·नारदविरचितः
सङ्गीतमकरन्दः।
SANGITA-MAKARANDA
OF
NÂRADA
EDITED WITII INTRODUCTION AND APPENDICES
BY
MANGESH RAMAKRISHNA TELANG,
Retired Head Shirastedar of the Bombay High Court,
EDITOR OF SANGITA RATNAKARA,
MAHAVIDYA-VIDAMBANA, &c.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF TRE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA LAEKWAD OF BARODA.
CENTRAL LIBRARY,
BARODA.
1920.
THE ORIENTAL CCX-3 1P?LYIHG ADLICY
16, SHUKRANE FETH, PULA CITY INDIA

·INTRODUCTION The present book entitled Sungita Dlakarandu by Närada is one of the very fow Sanskuit wouls on Music that have been hither to printed and published. Materials for a history of ancient Indian Music-- If the leader will just have a glance at the list, which is by no means complete, of Sanskrit works specially appended to this edition for the information of the researchers in the Department of Mlusie, he will have an idea of the extent of the literature on the subject. The list does not include the names of a number of works written by many ancient masters of Music such as Venâ, Mntanga, Kohala, Tumbuiu, Yashtika, Vis'våvasu, Hanuman alias Anjaneya, Dantıla, Kambala, As'vatara, Rudiata, Kås'y apr, Umipatı”, Gopala Nayaka &c from whose works quotations have been made by Chatura Kallıntha ( about A D 1400-1500) in his commentary on Sangita Ratnukara Unfortunately Kallinátha mentions only the names of the authors and not the names of thei works Hence the names of the works of these authors could not be included in the list In the above commentary Chatula Kallipatha has quoted one whole chapter from a work called 'Sangita Merui' by Kobala. In this chapter Kohala mentions the names of the following writers on Music (probably dancing) -Bhatta andu, Sambhu, Sumantu, Purárı, Kshemalâjı and Lohita Bhatta He also mentions the name of a work entitled Desz Nritta Samudra by Nárada Sarngadeva mentions 7 work called Brihaddes'i by Yâshtika? Besides these, names of numerous other authors have been mentioned by Sårngadeva in his Sangita Ratndhara without specifying their works As leseurch work is being carried on by various Scholars and Institutions, it is likely that many of these works may come to light hereafter The Baroda Central Library has secured a copy of Umapatis work entitled 'Aumapatya from the Ds, in the Madras Govt Library Vide San yıla Ralnuhara Vol II, p 679 Vide Sangita Ratnuhara Vol I p 154 1 3 ·INTRODUCTION 11 As un << If all this vast hidden literature on Ilusic existug in manus. cripts at present be published, it will supply suficient material to scholars to construct an uutlientic listory of the origin and develop ment of Aryan Music in India Besides thcsc works, the Vedius, Brambwas, Aranyakas, the various Suttrus, Smritis, Purinas, and the Kavyas and all such ancient literature, if studied critically with a view to collect materials for a hustory of Jusic, will surely disclose inuch interesting and valuable information instance I may quoto here the following passage from Attareya Årnyala which incidentally furnishes a description of the Vini that was in vogue in those times – 'अथ सल्विय दैवी वीणा भवति, तदनुकृतिरसा मानुषा वीणा भवति । यथास्या. शिर एवममुष्या शिर , यथास्या उदरमेवममुप्या अम्भणम् । ययास्य जिव्हा एवममुप्य वादनम् , यथा अस्यास्तत्रय एवममुष्या अगुलय । यथास्या खरा एवममुप्या खरा , यथास्या स्पशी एवम. मुष्या स्पर्शा , यथा ह्यवेय शब्दवती तबदी एवमसी शब्दववी तद्मवती, यथा ह्येवय लोमशेन चर्मणाऽपिहिता भवति एवमसी रोमशेन चर्मणाऽपिहिता । लोमशेन ह स वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधाति । स यो हैता देवी वीणा घेद श्रुतपदनो भवति, भूमिप्राऽस्य कीर्तिभवति, यन कचाया वाचो भापन्ते विदुरेन तन" इति ऐक्रेयारण्यक मा० ३ ० २ ख०५ (आनन्दायमपुस्तक पृ० २-२) Now this passage furnishes a good deal of information about the Vinâ then in vogue Tlie words Ambhana, Vida, Tantrayah, Syub, Spars'ah Sabda and Tardma as applıcd to Vinu hare a technical sense ind prove that the Modern Vinu (Bina) has much in common with the ancient Vini Besides, the prssage specially records the fact that in earlier times prior to the composition of the work ( Artareya Bramhana) a part of the Vini was coverved with Icather and that the practice had disappeared at the time of thc said work Origin of Aryan Music-The elements of the art of Jfusio seum to have originated witừ the Vedic songs called "Simas" which were sung at the time of performwg particular ceremonies during a sacrifice The rules about the singing of these "Simas" ale recorded in some ancient Sanskrit treatises. We have no mcans of ascertawng this process by which the “ Sâma" Music ·INTRODUCTION, III developed into the more refined Music practised at the time of Bharata who is known as the founder of the present system of Music, although subscquent professors of the art may have further developed it and established difterent schools of Music by introdu cing innovations by their talents Bharata's Nátya Sasta-Bharata's Nilya S'ásti a is the most ancient of the books on Music handed down to posterity. Some scholars assign it to the first century after Christ, others to the fourth century It is well known that it is difficult to decide precisely the dates of ancient authors Although as already hinted above many writers on Music cume after Bharata, we have no means of giving any historical account of their lives and works S'ârngadeva's Sangita Ratnahara--the next authoi, whose worl is available in print, is Sarogadeva, the author of Sangita Ratnahara, who lived in the reign of King Singhana of Devagırı Modern Doulatabad (A D 1210–1247) Among the authors of books on Music, besides the names of deities such as Sadasiva &c, S'irngadeva mentions the following names Bharata, Kas'ypa, Matanga, Yâs'tıha, Sardala, Kohala, Vis'akhila, Dantıla, Kambala, As'ı atara, Vilgu, Vis'våvisu, Arjuna, Narada, Tumburu, Anjaneya, Matrigupta, Svätı, Guna, Binduraja, Kshetraraja, Råhala, Rudiata, Nanya bhupala, Bhojaraja and Paramardi Somes'a Mahipati Among the commentators on Bharata's Natya Sust, a he mentions the names of Lollata, Udbhata, Sankuka, Abhinayagupta and Kırtıdhara I do not take any account of several other boobs such as Sangita Paryata, Rugavbodha, Sangita Darpana, Rhidaya Kou tuha, Rhıdaya prahas'a &c, because all of them are of a later date Nárada, the author of the present work Sangita Maka Tanda-The present work viz, Sangıta Dalaranda is said to be the work of Narada on the authority of the manuscript It is difficult to say anything with certainty about Narada's life and time. I shall place before the reader whatever can be gathered from internal evidence available in the book itself ·II \1RODUCTIO! As an If all this vast hidden literature on Music existing in manuscupts at present be published, it will supply sufficient material to scholars to construct an authentic history of the origin and develop ment of Aryan Music in India Besides these works, the Vedis, Bramhanos, Aranyakas, the various Suttrrs, Smritis, Purinas, and the Kevyas and all such ancient literature, if studied critically with a view to collect materials for ulustory of Music, will surely disclose much interesting and valuable information instance I may quote here the following passage from Artareya Årnyala which incidentally furnishes a description of the Vina that was in vogue in those times अथ खल्विय दैवी वीणा भवति, तदनुकृतिरसी मानुषी वीणा भवति । यथास्या. शिर एवममुप्या शिर, यभास्या उदरमेवममुष्या अम्भणम् । यथास्यै जिव्हा एवममुष्य वादनम् , यथा अस्यास्तत्रय एवममुध्या अहुलय । यथास्या खरा एवममुध्या खरा, यथास्या स्पशी एवम- मुण्या स्पर्श , यथा ह्यय शब्दवती तर्घवती एवमसी शब्दवती तद्मवती, यथा ह्यवय लोमशेन चर्मणाऽपिहिता भवति एवमसौ रोमशेन चमणाऽपिहिता । लोमशेन ह स वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधाति । स यो हैता देवों वीणा वेद श्रुतवदनो भवति, भूमिप्राऽस्य कीर्तिर्भवति, यन क्रचार्या वाचो भाषन्ते विदुरेन तन" इति ऐतरेयारण्यक मा० ३ ० २ ख. ५ (2017ungti o 857) Now this passage furnishes a good deal of information about the Vint then in vogue The words Amblina, Vaduva, Tantrayalı, Svar ih, Spurs'th, S'abda and Tardmz is applied to Vini have a techwical sense ind piore that the Modern Vmi (Bina) las much in common with the ancient Vina Besides, the passage spocially rcuords the fact that m carlier times prior to the compos sition of the souh (Irlareya Bramhana) - part of tho Vmal wis covered with leather and that the practice and disappeared at the time of the said work Origin of Aryan Music-Tac elements of the art of Music $cum to have origin ited with the Vedic songs called "Sumas" 1xbich were sung at the time of pufornuing particul ır ceremontes during et sacrifice Tlio rules about the singiug of these “Samas are 1ccorded in some ancient Sanskrit treatises. We havo no mucaus of ascertainus the process by which the " Sama" Music ·I\TRODUCTION III developed into the more refined Music practised at the time of Bharata, who is known as the founder of the present system of Music, although subsequent professors of the art may have further developed it and established different schools of Music by introdu cing innovations by their talents Bharata's Natya Sastra-Bharata's Natya Sastra is the most ancient of the books on Music handed down to posterity Some scholars assign it to the first century after Christ, others to the fourth century It is well known that it is difficult to decide precisely the dates of ancient authors Although as nirerdy hinted above many writers on Music cime aftei Bharata, we have no means of giving any historical account of their lives and works S'ârngadeva's Sangita Ratnûhara—the next author, whose work is available in print, is Sarogadeve, the author of Sangita Ratnakara, who lived in the reign of King Singhana of Devagırı Modern Doulatábåd (A D 1210-1247) Among the authors of books on Music, besides the names of deities such as Sadis iva &c, S'ârngadeva mentions the following names Bharata, Kasypa, Matanga, Yastıha, Sardul?, Kobala, Vis'akhila, Dantıla, Kambala, As's atara, Vayu, Vis'vivısu, Arjuna, Narada, Tumburu, Anjaneya, Matrigupta, Swatı, Gunu, Binduråja, Kshetraraja, Rahala, Rudiata, Nânya bhupala, Bhojarija and Paramardi Somes'a Mahipati Among the commentators on Bharata's Natya Susti a he mentious the names of Lollata, Udbhata, Sanluka, Abhinavagupta and Kirtidhara I do not tahe any account of several other bools such as Sangıta Parijdta, Rugavibodha, Sangita Darpana, Rhrdaya Kou tuha, Rhrdaya pralds'a &c, because all of them are of a later date Nárada, the author of the present work Sangita dala randa--The present work viz , Sangita Jalaranda is said to be the work of Narada on the authority of the manuscript It is difficult I to say anything with certainty about Närada s life and time shall place before the reader whatever can be gathered from inter. nal evidence available in the book itself ·IY INTRODUCTIOX. 17 But beforo doing so I must mention that three works on music are ascribed to Narada viz., 1 st fTETT, 2 TA ET0 and 3 artilea. Of these the first is available in print. On comparing it with the present work, I am of opinion that the authors of both these works are not identical. The Náradi Siksha appears to be an older work. For its language is archaic and it treats more of “ Såma-gina (Vedic V[usic ) than later music. As regards the other to works I am unable to give any opinion as the manuscripts of these works are not available. Another work of this name Sangita Dlakaranda by Veda is mentioned in the list of works on music appended to this book. But as the name of the author is Veda and not Nárada, it is likely that it might be different from the present work. The two systems of Music now in vogue in India- Before entering into a critical examination of the present work, it is necessary here to state that at present there are two systems of Music in vogue in India. The one is called the Hindustani or Northern India system which prevails in Northern India, Bengal, Sindha, Gujaratha and Mahirishtra. The other is called the Dakshinadi or Southern India system which prevails in the Madras Presidency including Tailangana, Kamataka and DIalabar countries. At present we have no definite material to ascertain the time when these two systems grew differently from the original system of Bharata and other ancient musicians who founded the scientific system of Indian music. This bifurcation seems to have taken place long before Sirngadeva, the author of Sangita Ratnalara A. D. 1210-1247. Points of difference between the Northern and Southern India systems of Music-The points of difference in the two systems are many, such as the names of the Ragas and their scales, the Gamalas or blending of notes, the construction of the species of songs &c., but the chief difference seems to be that the Northern India Musicians divided tho Ragas primarily into sis principal Rågas and each principal Råga had five Bharyas ( wives). Sangita Darpana, Sangila Ratncivali, &c., support this system. But the Southern India system does not divide the Rågas on the ·INTRODUOTION. V 3 above prinaple. In that system the Rågas are divided according to the different scales on which they are based Sangila Ratnal ara, Sangita Párydta, Ragavibodha &c, follow this system Division of Râgas followed in the present work--The present bool (Sangita Maharanda) mentions two different divisions of the Rågas into ex pzincipal Râgas and therr wires This division of the Rigas suggests that the book belongs to the Northern India system But it must be observed that the current Rågas obtaining in the piactice of modern Music of Northern and Southern India differ syidely from the definitions given in all the ancient Sanskrit Books such as Sangita Ratnakara, Sangita Puryuta, Kugavibodha, Sanytta Darpana &c A few observations on the present work--The text of Sangita Ifakaranda is inaccurate in many places as it is based on only one manuscript supplied to me by the Baroda authorities The manuscript is full of the mistakes of the copyist I have cor rected many of these mistakes as far as possible with the help of Sangita Ratndhara, &c But in many places there are apparently deviations from the rules of syntax I did not think it proper correct these in the absence of another copy. But in such cases I have given the suggested readings in brackets or in footnotes or made a query against the words of the text Our author seems to have been different from the Narada Rishi of the Purinas as his name is mentioned by oui author in the Mangala verse 2 on page 1 Our author divides inusical sounds into five kinds viz 1 707 sound produced by playing Vinå strings with nails, 2 aigh sound produced by pieans of wind through wind instruments, 3 qt sound produced by means of leather through instruments, such as drums, &c, 4 TIEG sound produced by metal pieces, such as cymbals &c, As far as I knovy 5 शारीरज sound produced by the human throat none of the printed ancient works introduce this peculiar division of Musical sounds to 1 Vide verses 68 to 78, pages 19 and 20 2 ·INTRODUCTIO. 3 -८ The families, castes, colours Dreepas ( birth.places ), Rishis, deities, Chhandas (metres ), Gottras, constellations, RA¢'18 ( zodiac signs), Grahas (planets) and Rasa9 (sentiment) of the seven. notes are mentioned m this work. These are not mentioned in Bharata s Natya Sastra But S'irogadeva has extracted all these in his Sangita Ratndhard, except the Gottras, constellations, Rasis and planets It is strange that the names of the 22 S'rutis given in this booh are quite different from those usually mentioned in other books on music such as Bliarata Natya Sastra, Sangıta Ratodhara, Sangita Pariyata and Sangita Darpana The names of the 22 S'rutis as stated in the present book are (पड़े)-१ सिद्धा २ प्रभावती ३ कान्ता ४ सुप्रभा (ऋषभे)-५ शिसा ६ दीप्तिमती ७ उप्रा (गान्धारे) हादी निावरी (मभ्यमे)-१० दिरा ११ सर्पसहा १२ क्षान्ति १३ विभूति (पञ्चमे)-१४ मालिनी १५ चपला १६ वाला १७ सर्वरला (धैवते )--१८ शान्ता १९ विकलिनी २० हृदयोन्मलिनी (निषाद)-२१ विसारिणी २२ प्रसूना But the names given in Bharata, Sangita Ratnakara &c are: (प)-१ तीबा २ कुमुदती ३ मन्दा ४ छन्दोवती (ऋपमे)-५ दयावती ६ रजनी ७ रतिका (गान्धारे)-८ रौद्री ९ क्रोधा (मध्यमे)-१० वनिका ११ प्रसारिणी १२ प्रीति १३ मार्जनी (पचने)-१४ क्षिति १५ रका १६ सन्दीपिनी १७ आलापिनी (धवते)-१८ भदन्ती १९ रोहिणी २० रम्या (निपादे)-२१ उमा २२ क्षोभिणी Thus all the names differ except 39 But this name though common is assigned to the 7th S'ruti by our author while others give it to the 21st Sruti. This circumstance clearly shows that our authoz must have borrowed these names from some older book wluch is not now available. Vide poge 3 verses 24 48 Vide Sangita Ratnakara Vol I pages 45 & 46. Vide page 8 verses 78-84. 1 १ ·INTRODDOTION FI NArada only mentions the names of the 18 Jatis described by Bharata but does not give their definitions oi examples as is done in the Sangitu Rataru As regards the Alankâras ( combinations of notes for develop ing a Râga) he has mentioned only 199, wherers S'árngadeva has mentioned about 63 in the Sangita Ratndhara The Sangita Parijata mentions 68 Alankâlas and the Ragavrbodha gives only 34 Narada has enumerated in all 93 different Rigas. Sangıta Ratndhara contains 264 Ragas in all The Sangita Půı yata describes 122 Rågas while the Râgavbodha enumerates about 50 Ragas Narada mentions 3 species of Ragas viz 1 gauti Wasculine Rågas attro Feminine Ragas and 3 AjaFm Neuter Rågas Again he divides the Ragas into three groups viz 1 मुक्ताङ्गकम्पिता Ragas which have quiverng (कम्पितगमक) throughout, 2 अर्धकम्पिता Rågas which have partial quivering, and 3 latar Rågas which are absolutely free from quivering* The Sangita Ratnakara and other later books do not mention these dirisions As regards the Vinâ instrument oui autho says that there are 18 hinds of it But the number of the names given comes to 19 They are -9 mesut 2 7 Aar y agrity of arferit & Test w staat ८ ज्येष्ठा ९ नकुली १० महती ११ वैष्णवी १२ प्रामी १३ रौद्री १४ कूर्मी १५ रावणी १६ सार खती १७ कितरी १८ सैरन्ध्री १९ घोषका If we take gitarteat as a common name for Vinâ instead of a particulai kind, then the number 18 given by the author can be reconciled with the names He states that these various kinds are due to the difference in the arrange ment of the strings" But Sarngadeva mentions the fellowing 11 kinds of Vinâ -- 9 # 379 falast X fazi u aftur & @at V FIRST ana s 14g) a farft and 99 FT Cha ura Kallinåtha, the commentator of Sa gita Ratnakara, says that the last mentioned Vinâ was invented by Saingadeva whose honorific title was निश Vide page 10 verses 106-110 Vide page 14 verses 14-17 Vide pa.e 18 Ferses 53 63 Vide page 20 verses 81-85 Vide page 29 verses 1-3 Vide Sangita Ratndlara Vol II p, 480 • G 1 2 3 5 6 ·VIII INTRODUCTION 2 The verses 22-10 on pp. 23-25, describing tlie merits of the different kids of singers &c, in this wouh, are found in Sangita Ratnal ara almost word for wordt In our text hero they are corrupted by the copyrsts' mistakes It is difficult to decide whether the author of the Sangita Ratndkara inserted them in his work from this book or some one extracted them from the Sangıta Ratndharc and interpolated them in the present work Arguments might be advanced to support either view I therefore leave the point for the decision of the experts At the commencement of the Nrityadhyaya: Nuada gives the descriptions of the Nitya Sila (Dancing Hall), Sabhil (audience) Sabhåpatı ( Chief of the audience ) &c and all these are indepen dent of those given in the Sangita Ratnul ara Further he has mentioned 101 Talas with their definitions but hus not divided them into Maiga and Des'ı as is done by Sárngadeva in the 5th chapter of his Sangita Ratnuhara wherein the number of Des · Tllas described is 120 As regards dancing lie has given a very brief account of it He las enumerated and defined only 33 postures of a dancer within a few verses But the author of Sanyita Ratrul ara has devoted . one whole chapter to the subject and has done full justice to it The style of the book is very simple like that of Bharata s Natza Sastra But the Sangita Ratndhara is witten in highly polished Sanskrit The arrangement of Sangita Rat rdlara is scientific and it seems to have been written after the art of Music had attained a very high stage of development in all its branches Date of Sangita Makaranda--If we take all the above circumstances mto consideration, we are obliged to arrive at the conclusion that Sangita Maharanda 13 an older work than Sangita Ratndlara 1 Vade Sangita l'aindkara Vol I p 213—246 Vide pages 27 to 29 Vide pages 47 verses 93–100 Vide peges 49 to 51 3 ·INTRODUCTION Further, the names of writers, mentioned in this work are Hari, Bramhå, Matanga, Kis'yapa, Kamalisya, Chandi, Vyala, Sárdala, Nîrada, Tumburu, Shanmukha, Bhringi, Devendra, Kubera, Kus'ika, Mitrigupta, Ravina, Samudia Sarasvati, Balı, Yaksha and Vikrama? Many of these danes are names of deities and Purink personages and it is beyond our means to determine their time But the names of Vikrama and Alati igupta ale historical As there have been several Viki amas, it is difficult to say what Vikrama is meant But the mention of the name of Matrigupta, who is also mentioned by Sarngadeva in his Sangit Ratnakara as one of the writeks on music, enables us to infer that the present work must have been written not earlież than 7th century A D Matrigupta, who was a poet and writel on poetics, is said to bave lived about the first half of the sixth century being a contemporary of Siliditya Pratåpasila of Milva (A D 550-600) My esteemed fiend, T M Tripithi Esqr B. A of Bombay, informs me that from the Nitya Pradipa of Sundara Misra it appears that Mitzigupta has written a commentary on Bharata's Natya Sastra But there is one circumstance which may lielp us in deciding the priority of this work to Sungile Rutrdhara For, Närada mentions the name of only Matrigupta among the names of the historical personages as writers on music, and does not mention the names of the later writers such as Rudrata, Nanya Bhupila, Paramardı Somes'a, Lollata, Uabhata, Sanluha, Abhinava Gupta &c. If Narada had copied the names of authors from Sangita Ratndi ara, le would not have omitted then It 19 lihely that S'irngadeva copied the names of older ruthors from Nazada s boob and added these later names knoin at hus time to the list in Ius book Narada does not seem to liave borrowed any verses from Sangita Ratndhara The treatment and order of the topics observed in Sangita Valaranda is quite different from that in tho Sangita Ratndhara This view is supported by another circumstance which seems to be a stronger pioof Sarngadeva while giving the definition of Vido p 13 verses 18-21 1 ·INTRODUCTION. the Gåndhåra Grima states thit it is according to Narada's opinion यद्वा धनिश्रुति पड्डे मध्यमे तु चतु श्रुति । रिमयो श्रुतिमकैका गान्धारयत्समात्रित । पश्रुति धो निपादस्तु धश्रुति सश्रुति भित ॥ ४ ॥ गान्धारप्राममाचष्टे तदा त नारदो मुनि । प्रवर्तते खगोके ग्रामोऽसौ न महीतले ॥५॥ सगीतरखाकर पृ०४६ Now this very definition is to be found in this Sangita lalaranda of Narada as follows यदा धनिश्रुति षड्डे मध्यमे तु चतु श्रुति । रिमयो ध्रुतिरेकैका गान्धारस्य समाश्रया ॥ ५४॥ पचमश्रुतिरेका च निपादश्रुतिसश्रया। गान्धारग्राममाचष्टे तदा त नारदोऽब्रवीत् ॥ ५५ ॥ प्रवर्तक खगरोके ग्रामोऽसीन महीतले । सङ्गीतमकर-द पृ०५-६ Tiom these circumstances we must conclude that Sangitu Daharanda of Nálada is an older work than the Sangita Ratnd- Lara and that it was known to S'irogadera (AD 1210-1247) Until we get further proof to cstablish the esrct date, we must hold that Nuada, the author of Sangte Jalaranda lived some time in the interval between Måtrigupta A D 550 and Samgadeva A D 1210-1247, that as, Le must have used betueen the 7th and 11th centuries The Alanuscript. Source of the Manuscript—The present edition of the Sangela Jalaranda of Narada is based upon one sigle manuscript furnished to me by the Central Library of Baroda The credit of having di covered this vale manuscript is due to the wife of Mr R Avanta Krishna Shistry, the oficer employed by the Baroda Central Library for search of Sanshut manuscripts. Mr Shistry, while on an official tour in H E H, the Nizain's Territory in 1919, was esamining Mss in an old Pandit's house at Gadwal with his wife when the latter noticed this Ms Through the kindness of the Hon Str Stuart Fraser, ECrs. I, ·INTRODUCTION. SI C. I. E., the then Resident of Hyderibid Mr. Shastri obtained a note on H. H. Tlie Raja Saleb of Gadwal through Mr. M. A. N. A. Hydari, B. A., Judicial Secretary, Hyderabad. Thus Mr. Shastry got the loan of the manuscript through the kind influence of the Raja Saleb to wliom are due the sincerest thanks of all lovers of Indian music. Description of the Manuscript–The manuscript is written in Devanagari characters on old Ahmedabad paper of a yellowislı tinge. It consists of 32 folios, the size of the folio being 104 * 5) inches and each side of the folios containing 9 lines. The handwriting is fair and the headings of the subjects in the body of the text are written in red ink the colour of which has not faded, though the manuscript was written in the Shake year 1599 (A. D. 1677 ) that is 243 years ago. On the last three pages the copyist has painted 9 different designs of a rosette in black, yellow, red and green colours. The manuscript begins as follows: श्रीमहागणपतये नमः । श्रीसाम्बसदाशिवाय नमः । श्रीनादब्रह्मणे नमः । The colophon is as follows: इति सङ्गीतमकरन्दः समाप्तः । शुभमस्तु । शके १५९९ शालिवाहे पिङ्गलनामसंवत्सरे आश्विनमासे शुक्लपक्षे विजयादशम्यां विद्यापुरमहानगरे श्रीमन्महागणपतिदासकृष्णाजीदत्तेनेदं सङ्गीतमकरन्दाख्यपुस्तकं लिखितम् । महागणपतिर्जयति ॥ From this colophon it is evident that the manuscript was copied in Shake 1599 ( A. D. 1677) by one Krishņāji Datta who was a devotee of the deity Mahậganapati and lived in Vidyåpura. This Vidyapura is no other than Vijayanagara which was the capital of the late Vijayanagara Empire and which is now in ruins. The present manuscript was discovered at. Gadwal which, though now a feudatory of the Hyderabad State, was in former times a feudatory or a part of the Vijayanagara Empire. It is probable that after the complete ruin of Vidyapura alias Vijayanagara the manuscript must have come to Gadwal which is not very far from tho ruined capital. For this information I am indebted to my friend Mr. J. S. Eudálkar of Baroda Central Library. - ·सङ्गीतमकरन्दे । पृष्ठं ... ... ... ७ ... ... ... ११ ... ११ ... ११ ... ... ११ ... १२ ... ... ... १३ १३ ... १ १४ ... १४ १४ १५ श्लोकादाः विषयः मूछनालक्षणं तद्भेदनिरूपणं च ... ७८-८९ पड्जादिस्वराणां श्रुतिसंख्यातनामकथनम् १०-११० मूच्र्छनाविभागादिविचारः १११-११२ खरप्रकृति विकृतयः ११३-११४ तब्रीप्रकृति विकृतयः... सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः। १ मङ्गलश्लोकः गीतखरूपवर्णनम् वीणादेहत्तदङ्गादिनिरूपणम् १८-२१ सङ्गीतशास्त्रप्रणेतृदेवतादिनामानि २२-२४ गीतमाहात्म्यम् सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः। सरलक्षणम् . वरप्राममूर्छनारागादिनिर्देश १०-१२ प्रातःकाले गेयान सूर्याशरायणा नामानि मध्याहगेयरामनामानि १५-१९ सायकाले गेयानां चन्द्राशरागाणा नामानि ... २०-२३ उदयानन्तरमेकप्रहरोपरिगेय रागाः २४-२६ रागवेलातिक्रमफलादिवर्णनम् २५-३४ अन्यरामनामानि सपूर्ण रागाणा प्रहखराः ४०-४५ पाडवरागाणा प्रहखरा औदवरागाणा प्रहस्वराः पुंलिङ्गरागाः स्त्रीरागाः रागाणा रसप्रयोगविवेकः रागावनिरूपणम् पटपुरुपरागाणा तत्नीणा च नामानि मतान्तरेण पटपुरुपरागाणा तत्त्रोणा च नामानि ८०-८३ प्रसतानुरूपरागविचारः चम्मितादिभेदेन रागविभागः शास्त्रविरोधेन तथा शान्नानुरोधेन रागादिप्रयोगे फलश्रुतिः सगीताध्याये चतुर्थः पादः । मृदालक्षणम् वीणाभेदा:... ... १५ १५ .. १६ ... १७ १८ ... ... ... ... ... २० ८४ २० २१ ... २२ ·सङ्गीतमकरन्दे। विषयः पृष्ठ ... ... ४२ ... ... ... ... ४३ ... देशीक्रिया ... ... ... श्लोकाहाः ३३-४७ अझताललक्षणानि ४८-५० तालशन्दनिष्पत्ति. दशतालप्राणनिर्देशः... ५२-५५ काललक्षणम् मागलक्षणम् मानालक्षणम् ६८-७१ ७२-७३ दक्षिणमार्गमानानामानि ७४-७५ अङ्गानि ७६-७७ प्रहा. ७८-८३ जातिनिरूपणम् ८४-८८ लयकालनिरूपणम् प्रस्तारनिरूपणम् ९६-१०० दूतादितालाहाना पर्यायाचिहानि च नृत्याध्याये चतुर्थः पादः। मृदङ्गोत्पत्तितद्वादनप्रकारादिकथनम् १०-४३ नटीभावनिरूपणम् ... ४५ ... ... ४८ ...

