। मातुल्या हि शुति.याधापयति। तदशालिनत्यनापादेयम् अनन्तानां च संख्या रवितानाजीयानामन्तो नास्ति समुद्रोदयत्। शास्त्रप्रामाण्याप मुक्ति रपि गम्यते । जगञ्चानुच्छिन्नमय रश्यते तथा कालान्तरे। किं च यो हिजगतः वटा पालयिता संहाच स एष चिकित्सां मेत्स्यतिकित. थानया चिन्तयातिगम्भीरया विरम्य मुक्तये प्रयतस्त्रेति । चित्र मायावादिनो ऽवते । स एपेश्वरः साक्षादेहे ऽप्यनुपविश्यावस्थितःस पप संसारी नान्योऽस्ति व्यतिरिको जीवो नामेति । कथं तस्य ससारित्वमिति चेत् । अविद्याकृतनामरूपोपाधिवणादिति । तत्र घूमः। फस्येपमविधा न तावजीवस्य वस्तुभूतस्प तस्यानभ्युपग- मात् । नापीश्वरस्प नित्यविज्ञानप्रकारात्वावधानं पिरुध्यते । यदि च तस्य ससारित्वं तदेश्वरवं विरुध्यते । सुखदुःखमोहा- दिरहितरवं हीश्वरस्यमुच्यते । तद्योगित्वं च संसारित्वं तदत्र ससारित्यासंसारित्वयारविद्याविद्यात्वयोर्यन्धमोझयोश्चैकस्मिन्नात्म- नि समयाविरोधात् । शीतोष्णयोरिवान्यतरपरित्यागो बलात प्राप्नातीश्वरश्चन्न ससारी संसारी चेन्नेश्वर इति श्रुतिधासंसा- रित्वं दर्शयति । निष्क्रिय निकल शान्तं निरयचं निरञ्जनम् अवयं निन्यमुच्यने । अञ्जनमविद्या सा च जीवानामयिद्यायामन्तर घ- तमानानामिति थुतः । तस्मादन्य ईश्वरस्तदशो जीव. संसारी- ति पलादभ्युपेयम् । भवन्ति चात्र लोकाः । श्रयण मननं ध्यान ब्रह्मचर्य क्षमादि च । अनपेक्ष्यायपोदेत साक्षाजीयो यदीश्वरः । विश्यरूपो यथा मायां मारदाय व्यदर्शयत् । उपसंहतवांस्तावत् स्वेच्या भगवान प्रभु.॥

·१ अध्याये ४ पादे २१ सूत्रम् । कानुहिश्य एजेन्मायां माया तामाथिका। संसारितां कथं कुर्यादात्मनः स्वयमिच्छया । स्वयंनिर्मितमायारमा वेदान्तश्रवणादिना । शानं प्राप्नोति मुक्त्यर्थं सर्वश इति का क्रमः॥ सर्वोपाधिविनिर्मोको युगपन्न हि सम्भवेत् । एकोपाधिविनिमोके का लाम.(१) परमात्मनः ॥ देहान्तरेषु दुखित्वं यदि वाभ्युपगम्यते । एकोपाधिनिवृत्यर्थः क्लेशस्ते निःप्रयोजनः । तेषु चन्नास्ति(२) दुःखित्वं क्लेशस्ते निःप्रयोजनः । कृमिकीटाधुपाधीनामनन्तरपान शक्यते ॥ तस्मात् स्वतन्त्रः सर्वज्ञः सर्वशक्तिनिरञ्जनः । ईश्वरोभ्युपगन्तव्यो जगत्सृधिलयश्रुतेः॥ अन्ये तु स्वयमुत्मेक्षितदर्शनाः प्राहुः । अपहतपाप्मादिरूपमा- रमतत्त्वं कर्तव्यम् श्रवणमननादिनियोगानुष्ठानेन । स च नियोगः प्रपञ्चप्रविलापनमापादयतीति सुसिदार्थमेवेति । तदेतदपेशलमु- समस्माभिः । प्रपञ्चपविलापनमशक्यं पुरुषमा कर्तुमिति । यदि नारमतत्त्वमपहतपाप्मादिपं फियते अनित्यत्वं प्राप्नोति घटादिवत् । न च प्रपश्चप्रधिलापने ऽन्यस्मिन् कृते घस्वन्तरमारम- सरपं भवति । न हि प्रदीपेनान्धकारापनय कृते घटः कृतो भ- यति । यथा या घटस्य विनाये कृने नाघटविनाशः कृतो भवति । मर्थत्वात् । एवमत्रापि । न च नियोगः प्रविलापनमापादयतीति शक्यते वक्तुम् । तस्याफारफायात् । न च तस्य प्रायलयोऽधुत- स्वात् । यदुरक्षितमात्मना तत्सर्व नियोगमस्तके ऽध्यारोप्य व्य- घलियते । यदि सावनियोगः शब्दात्मको लिङादिप्रत्ययः म पुर- पव्यापारकर्तव्यतामात्रं चापयति यजेत जुहुयादिति । अथ प्रमे- पकपो नियोगः तस्य का गतिः स्वयं प्रमेयत्वात् प्रमाणरूपत्ता तस्प कल्पयितुमराक्या प्रमाणामाचात् । यदप्युच्यते । प्रपञ्चस्य मि- प्यात्वमागमादवगम्यते । स्वत एव तु प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्य- मिति । तदप्यसत् । सर्वत्र हि परत एव मिथ्यात्वं गृह्यते । 1 (.):-पु.। (१) नेपाल- मा. पु. नामाक्षि-पा.१३.1

·मास्फरीयाप्रदामूत्रमाप्ये
खतः । यथा शुकिफाशानेन रजतमानस्य मिध्यानं न नैनेय
तस्य गृह्यते । शास्त्रेण चतू प्रत्यक्षादीनां मिथ्यात्यं परिच्यिते ।
तस्य नित्यत्यात प्रपञ्चमिध्यात्वं मदेव स्यात् । न विददामिन्द-
पेक्षया सत्सत्व मिथ्याचं पा । न हि पुगावाः क्रियन्तं येन
तवयादवतिष्टेरन् । द्रष्टा हि ते मस्यामालोपेन्द्रियसामनवां द-
शन नियाद्यन्ते । तदभावे नास्तीरयल मितिप्रसदन । खान्दोग्ये च त.