·श्रीनारदविरचितः सङ्गीतमकरन्दः। सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः। प्रणम्य शिरसा देवं शङ्करं लोकशङ्करम् । सङ्गीतशास्त्रं सङ्गृह्य वक्ष्ये लोकमनोहरम् ॥१॥ ब्रह्मा तालधरो हरिश्च पटही वीणाकरा भारती वंशज्ञी शशिभास्करी श्रुतिधराः सिद्धासरःकिन्नराः । नन्दीभृङ्गिरिटादिमर्दलधराः सङ्गीतको नारदः शम्भोर्चत्तकरस्य मङ्गलतनो व्यं सदा पातु नः ॥२॥ गीतं वाद्यं च नृत्यं च त्रयं संगीतमुच्यते । नारदेन कृतं शास्त्रं मकरन्द्राख्यमुत्तमम् ॥ ३॥ आदौ नादोत्पत्तिनिरूप्यते । अनाहतो हतश्चैव स नादो द्विविधो मतः। यत्रोभयोस्तयोर्मध्येऽनाहतोऽपि निरूप्यते ॥४॥ १ एतच्छोकात्पूर्वमादर्शपुस्तके निम्नलिखितः श्लोको वर्तते- "सङ्गीतमकरन्दाख्यपुस्तकं लिख्यते मया । कुर्वविघ्नं महादेव लेखनाय नमोऽस्तु ते ॥१॥" परंतु स अन्य प्रतिरूपकका निवद्धः न तु अन्यकत्री इति तदर्थतः मुविशदम् । अतो मूले सन निवेशितः। २ सराः किन्न इत्लशुद्धः पाठः आदर्शपुस्तके विद्यते ।

·२ सद्गीतमकरन्दे आकाशसंभवो नादो यः सोऽनाहतसंज्ञितः। तस्मिन्ननाहते नादे विरामं प्राप्य देवताः॥५॥ योगिनोऽपि महात्मानस्तदानाहतसंज्ञके । मनो निक्षिप्य संयान्ति मुक्तिं प्रयतमानसाः ॥६॥ सोऽप्याहतः पञ्चविधो नादस्तु परिकीर्तितः। नखवायुजचर्माणि लोहशारीरजास्तथा ॥७॥ नखं वीणादयः प्रोक्ता वंशाचा वायुपूरकाः। चर्माणि च मृदङ्गाद्या लोहास्तालादयस्तथा ॥८॥ देहनादेन ते युक्ता नादाः पञ्चविधाः स्मृताः । गीत वाद्यं च नृत्यं च त्रयं सङ्गीतमुच्यते ॥९॥ आदौ ब्रह्मा विचार्यैव नाट्यं लोके प्रपश्चितम् (2)। अनाहतात्समाकृष्य ससनामानि योजितः।।१०।। तं नादं सप्तधा कृत्वा तथा पड्डादिभिः खरैः। नाभिहत्कण्ठतालुपु नासादन्तोष्ठयोः क्रमात् ॥११॥ पड्नश्चर्पभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा। धैवत्तश्च निपादश्च स्वराः सप्त प्रकीर्तिताः ॥ १२ ॥ पढ़ें मयूरो वदति चातको ऋपभं तथा (?) । अजो विरौति गान्धारं क्रौञ्चः कणति मध्यमम् ॥१३॥ पुष्पसाधारणे काले पिकः कूजति पश्चमम् । अश्वश्च धैवतं चैव निपादं च गजस्तथा ॥ १४ ॥ एवं खरान समाकृष्य वीणादिषु निधाय च । तेन चाहतनादेन सङ्गीतमकरोत्तदा ॥१५॥ सरस्वत्याश्च वीणायां पङ्गादिखरसंयुतम् । पाठयामास सर्वेषां हृद्यं श्रुतिमनोहरम् ॥१६॥ रूपालप्सी रागालप्तिरिति स द्विविधः स्मृतः। रोगास्तन्ननतानाद्यरूपतः शब्द उच्यते ॥ १७ ॥ १ अस्य श्लोकस्य पाटोऽशुद्धः पर्तते । पुखकान्तरालाभात् आदर्शपुस्तके यथा दृष्टः तथैवात्र नि. २°वातको रिप इति पाठे सन्धिदोषो न स्यात् । ३ 'रागस्खननतानायो रूपक शन्द उच' इति शुद्धः पाठः स्यात् । वेशितः।

·३ सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः । सामवेदादिदं गीतंतजग्राह पितामहः । तद्गीतं नारदापैव तेन लोकेषु वर्णितम् ॥ १८ ॥ गीतेन मीयते देवः सर्वज्ञः पार्वतीपतिः। गोपीपतिरनन्तोऽपि वंशध्वनिवशं गतः ॥१९॥ सामवेदे ततो ब्रह्मा वीणासक्ता सरस्वती। अन्ये च बहवः पूर्वे यक्षदानवमानवाः ।। २० ॥ अज्ञातहृदयस्वादुालः पर्यधारकः । रुदन् गीतामृतं पीत्वा हर्षोत्कर्ष प्रपद्यते ॥ २१॥ . वनेचरस्तृणाहारः श्रुत्वा मृगशिशुः पशुः। लुब्धो लुब्धकसङ्गीते गीते यच्छति जीवितम् ॥ २२ ॥ कृष्णसर्पोऽपि तं नादं श्रुत्वा हर्प प्रपद्यते । तस्य गीतस्य माहात्म्यं का प्रशंसितुमर्हति ॥ २३ ॥ सर्वाश्रमाणां जातीनां नृपाणां प्रीतिवर्धनम् । धर्मार्थकाममोक्षाणामिदमेव हि साधनम् ॥ २४ ॥ स्थायी खरेपु सञ्चारी तथारोह्यवरोहको । खराश्चतुर्विधा ज्ञेया रागोत्पादनगोचराः ॥ २५ ॥ खरा वादी च संवादी विवादी च चतुर्विधाः । अनुवादी च सर्वत्र प्रयोगे बहुशः स्मृतः ॥ २६ ॥ वादी खरस्तु राजा स्यान्मन्त्री संवादिरूंच्यते । खरो विवादी वैरी स्यादनुवादी च भृत्यवत् ॥ २७ ॥ देववंशास्तु सगमाः पञ्चमः पितृवंशजः । रिधी ऋषिकुले जातौ निपादोऽसुरवंशजः ॥ २८ ॥ ब्रह्मजाती समौ ज्ञेयौ रिधौ क्षत्रियजातिको । निगौ वैश्याविति प्रोक्तौ पञ्चमः शूद्रजातिकः ॥ २९ ॥ १ 'सजनाह' इति पाठः समीचीनः। २'रतो' इति समीचीनः पाठः स्यात् । ३ 'स्मृताः' इति बहुवचनान्तः पाठः समीचीनः । ४ 'संवादी' इति शुद्धं पदं, छन्दोमङ्गभिया 'सवादिः' इति रूप कृतमिति भाति ।

·४ . सङ्गीतमकरन्दे पद्माभः पिचरवर्णवर्णः कुन्दप्रभः सितः। पीतः कवंर इत्येते तेषां वर्णा निरूपिताः ॥ ३०॥ पडः कमलवर्णः स्यादृपभः पिचरस्तथा । गान्धारः स्वर्णवर्णः स्यान्मध्यमः कुन्दवर्णकः ॥ ३१ ॥ पञ्चमः सितवर्णः स्यादे॒वतः पीतवर्णकः । नैपादः कर्वरो वर्णः सप्तवर्णा निरूपिताः॥ ३२॥ जम्बुशाककुशक्रौञ्चशाल्मलीश्वेतनामसु। द्वीपेषु पुष्करे चैव जाताः पजादयः स्वराः ॥ ३३ ॥ जम्बुद्वीपे च पडः स्याच्छाकले ऋपभोदयः। कुशद्वीपे च गान्धारः क्रौञ्चद्वीपे च मध्यमः ॥ ३४ ॥ शाल्मलीद्वीपनामाख्ये पञ्चमः स्वर उद्भवः (१) । श्वेतद्वीपे तथा जन्म धैवतं नामसंज्ञिकम् (8) ॥ ३५ ॥ पुष्करे चैव जातोऽयं निपादः परिकीर्तितः । सप्तस्वरान्समुद्धृत्य वीणादिपु निधाय च ॥ ३६ ॥ दक्षोऽत्रिः कपिलश्चैव वसिष्ठो भार्गवस्तथा । नारदस्तुम्बुरुश्चैव षड्डादीनां ऋषीश्वराः ॥ ३७॥ वहिब्रह्मा शारदा च शर्वश्रीनाथभास्कराः। गणेश्वरादयो देवाः पड़ादीनां तु देवताः॥ ३८॥ क्रमादनुष्टुब्गायत्री त्रिष्टुप् च वृहती तथा। पतयुष्णिगौ च जगती छन्दांसि परिकीर्तिताः (१) ॥३९॥ पड्स्य जमदग्निश्च आत्रेयो ऋपभस्य च (१) । गान्धारस्य गौतमस्तु वसिष्ठो मध्यमस्य च ॥४०॥ श्रीवत्सः पञ्चमस्यैव धैवतस्य पराशरः। शालङ्कायो निपादस्य गोत्राणि कथितानि च ॥४१॥ पड़ः शतभिषग्जश्व चित्रा च अपभस्य च (१)। गान्धारस्य धनिष्ठा भं मध्यमस्य मघा स्मृता॥४२॥ १ 'परमस समुद्भया' इति पाठः समीचीनः साद । मिद भावीदमत्र लोकार्धम् । २लियान्वयोज्यं पाठः। ३ असम्बद्ध- ·सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः। पञ्चमस्योत्तरा भं स्यात्पूर्वापाढा तु धैवतम् । अनुराधा निषादस्य पड्डादीनां तु तारकाः ॥४३॥ कुम्भस्तुला झपश्चैव सिंहः कन्या धनुस्तथा । वृश्चिकश्च तथा राश्यः क्रमाज्ज्ञेया बुधैः सदा ॥ ४४ ।। शनि गुः शशी चैव सूर्यश्चन्द्रसुतस्तथा । गुरुभूमिसुतश्चैव 'चैते राश्यधिदैवताः ।। ४६ ।। खराः सरिगमाश्चैव चत्वारो राक्षसाः स्मृताः। पधौ मानुपसंज्ञौ च निपादं दैवतं विदुः ॥ ४६ ।। पड्स्याद्भुतवीरौ च ऋषभस्य च रौद्रका। गान्धारस्य च शान्तं च हास्याख्यं मध्यमस्य च ॥४७॥ पश्चमस्य च शृङ्गारो बीभत्सो धैवतस्य च । करुणा च निपादस्य ससस्थानरसा नव ॥४८॥ ग्रामः खरसमूहः स्यान्सूर्च्छना तु खराश्रया। पडमध्यमगान्धारग्रामनयमुदाहृतम् ॥ ४९॥ पनश्च मध्यमश्चैव चैती भूमौ प्रकल्पिती। स्वर्गलोकेऽपि गान्धारः प्रसिद्धो न महीतले ॥५० ।। षड्ग्रामः पञ्चमश्च धैवतश्च श्रुतिक्रमात् । मध्यमः पञ्चमः शुद्धपनसंवादिरुच्यते ॥५१॥ अयं तु पडुग्रामः। सोपान्त पञ्चमस्तिस्रो धैवतस्य चतुःश्रुतिः। पश्चमो धैवतश्चैवर्षभः संवादिरुच्यते ॥५२॥ अयं तु मध्यमग्रामः। अप्रसिद्धोऽपि भूलोके क्रमाद्वक्ष्येऽपि नारदः। तत्सु(ख)रूपं देवलोके ज्ञातव्यं शास्त्रलक्षणैः ।। ५३ ॥ यदाधस्त्रिश्रुतिः पढ्ने मध्यमे तु चतुःश्रुतिः । रिमयोः श्रुतिरेकैका गान्धारस्य समाश्रया ॥ १४ ॥ २'शान्तथ हासाख्यो मध्यमसच' इति १ चैता रात्यधिदेवताः' इति सनीचीनः पाठः। पाठः साधुः। ३ अस्फुटार्थोऽयं श्लोकः।