प्रतत्रानयोर्मायाप्रविलययादिनोनिराफरणं यिस्तरपा प्रतमित्युप-
सहियते । यदुक्त विज्ञानघन एवैतेश्यो भूतेश्य इति विज्ञानक-
रसः शरीराकारपरिणतेऽयो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येयानुभूः
तानि विनश्यति तहतमापाधिकं रूपं विजदातीत्यर्थः । प्रेत्य वि.
शेषसम्मा निवर्तते मुक्तः परमात्मा भवतीति समुदायार्थ घि
शातार मित्यपि सर्वस्य विशातार परमात्मान केनाप्यन्तरेण क-
रणेन या विजानीयादित्यर्थ. । न हि मुक्त्यवस्थायामात्मान्तर
करणान्तरं यास्ति ॥२१॥
प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २२ ॥
उक्त प्रधानं जगत्कारणं न भवति किं तु प्रवेति । तदा
माक्षिप्यते । चेतनानामीश्वराणां राजघस्वतप्रभृतीनां निमित्त-
कारणत्वमेय इष्ट नोपादानकारणत्यम् । अचेतनानां मृदादीनां
तुएं तच निरस्त भयता तदिदानी घलादेष्टव्यम् । अन्यथा
सर्गानुपपत्तेरिति प्राहे ऽभिधीयते । प्रतिरुपादानकारण चश-
ब्दाशिमित्तकारणं च कुत प्रतिक्षादृष्टान्तयोरनुपरोधादयाधनात् ।
यदि ब्रह्मेवोपादानकारण ततस्तदुक्तमुपपद्यते । उत तमादेशम-
प्राक्षो येनाश्रुतं श्रुत भवत्य मतं मत भवत्यविशातं विज्ञातं म.
घतीति । यथा सौम्यफेन भूपिण्डेन सर्व मृण्मयं विशात भव-
तीति कार्यकारणयोरनन्यस्यात् । कारणानुस्यूतमेव हि कार्यमतो-
ऽधगते हतो फारणे कार्य सामान्य नायगतं भवतीति विज्ञान-
व्याप्ति कार्यस्योच्यते । श्रुत्या न प्रविलय तत्र यत्केचिदुक्त
प्रचिलयमान प्रपञ्चो विशातो भवतीति तत्वबुद्ध्युत्मक्षितमि-
त्युपेक्षणीयम् । न चानुमानेनास्माभिर्जगत्कारण वर्ण्यते येन रा.
जादिद्धान्तमपेक्षामहे ॥ २२ ॥

·१ अध्याये ४ पादे २२-२५ सूत्राणि । अभिध्योपदेशाच्च ॥ २३॥ इतश्चोपादानम् । तदक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति बहुमयामीति सङ्कल्यपूर्विका प्रवृत्तिरमिध्यानम् ॥ २३ ॥ साक्षाचोभयानानात् ॥ २४ ॥ इतश्च सर्वाणि ह पा इमानि भूतान्याकाशादेष समुत्पद्यन्ते आकारी प्रत्ययन्तीत्युत्पत्तिप्रलययोरान्नानाद्यतध यदुत्पद्यते तत्रैव सत प्रलीयते यथा पृथिव्यां भूतप्रामः ॥ २४ ॥ आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २५ ॥ इतश्च तदात्मानं स्त्रयमपकुरुतेत्यात्मनः कृतिः करणं फरधेन कार्यत्वेनात्मा निर्दिश्यते । कथं पुनरात्मनः करणं सम्भवतीत्याह । परिणामादिति । परमात्मा स्वयमात्मानं कार्यत्वेन परिणमयामा- सेत्यर्थः । शक्तिविक्षेपं कृतवान् । अनन्ता हि तस्य शक्तयो- अचिन्त्याश्च । तासां विक्षेपं करोति सृष्टिस्थितिकाले यथा सूर्योर- श्मीनां तदेव संहरति । तथा च मन्त्रवर्णः श्वेताश्वतराणाम् । न तस्य कार्य कारणं च विद्यते न तत्समश्चाप्यधिकश्च एश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभायिकी ज्ञानयलप्रिया च ॥ इति । ननु च न जायते जो नित्य इत्यजत्वं श्रूयते । न दोपः परतो जन्मप्रतिषेधाच्चतुर्मुखादिवत् । तदुक्तमान तस्य कचिजनिता न चा- श्रय इति । तस्मात् स्वतन्त्रस्य शक्तिविशेषोपसंहारौ न विरुद्धौ सूत्र- कारः श्रुत्यनुकारी परिणामपक्षं सूत्रयांबभूव अयमेध छान्दोग्ये घाक्यकारवृत्तिकाराभ्यां सम्प्रदायमतः समाथितः । तथा च घाक्यं परिणामस्तु स्याद् दध्यादिवदिति विगीतं विच्छिन्नमूल माहायानिकयौद्धगायितं मापापाद ध्याचर्णयन्तो(१) लोकान् ध्यामी- हयन्ति ॥२९॥ (समासायानिकषोइनश्चित माथापाई मायादादिलो मासयको-पा.१.।