·सङ्गीतमकरन्दे ६ पञ्चमश्रुतिरेका च निपादश्रुतिसंश्रया। गान्धारग्राममाचप्टे तदा तं नारदोऽब्रवीत् ॥ ५५ ॥ इदं लक्षणं ब्रह्मणोक्तम् । प्रवर्तकः स्वर्गलोके ग्रामोऽसौ न महीतले । गान्धारः श्रूयते नित्यं जरामरणवर्जितः ॥५६॥ अथ पड्जग्रामखराः। स रि ग म प ध नि। पड़े तूत्तरमन्द्रादौ रचनी चोत्तरायता। शुद्धपडा मत्सरीकृवकान्ताभिरुद्गता ॥५७॥ ताः शुद्धमध्यमार्गण सप्त पारं च हृष्यका: (१) । मध्यस्थानस्थपड्डेन मूर्च्छनारभ्यते क्रमात् ॥५८॥ अधःस्थानैर्निपादायैः पद्धः स्थान्मूचना भवेत् । पड्डग्रामखराः सप्त कथ्यन्ते मूर्च्छनादिभिः ॥१९॥ मध्यमग्रामस्वराः। मग रिस नि ध प। संवीरी हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनता यता (2) । शुद्धमध्या तथा चैव मादली पौरकी तथा ॥१०॥ क्रमात्सप्तस्वरा ह्येते मध्यमग्रामसंश्रिताः। हृष्यकान्तेति विज्ञेया मध्यमग्रामसुखराः ॥ ११ ॥ अथ गान्धारग्रामसुखराः। संरो विशाला सुमुखी चिता चित्रावती शुभा। आलापा चेति गान्धारनामे स्युः सप्त मूर्च्छनाः ॥ ६२ ।। १ रजनी चोत्तरायता' इति पाठः मुद्रितभरतनाव्यशास्त्रे अ. २८ श्लो. ३० पृ. ३०५। २ सौ. चोरी हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनता तथा' इति पाठः मुद्रितभरतनाट्यशास्त्रे अ. २८ श्लो. ३२ पृ. ३०५१ ३ 'मागी स्थासौरवी तथा' इति पाठः मुदितभरतनाट्यशास्त्रे अ. २८ श्लो. ३२ पृ. ३०५॥ ४ हृष्यका चेति विज्ञेया इति भरतनाट्यशास्त्रस्थ. पाठः। ५ भरतनाट्यशाने गान्धारमामो न वर्णित. । सगीतरनारप्रन्धे 'सरा' इत्यस्य स्थाने 'नन्दा' इति पाठो वर्तते । सं. र. पृ. ५०।

·सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः। ग म प ध नि स रि। पना प्राधान्यमाद्यवादमात्यादिगतस्तथा (1)। ग्रामः स्यादथ लोपत्वान्मध्यमस्तु पुरःसरः ॥ ६३॥ क्रमाद्रामत्रये देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। हेमन्तग्रीष्मवर्षासु ज्ञातव्यास्तु यथाक्रमम् ॥ ६४ ।। पूर्वाह्नकाले मध्याहे अपराह्ने नयादिभिः। पड़ादिमध्यगान्धाराः श्रूयेतेश्वर्यसन्ततिः ।। ६५ ।। क्रमात्वराणां सप्तानामारोहश्चावरोहणम् । मूर्छनेत्युच्यते ग्रामद्वये ताः सप्त सप्त च ॥ ६६ ॥ पड़ग्रामे तु करमम् मन्दोपिरटनीयता (2)। शुद्धपना मत्सरीकृदश्वक्रान्ताभिरुद्गता ।। ६७ ।। ता. शुद्धमध्यमार्गेण सप्त पारं च हृष्यकाः । मध्यमस्थानपड्लेन मूर्च्छनारभ्यते क्रमात् ॥ ६८ ॥ अधास्थानैर्निपादायैः पसः स्यान्मूर्च्छनाक्रमात् । मध्यमध्यममारभ्य संवीरी मूर्छना भवेत् ॥ ११ ॥ पड्गस्थानपदोघस्थखरादारभ्यते क्रमात् । पड्नस्थानस्थितैरावैरथान्याद्याः परे विदुः (१) ।। ७० ।। हरिणावादिरागाद्यैर्मध्यमस्थानसंज्ञितः। घनादीन्मध्यमादींश्च ततोऽर्द्धः सः खरः क्रमात् ॥७१ ॥ चतुर्धा ताः पृथक् शुद्धाः काकलीकलितास्तथा। सान्तराः सदयोपेताः षट्पश्चाशदुदीरिताः ।। ७२ ॥ श्रुतिद्वयं चेत् पडस्य निपादः संश्रयेदसौ। सा काकली मध्यमस्य गान्धारस्त्वन्तरः खरः ॥ ७३ ।। १ संगीतरत्नाकरेऽस्य श्लोकस्य पाठो दृश्यते यथा-- 'पड्जः प्रधान आद्यत्वादमात्याधिक्यतस्तथा । प्रामे स्वादविलोपित्वान्मभ्यमस्तु पुरःसरः ॥' से. र.पु. ४६ २ सु गातव्या इति संगीतरत्नाकरे पू. ४६ । ३ 'पड़े तूतरमन्त्रादौ रजनी चोत्तरायता' इति शुद्धः पाठः स्यात्।

·सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः। जातिभिः श्रुतिभिश्चैव खरा ग्रामत्वमागताः। तद्वत्तथैव भृत्यैव काव्यबन्धप्रतिष्ठिताः ॥८६॥ खराः पडादयस्तत्र ग्रामौ द्वौ पड्डमध्यमौ । केचिद्गान्धारमप्याहुः स तु नेहोपलभ्यते ॥ ८७ ॥ सप्तर्खरादयो ग्रामे चतुर्दश च मूर्च्छनाः । तासामेकोनपञ्चाशदित्येतत्खरमण्डलम् ।। ८८ ॥ भूलॊकाजायते पड्डो सुवर्लोकात्तु मध्यमः । स्वर्गलोकात्तु गान्धारो नारदस्य मतं यथा ॥ ८९॥ आद्या झुत्तरमन्द्रा स्याद्रञ्जनी चोत्तरायता। चतुर्विधशुद्धपड्डौ पश्चमी मत्सरीकृता ॥१०॥ अजक्रान्ता तु पष्ठी च सप्तमी ""रुगता। प्रतिपद्यादितिथिपु जाता मन्द्रास्तु संयुताः ॥ ९१ ॥ सनिधपमगरिसा ज्ञातव्याः सस मूछनाः । पड्डग्रामाश्रिता ह्येता नारदेन विवक्षिताः ॥ ९२ ॥ मध्यसंवीरादिस्वरः। संवीरा हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनतायता। शुद्धमध्या तथा चैव माईली पौरली तथा ॥ ९३ ।। कृष्णप्रतिपदः सप्त तिथीपु (?) जनिताः स्वराः। ताखरा (१) मध्यमग्राम स्थापिता नारदेन च ।। ९४ ॥ नन्दा विशाला सुमुखी चिता चित्रावती शुभा। आलापा चेति गान्धारग्रामे स्युः सप्त मूर्च्छनाः ॥ ९५ ।। कृष्णाष्टम्यादितिथयः खराः सस हितास्तथा । गान्धारे स्थापितास्तेन नारदेन यथाक्रमम् ॥ ९६ ॥ सप्त खरास्तथा सप्त मूर्च्छना याः प्रकीर्तिताः। तानाश्चतुरशीतिस्तु ता एतस्मिनिरूपिताः ॥ ९७ ।। १°सप्त खरानयो प्रामाश्चतुर्दश' इति शुद्धः पाठः स्यात् । २ °चतुर्थी शुद्धपजा च प इति ३ अवकान्ता तथा षष्ठी सप्तमी चाभिरुद्धता इति भ. ना. पारः। भरतनाट्यशाखस्थः पाठः । २ ·१० सगीवमकरन्दे अग्निष्टोमादिनामानि तैरुक्ता नारदादिभिः । देवनारदयोगेन तत्पुण्योत्पादनाय ते (१) ॥ ९८॥ क्रममुद्न्ध्य तन्त्रीणां तानान्ये मूर्च्छनासु याः) । अपूर्णाश्चैव पूर्णाश्च कूटतानास्तु ते स्मृताः ॥ ९९ ॥ पूर्णाः पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिंशच सोभयाः। कथयन्ति प्रतिग्राममुपयोगेन धेनुना ॥१०॥ नृणामुरसि मन्द्रस्तु वंशध्वनि तथा ध्वनिः (१)। स एव कण्ठे मध्यः स्यात्तारः शिरसि गीयते ॥१०१॥ दक्षिणावृत्ति चित्रा च वृत्तिस्तानास्वयं विधिः । प्रधानं गीतमुभयं वाद्यं चेति यथाक्रमम् ॥ १०२ ।। वायं यद्गीतवृत्तिस्तं (2) समगीतं प्रचक्षते । वृत्तयोऽथ प्रयोगज्ञैः शुष्कं तदभिधीयते ।। १०३ ॥ साधारणेति विज्ञेया खरो जात्युपलक्ष्यते । खरमध्ये तयोः पूर्व तत्काकल्यां पुरःसराः ॥१०४ ।। पनश्च ऋपभश्चैव धैवते च निपादके ()। पड़ादिश्चैवरी चैव ततो वै पड्डकैशिकी ॥ १०५ ॥ पड्डमध्या तथा चैव पड्नग्रामसमाश्रिताः। अथ रागान्प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयान् ।। १०६॥ शुद्धमध्यस्तथा शुद्धशुद्धतारादिशुद्धकाः। गान्धारमध्यमा चैव गान्धारादिव्यवस्थिताः ॥ १०७॥ पञ्चमी रागगान्धारी तथा गान्धारपञ्चमी। पञ्चमोदिच्यवा चैव सन्धयन्ति तथैव च ॥ १०८॥ १ भरतनाट्यशाख्ने अस्य श्लोकस्य पाठ शुद्धो लभ्यते यथा- 'पाड्नी चैवापभी चैव धैवती सनिपादिनी । पद्जोदीच्यवती चैव तथा वै पड्जकेशिकी ।' भना पृ. ३०७ (नि. सा.) २पक्षमी रजगान्धारी" इति भ. ना. पाठ । ३ 'मध्यमोदीच्यवा व नन्दयन्ती तथैव च' इति भ, ना. पाठ।

·सगीताध्याये द्वितीयः पादः। कारवा च विज्ञेया तथानी कैशिकी तथा। उच्चनीचा तथारूपा विरूपा विमतायतिः॥१०९॥ जातयोऽष्टादश ह्येवं ब्रह्मणा गदिताः पुरा । तद्विदित्वा नारदेन गीतरूपाणि वर्णयन् (2) ॥११० ॥ खरप्रकृतिविकृतयः। प्रकृती द्वे विजानीयात्स्वरतत्रेषु संस्थिते । तत्रापि च तयोर्मध्ये पडादि च निपादकम् ।। १११ ।। या सा प्रकृतिर्विज्ञेया भरतेन च चर्चिता। विकृतिश्च निपादादिपडान्तखरपूरिता ॥११२ ॥ तत्रीप्रकृतिविकृतयः। द्वितीया प्रकृतिः संज्ञा कथ्यते नारदेन च । पड्डादयोपश्रुतयश्चत्वारो गुणसंज्ञका:(?) ॥ ११३ ॥ तेषु सर्वेषु वर्तन्ते वायादयः प्रकल्पिताः। अनुवादि च वाद्यन्ताविततं कथ्यते बुधैः ।। ११४ ॥ इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे सप्तखरोत्पत्तिपञ्चनादोत्पत्तिप्रकृतिनिरूपणं नाम प्रथमपादः। सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः । अथ सङ्गीतदेहनिरूपणम् । चैतन्यं सर्वभूतानां विधृतं जगदात्मना। नादब्रह्म तदानन्दमद्वितीयमुपास्महे ॥१॥ गीतखरूपं वक्ष्याम्यतिविचित्रं मनोहरम् । राज्ञां कौतुकसंलापं विदुपां ज्ञानहेतुकम् ॥२॥ १ 'कार्मारवी च विज्ञेया तथान्ध्री कैशिकी तथा' इति भ. ना. पाठः ।

·१२ सद्गीतमकरन्दे तत्वरूपं तन्ननादि चालापं स्वरगर्भजम् । प्रकृतिशयलं ब्रम वीणारूपं तदुच्यते ॥ ३ ॥ तचैतन्यं समाश्रित्य व्यवहारस्तु भिन्नतः । तदेव वीणाशवलं नारदाय ददौ स्वभूः ॥ ४॥ वीणादेहं प्रवक्ष्यामि तदद्गानि यथाक्रमम् । शिरांसि त्रीणि देहस्य ग्रामवयमुदाहृतम् ॥५॥ मन्द्रमध्यमताराख्यमुखानि त्रीणि कथ्यते । सानुपादाय चत्वारो गीतजिह्वा प्रकीर्तिता ॥६॥ वादी स्वराणां राजा स्यान्मन्त्री संवादिरुच्यते । खरो विवादी वैरी स्यादनुवादी च भृत्यवत् ॥७॥ तेषां मार्गास्तु चत्वारः सुपिरं घनतन्तुवत् । देशी शुद्धमृदङ्गाद्या उपाङ्गा अङ्गमार्गकाः॥८॥ सप्तखराणि नेत्राणि गीतदेहस्य सप्त वै। द्वाविंशच्छुतयो जाता नारदेन विवक्षिताः ॥९॥ पडमध्यमपञ्चैते (१) चत्वारः श्रुतयो मताः। निपादगान्धारौ द्वे द्वे त्रिनि ऋपभधैवतौ ॥१०॥ रागालप्तिरूपलप्ती हम्नी * कथिती मतो।

·सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः। प्रसन्नमध्यं च तथा क्रमादुचित एव च । बिन्दुर्निवृत्तप्रकृतौ "प्रेखो (मेड ) विह्वलौ ॥ १६ ॥ कम्पितं कुपितश्चैव विजृम्भितविवईनौ । गमकैकोनविंशश्च चरणान्यपि कथ्यते ॥ १७॥ हरिब्रह्मा हरिश्चैव मतङ्गः कश्यपो मुनिः। विश्वकर्मा हरिश्चन्द्रो भरतः कमलास्यकः ॥ १८ ॥ चण्डी व्यालश्च शार्दूलो नारदस्तुम्वुरुस्तथा । वायुर्विश्वावसुः शौरिराञ्जनेयोङ्गदस्तथा ॥ १९ ॥ पण्मुखो भृङ्गिदेवेन्द्रः कुबेरः कुशिको मुनिः । मात्रागुतो रावणश्च समुद्रश्च सरस्वती ॥२०॥ बलियक्षः किन्नरेशो विक्रमोऽपि यथाक्रमम् । एभिः सङ्गीतके प्रोक्ता माता द्वादशलक्षणाः ॥ २१ ॥ यद्वीतस्य तु देहस्य लक्षणं परिकीर्तितम् । ब्रह्मवीणास्वरूपं च न पूर्प न स्त्रियं विदुः ॥२२॥ यः शृणोति स पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । पुत्रपौत्रधनं धान्यं लभ्यते शत्रुनाशनम् ॥ २३ ॥ राज्याभिवृद्धिसन्तानं मोक्षकफलदायकम् । सर्वश्रेयस्कर पुंसां नारदस्य मतं यदा ॥ २४ ॥ इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे वीणादेहनिरूपणं नाम द्वितीयपादः । १ कमरेचित इति संगीतरलाकरे वर्तते। २ अन वर्णद्वयमादर्शपुस्तके त्रुटितम् । 'प्रेत:' इति भरतमाव्यशास्त्रस्थः पाठः। ३°मातृगुप्तो' इति शुद्धः पाठः स्यात् । ४'मानाः' इति पाठः स्यात्।

·१४ सद्गीतमकरन्दे सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः । अथ रागनामान्युच्यन्ते। श्रुत्यनन्तरभावी यः लिग्धोऽनुरणनात्मकः । खरो रक्षयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्यते ॥१॥ खरग्रामो मूर्छनाश्च तथा तानानि वृत्तयः। पुष्पसाधारणा वर्णा ह्यलङ्काराश्च धावतः (2) ॥२॥ श्रुतयो जातयश्चैव विधिज्ञा खरशासनः। गातव्यः समयो योऽयं वीणायां समुदाहृतः ॥३॥ खरग्रामे तथा ताना जात्यः साधारणक्रियाः। अलङ्काराश्च वर्णाश्च जातयश्च शरीरतः ॥ ४॥ मुखोपविष्टं वरदं ब्रह्माणं ज्ञानसागरम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नारदः परिपृच्छति ॥५॥ कति रागाः प्रगातव्याः प्रभाते सप्त सुखराः। तथैव कति रागाश्च केनात्र प्रतिपादिताः ॥६॥ कस्मिन् काले प्रगातव्यं वाद्यं चैव शुभाशुभम् । नारदस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥७॥ साधु साधु महातेजा यत्त्वं मां परिपृच्छसि । तत्सर्व संप्रवक्ष्यामि रागवेलाविनिर्णयम् ॥८॥ यत्सुरैस्तन्न विज्ञातं नरकिनरनायकैः। देशीरागरहस्यं च साम्प्रतं शृणु यत्नतः ॥ ९॥ अथ सूर्याशः। गान्धारो देवगान्धारो धन्नासी सैन्धवी तथा । नारायणी गुर्जरी च बलालपल(?)मञ्जरी ॥ १० ॥ ललितान्दोलश्रीका सौराष्ट्रयजयसाक्षिको । महारः सामवेदी च वसन्तः शुद्धभैरवः ॥ ११॥ १'धातवः' इति समीचीनः पाटः स्यात् । २ 'जालसाधारणक्रियाः' इति पाठ शुद्धः स्याद ।

·सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः ।
वेलावली च भूपालः सोमरागस्तथैव च ।
एते रागास्तु गातव्याः प्रात:काले विशेषतः ॥ १२॥
शङ्कराभरणः पूर्वो बलहंसस्तथैव च ।
देशी मनोहरी चैव सावेरी दोम्वुली तथा ॥ १३ ॥
काम्भोजी गोपिकाम्भोजी कैशिकी मधुमाधवी ।
पहुलीद्वयं मुखारी च तथा मङ्गलकौशिका ॥ १४ ॥
एते रागविशेषास्तु मध्याहे परिकीर्तिताः ।
शुद्धनाटा च सालको नाटी शुद्धवराटिका ॥१५॥
गौलो मालवगौडश्च श्रीरागश्चाहरी तथा।
तथा रामकृती रक्षी छाया सर्ववराटिका ।। १६ ।।
वराटिका द्रावटिका देशी नागवराटिका ।
कर्णादहयगौडीति इत्येते चन्द्रमांशजाः ॥ १७ ॥
एते रागविशेषास्तु प्रातःकाले तु देवताः।
सायमेषां प्रगानेन तस्य श्रीरतुला भवेत् ॥१८॥
ईशानं च हरिं स्मृखा मध्याह्लादेरनन्तरम् ।
रागतः शृण्वतो वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १९ ॥
प्रहरैकोदयादक प्रहरैकोदयोपरि ।
देशाक्षी भैरवा शुद्धा नादं यत्महरोङ्गवम् ॥ २० ॥
घराटिका तथा शुद्धा द्रावटीरागसंज्ञिका ।
प्रहरोपरि गातव्या महारी माहुरी तथा ।। २१ ।।
आन्दोली च रामकृती छायानाटा च रङ्गका।
मध्याह्वात्परतो यामे गौडरागानि यानि च ।। २२ ।।
त्रियामोपरि गातव्या शुद्धसालगनाटिका ।
एवं कालविधि ज्ञात्वा गायेद्यः स सुखी भवेत् ॥ २३ ॥
रागावेलाप्रगानेन रागाणां हिंसको भवेत् ।
पशृणोति स दारिद्री आयुनश्यति सर्वदा ॥ २४ ॥

·१६ सङ्गीतमकरन्दे। देवताविषये गीतं पुण्यनामप्रवर्द्धनम् । आध्यात्मिकैव योगेन सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २५ ॥ विवाहसमये दानदेवतास्तुतिसंयुते । अवलरागमाकर्ण्य न दोपो भैरवीं विना ॥ २६ ॥ श्रीरागो मालवश्चैव तथा मालवकौशिका। सावरी मेघरञ्जी च हेन्दोला कौशिकी तथा ॥ २७ ॥ तुण्डी तुरुष्कतुण्डी च बङ्गाली माहुरी तथा । देवक्रिया रागहंसी देशाक्षी भैरवी तथा ॥२८॥ सालभैरवी चान्या कम्भारी च तथा परा। कर्णाटायवङ्गाला शुद्धहिन्दोलिका तथा ॥ २९ ॥ पुन्नाटः शुद्धनाटश्च तथा सारङ्गनाटिका । वेलावली छायनाटी रागरगस्तथैव च ॥ ३०॥ वराटी द्रावटी चैव तथा नागवराटिका । कर्णाटमिश्रनाटी च तथा शुद्धवराटिका ॥३१॥ कौमोदकी मलहरी सारङ्गो यहुलीद्वयम् । बोटी पहटिका चैव मुखारी मधुमाधवी ॥ ३२॥ मल्वारी गुर्जरी चैव सौराष्ट्री ललिता तथा । नागध्वनी च काम्भोजी धनाश्री च तथा परा ।। ३३ ।। कोलाहरश्छायगौडा रामा दोम्बुलिका तथा। वसन्तभैरवी चैव सावेरी सैन्धवी तथा ॥ ३४ ॥ अथ गृहस्वराः। सम्पूर्णरागो देशाक्षी मध्यमादिः प्रकीर्तितः। वसन्तभैरवी शुभैरवी मादितःक्रमात् ॥ ३५ ॥ सम्पूर्णमालवीरागो गान्धारादिः प्रकीर्तितः। नाटरागश्च सम्पूर्णः स पड्डादिरुदाहृतः ॥ ३६॥ मुखहारी च सम्पूर्णो धैवतादिनिगद्यते । सम्पूर्णश्चाहरी प्रोक्तो मध्यमादिरुपक्रमः ॥ ३७॥ १०ध्यात्मिकेन योगेन' इति शुद्धः पाठः स्यात् । २°अवेलराग' इति शुद्धः पाठः स्यात् ।

·सगीताध्याये तृतीयः पादः । वलहंसश्च सम्पूर्णों गान्धारादिः प्रकीर्तितः। वसन्तः शुद्धसंज्ञश्च सपङ्गादिरुदाहृतः ॥ ३८ ॥ रामक्रिया शुद्धसंज्ञा सपड़ादिरुदाहृता । वराटिका शुद्धसंज्ञा सपड़ादिरूपक्रमा ।। ३९ ।। एवं सम्पूर्ण रागाणां गृहखर उदाहृतः । अथ पाडवरागगृहखर उच्यते । पाडवो देवगान्धारो गादियों निपादकः (१) ॥ ४० ॥ नीलाम्बरी पाडवः स्यागादिर्वज्यों निपादकः । श्रीरागः पाडवो रागः सपडादिर्गवर्जितः॥४१॥ शुद्धबहुली मध्यमादिर्निवय॑स्तु पाडवः । शुद्धगौला पाडवः स्यानिपादादिर्धवर्जितः॥ ४२ ॥ ललितः पाडवो रागः सादिर्वज्यों ग च स्वरः (१)। मालवश्री: पाडवः स्यात्पङ्गादिश्व रिवर्जितः ॥ ४३ ॥ भूपालः पाडवो रागो गादिः पड्गविवर्जितः । पडवजी पाडवश्च रिवज्योऽपि निपादकः ॥४४॥ गुण्डकी पाडवश्चैव गान्धारादिर्गवर्जितः । कुरक्षी पाडवो रागो निवज्यों मध्यमादितः ॥ ४५ ॥ सह्य नारवेनैव गृहखरमुदीरितम् । अथ औडवरागगृहस्वराः। धन्यासी औडवः प्रोक्तः सावरी धविवर्जितः॥४६॥ औडवो गुर्जरी प्रोक्तः सादिर्वज्यों रिधी तथा। रिधौ वज्यों मध्यमादिरौडवा मधुमाधवी ॥ १७ ॥ मेघरची मध्यमादि धनिवज्यों तथौडवः। वेलावल्यौडयः स्यात्तु गादिवज्यों सरीखरौ ॥ ४८ ॥ १०सादी रिधविवर्जितः इति शुद्धः पाठः स्यात् । ३ ·सङ्गीतमकरन्दे । रामकृत्यौडवः स्यात्तु गादिर्वज्यों रिधौ खरौ । नारायणी निपादादिरोडयो धपवर्जितः॥४९॥ पालिरोडवः पड्डादिर्वज्यों मध्यमपञ्चमौ । एवं प्रधानरागाः स्युलक्षणोक्तं यथाक्रमम् ॥ ५० ॥ अनन्ताः सन्ति सन्दर्भा नानादेश्याः प्रकीर्तिताः। सङ्कीर्णरूपिणो रागाः सङ्कीर्णा नाम विश्रुताः ॥११॥ ब्रह्मा चा (2) पाडवाश्चैव क्षत्रजा औडवास्तथा । सम्पूर्णा मुनिजाः प्रोक्ता भरतज्ञैः प्रशंसिताः॥५२॥ अथ पुल्लिङ्गरागाः। बङ्गालः सोमरागश्च श्रीरागश्च तथैव च । भूपाली छायगौडश्च शुद्धहिन्दोलिका तथा ॥५३॥ आन्दोली दोम्बुली चैव गौडः कर्णाटकादयः। फडमक्षी शुद्धनाटी तथा मालवगौलकः ॥५४॥ रागरच्छायनाटी रागः कोलाहलस्तथा । सौराष्ट्री च वसन्तश्च शुद्धसारङ्गभैरवी ॥ ५५ ॥ रागध्वनिस्तथा ह्येते पुंरागाः परिकीर्तिताः । नारदेन विचित्रेण सन्ति नामानि वक्ष्यते (?)॥५६॥ अथ स्त्रीरागाः। तुण्डी तुरुष्कतुण्डी च मल्वारी माहुरी तथा । पौरालिकी च काम्भारी भल्लाती सैन्धवी तथा ॥ ५७ ॥ सालझाख्या च गान्धारी देवकी देशिनी तथा। वेलावली च पहुली गुण्डक्री घूर्जरी तथा ॥ ५८ ॥ वराटी द्रावडी हंसी गौडी नारायणी तथा । अहरी मेघरक्षी च मिश्रनाटा यथाक्रमात् ॥ ५९॥ १वाजा पा इति शुद्धः पाठः स्यात् । .

·सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः । .११ अथ नपुंसकरागाः। कैशिकी ललितश्चैव धन्नाशी च कुरक्षिका । सौराष्ट्री द्रावडी शुद्धा तथा नागवराटिका ॥ ६ ॥ कौमोदकी च रामक्री सावेरी च तथैव च । बलहंसः सामवेदी शङ्कराभरणस्तथा ॥ ६१ ॥ नपुंसका इति प्रोक्ता रागलक्षणकोविदः । एतन्मतं नारदस्य ब्रह्मणा कथितं पुरा ॥ १२॥ रौद्रेऽद्भुते तथा वीरे पुरागैः परिगीयते । शृङ्गारहास्यकरुणं (?) स्त्रीरागैश्च प्रगीयते ॥६३ ।। भयानके च बीभत्से शान्ते गायनपुंसके । अनेन विधिना ज्ञाला गेयं सर्वार्थसाधनम् ॥ ६४ ॥ शृणु चान्यं प्रवक्ष्यामि नादं चैव शुभाशुभम् । साम्प्रतं मुनिशार्दूल गीतगानविधि तथा ॥६५॥ मध्यमाविर्मालवश्री श्रीकापि जयसाक्षिका। वराटी धूर्जरी गौडकोलाहलवसन्तकाः ॥६६॥ धन्नाश्री देशदेशाख्या बङ्गालादित्रयोदश। रागागरागमाख्यातं नारदेन महात्मना ॥ १७ ॥ भूपालो भैरवश्चैव श्रीरागः फडमारी। वसन्तमालवी नाटयङ्गाला: पुरुषाः स्मृताः ॥ ६८॥ वेलावली मलहरी बहुली भूपयोपितः । देवक्रिया च पौराली काम्भारी भैरवस्त्रियः ।। ६९ ।। श्रीरागपतिकाम्भोजी भल्लाती च कुरक्षिका । देशी मनोहरी तुण्डी पडमञ्जरियोपितः ।। ७० ।। सारङ्गनाटनासाख्या अहरीनाटयोपितः । नारायणी च गान्धारी रजी वङ्गालयोपितः ।।७१।। १ कदणे स्त्री० इति शुद्धः पाट. स्यात् ।

·सङ्गीतमकरन्दे । पराटी द्रावडी हंसी वसन्तस्य च योपितः । गुण्डक्रिया घूर्जरी च गौडी मालवयोपितः ॥ ७२ ।। स्त्रीपुंसरागमाख्यातं द्वात्रिंशद्रागसंमतिः। अन्ये पटुं च पुरुपाः शत्रिंशदीतपारगैः ॥ ७३ ।। श्रीरागोऽपि वसन्तश्च भैरवः पञ्चमस्तथा । मेघराजस्तु विज्ञेयो नाटनारायणश्व पट् ॥ ७४ ॥ गौडी कोलाहली चैव द्रावल्यान्दोलिकी तथा। माधवी देवगान्धारी श्रीरागस्य वराङ्गनाः ॥७५ ।। शुद्धनाटा च सावेरी सैन्धवी मालती तथा । नोटिकौमोदकी चैव पञ्चमस्य वराङ्गनाः ॥ ७६ ॥ सौराष्ट्री चैव काम्भारी बङ्गाली मधुमाधवी। देवक्री चैव भूपाली मेघरागस्य योपितः ॥ ७७॥ वल्लभा माधवी चैव विदग्धा चाभिसारिका । त्रिवेणी मेघरनी च नाटनारायणस्य च ॥ ७८ ॥ । ........ ॥७९॥ आयुर्धर्मयशोवुद्धिधनधान्यफलं लभेत् । रागाभिवृद्धिसन्तानं पूर्णरागाः प्रगीयते (2)॥ ८॥ सङ्ग्रामरूपलावण्यविरहं गुणकीर्तनम् । पाडवेन प्रगातव्यं लक्षणं गदितं यथा ॥ ८१ ।। व्याधिनाशी शत्रुनाशी भयशोकविनाशने । व्याधिदारिद्यसन्तापे विषमग्रहमोचने ॥ ८२॥ कामडम्बरनाशे च मङ्गलं विपसंहृते । औडवेन प्रगातव्यं ग्रामशान्त्यर्थकर्मणि ॥ ८३॥ मुक्तागकम्पिताः केचित्केचिदर्धविकस्पिताः । केचित्कम्पविहीनाश्चैवेति रागास्त्रिधा कृताः ॥ ८४ ॥ - 1 एकोनाशीतितमश्लोकस्थाने आदर्शपुसके त्रुटिविह लिखितं वर्तते। २ नाशे इति पाठः चीनः स्यात् । ३ मङ्गले इति पाठः अन्वयानुकूलः स्यात् ।

·सङ्गीताध्याये चतुर्थः पादः ।
अकम्पाः कम्पसंयुक्ताः सकम्पाः कम्पवर्जिताः।
यस्तच्छृणोति मूढात्मा तावुभौ ब्रह्मघातको ॥ ८५ ॥
विष्णुरूपो भवेत्तालो नादश्चैव शिवात्मकः ।
प्रणवो ब्रह्म चेत्याहीतशास्त्रविशारदाः ॥८६॥
तालं धृत्वा प्रमाणेन पश्चाहीतं समारभेत् ।
तथा नादं प्रकुर्वीत पश्चादीतं प्रगीयते ॥ ८७ ॥
अनेनैव प्रकारेण गीतमाकर्णयेद्धवम् ।
तस्य नाभावदोपोऽस्ति महापातकतत्समः (१) ॥ ८८ ॥
श्रुतिहीनं च यद्गानं वीणावेण्वादिसम्भवम् ।
यः शृणोति स आप्नोति पातकं दुःखमेव च ॥ ८९ ॥
अपखरं कुनादं च श्रुतिहीनं तथाधिकम् ।
यः शृणोति स भूढात्मा पतते नरके चिरम् ॥ ९० ॥
शोकसन्तापदारिद्र्यमायुः क्षीणं भवेद्वयम् ।
राज्यनाशो मनोदुःखं भवत्येव न संशयः ॥ ११ ॥
ज्ञाला सर्वमिदं शास्त्रं यः शृणोति सदा नृपः ।
आयुरारोग्यमैश्वर्यं लभते वाञ्छित्तं फलम् ॥ १२ ॥
इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे तृतीय-
पाद: समाप्तः
सङ्गीताध्याये चतुर्थः पादः।
अथ मृदङ्गालक्षणम्।
दक्षिणाङ्गे स्थितो रुद्र उमा वामे प्रतिष्ठिता।
शिवशक्तिमयो नादो मर्दले परिकीर्तितः॥१॥
शिवनादे भवेद्याधिः शत्या दारिद्यमानुयात् ।
द्विर्नादयुक्तः श्रेष्ठश्च श्रुतियुक्तश्च मईले ।। २ ।।
स्त्रीध्वनिः पुरुपाकारः ख्याकारश्चैव पुंस्वरः ।
आयुर्लक्ष्मीहरी नित्यमभाव्यौ तावुभौ ध्वनी ॥३॥

·२२ सद्गीतमकरन्दे । सर्वेषां श्रुतिसंयुक्तमव्यक्तमधुरान्वितम् । नादमीदग्विधं श्रेष्ठमायुर्लक्ष्मीकरं जगुः ॥४॥ लक्षणं तु मृदङ्गस्य कथ्यते नारदेन च । चतुविशतिच्छन्दांसि चर्मग्रन्थीनि तानि च ॥५॥ अथ वीणालक्षणम् । कच्छपी कुब्जिका चित्रा वहन्ती परिवादिनी । जया घोपावती ज्येष्ठा नकुलीटेति कीर्तिता (१)॥६॥ महती वैष्णवी ब्राह्मी रौद्री कुर्मी च रावणी । सारस्वती किन्नरी च सैरन्ध्री घोपका तथा ॥७॥ दशवीणाः समाख्यातास्तत्रीविन्यासभेदतः। पत्रिंशदङ्गुली वीणा विस्तारः पद्भिरङ्गुलैः ॥ ८॥ अथ वाद्यविशेषः। मृदङ्गो दर्दुरश्चैव पणवस्त्वङ्गसंज्ञिकः । झझरी पटहादीनि शम्भो मुखरिकास्तथा ॥९॥ शृङ्गं च कहला चेति सुपिरादिप्रकीर्तिताः । हरीतक्याकृतिस्त्वन्या एवमाद्यास्ततोगः (१) ॥१०॥ आलिङ्गश्चैव गोपुच्छो मध्यदक्षिणवामगः । ढका डमरुगा मन्द्रा मडुझर्झरडिण्डिमाः ॥११॥ उडुत्रिविधगुञा च कटकाकरणादयः । ध्वनिश्च विविधा ज्ञेया नारदेन कृता मताः ॥१२॥ अथ स्वरादयः। नादोपासनया देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । भवन्त्युपासिता नूनं तमादेतत्तदात्मकम् ॥ १३ ॥ आत्मा विवक्षमाणोऽयं मनः प्रेरयते मनः। देहस्था वह्निमहती स प्रेरयति मारुतः ॥१४॥ १°नकुली चेति' इति अथवा 'जययोपावती ज्येष्ठा नकुल्यटेति कीर्तिताः' इति पाठः शुद्धः स्यात् । २ 'काहला' इति सद्धीतरत्नाकरादिप्रन्यान्तरे दृश्यते।

·३ सङ्गीताव्याये चतुर्थः पादः। इति ग्रन्थिस्थितः सोऽथ क्रमादूर्ध्वपदे चरेत् ।। नाभिहत्कण्ठमूर्धन्येष्वभिधारयते ध्वनिम् ॥१५॥ नादोऽतिसूक्ष्मः सूक्ष्मश्च पुष्टोऽपुष्टश्च कृत्रिमः । इति पश्चविधा धत्ते पञ्चस्थानस्थिताः ऋमात् ।। १६ ।। अतिसूक्ष्मश्च सूक्ष्मश्च पुष्टोऽपुष्टस्तथैव च । तारश्चेति च विज्ञेयाः पञ्चधा देहजाः खराः ॥ १७॥ नकारः प्राणमानन्दस्तकारमनलं विदुः । जातः माणाग्निसंयोगात्तेन नादोऽभिधीयते ॥१८॥ व्यवहारे वसौ त्रेधा हृदि मन्द्रोऽभिधीयते । कण्ठे मध्यो मूर्ति तारो द्विगुणश्चोत्तरोत्तरः ॥ १९ ॥ सूक्ष्मस्वरो हीनसूक्ष्मस्तद्गातुः श्रुतिगोचरः। तारः श्रुतिकठोरत्वात्याज्य एव न संशयः ॥२०॥ अन्यथा विंशतिर्भेदाः अवणाः श्रुतयो मताः । हृद्युदानादिसंयुक्ता नादा द्वाविंशतिर्मताः ॥ २१ ॥ अथ गायकलक्षणम् । वामाधुर्यांच्यते ज्ञेयं धातुरित्यभिधीयते । वाचं गेयं च कुरुते य स वाग्गेयकारकः ॥ २२॥ शब्दानुशासनज्ञानमभिधानप्रवीणता । छन्दःप्रभेदवेदित्वमलङ्कारेषु कौशलम् ॥ २३ ॥ सभापापरिज्ञानं गीतं स्थितिविचिन्वति (?)। अशेषभाषाविज्ञानं कलाशास्त्रेषु कौशलम् ॥ २४ ॥ तूर्यत्रितयचातुर्य हृद्यशारीरशालिता। लयतालकलाज्ञानं विवेकोऽनेककाकुपु ।। २५ ।। प्रभूतप्रतिभोत्थानं रम्यं सुभगगेयता। देशीरागेष्वभिज्ञानं वाक्पटुत्वं सभाजयः ॥ २६ ॥ २ रसभावपरिज्ञान देश १ बालानुरुच्यते गेय धातुरित्यभिधीयते' इति शुद्ध पाट स्यात् । स्थितिषु चातुरी' इति सीतरत्नाकरे दृश्यते (पृ २४४)। ३ 'प्रभूतप्रतिभोद्भेदभाकव मुभगगे- यता' इति सगीतरत्नाकरस्थ पाठ (पृ २४४)।