·भास्करीयामसुनमाये अभिमानिन्यो देवतामात्र ध्यपदिश्यन्ते । कर्य गम्यते को. पीतफिना(१) देयताशदन विशेषणाद् देया हदेवता मह अयसे विषदमाना इति । तापा पता देवता. प्राणी नि धेयो पिदियोति तथानुगते चेतरेपके भूपते ऽमियांग्भूत्या मुख प्रापिशवायुः प्राणो भूत्या नासिकं प्रायिशदादित्य चक्षुग्या भक्षिणी प्राविश- दितीन्द्रियेप्यनुगतां देयतां दर्शयति । य पृथियो नायेदयमापोन विदुरिति चान्तयामिप्रामणे पृपिय्यादीनामभिमानिनी देवतां दर्शयति । कयमन्तयामिनं म जानातीति विशेषप्रतिषेधात । त स्माद्विलक्षणस्वाद प्रा जगत्कारणमिति प्राप्ते ऽभिधीयते ॥५॥ दृश्यते तु ॥ ६॥ तुशब्द पमं प्यायर्नयति सति साहये प्रतिधिकारमाधो- ऽसति पुन सारश्यं तदभाव तिनय व्याप्ति सिया येन पलम- प्रयत्व हेतुरुच्यते। सस्यपि धेरक्षपये रयते कारणभाव यथा भुक्तो. दत्वात् केशलोमनखादिपिरक्षण कार्य जायते गोमयावधिको जा यते शालूषाद् दूर्वादुर. रागाच्छर इति सर्वत्र साधम्र्य धम्य च पार्यकारणविषय फेनचिदशेनास्ति । यदि च सर्वसाश्य स्थात् प्रतेर्षिफारमाय पय न स्यादस्ति चात्रापि केनचिदगेन सा. रक्ष्यम् आफाशादी कार्य सत्ताम् त्वादिधर्मानुस्तेस्तस्मादिलक्षण स्वादियसिद्धा हतु । यदुक्त मन्तव्य इति तर्फस्यानुप्रवेश श्रुति शाधयतीति नवीनया-श्रुत्या शुष्कनको भ्यनुज्ञायते ।कि तांगमा- नुसारी यस्तर्कस्तदुपपत्यथै स एवानुनायत इति ॥ ६ ॥ असदिति चेन्न प्रतिषेधमानत्वात् ॥ ७ ॥ शब्दस्पादिहीनाब्रह्मण शब्दस्पर्यादिमत्कार्य जायते इत्यस- कार्यपाद प्रसज्यते इति चेन्नैतदेव(२) प्रतिषेधमात्रत्वात् सत्कार्य- घादस्य प्रतिपेयमात्रमेतत्र सरकार्यवादस्त्वया प्रतिषिध्यते । यथा सत्कार्य भवति तथा तदन्यत्वमित्यत्र घमाम ॥७॥ (१) कोषौवकोमा - पा.पु.॥ (1) वम् -पा-११॥

·२ अध्याय १ पादे ६-११ सूत्राणि । अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥ ८॥ यदि चेतनादचेतन स्थूलमशुद्धं च कार्य जायत इस्मभ्युपग- म्यते । तस्यापीती प्रलयवेलायां तद्वत्प्रसद्ाघथा कार्य स्थूलमशुद्ध च तया कारणस्यापि प्रसज्येत इत्यसमक्षसमीपनिषदं द. निमितश्वासमास ब्रह्मण्यविभागप्राप्तानां जीवानां पुनरत्याने मुक्तानामपि प्रसङ्गात् । अथ कारणे ऽपि कार्य पृथगवावतिष्ठते तथा सत्यपीतिरेव न स्यादित्यसमञ्जसम्॥८॥ न तु दृष्टान्तभावात् ॥ ९॥ न तु तद्वत्प्रसङ्ग कुतो दृशन्तमाघात । यथा शरावादयोपोति- गच्छत खधर्म(१) हित्वाभावमापद्यन्त यथा च पृथिवीषिकारा पृ. पिवीमपि गच्छन्तो वृक्षादयो न ते स्वधर्मेण तदूषयन्ति तथायं प्रपञ्च प्रविलीयमान शक्यात्मना कारणमने ऽनुभविशति तथा च ब्रह्माप्येति प्रपञ्चोय रूप हित्वा तु चकतम् । जहाति कठिनावस्था जलस्य(२) लवणं यथाति। मुक्तानामुत्यानहेत्वभावानोत्तिष्ठेयु (इतरे ऽविद्याफर्मानुषन्धा- दुत्तिष्ठेयुरिति )(३) इत्यविरोध ॥१॥ स्वपक्षदोषाच ॥ १०॥ सांख्यस्य त्रिगुणमचेतनमरूप निरवयव च प्रधान कार्याकारण परिणमत इति स्वपक्षे त्राप्यस्प(५) दोपस्याविरोषाग्नक पर्यनु- थोक्तव्य.॥१०॥ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवम- प्यनिर्मोक्षप्रसङ्ग.(५) ॥ ११ ॥ (खभाष-पा.पु.। (१)वधी - पा. (पु (१)(एतन्मध्यस्थी बाति।पु.. (७) खपवरथाप्यय-का...। (1) भद्र पौभाये तामितिडामादिश्यक हवमन्वधानमैवामिति पेदेवमप्यमिक प्रसह इत्यपामिति स्वायं दृश्यते । पविमोपासा -पा. भाररमाप्रातमत ।

·. भास्परीयग्रह्मसूत्रमाध्ये यस्मिन्ध प्रलय यान्ति पुनरेय युगक्षये ॥ ऋषय पितरा देया महाभूतानि धातय । जनमाजगम चेद जगनारायणाद्यम् । भह सर्यस्य जगत प्रसव प्ररयस्तथा ॥ इति गीतायामन्योन्यविरोध च शुस्यनुसारिणी स्मृतिरुपादेया। श्रुती च चेतन जगदीजमुन तद्विरदा स्मृतिरप्रमाणाम् । तदुक्त प्रमाणलक्षणे । विरोधे स्यनपेक्ष स्थादसति हनुमानमिति । श्रुतिस्मृतिविरोधादिय स्मृति कपिलस्पति स्थितम् । या पुन थुतिरदाहता तत्र पपिल शब्देन हिरण्यगर्म सपितृमण्ड- लायम्पाऽभिधीयते कनफपपियर्णत्यात् । तथा चात पुराण आदत्यसप फपिलोऽनजाऽग्निरिति । तस्यामेव भुताधुक्तम । हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व मनोयुद्धया गुमया(१) सपुनन्त्यि ति । न छपरपुरूषापक्षा श्रुते स्वत प्रामाण्यात ॥१॥ इतरेषां चानुपलव्धे. ॥ २ ॥ इतथ साण्यस्मृनिर्मादर्तव्या प्रधानादितरेपा महदहङ्कारत मात्राणा लाकवेदयोरनुपलम्धर्महाभूतप्रतियन बुद्धिरन्त क. रण तद्धर्मयादवार प्रसिद्ध पय ॥२॥ एतेन योग प्रत्युक्त ॥ ३ ॥ प्रयमतिदासूत्रम् । एतेन साख्यस्मृतिप्रत्यास्यानेन योगस्मृतिरपि प्रत्युक्ता धदितव्या । ननु चामादृश्याशड्डाया साहश्यप्रतिपादन मतिदश कात्र तुल्या शनि तदुच्यते श्रुती योगापदेशात् । तत्स- धादित्वात् पातअलादीना यागशास्त्राणा तदुपनिषद्धामा प्रधाना- दीनामपि श्रौतत्वयुद्धि कस्यचित् स्यात् मातिदशन व्यावस्यते । के पुनर्वेदे यागापदश घेताश्वतरापनिषदि बिरुन्नत विरुद्धत्व स्थाप्यासम शरीर हृदीन्द्रियामिनसा सनिवेश्यते । तथा पृथ्व्यपतजानिलखे समुत्थित पश्चात्मके योगगुण प्रवृत्ते । न तस्य रागोन जरा न दु ख प्राप्तस्य योगाग्निमय शरीरम॥इति। (१)ग्रहया पा...

·८९ । २अध्याये १ पादे १-५ सूत्राणि । भवतु श्रुतिसवादात् । सम्यग्दर्शनोपायोपदेशांशस्य तथात्वं विप्रतिपन्नांशस्य तु मिथ्यात्वं पुरुषाणामन्ययार्थदर्शितत्वस. म्भवात् ॥३॥ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४॥ इत आरश्यापादसमाप्तेस्तकांवष्टम्भेन सांण्यादीनां य आक्षेप- स्तरसमाधान क्रियते । ननु च चौदनायाः स्वत प्रामाण्यात् कय त- कनिमित्तो याक्षेपःसम्माध्येतानोच्यते। सिद्धवस्तुविषयत्वाद्धदा- न्तानां तत्र च तर्कस्यापि प्रवेशादर्शनात् । यथात्मा नित्यो नित्यो वेति विचार्य नित्य एवेत्यवधार्यते । श्रुतिश्च तर्कानुप्रवेशं दर्शयति । श्रोतव्यो मन्तव्य इति । न चेतन ब्रह्म जगत्कारणमुपपद्यते । विलक्षणत्वादस्य कार्यस्य प्रकृतिधर्मानुविधायित्ये हि प्रकृति- विकारभावो दृष्टः सुवर्णकुण्डलयोरिव । न चेह कारणधर्मस्य चै- तन्यस्याकाशादिम्वनुवृत्तिश्यते । नन्ययमसिद्धो हेतुनफार्य- स्वादेव तद्धर्मानुवृत्ति पापाणादिप्यनुमिमीमहे । ननु च यदि श. रीरोन्द्रियविषयाणां चैतन्यमभ्युपगम्यते तेषामपि देवदचादिवत् स्व- तन्त्रलात भोफ्तृभोग्यत्वेनागभावं न प्रतिपद्येरन् न च लोके चेत- नत्व तेषां प्रसिद्धम् । अत्राच्यते । केचिदभिव्यक्तचैतन्या. फेचि- दभिव्यक्तचैतन्या. तन गुणप्रधानभावो न विरुध्यते । अत पण चाप्रसिद्धिरुपपद्यते ऽत्र नमो न लोप्टादीनां चैतन्यास्तित्वे प्रत्यक्ष- मनुमान वा प्रमाणमस्ति हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्त्यदर्शनादिदमेवा- चैतन्य यदस्मदादिवलक्षण्यं (तस्मादविभाषितचैतन्या लोटा- दय इति प्रतिक्षामात्रमतः सिद्धो हेतुर्विलक्षणत्वादिति ।)(१) किंच तयारयमचेतनत्व च शब्दादधगम्यते । विज्ञान चाविज्ञान चेति । ननु च मृदयवीदापोवस्तत्तेज ऐक्षतेति च मृदादीनामप्रसिद्ध- चैतन्यानामपि चैतन्यं श्राव्यते ॥४॥. "नेतदेवम् । अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगताम्याम्(२)॥५॥ (पतमधास्यो प्रति.. (१) विशेषानुगतिम्दामिति माथे पाठ । ૨૨

·माससपना पूत्रमाप्ये
चार्यापिशब्दः तर्कस्यानवम्यानाश न घंदातदर्शनम्यामाम-
सस्पम् फः पुनस्य तर्को नाम प्रमाणानामनुप्राहक ऊदो धिगतरवे
यस्तुनि प्रियमाणातत्यपरिहामप्रयोजनो यथारमनि निस्यश्वमनित्यावं
पारस्परपमाने सये प्रमाणसम्मानित्यायमनुजानाति तदस.