·२४ सङ्गीतमकरन्दे। रोपद्वेपपरित्यागी (गः?) साधुत्वमुचितज्ञता। अनुद्धतोक्तिसंबद्धो नूनधातुविनिर्मकः ॥ २७ ॥ परचित्तपरिज्ञानं प्रवन्धेपु प्रगल्भता । द्रुतगीतविनिर्माणं पदान्तरविदग्धता ॥ २८॥ त्रिस्थानगमकमीढो विविधालप्सिनैपुणः (१)। अवधानगुणैरेभिः परो वाग्गेयकारकः ॥ २९ ॥ विदधानोऽधिकं चैवं मातृमन्दसुमध्यमः । धातुमातृपदप्रौढः प्रवन्धेप्वपि मध्यमः ॥ ३० ॥ रम्यमातुविनिर्माता अधमो मन्दधातुकृत् । वरो यस्तु कविवर्णकविर्मध्यम उच्यते ॥ ३१ ॥ कूटकारोऽन्यकारस्तु माधुकारः प्रकीर्तितः। मार्ग देश्यं च यो वेत्ति स गन्धर्वोऽभिधीयते ॥ ३२॥ यो वेत्ति केवलं मार्ग स्वरादिः स निगद्यते । हृद्यशब्दः सुशारीरो ग्रहमोक्षविचक्षणः ॥ ३३ ॥ रागरागागभापाङ्गक्रियानोपानकोविदः । प्रयन्धगाननिष्णातो चिविधालप्तितत्त्वचित् ।। ३४ ॥ सर्वस्थानादिगमकेबनायासलसद्गतिः । आयत्तकण्ठस्तालज्ञः सावधानो जितश्रमः ॥ ३५॥ शुद्धस्थानलयाभिज्ञः सर्वकाकुचिशेपवित् । अपारस्थायिसञ्चारः सर्वदोपविवर्जितः ॥३६॥ क्रियापरोचितालापः सुखरो धारणान्वितः । स्फूर्जनिश्चजनो हारीरहकृवचनोदरः (१)॥ ३७॥ १ 'रागद्वेषपरित्यागः साधुत्वमुचितज्ञता' इति सजीतरनाकरे (पृ. २४४)। २ 'अनुच्छिष्टो. चिनिबन्धो ननधातुविनिर्मिति' इति सङ्गोतरत्नाकरे । ३ त्रिस्थानगमकपीढिविविधालप्तिनैपुणम्' इति सङ्गीतरत्नाकरे। ४ गुणरेभिर्वरो वाग्गेय इति सङ्गीतरत्नाकरस्थः पाठः। ५धिक धातुं मातुमन्दस्तु मध्यम. इति सनोतरनाक्रगत. पाठ. । ६ °धातुमातुवेिदप्रौढः प्रब इति सहीतर- ७ 'कुहिकारोऽन्यधाती तु मातुकारः प्रकीर्तितः' इति मनीतरनाकरे । ८ 'स्फूर्जनि- वनो हारिरह कूद्भजनोद्धर' इति सनीतरनाकरे । नाकरे। .

·२५ सङ्गीताध्याये चतुर्थः पादः। सुसम्प्रदायो गीतज्ञैर्गीयते गायनाग्रणी। इत्युत्तमस्तु विज्ञेयो गीतज्ञा प्रतिपादितः ॥३८॥ गुणैः कतिपयहीनो निर्दीपो मध्यमोत्तमः (मतः)। महामाहेश्वरेणोक्तः सदोपो गायकाधमः ॥ ३९॥ शिक्षाकारोऽनुकारश्च रसिको रञ्जकस्तथा। भाचकश्चेति विज्ञेया गायकाः पञ्चधा जगुः (?)॥ ४० ॥ व्यक्तं पूर्ण प्रसन्नं च सुकुमारमलङ्कृतम् । समं सुरकं लक्ष्णं च निकृष्टं मधुरं तथा ॥ ४१ ।। दिश्यते स्युर्गुणानं ते (?) तत्र वक्ता (व्यक्तः) स्फुदस्वरः । प्रकृतिः श्रुतयश्चोक्तं छन्दोरागपदैः खरैः ॥ ४२ ॥ सुसम्पूर्णं च पूर्णाङ्गं प्रसन्नं प्रकदार्थकम् । सुकुमारं कण्ठभवं त्रिस्थानोक्तमलङ्कृतम् ॥ ४३ ॥ खरवर्णलयस्थानं स्वय(सम ?)मित्युच्यते बुधैः । सुरक्तं वल्लकीवंशकण्ठोत्थान्येकतागुणम् (१) ।। ४४ ॥ नीचोचधृतिमध्यादौ श्लक्ष्णता श्लक्ष्णउ(मु)च्यते । उच्चैरुचारणादुक्तं निकृष्टं भरतादिभिः ॥ ४५ ॥ मधुरं धुर्यलावण्यं पूर्ण जनमनोहरम् । दृष्टं लोके न शास्त्रेण श्रुतिकालविरोधि च ॥ ४६॥ येनेरुक्तं (1) कलाबाह्यं गतश्रममधोदकम् । ग्राम्यं संदिग्धमित्येवं दशधानी तु दुष्टता ॥४७॥ एवं सङ्गीतशास्त्रज्ञैः कथिता लोकविश्रुताः। इति गीतदोपाः। षड्न ऋपभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा ॥४८॥ धैवतश्च निपादश्च खराः सप्त प्रकीर्तिताः । पड्डादिखरसंमिश्रं गानं च परिकीर्तितम् ।। ४९ ।। १'भावुकश्चेति गीतक्षा पञ्चधा गायन जगु' इति सङ्गीतरनाफरे ।

·सङ्गीतमकरन्दे आलापा द्विविधा ज्ञेयाः खरसंयोजने तथा । रागालप्तिरूपलप्ती द्वयं च परिकीर्तितम् ॥ ५० ॥ रागालप्तिस्तननादि रूपको गीतमुच्यते । खरे रागाः प्रगीयन्ते शुद्धसालङ्गसंज्ञिकम् ॥ ११ ॥ यथाापक्रमेणैव रागः शुद्ध उदाहृतः। उपक्रम्य यथा रागो मेलनं सममिश्रकम् ॥५२॥ पुनस्तन्मार्गगमकं रागरङ्गः प्रकीर्तितः। सङ्कीर्णरागमिश्राणां रागः सङ्कीर्ण उच्यते ॥५३॥ पाडवौडवसंपूर्णरागाः स्युत्रिविधास्तथा। एकखरविहीनस्तु पाडवः परिकीर्तितः॥५४॥ पश्चखरसमायुक्त औडवः परिकीर्तितः। सप्तस्वरसमायुक्तः सम्पूर्ण इति कथ्यते ॥१५॥ एवं विवक्ष्यामि समस्तरागान् गायेत धीमानधिकप्रयतः। चित्रेण वाकं (१) रभसा स्वरेण द्वयेन वा दोषविवर्जितः स्यात् ।। ५६॥ पाडवौडवसम्पूर्ण रागा द्वात्रिंशसंमिताः। अनन्ताः सन्ति सन्दर्भा नाना देश्यास्तथैव च ॥५७ ॥ मन्द्रमध्यमतारादिस्वरैर्गायेत गायकः । पूर्णाः पञ्चशता (१) रागाः पाडवा द्विशतास्तथा ॥५८॥ औडवाः शतसङ्ख्याश्च तत ऊध्वं यथाक्रमम् । एवं विज्ञाय भगवान्नारदो मुनिरनवीत् ॥ ५९ ।। इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे चतुर्थः पादः । सद्गीताध्यायः समाप्तः । . १ दानिशसमिताः' इति स्यात् (?)

·नृत्याध्याये प्रथमः पादः। २७ अथ नृत्याध्यायो निरूप्यते अनाहतमयीरूपं योगिध्येयं मनोहरम् । तद्रूपं च नमस्कृत्य नृत्याध्यायं करोम्यहम् ॥१॥ आदौ नाट्यशालालक्षणमाह । पडशीतिहस्तमात्रचतुरस्रसमन्विता । चतुर्विंशतिकस्तम्भनानाचित्रसमन्विता ॥२॥ नानाधिकारसम्पन्नप्राकारा चित्रशोभिता। चतुरशीतिबन्धाश्च लेखनीया मनोहराः ॥३॥ रनैरनेकैर्विविधैः पटवस्त्रैश्च चामरैः। पताकतोरणैर्युक्ता चतुर्दारादिसंयुता ॥४॥ मध्ये तु वेदिका रम्या चतुर्विशतिहस्तका। कार्या सर्वगुणोपेता नानापरिमलान्विता ॥५॥ अनेन विधिना कार्या नाट्यशाला मनोहरा। तल्लक्षणं न हि कृतं राज्ञां दोषमयामुयात् ॥६॥ तस्यां मनोहरं रम्यं सिंहासनमनय॑कम् । तदने फलपुष्पाणि स्थापयित्वा विराजितम् ॥ ७ ॥ अथ सभालक्षणम् । विद्वत्कविभटगायकसहास्यहासकज्योतिपवैद्यपौराणिकाः । एभिनवभिर्युक्ता या सभा राजसभेति तैरुक्ता ॥८॥ विद्वांसः कवयो भट्टा गायकाः परिहासकाः । इतिहासपुराणज्ञाः सभासतालक्षणम् ॥९॥ विद्वल्लक्षणम् । सभाजयो वादविचारखण्डनाः समस्तशास्त्रार्थविचारवक्षकाः । कृतानुरागा जनरलने रताः अमी बुधाः साधुसभाविभूपणाः ॥१०॥ 'मनर्यकम् इति स्यात् । ३ इदं पद्यमाच्छन्दोबद्भासते, तथापि तलक्षणानुगमहीनमेव दृश्यते।

·२८
सङ्गीतमकरन्दे
अथ कविलक्षणम् ।
शुचिर्दक्षः शान्तः सुजनविनतः सूनृततर:
कलावेदी विद्वानतिमृदुपदः काव्यचतुरः।
रसज्ञो दैवज्ञः सरसहृदयः सत्कुलभवः
शुभाकारश्छन्दोगुणगणविवेकी स च कविः ॥ ११ ॥
भटलक्षणम् ।
अनकभाषासु विशेपबुद्धयो
नृपालवंशावलिकीर्तनक्षमाः।
प्रबन्धविद्यापठने प्रवीणा
महीशयोग्या मगधा महीतले ॥१२॥
अथ गायकलक्षणम् ।
पाडवौडवसम्पूर्णगायने जनरक्षकाः ।
काकुवर्जितशारीरा गायका राजवल्लभाः ॥ १३ ॥
अथ परिहासकलक्षणम् ।
क्रियाङ्गभापाङ्गसमस्तवञ्चना-
लसत्प्रसङ्गात्मिकवक्रयुक्तयः।
प्रस्तावहास्योचितवाग्विलासा
बुधैः प्रशस्ताः परिहासका (के) गुणाः ॥ १४ ॥
इतिहासज्ञलक्षणम् ।
पुराणैरवशिष्टाद्यैः व्याख्यानकथने क्षमाः(१)।
इतिहासविदः साक्षाद्गीतवाद्यविचक्षणाः ॥ १५ ॥
अथ ज्योतिपलक्षणम् ।
प्रतिप्रयाणान्यहुजातकादीन्
ज्ञेयः सुसिद्धान्तविचारदक्षकः ।
ग्रहोपरागादिषु शुद्धलक्षणः
स पण्डितो देवगुरोः समानः ॥१६॥

·नृत्याध्याये प्रथमः पादः। अथ वैद्यलक्षणम् । पाण्डश्वासकफातिसारविषजाः कर्मज्वरा भूतजाः प्रेत्योद्रेककफोड़वा हिमभवा वातानशीतिः क्रमात्()। तिस्रो वैद्यकसंहितासु निपुणः शास्त्रेषु बोधात्मवान् दृष्टस्पृष्टविचित्ररोगहरणः सद्वैद्यधन्वन्तरिः ॥ १७ ॥ अथ पुराणिकलक्षणम् । आलापोक्तिपु चातुर्य श्रुतिज्ञः सर्वशास्त्रवित् । पौराणिकः पुराणेपु कुशलः कथितो बुधैः ॥ १८ ॥ अथ सभापतिलक्षणम् । अनेकशृङ्गारविचित्ररूपः सर्वज्ञचातुर्यरसान्वितोऽसौ। सङ्गीतसाहित्यकलानुरक्तो निर्मत्सरो चाक्सुगुणैरुपेतः ॥ १९ ॥ तद्वामपार्चऽपि पुराणभट्टाः तदक्षिणेऽमात्यपुरोहिताश्च । तत्पृष्ठभागेऽपि च कोपरक्षक: समीपविद्वत्कवियान्धवैर्युतः ॥२०॥ ततः सुविद्याबहुलक्षणान्वितः कालप्रवीणो यहुजातकादिमत् (१)। ततो भिपग्दैवविदौ समीपे संस्थापयेइक्षिणकोविदैः कमात् ॥ २१ ॥ महीशवामे वरमन्त्रिमण्डलं संस्थापयेत्सैन्यपति क्रमाच्च । पा?भयोर्वन्दिभटप्रवीणा शृङ्गारगानज्ञवरान्कवींश्च ।। २२ ।। १प्रवीणान् इति मुद्धः पाठः स्यात् ।

·३० सङ्गीनमकरन्दे विलासिनोऽन्तःपुरतो बिसारिणः स्त्रकरणः कृजितकिङ्किणीरवैः। अतिस्वरूपा बहुवल्गुभाषिणः स चामराः पाश्चंगता विरचिताः ॥ २३ ॥ डोलचामरकराग्रवर्तिनो वरविवेककविवाद्यकारका:(१)। सर्वशस्तदनुरक्षकादयः पार्श्वचर्तिननिरीक्षणोक्तयः (१) ॥२४॥ (अथ) नटविशेषः। चतुर्धाभिनयाभिज्ञो नटो भापाविवेकवित् । नर्तनः सूरिभिः प्रोक्तो मार्गनृत्यकृतश्रमः ॥ २५ ॥ अनुभावविभावजानता रसभावादिकरक्षकश्रियः। नटभावविवेकवन्धनो रचिताकालविभेददेशिकः ॥ २६ ॥ अथ घर्घरिकः। विभ्रन्मुण्डशिखाविलिप्तविभयो भस्माङ्गशारीरको विभ्रद्धर्षरिकाश्च पेशलकलातालप्रवीणस्तथा । पश्चाङ्गे कुशलो (ल) सभापति घर्घर्याः पटुदीर्घकाललगमास्तालज्ञकैर्वर्णिताः॥ २७ ॥ अथ पात्रलक्षणम् । समेलनैः सर्वकलासुशोभितै- रनेकवस्त्राभरपरलतः। उपाङ्गतालाङ्गमृदङ्गचातुरैः समेत्य पात्रा जवनीतटे स्थिताः ॥ २८॥ ................ १ अस्मिन् रथोतावृत्तपादे आयगुर्वक्षरस्थाने लघुद्यप्रयोगात् छन्दोमङ्गः स्फुटः । शेपुस्तके वुक्तिोऽयमंशः। २ भाद.

·नृत्याध्याये प्रथमः पादः।
सा चित्रिणी शहिनिहस्तिनी क्रमात्
सा पद्मिनी रूपविलाससंन्नमाः।
आयालतारुण्यविदग्धयौवना
बिम्बाधरा शोभितचन्द्रिकाननाः ॥ २९ ॥
पीनोन्नतोत्तुङ्गकुचाभिशोभिताः
सकञ्चका रत्नविचित्रभूषणाः।
तद्रम्परूपाः कुचकुम्भशोभिता
विचित्रहारा मणिमौक्तिकैर्युताः ॥ ३०॥
सपादहस्तान्जमुखाजरेखाः
सलक्षणा युक्तकपोलरम्याः ।
कुचौ विशाली मृदुवेणिभेदाः
पुष्पाण्यलङ्कृत्य मनोहराणि ॥ ३१ ॥
लज्जान्विता मृदुवचो (2) यहुनृत्यगीता
लावण्यहंसगमना यहुलास्ययुक्ताः ।
गन्धर्वशास्त्रनिपुणा रमणाश्च रम्भा-
तिलोत्तमा और्वशिमेनका मता: (१) ॥ ३२॥
रात्यर्पिता दृष्टिरमोघयौवना
विद्याकलारागसुगर्वरञ्जकाः।
पुष्पाञ्जलिं दापयितुं समारभे-
द्रङ्गप्रदेशं प्रति लजितागताः ॥ ३३ ॥
अङ्गेनालम्ययेद्गीतं हस्तेनार्थ प्रदर्शयेत् ।
नेत्राभ्यां भावयेद्वावं पादाभ्यां तालनिर्णयः ॥ ३४॥
एवं भाषमनो धृत्वा पुष्पाञ्जलिपुरःसरम् ।
महीन्द्रस्य समीपाने रङ्गपीठे समर्पयेत् ॥ ३५ ॥
हस्तपात्रेऽर्पितकुचौ कटौ विप्रणिताकृती।
नेत्रजातिसमेत्यैवं नीराजनकृतां दपम् (१) ॥ ३६॥

·मङ्गीतमकरन्दे । अथ पुष्पाञ्जलिः। ब्रह्मा तालधरो हरिश्च पदही वीणाकरी भारती वंशज्ञौ शशिभास्करी श्रुतिधराः सिद्धाप्सराः किन्नराः । नन्दीभृङ्गिरिटादिमदलधराः सङ्गीतको नारदः शम्भोतकरस्य महलतनो ध्यं सदा पातु नः ॥ ३७॥ लक्ष्मीस्ते सदने सदा निवसतां चित्ते च चिन्तामणिः वर्धेनुस्तव गोकुले सुरतरुश्वारामभूमौ तव । वाणी ते वदने दया नयनयोर्दानं करे तेऽन्वहं विष्णुश्चेतसि ते मतिश्च सुकृते कीर्तिश्च लोकत्रये ॥ ३८ ॥ इन्दु कैरविणीव कोकपटरीवाम्भोजिनीवान्धवं मे चातकमण्डलीव मधुपश्रेणीच पद्माकरम् । माकन्दं पिकसुन्दरीव रमणीवात्मेश्वरं प्रोपितं चेतोवृत्तिरियं मम क्षितिपते त्वां द्रष्टमुत्कण्ठते ॥ ३९ ॥ इति पूर्वपुष्पाञ्जलिः। अथ पञ्चतालोत्पत्तिनिरूपणमाह । सदाशिवमुखोद्भुतास्तालाः पञ्चविधाः स्मृताः। सद्योजातमुखात्पूर्वमृग्वेदादुद्भवस्तथा ॥ ४०॥ तमाचश्चत्पुटो ज्ञेयः कान्तिगाँक्षीरवर्णकः। ब्रह्मजातिसमाख्यातो गोपुच्छ इति संज्ञकः ॥ १॥ वामदेवे दक्षिणे च मुखे याजुपसम्भवम् । तस्माचा पुटास्यं (१) हि तालः क्षत्रियजातिकः ॥ ४२ ॥ पिपीलिका इति ज्ञेया वर्णकुङ्कुमकेसरी। दक्षिणे यजुपामाहुर्नारदेन प्रकीर्तितः॥ ४३ ॥ अघोरे पश्चिमे संज्ञे मुखे जातो ह्यथर्वणः । पहितापुत्रकस्तालस्तस्मादुद्भवयिष्यते (2) ॥ ४४ ॥ वैश्यजातिरिति प्रोक्तः कनकाभ इति स्मृतः। मुरजा इति नामाख्यं नारदेन प्रशंसितम् ॥ ४५ ॥ १ पटलीवा ति समीचीनः पाठः स्यात् ।

·नृत्याध्याये प्रथमः पादः।
तत्पुरुपेत्युत्तरे च मुखे सामवेदोद्भवं तथा।
सम्पद्वेष्टिकतालोऽयं तस्मात्सम्भवमुच्यते (2) ॥ ४ ॥
गान्धर्वमिति संज्ञं च मणिवर्णप्रशंसितम् ।
रिगमा इति संज्ञं तु ऋषिभिः प्रतिपादितम् ॥ ४७॥
ईशानोर्ध्वमुखे जातः शास्त्रागमसमन्वितः ।
तस्मादुद्भव उद्धहस्तालोऽयं नामतः क्रमात् ।। ४८ ।।
नानाजातिनीलवर्णो यतिः समबतिः क्रमात् ।
रुद्रपञ्चमुखेश्यश्च तालाः पञ्चविधा मताः ॥४९॥
ब्रह्महा च सुरापानी वर्णस्तेयी च तल्पगः।
तत्संयोगी पञ्चमश्च येतिपातकिनः स्मृताः ॥ ५० ॥
तद्दोपपरिहारार्थ प्रायश्चित्तमुदीरितम् ।
गणैनन्दीश्वराद्यैश्च ऋपिभिनारदादिभिः ॥५१॥
आदितालादितालानामेकोत्तरशतं क्रमात् ।
शृण्वतां पातकहरं राज्ञां ऋतुफलं लभेत् (१) ॥५२॥
राज्याभिवृद्धिसन्तानं रणे शत्रुविनाशनम् ।
सौभाग्यारोग्यमतुलं कामशास्त्रविवर्धनम् ॥ ५३॥
लास्थाने संपरिज्ञानं कलावेदिनमुत्तमम् (2)।
सर्वसङ्गीतसुभगं नृपाणां कीर्तिवर्धनम् ॥ ५४॥
इति श्रीनारदकृती सङ्गीतमकरन्दे नृत्ताध्याये नाट्यशालासभासभापतिपात्रपु-
पाञ्जलिपश्चतालोत्पत्तिनिरूपणं नाम प्रथमः पादः ।
नृत्याध्याये द्वितीयः पादः।
सदाशिवो हरिव्रमा भरतः कश्यपो मुनिः।
मतङ्गो यश्च दुर्गा च शक्तिशार्दूलकोहलाः॥१॥
हनूमांस्तुम्बुरुश्चैव अगदश्चैव नारदः ।
एते साहित्यसर्वज्ञा वुधास्तालान्प्रचक्रमुः ॥२॥

·oc
सङ्गीतमकरन्दे।
एकोत्तरशतताला उच्यन्ते ।
चञ्चत्पुटश्चात्पुटः पपितापुत्रकस्तथा ।
सम्पद्वेष्टिक उद्धृह आदितालश्च दर्पणः ॥३॥
चर्चरी सिंहलीलच कन्दर्पः सिंहविक्रमः ।
श्रीरङ्गो रतिलीलश्च रनतालः परिक्रमः॥४॥
हंसलीलो वर्णभिन्नो राजचूडामणिस्तथा ।
प्रत्यङ्गो गजलीलश्च विभिन्नो वीरविक्रमः॥५॥
रातो राजताल: सिंहविक्रीडितस्तथा।
वनमाली वर्णतालस्ततो रङ्गप्रदीपकः ॥६॥
हंसनादः सिंहनादो मल्लिकामोदसंज्ञकः ।
भवेच्छरभलीलश्च रङ्गाभरण एव च ॥७॥
ततस्तुरङ्गावि(व)ल्ली स्यात्ततस्तु सिंहनन्दनः ।
जयश्री विजयानन्दः प्रतितालो द्वितीयकः ॥८॥
मकरन्दः कीर्तितालो विजयो जयमङ्गालः।
राजविद्याधरो मण्टो जयतालः कुडककः ॥९॥
ततो निःसारिणी क्रीडा मल्लतालश्च दीपकः ।
अनङ्गलीलो विपमो नान्दीतालो मुकुन्दकः ॥ १० ॥
एकतालश्च कङ्कालश्चतुस्तालश्च दोम्युलिः।
अभङ्गो रायभङ्कालस्तथैव लघुशेखरः ॥ ११ ॥
प्रतापशेखरश्चान्यो जगझम्पश्चतुर्मुखः।
झम्पश्च प्रतिमण्ठश्च तथा तालस्तृतीयकः ॥१२॥
तस्मादुपरि विज्ञेयो वसन्तललितो रतिः।
फरुणाख्यायितश्चैव पट्तालो वर्धनस्तथा ॥ १३ ॥
ततो वर्णयतिश्चैव रायनारायणस्तथा ।
मदनश्चैव विज्ञेयः पार्वतीलोचनस्तथा ॥ १४ ॥
ततो गारुगितालः स्यात्ततः श्रीनन्दनो जयः।
लीलाविलोकितश्चान्यो ललितप्रियमेव च ॥१५॥

·३५ नृत्याध्याये द्वितीयः पादः। जनको बद्धलक्ष्मीशो रागवर्धनसंज्ञका। उत्सवश्चेति तालानामेकेनाध्यधिकं शतम् ॥१६॥ तल्लक्षणं हि वक्ष्येऽहं मुनिनारद इत्यसौ । अथ ताललक्षणमाह । ताले चच्चत्पुटे ज्ञेयं गुरुद्वन्द्वं लघुप्लुतम् ॥ १७ ॥ गुरुर्लघुर्गुरुश्चैव भवेचाचपुटाभिधे । पलगा गलपाश्चैव पपितापुत्रकस्तथा ॥ १८॥ मगणः स्यात्प्लुताद्यन्तं (2) संपद्वेष्ट्याख्यसंज्ञके। उद्भ(ख)टो मगणस्त्वेक आदितोऽतिलघुः स्मृतः॥ १९ ॥ दर्पणः स्याद्रुतद्वन्द्वं गुरुश्चैव प्रकीर्तितः । अष्टगुर्वऋचर्चर्या विरामं च दुती लघुः ॥२०॥ सिंहलीले विधातव्यं लघ्वाद्यन्तं द्रुतत्रयम् । द्रुतद्वयं -'कारश्च कन्द परिकीर्तितः ॥ २१ ॥ सिंहविक्रमतालस्तु मगणो लपलो गपौ। श्रीरङ्गसंज्ञके ताले सगणो लगपो मतः ॥ २२ ॥ रतिलीले विधातव्यं लघ्वोर्मध्ये गुरुद्वयम् । चत्वारो रङ्गताले स्याद्रुती(ता)गुरुस्ततः परम् ॥ २३ ॥ परिक्रमे द्रुतद्वन्दं यगणस्तदनन्तरम् । प्रत्यङ्गसंज्ञके ताले मगणः स्याल्लघुद्वयम् ॥ २४ ॥ लचतुष्कं विरामान्य गजलीले प्रकीर्तितम् । लघुगुरु: प्लुतश्चैव विभिन्ने परिकीर्तितः ॥ २५ ॥ वीरविक्रमताले तु लौ द्रुतौ च गुरुस्तथा । सविरामं लघुद्वन्द्वं ताले स्यादसलीलके ॥ २६ ॥ वर्णभिन्नाभिधे ताले द्रुतद्वन्द्वं लधुर्गुरुः । राजचूडामणौ ताले द्रुतौ लश्च द्रुतौ लगः ॥२७॥ रङ्गद्योतेन तालेन भगणो लप्लुतावपि । गपो द्रुतौ गलो(ल)पश्च राजताले प्रकीर्तितः ॥ २८॥ १ मत्र आदर्शपुस्तकेऽक्षरगेकं त्रुटितम् । .

·३६
३
सङ्गीतमकरन्दे,।
द्विला पो गगलो(ल)पञ्चसिंहविक्रीडिते लपौ।
द्वौ द्रुतौ लो द्रुतौ चैव वनमाली गुरुस्तथा ॥ २९ ॥
गुरुलघुद्रुतौ गुश्च वर्णः स्याचतुरस्रके।
लघुद्रुतौ लघू गश्च तिम्रवर्णः प्रकीर्तितः ॥ ३० ॥
प्रतितर्यविरामान्त्यं मिश्राख्यो द्वादशद्रुताः
प्लुतो गुरुद्रुतद्वन्द्वं गद्वयं लो गुरुस्तथा ॥ ३१ ॥
रङ्गप्रदीपताले स्यात्तगणागलुतो यदि ।
गष्टुती दुतयुग्मं च हंसनादे प्रकीर्तितः (तम् ) ॥ ३२॥
यगणो लगुरुश्चैव सिंहनादो निरूपितः ।
ताले स्यान्मल्लिकामोदे गद्वयं लचतुष्टयम् ॥ ३३ ॥
लघुदुतचतुष्कं स्याल्लघुः शरभलीलके।
तगणो लो प्लुतौ गश्च रङ्गाभरणसंज्ञके ॥ ३४ ॥
तुरङ्गालीलताले स्याद्रुतद्वन्द्वं लघुस्तथा।
तपा लगद्रुतौ गालपलपालश्च लद्वयम् ॥ ३५ ॥
निपहूं (निःशब्द) लचतुष्कं स्यात्ताले स्यात्सिहनन्दने ।
रगणो लगुरुथैच जयश्रीरिति गण्यते ॥ ३६॥
भवेयुर्विजयानन्दे लद्वयं गुरवस्त्रयः ।
ललिती प्रतिताले स्याद्रतौ लश्च द्वितीयके ॥ ३७॥
मकरन्दे दुतद्वन्द्वं लघुत्रयमतो गुरूंः।
लगी पगौ लपी गश्व कीर्तिताले प्रकीर्तितः ॥ ३८॥
प्लुतो गश्च प्लुतो गश्च ताले विजयसंज्ञके।
सकारश्च सकारश्च जयमङ्गलनाम च ।। ३९ ॥
लघुवको द्रुतौ ताले राजविद्याधराभिधे ।
सकारो मण्ठताले स्यात्कल्पितं चचतुष्टयम् (१) ॥ ४० ॥
भारो रोधो गुरुद्वन्द्वं निशब्दं मठतालके।
अथवा नगणो जश्व लघुश्चैव प्रकीर्तितः॥४१ ।।
जगणो लो द्रुतौ पश्च जयताले निरूपितः ।
द्रुतद्वयं लघुद्वन्द्वं भवेत्ताले कुडकके॥४२॥

·नृत्याध्याये द्वितीयः पादः।
लघुद्वन्द्वं विरामान्यं ताले निःसारके भवेत् ।
टुतद्वन्द्व विरामान्य क्रीडाताले प्रकल्पितम् ॥४३॥
चन्दनिःसारुगीताले ठुतमेवाभिधीयते ।
सकारो गुरुलश्चैव विभगिरभिधीयते ॥४४॥
कोकिलप्रियताले स्याक्रमाद्गुरुलघुप्लुताः।
ताले निःसारुके ज्ञेयो लघुश्चैव विधीयते (1) ॥ ४५ ॥
श्रीकीर्तिसंज्ञके ताले गुरुद्वन्द्वं लघुद्वयम् ।
भकारो बिन्दको गुर्चीमध्ये स्थाद्विन्दुमालिके॥४६॥
समताले लघुद्वन्द्वं विरामान्यं द्रुतत्रयम् ।
तो द्रुतौ च प्लुतस्यान्ते ताले स्यानन्दनाभिधे ।। ४७ ॥
किञ्चिद्गुरुर्द्वयोमध्ये विन्दुयुग्मं प्रचक्षते ।
उदीक्षणे लघुद्वन्द्वं गुरुरेकस्ततः परम् ॥ ४८ ॥
महिकायां विधातव्यं गुरुर्विन्दुः प्लुतः क्रमात् ।
विरामादि व्योमयुग्मं लद्वयं च द्विमटिका ॥४९॥
डिकीकारङ्गणं तस्यास्तस्याः सायोजने तथा।
को बिन्दू लश्च विन्दु च विज्ञेया वर्णमण्टिका ॥ १० ॥
लद्वयं विन्दुयुग्मं च गुरुधैवाभिनन्दके।
विधातव्यान्तरक्रीडा विरामान्यं द्रुतद्वयम् (१) ॥५१॥
समलताले द्विलघु विरामान्यं द्रुतद्वयम् ।
द्रुतद्वन्द्वं लघुद्वन्द्वं गुरुद्वन्द्वं च दीपके ॥५२॥
लघुलती सकारश्च स्यादनङ्गेऽभिधीयते ।
वेद्रुतौ विरामान्तौ द्वौ पदौ विपनद्रुतः ॥ ५३ ॥
नान्दीताले समुद्दिष्टा लघुविन्दुर्लधुर्मुरुः ।
मुकुन्दसंज्ञिके ताले लघुविन्दुर्लपुर्गुरुः ।। ५४ ॥
अन्ये मुकुन्दलध्वादिषयिन्दु लचतुष्टयम् ।
लघुद्वन्द्वं साकारेण कुडकः परिकीर्तितः ॥ ५५ ॥
एकेनैव दुतेन स्यादेकतालेतिसंज्ञितः ।
चतुर्विधान्यकङ्काल पूर्वखण्डसमागमः ॥ ५६ ॥

·३८
सङ्गीतमकरन्दे
पूणे लघुचतुष्टेन गुरुणा लघुना क्रमात् ।
द्रुतद्वन्द्वं लघुः खण्डे गुरुद्वन्द्वं लघुः समे ॥ १७ ॥
एको गुरुलघुद्वन्द्वं कङ्काले विपमे भवेत् ।
चतुस्ताले गुरुः पूर्वं ततो विन्दुत्रयं भवेत् ।। ५८॥
विरामान्य लघुद्वन्द्वं दोम्वुलीति प्रकीर्तितः ।
लघुमेव परं त्वन्ये कालवन्धनकाभिधे ॥५१॥
अभङ्गकालकर्तव्यं गुरुरेकं लघुप्लुतम् ।
रगणो बिन्दुयुग्मेन रायभङ्काल इष्यते ।। ६० ॥
एकेन सविरामण लघुना लघुशेखरः।
प्रतापशेखरेऽत्यङ्गविरामान्तं दुतद्वयम् ॥ ११ ॥
झगझम्पे गुरुस्त्वेको विरामान्त्यं द्रुतत्रयम् ।
चतुर्मुखाभिधे ताले जगणो रन्तरप्लुतम् (१) ॥ १२॥
व्योमद्यं विरामान्यं लघु झम्पे विधीयते ।
जगणो मगणो वापि प्रतिमण्ठे वुधैः स्मृतः ॥१३॥
तालहरयमेवान्यैर्झल्लका परिकीर्तितः।
तृतीयताले विन्दुः स्याद्विरामान्त्यं द्रुतद्वयम् ॥ ६४ ।।
वसन्तताले कर्तव्या द्रुतद्वन्द्वं लघुर्गुरुः ।
ताले ललितसंज्ञेच दुतद्वन्द्वं लघुगुरुः ॥ ५ ॥
रतिताले
कार्यः सतस्त्वेको गुरुः स्मृतः ।
ताले करण इत्याख्ये ज्ञेयं विन्दुचतुष्टयम् ॥ ६६ ॥
पट्तालसंज्ञके ताले विन्दुपटू निरन्तरम् ।
वर्धने बिन्दुयुगलं ततः कार्यों गुरुः स्मृतः॥ ६७ ॥
वर्णमण्ठाभिधे ताले लघुद्वन्द्वं नभस्त्रयम् ।
रायनारायणे विन्दुद्वितयं जगणो गुरुः॥ ६८॥
द्रुतद्वन्द्वं प्लुतश्चैको मदने परिकीर्तितः ।
पार्वतीलोचने ताले तद्रुतौ तगणः क्रमात् ।। ६९॥
अथवा मगणो लश्च गुरुद्वन्द्वं द्रुतत्रयम् ।
गारुगे कथ्यते प्राज्ञैर्विरामान्त्यं चतुर्दुताः॥ ७० ॥

·नृत्याध्याये तृतीयः पादः। श्रीनन्दनस्य ताल स्थाजगणः प्लुत इत्यपि। जयके जगणश्चैव विन्दुयुग्मं ठुतस्तथा ।। ७२ ।। विन्दुर्लधुः प्लुतश्चैव लीलाताले प्रकीर्तितः । विलोके च लघुर्वक्रव्योमयुग्मं ततः प्लुतम् ॥ ७२ ।। ललितप्रियताले स्यात्सगणोऽनन्तरा लघुः । जनताभिधताले स्यान्नयनेभ्यः परं गुरुः ॥७३॥ विन्दुद्वयं विरामान्य लप्लुतो रागवर्धने । उत्सवः कथिनः प्राजर्ल घोरूर्व प्लुतं लघुः ॥७४ ।। एवं प्रकार कथितो नारदेन महात्मना। इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे नृत्याध्याय एकोत्तरशततालमात्रानिर्णयो नाम द्वितीयः पादः समाप्तः। अथ नृत्याध्याये तृतीयः पादः। चतुरस्रादितालानामेतानि कधिताम्यहम् । प्रस्तारसहितं लक्ष्म तद्भेदांश्च पृथग्विधान् ॥१॥ तपोभागद्यालापो पुमा पामगणेति च (१) । पञ्चकार्यप्रवन्धा च नन्दिकेश्वरकल्पितम् ॥२॥ शब्दाडम्बरनामाख्यं तालं द्रुतचतुष्टयम् । प्लुतद्वयं गुरुस्तिस्र आडम्बरस्ततो लघुः ॥ ३ ॥ न तालं न च वादित्रमन्त्यतालेन योद्यते (१) । मध्ये मध्ये तथा कुर्यात्तालमात्रं समन्वितम् ॥४॥ सर्वशब्दसमायुक्त अरेख इति कीर्तितः। सतत्सुरधनेशेषु (2) प्रसिद्धो नारदेन च ॥५॥ अथ दशविधतालप्रवन्धा उच्यन्ते। गुरुद्वन्द्वं लघुद्वन्द्वं गुरुरेकत्रिभङ्गके। चतुर्लघुलकारश्च लप्लुतश्च चतुर्मुखे ॥६॥ १°कथयाम्यहम् इति पाठः खाद।

·सङ्गीतमकरन्दे
पञ्चतालप्रवन्धः स्याद्रुताद्यन्तं प्लुतश्चतुः (१) ।
तमसा पञ्चलघुना पट्तालश्व प्रकीर्तितः ॥७॥
प्लुतो गुरू (सोलघुश्चैव सुलादिरभिधीयते ।
लघुरित्युच्यते तालं गीत ः पूर्वसूरिभिः॥८॥
अष्टमङ्गलतालः स्यायोमाद्यन्तं नवद्रुतम् ।
यः प्लुतो गलपो लोपो(प.) समगौ नवतालके॥९॥
पड्भानं दीर्घपहुं गुरुद्वन्द्वं लघुत्रयम् ।
दशरूपप्रवन्धः स्यात्रिंशन्मानं लघुस्तथा ॥१०॥
धरारसतनू भो मो लघुद्वादशविन्दवः।
निःशब्दो लश्च चत्वारताल एकादशे भवेत् ॥ ११ ॥
व्यानो (ने!) सरलो दीर्घद्वादशसामसम्भवम् ।
गपव्योमयुतं चैव तालः स्यादर्कमालिका ।। १२ ॥
एतानि दशतालानि याद्यन्ते श्रूयते नरैः ।
तत्पूर्वसर्वकार्येषु सर्वोत्कृष्टश्च जायते ॥ १३ ॥
विजयो जयमानन्दो जयश्रीर्जयमङ्गलम् ।
जयतालश्च पश्चैते श्रुत्यं (मृत्यु) जयकरं शुभम् ॥ १४ ॥
प्लुतो गपो नगो राजौ जभव्योमदयं पुनः ।
पश्चतालप्रवन्धः स्याच्याव्यं जयकरं शुभम् ॥ १५ ॥
मदनोत्सवलक्ष्मीशक्रीडाकीर्तिस्तधा रतिः।
सिंहलीलय सप्तैते मार्तण्डजयदः क्रमात् ॥ १६ ॥
चश्चत्पुटवाघुपुटः पपितापुत्रकस्तथा ।
प्रत्यगो गजलीलश्च पट्तालश्च प्रयन्धकम् ॥ १७ ॥
भुया मठा प्रतिमठा लम्यको रासकस्तथा।
अष्टतालकतालः सुलादीत्युच्यते बुधैः ॥ १८॥
लघुसुलादिः।
रद्यूतो राजतालो धनमाली विधा मतः ।
धिमनी तालवृन्दं च नारदेन यथाक्रमम् ॥ १९॥