म्मयायानित्यायमुपेश्यते सोऽर्य निरूपणात प्रत्ययस्न इत्युथ्यते ।
तथा च न्यायसूत्रम् अधिशाततत्व कारणांपपतितस्तस्यज्ञानार्थमू-
हनर्फ तीरशस्य तीर्थकरवुद्धियरुप्यादनयस्थानादेफेन फपिलेन क-
भुजा पातकोयष्टम्भमेदव्यवस्थापितो. सोन्येन प्रतिपिद्धयते ।अ-
थापरेण समप्यतति परस्परविरोधान्न सम्यग्ज्ञानसिद्धिः अधोच्यते
यथामयस्पा न भवति तथानुमेयं जगरपारगामनुमानादिमिथ हेतुमिः
प्रधान प्रतिष्ठाप्यते न सत्रानयस्मेति चेदेषमप्यनयस्वादोपादनिर्मोक्ष-
स्तकाणां कथमत्यन्तातीन्द्रिये यिष्ये साधम्र्पयधम्योज्यां प्रत्यवमा-
नासम्मघानानुमानेनाभिप्रेतार्थसिद्धिः कस्यचिदतः श्रुतिमूलमेव
जगदीजावधारणमिति स्थितम् ॥ ११ ॥
एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२ ॥
पतेन प्रधानमननिराकरणान्यायनानेनातिनिर्दिश्यते । घशेपि-
कायुक्तं दूषणं परिहमशक्यमिति माम्रान्तिः कस्यचिदभूदिस्यतेन
प्रधानघायुक्ताक्षेपनिराकरणेन शिर्मनुव्यासमभृतिभिरपरिगृहीताः
परमागवादिकारणयादा व्यास्याता निरस्ता पेदितव्या. परिगृ.
धान्त इति परिग्रहा' शिऐन फेनविदप्यंशेन परिगृहीता इत्यर्थः ॥१२॥
भोक्तापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ।। १३ ॥
अन्यथा पुनराक्षिप्यते । ब्रह्मणोऽनन्यस्याद्भोत्तमोग्पयोरषिमागः ।
कथं भोक्तु वस्य मोग्यापत्तेोग्यस्य च शरीरेन्द्रियविषयलक्षस्य भो.
क्तापत्तरापत्तिरेकीभावः ततधासमासं दर्शनं लोकप्रसिद्धविमा-
गपरिलोपादिति चेदनोच्यते । स्याल्लोफयत् भवेदस्मरपक्षेऽप्यनयोर्वि-
भाग परमात्मना वा यिभागी लोफे समुद्रणानन्यत्वे ऽपि फेनतरङ्गा.
दीनां परस्परविभागो नाभेदापत्तिरेवमत्रापि स्यात् । भेदाभेदयोर्हि
सर्वप्रमाणसिद्धत्वादुपपत्ति. ॥ १३ ॥
तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ ५४॥

·. २ अध्याये १ पादे १२-१४ सूत्राणि । ब्रह्मणोऽनन्यत्वं भोग्यमोक्तृवर्गयोः सिद्धयत् कृत्वा विमागोवर्णि- तः अथेदानीमनन्यस्यमसिद्धमिति साध्यते । अन्न वैशेषिका. माहुः कार्यकारणयोरत्यन्तं भेदः कारणं मृत्पिण्डः भारावादिकार्य भेटेनोपलभ्यते कार्यस्य चोदकाहरणादिकार्य न मृत्पिण्डस्या- तोऽनयोर्मेदोऽमच कार्यमुत्पधत इति पंपिका मन्यन्ते । तन्निराक- रणायाह तयोरनन्यत्वमाररमणशब्दादिश्यः एफविशानेन सर्वधि- सानं प्रतिक्षाय तसिसायिपया हटान्त उपादीयते। यथा सोम्यफेन मृतपिण्डेन सवै मृण्मयं विज्ञातं स्याद् वाचारम्मणं विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येष सत्यमिति वायों वागिन्द्रियस्योभयमारम्मणं विकारो नामधेयं च विकारोमियोपपत्तिस्तदभिधेयं नामधेयं उमयमाल- व्य वाराव्यवहारः प्रवर्तते घटेन उदकमाहरति मृण्मयमित्यस्येदं व्याख्यानम् । यदि तर्हि व्यवहारहेतुः कार्य न तर्हि कार्यकारणयोरन- न्यत्वमित्याराड्याह । मृतिफेत्येव सस्यमिति । कारणमेय कार्यात्मना घटवदवतिष्ठते मृत्समन्वितं हि कार्यमुपलभ्यते विष्णपि कालेषु फारणाधीनं कार्य नाश्वमहिमवद्देशतः कालतो या व्यतिरिक्रम- पलभ्यते कारणस्यावस्थामा कार्य व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्त मुक्ति- रजतबदागमापायधर्मित्वाच्चानृतमनित्यमिति च व्यपदिश्यते तदर्थ- मेव मृत्तिफेत्पर सत्यमित्युक्तम् । प्रत्यक्षसिद्धय हि सत्य यमनूद्यते न विधीयते हटान्तस्येनोपादानात् ।प्रमाणान्तरसिद्धो हि यान्तो भ- पति। तथा घ न्यायसूत्र लौकिकपरीक्षकारणां यम बुद्धिसाम्य(१) सह- शान्त इत्यप्ययागादग्नेरग्नित्वमिति च कारणात्मना निरीक्षमाण कार्य चातिरिक्तं नोपलभ्यते कारणात्मन्येव तिरोहितं भवतीत्यमि- प्रायेण उक्तमादिशब्देनतदारयमिदं स तत्सत्यं स आत्मा तत्चम- सीत्यवंजातीयर्फ बचनं गृहाते । तथा च थुत्यन्वरमात्मव्यतिरिक्तस्य प्रपञ्चस्य सत्यतां दर्शयति । अथ नामधेय सत्यस्य सत्यमिति प्रमाणा वै सत्यं तेषामेप सत्यमिति । यदि चानुतत्यमभिप्रेयात प्राणा अस- त्यमिति घ्यात् । अत्र फेचिन्मायावादमवतारयन्ति । मृत्तिफेत्येव सत्य- मित्यवधारणात् कारणमेव सत्य कार्यममुनमसत्यमनादिकालप्रवृत्ता. विद्याधशादयं भेद. प्रतिभासते न परमार्थतोस्ति । यद्येव प्रत्यक्षात प्र- (स) पर कामा यचिद्र बुद्धिसाम्य मिनि न्यायभाषावानिशानुस्त पाठ ।

·२४ . मास्फरीयमहामत्रभाष्य स्वशादिममाणध्यपहारः क पा पिधिप्रतिपयशालाणामवता फर्यपा मोक्षाणामन्येन ब्रह्महानमुपद्यत इति । नायं दोषी मिध्या- रूपो व्ययहारो पाधफप्रत्यपामापात् मध्याहतः प्रवर्तते ममाणानि च प्रत्यक्षादीन्यपिचाहिएयाणि न थिरसन्न बाधक स्वयमासाच नियतन्ते । अत पाविधायत्पुरुषविषयी विधिप्रतिधावुपपत्राव सत्यार्येक्षणात् सत्यमतिपत्तिमाययति । यथा म गुमाशुमार धनं लिप्यक्षस्य पारमाधिकरणप्रतीसिरिति न घ निरयययस्या- मिनः परिणामो यकलन्यते तस्मान्मापामात्रमिदं मपभजातमित्या घूमो मृत्तिकोत्यय सस्थमिस्पस्यायों व्याख्यातः । यदि च प्रपत्रास स्थत्यं मृत्तिकाया मध्यसायाय प्रपनामात फषा मिथ्यात्षमयगतम। न तापत प्रत्यक्षानुमानाभ्यां दीदं प्रपजात परिच्छिन्नं न पाकारण. दोपाधफमस्या म्तः पृथिव्यानिशानस्पासंसारं सपा प्राणि. नामनुत्तेरतः पारमार्थिक एयायं भेदस्तनियन्धनध व्यपहारः । तपंप यदि च मिप्यारयं सिख स्यात् ततो दिमाशदिवद्धाधकप्र. स्यामापादनुपरम थाधकप्रत्ययं नासाथ नियनंत इति कल्पना युज्येत । ननु ममितियादिपदायिधाऽत्रापि कारणदोषः स्यात् तता प्रमातॄणां भेदीयज्ञानमुत्पद्यमाने मिथ्या स्यात् विचन्द्रकानवता मत्री- ध्यने । स हेतुः परदूषणाय यक्तव्यो यः स्वसिद्धान्तं न बाधते अयं तु तपय दोपमायति ययापिद्यायत्प्रमाणामुम्पन भेददर्शनं मिथ्या तयाद्वतप्राज्ञानमपि मिश्यप यो हिश्रोता मन्ता धा प्रा. गवस्थायामपिघायानेय हिसः विद्यावत्वं चेन्मिध्यात्वे कारणमस- स्यपि बाधकक्षाने मिथ्यात्यमनुमानात प्रसक प्रमशानस्य केन पा. पते किं प्रपञ्चज्ञानस्य बाधकप्रत्ययोस्त्यविधावत्यमेव न तत्रापि कारणं भयता व्यपदिष्टं तत् समान सर्वत्र मिथ्यात्वे ततश्च मूलो- च्छेदः प्रसज्यते । अनुमानान्तरं च ब्रह्मज्ञानं मिय्या बानत्वात् प्रप- वक्षानयत् यथा निद्रालक्षणस्य कारणदोपस्याधिशेषात् स्वमज्ञानस्य सर्वस्य मिथ्यात्वमापते पाचारण्य मिरिकगतस्य पसतो द्वि- चन्द्रशानमविशिष्टम् । न च तेषां बाधकप्रत्ययोतीति न चासत्यात सत्यप्रतिपत्ती दृष्टान्तोऽस्ति न च शशविषाणात् कम्पचित प्रतिप- तिरस्ति । यदुक्तं स्वमवदिति तयुक्तम् । तत्रापिघस्वेव सूचर्फ स्याद- विषयं पद्विशान तद्वस्तुरूपं शुभस्य सुचकं रश्यं चन्द्रादि स्मर्य- माणं न च पुनर्न पश्यं न छानमितिसुचक नास्ति ज्ञानस्यापिप्रपञ्चान्तः- ·२ अध्याये १ पादे १४ सूत्रम् । पातित्वात् । न च तदात्मरूपमेव उत्पनसम्वसित्वात् लिप्यार- मपि यस्त्वेव सङ्केतपशामकं समस्तद्व्यं हि विन्याप्तविशेषाव. से चाह्य धोत्रप्रायस्य वर्णस्य गमफ गम्यामेदे ऽपि लिप्यक्षराणां देशान्तरे भेदो दश्यते । यदि वा वस्तुत्वादमफत्वं चकार दष्टे वकार- प्रतिपत्तिः स्यात् प्रतिपत्तिं च फरोत्यवस्तु चेति चिरुखम् इदमेव हि यस्तुत्वं यत् सतप्रतिपत्तिकारणत्वं नाम न हि शशविपाणस्य क. चित् कारणत्य Eष्टम् । यदप्युच्यते शङ्कादिरयं मरणहेतुरिति तद- सद्विपयमेव शडयास्मर्यमाणं मृतिहेतुश्च भ्रात्पुत्तादिशोकेन क- स्यचिन्मरणं यथाविया च दशमावस्थां गत. कामा-मृतिहेतुस्तस्मात सासत्यात सत्यप्रतिपत्ती हटान्तो नास्तीत्यवस्थितम् । आगमात् प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमुच्यते तदयुक्त श्रोत्रप्रभवस्य ज्ञानस्य मिथ्यात्वावर्णा- स्मकस्य तस्वमायादिषाक्यस्यामावस्ततव केन मिथ्यात्वं प्रतिप- घेत नेह नानास्तीत्यपीहशब्दापादानात् । कारणस्वरूपे नानात्वं नास्तीति विवक्षितं स्थितं स्थित्यवस्थायां तु कार्यमप्यस्तीत्यवि. रोध. स एष नेति नेत्यात्मेति भारीगधनात्मपर्युदासेनामस्व- रूपमुपदिश्यते प्रपञ्चाभावो यत्र स दैतमियेतीवशब्दोऽअर्थको य- था विततमिवेति । अवधारणार्थो वा यथाश्व इय इति सा- दृश्यार्थो वा यथात्रैवाग्नेरिति धूमविस्फुलिङ्गादिवद्विविध वि- कारजातं यस्यामवसाया भवति तदितर इतर पश्यति पत्र स्वस्य सर्वमात्मेवाभूत् तदा फेन बलेन फं विषय पश्येदिति विषयमानं निषिध्यते कारण प्राप्तावित्येव सर्वमविरुद्धम् । का घेयमविद्या सस्वा- सत्त्वश्यामनिर्वचनीयेति चेत् अनिष्टोत्तरमेतत् । यस्याः कार्यमिदं कृत्स्नं व्यवहाराय कल्पते । निर्वस्तु सा न शक्यति वचन घचनार्थकम् ॥ यदि पानिर्वचनीया कथमाचार्य, शिष्येभ्यः प्रतिपादयेत् अप्र- तिपन्नया च तया कथ व्यवहार नियते । किश्चादिमती सानादि- रिति वक्तव्यम अनादित्ये नित्यत्यावुच्छेतुमशक्येत्यनिमोक्षमसङ । ब्रह्म चेनिमित्तं तदयुक्तमित्युक्तं पुरस्तात् । अथात्मस्वरूपं नि- मित्तमप्येतन्निमित्तनित्यत्वानमितिकानुपरमादनिमोक्ष एव । अय सत्यसतीच अविद्या तदा सद्भावाभावरूपत्यानुपपत्ते' न हि युगप- चेकत्र विरुद्धज्ञानसम्भव । अथाव्याकृताकाशमाघावियेत्युच्यते उच्यता न सज्ञायां विरोधो वस्तुत्वं न प्राप्नोत्युत्पत्तिमरवादड्डुरा- ·२ अध्याये १ पादे १४ सूत्रम् । प्रयतरूपादिविषयत्वात् । न च सत्ता सञ्यो निष्कृय केनचिदि- न्द्रयेण विपयोक्रियते तस्मात् सत्तैयासिद्धान्तविषय इति प्रति. पलपतामोपधमन्वेष्टव्यमतो यदुच्यते केचिदाहुविधातृप्रत्यक्ष निधृषिपश्चित इति तदनुज्ञायते किं रूपादिविधातृत्वान्न प्रत्य- क्षमनिषेधकं स्थविषयतामात्रपर्यवसानादन्यनिवृत्तिरभाषप्रमा- पगम्यया। तथाहि स्वरूपमेव धस्तूनां परस्परविलक्षणम् । नानात्वं तत्सु सवेद्यं भेद इत्यभिधीयते । घटरूपं पटे नास्ति पटरूपं घटे नहि। इति देशान्तराभाव अन्योन्याभाव उच्यते ॥ किं च तामात्रग्राहक समिद्रियमिति सङ्करः स्यात् । अन्धो- पि रूपं पश्यधिरोऽपि शब्द शृणुयात् । अथ ग्रब्दादिविषयभेदग्रह- जाद्यवस्थेति न तहिं सत्ताविपयत्वं यथानुवृत्तिप्रत्ययात सत्तेप्यते तथा गोत्वाद्यवान्तरसामान्यमपि प्रसज्यते तदाश्रयभूतं चेद्दव्यं भेदप्रत्ययसामा अतः सामान्यविशेपात्मकं वस्तु सिद्धम् । इद च वक्तव्यं सत्ताझानं ततो व्यतिरिक्तमव्यतिरिक्त वेति । यदि व्यतिरिक्त द्वैतप्रसङ्गोऽनवस्था च ज्ञानसत्ताऽन्येन शानेन तत्सत्ता- प्यन्येनेति । अयाव्यतिरिक्त ग्राहकाभावात माह्या सत्ता न सिद्धपति विधातृप्रत्यक्षमिति च प्रतिज्ञाहानिस्ततश्च सन्मात्रवादिनो न म- नो नेन्द्रियं न हानं न शेयमिति सर्वशून्यता प्राप्ता स कथं परं प्रत्याप- घेत वय वा कथं बुद्ध्यत इति । सन्मात्रप्रतिमायेव प्रतिभाति न अपरचिद्यानां चोमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेत्यारम्धानां फर्मा- धिकृतपुरुषाणां प्राणमतीफाद्युपासनानां च मेदमन्तरेणात्म- लाभानुपपत्तेः । कयमिदं मायामात्र प्रमाणमन्तरेण प्रतिज्ञातु रा क्य त्रिवृतं निवृतमेकैकं करवाणीति यहुद्विपूर्व परदेवताप्रवृत्ते- स्तदमिप्रायमझात्वा कोनामाइष्टनिर्मयः सबै मिथ्येति कल्पयितु- महेंतु यदि च दृष्टसाधयेणाहट निर्गेतुमिप्येत तदा च दृष्टमार्ट द्रष्टव्यम् । कुतश्चायमवगमो भयत. न हि सूत्रकारः कचिन्मायाराब्द प्रायुडू यत्र स्वमशानान्मायामानं तु कात्स्न्येन अनभिव्यकम्वरूप- त्वादिति हि पत्रोक्तं येधाच न स्वमादिवदिति वैधम्यमुक्ती- क्षतेनांगदमिति चारश्य प्रत्यधिकरणं स्मृतिमन्तरेण नोपपद्यते स्वकारस्य स्मृत्यनय कायदोष इत्यारश्य सांख्यागापितद्- ·असद्वा इदमन आसीदित्यसद्यपदेशात् कारणे कार्यस्य स. स्वादित्यसिखो हेतुरिति चेत् अत्रोच्यते न धर्मान्तरेण व्यपदेशात १०० भास्करायमसूत्रमाम्ये पोखरणा प्रत्यधिकरणं प्रयासोनकः स्यात् । विषवश्रुतेरिति चारय भूतानामुत्पत्याविषिचारोनर्थकः ननु सूत्रकारों न खानतोपि परस्पोमयलिङ्ग संयंत्र हीति प्रम रिक सर्व मायेति पश्यति । मेवं घोचप्तस्थाधिकरणस्यान्यविषय. स्थान प्रपञ्चाकार ब्रह्मोपास्य किं तर्हि निराकारमात्रमुपास्यमिति तात्पर्यम्।यदप्युक्त मायां तु प्रकृति विद्यादिति तदयुक्रम अजामेका- मिति तेजावन्नलक्षणा प्रकृतिः प्रकृता सा मायाशब्देनाभिधीयते प्रकरोति स्वधिकारानिनि कृतिरुच्यते । गीतायामपि बेस्तुभा प्रकृति तामपीति म्यपदेशात । कचिन्मायाशब्दः प्रकृतिवमा मी- यते परिच्छिचते ऽनयेति प्रमोच्यते ययेन्द्रा मायाभिरिति । अपि च मायाशब्दमात्रेण कृको वेदः सुग्नेयं स्वगापवर्गलक्षणं यथा- भूतं प्रत्याययनममाणमसत्यमिति वा कल्पयितुमिति नेन(१)प्रव. तते घेदार्थ यथा पढेश्मशक्त्या यथा प्रवर्तन्तामिति ॥ १४ ॥ भावे चौपलब्धेः ॥ १५॥ इतधानन्यस्व कारणभावे कार्यस्योपलम्धेस्तन्तुषु पये मृ- पिण्डे घटोन देशान्तरे कालान्तरे चोपलभ्यते । यत्र पुनरम्यन्वं तत्र तईशान्तर कालान्तरे चोपलश्यते यथा गोरश्वोभ्वा न गाभावम पेक्ष्यते । ननु चाग्निभावे घूमो जायते न चानन्यत्व तत्रोच्यते नि- मित्तकारणमग्निः पुत्रस्येव पितरि विनष्ट ऽप्यग्नी धूमखितिदर्शनात रह तूपादानकारणापेक्षयानन्यत्वमुच्यते अस्ति धूमे पि भूतत्रयं कारणं तेषामेषामेव धूमावस्थेत्यनन्यत्वम् ॥ १५ ॥ सत्वाचावरस्य ॥ १६ ॥ इतश्चानन्यं सदेव सौम्येदमा आसीदिति इदंशब्दवाच्यस्य कार्यस्य अवरकालीनस्य कारणे सत्त्वादनन्यत्वं कथं गम्यते सा. मानाधिकरण्यात् ॥ १६ ॥ असद्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात्॥१७॥ (1) कवितुमिनि जानी र प्रवर्तते -पा. १७.।