·नृत्याध्याये तृतीयः पादः । ४१ एकतालश्च कङ्कालश्चतुस्तालश्च दोम्बुलिः । चतुर्मुखप्रबन्धं स्थाच्छ्यते शत्रुनाशनम् ॥ २० ॥ कन्दपो बिन्दुमाली च समतालश्च नन्दनः । राजविद्याधरो झम्पा विपमा कन्दुकस्तथा ॥ २१ ॥ सहीतज्ञमनोरम्यमष्टमङ्गलनामकम् प्रवन्धं च शुणोत्यत्र विपमग्रहमोचनम् ॥ २२॥ उद्धटः सिंहनादश्च अभहो वीरविकमः । ततः शरभलीला च सिंहविक्रीडितो मतः ॥ २३ ॥ प्रतापशेखरश्चान्यः सिंहविक्रम एव च । रायनारायणो नाम नवतालप्रवन्धकम् ॥ २४ ॥ यमौ जपो लघुव्योम वक्रपापविरामजी। लपो तपो लपो वक्र सपो लघुगपो लघु ॥ २५ ॥ विरामान्तं लघुरन्द्वं पुनस्तत्र विरामकम् । चतुर्विन्दु ललव्योमौ जगुरू स्थानवाभिधे ॥ २६ ॥ अभिनन्दान्तरक्रीडा मलतालश्च दोबुलिः। कुडुक्कका प्रतिमठो मकरन्दश्च चर्चरी |॥ २७ ॥ परिक्रमो हंसनाद एभिस्तालैः समन्वितम् । दशरूपप्रवन्धं च श्रूयते कीर्तिवर्धनम् ।। २८ ॥ नान्दी तृतीयकारस्तु लघुशेखरसंज्ञकः। प्रतापशेखरश्चैव तथैवानङ्गलीलकः ॥ २९ ॥ वर्णमट्टश्च चर्चों वर्णतालो द्वितीयकः। उत्सवो मदनश्चैवमेकादश निरूपितम् ॥ ३०॥ वनमाली राजचूडो वर्णतालः प्रदीपकः । रडाभरण उद्दो रतिकीर्तिश्च नन्दनः ॥३१॥ वीरविक्रमलक्ष्मीश उत्सवश्च ततः परम् । प्रवन्धमर्कमालाख्यं श्रूयते पापनाशनम् ॥ ३२॥ (इति दशतालः प्रवन्धः समाप्तः ।) ur ·४२ सङ्गीतमकरन्दे। अङ्गतालाः क(थ्यन्ते)। गुरवः पोडश ज्ञेया द्वात्रिंशल्लघवः पुनः । चतुःपष्टुिताश्चैव तालो यक्षपतिर्भवेत् ॥ ३३ ॥ विरामार्धाधचन्द्रार्धमातृकात्रितयं तथा । व्यानं च लयं खण्डं लघुद्वन्द्वं द्रुतं ततः ॥ ३४॥ अनुद्रुत्तद्वन्द्वलघुस्तालोऽयं वाद्यविभ्रमः । इति सङ्गीतकैः प्रोक्तो द्रावडीदश विश्रुतः ॥ ३५ ॥ मरताले नकारः स्थागणो ल ततो लगः। ततश्च विन्दवश्चैव कल्पितं भचतुष्टयम् ।। ३६ ॥ पुनर्मठभकारश्च निःशब्दं च गुरुद्वयम् । आलापमध्ये चार्द्धन्दुः सूरिभिश्च विरच्यते ॥ ३७॥ गुरुवहुकलायुक्ता प्लुतयुग्मं ततः परम् । ब्रह्मताले भवेत्तत्र नारदस्य मतं यतः ॥ ३८॥ प्लुतमेकं लघुद्वन्द्वं निःशब्दो लत्रयं भवेत् । द्रुतमल्प (?) मया प्रोक्तो लघून्याभ्यो निरूपितः ॥ ३९ ॥ गीतझम्पाख्यके ताले व्यञ्जनं द्रुतमिश्रलः । वाद्यं झम्पा विरामान्यं द्रुतद्वन्द्व च बन्धनम् ॥ ४०॥ ब्रह्माण्डतालेऽनुद्रुतो द्रुतसात्यं ह्यकल्पनम् (१)। पद्रुतास्त्वयिन्दुश्च लघुश्चैव द्रुतद्वयम् ॥ ४१ ॥ त दविन्दुलश्चैव ततो मिश्रलघुद्वयम् । द्रुतद्वयं विरामान्य रायकोलाहलः स्मृतः ॥ ४२ ॥ द्रुतनयं लघुद्वन्द्वं त्रिरावृत्ता भका ततः । मातृकाद्वितयं चैव तालः प्रोक्तो महाशनिः ।। ४३ ॥ अव्यक्तं व्यञ्जनं विन्दु तिस्रो लघुः पुनः पुनः(१)। व्यानं वलयं द्वन्द्वमव्यक्तं तिस्रलस्तथा ॥४४॥ तिसलो व्यानो विन्दु( तिसमात्रेकमेव च । तिनाभेरिरिति प्रोक्तो वाचविद्याविशारदैः॥४५॥ १°दुतसायन्लत्पन इति स्यात् ।

·४३
नृत्याध्याये तृतीयः पादः ।
गगनिःशब्दलघ्वेकद्वितीयं लगलप्लुतम् ।
नगलो द्वौ द्रुतं दीप्तं यगणो लवला स्मृताः ॥ ४६ ॥
गुरवः सप्त विज्ञेयाः सरलानि च पोडश ।
द्रुता विंशतिराख्यातास्तालो वाद्यगजाङ्कुशः ॥ ४७॥
(अथ) तालशब्दनिष्पत्तिः।
तालशब्दस्य निष्पत्तिः प्रतिष्ठार्थेन धातुना ।
गीतं वायं च नृत्यं च भाति ताले प्रतिष्ठितम् ॥४८॥
संयोगे च वियोगे च वर्तते च तयोर्द्वयोः।
स्थापितोऽपि दश प्राणैः स कालस्तालसंज्ञिकः॥४९॥
शिवशक्त्यात्मकं पुण्यं यशस्य भुक्तिमुक्तिदम् ।
दशप्राणात्मकं तालं यो जानाति स तत्त्वचित् ॥५॥
कालमार्गक्रियाङ्गानि गृहजातिकलालयाः।
यतिप्रस्तारकं चैव तालप्राणा दश स्मृताः ।। ५१ ॥
अथ काललक्षणम् ।
उपर्युपरि विन्यस्य पद्मपत्रशतं सकृत् ।
स काला सूचिसंभेदात्तत्क्षणस्य कलं प्रति ॥५२॥
लवः क्षणैरष्टभिः स्यात्काष्ठा चाष्टलवात्मिका ।
अष्टकाष्ठा निमेषः स्यान्निमेपैरष्टभिः कला ॥५३॥
ताभ्यां चैव चतुर्भागचतुर्भानामनुटुतः (१)।
अनुद्रुताभ्यां विन्दुश्च विन्दुभ्यां तु लघुर्भवेत् ।। ५४ ॥
लघुद्वन्द्वं गुरुश्चैव त्रिलघु प्लुतमुच्यते ।
इतिमानगतिः प्रोक्ता तालः पूर्वसूरिभिः ॥१५॥
अथ मार्गलक्षणम्।
दक्षिणो वार्तिकश्चैव तथा चित्रविचित्रकः ।
तथा चित्रतरस्तु स्यादतिचित्रतरो मतः॥५६॥

·४४ सद्गीतमकरन्दे। पडवः कधितो मार्गस्तस्य रूपं निरूप्यते । एतदेव नारदस्य मतमिष्टं यथाक्रमम् ॥ ७ ॥ अष्टमात्रा कला ज्ञेया मार्गे दक्षिणसंज्ञके। वार्तिकस्य तु चतुर्मात्रा कला चित्रा द्विमात्रिका ॥५८ ॥ द्रुता चित्रतरे तस्या लघुश्वित्रतरो.मतः । अतिचित्रतरो मार्गकलाश्च द्रुतसंज्ञिकः(१) ॥५९ ।। मानालक्षणम् । लघ्वक्षराणां पञ्चानां मानमुच्चारणे हि तत् । तत्प्रमाणं परिज्ञयं मार्गस्तालस्ततो बुधैः ॥२०॥ मार्गदेशीगतत्वे च तत्राद्यस्य क्रिया द्विधा। तद्विधं कथयिष्यामि नारदो मार्गलक्षणी (णम्)॥११॥ तत्र चीवादनिष्कामं विक्षेपं च प्रवेशनम् । चतुर्विधं च कल्पेत निःशब्दः कथितो बुधैः ॥ ३२ ॥ शम्पतालो द्रुतश्चैव संनिपातस्तथा परम् । सशब्देन च संयुक्तो विज्ञेयश्च चतुर्विधः॥ ६३ ।। सर्वाङ्गुलिसमाक्षेप ऑपाद इति कीर्तितः । निष्कामोऽथ गतिस्तस्या अङ्गुलीनां प्रसारणम् ॥ ६४॥ तस्य दक्षिणतः कालो विक्षेप इति कथ्यते । विवर्णनं च हस्तस्य प्रवेशोऽधोमुखस्य च ॥१५॥ तस्य हस्तनिपातस्तु शम्यतालस्तु वामतः । हस्तयोरुभयोर्घातौ संनिपातद्रुती स्मृतौ ॥६६॥ एतदष्टप्रकारास्तु मार्गभेदा विवक्षिताः। तत्रा(द्य)द्वित्रिचतुरकलासु प्रतियोगितः (ना) ॥ ६७ ॥ अथ देशीकिया। देशीयोग्यं (ग्यान्) प्रवक्ष्यामि व्यापारान् ध्रुवकादिकान् । ध्रुवका सर्पिणी कृप्या पद्मिनी चे विसर्पिका ॥१८॥ १°पविधः कधि इति शुद्धः पाठः स्यात् । २°चावाप० इति शुद्धः पाठः स्यात् । ३ आ- वाप° इति शुद्धः पाठः स्यात् ।

·नृत्याध्याये तृतीयः पादः । विक्षिप्ताख्या पताकाख्या मातृका त्वरिताष्टमी। अमात्राणि (पि) विज्ञेया कथितं नारदेन च ॥ १९ ॥ सशब्दो ध्रुवका ज्ञेया सर्पिणी वामगामिनी । कृष्या दक्षिणतः पातः पद्मिनी स्यादधोगता ॥ ७० ॥ विसर्पिका बहिर्याता विक्षिप्ता कुलजात्मिका। पताका चोर्ध्वगमना पतिता करपातना ॥७१॥ दक्षिणमार्गमात्रानामानि । ध्रुवका सर्पिणी चैव पताका परिकथ्यते । चतुर्मात्रा कला ज्ञेया वार्तिकेऽपि न योजयेत् ॥ ७२ ।। धुवकापतिते चित्रसरिचित्रादिकान द्रुतान् (१)। अनेनैव प्रकारेण कालमार्गक्रिया भवेत् ॥७३॥ अथ अङ्गानि। अनुद्रुतो द्रुतश्चैव लघुर्गुरुस्ततः परम् । प्लुतश्चेति क्रमेणैव तालाङ्गानि च पञ्चधा ।। ७४ ।। द्रुतस्य देवता शम्भुर्लघोश्चाद्रिपतेः सुता । गौरी च श्रीश्चापि गुरोः प्लुते ब्रह्मादयस्त्रयः ॥७५ ॥ अथ ग्रहाः। ग्रहास्त्रिधा समा नीतास्तधानागत इत्यपि (?)। तल्लक्षणं च वक्ष्यामि नारदो मुनिपुङ्गवः ॥ ७६ ॥ निकोतीते त्वतीतस्य तालातीते वनागतः। समः समग्रहः प्रोक्तस्तालज्ञैः पूर्वसूरिभिः ॥७७॥ अथ जातिः कथ्यते। चतुरस्रस्तिसमिपस्तालं खंखाभिधे तथा (१)। चतुर्विधो भवेत्तालस्तत्वरूपं निरूप्यते ।। ७८ ॥ १ समो नीतस्तथा इति शुद्धः पाठः स्यात् । २०नीतोऽतीते दति पाठः शुद्धः स्यात् । 3. देशे (लो. ४६) नीतः' इत्येव पाठदर्शनात् । ३ 'चतुरस्रतिसमिश्रवालः सडाभिभवया' इति शुद्धः पाठः स्यात् ।

·नृत्याध्याये तृतीयः पादः। द्रुतादयः क्रमाद्यत्र यतिः स्रोतोवहा मता। गोपुच्छा इति विज्ञेया दुतादीनां विपर्ययात् ॥ ८८ ॥ अथ प्रस्तारः। अन्येऽपि सन्ति भूयिष्ठास्तालास्ते लक्ष्यवर्त्मनः । प्रसिद्धविधिरत्रैव शास्त्रेऽस्मिन्प्रतिपादितः॥ ८९ ॥ तथेति तक्रयार्थं तु (१) लघूपाया भवन्त्यमी । प्रस्तारसङ्ख्या नष्टं चोद्दिष्टं पातालकस्तथा ॥ ९०॥ द्रुतमेरुल घुमेरुशुरुमेरुः प्लुतस्य च । मेरुः संयोगमेरुश्च खण्डप्रस्तारकं तथा ॥ ९१ ॥ प्राचां चतुर्णा मेरूणां नष्टोद्दिष्टं पृथक् पृथक । एकोनविंशतिरिति प्रतिस्थानं त्रुवेऽधुना ॥ ९२ ।। प्रस्तारो यथा- न्यस्याल्पमध्यमहतोऽधस्ताक्षेपं यत्नोपरि (?)। प्रागूने वामधास्थाप्यं संभवे महतो लिखेत् ॥ ९३ ॥ अल्पानसंभवे तालपू भूयोऽप्ययं विधिः। सर्वदुतावधिः कार्यः प्रस्तारोऽयं लघौ गुरौ ॥ ९४ ॥ प्लुतो व्यस्ते नन्यते च चाक्षराणि चतुर्विधम् (2)। संज्ञया तत्परिज्ञेयं प्लुतं लघुगुरुप्लुतम् ॥ ९५ ॥ प्रत्येकं तु प्लुतादीनां भवेत्कार्यसपञ्चकम् (?) । अनुद्रुतमर्धचन्द्रं व्यञ्जनं चारु नासिकम् ॥९६ ॥ अव्यक्तं चेति पञ्चैते पर्यायाख्यमनुटुते। अर्धमात्रद्रुतं व्योम वलयं विन्दुके दुतम् ॥ ९७ ॥ २ प्रसिद्धिविधुरत्वेन १ भूयांसस्तालास्ते लक्ष्यवर्मनि । इति सङ्गीतरनाकरे पाठो दृश्यते । शास्त्रेऽस्मिन्न प्रदर्शिताः । इति पाठः सहीतरत्नाकरे । ३ तद्भेदप्रत्ययार्थे तु लघू इवि पाठः स. गीतरत्नाकरे। ५ प्रलयाथै त्रुवेऽधुना इति ४ प्रस्तारसद्धये न° इति पाठः सङ्गीतरनाकरे। सङ्गीतरत्नाकरपाठः। ६ 'न्यस्याल्पमाद्यान्महतोऽधस्ताच्छेषं यथोपरि' इति सहीतरनाकरे । पागूने वामसंस्थास्तु संभवे' इति सङ्गीतरत्नाकरे ।

·नृत्याध्याये चतुर्थः पादः।
समध्वनिसमायुक्तं श्रूयते पुत्रवर्धनम् ।
राज्याभिवृद्धिरतुलं रणे शत्रुपलायनम् ॥८॥
एकमेकं भिन्नरूपं ध्वनि यत्र शृणोति यः।
शिवनादे भवेड्याधिः शत्या दारिद्यमानुयात् ॥९॥
(इति मृदङ्गालक्षणम् ॥
अरेखा सारिणी चैव सम्प्रसारी ततः परम् ।
समगैकैव कैवालं हस्तसंयुक्तमेव च ॥१०॥
अरेखा सम्पुटीयुक्ते पुरोदृष्टिमवेक्षते ।
सारिणी दक्षिणभुजे करौ खण्डयुतौ द्रुतौ ॥११॥
प्रसारिणी वामभुजे हस्ते हस्तकनिष्ठिके।
अङ्गुली कङ्कणाभावे वेष्टितावन आन्त्यकौ ॥१२॥
समगैकेति विख्याता हस्तौ वामस्तने धृतौ ।
कैवालं दक्षिणकुचे लग्नौ चूचुकदर्शनम् ॥ १३ ॥
चतुरं च कुवलं च धृतहस्तमनूरणम् ।
परिक्रमं च पश्चैते चासंयुतमतं विदुः ॥१४॥
चतुरं कमलं हस्तमुन्नतपार्श्वदक्षिणे।
वामे पताकवत्ता चलनं च कुवालकम् ॥ १५॥
कनिष्ठाङ्गुलिमुचेन वलये धृतहस्तकम् ।
समपादतलौ दृष्टिपार्धकैककरो मतः ॥ १६ ॥
ससर्पफणिपदोन ऊर्ध्वान्तलपुरो यदि।
दक्षिणे कटितयं च करोति च मनूरणम् ॥ १७॥
वामपावं तु वलयं हस्तं यत्र करोति सः।
तर्जन्यमुष्टकं रन्धं परिक्रममुदीरितम् ॥ १८॥
कुरुडायी चित्रतरं तथा चित्रकलीति च ।
घनरवं नागवन्धं चक्रनमरिका तथा ॥ १९॥
अतिचक्रनमरी विधृतभ्रमरिका ततः।
अष्टभ्रमरिकाण्येव नारदेन विचर्चिता ॥ २० ॥

·५० : सङ्गीतमकरन्दे। कुरुडायी शिरोभ्राम्यं स्थितं दक्षिणपार्थके। पार्श्वे दृष्टिविपपदा. उच्चोचगमनं ततः ॥ २१॥ शिरोभ्रमणम् । वामे कटिभ्रमणकं विक्षेपं पाणे । वामस्कन्धं च दृष्टिं च स्थाप्यचित्रकुली तथा ॥ २२॥ भ्रमणं दक्षिणकटे (टौ) पादं विक्षिप्य वामके। वामस्कन्धे दृष्टि" घनरवं भ्रमणं च तत् (?) ॥ २३ ॥ शिरोभ्रमणकं कृत्वा स्कन्धमध्ये निवेदयेत् । समदृष्टिः समगति गयन्धं कराङ्गुलिम् ॥ २४ ॥ कट ऊवं भ्रमणकं कटे लग्नं तु वामकम् । वामपार्श्वे तु गमनं चक्रनमरिका भवेत् ॥ २५ ॥ सदैव भ्रमणं कुर्याद्धस्तो दक्षिणकठ्यपि (१)। निवेश्य दक्षिणगतिरतिभ्रमरकं भवेत् ॥ २६ ॥ सर्वाङ्गभ्रमणं कुर्यात्समदृष्टिरचो द्वयोः । मध्ये मध्ये च नटनं धृतभ्रमरिका भवेत् ॥ २७ ॥ बोटावणी चिगुरुश्व समगात्रं यथाक्रमम् । वीरगानं विपमकमधंगानं तथैव च ॥ २८ ॥ वीरगात्रफणीवालं चिटियोटवणिस्तथा । शिरांसि नवसयानि नारदस्य मतानि तु ॥ २९ ॥ उन्नतं च शिरः कृत्वा भूविक्षेपश्च वीक्षकः । उद्धृतौ च करौ कृत्वा चलनं वोटवेणिकम् ॥ ३० ॥ वामहस्ते शिरः स्थाप्य (?) कटाक्षीक्षितो गतिः। मध्ये मध्ये च गमकं चिगुरु कथ्यते बुधैः ॥ ३१ ॥ तथैव दक्षिणे हस्ते स्थापयेच शिरो दृशः। मध्यमध्ये विरामं च समगानमिति स्मृतम् ॥ ३२॥ १ अमादने मादर्शपुस्तके त्रीम्यक्षरामि श्रुटितानि। २ भवादर्शपुखके द्वे अक्षरे लते। .

·५१ 6271 नृत्याध्याये चतुर्थः पादः। अधोदृष्टिशिरस्पातवदनं चिह्नतालुकम् (१)। "तं वरगात्रमिति स्मृतम् ॥ ३३ ॥ अर्धपार्श्वगतिं शीर्ष वक्रकटिसमन्वितम् । वामहस्तेऽङ्गुलितट कटकं विपगात्रकम् ॥ ३४ ॥ अर्धगावरञ्जिशिरः पुरोहस्तौ कटीतटौ । धृत्वा रञ्जितसर्वत्रनृत्यं नृत्यं च कोहलम् ॥ ३५ ॥ तथैव वामजडोरु शिरो निक्षिप्य दृष्टयः। गमनं च फणीवालं ..."भवेत्तथा ॥३६॥ अन्तशिरो याह्यशिरो(र.) अधिो चाहुकुट्टनम् । भ्रमति भ्रम्यचतुरो विटभाटावणिक्रमम् ॥ ३७॥ चित्रं चैवातिचित्रं च विन्दन्ति सम एव च (१)। चत्वारश्चरणा भेदाः कथिता नारदेन च ॥ ३८॥ वक्रपादाङ्गुलीरम्यं नटभावं विनिर्दिशेत् । नीचोच्चगमनं कुर्याञ्चित्रलक्षणमुच्यते ॥ ३९ ॥ उभौ पादाङ्गुली वक्री (के) कृत्वा गमनमादिशेत् । मध्ये भ्रमणकं कुर्यादतिचित्रं वदन्ति च ॥४०॥ पादमालाङ्गुलौ गम्यमधोहस्तौ कृतौ नटः । अर्धपार्श्ववक्रभेदं भवेद्विदन्ति तालगाः॥४१ ॥ समपादौ समा दृष्टिः समचारीकृतान्विताः। समभ्रमणनटनः सममित्युच्यते बुधैः ।। ४२ ॥ त्रयस्त्रिंशन्नटीभावाः सर्वदेशेषु संमताः। सर्वशास्त्रसमा भावाः कथिता नारदेन च ॥ ४३ ॥ इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे नृयाध्याये हस्तकप्रकरणं नाम चतुर्थपादः समाप्तः ।। इति सङ्गीतमकरन्दः समाप्तः । १ अनादर्शपुस्तके सप्ताक्षराणि लुप्तानि । २ अनादर्शपुस्तके चत्वार्यक्षराणि त्रुटितानि । ३ इतोऽये आदर्शपुस्तके लेसकेन आदर्शपुस्तकलेखनकालः खाभिधानादिकं च निरूपितं यया- "शके १५९९ शालिवाहे पिङ्गलनामवत्सरे आश्विनमासे शुक्लपक्षे विजयदशम्यां विद्यापुरमहानगरे थीमन्महागणपविदासकृष्णानीदत्तेनेदं सनीतमकरन्दाख्यपुस्तकं लिखितम् । महागणपतिर्नयति" ॥ 1271 ·परिशिष्टम् १ श्रुतीनां संख्यानामशुद्धविकृतखरप्रदर्शकतालिका । शुद्धखर- श्रुतिसङ्ख्या श्रुतिनामानि नामानि विकृतखरगत- श्रुतिसंख्या विकृतस्तरनामानि श्रुतिसंख्या शुद्धखर- १ २ ३ कैशिकनिषादः काकलीनिषादः च्युतपजः चतुःश्रुतिकः अच्युतपड्जः विथुविकः चतुःश्रुतिकः द्विश्रुतिका पड्जः सिद्धा प्रभावती कान्ता सुप्रभा शिखा दीप्तिमती उग्रा ल्हादी निर्विरी ० ० 0 ऋपभः 0 ८ गान्धार निश्रुविकः विकृतर्पभः द्विथुविकः |साधारणगान्धार अन्तरगान्धारः च्युतमध्यमः चतुःश्रुतिकः अच्युतमध्यमः चतुःश्रुतिकः त्रिश्रुविकः चतुःश्रुतिका द्विश्रुतिक: S १० ११ १२ १३ १४ १५ क . सर्पसहा शान्तिः विभूतिः मालिनी चपला . मध्यमः . १६ वाला निश्रुतिपञ्चमः, किशिकपञ्चमो वा विधुतिकः चतुःश्रुविका a १९ सर्वरत्ना पञ्चमः शान्ता विकलिनी हृदयोन्मलिनी घेवतः विसारिणी प्रसूना निपादः त्रिथुतिकः विकृतधैवतः चतुःश्रुतिकः . २१ २२ द्विश्रुतिकः ·... परिशिष्टम् २ प्राचीनसंगीतग्रन्धानां ग्रन्धकाराणां च नामावली जिज्ञासुबोधार्थमत्र प्रका- शिता । वत्र ये ग्रन्था मुद्रितास्तेपां नामानि नक्षत्रचिट्रेन दर्शितानि । ग्रन्यनामानि ग्रन्थकर्तृनामानि अनूपसगीतविलासः भावभट्टः अभिनयमुकुरम् अभिनवभरतसारसंग्रहा मुम्मडिविकभूपालः अर्जुनभरतम् अर्जुनः अष्टोत्तरशतताललक्षणम् आदिभरतम् भरताचार्यकृतम् आनन्दसजीवनम् राजा मदनमाला औमापत्यम् उमापतिः कल्पतरुः गणेशदेवः নীলঙ্কা अनन्तनारायणः तालदशप्राणदीपिका गोविन्दः तालदीपिका टिप्पभूपाल: तालप्रस्थम् तालप्रस्तारः ताललक्षणम् नन्दिकेश्वरः तालादिलक्षणम् तालाभिनयलक्षणम् नन्दिकेश्वरः भुवपदटीका भावभः नर्तननिर्णयः पुण्डरीकपिटलः नाददीपिका भाचार्यः नारदी शिक्षा नारदः नृत्यरमाचली गणपविदेवसेनः नृत्याध्यायः अशोरुम पचमसारसहिता नारदः *भरतनाव्यशानम् भरतमुनिः भरतभाष्यम् न्यायदेवः भरतलक्षणम् भरतनानम् रघुनाथः भरतमानपट्टीवम् ... ... ...

·५५ परिशिष्टम् २ ग्रन्थकर्तृनामानि चन्द्रशेखरः लक्ष्मणभास्करः भावमहः रामकृष्णभः विमलः श्रीनिवासः नारदः ... ... पुण्डरीकविद्वलः पुडरीकविठ्ठलः क्षेमकरणः गन्धर्वराजः ग्रन्थनामानि भरतसारसङ्ग्रहः मतगभरतम् मुक्कावलिप्रकाशिका मुरलीप्रकाशः मेलाधिकारलक्षणम् रागकौतूहले नृत्यप्रकरणम् रागचन्द्रोदयः रागतत्त्वविवोधः रागध्यानादिकथनाध्यायः रागनिरूपणम् रामप्रसार: रागमञ्जरी रागमाला रागमाला रत्नमालावा रागरनाकरः रागलक्षणम् रागविचारः *रागविवोधः रामविवेकः रागादिखरनिर्णयः रुदडमरुभवसूत्रविवरणम् वीणावाद्यलक्षणम् बीरपराक्रमः श्रुविभास्करः पड्रागचन्द्रोदयः सप्ताक्षलक्षणम् *सद्रागचन्द्रोदयः सङ्कीर्णरागाध्यायः सङ्गीतकल्पतरुः सङ्गीतचिन्तामणिः सजीतदर्पणम् *सङ्गीतदर्पणम् सझोतदामोदरः सहीतदीपिका श्रीरामः सोमनाथः ... रघुनाथदासप्रसादः ... वासुदेवः भीमदेवः .. पुण्डरीकविठ्ठलः कमललोचनः हरिवल्लभः दामोदरः शुकम्भरः निम्बभूपालः ·सङ्गीतमकरन्दे । ग्रन्थकर्तृनामानि ... पुरुषोत्तम मिश्रा अहोबलः ग्रन्थनामानि सङ्गीतनारायणः सङ्कीतनारायणः सङ्गीतपाठः *सङ्गीतपारिजातः सङ्गीतपुष्पाञ्जलिः *सङ्गीतमकरन्दः सङ्गीतमकरन्दः सङ्गीतमीमांसा सङ्गीतमुक्तावली ... नारदः चेदः कुम्भकर्णमहीमहेन्दः देवानाचार्यः देवेन्दः कोहलः ... सजीतमेरुः सङ्गीतरत्नमाला *सगीतरनाकरः सङ्गीतरत्नावली *सगीतरत्नकरटीका श्रीशा देवः सोमदेवपरमर्दी कलिनाथः सिंहभूपालः कुम्भकर्णनरेन्दः न (अध्याय १) " " " (हिंदीभाया) " " " हंसभूपाल: वोमभूपालः कुम्भकर्णः ... विट्ठलः पार्श्वदेवः ... ... सङ्गीतराघवः सङ्गीतराजः सङ्गीतविनोदः सङ्गीतरतरत्नाकरः सङ्गीतशिरोमणिः सङ्गीतसमयसारः सङ्गीतसमयसारः सङ्गीतसवीर्यसारसङ्ग्रहः सजीतसारामृतम् सङ्गीतसारावली सङ्गीतसारोद्धारः सङ्गीतमुधा सजीतमुधाकरः सगीतसुधाकरः सङ्गीतमुन्दरः सनीतसुरामृतम् नुलजेन्दः ... हरिभट्टः ... सिहभूपाल: हरिपालः सदाशिवदीक्षितः तत्रावर निवाधि भोसले इत्युपाहतुलाजिमहाराजः ·५७ परिशिष्टम् २ ग्रन्थकर्तृनामानि गहारामः कमललोचनः सुधाकलशः नारदः ग्रन्थनामानि सनीतसेतुः सीतामृतम् सङ्गीतोपनिषत् सारसंहिता खरप्रस्तारस खरमजरी स्वरमेलकलानिधिः *खरमेलकलानिधिः *हृदयप्रकाशः *हृदयकौतुकम् ... ... ... रामामात्यः हृदयनारायणदेवः हृदयनारायणदेवः २. Additional List of Sanskrit Works on Music (Supplied by the Central Library, Baroda, as found in several Mss.-Catalogues and Reports.) Dr. Bhandarkar's Report 1887-91. १. संगीतरागकल्पद्रुम. India office Library Catalogue-Tawney & Thomas. संगीतनारायण. by नारायण. Buhler's Catalogue-Gujarat, Kathiasyad, etc. ३. संगीतरत्नाकर. by सारगदेव (as distinguished from शाईदेव which is also mentioned in the same place ) संगीतोपनिषत्सार. Oudh Catalogue. संगीतसुधा. by भीमनारीन्द. सगीतनृत्य. शारंगदेवासूरि. सगीतनृसाकर. by भरताचार्य, Bodleian Library Catalogue. हवरनावली. by राघव. १ ·९. १० २१ सङ्गीतमकरन्दे। India office Catalogue-Pt. 2-Eggeling. ताललक्षण. by कोहलाचार्य. Oppert's List. सगीतसुधाकर, (सगीतरनारव्याया) by शिंगभूपाल Tanjore Catalogue-Burnell. ११ दत्तिलमोहलीयम् by दत्तिलकोहल १२ अभिनयदर्पण नदिकेश्वर १३ वाधव्यहस्तलक्षण. १४. हस्तलक्षण. अभिनयलक्षण भरताव by मुमति ( Condensed from नदिरेश्वर'भरतार्णव) नाट्यरक्षण भरतीयनाट्यरक्षण १९. पाहवित by दुडिव्यास २० कीर्तन राघवप्रवध Mysore & Coorg Catalogue-Rice. २२. नदिनरत. by नन्दी Mysore Catalogue. २३. संगीतपद्यावली. २४. अभिनयप्रारण. (शिवतत्वरत्नाकरातर्गत ) संगीतचूडामणि. by हरिपालमहीपति. संगीतलक्षणदीपिरा by गौरणार्य संगीतलक्षण सगीतसारसग्रह by पाश्चदेव Central Library, Baroda. संगीतचूडामणि by कविचक्रवर्ति मानीतूहल (सीर्णाध्याय only) m हिंदी ३१ by शारदातनय मानमनोरजन by मयाशकर ३३. सगीतराज by कुम्भकणwhich is a unitatamer of 16,000 granthas consisting of five Ratnakosis (1) पायरनकोश (2) गीतरत्नकोश (3) वायरनकोश (५) नुसरत्रकोश (5) रसरनकोश, of which No 2 consisting of about one third of the work is yet to be secured २५ २८ भावप्रकाशन ३२

·परिशिष्टम् २
Rajendralal Mitra's Notices of Sanskrit Mss.
रागमाला. by जीवराजदीक्षित.
Bikaner Catalogue.
३५. सुबोधिनी. (कल्पतरुव्याख्या) by गणेशदेव.
३६. संगीतसार.
३७. संगीतरत्नाकर. by बूनरक son of लक्ष्मणाचार्य.
Madras Oriental Library.
३८. अभिनयशास्त्र. by कोहल.
खररागसुधारस. (तालदशाणाप्रकरण) वेलगूमापांतरराहित.
४०. नाट्यचूडामणि. by सोमन्नार्य.
४१. भरतार्थचंद्रिका. by नंदिकेश्वर.
४२. मृदंगलक्षण.
४३. रागवर्णनिरूपण.
रागसागर.
४५. संगीतरत्नाकर. (आंध्रभायाटीकासहित)
Mr. T. C. Krishnaswami Iyer of llylapore gave the
following names in tho "Hindu' of Madras:-
Miscellaneous
संगीतरत्न.
Both by राधामोहन सेन.
संगीतरंग.
४८. ' नाटकदर्पणसूत्र.
४९. संगीतसूत्रधार. by हरिजीवनब्राह्मणिक.
५०. संगीतसूत्र by मनोमधधनदि (ति?) (Probably मम्मट).
५१. संगीतकौमुदी by नारायण.
५२. अष्टमातृकाप्रवन्ध.
५३. गीतप्रकाश.
५४. हस्तमुखावलि.

·सङ्गीतमकरन्दग्रन्थस्थानां पारिभापिकादिशब्दानां वर्णानुक्रमणी। पृष्टं ४२ १३,३६ २२ ५१ ५० कच्छपी पण्टक क्टका कन्या कपिलः कमलास्यका कम्पित करणा क्हणा कहोपनता कवि कश्यप. काकली ६ ४ ७ १३,२३ ७ अज्ञताला: अगद अनानि अतिचिन अतिश्रमरकं अनि अद्भुत अनाहत अनुराधा अनुवादी अनुष्य अन्तर अभिरद्गता अरूपा अरेखा अवरोही अश्वकान्ता आञ्जनेय. आत्रेय आयति आरोही आलापा आलिङ्ग आहत इतिहासज्ञः उपा उचनीचा ११ कान्ता ८ ३ २२ २२ १३ ४ काललक्षणम् काहला किनरी किन्नरेशः कुपित कुवेरः कुब्जिका ११ २२ ३ ६ २२ ५० ४९ २८ ४ १३ २२ उत्तरमन्द्रा उत्तरा उत्तरायता उष्णिक दुरुडायी कुवल कुशद्वीप कुशिकः फूटकार: कूटतानः कूर्मारवा कूर्मी कैवाल कशिकी कोहलं कोहलः ४ पभ आडवः ३ ·पारिभाषिकादिशब्दानां वर्णानुक्रमणी। पृष्ठं पृष्ठं १३ ४ म ४ ८ ४ २२ ३ ५ २२ १० क्रमादुचितः कौघद्वीपः क्षान्तिः गणेश्वरः गान्धारः गान्धारमामः गान्धारमध्यमा गान्धारपञ्चमी गायक: गायकलक्षणम् गायत्री गायन: गीतं गीतदोपा: गुजा १० २८ २२ २२ २२ २५ २२ जगती जमदग्निः जम्बुद्वीप: जया जातिः ज्येष्ठा ज्योतिषः झझरः झसरी झप: डमरुगा डिण्डिमः ढका तननादिः तारः तालप्रवन्धः तालभेदाः ताललक्षणानि तालशब्दनिष्पत्तिः तालोत्पत्तिः तुम्बुरुः तुला निष्टुब् दक्षः दक्षिणमार्गः २२ १२ २५ २२ ३ २२ ३५ ४३ ३२ ४,१३,३३ ५ ४५ ३० २२ २२ ५० २२ गोपीपतिः गोपुच्छः गौतमः ग्रहः प्रामः पनवं धरिकः घोपका घोपावती चक्रभ्रमरिका चण्डी चतुरं चन्द्रसुतः चपला चर्माणि चिगुरुः चिता चित्रकली चित्रं चित्रा चिनावती ८ दिरा दीप्तिमती दुर्गा देशीक्रिया धनिष्ठा धनुः ८ ४ २ ४९ ६ ५० ५१ ४,२२ ६ धृतभ्रमरिका धृतहस्तं नकुली २ नस नटः ·सङ्गीतमकरन्दे। पृष्ठं पृष्ठं १३ १ नागवन्धं नाव्यं नाट्यशाला नादभेदाः नादोत्पत्तिः नारदः निविरी निरत्तः नृत्यं विन्दुः वीभमः योटावणी वृहती ब्रह्मा ब्राह्मी. २,४,१३,३३ २२ १,३,४,५,६,१३,३३ ८ २८ १३ भरतः भार्गवः १३,३३ १ ४ १. भूमीसुतः २२ २२ १३ ४ २२ १३,१३ २८ भृतिदेवेन्दः मघा महः मतता मत्सरीकृत मध्य मध्यमग्रामः मनूरण मन्द्रः ६ ३ २९ पञ्चमोदीच्या पटह पणव: पराशर परिक्रम परिवादिनी परिहासकः पात्रलक्षणं पार्वतीपतिः पुराणिक पुष्कर (द्वीप) पुष्पाजली पूर्वापाढा पौरकी प्रकृतः प्रकृतिः प्रभावती प्रसनमध्यः प्रसनादिः प्रसन्नाद्यन्तः प्रसनान्तः प्रसूना प्रवार ३२ १० २२ ६ २२ १३ १३ १३ १२ १२ १२ मदलः महती माना माना (1) गुप्तः मादली मार्गः मार्गलक्षणम् मालिनी मुखरिका मूछना मृदनः मृदङ्गलक्षणम् यक्षः योगिनः रजनी ८ १२ ८ २२,४८ २१ फणिवार बलि. वाला १३ २ ६ ८

·Not to be Issued
BHAVAN'S LIBRARY
Kulapati K. M Munshi Marg
BOMBAY-400 007

·६४ सद्गीतमकरन्दे। पृष्टं १० ६ ३,१२ सम्प्रसारी संरा समादी सीरी सामवेदः सारसदी सारिणी सिद्धा १३ १२,२६ ३ २२ ८ सिंहः पड्जः पद्जकै शिकी पद्जमामः पड्जमध्या पड्जादि पण्मुखः पाडवः सदाशिवः सभापतिः सभालक्षणं समं समगानं समगीत समगेका समुद्र सरखती सर्पसहा सर्वरना सशीर्णरागाः सङ्गीतं सञ्चारिणी सम्चारी सन्धयन्वी सम्पूर्णः ६ १० मुप्रभा मुमुसी सूर्यः सरन्धी स्थायी स्वर: २२ १३ २,१३ ३,१२ १४ ८ ८ ३३ १३,१३ १ १२ हनुमान् हरिः हरिणावा हरिचन्द्र हृदयोन्मालिनी हृष्यका रहादी १३ ६ १२,२६